AJ(ADEMIJA NAUKA I UMJETNOSTI BOSNE I HERCEGOVINE

Odjeljenje dr .. ih'enih na.ka KnJila 40

ENVEk kEDilt

ISTORI.JSKI POGLEDI NA V.JERSKE I NACIONALNE OD:NOSE U BOSNI I HERCEGOVINI

UredDik Avdo Sufuka

Dopini flaD akademiJe Duka iamjetnosti

BOIDe i Hercelovine

UDC 94'.715 323.1(497.1)

28+281.9+282+297

SARAJEVO 1993

ACADEMY OF SCIENCES AND ARTS OF BOSNIA AND HERZEGOVINA

MONOGRAPHS

VOL. LXXI

Department .f S.da) Sciellces Vol. 40

ENVER. R.EDZIC

BISTOal(AL VIEWS OF aILI·GIOIJS AND NATIONAL .ELATIONS IN BOSNIA AND HEaZIGOVINA

Editor

A"do Safesta

Corrupoodiol Member .f the Aeademy of Scieoc:es

aDd Art. of BOloia and Herzelo"ioa

UDC 949.715 3l3.H497.1 J

18+181.9+281+297

SARAJEVO 1993

ENVER REDZIe

IsforUskipogledi navjerskei nacionalne odnose u 80snii Hercegovini

Prihvaceno na sjednici Odjeljenja drustvenih nauka Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine odrzanoj

s. decembra 1991. godine

SADtRZAJ

Uvod
Glava I
Glava H
Glava IiI!!
Glava IV
Glava V Strana 7

9 17 41 59 79 87 89

Summary Bibliografija

UVOD

Razumijevanje i naucno objasnjenje nacionalnih odnosa u Bosni i Hercegovini tokom drugog svje1Jskog rata, a narocito u periodu 1941- ~1945. go dine nuzno pretpostavlja uvazavanje ne sarno njihove neposredne predistorije vee i onih relevantnih dogadaja i procesa koji su tokom istorije bitno uticali na polozaj Bosne i Hercegovine, kao i na cjelokupne unutrasnje odnose u njoj. Zadatakkoji ovdje sebi postavljamo sastoji se u njihovom naznacavanju prema rezultatirna nase istorijske nauke ciji su predmet cinila zbivanja u Bosni i Hercegovini tokom glavnih perioda njenog istorijskog razvitka. Pri tame, nasa paznja okrenuta je najkrupnijirn pitanjima, kao sto su pojava i polozaj Bosne i Hercegovine, vjerski odnosi, migracije, tj. onim ciniocima koji su bili presudni u formiranju polozaja i odnosa etnickih struktura u Bosni i Hercegovini. Mala je zemalja u jugoistocnoj Evropi koje su u svojoj proslosti irnale taka nestabilan polozaj i slozene, protivrjeone unutrasnje odnose kao sto je sluca] sa Bosnom i Hercegovinom. Takode, malo je zemalja na oznacenom prostoru u kojima su ratovi, bilo da su preduzimani spolja ili pokretani i vodeni unutar zemlje, cinili njenu dominantnu stvarnost kao sto je to primjer Bosne, Stabilnost i nestabilnost - spoljna i unutrasnja - smjenjuju se u ciklicnim razdobljima starih sa novim, koji pad pritiskom tereta proslog nernaju snage za krupnije korake u razvaju. Logiku istorije Bosne uslovljavao je i odredivao njen geopoliticki i kulturno-civilizacijski polozaj Zapada na Istoku i Istoka na Zapadu. Uvijek izmedu velikih, odnosno jacih, veoma dugo potcinjena mocnim silama, Bosna je mogla i morala da prihvati sudbinu male zemlje osudene da se odrzava na rubu politioke egzistencije,da je po jednam zakonomjernom redu gubi i obnavlja, da bi neizvjesnost polozaja predstavljala glavnu znacajku u njenom istorijskom kretanju.

7

I

Spomenuti kontinuitet u znaku opste prihvacene periodizacije istorije Bosne (i Hercegovine) ima svoj pocetak u dalekom srednjem vijeku, u srednjovjekovnim uslovima postaoka bosanske drzave. Nezavisno od razlicitih rnetodoloskih pristupa, nasta istorijska nauka je 0 pojavi i razvoju srednjovjekovne bosanske drzave pruzila dovoljno relevantnih rezultata, kojicine podlogu savremenog poznavanja osnovnih elemenata fenomena Bosne na srednjovjekovnoj pozornici evropskog Jugoistoka. Za nase pitanje izdvojicemo neke cinjenice koje su u srednjem vijeku opredijelile polozaj Bosne, kao i njene opste unutrasnje odnose,

Bosna je nastala u istorijskom ambijentu, koji je svoju fizionomiju dobio podjelom Rimskog Carstva na Istocno i Zapadno, epohalnom podjelom koja je svaku tacku u ovom prostoru izlozila svojim duhovnim i kulturnim znacenjirna. Dalmacijom i njenim zaledem, Bosnom, strujali su kultumi i duhovni uticaji iz Rima i Itaiije'. lz Vizantije sirHi su se istocni uticaji'. Ovi uticaji bili su izraziti narooito od pojave hriscanstva na nasim prostorima, koja ce naseljavati slavenska plemena u prvim decenijama sedmog vijeka, kada su, prema Konstantinu Porfirogenitu, poceLi da primaju hriscanstvo'i Prema Vladimiru Corovicu, glavna aktivnost pokrstavanja Juznih Slavena desava se pocetkom i tokom IX vijeka, a u Bosni je trajala i narednih stoljeca'. Kao sto je poznato, hristijanizacija je dolazila izdva pravca: rimskog i grckog, sto je i u Bosni prouzrokovalo vjerske razlike j podvajanje, Pogotovo su sa patarenstvom, kasnije, vjersld odnosi u Bosni postali slozeni,

Matica srednjovjekovne Bosne nastala je u prostoru cije je srediste bilo oko vrela rijeke Bosne, nazvano Vrhbosnom, da bi se prvobitno sirila na sjever prema Doboju i zatim slivovima Sprece i Usore,

1 Vladimir Cor 0 vic, Historija Bosne, prva knjiga, Beograd 1940, str. 88; Vladimir c o r o v i c, Bosna i Hercegovina - Beograd 1935, str. 29.

2 * * * Istorija naroda Iugoslavije, I, Beograd 1953, str, 110; Vladimir C or 0 vic, Historija Bosne, str. 103.

3 Sima C irk 0 v .ic, Istorija srednjovjekovne bosanske driave, Beograd 1964, str. 36.

4 Vladimir Cor 0 vic, Historija Bosne, str. 132.

9

kao i prema Podrinju i Humskoj zemlji'. Bio je to prostor prema kojem su Madarska i Vdzantija ispoljavale osva:jacke teznje, ali i neposredno susjedne zemlje Srbija, Zeta i Hrvatska. Preslaba da se suprotstavi mocnima, srednjovjekovna Sosna sa svojim banovinama na celu ziiavo je nastojala da ostvari politioku samostalnost. Na tom putu najveceg protivnika imala je u Ugarskoj, Ciji su vladari, po rijecima Franje Raekog, smatrali Bosnu »podnozjem ugarske drzavee",

Druge prepreke na tom putu poticale su od konfliktnih vjerskih odnosa, koji su destabilizovali moguonosti Bosne u njenom otporu ugarskim pretenzijama. Ovim cinjenicama objasnjava se stanoviste istoricarakoji su proucavali Bosnu u srednjem vijeku (Vladimir Corovic, Vjekoslav Klaic, Sima Cirkovic) i ocjenjivali da je pretezno predstavljala zavisnu, vazalnu drzavu. Viadimir Corovic je smatrao da je srednjovjekovna Bosna »zivela pretezno kao geografska jedinica«, koja je povremeno pripadala srpskoj i hrvatskoj drzavi, ali »nije htela da ude u trajni sastav ni jedne ni druge«. Konacno se pokazala, za:kljueuje Corovic, »kao primer drzave, koja nije imala ni neke svesne historijske misije ni neke jasne ideje vodjlje-", U nacinu kako je Bosna padom pod TUI1ke (1463) dozivjela kraj svoga srednjovjekovnog postojanja, Corovic je formirao misljenje da »bosanska historija« nije dala »nijedne Marice, a kamo li velicanstvenog Kosovas",

Prema nalazima Vjekoslava Klaica, polozaj Bosne u srednjem vijeku bio je krajnje nestabilan; kraca razdoblja relativne samostalnosti smjenjivali su periodi zavisnosti i vazalnog odnosa, prvenstveno prema Ugarskoj, a u zavrsnim decenijama i prema Ugarskoj i prema Turskoj. Slicno Corovicu, ali znatno prije njega, i Vjekoslav Klaic je rodoljubivo rasudivao da u borbi protiv Turaka Bosna nije mogla »pokazati niti na Kosovokao Srbija niti na Carigrad kao Grcka, niti na Kroju kao Arbanaska . .. Svi nam znakovi prstom kazu, da je Bosna veoma bolesna billa, kad ne mogase ni junacki poginutie". Konstatujuci na osnovu cestih promjena pclitickog polozaja Bosne u srednjem vijeku da je pod uticajem nadonalizma u XIX vijeku bez ikakvognaucnog opravdanja ubaceno pitanje »crja je Bosnae", profesor Sima Cirkovic takode zastupa misljenje da se srednjovjekovna Bosna u duzim razdobljima nalazila u sastavu, odnosno pod okriljem Srbije i Hrvatske, .a pretezno u vazalnom odnosu prema Ugarskoj. Unutrasnji vjerski razdori, kao i sukobi za prevlast u drzavi izmedu mocnih velikasa, u cijo] su se zavisnosti na kraju nalazili i sami bosanski kraljevi, olaksali su pad Bosne pod vlast Turske. Nezadovoljno stanovnistvo ocekivalo je da ce »u stabilnom rezimu turskih osvajaca« steci sigurnost i »poboljsanje zivotnlh uslova-",

5 Vjekoslav K 1 a j i c, Povijest Bosne, Zagreb 1882, str. 17-25. 6 Isto, str. 83.

7 Vladimir Cor ° vic, Historija Bosne, str. 559/560, 607. 8 Isti, Bosna i Hercegovina», Beograd 1925, str. 59.

9 V. Kl aj i c, n, dj., str. 34l.

10 Sima c i r k o v i c, n. dj., str. 15. H Isto, str. 327.

10

Za razliku od citiranih autora, profesor Nada Klaic smatra da je »srednjovjekovna bosanska drzava, .. medu svojim susjedima najstarija«, da je »U Bosni stvorena politicka vlast prije hrvatske i srpske«, Sa ove polazne tacke Nada Kllaic preduzima istrazivanje srednjovjekovnog polozaja Bosne da bi utvrdivanjem politiekog polozaja bosanskih vladara zakljucila da »ugarski vladari sve do Tvrtkova bijega na Ludovikov dvor nisu imali niti su mogli imati bilo kakvo historijsko pravo na Bosnue", Svoju monografiju Nada Klaic .zavrsila je prikazom znacaja kralja Tvrtka i njegovog mjesta u bosanskoj istoriji srednjeg vijeka, u cemu medu nasim istoricarima vlada puna saglasnost. Od Franje Rackog, preko Vladimira Corovica, do Nade Klaic nepodijeljeno je glediste da je kralj Tvrtko I bio najznacajniji bosanski vladar, a njegova drzava najvisi domet okupljanja Juznih Slavena u srednjem vijeku, Ipak, ma koliko metodoloski pripremljena i naueno uvjerljiva, teza Nade Klaic da je Bosna u srednjem vijeku bila pretezno samostalna nije naucno zatvorila pitanje stepena zavisnosti, odnosno stepenasamostalnosti srednjovjekovne bosanske drzave. Stavise, sama Nada Klaic otvorila je pitanje »sto je uopce ... drzava u srednjem vijeku?«13 Promjenljivost granica Bosne, ikao i promjenljivost njenog polozaja u odnosu prema susjednim zemljama, posebno prema Ugarskoj (i Vizantiji) , svakako su cinili podlogu postavljanju ovog pitanja. To, u stvari, znaci da pojam »drzavne samostalnosti« u srednjem vijeku i modernoj istoriji nije Iste kategorije. U tom pogledu Nada Klaic je u pravu kad osporava ne samo »historijsko pravo« Ugarske na Bosnu vee i »formule« i »konstrukcije« nacionalne srpske ihrvatske istoriografije 0 pripadnosti Bosne srednjovjekovnoj srpskoj, odnosno hrvats:koj drzavi.

I Sima Cirkovic, sa cijim izvjesnim zakljuccima inace Nada Klaic polemise, odbacuje s razlogom stavove madarske istoriografije .0 pravu ugarske drzave na Bosnu". U malim zemljama, kao sto je Bosna, koju istorijska nauka ponekad tretira kao »geografsku jedinicu«, proces konstituisanja drzave bio je slabijeg intenziteta i davao nerazvijenije oblike. U djelu Istorija srednjovekovne bosanske driave, njegov aastor govori 0 »drzavi mocnog hercega« (Hrvoja Vukcica), koja ispoljavaznake osipanja i raspada", U stvari, pod uticajem turskih prodora, koji su zapoceli jos prije kosovske bitke, da bi blli nastavljeni u prvoj polovini XV vijeka, Bosna je ulazila u zavrsnu fazu svoje srednjovjekovne drzavne egzistencije. Rusilo se i bosansko kraljevstvo i u njemu veHkaske »drzave«. Uspon Bosne pod kraljem Tvrtkom nije bio izraz stabilnosti njene drzavne organizacije i cvrste poiiticke konstitucije, Prema auto rima koji su se bavili drzavnopravnim aspektom istorije srednjovjekovne bosanske drzave, polozaj hosanskih vladara bio je mahom labilan i nesiguran i lIlajcesee zavisio od vlastele, koja je imaia presudan utica] u bosanskom drzavnom saboru, U zemlji nema ni pomena ozakonodavnoj vlasti, 0 postojanju pravnih institucija,a sudska vlast je vezana za vladara i vlastelu, sto je stvaralo prostor »potpunog preovladavanja obi-

12 Nada K I a i c, Srednjovjekovna Bosna, Zagreb 1989, str. 332. 13 Isto, str. 8.

14 Sima C irk 0 vic, n. dj., str. 15. IS Isto, str, 245.

eajnog. pravas"; U srednjovjekovno] Bosni nije bllo sredista koje bi djelovalo kao faktor drzavno-politicke kohezije i integracije. Naprotiv, uz vlastelu, i crkvene organizacije javljaju se kao cinioei dezintegrativnih procesa.

Malo je zemaija sa tako slozenim i antagonistiekim vjerskim odnosima koji SlU bieno ut10aJii ,i odredJiJIi Injenru IiJsrtJOIdju kao SIUO je Ito S10- sna (i Hercegovina). 0 vjerskoj homogenosti bosanskog stanovnistva nije mogucno govoriti ni u prvim vijekovima bosanskog srednjovjekovlja. Zapoceta, prema Porfirogenitu, u prvoj polovini VII stoljeca, hristijanizacija bosanskog stanovnistva, kao oj juznoslavenskog uopste, hila je narocito intenzivna tokom IX i pocetkom X st. Ona tece diferencirano, uzimajuci rimski, odnosno grcki oblik, zavisno od podrucja iz koji:h se rasprostirala i sirila, iz susjedne Dalmacije iii iz udaljene Makedonije preko sljedbenika Cirila i Metodija, »Hriscanstvo je u Bosni uvodeno i sa Zapada i sa Istoka«, obavjestava V. Corovic, tvrdeci da se bosanska drzava razlicito odnosila prema katolicanstvu i pravoslavlju. »Protiv katolicizma«, pise, »vodi upornu borbu, jer muse namece pomocu tude vlasti, ... a od pravoslavlja se otuduje«, pokazujuci sklonost prema bogumilskom ucenju", I Nada Klaic slicno rasuduje: »Ninoslavljevo patarenstvo je prije svega politicki, a ne vjerski problem«, a zatim podvlaci da se »u prvoj polovini XIII st. hereticima vrlo cesto nazivaju politicki protivnici ugarskog vladarae ".

Ocigledno, polozaj vjerskih zajednica bio je razlicit u bosanskoj drzavi ne samo zbog diferenciranog odnosa drzave nego i zahvaljujuci njihovoj crkvenoj organizaciji i spremnosti pripadnika da slijede njihovo ucenje. Borba za duse u narodu i uticaj u drzavi vodila se izmedu katolicke i domace »bosanske« crkve. Papska stolica sistematski je nastojala da ojaea iosposobi ~IDal1Jo1icku erkvu organizovanjem biISku!pijta,i manastira, a istovremeno je preduzimala politicke korake da uspostavi vezesabosanskim dvorom da bi imala njegovu podrsku ria liniji afirmaoije katOlHaroeCrlIDve u BOIS'Dli. U tam pogledu papska slo,}ftca trazi[a je i imala saradnju katolickih ugarskih kraljeva. Poput bana Kulina i Matije Ninoslava.ibosanski banovi, mahom i sami patareni, vjesto i uspjesno odbijali su pritiske iz Rima i Ugarske da ne bi dosli u sukob sa domacom bosanskom crkvom, cije je ucenje prvobitno prihvatalo i slijedi- 10 ne sarno bosansko plemstvo vee u vecini i bosansko stanovnistvo. Patarenstvo u Bosni imalo je siroku socijalnu osnovu zahvaljujuci nacinu zivota svojih sljedbenika, kao i ucenju koje se protivilo katolicizmu. Pristalice asketizma i strogih moralnih principa u zivotu, patareni su odbaciva:li dogmukatolicizma, kao sto su svete tajne, krstenje vodom, crkveni brak, i opredjeljivali se za crkvu bez svestenika i hramova, koja

16 Anto B a b i 15, Uvod u istoriju srednjovjekovne bosanske drzave, u:

Prilozi za istoriju Bosne i Hercegovine, I, Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine (ANUBiH)Posebna izdanja LXXIX, Odjeljenje drustvenih nauka, knj, 17, Sarajevo 1987, str, 13-16; Avdo S u 15 e 5 k a, /storija driave i prava naroda SFRJ, Sarajevo 1971, str. 62-71; Sima C irk 0 vic, Bosanska crkva u bosansko] driavi, u: Prilozi za istoriju Bosne i Hercegovine, I, str. 196.

17 Vladimir Cor 0 vic, Historija Bosne, str. 185. 18 Nada Kl a i c,n. dj., str. 114, 135.

12

odbacuje ikone, crkveni ritua:l bogosluzenja i kult svetaca": koja, za razliku od katolicke crkve, nije ubirala desetinu, pa se, u duhu svojih negativnih stavova prema bogatstvu, odricala da stvara sopstvene feudalne posjede".

Takva bosanska cr.kva stajala je na putu katolicizmu da u srednjovjekovnoj Bosni ostvari dominaciju, Kad nije pomogla propaganda katolickih misionara, smjenjivanje neaktivnih biskupa i upucivanje novih, pouzdanih slu2Jbenika Crkve, rimske pape preduzimale su prave krstaske pohode u Bosnu radi istrebljivanja vjerske jeresi, primjenjujuci pri tome metode iuikvizicije, vee oprobane u pojedinim evropskim zemljama, Po nalogu pape, krstaske akcije protiv bosanskih heretika predvodili su ugarski kraljevi i hrvatske vojvode, ali sa izrazito ogranicenim uspjehom, tesee neuspjehom, 5taV'i,se, ni neposredno angazovanje papske stolice i upucivanje provjerenog reda dominikanaca da razbiju i uniste bosansku crkvu nije donijelo ocekivane rezultate". U istorijskoj nauci ima misljenja da su papske akcije protiv bosanske crtkve propadale zahvaljujuei »mudrosti bosanskih vladara«. U tome se, po Nadi Klaic, nalazi objasnjenjesto »U Bosni u XlIV st. nije mogla da se udomi nijedna katoliC:ka crkvena organizacijae". U ovom periodu vjerskii odnosi u Bosni s:u u znaku kOllifroJJltacije izmedu kartlOlHiCJke i bosanske crkve, U stvaoi, agresivna je bila kaJto~~aka orkva, koja jeteZiila vjerskoj dominaciji, dok je hereticka bosanska crkva brarrila svoju nezavisnost,

Do kraja XIV stoljeca vjerski odnosi u Bosni nisu bitno izmijenjeni. Ipak, ne moze se govoriti 0 stabilnosti vjerske strukture, pogotovo u zavrsnom razdoblju srednjovjekovne Bosne. Ako su jos krajem prve polovine XIV stoljeca nastupile izvjesne promjene u vjerskim odnosima, one su prvenstveno bile posljedica sirenja bosanske drzavne teriltJorije, a ne slabljeJ.]ja poloeaja bosanske, a jacanja katoliilOke orkve. Ukljucivanjem teritorija Humske zemlje sa katolickim i pravoslavnim stanovnistvom u drzavno podrucje Bosne, mijenjala se vjerska situacija. Medutim, znacajnija .kretanja i promjene u tom pogledu prouzrokovace prodori Turaka u Bosnu od kraja XIV stoljeca. Ako su se do tada bosanski vladari drzali mahom bosanske crkve, sada u borbi za ocuvanje drzave, koju ugrozava osvajacki opredijeljeni protivnik, oni prihvataju katold<aku V1jeru i !proItez~liaJjlU Ikatoliaku or.kvru u nooi da ce tako na svojoj strani imati TWSroOg papu [: mocne kaJtolil6k:e zemlje, Kart:QJIi6ka crkva znala je da iskoristi nastalu situaciju, pa je na pocetku vlade pretpoS'l~edlnjeg bosanskog kraUa o6gilec1an prooes jaeanja pdloiaja katolieke i Sl1albljenja bosanske crkve". Posto je k<atd~ioka crkva osvojfla ZIlla-

19 Sima C irk 0 vic, kao pod 16, sir. 244.

20 * * * Lstorija naroda Iugoslavije, T, sir. 521.

21 Vjekoslav KIa i c, n. dj., str. '71; Sima C irk 0 vi c, Bosanska crkva ... , str. 203/4.

22 Nada Kl a i c, n. dj., str. 265.

23 Sima C irk 0 vic, Lstorija srednjovjekovne bosanske driave, str, 232.

13

cajne i uticajne pozicije u bosanskoj drzavi, Stjepan Tomasevic postao je »prvi i posljednji kralj bosanski, koji je okrunjen dozvolom rimskog pape-".

Sliene promjene u vjerskom pogledu dogadale su se i kod bosanskog plemstva. Ako je tokom dugih razdoblja bosansko plemstvo predstavljalo jedan od stub ova bosanske crkve, pa zajedno s vladarem cinHo snagu samostalnosti bosanske drzave, od kraja XIV st. u vjerskom pogledu ono pokazuje nesigurnost i kontroverzno ponasanje, Medu vlastelorn su sve rjedi primjeri dosljednosti patarenskom vjerskom pravcu i sve cesci dokazi kolebljivosti i bjezanja iz bosanske crkve. Istoriografija je zahiljezila mnogo slucajeva da se veoma moeni velikasi od vjernika bosanske crkve preobracaju u revnosne katolike, kako bi u svojim oblastima ocuvali stecene politicke pozicije bilo da su ugrozene od kraIja ili drugih velikasa. Vjera se mijenjala sa prihvatanjem nove politike. Opredjeljenje za novu vjeru diktirao je politicki interes. Vjersko uvjerenje kao pogled na zivot pri tome je izgubilo svaki znacaj, Desavalo se da se pojedinci iz katolicke vrate u staru vjeru, ali i da ubrzo iz katolicanstva predu na pravoslavlje",

Medutirn, ni mase vjernika bosanske crkve nisu ostale izvan ovih strujanja. Proganjani od jednih Hi drugih, patareni su, da bi spasili sV'oijru vjeru, {~elSi1JO >traza1l,i, pa i nalazlli, zastJitlU dOlk Turaka up'olclrucjfuna koja su btla pod njihovom vlascu". Sracunata na podrsku papske stolioe i i}{!altolliJCiktih c1tiaIVa, ,pmlkauolliOka .pOlHt~ka bosarsskih vladara samo je doprinosila unutrasnjem razdoru. Nije pomogla ni kruna koju je dozvolorn pape ponio Stjepan Tomasevic.

Ni pravoslavlje nije bilo izvan ovih konfliktnih tokova. Ograniceno na istocne i juzne oblasti zemlje, pravoslavlje se takode aktiviralo na pravcu preobracanja bogumila. Pri tome, nije se odricalo ni nasilnih metoda tamo gdje se bosanska crkva nalazi:la u njegovom okruzenju, Za razliku od Huma, gdje je preobracanje vjernika bosanske crkve teklo mirnijirn putem, sredinom XV st. na podrucju sjeveroistocne Bosne heretici su preobraceni napravoslavlje pritiscima i silom",

Posljednji deceniji srednjovjekovne Bosne proticali su u znaku unutrasnjih razmirica i sukoba u kojima se topiia nekadasnja koheziona snaga bosanske crkve, da bi se pred turskim navalama bosanska drzava pokazala nespremna za otpor .i nemocna da se brani. Izlozeno svakojakim pritiscima, rusenjem bosanske drzave patarenstvo se ubrzano raspadalo, Uvjerljivi su razlozi u tvrdnji da se patarenstvo moglo odrzati sarno u nezavisnoj drzavi", Paralelno sa kri:zom u vjerskim odnosima, tekla je dramaticna konfrontacija izmedu posljednjih bosanskih kraljeva i najmocnijih plemickih velikasa. U toj konfrontaciji gubio se svaki interes za integritet i samostalnost Bosne.

24 Vjekoslav KIa i c, n. dj., str. 326.

25 Sima C irk 0 vic, Bosanska crkva ... , str. 252. 26 Vjekoslav KIa i c, str. 287, 330.

27 Boris Nil e vic, Srpsko-pravoslavna crkva u Bosni i Hercegovini do obnove Pecke patrijarSije, Sarajevo 1990, str. 210-211.

28 i, * * Istorija naroda Jugoslavije,.I, str. 500.

14

Istoriografija srednjovjekovne bosanskedrzave raspolaze obiljem podataka 0 stanju u zemlji u znaku opsteg propadanja, Svi su se u zemlji borili za svoj komad vlasti, da bi se umjesto uspostavljanja fntegrativnog autoriteta sirili nered i bezvlasce, U tezn]! da ojaea svoje pozicije prema kraiju i drugoj vlasteli, Hrvoje Vukcie je pozivao TUI1ke da provale u Bosnu kako bi obezbijedio njihovu zastitu, Sandalj Hranic i braca Pavlovici imali su zastitu vojvode Isaka, koji je povratio na vlast Tvrtka II. U prvim godinama XV st. Bosna ima dva vladara (Stjepana Ostoju i Tvrtka II), koji sluze Turcima, a ne zemlji. Konflikti su normalna pojava i u porodicnim krugovima, Herceg Stjepan ratuje sa kraljem Tomasem, svojim zetom, pa se i sa sinom obracunava. U ovim sukobima obraca se za pomoc Turcima. I kralj Ostoja traZi oslonac kod Turaka da bi uz njihova pomoc savladao opozieionu vlastelu, Sandal] Hranic se odmece od kralja i priznaje tursku vlast u teznji da osigura svoje pozicije. Da bi sacuvao svoj vladarski polozaj od ugrozavanja vlastele, Stjepan Tvrtko II priznao je vrhovnu vlast Turaka 1437, a vee 1441. godine nudio je Mlecanima da preuzmu vlast nad Bosnom, nesposoban da se zalaze za njenu samostalnost. Kada su to Mlecani odbili, bio je spreman da im ustupi neke bosanske gradove za jedan grad u Dalmaciji u kojem bi poslije bijega iz Bosne nasao skloniste, Kralj Tomas je priznavao da je polovina bosanskog stanovnistva vise voljela Turke nego njega. Posljednji bosanski vla dar Stjepan Tomasevic, nesposoban da organizuje otpor, bjezao je ispred Turaka sve do Kljuca, sa cijim je osvojenjem (1463) 'i kraljevom pogibijom obiljezen kraj srednjovjekovne bosanske drzave".

Nisu samo suprotnosti unutar feudalne klase razarale srednjovjekOWlU bosansku drzave, One su, u stvari, bile izraz opste nestabilnosti srednjovjekovnog bosanskog drustva, koje prvenstveno karakterisu suprotnosti izmedu zavisnog seljastva i feudalne vlastele. Polozaj seljastva odredivale su njegove obaveze feudalne rente, koja se kreta:la od jedne sestine cak do polovine vrijednosti ukupnog prinosa ostvarenog na vlastelinskom zemljisnom posjedu. Uz to, od sredine X!IV stoljeca poostravane mjere na Iiniji vezanosti za zemiju svoga gospodara cinile su sve tezim zivot zavisnog seljastva". Ucjelini, privreda je bila male snage da bi zemija mogia krenuti linijom jiireg progresa'". Pojave bjezanja seljaka sa vlastelinskog posjeda bile su, u stvari, demonstracija njihovog otpora pritisku feudalne vlastele, sto su Turci znali uspjesno da iskoriste. Imalo je podiogu misljenje kralja Tomasa 0 pozitivnom od-

29 Vladimir Cor 0 vic, Bosna i Hercegovina, str. 57-59; / storija naroda JugosZavije, I, str. 550--552; Vjekoslav K I a i c, n. dj., str. 271-277.; 305-319; Sima Ci r k 0 vic, /storija srednjovjekovne bosanske driave, str. 327.

30 Anto B a b i c: Drustvo srednjovjekovne bosanske driave, u: Prilozi za istoriju Bosne i Hercegovine, I, ANUBiH, Posebna izdanja LXXIX, Odjeljenje drustvenih nauka, knj. 17, Sarajevo 1987, str. 30--33.

30' Vidjeti: Desanka K 0 v ac e v i c- K oj i c, Privredni razvo] srednjovjekovne bosanske driave, u: Prilozi za istoriju Bosne i Hercegovine, I, ANUB.iH.

15

nosu sirTh slojeva bosanskog seljastva prema Turcima. Ocigledno, narod u Bosni nije nasao motive da se suprotstavi osvajacu. Menu istoricarima ima pristalica misljenja da je dosta bosanskog elementa pazdravilo tursku vlast u Bosni". Tako se, po rijecirrna jednog od njih, Vladimira Corovica, zavrsio »dekadentski period bosanske proslostis",

31 Vladimir Cor ° v i <5, Bosna i Hercegovina, str. 61. 32 Isto, str, 56.

16

II

Otpocelo je novo, cetiristoljetno razdoblje istorije Bosne pod vlascu (osmanske) turske drzave. Nastajale su radikalne promjene: u polozaju >i politickom uredenju Bosne, u socijalno-ekonornskom sistemu i drustvenim odnosima, u vjerskoj strukturi i odnosima, u etnickoj strukturi bosanskog stanovnistva, u kulturno-civilizacij skom smislu.

Fuad Koprillii nalazi da je proces formiranja drzave Osmana bio pracen oruzanim sukobima sa njenim glavnim protivnikom, Vizantijom", Vee 1301. godine plemenski zapovjednik Osman imao je prvi ratni dodir sa vizantijskom vojskom. Pokazalo se da Vizant nije bio sposoban da preduzme uspjesne vojne akcije protiv ofanzivnih Turaka. Kljuc osmanskih ratn)ih uspjeha protiv Vizanta, kao i protiv balkanskih drzava, nalazio se, po Kopridtiu, u maksimalnoj koncentraciji drzavne moci u rukama turskih vladara, koji nisu podnossli nikakvo suparnistvo na celu Carstva, Slabljenje otporne snage Vizanta stvaralo je pretpostavke stalnom sirenju turskih granica prema zapadu",

Osvajanje Bosne bilo je sastavni dio balkanske strategije osmanske drzave. Prvo tursko uporiste na Balkanu bilo je Galipolje, koje su Turd osvojili 1354. godine. Bitkom na Marici 1371. godine ani su se definitivno ucvrstirli na Balkanu, da bi uspjesno nastaviii osvajanja u pravcu sjevera i zapada. Prvi prodor u Bosnu izveli su 138635, tri go dine prije bitke na Kosovu. Time su naznaciii da Bosna predstavlja jedan od ciJljeva njihovih vojnih poduhvata, koje ce preduzimati u narednim decenijama u skladu sa definisanjem i razvojem svojih osvajackih planova. Ponovo su upali u Bosnu 1448. godine, od kada pocinje njihova

33 Fuad K i:i p r ii Iii, Porijeklo osmanske carevine, Sarajevo 1955, str. 118. Vladimir corovic takode smatra da je »saka ratnika« prozeta »apsolutnom disciplinom, spojenom sa sirokim uceseem najsposobnijih« predstavljala udarnu moe Turaka u njihovim prvim osvajackim pohodima (Vladimir Cor 0 vie, Istoriia Jugoslavije, Beograd 1933, str. 283).

34 Fuad K 0 p r ii Iii, n. dj., str. 90.

35 Hazim Sa han 0 v i <5, Bosanski pasaluk, Sarajevo 1959, str, 19. Safvet-beg !B a sag i e pise da je prvi turski prodor u Bosnu hio 1383.

(Kratka uputa u proslost Bosne i Hercegovine, 1463 ...... 1850, Sarajevo 1900, str. 3).

17

stalna vlast u Vrhbosni", U Bosni-su se ucvrscivali zahvaljujuci bosanskim velikasima, koji su trazidi zastitu Turaka u rnedusobnim sukobirna, kao sto su i neki bosanski kraljevi prihvatili vazalni polozaj prema Turcima radi ocuvanja svoga vladarskog statusa. Od pada Despotovine (1459) naglo se SirHa turska vlast u Bosni, koja je bez ozbiljnog otpora bjla osvojena 1463. godine. Bio je to zavrsni udarac koji [e dokrajcio srednjovjekovnu bosansku drzavnu samostalnost, ugrozavanu i branjenu tokom njenog trovjekovnog postojanja. Likvidiranjem njene drzavne samostainosti,osmanska turska drzava uspostavljala je i formirala u Bosni nove obifke politickog, socijaLnog, ekonomskog i vjerskog Zivota. Malo sto jeostalo kako je do tada bilo. Sve je bilo u znaku promjena, negdje radikalnih, a negdje manje-vise postepenih,

Prethodno smo naveli da je tursko osvajanje Bosne trajalo vise decenija. Prije konacnog osvojenja Bosna je predstavljala tursko ratiste tokom gotovo 50 godina", Bosanske teritorije koje su Turci potcinili svojoj vlasti prije konacnog pada Bosne, nasle su se u vazalnom odnosu prema turskom sultanu". U istorijskoj nauci rasprostranjeno je misljenje da je tursku vlast pozdravilc dosta bosanskih demenata, trazeci od Turaka zastitu od pritiska katollcko-madarskih vladajucih vjerskih krugova".

Od pada Bosne status osvojenog podrucja mijenjao se viSe puta tokom turske vladavine. Odmah 1463. go dine bio je formiran bosanski sandzak. Osvajanjem grada Novog 1482. godine bio je konacno zauzet jugoistocni dio Hercegovine". Ovim ratnim uspjesima Turci su ugrozili oba svoja glavna evropska protivnika: Ugarsku Kraljevinu i Mletacku Republiku". Time je na bosanskim teritorijama pad turskom vojno-administrativnom upravorn okoncano razdoblje dvovlasca. kada se na njirna uporedo sa turskim feudalnim sistemom odrzavao i domaci feudalni poredak. Uskoro je, poslije bosanskog i hercegovackog, kao treca vojno-upravna jedinica, formiran i zvornicki sandzak na teritoriji nekadasnje bosanske drzave, Sa podrucja ovih sandzaka Turci su preduzimali vojne pohode u pravcu sjevera i sjeverozapada, u Slavoniju i Ugarsku. U ovim ratnim akcijama turske vojne snage bile su obnovljene bosanskim spahijama koje su u osvajanju novih podrucja naiazrle sansu za ucvrscenje svoga socijalno-ekonomskog statusa u osmanskom feudalnom poretku.

Osvajanjem sjeveroistocne Bosne sa Srebrenicom (1512) otpocela je nova etapa ratovanja, koje je bilo okrunjeno novim turskim prodorima na sjever. Sa stanovista opstih strateskih ciljeva Osmanskog Carstva svakako je najznacajnija bila turska pobjeda nad Madarima na

36 Hazim s a b a n o v i c, n. dj., str. 35.

37 Mr Ahmet Ali c i c, Razdoblje turske (osmanske) vlasti, Enciklopedija Jugoslavije - SRlBiH, separat iz II izdanja Enciklopedije Jugoslavije, Zagreb 1983, str. 86.

38 Isto.

39 VladimirC 0 r 0 vic, Bosna i Hercegovina, str. 61; Vjekoslav KIa i c, n. dj., str. 331; Sima C irk 0 vic, Istorija ... , str. 327.

40 * * * Istorija naroda Jugoslavije, II, Beograd 1960, str. MO. 41 Hazirn Sa ban 0 vi c, n. dj., str. 39.

18

Mohackom polju 1526. godine, Medutim, ovu etapu ratovanja ispunjavaju i Husevbegova osvajanja Dobora, Kobasa i Broda na Savi 1536. godine, kada se cijela Bosna nasla pod turskom vlasti. Navedenim ratnim uspjesima bile su stvorene sve pretpostavke za osnivanje bosanskog pasaluka (1580), koji ce se kao najvisa vojno-administrativna jedinica oddatii sve do povlacenja Ttnrske 1878. godine42•

Iako se svojim obimom prostirao izvan ustaljenog okvira Bosne i Hereegovine, bosanski pasaluk bio je »jedini pasalUik cije je sjediste i sva teritorija bila na jugoslovenskom podrucju, a matica u srcu jedne ranije drzave-.", Istoriear Hazim Sabanovic s pravom istice da je fermiranje bosanskog pasaluka mijenjalo pojam Bosne, koji je »postao mnogo sirl od podrucja nekadasnjeg kraljevstva«. Ipak, za stabilizovanje teritorijalnog prostiranja pojma Bosne od kapitalnog znaeaja bio je Karlovacki mir (1699), kojim je za sljedece razdoblje trajanja bosanskog pasaluka utvrden njegov relativno stabilan opseg". Cinjenica da se bosanski pasaluk sa nekim svojim sandzacima prostirao zapadno ad Une i istoeno od Drine, nije uticala da se na tom prostoru ustali pojam Bosne. Kao sto se, s druge strane, na bosanskom prostoru nisu mogli da ustale istorijski pojmovi Hrvatske i Srbije.

Za razliku od srednjovjekovne bosanske drzave, koja je cesto predstavljala objekt i cilj ofanzivnih akcija mocnih susjeda Madarske i Turske, usljed cega se nalazila u polozaju odbrane, sada, poslije turskog osvojenja, Bosna ce postati po ligon za turske ratne pohode usmjerene protiv Hrvatske i Ugarske. Da bi se integrisala u ratni sistem osmanske drzave, Bosna se, takode, morala integrisati i u turski feudalni poredak koji je bio u funkciji drzavnih eiljeva Tursikog Carstva. Miroljubivost bosanskekraljevine morala je pod turskim gospodarom biti smijenjena ofanzivnim ratnim pohodima. Turska je bila ratnicka drzava koja je osvojene zemlje pretvarala u ratne poligone ne samo u teritorijalnom pogledu vee i u aktivne nosioee svoje ratne strategije. Taj zadatak bio je namijenjen i Bosni i ona ga je sa pouzdanjem ispunjavala. Sva tajna turskih uspjeha u Bosni nalazila se u osmanskom feudalnom sistemu, koji su turski osvajaci ~ zapovjednici i namjesniei ~ poceli na potcinjenim teritorijama da uspostavljaju odmah po njihovom zaposjedanju. Dualizam feudalnih poredaka morae se okoncati u interesu generalne strategije Carstva da postigne dominaciju u prostoru jugoistocne i srednje Evrope,

Uspostavljanje osmanskog feudalnog poretka u Bosni predstavlja- 10 je proees i imalo je svoje pretpostavke, Kao sto je konaenom osvojenju prethodilo zaposjedanje pojedinih teritorija, tako je i formiranje osmanskog feudalnog sistema u Bosni prevashodno rnoglo da se ostvaruje postepeno, Radikalizam je mahom bio primjenjivan u pocetnom razdoblju, Poslije pada Bosne predstavljao je Izuzetnu praksu. Da bi se pristupilo uspostavljanju novog feudalnog poretka, bilo je neophodno na osvojenim teritorijama osnovati vojno-administrativne jedinice

42 Isto, str. 50. 43 Isto, str. 79. 44 Isto, str. 80,

19

kao isturene institucije osmanske drzave. U tom smis1u na podrucju bhnseg bosanskog kraljevstva osnovani su bosanski, hercegovaoki, zvornicki i kliski sandzak. Subjekt promjena feudalnog drustvenog sistema u Bosni bila je osmanska drzavna vlast. Izrazito vojnicka drzava, Osmansko Carstvo pretpostavljalo je postojanje feudalnog ekonomskog sistema, efikasnog u funkciji osnovne strategije drzave, To znaci da je u Bosni u prvom redu trebalo razbiti feudalnu hijerarhiju sa krupnom vlastelom na celu, pa mjesto klasicnog feudalizma, koji se u Bosni nalazio u stanju anarhije, uspostaviti novi oblfk feudalnog drus;tvenog uredenja na principima osmanskog feudainog poretka.

Pristupilo se osmanskoj negaciji bosanskog feudalnog drustva, U tom pogledu prva mjera bilo je prosirenje sistema mirijske zernlje u Bosni, Sva zemlja pripadala jle drZiaVli, odnosno IS:uJIta!l1JU, koji je diOtdJjeljivao feudalna lena u obliku timara i zeameta pojedinoima spremnim da idu u rat za ciljeve Carstva. Prema provjerenom osmanskom iskustvu, to je bio sitni plemic, ~oji se dokazao kao nosilac interesa tarske drzave i stabilan faktor osmanskog feudalmog poretka". Turski osvajaci nasli su u klasi bosanskih sitnih plemica pouzdan oslonac i saveznika koji ce predano sluziti zahtjevima i teznjama osmanske drzave. Ono sto je sitno bosansko Iplemsltvo posebno privlacilo Turoima bila je cinjenica Sto ga je osmanska vlast stirt:ila od krupnih feudalaca, koje je nemilosrdno progonila kao protivnjke stabilizacije novog feudalnog drustva. Timar koji je dobio od drzave, spahija - sitni feudalac mogao je ocuvati i uvecati vojnickim zalaganjem u ratovima koje je preduzimala osmanska drzava, Za zasluge u osvajanju movih teritonija u Slavoniji, odnosno Ugarsko], dobivao je umjesto timara u Bosni nove i vece u osvojenim zemljama i tako pokazivao da je rat postao njegovo pravo zanimanje, a novi timarski posjed njegov novi zavicaj, Cinjenica da timar nije imao stalnog uzivaoca, morivirala je spahiju da predano sluz! ratnim ciljevima". Slab ratnik neizbjezno je gubio timar koji je posjedovao, a novi je mogao dobiti samo hrabroscu i isticanjem u ratu,

Uz sitno plemstvo, masovnusocijalnu osnovu turska vlast u Bosni nasla je u vlaskim stocarskim starjesinama, koje je smisljeno uvlacila u turski timarski sistem, dodjeljivala irn u posjed timare, pa je u OV'OiIIl elementu Imala pouzdane r,a.tTlii!ke u osvajaokim pcduhvaeima, koje je POI1ta preduzirnala na sjevernim i zapadnim granicama Bosne, Istovremeno, Turci su vlaskirn starjesinama prizmavali naslijedene bastine kao nagradu za njihovo ucestvovanje u cesto vodenirn ratovima, Vlaskom stocarskom elementu pripala .ie, OIsiID toga, posebna uloga u

45 Nedim F i lip 0 vic, Pogled na osmanski [eudalizam, Sarajevo 1953, str, 19.

46 Vladislav S k a ric, Izabrana djela, I, Sarajevo i njegova okolina od najstarijih vremena do austro-ugarske okupacije, Sarajevo 1985, str. 97; Nedim Filipovic, 11. dj., str, 11S.

20

rnlgracijama koje je turska vlast izvodila u Bosni. Teritorijaliziranjem stocarskog vlaskog stanovnistva zapadna Bosna dobila je aktivan proizvodni elemenat koji ce pristupsti obradi dugotrajno zapustenog zemljista".

Tokom ratovanja na teritoriji Bosne turska polstjka pokazala je znacajan interes prema bosanskorneeljastvu da ga pridobije na svoju stranu. Cinjenica da po osvojenju Bosne seljastvo nije bjezalo iz zerolje, potvrduje da je turska agitacija kod njega imala uspjeha, StaviSe, izvori svjedoce da je U turskim ratnirn pohodima ucestvovao relativno znatan broj bosanskih seljaka", Pozieivan odnos bosanskog seljastva prema Turcima obavezivao je osmsnsku drzavu da mu garantuje prava, prije svega da stiti seljastvo od nasilja kakva mu je nanosilo krupno plemstvo u porazenom bosanskom kraljevstvu, U tom pogledu glavna uloga pripadala Je centralnoj vlasti u turskoj drZavi da sprecava i onemogucava feudalce da povecavaju eksploataciju seljastva, narocito u obliku novcane rente. Cerrtralna vlasr postupala je veoma strogo u slucajeVlima zlostavljanja se1jaka ad strane spahija, koje hi srizala 1 kazna oduzirnanj a timara,

Pod turskom vlascu u Bosni drustvo se iZldriferenckalo u dvije osnovne klase - feudalce i rajru. Feudalnu klasu pretezno j,e cinilo sbtno plemstvo. Krupno plemstvo 6ntH su uzivaoci zeameta, timara, hasoya; za razljkni od zeameta i timara, hasove su uzivali pripadnici sloja visokih drzavnih funkcionera. Tirnarsko-zeametska lena i drzavne funkcije mogli su se ocuvati angazovanjem u ratovima i zalaganjem za drzavne interese. Drugu klasru cinila jera:ja, koja je predstavljala osnovno privredno alkitiV1no stanovnistvo, Pored seljastva, u kategoriju proizvodnog stanovnistva spadali su zanatlije, trgovci, kao i pripadnici drugih drustvenih slojeva, koji su proizvodili sredstva za sire i znacajnije potrebe drzave". Pripadnici raje mogli su da uzi,vajru zastitu drzave dok ISH ispunjavali obaveze koje irn je ona propisala. Rente i porezi u pocetku nisu bili visoki, ali su tokom vremena, usljed stalnog rasta, postajali tesko podnosljivi, Stalno ratovanje da bi se osvajale nove teritorije zahtijevalo je podizanje rajinskih obaveza.

Ratovanje je bilo nacin egzistencije osmanske drzave, Drustveno-ekonomsko i politioko uredenje Trurskog Carstva cinil! su ratovanje svojevrsnim kategorickim imperativom, Osvajanje novih teritorija donosilo je nova bogatstva, koja sru prvenstveno imala da sluze novim osvajanjima'", U skladu sa ratnirn bicem osmanske drzave, bilo je ne-

47 Milan Pre log, Povijest Bosne, I, (1463-1739), str. 149; Nedim F il ip o v,i C, n. dj., str. 49, 53; Mr Ahmed A lie i c, BiH pod Turskom - prilog u Enciklopediji Jugoslavije - separat SRBiH, str. 88.

48 Nedim Filipovic, n. dj., str. 67.

49 Mr Ahmed A lie i c, n. dj., str. 90 (pojam »raja- oznacavao je proizvodno stanovnistvo),

50 Nedim F iIi p 0 vic, N apomene 0 islamizaciji u Bosni i H ercegovini u XV vijeku,A!NUBiH, Godisnjak VII, Centar za balkanoloska ispitivanja, knj. 5, Sarajevo 11970, str. 159. (U ovom pogledu stanje medu crkvama ipak se razlikovalo. Katolicka crkva u Bosni bila je svakako organizovanija od pravoslavne i bosanske crkve).

2,1

dopustivo gomilanje bogatstva i njegovo ulaganje izvan izvornih drzavnih ciljeva. Ratovi u cilju osvajanja novih teritorija i prosirenje granica Osmanskog Cars tva bilt su specifican oblik prosirene reprodukcije eve drzavne tvorevine,

U lieu Osmanskog Carstva bila je stvorena Ieudalna drzava novog tipa, Dok se kretala Iinijom uspona i ramih uspjeha, osmanska drzava pokazivala je da ima stabilan feudalni ItilIIlaJrsiki poredak, Kad je, poslije tri stoljeca osvajanja, ratna sreca posla nizbrdicom, nastupila je destabilizacija osmanskog feudalnog sistema. Prihvatanjem spahijskog timarskog sistema Bosna se bez ostatka integnisala u stroj osmanske drzave, u kojoj je ponijela i vrsila ulogu isturenog organa. Usponu Osmanskog Carstva u EVI101Pi doprinosila je Bosna vise od dva stoljeca, Pri tome je ne samo prihvatila i usla u osmanski feudalni poredak nego je, prilegodavajuci se osmanskoj drzavi, radskalno izmijenila i svoju srednjovjekovnu vjers:ku stnrknuru.

Poznato je da je vjerski sastav stanovnistva u srednjovjekovnoj Bosni bio heterogen, obiljezen ne samo razlikama vee i suprotnostima izmedu konfesija. Bogumilstvo je imalo najvise sljedbenika u svim drustvenim slojevima - medu seljastvom, vlastelom i na dvoru; katolicka vjeroispovijest uzivala je podrsku Svete stolice u Rimu, ali i moenih ugarskih vladara; pravoslavnu vjeru ispovijedale su mase vlaskog stocarskog stanovnistva, nastanjenog prvobjtno IU iSltoCn1m, a zatim naseljenog i u zapadnim dijelovima Bosne. Zajednidka karakteristika ovih konfesija ispoljavala se u nepostojanju solidmo organizovanih crkava kao centara koji okupljaju sljedbenike vjere, kao i u nepostojanju hijerarhije svestenstva koje se brine 0 vjerskom vaspitanju pripadnika konfesije. Usljed nepostojanja jedinstvene, autoritaaivne crkve, nijedna konfesija nije rnogla da ima stabilnu drustvenu poziciju, koja cini pretpostavku konsolidacije vjeeskih odnosa'". Rovito stanje u oblasti konfesionalnih odnosa bilo je znaeajan elemenat opste drustvene dezintegracije u procesu osvajanja i uspostavljanja turske vlasti u Bosni. Bila je stvorena realna podloga za radikalno mijenjanje vjerskih odnosa 'U Bosni njenim padorn pod vlast osmanske Islamske drzave. Promjene su izazvane procesom islamizacije, koja u Bosni nije bila nasilna, ali ni izvan uticaja turske drzave, Istorijska nauka odbacila je teze da je islamizacija u Bosni bila rezultet turskog drfavnog pritiska. Naprotiv, na relevantnim istorijskim izvorima zasnovana je ocjena da je sredinom XV stoljeca, u vrijeme jelkih talasa islamizacije, vjerska tolerancija u Bosni prema hriscanima bila prilicno velika". Cinjenica da je turska vlast nasla oslonac u bosanskoj vlasteli zainteresovanoj da ocuva svoje zemljisne posjede, kao i u redovima neeadovoljnog seljastva, imala je svakako uticaja i III pogledu njihovog pozitivnog odnosa prema vjeri turskog osvajaca, Nestabilnost vjerskih odnosa u Bosni predstavljala je okolnost koja je MIa naruku islamizaciji, Konverzija na islam. bila je, u stvari, novi izraz prethodne ,pratkse prelazenja 1Z [edne u drugu konfesiju, U prihvatanju islama trazio se i nalazio nacin osigura-

50' Isto,

51 Branislav D u r d e v, a uticaju turske vladavine na razvitak nasik naroda, GodiSnjak Istorijskog drustva BiH, god. 11, Sarajevo 1950, str. S,g.

22

vanja odredenog oblika drustvene egzistencije, Turska drzava javlja se kao subjekt procesa islamizacije, kdjd je u Bosni imao specificne oblike i ipiUlteve. Ne samo prema simom plemswu, koie je cini'lo glavnu snagu osmanske drzave, politika islarnlzacije, Iprvi put u istorij! tarske vladavine na Balkanu, u Bosni se si.:rdko otvorila i prema slojevima van feudalne klase", Prelazenje na islam iz bogumilske, ka1:olicike i pravoslavne konfesije imalo je sirO'ku s1kaLu motiva, u ,kojima su, svakako, od vjerskih uvjerenja znaeajniji bi'H interest stabilizacije materijalnih uslova zivota putem kompromisa sa !IlUrSikom vlasou, Islamizacija u Bosni zahvatila je siroik drustveni prostor. S jedne strane, ona je predstavljala najsigurnije sredstvo za uspjesnrr mobllizaciju pripadnika feudalne klase na lini:ji interesa turske vlast], a s druge, relativno Hrokim prihvatanjem islama seljastvo u Bosni izrazilo je povjerenje u tursku vlast da ce mu stabilizovatt poloza] u drusrvu,

Proces islamizaclje u Bosni odvijao se mzlirCitim intenzitetom. U poeetku radi se 0 izrazito malom procentu islamizovanja bosanskog stanovnistva, Prvim talasom islamizacije zahvaceni su mladi ljudi iz reda feudaLne klase. Turci nisu insistirali da se prelazi na islam da bi se zadrzalo lmanje", Pripadanje neislamskoj vjeri nije predstavljalo prepreku da se zauzme bolji polozaj u vojsci i drustvu'", Ni kod spahija se nije pitalo za vjeru". Medutim, veca lena dobijali su Islamizovani feudalci. To je motiv Sito spahije hrisceni prelaze na islam". Dok je roblje lake prihvatalo islamskn vjeru", u pocetJku su rjedi primjeri islamizacije na selu, koja je tesko prodirala medu stccarsko vlasko stanovnistvo". Islarnizacija joe pocela da uzirna maha tek 70-tih godina XV stoljeca, u cemu se ogleda pozitivan uticaJj osmanskog agrarnog sisterna uopste J povoljnijeg polozaja muslianana posebno",

Tokom vojnog napredovanja Osmanskog Carstva u XV, XVI i XVII stoljecu islamizacija je uhvaaila duboke korijene u Bosni, Oslonjena na izvore, istorijska naaska oborila je tezu da su samo bogumili masovno prelazilina islam. Islamizacija je prodrla s!i'l:1oiko u sve drustvene slojeve, pa granicu sirenja islama nisu predstavljale vjerske zajednice ako su njihovi pripadnici imali interesa da prihvate islam. Bogurnilske, pravoslavne i katolidke mase u Bosni nisu primale islam iz uvjerenja da je to bolja vjera, vee iz ubjedenja da ee kao muslimani u muslimanskoj drzavi imati bolje uslove zivota. Zahvaljujuci uspjesnoj islamizaciji u Bosni se, u periodu uspona Turskog Carstva, utvrstio osmanski feudalni poredak, koji ce pokazaJbi sposobnost i izdrzljivost i u razdobljima loriza koje nije bilo moguoe izbjeci,

SZ Nedim F i l i p 0 vie, Napomene 0 islamizaciji ... , str. 146. 53 Vladimir Cor 0 vie, Bosna i Hercegovina, str. 64.

54 Vladislav S k a r i c, n. dj., str. 80.

55 Isto, str. 97.

56 ",', * lstorija naroda Iugoslavije, II, str. 113. 57 Vladislav S k a r i e, n. dj., str. 80.

58 * * 1, Istoriia naroda Iugoslavije, II, str. 115. 59 Ahmed Alicie, n. dj., str. 89.

23

Za uspjesnu stabilizaciju osmanskog feudalnog poretka u Bosni relevantne su odredene crnjeni:ce, medu kojima prvenstveno sljedece, GlavTIU s'I!ClIgu i stub feudalnog drustva u Bosni pod turskom vlascu predstavljalo je sitno plemstvo, koje se od pocenloa identifikovalo sa interesima mrske drzave. Ovu klasu cinil! Sill tlmarnici, medu kojima se u rprvoj polovini XVI stoljeca nalazio j manj! bro] hriscanskih spahija, Od znacaja je .takode okolnost sto u procesu uspostavljanja osmanskog timarskog sistema bosansko seljastvo nije pruZilo. ot!pOlr turskoj vlasti, vee se, stavis'e, relatsvno siroko otvorilo prema Islamu da biosiguralo zastjtu svoga polo.zaja u dI1U!stvu. U fun!kcijiuCvrs.eenja osmanskog feudalnog poretka u Bosni bila je t'a1koae islamizacija, koja je, za razliku od jurnoslavenskih zemalja na Balkanu, u Bosni blla masovna, Zahvaljujuci navedenim okolnostima, u Bosni je vee u prvoj polovini XVI stoljeca dosao do ~~aZaja iJslamsikJi kerakter c1l11.l!stveniih odnosa'",

Pogotovo je proces islamizacije bio intenzivan u drugoj polovini XVI i poeetkom XVII stoljeca. Isprazivanjem relevantnih Jzvora utvrdeno je da na samom poeetku XVII stoljeca muslimani u Bosni cine 71 %, a kriscani 29% njenog stanovnistva", Osmanski feudalni poredak, koji se u tom razdoblju konstttudsao u Bosni, pruzao je dovoljno elemenata da se u njegovom krilu razviju i izraze suprotnosti izmedu feudalaoa i raje i da vjerske razlike i,zmediu bosanskih podanika Turskog Carstva pocnu da dobivaju karaloter vjerSlkih suprotnosti. Od kraja XVI stoljeca vjerski odnosi u Bosni ispoljavaju znake zaavaranja sa izrazima netrpeljivosti i meduvjerske mrznje, Odnosi u Bosni tokom razdoblja stabilizacije osmanskog timarskog sistema i ekspanzije Carstva na njegovern sjevernom i zapadnom pravcu, ispoljavali sa izraziro protivrjeene tendencije. U tom pogledu poraz kod Siska (1593) predstavljao je posebno znacajan dogadaj. Zabrinute da ce ostati bez timara, spahije su upurile Porti zahtjev da im se prizna IpravlO nasljedivanja timara, koji jesultan kao vrhovni vlasnik zemlje posebnirn aktom pnihvatio i usvojio. Od tada sa u sistema svojinskih odnosa u Bosni uspostavljeni odzakluk-timarl, na kojima su spahije dobile pravo nasljedstva i sa njim garantiju stabilnosti svoga feudalnog polozaja". Medu posljedice poraza kod Siska spada i pojava oduzimanja spahiluka hriscanskim spahijama, kao i porast samovolje nosilaoa sistema prema 'hriscanskoj raji. Stalno ratovanje bilo je nuzno praceno povecanim pritiscima na proizvodno stanovnistvo, 'kojim je raja hila prva na adam. Feudalci i raja. dolaze u stanje antagonistiokih odnosa i zaostrenih suprotnosti, kojima Porta trazi palijativna rjesenja,ali se pokazuje nesposobna da ih otkloni. Od druge polovine XVI st. na sceni Je »kriza turskog timarskog sistema ... koja ima podlogu u tome sto je dobar deo izvora bo-

60 BranislavD u r d e v, Uloga crkve u starijoj istoriji srpskog naroda, Sarajevo 1964, str. 91.

61 Adem Han d z i c, 0 drustveno] strukturi stanovnistva u Bosni pocetkom XVII stoljeca, Prilozi za orijentalnu filologiju, Sarajevo 1984, str. 137.

62 Vidjeti: Nedim F i l i po vic, Odiakluk timari u Bosni i Hercegovini, Prilozi za orijentalnu filologiju i istoriju jugoslavenskih naroda pod turskom vladavinom, Sarajevo 1954/55.

24

gacenja koji je onemogucavao aktivnu drustvenu i politioku ulogu izmakao birokratiji, pa calki sultanue". U stvari, radi se 0 proeesu »pnetvaranja feudalnog sistema u veleposednicki feudalniaistem.«

Ovim procesom, ciji je iZTaJZ raserena pojava cid:lJuka, hila je otvorena pukotina u vladajucem timarskom sistemu. Drzavna svojina nad zemljama bila je naceta na razne nacine, da hi se uspostavljao privatni oblik svojine ,j zemlja mogla kupovati, otudivati i nasljedivati. Nosioci ovog procesa bili su feudalci, vojni komandanti i drzavni funkcioneri, koji su prisvajanjem napustene zemlje ili prilikom osvajanja opustjele zemlje stvarali sebi cifluke. U procesu ciiiluceIl!ja potiskuje se vojnicki spahijski elemenat, a swam sloj feudalnih posjednika izvan vojne struikture. Izmedu miJva'laoa prihoda i OIbmdiiVaC9. zemlje jav[ja se trece, neproizvodno lice, pa je raja izlozena dvojnoj eksploatacijt i stalnom pogorsanjn polozaja u drustvu, Naturalna i novcama davanja i radne obaveze raje morali su da odgovore zaJh1Jjev:i1ma drzavnih organa, spahija i cifluksahbija. Ova davanja imali su samo jednu tendenciju ~ da se povecavaju i rastu, Ovaj proces bio je veoma spor: orI:ipo6eo j,e na prelazu iz XVI u XVII stoljece, a zavrsio se tek u prvirn decenijama XIX stoljeca",

Tokom XVII Sit. nastupile Sill promjene i u metodu islamizacije, Praksa vjerske toleranoije prema hriscanana postaje sve rjeda, pa se seljastvo islarnizuje cesto pod pritiskom sile Hi us1j,ed ekonomske ntiZd#. Smatra se da su silom islamizovani seljaci ostali protivnici turske vlasti, za razliku Old seljaka koji su samostalnom odlukom primi1i islam u prethodnirn stoljecima, U bosanskom drustvu prisutna je polarizacija, odnosno homogenizacija stanovnistva po vjerskoj pnipadnosti, nezavisno od socijalnog polozaja, Okupljeno oko feudalne klase, koja se suprotstavlja centralnoj vlasti, muslimansko stanovnistvo u Bosni manifestuje sve izrazitiju kompaktnost, koja je takode pracena zbijanjem hriscanskog elementa u vjerskim zajednicama, Ova] 'PI1Oces vjerske ihomogenizaoije bio je narocito podstaknut vojnim porazima, koje je Tursko Carstvo pretrpjelo krajem XVII stoljeca. Vee ill tzv. kandijskom ratu (1644~1669) izmedu Turske i Mletaoke Republike produbljena je vjersko-polinioka podjela bosanskog stanovnistva: hr:i'scaillsko Je drzalo stranu Mletacke Republike, a muslimansko je cvrsto stajalo uz Tursku", Ova polarizacija dosla je jos viSe do izrazaja poslije turskog poraza pod Becom 1683. godine, Bosansko hriscansko stanovnistvo okrece se pobjednickim hriScalllSikim zemljama, prema kojima je muslimansko stanovnistvo u Bosni odbojno i svoje opredjeljenje istice identifikacijom sa Turskim Carstvom", Primorani vojnim porazima, muslimani .se krajem XVII st. povlace u Bosnu iz budirnskog ejaleta. U strategiji Turskog Carstva bosanski pasaluk dobiva sada poseban znaoaj ~ odbrane turskih teritorijalnih pozicija u Evropi, Alko je praksa opste

63 Branislav f) u r d e v, Uloga crkve .. " str. 99.

64 Avdo Sue e s k a, a nastanku ciiluka u nasim zemljama, Godisnjak

Drustva istoricara BiH, god. XVI, Sarajevo 1965, str. 37-57. 65 i, * * /storija naroda Iugoslavije, II, str. 556.

66 Isto, str, 525/6.

<II Mr Ahmed Alicic, n. dj., str. 91/92,

25

mobilizacije rnuslimana za ratove izvan Bosne radala kod muslimana osjecanje 0 posebnorn drusnvenom polozaju u odnosu na hriscane, podizanje vojnog znacaja bosanskog pasaluka bilo je praceno jacanjem samosvijesti vladajuce klase, pa i cijelog bosanskog muslimanskog stanovnistva kao faktora koji [ezivotno vezan za sudbinu Turskog Carstva, za njegovu odbranu i opstanak", Radi se 0 procesu u znaku blistavih ratnih uspjeha, ali i nem:bjefuih poraza Osmanskog Carstva, koji su svojim posljedicama odredivali cjelokupnost zivota u bosanskom prostoru ove epohe.

Kao sto smo vidjeli, bila su potrebna dva stoljeca da se IU Bosni ucvrsti osmanski feudalni poredak i zatlm da se u njemu otvore pukatine i nastupi doba kriza. Na cjelinu organizacije drustvenog, politi6kog i ekonomskog zivota u Bosni presudan uticajImao je islam, oiji su principi integralno prazjmali turski dJ:'Zavni stroj, Kao sastavni dio turskog drzavnog organizma, Bosna je postala prostor na kojem Sill vee u pnvirn decenijama turske vlastl postavljeni temelji za izgradnju muslimanskog drustva, Vremenski okvir oVOIg procesa imao je rasp on ad osvojenja Bosne do kra!ja XVI stoljeca, kada je u njoj postignuta konsoiidacija svih oblika i institueija osmanskog driavnog sistema. Komandne pozicije u ekonomskirn odnosima Bosne imali su muslimanski feudalci timarnici i posjednici cifluka, muslimansko feudalno plemstvo, koje je Porta morala da respektuje i uvazava zbog njegovog uticaja na drust'Vene i'okove i odnose u Bosni, Istovremeno, sva viOjna i politicka zvanja u Bosni nalazila su se u rukarna pripadnika muslimanskog elementa. Carski namjesnici, alajbezi, zapovjednioi janjieara, kadije, kapetani, muteselimi, 61ano'Vi ajanskog vijeca u bosanskom pasahiku, pokrajini Osmanskog Carstva, saglasno njegovoj islamskoj prirodi, mogli su bini samo muslimani.

Na drugoj strani, pretezno u statusu raje, u ekonomsko] i poliricko] nejedneikosti i neravnopravnosti, zivjelo je brisoansko sltanoVlJ1istvo, pravoslavno i katolicko. Vjerska podjela bosanskog stanovnistva nuzno je bila praoena razlikama u nacinu zivo:ta. Jedna ad prvih posljedica islamizacije na bosanskom selu ogledala se u stvaranju .posebnih skupina, nastajanju muslimanskih i hriscanskih mahala koje su se zatvara!Le Ijtedme prema drugima". U XVI s:toIljeeu pocbvajanje sela na mushmanske i hriscanske mahale predstavljalo je simlko rasprostranjenu pojavu na podrucju Bosne". Podvajanje prema vjeri bilo je jos izrazitije u gradovima, Posljedice ove stvarnosti izrazavale su se u nacinai ziviOta seljaka i gradana: »Svi su zivjeli jedni pored drugih u uza:jamnom dodiru samo pri poslu i na .ulici, njihove kuce i njihove duse bile su zatvorene ZJa one koji nisu njiho:va (vjero-) zakona".« Imalo je to svoje karakteristicne manifestaoije, VijerSika podjela, na prirnjer, dolazila je do izrazaja i u izbcru zana:ta. Nekim zanatima bavili StU se samo muslimani (kazandzije, saraci, obucari ... ), dok su se izvjesnim zanatima bavili samo hriscani (samardzije, cebedzije, curcije ... ). Medutim, bilo je i zaje-

68* 1, * Istorija naroda Jugoslavije, H, str. 1236. 69 Isto, str. 118.

70 Isto, str. 135.

71 Vladimir Cor 0 vic, Bosna i Hercegovina, str. 102

26

dniCkdhzainata Gkovaci, kujunrlzije, abadZije ... ).Zavisno od vjerske p:riJpOOnosti, zanatlije su bile organlzovane u posebne esnafske sekclje", Uz Jevreje, trgovci su u veoini hild muslimani, koje ce kasnije potiskivati pravoslavni, Pripadnost vjerskod zajednici ogledala se i u odijevaI1Jju. Turska vlast je donosila propise, koji su, na primjer, odredivali da su odijelo i obuca zelene, rote, bijele d crvene boje nosnja muslimanska, a IjubicaJI1sta, modra i crnaOOha, crne Oizrne i CI1IlJ() odijelonosnja hdscanska. I Jevreji SlU morali da se odjecorn i obuoom razlikuju od mushmana", Brimjena kame smnti takode je slijedila razlike prema vjemskoj pdpadnosti osudenog. Propisi su odredivali smrtnu kaznu za krivce muslimane davlj enj em, a za hrisoane vjesanjem i nabijanjem na kolac",

Vjerska podjela bosanskog s_rtanovnisltva imala je i druge izraze, koji se ne mogu neposredno dovoditi U ve:zu sa sistemom turske admindstracije. Rijec je 0 jeziCllcim, odnosno dijalekatskim razlekama u govoru muslimanskog, pravoslavnog Ii katolio~og stanovnistva, Dok su pravoslavci ijekavci, katolici i mnslimani SfU ikavci, iako u nekim krajevima muslimani uponrebljaveju ijekavstinu. Vladimir Corovlic objas-' njava ove dijalekatske razlike teritorijalnan razmjestajem stanovnisrva. Po nje-mu, katolic! i muslimani na lijevoj i desnoj obali Bosne i Neretve su iskljuOivo ikavci, dok pravoslavci u sredisnjoj i zapadnojBosni u~trebljavaju ijekavstinu75• Postojanje odredenih dijalekatskfh razlika unutar nacionalnih i konfesionalnth razl:iJCiitosti objasnjava se prostornim grupiranjem V'jefSikih i etniekih zajednica pod turskom vlas6u.NaJ· znacajnije razltke u klultwrnom pogledu bile su uslovljene ipak opStim polozajem u drustvu, Skaric tvrdi da su muslimani prednjacili u pogledu obrawvarnja I ucenosti i pni 1JOiIDe mis1i na povlastene drustvene slojeve". S1iono misli i Corovic kada 1plse da je kod musldmana ,r.az'Vijen interes za knjizevnoSit islamskih naroda, prvenstveno za tlUJrsku knjizevnost". Prema ovom iSl1JolI1ioaru, uticaj turske kulture u Bosni na~ rocwto se tspoljava u leksici njenih stanovnika, nezavisno odnjihove vjerske pripadnosti, u OIbmju turcdzama, kojl predstavljajuprirednu-pesljedicu duge turske vJadaVline u Bosne". Po sebi je razumljivo da j~ uspjesnadslamizacija stvorila neophodne pretpostavke za prodor Islamske, kulture i njenu afirmaeiju na mnogim podrucjima drustvenog mViota u BOSI1Ji i Hercegovini. Tekom XVI stolje6a u Bosni su polozeni t€[lJ.eljni;

72 Vladislav S k a ri e, n. dj., str. 153.

13 Isto, str. 172/3; Dr Milan Prelog, Povijest Bosne, II, str. 173; Vladimir Cor 0 v ic, Bosna i Hercegovina, str. 194. (U monografiji Sarajevo i njegovti okolina ... , iz koje smo ovdje vise puta navodili podatke, Vladislav S k a ric pregledno obavjestava .i 0 drugim propisima i naredbama turske vlasti kojese ticu ponasanja muslimana i nemuslimana u Bosni.) .

74 Vladislav S k a r i e,n. dj., str. 173. Novija istrazivanja osporavaju da je postojala ova posljednja kazna. Vidjeti: Avdo Sue e s k a, Neke osobenosti krivicnog prava u jugoslavenskim zemljama za vrijeme Turaka, SANU, Posebna izdanja Balkanoloskog instituta, knj. 1: Obicajnorpravo i samouprave na Balkanu i u susjednim zemljama, Beograd 1974, str. 255-262.

75 Vfadimir c o r o v i c, Bosna i Hercegovina, str. 195. 76 Vladislav S k a ric, n. dj .. , str. 167.

77 Vladimir Cor 0 vic, Bosna i Hercegovina, str. 10!. 78 Isto, str. 196.

21

preduslovi islamskim kwtUJI'rtim Uiticajima, koji ce i u postturskoj epohi predstavljet! znacajan elemenat u ku1't1u1molIn ziv1()ltu i razvitku Bosne i: Hercegovine, U tom pogledu presudnu ulogu imao je bosanski namjesnik Husrevbeg, koji je tckom svoje uprave polozio osnove islamsko] rnatenijalnoj kuimri, nastojeci da sredstvima kulture trajno osigura islameki uticaj i karakter Bosne", Obimom kuhuI'nih inicijativa i ostvarenja, Husrevbeg je, piSe COiJ:1OV)ic, »digao Sarajevo mimo sva druga mesta svoga upravnog podrucja i obezbedio mu glavno mesto za citav niz vekova-".

Posldje kulsninactje uirskih vojnih uspjeha u pravcu sjevera, prema Been, nastupilo joe povlacenje osmanskih armija prema jugu. Uslijedio je niz poraza, najprije pod Becom 1683, zatim su Turoi izgubili Budim 1686. godine, da hi nakon poraza kod Sente (1697) bili primorani da u Karlovcima (1699) slklJOtpe mk sa AJUSltI1ijom i Veneeijom. Karlevackim mirom bio je veoma teS>lro pogoden bosanski pasaluk, koji je tada izgubio S'V!U Slavoniju, 1i&i sandzak, te dijelove kli.skog i hercegovaekog sandzaka, »Tako je Bosanski pasalUJk bio sveden, uglavnom na granice Bosne iz XV stoljeca-". Vojno-strateski polozaj Osmanskog Carstva bitno se izmijeni..o, kao i polozaj bosanskog pasaluka. Ako SIll Old osvojenja Bosne turske snage, uz ucesce bosanskih spahija, nadirale preko Une, Save i Drave do Dunava'", sada j1e bosanski pasaluk POSItoo popriate na kome su operisale austrijske armije, Ausurijski vojskovoda princ Engen Savojski duboko je prodro u Bosnu 1697. i u oktobru se nasao u samom Sarajevu, Drzooje AUJSltrijalllaca prema bosanskom stanovnistvu bilo .le razhl6i1to, kao i drzanje bosanskog stanovnistva prerna Austrijancima. Dok su Austrijanei uzirnali u zaiilmtu ooscanslke seljake, muslimani SlU se pred Ausltrijandma siklanjali .u planine, Pnilikom povlacenja iz Bosne, Austrijanci su palili musiimanska dmanja oko rputa, a pravoslavnima i katloLiC:ima pnuzali SIll zastiJtu u njihovaj namjenl da se nasele preko Save",

Iako je kraj XVII stoljeca bio od prelolffilnogznacajoa za Turskn Carstvo u cjelini i bosanski pasaluk posebno, vojni porazi nisu izazvali poremecaje i promjene u drzalJljlU i opredjeljenju bosanskih rnuslimana. Kod njih nije bilo kolebanja u odnosu prema osmanskoj tursko] drzavi. Naprotiv, u redovima bosanskog plemstva uCVTS!Cuje se svijes1t da je njihova sudbina nedjeljiva od .sudbine bosanskog pasaluka i turske drzave. Bosansko plemstvo smaeralo se stubom Turske Carevine u Bosni, garantom njenih granica u Evrapi Za protekla dva i po stoljeca

79 Dr Milan ,P r e l 0 g, n. dj., str. 176.

Bosanski vezir Husrev-beg (od 1521. do smrti 16'41) bio je, takode, znacajan kao vojskovoda. Zahvaljujuci njegovim osvajanjima cijela Bosna dosla je pod tursku vlast 1536 (Hazims a ban 0 vi c, n. dj., str. 58).

so Vladimir Cor 0 vic, Bosna i Hercegovina, str, '164.

81 Hazim Sa ban 0 vic, n. dj., str. 92 r(Muslimansko stanovnistvo iz Ugarske povlacilo se 'u Bosnu sve do Sarajeva, a iz Like naseljavalo se oko Une i Sane. Istorija naroda Jugoslavije, II, str. 1233.)

82 »Godine 153,1. bosanska vojska(50.000) pred velikom Sulejmanovom vojskom uhodi neprijateljske zemlje robeci i paleci na sve strane« (Safvet-beg Basagic, n. dj., str. 30).

83 Vladislav S k a ric, n. dj., str. 128-1311.

28

turska drzavna vlast stekla Je sv;ojiliIIl mjerama siguran oslonac u SlimoiIn musllmaeskom plemsuvu, koje se, s druge strane, istocremeno srt:abillzovalo i konstituisalo u druSitvenu snagn nad kOjiQID viSe nije visio Dameklov mac povratka u starus raje. Naproeiv, sada se odvij.ao s'Ulprotan proces, kada 5U se pnipadnieirna sitnotgplems1Jva siJroOOo otvonile sanse prelaska u klasu krupnih feudalaca. Realna opasnost koja je dolazila od hriscans,ke raje doprinosila jeucV1['sCivanju opstetg po~ozaja plemstva oko kojeg se, Iogtloom zajednickih lnteresa, zbijaju sil101ki slojevi mushmana da hi se po.tvrdiva:1i kao vladajuci elemenat u Bosni. Na realnoj pocUOrzi postavljena je tvrdnja da je domace plemsrvo predstavljalo JedJinu snagu u odbrani Bosne kao zemlje pod muslimanskom vlascu". Iako nije lisena elemenata romanticarskog feudalnog bosanskog patriotizma, Basagiceva misao da je»:ponos bosanskog plemstva rastao sa opadanjem turske mooi« ima neosporno iSif:orijsku podlogu i argumentaciju".

Pokazalo se da SIU Bosanci emiLi glavninu turs:ke vojslke u Ugarskoj i njenu udarnu snagu. Okolnost da se pred nadmocnom silom ova vojska morala povuoi u bosanski pasahsk, zahtijevala je da se izgurb'l'jena lena u Ugarsikoj, HrvaitsikJoj i Slavo[1iji bosanskirn spahijarna nadoknade.Ienima u Bosni.. Gubitak vanbosanskih teritorija i zadatak da se odrZi Bosna bio je pracen jacanjem samo'sviljesti bosanskog plemstva, kIOje' u promijenjerrim uslovima obnavlja i UCVJrsCluje ulogu vodeceg musldmanskog faktora u Bosni. U toku Je proces jacamja slPlI'ege janjicara, kapetana i drugih feudalnih snaga, koji je istovremeno podsticao proces opste kohezije bosanskih muslimana, _MedUltim, povlacenje vu bosanski pasahl!k nije znacilo da ce nastupiti razdoblje mirnodopskog zWOIta. Ratni frontovi nisu bili ulkia:1JUl1Ji, st:o je znadilo da nisu prestala davanja .i materijalne oibaveze sltanovnils1JVa za polkrivanje ratnih potreba. Od toga je n~jvi's'e trpjela briscanska raja. Retni porazi, kao i permanentno preduzimanje o1:1UZanih alkcija i up ada na susjedne teritorije, monivlrali SlU organe turske v'lasti da povecavaju ppiti'sak na proizvodno stanovnlstvo u cjelini, a posebno na raju", U tOlW XVII stoljeca, naroeito poslije teskih poraza, u bosanskom pasaaalcu je na sceni porast samovolje pojedinaca, u prvom redu jQ; kruga janj;ica:ra, kao i drugih rnocnika, prema raji, Uzunpaeija sdj.ackih zemalja pracena je pre" tvaranjem seljaka u kmetove i poj<a:casvanJem eksploatacije raje sa neizbjeznim posljedicama pI1Odub]j'irvan~a socijalnih supromosti i antagoniziranjem suprotstavljemh klasa, Karalkteresticno je da u XVII stoIjecu, pa i poslije vojndh poraza, Ponta ima izuzetno stabilne pozicije u bosanskom pasaluku, u kojem se podndaraju lrsteresi' osmanske drZave i bosanskog plemstva. Evropski purt:nJi.!ci u tom vremenu imali su veorna pozlnvno misljenje 0 turskom patr10lt~ Bosanaoa, koji su, prije svega, Vlidje1i u vojnim kvalitetima Bosanaca i spremnosti da brane

84 Vasa C u br i 1 0 vic, Poreklo muslimanskog plemstva u Bosni i Hercegovlni, Jugoslovenski istorijski casopis, I, Beograd 1935, u knjizi Odabrani istorijski radovi, Beograd 1983, str. 207-235; * * * /storija naroda Jugoslavije, II, str. 1303.

85 Safvet-beg Bas a g i c, n. dj., str. 128.

86 Vladimir Cor 0 vic, Bosna i Hercegovina, str. 67.

29·

bosanski pasaluk. Francuz Me smatea da »od 10-12.000 vojnikaBosnjalka nema nijedne bolje :i ilZ'lllCeilJlije vojske«, dok prema jednom nje- 1.1){I1CJk:om iZVljestaju iz toga vremena »Bosna moee pod~6i na noge 50- 60.000 ljudi spremnih za h0I1bu87«.

Ratnd potenoijal i k!v:aliite:t bosanskih VIOjtniika dosao je do iZiI1aZaja i u pobjedi kod Banjaluke 1737. godine, kao i u uspjesima t.olkom tzv. dubickog rata. OVli i drugi dogadajt potvrdivali su ne samo ratne sposobnosti Bosanaca vee i podizali samosvijest musllmanskih feudalaca, Oij,i se interest nisu obavezno podudarali sa interesima centralne turske vlasti. Biila je slueajeva ikada bosanski feudalci nisu bili spremni da uvazavaju medunarodne obzire Porte. AjaJIl'sko vilijeee u TraV'J];iku odbilo je zahtjev veli;kog vezira Ahmoo-paSe da se austrijsko] vojsei ne sprecava prelaz na tursk! drzavn; teritom1, izraiavajlUei odluenost da se Austrijancima pruzi otpor pod cijenu da plemstvomtv.uje imanja 'i ii:vote88• Kada je trebalo pokaaan ko je prv:i gazda u bosanskom pasaJuku, muslimansko bosansko plemstvo nije prezalo Old konfrontacija sa Portom. Afirmaoija i pcdizaeje-autonaeta bosanskih feudalaca podrazumijevaH su i porast njihove ekonomske snage, ikojru oni nisu crpili liz vlastetog angafuvanJa u proizvodnji, vee u povecavanju eikslP'loatacije rade. Uz preoutnu saglasnost centralne vlasti u Carigradu, bosanski feudalci povecavaju namete na proizvodno stano!Vll1isltv!D, pa ubirac] prihoda za raeun feudalaoa uzimaju Old raje vise nego SJ1JD su vlasti odredivale". Ova] pl'iltilS.aJk pogadao je i muslimanske seqj.atk:e,koji su svoje nezadovoljsevo, kao i raja, 1spoljava1i u raznim oblicima otpora. Izazvane sccijaleo-ckoncmslclm ueroelma, u mwslilffioos'kom dPust'V'U otvaralesu se pukotlne, roojoe su narusavale njegovu homogenizaeiju, sistema1Jsk!i stvaranu tokom protekllh stoljeca.

U istoriji Bosne poznami su veoma DStri oblici konfrontacija, pa i oruzanih, izmedu bosanskih feudalaca i Porte u XVIII, a narocito u XIX stoljeou, Manje su, medutim, pcznatd primjeI1.i pobuna muslimanskih seljaka protiv domacih feedalaca".

Tokom XVII stoljeca izihilo [e ne'koHlko pobuna muslimanskih seljaka protiv raznih zlOUfjJlotJ:1eba predstavnika vlesti u bosanskom pasaluku. Najprije je izbila pobuna u sarajevskom kadi1u!k.u 1636. godine kada su muslananski seljaei Ulsltali protiv ubtiJ1anja neza:rooniltih nameta, Iako SIll pobunjeniei d~i'VijeLi poraz, usljed n~iho:vog o'l1pora prestalo se sa uzimanjem taJkvih nameta Old muslimanskog stanovnisrva. Ipak, p.raksa neeakonltog oprezivanja stanovnistva nije bila napustena, sto potvrduje sljedeca pobuna 1650.gJod:ilJ1e, opet u Sarajevu MotJirv pobune bili su prekomjenni nameti, koje Saratilij.e nisu hltje1e da isprune. Pobunjene Sarajlije bile su porazene jer su protiv sebe imale jaceg protivnika. Krajem XVII stoljeca, 1682. godine zabUjezena je jos jedna pobuna

87 Dr Milan Pre log, n. dj., !II, str. 16&19.

88 Safvet-beg Bas a g i C, n. dj., str. 95. Hamdija K res e v 1 j a k 0 vic smatra da je ovaj otpor ajanskog vijeca Porti spasio Bosnu od velike nesrece (Kapetanije, str. 57).

89 Mr Ahmed Ali c i c,n. dj., str. 90/91.

90 * * * Istoriia naroda Iugoslaviie, II, str. 1~2; Hamdija K res e v 1 j ak 0 vi c, Kapetanije, Sarajevo 1980, str, 54.

maslananskog stanovnistva u sa.raje:vstkom ka(Lii'UJku. Pobuna je bila Od· govor na zlO1U1potrebe organa sudske i upravne vlasn u Sarajevu, Obracun organa vlas!ti sa pcbunjenen sebjacima bio j1e ~ae;ilto SU'I'OIV, pa su predstavnici turske vlasti nastavili praksu izrabJji'Vanja musliman .. skog stanovnistva, koje je dobilo narocito sfroke razmjere za vrijeme velikog rata 1683~1699. godine, Za ra.e;li\ku od navedenih buna u XVII stolje6u, koje su se odigrale na podrucju sarajevskOig kiadilulka, buna muslimanskih seljaka sredinom XVIII stoljeca zahvatila je gotovo otjelu Bosnu i Hercegovinu, a njena Zairista nalazila su se u Sarajevu, Tuzli, Tesnju, Livnu, Duvnu, Glamoeu i Mostaru, Do pobune Je doslo usljed provodenja odluka centralne vlasti da se tereti izdriavanja funkcionera Porte prebace na podanike u bosanskom pasaluku, PrNikom ubiranja ovih dadzbina zloupotrebe kadija, ajana i kapetana predstavIjale su redovnu pojavu, koja je izazivala nezadovoljsevo muslimanskog stanovnistva. I ova buna krenula je iz sarajevskog kadiluka (1745), nas stavLjena je u tuzlanskom kraju (1747), da bi se raiSiriJa go)tovo u cijelorn prostoru bosanskog pasaluka i trajala deset godina, sve do. kraja seste decenije XVIII st. Buna je irzbila spontano, pa Iisena jasnog programa, cvrste organizacije i jedinstvenog vodenja nuzno je bila pracena pojavama pljacke, nasilja i anarhije, Pokusaj da se u pobunu unese izvjestan stepen organizovanostd stvaranjem sdjaOko-gradske vojske, pretrpio je neuspjeh vee na pocetku usljed sebiooih motiva inicijatora iz gornjih slojeva sarajevskog stanovnistva. Pritisnuta mnogim unatrasnjim slabostima, buna tnije imala snage da se odupre nadmocnim snagama Ponte •. Pretpostavlja se da je uoicala na smanjenje zloupotreba i uspostavljanje veceg reda u pogledu oporezivam:ja91• Bila je OVQ· posljednja znacajnija bum musliman$ikQg seljastva uBosni, pczneta-u savremenoj ietorijskoj nauci, koja nije imalasnage da pripre:mli i SJtvo:ri tradiciju muslimanskih seljaclcih buna da hi se muslimansko selJ;as.tv'O u Bosni i Hercegovini tokom narednih razdoblja kO[lsitituisai1o usamostalan politicki subjekt i dalo svoj peCaJt u novijo] iistoriji Bosne i Heicegovine,

Unutrasnji potresi, kao i raJtovi koje je Tunskoj nametnula Austrija, neizbjezno su slabili otpornu snagu Porte i njene evropske pozieije, Od pobjede pod Beoom A!ustJ:1ija nije ostavljala TUI1Sku na mini. Ratovi koje je preduzimala protdv Turske poikarza:l:i su da Austrijamijenja odnos prema muslimardma u Bosni. Armija princa Eugena Savoj~ slrog nepridateljski se ponasala prema bosanskom muslimanskom stanovniswu. U ratu 1788--1971. godine ispoljava prema muslimanima elasneniji odnos. Prije nego sto je stupila u ovaj rat, AUSftI11j;a seposebnim proklamaoijama obratila hrlscanlma i muslimanima Bosne, Hriscane je pozvala da se d1gnu na ustanak, a muslimane da ostanu mirni. Istovremeno,sta:vila je do znanja musliman:ima da ce b1ti izjedna, ceIl!i sa stanovnistvom Austrijskog Carstva ako se suoocle od neprija-

91 Avdo Sue e s k a, Seljacke bune u Bosni u XVII i XVIII stotiecu, .GodiSnjak Drustva istoricara iBiH, XVH, Sarajevo, 1969, str, 163-207; Bune seljaka Muslimana u Bosni u XVII i XVIIl stoliecu, Zbornik radova,knj. 1, 1976; Oslobodilackipokreti jugoslovenskih naroda od XVI do pocetka prvog svetskog rata, Istorijskiinstitut, Beograd, str, 69-1100.

teljstava protiv cesarske vojske. Od posebnog znaeaja je obecanje muslimanima potpune ravnoprasnosti islamske vjere i UIZ 1)0 preuzimanje obaveze 0 placalUjru vjerskih slllliZbe;njj)ka iz dr,zavne blagajne", Vodenje ovog rata pripalo joe bosanskim rnaslananima, jer .ie Porta bila angazovana na drugim stranama. Svistovskim mirom 1791. godine Turska je izgubila uporista u Lici ~ Cetin, Lapac i 8rb93• Bosanski feudalci OIsjeea1i su se sve vise kao fal~tOI.r od prvorazrednog znaoaja, u c.ijim rukama se .nalazi ne sarno zastita socijal1nog porertlka u Bosni vee i vojna zastita njenih granica. Natoj podloe] odmicao je proces odvajanja bosanskog plemsrva u »pokrajirisku celinu«, 6iji se interesi vcesto neoe pododarati sa interesima centralne turske vlasti, Pod utisikom velike mod bosanskog plemstva, neki istoricani su 'bosanski pasaluk smatraIi »drzavom u drzavi«, a Sarajevo, srediste feudalnih moenska, »oligarhijskom repub'l-iJkoil1l({, koja ignorise POI1mne namjesnfke u Bosni, pa i samu glavu Carevine ~ sultana. Bllo bi pogresno tvrdit! da su bosanski feudalci hili spremni da interesu cjeline Turskog Carstva zrtvuju Bosnu, odnosno interesu Bosne iJnrt:egnitet Turskog Carstva. Takvo pitanje- za njih nije postojalo, Nairne, u svijestti bosanskih feudalaca i njihovom Oipr~dje1j'enju Bosna i TiUII1slko OaJrSl1JVlo CilJ1ilJi su nerazdvojno jedinS1J\T<o. Iz Bosne su odlazili u ratove za uspjehe Turske Carevine, kao sto su na Porti mali da Bosanci cine njen nepreIalZITi zid. Potvrdicexse to sve dok se uuUltraS[]!ja Ikriza u Bosni i medunarodna kriza osmanske drzave ne sliju u jedinstvenu istlOcnu krizu, koju ce rjesavati treci faktor, Evropa, mirno teinM jednih i mimo interesa drugih.

ZavI1ijeme Karadordevog ustanka drzanje naroda pravoslavne vje:re u Bosni bilo je pod strogim nadzorom predstavnika upravnih oI1gana. u kadiluoima i nahijama, Njihova glavna briga sastojala se u tome ,da se sprijeci svako povezivanje :pravo",lavnih U BOSlIl!i sa ustanioima u Srhiji. 0 tome je ostavio dragocjena svjedocenja francuski -kcnzul-'David, koji je ttadarezfud~ralO kod namjesnika bosanskog pasah.Tika94~ Istovremeno, bosanski vezir, pcnaredbi POII1te, svojim oruzanim snagama pddruzio se turskan formacijama u cilju gusenja srpskog u.srtatlika. Bcsanski'-prvaei pokrenuli su u Srbiju oko 30.000 vojnika, znatao manj e nego 8r1:0 se raeunalo da ce Bosna upUititi preko Drine (80.000). Poslije duzeg operisanja, bosanskim cetama uspjelo je da udu.u, Beograd 5. X 1813. godine it.a,ko znacajno doprinesu okoncanju pnvog'slI'pl5ikog ustanka". Tada su u sastav bosanskog pasalteka vraceni kad:Huci .i nahije ria desnoj obal! Drine, koje su srpske snage u toku p;staxr,kabile IpriJpajileKaradordevoj SI1hiji%. Ratne zasluge za Tursko ql)r~tvo obnavljalesu i jacale moe i ugled bosanskih feudaiaca.

Turski porazi U srpekirn ustanoima nalagali su Porti da pristupi odredl:Jiniriimjerama na Iiniji uspostavljanja zakonlrosti i reda u Carstvu .. U tom pogledu u najlsnsrenijem paSa1uikiu na zapadu otomanske drZaVe bilo je vise nego dovlOlj.TIio razloga za radikalnije poteze i odluke

92 ** * /storija naroda Tugoslavije, H, str. 1243 .

. ·93··· Isto, str. 1244.

94 Vladislav S k a r i.c, n. dj., str, 181.

95G~lib Sljivo,.Bo.mai Hercegovina 1813-1826, Banjaluka 198'5, str. 37/8. % Hazim s a'b a n o vf c, n. dj., str. 95.

3i

sUJitan1a. U Bosni je trebalo OIkoncaroi dugotrajnu praksu lror.DSitenja i zlOlUlpoitrebe namjesnickog polozaja u svrhu licnog bogacenja, s'1:o je imalo za posljedicu kOtll1!pIlomitOlVanjee i slaJbljenj,e centralne vlasti u pasaliUlru. Uporedo s tim, trelballo je stani na kraj janjicarskim bezakorrjima i nasiljima, koja su ugJno.zaViala i!movJnJsku i pravnu sigurnost sultaaovth podanika. Porta je pri!sltuplila povlacenju i strogom ka.znjavanju bosanskfh vezira, pa nije hila r:iljeJtlko praksa da se u Bosni promijeni v.iSe vezira u jednoj godini", Iskustvo s janjlicarima nije dozyoljaivalo odlaganje radilka11'Illog koraka. Da bi imala evropski organinOlVaIIlU vojsku, Porta je moral a ord1u6n:o da slomi dtporr janjicara, kojl su OI1UZanom pobunom (1827) odgovorill na sultanov ferman da ukine nj ihov red".

UkidaJllijem instetucije janjicara osiljers; bosanski feudalci nisu billli sasvim slomljeni. U njihovfm rukama nalazile SIU se kapetanije, vojne institucije osnovane u XVI stoljecu radi odbrane granica bosanskiOig pasaluka, Prvobitno, postojale sru same u nekoli'ko granicnih punktova, da bi rokom XVII stoljeca njihov bI10j znatno porastao, Na celu jedimica u kapetanijama nalaeili su se kapetami, Ciji je glavni zadatak bio da cuvaju gradove na granici. Pored vojne funkcije, kapetani su imali nadleznost i ui2lvj.esnim upravnsm poslovima, suo je ciuiLo dodami izvor njihove drustvene mooi i uticaja. Praksa nasljedivanja kapetanske funkel]« u porodici, stvorila je IOId kapetana jednu vrstu vojnickog plemstva, koje je mspjelo ida osvoji poseban poloza] u drrus'tvu. Oko 1830. godine na podrucju svih 39 kapetanija bilo je 24.000 vojnika, koji 5U bili rasporedeni u jedinice konjanika, tobdzija, oklopnika, strazara, gradskih i nocnih curvam, Cuvara putova i klanaca itd. Vojna 01'ganiJzacijaoinila je staibJJlan oslonac uticajnom polozaju kapetama u bosanskom pasaluku, kao i u pogledu njihovog odnosa prema Politi. »D,o ikmja XVII .stoljeca kepetani predano slusaju cara i vezire, u XVIII sroljeou v.rs,e oni carsku zapovijed i pokoravaju se samo energicnim veeirfma, dOlk se u prvdm deeenijama XIX stoljeca medusobno bore i ustaju protiv vezira.ipa i samog cara ... «99.

Uig)I'O!zeni reformama iz Carigrada, oj!i je smisao bio u izvjesnoj modernizaciji vojnih i administrativnih IDSll'.iJtucija, bosanski kapetani rije!silJi Sill da slPrijeee njihovo provodenje u bosanskom pasaluku. Reforme su odredivale da se uvede regularna vojska i ukine nasljedno ksperanstvo. S druge strane, Jedrenskl mirovni ugovor (1829) obavezivao je Porttu da SrbijJ preda nalrije u Podrinju koje su bile u sastevu bosanskog ejaleta, U cinu ukidanja nasljednog kapetanstva i predaje !Ilahi!ja Srbiji bosanskd kapetani vidjdi 5U kra] Bosne ()~gotOV1Q j'e s Bosnom«), Odr,zano u TlU!Zli Cod 20. januara do 5. februara 1831) vijece bosanskih kapetana odbilo je reforme POII1te i istaklo zahtjev za nezavisnom Bosnom, Preko bosanskog valije, vijece je uputilo sultana zahtjeve kojirna je trazeno da se obustavi sprovodenje novog vojnog

97 Safvet-beg .B a sag i c, n. dj., str. 129 .

. 98 Isto, str.llB; Mr Ahmed :A 1 i c i c, n. dj., str. %.

99 Hamdija K res e v 1 j a k 0 vic, n. dj., str. 68. (Podatke koji se odnose na pojavu i zadatak kapetanija naveo sam takode prema monografiji H. K r es e v 1 j a k 0 vic a, str. 7,17, 24, 3'1, 40, <M).

33

ustrojstva, da se ukine bosansko namjesDli:stMo i ozakoni i~bor domaeeg oOlVljeka na celo Bosne IU runl.katji ~erneTa Hi vezira'". Da bi se Porta prinrorala na U!s:va:jan1e postavljenih za:h1Jje:v.a, mobilisana je bosanska vojska pod komandom Husem-kapetana Gmda:scevica,k01a je sredinom jula 1831. godine porazila turskni vojskx; na Kosoau. MedUitilIIl, Gradascevicu nije poslo za rukom cia u6vT!st.i. ovu pobjedu, Bilo je za to viSe razloga, NajvazniJi je svakako IU cinjecici sto mje postojalo jedinstvo izmedu bosanskih i hercegovadkih feudalaca, Ciji su predstavnici Aliaga S1Jocevic i Smailaga Cengic bili na strand sultana, Izrazito slabo bilo je i ucesce hriscana u redovirna pobunjenika. Uporedo s tim, ni medu bosanskim kapetanima ndje vladalo puno jedinstvo. Tako jekrr8(jem maja 1832. godine slomljena buna Huseln-kapetana Gradascevica, cime su stvoreni preduslovi da se postepeno priSitUip,i reformama. Sada je Hercegovina dobila status ejaleta, sa valijom AliaglOm Stocevicem na ce1u. Bosanski pasaluk bio je podijeljen u dva posebna ejaleta, unutar kojih su uskoro izvrsene odredene admmistrativne promjene. Ukidanjem kapetanija provodi se podjela u oba pasaluka na muselimluke (sreeove), SitlO nitje imalo b:Ltnog 2IDalCaja u pogledu karaktera j nadleznosti pojedirrih organa vlasti'", U Bosni je najteze islo sa uspostavljanjem nove vojne organizacije.

Ops:ti interesi Porte dilktir;ali su da se nastavi sa reformama.

Sultan Abdul Medzid I objavljuje Hatiserif od Giljhane 1839. godine, koji svojim odredbama zadire u Iliaj~amija podrueja dnzalVIliog i druswenog zivolta Carstva. Ovim haltiserifum gararstnje se sloboda I sigurnost svakog pojedinca berz r8fZ)1iJke; uJk~da se podjela drustvana vojnike i raju, a pripadnioi TlUrSlk.og Ca:I1SDva oznacavaju zajednickim imenom »podanici«: zavodi se redovna vojna sl~ba sa ogranieenim vojnim irokom: pri uzirnanju vojnih obveznika mjerilo je broj SltanovnIiS1tva u admlnistratlvno] jedhuioi: vojna slitWba je obavezna izvan pokrajine u kojo] se vrsi regrutovanje: uvodi se jedinstven perez u drzaV'li i zadrzarv;a desetina: uspostavljaju se mjesov:ite Ujpra'VUeinsti:tuJCije - medZHsi (upravna vijeoa) u poikrraJjinama, od nahije do vfilajeta; sudskom reformom odreduje se cia nik!o ne mlOie bitd kaimjen vise nego Slro OIdIu:Ci sud; u sudska vijeca biraju se i hriscani. Hatiserifom od Giljhane bio je ukinut spahijski red, ali su se spahije odrzale sve do 1851. godine102. Istovremeno, u bosanskom pasahaku nejveei otpor pruzen je Vlojnim reformama, Radilo se 0 promjenama koje su zadirale u samo istorijsko bice feudalnog stratuma, klOji je od pocelllka cinio snib Osmanskog Carswa u Bosni. Porta je rijeSi1a da okonca osamostaljlvanje bosanskiih spahija na Itaj DalOiln 9t.o ih je uJkfunula.

U Car&graJdu su OIdluCi;li da u pogledu provodenja refornui u bosanskom pesahnku ne moee biti OIdSl1JUiPainja. U Bosun je upuoen serasker Omer-pasa Latas sa zadadkom da nemilosrdno slomi otpor feuda-

100 Safvet-beg Bas a g i c, n. dj., str. 140; Galib S I j i v 0, Bosna i Hercegovina 1827-1849, Banjaluka 1988, str, 127.

101 iHamdija Kr e s e v l j a k o v i c, n. dj., str. 6'8; Hazim s a b a n o v i c,

n. dj., str. 232.

102rSafvet-beg Basagic, ll. dj., str, ,153; Mr Ahmed Alicic, n. dj., str. 99; Galib S 1 j i V 0, Bosna i Hercegovina 1827-1849, str. 429.

34

laca. Na raspoioienju su mu stajale dobro opremljene naomfane [edinioe, cij:i su sastav mahom cmiili Anadolci i ArnaUJtiF03. Posto je obznanlo carski ferman, zatrazio je od begova bezuslovao pokoravanje Ii. prihvatanje refornsi. Latas je djelovao brzo i odluono, ne dqpustajuCi feudalcima da se Qlkupe i POlVe7Ju. Odmah Je naredio da se pogube najvideIlliji prvaci u Sarajevu, a zad:im u TralVilli!k.u, Tuzli i Mostaru'". Napokon, savladao je otpor k1rajiskiih begova, Koji su hili najupomiji protivnici novog uredenja u .duoo reformi. Porszom krajiskih feudalnih prvakaza'ViI'sio je, pisao je BaiSagic, »gospodujucl elemenat u Herceg-Bosni Isvoju bumu prosloSlt... a kI'lseanska raja i rtuI1s:ki asker sl{:upa na pOIVrsmu«IOS. Radiikalll1i oibifaaun Omer-pase Latasa sa bosanskom QP~ zidijom Poetlnim refonmama macro je, po Corovicu, »pun slom bosans.kog begovata i beeuvetno poIkoravanje Bosne pod sultansku v1ast«I06.

Poslije Latasove drastione proreformske oruZane inltervencije, na is1lQrij,sk.oj pozomici Bosne su dQgadaji kojl1ma pecat i pravac daju pobune i ustanoi raje, Ovi dogadaji imali su svoju predistoeflju, koja svjedo6i 0' postepenom pogorsavanju polozaja hriscanekog stanovnistva u bosanskom paisahiku. Rijee je .0 procesima koji su vezani za stanja kada poslije ekspanzije Ca!I1s1Jva na sjever i zapad dolazt do njegovog povlacenja sa osvojeniih podruc]a, Hniscansko stanovntstvo, koje poslije mes.kog osvojenja Bosne u vecinl nije bilo ravnopravno, sada je izlO'zeno sve oS,trijJm mjerama potcinjenosti i ekeploatacije. Dok je prvobitno pojam raje oznacava sve pI1O'ilzvodno,se1j;aCko s,tanovniSitvo, s vremenom pojarn raje vezao se samo za hriscane i postao oenaka za njiihov QP~ti status u Bosni, Poslije poraza Jkod Siska (1593) oduzimaju se spahilucl hrisCanskim spahijama i dodjeljuju muslimanskirn, da bi !U XVII stolje6u samovolja pojedenaca prema raji dohHasir;oke razmjerelO7• Stal1:lJi ratovi materijalno opterecuju cjelokupno pI101izvtOdno stanOVll1]Sitvo, a ratndm te:retliJrna najvise je prjtlsnuta raja. Uporedo, u Bosni je rasirena pojava uzurpaeije t3iPijlslwg prava hriscanske raje, usljed .cega je ii~ozena pojaeano] eksploatacfji od strane ururpator:slkih vllasnlka cifLuka. Raja je takode pnirnorana da ubiracima prdhoda predaije viSe nego sto je bilo odredeno, Opeenilto, orgftn!i vlaSlt:i rijerko .i nevoljno su joj pnIZali zastiil:u. Ni u pogledu poreskih obaveza prema drZavi raja nije bila siguma u njihouu zakonsku primjenu. Odluka po kojoj je drZarva sistemom zalkupa ubirala ad stanOlVrnstva svoje prihode, pruZaia je u praks! s'lnoki prostor za zloupo1Jrebei malverzacije, U tom pogledu raja je bila izlorena samovolji zakupnfka, koji su trazil! mogu61oSl1Ji. da se obogate pI1otUIZaikonitim odredivanjem i ubiranjem desetine i drugih poreskih ebaveea. Kada j.e u pi!tanju odnos prema raji, jedva da se maze govorLti 0 razliciltom ponasanju Turaka i vladajueih krugova bosanskih muslimana. Ne samo kod feudalaca, vee i u 8il1im muslimanskim slojevtma, u odnosu prema raji formiralo se tokom vremena osjecanje drustvene posebnosti, 'P1:1i cemu se nisu pr.ikrivali

103 Mr Ahmed Alicic, n. dj., str. 99. 104 IIsto.

lOS Safvet-beg Bas a g i c, n. dj., str. 173.

106 Vladimir Cor 0 vic, Bosna i Hercegovina, str. 73. 107 Isto, str. 67.

35

elements vise vrijednosniJ slJjperionnoSlti, dJuibQJro Ulk,ori'jenjeni j brizp,p podrzavamJ. u redovima vladajuce feudalne ldase. U sv~jes,ti gospodujueeg elementa, raja je predstavljala stratnm nize vrijednostl sa kojom je svako drustveno mijesanje bilo izraz nenormalnog ponasanja. NaIiru]! totalnog podvajanja, 1852. godine objavljena jenaredba kojom se hriscanima zabranjuje Imporv:anje muslionam:slk!iih kJuca1Q8• Tako su vjerske i socijalne r:i0Hke Iogikom ]Sltori}sildll .odnosa evoluirale u suprotnosti i sukobe, Cijii se Jzraz enanifestovao ramlicilto, .da bi na ikraju, neizbjeiZno, dobio oblike oruzanih buna i ustanaka. Brutalni obracun Orner~:pase Latasa sa bosanskim feudalcima nije znacio preokret u smislu pozit:LVne prakse turskih drzarvnih organa prema hriscanskom stanovnistvu u Bosni, kao ni domace musjimanske anjiJsltotkra;tije. Prokiernovanje fermana 0 jednakopravnosti hriscana sa muslimanima nije dobivalopoItv:rdu u realnom zivotu.

MOltiv ukidanja spahija bio je Interes Porte da uIklq[li sa scene u Bosni opoziciju drzavnim reformarna, pri cemu nije rtraZi:la oslonac u prirodnim protivnicima sp~hija- hriseanskoj raji, koja ce i dalje biti izlozena nesmanjenoj el<isploaiacij;i. Uostalom, nisu to. bile reforme u smisluukidanja raje da bi se uspostavilo slobodno seljastvo, pa jenjiOOIV rezultat. imao veoma ogranicen domet, bez sanse da se zaustavi proces trulenja feudalnog drustvenog poretka. Masovnom sjecom bun" tovnih bosanskih begova nisu bibi dovedeni u pitanje feudalni odnosi, 6iju su domdnantu odavno predstavljali cifluci, a vlasnici cifluka bili r;tjihoiVli aultenmcni nosioei. Feudalizam lena smijenio ie sistem nasljednihposjeda ciflu6klOg oblika. Prethodno smo istakli da je UPT.aVO institucija,6iflU1ka donijela pojacanu eks?ploataci:ju raje, Porta nije pokazala namjeru da reforme protegne na socijalni poloza] raje da hi ga radikalno izmijenila, Utemeljeno je glediste eta po rezudtaelma kojeisu daleu evropskom prostoru Turskog Carstva reforme nisu bile praeene socijalnim progresom, vee sooijalnom degeneracijom'".

Prva postlatasovska decenija u Bosni znacajnija je popobunama i ustancima nego poreformskim prodorima i rezuitatima, U Hercegovini, naprostoru prema Crnoj Gori, ciklicno se ni0u seljacke bune od 1852. do 1862. godine. Na celu im je ista Iicnost, Luka Vukalcvic, koji ce se potzrdit! kao neosporni voda sdjaokih masa, slpreonnih da stupe podoruzje u borbiza ostvarenje istaikin'Ultih agrarnih zahtjeva'", Bune su obnavljane tri puta da bi se izvojevalo olaksanjeegrarnih obaveza i postigao Izvjestan stepen samouprave U cilju garantovanja pravne-! imovinske sigurnosti stanovnika u opstinama, Kada Vukalovic po drugi put pokrece buTIJU, 1857. i 1858. godine javljaju se seljaeki ustanci

108 Vladislav S k a ric, n. dj., str. 232.

Boraveci u Sarajevu 1675. Italijan Dovani Morozini ostavio je jednu biljesku u kojoj, izmedu ostalog, kaze: »Bosnjaci su veci neprijatelji krstenom svijetu nego pravi Turci« (V. Skaric, str. 125).

109 Milorad E k me is i c, Stvaranje Jugoslavije, IiI, Beograd 1989, str. 287. 110 VladimirC 0 r 0 vic, Bosna i Hercegovina, str. 77.

Predvodeni Lukom Vukalovicem, Hercegovci su takode ucestvovali .u borbama protiv Turaka na Grahovu 'i u velikoj mjeri doprinijeli pobjedi, koja je postala znacajan elemenat ratnicke. tradicije Crnogoraca .i Hercegovaca u borbama za nacionalno oslobodenje (V. corovic, n. dj., str, 78).

u K!rajini i Posavini, sa istim motdvom i oHjem. Ustanak u selima izmedu BrCikiog, GraJdaioca i Modrnoe U!gUJsrH: su ba'siborruci pokoljem pobunijenQg naroda'?'. Sve ove bune bile sru inspieisane agrarnim optereeenjemseljaka i po tome bile izrazito agrarnog karaktera. Nisu to bune i ustanci protiv turske vlasti, vee se Itrazi pravna efikasnost drzave da bi seljaci biN zaSvieeni od protuzskonirog ponasanja feudalaca i iZiV1"snih organa vlasri. U zatisju izmedu druge i trece Vukaloviceve bune, Porta je 1853. godine proglasila tzv. Ssfersku naredbu, kojom je ciflucki sistem bio zvanicno priznat!", U procesu cifiurenja, ko~j,i je irajao vee preko dva i po Sltolje6a, poloZaJj raje postajao je sve nesigurn~ji usljed s1JalnOig pcvecavanja obaveza prema feudalcima u renti i zwom radu. Saferskim zakonom 01 cifluoima sistem je 'konacno bio potvrden kao vladajuei oblik frudatruih odnosa, sto je hiilo u interesu aga i begcva, a s druge strane ovim zakonom bile su utvrdene kmetske obaveze u Bosni - u ve6ini sandzeka - u visdni jednetreclne retvenog prinosa. Istovremeno ukimt je lruliuiklmji je tesko priltislkivao selj.a'stIVo.

Poslije donosenja Saferske naredbe u Bosni se preduzimaju izvjeSilli koraei u smislu sredivanja opslteg starrja i poboljsanja poloZaja hri.SCaIliSlkog stanovnisnva. Na .1imj~ reforama najvise je aktivan bosanski vezliJr Topad-Osman IPa!sa (1861-1869). Medutim, i dalje ostaje otvoreno agrarno pitanje, koje predstavlja trajan izvor sukoba izmeau metova i begova. U prethodnim ustancima i bunama hriscansko seljastvo potvedilo je da raspolaze velfkim mogucnostima u srms'liU promjene svoga drustvlOOog polozaja, jer ce se u ollwi!I1u ihrilsCa<IlSlkolg drustva u Bosni na seeni pojavifi Ii pred'Vooo16ku ulogu preuzeti gradanski elernenat u Iicu trgovaca, uOiitelja i svestenika, elemenat koji ce agrarne ciljeve seljastva pmsiriti nacionalnim pdli<tickia:n zadacima i programom. Tako se u Bosni srvarala si,1Juacija koju ce vlada Srbije konistiti u srnislu programa koJi Je formulisao mini:s1'a!r spoljnih poslova i predsjednik Vila0.e Ili'[a Garasanln u Sl\liome Naeentaniju, temeljnom programu srpske dciaVlll:e politske. Prema Nacertaniju, Svbjlja u svojo] arrtfaUistrijSlkoj politic; treba da se Cvll'sto v,eZle i osloni na Rusiju, Francusku i Englesku da bi poslije sloma Osmanskog Carstva postala centar za oikurpljaJIllje Juznih Slavena i baJlkanlkih naroda u duhu nacela »Balkan balkanskirn narodirna«. Pri tome, snpsk! narod je pozvan da se vlastitim snagama IOs:Iobodri Old turskog gospodarstva da bi se stvorile pretpostavke za stvaranje »velike srpske dIlZa!Ve... prisajedinjenjem« Srbiji Bosne, stare Srbije i Crne Gore i iIWijanjem na mare preko sjeveme Albanije'". Rakovodeci se OIVim ciljevirna, Garasanin je preduzeo zivu poHt!icku aktivnost enedu JiuzniJm Slavenima pod Turskom i Austrijom, stvaraljuei mrezu tajnih organizaoija i povjerenika sa zadatkom cia razvijaju propaganda i organizuju pripreme za realizovanje srpskog

1I0a A. A l.i c i c, n. dj., str. 99.

III Avdo Sue e s k a, Evolucija u pravnom regulisanju cifluckih odnosa u bosanskom ejaletu u XIX stoljecu, ANUlBiH, IPosebna izdanja xcn, Odjeljenje drustvenih nauka, knj. 25, Sarajevo 1990, str. i250-252.

112 Vasa Cub r i 1 0 vic, lstorija politicke misli u Srbiji XIX veka, Beograd 195'8, str. 1'87.

37

nacionalnog programa'", Najznacajniji medu povjerenicima u Bosni bio je Mico Ljubibratic, kome je sredinom 60-ltih godina Garasanin dao lnscrukcije da u Hercegovini pripremi poH6oki ustanak »celog naroda sve tri vere«'". On je pripadao gmpi kojusu cinila jOls dva pouzdaniJka vlade sa ulogom da rukovode povjerenim poslovirna. Predvadeno je da ovom a:k'tivnosou bude obuhvaceno ne samo pravoslavno vee i kaao- 1i&o, i muslimansko stanovnistvo u Bosni i Hercegovini na platforrni snpske .nacionalne ideologije u koncepoiji ViUlka Karadzica, da u Bosni i Hercegovini zivi jedan narod __,. srpski, ,koji je podijeljen u tri vjere. U radu tajnih organizacija za pripremanje opsteg ustanka bilo je ukljuceno vise katolickah svestenilka, bos/to se, takode, od pocetka racunalo sa angazovanjem pOljedrinih u:gledniih begova, kojima je garantovana nepovredivost imovine, ravnopravnost i sloboda vjere'". StU!b ovih organizacija j priprema bio je sIipsiki trgovac, koji se ekonomskom snagom i drustvenim iskustvom nametm!_?kac ~.-cde6 poHtiOki faktor srpskog stancvniistva ~ Bosni. Uporedo sa organizovanjem ustanickih priprema, srpska vlada vodila Je pregovore sa predstavnicima Porte c mirnom pnisajedinjenju Bosne Snbiij'i. Oijenilo se da ova irsicijativa moze djelovan; na pozirivan odnos bosanskih muslimana prema srpskom naoionalnom programu'",

Organizacione i politicke pripreme ustanka u BOSUlJi padale su na veoana plod no tlo s obzirom na zapaljrvo nezadovoljstvo srpskogvnaroda zbog pririsaka kJo1je Sill nad njih vrrsillii organi turske vlasti i be.gOV1i. Izazvan poostrenirn poreskim mjerama, pracenim raznim oblicima nas~lj'a, pa i pojavama gladi, ustanak je odmah u pocetkn ponio pecat klasnog i . vjerskog sukoba izmedu bosanskohercegovackog srpskog seIjaSibva i bosamskih rnnslimansldh feudalaca. Istovremeno, u njemu do" laze do i~raZaja te~nje srpskog naeionalnog pokreta sa ciljem da se provede pI1vkljuoenje Bosne Srbiji. NaciotllalIllQ-lpQHltiJcki' karakter i eilj ustanka pmc1sta!VIljaee istovremeno izvor njegove unutrasnje snage, ali i faktor koji ce kompllikovati njego'Ve tokove, Vee u julu 1876. godine ustanici SIU objavili »Proglas naroda bosanskog« da kida »sa nehriscanskom vladom carigradskom . . . da se domovina nasa Bosna priSlajuZava knezevini Srbiji, zakonitom i pravom nasljedniku drZave sItarrih nasih kraljeva ,i careva«!", Usljed poraza Srbije u ratu sa Turskom ,Gkrajern avgusta 1876), ustanak u Bosni usao je u faro splasnjavanja i smirivanja. U tom procesu irnala je svog udjela i pOllitika srpske vlade, sto ce se izrazitije potvrditi godinu dana kasndje, u septembru 1877. godine, prilikom stvaranja Privremene narodne bosanske v:'lade. Obrazovana u uslovima oseke ustanka, Vlada je saeinila program 01 ciljevima ustanka, medu kojima narocito naglasava odbijanje austrougarske okupacije, dok u pogledu polozaja Bosne i Hercegovine prvenstveno zahtijeva au-

113 Vasa c u b r i 1 0 vic, Bosanski ustanak 1875-1878, Beograd 1930, str. 15. !14 Milorad E k m e c i c, n. dj., II, str. 256.

115 Milorad Ekmecic, Ustanak u Bosni 1875-1878, Sarajevo 1960, str. 38-48.

116 Isto, str. 48.

117 Vasa c u b r i 1 0 vic, kao pod 1<13, str. 209; Milorad E k 111 e c i c, kao pod 115, str. 231.

38

tanomiju, a a:1ternati'V'no - ujedmjenje sa SI1bijom118• Vasa Cuhrilovic imao je dlOIvOIlj.no razloga za oejenu da se srpska vlada drzala pastvno prema osnivanjlU Prevreanene bosanske vlade'", Fonmirana u ZaVlI'SnOlj etap! usaanka, Bosanska vlada ndjenJi UlSipjela da se plOltvr1di kao njegov prv1i organ i odiluQujru6i faktor, MemoraJl1Cltum Ikoji su delegati bosanskin ustamka predali Berlinskom kongresu poCe!tkdm apma 1878. g)O" dine satdrZavao je taJkoue va!rijanttna rjeSenja za poloea] BOSIlJe i HercegQvine. U prvom stavu Memorandum je 1rafio da se Bosna spoji sa kneZeViinama srpsleim, a u drugem tmzi se aJtlI]c:momija Bosne i Heroeg'OV!iID.e u oIlwiru TUI1S1kog Cersrea, sa IDQgu6nOSCu da narodna I$,klUlPstina bira bosanskog gtwernerauo• U stlvari, u Memorandumu je potvrdeno stanoviste izlOiZellO u Proglasu naroda bosanskog, koje je Old pocetka do kraja OIsta10 programsko opredjeljerrje ustanka.

Evropske si1e, ucesnioe Ber1insilrog kongresa, odluCile SlU da se na OSlIlOViU clana 25. Benlinskog ugovora Austro-Ugarsko] povjeri mandat da okupira BOSlllU i Hercegovina i u njoj uspostavi okupac1onuUJP!I'aJViU. »Bosanski ustanak doeivio je potpun pOI'aJZ. Bosansko seljastvo vrati- 10 se iz ustanka Ina socijalne odnose kakvi SiU postojali p:rije ustankaI21.« Poraz, medUJtiim, nije bio ofglI'aniCen na socijaLne odnose. Okupacionom politikom Ausl1:ro .. Ugarska Monarhtja ce jOls vise prodnbitt antagonizarn lzmedu feudalaca i seljastva i uporedo s tim sistematski zaostravati meaUlV'jeI1ske i medunaeionalne odnose u Bosni i Hercegovini. Moglo se to vidjeti vee u instrukcijrurna arusl1rrijskog cara komaedantu OIkruJpadonih trupa feldcojgmajsteru Josipu FiH.poviou. U njima se generalu preporucuje da naJroo~tu painju peddoni kaJto1iCikorn elementu, jervispoljava prijateljsko raspolozenje prema Monarhiji; zatim muslimanskom stanovnistvu, koje treba pniibl'izirti katolicima i, na kraju, posebno se traz! strogi nadzor nad pravoslavnim elementom s planom da se sprijec! savez iI'lmediu pravoslavnih i muslimana,

118 Milorad E k m e c i c, n. dj., str. 327-329. 119 Vasa c u b r i Lo vf c, n. dj., str. 404.

120 Milorad E km e c i C, n. dj., str. 350/1.

121 Isto, str. 364.

I~ Preporuke iz careve instrukcije generalu Filipovicu navedene su prema monografiji Hamdije K a pi d z i c a, Hercegovacki ustanak 1882. godine, Sarajevo 1958, str. 13.

39

III

Pokazalo se da ausurijska polnika, u duhu instmikcija, n'i!je dobilla prolaz u Bosni da bi olkUlpadija bila provedena kao miroljubiva operacija, a ne kao osvajanje, Kao sto je poenato, olkwpacija nije tekla prema ocekivanju drsaenog ,i vojnog vrha MO!JJ.arlri:je. Naprotiv, naisla je .na otpor koji je dobio obHk oruzanog sukoba i pravog rata. Medutirn, u poredenju sa ustankom 1875~1878. godjne konfesionalno-nacionalna struktura snaga otpora alUstrougarSikoj oklUpaeiM imala joe drukOiji raspored. Sada SIll medu snagama otpora oikiupaoij:i najodlucnije i najmasovnije i'stUipali Muslimani, zatim Srbi, dok je otpor Hrvata sasvim izostao, Nemiri i demonstracije u Sarajevu (5-9. VI 1878) otvorHi Sill prooes rusenja turske vlasti, pa ce se ria soeni pojaviti i djelovanl nove inSi1:litucije. Pocetkom j!UJI1a h10 Je osnovan Narodni odbor, u kojem s:u biJ1i zastupljeni i alkwVlno djelovali predstavnici svih konfesija, SiwatIlni »prethodaek Privremene Hi Narodne slklJliPstilfie koja je obrazovana krajem jula 1878«, Narodni odbor ce ostati u nepomirljiVO[]1 sUilrobu sa turskom vlascu. U radu Ol\lli:h 'Organa istaknutu ulogu imao je Hadzi Lojo, koji je izrazavao tefuje nizih drustvenih slojeva, usljed eega Sill dogadaji vezani' za borbu protiv austrougarske okupaoije u narodu dobili naziv »Hadzi-Lojina buna«. Osvajanjem Sarajeva 29. jula 1878. gcdine nije prestao OiUpm, koji ce u pojedinim dijelovima Bosne i Hercegovine trajaei do kraja olctobra 1878. godine'". Pokazalo se da za izvodenje ollwpacij.e nije bslo dovoljno 80.000 vojnika, vee su alrutPacione snage stelao pcvecevaae, pa su za ostvarenje postavljenog zadatka morale raspolagatr sa 300.000 vojnjka, Okupaciondm armijama suprotstavile su se oruzam.e snage otpona pod komandom plevaljskog muf1.tij:e Mehmeda Vehbi Semsekadica, koji je raspolagao sa 93.000 00-

123 Rade .lP e t r 0 vic, Pokret otpora protiv austrougarske okupacije 1878. go dine u Bosni i Hercegovini, ANUBiH, Posebna izdanja XLUI, ODN, knj. 8, Naucni skup: »Otpor austro-ugarskoj okupaciji 1,878. u Bosni i Hercegovini(Sarajevo, 23. i 24. oktobar 1978) Sarajevo 1979, str. 33; 41-44; 65-69.

41

brovoljaca'", V,ise izraz spontanostd nego organizovanosti, lisen jedinstvenog rukiOlVoaenja i jasnjh pO'liltiakilh oillj eva , trosrruko manjeg borbenog sastava i neuporedivo slabije tehnioke i martterrij.a:lne opreme, otpor austrougarskoj okupadj.i neminovno je morae do~iJvjeti po['az. Op1:iuZJujiU'ci Ausrro-Ugarsku zbog »varvarskog« ponasanja njene vojske u Bosni i Hercegovini, turska vlada je neospomo zakasnila sa oejeIl!0IIll »da Sle Bosna moze oslobodjti nasilja Aiustrije samo ako se u njoj uspostavi auronomija«'". Pod rezlmom austrougarske okupadije narodi Bosne i Hercegovine usH su u novo istonijsko razdoblje, ViiSestoljetna vladavina islamskog Otomanskog Carstva smijenjena je okpuacionorn uprevom hrilsearnske Habsburske Monarhdje. Hila je to epohalna istorijska promjena, koja ce, nasuprot rte~njama AUsltm-Ugarske Monarhije da zbivanja u okupiranlm pdkrajinama ostanu njena lnterna stvaa', u Bosni i Hercegovini biti \pra6ena dogadajima od snaznog odjeka, uticaja i pnisustva ru ovropskim odnosirna.

Podnoseci Memorandum Berlinskom kongresu u kojem je obrazlagao stanoviste AUSttTO"UgaTlske Monanhije da oIlmpka Bosnu i Hercegovinu, min1srt:arinostranilh poslova Amldrasi istakao je nesposobnost Ponte da u ovim pokrajinama rijesi akuame probleme u oblasti agrarnih odnosa. Istovremeno, podvlaeio je da sarno jedna jaka i nepristrasna vlada odlucnim rjesavanjem agrarnog pitanja moze da ukloni izvore stalrrih unutrasnjih nemira i sukoba u Bosni i Hercegovini. Za razliku od dosljednostd koju je u 40cgod:~Sinjem periodu OIkupadje polkazala u Isptmjavanju ausnrougarske politike na podrucju nacionalnih odnosa, forrnulisane u carevoj instrukciji generalu Fi1iJpovicu, Andrasijeva teza '0 nuz1)'os<ti rjesavanja agrarnog pManja u Bosni i Hercegovirri ostala je u arhsvirna na stranicaana Memoranduma.

Bosanska PQliHlka Aastro-Ugarske Monarhije irnala je dva glavna podrucja: agrame i konfesionalno-nacionalne odnose. Na prvom podrut.jru lnsistirala je na konzerviranju i itzlrazito sporom mijenjanju zatecenih odnosa. U sferi konfesionalno-nacionalnih odnosa njena politiika bida je motivirana i usmjeravana da se zateeena kriza drzi stelno ot'VOiTOOOilIl i prema aktuelno] potrebi podstice i produbljava. Tako ce, smatralo se, na oba podrucja vrh Monarhije drzati stanje !plOd komrolorn. Dva Ikolos'ije!kaibasans'ke polirtilke Aus'tIPO-UgariStke Monarhije Imala su jedinstven cilLj: pridobijanjem i airoiThvnam podrsikom bosanskih muslimena, pod vodstvom njihovog »najnaprednijeg i najobrazovanijeg elementa« - feudalaca, Ulc'V'Tstiiti !pozicije habsburske drsave u Bosni i Hercegovini da bi je trajno iJnteg]1~S'alla.

Dok se u Bosni i Hercegovini nasvno vjerovalo predcknpacijskcj austrougaeskoj propagandi 0 privremenostd okupacije, vojno-drzavni vrh Monarhije priprernao je mjere da sto v'~se skrati etapu okupacije da bi bila smijenjena aneksijom. Prvi potez u tom smislu ucinjen je

124 Dr Hamdija K a pi d z i c, n. dj., str. 12; Mehmedalija B 0 j i c, Svrgavanje turske vlasti i odbrambeni rat Bosne i Hercegovine protiv austrougarske invazije 1878. godine (u navedenom izdanju ANUmH napomena pod 1,23, str. 77); Dr Rade Pe t r 0 vic, n. dj., 'str.65.

125 Bekir Sit k i Bay k a I, Pitanje Bosne i H ercegovine i osmanska driava

1878. godine, (referat u navedenom izdanju ANUBiH, str, 1(8). . . . .

42

krajem 1881.godine donosenjem provizomog vojnog zakonaza Bosnu i Hercegovinu, Smisao ovog zakona je da uspostavljanjem vojne obaveze »zemaljskih priJpadnilka« i formlranjem bosanskohercegccackfh jediniea u sklopu austrcugarske armij.e, dobije u Bosni i Hercegovini, domaci, autohtoni oslonac za oSl'lNaTooje svoje strategije. Med'l11tim, proglasenje vojnog zakona izazvalo je otvoreno nezadovoljstvo i otpore naroda u mnogim Jd\i:jelovima Bosne i Hercegovine. Najsnaznidi otpor 'izraZen je u hercegovackom ustarslcu tokorn januara i februara 1882. godine'", dok je u Bosanskoj krajtim.i otpor b10 pretezno izrazen iseljavanjem musliananskog st,ooovni$itva u Turskn'", Okupaciouirn vlastima i oruzooim snagama poslo je za ruJkom da tek krajem 1882. godine umire ustaniola; oblast u iSitOondj Hereegovini'".

Dva su momenta dosla do izrazaja u hercegcvackom ustanku 1882. godine, Prvi se odnosi na .njegove unntrasnje snage. U torn pogletdu od posebnog znacaja je Cinjeillca da su u ustanku ueestvovali zajedno i Srbi i Muslirnani'". Na iste pozieije dovelo ih je njihovo iskus1lvo steceno u oruzanom oeporu austrongacskoj okupaciji, kao i ugrozenost koju su osjecali neposredno poslije okupacije, Uz to, vojnl zakon ih je jednako pogadao. Sto ta saradnja niJje postala sira i cvrsca, razlozi se nalaze u OIbje:kt1vrrlJO razlicstim DIlfteresima· i stavovima ucesnika ustanka u pogledu rjesavanja agramog pitanja. Potiskivanjem agrannog pitanja bhle su date pretpostaeke za relativno a!kti:vlllo ucesce Muslimana u ustankn. Sdruge strane, stvarnost agramih odnosa predstavljala je objektivnu kocniou njihovog jos alkieiV!nijeg isireg ustanickog opredjeljenja. Drugi moenenat vezan je za medunarodnu politiku Austro-Ugacske Monarhije za v:rijeme i u vezi sa ustankom. Srbija je imala proaustrtjski rez:iJrn, Slto joe za Hebsburslcu Monarhiju bilo od vel:iJkog znacaja; vlada Grne Gore drza:lalse neutralno, a Porta je smirivala muslimansko stenovniswo i calk savjetovala Muslimane da ne ucestV1UJj.u u ustnku. Na taj nacin AuSiWo-UgarSika MOIlliarh1ja je postigla da hercegovacki ustanak ostane njena >>lUnutraSnja stvar« , izvan medunarodnih poLi!ti:okih tokova i relaeija. Lisen prirodne podrske Srbije i Cme Gore, U sukobu sa visesnnsko nadmoonim protivnikorn, hercegovacki ustanak je neminovno bio OIlmnoan porazom, koji ce biti pracen okupacionim rnjerama paJOif.iJkacije ustanickog' podrucja i takode pripremama mauguracije Kalajevog rezima u oilju srtaihiHzacije Habsbur-. ske Monarhije u Bosni i Hercegovini,

Prema istorijs,fu:iJrn lstrazivanjima, Austro-Ugarska Monarhija se dugo i temeljito pripremala za leim. 'OIlrupacij,e Bosne i Hercegovine, ali i za odredivanje njenlOlg po'~ozaja plQrs!lije dlrupadje. U pogledu utvrdivanja polozaij,a Bosne i Hercegovine u :duaHs1lioki uredenoj Habsbursiroj Monarhi]! u upravljanju o!kiutp1lranim pokrajinarna glavna uloga

126 Dr Hamdija Ka p i d z i c, n. dj., str. 90/11; '109-133.

lZ1 GalibS I j i v 0, Sprovodenje zakona 0 vojnoj obavezi u banjaluckom i bihackom okrugu 1881-1882, ANUBiH, Posebna izdanja LXIV, ODN,knj.H, Naucni skup: })ilOO godina ustanka u Hercegovini ,1882« (Sarajevo, 21-22. X 19S2), Sarajevo 19S3, str. 115-127.

128 Dr Hamdija K a pi d fie, n. dj., str. J19-327.

129 Isto, str. 194-202; Milorad E k m e c i c, Ustanak u Hercegovini 1882. i istorijske pouke, ANUBiH, Posebna izdanja (kao u napomeni 127).

43

pr~pal1a je austrougarskom driavni:kJu Benjamm Kalaju'". Pride nego stJo ce rpreuzeti dc1gofVlO'I1I101st u prlOvlOaenJjIU bosanske tpO'liti1k!e Manamijle, Kalaj ce Ise 'OldiluOno suprotstavit; :ildeJama i teznjama, rpriJslUtIn~m u vr- 1;lovilrnachnO'jne Iddave, '0 ipodjeli Bosne i Hercegovine i!:mnet1Ju. AUlS'tidje ;i Ugarsrke. Upravo kao dosljedan branilac dualiema, on ce inlsistilrati na starusu Bosne i Hercegovine kao carevinske zemjje U D.adilezDlolsti posebnog min:is:tarsitva za Bosnu i Hercegovlnu Joo jean stoji na celu clam. lllajedn10ke vtladie odgovoran delegaoijama AUlstJri:je i Ugamske. IPiO rjesetJ]!ju zajednieke vlade, pos'LO'ViUlpnwilijam.ja Bosnom i Hercegovinom bice integrisani ru IZajedniclm rninistarstvo rfiinansij'a (ZJMF) , a njegorv minister postace iBenJjamiJIl Kalaj, autor i podnostlac Memoara iz 1'B82. godine 10 rjesenrjlU po'Lo:Za'ja Bosne i Hercegovine, Na 'celJu ZlMF Ka'1a!j ce u ime A!uJstJro-Ugarslke Monwhije i u njenom inteI'esuupra'Vlljati Bosnom i Hercegovinomponjh ldivaldesetgodina i IUVOIItl periodu postaviei osnove okupaoionog sistema da ibi ga razvijao i igral(Ho uJVIjeren da ce Bosna i Hercegoviea aneksijom biti trajno dntegrisana i 'Sa posebnim driaVlIlJorpravn1m polo~Cl'jem ,]mnlstil1Juisana u AlUJstIiO-Ugar:slJru Monarhiju, S1Jojeci na celIu auS'worugaI1sikebosGllIlslke polstike tloikolm idvije decenije, Kalaj se potvrdio kao [)jjen iplI'vi i. aueenticni IstJrateg, kOi}i trazi 'rjesenja otvorenih pitanja, dominantnih u vitalnim sferarna Bosne i Hercegovine.

Nepoiroollebi1}ii\l'o plI'ivrZen sistema dualizana, Kadaj se vee pritje irnenovanja na duiJnJoost zaj'edIDokog minietra finansija zalagao za takav status Bosne i Hercegovine tk!o~i nece remetiti ravnotezu izmedu konstitunvnih polovina MOIna;rhijre. Iako po naoionelnoj Iprilpaldnosti Manar, Kalaj se odluOno suprotstavio prirj:ed!lJogu_ rnadarske vlade da se Bosna i Hercegovina pnikljuc] Ugarsko]. Uporedo, koljko je u pogledu pravno..poli!tiCJ.mg polozaja Bosne i Hercegovine bio CVirsto na pozicijarna dualizma, Kala] ce sa jednakom upomosou zatvarami Bosnu i Hercegovinu u drZaJvJ1!i 100k:viir Alustm-Ugars!ke MOIJ1a'rhije Ida bi je 's,1:Io uspjesnije i trajno odvojio od njenih jumoslavenskjh susjeda, prvenstveno ]srtoooih, SI1bi:j.e ,i erne Gore'", Ustanak 1875-1878, ikao Ii hercegovaoki ustanak 1882. godine uvjerili iSU ga u ot'VIDsltilnfU opredjeljenja !slIlPskog naroda u Bosni i Hercegovini da se ujedini sa nacionalno slobodnim drzavama Srbijom i C[1IllOm Gorom. Rukovoden tim saznanj em , on ce nas1tojati da izgradi illltegrallni sistem mje:wa ill smiisluizJo:10rvaTIija Bosne i Hercegovine od njenih istocnih susjeda. Uvjeren da Srbija predstavlja paHti6k!i centar na slavenskorn jUg'U,rooji bi mogao da odigra uloglU jugoslavenskog Pfjemonta, kao neipiOlkolelbbjirv protivnfk srpskog i jugoslavenskog ujedinjenja, K:a:la!j je obraeio maksimalnn paZinJj'U opstem zatvaranju Bosne prema Sl1bi'ji. U tom pogledu on je dS1JOIC'I1IU. Bosnu rprekrio IDlI'ezomzanJdalrmerijlskih stanioa III cilju sprecavsnja i kontroie pogranionog saobracaja i onemcgncavanja llJInosenja i .sirenja zabranjene stampe i naoionalne lirterrat'U!re iz Sr:bi~le. Medu lPrimaJrne zadatke 'OlkruJpacionih organa up rave u is.1JolC'Il'oj Bosni spadalo rje takode otezavanje trgovinsklh i ekonomskih veza izmedu Bosne i SI1bije, kao

. 130 Vidjeti: Tomislav K r a 1 j a c i c, Kalajev reiim u Bosni i H ercegovini

1882-1903, Sarajevo 1987, str. 89-99.

131 Isto, str. 99-141.

44

i :SiprecavanJe [p[1osvje1mih i kultumih veza SI1ha iz Bosne sa Srbijom, Sve se 'tiD ;preclitwima:10 da hi 5e na svim Iinijama drustvenog, ekonomskog ikiuJ1tluJrn!og ziiV'ota postiglo s1JO [p'o'tJpiUni}e i itJrajnlo ilZ)ollOvrulje Bosne i Heroegovine od Srlhije.

Istim motivom i smislom bita [e proeeta [politiika organa okupaoione 'UJ!>TaJve u istocno] Hercegovini prema Crnoj Gori, Pored navedoolih mjera u istlo6no~ Bosni prema Srbiji, u Heroegovini je na granici prema Cmoj Gori bilo preduzeto i naseljavanje stranih k.oil'onirS!ta, da hi se sa ovim elementom S'DO pouzdamje irzolro'Val1osq>siko stanovnisltVlo od 1000aJSIIl'ih uticaja iz Crne Gore.

Dmkici!je se okupaciona vlast postavljala na granicnom podruojlU.pIlettna Da:1maciji i Hrwatskoj, k!Ode S!U se naJla~~le !U drzavnom skloPIli Aus1Jrjrje i Ugamsike.132 Na zapadnom gran~ooom poc:lJriu6ju lPI1imarrn.i interes aUJSl1JI1oruga[lsike uprave bio je IU poldMci ograrnilcavaJl1Jja i sUrzJbijanja hrva:tslkJOg naoionalnog uticaja izrazenog u ideologijl Starcevicevog pra'V'astva, :1mja je rp['edis1Javljala opasnost po dualiJsti6ko !UlstIlOJiStV'O Monar!1:riJje. lIZ istih motiva okupaeiona vJaJs1t u Bosni i Hercegovina [lliJje tolerisala nd sirrenje Strosmajerove !piO'1i1Jilke zthli~avaJll!ja 'SJ1ha i HI1V'ata. MeOlutim, K:a11alj'eV' ifez,im pokazace elasticuost u metodu i praksi potiskivanja hrvatskog nacionalnog povezivanja. Usljed Ja6a:nja srpskog nacionalnog .pokreta, glavnog IPIlotilVnilka 'OIklUpaoi'je, 'olk!Upaoioni rez~m ce plolpiuMatJi u mjerama pl10tiv pIOliH6kiog i kruJ1t!UIlllJog uticaja iz Hrvatske i Dalmaoije na hrvatslco stanovnistvo u Bosni i Hercegovini, (pa ce, sltaJViiSe, alktivnlOlst hrvatskog naoionalnog polkireta rklQir~5'titi u borbi protiv srpskog pokreta, Ipak, zabrana osnivaeja me samo politidkih vee i kiUlhrurnih i privrednih organizacij a na nacionalnoj 100S[llQiVii odredivala je graniou i III razvoju hrvatskog nacionalnog polkireta u Bosm ri Hereegov!iJni.

Po sebi se razumije da zidovi na istocnoj i zapadno] granici Bosne i Hercegovine nisu biti od istog materijala, Prema Srbiji Ii Crnoj GOIri, otvorenim proeivnicima Monwhije, oni su bi'li od najevrsceg moguceg sastava, da bi s!to teze hili rprelalZ!ni; dOik na zapadno] strani Bosne :i Hercegovine nije, u stvari, ni bilo granice u pravom slIDiJSlltu, jer ISU na tog strand sa Bosnom i Hercegovinom granicile .zemr~je u skl1Jqpu Habsbuiflsike Carevine, u 6iJjem 01k'V1oo se, kao corpus separatum, nalazila i Bosna i Hercegovina. Stoga nacionalni uticaji sa istoka i zapada, liz SI1birje i Hrwatske, nilkalkD nisu hiM jednalko opasni po interese wOIjne monarhije u Bosni :i Hercegovini.

Pacif~kaci!ja Bosne i Hercegovine poslije hercegovaokog ustanka i uspostevljanje poretka reda i mira obecanog Berlinskom kongresu, ,tra:Ziili ISIll ne samo ors:igtl.l1ranj e Bosne i Hercegovine od opasnosti p110- dora nacionainih U!1!i'Ca!ja iz susjednjh jiU:Zlrl:OIs'lav'ens!kih zemalja nego isto talko 1 rulldalJlljalllje unlUt!rasJ])Ijih uzroka nemirima u Bosni i Hercegovini. Predstacnioi Habsburske MOiliarhige na Berlinskom kongresu ar~ento'Vali su s'VIod zahtjev za oknpacijom BOIS1ne i Hercegovine rrarzlozima neriljesenrog agramog pitanja, isticuci da ga 'l1ISlp'jeSIl1lo moze rij'esliti sarno jedna aueoritatwna viada kaoslto je vlada Austro .. UgaJ:1ske MOltlaI1hd~e. Zaj:edn'i6k!i ministar finansij« Benjamin Kalaj predstavijao

132 Isto, str. 141-149.

45

je viadu Monanhije nesurnnjivo sa izrazitim autoritetom. .S:bavi>Se, on se moze smetrati iIIl:spi1ratoI1Om i tvorcem agrame lpi<1Htilke Aurstl[1o.-U:garrske MlQInaJ.t1hije (U OilwpiJranim ,polkrajinama. U ipJJ:1ist'Upll. agrarnom pitanju u Bosni i Hercegovind, on je svakako morao polazit! od zateCenJog st1Jarn'ja, aM je za .njego'Vos1lanoiVislte karaiMeriismcno da je Italkode uvazavao zatecena rjesenja .tulrsike vlade. Svoju PIQl!i>tilku u ob1las,ti agramih odnosa Kalaj je oslonio na poznatu Safersku naredbu, pmi 6e1ITlu je naglasalk prakticn» bio na s'lllZlbijan~u i widailijan'ju zJ1olU!Po:tlfeiba feudalaca prema ikmetlO'VIlma. Uvaza'Vanj,em Saferske naredbe Kala] se u jp['aJksi O!PiI1edi'j.eHo za swkcesiV'l1io rjesavanje agrarnog pitanja, pJO(lalZe6i od princilpidelnog gleldi,gta da treba ocuvati posjed mU!s,1imans1kih feudalaca, kOljrima, po njemu, pripada ulogawodece ikiIaise i drzarvot'VOPllog falkUO!I'a u Bosni i Hercegovini, SUikcesi'VnoI1jtelsaiVa!nje agrarnog pitanja provodice se otlkupom kmetova uz pomoc zyilp'Oteka:rnih 'l~TedMa, kako bi se ma .taj ,na6insno duze k!onlZerviraili plOlstlo~eCi agrami odnosi. Medu1liJrn, diktirana IpolHti'Cikimmotiviona, Kaila!jeva agrarna potHtiika 1{!Q1Ilzerviranja zatecenfh agrarnih odnosa nllJ!WIO je iZalZliiVa!la i pI10dJulb1jivala antagoll1!irzam iemedu fewda!lni\h zemljoposjednska i kmetova, Mo se u stvalrnJos>ti Boone i Hercegovine ilSip'OlHa1Valio kao sukiolb izmedu muslirnana .i! hfiiscana, tj, praviOIslaIVnilh133•

U plI1OlV'oaenjlU bosanske lPolitike AlUlSt,ro-Ugarrslfue MonaThije Kalaj je ostao zapamcen ikao Inspiretor Ii 6e:lni strateg ilroncepcije »bosanske naoije«. Pipi .tome je IS praVIOID odbacivao prigovore da je 'On tvorac bosanske nacionalne ideje, IQIdIlJOIslIlJO ideje 10 »bosanskoj naeiji«. Cinjenica j,e, mediutim, .da :se okupacioni reeim, Oij1 je on gnlidilteIj bio ,1JOikom dvadeset godina, gotovo do kraja njegove vladavlne imtenz1vm1o zaiagao i dje101Vao u emislu Joonstdnnsenja »bosanske nacije«. Ana!lirza agrarne i naoionaine polutike Kalajevog rezima pokaznje da SIll to dvije strane jedi!l1is:ivenJogs1Jrates'kog pravcaIooje Ise u njemu p'I1o~imaj'll. AIm je muslimanska feudalna klasa vodeca snagaagrara, koji 6iniglavnu snagu privrede III Bosni i Hercegovini, onda joj po prirodi njenog drustvenog ploIiOiZaja pripada i vodeca Uiloga u po1iuitCJkOim ziV'otIU Bosne :j_ Hercegovine. Ko je gazda u prilvredi, i u politici Ie primes. DlI'zalVotvorna uloga QJ'['ipa;da mu zakonito,po ist,O!I'ijlslkoj bastini. Sa ovim mislima Ka(hlij je najavio inanguraciju »bosanske nacije«. NiStia nije morae da imlis,lja i ifiliP1I'DVii~liTa. Iisrotiljlslku pOidilrogu za svoju ik!oncejpcijlU »bosaneke naoije« nasao [e u »bosanskoj samosvijesti« musl1ima!nsiki{)1g plemstva. Podsticaja je imao vi!se nego dovoljno u narastanju nacionalnih pokreta, u prvom redu srpskog. Motivacija je olb:iJLno .dJolal:lJiila :Uz opredjelje:nja za tra!jll1!U ililitegracilju Bosne i Hercegovine u halblsboosku dvojnu rnonarhiju. Konstituisana na .frudalliIloj sviJ}esti i tradiciji rnUls!liJill1aiIlskog plemstva, smisao Kalajeve austrofilske bosanske nacionalne koncepoi!je :bio je da IS111"Siki i hrwausiki narod u Bosn] i Hercegovini izolira old nao]onailinih matica, da ih zatvori u jedno] anehrono] ddeji, 6iji se ilsltoo:'ij!Slki nosilac nalazi na irzmalku elk'O'nomls:kih i dU1hIOVirrih snaga. Osim toga, .iII1lSpli.'I'a!tlO11U ideje »bosanske nacdje«. Kala!jlll, nije ni na 'kiI'a!j pameti padalo da se ZlaJlaze za bosansku naoionalnu d'Dzavu. Daleko od toga. Protezira:ju6i kOiIlCepci~u »bosanske nacije«, Kalaj je vjerovao

133 Is10, str. 499~508.

46

da ce 'stahHi7Jova1Ji polo~aj Bosne i Hercegovine kalO Relchsland-a u okv:ill1U A:ulsltm-U,gall1ske MolIla'I1bije.

Kailaju se, medutim, nllikalko ne mIOtZe pore6i siJstematmolst u pogledu plI1ornlO'Virmja »bosanske nacije«. Da hi dokazao da j.e »bosanska nacl}a« Itekiovilna. istorijskog ramiiika !Old ipeIJ:1SipektiIV,e i buJdJuOnosti, on iniciTa i pomaze sva inteldkrtua:lna nastojanja IklOja su u !liuu::tIkcij'i :nJjegoMe naeleeatne pailirtilke uBosnii i HercegDfIliilni. UkirugtU jeZll0kith s1Jru!6n}aJkalPrjprerna se graJIllart~ka, kojom se u Sikolarna Ikrci iPfUit afitrmaciji »bosanskog ~eZJiJka«. Na istoj liniji SIll ilnid1a!1Jive da se nai})isu uldZlbein'ici ilsltolI'ije i geagrafige Bosne za syedinje ISIkole, ali i ida se prilrujpe i rQlbg'aveils1JOII'ijlsiki :izVlOII'i 0 Bosni Old najstarijih vremena do naj'I.l!ovijeg doba. Na ovim lPOIs~O'Vima K:atiaJj oe <HOOo angaZOiVatinajbolje st!I1ulOnij.a>ke i nauenike u Monarhiji. To je bio pOIklU'saj nauonog zasnivanlJa »bosanske OJ:acije«, klo'ji ce djdorn'iicnJa birri 'OIstIVa:felIl,aJI1 ee u neMm znaeajnfm elementima ostaei na poeenku i nedovrsen. Usljed siiI1olkog o!1jpIO'ra koji je !pratiiQ Kalajevu bosansku naciomahui iplolitiiku, alki1JilVlIloist l1eZiJma ,oe na tom iIJllaiIlll1 p>OipIUstati i jenjavati, da bi .plOdkrarj devedesetdh godina hila sasvim obustavljena, Autent:icni nacionalni pokreti u Bosni i Hercegovini nli:s.u se dahl suzbitli jednom pogresnom nacionalnom koncepoijom, ma Icolsko ona hila vjesto zamiS!}jena i vadena, Ooigledno, »bosansku naoiju« nisu mogle da jznesu pio,greiine drustvene i politicke snages'",

Kao u nacionalnoj i u vjerskoj politici OIkutpaoioni reZirn imao je difereneiran pI1istUip. Z:ahvaJlj.UJj/UJ6i podrsci drvora i Vlade, kato·lii.6ka orikva u Bosnd i Hercegovini nasia se pioslije ok'lllpac:i!}e U mnogo povOlljnijern poffioialju iITeglO u doba turske vladavine. V1S1oka crkvena bije!rarhija dOlbHa je veoma povoljan mateIDija;llIli tretman, a Ka1Jo1ilClka orkva za svJQIjudJjcla:tirrOls>t CYJ1srtJu materiJja!lnu osnovu. Istovremeno, preduzi, rna se veoma ~iva akt:iVlIlJOlst na planu oibnaVlljanja i ielgJIlaJdnje orkeva i orikJVen.iJh insltiltucij:a, jer Habsburska MIO[};aJI1hillja u kaJtoliCikDj CiI'k'Vii ima naj)_p!OWJdam,ji QlSllOI1Jac u provodenju IS'VlOlje bosanske 1. ibaJ1jkanslke polrtike. S druge strane, 0 privrlelllositi katDMo.ke cnkve u Bos'l1Ji. Ii HercegoViini HaJbsiburs!k!Oj MOlIlarhiji JgoViori jJnici~'arl:lirva da se kalto1iICaIJllSItv>o proglasi drzavlIl'orn vjerom u Bosni i HeI1cegrovini. Izrazito pra'V'()ilJan poloZalj katoMiClkeClI1kve u postokupacionom periodu ogleda se i u njenoj ipIOjar6anoj aJktilV'nosii na Jliniji polka1J()Il]cavan~a pripadneka drogih vjeroispovi jeSitli, prvenstveno Isiamske'".

BraflliOislava orikrva u. Bosni i HeI1cegJovilnJi dobila je tretman ill1S1ki1aden sa lP'Oil1tiokim irrteresima Monarhije, Cijim fje vrhovnim faJktJa'rl<rna os.iJ~ran efiJkasan utica] u. defiJn.iJsanju I1Ij'enag statusa. Car je Imenovan jplIia'VIors'lavne mitJI1O!plolite, kala sto je imenovao ,ka1JalilOkog naldMsflrupa i bilSlkiuipe. ViJsiOlk:a lP~aVloslaJVlIla cnkivena hijerarhilja devedena [e u zavisan iplooo.zarj old drZaJV1nih vrhova MOIIla:t1hiJe ma Itaj nalQi!n sto je dobro placana iz drmVlI1lOlg budie1Ja. POISIIIlaJ1Jrana III cjeHI1Ii, pa:liitiJka dkUipacialIlih organa u pstanjirna pravoslasne cr1lwe hiJa je .motirvlirana i usmjerena

134. yidjeti: Enver Red z i c, N acionalni odnosi u Bosni i H ercegovini pred Delegacijama Carevinskog vije6a Austro-Ugarske Monarhije«, u knjizi::Prilozi 0 nacionalnom pitanju, Sarajevo 1963, str. 24-54; Tomislav K r a 1 j a c i c, n. dj., str. 186-309.

135 Tomislav K r a 1 j a c i c, n. dj., str. 309-333.

47

oS'~raJI1jlU ~OIjalLnJOIsti praMoslalVXllog,sl\l1estens1:rva, s110 se posnizalo 11Ijegovom materijailiIlJOm ZiarviIs!Il!osCu. od du:,zalVe. Talko se USIPjesDio ostvariveo osnovni smisao po:liItliJke auserougarske ak;upadooe uprave prema pra'VIQisla'VIlJoj o:rikrvi IU Bosni i Hercego'\'li[1i: da Ije kiooullTIlpiif'an!jerrn i materijalnom zavi:SIl!OSCu onOOloguci u dJjelo'VaJnjlll na pravou IlJaJCiJO[la!IIlJog oikUlpljaJI1l}a i integraoije ;S'I1pslkog [laJI101da. Ipak, U redovima !l1Iizeg svestenstva nije bilo oceik:iJvane spremnosti na lojalno drzanje'".

POipIU!t pravcslasne cokve, i Islamska vjeeska zajednica (IVZ) u Bosni i Hercegovirn treballo je da 'dJomje staeus sa oIdreae!11!ilmsitetpe!Il!OID nezavisnnsti (pTeIDa CarigraJdu, kojim Ise drlJa'VlIl!om VI1h.1U MO([1arhije OIlThOgu6avadJo pravo da odabire licnJolst1 za reis-ul-ulemu, poglavara IVZ, kao i da imeiIlJUje najvise organe u dJrugillIl vjooskJim inetitucijasna. PlaCan~le najvUJs1il). islamskih vjer:o:dJolS'1Jojnitka u Bosni i Hercegovim iJz sredstava drzaIWllog budzeta, i OfVIdJJe je poseiglo Isrvoj prvi ciij: da dr~arvni organi alsi;gUJmju Oleo!phioldnu SalJ1adnjlU sa .iJsllamsikim ustaaovama, od ik!ojtih se ocekivalo razumiljevooje .i podrska dkluipacrO'noj pd!iltioi u BosIIlJi i Hercegovini, U tom pogleOO organima olkU\padone uprave bilo je, III prVIOIIl redu, stalo da Set sp,rijeci pdbl1izavooJe iprediS'tarvni\ka IVZ i pravoslevne onkve, koje je moglo da PlQlremeui iOlteza k011Jt['oLD1U 11LogIU oiku.pacio[le viaeti u oblasti lS'loz·enih vjerskih odnosa u Bosni i Hercego.v1ni137. NOISI.iJoci i predstavnici anstrougarske V'lalSti oldJHono su J:1aJl1UJIIl. jeli osjetljivost vjerslkih odnosa u BOts[l~ i HercegovTni,pa SIU sa budnom paZIlJjlOilIl IPLrati.!i pojave i ooretanj<e medu ViJel1s1kirrn zajednicama, U kojima je Uls1ljed ra:zlilcitJih uslova i Imteresa teIlJdenoilja sukobljavanja hila vise ziva mega efemerna,

. Iako Sill materijalne pri'like vjerskih zajednica 'bi1lerdjesene relanivno po~oljlIlJo, time, za l1aJZ1Hku od katolika, INod pravoslavnih i muslimana n.iJsru hiJli U1lclo[]Jjenir:azlozi nezadovoljstva stanjem i iplOllo~ajem IIlijj:h!o;vih VljeI1sl].m,plI1olsvjetnih instiduoija. U stvari, pJ1O!blemi Sill Ibiili sireg okvtra i ~nocaja, jer se ['aldii:1o 0 zahtjevima Sma i Mru:si:ilInana da unutar .iSViOljih koofesionelnlh ustanova samostalno i autonoenno organizuju i vode svoje vj'eI1S1kio'P'I101sVl}e1:l:ne poslove.

U tom smusillll zalhtjevisu najlprige dOiMi od Srba, klOji nssu hiilii spremni da se plOlIIlJi'l1e sa ogran1CarvratnJem prava crkveno,..srl~oIIISlroih op§tina,ikoje SIll se tokom duge ,tlU'I1sike vleldavine a1fiJrlmilsalle kao centri ne . samo vjerske vee sveukupne dr.ustvenoiPowilticke a,kitarvD:osti Srba, IzIozen represrcnim <Il.1!jeI1ama ausnrouganske ru:prave,Noja Je21nalla da vjesto uspostavikoonalctesa mi1lI1opio1iiuima slk~OII1io:n da djelluljlU u kJolfl~st rezima., autonomni pokret Srba u oibllals:ti vjeI1slko~ptI1osvjetnih poslava, nakon desetogodisnje borbe cstvarie je i]1ollol¥1oan uspjeh, Uredbom '0 upravi cnkvenim !jsl~OIlsikim poslovima lroodu je, piOlsHje njemu upucena cetilli memorandurna, sankcionisao car 1905. godine, bila su obezbijedenaievjesna samoupcavna prava orfklv'eno.-SikoiLsikiJh OIpisl1Ji1na, iClIo[k je okupaeiona vlast zaJdJdala pravo knntrole nad §l<lollarna i cnkcenim !SalIDOupravnim organima. Uslovljen celnom llll'Oigom pre!dsita'VinJiika trglo:vaJclke klase, koji, motivisana prosperjtetnim poslovima, nisu shvatali i!zvorne te~n}e i Izahtjeve modernog naelonainog poiroreta,roOimipl1Olll1i'sni zavrse-

136 Isto, str. 333-351. 137 Isto, str. 351-367.

48

tak SI1Pslkog aut()[llomnog pokreta niJje znacio njegov nooslpjel).. Nairne, u njegovo] hio[lbi Ibil10 je neospomihelemenata ,POOiriiVIIllOg iJsikiUlsltva, bez kiOljeg ne hi rnogla da se lab j asni pod ava OII1ga:IJii1zadj a i ilnstitlUlaija srpske nooiolnailine pol1j,.tJi!~e, sa IklOjima ce kao celevaensm iplolitiDkim Ealki1Jo[iOIl11 rnoreti da raJwnaijlU nosioci anstroeganske okupaoione iVl1a:s1:i u Bosni i Heroegovlni'" .

Poput Srba, i Muslimani su usli u borbu za vjersku i vakufsko-mearifsku autonomiju. Prozelitske akcije nadbiskupa Stadlera bile su (1898) povod i insplracija organizovanog muslimanskog autonomnog pokreta da se bori za stabiian polozaj Islamske vjerske zajednice, da autonomno, od okupaoione vlasti nezavisno, ureduje vjersko-prosvjetna pitanja svojih pripadnika, U ovom dlju muslimanskog autonomnog pokreta Vlada je otkrivala utica] voda srpske opozicije, pa je nastojala da onemoguci srpsko-muslimansku politieku saradnju i da osloncem na Iojalne i umjerene elemente izazove rascjep u pokretu. Uporedo, mjerama represije protiv voda pokreta, kupovanjem podrske uglednih pojedinaca svojim stavovima, otezanjem pregovora, imputiranjem pokretu da je u sluzbi iredentisticke aktivnosti Srbije u Bosni, Vlada uporno suzbija teznje u pokretu da Muslimani ostvare autonomno, nacionalno-politicko jedinstvo i optuzuje vodstvo pokreta da radi na promjeni drza'VillIoipraMIJJog poLo/laja Bosne ,i Hercegovine da hi. postalo »drZaIVa u drzavi«. Rjesavanjem materija1nog polozaja I'VZ, spremnoscu na manje ustupke da bi dobiia vece, Zemaljska vlada stvarala je pretpostavke za okoncanje muslimanskog autonomnog pokreta u skladu sa njenim intencijama. Prekidajuci i otezuci pregovore, VI ada je, nakon deset godina konfrontacije, ocijenjla da su vode autonomnog pokreta, lojalnim odnosom u pogledu aneksije Bosne i Hercegovine, iscrpile svoje opozicione mogucnosti prema rezimu. Carevom sankcijom Statuta vakufske i mearifske autonomije ad 15. aprila 1909. godine, bio je obiljezen zavrsetak borbe muslimanskog autonomnogpokreta'".

Slicnost ciljeva autonomnih pokreta Srba i Muslimana nuzno je V'oiCliiJla 'nlj!ilholVoj sairacLnjii, ikloda je MIa ierazito neipOrletjilla i nosida opasnost Ka:lajevoj bosanskoj politici, Okupacionom rezimu prvenstveno je bilo stalo do toga da sprijeci priblizavanje Srba i Muslimana, videci u njihovim politioklm kontaktima opasnost sirenja srpske nacionalne ideologije medu Muslimanima, utoliko vise sto je u njihovim redovima vee bilo nekoliko istaknutih intelektualaca protagonista srpskog naciona1nog opredjeljenja. Zemaljska vlada sistematski je cinila naporeu propagiranju austrougarske drzavne ideje u Bosni i Hercegovini u uvjerenju da su prema njoj otvoreni vrhovi muslimanskog politiekog zivota. S druge strane, ideja prikljucenja Bosne i Hercegovine Srbiji mogla je medu Muslimanima naci Izraztto uzak krug pristalica, dok srpska drsavna misao, koja podrazumijeva integrisanje Bosne i Hercegovine u Srbiju, nije imela pozitivnog odjeka u sirokim muslimanskim slojevima.

138 Vidjeti: Bozo Mad z a r, Pokret Srba Bosne i Hercegovine za vjersko-prosvjetnu autonomiju, Sarajevo 1982; Torno K r a 1 j a c i c, n. dj .. , str. 367-399.

139 Vidjeti: Ferdo H au p t man, Borba Muslimana Bosne i Hercegovine za viersku i vakufsko-mearifsku autonomiju, Grada, Sarajevo 1967; Nusret S e· hie, Autonomni pokret Muslimana za vrijeme austrougarske up rave u Bosni Hercegovini, Sarajevo 1980; Tomislav K r a 1 j a c i c, n. dj., str. 400-429.

49

Kalajevo suprotstavljanje srpskoj nacionalnoj ideji imalo je svoju paralelu u podrsci hrvatskoj nacionalnoj ideji. Nairne, plaseci se mogucnosti da srpska nacionalna misao osvoji izvjesne pozicije medu Muslimanima, okupacioni rezim nije skrivao interes da djeluje u smislu politickog priblizavanja Muslimana i Hrvata na hrvatskoj nacionalnoj osnovi. Pri tome Ka:laj je iSlkljucivao rnogucnost ukljucenja Bosne i Hero~QIV'iJne u sastav Hrvatske, jer bd ;tlo bio prevac neJplOlIn!itr'1j!}lV sa dualizmom Monarhije, osnovom Kalajeve drzavne misli, ali je dopustao saradnju sa Starcevicevim pravasima, jer su oni beskompromisni protivnici srpskog nacionalnog pokreta. Uvjeren da je Hrvatska bezuslovno privrzena Habsburskoj dinastiji i Monarhiji, Kalaj je pruzao podrsku grupi muslimanskih knjizevnilka hrvatsike nacionalne orijentacije u njihovom opredjeljenju i angazovanju na liniji muslimansko-hrvatske politicike saradnje'".

Kompromisno okoncanje autonomnih pokreta koje je vezano za ime Kalajevog nasljednika na polozaju zajednickog ministra finansija barona Stefana BmjaJIla, oiJn:ilLo je sastavmidio ISltraJtegtiJ}e drzavnog vrha Monarhije, koja je krunisana aneksijom Bosne i Hercegovine. Kalaju neosporno pripadaju zasluge sto je tokom 20-godi:Snjeg djelovanja stvorio u politickom zivotu okupiranih pokrajina takav raspored snaga koji ce bosanskoj politici Austro-Ugarske Monarhije biti oslonac u cijelom postaneksionom periodu.

Politicki zivot u Bosni i Hercegovini poslije Kalaja i dalje je nosio pecat razlika koje su u odnosu prema Austro-Ugarskoj ispoljavale bosanske politicke stranke i organizacije, Muslimani su ostali uporni u stavu kojim se zahtijeva priznanje suvereniteta turskog sultana nad Bosnom i Hercegovinom, dok je za Srbe autonomija Bosne i Hercegovine sa sultanovim suverenitetom predstavijala samo prelaznu fazu i taktiku u pravcu sjedinjenja sa Srbijom. Okupacionom rezimu pruzali su podrsku vodstvo i pristalice Hrvatske narodne zajednice {HNZ) i zanemarljivo mali broj disidenata iz organizacija legitimne muslimanske i srpske politike. Utoliko je on teze dozivio izbijanje mladoturske revolucije u julu 1908. go dine, koja je izazvala jake talase simpatija meau bosarrskohercegovackim Muslimanirna. U Becu su strahovali da bi mladoturci mogli postaviti zahtjev da se Austro-Ugarskoj oduzme mandat i okupirane pokrajine vrate Turskoj. Isto tako, procjenjivalo se da bi Muslimani moglida posadju svoje delegate u Tursku, cije su novine pisale da se Bosanci i Hercegovci smatraju drzavljanima Turskog Carstva i da su izrazavali zelju da budu obuhvaceni turskim ustavom'". Bilo je mnogo razloga, u medunarodnoj i unutrasnjoj konstelaciji odnosa, koji su govorjli u prilog odlucnog koraka da bi se »privremenost« okupacije Bosne i Hercegovine smijenila njenim trajnim prikljucenjem Habsburskoj Monarhiji. Sa njemackom podrskom i saglasnoscu Rusije, car Franjo Josip proglasio je aneksiju Bosne i Hercegovine 5. oktobra 1908. godine i obecao ustav koji treba da respektuje vjerske prilike i

140 Tomislav K r a I j a c i 15, n. dj., str. 295--308.

141 Borde M i k i 15, Austro-Ugarska i Mladoturci, Banjaluka 1983, str. 89.

50

oUIVa nasl~iljea:emJi dirustrvellii poredak'", Pracena dJiJp~DmaitJsikJilffi protestima u krugu evropskih sila, aneksija nije pokrenula Evropu na politicku akciju protiv Austro-Ugarske. Posto je Turska krajem februara 1909. godine priznala aneksiju,meaunarodna aneksiona kriza, izazvana ratnom prijetI1!jolffi A1lli5'1JIio .. Ugarske Srbliji, okoncana je izjavom Vlade S'I1bi!je Old 30. marta 1909. go dine, datom pod pritiskom Njemaeke i pod uticajem Rusije, da Srbija nije pogodena aneksijom Bosne i Hercegovine,

Ipak, postaneksiona zbivanja nisu obecavala stabilizaciju ni u Bosni i Hereegovini ni oko nje. U Srbiji je aneksija dozivljena kao poraz srpskog nacionalnog programa, ali i kao motiv za njegovu obnovu'", U raspolozenju bosanskohercegovackih Srba mijesala se izgubljenost i nada. U Hrvatskoj i medu bosanskohercegovackim Hrvatima aneksija je znacila sansu da predstoji skoro ukljucenje Bosne i Hercegovine u Hrvatsku i u tom zna:ku bila je pozdravljena u svim hrvatskim politickim organizacijama'". Izmec.1u ovih suprotnih procjena i shvatanja, musllmaneka poli!tilka vidjela je slVIod raison d'etre u pocHagO'aav:aIllju novom polozaju Bosne i Hercegovine, »Priznanjem aneksije i odricanjem od bi- 10 kakve opozicije, vodstvo Muslimanske narodne organizacije (MNO) je pristupilo saradnji s Vladom koja ce u Saboru vrIo vjesto iskoristavati tu saradrsju, narocsto u agrarnom p'~taTI'juI45«.

Nacionalni poraz zbog aneksije Bosne i Hercegovine najdublje je potresao omladinu. U njenom krilu pocelo je stvaranje tajnih organizacija po sistemu trojki iz redova [ugoslavenskih beckih studenata, da bi svoju aktivnost iz Beca prenijeli u Zagreb i Beograd i zatim u Bosnu. Pretezno srpskog sastava, ove organizacije bile su od samog pocetka jugoslavenske, jer su u njihove redove stupali i hrvatski i slovenacki omIadinei. Nevesinjski omladinac, becki i zagrebaeki student Bogdan Zerajic atentatom na zemaljskog poglavara Bosne i Hereegovine generala Marijana Varesanina na dan otvaranja Bosanskohercegovackog sabora u Sarajevu 15. juna 1910. godine demonstrirao je nacin borbe i spremnost na zrtvu jugoslavenske nacionalno-revolucionarne omladine'", U politicki zivot Bosne i Hercegovine stupio je jedan nov! i neocekivani subjekt.

Previranja na BaJ~kanu ,1Jra;Z;i1a su raerjesenje odnosa, TIUI1s1ka rude h1lje1a da se odrekne visestoljetnih pozicija, a ha!~kaI1!slke dJrzave nisu viiiSe spremne da se mire s postojecim stanjem, Razrjesenje joe iIl:agolV1iJjesteno povezivanjem ba~kaJnSlk~h ,dirZa'V'a da bise potisnula TiU'I1s1k:a 'sa nji-

142 Dr Hamdija K a pi d z i c, Pripremanje ustavnog perioda u Bosni i Hercegovini 1908~1910, u knjizi: Bosna i Hercegovina u vrijeme austro-ugarske vladavine«, Sarajevo 1968, str. 45-52.

143 »Beograd se pretvorio u jedno groblje izgubljenih nada. Smatram«, rekao je Pasic, »da je bosansko pitanje otvoreno. Ono ce se vrIo brzo staviti na dnevni red. Do tada, .Srbija mora da ostane jedan naoruzani Iogor«, Milorad E k m e c i c, Stvaranje Jugoslavije, II, str. 608).

144 Dr Hamdija K a p i d Zi c, kao pod 142, str. 66--67; Luka f) a k 0 vic, Politicke organizaciie bosansko-hercegovackin katolika Hrvata, Zagreb 1985, str. 275-277.

145 Dr Hamdija K a pi d z i c, n. dj., str. 96.-.-.99.

146 Vladimir De d i j e r, Sarajevo 1914, Beograd 1966, str. 390; Enver Red 7. i c, Iugoslavenski nacionalno-revolucionarni pokret »Mlada Bosna«, u knjizi:

Jugoslavenska misao i socijalizam, Sarajevo 1982, str. 65.

51

hovog etnrOkioolg prostora. Stvarrarnje Ba~karnslklOJg saveza i baJ1karnslkli ra- 1JolVli .izm.dljen~1islU lP!oHticku kartu Ba;lIkarna. Savezniei ISU ostvarril1i posrtJaJv[Jeni d!lj ,a na dotadasnjem jurskom d:r~avnorm PrOls1JOII1U protegie '5U ,SIVIOIj '5Uvereln:iJtet S:rhilja, Gr:Clka i BlUiga!l1S1ka. MiI1OVJ1iirm ugovorom u BruJ1rures!tu od 'ClIVgn.lista 1913.godilne ISJ:tibija je idoibjlla V'a111darsllru MalkleJdonijlU, Kosovo i dio SaJndzalka, a Crna Gora dijelove Metohije, Satn!dzaJka i VlalsojeJVIi6e147• U 'VII1ijerme skadarske Ikmuze u Bosni i Heroe:gov:iJnJi Mle Sill zavedene imirmne mjere, 1rode su trrajialle old 3. do 13~ l11latja 1913. godiilne. Rezrurn 1JzriiJIrmih mJerra [laljltez.e je pOlgOlcJijlo jlUgOls[arvenslkJi o::tiitioort:iisanu SrorailJatLdemoikrrar1:1sw strardcu Bosne i Hercegovine \~SDSBiH) Ii S'I1Pska naolonalna drustva,

Balkansk! 'J:'artorv,i, otk:onCaini pobjedama Srrbiije, ill IBoslilii i Herce~OlV'ilni su iprI1a6elni sa raJZ!H6ttirm zelJama ti: raJSiplo[orzenj:irma.~oIkalZa1la se sva duibirna vjerrs1kih i etni6kih DaZlLiJka Ii rk!OIlltiI1oDJtardja. AiUJs1JI10IUlgarr:s(ke 'V'Ojtne rpt1ijprreme lPiI'IodublljawaiLe Sill ovu IPdlarrizadju. ISI1br nisu rslkriitvatli vado;st zbog pobjeda SI1bije nad Turoana i Bugarima, wIli sa .se iJJIlarsliIli m1Jne inlicijatirve Arulstro·UtgaI1slkie iplI'!Otirv Srrbije. B'OIsa:nslkioherrcegorvalClki Hrva1Ji: O'V1e lCtogauaje IPmtHi ISlUsUltnljrom Ii urvjer.enQ'em u nadmoc i pobjedu M:onaiI1llJide ako zaraei PJ1ori'V Srbije, MwsllimarTIJi su poraz 'Iamske dozwjeLi lfuao 'VllaSititu tragediju, Ire slkrirvajlU!oi naJdu U rat Arul8'tJI10"Ugarrs\ke p:Inbiv SI1bi~'le i powratelk »haJ1kalJJis1kJoig pili!jetna« koji IS!U dorbfule Srrrhi!ja i Crna Gona148• Uporedo 'sa ovim suprrol1Jnrirm ralSjplolO'zeIllj!irma ikroja Sill deiaJZ1iJla do iilzJraZaJja u Bosni i Hercegovaoi, U drugirm jurgOls:1a'V'elIlis(kirm ZJeIIIlljalffia ha!bsibUI1sike d~fuVle har~kaDJSlki .rar1Jorvi podigli su pravu pHImu jillgosQaVeJniS1ttva. Bio\rlJen!i nlolsriJLac jlUJgOlsrla'Vensikog pokreta MIa je jtulgOisiliaV100Sika !llIacironaiIDO-\I'eVloiirucilonarnaomffiaJdiJna, oiji je zi'V'otJni ideall i credo biJo ujedinjenje Jugoslavena u zajeidniCik!U dJrzarvlU149• Uprkos mJerrraima reprresride, i III BioIS!IliU i Hercegoviri« su IPfI'OIclJ:tile idejeib']iiZarvalrllja i W-jedni&iih ilTIlteresa jlUg1QSllavooSlkiih naroda. Dok iSIU vodece ipioiliiltiilClke sltrnJIl!K:e Sllilj1edHe litnJiju nacionahiog olkllllP'ljarnlJa, podvajanja ikJanJfimntaci~'e,m!lada generacija odbacivala je veHjk!osI1pisku i veliik!ohrrvaJ1Js!kJu dirZa1VUru rnisao, OJdJlUrOOlO prpiihrvarta:la jtulgolslla'V1ensrkiu ideju, pa je njena zasluga '8m je jugosiaoenska iJdeollogi:ja rhvaltalla lk,ioriijena u Bosnd i HercegolVliln!i 150 •

DlOik su saborske pOi}'iJt~C1ke stranke, 1~U!Zev Kociceve grupe, !sltarjaIe uz re~im i ilZI1azarvaiLe gOtJO'VIOISIt da s njtiJm saraduju, mllaidlOibIOls'<ltndi' Sill tra:ZiiJli prI1irliJ1ru da revoilludona~nirm protestom izraze 'S'V'ODIU predaeosr naoionalno] 'S1~OIbioldi jugoslavenstwa. Violjne manevre aiUSi1Jmugarslke vojske rU oikrotirni SaIlaJj'eva kraJem juna 1914. godine mllaldOlborsarnoi su shvati!li kao 'demOinlSltraJCi~iU oruzane ISi11e MOIIlarr'hi:j<e I ipIJ:1orvroikacidu, IkrOGill niSill l,ltje1i da ostave bez odgovcra. PI1incijporv artentart na nlaJdVOjNbdiU prestl()~oiIla:s)l jeJdnilka F:rarn~u Ferdmanda 28. jtsna 1914. prreldstarvl}jrao jre izraz

147 Vladimir Cor 0 vic, lstorija Jugoslavije, Beograd 193,3, str. 557; Milorad E k m e c i c, n. dj., str. 656-659.

148 Dr Hamdija iK a pi d z 'i c, Skadarska kriza i izusetne mjere u Bosni i Hercegovini, u djelu pod napomenom 1142, str. 1184.

149 Vladimir iDedijer, n. dj., str. 7165; Vojislav Bogicevic, Mlada Bosna ~ pisma i prilozi, Sarajevo 1954, str. 1(}-12; 348-355.

150 Enver Re d z i c, kao pod 146, str. 73~78; Veselin Ma s l e s a, Mlada Bosna, Sarajevo 1990, str. 170ll,

502

n1.laidio/blosa'11lsikiOig protestaI otpora eustrougerskom 'l1Ignj,eta'V'alIllju jll..tlgo..:s1avenskih naroda.

Pokazalo se da SIU V101jlI1i manevni ibili uvod u rat AU!s'too~UgaT5lke Monalrhirje protirv SrbiJe, oibjarvljen nepun mjesec dana plOlSJ:ilje Principovog atentata. U mednvreanenu Bosna i Hercegovina pretviOIreiIJ.a je u popriste represije i terora protsv srpskog namda. Odmah poo[ije atentataproglasee» je imanlJ:1ec:1nD stanje, 01:!po6ele ISU pI101Ji'VISnpslke demonstracije, najprije u Zagrebu i Been, zatim cu SairaJje\TiU. Inicijator' demonstracija bio je kartJ()ILi~i Mer, a najlIDa5!OV'Il!iji UJCesniik njihov buH su deldasrnra:nJ elemenn musllrnenske crurslije. Dernol1ilI'a!I)ljem i p[jaokom. srpske imo'V1ine diOlkaJZdvao ISe paorrotlearn prema Ha:bsibursiIroj MOInaJ1'hiji15t, P.vecLsjednist'Vl() Sabora i Serif ArnaJUl1Jo¥ic tr'aZili SlU 29. juna 1914. godine od zemaljskog poglavara fe1doojgmajstem Oskara P'oltjoreka da:irzva:medlno stanje i prijdci 'SlUId protegne na cije1u Bosnu ,i Hercegovi[111, da se OIdgoldi raid Sabora, a nepoazdanisn clanovima Sabora iz reda sI1pslkih pOislani'ka: oduzme pOlslanuCiki imllll11te1t. OdJ:1edi »suokiora«, I1egrutJolVD pretemo i:z deklasitramh mUisillfunaIllslklih redova, ipootaiLi· su nosioci plI'oti'VIsl'ptslkiog pri1Jiska. Za taoce su IUlZlimaJIl!i ugleooi s'.t1pslki gradanl, enahom ucitelji i svesteniei. Sarno je SDS BiH osudfla SlovilI1liJsr1JiCkaprotivS1I1pIska diV'lj>anja,iJstilooCi da je njihov pravi snrisao u srva ranju rame psihoze i husbnja na rat. ~OII·iJcijls:kim mjerama MOl je onernoguoen svaki Q11]p'Or i pobuna. LotgtQIri u AiI'adu, Kedkemetu, Graou i drugian rnjestima ru MonaJ:1mji, zatim u Doboju, Zegarukod Biihaea, postali su sahimalilsta u kojima su Vllaslti bez SIUIda unrilstarvale na'jlsrv'j'esTIliji dio srpSikog uaroda'".

Pocetak velillmg svjetskog sukoba je urnn:iJo da je Bosna i Hercegovina postala ramo popriste, Sa njene dstoone granice jedinioe anstrougarske armije preduzimaleeu nap ad na SlI'bijru. Zbog neuspjeha na ISII1PSl~om fuontu smijenjen je feldcojgmajster Pctjorek, a na poloea] zemaij>slmg 'pog:la!Vara imenovan j>e general Stjepan pI. SaI1kiotic. OalI'evim dekretom 'od 6. februara 1915. godine raspusten je Bosanskohercegovagki sabor. DOl kraja pDiVTZIenTaitlIlim cHjeVIima ManalI'btje, SwklOmc jeneumorno progonio srpske nacionalne radnske i pri:padniJke jlUJgos<lavenskog pokreta, uvjeren da ce Habsburska MOII1a:rMja bilti ratni pobjedmk, a Bosna i Hercegovina limo posebna Jedinica1Jmjno ostari u njenoen drzavnOllTI sastavu. U tom oHju vee od samog pOlcetikarata u whovirrna MOlIlaJrhijte pripremajru slenacrti a pOlslijeraroOllTI dIiaVlllopravnomstatusu Bosne i Hercegovine, PoIk3JZaLo se da su mada:l1S1kd vla-: dajuci krurgovi ispoLjjJ1i veeu zalateresovanost i alkitiVlJ1los:t u priIpI1ernanjuovih projekata. To Ise objasnjava presndnim uuicajtem prnnoipa )~1,IiJs-' 1JOrijlSikog prava« u razvoju rnadarske rurzav;ne miJsl},j. Vee piocetkiom oIk.tobra 1915 .. godine Madarska vlada je raemaerala jedan p[1odelkaJt rut osnowkojeg usvaja stav da se poslije za'VIrse1Jka rata Bosna d Hercegovdna p!I'tkiljlUlci Madarsko], Drugi pl1ilI1oi!p lkiojeg se pri tome cvif1si1;o.

151 Dr Hamdija K a pi d z i c, Austro-ugarska politika u Bosni i Hercegovini i jugoslavensko pitanje za vrijeme prvog svjetskog rata, n. dj., str. 201/2. 152 Enver Red z i c Bosna i Hercegovina i stvaranje jugoslavenske driave 1918;-godine, u -Zbornik~:Stvaranje jugoslavenske drzave 1918. godine, Beograd 1989, str. 83.

53;

prUidJI1zarvaila Madamsika vJaJda bio je ·dJuaf~iJzalIIl. NaliJIne, po uVijerell1Jju Madarrlsikevla'de, pri'Illcip dua!li11ma, kOljli po!Oiva na ra'VlD!otezi .d'VIitjlUc:ldJarvnih poloeina, OinliJo je nedlO(PiUlsltivim (Pioldlj'eJIu Bosne i Hercegorvdlne iJzmedu Aluis1JI1i!je i MadaJI1slke. Os'llOlI1ljea:ta na »madaJI1S}(/o zyiJst'Oll'i'j,s!lro pravo« i P[,IDOiQJ ·dJualdJztma, madarska oc,zama proiLitilka zahtj!jevalla [e mtegrisamij1e Bosne i Hercegovine U m'aaaI1sllrudJrtwlul53•

R'J'eSenje drzaJ\7Ill!o!praVlI1'og poilloia!ja Bosne i Hercegooine u rnadaJI1SiroomSm]s(llU imaLo .Je u iBosrni i Hercegovsni i pli]s:talica i proitivflJilka. P!J1oitlirvan aik'tMIl'anjru Sabora i oiblIlalVilja!I1ljru uSltaJV!Il!ag ZivOita u Bosnii Hercegoedni, zerna~j:slki piOlglavar Sanrootic je paZljli."VIO ~atilo poJittiClka kretanja u wmLji. I~jestarvajlllCi zaJjecinickiu vladu 0 stanju ;u zemljlikraiJern pirve Igoldirne rata, on [e smaerao da SlU Hrvati u veCilni L()Ij.i HaIbSiblUiI1S\kJOIj Monarrhiji, da !ooanje MiUlsli:mana ne urzazlva zabeinIUItlQist, :a'Li daSJI1Pfslkli narod treba dri:ati u izolacijl :z1b'Og rnJ}egove :1e.znje za slj!elcliin!j<enjOOl Bosne Ii Hercegovine sa S:rbijom. Otr\1laJranJe alUstlrijSlkIorg parlamenta kirajern maja 1917. d!za!ZJVa!lo j1ei III BOIs!]]i i HercegoviIlli ziVilja pOILitroka !struja\Illj:a. Polorenula ih je Deklaraoi'ja Jugoslavenskog p!OIsLanJtClkiolg 'kluba, oiJi je pifecLsjedJn~k bio dr A'llIiJOIIl Korosec. Ona je lSaldrZarvatla program Jugols:J.aveIl'slk!og pokreta sa .rj esenjem u !()ik!viJ.1U HaiblS!blUlI'ske MiOinamije, ida hi tokom sliJI'enjacieklCl!raoi!jslkog pokreta hafblslOOI1skJi obllilk sve s:naz'Thije pOitisikiMaila teZ!ilja jlU!goslarvenSlkih maroda za polriitJiJ6kJiJIn ujieldiinrj.enjern nezavisno old A!U:8'tI'O~Ugarslke MOinarhije.

U BOIsrni i HercegoviniMajska deJkJlaI'acilja izazvala je divergentna o,pPeldjeljlernJja po1JiltirCkJih .grupa i stranaka. Dr Daniio Dillll!()IVJic i dr Jozo Sooarric proidrlaIVal1i SU stavove lMajlsike deklaracije medu pristaiicarna iSiIlPsiroo-hPV1atsike sall:~alcLn~e. NaidibiJSlkU(p dr JIOOO S!taidler bin je odlucan p11Oti'V'Il!ilk Delklareo.iJje JlUgJOI$llaveTIlsllrorgkiIuba, ali se, sa velilkoihvvatskih Plol2liJCija, ISllljplI1O'tstalVljao d madarskim alJ1e1kisi'oniSlti(;lkim t~jarna prema BOISnli i Heroegorvim. S druge strane, najlllJtiJcaJjTIliJj'i pravac hrvatske politilke u BOSlI1i i Hercegovlra !~O HNZ i. franjevacaaktivno se zalagao za Maljlslkiu rdelklaifadjlU. .Po!pUltSlta!di1era, pI10tirv J ugJolsllarv!eII1'sike deklaraoi] e oldiliuc'IllO je iJsWp,io i iPltVaik MNO Senif Alrm;aUltlOlVlic,rooji je avgusta 1917. gJoldiine predao caI1U KJaJ:1Iu memoramdum .sa iarazom 'Vlj1ernfOlsti i. adanosti Mnslimana iha!bslbutskiOlj .. dinastiji ri MO!Iliarhiji. MrulSilimani 'SiU, uvjeravao je ArnaJUJt'oVlic, netpomiTlj'wli plI'Oti'Virliioi Jugoslaverrske delklwadje, jer nece Ida se utope u jugoslavenstvu, III kojern bi pireldistavljooi neznatam »[edanaesti dio«. Prema Arnautow6u, . ilIlJoores MiUSilimana je ida HOIsna i Hercegovina dobije autonomiju u sklopu Aluis;1Jro~Ugaf\Slke Monarhide. Zrnaca!j!n1o je da ISU JrugOlsla¥eln:slkiu deklla!raJciju medu M'llIsiirna:nima prjJhrvati1i !1e]s-lUil"'Uilema Dzema!lud1n tausevic, kao d 'kirug oiko iDeJ:1VlLS-bega Miralema, 'kYoji je vazi10 kao prsstalica 'S~Slke 'OIri!jentaoij1e III mus!~imalnlslkim Te!d'OMLma154•

U rilZVjelstajru ¥laleLi MOlIlamhruje 0 ,oldjelm Ma;j,slke ,dek!laJradilJe u BosIIlli i Hercegovini SaJIikJoltic je oc:jelIl\jli;vao da bi slI;plsl1ci polilticaI1i radije pOidJrZarv!aH madarske alsipi!radje na Bosnu i Hercegovina nego o!pstli inTeres Monalrhije. U sl1Jvari, ova Sankoriceva oojena 01 plolLi.tdlaklQ!m stano-

153 Isto, str. 84.

154 iDrHamdija Ka p i d z i c, kao pod 151, str. 225-227; Enver Re d z i c, kao pod 152, str, 85.

54·

vili5t1U bOlsaJDlsifudherceglOva6kih Srba prema piJtcllnMma koja je poikireDJUIla Majska deklaraoi]« sasvim je jednostrana ip'redISita~lja njegovu pmlizvo'ljnu hiiJpolte\ZIU.

Za piorllplUlrdlje saenanje 0 gLedJiJstu hosaJI1!slkiai:J.ercegovaCIkJiJh Srba prema jlUgos,lawoosikiom pittanJjlU, odnosno pitanju Ipo~oza!ja Bosne i HeroegovilIle, neOlph!ddlnp je da se lima u vi!cllu alkitiIVn10st Igrupe 'SlJ:1pIslk:ih poI1JVi1Cal.t1a lrojd Sill vee u !plrVloj giodJiroi rata eo:nJilgrwald na Zapad, u zemilije ATI!taJIlJte. JIO'S u oktobru 1914. giodi.ne dr NillWila StojalIlJOvic i dr DuSaIIl Va'SiILjevd;c ueesl:volVali Sill na sastanku sa Ni!kJoJom. P,a!si1cem, Jevanom M. JOIValDJOIV'Wem i Bozom Maa:ikovJ.ceim, na kojem su fomndlsaae osnove jIU@OSI1a'VeJntsk!01g programs, pa SIU S1Jo~aIl\OlV1ic Ii V<lIsi~je\llic prewzeLi zadaitaik da TQ1ll[1]}ooOO i SUjpliI!Ju, kiojli Sill vee bilH izibjeglti na Zapad, ovaj program p;redilioze kao OISIIlO!VlU za po[liltilOlru a1locJiijlll jlUJgOlsilalve.nJsike emigrooiJje u zemlLjama AIIl.i1:aIIlJte u cillju sl1Jva!ralnj'a »jedJiJrusitIVene jugoelaveneke, eveDJtUialmo (srpsll{JO.;hrvats~ dmave«. Kao olano'VIi Jugoslavenskog odbora, koji oe se formtrati u Parizu 30. aprita 1915. godine, StJo~anoyjt i ValSIi1lje'V'.iJC su imaM ulogu posrednika izmedu Srpske vlade i hrvatske Pd1i1Ji,Cike grope i \pri tome se ruko;vlodi!li iJdejoms1vaJmOlja jugoslavenske dpzave15S• Ispimjavajuoi pl'i!iwa6ene zadanke, ova gI1Ulpa slI1Psil~i!h poHtilcaJra iz Bosne i Hercegovine dala je znacajan doprinos sa;raJdnj.i Ju~OIs1lafV'elIlislkiOg odbora i Srpske vlade i njenom najvarni~em rezulta!1Ju - :Kir1.6skloj deklaraolji od 20. juta 1917. godine, u cijem doo'OlSenju je ucestvovao Ii dr Dusan Vasi1bjevlic.

KJ1DSka deklaracija je izrazila stanoviste da iSIU 5mbi, Hrvati i S~o· vend jedan troirneni uaJI1OId, irz;jaSlll!i1la se za raW:liOlpnWlliost pravoslevne, ikarfJoll1JCJke i is~armslke vJeroispiorvijesti i olPl"eldideHlla se za formi<raJ1lje Vis,ta'VIOltvome sllrupi3rtine na osnovu opsteg bil.t1ackog prava ,lSa zadarkom da donese Ustav demokratske monarhije sa dinasnijom Karadordevica na celiu156• Ocrug;1ecLno, bio je to pol]tiaki Ipmgrarrn prema kojem je poHltioka realnost Bosne i Hercegovine ostala zatvorena sve do januara 1918. gOidilIle, kada je, 'svalkalklO UlZ dOlpUls:teIllje zemallj'slkJOg tPOigilavarra Sooti6a, b ila objavl jena 'U »!SaJraj'eVlSlklOim dnevniku« 157 •

PiOna'Via Krfske delk!larac:i!je u javnosti BOS'IlJe i Hercegovine m~e billa pracena raspravama 0 njenim YlJesEIDjima mew poli'tickim lienostima i grupama, alIi je svakako lPoldis:talkila i alkruelilzira:la['arzrrnat.t1a1Ilje o jagoslavenskom problemu, U rom ,p1olgledru .c1osilo je do ilzra:za!ja dJuJblje rarzJi:1a'Zen!j<e medu hrvaeskim poli:tiakim Honostima i organizacijean« u Bosni Ii Hercegovini. NadibilslkJu,p S taldller Insistirao je Ilia sltalJ1lOJViJsltiU da se 'llljedime Hrvatska, Slavonija, Bosna i Hercegovina, Dalmacija i hrvatska Istra u filIlanrsirjlsko i aartonomno polcLru:6je u zajednici sa HabsbruI1S1lwm Monerhijom, Prema iJzjawi old 17. novembra 1917. godfne, Stadler se rezolutno suprotstavio madarskimaspiracijama na Bosnu i Hercegovinu, kao i jrugosla'VeI1!slkioj fOlI1IJ11uH Ma!jsk'e deklaracije. PII'OItiv

155 Pero S 1 i j e pee vic, Bosna i Hercegovina u svetskom ratu, u Zborniku: Naper Bosne i Hercegovine za oslobodenje i ujedinjenje, Sarajevo ;1929, str, 259-268; Dragoslav Jan k 0 vic, ]ugoslavensko pitanje i Krjska deklaracija, Beograd 1967, str. 133.

156 Ferdo sis i C, Dokumenti 0 postanku Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1914-1919, Krfska deklaracija, Zagreb 1920, str. 96-99.

157 Milorad E k m e c i C, kao pod 147, str. 794.

55

Sltald!IeQ10IVlogSitamlorv;g;ta 1sitU\pil1i SIll hmva!1lslkiipJ()I~iJ1l~ca!rli ()I~o dra S!UIIla!I1i1ca, kao i £ranjmndi u Herceg!()l\rlilll'i i;z;javom '0 podrsc! MadlSlki()lj cUekila!raoiji J ugoslevenskog .1dulbal58•

IzLowna 'rejplresivnim mjerama SarlkoHceve vlade, SOS BOISIne i Hercegovina je vl~se rPowI1ddJla prilIl.cilp~je1nu ,dbs1lj>eidnlQlst svojoj jlU!g}olsIIa· vel]]lsllmj IkOlI1Cepdji lUrr:eaenlja naeionalnjh odnosa nego sto je mogla da OISiWaaii sIlaZrn.iiji u1Jicaj na pravac U ':rIj'eSavalnJju alktivn;ilh hOlSaJDJSlkd.ih i jugOlslIalVleJIlIsk:iJh p.I1oilJi1~a. U dilslkiulslilja:ma na samorn kraju rata SOlS BlQIsne i Hercegovine se iZallagal}a za nacionalno oslobodenje i ujeidi!llJooae JiUlgos~aNOO;a u jiu!g}QlSila!VoosIkJoj cUrZa!Vi, koja bi .sa drugim baU\;a'DJslkiJm drnaJVama oibralZOlVlalla bal1Jroarnsikiu federadvnu ']1epiUlbli!ku.

NeiZGWruS[LO od slPedfi1cnols,1;i Uis/IolVa i talk<tjlC!kilh ra~liiJka, a!kJ1Ji:V:DJolsDi Jugoslavenskog odbora, Srpske vlade, deMaraoiJjlslkiOig i sOcij'a}iJstiiokog pokreta sHv:alle sru se u oiplsteljlUlg1olsllaiVenJs!kii tok, Iki01j:i tje zahvatao sve &1:10 jlllgolsJlaveJDJsiki misli i S'1:IO tezi zajedniekom cilju - jugOis:la!Vel1!skoj dria!Vi. Sve jasndje se potvll'diVailo da je p'i1tanlje !po]o~aja ,i bluJduooO!sti Bosne i Hercegovime neodwojivo povezano sa c}eJ1olkIUPlnilIIl rjesetnje!IIl jlU!gOls!laWDls,k<og :p~taJnja. S tim U vezi, u redovima jugoslavenske polHtickeemilgraoi~e cine se PlQikiUsaji illllt,emaoiona!l.iJ2JaJoije pitanja Bosne i Hercegovine.

Tokom januara 1918. godine b~l~o je vise talkV'iJh ilIl'~din'aJ1li'Va. U Zenevi je 5. januara bio oldrnaln zbor Jugoslavena kolji je posebnomreZloilJuciljlolIIl 1:iraiiilO da J:1U1s1ki s~ta!V ~ milr bez anekisi1ja - tcUohiiJje retroskt.iJVIIlIU prilm}eIllJIU uiMdalll'jem aneksije Bosne i Hercegovine. Slnp!slkii ploiLi:1lioam iz Bosne i Hercegovine u emigraoiji, dr Nikola Slto1j>aDJOlVlic i dr Milan Strslkic, olb1raJI:<ill1i su se Savjetu narodnih komesara dokaanentom IU kojem traze da se SOlVje1lslka vlada zaloei da BOISlna i Hercegovina ne ostane »pod auscro-ugarskan zaVloljevaiCiJrna i milli<tar.iJst~ma«. Na toj li:oiliji dr Niikiola Stojanovdc upu6uJje pismo predJsjeiooilku Britanske vlade Lojdu D~OiI1dfu u kojem mu Is!kne6e paznju da je Aius1JI10-UgaJI1S!kia Monardrija aIll'elkis'jrj.ollIl Bosne i Hercegovina poCilIliLa »sarahovitu povredu medunarodnog prava«, Predsjednik Srpske vlade Nilkolla Pas!ic takode je trazio od ZNaJ1l~cnih faktora ill SAD da se zauzmu za p'Olll!isltenlje akta anekstje Bosne ,i Hercegovine'",

Istovremeno, u jlugOls,LaIVelDlSlkitm zemljama MOIlaJrhiJje poHtroki toik1o'VIi iJs!po~javajlU telnidooCl1jIU jugosilavenJslk<OIg ,immuni:dranja. U Zalgrebu je 2. i 3. marta 1918. godine odr~an sasranak vece grupe tPredstamilka T1aiZDJi:h pol'iltdlCildh snranelka ilz Hrvatske, Slla!vonrje, Dallma!cije, SlmllelIlije, MediulIIlIUlfja, Bosne i Hercegovine. Na sastanku je usvojena Rezoluclja u k<0101j Sie p1odvila6i nruZiI1!Qlst koneentraoije siVliJh stranaka Imo'e, 'sl1Joje na S:taIllOV'~S:tru narodnog jediristca, prihvataju nacelno saJrnOiolptredije11en1jra i utom ,duhu se delklarilslU za narodnu, .nezaJViJsDJU i na demokrarskim QlSnovamauredena 'drZia'VIU Slovenaca, Hrwata .j Srba,

iMeoo1Jian, U BOIs[Li i Hercegovina p'o1lJi.ltiloke prilske biie su jos uvijek pod jakom kontrolom Zemal1j!sike vlade i ntjetno.g sefa generala Sar-

158 Dr Hamdija K a pi d z i c, kao pod 151, str. 235-,238.

159 Grada a stvaranju jugoslavenske drZave,1. I - 20. XU 1~18, tom I, Priredili Dr .Dragoslav Jankovic i Dr 'Bogdan Krizman, Beograd 1969, Dokument 30; Dokument 57, str. 44-45; 71.

56

krOttiJCa. NaSitl{p{OOt tome, I$veUiCesI1:,ail:iJji su zahtjev'J da seul!dnuirmillTIll1e mjere, VlI'alti IUIS!lJaJV[,IJO staJn;je i oIbnolVli rad Sabora. U rom ptolgleldu haljalk· 'Ilivnija je SOS Bosne Ii Heroe~e, ikoja nema 'sV101jih pOisla/J:l!iJka u Sabom. ~roIti'V \sa7Ii<\nanlja Sabora ~SituJpa:jtU IDIUlsmimoosik:i p!I'eldsta'VlI1ioi Mujaga Komadina i Osman Viffio'Vic. Ieko je u pOOit~OkQlITl m'V'Otu Bosne i Herce~e p~tainlje Qooavljaa1Jja rada Sahara bilo vU:se iai manje znaCaijlnlO U alkitilVlI1!OIS1tJi slJ:[fooa!ka, osnovno piJ1JaJnje oko kiojeg se Ikretaosarv pmitJroki ~V1ot je pi1:aJnje pOISiliJjemmog rpoloZaja Bosne ,i Hercegowine. PoootllOOm 1918. gOiddine u jalV1Il10Sti sesire proejene da ce Austro-Ugan:-Si"ka ~bitJi ralt, pa se na linliji takl\llog ratzJmilSl~jaJIlJja grade pre1:{pOstalVike dace polobj Bosne i Hercegovine bitJi dJru)k6ije rijesen. U tom iPOg1eoo u O[pciji .su !hila tiI1i'SitalIl!ovlista. Obje hrva1Jske stJra'Illke, HNZ dr Nilkole MooJdiea i ffi-vauska kaoolioka udruga (HKU) naJdlb~~a Stald!le:ra, :podr~a'ValeSill veliikloilwvarfJSlkli prograrn drlaJViJlOlg sjedilI1ljenja Hrva1Jslke, S1a· voniJje, Dalmacije i BOSiJle i Hercegovene. Sda:1UJge strane, veCitn:a u MNO stoji OIkio, 'Serlfa Arnautov16a, kio\i'i se zalaze za iJlri1kJ:juoenje Bosne i Hercegovfne UgaiI1skJoj, u kJojoj hi imala autonomiju. Prema SaJrik01JiOmnoj oaJeni, kiOlja je biJa tacna, bosanssohercegovads! Srbisu bJlH 2Ja sijed:iJnjeJ]jj,e Bosne i Hercegovine sa S:rlbiljiOlIIl. Ovako ikiomfrolIli1Jilfana misljenj1a 0' rjeSenjlU pitanja PIQl~o~aja Bosne ;i Hercegovine pOlSllilje rata p!OItlvlfdirv:alla ISU da ne postoji pOlLil1Jjjc!ka kiOlllIC~o.iJja i saglasnost u pogledubuduonosei Bosne [ Hercegovine i da polWti6ki 2;iV10t ill Bosni i HercegOlViilnJi na kraju rata ls\1Joj~ u znaku dulbOiklOIg vj e:rskio·etJn~lQIg rasojepa, Za TalZHIlru Old srpske i hrwatske poll:i'tilkie u Bosni ,i HercegovIiJn:i, lwje Sill bile oIkireiJlu:te naoicnainem nnatieaana - Sr1brij'i i HIWa1Js1kJoj, dcrmnanl1lni pravac mnslimanske pOilitJilke zastnpao je 'istJorijlsikJi, geo:poffi1t11okii q nacionalno ajpSlUlI'dnu £OmIlWu - inltegmaijru Bosne i Hercegovsne u sastac Madanske. Krug oko Serirfa AI1nautova6i tTaiZilo je za Bosnu [ Hercegovam poseban po1o~aj pod zas'tJiltom madarske pmoNii!l1e habsburske dIiZaveda hi Imao 1)egemomstJi:oru poiiJCdju i iqjbjegalo odgovomost zbog pod:rslke ramo] po1:iJtici austrougacske Vllasti ill njenom di!sktim1!natomom 0I0001Sru IPl1emaSI1PISIkom narodu tokom rarta.

Pod uticajem promjena na ratnim Dr<mtoV1imakimjem ljeta 191.8. gOld:ine u korsst zemalja AtnitaJ11te, medu bosanskohercegcvackfm pOll1ti. ckiJrn strankama osjetice se tendencija cia potraze plaltlDormu nakiolJoj [e moguOno fioo:muHsati zajedniCikJo glediis1:e 0 bud:u6em polotfuj/U Bosne i Hercegovine. 0 tome sV[jedoOi Memorandum koji je madarskem drZavni:ru gJ:1ofu IStvanu Tffisi, !prilJ:iJkiom II1Ijegove posjete Sarajevu 21. s.e;p1Jerii. bra 1918. godfne, predala delegaai:ja sl1plsikJiIh i hrva1Jslkjl1) :p'oH1Jilcara PI1OjugOlslarvenSike orijootacije. U Memorran:d:umu njegoVii podnosioci zaJhtijevaju ;rj'esenJje po1o~alja Bosne i HercegorvliJne u slkJlaldJu sa nacelom prava na >SaJmoO[pTedjel}e;mje naroda i u poveeanosti sa integra'lndm J:1jesenjem jugoslavenskog pitanja. Tisa je na Memorandum reagirao odbojno i sa pIiiljetnljlO!IIl da Madarska jos ilma snage da 1lJl1!iIs'ti s;v1(jJe !I1eam,ja1leJlje. PIli tome, TI~sa je polagao nadu U promadarsku struju mediu MUlSIlimalIliiJrna, ooelwjuCi da bi U nlj.ihovim redovima Mad:aJ:1Sika mogla obnowi!i i OI}acaJtJi svo] e bosanske pOLZli.oiJj el60•

160 Dr Hamdija K a pi d z i c, kao pod J.51, str. 249-253; Dr iBogdan K r i zm a-n, Bosna i Hercegovina i [ugoslavensko pitanje u 1918. godini, u: Prilozi, br. 4, Sarajevo 1968, str. 1.05-108.

57

Proboj sploo.'skog frrl()[lj1Ja i naidiJralllj,e srllJlSlke vojske kroz Srbi:ju presudno su 'llI1:icaJli na ap;redijeljenje pro'LiJ1J~cklilh straneka BosneI Hercegovine za program stvaranja jugoelavenske drzeve U znalkiu lildeje n~· rodnog jeldil]]stva i prineipa saIJTIooJ)roojdjenja naroda, Neposredno POlSlruj'e osndvanja NaJI1oldn:o:g vijeca Slovenaca, Hrvata i .Srba u ZaigJrebru, poeetkom oikl1)o:blr'a 1918. goldii!ne foemirann je i Narodno vijece SHS za Bosnu i Hercegovinu. Saglasno Delk.ilaJI'aoijli SreeJii'snljeg odbora SHiS u Zagrebu, Hrvatski saber je 29. oktobra 1918. goidi;ne donio .oIdilruf.lru o ta>SlkirdahijlU SViID d&al\liIllOrptraJVnIirh veza Hirvallsike sa . AlUlSwo-Uga.lI1Sllmm i prriOlgilasliokiortlls!titJui'sanje zajedni:ak:e suveoonem,zave S1orvenaca, HTvata i SJI'ba. Na ,Li!ni!jli ove a1kviv:nO:Si1Ji u Bosni i HercegOlVlini je obrazovana Narodna Vilalda Old desetelenova, medu ilwj.ima je bHo pet -Srba, 6etil!1i Hrvata i jedan Musliman'". Sada je i Hrvatska 'S'trlllnikaipl}.'~a'Va za BOfS'llJU i Hercegovinu irzrwz[lla spremnost da sa strarskama u NarcdnOIIIl viiJjeoo sa;radiuje na »velskom ZaplO6etOIIIl djeltu«.

Tokom movembra dogadaji SIU ubrzano v.odil1i rasptetu. Kraj rata biro je na diohvaitiu de, a pobdpda AnJtalIllte SaJSlViIm izvdeSQ1a. U Bosni i HercegolV'ilnli. uisPlotslta'Vljao se ThOV} poredak. Vee 1. novembra 1918. zemaljski ptolglaJVaJr general Sarkotli!C predao jeV'la!st predstawticima Narodnog Viij1e6a, a Narodna vlada prilS'tlUipila d'e olsrrr]vcmjlU 1olka1niholdbora NaIioldnlOlg vijeca, 'sa zadatkom da na svojim poldrucj<ilIIla osiguravaljtu rod i rnir. IlslDolY-remeno, Siup'sika vtlalda ispolljdlla je te~njlU za pdkljucen[je Bosne i Heroego'VIine Srbijii, pa je utom smislu dala i[1!£tll1UJkJOi(je generaJLu T ertZJi6u da U IrorajeVlirma sa veCilIllslkJilIIl sil.Psikilm sranocmsrvom olI1ganizuj'elpo1iti,ow kampanJju, lkoja je vee na pOlCe!~ku anala p'OdI1Slku III Slrpislkolm narodu Bosanske krajine, Ova kampanja pre1lvi()JI1iQa se u piI1arvi polkret za pmiipaJjaJIlje mnogdh bosanslkohercegovaokiirh srezova Srbiji. MedutdlIIl, u'VIa:Zav,ajIUl6icinjenicu da u Narodnoj vladi Bosne i Her. cegovine U!ces1Jvrulj:e znatan broj hrvatslklilh predstavnika, Srpska vlada 0ib.arvi!jesrt1,la je Bosacskohercegovaclcn vladu Ida odustaje od ove alkC!ije ,i Ida su j~diif1li]ce srpske vojske, koje SIll se nalazile u B()Jsn1 i HercegOlVlirnr} dobde naredbu da obezbid.ede pOlldtiako stan j eip'OdkollJ1J!101LOIm Walde Bosne i Hercegowine'",

Narodno v:iJjeee SHS u Zagrebuil2:albrallo je 25. novembra delegaCljjjlU od 28 alaln!ova koja je o1:[putorval1a u Beograd da hi dalaJeiaVIU 0 ulJedi:njenjlU oi'jelOig ]<U!gOlSl1aJVefI1JSlko:g emografskog ipoldruoja biMse ArulSitno-UgalI1Slke MOlI1aJ]1hije u Jedirnstvenu dxzavu sa SI1biJjlOIIIl i CTinOIIIl G01I101ffi. U OIvOIj dellegadj!i MLo je i sedam preldstavnjlka iz Bosne Ii Heroegovine'". U pnisustsu predrS1ta'V!IlJika Kraljevine Srbije i drza1v:e SHS regent .AIlei~sanJda;r proglasio je 1. decembra 1918. OIS'nivanj'e »j1edi1nrSltvenog Krra!ljevstrva Srba, Hrvata i Slovenaca«.

161 Grada 0 stvaranju jugoslavenske driave ... , II tom, Dokument 3&3, str. 456; Dr Hamdija K a pi d z i c, Pokusaj ujedinjenja Bosne i Hercegovine sa Srbijom u novembru 1918. godine, u knjizi pod napomenom 142, str. 266.

162 Dr Hamdija K a pi d z i c, isto, str. 279~282.

163 Clanovi delegacije: dr Luka Cabrajic, scepan Grdic, dr Halid Hrasnica, dr Savo Ljubibratic, dr Jozo Sunaric, Hamid Svrzo, Vojislav sola. Grada 0 stvaranju jugoslavenske driave ... , II tom, Dokument 560, str. 646.

58

IV

Integrisanjean jlUJ~OIsaalVen;s/kih zemalja I'IaeJliiJOi!tog poillitiiOkog poloz~ja i i's'toI'IidlsmgmZViitika u jedWnSltV1ertlU jugoslasensku ddalVlU, 0010 je ostvaren velffikii oilj jlUlgosla'VeI1ISlkog pOOOreta,koji je toikJOIJ.11 wiSe deeemja na'l~~o inspirooiju u teStkJom plOIloZ'Cl/iu Bosne d. Hercegovine, da bi se u samoj Bosni i HeI1Ce~OV1i!ITi 0Ig1aJS1ilO mlaJdoibosa'lllsikiJIn OOOilIl j na ikratju imM1Jilfes:tJovalo o,p~djelj'ell!je dall'aoiona!IIIlJ01>fOlitiJokii heterogene snage BOSlIl'e i Hercegovine poveze i .oIlrupi na jpI10gralIIlU jugoslevenske 'ClinzaIVe.

Tako se Bosna i HeI1Ce~OIVina, poSlli1je ce1JilI'Ii 'i po s1Jo1deca opstojalIlija pod vllas'Ou veldlkiJ::J_ canstava, Osmal]]JSkiog i Ha!bsbUJI1slwg, u reeultatu lPIW"og Sivjetskolg rata, u .kojem su njene JjUJdSike i lTIaiteri'j'a!1ne snage bile U slluZJbi (p!oraienih Centralnih JSli_[a; nasla U saJsta'VIU !IlJOiV'e driave, u 'kJOjlOj su se sa S'I1hi!jiOlJ.11 i CrDlOllTIGoI1Q1Ill uJed[llliirle jlUlgOislalVeIlJslke zemlje do tada u slk!lOiP1U Aru.s1Jro·UgaJI1sike MOIll!aJt1hilje. U jugoslavensla, driaMu Bosna i Hercegovina je usla sa 'SIknomnom tlraidioi!j1OlJ.11 jugoslaveIllsikeiidtUe.

P[lVIi nD,eIlli glasnici biJli su pI1lJstailice HlJI1sk!Og piOiklI"etJa oko fra Ivaaa Frane Jrulro1ca, sredenom %IX stoEjeca, mja je alk!tilVlllos.t predstavIjala prevashodno kru!1'vUJrnoistJOIJ:1ij,slru pdjmm bez tpreitemi>japoliitJiJCilrog pokreta. Ipak, u kulturnom razvitku bosanskohercegovackiih Hrvata, fra'njevaCilcl bOisalniS:ki iHI1ci LZfVIl:1Slillj su odredeni articaj, koji je omogucio da se stvore pretiplOlSitavike dzNjesne traJdidje iJlilrstva u duhovnom zilVotu hOlsaJnsikoihel]:;cegOlVaiCMh HlJ1VaJta.

Od ostIlJi'ValIl(ja 1909. godine SOS Bosne i Hercegovine je predano zastupala slta11!OIV~s'tJe 0 nacionaenom jediIllst'Wl SI1ba, Hrvata i MwsHmana, sma1JrajiUJCi da [eborba za demolk:ra!tske odnose neodvloljli!Va 'Old borbe za jlUigols~a'Vell'Silru ~dejru, da se demOikTatija i jlUigoS'laV1eI11S1tJv!o u B!osiJ1li i HeI1oogJolvittlii uzajamno uSlloVlljaN.a!ju i pvooilmalju. U nacionalno] rpIOlliitioi SDS Bosne i Heroegovine je !pdlal2liila od nacela da jezilk ~S1:1ps~lrohnv'a1JSlki) citni gllaWliO {)Ibii~je~e narodnostd, da je osnovni cilIlilac u procesu nacionalne mte~raciJje Jugoslavena, rooj'i nj:IDOIVe ~d@1JiJCtn.e istoniljlsike teznje ujedilnjlUlje U Ijedinswenu nacionalnu cjeli!lllU. Naeioltl!at~IlJa f1iLooofija SOS Bosne i Hercegovdne i njen pol1itirO!ki akisiJom izra-

59

zeni su u platfommi da za 6tav narod 'SlI1pslki i hrvatski narodno jedinSltv,o ,preklistaVl1!ia nlj,inofViQ zirvlotno pitanoe i oillL kojem je ona bez ostanka iplOIsrveoirvaJla svoje naljlbol~j'e energ1ije. U tom asvjerenju. za SDiS BOISIne Ii Hercegovine strva!J1a1n1je d:rZalVe SHS~nalcilo je »ogroman ,rooraik u ostvarenjlU ideje '0 uJedinjenju ,srv'ih Jugoslavena«?",

ObjekJtiVinillrn drustvoo~ UiS'lorvima ogranieena na 1fG1Jng male polilwake stranke, SDS Bosne .i HercegoviJne jeS!ra:zmjeIUJlo sV1od'~ realnilIDp!olliti:Ok.iIm mogucnostdma uIl!ijela skroman ulog uiJstolJ1ij'siroi fond fudeollogije i pol1iJtrke na praveu priJpreman!ja i kOfl1!sti'1lU!~sanja jUig1olsllavenske ;d:rbve.

I omlalcLinsikJi ;pIOIkJret u Bosn; i Herce!govitni bio j eogranicen drnsitveniJm i :po1i1!iJCikJ~ oIkiVirima, ]wji mu nisu dqpustili cia sitrvotrislilI1Oi1ru OSlnOV1li. TIO mu, medlutJiJID, nije mogla bjjti zapreka da se formira u !p'oikIiet od iI1aoional1lIliorg Ztnaoaj.a. JUg101s1Lavenstrvo je blHo n(jelg101Va ploLttiaka ur1ozofijakiOja ;podraJZ1UlIl1lideva nerodno jedin!Slt'VIo Sriba i Hrvata sa Skrvencima. PiOHwaki zadatak bdo je def1iJn]sanI1UJs'oojem i ujkWcLanj'eID Halbs'bur1slke MOIIl!aI1hije u Bosni ,j_ Herceg1oiVJ,ni. Metod hOI1be je inJdhridUalLna aikJC'iJja, uperena pI101Jiv nosilaca halbSlbws:ke vlasti, i i[]Jd:iJvciJdUJal)ma zT,tva. U6itelji prJipald!ni\ka jUg101s1arvensiklog omlaldin!s'kog nao~onat1JniO-!11efV;o" lucionarnog pokreta billi SIU kmifeji lllaoionall:nekiulEture i protagonisti jUiglol&laVensike ideje - Joven 8kerLLC, Jovan CWijliic, Petar Kock, Ljuba Jovanova,c OuIpa165• Slkerl1cevio g11e1d!islte 0 jugoslavenslkon; jedilflls1fVlu kao negaoiji svakog oIbHka naoioaelncg ISiejpaJraltirzrrna oi:ni1lo je OISlllJOIVIU njihovog ilC1eo~O'srkog opredjeljenja. Cva.,jiceva rrIDJsaJO da su Bosna i Hercegov;ina »najrvafuiJe dblalSlti za rjesaV'a;nlj<e SlI1Pslkio-hrva'1Js\kng i time jugoslavensikog pi,taillija« mladobosemci 'SIU ug1raJdilLi u sama nacela svoje naoionalrie j)deo]JQg1ij1e. I'l1idiv1iJooalne aJkoije i inJdiN~d!UJaI~ne zrtve smatrali su uvodom U masovm pokret i revoluciju, Ubistvo prestoilolllas'lj'edn:ilka Ferdinanda pOlSllu.zilo je Alus,1ll'o.Ugarsikod Monarhij! Ikao povodda objaVii ran S:r1biljii sa ail1ij1em da jeUJIllisl1Ji kao dr,zaVIU. Tu je praktJiJeno bio ikiraj »Mlade BOIS'Ue«. Mobjlno okremrn nacicnalno-revolucionarnoen zadaltJkiu, p~ilpacltnilioi omladinskog ;potkTeta nisu s,tJigli, a mozda nlsu bili ni doralsiH, da £OII1IDUilisu ploLi1!~akii pmgraJID naoionelnog oslobodersja i U1jeldlilnjeIllj:a jlUJgoSllavenslkil1:;t naroda. Nj:iJhiova \kiOillcepcija jlUlgoIsl1arvensike ideje rSCI1P'~j,iJvala se ualkaijama za rusenje V'lals1Ji iWlstJ1o-UgarsJke Monarhije u Bosnd i Hercegovini, pa lliije bjla cl!olPunljena IS<lidIi~ilnlom razvijenog dr~a'V'nog IprOlgmma. Neroi old olID'laldiJnaca pred sudom su JzjaVii;li kaJlm su h~~iH jUg)6slavellJslkod demolkratskoj repsrblici. U praJI~tionolID poiHtiJakolID peipremanjn i kOfl1!SltJi1JUJi!san(j1U jugoslaversske drza'Ve ~deaLogija jugOlsllave'Ills!kiog naclcnafno-revolecicnaenog pokreta »Mlada Bosna« nije dOlslla do ilZlrazaja, Ijer medu a1kiterima u preg)ovaraakilID stranarna fl1!ide billionJ}eniJh 'p1I1i'stall'ica.

ZamzliJkJu old raldn~6roog .i omiadsnskog pokreta, legitlilIDna poli- 1liika naldona:ln~h S1Jrukitura Bosne i Hercegovine .ima!la 'je korstroverzan i nejednak odnos !pTema jugoslavenskoj ide'jd kao p:I1ograJIDU OIpistejlUgoslavenskog u!j'ediin!j'e'l1ja u riovu, samostalu drZalViu.

164 Enver Red z i c, Austromarksizam i jugoslavensko pitanje, Beograd 1977, str. 369.

165 Isti, kao pod 146, str. 111.

60

S11PS1ka pOllititka u O'kit.1jpilI'aa.1JoO BQISlJ.1ii i Hercegcvmi s,li~edliila je pravac i!1.1Jtegracia'e Bosnej HercegOlVilne sa StPhijJO[l11, lrojli je veliJk!i ustanak 1875-1878. godlne de£DS'ao kao t(['ajTl!i nadonaJ.no-tpoHtick!i program. Na p!U1Ju do ooOlI1Js1llltU]SaJI1!j a jlUgos[a'V'eI1JSlke ddarve 1918. 'gjotdi.ne, ona ce plIloCioolroHklo fsza, old iJzjia:snjaJV'anJja za aUitOinlotm.ij!U pod SIUi1taJno. vhnsuverooite1lom, opredJe1jenjaza1oj.alllllU. SalI'aidnjlU sa ['eziimorn, cia hi pod iJzn:imn]m mjerama 1JoikJom rata ISIVaJkla pol:iJ1llioka ~1li!Wl!o!St Srba u Bosni i Hercegovinl bdla zabranjena, Po ocjeni (lJema!lj'Sikog poglava:ra generala Swkiotica, il2JreCeuO'j u jru:1u 1917. godtne, ~Qde6i S11pslkipol'iJtJican tezili StU ujedinjenju Bosne i Hercegosine sa Srbijom, a podkraj rata u bosaTl!sikOiber.cegOlValOkiim sTeZiOIVima sa ve6mS'kim Slvpmm s1latnlOv!J1IisltvQm razvio se praJV1i mascvnt polorer za pdklljfl]Cooje Sro.iijti., koji je lzlaelo . :ilzvan po1itiokihuolrov:a i lilnrlJenc:ilja tek £OIIminme Narodne vlade Bosne i Hercegovine i G1aJVil1JOIg ordJOOm N3!I101dnOig Viilje6a SHiS ~aBIQI~u i Hercegoviou, U radu Narodne vlade, Narodeiog vij,eca a. u z::tyr~ prilpremaJma koje 00 iPfreuhO!dile decemberskom plUoglasenlj!U c1.:Jiave Sf1jS, najaJktirv\IlIidli '00 b:ill:i predSttaJVinici snpskog naJI101da, uvjereni dati. uomQinu ()istvla:rujlU njegove ilStlOdjrSlke temje l2JraZene u ustanoirna . 'i ratorvirrna za nacionalno orSl1()ibodeilije krajem X'IX i ,po6etJkiom XX stoljeca .. TaJklo je srpska ,politiikia u Bosni i Hercegovini, inSIPiidsana naoionalnim motivlma, wacaUlIlJO .dOipJ:1il1lid'ela stvaranljlll rlrialVe SHS, istorijiskio!ITI p'I1O!i:zV<oidu jugoslavenske iJdeje i jUigoslaIV'enSikiOig pokreta, mj!U su strategi:ju definisald i rea:LirzJOIVaLi ISv'aIlci u siklaldu sa svojim mOlguOnDstima, Vlada Srbi]«, Jugoslavenski odbor i Narodno V1ijece SHS. Bas'mnjena iz prethodne i,suoIliJe, snpska polritfJilka u Bosnd i Hemcegorvjnd silijedi1.a . Je nacionalni interns pOivezJi,vanja i :i:ntegI1iJs'a:l1Jja Bosne i Hercegovine sa Srbij1om, da hi :se IwnacmD reaheovala kao Uljedrunljooje jugoslaveIlis!kih naJI101da U now, jlUlg()islave:t:l!sklu rdrzaMU.

. Kao sto je receno III prefhodnan iJlJlagalJ1ljriJIna, hrvatska pol'i!tiika

uBosni i Hercegevinl smatrala j'e orlrupaciju Bosne Ii Hercegcvine kao prYi korak u pravou ujenlOlg ulcij!UOiIvallJda u Hevacsku. AnektsJija Bosne ,i. Hercegovine dosla !ie kao priJ:iJka da se IOValj !IlIjen pravac potvlr1diJ Rani se 0 opredjeUeiliju za wilja1iJs!1Jioklu kOIlicepciljlU preuredenja Habsburske Monarhl]«, koa'e bi se prOSltig1o ISlPaj:aJIl'j'em Bosne i HeI1c~OIVIine sa Hrvatskorn, Slavorrijom i Dalmaeijom, Dclavni vrh MO!l1laJI1hije odlucno je branio njeno dua:Li:s.tiCko ustrcjstvo, Maj.Slka deklaracija Jugoslevenskog poslarrickog JdlUlha u austriljlSJklom p:aI11ameIl'1Ju aikitJUeliJzi:ra!la jepitanje preuredenja AJUlSowo-Ugal1S!ke, ZJaJlaruoi se za UispOistarvljanlj<e autonomne jugoslavenske jedinice u okrviiJru habsburske drZaJVe. Za razliku Did HKU nadbislmpa StaJcLlel'a, kldja je u qJliJtanj!U poLo~alja Bosne i Hercegovine slijedila po1iJHCiki program dra Arne Stwcevica, HNZ oko dTa Joze SiUll1aI116a ,poldrzavala j1e Majls:ktu delklar.adjlUl66• K!raijem 1917. godine u brvatsflroj poliuici otdJ1n.:IJcno je .prevagllJUlla ploooSika De:ldalJ:1acijli Jugoslavenskog kkrba'". 110 se izraeito vidj'eLo na oktiolhaJI1skilm poH1li- 6k1m skupovima, kada su pod ruticalje:m pokll'eta jugoslavenskog ujedinjenja, na kojem SIll a!kluilVno raJd~1i prvaci HlNZ :i vodeci :lj'l1ldi Snrsm-

166 Dr Hamdija K a pi d z i c, kao pod 1151, str. 236. 167 Isto, str, 238.

61

ke prava za Bosnu i Hercegocau; sa naJdbi!Silruporrn Sitadiemm, prihvati1i ja .. 1JgO'slavell'skiostanlOvislue NarodlnOig viJj,eea SHSI68• Talkio se u predvecel1je stvaran] a j.ugOlsla'VooSlkce ddaIVe hrvatska polmtilka u Bosni i Hercegovini 1dentlid:i:ilkovala sa poiitikon; nacionelne matice ina ,mjnacin pOltrvlI1d'11a dosljednost ·1Jraldiaij;i da se u egzilstenoiJjal1tJJirrn pitanjirna hrvaeskog etnosa u Bosm i HercegO'ViilITi dJrzi lrursa naoilonailIliOIg centra. Bio je to njen d!oipTinOis uJkiljlUlcenju Bosne 1 Hercegovine U n!0iV1U dnavu SHS, u OiIjem se 'Prj:premaIDlju Oipll"edijeid'la za alMivnu saraJdin1ru sa predstavnicima slI1pls:ke legittirrnne po1itilkre.

Na kraju rata 1918. ,goditn1e mUlstldmaJIlSika poliltirka1Jrazd.lla je soludju za Bosnu i Hercegovina na 1ini~li ~ja:lnOiSIti HahshurSkloj MOlllarhiljri. Prve OIo1Vke LO'joaln;QISiti mozemo konstatovati vee na samom pocetllru OIk1uJpaoi!one uprave, JlOls je pTije oIkiru'PalDiIje Bosne i Hercegovine k0II10Ui1 VaSti,e ostvario .saraldnju sa ig}rup\OIm musljmansldh feudalaca u s::mdJsllu poJdrsrke iIlJovomreZiJffiul69• PoikaJZaLo se cia je eareva mstrulkcija generaJ1uFtiijpaWOu jmala poziJtilVan oldj,elk u odredenom kirugu IIlfUsHmanskog piemstva. lIZ ,r1Joga kruga dloisli StU prvi lronrtaikltd sa nosioeima oroUlpaoiiOlIlJe vllas.ru Iprvi nagolVljestaJi ['asilcida sa turskom dxw'W1!orrn trad~oiJjlorrn. Vbde6i predsta'Vniik proihaiosib['u1SikelllfUSJHimarrske grupe Me'hrued-beg Kapetanovdc-Ljubusak potVlI1di6e se kao iinJicilja'toll" oiirv:l!javanja bosanske slreidnjlovljeJkiOlViIle tIl"aidiaiJe s planom da se UlbI1za proces oltuailVainja bosanskohercegovadkih Musl'imaJIla Old ToUJI1s1ke i turske drzavne ideje i Istooremeno nj;iiho'Ve vezanosol za Halosburslku Monall'hiju i austrougarsku drzavnu lideju. Kao osnivac Iista )"} Bosn] ak« , Kapetanovic ce sisteanatsk! pIlOip:agimti bOisanslrou naoienalnn ideologeju i OOSII1l]oals.tvo ~deIlJtiJEiI.I{!QlVat!i sa MUlslirrnaJIlwa, pa ce utom pogledu dolbilti punu podrsku mdinis1Jra Kal'alja. Jedan Old oiljeva KapetaJIlJOI\ljile~Kallajeve saradnje na propagandd bosanske nacije ogledao seprveIllstrveIlJo U ,slahLjell'ju nmske drzavne .ildej e kod bOisalIlsikioheI1oegovalokiiJl;l· MruSilimana, da bli se preko patriot!iJzrrna prema uZloojdoffiloV!iJni Bosni .r Hercegcvinr ra:zVlijala odanost i prema »siro] dotnovini« AlUSitro-UgaJI1srooj M()!narhijIi i VljerIlJOISIt i odanost prema VllaldaljlUcoj dilIlJaJsr1J.i!j;i Habsburga, Propegiranje bosanske nacirje bilo je, pored ostalog, ]JJIo,t1VliJsalno Uldalljavanjem MusH· mana od saradnje sa Srbima i Hrvatlma, 'rrjihm,;im po1i!tilckim zatvaranjem i izolaoijcm. Medutim, borba za vljeJ1S1ro()-lpI101S1V1jetnu autonomiju 1JraZJi:ee i dovesn do mcsldmansko-sopske saradnje, koju ce organi olkiUlpacilOne tUlPra'Ve UIPOII'Il!O suzbljati, da hi je konalonlO, poslilje aneksiije, 'fCllzJbiilli hrvatsikio-mrUlS'limaJIlJSlkiiirn paktom, Izjavom IllUisliJmaIl!sikih prerdista'VIIl!}ka da pI1ihvataj'll anelkiS!rju, zalMjUlOuje se opozioiona faza koju srmJjoeIlJjiUje 1oj1amost Iegitimne m'U'slliirn'aJn:slke pOl1it~ke prema AIUS'.tro-Ugarslkioj MOlI1arh!~ji. Sve do kOinacnOig sloma HahstbumSike Monarhije VlOIde6iII1!U'sliiman:s1kii poli1Ji\carj UlPOIffiO 6es1iJjediti kurs 1ni1JegrrusaTIlja BOIsne i Hercegovine u MaoaI1slku, nastojeei na taj na/oin, jeddni u BOISiIli i Hercegcwnt, da se oeuva odavno prez!ivjelli druislt'Venj poredak 'Sa feudalnorn mnslananskom klasom pod zaJsJtitorrn drzave koja se rl:llsp~qal<:t, takode kao anahrona istorijska tvorevina. Ipak, u rrrlado] generaciji

168 Dr Bogdan Kr i z m.a n, kao pod 160, str. 119. 169 Tomislav K r a 1 j a c i <5, n. dj., str. 195.

62

ffi'U!s.timalI1sikih :pIOH1lioaJI'a ild~ja jugoslavenskog u~eidlinjenja imaee odredeno U[pOII"i!S,te, pa ce se !iz njihovih redova naoi predstavnici i (U Narodno] vla:d!i Bosne i Hercegovine, kao i U prvoj vlla!d!i nove drzave,

Naciona[nlOpodvoljelIl.a bosanska ,plOtIilltilka pokazaia je skromnu sposobnost da lUJS(piO'Sft,av!i i izgradi sI1plslko.hrvatsk,o~mIlllSl1imoosikru saradnju, droja Cilll:i. preduslov pOiLiltitClke sta!biiJlnoISl,tliBone i Hercegovine. Ndena p'IiOIslOist mj'e MIa s'kffiona stvaranju takwe1Jradicij1e, beelcoje su 0- cijtaltive u smiJs~u POIIDitliioke samdnde medu narodima Bosne i Hercegovine hi\le mahom ,kra1JkOrIJra:jne ii. prolazne.

S druge strane, opterecena Jstorijskim razlikama i suprotnostirna - socijalnim i konfesionalno-nacionalnim, Bosna i Hercegovina usla je u now drzacu sa nasljedem koje je u prvom svjetskom ratu ispoljiJo opake razmjere. Prinejpov atentat na nadvojvodu Franju Ferdinanda bio je u Sarajevu i Bosni i Hercegovina pracen pravom lavinom vjerske i na:cionalne miI"Znje - nekontrolisanhn protivsrpskim demonstraeijama i pogromorn vandalskih obliJka. Odanost i »patriotizam« prema Habsburskoj Monarhiji izrazavo se demoliranjem i paljevinom srpsklh kuca i crkava. Inspiratoci protivsrpskih akcija dolazill su iz reda katoliekth klerikalaca pod duhovram patronatom nadbiskupa dra Josipa Stadlera i njegovog pomocnika dra IVaJDla Sarica, a ucesnici s:u pripadali lumpenprolererskom i deklasiranom sloju muslimanske i katoHOke sredine'", Na udaru protusnpske hajke nasH su se srpski javni radnici, svestenici, uciteljl i naroeito omladina, U Bosni i Hercegovini bilo je zavedeno izvanredno stanje, uspostavljen Prijeki sud, organizevani logori, odmah su pohapsene i osudene vode SNO. Do kraja jula 1914. godine bilo je pohapseno prekio 5.000 Srba, preduzeto je deportovanje ugledn1hgradana i seljaka u Iogore, a na svaki znak srpskog nezadovoljstva i otpora odgovaralo se strijeljanjem talaca. Instltuciju talaca nije tada poznavala nijedna kulturna i pravna drzava. Vee u 1914. godini krenuli su veleizdajnicki proeesi protjv srpskih nacionalnih radnika i jugoslavenske naclonalno-revolucioname omladitne. Ukratko, srpski narod u Bosni i Hercegovini bio je stavljen izvan zakona'".

Krajem avgusta i Ipooetkom septembra 1914. godine, kad su jedinice srpske vojske usle u Viisegr,aJd, CaJmoe i FoOu otpocela je drama Muslimana u Podrinju. Istovremeno, otpocm]« i21bjegliCiki pokret Muslimana iz Sandzaka prema sredistu Bosne da hi se spasili od unistenja pred srpskirn i crnogorskim progoniteljima. Na redu su paljevine, ubistva i svakojake odmazde nad muslirnansklm stanovnisrvorn inspirisane srpskom osvetom, Muslimani se p()lVl1ace sa anstrijskom vojskom, a pravoslavni sa srpskom'". Rat se voddo pod znakom vjerskog istrebljenja. Na zavrsetku, 1918. godine, stvaranje drzave SHS placeno je enormnorn cijenom. Jugoslavenske zemlje u prvom svjetskom ratu iz-

170 Andrej Mit r ° vic, Sucelienje sa srednjoevropskim imperiializmom, U knjizi: Istorija srpskog naroda, VII2, Beograd, str. 1'8.

171 Dr Hamdija K a p i d z i c, kao pod 151, str. 202; Galib S 1 j i v 0, Raspolozenje naroda Bosne i Hercegovine prema austrougarskoj politici i austrougarske protivmjere, Zbornik: Veleizdajnicki proces u Banjaluci, Banjaluka 1987, str. 120-'123.

172 Isto, str. 127-135.

63

gubile su 1,900.000 stanovrrika, od cega na SJ:1biju otpada 43%. Istovremeno Srbija je iz;gubila cetvrtinusvoga stanovnistva'". Odrnah za njom po gubitku stanovnistva dolazi Bosna i Hercegovina, ikoja je izgubiJla 360.000 ljudi, nesto vise od 19°/() cjelokupnog stanovrdsnva'",

Svaka od jugoslavenskih zemalja svoj.ilIn lputem dosla je u zajednicku driavu i u nju unijela svoja !p'oliJtiaka i nacionaina nasljeda, iskustva i privredu nejednake snage, u nekim primjerima potpuno razorenu. Zahvaljujuci svojoj istorijskoj posebnosti, Bosna i Hercegovina ce se tesko prilagodavatd novim drzavnim odnosima. U tom pogledu najteze ce ovaj proces ici ko:d Mus1>imana. Za razUklU od Srba i Hrvata, koji Sill bili politiakii i nacionalno povezani sa' nacienalnim maticama. Muslimani su se sa:da osjecali bez za:st:iJte, prepusteni sami sebi, pa su izvjesne drzavne poteze, kao na primjer agramu reformu, dozivlj.a:vaH kao ugrozavanje svojih opstith interesa, Osjecali Sill se ugrozeni utoliko vise sto su poslije-rata bili ]zloZeni:rarroim pririscima i napadima, pa su U tom pogledu nerijetko ostajali bez pravne .ddavne zastite, Istorijska nauka nije cjelovito istrazivala OIVU pojavu, ali je u istorijskim prilozima poHti6kog razvitka bosaaskohercegovackih Musllmana u novoj ddavi prezentlrala izvjesnu dokumentaciju 0 njihovim stradanjima, U njoj se govori i 0 pojavama socijalnog ugrozavanja u nizu bosanskohercegovaekih srezova, mahom pogra:nJicnih prema Srbiji i Cmoj Gori, III istocnoj BosniI istocnoj Hercegovini. Rijec je 0 primjerima pljaokanja imovine, paljevinama, ubistvima i drugirn nasiljirna. U tomese nalazi jedan od elemenata koji Je doveo do okupljanja Muslimana oko JMO (Jugoslavenske muslimanske organizacije) , U cijoj djelatnosti, u prvim poslijeratnim godmama, protesti protiv primjera obespravljivanja i ugrozavanja egzistencije MusHmana cine znacajan dio njene ukupne javne djeiatnosti u s\tlaimpi, parlameneu i Iokalnirn sikupstinamal75•

Konfljktnost nacionalnih odnosa u Bosni i Hercegovini, nastala tokom duge istorije, produzena je i u novoj drza'Vi Na prevashodno nacionalnim programirna fonmirane su nove poHtiCke stranke, koje Sill bile nosioci konfesionalno-nacionalnog okupljan]« naroda. Radikalna i Demokratska stranka isticale Sill zasluge srpskog naroda za nacionalno oslobodenje i ujedinjenje »celokupnog naroda Srba, Hrvata i Slovenaca« i na toj osnovi za srpski narod trazile politiaki primal u drzavi. Istovremeno, DIve stranke, zajedno sa Savezom zernljoradrrika, insistirale su na centralistiokom drzavnom sisdemu, nasuprot vodecim strankama Muslimana i Hrvata u Bosni i Hercegovini .koje su prema svojim programima bile opredijeljene za federalistioko drzavno uredenje. U drzavno-politickom vrhu Kraljevine SHS smatralo se da Qdavni centralizam najpotpunije odgovara ideji narodnog jedinstva, ill cijem zna-

173 Pero S 1 i j e pee vic, kao pod 155, str. 242; Vladimir De d i j e r, Posljednji dani Austro-Ugarske, u djelu: Istorija Jugoslavije - autori: Ivan Bozic, Sima Cirkovic, Milorad Ekmecic, Vladimir Dedijer, Beograd 1972, str. 401.

174 Milivoj E ric, Kemal H r e 1 j a, Olga K 0 zorn a r a, Strukturalna kretanja i promjene u bosanskohercegovackom drustvu u posljednjih pedeset godina, ANUBilH, Posebna izdanja XUI, ODN, knjiga 3, Sarajevo 1970, str. 48.

175 Dr Atif Pur i vat r a, Iugoslavenska muslimanska organizacija u politickom zivotu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, Sarajevo 1974, str. 46~54; 94-98.

64

ku je hila stvorena nova dJ:1zava. Istovremeno, po ubjedenju predstavmka centrailisti6kog ureaenja ddalVe, federalizam je vodiosepararfzmu i razaranju drzave »troplemenog naroda«. Pokazalo se da Je u odnosu snaga premoe imao centralizam, pa je Vlada pripremilaplan da se 11- k".idira.ju elementt federalizma lroji su bili zadrzan; u drzavnom ustrojstV1Uprililkom formlilr.a!l1lja Krraljev.s1Jv:a SHS. Na p.r1imjeru Boone j Hercegovine ovaj kurs je lmao nekclsko etapa, PrvIi potez uc.ilnjen je vee 31. januara 1919. godine kada je umjesto Narodne vlade za Bosnu i He'l1OOgO'V!inu obrazovana ZemaLjsik.a wada sa suzenim llaJdJeZnoSltlima, odgovorna centralnoj vladi u Beogradn. Nedugo zatim, 14. VII 1921. godine Ulk:inuta je il1S1titucija Zemaljske vlade, da bi bila formirana PQkraj:1rtSika Ulprava za Bos[)IU i Hercegoetnu, sa. pelt resora, Ova je djelovala do februara 1924. godine, kada je bila Hkvidirana, a Bosna j Hercegovlna podijeljena nasest oblasti, na celu sa velikim zupanima, koji su hili podredeni ministru unutrasnjih poslova, Sve do uvodenja 6-jantUarske diJktarlJUlre 1929. godine ova adrrnrilnistraHVIIla podjela oeuvala je tedtorijalnll cjelovstost Bosne i Hercegovine'", Njena politic!k.a cjeloVitost hila [e nespojiva .sa poretkom drla'\TlOOg centraiiema.

Na pitanju dmaV!l1og uredenja nema cvrstih opredjeljenja kod svih politick'ih stranaka u Bosni i Hereegovini. Na ceneralizmu su msistdrele mahom srpske stranke ~R:adiJkalna, Demokratska, ZemljoradniOka), jer je centralizam odgovarao srpskoj nacionalnoj politici, posto je srpski narod ziVll0 i u Hrvatskoj, Vojvodlni, Bosni i Hercegovlni i »staro] Srbiji«177. JMO se iplfOigramsikli izjasnlia za autonorniju, aili je podrla!la centralisticki Vidovdanski ustav da bi fkod Vlade osigurala teritorija:lfilo-poliirtiClku cjelovitost Bosne i Hercegovine i materijalnu nalk:hadu rruislimanskim zernijoposjednioima za agrarnom reformom oduzetuzemlju. Odlaskom iz VlaJde i pristispanjem opozicionom blow (HRSS, 'SLS, JMO, Demokratska stranka), liMO se po novo vratila autonomlstiekomprogramu. Hrvatska lPo'litilka u Bosni i Hercegovini, prvenstveno HRSS; racunala je da ce se polozaj Bosne i Hercegovine rijesiti posebnim sporazumom izmedu Srbije i Hrvatske, ali ne u smislu »unutrasnje samostalnosti Bosne i Hercegovine«. Opredijeljena za federaciju naetniClkom principu, tj. za ujedinjenje Hrvata u etniokim a ne istoIlijskiim granicama, politika HRSS u Bosni i Hercegovini zanemarivala je ci1njenicu lstorijske posebnosti Bosne i Hercegovine, poik.azujuCl da ce vu njenom ik!rHu razvijaju ve1iJkbhrvartske aspiraeije'". U stvari, u pogledu drzavnog uredenja zemlje i polozaja Bosne i Hercegovinei:ZJrazilto su dlvergentna g.ledV§tastmnaka 6ijli secentri nalaze u nacionalndm manicama i JMO, eij'i je center u Bosrrid Hercegovim,

Ne samo u vezi sa pitanjem dI1~avnog uredenja nego i u dTUgirn pitanjima Ikoja su dominkalau drustvenom ,Hi poliriekorn zivotu (agrama problematika, izbori, samouprava, javni radovi, Iociranje in-

176 SRBiH, separat iz II izdanja Enciklopedije Jugoslavije, Zagreb 1983, str. 115.

177 Branko Pet ran 0 vic, /storija Jugoslavije 1918-1988, knjiga prva, Beograd 1988, str. '123 .

. 178. Tomislav Is e k, Djelatnost Hrvatske seljacke stranke u Bosni i Hercegovini do zavodenia diktature, Sarajevo 1981, str. 123--'126; 133-136; 322-323.

6S

dustrije, . skolstvo ... ), po1itio!5:e stranke u Bosni i Hercegevini - Radikalna, Zemljoradnicka, HSS iJlMO - bile su epicentri mobilizaeije i okupljanja svojih nacionalnih pripadnika. Uporedo s tim, u Bosni i Hercegoviai je nastavljena praksa iz austrougarskog perioda formiranja medustranackih paktova, 'koj'i su redovno hili medunacionalni, nekad okremrti protiv vlade, a nekad protiv dojucerasnjeg partnera koji je riastavio da djeluje iz opozicije. Ovi medustranacki paktovi sarno privremeno su potiskivali suprotnosti izmedu partnera, da hi se poslije rasturanja antagonizam i nacionalne supromosti ra'$lamsali jos vise. Diktatura kralja Aleksandra imala je arnbiciju da ugusi »rnedupiemenske« ratove podgrijavane od strane parlamentarnih »plemen, skih« stranaka. U stvari, samo ih je razgorjela Ii dovela do stepena kada

se otvoriio pstanje same mogucnostl :oajednicke drZave. '

Posmatrano S pOVlrs:i:ne p'O'llitiakih odnosa, uspostavljanje'sesIDojanuarske dilktature {1929) predstavljalo je ikraljev odgovor na zlocin koji je u parlamentu izvrsio radikalski poslanik PUll'rs'a Ra,c'ic ubistvorn poslanika HSS Pavla Radica 'i Dure Basariceka ri ranjavanjelTI;Stje~ pana Radica, predsjednika HSlS, koji je ubrzo podlegao, Neposredan cin proglasenja diktature pracen je ocjenama da je sistem iparlamentame demokratije omogucio rasplamsavanje \)>:pllernensk'Og« nacionalizrna, sovindzma i separati:stiokrih pokreta i 'izjaviQm da suspendovanjem ustava i pariamenta 'i zabranom poilril1lioldh stranaka na plemenskoj i vjerskoj osnovi kralj postaje vrhovniouvar narodnog jedinstva Ii dreavne ojeline i cia us\lu~hi dna'VIi i narodu ne moze i nece biti posrednjka izmedu ikralja Ii naroda. Proklamovanje diiktature praceno je razbukta- 10m propagandom inauguracije jugoslavenske nacije, forsiranjem jugoslavensloih i ukidanjem »plemenskih« drustava da bi jugoslavenska ideja dobila znacaj dogme i istonijske misije drzavne .~ nacionalne politike. Stvarao se mit 0 Ikontinuitetu jugoslavenske lideje od davnma do 1918. godine, od doseljenja Slavena, preko Nemanjica i TVI1tka do K!araa'Olrdevi6a179. Jugoslavenska ideologija dobila je fm:Jikc'ilju da priprerm stapanje svih jugoslavenskih »plemena« u veliku istorijsku zajednicu - jugoslavensku naciju, Kral] je Ikao prvi Jugoslaven postao simbo} narodnog jedinstva i drzavne cjeline, U namjeni rezima diktature jugoslavenska misao bila je predodredena da postane opsteprihvacena 'i vladajuca nacionalna i drzavna misao. Dekretom diktature »dokinute« su naoionalne razmirice i sukobi i zabranjena nacionalna imena i naoionalnd simboli. Neintegrisano jugoslavensko drustvo u uslovirna zaostrenih naoioaalnih odnosa otvorilo je prolaz uspostavljanju autoritarnog rezirna i jalke monarhijske vlast! sa osloncem .na vojslku da se rijesi drzavna INr:izaI80• Jedna velika, progresivna, dzrazito demokratska ideja imala je da sluzi gusenju demokratije if nacionalnom obespravljivanju.

Ubrzo poslije proglasenja diktature, rezim je donio zakon 0 irnenu i admirristrativnoj podjeli drzave na devet banovina, Pri tome, vlada se drZa:la krdterijurna cia grandee dzmedu banovina budu »iP)'1i·

179 Branko Pet ran 0 vic, kao pod 177, str, 205.

180 Milorad ,E k m e ci C, Osnove gradanske diktature u Evropi izmedu dva svjetska rata, Sarajevo 1965, str. 16-63.,

66

rodne«'", .odnosno zaokruliivanje banovina 'izvedeno je prema »saobracajnim vezama i privrednom merHru«182. U stvari, administrativnom podjelom drzave na banovine »razbijena je dstortjskonacicnalna struktura dr,zave«183, Hkvidirrane su »istorijsko-teritorijalne cjeline«!". Obrazovanje banovina bilo je u fUnJkdij »integmlnog jugoslavenstva ikao novog vida odrzavanja prevlasti (srpske) burzoazijes'", Ovorn Ipodje10r0 Bosna i Hercegovina je »isparcelisana u cetiI1i jedinice« - Vrlbaslw, Drinsku, Prirnorsku d Zetsku banovinu. Od ukll'pno 2,323.555 stanovnika Bosne i Hercegovine, Vrbaska Banovina unaia je 1,010.803, a Drinska Banovina 850.934 'stanOV1ni!ka,stoZJnaci cia se dal1eko najveei bro] stanovrrika iz Bosne i Hercegovine nasao u ovim dvjema baeovtnama'". Za bana Vrbaske Banovine Ik!ralj je imenovao generala Svetislava Mi1osavljevica, a za bana Drinske Banovine Velimira Popovica, oba iz ISvbije, s povjerenjem da ce djelovati u smislu e-jugoslavenske unifikadje« i csiguravaci »dominaciju srpske gradanske tklase u [ugoslavenskoj formi«.

Na odgovomim polozajlma u banovinskoj upravnoj strukouri, srezovirna i Oips1JilJ1:ama na<s'li su se ljudi ad rezimskog Ipovjerenja, rnahom prisitatlioe zab:ranjene Radokalne Ii Demckratske stranke, aId d iz drugih stranaka ako su billi spremni da provode polielku rez,tma »integralnog jugoslavenstva«. Tako se pollillJi,61m vlast u ovirn »bosanskohercegovackim« banovinama nasla mahom u rukama pr1padnilka »srpskog segrnenta« »jugoslavenske nacije«. Hrvatsko stanovnistvo u Bosni :i Hercegovini bilo je optereceno optuzbom zbog sindroma separatizma, a Mus'mm:a<ne ze pritdskivala sumnja zbog nepostojanog drzanja u riovoj drzavi.

Hrvatska poliif'iJka u Bosni i Hercegovini ostala je u opoziciji prema rezimu, ali je i':z;bjegav'ala konfmntaCije Ikoje hi onemogucile da komunicira sa centralom u Zagrebu i djeluje u narodu na naCID koji su j.oj pruzala lega'lna kulturna i vjerska !dmstva i t1nstituoije. Cinjerrica da veze sa vodstvom HSS u Zagrebu »nisu n~ka'd bile u prekidu«187, govori 0 uspjesnom prilagodavanju predstavnika hrvatske opozicije u Bosni i Hercegovini rezimu diktature. Kratkotrajne Ikazne zatvorom 'i novcane kazne, pojedinaona ihapsenja, istrage i presude svjedoce 0 kUI1SU da se zbog male snage hrvatske politike u Bosni Ii. Hercegovini ne zaostrava odnos prema Tezimu, a hrvatsko stanovnistvo odrzava u 'konstanmom opozioionom raspolozenju. Nema primjera da su vode HISS iz Bosne i Hercegovine bi:le tk:aZlnjavane robijom, kao sto je to bila ,pojava 'U Hrvatskoj, Ipak, rezim nije bio u ddilemi da su njegova uporista u hrvatskom stanovnistvu Bosne i Hercegovine

181 Dr Nedim Sa rae, Uspostavljanje sestojanuarskog reiima, Sarajevo

1975, str. 277.

182 Branko ;p e t ran 0 vic, n. dj., str. 190. 183 Isto.

184 Dr Nedim Sa rae, n. dj., str. HH.

185 Branko Pet ran 0 vic, n. dj., str. 191. 186 Dr .Nedim S a rae, kao pod 184.

187 Tomislav Is e k, Hrvatska seliacka stranka u Bosni i Hercegovini 1929- 1941, Sarajevo 1991, str. 71.

Q7

od 'neznatne politicke vaznosti, Bosanskohercegovacki Hrvati u vecrm nalazill su se u hrvatskom nacionalnom frontu pod vodstvom centra u Zagrebu.

Legitdmna muslimanska politika pod vodstvom JMO postaVlUa se lojalno prema dliikta1JutJ:li. Nj-enoS'tanovils1Je 0 narodnom jediinstvu Srba, Hrvata i Slovenaoa, »U Icemu je sedrzano i dobro Muslimana Bosne Ii Hercegovine«, hiil0 je srodno deklarisanom jugoslavenskom kursu ikraljevog rezima'". rlpalk, ·rezim se radije oslanjao na muslimanske politicare srpske naoionaine ol1i'jentadJe, Ikojirma 'je poklanJao povjerenje dovodeci ih navisoka mjesta u drzavnoj strukturi i muslimanskim vjerskim instituoijama. Ialko se izvjestan bro] muslimalJls\k;ih poIiticara od Imena nasao na strani vrezima, JMO je uspjela da oeuva pozioije i uticaj medu Mlll!sllimanima. Sada, !pod uslovdma d~ktatJu;re, ona reagira aktiviranjem autonomistickog opredjeljenja, operisuoi sa programom amonomije kao provjererrim sredstvom prOltljv hegemonije prerusenih raddkalav Polieika nacionalne neravnopravnosti u znaku proteziranja s)ipSikog politiokog Iaktora u »bosanskim« hanov~nama imala je, u stvari, za posljediou jacanje po:litioke uloge JiMO medu Muslimanima. Novernbarski skupstinski 'izbori (1931) podstakli su predstavnilke opozicije - radikala, demokrata, zemljoradrrika, Slovenske narodne stranke i J.MO - da se oglase pozivom pristalicama da ne ucestvuju na ::izhorima u Ikojrima interest i volja naroda ne mogu dod do izrazaja, Piriidruzujucise Macekovim 'i Koroscevim punktecijama, u kojima su izlozeni principi i date drzavnopravne formnlactjeza preuredenje i organizaciju slozene drzave, predsjednik JMO dr Mehmed Spaho objavio je svoje punktacije u januanu 1933. godine, 'U .kojlma se daje kJ:1itrilka oeIl!trr.alisti,akog drzavnog uredenja ikao glavnog uzrocnika drzavne krize, pa zahtijeva preuredenje drzave Ikonstrituisanjern »ravnopravnih politicko-istorijskih jedinica, a zajedniokoj drzave ostavlja da formulise i garantuje skupne lnterese«'". Voda Demokratske stranke Ljubornir Davidovic u 'Pisrnu partijsloim prijateljima zalozio se za stvaranje cetvrte jedinice ad Bosne ,i Hercegovine sa juznom Dalmacijom'". Ideja federalisriokog preudenja jugoslavenske drzave imaia je siJ19lk odjek u javncsti UPI1IDOS ostrom cemralistiekom <Jrursu rezima, Nakraju razdoblja diktature poHti1kairntegralnog jugoslavenstva pokazace cia se jugoslavenska nacija nije mogla stvoriti pritdskom i nalogom oktroisanih zakona. Zabranorn nacionalnih irnena rrisu prestali nacionalno da zive 'i egzistiraju jugoslavenski narodi, Ikoji nisu stvorjli zajednieku drzavu da bi u njoj bi'lri masilno nacionalno un1fioirani.. Medutim, i u periodu diktature u zna:ku jedinstvenog jugoslavenskog znamenja nastavila se 'igm naoionalnog opredjeljivanja Muslimana. Nisu postali segment forsirane jugoslavenske nacije, aLi su srpska i hrvarska nacionalma politika i dalje nastojale da ih u svom smish; »nacionalizuju«. Predsjednik jugoslavenske vlade dr MHan SrrsrkiC ocekivao je da ce se to postiei preko muslimanskih Iicnostd odanih rezimu. S druge strane, predsjednik HSS dr Vlatko Macek nikako nije bio zado-

188 Dr Atif PUr i vat r a, n. dj., str. 426-428. 189 Isto, str. 436.

190 Branko Pet ran 0 vic, n. dj., str. 209.

68

voljan s1;o MU!siJ.'ima<ni ne slijede primjer dijela svoje inteligencije Iwja se svrstavala ill h:rvaJ1:stk.i naolcnalni tkOI1plU!S191. Nema sumnje da je OViJ1U shvatanjima enaeajno dopJ."lill1ijela i sama JMO, koja je od svoga osnivanja p:a do propasti drzave u apri'lu 1941. godine oe!sto bUa u sastavu Vlade IkJao q u b10lku opozicije, cia bi ad 1935. do sloma drzave 1941. godjne stalno imala· predstavrrike u Vladi.

Posmatran u :oIkVliru Bosne i Hercegovill1e,reZim d1Jktature imao je relam'V'Ilo j'aiku opo~id~u ne samo u sirokim slojevima Hrvata i Mustimana vee :i u dijelu srpskog naroda, oooji je svoje nezadovoljsrvo izrazavao podrskom opoeiciono] Zemljoradnicko] i Samostalno-demokratskoj stranci, Prisdljene da se prilagodavaju uslovima tkraljevske diktature, stranke gnadanske opozicije USIPj~le su da uz mogucnu aiktiv-, nost odrzavaju vezu sa stranackim pri'staHcama ,i da se na pol'iit'iakoj seeni 'VIidljiviJjle ak~iviraju u etapi popustanja dilktature. Najavljena kao »renesansa jugoslavenstva« da provede »etnicko homogenisanje« Jugoslavena, cliJktatura je sa oktroisanlm jugoslavenstvom postizala suprotne rezu:ltate:prdizvodila je tendenoije [aeanja separa1:istljlalmg pokreta, Za razliku od gradanskih polm.'tircMh stranska, koje su i pod priolskom rezima mogle da se odrzavaju, i'legaLna Komurristicka parti'Ja Jugoslavije i~~PJ) bila je bukvalno izlozena uni,sitavanju. Ona je morala cia podnese najvece l1rtve, pa su rnnogl njeni elanov'i i funkcionert ka\znjavani dugogodisnjim robijanjem, a neke je stigla i smrt u ri.stJraZn1m policijsk1mzatvorima192• KPJ je hila jedina stranka koja je pruzHa odiuean otpor di!ktatmi. P,ti 'tome je uClIJl!Ha nepopravljive gresike. Orijenrtirala se na oruzani ustanak, za ikoj<i nisu postojali objektivni uslovi, i .sTP.ski narod tretirala »vladajucom velikostps'kom nacijom«, sto je preq.zeJa 'od foruma Komunesrioke dntennacionalne >(K:I). To je Komunisticlmj 'PaJI1tij!i oduzelo i:onaJIDO usku bazu, :kalIDo u ra:dniakoj Iklasi. tako Ii U srpskom narodu, iNeospomo, druk6ije 'nIije mogla rproci politika IkoJa je hila neposredan Tzraz odluka IV ik!ongresa KIPJ u Drezdenu, Nairne, u dokumentima ovog Ikongresa rjesavanje naoionalnog pitanja u Jugoslaviji jimalo je da :bude postignuto razbijanjem drzave i njenom transformaoijom u nezavisne nacionalne dvzave u sklopu halkanske federacije, Medu ovim drzavama nema Bosne Ii Hercegovine, S1JD upucuje na pretpostavku onjenoj terltorijalno] integraoiji u sastav Srbije, odnosno njenoj podjeli ,jJzmediu Srbije i Hrvarske'". Orijentacija . na ustanak i protivsrpskd stav 'KiPJ dvostruko su odgovarali rez·iJmu:da ratbije organizacije 'K!PJ i da joe po:1iti6ki Izoluje u radnieko] klasi i narodu,

191 Ljubo .B 0 ban, Macek i politika Hrvatske seljacke stranke 1928-1941, I, Zagreb /1974, str. 93. U Maoekovom pismu R. W. Seaton-Watsonu, izmedu ostalog, stoji: »Konacno su tu jos i bosanski tMuslimani, koji takoder u svim narodnim slojevima ne pokazuju nikakvu narodnu svijest, docim se inteligencija priznaje danas hrvatskom iako se to ne usuduje svagda i svugdje otvoreno naglasiti« (Lj. is 0 ban, str.93).

192 Enver Red z i c, Jugoslavenski radnicki pokret i nacionalno pitanje u Bosni i Hercegovini 1918-1941, Sarajevo 1983, str. 194-200.

",.U . 34 procesa osudeno je 98 komunista na 435 godina zatvora, a dvojica na smrt- - »Proleter«, organ Centralnog komiteta Komunisticke partije Jugoslavije, br, 7, decembar, 1929.

193 Isto, str. 183.

69

Take je rezrmu poslo za rukom da sve opozicione snage u Bosm !l. Hereegovini, OCalO 'i u cijeloj zemlji, U'6~ITi nesposobnim za ozbiljne pohtickea!koij'e u smislu obaranja d!ilkitatUire. Nedostatak demokratske tradicije u Bosni i Hercegovini ola:ksao je rezirpIU da provodi svoj kurs nadstranaeke drzavne po1iti1ke »narodnog jedinstva i drzavne cjeline«,

»Posle nasilne smrti kra1ja A'leiksandr:a u Marseju 1934. tmo raspadanje zahvata i jugoslovenski moaarhofasisticki reZim«194. Vee u februaru 1935. godine raspusta se Narodna skupstina formirana prema oktroisanom uscavu ;i raspisuju izboni za novi slkupstinski sastav, Bio je to pokusaj da se dobije sastav skupstine koji ce osigurati centralist~oki drzavni poredak, Izbomi rezultati ka1Jiva:li su da je biracko tijelo manifestovalo veoma isnaeno opoziciono raspolozenje prema rezirnu drzavne stranke (JNIS) 195 • Bio je to izraz otpora centra'FiSlti6kom drzavnom uredenju i rezirm; nacionalnog obespravljivanja, protiv kojeg je, u prvom redu, bio hrvatski nacionalni pokre; pod vodstvom HSS. U ovo vrijeme, sredinorn itridesetlh goddna, u krilu opozicionih stranaika pojavilo se vise projekata :0 preuredenju drzave.

HSlS je dosljedno ,insistira:la na federanivnom uredenju drzave koja hi trebalo da obuhvata sedam teritorijalnih jedinica'". U pogledu statusa Bosne 'i Hercegovine, Macekova stnanka imala je VliSekombinacija kako hi '0V'0 pitanje drzala »permanentno otvorenim«'", Prerna jednom njenorn stanovistu, Bosna i Hercegovina predstavljala hi posebnu jedinicu, ravnopravnu ostalim, da bi drug] put trazila ukljucivanje »turske Hrvatske« u sastav Hrvatske Ij!li se fzjasnjavala za autonomiju Bosne i Hercegovine u okvsru Hrvatske. Karakteristiono je za Macekovo glediste da se nikad lfili'je izj:asnio protiv autonornije Bosne i Hereegovine, ali ni za autonomiju'", Meduuim,oesto je srpskim partnerimaiz opozicije predlagao njenu podjelu J:i.zmeau Srbije i Hrvatske. Znacajno je da '0 pitanju polozaja Bosne i Hercegovine nije razgovaraosa muslimanskim i srpskim pcliticarima viz Bosne i Hercegovine.

Sef Samostalno-demokratske stranke Svetozar PtribiCevie, koji se poslije uspostavljanja diktature sklonio u emigraciju, uputio je izPariza vodstvu sns u zemlji svoju SIDiou za diskusiju <0 Ipreureaenju drzave. Krinikujuci Jugoslavensku radskalnu zajedniou (JRZ) zbog pro-

194 Vasa C u b r i 1 0 vic, Odabrani istorijski radovi, Beograd 1983, Uvod u istoriju Jugoslavije od 1918 do 1945, str. 648.

V. Cubrilovic je »monarho-fasisticko- obiljezje diktature kralja Aleksandra preuzeo od I<iPJ. Poznato je da istorijska nauka nije tako ocjenjivala sestojanuarsku diktaturu. Smatra se da je rijec 0 »vojnoj«, »monarhistickoj«, »gradanskoj« diktaturi, takode 0 rezimu »cvrste ruke«.

195 Vladina lista dobila je 1,746.982 (60)64%), a lista opozicije (dra Vlatka Maceka) 1,076.345(37,36%) glasova. Ferdo CuI i nov i c, JugosZavija izmeau dva rata, II, Zagreb 1961, str. 8", 94; Todor S t 0 j k 0 v, Opozicija u vreme sestojanuarske diktature 1929-1935, Beograd 11969, str. 3H.

196 Ljubo Bob an, n.dj .. str. 218.

(PO Maceku, sedam teritorijalnih jedinica cinile bi: Slovenija, Hrvatska (Hrvatska sa Slavonijom i Dalmacijom), Bosna i Hercegovina, Crna Gora, Makedonija, Srbija i Vojvodina, Backa iBanat.

197 Tomislav Is e k, kao pod 187, str. 260.

198 Isto, str. 259/260.

70

tuhrvatskog ikursa, Pribicevic je srnatrao da Jugcslaviju treba da ciui pet federativnih jedinica: Srbija, Vojv,odirna, Hrvatska, Slovenija i Bosna i Hercegovina. Istovremeno, predvidao je i mogucnost podjele Bosne i Hercegovine izmedu Hrvatske i S'libije,aili se ovoj podj~}i protivio u uvjerenju »da bi tobila vel~ka pogresika«199.

Predsjednik Demokratske stranke Ljubomir Davidovic opreddjeIio se fakode za federativnc drzavno uredenje, da bi Jugoslavija imala cetJiri jeddnice: Srhiju, Hrvatsku, Sloven!ij:u :i Bosnu i Hercegovirur'",

Za razliku od hrvatskih i srpsldh tpolitiCaI1a iz opozioije, voda JMO dr Mehmed Spaho u ovo vrijeme nijese iiZ'Jasnjl~l>Vao 0 statusu Bosne i Hercegovine jet je bio 1U vladi JRZ. Autonomistioka JMOponovo je napu!Stala stanoviste de:Hnis:ano U tpatI11Jijsikom programu.

Sredinom 1935. godine KPJ je revidsrala antijugos'lavens,kJi kurs Drezdenskog kongresa i pod uticajem nove, an1JifasitslbiCike .}il]])ije 1<:1 proklamnje da je prmcip naoionalnog samoodredenja rnogucno provesti u slkllQpu jugoslavenske dpfavJle zajednice. KJPJ se izja'snjava »za saziv i slobodno biranje naI1odnihslkupstilJ}a za svaki narod u Jugoslaviji, u prvom redu Hrvatskog sabora i onda slovenaoke, makedonske, ornogorske, bosanske i vojvodanske narodne skupstinee'".

Posldje 'Skupstinsik!ih izbora u maju 1935. godine opozioioni pokret za rjesavanje hrvatskog pitanja uklanjanjem drzavnog centralizma postaje sve znacajniji faktor kako u razmjerama zemlje u cjelilll:l tako i u Bosni J 'Hercegovini. Pod utieajem toga procesa formira se nova, koaliciona vlada sa ratdilka1ima okodra Millana Stojadinovica, predstavnieima Slovenske narodne stranke draAntona Korosca :i predsjednika JMO dra Mehmeda Spahe, Bio je to pokusaj da se prove de blokada opozicionog pokreta sa Macekovom HSS :i strenkama Udruzene opozicije u Srbiji, Poseban dnteres vlade Stojaddnovio=Koroseo=-Spaho bio je u »srnir'ivamju srpsko-hrvatske napetosti« nudenjem HSS neko'litko mmistarskih mjesta, uz istovremeno »unutrasnje zaokruzdvanje Hrvats'ke«202. Uporedo sa antiopozioionom aktivnoscu na 'lliIl'll!trasnjem planu, ova vlada je otvortla lwrs p:rilh}lizav:anja Njemadko] i Ha1<iJi, nastojeci, izmedu ostalog, da onemoguei eEi,kasnije veze hrvatskog naoionalnog pokreta sa ovim vdrzavarna, .koje su tokom moogifh decendja vispoljavale netnpeljiv odnos prema jugoslavenskdrn narodima i Jugoslavijl.

U ovo vnijeme HISS pokazuje fzrazlto ofanzivnu akrivnost u Bosni i Hercegovini, koja je narocito bila usmjerena na pridobijanje bosanskohercegovaekih Muslimam:a. U tom smislu identionisu pogledi ikako MaOelkovih tako i frankovaoko-ustasloih pristaiica. Ubrzo je ovaj

199 Arhiv CKSKJ ~ Zbirka Vitomira Koraca, 329, »Skica za diskusiju 0 preuredenju drzave«: Pismo g. Svetozara Pribicevica iz Pariza vodstvu 8DS, Pariz, avgusta '1935; Enver Red z i C, kao pod 192, str. 274.

200 Ljubo IB 0 ban, n.dj., str. 256.

Lj. Davidovic: »Odlucno sam protiv federalizma na bazi etnickog trijalizrna. To bi sprecavalo stvaranje narodnog jedinstva. Predlagao sam federaciju koja bi se sastojala iz Srbije, iHrvatske, Bosne i Hercegovine te Slovenije«,

201 Enver Red z i C, kao pod 192, str. 276.

Istorijski arhiv KiPJ, Tom vlll, »OdlukaPolitbiroa CK KlPJ 0 zadacama Komunisticke partije Jugoslavije poslije VII kongresa Komunisticke internacionale«, str. 369~370.

202 Branko Pet ran 0 vic, n. dj., str. 266.

71

kurs mogao clazabi'lj<ezi izvjesne pozitivne rezultate. Mustlimanska iriteligencija znatnim dijelom grupisala se oiko hrvatskog nacionalnog pokreta. Vee 1936. godine osnovan j'e»lffius!Hma'ITSiM ogranak hrvatskog seljackog pokreta 'kao sastavni clio hrvatskog seljackog pokreta«, s predsjednikom Haldjom Hadzlcem'". Ipak, 0 glavnom pitalIl~u nije bilo saglasnosrijzmedu stranacke centrale Ii muslimanskog OIgranka HSS. Dok Je vodstvo HiSS racunalo 'sa tpros'ilrenjem Hrvatske bosanskohercegovaok!irn teritorijem, uz podrslou »mushmanskih Hrvata«, predstavnici muslimanskcgogranka H8S sHjecH:H su stanoviste autonomije Bosne i Hercegovine'".

Nadona:lno-poHlbioko okupljanje nije samo medu Muslimani:ma predstavljalo aktuelmd poHtli!Oki trend, vee je to hila opste oihilljezje politi6kog .kretanja u Bosni i Hercegovini. U tom pravcu veomaaktisno djelovah sunaoionalni s]ndlilka"Di u teznji da »svoje« radnike OIkupe aka nacionalnih programa vodeoih potiti6Mh stranaka, odnosno \koa· licije,

U jaIV'lloS'1Ji .s'irHa se shvatanje da je uspon nacionalnog pokreta osnovna pretpostavka za ostvarenje kiasnih i eIDonoms'kth oiljeva radnska u Ik'ri1u doticne nacije. Na primjervsto bude jaca HSS, to' ce i clanovi Hrvatskog radnickog saveza (HRS) biti bHzi dspunjenju svojih konkremih zahtjeva, Sto su veci pohtJioki ugled i utica] HISS, to su clanovi HRlS-a sigurniji dace njihov OIptsti rnaterijalni i drustveni PO" I'Ozaj p'oSltaj'atii bolji i stabillnliji. S druge strane, funkcioneni rezimskog sindikata uvjeravali SlU radnike da ce okupljanjem u Jugoslavenskom radnickom savezu (JUGORA,S) najuspjesnije rjesavati svoja socijalna i druga pitanja, jer iza .J!UGORAS~a stoji »snazna pohticka zajednioa JRZ i vlada SitOljadinOlvic-Koll'osec-,slP'aho«205. Medu bosanskohercegovackim radnicima nacionalni si:ndi1katirazvi'jlaili su propagandu .'da se njihova domovina naiazl U naclonalrrim rnaticama, cijrilJll je Iiderima dato da flijese drzavnu Ikrizu i sa njom pi1uanje polozaja Bosne i Hercegovine. Formirani gradanski nadonalna-poHIJiICikJi tabori u Bosni i Hercegovini nastojali su cia u potpunosti integnisu aktivnost nacionalnih sindikata i taka ostvare paQIil1li<6ku hegemoniju u svome riarodu kaika bi ga sto sigurnije zatvorili od prodora i uticaja drugih konku'ren1iS'kri!h frontova. tV uslovima sistema ooajii se protivio demokratiji, formiranje naoionalrrih frontova neizbjezno je vodilokonfI1Ontaciji razlicitih metoda !i ob'Hka.

U oktobru 1937. godine predstavmoi SDK Ii <DO potpisali 5U Sporazum u kojem su formuiisani demokratski principi preuredenja drzave. Sporazum je predvidao proglasenje privremenog osnovnog zakona Ikaji bi ukinuo olctroisani ustav od septembra 1931. godine;donosenje demokratskog Izbornog zakona i rasptsivanje IlzJbora za Ustavotvomu sikUlp!Sttiinu sa zadarkom da donese ustav vecinom glasova narodnih

203 Tomislav Is e k, kao pod 1;87, str. 214. 204 Isto, str, 224/5.

Poslije sporazuma od 26. avgusta !19J9. Hakija Hadzic je evoluirao udesno i trazio autonomiju Bosne i Hercegovine u granicama Hrvatske (T. Is e k, str. 229).

205 Enver Red z i c, kao pod 192, str. 308, »Jugoslavenski list«, Sarajevo, br. 9211937.

72

posl1a;nill<;a, !pri cem.u se . onemogncuje svaki obHk majorizacije jednog naroda nad druigim206• Sporazum je docekan u vladi i tNamjesrriMvu sanegodovanjern, Podrzale su ga stronlke potpisnice, Socijal-demokratskapatritijoa Jugoslavi~e (SDPJ), ilegaina KPJ i >>IIl:aJplI'edni stndenti SJ:ovenije,' tM.a:kedonije, Crne Gore, VQjvndim.e i Bosne i Hercegovine«. U vecini, gradanske [potiti6ke stranke Bosne i Hercegovine nisu bilesposobne da shvate njen speci!fi.can p!Olo.zaj u dr.zav:i, pa nisu ni poikusale da pot:raze za] ednioku piarformu koja :hi iZJI1aZavala posebne i trajne iIl!tel1ese naroda Bosne i Hercegovine i odgovarala jednoj modemoj demolwratskoj. po1i<tJi:ci da nacionalno-konfesioealea netrpeljivost ustupi mjestonsclonalnom razurnijevanju i solidarnostl, da ibise suzbilo nadmetanje .srpskog i hrvatskog hegemonizma nad Bosnom i HercegovinbnL . Ni tVlOtoi Sporazuma. nisu :imati jednako glediste '0 pitanju statusa' Bosne d. Hercegcvine, Seprom» sefu Demokratske stranke Ljubi Davidovicu, lkioji je predlagao da Bosma i Hercegovina postane cetvrta federetivna jedimJica u J1Ugosilaviji, Macek je trazio podjelu Bosne i Hercegovine, s tim da njen veci dio ude u sastav hrvatske jedinice'". J edsno SIU llaJpJ1edni hosaJUSikoheTCego'Vaa1ci !stude-Il!Ul u Otvorenom pisrna od decembra 1937. godine zahtijevali da Bosna ri Hercegovina »na osnovu demokracije i revnopravnosti naroda ... zauz.ne (u JugoslaVlij:i) mjesto fkoje joj po njenom iposehnom :polO'.zajru prtpada«?". Medutim, ibosaills:lwhercegovacki studenti bili su nacionalno-politick! podij,eljenJi.· 'Za razldku od demokratske platforme Ii argumentacije Otvorenog pisma, zagrebadki »sveucilistaroi« iz Bosne Ii Hercegovine isticali su »h:istorij$~O i rpolitJioko opravdanje hrv'atsikog ikaraktera« Bosne i Hercegovine,. pa .sucaJk gHi ispred vodstva HSS izjavom: »Ne damo B(}~nU:i Hercegovina dijelti:1Ji... U sklopu Hrvatske Bosna i Hercegovirra .' zauzima nGl.II1Omto vaean ~ odlucan ip!oloz·aj. Ona je jezgro, srediste j"gl~vno upori!ste hrvatskog teI'i1Jorija... Bosna i Hercegovina je et:rncki . hrvats:ka zemlja ... iMusHmanskri su Hrvati naj6sci dio hrvatskog riarrOda«2Q9.· U ()VOIhl smislu hili su n:aJiski}juCi.viji nosioci hr:val1lslkog nacionalizma' u bosanskohercegovackoj muslimanskoj sredini. BHo je medu . njima propagatora »hrvatskog podnljetla« bosanskohercegovackih MUsHrp:ana, ,kioj'i su tvrdili da »rnuslimaol zajedno 'Sa katolicima u Herceg-Bosni formiraju dstovjetan rasnl tip . .. jedinstven etaicki tip«, sto ih opredjeljuje da-slijede »zavjetnu misao hrvatske polittke da uskla.diuje na svakom koraku ilslamstku i katoLiCku gDaJIl!U hrvatskog namda«21O.

:,206 LjuboB 0 ban, n, dj., str. 291-293. .

.. 207 Dr,Ivan Ri bar, Politicki zapisi, Ill, Beograd 1951, str. 43..

. .208 Enver Re dz i C, kao pod 192, str. 33·1 (A!BH - BUDB - Pov. DZ -

br. 2622/1938) .

.. 209 Tomislav Hek,kao pod 187, str. 267.

" 210. Enver . Re d z i C, kao pod 192, str, 372; Muhamed Had z i j a h i C, Na-

cionalna obiljei,ja bosansko-hercegovackih. muslimana«, »Hrvatski narod«, br7, 27. ozujka 1939, Zagreb, str. 7; Isti, Pitanje orijentacije bosanskih muslim ana, t>Novi Behar«, Sarajevo, br 24, 15. juni 1'939, str. 319-322. (Kod ovogautora mozemo procitati da »kod muslim ana i katolika u usporedbi sa bosanskim pravoslavcima prevladava vise svijetlija pigmentacija, dok su pravoslavci predstavnic~ zatvorenijeg, crnomanjastog tipa«, pa se na osnovu toga zakljucuje da »rnus!imanicine: s':, katolicima jedinstvenu narodnosnu grupu« - »Obzor«, 7. ~ijecnja' 1941.. _;., »Razvoj+narodnosne . misli bosanskohercegovackih Hrvata« str. 7).

Pripremanje rjesenja hrvaeskog pitanja teklo je u znaku zaostravanja nacioIl:a:lno-po:litickih odnosa u zernljd uopste,a posebno u Bosni Ii HeI1OOg<Wlirnli. Konaeno, u avgustu 1939.godine potpisan jei objavljen Sporazum izmedu predsjednika Jugoslavenske vlade Drag1se Cvetkovica ti predsjednika HSS dra Viattka Mace,lQa. Sporazum je uspostavio Banovinu Hrvatsku.okoja je dobila autonomiju u Jugoslavijl, oime [e, u stvari, prihvacen fecleraHstiokti princip preuredenja drzave. Banovirri Hrvatskoj bilo je prFkljucen'O 13 S'TezO'VIa. ,iz Bosne i Hercegovine, s tim sto je MaCek smatrao cia je pitanje defi[ltitivrnog teritonjalnog obima Hrvatske ostalo otvoreno. Prema tome, sudbina Bosne Ii Hercegovine ndje hila zalkljucena odvajanjem 13 srezova. Calk i pod iuslovom da Bosna i Hercegovina dobije autonomiju, vodstvo HSS bilo je protiv vracanja srezova koji su vee bHi u.kiljuceni u sastav Banovine H1:"V'aIts~e. $ tavli.se , Macek je racunao sa potpunom podjelom Bosne i Hercegovme ,iZ!med'll hrvatske i srpske jedinice211•

Formiranjem Banovine Hrvatske, prema stanovdstu vodstva HSS, hrvatsko pitanje \nije bilo integralno rijeseno, a otvorena su u izr,a2i,to ostrom 'dblilku druga pitanja, Jugoslavenslea ::!:riluvna kriza se nastavljala i pmd'1.llbljivala. Nacrt uredbe '0 organizovanju banovine »Srpske zemlje« predvidao je ovu }edriJrriou sastavljenu od banovina vrbaske, drinske, dunavske, moravske, zetske i vardarske sa sjedistem u SkopIju2l2• Cjelolkuprna jugolSJavelruslka siJtuaorja, tUI1!UlbraislJrja i medamarodna, sprijecila je da se rijes'i pitanje defirritivnog rpreuredenja drlave. Drugi svjetski rat je otpoceo vee u septembru 1939. godine, Tako je jugaslavenski drzavni brodbio izl10lZen jos razorndjim udarima, prvenstveno u Bosni i Hercegovini. koja je postala popriste direktnog sukobljavanja velikosrpskih i veldkohrvatskfh po!liJtJiOkih snaga. Srpski tkulturni klub, sa rnreeom svojih odbora Ii pododbora, vodio je kampanju za pJ:1i'kljucenje Bosne i Hercegovine Srbiji, smatrajuci da Srbija polaze istorijsko pravo na Bosnu i Hercegovinu, pri cemu se to. gledis!te ostanjalo i na tezu da bosanski Musbimarri ci'ne ddo srpskog naroda islamske vjeroispovijesti'". Na pitanju Bosne i Hereegovine poslije Sporazuma Cveuk:ovie-Macek tekao je ubrzano proces politieke mtegraoije hrvatstva u Bosni i Heroegovini. HiSS je forsirala aktivnost na planu stvaranja lokalnih muslimanskdh stJmnack:ih organizaoija, kao i na sindikafnom planu, u teznji da u HRS-upostigne rnakslmalno okupljanje radnika hrvatske nacionalnosti. Istovremeno, u polstickom djelovanju HSS osjeca se prodor i uticaj frankovacko-ustaskih elemenata, kojima jecilj da nudl1kalizuju polti1Jick'i program HiSS u smislu hrvatskog naoionalnog separatizma, beskompromisnog antijugoslavenstva imzbija~ nja Jugoslavije. Pripajanje Bosne i Hercegovine Hrvatskoj smatralo se zavrsnom etapom na pravcu ostvarenja doktrine »ooa domovine« ~nte Starceviea.

211 Ljubo Bob an, n. dj., str. 234.

212 Branko Pet ran 0 vic, n. dj., str. 299.

213 Nusret S e hie, Srpski grat1anski politii5ki krugovi prema pitanju preuredenja driave i poloiaja Bosne i Hercegovina, »Prllozi«, IV, Sarajevo 1968 str.

178--182. '

74

Aneksiomstickom kursu .srpske ti hrvetske poNtliJke suprotstavio se rnovisef JMO, minister dr Dzafer Kulenovic, 'koji de za Bosnu i Hercegovina ['TaiwaJUi1loo]om[]li 'status cetvrte jeldiln!i:ce214• Njegova izjava podstakla jesiroku ,alktilVnost u ok'vIi>ru JMO, Oijl1 je rerultat bio stvaranje i1olkalO1ih akcionih odbora na celu sa Izvrsnim odborom Poikrota za autonomiju Bosne i Hereegovine. Prevazilazeoi stnanaoko-polit1cku podvojenost, muslimansoca kultumo-prosvjetna drustva srpske i hrvatske orijentacije, »Gajret« ti »Narodna uzdanica«, nasla su se sada na zajedniOkJoj phlltformi antoaornije BosneI Hercegovine'". U koncepoiji muslimanske gradanske polirike aU;Donomistioki pokret u Bosni i Hercegovini doblo je Ii:skl,jruCivo muslimanski okvdr i traaio politicki primat muslimanskom ·fak11Joru. MusHmanska koncepcija autonomi]« Bosne i Hercegovine suprotstavijala se vei'iikosrpslmj i vellikohrvatsikoj po-. litiei ill Bosni i Hercegovini istom Iis'kljuciv1QSCU Ii zesltinom sa rkojom su ove dokazivale svoja »istorijska prava« na Bosnu Ii Hercegovinu. Uporedo sa pozivima »Srbi na okup« i »Hrvati na okup«, U Bosni i Hercegovini je cir:kulilJ:'a1a i parola »MusHmani na oIkup«. Jedna nacionalna homogenizaoija podsticala je drugu. Necionaino-konfestonalna kOinfrontaC'ija U Bosni i Hercegovina tezila je da postane potpuna.

U ovo vrijeme javilo se nekoliko relevanmih pokusaja da se demokrarskim inicijativama ikoillcepoiJjama prevazide nacionalno zatvaranje .i suprotstavljanje.

Prvu od njih predstavljalo je Treoe otvoreno pismo bosanskohercegovacke studentske omladine od decembra 1939. godine, U kojem se njegovi potpisnioi zalazu za mir, demokratiju, ravnopravnost jugoslavenskih naroda i za narodnu autonomiju Bosne ~ Hercegovine u federaeivno uredenoj JUlg!oISJaV'ijFI6. Od posebnog znaeaja je sltaJnolVli:sre o autonomij; Bosne i Hercegovine, koje podrazumijeva ravnopravan po1oza:j ove ~storij!slke !pokmj'ine u demokratskoj, naoionalno ravnopravnoj i nezavisnoj Jugoslaviji, U ikoncepciji Pisma, autonomna Bosna i Hercegovina je zajednica ravnopravnih naroda - Srba, Hrvata i Muslimana, a svako cijepanje Bosne .i Hercegovine znaOillo bi tesiku nepravdu svakome od njenih naroda. Bio je to sasvim nov politicki program koji respektuje ziv'Otne dll1teres'e svih naroda Bosne i Hercegovine da zive U odnosima 'rooji pruzaju uslove zaJedniokog zivota na osnovama ravnopravnosri, jednakostd ~ uzajamnosui svih gradana nezavisno Old mjihove vjerske, naoionalne i paI1t~jSlko1"oH1!i'6ke pripadnosti, Nastala u 'krug.u napredne studentske omladine, 'ova koncepoija autonomije Bosne i Hercegovine prenosila se liz redova omladine u sire drustvene slojeve demokratske iantr£a!sli:s1!~cke orijentacije.

»Pregled« ,oasopis sa znaoajnom tradicijom progresivnog pravca, reagirao [e na Sporazum Cvetlroovic-Macelk pnilogom svojih ureooiJka

214 Dr Ivan Rib a r, n. dj., str. 7:2, 86-88; Ljubo Bob an, n. dj., str. 233. 215 <Dana Beg i c, Pokret za autonomiju Bosne i Hercegovine u uslovima Sporazuma Cvetkovic-Macek, »Prilozi«, br 2, Sarajevo 1966, str. 183---,184.

216 Enver R. e d z i c, kao pod 192, str. 385 -387. (Trece otvoreno pismo bosansko-hercegovacke studentske omladine Protiv rata! za slobodu, demokratiju iravnopravnost naroda! Za autonomiju Bosne i Hercegovine!« - ZagrebBeograd ":'_1. decembra 1939). '

75

dra JovanaKrsica i Todora Krusevca »Dreavno preuredenje i dzbori«!", Sa renomeom afii:rmis·aruib kuiturniih radnika IOId utilcaja III jalViIl!OlSiti,_ Kil1sdJC ri. Krusevac ISU III :SMOme tekislt u oilZll1aJZli,lli poglede bosanskohercegOViac'lre demokratske grndanslkeinteI:igenoije '0 akruelnim pitanjima preuredenja drzave. U pnistupu centralnom problemu, oni se d.zjasnjavaju za nacionalni princep, odlucno s'e suprotstavljaju oocioill1aib:rim s'Ullroibiima OIklO Bosne Ii i:nsli:srtir1aju da Muslimao; ~ive zajedno, u jednoj po'li1Jiokioj jedinici. Toler,i:Suti podjelu Bosne i Hercegovme Jizrnedu »snpske i hrvatske sfere«, lOn:i plediraju za rjesenjekloje treba vda izbjegne »cepanje Bosne i Hercegovine«. Dok se opredjeljuju za naoionalni PI1illlOip u pttanju preuradenja :dr~ave, K,rslie i Krusevac nacionalna prava shvataju jkao iZViOII1IJii, 'autentd:oni izraz demokratije, ikoj'a i njih polkire6e III otporu svakom antagonizsranju Srba, Hrvata i Muslimana. Dva nacela - naoionalnog '1ndivlidualljlteta Ii dstorijske posebnosni ~ III IIlj,ihowm razmatranjiam nisu dobfla spoja, aLi je njihova misao nesumnjivo demokratska kako posVlome izvoru tako i po svome pravcu.

Medunirn, za preuradenje drzave Vlrse ndje (billlO vremena, nli. na osnovu vladinog projekta trij.alisi1JhJke federaeije, ni u smislu demokratskih ilnicri}ativa. Hitler j<e uporno vrsio prittssk na Jugoslaviju-da se, poput svojih susjeda Madarske, Rumunije Ii Bugarske, prikljuci Trojnom palk1:u. Nastojanje jugoslavenske vlade da u ratu izmedu Njemaeke Ii zapadnih drzava Engleslke i Franouske sacuva zemlji neutralnu poziciju nije UI'Odi<1o uspjehom. Odgovonni predstavnici jugoslavenske vladepotpisali su 25. marta ,HI'OnONOl 10 pristapanju Jugoslavije Trojnom paktu, Sarno jedan dan zatim, u nooi dzmedu 26. d 27. marta, grupa probnitanskd orijentisanih generala 'i oficira izvrsila je ,puc, -uk!inula Namjesnistvo, pmglasilapunaij,etn1jm !kmlja Petra II, oborrla Vladu CvetllmVliC~Mace!k i obrazovala novu vladu pod predsjednistvom generala Dusana SlilmolVliCa,u lklodo1 je fulnlkcliljlU tplOltlP[('edsjedinilka POiThOMO dobio V.I!auNo Macek. Snaznim demonstraoijarna 27. marta u Beogradu, Kragujevcu, Sarajevu, Splitu, IPtodganici, Skopdju i drugim gradovima u kojirna su lkiomun!isti, do tada u 'illegalnO!sltJi, d.~asli na seenu '1 odigrali znacajnu uJIogu, Mio je izrazeno petriotsko i ant~£asris't'ickio raspolozenje naroda u mnogim lkrajevirna drzave,

Dok su obaranje namjesnidkog rezima sa knezom Pavlom KaraGordevicem na celu Vdade i javnost Vdiike Britanije Ii SAD pozdravile sa odusevljenjem INao cin radikalnog preokreta u jugoslavenskoj medunarodnoj ,pozidijli, u cemu su u prvom redu istieafi njen prozapadni demolkratlslM Ikuns, voda Treceg Rajha ,Aldolf Hitler nije bio ill ddemi da je obaranjem Vlade, koja je tpotptis'ala Plnistupanje Trojnom palotu, Jugoslavija n stvari odbaoila IPiakt i okrenula [ij'st protiv NjemaClke. Stoga je odluoio da koncentricnim oruzanim munjevinm napadom ursisti jugoslavensku vojnu SlLLu i Jugosiaviju INao dreavu, Sve je [18-110 munjevito, kako je Hitler zamislio. Vee 6.aJpdla sestoko je mombardovan »otvoreni grad« Beograd, a poslije sedam dana njemaoke trupe pI1i!red11e su defile u jugoslavenskom glavnom gradu, Kapitnlacija Ju-

217 Driavno preuredenje i izbori, »Pregled«, sv. 193, knj. XV,I, god. XJIV, Sarajevo, januar 1940, str. 1~4 (Urednici dr Jovan Krsic i Todor Krusevac),

goslavenske vojske potpisana je 17. aprila i u njemacko zarobljerrisi'VO odvedeno je oko 375.000 jugoslavenskih vojTIilka i ofi:oka218• Njemaoke snage uslesu u Sarajevo 15 .apI1i:1a 1941. godine'",

Dok se josViodio rat, Slavko Kvarter11lilk, zamjenik vode U1Staskog pokreta dra Ante Pavelica. proglasio [e 10. :a:pIiilaprekJO zagrebaeke radio stanice osnivanje »Nezavisne Hrvatske Driave«220. Istog dana, nakon Kv'a:temillk!Ovog proglasenja NDH, predsjednik HSS dr Vlatko Macek dao je izjaVIU ikJQjom se obratio hrvatskom narodu i pozvao ga »da se pokorava novo] vlasti«, avsve pristase ass, IroQj'i su na upravnim polozajima, sve IkJota'rske odbornike, opcireske nace'll]])~ke Ii odborn1ke rr1td., »da islcreno suraduju s novom narodnom vladom«?".

POZl11a1lQ sItalIlQiVilSte hrvatskog nacionaiizma i uS'ta!slroog IPOikret"a kao njegovog najekstremndjeg ;iz;raza da su Bosna 'i Hercegovina hrvatske zemlje, doslo je do izrazaja u:R:e7Jdluaijigmpe ustaskih prvaka i proustaski orijentisanih funkcionera HSS. U ipI'VIQm stavu ove rezolucije, usvojene uo6i njemadkog napada na Jugoslaviju, IkaZelse: »Jugoslavija je prestala postojati. Stvara se slobodna nezavisna hrvatska drzava i ona obuhvaea historijske Ii u nacionalnom pogledu hrvatske krajeve: Hrvatsku ulkljucuju6i Medumcrje, Slavoniju i Dalmaciju, Bosnu i Hereegovinu .kan 'i hrvatski dio Vojvodineef". Medutdrn, sve do Beekog sastanka mhrisrtara dnostranih poslova "Njemacke Ii Italije, 21. i 22. aprila 1941. godine, pitanje Bosne ti Hercegovine ostalo je otVDTe11'Q. Tada je donesena odluka 00 &sto6noj granici NOH IkJoja I}e dmala da se podudari sa Istocnom granieom Bosne i Hercegovine. Na taj nacin Bosna i Hercegovina Il..lIkljucena je ill NDH223.

Uspostavljanje ustaske vlaeti ill Bosni i Hercegovina odvijalo se pod zastitom rrjemaClkihli itaI.ijaD'Slkiih okupatora ti U'Z ucesee najreakcionamijih elemenata hrvatske i muslimanske 'Po~it:iJke ikatonckJog klera. Agresivna ustaska propaganda bila je u funlkoijti naeionalno-politloke argumentacije da je Bosna ,i Hercegovina »srce hrvatske drzave«, a bosanskohercegovacki Mus'lJimani »cvijece hrvattSikog naroda«. Sa vrha ustaske drzave proldamovano je da NDH mora biti oCiscena od Srba, Jevreja ti komunista. Vee u prvim darrima NDH Bosna Ii Hercegovina postala joe ipopriste vjerskog oj ideoloskog tMta do biJollQisJmg istrebljenja srpskog naroda, Jevreja i aJIl!tifasiisIta iz reda svih naroda u z;em[jP.

218 Branko Pet ran 0 vic, n. dj., str. 402.

219 Ulaz njemacke vojske u Sarajevo, »Sarajevski list«, br 87, 19. april 1941. 220 Fikreta J e Ii 15- But i 15, Ustase i NDH, Zagreb '11977, str. 69/70.

221 Ljubo Bob a n, n. dj., str. 410.

222 Isto, str. ,67.

223 Vojimir K 1 j a k 0 vic, Bosna i Hercegovina u njemacko-italijanskim dogovorima do ustanka 1941. godine, 1941. u istoriji naroda Bosne i Hercegovine. Zbomik radova sa naucnog .skupa, Sarajevo 1973, str. 53~58.

224 Dr Dusan L uk a c, Ustanak u Bosanskoj krajini, Beograd 1967, str. 445--451; Dr Zdravko Ant 0 n i 15, Ustanak u istocnoj i centralnoj Bosni, Beograd 1973, str. 53---66; 74-94; Nevenka B a j i 15, Komunisticka partija Iugoslavije u Hercegovini u ustanku 1941. godine, »Prilozi«, br 2, Sarajevo 1966, str. 206-208; Dr Borde Pi 1 j e vic, Ustanak u Hercegovini juna 1941, Vojnoistorijski glasnik, br. 1, Beograd 1990, str. 29-91.

77

v

U z'a!kilju6ku izlozenih razmatranja istorij ske proSlost1 Bosne i Hereegovine cilIli nam se da je neophodan jedsn opsti osvrt 'I1a tokove i prooese ilmtji su hili predmet nase posebne paooje.

Bosna (i Hercegovina) imala je neJfuo~i::kiO cjelovitih, relativno duzih d kraCih Istorijskih razdoblja, Prvo je odredeno srednjovjekovnom bosanskom tdrZa'Vom, kada je,za 'raZilliik'll od drugih razdoblja, Bosna, pretefuo, :kaiko je mogla i umjela, sarna sobom upravljala, U fim uslovima formiran je liJzvomi pojarn Bosne, ikoji ce se u narednim razdobljima mijenj'artJi u zavisnosti od date osnove i polozaja, tMed'lltim, ni opste unutrasnje stanje, ni medunarodni polo~aj rrisu pruzali Bosni sansu za uS'P~eslIl'll aflilI'lIIlJaCijJU njeniih drustvenih .i dr~avnJih moguCnOlsltli. Naproniv, tokom 300 godina drzavnost! u srednjem Vlijeku Bosna se nije stabliJ~iJZ!ovala ni kao drustvo ni Ikao drzava. Slozeui VljersiM odnosi takode su biLi 'ciniLac destabdldzacije, M1noljuhiva IbasaITSlfuacrkva, vodena bogumilskim ucenjem i zahvaljujuoi moralnom uzoru li lIta6inuzivota svojih S11jed!benilka, obuhvatala je sve slojeve bosanskog drustva, od seljastva do vlastele '! dVOTa. KJatoliaka orkva, pialk, u poredenju sa bosanskom, JU pogledu v'jeI1llxka []IaLaJZ!Ha .se U znatno slabijem poloZaju. Kada joj u borbi za sljedbenske rrisu pomagale mtereenolje 'liZ Rima Ii mjere JpiDop:agarnde,na iIlli1diJj'ativu papske stolioe Katollcka cnkva preduzimala je prave vkrstaske ratove plloti'V bogumljl1s1kih heretika da bi ugroeila bosansku cI1kVJU 1 \liiJs~la je dominaoije u dr:ustvu. Uz jkonfliiktuu slitiu!aoiju u vjerskim odnosima is:1iSIU i sU!kobi medu vlastelom, kao :i -oorbe ikoje je vlastela vodila sa banovima i kraljevima za ve6i utica] u dmav.i. Ovd siUlkJoibi iJsorpljli'Vrali su zemlju d predstavljali .tesku zapreku da se razvdju proizvodne moguonostd ROSIne. Usljed toga privreda zemlje ostaje nedovoljno razvijena Ii IOd male snage da utilCe 'I1a napredak drustva u cjeJl:inrl.. U uslovima opste destabilizacije moguona je samo reprodukcija deS'ta:bii1li;zaoionih :prooesa. Ni'sta rrije ucvrsceno TIli dovrseno da hi postalo t·radidijai iklao tradicija MIo preneseno u novu epohu. Susjedstvo Bosne 1Jalkode joj nije bdlo nalklo!I1jeno, narocito Madarslka. Lebavih unutrasnj:ih odnosa, Bosna je,kiaklo je mogla, pruzala otpor madarskimkrafjevima d rimsklm papama, ali nije uspjela da+u duzim razdobljima ucvrsVi svoj medunarodm poloeaj, Stanje je

biolo takvo da se zemdja nudila osvajacu. Turskim prodorima i navalama Bosna se otvorila amo prostor 'pogordan za osvajanja, Padom pod vlast turskih osvajaoa bosanska srednjovjekovna drzava Hrkvidimna je u temeljima. NiSta nije ostalo od njene drdavne organizacije 'i drustvene struiktUlre s'to bi davalo make Zlivota u novo] epohi, Jedino je jedna negativna tradicija, formirana u srednjovjekovnoj Bosm:i,tradioija vjerskih sulooba d ratova, nastavila da se odrzava, transformirana u novoj vjerskoj sr1JruJkturi.

Turska vlast u Bosni izmijersiia je cjelokupne drustvene odnose - politiiClke, ekonomske Ii vjerske, Sve promjene bHesu u fU\Illkdiji generalne strategije osmanske ddaveda ostvari domdnaciju nasto sirem rpI10SiVOII1U Evrope. Ll fom pogleduosvojeni 1p'I1ostor srednjovjekovnog bosanskog Ikra:ljevstva dobio .1e sada za Tursko Carstvo nezamjenlji v znar6a j . Bosna je postalaSitrateskilpoligonsa ko jeg se prodiralo Ina zajpaid ,i sjever sa dLjremda se dOlV1fSrl OISivaijamlje JugOliJsiUO'one Evrope i preduzme osvajanje Sredn]« Evrope. Da hi se ostvanio taj dlj b~,1o je potrebno lregrutovat'i snage i u osvojenom bosanskom podrucju da mu predano sluze, Uspjesnost vstrategeje ogledala se u tome IsrtioSU ucvrscemJe pozicija osmanske drzave U Bosni i nova osvajanja preduzimana i:z Bosne Ciinrila jedinstven proces. Jedno je pretpostavijalo drugo - jacanje rpO'Z!ioija turske drzave u Bosni podsticalo je nova osvaj.anja,rooja su, obratno. djelovala u srnislu s<taibd1!izac1iJe turske vlasti u bosanskom prostoru.

Osmanska drzava sistematski je uspostavljala vojno-politidku vlast u Bosni. Ubrzo IPO osvojenju forrnirani su sandzaci ~ bosanski, hercegovacki, zvorndeloi - kaoIsrurene upravne jedindce Carstva. Vlast u njima !ima!Li su namjesnioi Porte. ,PI1osthuCi se na zapad i rstok preko graniea HkvidiTanog bosanskog kraljevstva, 1580. godine osnovan je bosanski pasaluk. Sada su neposredno bile ugroeene Mietaaka Republika ,i Ugarska Kraljevina. Pobjedom nad Madarskom na Mohackom polju r(1526) , Osmanska Carevina demonsnrirala je na Ikojem pravcu su njen1 glavrri osvajaok! oiljevi. U svirn ratnim pohodima Ii prodorirna na teritordjama dviju velikih susjedrsih drzava provjeravao se i svoju odanost tursko] drZa'vi dokazivao j'e bosanski ra1Jnilk. MirI1O,Ijubivost bosanske Joraljevine pnipadala je za njega ipPOs:iosti.

Urnjesto zakrvljene bosanske vlastele nadrrustvenoj POZOJ:1ll11Cl pojavio se novi predstavnik - 'sitni plemic, spaihija, koji iz ru'ku drzave dob'ijersim lj;:imaI1om raspolaze 1Jak'0 dugo dok ratuje za nju u protivnickim zemljama, Spahija je postao stozer osmanskog feudalnog sistema u drustvenoj snmkturi IboSianslkog pasaluka. Njegovo je zanimanje rat, jer je rat naaim postojanja Osmanskog Carstva, Bosanski spahija idenm;f1jlkov<aJo se sa turskom drzavom, jer mu [e ona garantovala spahilLuk, na kojem je raja !plroizyotdiJa i proizvodnjom mu osigumv:ala sredstva za nacin i nivo zivota vladajuce klase i stvarala mogu6nosrtii za ispunjavanje ratnih obaveza. Tako je spahija, Lisen proizvodnih poslova na t[mam i bniga za materijalne uslove zivota svoje porodice, mogao pOl~PU1J10 cia se okrene ratovanju. Odnose izmeau spahija ri raje regulisao je 1l'glaV'nomrart. U razdoblju uSIPjesnlih osvajanja oni su bHi stabilnd - sVla!ka strana 'Se drzala svojih obaveza. Do poremecaja ije doslo sa ratnim porazima, kada je raja bi:1a li'zIo-

80

zOOiasaJiIlJoViollji a zahtjevima d2ll1!ad carskih propisa. Tu je zametsk vjerskih supromosti d sukobljavanja, Spahija je prete~Dlo masliman, dok jeraja pretefno hriScansika.

SlUbjeJkt svih navedenfh promjena u Bosni je turska osmanska drtava. Nista se u Bosni od truJrsikog osvojenja nije desavafo spontano, aJU1JO!IlJOmni:m kfleil:an;jem.. Sve je dobivalo podstimj i smjer <lid ,dria'Ve. Drzava je ,subjekt d promjena u vjerskim odnosima. Osmanska drzava je dslamslcadrzava: U mjo] jelis1lam dmavnla lI'elJiglij'a. Dolaskom u Bos!l1U turska dtiava je u nj:u dooijela d!sila,m. U BOSlIlJi liSilam!IlJije Islken vjerskim prosvjeeivanjem Ii propagandom kao s1Jo je bio sluca] sa primanjem ikms'oa£[l!stva djelovanjem misionara. Ovdje se nap'Us'pa1a jedna vjera dabi bila pnimljena druga. MortJirv ikonve~ije na lsiam nije doseo i,z uvjerenja cia jeIslem bolja vjera, vee iz ocjene da ce konventJoYalJ;J!i kao muslenan jmatistahl1aIl ma1JwiJJaiLni [>Iomaj u drustViU. Islamsko p'J:1osvjeoivanje u tom procesu 1bi!1o je IOd sekundarnog znacaja. JPIiirnanje islama u6inilo je njegove sljed!benWke u Bosni drm:v'IlIim narodom: nova vjera donijela je povlasten plOlozaj svojim pripadnicima. Vjerske I1azlj,ke numlO su se fuspoljav:ale IkalO suprotnosei, Drzavni dcarakter »tur .. ske« vjere izvor je neravnopravnosti mean vjerama ii njihovog nejednakog polozaja u Bosni. SVli maeaj'IlJi polozaji u sandzacima, kad~~ucirna, mutes1timlucima, iklapetan:ijama - u vojsoi i ciVli[u - na:la2Ji1i ISU se u mus!limanskiim rukama, U BOIS:I11 se stvorilo mUSHIlTIaITs!ko drustvo. Islamizacija je uhvatila duboko Ilmrijenje u Bosni u XV, XVI i XV,H st'Oljeeu u periodu s!i.renja Ii uspona osmansike drzave. Sada je bosans1~o, stlarIl!OvuiStviO takode bilo podijeljeno !ITa tri vjere - aslamsku, pravoslavnu i Ika1JoH6ku. U ipI10ceSIU is'lamizaai~e nestalo je bogumlla i bosanske orkve, Medu vjerama ostala je IkonifiliJktnaSiituadija zaslagom, svake od njih. Narooito su ratni ip:OI!'az[' Ga!flstvaipJ1o:iJzvodili odnose yjrel'slkJe netnpeljivosti. Kao p,l'i;padnJid drzaVlIle vjere, muslimani su ibiili V polozaju da se postavljaju prema pravoslavndm a 'karolioima 'sa veelm pravmna.KJao prirpadnki vladajuce .klasc, musl'imansik.i feudalei nanosili su nepravde raji, mahom hris6anilima, uaznim oblicima dzrabljivanja i .samovolje. Od kraja xvn stoljeea poostravaju se 'PlI1iti5ci i metodi eiks:p1oata:oiJe hriscalJ1Sike raje, koju Tije1Jkro uzima u 'zaSt:itu turska vlast. BoihlJI1izacija feudalac - 'raja izr~ava se Ikao 'antagoo'lrl'am musliman - htfli,scanin. Ako se u prvim stoljeoima osmanskog feudalizma bosansko drasevo pokazivalo staOOlllJl.im, u rEaZJi rarndh poraza i povlacenja iz Srednje Evrope, Ikada se bosanskom pasaluku namjenjuje uloga odbrane Carstva, O[)iO dspoljavasnnoge puktotiee, Sve je Vlise unutrasnje konfrontacije i sve manje vjerske tolerancije. Intenzivna je vjerska homogenizacija, !podViajlalIl.j1e li zatvaranje jedne JroonfeSlije prema drugim dvjema,

Strategija odbrane Turskog Carstva na nov nacm podigla je znaca] bosanskog paSlailuka ft u njemu mUs<Limansike feudalne ,klase. Sada }e ona bedem Ikoji cuva evropske granioe osmanske drfuve. MusHrnansrkJi feudaiei su vodeci faktor u bosanskom drustvu i stozer cjelokupnog muslimanskog elementa u ejaletu. U uslovima vjerske homogenizaci]« samosvijest muslimanske feudalae jldase prodire usri:ooke redove muslimana, koje proZlima uvjerenje 10 neprolaznirn zasiugema za Tursko Carstvo u proslosoi i buduonostl. Uporedo sa odvajenjem

8t

besanskog' plernstva u »pokmjinsku celinu« teee proces zbijanja ,simk!ih mUlsl:imans!k!1h slojeva pod vodstvom rnuslimanske feudalne klase, fkojii se manifestuje Ikao prooes opste IkoheZJije bosanskih muslimana. U tIl jihovo] svijesti Bosna i TUl1S(klO Carstvo ci[1le jedinstvenu cjelinn. Mogucno je da se 'interesi bosanskog plemstva i Porte uvijek ne podudaraiu, 'aLl pwlaJz!ni nesporazumi ne mogu dovesti 'U pitanje uzajamnost i jedinstvo BoSt11e 'i Porte. Meduu1m, nizom pobuna musfi1:nanSlk;rhlSeljelka P!J1otiiv organa vilasrtJi tokom XVII i U prvoj polovini xvnr suoljeca bilo je naruseno 1:0 jedinstvo, ali time nije bio otvoren Ij;['ajan rascjep u musltmansko] drustvenoj zajednici. Do ve'i1i1mg s'Ukoba[z~ medu muslimanske feudalne klase i centralne uurske vlasrtli ce . doci kada Porta nastupi sa reformama Ida hi 'U bosanskom pasaluku ogranicii1a v'last osdljen:iJh feudalaca. Slamanjem GmdasceVieeve bune (1832) joS nije bio prOlkrce:n put eeformama 'U Bosni. Bice to zadatak Orner-pase Latasa 1(1851), ikiojli ce u :ime Porte brutalno l~kv!klffiraN neposlllslJ1li begov'at, sa (teslk!im posljedicama po [nterese Turskog Carstva u bosanskorn rpasaiUlku. Znacajno je da i poslije ovih obracuna Porte sa bosanskim begovatom isimki siloj<evi bosanskih rnuslimana ostaju 10001\lpljeni oko muslirnanske feudaine klase i da bosanski muslirnani u cje-

lim ostaju 'PpivI1renii turslk!om sultanu. .

Uporedo sa navedenim z!bivanjiima, tpoJ1edaik u Bosni nasao se na udaru nezadovoljne h:risoansike raje. Samovolja i rpritisoi muslimanskih feudalaea i organa vlasti arumuMJra'li su nezadovoljstvo ihrtsoanskog seljastva 'kioj-em su otpori Ii bune preoseah Ikao jediri1i naoilIlda se zastite od bezakonja Ii nasdija. Lanac buna i ustanaka raje, zapoceo sredinom XIX stoljeea, nije se prekidao do velfkog ustanka u Bosni i Hercegovind 1875-1878. godine, UtpI1kIQS ;Oinjeniki da su 'cesto ibili Hkvk!J~!1aTIli n:aj'Oikru!tJIl'ij:im metodima. Za razhlcu od spontanosti prethodnih oruzarrih buna, ustanak 1875. IgodillJ.e limao 'je poli1!i61<!e ;i OI1ganizaclone-pnipreme. Insnrukoije S'U dolaeiie ilz Sribije, Old predsjednika srpske vlade Ihje Garasanina, a predvidale S'U ustanak »celog naroda sve tni vere«, da hi se ostvarila jedna od taoaka programa »iN:aoerta· nija«, prisajedmjenje Bosne S:r\b!iji. Ovaj !program nasao je svoje rnjesto u Proglesu ustanika 1876. godine, u 'kojem se i!stice d:a se Bosna »prisajuzava Ikne.zeVli!ni Sirbiji«, kao Ii u programu iP'I1hrremene narodne bosanske vlade od 1877. godine, lrooji takode predvida ujedinjenje Bosne sa SJ1bijmI1. IKjOInacno,!i Memorandum delegata bosanskih ustanika, predat Berlinsllwm kongresu apriia 1878. godine 'trazilO je da se Bosna spoji sa OOneZeVlinama srpskim, Tokorn cijelog trajanja ustanka !i u svim dokumennma vodstvo insistira na sjedinjenju Bosne sa SI1bijom. Tako je program dr~aVlIle politjjike 'SIibije 0 prikljucenju Bosne postao srpski opstenacionalni program, jer su tUza njega S1lajaim, zajedno sa Snbijom, ne sarno ustanioi liz 1875-1878. ,gOld)ilne vee i slVi d!o,clI1J:iji srpski nacionalnt pof.k:reltti 'U Bosni. Ois:tavlja:juCi po strani izrazito i mahom nacionalne pristupe i ikIiitJiike bosanskog segmenta rsrpske drzavne i nadon.a'1ne pdlitJike, smetramo da mjegova ocjena mora O1u~nJO Ii prdje svega uvazavati rijegovu uslovljenost konkretnim ti:stO'rijs'kiim ambijentom. Osloboaenje SIibije od '\Ilises1loljetJne tUJ1S1ke dominacije stVOI1i1o je pretpostavke za rformiranje srpskog dr~avIl!og programa oslobodenja dij~1ov:a srpskog vnaroda 'koj:i su se izvaJIlsrpslk!e nacionalne drzave

82

dalje fiailaZliH pod Vila!scu TUI1ske Carevine. U torn programu ,s!1p'skJi narod u Bosni :i Hereegovini dobio je odgorvaraljlUJCe mjesto. Clilj je >p.msonuZalValllje«, jer se znatan segmentsiPp:Slkqg naroda u BOISnii nalazio pod 1udl,iiJ.l;sLkJom domilIlacijolITI dste (osmanske) ,dIiZave, Old Cijese vladavine Ikona!OOo, poslije cetilni ipo stoljeea, oslobodio 'SliP'skii narod u SI1biijd. Kolfko IOg!ena, Itdliilko je Ii prirodna p'O'liItqok:a misao oslobodenja dijeJlova srpskog naroda ikoji'SlU primorani da ZJivepod tudi[l'Sikom, turskom vJascu. (K,aosto je sasvim dstlOrij:ski prirodno i logiOoo da je ta misao nastala u samoSlta!lnoj Ii siezavisno] srpskoj drzaVli, koja listol'ijsikom It'ea1noscu ti, sasvim izvjesnro, zalkioniJtoscu, postajeuporiste dijelova srpskog naroda pod t'llmsikom vmscu u :nja,lrovoj lrefuj.i za oslobodenjem ii ujedinjenjem sa Srihijoan. Izuzev ~anemarljivo mjetkih primjera podrske srpskom dmavnrom programu, bosanskd meslimant protiViiH 'SU se njegovom ostvarenju, jer su svoju sudbinu, od pojave na istorijsko] sceni, vez,ali za sudbinu turske rrnzave. Njeno ipOtislklivanje iz Bosne d01livl}avaH su kao sopstvenu istorijslku tragediju, U tom stavu U!tvntiva:la ih je sudbina muslimana U usta!11'iamj tSrib!ijti i srpskojknezevilIlJi, koja mije rtdleI11S1a'la postojanje musllmanske zajednioe na svom prostoru. Istonlja je nagomllala i prev;ise razloga za uzajamnu netrpeljivost. (RHo bi neshvatljivo .cia je.bilo dmkcije. Prirodno Ii razurnljivo b!ILo je ponasanje i jedi!llJih ,i druglih. Tolerancija i uzajamno razumijevanje su iilJra:z !i potvrda Ikulture, ikoda se iskazuje, prije svega, Si'rinom Ii slobodom duha oijelog naroda, vaspitanog Ii prozimaeog humanizmom, a ne Itradidiona:Hzmom pI1oSlosti, koja se podtze kao banlkada prema buduonosti.

Na Berltnskorn kongresu Evropa nije ucmii1a napor u smislu razumijevanja p:OiLozaja i odnosa u Bosni i :njene 11storijske stvamosji, vee je tJra1Jirla rjesenje za svoje interese na bosanskom, odnosno balkanskom prostoru, Odlukom vodecih evropskih s'iila pozvana je AiUSitroUgarska MonaJ:1nija cia okupira Bosnu i Hercegovinu Ii u njoj uspostavi mil' Ii 'red. ,fukalZace se cia je ifJO rjesenje bliLo ne samo protiv Strbije, TUJI1ske i bosanskih MusHmana, vee :i !pI1OItiV same EV'I1Ope. Okupaoija Bosne i Hercegovine hila je oijena za ravnotezu linteresnih sfera evropskih sila, Iz visestoljetne tursrke vladavine, Ik!oja jlOj je dala now lltk, Bosna je usIa u novu epohu, Ikojoj se te:Sllro ptill'agodavala. Dugotrajno t11TS:ko razdoblje presudno je odreddo njene svekJdHlke unutrasnje adnose da ibi bli1'i n:aJst:aVl~jeni i u neposrednom postrorsikom, austrougarskom okupacionom peniodu. PlOtJk::mj ituJflSike cLO'min:acije u BoSlJJ!.i - ustanak 1875~1878. 110 je reljefno pokaeao - IOSinovI)li'Po'~i1Jioki pravci bili su 'U!oIMieend prema rkionresionalno-naJoionamim opredjeljenjima:

Srbi su 'S'1ijedJiU linriju ujedmjenja Bosne sa Srbijom: Mus'limanri su vidjeli Bosnu samo pod suverenieetom turskog sultana: Hrvati ISU do- 1livjleli okupaoiju Bosne Ii Hercegovine Joao 'SalJlSU njenog prilkljucenja manlol Hrvatsko]. I u Bosni se potvrduje teza savremenog engleskog istonicara E. J. Hobsbawna da je '21a mase IkJI1iter.ijU!m na:ciona1nos1i bi1a religij:a - za Sr.be pravoslavlje, za bosanske MrU!slimane Islam, a za Hrvate ikartolicizam.

Konfesionalno-nactonalno de:fii!llJisan:i, ipOliticroi pravoi ostace Ii u okupiJ:1anoj BOSlI1!i !i Hercegovini dominanta Ii 10SnlOVlIl'O obiljezje politickog 1li'VIota. U tom pogledu funda!mental1rni, esendij1a:llIlJi macaj imali su

&3

srpsko.plUS)lilffianski odnosi. Potiskivanjem Turske i uspostavljanjem aU'SitTougaTslkiog okupacionog reZJima, stanje se nij;e U osnovi promijen:iJlo. Naprotiv, u uslovirna okupacije srpsko-muslirnaaske suprotnosn dobile SUJ1!OVU 'P'ocl!logu. Ona je sadrzana u pd1it!ici oIk'lilpadollog rezirna, a iZDazena je prvobitno u oarevoj linstrUikdjli generale Pildpovicu, a zatim u Kalajevom Memoaru: .P-r1bli~avati rnuslimane HahshurSikoj Monarhiji, spreoavat! srpsko-muslimansku saradnju, odnosno gmailt'i okupaoionu po:Ii1Jiiku polazeoi od )ZJateceniih odnosa. Logika formule da u agrarnoj pobitio] okupacione vlast.i 1:refba da uvazavaju zateceno stanje (Saferska naredba), na !pIlanu lpoHtilke u oblasei ;konfeS'iona!lno-[}!adonalnih odnosa znaci'la je preferiran; muslirnanski feudalni strabum, odnosno musiimanski faktor u ejeLini, masuprot srpskom elementu, Ikoji Je Istovremeno glavni protJivmJi'k A:ustPO·Ugarsike 'i iPI1i'l1odn<i protiv!I1'ik muslimanske feudalne klase. Negativan stay prema srpskorn naoionalnom [nteresu djelovao je u smislu pribUzavanja okupacione vlasti i Muslimana. Bosanska poHu~ka drzavnih organa Monarluje sldjedice ovaj pravac kao vrhovru nalog, u cemu cedo iarazaja do6i neosponna v:jestina i sposobnost 'I1jeIJIih predstavni'ka i nosilaca. Planirane politicke mjere i predstojeoi dogadaji Ilzdasno ce to pokazaoi i potvrditi,

Zatvaranje Bosne i Hercegovine prema iSPbtiji i Crnoj Goni dmalo je smisao ne samo u sprecavanju po~i\tM)kog urticaj:a 'iz Srbije na razvoj srpskog nacionalnog piolkreta u Bosni i Hercegovini vee je istovremeno odgovaraio negativnoj tradiciji i opredjeljenju Mushirnana kada jsu u pitanju Srbija :i nacionalne tez1filj'e srpskog maroda u Bosni ii Hercegovini, Isto tako, nastojanje fila bosanskoj naoiji bil}o je motivirano teznjom da se pod vodstvom svoga plemstva MusHmall!ikion:sti;tuisu kao drzavotvorni narod sa pla~i;t:ii6kiim rp.r1matom u Bosni j Hercegovina da !hi se u Bosni ;i Hercegovirri paraHzovaili naeionalrri paklfelti., prvenstveno. srpski. OS'1m toga, program bosanske macije sadrzavao je intenciju odvajanja i Ulda'lj!avanja Muslimana od turske drzavne ideje i njihovo okretanje Ii vezivanje zaaustPOugal1slkiu dciaVlIlu i.deju. Ne rnoze se poreci da je ova poHtik,a u1Jica'la na slaihljoen}e turskog faktora u aktuelno] muslirnanskoj politdci, aoinjenioca da je rpak od drzavnog vrha hila riapustena objasnjava-se odluonoseu macionalnih pokreta da joj se suprotstave. U torn pogledu veoma uspjesno je djelovao srpski nacionalni pokret oslanjajuoi se na relevantnu istorijsku Ii, kul1Jurnru argumentaoiju.

Uspostavljena u uslovirna !barhe autonomnth pokreta, muslimansko-srpska saradnja izgubila je snagu posto S'U postignubi lI1jihov.i odredeni ciljevi. U iigr,i protiv {we saradnje okupaclone vlasti mnogo vjes,tije '.korrsti!le su poznate mushmansko-srpske suprotnosti, nego sto ISU vode autonomnih pokreta razumijevah ,i 's:lijedili zajednieke interese. Tako ce zajednicko nasttrpanje justonorrmih pOikreta predstavljati prolazou iostoru}siku. epizodu, potvrdujuci da uzajamna otvorenost srpske i muslimanske poliot1i1ke nije Cl'flli\la njihova pramamu odrednicu. Na aneksiju Bosne i Hereegovine legiuimna rnuslsmanska poliVi.iJm odgovorila je Iojalnosou, pa je tako austrougarska bosanska ipoi~iJt1ka dobdla dugo ocekivanu podrSiku rnusldrnanskog faktora. Jedna od najVlaz'I1ijih posljedica ove tsituacije jeste uspostavljanje hrvatsko-musiimanskog pakta,

. , ~ . -. .. - .; ". ' ',. _'. ,. . . .

84

100)[ ·~e. u ' :g:a:bOI1~om per10:dt;t ~~jiaJt1 dza radnog p["og~aZ:maljske vlade; rlalko Je ona, zahvaljujuci svome pravnom polooZ'aj'u, bila oslobodena obaveze da za svoje mjere Itra2Ji votum lSaibora.

AnekS!irja. .je uveWlm rprocLuhHa 1l'ooioorna:llllo-poHtri:Ck!i rascjep u Biosni 'i Hercegovini. iDQlk su se MusrlimaJDJi 1'OjrallIl'im s1Ja'VIompoz1tivuo postaviH prema AustI1o~Ugarsikloj Monarrhij:i, sI1pSkli narod u cjelrini, pia Ii njegov bosemskoheroegovackl dioo, dOO1;iVi10 je anekstju kao nacri!onalnu nesreCll. Hrvati su u ,am.ekrsij~ p,repozn:aJli veHke izglede za prdpajenje Bosne i Hercegcvine Hrvetsko]. Sva poLiltJliCikJa ziblivarnja pod austrougarskom upravom u Bosni i Hercegovini b'ila su pracena Ikronresiona'hioo-naoionalnlm aIn1lagOllliizmom. Sa 's:ac:WZilllom mijenjal! SIU se 'i njegovi ob1ioi. .Izrazito odan, sam tkatdillaki elemenat bio je preslab stub Monarhije u BOS!llIi Ii Hercegovinl, a njegovirn saveenistvom sa MusrIimanimaformirana je neophodna »demolcratska« osnova za e£ikas'llu austrougarskru vladavinu. Ovaj 'Po~itirCki pakt OJ!ije hioo dZlmz medokonfesionalnog i medunacionalnog Ipov}erenja, a~i je djelovao u pravcu produbljivanja opste (kmize medunacionalnih odnosa .

. Posljednja decenija vladavine Hahslbur,sike MO'llarhiije u Bosni obilovala je . naoicnalndm IkonfI1OIl'taaiJama. Srpske pobjede u balkanSkJiiffi .ratovima dovele su macionalne odnose uBosni ,i Hereegovini na Sam. prag rata. S'I1bi u Bosni i Hercegovini vidjeld 'SIU u njima pretposljednji korak za ujedinjenje sa Srbijom: Mus1iJlIllalIlii su poraz Turaka doZivjeli kao svoju tragediju: Hrvati :su p:ri!l'iVialri rat Austro-Ugarske Mornarh'ijoe PI10tiv S:I1blije. Kratko razdoblje izmeduPrincipovog atent~ta.. .i pocetlka prvog SN'jelts:klOlg rata u znaku je naroi!oooHsrtiirCiklirh srbo£orbrsJkiJ.;t demonseraoija, OiJe1i tok rata nosio je u Bosni i HercegolViilnli z:igmeoovjerske mrznje i uzajamnog iSitrebljiManja. Rez.u:ltaJt je poznan:; Bosna i Hercegovina je u ratn izgu.biilla 19% svoga stanOlVlD!i!stlva. Opredjeljenje :naciOlIlalnoporlilt\i;C.kih stranaka za stvaranje nove jllllglo:sllavenske dr~a!Ve izazvalo je nacionalno-polinoko !ptI'egrwpisavaIlljre rna porvr~i[liu znaku jugoslavenskog udrulZilVanja, koje nirje moglo lPoSitati zapreka da srpsko pamcenje jUJIlsko-julslMh dana 1914. godine i sVith ratnih godinane ;prOigOlVori u novo] d&avi »nmko« i hrvatofobi!Jom.

. Nova drzava stvorena je na ikoncepciji narodnog jedinstva Srba,

f:{.i'vata :i Slovenaca ji drzavne cjeline. Za sve narode Bosne i He'I'CegoV'.me hilo joe Ito nagld prelaz u IlJOVIO stanje, u kojem su stars odnosi doibi1i :now izraz, SI1pski n:aI1Oddolzivi10 je TI'O'V'U drzavu kao nacionelnu pobjedu u vlises!toljetnoj 'borbIi PJ:1O'tiv rtua'1nske vlasti, U njegovoj sv:i-' je:sti.,JugqslaVlija se javrila kao njegova 1l1adornalna dJ:1zava. DrukCije je o:sj~c~n:j¢ M1l:sl:im.arna Ii Hrvata u novo] .Ql'zaVli, U ooojoj ih rpri11iSlkuje nesigurnost, ikoju rpojacav'aju s~slkli pI1igoV'oIii .zJbor turske i austrougarske hipoteke. Drzavna proLi'tilka naI10000g jedmstva :i drzavne cjeline iiza~iva .otpod jcod. Hrvata,kojti ~ele federaciju, Ii Mus~imana, Jrojli traze eutonomiju. Medutim, drzavnl centar stoji Cv.rSltO ma iSrtaiJlovi~!tu: jedan troirneni narod - jedinstvena troimena drzava. Uhne :ddavrnog centralizma ankddaju se .lis,torijslke lpo!kmjiirne,s'tlo podrzavaju srpske poUtioke strane,

85

· Zna6ajillo je da srpske .i hrvatske po~itJi&e stranke od vel:iJkJog utlicaja u Bosnt i HeJ1oogovmi, svoje centrale Irmaju u naoionalrtirn maucama, za tt1azliJku od JMO, koja je po ilZVloPU IS'VIoga nastenka jeddna bosanska stranka. U njihovom divergentnom djelovanju izraZa'Vaju se naClilOilla1nJJo-poL:i!t~oke aspiraeije prema Bosni Ii Heroegown!i. Ulci:danje. istQrijlslklih pokrajina praceno je ikJOinTI1OiIl!tacijlOm srpske Ii l:u"V'artsike PIOliitiike; centralizma i federafizma. Ne postoje unrutrasnj\i us~ovtl. da se dnzava 'UJ6V1rsiti. Telk sto je bi:la stvoreaa, otpocele su da je razdiru suprotnosti, lkioj,ima (I)·e. ne 1;razi il'ijelkzajed1l!iok!og ub'1a~avanja vee, !Il!aprotiv, prepustaju s1:liJhijd da ih nosi ti produbljuje. Federalizam je o,ptUZe!l1 za separatizam, a drzavni oellltrailiizam za naeionalno obespravljivanje, Da hi se spasila drzava od separanizma iplri:stutpa se diktaturi, koja proglasava ,a)1zaWllim neprdjateljern eve p'OIlritJiokeSlIlage - nosioce »plemenskog« nacionalizma d pl1Omvnilk!e drzav:ne 1i.dejeinrtegra:llfllog nacionalnog jugoslavenstva, U drzavnom vrhu smatralo se da se jugoslavenska ideologija narodu moze nametnuti sistematskom poLitliClrom propagandom. IPolti:tli6ki otpor IdJijkitartuI1i neminovno je sadrzavao odbojnost prema jugoslavensko] negaciji nacionalne stvarnosti u dr.zaV'i. Otuda je kraj diik:tJaJvure, vezan za ikimj njenogdnsplratora Ii. nosioca, ozna- 010 nastupanje jugoslavenskih nacionelizama na !po}iit1Clkoj sceni. Hila je p;OIk!usaja da se oni ikont<J:1olii'Su 'i obuzdaju federahstiokira iprojektima preuredenja drzave ~pr,iibieevlie, Davldcvic). ikoji su biLi vise iemaz intelektuainog iprosud!iv:anja situacije u dr.zavi mego !real'IlJih po1i:tiokih snaga sposobnfh cia ih Ijrzmesu.

Bujanjem naoionalizma, u prvom redu hrvatskog, sa neskrdvenim protivjugoslavenskim elemersnima, stvoreno je stanje u ,kojem se V1iSe nije moglo odgadaoi preuredenje drzave. Sporazumom Cvertkiovie-Macek ustanovljena je Banovina Hrvatska, IkiojlOj je p<nil.k:Iducooa znatna te~ ritorija Bosne i Hercegovine sa veoinskim hrvatsloim stanovnistvom. U Bosni ~ Hercegovin1i je doslo do prolornanaoionalnog nezadovoljstva Srba Ii. MusHmana. U 1egi1tiirnnJim stn:unalClkiim, viladinim Ij_ opozioionim strukterama izostao jesvaiki pokusa] zajedniokog, opstebosaoskog pol'itJi6k!og !pl1OgIrama. Svi su dubi·Li svoje 'isrto)1ijslko nacionainckoelto, noseni .S'vih:ijlom naoionalne homogenii,za'Cije i polardzacije.

Ubrzano, jedan za drugim, si[jeQdH su li.stOlI"ij's'kidatumi proVivrjeonih znamenja i poruka. Paktom od 25. marta 1941. godine pokusala ,se spasipi neutralnost drzave ru drugom svjetskom ratu. Pucem i narodrdm pokretom od 27. mama odbacena je p0l1iti1k!a naoionalne kapitu1adje.6. aprala pocela je jugoslavenska ratna [ drzavna xragedtija. 10. apriia proglaseno je stvaranje ustaslke !NDH. Posljedice su poznate: u TazdohljiU 1941-1945. godine Jugoslavija je :i0gubila 1,014.000 svoga stenovrastva, 'a Bosna d Hercegovina 382.000225• 110 je bila nerazumna oijena .pouke da rat ne moze bil1JifiilozoBija nacionalne egZiistenoije,

22S Bogoljub K 0 C 0 vic, Zrtve drugog svetskog rata u Iugoslaviji, Sarajevo 1990, str. 41-56..

86

HISTORICAL VIEWS OF RELIGIOUS AND NATIONAL RELATIONS IN BOSNIA AND HERCEGOVINA

Summary

The present study, dvided into five chapters, relies upon major works in Yugoslav historical research on Bosnia and Hercegovina.

The first chapter is concerned with religious relations in the Mediaeval Bosnian state, in which three religious denominations coexisted: the Bogomil, the Catholic and the Orthodox 'One. As to the number of adherents, the most powerful and influential among them was the »Bosnian Church«, both among the peasant masses and in the ranks of aris1Jocracyand at the court of the Bosnian Ban. The Catholic Church, supported by the Pope and Hungarian rulers, was trying to gain domination in Mediaeval Bosnia and thus make it po1iirtJically subjugated to Hungary. When the propaganda on the part of CathoFic missionaries failed, the Popes undertook veritable crusades on Bosnia in order to exterminate the herecy 'Of the »Bosnian church«, However, religious interrelations had not substentially changed until the end of the 14th century. It was 'Only after the Turkish invasion, towards the end of that century, that the religious situation in Bosnia underwent certain changes. Namely, at this time Bosnian rulers decided to Slide with the Catholic Church in order to ensure the support of the Pope and powerful Catholic countries, particularly Hungary, in their defense against the Turks. The last decades of Mediaeval Bosnia saw internal conflicts between the court and the aristocracy and the end of the cohesive power 'Of the »Bosnian Church«, so that the Bosnian state proved unable to resist the Turkish invasion,

The second chapter is concerned with major social and religious changes which the Turkish conquer brought abuut in Bosnia. Under the influence 'Of the Turkdsh Ottoman state the political structure, social relations, and economic system in Bosma were changed, as well as the religious and ethnical structure of ,its population. These changes reflected the general strategy of the Ottoman state, whose 'Objective was to gain and spread its domination in Europe. Bosnia became a strategic polygon for Turkish penetration to the west and the north, whicb was to complete the conquest of south-eastern Europe and path the way to the invasion of Central EUTOpe,' The place of the diiViided Bosnian aristocracy was taken over by a new social protagonist ~ the lower aristrocrat spahija, wlo received leno-timar from the state as long las he fought for the Ottoman state against adversary countries. Spahija became the central figure of the Ottoman feudal system within the social structure of the Bosnian pashaluk. Together with the Ottoman rule, Islam was ,introduced in Bosma and those wo adopted Islam became a state-established nation. The sta-

87

te-established character of Islam brought about inequality among religious denomtnations, During the 15th, 16th and 17th century, islamizatton struck deep roots in Bosnia, while at the same time Bogomils and the Bosnian church disalPpeared from the reliig,ious map of Europe. New religious relations in Bosnia were confltct-ridden, for which all the reliigious denominations were to blame. When the Ottomans suffered repeated defeats and .started withdrawing from Central Europe, religious confrontations in Bosnia escalated, resulting in religious homogenization and distrust of one religious denomination towards the others. The 17th and the 18th century saw the 'rebellions of Muslim peasants against the authorities, which undermined the unity of Bosnia and the Porte. In the mmst half of the 18th century Bosman beys opposed the reforms imposed by the Porte and suffered a heavy defeat. The reforms were not introduced after all, but the affa:ir indicated that the established Ottoman order lin Bosnia was undergoing a grave crisis. Thilg order was now resisted by Christian masses, to whom rebellions Were the only way to protect themselves against the tyranny of Muslim landowners and authorities. The great lnsurrection of 1875-1878 showed that the Ottoman sootal-economtc and political system in Bosnia was exhausted. In order to establssh peace in Bosnia and prevent large-scale upheavals, the Berlin Congress decided to give the Austro-Hungarian Ernpire the mandete to' occupy Bosnia and Hercegovina,

Ifhe third chapter presents the situaeion in Bosnia and Hercegovina duning the Austro-HungaIiian occupation: 1878-1918. The attitude of the local population towards the occupational rule was determined by their reLigious or national denomsnation. Serbs advocated the unision of Bosnia and Serbia:

Muslims viewed Bosnia anly under the sovereignty of the Turkish sultan; Croats felt that the occupation was a chance to annex Bosnia to Croatia. The period of Austro-Hungarion occupation saw the aggravation of crisis in religious and national interrelations, which the occupational authorities used to their own advantage, in terms of the motto »divide et impera«, This was proved during the First World War, when violent religious conflicts shook Bosnia and Hercegovina. The result was the fact that 19% of the population os Bosnia and Hercegovina was killed in the war.

The next chapter deals with the political situation in Bosnia and Hercegovina - religious and natienal interreletions in particular, within the new state: the Kingdrxn of Serbs, Croats and Slovenes, i.e. the Kmgdom of Yugoslavia. Since its foundation on December 1st, 1918, until its ruin in April 1941, the new state was the scene of bitter national conflicts. The establishment of Croatian banovina in 1939 was an attempt on the part of the government to resolve the state crisis. Between the two WalJ:1S Bosnia and Hercegovina was the area most affected by rehgiousand national confrontanions. All the attempts to impose an order of understanding and tollerance among reldgious and national communities failed because the national political parties proved unable to develop a system of democratic relations withlin the state. The result is well-known: the Yugoslav state was occupied and divided and Bosma and Hercegovdna became a part of the quisling state - Independent State of Croacia.

The last chapter offers a syntetic survey of the development of religious and national relations in Bosnia and Hercegovina.

88

BIBLIOGRAFIJA

A'a ci c Ahmed: Razdoblje turske (osmanske vlasti), Enciklopedija Jugoslavije, SRBiH - separat .iz II izdanja Enciklopedije Jugoslavije, Zagreb 1983.

Ant o n i c Zdravko: Ustanak u istocnoj i centralnoj Bosni, Beograd 1973.

B a b i cAnto: Uvod u istoriju srednjovjekovne bosanske driave, u: Prilozi za istoriju Bosne i Hercegovine, I, Akademija nauka i umjetnosti Bosne i

. Hercegovine (ANUBiH), Posebna izdanja LXXIX, Odjeljenje drustvenih na-

. " uka,knj. 17, Sarajevo 1987.

B a b i cAnto: Drustvo srednjovjekovne bosanske driave, ANUBiH, Prilozi za

. istoriju Bosne i Hercegovine, I.

B'a j i c Nevenka: Komunisticka partija Iugoslavije u Hercegovini u ustanku 1941. '. godine, Prilozi br. 2,~arajevo 1966.

BajkalBekir Sitki: Pitanje Bosne i Hercegovine i osmanska driava 1878. go, dine, ANUBiH,Posebna izdanja XLIII, Odjeljenje drustvenih nauka, knj. 8, Naucni skup: »Otpor austro-ugarskoj okupaciji 1878. u Bosni i Hercegovini« (Sarajevo, 23. i 24. oktobra 1978), Sarajevo 1979.

Sa sag i c Safvet-beg: Kratka uputa u proslost Bosne i Hercegovine 1463- 1850, Sarajevo 1900.

I,J e g i ~ Dana: Pokret za autonomiju Bosne i Hercegovine u uslovima Sporazuma , "Cvetkovic-Maeek, Prilozi, br. 2, Sarajevo 1966.

Bob an Ljubo: Maeek i politika Hrvatske seljacke stranke 1928-1941, I, Zagreb 1974.

13. 0 gi c e vic Vojislav: Mlada Bosna - pisma i prilozi, Sarajevo 1954 ..

Bog ice vic Vojislav: Sarajevski atentat - Stenogram Glavne rasprave protiv Gavrila Principa i drugova, Sarajevo 1954.

B oj i c Mehmedalija: Svrgavanje turske vlasti i odbrambeni rat Bosne i Her'. ,pegovine protiv austrougarske invazije 1878, ANUBiH, Posebna izdanja XLIII,Sarajevo1979.

Cub r i 1 0 vic Vasa: Poreklo muslimanskog plemstva u Bosni i Hercegovini, Ju-

goslovenski Istorijski casopis, Beograd 1935.

cu b r i 1 0 vic Vasa: Bosanski ustanak 1875-1878, Beograd 1930.

Cub r i 1 0 vic Vasa: Istorija politicke misli u Srbiji XIX veka, Beograd 1958. Cub r il 0 vic Vasa: Odabrani istorijski radovi, Beograd 1983.

(: u 1 i nov i c Ferdo: Jugoslavija ii.mel1u- dva rata, II, Zagreb 1961.

89

C irk 0 vic Sima: Istorija srednjovekovne bosanske driave, Beograd 1964.

C irk 0 vic Sima: Bosanska crkva u bosanskoj driavi, ANUBiH, Posebna .izda-

nja knj, LXXIX, Sarajevo 1987.

Cor 0 vic Vladimir: Historija Bosne, prva knjiga, Beograd 1940. Cor 0 vi c Vladimir: I storija lugoslavije, Beograd 1933.

Cor 0 vic Vladimir: Bosna i Hercegovina, Beograd 1935.

De d i j e r Vladimir: Sarajevo 1914, Beograd 1966.

D a k 0 vic Luka: Politicke organizacije bosansko-hercegovacklb katolika Hrvaia, Zagreb 1985.

D u r d e v Branislav: 0 uticaju turske vladavine na razvitak nasih naroda, Godisnjak Istorijskog drustva BiH, god. II, Sarajevo 1950.

D u r d e v Branislav: Uloga crkve u starijoj istoriji srpskog naroda, Sarajevo 1964.

E k m e c i c Milorad: Ustanak u Bosni 1875-1878,Sarajevo 1960.

E k m e c i c Milorad: Ustanak u Hercegovlni 1882. i istorijske pouke, ANUBiH, Posebna izdanja LXIV, Sarajevo 1983.

E k m e c i c Milorad: Os nove gradanske diktature u Evropi Lzmedu dva svjetska rata, Sarajevo 1965.

E k m e c i cMilorad: Stvaranje lugoslavije, I, II, Beograd 1989.

F iii P 0 vic Nedim: Pogled na osmanski [eudalizam, Godisnjak Istorijskog drustva Bosne i Hercegovine, god IV, Sarajevo 1952.

F i l i P 0 vic Nedim: Odzakluk-timari u Bosni i Hercegovini, Prilozi za orijentalnu filologiju i istoriju jugoslavenskih naroda pod turskom vladavinom, Sarajevo 1954/55.

Fi lip 0 vic Nedim: Napomene 0 islamizaciji u Bosni i Hercegovini u XV viieku, ANUBiH, Godisnjak VII, Centar za balkanoloska ispitivanja,knj. 5, Sarajevo.

Grada 0 stvaranju [ugoslovenske driave - I, 1,1 - Priredili Dr. Dragoslav Jankovic i Dr. Bogdan Krizman, Beograd 1969.

Had z i j a hie Muhamed: Nacionalna obiljeiia bosansko-hercegovackih. muslimana, »Hrvatski narod«, br, 7, 27. ozujka 1939. Zagreb.

Had z i j a h i c Muhamed: Pitanje orijentacije bosanskih muslimana, »Novi Behan" Sarajevo, br. 24-15, juni 1939.

Han d z i eAdem: 0 drustvenoj strukturi stanovnistva u Bosni pocetkom XV II stoljeca, Prilozi za orijentalnu filologiju i istoriju jugoslavenskih naroda, Sarajevo 1984.

H au p t man Ferdo: Borba Muslimana Bosne i H ercegovine za vjersko-prosvjetnu autonomiju, Sarajevo 1967. Istorija lugoslavije, I, II, Beograd 1960.

Is e k Tomislav: Djelatnost Hrvatske seljacke stranke .u Bosni i Hercegovini do zavodenja diktature, Sarajevo 1981.

I s e k Tomislav: Hrvatska seljacka stranka u Bosni i Hercegovini 1929-1941,

Sarajevo 1991.

Jan k 0 vic Dragoslav: Iugoslovensko pitanje i Kriska deklaracija, Beograd 1967.

J e I i.c - But i c Fikreta: U stase i NDH, Zagreb 1977.

K a pi d z i e Hamdija: Hercegovacki ustanak 1882. godine, Sarajevo 1958.

K a p i d z i c Hamdija: Bosna i Hercegovina u vrijeme austro-ugarske vladavine, Sarajevo 1968.

K I a i e Nada: Srednjovjekovna Bosna, Zagreb 1989. K I a i c Vjekoslav: Po.vijest Bosne, Zagreb 1882.

90

K 1 j a k 0 vic Vojimir: Bosna i Hercegovina u niemacko-italiianskim dogovorirna do ustanka 1941. godine, 1941. u istoriji naroda Bosne i Hercegovine - Zbornik radova sa naucnog skupa, Sarajevo 1973.

K 0 c 0 vic Bogoljub: Zrtve drugog svjetskog rata u Iugoslaviii, Sarajevo 1990. K 0 va c e vic - K 0 j i c Desanka: Privredni razvo] sredniovjekovne bosanske drzave, ANUBiH, Posebna izdanja LXXIX, Sarajevo 1987.

K op r ii 1 ii Fuad: Porijeklo osmanske carevine, Sarajevo 1955.

Kralj a ci c Tomislav: Kalajev reiim. u Bosni i Hercegovini 1882-1903, Sarajevo 1987.

K re s e v I j a k 0 vic Hamdija: Kapetanije, Sarajevo 1980,

Kr i z man Bogdan: Bosna i Hercegovina i [ugoslavensko pitanje u 1918. godini, Prilozi, br. 4, Sarajevo 1968.

K r s i c Jovan- K r use v a c Todor: Driavno preuredenje i izbori, »Pregled«,

sv. 193, knj, XVI, god. XIV, Sarajevo, januar 1940.

L u k a e Dusan: Ustanak u Bosanskoj krajini, Beograd 1967. Mas I es a Veselin: Mlada Bosna, Sarajevo 1990.

Mad z a r Bozo: Pokret Srba Bosne i H ercegovine za vjersko-prosvjetna autonomiju, Sarajevo 1982.

M i k i c Borde: Austro-Ugarska i Mladoturci, Banjaluka 1983.

Mit r 0 vic Andrej: Suceljenje sa srednjoevropskim imperijalizmom, u: Istorija srpskog naroda, VII2, Beograd 1983.

Nil e vic Boris: Srpsko-pravoslavna crkva u Bosni i Hercegovini do obnove Peake partriiarsije, Sarajevo 1990.

Pet ran 0 vic Branko: Istoriia naroda Iugoslavije 1918-1988, knjiga prva, Beograd 1988.

Pet r 0 vic Rade: Pokret otpora protiv austrougarske okupacije 1878. godine u Bosni i Hercegovini, ANUBiH, Posebna izdanja XLIII, ODN, knj. 8, Naucni skup: »Otpar austrougarskoj okupaciji 1878. u Bosni i Hercegovini« (Sarajevo, 23. i 24. oktobra 1978) Sarajevo 1979.

Pi I j e vic Borde: U stanak u Hercegovini [una 1941, Vojnoistorijski glasnik, br.

I, Beograd 1990.

Pre log Milan: Povijest Bosne, I, ~14~17.39); LI, CI739-..t878).

Pur i vat r a Atif: Iugoslavenska muslimanska organizacija u politickoni zivotu

Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, Sarajevo 1974.

Red z i c Enver: Prilozi 0 nacionalnont pitanju, Sarajevo 1963. Red z i c Enver: Iugoslavenska misao i socijalizam, Sarajevo 1982.

Red z i c Enver: Austro-marksizam i jugoslavensko pitanje, Beograd 1977. Red z i c Enver: Iugoslavenski radnicki pokret i nacionalno pitanje u Bosni

Hercegovini 1918-1941, Sarajevo 1983.

Red z i c Enver: Bosna i Hercegovina i stvaranje [ugoslavenske driave 1918. godine, u Zborniku: »Stvaranje jugoslavenske drzave 191'8. godine«, Beograd 1989.

Rib a r Ivan: Politicki zapisi, 11:1, Beograd 1951.

S k a ric Vladislav: I zabrana djela, I; »Sarajevo i njegova okolina od najstarijih vremena do austrougarske okupacije« - Sarajevo 1985.

S I i j e pee vic Pero: Bosna i Hercegovina u svetskom ratu, u Zborniku: »Napor Bosne i Hercegovine za oslobodenje i ujedinjenje«, Sarajevo 1929.

S t 0 j k 0 v Todor: Opoziciia u vreme sestojanuarske diktature 1929-1935, Beograd 1969.

91

Sue e s k a. Avdo: 0 nastanku cifluka u nasim zemliama, Godisnjak Drustva istoricara BiH, god. XVI,Sarajevo 1965.

Sue e s k a Avdo: Seljacke bune u Bosni u XVII i XVIII stoljecu, Godisnjak Drustva istoricara BiB, XViU, Sarajevo 11969.

Sue e s k a Avdo: Neke osobenosti krivicnog prava u [ugoslavenskim. zemljama za vrijeme Turaka, SAND, Posebnaizdanja Balkanoloskog instituta,knj. 1: »Obicajno pravo i samouprava na Balkanu i u susjednim zemljama«, Beograd 1974.

Sue e s k a Avdo: Bune seliaka Muslimana u Bosni u XVII i XVIII stoliecu, Zbornik radova, knj. 1: Oslobodilacki pokreti jugoslovenskih naroda od XVI do pocetka prvog svetskog rata, Istorijski institut, Beograd 1976.

Sue e s k a Avdo: Evolucija u pravnom regulisanju cifluckihodnosa u bosanskom ejaletu u XIX stoljecu, ANUBiH, Posebna izdanja XCII, Odjeljenje drustvenih nauka, knj. 25, Sarajevo 1990.

Sa ban 0 vic Hazim: Bosanski pasaluk, Sarajevo 1959.

Sa ra c Nedim: Uspostavljanje sestojanuarskog reiima, Sarajevo 1975.

S e hie Nusret: Autonomni pokret Muslimana za vriieme austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini, Sarajevo 1980.

S e hie Nusret: Srpski gradanski politicki krugovi prema pitanju preuredenia

drzave i poloiaja Bosne i Hercegovine, »Prilozi«, IV, Sarajevo 1968.

$ i sic Ferdo: Dokumenti 0 postanka Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1914-

. 1919, Zagreb 1920.

S 1 j i v 0 Galib: Sprovodenje zakona 0 vojnoj obavezi u banialuckom. i bihackom okrugu. 1881-1882, ANDBiH, Posebna izdanja LXIV, ODN, knj. 11, Naucni skup: »100 godina ustanka u Hercegovini 1882«, Sarajevo 1983.

S 1 j i v 0 Galib: Raspoloienje naroda Bosne i Hercegovine prema austrougarsko] politici i austrougarske protivmjere, Zbornik: »Veleizdajnicki proces u Banjaluci«, Banjaluka 1987.

S 1 j i v 0 Galib: Bosna i Hercegovina 1827-1849, Banjaluka 1988.

92

CIP ~ Katalogizacija u publikaciji Biblioteka Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine

UDC 949.715 323;1«497.1) 28+281.9+282+297 RBDZ<I<~ENMBR

Istorijski pogledi na vjerske i nacionalne odnose u Bosni i Hercegovini I Enver Redzic, ~ Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, 1992. - 92 str. 24 em .. (Djela / Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine: knj. 71; Odjeljenje drustvenih nauka: knj. 40).

Summary: str. 87-88.

PK: Vjerski i nacionalni odnosi, migracije - Bosna Hercegovina, isto-

riografija - Jugoslavija

Stampa: DP »DES« Sarajevo Za stampariju: Foco Rasim

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful