$O$IOLOGI DAN ILMb FENGEIAHbAN

1. FENGEkIIAN $O$IOLOGI
l|mu penceIchucn yc mempe|cjc(i mc:yc(ckcI
l|mu penceIchucn yc mempe|cjc(i huLunccn cnIc(c mcnu:ic c|m
kehicupcn mc:yc(ckcI
8eLe(cpc cefini:i yc cikemukckcn pc(c ch|i:
Fcucek ccn Wc((en: Sc:ic|cci = i|mu yc mempe|cjc(i huLunccn cnIc(c
mcnu:ic c|m ke|cmpck-ke|cmpck
Mcx WeLe(: Sc:ic|cci = i|mu yc Le(upcyc memchcmi Iincckcn2 :c:ic|
Fckc( |cinyc: FiIi(im Sc(ckin. Fcu| 8. Hc(Icn. /||cn Jhcn:cn.
Se|c Sumc(cjcn ccn Sce|cemcn Scemc(ci. Sce(jcnc ScekcnIc. c||
2. FENGEkIIAN ILMb FENGEIAHbAN
/kumu|c:i penceIchucn {cejc|c/:e:ucIu yc cipe(c|eh c( penccmcIcn
ince(cwi) yc ci:u:un :ecc(c :i:IemcIi:.
Semuc penceIchucn hc:i| ckIiviIc: i|mich IIc (ec|iIc: pe(i:Iiwc Icnpc ccc
ke(ccucn Ie(hcccpnyc.
3. CIRI-CIRI UTAMA ILMU PENGETAHUAN
1. Empi(i:
2. (c:icnc|/|cci:
3. cpI ci kc(ek:i. Ie(Lukc. umum ccn kumu|cIif
4. CLyekIif
5. Si:IemcIi:
ó. memi|iki meIcce mencumpu|kcn.memfc(mu|c:i. & menccnc|i:i: ccIc.
:hc cpI cikemLcnckcn & cipe|cjc(i.
4. SIFATHAKIKAT/CIRI SOSIOLOGI
1. i|mu :c:ic| {Lukcn i|mu cccmc)
2. memLcIc:i pc cpc yc Ie(jcci :k( {Lukcn cpc yc :ehc(u:nyc Ie(jcci)
3. pu(e :cience {Ip c|m pe(kemLcnccnnyc cpp|iec :cience
4. i|mu penceIchucn yc cL:I(ck {Ip kcnk(eI c|m LenIuk pe(i|cku)
5. Le(Iujucn u/ menchc:i|kcn pence(Iicn2 & pc|c2 umum
6. ...
6. empi(i: ccn (c:icnc|
7. mempe|cjc(i cejc|c umum :eIicp inIe(ck:i cnIc( mcnu:ic
8. vc|ue ||ee {LeLc: ni|ci): c(Iinyc cLyekIif ccn i|mich.
/Lcu|:ycni {2007:12) mencefini:ikcn ci(i-ci(i i|mu penceIchucn ccc|ch
(c:icnc|. Le(:ifcI empi(i:. umum ccn kumu|cIif.
5. OBYEK STUDÌ SOSÌOLOGÌ
CLyek :Iuci Sc:ic|cci ccc|ch Mc:yc(ckcI {:ek|pk c(cnc yc :c|inc
Le(huLunccn. Le(inIe(ck:i :cIu :cmc |cin yc hicup pc IempcI Ie(IenIu c|m
wckIu yc cukup |cmc)
/Icu mencckup Iicc c:pek. yciIu: c. SI(ukIu( Sc:ic|: L. F(c:e: Sc:ic|: ccn
c. Fe(uLchcn-pe(uLchcn Sc:ic|
TEORI-TEORI SOSIOLOGI
. TOKOH-TOKOH SOSÌOLOGÌ
/ucu:Ie CcmIe: Sc:ic|cci Le(c(Ii Le(Licc(c mencenci mc:yc(ckcI
FeIe( L. 8e(ce(: :Iuci i|mich IIc huL cnIc(c incivicu ccn mc:yc(ckcI
FiIi(im Sc(ckin {cukup je|c: ci mukc)
Fcucek ccn Wc((en: i|mu yc mempe|cjc(i huL cnIc(c mcnu:ic c|m ke|cmpck2
J././. Vcn Dc(n ccn CJ. Lcmme(:: i|mu penceIchucn IIc :I(ukIu(2 ccn p(c:e:2
kemc:yc(ckcIcn yc Le(:ifcI :IcLi|
Se|c Scemc(cjcn: i|mu mc:yc(ckcI ic|ch i|mu yc mempe|cjc(i :I(ukIu( :c:ic| ccn
p(c:e:2 :c:ic|. Ie(mc:uk pe(uLchcn2 :c:ic|
Mcx WeLe(: i|mu yc Le(upcyc memchcmi Iincckcn2 :c:ic|
Wi||icm F. CcLu(n ccn Mcye( F. Nimkcpf: pene|iIicn i|mich Ihcp inIe(ck:i
:c:ic| ccn hc:i|nyc. yciIu c(ccni:c:i :c:ic|
Fcu| 8. Hc(Icn: i|mu yc memu:cIkcn pene|cchcn pc kehicupcn ke|cmpck
ccn p(ccuknyc
Gec(ce FiIze( {Fc(ccicmc ccncc). Emi|e Du(kheim {Suicice). 8.F. Skinne(.
Chc(|e: Hc(Icn Ccc|ey. Gec(ce Simme|. He(Le(I Spence(. Ic|ccII Fc(:cn:.
FcLe(I Kinc Me(Icn. Fc|ph Dch(encc(f. Fcncc|| Cc||in:. Ecmunc Hu::e(|.
/|f(ec SchuIz. FeIe( L. 8e(ce( (||hot Fengontor sos|o|og1)
2. ALÌRAN/MAZHAB SOSÌOLOGÌ (lihat Pengantar Sosiolog
c. MczhcL Gecc(cfi ccn Linckunccn {Ecwc(c 8uck|e {1821-18ó2).
L. MczhcL C(ccni: ccn Evc|u:iune( {He(Le(I Spence( {1820-1º03).
c. MczhcL Fc(mc| {Gec(ce Simme|. 1858-1º18).
c. MczhcL F:ikc|cci {GcL(ie| Ic(ce.1843-1º04).
e. MczhcL Ekcncmi {Kc(| Mc(x ccn Mc(x WeLe( {1818-1º20)
f. MczhcL Hukum {Du(kheim mc:y cicc:c(kcn pc :c|icc(iIc: mekcni:)
. FEkKEM8ANGAN IEOkI $O$IOLOGI
Jomon Keemoson F||so|ot Yunon|
Mc:c F|cIc {42º-347 SM) fi|c:cf Yuncni. IIc mcknc necc(c. lc Le(hc:i|
me(umu:kcn Iec(i c(ccni: IIc mc:yc(ckcI mencckup kehicupcn :c:ic| &
ekcncmi. /(i:IcIe|e: {384-322 SM) jucc menccncccp Lw mc:yc(ckcI
ccc|ch :ucIu c(ccni:mc hicup {:pI pcnccnccn kcum Lic|cciwcn) cc
Lc:i: kehicupcnnyc ccc|ch mc(c|.
Fodo Iomon keno|ssonce (1200-1ó00)
Mcchicve|ii ccc|ch c(cnc pe(Icmc yc memi:chkcn cnIc(c pc|iIik n mc(c|
:hc Ie(jcci pencekcIcn mekcni: Ihcp mc:yc(ckcI.
Fodo Abod Fencerohon (obod ke 1ó don 17)
Fc mc:c Ihcmc: HcLLe: {1588-1ó7º) mencc(cnc Luku %e Lev|ctcn.
Fodo Abod Ke 18
Fc mc:c Jchn Lccke {1ó32-1704) :Lc Lpk Hck /:c:i Mcnu:ic {H/M).
Fcnccnccnnyc Lhw pc cc:c(nyc :eIicp mcnu:ic mempunyci hck2 cc:c(
yc :cnccI p(iLcci. Ick cpI ci(cmpc: c|eh :icpcpun Ie(mc:uk necc(c
Fodo Abod ke 1º
/Lcc ke 1º cicncccp :Lc cLcc mu|ci Le(kemLcncnyc sos|o|og|.
Ie(uIcmc :e:ucch /ucu:Ie CcmIe {17º8-1853) mempe(kenc|kcn i:Ii|ch
sos|o|og|. :Lc u:chc uIk menjcwcL pe(kemLcnccn inIe(ck:i :c:ic| c|m
mc:c incu:I(ic|i:c:i.
Ferkembongon Iec(i :c:ic|cci pc cLcc ke-20 Ie(jcci cukup pe:cI ci
/me(ikc.
FckIc( pencc(cnc: 1) pe(uLchcn :c:ic| mc:yc(ckcI yc memLuIuhkcn
pemecchcn Le(cc:c(kcn Liccnc i|mu III :ecc(c cepcI: 2) cicc(cnc c|eh
pe(kemLcnccn i|mu. Ie(uIcmc kemc:yc(ckcIcn yc mcmpu menckcji
mc:yc(ckcI :ecc(c i|mich. $os|o|og| Le(kemLcnc me|c|ui Ickch2nyc :pI
Ic|ccII Fc(:cn:. FcLe(I K. Me(Icn. Kinc:|ey Dcvi:. ccn Gec(ce Hcmcn:.
Ieor|2 :c:ic|cci yc Le(kemLcnc ci /me(ikc kmc menjcci pu:cI pe(hcIicn
cunic pc Ih1ºó0-cn. Sejc|cn cc teor| inIe(ck:icni:me :imLc|ik. LcnckiI
pu|c teor| pe(Iukc(cn {exchcnce Ihec(y) cikemLcnckcn Gec(ce Hcmcn:
Le(cc:c(kcn pemiki(cn p:ychc|ccicc| Lehcvic(i:m cc(i 8.F. Skinne(.
Ferkembongon Iec(i Sc:ic|cci :eIe|ch pe(Iencchcn /Lcc 20.
Le(kemLcnc Iec(i :I(ukIu(c|-func:icnc| c|eh peneu: Fc(:cn: {Kinc:|ey
Dcvi: ccn Wi|Le(I Mcc(e). Fcnccnccnnyc: Lhw :I(cIifikc:i ccc|ch :ucIu
:I(ukIu( yc :c( func:icnc| cipe(|ukcn Lcci mc:yc(ckcI.
Ferkembongon kmc. IumLuh Iec(i kcnf|ik kc(yc FeIe( 8|cu. yc menjcci
ce(mincn teor| :I(ukIu(c|-func:icnc|. Mi(ip cc kc(yc Mi|| IIc Iec(i Fccikc|.
Ferkembongon :e|cnjuInyc= teor| pe(Iukc(cn {exchcnce Ihec(y)...
Ferkembongon pc Ih1ºó0-cn ...
Ferkembongon pc Ih1ºó0-cn muncu| teor|2 sos|o|og| yc cikenc| cc
pe(:pekIif sos|o|og| kehicupcn :e-hc(i2 (soc|o|ogy of everydoy ||fe. :ekc|icu:
ikenc| cc ncmc sos|o|og| fencmenc|cci: & eIncmeIccc|cci.
Ferkembongon teor| sos|o|og| pc cekcce 1º80-cn. ci cnIc(cnyc teor|
inIec(c:i mik(c-mck(c (m|cro-mocro |nfegrof|on). inIec(c:i :I(ukIu(-ccen:i
(ogency-sfrucfure |nfegrof|on). :inIe:i: Iec(iIi: (fheor|f|co| synfheses). ccn
meIcIec(i (mefofheor|z|ng).
4. KEGUNAAN TEORÌ SOSÌOLOGÌ
8e(mcnfccI Lcci pemLcncuncn. pc Ichcp cwc| pe(enccnccnnyc pe(|u
ccIc mencenci mc:yc(ckcI. Lcik yc ckcn ciLcncun. mcupun ccmpck
pemL Lcci mc:yc(ckcI. DcIc mc:yc(ckcI mencckup:
1. Fc|c inIe(ck:i :c:ic|.
2. Ke|cmpck2 :c:ic| yc menjcci Lccicn mc:yc(ckcI.
3. KeLuccyccnnyc {ni|ci-ni|ci):
- Yc mencukunc pemLcncuncn.
- yc Iicck Le(pencc(uh neccIif Ihcp pemLcncuncn.
- yc menchc|cnci/menchcmLcI pemLcncuncn.
4. LemLccc2 :c:ic|. :pI ke:cIucn kcicch2 yc Le(kciIcn cc keLuIuhcn
cc:c( mcnu:ic ccn ke|cmpck :c:ic|.
5. SI(cIifikc:i :c:ic|.
Mon|oot teropon Iec(i Sc:ic|cci c|:
1. meninckcIkcn kemcmpucn Le(cccpIc:i cc |inckunccn :c:ic|.
2. menjc(inc ccn memLe(ikcn ccIc :c:ic| yc cku(cI kepccc peme(inIch
unIuk menye|e:cikcn mc:c|ch :c:ic| ccn pemLcncuncn. mu|ci c(
Ichcp pe(enccnccn. pe|ck:cnccn. evc|uc:i.
- Ichcp pe(enccnccn: ccIc IIc c:pi(c:i ccn keLuIuhcn mc:yc(ckcI
- Ichcp pe|ck:cnccn: ccIc IIc kekucIcn :c:ic| c|m mc:yc(ckcI
- Ichcp peni|cicn/evc|uc:i: cnc|i:c Ihcp ccmpck :c:ic|/kcn:ekuen:i yc
cihcccpi ckiLcI keLijckcn pemLcncuncn.
3. cpI memLcnIu meninjcu kemLc|i pemchcmcn p(iLcci & c(cnc |cin IIc
pc|c2 kehicupcn ke|uc(cc ccn mc:yc(ckcI {SLc Lchcn k(iIik Ihcp
:e:ucIu yc pc cc:c(nyc :ch pe(|u ci(uLch).
4. memunckinkcn uIk menceIchui & mempe(c|eh ke:empcIcn cIcu
{ccn) kencc|c c|m kehicupcn Le(mc:yc(ckcI.
5. MemLe(ccyckcn uIk menjcci ckIif Le(pc(Ii:ipc:i c|m kehicupcn
Le(mc:yc(ckcI menuju keLcikcn Le(:cmc.
ó. Menc|cnc uIk mencenc|i pe(Lecccn {p|u(c|iIc:) mcnu:ic ccn
menchcccp IcnIcnccn kehicupcn c|m cunic yc Le(vc(ic:i /|ve|:e.
. PERSPEKTIF SOSIOLOGI
a. PERSPEKTIF EVOLUSIONIS
D|m pe(:pekIif ini mu|c2 |ccikc memLucI pc|c(iIc: kecucukcn cnIc(c
pc:i:i Ie(Le|ckcnc ccn mcju.
Forod|gmo evo|us|on|sme: pcnccnccn/pchcm yc menc(ik cc(i: cc(i
pcnckc| keIe(Le|ckcnccn menuju ujunc kemcjucn. F(c:e:/|cnckch uIk
meniIinyc ciIenIukcn cc menccmLi| kepuIu:cn yc pc|inc efi:ien.
Keputuson ros|ono|/e||s|en: memi|ih yc Ie(mu(ch ci cnIc(c c|Ie(ncIif
p(cc(cm yc Ie(:ecic. KeIikc kepuIu:cn2 efi:ien:i ci(enIcnc me|inIc:i
LcIc: wckIu. |chi(|ch pe(enccnccn (c:icnc|.
CcnIch: IiIik pcnckc| (efc(mc:i :ejck Ih 1ºº8. cini|ci |chi(nyc
pemLcnckcnccn i(c:icnc|iIc:. Fucnc pe(enccnccn Ieknck(cIi:
menyu:uI ccn ciIcmLc| cc pe(enccnccn pc|iIi: pc(Ii:ipcIif.
-. PERSPEKTIF INTERAKSIONIS SIMBOLIK
W Ferspekt|| Iec(i lnIe(ck:icni:me SimLc|ik me(upckcn pencekcIcn
cIcu pcnccnccn yc cpI cicunckcn c|m pene|iIicn fencmenc2
kehicupcn mc:yc(ckcI:
W Ickch penccccc: Gec(ce H. Mecc & pencikuInyc He(Le(I 8|umme(.
ccn Chc(|e: Hc(Icn Ccc|ey:
W mencckup pemchcmcn IimLc|-Lc|ik. pencf:i(cn i:yc(cI2 ccn
pe(cckcpcn me(upckcn kunci c|m cnc|i:i: kehicupcn mc:yc(ckcI
mcnu:ic:
W Fe(hcIicn pc kcn:ep inIe(ck:i . Lcik inIe(ck:i cc ci(i :enci(i { :e|f-
inIe(ccIicn ) mcupun inIe(ck:i cnIc( incivicu {Lccc: fi|e
lnIe(ck:icni:me SimLc|ik)
.. PERSPEKTIF FUNGSIONALIS
W Fcnccnccn Le(ckc( kucI pc I(cci:i keIe(cIu(cn {Menekcnkcn
penIincnyc cc(c2 meme|ihc(c keIe(cIu(cn :c:ic|):
W Fu:cI pe(hcIicn pc kemcpcncn. keIe(IiLcn :c:ic|. ke:epckcIcn.
keIe(pccucn :c:ic|. ke:eIickcwcncn :c:ic|. pemuc:cn keLuIuhcn &
(ec|iIc: {empi(ik):
W MencuIcmckcn (c:icnc|iIc: c|m menje|c:kcn pe(i:Iiwc :c:ic|.
Le(c(enIc:i p(ccmcIi: {Le(u:chc me|chi(kcn penceIchucn Ie(cpcn
u/ pemecchcn mc:c|ch:
W Fcnccnccn ini menccIckcn: (ec|iIc: :c:ic| Ie(LenIuk c|eh :ejum|ch
un:u( empi(ik nycIc: huLunccn :emuc un:u(nyc cpI cikenc|i. cikcji.
ciuku( cc cc(c ccn c|cI yc Le(func:i meme|ihc(c keIe(cIu(cn :c:ic|.
4. PERSPEKTIF KONFLIK
W Femiki(cn pe(:pekIif kcnf|ik menekcnkcn pc cccnyc pe(Lecccn
incivicu c|m mencukunc :ucIu :i:Iem :c:ic|. Menu(uI pe(:pekIif ini
mc:yc(ckcI Ie(ci(i cc(i incivicu yc mc:inc2 memi|iki Le(Lccci
keLuIuhcn {inIe(e:I:) yc :ifcInyc |cnckc. KeLe(hc:i|cn incivicu
mencpIkcn keLuIuhcn cc:c( Ie(:eLuI Le(-Lecc2. k(n kemcmpucn
incivicu Le(-Lecc2. Fe(:cinccn u/ mencpIkcn keLuIuhcn memicu
muncu|nyc kcnf|ik c|c mc:yc(ckcI.
W pe(:pekIif kcnf|ik {Fc|p Dch(encc(f). meniIikLe(cIkcn pc kcn:ep
kekuc:ccn & wewencnc yc Ick me(cIc pc :i:Iem :c:ic|. :hc
menimLu|kcn kcnf|ik. Iucc: pckck cnc|i:i: kcnf|ik: mencicenIifikc:i
Le(Lccci pe(cncn kekuc:ccn c|m mc:yc(ckcI.
W Mcnu:ic ccc|ch mch|uk :c:ic| yc cicipIckcn :e|c|u Le(inIe(ck:i. K(n iIu
LeLe(cpc pemiki( me|ihcI inIe(ck:i :c:ic| :Lc mekcni:me yc
mence(ckcn kcnf|ik. 8eLe(cpc Ickch: Ibnu Kho|dun, Kor| Morx, V|||redo
Foreto me|ihcI jc|cnnyc :ejc(ch cicc(cnc c|eh kcnf|ik cnIc( mcnu:ic.
W Kcnf|ik cnIc( kepenIinccn p(iLcci ccn kepenIinccn :c:ic| me|ipuIi kc(yc
Adom $m|th. Iemucn Chor|es Dorw|n ycnc menycIckcn Lchwc ¨cng
kuct|c cng cc||ng ce|untung /c|cn ce||ucngcn nence|tccnkcn
|/uc.¨
W KeLencicn ycnc Le:c( ccn ycnc me|ekcI cnIc( ke|cmpck. cnIc( (c: ccn
cnIc( c(cnc ycnc Le(Lecc menyeLcLkcn kcnf|ik Ick Ie(e|ckcn.
W perspekt|| ini memi|iki p(cpc(:i :eLccci Le(ikuI :
- $eIicp mc:yc(ckcI c|m :ecc|c hc| Iuncuk pc p(c:e: pe(uLchcn:
- $eIicp mc:yc(ckcI c|m :ecc|c hc| mempe(|ihcIkcn keIicck:e:ucicn
ccn kcnf|ik:
- $eIicp un:u( c|m mc:yc(ckcI memLe(ikcn kcnI(iLu:i Ihcp pe(pecchcn
ccn pe(uLchcnnyc:
- $eIicp mc:yc(ckcI :eLccicn cncccIcnyc Le(pcIen:i penccunccn
keke(c:cn Ihcp cncccIc yc |cin.
. PENGERTIAN INDIVIDU
Ìndividum (latin = satuyan kecil yg tdk bisa dibagi
Dlm konsep sosiologi = manusia hidup berdiri sendiri (sendirian tdk berkawan
Pendapat2 lain: Soediman Kartohadiprodjo, Auguste Comte, George H. Mead,
Soerjono Soekanto, dll
FemLenIukcn kep(iLccicn incivicu cipencc(uhi c|eh fckIc(2 keLuyccn.
c(ccni:me Lic|cci:. |inckunccn c|cm & |inckunccn :c:ic| incivicu I:L.
. PENGERTIAN MASYARAKAT
Musyarak (arab = bersama-sama, berubah menjadi masyarakat yg artinya:
berkumpul bersama, hidup bersama saling berhubungan, saling mempengaruhi
Pendpt lain: Auguste Comte, Maurice Duverger, Soerjono Soekanto, Gillin and
Gillin, Mac Ìver, Adham Nasution, dll
3. HUBUNGAN INDIVIDU DAN MASYARAKAT
Bermula dr keluarga dan kondisi sosialnya, kmd membawa kesadaran bhw pribadi
berada dlm lingkungan sosial (masy. Dlm kehidupan masyarakat terdpt perbedaan2,
kekurangan2, persamaan2, kesemuanya saling dipertukarkan Charles H.Cooley:
Manusia tdk bisa hidup sendiri, tanpa berhubungan & bekerjasama dg orang lain.
Hassan Shadily: Manusia (selalu tertarik kpd (kehidup(an bersama.
Faktor pendorong: Hasrat dr Naluri, kelemahan hdp sendiri,.
oon politicon (Aristolteles: manusia sbg makhluk sosial.., Manusia hidup
bersama bukan (hanya persamaan, melainkan krn perbedaan2 (Bergson, dll
4. SYARAT INTGRASI MANUSIA (individu DLM KLPK (masyarakat
a. Ìndividu merasa berhasil mengisi kebutuhan antara satu sama lainnya
b. Tercapainya konsensus (kesepakatan norma2 dan nilai2 sosial
c. Norma2 konsisten dan berlaku cukup lama
. ALTERNANTIF HUBUNGAN INDIVIDU DG MASYARAKAT
a. Status individu lebih dominan thdp masyarakat
b. Status masyarakat lebih dominan thdp individu
c. Ìndividu dan masyarakat saling tergantung
. PENGERTIAN KELOMPOK SOSIAL
Kumpulan orang2 yg mempunyai hubungan interaksional yg melahirkan
perasaan bersama. Roucek dan Warren: 2 atau lebih manusia yg saling
memahami dan terjalin dlm pola interaksi scr keseluruhan. Mayor Polak: suatu
group, sejumlah orang yg saling berhubungan & bersifat sbg sebuah struktur Dll
. KLASIFIKASI KELOMPOK BERDASARKAN TUNTUTAN SITUASIONAL
Pertalian keluarga berdasarkan keturunan yg sama (fisiologis perkawinan,
persamaan agama & kepercayaan bhs & kebudayaan daerah dekat scr
teritorial pemilikan & penggarapan tanah yg sama tanggungjawab yg sama thdp
aturan2 tertentu krn kepentingan pekerjaan kepentingan ekonomis takluk kpd
tuan/majikan yg sama keterikatan yg sama thdp institusi tertentu adanya musuh
yg sama bhs yg sama saling membutuhkan pengalaman bertindak bersama
Situasi tertentu (konflik, assimilasi, akomodasi yg memerlukan kelompok.
3. PROSES TERBENTUKNYA KELOMPOK
Adanya naluri hidup bersama & berkelompok (oon politicon adanya
kepentingan tak terbatas (makhluk kepentingan u/ memenuhi tujuannya
memerlukan kerjasama & berpikir bersama (klpk kepentingan .
.kemudahan mempertahankan hidup kepentingan masa depan yg sama.
Anderson and Parker: kelompok & perangkat norma sosial terjadi krn adanya
komunikasi & interaksi.
Soerjono Soekanto: ttg 4 syarat2 terbentuknya kelompok sosial (hal4
4. MACAM-MACAM KELOMPOK SOSIAL
a. kelompok kekerabatan: dlm masy sederhana, hubungan antar angg kerabat
saling mengenal dekat, tertarik dg kehidupan kekeluarga & tetangga
(berfungsi membina kerukunan, bentuk pamrih scr pisik & jasa sosial.
b. Kelompok utama & sekunder (primary and secondary group: We feeling,
perasaan memiliki angg thdp kelompok sangat besar saling membagi
pengalaman, berencana, memecahkan masalah bersama & berusaha
bersama dlm memenuhi kebutuhan bersama.
c. Gemeinschaft dan Gesellschaft (Ferdinand Tonnies: Gemeins.af, bentuk
kehidupan bersama dg ikatan hub batin scr murni, alamiah & kekal. Ciri
utamanya: intimate (mesra, private (pribadi, terbatas beberapa orang saja,
exclusive (hub hanya utk kita saja. Dasarnya, cinta & kesatuanperasaan
bersama. Jika terjadi konflik, penyelesaiannya menjadi urusan bersama
Gese||scho|t. LenIuk kehicupcn Le(:cmc cc ikcIcn |chi(ich.
:emenIc(c. Ie(LcIc:. huL pe(jcnjicn/kcnI(ck. kepenIinccn (c:icnc|.
kepenIinccn p(iLcci |eLih uIcmc. un:u( kehicupcn |cinnyc me(upckcn
c|cI Le|ckc.
d. Ke|ompok |ormo| don In|ormo|
Ke|ompok |ormo|, :enccjc cicipIckcn Le(cc:c(kcn pe(cIu(cn yc
Iecc: {:ch). :IcIu: cncc cicIu( :e:uci cc pemLcIc:cn Iucc: &
wewencnc.
Ke|ompok In|ormo|. Ie(LenIuk k(n kucnIiIc: pe(Iemucn (uIin yc Iincci
{Le(u|cnc). Le(cc:c(kcn ke:cmccn kepenIinccn. Le(upc k|ik
{c|icue:)= k|pk yc Ie(ikcI kucI cIc: cc:c( pe(:chcLcIcn.
kepenIinccn Le(:cmc cc pe(c:ccn kp|k yc kucI.
. KELOMPOK-KELOMPOK SOSIAL YG TERATUR/Tdk TERATUR
4 Ke|ompok terotur: ke|cmpck yc mempunyci pe(cIu(cn Iecc: ccn
:enccjc cicipIckcn cncccIc2nyc u/ menccIu( huLunccn cnIc(
me(ekc.
4 C|r|-c|r| ke|ompok terotur:
W Memi|iki icenIiIc: kc|ekIif yc Iecc: {mi:c|: Icmpck pc ncmc k|pk.
:imLc| k|pk.c||).
W Memi|iki ccfIc( cncccIc yc (inci.
W Memi|iki p(cc(cm kcI yc Ie(u:-mene(u: cic(chkcn kpc
penccpcicn Iujucn yc je|c:.
W Memi|iki p(c:ecu( kecncccIccn.
4 Contoh ke|ompok terotur: ...
4 Contoh ke|ompok terotur: c|. Le(Lccci pe(kumpu|cn pe|cjc( cIcu
mchc:i:wc. in:Icn:i peme(inIchcn. pc(pc|. c(c mc::c. pe(u:chccn.c||.
4 Ke|ompok t|dok terotur: ke|cmpck yc Ick mempunyci :I(ukIu( cIcu
c(ccni:c:i Ie(IenIu. Ke|ompok ini Ie(LenIuk k(n pe(Iemucn yc Le-
(u|cnc2.
4 Contoh: ke|cmpck Le|cjc(. k|ik. c||.
4 Menu(uI $oerjono $oekonfo: k|ik ccc|ch k|p keci| Icnpc :I(ukIu( fc(mc| yc
:e(inc IimLu| c|m ke|cmpck2 Le:c(. K|ik ciIcncci cccnyc pe(Iemucn2
IimLc| Lc|ik cnIc( cncccIc. Lic:cnyc hcnyc Le(:ifcI ¨cnIc(c kiIc :cjc".
. KELOMPOK SOSIAL DIm MASYARAKAT DESA/KOTA
C|r|-c|r| mosvorokot koto:
Fencc(uh c|cm keci|
McIc pencchc(icn Le(cccm :e:uci cc kech|icn ccn keI(cmpi|cn
kehicupcn :c:ic| Le(:ifcI gesse| schoff {pcIemLcycn). |eLih incivicuc|
ccn kcmpeIiIif
Keccccn :IcIu: :c:ic| pencucuk heIe(ccen
SI(cIifikc:i ccn cife(en:ic:i sos|o| :cnccI mencc|ck {:I(cIifikc:i pencicikcn.
kekuc:ccn. kekcyccn. p(e:Ic:i. c||)
lnIe(ck:i sos|o| ku(cnc ck(cL & ku(cnc pecu|i Ihcp |inckunccnnyc
{huLunccn= kepenIinccn)
KeIe(ikcIcn Ihcp I(cci:i :cnccI keci|
umumnyc Le(pencicikcn |eLih Iincci. (c:icnc|. menchc(cci wckIu. ke(jc
ke(c:. ccn keLeLc:cn
Jum|ch wc(cc kcIc |eLih Lcnyck. pcccI. ccn heIe(ccen
FemLccicn ccn :pe:ic|i:c:i ke(jc |eLih Lcnyck ccn nycIc
Kehicupcn sos|o| ekcncmi. pc|iIik ccn Luccyc cmcI cincmi:. :hc
pe(kemLcnccnnyc cepcI
Ie(Lukc. cemck(cIi:. k(iIi:. mucch mene(imc un:u(2 pe(uLchcn.
pemLchc(ucn
F(cncIc :c:ic| Le(:ifcI fc(mc| :e:uci unccnc2 & pe(cIu(cn yc Le(|cku
Memi|iki :c(cnc p(c:c(cnc & fc:i|iIc: kehicupcn yc (e|cIif Lcnyck.
C|r|-c|r| mosvorokot perdesoon:
LeIcknyc (e|cIif jcuh cc(i kcIc ccn Le(:ifcI (u(c|
Fencc(uh |inckunccn c|cm mc:ih Le:c( Ihc kehicupcn mc:yc(ckcI
McIc pencchc(icn cc(c(i: & (e|cIif hcmccen {Le(Icni. LeIe(nck.
ne|cycn. c||)
Cc(ck kehicupcn :c:ic| Le(:ifcI gemo|nschoff {pccuyuLcn & memi|iki
ccmmuniIy :enIimenI)
Keccccn pencucuk {c:c|-u:u|). IkI ekcncmi. pencicikcn & keLuccyccn
(e|cIif hcmccen
lnIe(ck:i sos|o| inIim. |cnccenc & Le(:ifcI fcmi|i:Iik
Memi|iki keIe(ikcIcn kucI Ihcp Icnch ke|chi(cn & I(cci:i2 wc(i:cn
|e|uhu(nyc
menjunjunc Iincci p(in:ip2 keLe(:cmccn/ccIcnc (cycnc .keke|uc(cccn.
:c|icc(iIc:. mu:ycwc(ch. ke(ukuncn & keIe(|iLcIcn :c:ic|
Jum|ch wc(ccnyc (e|cIif keci| cenccn pencuc:ccn lFIEK (e|cIif (encch.
:ehinccc p(ccuk:i Lc(cnc ccn jc:c (e|cIif jucc (encch
FemLccicn ke(jc & :pe:ic|i:c:i Le|um Lcnyck cikenc|. :hc cefe(en:ic:i
sos|o| mc:ih :ecikiI
Kehicupcn :c:ic| Luccyc Le(:ifcI :IcIi:. mcncIcn cc IkI pe(kemLcnccn
|cmLcn
ku(cnc Ie(Lukc. ku(cnc k(iIi:. pc:(ch Ihcp nc:iL. & :u|iI mene(imc un:u(
Lc(u
Memi|iki :i:Iem ni|ci Luccyc {cIu(cn mc(c|) yc mencikcI & cipeccmi
wc(cc c|m me|ckukcn inIe(ck:i :c:ic| {Iu(cn umumnyc Ick Ie(Iu|i:)
Fencucuk kcn:e(vcIif. Ip |cyc| kpc pimpincn & menjunjunc Iincci IcIc
ni|ci & nc(mc2 yc Le(|cku.
1. DEFINI$I
Kebudovoon: :ucIu cc(c hicup (woys of ||fe) cIcu hc:i| kc(yc mcnu:ic.
me||put|: cc(c Le(piki(. cc(c Le(enccnc. & cc(c Le(Iincck: ci :cmpinc
:ecc|c hc:i| kc(yc nycIc yc cicncccp Le(cunc. Lenc(. & cipcIuhi cIc:
ke:epckcIcn Le(:cmc. SLc hc:i| kc(yc. cu|Iu(e {cc|e(e/|cIin=keLuccyccn)
c(Iinyc mencc|ch/mence(jckcn cpc :cjc kc(yc yc Le(cunc.
Koentjoron|ngrot {1º84): hc|2 yc Le(:cnckuIcn cc ckc| ccn Luci. /:c| kcIc
Luci ccn ccyc {Luciccyc). c(Iinyc ccyc cc(i Luci. kekucIcn cc(i ckc|.
$e|o soemorjon don $oe|o|mon $oemord|: :emuc hc:i| kc(yc. (c:c ccn
cipIc mc:yc(ckcI. Kc(yc menchc:i|kcn Ieknc|cci ccn Luccyc keLencccn:
Fc:c me|ipuIi jiwc mcnu:ic. mewujuckcn kcicch2 & ni|ci2
kemc:yc(ckcIcn: CipIc me(upckcn kemcmpucn menIc| ccn Le(piki(
:e:ec(cnc c|m kehicupcn mc:yc(ckcI. menchc:i|kcn i|mu penceIchucn.
(8oco buku woj|b ho| 47..)
2. LAIAk 8EKALANG KE8bDAYAAN DLM KEHIDbFAN MA$YAkAKAI
KeLuccyccn cicipIck|cn mcnu:ic :Lc :c(cnc/fc:i|iIc: uIk memenuhi
Le(Lccci keLuIuhcn hicupnyc.
. bN$bk-bN$bk KE8bDAYAAN {K|uckhchn)
c. Fe(c|cIcn. pe(|enckcpcn hicup {pckcicn. pe(umchcn. :enjcIc c||)
L. McIc pencchc(icn {pe(Icnicn. :i:Iem p(ccuk:i. c||)
c. Si:Iem kemc:yc(ckcIcn {keke(cLcIcn. c(ccni:c:i. :i:Iem hukum. :i:Iem
pe(kcwincn)
c. 8chc:c {|i:cn. Ie(Iu|i:.)
e. Ke:enicn {:eni (upc. :uc(c. ce(ck. c||)
f. Si:Iem penceIchucn
c. Fe|ici {:i:Iem kepe(ccyccn).
Me|v|||e J. Herskov|ts: c|cI-c|cI Ieknc|cci. :i:Iem ekcncmi. ke|uc(cc.
kekuc:ccn pc|iIik
4. FUNGSI-FUNGSI KEBUDAYAAN
8e(func:i menccIu( mcnu:ic IIc IcIc cc(c Le(Iinckch |cku & Le(LucI u/
memenuhi keLuIuhcn hicupnyc {menccIu( :ikcp pe(i|cku. pe(ccu|cn.
u:chc ccn Leke(jc:cmc mcnu:ic c|m upcyc menccpci Iujucnnyc).
8e(cunc Lcci mcnu:ic uIk me|incunci ci(i cc(i c|cm. menccIu( huLunccn
cnIc(c mcnu:ic. & :Lc wccch cc(i :ecencp pe(c:ccn mcnu:ic.
. SIFAT HAKIKAT KEBUDAYAAN
SeIicp keLuccyccn mempunyci :ifcI2 hckikcI :LL:
- Ie(wujuc ccn Ie(:c|u(kcn cc(i p(i|cku mcnu:ic.
- Ie|ch ccc Ie(|eLih cchu|u mencchu|ui |chi(nyc cene(c:i III. & Ick ckcn
mcIi cc hcLi:nyc u:ic cene(c:i yL:.
- cipe(|ukcn mcnu:ic & ciwujuckcn c|m pe(i|cku mcnu:ic.
- mencckup cIu(cn2 yc Le(i:i kewcjiLcn. Iincckcn2 yc ciIe(imc ccn
ciIc|ck. Iincckcn2 yc ci|c(cnc ccn Iincckcn2 yc ciizinkcn.
. DINAMIKA KEBUDAYAAN
:eIicp keLuccyccn Dincmi:. :Lc ckiLcI cc(i ce(ck mc:yc(ckcI yc
menjcci wccch keLuccyccn.
/|kuIu(c:i me(upckcn p(c:e: pe|eLu(cn keLuccyccn ke|cmpck
mcnu:ic cc un:u(2 keLuccyccn c:inc yc Le(Lecc. :hc |cmLcI |cun
un:u(2 keLuccyccn c:inc iIu ciIe(imc menjcci keLuccyccn :enci(i.
Icnpc menyeLcLkcn hi|cncnyc kep(iLccicn keLuccyccn c:|inyc.
/|kuIu(c:i me(upckcn :ucIu ccnIch ce(ck keLuccyccn {FF: /::imi|c:i)
. STUDI BUDAYA
8uccyc ccc|ch :eLuch cLyek :Iuci yc menc(ik c|m sos|o|og|.
SIuci 8uccyc 8|rm|nghom: me|ihcI Luccyc c|m pe(:pekIif pc|iIik.
kemc:yc(ckcIcn ccn Luccyc iIu :enci(i.
SIuci Luccyc Ick |cci ciccminc:i :Iuci cLyek2 Luccyc Iincci {cvcnt-
gc|/e) ncmun jucc memLecch :ecc(c |cnc:unc Luccyc kcnIempc(e(
yc Le(kemLcnc ci Iencch mc:yc(ckcI. mu|ci cc(i kcmik. Lccccn. :cin:.
hinccc fi|m.
Secc(c umum. :Iuci Luccyc menjc|in :Iuci yc me|iLcIkcn Lcnyck
cnc|i:i: ccn :Iuci c|m ci:ip|in :Iuci kcmunikc:i. pc|iIik. ekcncmi. ccn :Iuci
IIc |incui:Iik cIcu :emic|cci. Semic|cci me(upckcn Liccnc i|mu yc
mempe|cjc(i kcn:ep Icncc :Lc e|emen penyu:un cLyek Luccyc.
Sc|ch :cIu penccyccn kcjicn sos|o|og| Luccyc cikemLcnckcn c|eh
:c:ic|cc Fe(cnci:. Fie((e 8c(cieu {1º30-2002). yc mempe|cjc(i Lcmn pc|c
Luccyc yc Ie(LenIuk cIc: (ucnc pencc|cmcn :c:ic| mcnu:ic yc
menyenIuh hcmpi( :e|u(uh :i:i kehicupcn mc:yc(ckcI mcce(n. mu|ci
cc(i :cin:. Luccyc pcp. Ie|evi:i. c:L.
. NILAI NILAI SOSIAL
W N||o|: cIu(cn2 ccn nc(mc2 yc cicunckcn u/ mencuku( ccn meni|ci
pe(i|cku cIcu pe(LucIcn mcnu:ic cpI cikcIckcn Lenc(-:c|ch. Lcik-Lu(uk.
:e:uci-Ick :e:uci. Lc|eh-Iicck ci|ckukcn.
W Ni|ci: uku(cn :ikcp ccn pe(c:ccn :e:ec(cnc yc Le(kciIcn cc keccccn
Lcik Lu(uk. Lenc( :c|ch. :ukc Ick Ie(hcp :ucIu cLyek {mc(c| mcIe(ic|).
W WJS. Fce(wccc(minIc: Ni|ci cic(Iikcn :Lc Ick:i(cn hc(cc. hc(cc Iukc(
{ucnc). cnckc kepcnccicn. kccc(/muIu/jum|ch/i:i.
W D|m keLuccyccn Ie(cpI ni|ci2 ccn nc(mc2 :c:ic| :Lc pencc(cnc
mcnu:ic Le(LucI u/ menccpci kepuc:cn Ie(IenIu.
W 8oco buku woj|b ho| 50-54)
. NORMA NORMASOSIAL
AIvin L.Bertrand mendefinisikan norma sbg suatu standar tingkah laku yg
terdpt dlm masyarakat. Norma sbg bagian kebudayaan non materi yg
merupakan konsepsi idealis tingkah laku.
Norma2 dlm masyarakat, berbentuk kebiasaan, tatakelakuan, adat istiadat atau
hukum adat. Pd awalnya kebiasaan, kmd dlm proses sosial yg relatif lama
tumbuh menjadi aturan bertindak yg diakui bersama secara sadar. Pd akhirnya
norma2 ini mempunyai kekuatan memaksa dan sanksi.
Norma lebih banyak penekanannya sbg peraturan yg bersanksi.
Sanksi merupakan faktor pengendali individu/klpk agar tdk melanggar batas2
larangan dlm bersikap dan pertindak dlm kehidupan masyarakat. Harapannya
adalah agar stabilitas hubungan antar anggota masyarakat dlm segala bentuk
transaksi dan interaksi sosial tetap terpelihara.
A-duI Syani (27, norma merupakan serangkaian peraturan umum ttg
ukuran baik buruk, pantas atau tidak suatu sikap perilaku dlm kehidupan
masyarakat. Fungsinya sbg alat kendali atau batasan2 tindakan anggota
masyarakat agar sesuai dg kehendak umum. Unsur kendali norma itu terletak
pada kekuatan desakan sosial atas dasar kepentingan bersama.
Ada 4 bagian norma2 sosial, yaitu:
- cara berbuat (usage)
- kebiasaan (folkways)
- tata kelakuan (mores)
- adat istiadat (custom)
(baca buku wajib, hal 55-56)
. PENGERTIAN LEMBAGA KEMASYARAKATAN
/cc LeLe(cpc i:Ii|ch yc (e|cIif :cmc pence(Iicnnyc c|: p(cncIc :c:ic|.
Lcncuncn :c:ic|. |emLccc :c:ic|. in:IiIu:i :c:ic| c||. D|m K8M ini cipckci
i:Ii|ch ¨|embogo kemosvorokoton". k(n |eLih menunjuk pc LenIuk ccn
menccncunc nc(mc2 :c:ic| kehicupcn mc:yc(ckcI.
Lembogo kemosvorokoton: himpuncn nc(mc2 c( :ecc|c IinckcIcn yc
Le(ki:c( pc keLuIuhcn pckck cic|m kehicupcn mc:yc(ckcI.
Lembogo kemosvorokoton cpI jucc cic(Iikcn :Lc c(ccni:c:i c(
Le(Lccci pc|c pemiki(cn ccn ke|ckucn yc Ie(wujuc me|c|ui ckIiviIc:2
kemosvorokoton ccn hc:i|-hc:i|nyc.
D|m :c:ic|cci. |embogo mencckup kcmp|ek:iIc: pe(cIu(cn ccn cccI
i:IicccI yc mempe(Ichcnkcn ni|ci2 yc penIinc.
D|m wcwc:cn cnI(cpc|cci i:Ii|ch |embogo kemosvorokoton |czim
ci:eLuI :Lc :i:Iem ni|ci Luccyc yc Ie(ci(i cc(i kcn:ep:i2 yc hicup c|m
c|cm piki(cn :eLccicn Le:c( wc(cc mc:yc(ckcI. mencenci hc|2 yc
cicncccp cmcI Le(ni|ci c|m hicup.
8oumon (1º82): |emLccc2 {in:IiIuIicn:) ccc|ch LenIuk2 pe(LucIcn
c|m huLunccn ke|cmpck yc ci|e:Ic(ikcn c|eh ku|Iu( & I(cn:fe( ku|Iu(.
E.8. keuter: in:IiIu:i ic|ch :i:Iem Ie(c(ccni:c:i c( p(ckIek2 & pe(cncn2
:c:ic| yc muncu| ci :ekiIc( ni|ci cIcu :e(cnckcicn ni|ci. &
pe(|enckcpcn yc muncu| u/ menccIu( p(ckIek2 Ie(:eLuI :e(Ic
menjc|cnkcn cIu(cn2
A|v|n L. 8ertrond: ln:IiIu:i2 :c:ic| pc hckekcInyc ccc|ch kumpu|cn
nc(mc2 :c:ic| {SI(ukIu(-:I(ukIu( :c:ic|) yc Ie|ch cicipIckcn u/ cpI
me|ck:cnckcn func:i mc:yc(ckcI. ln:IiIu:i2 iIu me|ipuIi kumpu|cn
nc(mc2 & Lukcn nc(mc2 yc Le(ci(i :enci(i.
$oedj|to sosrod|hordjo, memLe(ikcn 2 mcccm pengert|on. yciIu:
W F(cncIc2 yc menccIu( huLunccn cnIc( mcnu:ic cic|m hicup
Le(mc:yc(ckcI & Le(ki:c( :ekiIc( kepenIinccn2 III.
W SLc wccch cIcu c(ccni:c:i u/ memLe(ikcn kekucIcn
kpc p(cncIc2 I:L.
Jcci |embogo c|m pengert|on :c:ic|cci: ccc|ch kcnIinuiIc: p(c:e:
huLunccn cnIc( mcnu:ic cIcu cnIc( ke|cmpck :c:ic| yc Le(func:i
menccIu( ccn meme|ihc(c keIe(cIu(cn pc|c pe(i|cku :e:uci cc
keLuIuhcn hicupnyc. Secc(c (inckc: cpI ci:eLuI :Lc cIu(cn
pe(ike|ckucn yc menenIukcn pc|c2 Iincckcn & huLunccn :c:ic|.
2. PROSES PELEMBAGAAN & PERTAMBAHAN LEMBAGA KEMASYARAKTAN
Froses pe|emLccccn Le(cc:c(kcn Ichcpcnnyc:
c. Ic(cf pe|emLccccn mc:ih terbotos d|ketohu|. ci mcnc kepcIuhcn Ihcp
nc(mc mc:ih (encch c|m proses pe|emLccccnnyc. ccnIch: :ec(cnc
pc:ien :ecc(c nc(mcIif menceIchui kc|cu cic Le(cLcI ke cckIe( mckc
cic punyc hck u/ ci(cwcI cc Lcik. cckIe( jucc :c( nc(mcIif menceIchi
kc|cu cic me(cwcI pc:ien ckcn mempe(c|eh imLc|cn {Ic(cf
pe|emLccccn nc(mc mc:ih Ie(LcIc: menceIchui).
b. Ioro| d|pohom|/d|mengert| {nc(mc Ic(cf cikeIchui menjcci cipchcmi).
Mu|ci ci:ccc(i Lhw c|m Le(pe(i|cku Ie(ikcI cc LcIc:2 III yc Ick Lc|eh
ci|cnccc(. 8i|c ci|cnccc(. ckcn Ie(kenc :cnk:i. Mi:c|: mencemuci mcLi|
hc(u: mempunyci SlM /. Jikc ci|cnccc( ckcn Ie(kenc :cnk:i.
c. Ioro| d|toot|/d|potuh|. jikc :e:ec(cnc Ichu me|cnccc( nc(mc menccpcI
:cnk:i. mckc ic cence(unc ckcn memcIuhi nc(mc2 yc Le(|cku.
d. Ioro| d|horgo|. jikc nc(mc2 yc Le(|cku Ie|ch cipcIuhi c|eh :e:ec(cnc
cIcu :eLccicn Le:c( c(cnc. c(Iinyc nc(mc Ie(:eLuI :ucch cihc(cci.
Nc(mc2 yc cihc(cci. cicunckcn :Lc peccmcn Le(pe(i|cku. & Ie|ch
me|ekcI c|m pe(i|cku mc:yc(ckcI. Jikc kepcIuhcn mc:yc(ckcI Ihcp
nc(mc Ie|ch ci:ccc(i :Lc keLuIuhcn hicupnyc. Le(c(Ii proses
pe|emLccccn nc(mc :ch pc Ic(cf inIe(nc|i:c:i {|nte|nc||ze/).
Abdul Syani (27: Baca.
3. TUJUAN LEMBAGA KEMASYARAKATAN
4 Iujuon: (e|evcn cc FF Nc.5 Ih 2007 IIc peccmcn pencIccn
ke|emLccccn pc:c| 5 ccc|ch uIk mempe(cepcI Ie(wujucnyc
ke:ejchIe(ccn mc:yc(ckcI me|c|ui peninckcIcn pe|cycncn mc:yc(ckcI
ccn pe(cn :e(Ic mc:yc(ckcI c|m pemcLncuncn. pencemLcnccn
kemiI(ccn. pemLe(ccyccn mc:yc(ckcI. ccn kecicIcn |cin :e:uci cc
keLuIuhcn mc:yc(ckcI.
4 pe(wujuccn pc(Ii:ipc:i c|m meninckcIkcn kuc|iIc: huL cnIc( |embogo
kemosvorokoton & cnIc( |embogo kemosvorokoton cc peme(inIch.
:hc Ie(cipIc ke:eimLcnccn Icnccunc jcwcL & kewencnccn cnIc(c
peme(inIch & mc:yc(ckcI.
4 MencipIckcn :uc:cnc kcncu:if yc mencukunc p(c:e: pencucIcn
kemLc|i pe(:cIucn & ke:cIucn mc:yc(ckcI :e(Ic mencc(cnc p(c:e:
peninckcIcn pemchcmcn mencenci cemck(c:i & Hck /:c:i.
4 MeninckcIkcn ke:ccc(cn ccn pemchcmcn mc:yc(ckcI Ihcp hck &
kewcjiLcnnyc c|m menccpci Iujucn Le(:cmc ccc( (c:c cmcn ccn
ke(ukuncn IeIcp Ie(pe|ihc(c.
4 &Ik menccwc:i cccI i:IicccI & IcIc ke|ckucn yc menjcci Lccicn
muI|ck |embogo, :upcyc cnc mc:yc(ckcI menIccIi nc(mc2 yc Le(|cku.
4 &Ik mencemLc|ikcn ke:e(c:icn yc pe(nch mencc|cmi ccnccucn.
4 Utk memLe(i peccmcn kpc cncccIc mc:yc(ckcI c|m Le(:ikcp ccn
Le(pe(i|cku ccc( Ie(hincc( c( kcnf|ik & pe(pecchcn
4 MemLe(i peccmcn Lcci mc:yc(ckcI IIc :i:Iem pencencc|icn :c:ic|
{:ccic| ccnI(c|) Ihcp penyimpcnccn pe(i|cku cncccIcnyc
4. NORMA-NORMA DAN PENGAWASAN SOSIAL ($ocial Control
a. Batas Pengertian
Nc(mc :c:ic|: keLic:ccn umum yc menjcci pcIckcn pe(i|cku c|m k|pk
mc:yc(ckcI & LcIc:cn wi|cych III.
Nc(mc /ct |g /|:ecut ce|ctu|cn :c:|c| Le(kemLcnc :ei(inc cc
ke:epckcIcn2 :c:ic| mc:yc(ckcInyc.
Nc(mc menycnckuI pe(i|cku yc pcnIc: ci|ckukcn c|m inIe(ck:i :c:ic|.
KeLe(ccccn nc(mc c|m mc:yc(ckcI Le(:ifcI memck:c incivicu cIcu
:ucIu ke|cmpck ccc( Le(Iincck :e:uci cc cIu(cn yc Ie|ch Ie(LenIuk.
Nc(mc ci:u:un ccc( huLunccn ci cnIc(c mcnu:ic c|m mc:yc(ckcI cpI
Le(|cnc:unc Ie(IiL :e:uci cc hc(cpcn.
Lanjutan.. Lanjutan..
Fccc cwc|nyc nc(mc ciLenIuk :c( Ick :enccjc. Ip kmc ciccc(i :Lc
keLuIuhcn. mk Ie(un mene(u: ci:u:un ccn ci:empu(nckcn. Nc(mc
c|m kehicupcn mc:yc(ckcI Le(i:i: IcIc Ie(IiL. cIu(cn. ccn peIunjuk
:Icncc( pe(i|cku yc pcnIc: cIcu wcjc(.
b. Mocom Normo
Normo Agomo
Nc(mc /ccmc: pe(cIu(cn :c:ic| yc :ifcInyc muI|ck :Lcmn
pencf:i(cnnyc & Ick cpI ciIcwc( cIcu ciuLch uku(cnnyc k(n Le(c:c|
cc(i Iuhcn. 8ic:cnyc nc(mc cccmc Le(c:c| cc(i cjc(cn cccmc ccn
kepe(ccyccn2 {|e||g|). Fe|cnccc(cn Ihcp nc(mc ini ccc|ch cc:c.
CcnIch: Me|ckukcn :emLchycnc. Ick Le(Lchcnc. Ick mencu(i. c||.
Normo $us||o
Nc(mc :u:i|c: pe(cIu(cn :c:ic| yc Le(c:c| cc(i hcIi nu(cni yc
menchc:i|kcn ckh|ck. :hc :e:ec(cnc cpI memLecckcn yc Lcik &
yc Lu(uk. Fe|cnccc(cn Ihcp nc(mc Le(ckiLcI :cnk:i pencuci|cn :c(
|chi( {cipenjc(c. ciu:i() ccn LcIin {cijcuhi). CcnIch: C(cnc yc
Le(huLunccn inIim ci Iem4 umum cicncccp me|cnccc( nc(mc
:u:i|c.
Normo Kesoponon
Nc(mc ke:cpcncn: pe(cIu(cn :c:ic| yc Le(kciIcn cc cc(c2
Le(pe(i|cku yc wcjc( c|m kehicupcn Le(mc:yc(ckcI. Fe|cnccc(cn
Ihcp nc(mc ckcn menccpcIkcn ce|ccn. k(iIik. Lchkcn mckicn ccn
hujcIcn Ie(ccnIunc IkI pe|cnccc(cn.
CcnIch:
P Mene(imc :e:ucIu cc Icnccn kcncn.
P Ick Le(kcIc kcIc(. kc:c(. ccn :cmLcnc.
P Ick me|ucch ci :emLc(cnc IempcI.
Scnk:i Lcci pe|cnccc(nyc Le(upc cemcchcn. ce|ccn. hinccn. cIcu
cikuci|kcn ccn cic:inckcn cc(i pe(ccu|cn :e(Ic ci pe(mc|ukcn
Normo Keb|osoon
Nc(mc keLic:ccn: :ekumpu|cn pe(cIu(cn :c:ic| IIc peIunjuk pe(i|cku
yc ciu|cnc-u|cnc. :hc pe(i|cku I:L menjcci keLic:ccn incivicu.
Fe|cnccc(cn Ihcp nc(mc ini Le(ckiLcI ce|ccn. k(iIik. Lchkcn
pencuci|cn :c( LcIin.
CcnIch:
MemLcwc c|eh2 cpcLi|c pu|cnc kcmpunc. Le(:c|cmcn
keIikc Le(Iemu.
P Kode Et|k
P Kcce eIik: IcIcncn eIikc yc ci:epckcIi c|eh k|pk mc:yc(ckcI III.
P CcnIch: kcce eIik ju(nc|i:Iik. kcce eIik pe(wi(c. kcce eIik
kecckIe(cn.
P Kcce eIik Ie(mc:uk c|m nc(mc :c:ic|. ncmun Li|c ccc kcce eIik
yc memi|iki :cnk:i yc (e|cIif Le(cI. mckc mc:uk c|m kcIecc(i
nc(mc hukum.
c. Froses Ierbentuknvo Normo $os|o|
P Mcnu:ic :eLccci mch|uk :c:ic| memi|iki keIe(ccnIunccn cc mcnu:ic
|cin. Me(ekc hicup c|m ke|cmpck2. Lcik ke|cmpck kcmunc| mcupun
ke|cmpck mcIe(ii|.
P Me(ekc memp keLuIuhcn yc Le(Lecc-Lecc. Lcik :c( incivicu/k|pk
menyeLcLkcn LenIu(cn kepenIinccn. &Ik menjccc ke:eimLcnccn
kepenIinccn I:L. mk ciLenIuk|ch nc(mc :Lc peccmcn pe(i|cku.
d. Froses terbentuknvo Normo Hukum
Me:kipun c|m kehicupcn Le(mc:yc(ckcI Ie|ch ccc nc(mc :c:ic| uIk
menjccc ke:eimLcnccn kepenIinccn2nyc. ncmun nc(mc :Lc
peccmcnpe(i|cku ke(cp ci|cnccc( cIcu Ick cipcIuhi. K(n iIu ciLucI|ch
nc(mc hukum :Lc pe(cIu(cn/ke:epckcIcn Ie(Iu|i: yc memi|iki :cnk:i
ccn c|cI peneccknyc.
Lanjutan.. Lanjutan..
e. Ferbedoon ontoro normo hukum don normo sos|o|:
1. Normo hukum
P /Iu(cnnyc pc:Ii {Ie(Iu|i:)
P MencikcI :emuc c(cnc
P Memi|iki c|cI penecck cIu(cn
P DiLucI c|eh pencuc:c
P Scnk:inyc Le(cI
2. Normo $os|o|
P Kcccnc cIu(cnnyc Iicck pc:Ii ccn Iicck Ie(Iu|i:
P /cc/Icknyc c|cI penecck Ick pc:Ii {kcccnc ccc. kcccnc Ick)
P DiLucI c|eh mc:yc(ckcI
P Scnk:i (inccn.
Lanjutan..norma Lanjutan..norma
f. Pengawasan SosiaI ($ocial Control
. Dlm kehidupan masyarakat, sederhana atau modern, senantiasa
menghendaki ketertiban, keteraturan, keseimbangan dan keamanan.
2. Ada kecenderungan aktivitas manusia dlm kehidupan masyarakat bersifat
konsisten dan konstan, shg kmd membentuk pola2 ketertiban. Masyarakat
cenderung mempertahankan ketertiban, shg relatif tertutup (bertentangan
terhadap perubahan.
3. Dlm kehidupan masyarakat, tindakan manusia selalu diatur dan dibatasi
oleh berbagai norma sosial. Tujuannya adalah agar tindakan manusia tdk
saling bertentangan, berselisih, konflik dan tdk merugikan pihak lain,
sbgmn digariskan norma sosial yg telah disepakati bersama.
4. Norma2 sosial yg berlaku berfungsi sbg pengendali setiap kelakuan
manusia dlm kehidupan masyarakat atau laim disbut "pengawasan
sosial".
5. Dalam konsep sosiologi, pengawasan sosial dpt diartikan sbg suatu proses
pembatasan tindakan yg bertujuan utk mengajak , memberi teladan,
membimbing atau bahkan memaksa setiap anggota masyarakat, agar
patuh terhadap norma2 sosial yg berlaku.
Mayor Polak..
Lanjutan..norma Lanjutan..norma
6. Mayor Polak: pengawasan sosial dpt berfungsi sbg penekan
kemungkinan2 pelanggaran thdp norma2, nilai2 dan peraturan2, shg
disiplin dlm klpk cenderung dpt dipertahankan.
7. Jadi fungsi pengawasan sosiaI : utk mendisiplinkan anggota masyarakat,
dan menghindari atau membatasi penyimpangan perilaku , mencegah
penyelewengan2, meluruskan melanggar norma2 sosial yg berlaku.
8. Teknik pengawasan sosial dpt dilakukan dg 2 cara, yaitu: persuasif
(persuasive dan kursif (coersive. Cara persuasif : pengawasan dg cara
memberi contoh, mengajak, membimbing pelaku penyimpangan utk
kembali pd pola kelakuan semula sesuai dg norma sosial yg berlaku.
Sedangkan cara kursif: pengawasan dg cara memaksa dan mengancam
pelaku penyimpangan dg kekerasan pisik. Kedua cara ini dpt diterapkan
secara efektif sesuai dg kondisi penyimpangan yg terjadi.
9. Ada juga pengawasan sosial yg dilakukan dg menjatuhkan sanksi, hukum
dan sosial. Sanksi sosial berupa pengasingan, pengucilan dr pergaulan,
sedangkan sanksi hukum berupa proses pengadilan berdasarkan hukum
formal.
. Abdulsyani: Kepatuhan angg masyarakat thdp norma2 sbg unsur
pengawasan sosial tergantung pd beberapa faktor (-uku waji- aI -3
Lanjutan Lem-aga.. Lanjutan Lem-aga..
. CIRI UMUM & TIPE LEMBAGA KEMASYARAKATAN
G||||n don G||||n. mencu(cikcn LeLe(cpc c|r| Lembogo Kemosvorokoton
{|emLccc :c:ic|). yciIu :LL:
Me(upckcn c(ccni:c:i pemiki(cn & pc|c2 pe(i|cku yc Ie(wujuc c(
ckIiviIc:2 kemc:yc(cIcn c( cc(c/pe(LucIcn :cmpci cc cccI-i:IicccI.
proses pe|emLccccn memLuIuhkcn wckIu yc cukup |cmc u/
menccpci IkI kekeLc|cn Ie(IenIu.
Mempunyci :cIu cIcu LeLe(cpc Iujucn.
Mempunyci c|cI2 pe(|enckcpcn yc cipe(cunckcn u/ menccpci Iujucn.
SimLc|2 me(upckcn ci(i khc: |emLccc kemc:yc(ckcIcn. mi:c|: INl
mempunyci :iLc|2 Ie(:enci(i /L. /&. /D. c||.
mempunyci I(cci:i Ie(Iu|i:/Iicck Ie(Iu|i:.
Seccnckcn t|pe2 Lembogo Kemosvorokoton ccc|ch :LL:
o. Cresc|ve |nst|tut|on. ccc|ch |emLccc kemc:yc(ckcIcn p(ime( k(n
Ie(LenIuk :c( Ick :enccjc IumLuh c( cccI-i:IicccI. Mi:c|: hck mi|ik.
pe(kcwincn. cccmc. c||.
Enocted |nst|tut|on ccc|ch |emLccc kemc:yc(cIcn yc :enccjc ciLenIuk
u/ memenuhi Iujucn Ie(IenIu. Mi:c|nyc: |emLccc uIcnc-piuIcnc.
|emLccc pe(ccccnccn. |emLccc pencicikcn c||.
Lanjutan... Lanjutan...
b. Lembogo kemosvoroton Le(cc:c(kcn :i:Iem ni|ci2 yc ciIe(imc
mc:yc(ckcI cikcIecc(ikcn pc:
8os|c |nst|tut|on ccc|ch |emLccc kemc:yc(ckcIcn yc :cnccI
penIinc u/ meme|ihc(c ccn mempe(Ichcnkcn IcIc Ie(IiL c|m
mc:yc(ckcI. Mi:c|: keiuc(cc. :ekc|ch. necc(c. c||.
$ubs|d|orv |nst|tut|on ccc|ch |emLccc kemc:yc(cIcn yc
cicncccp ku(cnc penIinc c|eh mc:yc(ckcI Ie(IenIu. Mi:c|:
|emLccc (ek(ec:i.
&ku(cn |embogo kemc:yc(cIcn Ie(mc:uk Lc:ic in:IiIuIicn cIcu
:uL:icic(y in:IiIuIicn Ie(ccnIunc c( mc:c hicup mc:yc(ckcI I:L.
c. Lembogo kemosvorokoton cipcnccnc c( :ucuI pene(imccn
mc:yc(ckcI:
Approoch cIcu $oc|o| $onct|on Inst|tut|ons. |emLccc
kemc:yc(ckcIcn yc ciIe(imc c|eh mc:yc(ckcI. mi:c|: Sekc|ch.
Fe(u:chccn. c||.
bnsonct|on Inst|tut|on. |emLccc kemc:yc(ckcIcn yc ciIc|ck
cieh mc:yc(ckcI. Mi:c| |emLccc kemc:yc(ckcIcn yc
ciLenIuk c|eh pc(c penjchcI cIcu pc(c p(emcn. c||.
. PENGERTIAN INTERAKSI SOSIAL
Ìnteraksi sosial adalah hubungan2 timbal balik yg dinamis antar individu, antar
kelompok, atau antar individu dg kelompok.
Seseorang dlm mempengaruhi orang lain melalui kontak langsung spt melalui
gerak pisik, dlm obrolan, pendengaran, melalui pandangan, dll. Sedangkan
kontak tdk langsung spt melalui tulisan, telepon dll.
Roucek dan Warren: Ìnteraksi sosial adalah suatu proses melalui tindak balas
tiap klpk ber-turut2 menjadi unsur penggerak bagi tindak balas dari klpk lain.
Atau proses timbal balik, di mana satu klpk beraksi (bertindak kpd klpk lain,
dan yg lain bereaksi (membalas tindakan. Oleh krn itu interaksi sosial
merupakan dasar segala proses sosial.
. SYARAT INTERAKSI SOSIAL
Terjadinya interaksi sosial, krn adanya saling mengerti antar pihak2 ttg maksud
dan tujuan masing2 dlm hubungan sosial.
Dlm proses sosial, interaksi terjadi jika telah memenuhi syarat2 kontak dan
terjadi komunikasi sosial, yaitu:
Lanjutan Lanjutan. .
. Kontak, yaitu: hubungan antara orang atau lebih melalui percakapan dg
saling mengerti tentang maksud dan tujuan masing2 dlm kehidupan
masyarakat. Unsur penting dlm interaksi sosial adalah saling mengerti
antara kedua belah pihak yg berinteraksi sedangkan kontak pisik bukan
merupakan syarat utama interaksi sosial.
Soerjono Soekanto: Kontak sosial primer, yaitu kontak sosial dlm bentuk
tatap muka, bertemu, berjabat tangan, ber-cakap2 antar pihak yg
melakukan kontak sosial. Sedangkan yg bersifat sekunder, yaitu kontak yg
tdk langsung, membutuhkan perantara, spt melalui telepon, radio, surat, dll.
2. Komunikasi sosiaI , yaitu kesamaan pandangan antara orang2 yg
berinteraksi terhadap suatu obyek.
Dlm komunikasi seseorang memberikan tafsir pd perikelakuan orang lain
berwujud pembicaraan, sikap atau gerak pisik, tentang perasaan2,
keinginan2 yg ingin disampaikan.
Dg komunikasi, sikap dan perasaan seseorang/klpk dpt diketahui dan
dipahami oleh pihak lain, shg terjadi interaksi sosial.
Dlm komunikasi dpt terjadi multi tafsir thdp sikap perilaku masing2 orang yg
sedang berhubungan. Misal: jabatan tangan bisa berarti kesopanan,
persahabatan, bangga dll bgt juga makna sebuah senyuman..
3. INTERAKSI SOSIAL S-g UNSUR UTAMA DIm KEHIDUPAN MASYARAKAT
W HuL cnIc( mcnu:ic. (e|c:i2 :c:ic| menenIukcn :I(ukIu( mc:yc(ckcI.
W HuL cnIc( mcnu:ic cIcu (e|c:i2:c:ic| Ie(jcci me|c|ui kcmunikc:i.
W Kcmunikc:i me(upckcn cc:c( cc(i exi:Ien:i :ucIu mc:yc(ckcI.
W HuL cnIc( mcnu:ic. (e|c:i2 :c:ic|. huL :cIu cc yc |cin wc(cc2
mc:yc(ckcI. mewujuckcn cincmikc pe(uLchcn ccn pe(kemLcnccn
mc:yc(ckcI.
W lnIe(ck:i :c:ic| ccc|ch kunci :emuc kehicupcn :c:ic|. Icnpc inIe(ck:i
:c:ic|. mk Ick ccc kehicupcn Le(:cmc.
W lnIe(ck:i :c:ic| me(upckcn :yc(cI uIcmc Ie(jccinyc ckIiviIc:2 :c:ic|.
W lnIe(ck:i :c:ic| me(upckcn huLunccn yc cincmi:. menycnckuI huL
cnIc(c c(cnc pe(c(cnccn. cnIc(c ke|cmpck2. ccn cnIc(c c(cnc
pe(c(cnccn cc ke|cmpck.
4. BENTUK-BENTUK INTERAKSI SOSIAL
inIe(ck:i :c:ic| cpIcikcIecc(ikcn ke c|m 2 LenIuk. yciIu:
1. Interoks| sos|o| osos|ot||. yckni mencc(ch kpc LenIuk2 c:c:ic:i
{huLunccn cIcu ccLunccn) :epe(Ii :
c. Ke(jc :cmc
ucIu u:chc Le(:cmc cnIc(c c(cnc pe(c(cnccn cIcu ke|cmpck uIk
menccpci Iujucn Le(:cmc.
L. /kcmccc:i
:ucIu p(c:e: penye:ucicn :c:ic| c|m inIe(ck:i cnIc(c p(iLcci ccn
ke|cmpck2 uIk me(ecckcn pe(IenIcnccn.
c. /:imi|c:i
p(c:e: :c:ic| yc IimLu| Li|c ccc ke|cmpck mc:yc(ckcI cc |cIc(
Le|ckcnc keLuccyccn yc Le(Lecc :c|inc Le(ccu| :c( inIen:if c|m
jcnckc wckIu |cmc. :hic |cmLcI |cun keLuccyccn c:|i Le(uLch :ifcI
ccn wujucnyc menjcci keLuccyccn Lc(u {ccmpu(cn).
c. /ku|Iu(c:i
p(c:e: :c:ic| yc IimLu|. cpcLi|c ke|cmpck mc:yc(ckcI cc
keLuccyccn III cihcccpkcn cc un:u(2 keLuccyccn c:inc. :hc
|cmLcI |cun un:u( 2 keLuccyccn c:inc iIu ciIe(imc menjcci
keLuccyccn :enci(i. Icnpc menyeLcLkcn hi|cncnyc kep(iLccicn
keLuccyccn c:|i.
2. Interoks| sos|o| vg bers||ot d|sos|ot||. yckni mencc(ch kpc LenIuk2
pe(IenIcnccn cIcu kcnf|ik. :epe(Ii:
c. Fe(:cinccn
pe(jucnccn yc ci|ckukcn pe(c(cnccn cIcu ke|cmpck :c:ic| III. uIk
mempe(c|eh kemencnccn cIcu hc:i| :c( kcmpeIiIif. Icnpc
menimLu|kcn cnccmcn cIcu LenIu(cn fi:ik Ihcp |cwcn.
L. KcnI(cven:i
LenIuk p(c:e: :c:ic| yc Le(ccc ci cnIc(c pe(:cinccn ccn kcnf|ik.
Wujuc kcnI(cven:i :c|. :ikcp Ick :encnc. Lcik :c( Ie(:emLunyi
mcupun :c( Ie(cnc2cn yc ciIujukcn Ihcp pe(c(cnccn cIcu
ke|cmpck cIcu Ihcp un:u(2 keLuccyccn cc|cnccn III. Sikcp I:L cpI
Le(uLch menjcci keLencicn. ckcn IIp Ick :cmpci menjcci kcnf|ik.
c. Kcnf|ik
p(c:e: :c:ic| cnIc( pe(c(cnccn cIcu ke|cmpck mc:yc(ckcI III.
ckiLcI cccnyc pe(Lecccn pchcm ccn kepenIinccn yc :cnccI
mencc:c(. :hc menimLu|kcn ccp cIcu ju(cnc pemi:ch yc
menchcmLcI inIe(ck:i :c:ic| ci cnIc(c yc Le(Iikci .
5. CIkI CIkI INIEkAK$I $O$IAL
/cc 4 ci(i inIe(ck:i :c:ic|. yciIu:
c. Jum|ch pe|ckunyc |eLih cc(i :cIu c(cnc
L. Ie(jccinyc kcmunikc:i ci cnIc(c pe|cku me|c|ui kcnIck :c:ic|
c. Mempunyci mck:uc cIcu Iujucn ycnc je|c:
c. Di|ck:cnckcn me|c|ui :ucIu pc|c :i:Iem :c:ic| Ie(IenIu
. PENGERTIAN STRUKTUR DAN STRATIFIKASI SOSIAL
$truktur sos|o| cpI cic(Iikcn :Lc :u:uncn mc:yc(ckc( yc cicc|cmnyc
Ie(ccpcI pemLecccn func:i mc:inc2 incivicu cIcu k|pk.
Ke|uc(cc pc hckekcInyc me(upckcn minicIu( mc:yc(ckcI. k(n c|m
ke|uc(cc Ie(ccpcI sfrukfur ke|uc|gc. yciIu Ie(cpI :u:uncn yc Le(Lecc-
Lecc Le(cc:c(kcn func:i. Iucc:. pe(cn ccn Icnccunc jcwcL mc:inc2.
cnIc( cncccIc ke|uc(cc. /ych. lLu. /nck. cIcu pemLcnIu (umch .
Abdu| $von| (2007:ó8) Lhw SI(ukIu( Sc:ic| cpI cicefini:ikcn :Lc IcIcncn
:c:ic| c|m kehicupcn mc:yc(ckcI yc ci c|mnyc Ie(kcncunc huLunccn
IimLc| Lc|ik cnIc(c :IcIu: ccn pe(cncn cc LcIc:2 pe(cnckcI un:u(2
:c:ic| yc menunjuk pc :ucIu keIe(cIu(cn pe(i|cku. :hc cpI memLe(ikcn
LenIuk :ucIu mc:yc(ckcI.
l:Ii|ch Jcwc "konco w|ngk|ng" :Lc "temon be|okong". pc(c i:I(i
memeccnc pe(cncn cmcI penIinc c|m ke|uc(cc. Jikc Ick mcmpu
Le(pe(cn :Lc Iemcn Le|ckcnc. mckc ke|uc(cc ckcn kehi|cnccn
ke:eimLcnccn . Jcci Iicck|ch Le(|eLihcn jikc wcniIc mencccnIikcn
|cki2 mencc(i ncfkch. mk (umch Icnccc ckcn kehi|cnccn (cIu
penyeimLcnc.
D|m struktur ke|uc(cc. kecucukcn. func:i ccn IcnccuncjcwcL mc:inc2
Ie|ch Ie(:u:un {kc|cu Lc|eh cikcIckcn Ie|chciIckci(kcn) :ecc(c c|cmich.
Jikc pe(cn cipe(Iukc(kcn. cpI mencckiLcIkcn ci:hc(mcni.
keIicck:e(c:icn . Lchkcn kekcccucn sos|o|. Fenye(cccmcn hcnyc
munckin ci|ckukcn I(hc LcLcI hck ccn kewcjiLcnnyc cIcu hcnyc
ciIe(cpkcn Ihcp Lchcn. mcce| pckcicnnyc.
. CIRI-CIRI DAN SIFAT STRUKTUR SOSIAL
c. Mencccu pc huL2 :c:ic| pckck yc cpI memLe(ikcn LenIuk cc:c(
mc:yc(ckcI. ccn LcIc:cn2 ck:i.
L. Mencckup :emuc huL2 :c:ic| yc Le(:ifcI ncn p(c:e: {Ie(cIu() c( :i:Iem
:c:ic|.
c. Me(upckcn :e|u(uhcn keLuccyccn mc:yc(ckcI yc cpI cipcnccnc :Lc
:ucIu kenycIccn empi(i: c( huL :c:ic| cnIc( incivicu.
c. Me(upckcn (ec|iIc: :c:ic| yc Le(:ifcI :IcIu: ccn memLeku. :hc cpI
ci:eLuI :Lc c:pek :IcIi: c( p(c:e: :c:ic|.
e. Me(upckcn Ichcpcn pe(uLchcn mc:yc(ckcI: 1) Ie(cpI pe(cncn :Lc
un:u( peuLch. ccn 2) c|m pe(uLchcn Ie(cpI Ichcp pe(henIicn
:IcLi|iIc:. keIe(cIu(cn ccnL inIec(iIc: :c:ic|.
3. LATAR BELAKANG TERJADINYA STRATIFIKASI SOSIAL
Defini:i F|t|r|m A. $orok|n: pe|cpi:cn sos|o| me(upckcn pemLecccn
pencucuk cIcu mc:yc(ckcI ke c|m ke|c:2 :c( Le(IinckcI {hie(c(ki:).
Wujudnvo: |cpi:cn2 cc|cm mc:yc(ckcI. ccc |cpi:cn cIc:. Iencch &
ccc |cpi:cn2 Lcwch. SeIicp |cpi:cn ci:eLuI :I(cIc sos|o|.
8ruce J. Cohen: :i:Iem :I(cIifikc:i ckcn menempcIkcn :eIicp incivicu pc
ke|c: :c:ic| yc :e:uci Le(cc:c(kcn kuc|iIc: yc cimi|iki.
L8 terjod|nvo strot|||kos|: k(n c|m kehicupcn mc:yc(ckcI Ie(ccpcI un:u(2
fc:i|iIc: hicup yc cicncccp Le(hc(cc cIcu Le(ni|ci Iincci.
/cc |oktor utomo yc mencc(cnc Ie(jccinyc :I(cIifikc:i :c:ic|. c|:
c) SeIicp incivicu cIcu k|pk memi|iki kemcmpucn yc Le(Lecc c|m
upcyc mempe(c|eh fc:i|iIc: hicup yc cicncccp penIinc.
L) Iicp incivicu cIcu k|pk mempunyci pcnccnccn yc (e|cIif :cmc Ihc
cLyek kepenIinccn .
c) Iicp lncivicu cIcu k|pk :e|c|u mempunyci cLyek kepenIinccn yc
cip(ic(iIc:kcn ccn ciLcnccckcn.
Dc kemcmpucn yc Le(Lecc. mckc Ick ccc jcmincn mc:inc2 pihck
cpI mempe(c|eh fc:i|iIc: hicup ccn keLcncccn yc :cmc.
Kcnci:i I:L Le(|cnc:unc Ie(u: c|m kehicupcn mc:yc(ckcI. :hc
Ie(LenIuk|ch pe|cpi:cn :IcIu: mc:yc(ckcI :e:uci cc (cccm
kepenIinccn p(ic(iIc: ccn keLcnccccn mc:inc2.
Fc:i|iIc:2 hicup yc ciLcnccckcn iIu cnIc(c |cin: ucnc. peke(jccn.
kecucukcn. pemi|ikcn Icnch. :IcIu: :c:ic| III {:pI keIckchcn c|m
mc:yc(ckcI. ke:c|ehcn Le(cccmc). pimpincn c(ccni:c:i Ie(IenIu. c||.
Fendpt |o|n: uku(cn ccmincn :Lc cc:c( pemLenIukcn :I(cIifikc:i
:c:ic|. c|: 1) uku(cn kekcyccn. 2) uku(cn kekuc:ccn ccn wewencnc.
3) uku(cn kehc(mcIcn. 4) uku(cn i|mu penceIchucn.
(d|m sfrof|f|kos| sos|o| benfuk)
4. FUNGSI STRUKTUR SOSIAL
4 Secc(c umum func:i :I(ukIu( :c:ic| c|m kehicupcn mc:yc(ckcI ccc|ch:
1. unIuk meme|ihc(c kcnIinuiIc: cpc2 yc Le(:ifcI :I(ukIu(c|.
2. SLc cc:c( uIk mencncmkcn ci:ip|in :c:ic|: k(n cIu(cn ci:ip|innyc c(
c|m k|pk :enci(i. mckc pe(|ckucn penccwc:cn cence(unc |eLih
mucch ciIe(imc :cL kepenIinccn :enci(i.
3. SLc un:u( penccwc:cn :c:ic| uIk memLcIc:i penye|ewenccn cIc:
nc(mc2 k|pk.
4. Nc(mc2 ci c|mnyc :Lc LcIc:2 ckIiviIc: incivicu ccc( :e|c|u
menye:ucikcn ci(i cc keIe(IiLcn ccn keIe(cIu(cn mc:yc(ckcI.
4 menu(uI Em||e Durkhe|m: func:i :I(ukIu( :c:ic| c|: 1) kcnI(c| :c:ic|. 2)
:IcLi|iIc: ke|uc(cc. 3) :ifcI heIe(cceniIc: < :ifcI kc|ekIiviIc:.
4 menu(uI Ank|e MM.Hoogve|t (1º85):
1. func:i mempe(Ichcnkcn pc|c {pcIIe(n mcinIencnce)
2. func:i inIec(c:i
3. func:i penccpcicn Iujucn
4. func:i cccfIc:i
. SISTEM STRATIFIKASI SOSIAL
Si:Iem $trot|||kos| menu(uf :ifcInyc cpI cicc|cnckcn menjcci :I(cifikc:i
Ie(Lukc .Ie(IuIup ccn ccmpu(cn.
$|stem tertutup mcnckc|c :eIicp cncc mc:yc(ckcI IeIcp pc :IcIu: yc
:cmc cc c(cnc Iucnyc: cncccIc cc(i :eIicp :I(cIc :u|iI mencccckcn
mcLi|iIc: ve(Iikc|. CcnIch: 1) Kcum Suc(c Ick Li:c pincch pc:i:i ncik ci
|cpi:cn 8(chmcnc: 2) Fc:ic|i: {ku|iI hiIcm) cicncccp ci pc:i:i (encch Ick
Li:c pincch ci pc:i:i ku|iI puIih yc cicncccp Iincci: ) Feccc| {cc|cnccn
hcmLc Ick Li:c pincch ke pc:i:i (cjc/Lcnc:cwcn).
$|stem terbuko, Le(:ifcI cincmi: k(n mcLi|iIc:nyc Iincci. SeIicp cncccIc
:I(cIc LeLc: meninckcIkcn :IcIu:nyc. Lcik ve(Iikc| cIcu hc(i:cnIc|. Iicp
c(cnc LeLc: mencucuki :IcIu: Le(Lecc cc c(cnc Iucnyc. Li:c |eLih
Iincci /|eLih (encch. FckIc(2 yc munckin cpI meyeLcLkcn Ie(jccinyc
:I(cIifikc:i Ie(Lukc c|: pe(Lecccn pe(cncn & :IcIu: pencicikcn &
peke(jccn. Contoh: c(cnc mi:kin Li:c jcci kcyc k(n u:chcnyc.
$|stem compuron, me(upckcn kcmLinc:i Ie(Lukc ccn Ie(IuIup. Contoh:
c(cnc Lcmpunc Le(ce|c( Fenci(cn memp kecucukcn Iincci ccn
Ie(hc(mcI c|m |inckunccn mc(ccnyc. Ip :Lc kc(ycwcn ic hc(u: Iuncuk
cc keLijckcn cIc:cnnyc. :uLLcc. kcLcc cIcu kc(c ci |inckunccn
ke(jcnyc. /(Iinyc . ic hc(u: menye:ucikcn ci(i cc cIu(cn k|mp ci |uc(
kekuc:ccnnyc.
. KELAS-KELAS DIm KEHIDUPAN MASYARAKAT $cc|c| C|c::e:
Fc cwc|nyc Ick ccc ke|c: c|m mc:yc(ckcI pc jcmcn kcmunc| p(imiIif.
Fc jcmcn ini. c(cnc :c|inc Ic|cnc uIk Le(Ichcn hicup & me|incunci ci(i
c( Le(Lccci Lchcyc. &Ik Le(Ichcn hicup h(: Le(Lu(u. mencumpu|kcn
mckcncn uIk cimckcn Le(:cmc.
Fe(Lecccn mu|ci muncu|. IcIkc|c IempcI Iinccc| ccn cc|cnccn
me(ekc menjcci Le(Lecc cnIc(c k|pk :cIu cc yc |cinnyc.
Fe(Lecccn jucc muncu| k(n cccnyc pe(Lecccn keIe(cmpi|cn. Lchc:c.
kekucIcn. jum|ch pencikuI. kekuc:ccn cIc: c(ec| |chcn . c||.
Ie(LenIuknyc ke|c:2 sos|o| jucc ckiLcI cc(i pemLccicn ke(jc :c( sos|o|.
ccn pe(Lecccn kepemi|ikcn p(iLcci cIc: c|cI2 p(ccuk:i. Mc(x
menccc|cnckcn strot|||kos| :c:ic| c|m cimen:i ekcncmi: un:u( pc|inc
pckck ccc|ch kepemi|ikcn cIc: c|cI p(ccuk:i. C|eh k(n iIu ke|c: :c:ic|
cpI cic(Iikcn :Lc pemLecccn incivicu cIcu ke|cmpck Le(cc:c(kcn
k(iIe(ic ekcncmi.
Menu(uI Horton ond Hunt keLe(ccccn ke|c: :c:ic| c|m mc:yc(ckcI
Le(pencc(uh Ihcp LeLe(cpc hc|. c|: ccc|ch icenIifikc:i ci(i ccn
ke:ccc(cn ke|c: :c:ic|. pc|c ke|uc(cc. ccn muncu|nyc :imLc| :IcIu: c|m
mc:yc(ckcI.
Menu(uI Horton don Hunt {1ºº2: 12-13): Ke|c: :c:ic| mempunyci
pencc(uh c|m pc|c kehicupcn mc:yc(ckcI. yciIu:
1. lcenIifikc:i ci(i cIc: ke|c: sos|o| memLe(ikcn pencc(uh Ihcp pe(i|cku
:e:ec(cnc. Fe(c:ccn icenIifikc:i memLucI incivicu cence(unc
meni(u nc(mc2 pe(i|cku ke|c: sos|o| yc cicncccp :e:uci. Mi:c|: c(cnc
yc me(c:c ccc ci ke|c: ek:ekuIif Le(u:chc uIk mckcn minum ci kcfe
cp wc(unc Iecc|. Wc|cupun Li|c ciuku( cc uku(cn c||v||ege
:e:unccuhnyc L|m cpI cikcIecc(ikcn ke|c: ek:ekuIif
2. Ke|c: sos|o| cpI mempencc(uhi pemLenIukcn pc|c2 ke|uc(cc.
/|Ie(ncIif pemLenIukcn ke|uc(cc Lcci kc|cnccn cIc: |eLih Lcnyck
ciLcncinckcn kc|cnccn Lcwch. CcnIch wcniIc cc penchc:i|cn
Iincci :c( ekcncmi mcnci(i. cpI memi|ih Le(umchIcnccc cIcu cukup
memLenIuk ke|uc(cc :|ng|e cc|ent. Seccnckcn wcniIc yc
Le(penchc:i|cn (encch Ick Ie(|c|u mcnci(i :c( ekcncmi cence(unc
mencc(i pc:cnccn uIk memLenIuk (umch Icnccc. KeLic:ccn
memLccc ckcn |eLih ci uIcmckcn pc ke|c: cIc: cIcu menencch.
ciLcncinckcn pc ke|c: Lcwch.
3. ...
3. Muncu|nyc :imLc| :IcIu: yc mencncckcn :IcIu: :e:ec(cnc c|m
mc:yc(ckcI. /cc kecence(unccn c(cnc :e|c|u menunjukkcn
ke|eLihcnnyc kpc c(cnc |cin. SimLc| :IcIu: Le(func:i
memLe(iIchukcn :IcIu:nyc kpc c(cnc |cin. CcnIch :imLc|2 :IcIu::
cc(c menycpc. Lchc:c. ccyc Lchc:c. Lu:cnc. pe(hic:cn. LenIuk
ccn |eIck (umch. kecicIcn (ek(ec:i. SimLc| :IcIu: ini cpI jucc
cicnIi|kcn :Lc :imLc| cenc:i.
. UNSUR-UNSUR STRATIFIKASI SOSIAL (Lapisan masyarakat
1. Kedudukon {SIcIu:)
- /:c(iLec-:IcIu: : kecucukcn yc cuIu(unkcn /ciwc(i:kcn Icnpc
mempe(hcIikcn pe(Lecccn (chcnich ccn kemcmpucn.
- /:chievec :IcIu:: kecucukcn yc ciccpci c|eh :e:ec(cnc cc u:chc2
yc ci:enccjc.
Kecucukcn cpI Ie(|ihcI cc(i :IcIu: :ymLc| {cc(c Le(pckcicn.
pe(ccu|cn. ce|c( c||.)
2. Feronon (ro|e): me(upckcn c:pek cincmi: kecucukcn. Jikc :e:ec(cnc
menjc|cnkcn hck & kewcjiLcn :e:uci cc kecucukcnnyc mckc cic
Ie|ch menjc|cnkcn :ucIu pe(cncn. HuLunccn :c:ic| c|m mc:yc(ckcI
me(upckcn huLunccn cnIc(c pe(cncn2 incivicu c|m mc:yc(ckcI.
Ho|-ho| vong berko|ton dengon peronon:
1. Fe(cncn me|ipuIi nc(mc2 yc cihuLunckcn cc kecucukcn :e:ec(cnc
c|m mc:yc(ckcI. Fe(cncn me(upckcn (cnckcicn pe(cIu(cn yc
memLimLinc :e:ec(cnc c|m kehicupcn mc:yc(ckcI.
2. Fe(cncn ccc|ch :ucIu kcn:ep pe(ihc| cpc yc cpI ci|ckukcn incivicu
c|m mc:yc(ckcI :Lc c(ccni:c:i.
3. Fe(cncn cpI ci:eLuI :Lc pe(i|cku incivicu yc penIinc Lcci :I(ukIu(
:c:ic|. Lcpi:cn yc :enccjc ci:u:un c|m c(ccni:c:i fc(mc| uIk mencejc(
Iujucn Ie(IenIu.
8. DIMEN$I $IkAIIFIKA$I $O$IAL
&Ik menje|c:kcn :I(cIifikc:i :c:ic| ccc Iicc cimen:i yc cpI cipe(cunckcn
yciIu : pr|v||ege, prest|se, don power. Ke-3 cimen:i ini cpI cipe(cunckcn
:enci(i2. cpI jucc cicicunckcn :c( Le(:cmc.
Kc(| Mc(x: menccunckcn d|mens| pr|v||ege {ekcncmi) uIk memLcci
mc:yc(ckcI incu:I(i menjcci 2 ke|c:. yciIu: ke|c: 8c(jui: ccn F(c|eIc(.
Seccnckcn Mcx WeLe(. FeIe( 8e(ce(. Jeff(ie: ccn Fcn:fc(c
mempe(cunckcn ke-3 cimen:i Ie(:eLuI. Dc(i penccunccn ke-3 cimen:i I:L
Mcx WeLe( mempe(kenc|kcn kcn:ep: ke|c:. k|pk :IcIu:. & pc(Ici.
WeLe(: d|mens| kehormoton, :IcIu: & pe|ucnc lncivicu c|m kehicupcn
mc:yc(ckcI ciIenIukcn cc uku(cn kehc(mcIcn. D|m pe(ccu|cn cpI Le(upc
pemLcIc:cn :ikcp pe(i|cku cnIc(c c(cnc yc :IcIu:nyc (encch cc yc Iincci.
K|pk :IcIu: ciIcncci cccnyc hck i:Iimewc & mcncpc|i cIc: Lc(cnc/jc:c.
ke:empcIcn icec| ccn mcIe(i. CcnIch: pemLecccn :u|Icn cIcu
Lcnc:cwcn cc cLci cc|em c|m Ke:u|Icncn Yccyckc(Ic.
D|mens| kekuosoon {WeLe(): pe|ucnc Lcci c(cnc cIcu k|pk uIk
mewujuckcn keincincnnyc me|c|ui Iincckcn kcmunc|. 8enIuk cc(i Iincckcn
kcmunc| ini ccc|ch pc(Ici yc cic(ienIc:ikcn pc cipe(c|ehnyc kekuc:ccn.
Fc hckekcInyc :ifcI k|pk ini cpc(Iuni: & p(ccmcIi:. Mc:yc(ckcI c|m necc(c
cunic ke-3 :pI lnccne:ic. ci mcnc kekuc:ccn memccu ke:enjcnccn
cnIc(c yc kcyc ccn yc mi:kin mckin |eLc(.
1. FENGEkIIAN FEkb8AHAN $O$IAL
Ferubohon sos|o|: pe(uLchcn func:i keLuccyccn ccn pe(i|cku mcnu:ic
c|m mc:yc(ckcI cc(i keccccn Ie(IenIu menjcci keccccn yc |cin.
me(upckcn kecicIcn cIcu p(c:e: yc memLucI :e:ucIu cIcu :e:ec(cnc
Le(Lecc cc keccccn :eL|mnyc ccn me(upckcn p(c:e: yc
menyeLcLkcn perubohon pc|c pe(i|cku incivicu cIcu in:IiIu:i. Ado 4 tkt
perubohon yc pe(|u cikeIchui .yciIu: penceIchucn. :ikcp. pe(i|cku
incivicuc| & ke|cmpck.
Ferubohon sos|o| budovo: pe(uLchcn yc Ie(jcci ckiLcI keIicck:cmcn
cIcu keIicck:e:ucicn cicnIc(c un:u(2 :c:ic| & keLuccyccn yc :c|inc
Le(Lecc.
8eLe(cpc cefini:i pe(uLchcn :c:ic| menu(uI pc(c ch|i:
1. Moc Iver: pe(uLchcn :c:ic| (soc|o| re|of|onsh|p) me(upckcn pe(uLchcn
c|m huLunccn :c:ic| cIcu :Lc pe(uLchcn Ihcp ke:eimLcnccn
ecu|||c||un huLunccn :c:ic|.
2. John Lew|n G||||n don John Fh||||p G||||n: :ucIu vc(ic:i c( cc(c2 hicup
yc ciIe(imc yc ci:eLcLkcn c|eh pe(uLchcn kcnci:i cecc(cfi:.
keLuccyccn mcIe(ii|. kcmpc:i:i pencucuk. icec|cci. mcupun k(n
cifu:i ccn penemucn Lc(u c|m mc:yc(ckcI.
. $omue| Koen|ng: Fe(uLchcn :c:ic| menunjukkcn pc mccifikc:i2 yc
Ie(jcci c|m pc|c2 kehicupcn mcnu:ic. Mccifikc:i2 I:L Ie(jcci k(n
:eLcL2 inIe(nc| mcupun ek:Ie(nc|.
4. W||bert Moore: me(upckcn :icnifikc:i cc(i :I(ukIu( sos|o| yc
me(upckcn pc|c inIe(ck:i ccn ckIiviIc: :c:ic|. SI(ukIu( :c:ic| I:L
ccc|ch nc(mc. ni|ci ccn Luccyc.
5. W||||on F. Ogburn: mencemukckcn Lhw (ucnc |inckup pe(uLchcn
:c:ic| me|ipuIi un:u(2 keLuccyccn. Lcik mcIe(ic| mcupun
immcIe(ic|. ccn yc |eLih ciIekcnkcn ccc|ch pencc(uh Le:c( un:u(2
keLuccyccn mcIe(ic| Ihc un:u(2 immcIe(ic|.
ó. $e|o $oemordjon: Secc|c pe(uLchcn2 pc |emLccc2
kemc:yc(ckcIcn ci c|m :ucIu mc:yc(ckcI. yc mempencc(uhi :i:Iem
:c:ic|nyc. Ie(mc:uk ci c|mnyc ni|ci2. :ikcp ccn pe(i|cku cicnIc(c
ke|cmpck2 c|m mc:yc(ckcI. Iekcncnnyc ccc|ch pc |emLccc2
kemc:yc(ckcIcn :Lc himpuncn pckck mcnu:ic. yc jikc Ie(jcci
perubohon cpI mempencc(uhi :eci2 :I(ukIu( mc:yc(ckcI |cinnyc.
7. Jomes W. Vonder Ionder: me(upckcn kcnf(cnIc:i mc:yc(ckcI cc
:iIuc:i Lc(u ccn mencc(cnc mc:yc(ckcI uIk me|ckukcn :ucIu
kecicIcn c|m LenIuk Lc(u.
8oco buku woj|b ho| 1ó-1ó4
2. LAIAk 8ELAKANG IEkJADINYA FEkb8AHAN $O$IAL
I|mbunon kebudovoon don penemuon boru. Ke(cccmcn keLuccyccn
c|m mc:yc(ckcI Le(IcmLch :ecc(c ckumu|cIif ccn cccnyc penemucn
Lc(u. cpI memicu pe(Lecccn. LenIu(cn. cIcu pe(:cmccn2
cicnIc(cnyc. :hc cpI menimLu|kcn pe(uLchcn cIc: un:u(2 Luccyc.
Koentjoron|ngrot: fckIc(2 pencc(cnc cccnyc penemucn Lc(u ccc|ch:
c) ke:ccc(cn c( c(cnc pe(c(cnc ckcn keku(cnccn c|m
keLuccyccnnyc: L) kuc|iIc: c( ch|i2 c|m :ucIu keLuccyccn: c)
pe(cnc:cnc Lcci ckIiviIc:2 pencipIccn c|m mc:yc(ckcI.
Ogburn don N||mko||: penemucn Lc(u ccc|ch pencipIccn
pence|cmpckcn c( incivicu2 yc Lc(u. pencipIccn cccI i:IicccI Lc(u.
cIcu pe(ike|ckucn :c:ic| yc Lc(u.
Ferubohon jum|oh penduduk
Fe(uLchcn jum|ch pencucuk jucc cpI menyeLcLkcn Ie(jccinyc
pe(uLchcn :c:ic|. 8e(IcmLchnyc pencucuk cpI mencckiLcIkcn
pe(uLchcn pc :I(ukIu( mc:yc(ckcI. Ie(uIcmc Ihcp |emLccc2
kemc:yc(ckcIcnnyc. Fe(uLchcn kehicupcn mc:yc(ckcI cpI Ie(jcci k(n
pe(ccmpu(cn cnIc(c Le(Lccci pc|c pe(i|cku :c:ic| & keLuccyccn: ci
:cmpinc ekcncmi pc|iIik & kecmcncn (boco buku woj|b ho| 1óó)
Fertentongon ccn|||ct
$ecoro sos|o|og|s, kcnf|ik cpI cic(Iikcn :Lc p(c:e: :c:ic| cnIc(c cuc
c(cnc cIcu |eLih {Li:c jucc k|pk) ci mcnc :c|ch :cIu pihck Le(u:chc
menyincki(kcn pihck |cin cc menchcncu(kcnnyc cIcu memLucInyc
Ick Le(ccyc.
Lotor be|okong kon|||k: pe(Lecccn ci(i yc ciLcwc incivicu c|m :ucIu
inIe(ck:i. Fe(Lecccn2 ini cicnIc(cnyc menycnckuI ci(i fi:ik.
kepcnccicn. penceIchucn. cccI i:IicccI. keyckincn. c||. Fe(Lecccn
penci(icn ccn pe(c:ccn Ihcp cLyek cIcu |inckunccn III cpI menjcci
fckIc( penyeLcL IimLu|nyc kcnf|ik :c:ic|.
D|m mc:yc(ckcI yc heIe(ccen Lic:cnyc ciIcncci huLunccn2 :c:ic| yc
:emckin Ick |cnc:unc cnIc(c :cIu :cmc |cinnIc. Kcnci:i pemenuhcn
keLuIuhcn :emckin Ie(LcIc:. :hc pe(:cinccn Ick cp( cihincc(i. Jikc
p(c:e: ini memuncck. mk pe(IenIcnccn ckcn Ie(jcci. D|m kcnci:i
mc:yc(ckcI menjcci (e:ch. kecewc ccn mucch Ie(pencc(uh cmcI
(enIcn Ie(jcci kcnf|ik. Contoh: kcnci:i Lcnyck penccnccu(cn. Ick
Ie(:ecic |cpcnccn ke(jc & (encchnyc muIu pencicikcn. cmcI mucch
Ie(pcncinc cc Iincck keke(c:cn (boco buku woj|b 1óó-1ó7)
Ferubohon sos|o| se|o|u terjod| d|m mosvorokot. krn odonvo c|r|2 sbb:
W Ick ccc mc:yc(ckcI yc Le(henIi Le(kemLcnc. :eIicp mc:yc(ckcI pc:Ii
Le(uLch. me:kipun ccc yc cepcI ccn ccc yc |cmLcI
W Fe(uLchcn yc Ie(jcci pc |emLccc :c:ic| III ckcn ciikuIi pe(uLchcn pc
|emLccc |cin
W Fe(uLchcn :c:ic| yc cepcI ckcn mencckiLcIkcn ci:c(ccni:c:i :c:ic|
W Di:c(ccni:c:i :c:ic| ckcn ciikuIi c|eh (ec(ccni:c:i me|c|ui Le(Lccci
cccpIc:i ccn ckcmccc:i
W Fe(uLchcn Ick cpI ciLcIc:i hcnyc pc Liccnc keLencccn cIcu :pi(iIuc|
:cjc. kecucnyc :c|inc Le(huLunccn.
3. PROSES PERUBAHAN SOSIAL
Secc(c umum proses perubohon sos|o| Ieci(i cc(i 3 Ichcp. yciIu:
1. Invens|: p(c:e: pencipIccn/penemucn & pencemLcnccn ice2 Lc(u cIcu
incvc:i. lncvc:i: lce Lc(u. cccc:cn. Iincckcn cIcu Lc(cnc yc cicncccp
Lc(u.
2. D||us|: p(c:e: kcmunikc:i ccn :c:ic|i:c:i ice2 Lc(uk e c|m :i:Iem :c:ic|. yciIu
p(c:e: penyeLc(cn ice Lc(u me|c|ui :c|u(cn ccn wckIu kpc mc:yc(ckcI.
F(c:e: cifu:i cpI Le(upc mecic mc::c cIcu mecic inIe(pe(:cnc| ccn
kecepcIcnnyc Ie(ccnIunc pc keLc(ucn. pencckucn ccn keLuIuhcn
mc:yc(ckcI
. Konsekuens|: pe(uLchcn2 yc Ie(jcci c|m :i:Iem :c:ic| :Lc ckiLcI
penccccp:icn cIcu penc|ckcn incvc:i. Fe(uLchcn Ie(jcci jikc
penccunccn cIcu penc|ckcn ice Lc(u iIu mempunyci ckiLcI.
4. BENTUK-BENTUK PERUBAHAN SOSIAL
Fe(uLchcn |cmLcI {evc|u:i) ccn pe(uLchcn cepcI {(evc|u:i)
Evc|u:i: pe(uLchcn2 :c:ic| yc Le(|cnc:unc :ecc(c |cmLcI & Ick
menycnckuI pe(uLchcn cc:c(2/:enci2 pckck kehicupcn mc:yc(ckcI
Fevc|u:i: pe(uLchcn2 :c:ic| yc Le(|cnc:unc cc cepcI & menycnckuI
cc:c(2 cIcu :enci2 pckck kehicupcn mc:yc(ckcI
Fe(uLchcn keci| ccn pe(uLchcn Le:c(
Fe(uLchcn keci|: pe(uLchcn2 yc Ie(jcci pc un:u(2 :I(ukIu( :c:ic| yc Ick
memLcwc pencc(uh |cnc:unc cIcu yc Le(c(Ii Lcci mc:yc(ckcI.
pe(uLchcn Le:c(: pe(uLchcn2 yc Ie(jcci pc un:u(2 :I(ukIu( :c:ic| yc
memLcwc pencc(uh Le:c( pc mc:yc(ckcI
Fe(uLchcn SI(ukIu( ccn Fe(uLchcn F(c:e:
Fe(uLchcn yc cikehenccki {inIencec-chcnce) cIcu pe(uLchcn yc
ci(enccnckcn {p|cnnec-chcce) don pe(uLchcn yc Ick cikehenccki
{uniIencec-chcnce) cIcu pe(uLchcn yc Ick ci(enccnckcn {unp|cnnec-
chcnce) (boco buku woj|b ho| 1ó7-1óº)
D|c kehicupcn pc|iIik. revo|us| po||t|k Ie(jcci jikc: 1) ccc keincincn
umum. 2) ccc pemimpin. ) pemimpin cpI mencmpunc c:pi(c:i. 4)
pemimpin. 5) ccc mcmenIum yc IepcI.
. MACAM-MACAM PERUBAHAN SOSIAL
Ferubohon Frogres|| don regres||
Ferubohon progres||: pe(uLchcn ke c(ch kemcjucn. :eccnckcn
regres||: me(upckcn pe(uLchcn kec (ch keccccn yc |eLih Lu(uk
{muncu().
Feubohon |ntended (d||ng|nkon) don un|ntended (tdk d||ng|nkon)
Ferubohon |ntended: pe(uLchcn yc ciincinkcn cIcu ci(enccnckcn
{p|cnnec chcnce). mi:c|: pemLcncuncn. :eccnckcn un|ntended:
me(upckcn pe(uLchcn yc Ick ciincinkcn {cpI Le(upc ccmpck cc(i
pe(uLchcn).
Ferubohon Immonen don Ferubohon Kontok
Jikc perubohon iIu Le(:umLe( cc(i c|m :i:Iem sos|o| iIu :enci(i. mk
ci:eLuI perubohon |monen. Seccnckcn jikc :umLe(nyc ice Lc(u iIu
Le(c:c| cc(i |uc( :i:Iem sos|o|. ci:eLuI perubohon kontok.
Ferubohon |monen: Ie(jcci jikc cncccIc :i:Iem :c:ic| mencipIckcn ccn
mencemLcnckcn ice Lc(u cc :ecikiI/Icnpc pencc(uh pihck |uc( ccn
ice Lc(u menyeLc( ke :e|u(uh :i:Iem :c:ic|.
Ferubohon kontok: Ie(jcci jikc pihck |uc( mempe(kenc|kcn ice Lc(u ke
c|m :i:Iem :c:ic|. pe(uLchcn kcnIck me(upckcn cejc|c ¨cnIc(:i:Iem".
Ado 2 mocom perubohon kontok. yciIu pe(uLchcn kcnIck :e|ekIif ccn
pe(uLchcn kcnIck Ie(c(ch. Fe(Lecccn pe(uLchcn I:L Ie(ccnIunc cc(i
:umLe( pe(uLchcn. cc(i c|m cIcu cc(i |uc( :i:Iem :c:ic|.
ó. FAKIOk FAKIOk FENYE8A8 FEkb8AHAN
FckIc(2 penyeLcL pe(uLchcn cpI ciLecckcn cIc: |oktor |nterno| don
eksterno|:
Foktor-|oktor eksterno|: cIcu fckIc( cc(i |uc( mc:yc(ckcI. cpI Le(upc:
{1) pencc(uh keLuccyccn mc:yc(ckcI |cin. yc me|ipuIi p(c:e:2 cifu:i
{penyeLc(cn un:u( keLuccyccn). cku|Iu(c:i {kcnIck keLuccyccn).
ccn c:imi|c:i {pe(kcwincn Luccyc). {2) pe(cnc cc necc(c cIcu
mc:yc(ckcI |cin. ccn {3) perubohon |inckunccn c|cm. mi:c|nyc
ci:eLcLkcn c|eh Lenccnc.
Foktor-|oktor |nterno|: fckIc( cc(i cc|cm mc:yc(ckcI. mi:c|nyc {1)
perubohon c:pek cemcc(cfi {Le(IcmLch ccn Le(ku(cncnyc
pencucuk). {2) kcnf|ik cnIc(-ke|cmpck c|m mc:yc(ckcI. {3) Ie(jccinyc
ce(ckcn sos|o| ccn/cIcu pemLe(cnIckcn {(evc|u:i). ccn {4)
penemucn2 Lc(u. yc me|ipuIi {c) ci:ccve(y. cIcu
penemucn ice/c|cI/hc| Lc(u yc Le|um pe(nch ciIemukcn
:eLe|umnyc {L) invenIicn. penyempu(nccn penemucn2 pc ci:ccve(y
c|eh incivicu cIcu :e(cnckcicn incivicu. ccn {c) incvcIicn. yciIu
ciIe(cpkcnnyc ice2 Lc(u cIcu c|cI2 Lc(u mencccnIikcn cIcu
me|enckcpi ice2 cIcu c|cI2 yc Ie|ch ccc.
FckIc(2 penyeLcL perubohon menurut jen|snvo cpI ciLecckcn cnIc(c
fckIc(2 yc Le(:ifcI mcIe(ic| ccn yc Le(:ifcI immcIe(ic|:
FckIc(2 yc Le(:ifcI mcIe(ic|. me|ipuIi: {1) pe(uLchcn |inckunccn
c|cm. {2) pe(uLchcn kcnci:i fi:ik-Lic|cci:. ccn {3) c|cI2 ccn Ieknc|cci
Lc(u. khu:u:nyc Ieknc|cci lnfc(mc:i ccn Kcmunikc:i.
FckIc(2 yc Le(:ifcI ncnmcIe(ic|. me|ipuIi: {1) i|mu penceIchucn. ccn
{2) ice2 cIcu pemiki(cn Lc(u. icec|cci. ccn ni|ci2 |cin yc hicup c|m
mc:yc(ckcI.
. PERUBAHAN INDIVIDUAL DAN SISTEM(sosiaI)
1. Di c|m Iincckcn perubohon |nd|v|duo|. je|c: Lhw {mc:yc(ckcI] yc
kc|ekIif pun ckcn Le(uLch. Kecucnyc Ick :c|inc Le(IenIcnccn.
:ekc|ipun ke|cmpck2 Ie(IenIu {pc|iIik) menccLc memi:chkcn
kecucnyc & memck:c yc |nd|v|duo| menye:ucikcn ci(i cc kc|ekIiviIc:.
2. Ferubohon2 c|m :i:Iem :c:ic| Le(:ifcI c(ccuc| {Le(Ichcp)me|c|ui
penye:ucicn. Lukcn Le(:ifcI (evc|u:icne(.
3. Fe(uLchcn penye:ucicn :i:Iem Ie(jcci me|me|c|ui p(c:e: cc(i |uc( c|ui
3 mcccm kemunckincn: pe(uLchcn pe(IumLuhcn {exI(c :y:Iemic
chcnce). penemucn Lc(u cncccIc kc|ekIif. ccn ciffe(en:ic:i
:I(ukIu(c| ccn func:icnc|.
4. Anggopon dosor: pc pe(cncn un:u(2 nc(mcIif cc(i Iinckch |cku :c:ic|
{penccIu(cn :c( nc(mcIif Ihcp hc:(cI :e:ec(cnc uIk menjcmin
:IcLi|iIc: :c:ic|)
5. Jikc |nd|v|du sbg torget. p(emi:nyc: incivicu yc Le(uLch. |eLih |cnjuI
ckcn mempencc(uhi {Iu(uI me(uLch) IcIcncn :c:ic| {ke|cmpck cIcu
c(ccni:c:i). FencekcIcn |nd|v|duo| ini me(upckcn pencekcIcn yc
|cmLcI. Me:ki incivicu yc menjcci Ic(ceI. Icpi :c:c(cn-cnIc(c yc ckcn
cipencc(uhi Ie(|eLih cchu|u :e|c|u ke|cmpck. k(n nc(mc yc
mempencc(uhi pe(i|cku Ie(cipIc c|m inIe(k:i ke|cmpck.
ó. Jikc ke|ompok vg menjod| torget. c:um:inyc : perubohon :uc:cnc
{k|pk/:I(ukIu( :c:ic|) ckcn mempencc(uhi perubohon incivicu. &Ik
mencuLch k|pk pe(|u mencuLch :I(ukIu( :c:ic|nyc. Dc :I(ukIu( :c:ic| :Lc
Ic(ceI. Le(c(Ii hc(u: mempe(hcIikcn :c( |uc:. menyeLc( pc (cccm
cc(c inIe(Ick:i ccn :uc:cnc yc Le(pencc(uh.
. DEFINISI HUKUM
a. Fro|. Mr. E.M. Mevers: Hukum ic|ch :emuc cIu(cn yc menccncunc
pe(IimLcnccn ke:u:i|ccn. ciIujukcn kpc Iinckch |cku mcnu:ic c|m
mc:yc(ckcI. ccn yc menjcci peccmcn Lcci Fencuc:c2 Necc(c c|m
me|ckukcn Iucc:-nyc.
L. Leon Dugu|t: Hukum ic|ch cIu(cn Iinckch |cku pc(c cncccIc mc:yc(ckcI.
cIu(cn yc ccyc penccuncnnyc pc :ccI Ie(IenIu ciincchkcn c|eh
mc:yc(ckcI :Lc jcmincn cc(i kepenIinccn Le(:cmc ccn yc jikc ci|cnccc(
menimLu|kcn (eck:i Le(:cmc Ihcp c(cnc yc me|ckukcn pe|cnccc(cn iIu.
c. btrecht: Hukum iIu ccc|ch himpuncn pe(cIu(cn2 {pe(inIch2 ccn |c(cnccn2)
yc mencu(u: IcIc Ie(IiL :ucIu mc:yc(ckcI ccn k(n iIu hc(u: ciIccIi c|eh
mc:yc(ckcI iIu.
c. $.M Am|n, $H: Kumpu|cn pe(cIu(cn2 yc Ie(ci(i cc(i nc(mc ccn :ck:i2. ccn
Iujucn hukum ccc|ch mencccckcn keIcIcIe(IiLcn c|m pe(ccu|cn mcnu:ic.
:hc kecmcncn ccn keIe(IiLcn Ie(pe|ihc(c.
e. J.C.| $|morongk|r, $.H don Woerjono $ostropronoto, $.H: Hukum ic|ch
pe(cIu(cn2 yc Le(:ifcI memck:c. yc menenIukcn Iinckch |cku mcnu:ic c|m
|inckunccn mc:yc(ckcI yc ciLucI c|eh 8cccn (e:mi yc Le(wcjiL.
pe|cnccc(cn mcnc Ihcp pe(cIu(cn Icci Le(ckiLcIkcn cicmLi|nyc Iincckcn.
yciIu cc hukumcn Ie(IenIu.
Sedangkan tujuan ukum adaIa
a. mencccckcn keIcIcIe(IiLcn c|m pe(ccu|cn mcnu:ic. :hc kecmcncn
ccn keIe(IiLcn Ie(pe|ihc(c $.M Am|n, $).
L. Hukum Le(func:i menye|e:cikcn kcnf|ik yc ciikuIi un:u( pck:ccn
Le(cc:c(kcn pe(IimLcnccn hukum.
c. &Ik menjcmin ke:eimLcnccn ccc( c|m huLunccn mc:yc(ckcI Ick
Ie(jcci kekcccucn.
c. &Ik menjcmin kepc:Iicn hukum c|m mc:yc(ckcI. & hukum hc(u: pu|c
Le(:encikcn pc kecci|cn. yciIu c:c:2 kecci|cn cc(i mc:yc(ckcI.
e. FkOF. $b8EKII: menccIcnckcn kemckmu(cn & keLchcciccn pc (ckycI.
|. Dk. b. VAN AFELDOOkN: menccIu( pe(ccu|cn hicup mcnu:ic :c(
ccmci: me|incunci kepenIinccn2 hukum mcnu:ic Ie(IenIu.
kehc(mcIcn. keme(cekccn. jiwc. hc(Ic Lencc pihck yc me(ucikcnnyc.
c. GENY: D|m ¨Science eI Iechnicue en c(ciI p(ive pc:iIif.¨ Geny
menccjc(kcn Lhw hukum Le(Iujucn :emcIc-mcIc uIk menccpci
kecci|cn. Dcn :Lc un:u( cp Kecci|cn. yciIu kepenIinccn ccyc cunc
ccn kemcnfccIcn.
h. 8ENIHAM: uIk mewujuckcn :emcIc-mcIc cpc yc Le(fcecch Lcci
c(cnc: menjcmin cccnyc keLchcciccn :eLcnyck-Lcnycknyc c(cnc
ccn menjcmin kepc:Iicn hukum.
&Ik menjccc ccc( pe(cIu(cn hukum cpI Le(|cnc:unc Ie(u: ccn ciIe(imc
c|eh cncccIc mc:yc(ckcI. mckc pe(cIu(cn hukum yc ccc hc(u: :e:uci
ccn Ick Lc|eh Le(IenIcnccn cc c:c:2 kecci|cn cc(i mc:yc(ckcI.
2. IEOkI HbKbM
Sc( Ie(minc|ccy teor| hukum cikenc| cc LeLe(cpc i:Ii|ch {Hcmp:Iecc: 20)
yciIu:
1. Lego| fheory: teor| hukum yc memfcku:kcn kcjicnnyc Lhw hukum yc
cicncccp ek:i: ccc|ch cpc yc ccc ci c|m unccnc2: :eccnckcn ci |uc(
unccnc2 cpI cicncccp Lukcn Lccicn cc(i hukum. l:Ii|ch |ecc| Ihec(y
Lcnyck |eLih mencccu pc pcnccnccn pc:iIivi:Iik. Fc pc:i:i cemikicn pc(c
p(ckIi:i hukum |u||:t c|: ne/e:ce|e| ku(cnc cIcu Ick menyukci teor| hukum
{|egc| tec|) k(n cicncccp :cnccI Ie(LcIc: & :empiI :ifcInyc.
. Jur|sprudence: teor| hukum yc |eLih me|eIckkcn pc cc:c( pemiki(cn Lhw
hukum ccn mc:yc(ckcI Le(:ifcI cic|ekIikc func:icnc|. cnIc(c hukum ccn
mc:yc(ckcI Ick cpI ci|epc:kcn :cIu ccn |cinnyc ccn :c|inc pencc(uh
mempencc(uhi {L./. Hc(I mcupun W. Hc|ve(:cn {1º81: 2 ccn º).
. Lego| h|sfory: teor| yc Le(cc:c(kcn pemiki(cn IIc teor| hukum e(cI
huLunccnnyc cc icec|ccy |egc| |/ec|cg cc(i mc:yc(ckcI
pencukuncnyc yc Le(c(Ii Lhw teor| hukum :cnccI e(cI huLunccnnyc cc
:ejc(ch hukum. FenccpcI ini :c|ch :cIunyc ccc|ch Hcmp:Iecc /|n Kc/||
Hu:|n. ncte|| ku||c %ec|| Hukun
. FENGEkIIAN KEKbA$AAN DAN FOLIIIK
M|r|om 8ud|ordjo,2002: Kekuosoon ccc|ch kemcmpucn :e:ec(cnc/k|pk
uIk mempencc(uhi Iinckch |cku c(cnc cIcu k|pk |cin :e:uci cc keincincn
cc(i pe|cku.
kom|on $urbokt|,1ºº2: Kekuosoon me(upckcn kemcmpucn
mempencc(uhi pihck |cin u/ Le(piki( ccn Le(pe(i|cku :e:uci cc
kehencck yc mempencc(uhi.
Kekuosoon {pcwe(): Kemcmpucn uIk mempencc(uhi c(cnc |cin/k|pk
cIcu me(uLch piki(cn c(cnc cIcu :iIuc:i Ie(IenIu.
Kekuosoon bers||ot pos|t||: kemcmpucn mempencc(uhi & me(uLch
pemiki(cn c(cnc |cin cIcu k|pk uIk me|ckukcn :ucIu Iincckcn yc
ciincinkcn c|eh pemeccnc kekuosoon cc :unccuh2. Lukcn k(n pck:ccn
Lcik :c( fi:ik mcupun menIc|.
Kekuosoon bers||ot Negot||: mempencc(uhi c(cnc |cin/k|pk uIk
me|ckukcn Iincckcn yc ciincinkcn c|eh pemeccnc kuc:c cc cc(c
pck:ccn/Iekcncn Lcik :c( fi:ik mcupun menIc|.
Konsep kekuosoon po||t|k: kemcmpucn uIk mempencc(uhi mc:yc(ckcI
ccn necc(c ccc( memLucI kepuIu:cn: Icnpc kekuc:ccn. Le(c(Ii Ick
ccc kepuIu:cn.
Vor|os| vg dekot dg kekuosoon po||t|k ccc|ch kewenongon {cuIhc(iIy).
yciIu: kemcmpucn uIk memLucI c(cnc |cin me|ckukcn :ucIu hc| cc
cc:c( hukum cIcu mcnccI yc cipe(c|eh cc(i :ucIu kuc:c. Sec(cnc pc|i:i
Li:c menchenIicn mcLi| ci jc|cn. Lkn Le(c(Ii memi|iki kekuosoon, IIp
memi|iki kewenongon yc cipe(c|ehnyc cc(i && Lc|u LinIc:. :hc jikc
pemeccnc kewencnccn me|ck:cnkcn kewencnccnnyc Ick :e:uci cc
mcnccI pe(cIu(cn yc cijc|cnkcn. mckc cic Ie|ch menyc|chcunckcn
wewencncnyc. ccn uIk iIu Li:c ciIunIuI ccn cikenckcn :cnk:i.
Kekuosoon, boru okon benor2 teruj| kekucIcn cIcu ke|emchcnnyc
keIikc Ie(jcci Lenccnc. /pckch Li:c menccIc:i cIcu ju:Ie(u :enccjc
mencipIckcn ke(e:chcn. MencipcIckcn keccmcicn cIcu menyu|uI
keke(c:cn. MemLcncun ke:ejchIe(ccn cIcu ke:enjcnccn.
Kekuosoon Lccci cc||t|cc| gcne yc cipe(cnkcn pencuc:c ccn
pe:cincnyc uIk :c|inc menjcIuhkcn.
4. SIFAT HAKIKAT POLITIK DAN KEKUASAAN
$ecoro pr|ns|p, pc|iIik me(upckcn upcyc pe(cn:e(Ic c|m mencu(u: ccn
mencencc|ikcn kepenIinccn mc:yc(ckcI. mckc pc|iIik :cnccI e(cI cc
kekuosoon. /(Iinyc. jikc c(cnc memuIu:kcn Ie(jun ke cunic pc|iIik. mk
c(cnc ckcn :emckin cekcI cc kekuosoon. 8c(cnckc|i ini pemchcmcn
keLcnyckcn c(cnc IIc pc|iIik.
Fo||t|k Le(u:chc mencu(u: ccn mencencc|ikcn u(u:cn mc:yc(ckcI.
pc|iIik jucc cpI cijccikcn c|cI u/ menycmpcikcn keLcikcn ccn
keLenc(cn kpc mc:yc(ckcI |uc:. lni|ch :e:unccuhnyc hok|kot dor| po||t|k
yc :e:unccuhnyc. :c(cnc uIk menycmpcikcn keLcikcn ccn keLenc(cn
me|c|ui c(cnc2 yc ci:e(chi cmcnch uIk mencu(u: u(u:cn mc:yc(ckcI.
C(cnc2 yc Leke(jc ccn ciLe(i cmcnch uIk mencu(u:i u(u:cn c(cnc
Lcnyck cipi|ih me|c|ui p(c:e: pc|iIik. Me(ekc cipi|ih uIk mencu(u: u(u:cn
(ckycI ccn Leke(jc :Lc pe|cycn Lcci (ckycI.
8cci c(cnc2 yc memchcmi pc|iIik cc Lenc(. |deo|nvo kekuosoon Lukcn
Iujucn ckhi(. IIp kekuosoon me(upckcn cmcnch (ckycI. yciIu Leke(jc
uIk kepenIinccn (ckycI.
/kcn IeIcpi Lic:cnyc yc Ie(jcci ju:I(u sebo||knvo. C(cnc2 yc ciLe(i
cmcnch uIk kepenIinccn (ckycI yc cipi|ih me|c|ui p(c:e: pc|iIik. ju:Ie(u
menckhicncIi cmcnch iIu. cc mencuIcmckcn kepenIinccn p(iLcci ccn
cc|cnccnnyc :enci(i ci cIc: kepenIinccn (ckycI. Fo||t|k cicncccp :Lc
kecicIcn/u:chc mempe(eLuIkcn don mempe(Ichcnkcn kekuosoon.
SeLenc(nyc c(cnc yc Leke(jc c|m c(LiI pc|iIik|ch yc Ie|ch memLucI
:Iicmc ccn |cLe| Lhw pc|iIik :e|c|u Le(c(ienIc:i pc kekuosoon ,ccn
Lukcn pc|iIik yc jchcI. C(cnc2 yc Ie|ch mencinckc(i cmcnch (ckycI
iIu|ch yc Ie|ch memLucI pc|iIik menjcci Lu(uk ccn icenIik cc kc(up:i.
KeIikc ccc :eke|cmpck c(cnc menccunckcn pc|iIik uIu menycmpcikcn
keLcikcn ccn keLenc(cn. c(cnc menccncccpnyc :Lc :eLuch ke:ic-
:iccn. (poper: po||f|k don kekuosoon).
5. $ALbkAN FOLIIIK DAN KEKbA$AAN
c. Fc(Ici pc|iIik. c(ccni:c:i pc|iIik. |emLccc pc|iIik. cewcn pe(wcki|cn.
Li(ck(c:i pc|iIik. ce(ckcn pc|iIik. c||
L. MemLe(ccyckcn pc|iIik mc:yc(ckcI me|c|ui pemLcncuncn ycnc
menempcIkcn mc:yc(ckcI :eLccci pu:cI pe(hcIicn ccn :c:c(cn
:ekc|icu: pe|cku uIcmc pemLcncuncn
c. Fc(Ii:ipc:i pc|iIik mc:yc(ckcI ccc|ch pe(i|cku pc|iIik |emLccc ccn pc(c
pejcLcI peme(inIch yc Le(Icnccunc jcwcL memLucI. me|ck:cnckcn
ccn menecckkcn kepuIu:cn pc|iIik. pe(i|cku pc|iIik mc:yc(ckcI
{incivicu/ke|cmpck) yc Le(hck mempencc(uhi |emLccc ccn pejcLcI
peme(inIch c|m penccmLi|cn kepuIu:cn pc|iIik. k(n menycnckuI
kehicupcn mc:yc(ckcI. Du::e|cc(p {1ºº4:10). :c|ch :cIu cc(c uIk
menceIchui kuc|iIc: pc(Ii:ipc:i pc|iIik mc:yc(ckcI cpI ci|ihcI cc(i
LenIuk2 keIe(|iLcIcn :e:ec(cnc c|m Le(Lccci Ichcp p(c:e:
pemLcncuncn yc Ie(enccnc mu|ci cc(i pe(umu:cn Iujucn :cmpci cc
peni|cicn.
c. $o|uron2 po||t|k Le(upc suprostruktur po||t|k I:L cpI cimc:uki :eIicp
wc(cc yc memi|iki hck yc :cmc. :eLcL lnccne:ic menccnuI demokros|
cimcnc :eIicp c(cnc Le(hck mencpI ke:empcIcn mencucuki jcLcIcn
pc|iIi: Ie(Iincci :ekc|ipun.
e. Mencu(u:/|c|c kekuosoon necc(c IenIu Ick hcnyc IcnccuncjcwcL
(ckycI :ecc(c |cnc:unc. me|cinkcn me|c|ui mekcni:me pe(wcki|cn yc
me(ujuk pcc pchcm keccu|cIcn (ckycI. /cc( wcki|2 (ckycI c|m
mence|c|c necc(c Le(Iincck cIc: ncmc (ckycI. mckc wcki|2 (ckycI iIu
cipi|ih :enci(i c|eh (ckycI me|c|ui pemi|u. Art|nvo pemi|u :Lc in:I(umenI
cemck(c:i uIk me|chi(kcn pemimpin Lcnc:c {e|iIe po||t|k) :e:uci cc
hc(cpcn (ckycI.
f. $ecoro normot||, kekuosoon Le(:ifcI neI(c|. jikc cpI cike|c|c :c( pc:Iif
Le(imp|ikc:i pc kemckmu(cn Lcnc:c: cmk jucc :eLc|iknyc jikc cccc|
cikencc|ikcn ckcn me(u:ck IcIcncn Lcnc:c don pcIen:ic| me(cmpc:
hck2 (ckycI.
. WEWENANG DAN DINAMIKA BIROKRASI
a. Wewenong {cuIhc(iIy): hck uIk me|ckukcn :e:ucIu cIcu meme(inIch
c(cnc |cin uIk me|ckukcn cIcu Ick me|ckukcn :e:ucIu ccc( Ie(ccpci
Iujucn Ie(IenIu.
b. Wewenong c|m kcmu: Lh: cicefini:ikcn :Lc kekuc:ccn memLucI
kepuIu:cn. meme(inIch. ccn me|impchkcn Icnccunc jcwcL kpc c(cnc
|cin: func:i yc Lc|eh/Ick ci|ck:cnckcn (boco buku woj|b ho| 144-145)
c. Wewenong: kemcmpucn uIk me|ckukcn Iincckcn hukum puL|ik cIcu
kemcmpucn Le(Iincck Le(cc:c(kcn unccnc2 yc Le(|cku uIk
me|ckukcn huLunccn2 hukum.
d. kewenongon: kekuc:ccn ycnc cifc(mc|kcn {:ecc(c hukum) Lcik Ihcp
:ecc|cnccn c(cnc III mcupun Ihcp :ucIu Liccnc peme(inIchcn III.
e. Ada 4 macam wewenang, yaitu: wewenang kharisma, tradisional, dan
rasional 2 wewenang resmi dan tdk resmi wewenang pribadi dan teritorial
wewenang terbatas dan menyeluruh (baca buku wajib hal 145-146)
f. D|m negoro hukum, kekuc:ccn :e(inc Le(:umLe( cc(i wewenong
fc(mc| {fc(mc| cuIhc(iIy) yc memLe(ikcn kekuc:ccn cIcu wewenong
kpc :e:ec(cnc c|m :ucIu Liccnc Ie(IenIu.
c. Kekuosoon don wewenong memi|iki huLunccn yc e(cI ccn Ie(kcccnc
:u|iI ciLecckcn. C|eh k(n iIu kekuc:ccn Li:c ci|ekcIkcn ke de||n|s|
wewenong c|m kcnIek mencchu|ukcn pe(cn cp wewenong cIcu
kekuc:cccn.
h. D|m Imp|ementos|nvo: mencchu|ukcn pe(cn cc(i wewenong je|c:
me(upckcn minc:eI Li(ck(c:i yc cihc(cpkcn cpI memLe(ikcn ni|ci
IcmLch Lcci mc:yc(ckcI. Semckin Le:c( ni|ci IcmLch yc ci(c:ckcn
mc:yc(ckcI. :emckin Iincci pencckucn ek:i:Ien:i Li(ck(c:i ciIencch
mc:yc(ckcI.
|. Mox Weber: Lchwc wewenong yc ci|eciIimc:i me(upckcn :yc(cI
uIcmc uIk mempe(c|eh pencckucn don mcIivc:i c(cnc2 c|m
c(ccni:c:i.
j. Secara spesifik peran penting -udaya -irokrasi adalah membantu
menciptakan rasa memiliki thdp organisasi menciptakan jati diri anggota
organisasi menciptakan keterikatan emosional membantu menciptakan
stabilitas organisasi sebagai sistem sosial dan menemukan pedoman perilaku
dr norma2 kebiasaan se hari2.
k. Gra-ieI A.AImond () proses perubahan pembudayaan harus
disosialisasikan scr merata kpd masy, rekruitmen tenaga2 birokrasi yg
profesional, dipahami atau diartikulasikan scr tepat dan benar, ditumbuh
kembangkan sbg kepentingan masyarakat umum.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful