LEKSION 2

Pavaresia e te dhenave. Perdoruesit e bazave te te dhenave

Paraqitja e të dhënave
Arkitekturë e një sistemi të bazës së të dhënave
Niveli i paraqitjes

Niveli logjik

Niveli fizik

Nivelet e abstragimit
fizik përshkruan se si ruhet një rekord (p.sh. klient).  Niveli logjik: përshkruan të dhënat e ruajtura në bazën e të dhënave si dhe relacionet ndërmjet tyre. type klient = record emer : string; adrese : string; qytet : integer; end;  Niveli i paraqitjes: programet aplikative fshehin detajet e tipeve të të dhënave. Paraqitjet e të dhënave mund të fshenin informacione (p.sh. paga) për arsye sigurie. 
Niveli

Instanca dhe Skema
ngjashme me variablat dhe tipet në gjuhët e programimit  Skema ± struktura logjike e bazës së të dhënave (p.sh., bashkësi klientësh dhe llogarish dhe relacioni ndërmjet tyre)  Instanca ± përmbajtja aktuale e bazës së të dhënave në një çast të caktuar të kohës 

Pavarësia e të dhënave
për të modifikuar përcaktimin e skemës në një nivel pa ndikuar në nivelet më të lartë.  Ndërfaqja ndërmjet niveleve dhe komponenteve të ndryshëm duhet të jetë e përcaktuar mirë në mënyrë që ndryshimet në një nga pjesët të mos ndikojnë shumë tek të tjerat.  Dy nivelet e pavarësisë së të dhënave:
Pavarësia fizike e të dhënave  Pavarësia logjike e të dhënave  

Mundësinë

Modelet e të dhënave   

Një koleksion mjetesh për të përshkruar  Të dhënat  Relacionet ndërmjet të dhënave  Domethënien e të dhënave (semantikën)  Kufizimet mbi të dhënat (constraints) Modele logjike të bazuar në Objektet  Modeli entity-relationship  Modeli object-oriented  Modeli semantik  Modeli funksional Modele logjike të bazuar në Rekordet  Modeli relacional (p.sh., SQL/DS, DB2)  Modeli rrjet (network)  Modeli hierarkik (p.sh., IMS)

Modeli Entity-Relationship
Shembull i një modeli entity-relationship
nrId emer adrese llogariNr balance

klientID

qytet

klient

depozitues

llogari

Modeli Relacional
y Shembull të dhënash në tabela në një model relacional

klient

llogari

depozitues

Gjuha e Përcaktimit të të Dhënave
Data Definition Language (DDL) 

Gjuhë

për përcaktimin e skemës së bazës së të dhënave  Kompilatori DDL krijon një bashkësi tabelash e cila ruhet në një fjalor të dhënash  Fjalori i të dhënave përmban meta të dhëna (pra, të dhëna rreth të dhënave)

Gjuha e përpunimit të të dhënave
Data Manipulation Language (DML)

për kapjen dhe përpunimin e të dhënave të organizuara sipas një modeli të përshtatshëm  Dy klasa gjuhësh
Procedurale ± përdoruesi specifikon cilat të dhëna kërkohen si dhe mënyrën për ti marrë ato  Joprocedurale ± përdoruesi specifikon cilat të dhëna kërkohen pa specifikuar mënyrën për ti marrë ato  

Gjuhë

Administrimi i Transaksioneve 
Një

transaksion është një koleksion veprimesh të cilët kryejnë një funksion logjik të vetëm në një bazë të dhënash  Komponenti i administrimit të transaksioneve siguron që baza e të dhënave të qëndrojë në një gjendje të qëndrueshme(korrekte) pavarësisht nga avaritë e sistemit (p.sh., ndërprerja e energjisë elektrike dhe bllokimet e sistemit të shfrytëzimit) dhe dështimet e transaksioneve.  Kontrollori i njëkohshmërisë kontrollon ndërveprimin ndërmjet transaksioneve të njëkohshme për të siguruar qëndrueshmërinë e bazës së të dhënave.

Administrimi i Ruatjes
i ruatjes është një program që ofron një ndërfaqe ndërmjet nivelit të ulët të të dhënave të ruajtura dhe programeve që kërkojnë të dhëna nga sistemi (baza e të dhënave).  Administratori i ruatjes është përgjegjës për detyrat e mëposhtme:
Ndërveprimi me administratorin e skedarëve  Efiçenca në ruajtjen, leximin dhe modifikimin e të dhënave  

Administratori

Administratori i Bazës së të Dhënave 
Koordinon

të gjithë veprimtarinë e një sistemi të bazave të të dhënave; 

Administratori

i bazës së të dhënave duhet të kuptojë mirë burimet dhe nevojat për informacion të ndërrmarrjes.

Administratori i Bazës së të Dhënave Në detyrat e administratorit të bazës së të dhënave hyjnë: 
Përcaktimi  Përcaktimi

skemës i strukturës së ruatjes dhe metodave të marrjes së informacionit  Modifikimi i skemës dhe i organizimit fizik  Garantimi i të drejtës së përdoruesve për të shfrytëzuar bazën e të dhënave  Specifikimi i kufizimeve për paprekshmërinë (integrity constraints)  Të shërbejë si lidhje mes përdoruesve  Monitorimi i performancës dh përgjigja ndaj ndryshimit të kërkesave

Përdoruesit e Bazës së të Dhënave 
Përdoruesit

dallohen nga mënyra se si ato do të ndërveprojnë me sistemin (bazën e të dhënave)
Programuesit ² ndërveprojnë me sistemin me ane te DML  Përdoruesit e sofistikuar ² ndërtojnë kërkesa në një gjuhë kërkesash për bazën e të dhënave (query, query language)  Përdoruesit e specializuar ² shkruajnë programe të specializuara për bazën e të dhënave  Përdoruesit e zakonshëm (naïvë) ² përdorin një nga programet e gatshme për të shfrytëzuar të dhënat e bazës së të dhënave 

Struktura e përgjithshme e Sistemit

Struktura e përgjithshme e Sistemit
y Users-Perdoruesit y Naive users-perdoruesit naïve(zakonshem) y Aplication programmers-programuesit y Sophisticated users-perdoruesit e sofistikuar y Database administrator-administratori i bazes se te dhenave y Aplication interfaces-nderfaqet aplikative y Application programs-programet aplikative y Query-kerkesa y Database scheme-skema e db y Query processor-procesori query y Application programs object code-kodi objekt i programeve aplikativ

Struktura e përgjithshme e Sistemit
y Embedded DML precompiler-prekompiluesi i fiksuar i DML-se y DML compiler-kompiluesi i DML-se y DDL interpreter-perkthyesi i DDL-se y Query evaluation engine-makina e vleresimit te query-ve

y Story manager-administruesi i ruajtjes
y Transaction manager-administruesi i transaksioneve y Buffer manager-administruesi i buffer-it(nje zone e memories qe mban

perkohesisht te dhenat te cilat jane priten te transferohen ndermjet dy destinacioneve(vendeve). ) y File manager-administruesi i skedareve

Struktura e përgjithshme e Sistemit
y Disc storage-disku ruajtes y Indicies-treguesit y Statistical data-te dhenat statistikore y Data dictionary-fjalori i te dhenave y Data files-skedaret e te dhenave

Komponentet e nje procesori query
y Kompiluesi DML y Perkthen pohimet(formulimet) e DML-se ne nje gjuhe kerkesash

permes instruksioneve te nivelit te ulet qe makina(motori) e vleresimit te query-ve nenkupton. y Per me teper,kompiluesi DML perpiqet qe te transformoje kerkesat e perdoruesit ne nje forme ekuivalente me te mire(efektive),keshtu qe te gjeje nje strategji te mire per ekzekutimin(permbushjen) e kerkeses.

Komponentet e nje procesori query

y Prekompiluesi i fiksuar i DML-se y Konverton pohimet e DML-se te pozicionuara ne nje program

aplikativ ne kerkesa normale te nje gjuhe mikpritese. y Prekompiluesi duhet te nderveproje me kompilatorin e DML-se per te gjeneruar kodin e duhur.

Komponentet e nje procesori query
y Perkthyesi i DDL-se y Perkthen pohimet e DDL-se dhe i regjistron ato ne nje bashkesi

tabelash qe permbajne meta te dhena. y Makina e vleresimit te query-ve y Ajo ekzekuton instruksionet e nivelit te ulet te gjeneruar nga kompiluesi i DML-se

Komponentet e administratorit te ruajtjes
y Administruesi i lejes(per akses) dhe i integritetit(paprekshmerise) y Ai teston plotesimin e kufizimeve te paprekshmerise dhe

kontrollon te drejten e perdoruesve per te aksesuar te dhenat e sistemit y Administruesi i transaksioneve y Siguron qe sistemi te mbetet ne nje gjendje korrekte pavaresisht nga avarite e sistemit dhe ekzekutimet e transaksioneve paralele te procedojne pa konflikte

Komponentet e administratorit te ruajtjes
y Administruesi i buffer-it y Eshte i pergjegjeshem per marrjen e te dhenave ne diskun e

ruajtjes nga nje memorie kryesore dhe te vendose cilat te dhena ruhen ne memorie y Administruesi i skedareve y Menaxhon zonen e hapesires ne disk dhe strukturat e te dhenave paraqesin info e ruajtur ne disk

Disku i ruajtjes
y Skedaret e te dhenave,ruajne vete bazen e te dhenave y Fjalori i te dhenave,ruan meta te dhena rreth struktures se DB-se.

Fjalori i te dhenave eshte shume i perdorur y Treguesit,sigurojne akses te shpejte ne te dhena qe permbajne vlera te caktuara y Te dhenat statistikore,ruan info statistikor rreth te dhenave ne bazen e te dhenave. Ky info eshte perdorur nga nje procesor query per te zgjedhur menyrat me efikase per ekzekutimin e nje query-i.

Tipet e te dhenave
y DBMS apo Sisteme Manaxhimi Baza te Dhenash (Database

Management System) jane Software te afta te manaxhojne shume Baza te Dhenash brenda tyre. Shembuj tipike jane DB2, Oracle, SQL Server, Access.

EMER

MBIEMER RRETHI

VJEC

DATELINDJE EMAIL

Tipet e te dhenave
y Organizimi i te Dhenave ne Tabela, Rrjeshta e

Kollona y Ne figure me siper kemi nje organizim te dhenash ne formen e nje Tabele, Tabela ka Rreshta dhe Kolona, Koka e tabeles permban nje Informacion te ndare ne Atribute, cdo Atribut i perket nje Tipi te Dhenash.

Tipet e te dhenave
y Nese mbushim Tabelen me informacion shohim se nje kolone

i perket te njejtit atribut, pra te dhenat jane te ngjashme dhe te te njejtit Data Type, dhe nje Rresht perfshin gjithe Atributet pra nje informacion te plote per nje individ.

Tipet e te dhenave
y Me ne detaje, ne rastin e Email-it nuk kemi vend te

mjaftushem te hedhim gjithe informacionin, nese te dhenat jane te pa plota mund ti leme dhe pa plotesuar, Vjec dhe Datelindje kane relacion me njeri tjetrin dhe me daten kur mbushet Informacioni, Vjec eshte Numerik, Datelindja eshte Date, Emer, Mbiemer, Rreth, Email jane Tekste, Rrethi mund te zgjidhet nga nje liste e pre-definuar Rrethesh, Emrat mund te perseriten etj.

Tipet e te Dhenave (Data Type) si mjete baze per modelim:
y Nje Informacion mund te ndahet ne pjese, nese ne procesin e

ndarjes ndalojme deri aty sa te mos humbe kuptimi i pjeses, kemi arritur apo dalluar nje karakteristike apo atribut te ketij Informacioni. Per shembull Adresa mund te ndahet ne pjese si Rruga, Pallati, Apartamenti, Qyteti, Shteti. Nje ndarje me e imte do i humbte kuptimin pjeses. y Emri, Mbiemri, Rrethi apo nje Pershkrim jane Tekst, tekstet mund te jene te gjatesive te ndryshme

Tipet e te Dhenave (Data Type) si mjete baze per modelim:
y Cdo pjese e ndare informacioni ka karakteristika qe e

dallojne dhe qe e bashkojne me pjeset e tjera. Cdo atribut shprehet me nje tip te dhenash. Shembull, y Mosha, Pesha, Gjatesia jane Numra, me numrat mund te behen llogaritje, Numrat mund te jene te plote apo me presje dhjetore.

Tipet e te Dhenave (Data Type) si mjete baze per modelim:
y Datelindja apo Data e nje Feste apo Fillimi i nje Ngjarje jane

Data y Faktet qe di ne lidhje me nje Informacion,ploteson apo jo nje kusht jane Logjike (Boolean) dhe shprehen me Po dhe Jo. y Per te manaxhuar sa me mire informacionin keto pjese te tij, duhen percaktuar sakte se me cfare Tipi te Dhenash mund te shprehen. Keto jane dhe si tulla baze per te ndertuar Bazat e te Dhenave.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful