Nguyễn Văn Mậu (Chủ biên), Trần Nam Dũng

,
Vũ Đình Hòa, Đặng Huy Ruận, Tạ Duy Phượng
MỘT SỐ ỨNG DỤNG CỦA GIẢI
TÍCH TRONG ĐẠI SỐ, HÌNH HỌC,
SỐ HỌC VÀ TOÁN RỜI RẠC
(Tài liệu bồi dưỡng hè 2008)
HÀ NỘI, 08-16 THÁNG 8 NĂM 2008
Convert to pdf by duythuc_dn
Mục lục
Lời nói đầu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
Trần Xuân Đáng
Đa thức với các hệ số nguyên và đồng dư thức . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
Đinh Công Hướng, Lê Thanh Tùng
Tính chất hội tụ, bị chặn của một số dãy truy hồi hữu tỷ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
Nguyễn Văn Mậu
Bài toán nội suy cổ điển tổng quát . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
Đoàn Nhật Quang
Số đối xứng và một số quy luật của phép nhân . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
Nguyễn Văn Tiến
Biểu diễn toạ độ của các phép biến hình phẳng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
Vũ Đình Hòa
Đồ thị phẳng và các khối đa diện lồi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
Trần Nam Dũng
Giải tích và các bài toán cực trị . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
Tạ Duy Phượng
Hệ đếm và ứng dụng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
1

Lời nói đầu
Chương trình đào tạo và bồi học sinh năng khiếu toán bậc phổ thông đã qua
chặng gần nửa thế kỷ. Nhìn lại chặng đường dài và đầy khó khăn thách thức đó, ta thấy
hiện rõ lên một chu trình của chương trình đào tạo đặc biệt gắn với sự khởi đầu, trưởng
thành và ngày càng hoàn thiện xuất phát từ một mô hình trường chuyên, lớp chọn về
năng khiếu Tóan học tại Đại học Tổng hợp Hà Nội trước đây và Đại học Khoa học Tự
nhiên ngày nay. Với mục tiêu của hướng đào tạo mũi nhọn này là mang tính đột phá
cao, đào tạo ra các thế hệ học sinh có năng khiếu trong lĩnh vực toán học, tin học và
khoa học tự nhiên, nhiều thế hệ học sinh đã ra trường và trưởng thành, đóng vai trò
nòng cốt trong nhiều lĩnh vực của đeowfi sống kinh tế xã hội hiện đại. Trong điều kiện
thiếu thốn về vật chất kéo dài qua nhiều thập kỷ và trải qua nhiều thách thức, chúng
ta đã tìm ra hướng đi phù hợp, đã đi lên vững chắc và ổn định, đã tìm tòi, tích luỹ kinh
nghiệm và có nhiều sáng tạo đáng ghi nhận. Các thế hệ Thầy và Trò đã định hình và
tiếp cận với thế giới văn minh tiên tiến và khoa học hiện đại, cập nhật thông tin, sáng
tạo phương pháp và tập dượt nghiên cứu. Gắn với việc tích cực đổi mới phương pháp
dạy và học, chương trình đào tạo chuyên Toán đang hướng tới xây dựng hệ thống chuyên
đề, đang nỗ lực và đã tổ chức thành công Kỳ thi Olympic Toán quốc tế lần thứ 48, năm
2007 tại Việt Nam, được bạn bè quốc tế ca ngợi. Sau gần nửa thế kỷ hình thành và
phát triển, có thể nói, giáo dục mũi nhọn phổ thông (giáo dục năng khiếu) đã thu được
những thành tựu rực rỡ, được Nhà nước đầu tư có hiệu quả, được xã hội thừa nhận và
bạn bè quốc tế khâm phục. Các đội tuyển quốc gia tham dự các kỳ thi Olympic quốc tế
có bề dày thành tích mang tính ổn định và có tính kế thừa. Đặc biệt, năm nay, các Đội
tuyển Toán và Tin quốc gia tham dự thi Olympic quốc tế đã đạt được thành tích nổi
bật. Đội tuyển Toán Việt Nam đã vươn lên đứng thứ ba (theo sự sắp xếp không chính
thức) trong số 95 đội tuyển các nước tham dự IMO48.
Đặc biệt, năm nay, năm 2008, lần đầu tiên nước ta đã tham gia vào kỳ thi Olympic
Toán sinh viên quốc tế. Đội tuyển gồm 4 sinh viên của Đại học Khoa học Tự nhiên,
ĐHQGHN, đã đoạt 1 huy chương vàng, 1 huy chương bạc và 2 huy chương đồng. Kết
quả này đã đánh dấu một giai đoạn mới trong quá trình hội nhập quốc tế, hội nhập ở
bậc đại học và sau đại học. Các sinh viên tự trình bày bài giải bằng tiếng Anh trong 2
ngày (mỗi ngày 5 tiếng) về các dạng toán hiện đại của giải tích thực và phức, của đại
số và đại số tuyến tính, của toán rời rạc và lý thuyết trò chơi.
Từ nhiều năm nay, các hệ năng khiếu Toán học và các Trường THPT Chuyên thường
sử dụng song song các sách giáo khoa đại trà kết hợp với sách giáo khoa chuyên biệt và
sách chuyên đề cho các Hệ THPT Chuyên. Học sinh các lớp năng khiếu đã tiếp thu tốt
các kiến thức cơ bản theo thời lượng hiện hành do Bộ GD và ĐT ban hành.
Được sự cho phép của Bộ GD và ĐT, Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên, ĐHQGHN
phối hợp cùng với các chuyên gia, các nhà khoa học, các cô giáo, thầy giáo thuộc
ĐHSPHN, ĐHQG TpHCM, Viện Toán Học, Hội Toán Học Hà Nội, Tạp Chí Toán Học
và Tuổi Trẻ, các Trường THPT Chuyên, Các Sở GD và ĐT,... tổ chức bồi dưỡng các
chuyên đề nghiệp vụ sau đại học (đã qua 6 năm) nhằm bồi dưỡng học sinh giỏi các môn
5
Toán học và khối kiến thức khoa học tự nhiên như là một tủ sách đặc biệt phục vụ bồi
dưỡng học sinh giỏi.
Chúng tôi xin giới thiệu cuốn sách của nhóm các chuyên gia, các thầy giáo với sự
tham gia đông đảo của các đồng nghiệp tham dự Trường hè 2007 về chuyên đề "Một số
ứng dụng của giải tích trong hình học, đại số, số học và tóan rời rạc".
Cuốn sách này nhằm cung cấp một số kiến thức chuyên đề ở mức độ khó về tóan rời
rạc, đại số, số học, giải tích và hình học.
Đây cũng là chuyên đề và bài giảng mà các tác giả đã giảng dạy cho học sinh các
đội tuyển thi Olympíc Toán học quốc gia và quốc tế.
Chúng tôi cũng xin chân thành cảm ơn các bạn đọc cho những ý kiến đóng góp để
cuốn sách ngày càng hoàn chỉnh.
Thay mặt Ban Tổ Chức
GS TSKH Nguyễn Văn Mậu
6
Đa thức với các hệ số nguyên và
đồng dư thức
Trần Xuân Đáng, THPT Chuyên Lê Hồng Phong, Nam Định
Cho đa thức f(x) với các hệ số nguyên và số nguyên tố p. Chúng ta sẽ xét vấn đề về
sự tồn tại nghiệm của phương trình đồng dư f(x) ≡ 0 (mod p
k
), trong đó k là một số
nguyên dương.
Định nghĩa 1. Cho đa thức f(x) với các hệ số nguyên và số nguyên dương m ≥ 2.
Ta nói rằng phương trình đồng dư f(x) ≡ 0 (mod m) có nghiệm x
0
∈ Z nếu f(x
0
) ≡ 0
(mod m). Nếu x
0
∈ Z là một nghiệm của phương trình f(x) ≡ 0 (mod m) và t là một
số nguyên bất kỳ thì f(x
0
+ tm) =≡ f(x
0
) ≡ 0 (mod m).
Định lí 1. Cho các số nguyên a và m, m ≥ 2; (a, m) = 1. Khi đó phương trình ax ≡ b
(mod m), b ∈ Z có nghiệm duy nhất x
0
∈ Z mà 0 ≤ x
0
≤ m−1. Mọi nghiệm khác của
phương trình này đều có dạng x
t
= x
0
+ mt, t ∈ Z.
Chứng minh. Nếu k, l ∈ Z k = 1, 0 ≤ k ≤ m−1, 0 ≤ l ≤ m−1 thì ak = al (mod m).
Điều này có nghĩa là biểu thức as −b, s = 0, 1, ..., m−1 cho m số dư khác nhau khi chia
cho m. Vậy tồn tại duy nhất x
0
∈ Z, 0 ≤ x
0
≤ m− 1 sao cho ax
0
≡ b (mod m). Nếu
x
t
∈ Z là một nghiệm của phương trình đồng dư ax ≡ b (mod m) thì ax
t
≡ b (mod m).
Suy ra a(x
1
−x
0
) chia hết cho m. Nhưng (a, m) = 1 vậy x
1
−x
0
chia hết cho m.
Suy ra x
1
= x
0
+ mt, t ∈ Z.
Định lí 2 (Công thức Taylor). Cho đa thức f(x) bậc n, n ≥ 1 với các hệ số thực và
x
0
∈ R. Khi đó
f(x) = f(x
0
) +
n

k=1
f
(k)
(x
0
)
k!
(x −x
0
)
k
.
Chứng minh. Tồn tại các hằng số b
0
, b
1
, ...., b
n
sao cho f(x) = b
n
(x − x
0
)
n
+ b
n−1
(x −
x
0
)
n−1
+· · · + b
0
. Với 1 ≤ k ≤ n, ta có
f
k
(x) = k!b
k
+ (k + 1)...2(x −x
0
)b
k+1
+· · · + n(n −1) · · · (n −k + 1)(x −x
0
)
n−k
b
n
.
Suy ra f
(k)
(x
0
) = k!b
k
, do đó b
k
=
f
(k)
(x
0
)
k!
.
7
Mặt khác f(x
0
) = b
0
. Vậy
f(x) = f(x
0
) +
n

k=1
f
(k)
(x
0
)
k!
(x −x
0
)
k
.
Định lí 3. Cho đa thức f(x) với các hệ số nguyên và một số nguyên tố p. Nếu phương
trình đồng dư f(x) ≡ 0 (mod p) có đúng r nghiệm nguyên phân biệt x
(1)
1
, x
(1)
2
, ..., x
(1)
r
thuộc đoạn [1; p] sao cho f

(x
(1)
i
= 0 (mod p), (1 ≤ i ≤ r) thì phương trình đồng
dư f(x) ≡ 0 (mod p
k
) có đúng r nghiệm nguyên phân biệt thuộc đoạn [1; p
k
] với mọi
k ≥ 1 : x
(k)
1
, x
(k)
2
, ..., x
(k)
r
và đối với các nghiệm này ta có f

(x
(k)
i
) = 0 (mod p) (1 ≤ i ≤ r).
Chứng minh. Ta chứng minh khẳng định bằng phương pháp quy nạp toán học theo k.
Với k = 1 thì khẳng định đúng. Giả sử khẳng định đúng với k ≥ 1. Điều đó có nghĩa
là trong đoạn [1; p
k
] thì phương trình đồng dư f(x) ≡ 0 (mod p
k
) có đúng r nghiệm
nguyên phân biệt x
(k)
1
, x
(k)
2
, ..., x
(k)
r
, đồng thời f

(x
(k)
i
) = 0 (mod p) với 1 ≤ i ≤ r.
Giả sử x
0
∈ Z, x
0
∈ [1; p
k+1
] là một nghiệm của phương trình đồng dư f(x) ≡ 0
(mod p
k+1
). Khi đó f(x
0
) ≡ 0 (mod p
k+1
). Suy ra f(x
0
) ≡ 0 (mod p
k
). Tồn tại duy
nhất i ∈ [1; r], t ∈ Z, t ∈ [0; p −1] sao cho x
0
= x
(k)
i
+ p
k
t.
Giả sử x = x
(k)
i
+ p
k
t (1 ≤ i ≤ r, t ∈ Z, t ∈ [0, p − 1]) thì x ∈ Z. Theo công thức
Taylor ta có
f(x) = f(x
(k)
i
+ f

(x
(k)
i
)p
k
t +
f

(x
(k)
i
)
2!
(p
k
t)
2
+· · · +
f
(n)
(x
(k)
i
)
n!
(p
k
t)
n
trong đó n là bậc của f(x).
Ta có
f
(j)
(x
(k)
i
j!
∈ Z (Việc chứng minh dành cho bạn đọc) và jk ≥ k+1, i ≥ 2. Phương
trình f(x) ≡ 0 (mod p
k+1
) tương đương với
f(x
(k)
i
f

(x
(k)
i
)p
k
t ≡ 0 (mod p
k+1
)
hay
f(x
(k)
i
)
p
k
+ f

((x
(k)
i
)t ≡ 0 (mod p
k+1
).
(Chú ý rằng
f(x
(k)
i
)
p
k
∈ Z).
Đặt x
(k+1)
i
= x
(k)
i
+p
k
t
i
thì x
(k+1)
i
∈ [1; p
k+1
], x
(k+1)
i
∈ Z và f(x
(k+1)
i
≡ 0 (mod p
k+1
).
Mặt khác, x
(k+1)
i
≡ x
(k)
i
(mod p). Suy ra f

(x
(k+1)
i
) ≡ f

(x
(k)
i
) (mod p). Suy ra
f

(x
(k+1)
i
) = 0 (mod p) vì f

(x
(k)
i
= 0 (mod p).
Vậy phương trình đồng dư f(x) ≡ 0 (mod p
k+1
) có đúng r nghiệm nguyên phân biệt
trong đoạn [1; p
k+1
] : x
(k+1)
1
, x
(k+1)
2
, ..., x
(k+1)
r
, đồng thời f

(x
(k+1)
i
= 0 (mod p) (1 ≤ i ≤
r). Như vậy khẳng định cũng đúng với k + 1. Theo nguyên lý quy nạp toán học thì
khẳng định đúng với mọi k ≥ 1.
Định lý 3 đã được chứng minh. Áp dụng định lý này có thể giải được bài toán sau
8
Bài toán 1 (VMO 2000). Cho đa thức P(x) = x
3
+ 153x
2
−111x + 38.
1. Chứng minh rằng trong đoạn [1; 3
2000
] tồn tại ít nhất chín số nguyên dương a sao
cho P(a) chia hết cho 3
2000
.
2. Hỏi trong đoạn [1; 3
2000
] có tất cả bao nhiêu số nguyên dương a sao cho P(a) chia
hết cho 3
2000
?
Chứng minh. Giả sử x ∈ Z, 1 ≤ x ≤ 3
2000
và P(x)
.
.
.3
2000
. Suy ra x = 3y + 1, (y ∈ Z, 1 ≤
y ≤ 3
1999
−1). Ta có
P(x) = P(3y + 1) = 27(y
3
+ 52y
2
+ 22y + 3).
Phương trình P(x)
.
.
.3
2000
tương đương với y
3
+ 52y
2
+ 22y + 3
.
.
.3
1997
, suy ra y = 3t + 1
hoặc y = 3t, (t ∈ Z, 1 ≤ t ≤ 3
1998
−1).
Nếu y = 3t + 1 thì y
3
+ 52y
2
+ 22y + 3 không chia hết cho 9. Vậy y = 3t suy ra
y
3
+ 52y
2
+ 22t + 3 = 3(9t
2
+ 156t
2
+ 22t + 1).
Phương trình P(x)
.
.
.3
2000
tương đương với 9t
3
+ 156t
2
+ 22t + 1
.
.
.3
1996
.
Xét đa thức f(t) = 9t
3
+ 156t
2
+ 22t + 1.
Với t ∈ Z thì f(t) ≡ 0 (mod 3) hay 22t + 1 ≡ 0 (mod 3). Trong đoạn [1; 3] thì
phương trình đồng dư 22t + 1 ≡ 0 (mod 3) có một nghiệm duy nhất t = 2. Mặt khác
f

(2) ≡ 22 ≡ 1 (mod 3) suy ra f

(2) = 0 (mod 3).
Theo định lý 3, trong đoạn [1; 3
1996
] phương trình đồng dư f(t) ≡ 0 (mod 3
1996
) có
một nghiệm nguyên duy nhất t
0
.
Với t ∈ Z, t ∈ [1; 3
2000
] : f(t) ≡ 0 (mod 3
1998
) khi và chỉ khi tồn tại h ∈ Z, 0 ≤ h ≤ 8
sao cho t = t
0
+ 3
1996
h. Vậy phương trình đồng dư f(t) ≡ 0 (mod 3
1998
) có đúng chín
nghiệm nguyên phân biệt trong đoạn [1; 3
1998
−1]. Từ đó suy ra rằng trong đoạn [1; 3
2000
]
có đúng chín số nguyên dương a phân biệt sao cho P(a) chia hết cho 3
2000
.
Cho các đa thức f(x), g(x) có các hệ số hữu tỏ sao cho chúng chỉ có ước chung là
hằng số. Khi đó ta nói rằng f(x) và g(x) là nguyên tố cùng nhau và viết (f(x), g(x)) = 1.
Định lí 4. Cho các đa thức f(x), g(x) với các hệ số hữu tỉ và (f(x), g(x)) = 1. Khi đó
tồn tại các đa thức u(x), v(x) với các hệ số hữu tỉ sao cho u(x)f(x) + v(x)g(x) = 1.
Định lý này được chứng minh bằng phương pháp quy nạp toán học theo tổng các
bậc của f(x) và g(x). Từ định lý 4 suy ra
Định lí 5. Cho các đa thức f(x), g(x) với các hệ số nguyên và nguyên tố cùng nhau
(trong Q[x]). Khi đó tồn tại các đa thức u(x), v(x) với các hệ số nguyên và số nguyên
m = 0 sao cho u(x)f(x) + v(x)g(x) = m.
Định lí 6. Cho đa thức f(x) khác hằng số và có các hệ số nguyên. Khi đó tồn tại vô
số số nguyên tố p sao cho phương trình đồng dư f(x) ≡ 0 (mod p) có nghuệm
9
Chứng minh. Giả sử f(x) = a
0
x
n
+a
1
x
n−1
+· · · +a
n
, a
i
∈ Z, 0 ≤ i ≤ n, n ≥ 1, a
0
= 0.
Nếu a
n
= 0 thì f(x) = xg(x), trong đó g(x) là đa thức với các hệ số nguyên; khi
đó phương trình đồng dư xg(x) ≡ 0 (mod p) có nghiệm với mọi số nguyên tố p. Giả sử
a
n
= 0 và phương trình đồng dư xg(x) ≡ 0 (mod p) có nghiệm với mọi số nguyên tố
p
1
, p
2
, ..., p
k
. Với t ∈ Z, đặt x
t
= p
1
p
2
...p
k
a
n
t. Khi đó
f(x
t
) = a
0
(p
1
p
2
...p
k
a
n
t)
n
+ a
n−1
p
1
p
2
...p
k
a
n
t + a
n
= a
n
(p
1
p
2
...p
k
B + 1), B ∈ Z.
Chọn t ∈ Z sao cho p
1
p
2
...p
k
B + 1 khác 1 và −1. Khi đó f(x
t
) có ước nguyên tố, khác
p
1
, p
2
, ..., p
k
.
Định lí 7. Cho đa thức f(x) có các hệ số nguyên, bất khả quy trong Q[x] và không
phải là hằng số. Khi đó tồn tại các đa thức u(x), v(x) với các hệ số nguyên và số nguyên
m = 0 sao cho u(x)f(x) + v(x)f

(x) = m.
Chứng minh. Giả sử g(x) = (f(x), f

(x))(g(x) ∈ Q[x]). Khi đó g(x) là ước của f(x) và
deg g(x) < deg f(x). Vì f(x) bất khả quy nên g(x) là hằng số, g(x) = r, r ∈ Q). Theo
định lý 5 thì tồn tại các đa thức u(x), v(x) với các hệ số nguyên và số nguyên m = 0 sao
cho u(x)f(x) + v(x)f

(x) = m.
Hệ quả 1. Cho đa thức f(x) có các hệ số nguyên, bất khả quy trong Q[x] và không phải
là hằng số. Khi đó tồn tại vô số số nguyên tố p sao cho phương trình đồng dư f(x) = 0
(mod p) có nghiệm x
0
Z mà f

(x
0
) = 0 (mod p).
Chứng minh. Theo định lý 7 tồn tại các đa thức u(x), v(x) với các hệ số nguyên và số
m = 0 sao cho u(x)f(x) + v(x)f

(x) = m. Từ định lý 6 suy ra rằng có vô số số nguyên
tố p > |m| để phương trình f(x) ≡ 0 (mod p) có nghiệm x
0
∈ Z.Khi đó f(x
0
) chia hết
cho p. Suy ra f

(x
0
) không chia hết cho p. Nếu f

(x
0
) chia hết cho p thì m chia hết cho
p.
Định lí 8. Cho đa thức f(x) có các hệ số nguyên và không phải là hằng số. Khi đó tồn
tại vô số số nguyên tố p sao cho phương trình đồng dư f(x) ≡ 0 (mod p
k
) có nghiệm
với mọi số nguyên dương k.
Chứng minh. Nếu đa thức f(x) bất khả quy thì khẳng định được suy ra từ định lý 3 và
hệ quả của định lý 7. Nếu f(x) bất khả quy thì f(x) = g(x)h(x), trong đó g(x) ∈ Z[x],
h(x) ∈ Z[x] và g(x) bất khả quy trong Z[x]. Từ đó suy ra điều phải chứng minh. Áp
dụng định lý 6 ta có thể giải được bài toán sau
Bài toán 2. Cho đa thức f(x) khác hằng số và có các hệ số nguyên. Giả sử n, k là
các số nguyên dương. Chứng minh rằng tồn tại số nguyên x sao cho các số f(x), f(x +
1), ..., f(x + n −1) đều có ít nhất k ước nguyên tố phân biệt.
Lời giải. Theo định lý 6, tồn tại các số nguyên tố p
1
, p
2
, ..., p
k
, p
k+1
, ..., p
nk
khác nhau
từng đôi một và các số nguyên x
1
, x
2
, ..., x
nk
sao cho f(x
j
) ≡ 0 (mod p
j
) (1 ≤ j ≤ nk).
Theo định lý Trung Hoa về số dư, tồn tại số nguyên x sao cho
x ≡ x
i+mk
−m (mod p
i+mk
) (1 ≤ i ≤ k, 0 ≤ m ≤ n −1
10
Từ đó ta có điều phải chứng minh
Cuối cùng là một số bài toán dành cho bạn đọc
Bài toán 3 (VMO 2000,Bảng B). Cho đa thức P(x) = x
3
−9x
2
+ 24x −27. Chứng
minh rằng với mỗi số nguyên dương n luôn tồn tại số nguyên dương a
n
sao cho P(a
n
)
chia hết cho 3
n
.
Bài toán 4. Cho số nguyên tố p. Chứng minh rằng với mỗi số nguyên dương n thì
phương trình đồng dư x
p−1
≡ 1 (mod p
n
) có đúng p −1 nghiệm nguyên phân biệt trong
đoạn [1; p
n
]
Bài toán 5 (Baltic Way 2004). Cho đa thức f(x) có các hệ số nguyên và khác hằng
số. Chứng minh rằng tồn tại số nguyên n sao cho f(n) có không ít hơn 2004 ước nguyên
tố phân biệt.
11
Tính chất hội tụ, bị chặn của một số
dãy truy hồi hữu tỷ
Đinh Công Hướng, Lê Thanh Tùng, ĐH Quy Nhơn
1 Lời nói đầu
Lý thuyết các bài toán về giới hạn của dãy số đã được đề cập ở hầu hết các giáo trình
cơ bản về giải tích. Tuy nhiên, đối với các số dãy truy hồi hữu tỷ thì vấn đề này chưa
được đề cập nhiều. Trong [1], các tác giả có đề cập đến một số dãy số đặc biệt, trong
đó có một số dãy truy hồi hữu tỷ. Với động cơ trên, trong bài báo này, chúng tôi bàn về
tính hội tụ và bị chặn của một số dãy truy hồi hữu tỷ.
2 Tính chất định tính của một số dãy truy hồi hữu
tỷ
Bài toán 1
Cho dãy số {x
n
} xác định theo công thức
x
n+1
= α +
x
n−1
x
n
, n = 0, 1, · · · , (1)
trong đó α > 1, x
−1
, x
0
là các số thực dương cho trước. Chứng minh rằng khi đó
x
n
max{x
−1
, x
0
} +
α
2
α −1
.
Giải.
Ta có
x
1
= α +
x
−1
x
0
α +
x
−1
α
(vì x
0
α).
Mặt khác,
α
1 −
1
α
> α (vì α > 1 nên 1 −
1
α
< 1),
do đó
x
1

α
1 −
1
α
+ x
−1
=
α
2
α −1
+ x
−1
.
12
Tương tự,
x
2
= α +
x
0
x
1
α + x
0

α
2
α −1
+ x
0
.
x
3
= α +
x
1
x
2
α +
x
1
α
α +
1
α

α +
x
−1
α

,
suy ra
x
3
α(1 +
1
α
) +
1
α
2
x
−1
α
1
1 −
1
α
+ x
−1
=
α
2
α −1
+ x
−1
.
Chứng minh bằng phương pháp quy nạp ta có điều phải chứng minh.
Bài toán 2
Cho dãy số {x
n
} xác định theo công thức
x
n+1
= α +
x
n−1
1 + x
p
n
, n = 0, 1, · · · , (2)
trong đó α > 0, 0 < p < 1, x
−1
, x
0
là các số thực dương cho trước. Chứng minh rằng khi
đó
x
n
max{x
−1
, x
0
} +
1 + α
p
α
p−1
.
Giải.
Ta có x
1
= α +
x
−1
1+x
p
0
< α + x
−1
. Vì α <
α
1−
1
1+α
p
(do 0 < 1 −
1
1+α
p
< 1) nên
x
1
<
α
1 −
1
1+α
p
+ x
−1
=
1 + α
p
α
p−1
x
2
= α +
x
0
1 + x
p
1
<
α
1 −
1
1+α
p
+ x
0
=
1 + α
p
α
p−1
+ x
0
x
3
= α +
x
1
1 + x
p
2
< α +
1
1 + α
p
(α + x
−1
) < α

1 +
1
1 + α
p

+
x
−1
1 + α
p
< α
1
1 −
1
1+α
p
+ x
−1
.
Bằng quy nạp ta nhận được
x
n
<
1 + α
p
α
p−1
+ max {x
0
, x
−1
} .
Bài toán 1 và Bài toán 2 là trường hợp riêng của bài toán sau đây:
13
Bài toán 3
Cho dãy số {x
n
} xác định theo công thức
x
n+1
= α +
x
n−k
f(x
n
, · · · , x
n−k+1
)
, n = 0, 1, · · · , (3)
trong đó k là một số nguyên dương cố định; f : [0, ∞)
k
→ [0, ∞) là một hàm liên
tục, không giảm đối với mỗi biến và tăng với ít nhất một biến; g(x) = f(x, x, · · · , x),
g(α) > 1; x
−k
, x
−k+1
, · · · , x
0
là các số thực dương cho trước. Chứng minh rằng khi đó
x
n
max{x
−k
, · · · , x
0
} +
αg(α)
g(α) −1
.
Giải.
Tiếp theo ta chứng minh {x
n
} bị chặn bởi M
0
. Thật vậy, vì các điều kiện ban đầu
dương nên x
n
α > 0, ∀n 1. Vì f là hàm tăng với ít nhất 1 biến và không giảm với
mỗi biến nên
f(x
n
, · · · , x
n−k+1
) > f(α, · · · , α) = g(α).
Suy ra
x
n+1
= α +
x
n−k
f(x
n
, · · · , x
n−k+1
)
< α +
x
n−k
g(α)
.
Do đó ∀m ∈ N ∪ {−1} và r ∈ {0, · · · , k}, ta có
x
(k+1)m+r+1
< α +
x
(k+1)m+r−k
g(α)
.
Ta lại có
x
(k+1)m+r−k
= x
(k+1)m+r−k−1+1
= x
(k+1)(m−1)+r+1
< α +
x
(k+1)(m−1)+r−k
g(α)
,
suy ra
x
(k+1)(m−1)+r−k
< α +
x
(k+1)(m−2)+r−k
g(α)
.
Vì vậy,
x
(k+1)m+r+1
< α +
1
g(α)

α +
1
g(α)
(x
(k+1)(m−2)+r−k
)

< α +
α
g(α)
+
α
g
2
(α)
+
x
(k+1)(m−2)+r−k
g
3
(α)
< α

1 +
1
g(α)
+
1
g
2
(α)
+· · · +
1
g
m
(α)

+
1
g
m+1
(α)
x
r−k
.
Đặt q =
1
g(α)
, theo giả thiết g(α) > 1 nên q < 1. Ta có
x
(k+1)m+r+1
<
α
1 −q
+ x
r−k
.
Từ đó ta có điều phải chứng minh.
14
Bài toán 4
Giả sử f và g thỏa các điều kiện của Bài toán 2, chứng minh rằng phương trình sau có
duy nhất nghiệm dương x:
x = α +
x
f(x, · · · , x)
= α +
x
g(x)
.
Giải.
Vì g là hàm tăng nên ∀u > α ta có g(u) > g(α) > 1. Đặt
F : [α, ∞) → R
x → x −α −
x
g(x)
.
Vì F(α) = α − α −
α
g(α)
< 0, lim
x→∞
F(x) = ∞ và F là một hàm liên tục nên tồn tại
x ∈ (0, ∞) sao cho F(x) = 0. Ta còn chứng minh tính duy nhất của x tức là chứng minh
F đơn điệu tăng. Thật vậy, ∀x > y α, ta có
F(x) −F(y) =

x −α −
x
g(x)

y −α −
y
g(y)

= (x −y) −
xg(y) −yg(x)
g(x)g(y)
=
(x −y)g(x)g(y) −xg(y) + yg(x) −xg(x) + xg(x)
g(x)g(y)
=
(x −y)g(x)g(y) −(x −y)g(x) + x(g(x) −g(y))
g(x)g(y)
=
(x −y)[g(x)g(y) −g(x)] + x[g(x) −g(y)]
g(x)g(y)
=
(x −y)g(x)(g(y) −1) + x(g(x) −g(y))
g(x)g(y)
.
Vì g là hàm tăng nên
g(x) > g(y) g(α) > 1,
suy ra F(x) −F(y) > 0 suy ra F(x) > F(y). Vậy F là hàm tăng. Do đó ta có điều phải
chứng minh.
Bài toán 5
Cho dãy số {x
n
} xác định theo công thức (2) và thỏa mãn các điều kiện của Bài toán
2. Chứng minh rằng, {x
n
} hội tụ.
Giải.
15
Do x
n
bị chặn nên tồn tại lim
n→∞
inf x
n
= ≥ α và lim
n→∞
supx
n
= L ≥ . Lấy liminf và
limsup hai vế của (2), ta có
≥ α +

1 + L
p
,
L α +
L
1 +
p
.
Từ bất đẳng thức thứ 2 ta có (1 + L
p
) ≥ α(1 + L
p
) + . Do đó
+ L
p
≥ α + αL
p
+
L
p
−αL
p
−α
p
+ α
p+1
≥ α + α
p+1
−α
p
( −α) (L
p
−α
p
) ≥ α(1 + α
p
) −Lα
p
.
Tương tự, từ bất đẳng thức thứ nhất ta có
(L −α) (
p
−α
p
) α(1 + α
p
) −Lα
p
.
Nếu = α thì từ ≥ α+
1
1+L
p

1
1+L
p
0

mâu thuẫn

. Do đó > α suy ra L > α.
Giả sử L > ⇒ −L < − ⇒−Lα
p
< −α
p
. Khi đó ta có
( −α) (L
p
−α
p
) > (L −α) (
p
−α
p
) .
Suy ra
L
p
−α
p
L −α
>

p
−α
p
−α
.
Ta có hàm số G(x) =
x
p
−α
p
x−α
, với 0 < p < 1 giảm trên (α, +∞) , α > 0. Thật vậy,
xét hàm số g(x) = x
p
, x ∈ (α, +∞) , 0 < p < 1, ta có G(x) =
g(x)−g(α)
x−α
⇒ G

(x) =
g

(x)(x−α)−(g(x)−g(α))
(x−α)
2
. Vì g khả vi trên (α, +∞) nên tồn tại β ∈ (α, x) : g(x) − g(α) =
g

(β)(x−α). Hiển nhiên g

(x) < 0 suy ra g

(x) giảm trên (α, +∞) suy ra g

(β) > g

(x).
Do đó G

(x) =
g

(x)(x−α)−g

(β)(x−α)
(x−α)
2
=
[g

(x)−g

(β)](x−α)
(x−α)
2
< 0, với ∀x > α. Suy ra G giảm
trên (α, +∞). Do đó với L > ta có
L
p
−α
p
L−α
<

p
−α
p
l−α
. Vậy ta phải có L = . Điều phải
chứng minh.
Bài toán 5 là trường hợp riêng của bài toán sau đây:
Bài toán 6
Cho dãy số {x
n
} xác định theo công thức (1) và thỏa mãn các điều kiện của Bài toán
2. Giả thiết thêm α > 0 và hàm số
g(x)−g(α)
x−α
giảm trên (α, ∞). Chứng minh rằng, {x
n
}
hội tụ.
Giải.
Giả sử {x
n
} là một dãy số dương xác định bởi (1). Trong Bài toán 2 ta đã chứng minh
mọi nghiệm của phương trình (1) bị chặn. Vì vậy tồn tại giới hạn liminf
n→∞
x
n
=: α và
16
limsup
n→∞
x
n
=: L . Rõ ràng g(L) là số thực hữu hạn. Lấy liminf và limsup của (2.1)
ta được
liminf
n→∞
x
n+1
= liminf
n→∞

α +
x
n−k
f(x
n
, · · · , x
n−k+1
)

.
Suy ra
α +

limsup
n→∞
f(x
n
, · · · , x
n−k+1
)
= α +

g(L)
,
hay
α +

g(L)
.
Tương tự ta cũng có
L α +
L
g()
.
Dễ thấy
α +

g(L)
⇔( −α)g(L) − 0
hay
( −α)g(L) −( −α)g(α) −( −α)g(α),
hay
( −α)(g(L) −g(α)) αg(α) + (1 −g(α)). (4)
Tương tự ta nhận được
(L −α)(g(l) −g(α)) αg(α) + (1 −g(α))L. (5)
Nếu = α thì từ bất đẳng thức
α +

g(L)
,
ta có
+

g(L)
,
hay

g(L)
0,
suy ra
= α = 0 (vô lí vì α > 0).
Do đó
> α,
suy ra
g() > g(α) > 1.
Bây giờ ta giả sử L > . Khi đó ta có
17
(1 −g(α)) > (1 −g(α))L (vì < L mà 1 −g(α) < 0),
suy ra
αg(α) + (1 −g(α)) > αg(α) + (1 −g(α))L.
Từ (4) và (5) ta có
(−α)(g(L) −g(α)) αg(α) +(1−g(α) > αg(α) +(1−g(α))L (L−α)(g() −g(α)).
Suy ra
g(L) −g(α)
L −α

g() −g(α)
−α
(vì L > > α).
Mà theo giả thiết, hàm
g(x) −g(α)
x −α
giảm trên (α, ∞) nên với < L thì
g() −g(α)
−α
>
g(L) −g(α)
L −α
(trái với điều trên).
Vậy
L = = x.
tức là mọi nghiệm dương của phương trình (2.1) hội tụ.
Bài toán 7
Cho dãy số {x
n
} xác định theo công thức (1) và thỏa mãn các điều kiện của Bài toán
1. Giả thiết thêm α > 0 và hàm số g(x) lõm chặt trên (α, ∞). Chứng minh rằng, {x
n
}
hội tụ.
Giải.
Đặt
G(x) =
g(x) −g(α)
x −α
, ∀x ∈ (α, ∞).
Ta cần chứng minh hàm G(x) giảm trên (α, ∞). Thật vậy,
G

(x) =
g

(x)(x −α) −(g(x) −g(α))
(x −α)
2
.
Vì g là hàm liên tục và khả vi trên (α, ∞) nên g cũng liên tục và khả vi trên (α, x). Khi
đó, theo định lí Lagrange thì tồn tại c ∈ (α, x) sao cho
g(x) −g(α) = g

(c)(x −α).
Mặt khác, hàm g lõm chặt nên g”(x) < 0, suy ra hàm g

(x) giảm trên (α, ∞). Do đó
với c ∈ (α, x) hay α < c < x ta có g

(c) > g

(x).
18
Vậy
G

(x) =
g

(x)(x −α) −g

(c)(x −α)
(x −α)
2
=
(g

(x) −g

(c))(x −α)
(x −α)
2
.
Mà g

(x) < g

(c) nên G

(x) < 0, tức là G(x) là hàm giảm trên (α, ∞). Áp dụng kết quả
Bài toán 6 ta có điều phải chứng minh.
Bài toán 8
Cho dãy số {x
n
} xác định theo công thức
x
n+1
= α +
x
n−k
1 + x
ρ
1
n
x
ρ
2
n−1
· · · , x
ρ
k
n−k+1
, n = 0, 1, · · · , (6)
trong đó α > 0, λ
j
∈ [0, 1), j = 1, 2, · · · , k sao cho ρ
1

2
+· · · +ρ
k
=: λ ∈ (0, 1). Chứng
minh rằng, {x
n
} hội tụ.
Giải.
Ta có
g(u) = f(u, · · · , u) = 1 + u
λ
⇒ g

(u) = λu
λ−1
⇒ g”(u) = λ(λ −1)u
λ−2
< 0 (vì λ < 1).
Do đó g(u) là hàm lõm chặt trên (α, ∞). Áp dụng kết quả Bài toán 7 ta có điều phải
chứng minh.
Bài toán 9
Cho dãy số {x
n
} xác định theo công thức
x
n+1
= α +
x
n−k
1 + γ
1
x
λ
1
n
γ
2
x
λ
1
n
· · · , γ
k
x
λ
k
n−k+1
, n = 0, 1, · · · , (7)
trong đó α > 0, γ
j
0, j = {1, 2, · · · , k},

k
j=1
γ
j
> 0, λ ∈ [0, 1). Chứng minh rằng,
{x
n
} hội tụ.
Giải.
Đặt
g(u) = f(u, · · · , u) = 1 + γ
1
u
λ
1
+· · · + γ
k
u
λ
k
.
Ta có
g

(u) = γ
1
λ
1
u
λ
1
−1
+· · · + γ
k
λ
k
u
λ
k
−1

g”(u) = γ
1
λ
1

1
−1)u
λ
1
−2
+· · · + γ
k
λ
k

k
−1)u
λ
k
−2
,
19
hay
g”(u) =
k

j=1
γ
j
λ
j

j
−1)u
λ
j
−2
< 0 (vì λ
j
∈ [0, 1)).
Do đó g lõm chặt trên [0, ∞). Áp dụng kết quả Bài toán 7 ta có điều phải chứng minh.
Bài toán 10
Cho dãy số {x
n
} xác định theo công thức
x
n+1
= α +
βx
n−k
1 + h(x
n
)
, n = 0, 1, · · · , (8)
trong đó h là hàm tăng, liên tục và lõm chặt trên [0, ∞) sao cho h(x) > 0, ∀x > 0.
Chứng minh rằng, {x
n
} hội tụ nếu α > 0 và β ∈ (0, 1 + h(α)).
Giải.
Đặt
f(x) = 1 + h(x
n
), ∀x ∈ [α, ∞).
Rõ ràng f là hàm liên tục và tăng trên [0, ∞). Ta có f

(x) = h

(x) và f”(x) = h”(x) < 0.
Do đó f lõm chặt trên [0, ∞). Nhận xét rằng, vì g(α) =
1+h(α)
β
> 1 nên β < 1 + h(α)).
Áp dụng kết quả Bài toán 7 ta có điều phải chứng minh.
Bài toán 11
Cho dãy số {x
n
} xác định theo công thức
x
n+1
= α +
x
n−1
x
n
, n = 0, 1, · · · , (9)
trong đó 0 < α < 1, các điều kiện ban đầu là các số thực dương. Chứng minh rằng,
lim
n→∞
x
2n
= ∞, lim
n→∞
x
2n+1
= α.
Giải.
Giả sử 0 < x
−1
1 và x
0

1
1−α
. Vì 0 < α < 1 nên
1
1−α
> α + 1. Do đó x
0
> α + 1.
Ta cần chứng minh
x
1
∈ (α, 1] và x
2
α + x
0
.
Thật vậy, ta có x
1
= α +
x
−1
x
0
> α và
x
1
= α +
x
−1
x
0
α +
1
x
0
α + (1 −α) = 1,
do đó x
1
∈ (α, 1]. Mặt khác, ta có x
2
= α +
x
0
x
1
α + x
0
.
Lập luận tương tự cho các phần tử còn lại của {x
n
}

n=−1
ta có điều phải chứng minh.
20
Bài toán 12
Cho dãy số {x
n
} xác định theo công thức
x
n+1
= α +
x
n−2m−1
F(x
n
, x
n−2
, · · · , x
n−2m
)
, n = 0, 1, · · · , (10)
trong đó α 0, F : [0, ∞)
2m+1
→(0, ∞) là một hàm liên tục không giảm với mỗi biến và
tăng với ít nhất một biến; g(u) := F(u, · · · , u) và g(α) < 1; {x > α : g(x) >
b
b−α
} = ∅,
b là một hàm hằng trong khoảng mở (α, g
−1
(1)); ∀j = m, m−1, · · · , 1, 0 ta có
α x
−2j−1
< b

x
−2j
> g
−1
(
b
b −α
) =: P.
Chứng minh rằng,
lim
n→∞
x
2n
= +∞, lim
n→∞
x
2n+1
=
α
1 −
1
L
,
trong đó L := lim
u→∞
g(u). Trường hợp g không bị chặn ta đặt
1
L
= 0.
Giải.
Vì g là hàm tăng nên
L := lim
u→∞
g(u) g(P) = g(g
−1
(
b
b −α
))
=
b
b −α
> 1.
Ta có
α < x
1
= α +
x
−2m−1
F(x
0
, x
−2
, · · · , x
−2m
)
< α +
b
F(x
0
, x
−2
, · · · , x
−2m
)
.
Hơn nữa, vì x
−2j
> P, j = m, m−1, · · · , 1, 0 và F tăng ít nhất đối với một biến nên
F(x
0
, x
−2
, · · · , x
−2m
) > F(P, · · · , P) = g(P),
do đó
α < x
1
< α +
b
g(P)
= α +
b
b
b−α
= α + b −α = b < g
−1
(1).
Mặt khác,
x
2
= α +
x
−2m
F(x
1
, x
−1
, · · · , x
−2m+1
)
> α +
P
g(b)
> P (vì b < g
−1
(1) nên g(b) < 1).
α < x
3
= α +
x
−2m+1
F(x
2
, x
0
, · · · , x
−2m+2
)
< α +
b
g(P)
= b < g
−1
(1).
x
4
= α +
x
−2m+2
F(x
3
, x
2
, · · · , x
−2m+3
)
> α +
x
−2m+2
g(b)
> P.
21
Cứ như vậy ta có
α < x
2r+1
= α +
x
2r−2m−1
F(x
2
r, x
2r−1
, · · · , x
2r−2m
)
< b < g
−1
(1)

x
2r+2
= α +
x
2r−2m
F(x
2r+1
, x
2r−1
, · · · , x
2r−2m+1
> α +
x
2r−m
g(b)
> P.
Vậy
x
2r+1
∈ (α, b),

x
2(r+1)
> α +
x
2(r−m)
g(b)
= α +
1
g(b)
x
2[r−(m+1)+1]
.
Do đó
x
2(r(m+1)+j)
> α +
1
g(b)
x
2[(r(m+1)−(m+1)+j]
, j ∈ {−m, −m+ 1, · · · , −1, 0}
> α +
1
g(b)
x
2[(r−1)(m+1)+j]
> α +
1
g(b)
x
2[(r−1)(m+1)+j]
> α +
α
g(b)
+
α
g
2
(b)
+· · · +
α
g
r−1
(b)
+
x
2j
g
r
(b)
.

1
g(b)
> 1 nên x
2(r(m+1)+j)
> rα +
1
g
r
(b)
x
2j
→ ∞ khi r →∞.
Vậy
lim
n→∞
x
2n
= +∞.
Để ý rằng, vì lim
n→∞
x
2n
= ∞ và L = lim
u→∞
g(u) nên
limF(x
2n
, x
2n−2
, · · · , x
2n−2m
) = L.
Đặt

i
:= lim
n→∞
inf x
2n+1
,
s
:= lim
n→∞
sup x
2n+1
.
Rõ ràng
i

s
. Ta cần chứng minh
i
=
s
.
Thật vậy,
i
,
s
thoả mãn 2 bất đẳng thức sau

i
α +

i
L
,
s
α +

s
L
.
Từ 2 bất đẳng thức này ta có

i
α +

i
L

i
(1 −
1

) α

i

α
1 −
1
L
.
22

s
α +

s
L

s
(1 −
1
L
) α

s

α
1 −
1
L
.
Suy ra

i

α
1 −
1
L

s
,
hay
i

s
. Do đó
i
=
s
=
α
1−
1
L
. Vậy
lim
n→∞
x
2n+1
=
α
1 −
1
L
.
Tài liệu
[1] Nguyễn Văn Mậu, Nguyễn Thủy Thanh, 2002, Giới hạn dãy số và hàm số, NXB
Giáo Dục.
[2] G. L. Karakostas and S. Stevics, 2004, On the recursive sequence x
n+1
= α +
x
n−k
f(xn,··· ,x
n−k+1
)
, Appl. Anal. 83, 309-323.
[3] Nguyen Van Mau, Algebraic Elements and Boundary Value Problems in Linear
Spaces, Vietnam National University Publishers, Hanoi 2005.
[4] Nguyễn Văn Mậu, 2002, Một số bài toán chọn lọc về dãy số, NXB Giáo Dục.
23
Bài toán nội suy cổ điển tổng quát
Nguyễn Văn Mậu, ĐHKHTN, Hà Nội
Trong bài này sẽ xét điều kiện tồn tại, duy nhất nghiệm và nêu công thức nghiệm
của các bài toán nội suy cổ điển. Từ đó ta có cách nhìn hệ thống về các bài toán nội
suy cổ điển như nội suy Taylor, nội suy Lagrange, nội suy Newton, nội suy Hermite và
một số dạng nội suy hỗn tạp khác.
1 Bài toán nội suy cổ điển tổng quát
Bài toán nội suy tổng quát được phát biểu như sau.
Bài toán 1. Cho bộ số x
ki
, a
ki
∈ R, với x
ki
= x
kj
∀i = j; k = 0, 1, . . . , n − 1; i, j =
1, 2, . . . , r
k+1
; trong đó r
0
= 0, r
1
+r
2
+· · · +r
n
= N và cho
s
0
= 0 < s
1
< s
2
< · · · < s
n−1
.
Hãy xác định các đa thức P(x) có bậc deg P(x) N −1 và thỏa mãn điều kiện
P
(s
k
)
(x
ki
) = a
ki
, ∀k = 0, 1, . . . , n −1, ∀i = 1, 2, . . . , r
k+1
.
Đây là bài toán khó và có cấu trúc phức tạp. Để giải nó, ta cần một số điều chỉnh
về cấu trúc hệ điều kiện để mô tả chúng theo một thứ tự nhất định. Bạn đọc chưa làm
quen với hệ đại số tuyến tính tổng quát có thể bỏ qua chương này mà đọc ngay vào
phần ví dụ áp dụng để hiểu bản chất lời giải trước, sau đó hãy quay trở lại đọc phần cơ
sở lý thuyết.
Trước hết, ta sử dụng ký hiệu g
N
(x) = (1, x, . . . , x
N−1
). Để đánh lại chỉ số cho cặp
bộ số x
ki
và a
ki
, ta định nghĩa
m (k, i) ⇔m = r
0
+r
1
+r
2
+· · · +r
k
+i.
Khi đó m = 1, 2, . . . , N và ứng với m (k, i) ta viết x
ki
= x
m
, a
ki
= a
m

g
Nm
= g
(s
k
)
N
(x
ki
).
Tức là, với m (k, i), ta có
g
Nm
=

0, . . . , 0
. .. .
s
k
, (s
k
)!,
(s
k
+ 1)!
1!
x
ki
, · · · ,
(N −1)!
(N −1 −s
k
)!
x
N−1−s
k
ki

.
24
Tiếp theo, ta sẽ chứng minh rằng điều kiện cần và đủ để bài toán nội suy cổ điển
tổng quát 6.1 có nghiệm duy nhất là ma trận
G
N
=

¸
¸
¸
¸
g
N1
g
N2
.
.
.
g
NN

có định thức
V
N
= det G
N
= 0.
Thật vậy, xét đa thức
P(x) = α
0

1
x +α
2
x
2
+· · · +α
N−1
x
N−1
,
(α) = (α
0
, α
1
, . . . , α
N−1
)
T
, A = (a
1
, a
2
, . . . , a
N
)
T
.
Khi đó, P(x) là nghiệm duy nhất của bài toán 6.1 khi và chỉ khi hệ phương trình tuyến
tính
G
N
.(α) = A
có nghiệm duy nhất. Trong trường hợp này, ta phải có
V
N
= det G
N
= 0.
Bây giờ, ứng với mỗi m = 1, 2, . . . , N, ta ký hiệu G
Nm
(x) là ma trận thu được từ ma
trận G
N
bằng cách thay g
Nm
bởi g
N
(x) và V
Nm
(x) là định thức tương ứng của nó, tức

G
Nm
(x) =

¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
g
N1
.
.
.
g
Nm−1
g
N
(x)
g
Nm+1
.
.
.
g
NN

và V
Nm
(x) = det G
Nm
(x).
Cuối cùng, ta sẽ chứng minh rằng đa thức P(x) được xác định bởi công thức
P(x) = V
−1
N
N
¸
m=1
a
m
V
Nm
(x) (1)
là nghiệm duy nhất bài toán 6.1.
Thật vậy, ta có
P
(s
k
)
(x
ki
) = V
−1
N
N
¸
m=1
a
m
V
(s
k
)
Nm
(x
ki
).
25
Mặt khác, ta có
V
(s
k
)
Nm
(x
ki
) =

g
N1
.
.
.
g
Nm−1
g
(s
k
)
N
(x
ki
)
g
Nm+1
.
.
.
g
NN

=

V
N
nếu m = (k, i)
0 nếu m = (k, i).
Thật vậy, nếu m = (k, i) thì ta có g
(s
k
)
N
(x
ki
) = g
Nm
và do đó
V
(s
k
)
Nm
(x
ki
) = V
N
.
Ngược lại, nếu m = (k, i), thì khi đó tồn tại n ∈ {1, 2, . . . , N}, n = m sao cho
n = (k, i). Trong trường hợp này, định thức V
(s
k
)
Nm
(x
ki
) chứa hai dòng giống nhau (dòng
thứ m và n) và dó đó
V
(s
k
)
Nm
(x
ki
) = 0.
Vậy, ta thu được điều phải chứng minh
P
(s
k
)
(x
ki
) = V
−1
N
a
ki
V
N
= a
ki
.
Trong phần tiếp theo, ta sẽ thiết lập các ma trận nghiệm của hệ ứng với các bài toán
nội suy cổ điển.
Bài toán nội suy Taylor
Ta nhắc lại bài toán nội suy Taylor.
Bài toán 2. Cho x
01
∈ R, và a
k1
∈ R, với k = 0, 1, . . . , N − 1. Hãy xác định đa thức
T(x) có bậc deg T(x) N −1 thỏa mãn điều kiện
T
(k)
(x
01
) = a
k1
, ∀k = 0, 1, . . . , N −1.
Xét ma trận nghiệm của bài toán. Với cách ký hiệu và định nghĩa như ở bài toán nội
suy cổ điển tổng quát 6.1, ta có
x
01
≡ x
1
, a
k1
≡ a
m
, (m = k + 1, k = 0, 1, . . . , N −1),
g
N
(x) = (1, x, . . . , x
N−1
), g
Nm
= g
(m−1)
N
(x
1
), (m = 1, 2, . . . , N).
Khi đó, ma trận nghiệm của bài toán 6.2 có dạng tường minh như sau:
G
N
=

¸
¸
¸
¸
g
N1
g
N2
.
.
.
g
NN

=

¸
¸
¸
¸
1 x
1
x
2
1
· · · x
N−1
1
0 1 2x
1
· · · (N −1)x
N−2
1
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
0 0 0 · · · (N −1)!

26
G
Nm
(x) =

¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
g
N1
g
N2
.
.
.
g
Nm−1
g
N
(x)
g
Nm+1
.
.
.
g
NN

=

¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
1 x
1
x
2
1
· · · x
N−1
1
0 1 2x
1
· · · (N −1)x
N−2
1
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
· · · · · · · · · · · · · · ·
1 x x
2
· · · x
N−1
· · · · · · · · · · · · · · ·
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
0 0 0 · · · (N −1)!

Lúc này ta có thể biểu diển V
Nm
(x) qua V
N
, sau đó tìm lại công thức nghiệm tường
minh của bài toán 6.2 như đã biết ở chương 2 như sau:
Với mỗi i = 1, 2, . . . , m−1, lần lượt nhân hàng i với −
(x −x
1
)
i−1
(i −1)!
rồi cộng vào hàng
thứ m của ma trận G
Nm
(x) để đưa nó về dạng đường chéo, và từ đó ta tính được định
thức V
Nm
(x) của nó như sau
V
Nm
(x) =
V
N
.(x −x
1
)
m−1
(m−1)!
.
Cuối cùng, theo kết quả của bài toán 6.2, ta có kết quả quen thuộc của bài toán nội
suy Taylor như đã biết ở chương 2 như sau
T(x) = V
−1
N
N
¸
m=1
a
m
V
Nm
(x) =
N
¸
m=1
a
m
(x −x
1
)
m−1
(m−1)!
hay
T(x) =
N−1
¸
k=0
a
k1
k!
(x −x
01
)
k
.
Bài toán nội suy Lagrange
Xét bài toán nội suy Lagrange như ở chương 2:
Bài toán 3. Cho x
0i
, a
0i
∈ R, với x
0i
= x
0j
∀i = j, (i, j = 1, 2, . . . , N). Hãy xác định
đa thức L(x) có bậc deg L(x) N −1 thỏa mãn điều kiện
L(x
0i
) = a
0i
, ∀i = 1, 2, . . . , N.
Xét ma trận nghiệm của bài toán.
Với cách ký hiệu và định nghĩa như ở bài toán nội suy cổ điển tổng quát 6.1, ta có
x
0i
≡ x
i
, a
0i
≡ a
i
, (i = 1, 2, . . . , N),
g
N
(x) = (1, x, . . . , x
N−1
), g
Ni
= g
N
(x
i
), (i = 1, 2, . . . , N).
27
Khi đó, ma trận nghiệm của bài toán 6.3 có dạng tường minh như sau:
G
N
=

¸
¸
¸
¸
g
N1
g
N2
.
.
.
g
NN

=

¸
¸
¸
¸
1 x
1
x
2
1
· · · x
N−1
1
1 x
2
x
2
2
· · · x
N−1
2
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
1 x
N
x
2
N
· · · x
N−1
N

G
Ni
(x) =

¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
g
N1
.
.
.
g
Ni−1
g
N
(x)
g
Ni+1
.
.
.
g
NN

=

¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
1 x
1
x
2
1
· · · x
N−1
1
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
1 x
i−1
x
2
i−1
· · · x
N−1
i−1
1 x x
2
· · · x
N−1
1 x
i+1
x
2
i+1
· · · x
N−1
i+1
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
1 x
N
x
2
N
· · · x
N−1
N

Lúc này ta có thể biểu diển V
Nm
(x) qua V
N
, sau đó tìm lại công thức nghiệm tường
minh của bài toán 6.3 như đã xét ở chương 2.
Vì V
N
là định thức Vandermonde nên ta có
V
N
=
¸
N≥m>n≥1
(x
m
−x
n
) =
N
¸
m=2
m−1
¸
n=1
(x
m
−x
n
).
Với mỗi i = 2, 3, . . . , N −1, ta sẽ chứng minh rằng
V
N
= (−1)
i−1
.
N
¸
m=2,m=i
m−1
¸
n=1,n=i
(x
m
−x
n
).
N
¸
m=1,m=i
(x
m
−x
i
).
Thật vậy, ta có
V
N
=
N
¸
m=2
m−1
¸
n=1
(x
m
−x
n
) =
N
¸
m=2,m=i
m−1
¸
n=1
(x
m
−x
n
)
i−1
¸
n=1
(x
i
−x
n
)
=
N
¸
m=2,m=i
m−1
¸
n=1,n=i
(x
m
−x
n
)
N
¸
m=i+1
(x
m
−x
i
)
i−1
¸
n=1
(x
i
−x
n
)
=
N
¸
m=2,m=i
m−1
¸
n=1,n=i
(x
m
−x
n
)
N
¸
m=i+1
(x
m
−x
i
)(−1)
i−1
i−1
¸
m=1
(x
m
−x
i
)
= (−1)
i−1
N
¸
m=2,m=i
m−1
¸
n=1,n=i
(x
m
−x
n
)
N
¸
m=1,m=i
(x
m
−x
i
)
Công thức trên cũng hiển nhiên đúng khi i = 1 hoặc i = N, và từ đó ứng với mỗi
i = 1, 2, 3, . . . , N, ta có
V
Ni
(x) = (−1)
i−1
.
N
¸
m=2,m=i
m−1
¸
n=1,n=i
(x
m
−x
n
).
N
¸
m=1,m=i
(x
m
−x).
28
Từ đó ta suy ra
V
Ni
(x)
V
N
=
N
¸
m=1,m=i
x
m
−x
x
m
−x
i
= L
i
(x).
Cuối cùng, theo kết quả của bài toán 6.1 ta có kết quả quen thuộc của bài toán 6.3
như đã biết ở chương 2 như sau
L(x) = V
−1
N
N
¸
i=1
a
i
V
Ni
(x) =
N
¸
i=1
a
i
L
i
(x).
Bài toán nội suy Newton
Xét bài toán nội suy Newton như đã xét ở chương 2:
Bài toán 4. Cho x
i
, a
i
∈ R, với i = 1, 2, . . . , N. Hãy xác định đa thức N(x) có bậc
deg N(x) N −1 thỏa mãn điều kiện
N
(i−1)
(x
i
) = a
i
, ∀i = 1, 2, . . . , N.
Ta xét ma trận nghiệm của bài toán.
Với cách ký hiệu và định nghĩa như ở bài toán nội suy cổ điển tổng quát 6.1, ta có
g
N
(x) = (1, x, . . . , x
N−1
), g
Ni
= g
(i−1)
N
(x
i
), (i = 1, 2, . . . , N).
Khi đó, ma trận nghiệm của bài toán 6.4 có dạng tường minh như sau:
G
N
=

¸
¸
¸
¸
g
N1
g
N2
.
.
.
g
NN

=

¸
¸
¸
¸
1 x
1
x
2
1
· · · x
N−1
1
0 1 2x
2
· · · (N −1)x
N−2
2
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
0 0 0 · · · (N −1)!

G
Ni
(x) =

¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
g
N1
g
N2
.
.
.
g
Ni−1
g
N
(x)
g
Ni+1
.
.
.
g
NN

=

¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
1 x
1
x
2
1
· · · x
N−1
1
0 1 2x
2
· · · (N −1)x
N−2
2
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
· · · · · · · · · · · · · · ·
1 x x
2
· · · x
N−1
· · · · · · · · · · · · · · ·
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
0 0 0 · · · (N −1)!

Vậy ta có thể biểu diển V
Nm
(x) qua V
N
, sau đó ta tìm lại được công thức nghiệm
tường minh của bài toán 6.4 đã xét ở chương 2 như sau:
29
Thực hiện các phép biến đổi sơ cấp trên các ma trận G
Ni
(x) để đưa nó về dạng
đường chéo, và từ đó ta tính được các định thức V
Ni
(x) như sau
V
N1
(x) = V
N
,
V
N2
(x) = (x −x
1
)V
N
= V
N
R(x
1
, x),
V
N3
(x) =

(x −x
2
)
2
2

(x
1
−x
2
)
2
2

V
N
= V
N
R
2
(x
1
, x
2
, x),
· · ·
V
Ni
(x) = V
N
R
i−1
(x
1
, x
2
, . . . , x
i−1
, x).
Cuối cùng, theo bài toán 6.1, ta có kết quả quen thuộc của bài toán 6.4 đã xét ở
chương 2 như sau
N(x) = V
−1
N
N
¸
i=1
a
i
V
Ni
(x) =
N
¸
i=1
a
i
V
Ni
(x)
V
N
hay
N(x) = a
1
+a
2
R(x
1
, x) +· · · +a
N
R
N−1
(x
1
, x
2
, . . . , x
N−1
, x).
Bài toán nội suy Hermite
Xét bài toán nội suy Hermite như đa xét ở chương 2:
Bài toán 5. Cho x
1i
, a
ki
∈ R, với i = 1, 2, . . . , n; k = 0, 1, . . . , p
i
−1 và x
1i
= x
1j
∀i =
j, trong đó
p
1
+p
2
+· · · +p
n
= N.
Hãy xác định đa thức H(x) có bậc deg H(x) N −1 thỏa mãn điều kiện
H
(k)
(x
1i
) = a
ki
, ∀i = 1, 2, . . . , n; ∀k = 0, 1, . . . , p
i
−1.
Ta xét ma trận nghiệm của bài toán.
Không mất tổng quát, ta có thể giả sử
p
1
≥ p
2
≥ · · · ≥ p
n
,
vì nếu không thì ta có thể thay đổi thứ tự (đánh số lại) của dãy {x
i
}, i = 1, 2, . . . , n.
Khi đó, nếu gọi
X
k
= {x
1i
: H
(k)
(x
1i
) = a
ki
}
thì ta có
X
0
⊃ X
1
⊃ · · · ⊃ X
p
1
−1
.
Ký hiệu
r
−1
= 0 và r
k
= |X
k
|, với k = 0, 1, . . . , p
1
−1, i = 1, 2, . . . , r
k
.
30
Để đánh lại chỉ số cho a
ki
, ta định nghĩa
m (k, i) ⇔ m = r
−1
+r
0
+r
1
+r
2
+· · · +r
k−1
+i, (m = 1, 2, . . . , N).
Khi đó, với m (k, i) và H
(k)
(x
1i
) = a
ki
ta viết x
1i
= x
m
và a
ki
= a
m
, đồng thời sử
dụng các ký hiệu g
N
, g
Nm
, V
N
, V
Nm
(x) như ở bài toán nội suy cổ điển tổng quát 6.1, ta
thu được ma trận nghiệm của bài toán 6.5 dưới dạng tường minh như sau:
G
N
=

¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
g
N1
.
.
.
g
Nr
1
g
Nr
1
+1
.
.
.
g
Nr
1
+r
2
g
Nr
1
+r
2
+1
.
.
.
g
Nr
1
+r
2
+r
3
.
.
.
g
Nr
1
+r
2
+r
3
+···+r
n−1
+1
.
.
.
g
NN

=

¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
g
N
(x
1
)
.
.
.
g
N
(x
r
1
)
g

N
(x
1
)
.
.
.
g

N
(x
r
2
)
g

N
(x
1
)
.
.
.
g

N
(x
r
3
)
.
.
.
g
(p
1
−1)
N
(x
1
)
.
.
.
g
(p
1
−1)
N
(x
rp
1
)

Do tính duy nhất nghiệm của bài toán 6.5 nên từ đây ta cũng nhận được công thức
đã biết
H(x) =
n
¸
i=1
p
i
−1
¸
k=0
a
ki
(x −x
i
)
k
k!
W
i
(x) T

1
W
i
(x)
¸
(p
i
−1−k)
(x=x
i
)
,
trong đó
T

1
W
i
(x)
¸
(p
i
−1−k)
(x=x
i
)
=
p
i
−1−k
¸
l=0

1
W
i
(x)

(l)
(x=x
i
)
(x −x
i
)
l
l!
.
2 Bài toán nội suy Taylor mở rộng
Ta xét bài toán sau đây.
Bài toán 6. Cho s ∈ N và x
1
, x

, a
k
, a

∈ R, với k = 0, 1, . . . , N −1. Tìm điều kiện đối
với s, x

và a

để tồn tại duy nhất đa thức T(x) có bậc deg T(x) N và thỏa mãn điều
kiện

T
(k)
(x
1
) = a
k
, ∀k = 0, 1, . . . , N −1
T
(s)
(x

) = a

31
Trong trường hợp tồn tại duy nhất đa thức T(x) thỏa mãn điều kiện của bài toán
nội suy Taylor mở rộng 6.6, ta nói bài toán nội suy Taylor xuất phát là mở rộng được.
Ngược lại, ta nói bài toán nội suy Taylor đã cho là không mở rộng được.
Trước hết, ta ký hiệu
a
N
= a

, g(x) = (1, x, x
2
, . . . , x
N
),
G
N+1
=

¸
¸
¸
¸
¸
¸
g(x
1
)
g

(x
1
)
.
.
.
g
(N−1)
(x
1
)
g
(s)
(x

).

Khi đó, theo kết quả của bài toán nội suy cổ điển tổng quát 6.1, cho ta điều kiện
cần và đủ để bài toán 6.6 mở rộng được là
V = det G
N+1
= 0.
Tiếp theo, ta sẽ làm rõ điều kiện này trong một số bài toán ứng với các trường hợp
cụ thể.
(i) Nếu s > N thì g
(s)
(x

) = (0, 0, . . . , 0) và do đó
V = det G
N+1
= 0.
Trong trường hợp này tính duy nhất nghiệm của bài toán 6.6 bị phá vỡ và do đó bài
toán xuất phát là không mở rộng được.
(ii) Nếu s = N thì đây là bài toán nội suy Taylor với N + 1 điều kiện, và do đó bài
toán xuất phát là mở rộng được.
Khi đó, ta có nghiệm duy nhất của bài toán 6.6 trong trường hợp này là
T(x) =
N
¸
k=0
a
k
k!
(x −x
1
)
k
.
Nếu s < N, chẳng hạn s = n
0
∈ {0, 1, . . . , N −1}, khi đó ta xét các trường hợp sau.
Xét trường hợp x

= x
1
. Khi đó trong ma trận G
N+1
của bài toán 6.6 có hai hàng
giống nhau
g
(n
0
)
(x
1
) = g
(s)
(x

),
và do đó
V = det G
N+1
= 0.
Trong trường hợp này bài toán 6.6 là không mở rộng được.
Xét trường hợp x

= x
1
.
Nếu xảy ra s = 0 thì đây là bài toán nội suy Hermite với N + 1 điều kiện và do đó
bài toán đã cho là mở rộng được.
32
Khi đó, theo công thức nghiệm của bài toán nội suy Hermite, cho ta nghiệm duy
nhất của bài toán 6.6 trong trường hợp này là
T(x) =
N
¸
k=0
a
k
H
k
(x),
trong đó, với mỗi k = 0, 1, . . . , N −1, ta có
H
k
(x) =
(x −x
1
)
k
k!
(x −x

)
N−1−k
¸
l=0

1
x −x

(l)
(x=x
1
)
(x −x
1
)
l
l!

H
N
(x) = H

(x) =

x −x
1
x

−x
1

N
.
Nếu xảy ra s ∈ {1, 2, . . . , N −1} thì rơi vào trường hợp bài toán 6.1, khi đó bài toán
nội suy Taylor là mở rộng được khi và chỉ khi
V = det G
N+1
= 0,
điều này tương đương với
V
−s
= det G
−s
= 0,
ở đây G
−s
là ma trận thu được từ ma trận G
N+1
bằng cách bỏ đi s hàng và s cột đầu
tiên.
Trong trường hợp này, ta ký hiệu
V
m
(x) = det G
(N+1)m
(x),
ở đây G
(N+1)m
(x) là ma trận thu được từ ma trận G
N+1
bằng cách thay hàng thứ m bởi
g(x), (m = 1, 2, . . . , N + 1).
Khi đó, theo công thức nghiệm của bài toán 6.1, cho ta nghiệm duy nhất của bài
toán 6.6 trong trường hợp này là
T(x) = V
−1
N
¸
k=0
a
k
V
k+1
(x).
3 Bài toán nội suy Lagrange mở rộng
Bài toán 7. Cho s ∈ N và x
i
, x

, a
i
, a

∈ R, (x
i
= x
j
∀i = j; i, j = 1, N). Hãy tìm
điều kiện đối với s, x

và a

để tồn tại duy nhất đa thức L(x) có bậc deg L(x) N và
thỏa mãn điều kiện

L(x
i
) = a
i
, ∀i = 1, 2, . . . , N,
L
(s)
(x

) = a

.
33
Trong trường hợp tồn tại duy nhất đa thức L(x) thỏa mãn điều kiện của bài toán nội
suy Lagrange mở rộng 6.7, ta gọi bài toán nội suy Lagrange ban đầu là mở rộng được.
Trong trường hợp ngược lại, ta nói rằng bài toán nội suy Lagrange xuất phát (ban đầu)
là không mở rộng được.
Ta ký hiệu
g(x) = (1, x, x
2
, . . . , x
N
),
G
N+1
=

¸
¸
¸
¸
¸
¸
g(x
1
)
g(x
2
)
.
.
.
g(x
N
)
g
(s)
(x

).

Khi đó, điều kiện cần và đủ để bài toán nội suy Lagrange xuất phát là mở rộng được

V = det G
N+1
= 0.
Tương tự như đối với bài toán nội suy Taylor mở rộng, ta sẽ làm rõ điều kiện này
trong một số trường hợp cụ thể:
Nếu xảy ra s > N thì tính duy nhất nghiệm của bài toán 6.7 bị phá vỡ, và do đó bài
toán nội suy Lagrange là không mở rộng được.
Nếu s = N thì đây là bài toán nội suy Lagrange - Newton (và cũng là bài toán nội
suy Newton - Hermite) với N+1 điều kiện, và do đó bài toán Lagrange là mở rộng được.
Khi đó, theo công thức nghiệm của bài toán nội suy Lagrange - Newton, ta có nghiệm
duy nhất của bài toán nội suy 6.7 trong trường hợp này là
L(x) =
N
¸
i=1

a
i
−a

x
N
i
N!

L
i
(x) +a

x
N
N!
,
trong đó
L
i
(x) =
N
¸
j=1,j=i
x −x
j
x
i
−x
j
.
Nếu s < N, khi đó ta xét các trường hợp sau:
Xét trường hợp tồn tại i
0
∈ {1, 2, . . . , N} sao cho x

= x
i
0
. Nếu s = 0 thì khi đó
trong ma trận G
N+1
có hai hàng giống nhau g(x
i
0
) = g(x

) và do đó
V = det G
N+1
= 0.
Trường hợp này bài toán nội suy Lagrange là không mở rộng được.
Nếu s = 1 thì đây là bài toán nội suy Hermite với N +1 điều kiện, và do đó bài toán
nội suy Lagrange mở rộng được.
34
Khi đó, theo công thức nghiệm của bài toán nội suy Hermite, ta có nghiệm duy nhất
của bài toán 6.7 trong trường hợp này là
L(x) =
N
¸
i=1,i=i
0
a
i
H
i
(x) +
1
¸
k=0
a
ki
0
H
ki
0
(x),
trong đó
a
0i
0
= a
i
0
và a
1i
0
= a

.
Với mỗi i = 1, 2, . . . , N và i = i
0
, ta có
H
i
(x) =
N
¸
j=1,=i
0
,j=i
(x −x
j
)(x −x
i
0
)
2
(x
i
−x
j
)(x
i
−x
i
0
)
2
.
Với mỗi k = 0, 1, ta có
H
ki
0
(x) =
(x −x
i
0
)
k
k!
W
i
0
(x)
1−k
¸
l=0

1
W
i
0
(x)

(l)
(x=x
i
0
)
(x −x
i
0
)
l
l!
.
Nếu s ∈ {2, . . . , N −1} thì ta thu được trường hợp bài toán 6.1, khi đó bài toán nội
suy Lagrange là mở rộng được khi và chỉ khi
V = det G
N+1
= 0.
Trong trường hợp này, ta ký hiệu
V
m
(x) = det G
(N+1)m
(x),
ở đây G
(N+1)m
(x) là ma trận thu được từ ma trận G
N+1
bằng cách thay hàng thứ m bởi
g(x), (m = 1, 2, . . . , N + 1).
Khi đó, theo công thức nghiệm của bài toán 6.1, ta thu được nghiệm duy nhất của
bài toán nội suy Lagrange mở rộng trong trường hợp này là
L(x) = V
−1
N+1
¸
m=1
a
m
V
m
(x), ( trong đó a
N+1
= a

).
Xét trường hợp x

= x
i
∀i = 1, 2, . . . , N. Nếu s = 0 thì đây là bài toán nội suy
Lagrange với N + 1 điều kiện, và do đó bài toán đã cho là mở rộng được. Khi đó, theo
công thức nghiệm của bài toán nội suy Lagrange, ta thu được nghiệm duy nhất của bài
toán nội suy Lagrange mở rộng trong trường hợp này là
L(x) =
N+1
¸
i=1
a
i
N+1
¸
j=1,j=i
x −x
j
x
i
−x
j
, (a
N+1
= a

và x
N+1
= x

).
35
Nếu s ∈ {1, 2, . . . , N − 1} thì ta lại thu được trường hợp bài toán 6.1, khi đó bài
toán nội suy Lagrange là mở rộng được khi và chỉ khi
V = det G
N+1
= 0.
Tương tự như trường hợp thứ nhất, nghiệm duy nhất của bài toán nội suy Lagrange
mở rộng trong trường hợp này là
L(x) = V
−1
N+1
¸
m=1
a
m
V
m
(x), ( trong đó a
N+1
= a

).
4 Bài toán nội suy Newton mở rộng
Ta xét tiếp bài toán nội suy Newton mở rộng sau:
Bài toán 8. Cho s ∈ N và x
i
, x

, a
i
, a

∈ R, với i = 1, 2, . . . , N. Hãy tìm điều kiện của
s, x

và a

để tồn tại duy nhất đa thức N(x) có bậc deg N(x) N và thỏa mãn điều
kiện

N
(i−1)
(x
i
) = a
i
, ∀i = 1, 2, . . . , N
N
(s)
(x

) = a

Trong trường hợp tồn tại duy nhất đa thức N(x) thỏa mãn điều kiện của bài toán
nội suy Newton mở rộng 6.8, thì ta nói bài toán nội suy Newton xuất phát là mở rộng
được. Ngược lại, ta nói bài toán nội suy Newton là không mở rộng được.
Trước hết, ta ký hiệu
a
N+1
= a

,
g(x) = (1, x, x
2
, . . . , x
N
),
R
i
(x
1
, x
2
, . . . , x
i
, x) =
x

x
1
x
i−1

x
1
· · ·
x
2

x
1
, i = 2, . . . , N,
G
N+1
=

¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
¸
g(x
1
)
g

(x
2
)
g
(2)
(x
3
)
.
.
.
g
(N−1)
(x
N
)
g
(s)
(x

).

Khi đó, theo kết quả của bài toán nội suy cổ điển tổng quát 6.1 đã xét, ta thu được
điều kiện cần và đủ để bài toán nội suy Newton là mở rộng được là
V = det G
N+1
= 0.
36
Tương tự như hai bài toán trên, chúng ta sẽ làm rõ điều kiện này trong một số trường
hợp cụ thể:
Nếu s > N thì tính duy nhất nghiệm của bài toán nội suy Newton mở rộng bị phá
vỡ, và do đó bài toán nội suy Newton đã cho là không mở rộng được.
Nếu s = N thì đây là bài toán nội suy Newton với N + 1 điều kiện, và do đó bài
toán nội suy Newton là mở rộng được.
Khi đó, theo công thức nghiệm của bài toán nội suy Newton, ta thu được nghiệm
duy nhất của bài toán 6.8 trong trường hợp này là
N(x) = a
1
+a
2
R(x
1
, x) +... +a
N+1
R
N
(x
1
, x
2
, . . . , x
N
, x).
Nếu s < N, khi đó ta xét các trường hợp sau:
Nếu tồn tại i
0
∈ {1, 2, . . . , N} sao cho x

= x
i
0
.
Nếu s = i
0
−1 thì khi đó trong ma trận G
N+1
có hai hàng giống nhau
g
(i
0
−1)
(x
i
0
) = g
(s)
(x

),
và do đó
V = det G
N+1
= 0.
Trong trường hợp này bài toán nội suy Newton là không mở rộng được.
Nếu s < N và s = i
0
−1 thì ta lại thu được trường hợp bài toán 6.1, khi đó bài toán
nội suy Newton là mở rộng được khi và chỉ khi
V = det G
N+1
= 0.
Trong trường hợp này, ta ký hiệu
V
m
(x) = det G
(N+1)m
(x),
ở đây G
(N+1)m
(x) là ma trận thu được từ ma trận G
N+1
bằng cách thay hàng thứ m bởi
g(x), (m = 1, 2, . . . , N + 1).
Khi đó, theo công thức nghiệm của bài toán 6.1, cho ta nghiệm duy nhất của bài
toán nội suy Newton mở rộng trong trường hợp này là
N(x) = V
−1
N+1
¸
m=1
a
m
V
m
(x), (a
N+1
= a

).
Xét trường hợp x

= x
i
∀i = 1, 2, . . . , N. Lúc này ta thu được trường hợp bài toán
6.1, khi đó bài toán nội suy Newton là mở rộng được khi và chỉ khi
V = det G
N+1
= 0.
Tương tự như đã trình bày ở phần trên, nghiệm duy nhất của bài toán nội suy
Newton mở rộng trong trường hợp này là
N(x) = V
−1
N+1
¸
m=1
a
m
V
m
(x), a
N+1
= a

.
37
5 Bài toán nội suy Hermite mở rộng
Ta xét bài toán nội suy Hermite mở rộng sau đây.
Bài toán 9. Cho s ∈ N và x
i
, x

, a
ki
, a

∈ R, i = 1, . . . , n; k = 0, . . . , p
i
− 1; x
i
=
x
j
∀i = j), trong đó
p
1
+p
2
+· · · +p
n
= N.
Hãy tìm điều kiện của s, x

và a

sao cho tồn tại duy nhất đa thức H(x) có bậc
deg H(x) N và thỏa mãn điều kiện

H
(k)
(x
i
) = a
ki
, ∀i = 1, . . . , n; ∀k = 0, . . . , p
i
−1,
H
(s)
(x

) = a

.
Trong trường hợp tồn tại duy nhất đa thức H(x) thỏa mãn điều kiện của bài toán
nội suy Hermite mở rộng 6.9, thì ta nói bài toán nội suy Hermite đã cho là mở rộng
được. Ngược lại, ta nói bài toán nội suy Hermite là không mở rộng được.
Tương tự như các bài toán đã nêu ở phần trên, nếu s > N thì tính duy nhất nghiệm
của bài toán nội suy Hermite mở rộng bị phá vỡ, và do đó bài toán nội suy Hermite là
không mở rộng được.
Nếu s = N thì đây là bài toán nội suy Newton - Hermite với N + 1 điều kiện, do đó
bài toán nội suy Hermite là mở rộng được.
Khi đó, theo công thức nghiệm của bài toán nội suy Newton - Hermite, ta có nghiệm
duy nhất của bài toán nội suy Hermite mở rộng trong trường hợp này là
H(x) =
n
¸
i=1
p
i
−1
¸
k=0

a
ki
−a

x
N−k
i
(N −k)!

H
ki
(x) +a

x
N
N!
,
trong đó, ứng với mỗi i = 1, 2, . . . , n, ta có
W
i
(x) =
n
¸
j=1,j=i
(x −x
j
)
p
j
,
H
ki
=
(x −x
i
)
k
k!
W
i
(x)
p
i
−1−k
¸
l=0

1
W
i
(x)

(l)
(x=x
i
)
(x −x
i
)
l
l!
.
Nếu s < N, ta xét các trường hợp sau:
Trường hợp tồn tại i
0
∈ {1, 2, . . . , n} sao cho x

= x
i
0
. Nếu s = p
i
0
thì đây là bài
toán nội suy Hermite với N +1 điều kiện, và do đó bài toán nội suy Hermite là mở rộng
được. Khi đó, theo công thức nghiệm của bài toán nội suy Hermite , cho ta nghiệm duy
nhất của bài toán nội suy Hermite mở rộng 6.9 trong trường hợp này là
H(x) =
n
¸
i=1, i=i
0
p
i
−1
¸
k=0
a
ki
H
ki
(x) +
p
i
0
¸
k=0
a
ki
0
H
ki
0
(x),
38
trong đó
a
p
i
0
i
0
= a

,
W
i
0
(x) =
n
¸
j=1,j=i
0
(x −x
j
)
p
j
,
W
i
(x) =
n
¸
j=1,j=i
0
,j=i
(x −x
j
)
p
j
(x −x
i
0
)
p
i
0
+1
, (i = i
0
),
H
ki
0
(x) =
(x −x
i
0
)
k
k!
W
i
0
(x)
p
i
0
−k
¸
l=0

1
W
i
0
(x)

(l)
(x=x
i
0
)
(x −x
i
0
)
l
l!
,
H
ki
(x) =
(x −x
i
)
k
k!
W
i
(x)
p
i
−1−k
¸
l=0

1
W
i
(x)

(l)
(x=x
i
)
(x −x
i
)
l
l!
, i = i
0
.
Nếu s = p

< p
i
0
, thì khi đó trong ma trận G
N+1
của bài toán nội suy Hermite mở
rộng có hai hàng giống nhau
g
(p
i
0
)
(x
i
0
) = g
(p∗)
(x

),
và do đó
V = det G
N+1
= 0.
Trường hợp này bài toán nội suy Hermite là không mở rộng được.
Nếu s ∈ {p
i
0
+1
, . . . , N −1} thì rơi vào trường hợp bài toán nội suy cổ điển tổng quát
6.1, khi đó bài toán nội suy Hermite mở rộng được khi và chỉ khi
V = det G
N+1
= 0.
Xét trường hợp x

= x
i
∀i = 1, 2, . . . , n. Nếu xảy ra s = 0 thì đây là bài toán nội
suy Hermite với N + 1 điều kiện, và do đó bài toán nội suy Hermite là mở rộng được.
Khi đó, theo công thức nghiệm của bài toán nội suy Hermite, nghiệm duy nhất của bài
toán nội suy Hermite mở rộng trong trường hợp này là
H(x) =
n
¸
i=1
p
i
−1
¸
k=0
a
ki
H
ki
(x) +
n
¸
i=1
a

x −x
i
x

−x
i

p
i
,
trong đó H
ki
được ký hiệu như trong bài toán nội suy Hermite.
Nếu s ∈ {1, 2, . . . , N − 1} thì rơi vào trường hợp bài toán 6.1, khi đó bài toán nội
suy Hermite là mở rộng được khi và chỉ khi
V = det G
N+1
= 0.
39
Tài liệu
[1] Nguyễn Văn Mậu, 2006, Lý thuyết toán tử và phương trình tích phân kỳ dị, NXB
ĐHQG Hà Nội.
[2] Nguyễn Văn Mậu, 2004, Đa thức đại số và phân thức hữu tỷ, NXB Giáo Dục.
[3] Nguyen Van Mau, Algebraic Elements and Boundary Value Problems in Linear
Spaces, Vietnam National University Publishers, Hanoi 2005.
[4] Nguyen Van Mau, Pham Quang Hung, On a general classical interpolation problem,
Journal of Science−HU, 1993 (pages 2-6).
[5] Nguyễn Văn Mậu, 2006 Bất đẳng thức, định lý và áp dụng, NXB Giáo Dục.
[6] Walsh J. L., 1969 Interpolation and approximation by rational functions in the com-
plex domain, American Mathematical Society.
[7] Nguyễn Văn Mậu, 2002, Một số bài toán chọn lọc về dãy số, NXB Giáo Dục.
[8] Nguyễn Văn Mậu, Phạm Thị Bạch Ngọc, 2005, Một số bài toán chọn lọc về lượng
giác, NXB Giáo Dục.
[9] Titu Andreescu and Zuming Feng, 2000, Mathematical Olympiads, 1998-1999: Prob-
lems and Solutions From Around the World, The Mathematical Association of
America.
[10] Hội Nghị Khoa Học "Các chuyên đề chọn lọc bồi dưỡng học sinh năng khiếu Toán
Hệ THPT Chuyên", Hà Nội 20-21/03/2004.
[11] Hội Nghị Khoa Học "Các chuyên đề chọn lọc trong Hệ THPT Chuyên", Hà Nội
2005.
[12] Trần Nam Dũng, Gabriel Dospinescu, Mixing variables, 2005, Hội Nghị Khoa Học
"Các chuyên đề chọn lọc trong Hệ THPT Chuyên", Hà Nội 2005.
[13] Đỗ Thị Hồng Anh, 2005, Sử dụng Định lý Lagrange trong bất đẳng thức và cực trị
của hàm số và dãy số, Hội Nghị Khoa Học "Các chuyên đề chọn lọc trong Hệ THPT
Chuyên", Hà Nội 2005.
[14] Đặng Huy Ruận, 2005, Bài toán cực trị trong hình học, Hội Nghị Khoa Học "Các
chuyên đề chọn lọc trong Hệ THPT Chuyên", Hà Nội 2005.
[15] Trần Xuân Đáng, 2005, Đa thức với các hệ số nguyên và đồng dư thức, Hội Nghị
Khoa Học "Các chuyên đề chọn lọc trong Hệ THPT Chuyên", Hà Nội 2005.
[16] Nguyễn Văn Tiến, 2004, Một số kỹ thuật chứng minh bất đẳng thức, Hội thảo khoa
học "30 năm Việt Nam tham dự Olympic Toán quốc tế ", Hà Nội 2004.
40
Số đối xứng và một số quy luật
của phép nhân
Đoàn Nhật Quang, Hà Nội
Tóm tắt nội dung
Các quy luật của tự nhiên tồn tại khách quan với chúng ta. Các
quy luật này thường thể hiện ra trớc mắt chúng ta ở dạng đơn giản
nhất, tự nhiên nhất. Chúng làm cho ta không chú ý và ta thường coi
đó như là điều tất yếu.
Bảng nhân 3 của bảng cửu chương chính là những trường hợp như
vậy. Bảng nhân 2 có thể chia làm 3 nhóm: nhóm 1 gồm những tích
nhỏ hơn 10, nhóm 2 gồm những tích lớn hơn 10 và nhỏ hơn 20, nhóm
3 gồm những tích lớn hơn 20.
Liên quan đến nhũng quy luật này là các tính toán tích gắn với
các số đối xứng.
Bài viết này nêu một số nhận xét liên quan đến các quy luật này,
nó cho ta kết quả tính toán thông qua quy luật mà không phải trực
tiếp đặt bút tính toán thông qua các bảng cửu chương phức tạp.
1 Số đối xứng và một số tính chất liên quan
Số đối xứng là số có các chữ số đối xứng nhau, đọc xuôi và đọc ngược đều
như nhau. Ví dụ: 12321, 14641, 15099051,.. . .
hai số đối xứng nhau là hai số có các chữ số đối xứng nhau, số này đọc xuôi
là số kia và ngược lại. Ví dụ: 123 và 321. Số A và số B đối xứng nhau ta kí
hiệu là :AB. Ta biết rằng, mỗi bảng nhân trong bảng cửu chương đều có
tính chất riêng. Ví dụ, bảng 9 có tính chất:
9 × 2 = 1881 = 9 × 9, 9 × 3 = 2772 = 9 × 8, 9 × 4 = 3663 =
9 ×7; 9 ×5 = 4554 = 9 ×6. Ta thấy 2+9=3+8=4+7=5+6=11.
Nếu a là số nguyên lớn hơn 1 và nhỏ hơn 10 thì 9a9(11 −a). Những con
số có tính chất giống số 9 lập thành tập hợp E
1
.
Quy luật 1 Nếu x
1
∈ E
1
thì với số nguyên a, (1 ≤ a ≤ 10), ta có ax
1
(11−
a)x
1
.
41
Những phần tử đầu thuộc E
1
là 9, 99, 909, 999. Số các phần tử thuộc E
1
có 2n −1 và 2n chữ số đúng bằng 2
n−1
.
Quy luật 2 Nếu x
2
∈ E
2
thì với số nguyên dương a, (a ≤ 10) ta có
ax
2
(10 −a)x
2
.
Những phần tử đầu thuộc E
2
là 1089, 10989, 109989. Tập hợp các số bập
bênh chính là tập hợp E
2
. Số các phần tử thuộc E
2
có 2n hoặc 2n + 1 chữ
số đúng bằng số Fibonaxi thứ n −1. Ngoài tập E
1
, E
2
ta còn có tập hợp E
3
và E
4
. Những phần tử x
3
∈ E
3
có dạng 1109 . . . 9889

K số 9
, k ≥ 0. Mỗi phần tử
x
3
∈ E
3
có một số liên kết x

3
có dạng 9 . . . 90

K+3 số 9
.
Quy luật 3 Nếu x
3
∈ E
3
thì với số nguyên dương a, (a ≤ 10) ta có ax
3

x

3
(10 −a)x
3
.
Ví dụ : 8 ×1109889 −999902 ×1109889,
7 ×1109889 −999903 ×1109889,
3 ×1109889 −999907 ×1109889,
5 ×1109889 −999905 ×1109889.
Những phần tử x
4
∈ E
4
có dạng 1 . . . 1

k
1
+2 số 1
0 9 . . . 9

k
2
số 9
8 . . . 8

k
1
+2 số 8
9, (k
1
≥ 1, k
2

0). Mỗi x
4
∈ E
4
có một số liên kết x

4
có dạng 1 . . . 1

k
1
số 1
0 9 . . . 9

k
2
+2 số 9
8 . . . 8

k
1
số 8
90, (k
1

1, k
2
≥ 0).
Quy luật 4 Nếu x
4
∈ E
4
thì với số nguyên dương a, a ≤ 10 ta có ax
4

x

4
(10 −a)x
4
.
Ví dụ 11108889 ×9 −109989011108889.
11110988889 ×8 −11099988901110988889 ×2.
11110988889 ×2 −110999889011110988889 ×8.
Ta thu được kết quả của phép nhân mà không cần là các phép nhân.
Ta thấy số 1089 có tổng số đầu và số cuối bằng 10, tổng của hai số giữa
bằng 8. Khi nhân số 1089 với số nguyên dương a < 10 thì số 1 đổi thành số
a, số 0 đổi thành a −1, số 8 đổi thành 9 −a và số 9 đổi thành 10 −a. Như
vậy, sau khi nhân ta được một số mà tổng số đầu và cuối bằng 10, và tổng
hai số giữa bằng 8.
Ví dụ 1089 ×9 = 9801, 1089 ×8 = 8712, 1089 ×7 = 7623.
42
Khi nhân số 10989 với số nguyên dương a < 10 thì số 1 đổi thành a, số
0 đổi thành a −1, số 9 ở giữa vẫn giữ nguyên, số 8 thành 9 −a và số 9 cuối
thành 10 −a. Nói chung các số có dạng 1 . . . 109 . . . 98 . . . 89 khi nhân với số
nguyên dương a < 10 thì những số 1 đổi thành số a, số 0 đổi thành a − 1,
những số 9 ở giữa vẫn giữ nguyên, những số 8 đổi thành 9 − a và số 9 cuối
đổi thành 10 −a, và phép nhân được tính dễ dàng.
Ví dụ 1109889 ×8 = 88791112, 11110998889 ×7 = 77776992223.
Vật ta thu được kết quả phép tính mà không cần làm các tính toán.
Giả sử cần tính S = 8×1109889−99990. ta có S đối xứng với 1109889×2,
mà 1109889 × 2 = 2219778. Vậy s = 8779122. Tương tự như vậy, ta tính
P = 7 × 1110998889 − 109999890. Do P đối xứng với 3 × 1110998889 mà
3 ×1110998889 = 3332996667. Vậy P = 7666992333.
Ngoài các tính chất chung của các phần tử trong cùng một tập hợp, mỗi
phần tử lại có tính chất riêng khi nhân phần tử đó với các số nguyên dương
có hai hoặc nhiều chữ số.
Ví dụ: Với các số nguyên dương a, b, c, d < 10 ta có
9(10a + b)9[10(11 −b) + 11 −a], khi a ≥ b, a > 1.
9(10a + b)9[10(10 −b) + 10 −a], khi a < b.
99(10a + b)99[10(10 −b) + 10 −a.
999(100a + 10b + c)999[100(10 −c) + 100(9 −c) + 10(9 −b) + 10 −a.
Nếu (a + b) < 0, a ≥ b thì
1089(10a + b)1089[10(9 −b) + 10 −a.
1089(10a + b) + 9901089[10(9 −b) + 10 −a.
Nếu (a + b) < 9, a < b thì 1089(10a + b)1089[10(9 −b) + 10 −a.
Nếu (a + b) ≤ 9 thì 10989(10a + b)10989[10(9 −b) + 10 −a.
Nếu (a + b) ≥ 10 thì 10989(10a + b)10989[10(10 −b) + 9 −a.
Nếu a ≥ b, a +b ≤ 9 thì 110889(10a +b)110889[10(9 −b) +10 −a] −90000.
Nếu a ≥ b, a + b < 9 thì 110889(10a + b) −90110889[10(9 −b) + 10 −a].
Nếu a ≥ b, a + b = 9 thì 110889(10a + b) + 900110889[10(9 −b) + 10 −a].
Ta xét trong các hệ đếm cơ số khác.
Trong hệ đếm cơ số 2: 110 1 . . . 1

k số 1
001 − 1 . . . 1

k+3 số 1
0110 1 . . . 1

k số 1
001, k ≥ 0.
1 . . . 1

k
1
+2 số 1
0 1 . . . 1

k
2
số 1
0 . . . 0

k
1
+2 số 0
1−1 . . . 1

k
1
số 1
0 1 . . . 1

k
2
+2 số 1
0 . . . 0

k
1
số 0
10 1 . . . 1

k
1
+2 số 1
0 1 . . . 1

k
2
số 1
0 . . . 0

k
1
+2 số 0
1, k
1
, k
2
≥ 0.
Trong hệ đếm cơ số 6: Trong hệ đếm này, số 6 viết là 10, số 7 viết là 11.
43
Quy luật 5 Nếu x
1
∈ E
1
thì với số nguyên 1 < a < 10 ta có ax
1
(11−a)x
1
.
Ví dụ: 3 ×554 ×55, 2 ×55 ×5.
Quy luật 6 Nếu x
2
∈ E
2
thì với số nguyên dương a < 10 ta có ax
2
(10 −
a)x
2
.
Ví dụ: 3 ×10453 ×1045, 2 ×105454 ×10545. Những phần tử x
3
∈ E
3

dạng 110 5 . . . 5

k số 5
45, có một số liên kết x

3
có dạng 5 . . . 5

k+3 số 5
0.
Quy luật 7 Nếu x
3
∈ E
3
thì với số nguyên dương a < 10 ta có ax
3

x

3
(10 −a)x
3
.
Ví dụ: 110445 ×2110445 ×4 −5550, 1105445 ×2 −555501105445 ×4.
Những phần tử x
4
∈ E
4
có dạng 1 . . . 1

k
1
+2 số 1
0 5 . . . 5

k
2
số 5
4 . . . 4

k
1
+2 số 4
5, k
1
, k
2
≥ 0. Mỗi
x
4
∈ E
4
có một số liên kết x

4
có dạng 1 . . . 1

k
1
số 1
0 5 . . . 5

k
2
+2 số 5
4 . . . 4

k
1
số 4
50.
Quy luật 8 Nếu x
4
∈ E
4
thì với số nguyên dương a < 10 ta có ax
4

x

4
(10 −a)x
4
.
Ví dụ: 111054445 −10555450111054445 ×5.
1111044445 ×2 −1105544501111044445 ×4.
11111055444445 ×3 −11055445011111055444445 ×3.
33333255222223 −1110555544450 = 32222255233333.
Vậy, trong các hệ đếm cơ số khác, ta cũng có các kết quả tương tự.
2 Nhận xét về một số quy luật trong bản cửu
chương
Các quy luật của tự nhiên tồn tại khách quan với chúng ta. Các quy luật này
thường thể hiện ra trớc mắt chúng ta ở dạng đơn giản nhất, tự nhiên nhất.
Chúng làm cho ta không chú ý và coi đó là điều tất yếu.
Bảng nhân 3 của bảng cửu chương chính là những trường hợp như vậy. Bảng
nhân 2 có thể chia làm 3 nhóm: nhóm 1 gồm những tích nhỏ thua 10, nhóm
2 gồm những tích lớn hơn 10 và nhỏ thua 20, nhóm 3 gồm những tích lớn
hơn 20.
Ta hãy khoan nói tới nhóm 1, ta xét ngay nhóm 2 và nhóm 3. Ta có
3 ×4 = 12; 12 đối xứng với 21 = 3 ×7 3 ×7 đối xứng với 3 ×4.
44
3 ×5 = 15; 15 đối xứng với 51 = 3 ×17 3 ×8 đối xứng với 3 ×14.
3 ×6 = 18; 18 đối xứng với 81 = 3 ×27 3 ×9 đối xứng với 3 ×24.
3 ×4 đối xứng với 3 ×7 là trường hợp riêng của
3 . . . 3

K
1
số 3
×4 . . . 4

K
2
số 4
đối xứng với 3 . . . 3

K
1
số 3
×7 . . . 7

K
2
số 7
.
3 ×5 đối xứng với 3 ×17 là trường hợp riêng của
3 . . . 3

K số 3
×5 đối xứng với 3 . . . 3

K số 3
×17.
3 ×6 đối xứng với 3 ×27 là trường hợp riêng của
3 . . . 3

K số 3
×6 đối xứng với 3 . . . 3

K số 3
×27.
3 ×8 đối xứng với 3 ×14 là trường hợp riêng của
3 . . . 3

K số 3
×8 đối xứng với 3 . . . 3

K số 3
×14.
3 ×9 đối xứng với 3 ×24 là trường hợp riêng của
3 . . . 3

K số 3
×9 đối xứng với 3 . . . 3

K số 3
×24.
Bây giờ ta quay lại nhóm 1, phải chăng vì nhóm 1 đơn giản quá không có gì
đáng nói?
Không phải vậy, mà chính cái đơn giản của nó đang ẩn dấu một quy luật
khá lý thú.
Ta có 3 ×1 = 3, ta được tích là một số 3 đơn lẻ không có số hàng chục, hàng
trăm đứng trước nên ta có thể viết 3 ×1 = 03 (không có dấu phẩy ở giữa số
0 và 3.)
Nhưng 33 ×31 = 1023 và 3 . . . 3

K+1 số 3
×3 . . . 3

K số 3
1 = (1 . . . 1)

K số 1
10
K+2
+ 2 . . . 2

K số 2
3.
Vậy 3 ×1 = 03 là trường hợp riêng của
3 . . . 3

K+1 số 3
×3 . . . 3

K số 3
1 = (1 . . . 1)

K số 1
10
K+2
+ 2 . . . 2

K số 2
3 = 1 . . . 1

K số 1
0 2 . . . 2

K số 2
3.
Tương tự ta có
3 ×2 = 06 là trường hợp riêng của (3 . . . 3)

K+1 số 3
(3 . . . 3)

K số 3
2 = 1 . . . 1

K số 1
0 5 . . . 5

K số 5
6.
3 ×3 = 09 là trường hợp riêng của (3 . . . 3)
2

K+1 số 3
= 1 . . . 1

K số 1
0 8 . . . 8

K số 8
9.
3 ×4 = 12 là trường hợp riêng của (3 . . . 3)

K+1 số 3
(3 . . . 3)

K số 3
4 = 1 . . . 1

K+1 số 1
2 . . . 2

K+1 số 2
.
3 ×5 = 15 là trường hợp riêng của (3 . . . 3)

K+1 số 3
(3 . . . 3)

K số 3
5 = 1 . . . 1

K+1 số 1
5 . . . 5

K+1 số 5
.
45
3 ×6 = 18 là trường hợp riêng của (3 . . . 3)

K+1 số 3
(3 . . . 3)

K số 3
6 = 1 . . . 1

K+1 số 1
8 . . . 8

K+1 số 8
.
3 ×7 = 21 là trường hợp riêng của (3 . . . 3)

K+1 số 3
(3 . . . 3)

K số 3
7 = 1 . . . 1

K số 1
2 . . . 2

K+1 số 2
1.
3 ×8 = 24 là trường hợp riêng của (3 . . . 3)

K+1 số 3
(3 . . . 3)

K số 3
8 = 1 . . . 1

K số 1
2 5 . . . 5

K số 5
4.
3 ×9 = 27 là trường hợp riêng của (3 . . . 3)

K+1 số 3
(3 . . . 3)

K số 3
9 = 1 . . . 1

K số 1
2 8 . . . 8

K số 8
7.
Các trường hợp lại là trường hợp riêng của các quy luật sau:
Quy luật 9 Nếu ta nhân số 3 với một số x có một chữ số ta được tích số
bằng 10a + b thì
• Khi x = 3t + 1 ta được
(3 . . . 3)

K+1 số 3
(3 . . . 3

K số 3
0 + x) = (1 . . . 1)

K số 1
10
K+2
+ 10
K+1
a + 2 . . . 2

K số 2
0 + b.
• Khi x = 3t + 2 ta được
(3 . . . 3)

K+1 số 3
(3 . . . 3

K số 3
0 + x) = (1 . . . 1)

K số 1
10
K+2
+ 10
K+1
a + 5 . . . 5

K số 5
0 + b.
• Khi x = 3t ta được
(3 . . . 3)

K+1 số 3
(3 . . . 3

K số 3
0 + x) = (1 . . . 1)

K số 1
10
K+2
+ 10
K+1
a + 8 . . . 8

K số 8
0 + b.
Quy luật 1 lại là trường hợp riêng của quy luật sau:
Quy luật 10 Nếu ta nhân số 3 với một số x có một chữ số ta được tích số
bằng 10a + b thì
- Khi x = 3t + 1 ta được
(3 . . . 3)

K
1
+K+1 số 3
(3 . . . 3

K số 3
0+x) = (1 . . . 1)

K số 1
10
K
1
+K+2
+10
K
1
+K+1
a+3 . . . 3

K
1
số 3
2 . . . 2

K số 2
0+b.
- Khi x = 3t + 2 ta được
(3 . . . 3)

K
1
+K+1 số 3
(3 . . . 3

K số 3
0+x) = (1 . . . 1)

K số 1
10
K
1
+K+2
+10
K
1
+K+1
a+6 . . . 6

K
1
số 6
5 . . . 5

K số 5
0+b.
- Khi x = 3t ta được
(3 . . . 3)

K
1
+K+1 số 3
(3 . . . 3

K số 3
0+x) = (1 . . . 1)

K số 1
10
K
1
+K+2
+10
K
1
+K+1
a+9 . . . 9

K
1
số 9
8 . . . 8

K số 8
0+b.
Quy luật 11 Nếu ta nhân số 33 với một số x có một chữ số ta được tích số
bằng 10x + y, ta được tích số bằng 10
3
a + 10
2
b + 10c + d thì
46
• Khi x + y = 3t + 1 ta được
(3 . . . 3)

K
1
+K+2 số 3
(3 . . . 3

K số 3
00+10x+y) = (1 . . . 1)

K số 1
10
K
1
+K+4
+10
K
1
+K+3
a+10
K
1
+K+2
b
+ 3 . . . 3

K
1
số 3
2 . . . 2

K số 2
00 + 10c + d.
• Khi x + y = 3t + 2 ta được
(3 . . . 3)

K
1
+K+2 số 3
(3 . . . 3

K số 3
00+10x+y) = (1 . . . 1)

K số 1
10
K
1
+K+4
+10
K
1
+K+3
a+10
K
1
+K+2
b
+ 6 . . . 6

K
1
số 6
5 . . . 5

K số 5
00 + 10c + d.
• Khi x = 3t ta được
(3 . . . 3)

K
1
+K+2 số 3
(3 . . . 3

K số 3
00+10x+y) = (1 . . . 1)

K số 1
10
K
1
+K+4
+10
K
1
+K+3
a+10
K
1
+K+2
b
+ 9 . . . 9

K
1
số 9
8 . . . 8

K số 8
00 + 10c + d.
Tổng quát:
Quy luật 12 Nếu ta nhân số có n chữ số đều là 3 với một số có n chữ
số (10
n−1
x
1
+ 10
n−2
x
2
+· · · + 10x
n−1
+ x
n
, ta được tích số bằng 10
2n−1
a
1
+
10
2n−2
a
2
+· · · + 10a
2n−1
+ a
n−2
thì
• Khi x
1
+· · · + x
n
= 3t + 1 ta được
(3 . . . 3)

K
1
+K+n số 3
(3 . . . 3

K số 3
0 . . . 0

n số 0
+10
n−1
x
1
+ 10
n−2
x
2
+· · · + 10x
n−1
+ x
n
)
= (1 . . . 1)

K số 1
10
K
1
+K+2n
+ 10
K
1
+K+2n−1
a
1
+· · · + 10
K
1
+K+n
a
n
+ 3 . . . 3

K
1
số 3
2 . . . 2

K số 2
0 . . . 0

n số 0
+10
n−1
a
n+1
+ 10
n−2
a
n+2
+· · · + 10a
2n−1
+ a
2n
.
47
• Khi x
1
+· · · + x
n
= 3t + 2 ta được
(3 . . . 3)

K
1
+K+n số 3
(3 . . . 3

K số 3
0 . . . 0

n số 0
+10
n−1
x
1
+ 10
n−2
x
2
+· · · + 10x
n−1
+ x
n
)
= (1 . . . 1)

K số 1
10
K
1
+K+2n
+ 10
K
1
+K+2n−1
a
1
+· · · + 10
K
1
+K+n
a
n
+ 6 . . . 6

K
1
số 6
5 . . . 5

K số 5
0 . . . 0

n số 0
+10
n−1
a
n+1
+ 10
n−2
a
n+2
+· · · + 10a
2n−1
+ a
2n
.
• Khi x
1
+· · · + x
n
= 3t ta được
(3 . . . 3)

K
1
+K+n số 3
(3 . . . 3

K số 3
0 . . . 0

n số 0
+10
n−1
x
1
+ 10
n−2
x
2
+· · · + 10x
n−1
+ x
n
)
= (1 . . . 1)

K số 1
10
K
1
+K+2n
+ 10
K
1
+K+2n−1
a
1
+· · · + 10
K
1
+K+n
a
n
+ 9 . . . 9

K
1
số 9
8 . . . 8

K số 8
0 . . . 0

n số 0
+10
n−1
a
n+1
+ 10
n−2
a
n+2
+· · · + 10a
2n−1
+ a
2n
.
Ví dụ
3 ×9 = 27 →3333 ×39 = 129987.
3 ×8 = 24 →33333 ×338 = 11266554.
3 ×7 = 21 →3333333 ×3337 = 111223332221.
33 ×79 = 2607 →33333333 ×333379 = 11112633222207.
33 ×83 = 2739 →333333333 ×333383 = 111127666555539.
33 ×87 = 2871 →333333 ×33387 = 11128988871.
333 ×1937 = 6456021 →3333333333 ×331937 = 1106456666556021.
333 ×1945 = 6482685 →333333333 ×331945 = 1106448333222685.
333 ×1968 = 6559344 →3333333333 ×331968 = 110655999889344.
48
Biểu diễn toạ độ của các
phép biến hình phẳng
Nguyễn Văn Tiến, THPT Chuyên Bắc Giang
Lời mở đầu
Trong chương trình phổ thông, theo truyền thống, các phép biến hình được
trình bày theo ngôn ngữ hình học hoặc vectơ. Cách tiếp cận vấn đề như vậy
tuy ngắn gọn nhưng không cho học sinh thấy rõ mối liên hệ giữa hình học và
giải tích, không áp dụng được các phép biến hình giải các bài toán giải tích
và không thấy rõ được mối liên hệ chung của những phép biến hình được
học. Hơn thế nữa, nhiều tính chất của các phép biến hình mà trong SGK bỏ
qua hoặc không chứng minh lại có thể được chứng minh dễ dàng bằng cách
sử dụng biểu diễn toạ độ của phép biến hình. Vì vậy, trong tài liệu này đưa
ra một cách trình bày lý thuyết các phép biến hình theo ngôn ngữ toạ độ.
1 Các khái niệm
1.1 Các khái niệm đã biết
Những khái niệm sau được coi là đã biết và không được trình bày ở đây:
1. Mặt phẳng toạ độ, toạ độ của vectơ và toạ độ của điểm. Các phép toán
đối với vectơ thông qua toạ độ. Tích vô hướng của hai vectơ. Độ dài
vectơ và khoảng cách giữa hai điểm . Góc lượng giác giữa hai vectơ (
ta lấy góc ∈ (−π; π] ). Điều kiện cộng tuyến, vuông góc giữa hai vectơ.
2. Đường và phương trình của đường trên mặt phẳng toạ độ. Các loại
phương trình đường thẳng trên mặt phẳng toạ độ. Điều kiện song song,
vuông góc giữa hai đường thẳng. Các công thức tính khoảng cách, góc.
Chùm đường thẳng.
3. Phương trình đường tròn. Điều kiện để đường tròn tiếp xúc với đường
thẳng, với đường tròn. Trục đẳng phương và phương trình của nó.
Chùm đường tròn.
49
4. Phương trình chính tắc của Elip, Hyperbol và Parabol.
5. Hệ phương trình hai ẩn (hệ tuyến tính và hệ phương trình bậc hai hai
ẩn). Định thức cấp hai và cấp ba.
1.2 Các khái niệm bổ sung
1.
Định nghĩa 1. 1 Cho hai vectơ u(x; y) ; v(x

; y

). Tích ngoài của chúng là
một số thực được ký hiệu là < u, v > hoặc u ∧v và được xác định như sau:
< u, v >= u ∧v := xy

−x

y.
2. Một số tính chất Tích ngoài của hai vectơ có một số tính chất quan
trọng sau:
1. ∀u, ∀v : u ∧v = −v ∧ u.
2. ∀u, ∀v : (u ∧v)
2
+ (u.v)
2
= |u|
2
.|v|
2
. Hệ thức trên còn được gọi là hệ
thức Jacobi.
3. +) Nếu u =

0 hoặc v =

0 thì u ∧v = 0. +) Nếu u =

0 & v =

0 thì
u ∧v = |u|.|v|.sin(u, v).
Trong công thức trên (u, v) là số đo góc lượng giác (góc định hướng)
giữa hai vectơ u, v. Nhớ rằng (u, v) = −(v, u).
4. ∀u, ∀v, ∀ w : u ∧ (v ± w) = u ∧v ±u ∧ w.
5. Với mọi vectơ u, v, w và với mọi số k, l ∈ R, ta luôn có: i) < ku, v >=
k < u, v >=< u, kv >. ii) < −u, v >= − < u, v >=< u, −v > . iii)
< ku, lv >= kl < u, v > . iiii) < u ±v, w >=< u, w > ± < v, w >.
6. +) u v ⇔< u, v >= 0. +) u⊥v ⇔ | < u, v > | = |u|.|v|. +) Đặc biệt.
< u, u >= 0.
7. Gọi [u] là vectơ thoả mãn (u, [u]) = 90
o
. khi đó, < u, v >= [u].v.
8. Gọi [ABC] là diện tích định hướng của tam giác ABC. ([ABC] là một
số thực có trị tuyệt đối bằng diện tích tam giác ABC và mang dấu dương
khi (
−−→
−→AB,
−−→
−→AC) > 0; mang dấu âm khi (
−−→
−→AB,
−−→
−→AC) < 0).
Khi đó: [ABC] =
1
2
<
−−→
−→AB,
−−→
−→AC > .
50
9. Diện tích định hướng của hình bình hành dựng trên hai vectơ u, v là
< u, v >.
10. Cho tam giác ABC với A(x
A
; y
A
) ; B(x
B
; y
B
) ; C(x
C
; y
C
). Ta có
[ABC] =
1
2
((x
B
−x
A
)(y
C
−y
A
) −(x
C
−x
A
)(y
B
−y
A
)) =
1
2

x
A
y
A
1
x
B
y
B
1
x
C
y
C
1

.
1.2.1 Các loại hệ toạ độ trên mặt phẳng
1. Hệ toạ độ affin.
Định nghĩa 2. 1 Hai vectơ a,

b không cộng tuyến (thường được đặt chung
gốc O) lập thành một hệ cơ sở affin trên mặt phẳng chứa hai vectơ đó. Mặt
phẳng được trang bị hệ cơ sở affin {O, a,

b} như vậy được gọi là mặt phẳng
affin {O, a,

b}.
Định nghĩa 3. 2 Hệ cơ sở affin {O, a,

b} được gọi là trực giao nếu a⊥

b,
được gọi là chuẩn nếu |a| = |

b| = 1 và được gọi là trực chuẩn nếu nó vừa
trực giao vừa chuẩn.
Định lí 1. Cho hệ toạ độ trực chuẩn Oxy. Hai vectơ a(x; y) và

b(x

; y

) lập
thành hệ cơ sở affin trên mặt phẳng đó khi và chỉ khi xy

−yx

= 0.
Định lí 2. Trên mặt phẳng affin {O, a,

b} (∗) cho vectơ u bất kỳ, khi đó
tồn tại duy nhất cặp số (x; y) ∈ R
2
sao cho
u = xa +y

b.
Cặp số (x; y) như vậy được gọi là toạ độ của vectơ u trong hệ cơ sở đã
cho và ta viết u(x; y) / (∗) hoặc u = (x; y) / (∗) hay đơn giản là u(x; y) hoặc
u = (x; y) nếu không gây hiểu lầm.
Định nghĩa 4. 3 Trên mặt phẳng affin {O, a,

b} (∗) cho điểm M bất kỳ.
Khi đó, nếu vectơ

OM có tọa độ (x; y) thì cặp số (x; y) như vậy được gọi
là toạ độ của điểm M trong hệ cơ sở đã cho và ta viết M(x; y) / (∗) hoặc
M = (x; y) / (∗) hay đơn giản là M(x; y) hoặc M = (x; y) nếu không gây
hiểu lầm.
Định lí 3. Trên mặt phẳng affin {O, a,

b} cho hai vectơ u(x; y) và v(x

; y

).
Khi đó:
1. u = v ⇔

x = x

y = y

.
51
2. u +v = (x +x

; y +y

).
3. u −v = (x −x

; y −y

).
4. ku = (kx; ky) (k ∈ R).
5. u v (v =

0) ⇔
x
x

=
y
y

.
Định lí 4. Trên mặt phẳng affin {O, a,

b} cho các điểm
A(x
A
; y
A
) ; B(x
B
; y
B
) ; C(x
C
; y
C
).
Khi đó
1.
−−→
−→AB(x
B
−x
A
; y
B
−y
A
).
2. (A, B, M) = k (A = B, k = 1) ⇔





x
M
=
x
A
−kx
B
1 −k
y
M
=
y
A
−ky
B
1 −k
.
3. Trung điểm M của đoạn AB có tọa độ: M

x
A
+x
B
2
;
y
A
+y
B
2

.
4. Trọng tâm G của tam giác ABC có tọa độ
G

x
A
+x
B
+x
C
3
;
y
A
+y
B
+y
C
3

.
5. A, B, C ⇔
x
B
−x
A
y
B
−y
A
=
x
C
−x
A
y
C
−y
A
.
6. Phương trình đường thẳng đi qua hai điểm A, B (A = B) là
x −x
A
x
B
−x
A
=
y −y
A
y
B
−y
A
.
Chú ý: 1) Các khái niệm: tổng, hiệu của hai vectơ, tích của một vectơ
với một số thực, song song, thẳng hàng, đồng quy, chia tỷ số, trung điểm,
trọng tâm, tỷ số đơn, tỷ số kép, ... có các điều kiện ( vectơ và tọa độ ) không
thay đổi trong các hệ cơ sở affin khác nhau nên còn được gọi là các khái niệm
affin. Còn các khái niệm: tích vô hướng, tích ngoài, độ dài, góc, vuông góc,
chu vi, diện tích, ... chỉ có các điều kiện tọa độ trong hệ cơ sở trực chuẩn
nên còn được gọi là các khái niệm trực chuẩn. 2) Trong các hệ cơ sở affin
chúng ta không xây dựng các khái niệm trực chuẩn.
2. Tọa độ cực.
52
Định nghĩa 5. 4 Trên mặt phẳng ¶ cho tia Ot với vectơ đơn vị e gốc O.
Một điểm M trên mặt phẳng có thể được xác định dựa vào hai thông số:
r = OM và ϕ = (e,

OM)( với r 0, −π < ϕ π (∗).
Cặp (ϕ; r) như vậy được gọi là tọa độ cực của điểm M trong hệ tọa độ cực
{O; e}. Điểm O được gọi là điểm cực hoặc điểm gốc, tia Ot được gọi là trục
cực và ta viết: M(ϕ; r) / {O; Ot} hoặc đơn giản là M(ϕ; r) nếu không gây
hiểu lầm.
Định lí 5. Nếu M(ϕ; r) trong hệ tọa độ cực {O;

i} (1) (hệ {O;

i;

j} (2) là
hệ tọa độ trực chuẩn cho trước) thì M(r cos ϕ; r sin ϕ) trong hệ tọa độ trực
chuẩn (2).
Định lí 6. Nếu M(x; y) trong (2) và đồng thời M(ϕ; r) trong (1) thì: r =

x
2
+y
2
, còn ϕ là góc ∈ (∗) có





cos ϕ =
x

x
2
+y
2
sinϕ =
x
2
+y
2
.
Ví dụ 1) Trong hệ tọa độ trực chuẩn {O;

i;

j} cho các điểm
O(0; 0) ; A(1; 0) ; B(0; 1) ; C(−1; 0) ; D(0; −1) ; E(1; 1) ; F(1; 2).
Hãy tìm tọa độ cực của các điểm đó trong các hệ tọa độ cực sau:
a) {O;

i}.
b) {O;

j}.
c) {O; Ot} trong đó Ot là tia phân giác của góc phần tư I.
d) {O; Oz} trong đó Oz là tia phân giác của góc phần tư II. 2) Chứng minh
rằng đường thẳng đi qua cực O và tạo với trục cự Ot góc α = Const cho
trước có phương trình: ϕ = α. 3) Chứng minh rằng đường tròn tâm O, bán
kính R = a > 0 cho trước có phương trình là: r = a.
2. Tọa độ tỷ cự (toạ độ trọng tâm).
Định lí 7. Trên mặt phẳng ¶ cho ba điểm A, B, C không thẳng hàng. Khi
đó, với mọi điểm M trên mặt phẳng, tồn tại duy nhất cặp ba số (x; y; z) ∈ R
3
,
thoả mãn x +y +z = 1, sao cho
x
−−→
−→MA+y
−−→
−→MB +z
−−→
−→MC =

0.
Định nghĩa 6. 5 Cặp ba số (x; y; z) nói trong định lý trên được gọi là tọa
độ tỷ cự của điểm M đối với hệ ba điểm cơ sở {A, B, C} và ta cĩng viết:
M(x; y; z) / {A, B, C} hoặc đơn giản là M(x; y; z) nếu không gây hiểu lầm.
Định lí 8. Nếu M(α; β) trong hệ cơ sở affin {A;

AB;

AC} thì trong hệ cơ
sở {A, B, C} điểm M có tọa độ tỷ cự là: M(1 −α −β; α; β).
53
1.2.2 Một số khái niệm khác.
Trong phần này chúng ta đưa ra một số khái niệm khác nhằm giải thích và
thống nhất những thuật ngữ được sử dụng trong tài liệu này. Trước hết ta ký
hiệu ¶ là tập tất cả các điểm trên mặt phẳng.
1. Tập U(I; ε) := {M | IM < ε} được gọi là ε− lân cận của điểm I.
Tập

U(I; ε) := U(I; ε) \ {I} được gọi là ε - lân cận khuyết của điểm I.
2. Tập G ⊆ ¶ được gọi là tập mở khi và chỉ khi
∀M ∈ G, ∃ ε > 0 : U(M; ε) ⊆ G.
3. Tập G được gọi là đường khi và chỉ khi
∀M ∈ G, ∀ε > 0 :

U(M; ε) ∩ G = ∅
−→
◦ U(M; ε) ∩ G = ∅
.
Tập G ⊆ ¶ mà không là đường thì được gọi là miền.
4. Tập G được gọi là liên tục nếu ∀M ∈ G, ∀ε > 0 :
−→
◦ U(M; ε) ∩G = ∅.
Khi đó, điểm M cũng được gọi là điểm liên tục của tập G. Điểm
N ∈ G được gọi là điểm rời rạc của tập G nếu tồn tại ε > 0 sao
cho
−→
◦ U(M; ε) ∩ G = ∅.
5. Tập G được gọi là liên thông khi và chỉ khi với mọi hai điểm A, B ∈ G,
tồn tại một đường liên tục nối A với B và nằm trọn trong G. Đặc biệt,
tập hợp (∗) ⊆ R được gọi là liên thông khi và chỉ khi ∀x, y ∈ (∗) :
(x; y) ⊆ (∗).
6. Tập G được gọi là lồi khi và chỉ khi với mọi hai điểm A, B ∈ G thì
đoạn thẳng AB nằm trọn trong G. Tập không lồi (tồn tại hai điểm
A, B ∈ G sao cho đoạn thẳng AB không nằm trọn trong G ) được gọi
là tập lõm.
7. Cho tập G. Khi đó, d(G) := Sup{XY | X, Y ∈ G} được gọi là đường
kính của G.
8. Điểm M được gọi là điểm biên của tập G nếu với mọi ε > 0, bé tuỳ ý,
ta luôn có:

U(M; ε) ∩ G = ∅
U(M; ε) ∩ G = ∅
.
(Ta ký hiệu G := {M ∈ ¶ | M / ∈ G} và G được gọi là phần bù của G.
) Tập các điểm biên của G được ký hiệu là B(G).
54
9. Điểm biên của một tập G có thể ∈ G hoặc không thuộc G. Tập G được
gọi là tập đóng khi và chỉ khi B(G) ⊆ G.
10. Tập G được gọi là giới nội ( hữu hạn, bị chặn ) nếu
∃ M ∈ G, ∃ K > 0 : G ⊆ U(M; K).
11. Vậy tập G không giới nội (vô hạn, không bị chặn) khi và chỉ khi
∀M ∈ G, ∀K > 0, lớn tuỳ ý, ta luôn có: G \ U(M; K) = ∅.
12. Đường G được gọi là đường cong kín khi nó là biên của một miền hữu
hạn, liên thông. Khi đó: +) G chia mặt phẳng thành hai phần, một
trong hai phần chứa trọn một đường thẳng được gọi là miền ngoài của
G, miền còn lại được gọi là miền trong của G. +) Mọi đường cong liên
tục nối hai điểm thuộc hai phần khác nha (nằm khác phía đối với G)
luôn có điểm chung với G. Một số đường cong tuy không kín nhưng
cũng có các tính chất trên, khi đó ta cũng có các khái niệm miền trong
và miền ngoài của đường ( chẳng hạn Parabol: y = x
2
là đường cong
có các tính chất trên.)
2 Biểu diễn toạ độ của phép biến hình
2.1 Các định nghĩa
Định nghĩa 7. 1 Ta ký hiệu ¶ là tập tất cả các điểm trên một mặt phẳng
cho trước.
1. Một song ánh f : ¶ −→¶ còn được gọi là một phép biến hình trên mặt
phẳng ¶. Nếu phép biến hình f biến điểm M thành điểm M

thì điểm
M

còn được gọi là ảnh của điểm M qua phép biến hình f, còn điểm
M còn được gọi là tạo ảnh của điểm M

qua phép biến hình f. Ta còn
viết
f : M → M

hoặc M

= f(M) hoặc M
−→
f −→M

.
2. Cho phép biến hình f và cho tập G trên mặt phẳng ¶. Tập
G

:= {M

∈ ¶ | M

= f(M), M ∈ G}
còn được gọi là ảnh của tập G qua phép biến hình f và còn được ký
hiệu là G

= f(G).
55
3. Cho phép biến hình f và cho điểm M ∈ ¶, M
−→
f −→M

. Khi đó, do f
là song ánh nên tồn tại một phép biến hình biến điểm M

thành điểm
M, phép biến hình đó được gọi là phép biến hình ngược của f và được
ký hiệu là f
−1
. Như vậy
f
−1
(M) = N ⇔ M = f(N).
4. Cho hai phép biến hình f và g trên mặt phẳng ¶. Chúng được gọi là
bằng nhau
( hoặc đồng nhất với nhau ) và được ký hiệu là f ≡ g hoặc f = g nếu
∀M ∈ ¶ : f(M) ≡ g(M).
5. Trên mặt phẳng ¶ cho hai phép biến hình f và g. Giả sử
f : M → N ; g : N →M

.
Khi đó, tồn tại phép biến hình : M → M

. Phép biến hình như vậy
được gọi là tích của hai phép biến hình g và f và được ký hiệu là g ◦ f.
Như vậy:
g ◦ f : M → M

⇔f : M → N ; g : N →M

.
Nói cách khác g ◦ f(M) = g(f(M)). Nói chung, tích của hai phép biến
hình không có tính giao hoán, tức là g ◦ f = f ◦ g, bởi vậy, khi viết
tích của hai phép biến hình thì thứ tự trước sau của mỗi phép biến hình
trong cách viết tích là rất quan trọng.
6. Tương tự, ta định nghĩa tích của nhiều phép biến hình hơn. Tích của
3 phép biến hình có tính kết hợp, có nghĩa là
f ◦ (g ◦ h) ≡ (f ◦ g) ◦ h := f ◦ g ◦ h.
7. Phép biến hình biến mỗi điểm thuộc mặt phẳng thành chính nó được
gọi là phép đồng nhất và được ký hiệu là e hoặc E hoặc Id. Hiển nhiên,
với mọi phép biến hình f ta luôn có
f ◦ f
−1
= f
−1
◦ f = Id.
8. Xét phép biến hình f. Ta có:
a) Nếu f(M) = M thì M được gọi là một điểm bất động của f. Tập
các điểm bất động của phép biến hình f được ký hiệu là E(f).
b) Nếu f(G) = G trong đó G ⊆ ¶ (G còn được gọi là một hình) thì G
56
được gọi là một hình bất động (hình kép) của f
c) Một tính chất hình học γ nào đó mà không đổi qua phép biến hình
f còn được gọi là một bất biến của f hay ta còn nói rằng f bảo toàn
tính chất γ.
Định nghĩa 8. 2 Trên mặt phẳng ¶ lập hệ trục tọa độ Oxy. Khi đó, mỗi
điểm M ∈ ¶ sẽ được gắn với một cặp số (x; y) ∈ R
2
là tọa độ của nó và
ngược lại ( mặt phẳng tọa độ Oxy ∼ R
2
). Cho phép biến hình f : ¶ −→
¶, f : M(x; y) → M

(x

; y

). Nếu giữa các tọa độ (x

; y

) của điểm ảnh M

với các tọa độ (x; y) của tạo ảnh M có mối liên hệ:

x

= f
1
(x; y)
y

= f
2
(x; y)
(1)
trong đó f
1
(x; y) ; f
2
(x; y) là các song ánh : R
2
−→ R thì (1) được gọi là
biểu diễn tọa độ của phép biến hình f.
Định lí 9. Trên mặt phẳng ¶ xác định hệ trục tọa độ trực chuẩn Oxy. khi
đó: 1. Mỗi phép biến hình f : ¶ −→ ¶ đều có biểu diễn tọa độ (1). 2. Ngược
lại, mỗi cặp song ánh hai biến: f
1
(x; y) ; f
2
(x; y) : R
2
−→ R xác định một
phép biến hình f trên mặt phẳng tọa độ ¶ có biểu diễn tọa độ (1).
2.2 Ví dụ
Ví dụ 2.1. 1 Xác định biểu diễn tọa độ của phép tịnh tiến song song T
u
với
u(a; b).
Lời giải . Ta có:
T
u
: M(x; y) → M

(x

; y

) ⇔
−−→
−→MM

= u( mà
−−→
−→MM

(x

−x; y

−y))

x

−x = a
y

−y = b

x

= x + a
y

= y +a
(1.1).
Vậy T
u
có biểu diễn tọa độ: (1.1).
Ví dụ 2.2. 2 Chứng minh rằng nếu
(1) ⇔

x = f

1
(x

; y

)
y = f

2
(x

; y

)
(1

)
thì (1’) là biểu diễn tọa độ của phép biến hình f
−1
.
57
Ví dụ 2.3. 3 Cho phép biến hình f có biểu diễn tọa độ

x

= f
1
(x; y)
y

= f
2
(x; y)
(i)
và phép biến hình g có biểu diễn tọa độ

x

= g
1
(x; y)
y

= g
2
(x; y)
(i)
Chứng minh rằng nếu (i) ⇔ (ii) thì f ≡ g.
Ví dụ 2.4. 4 Hãy tìm biểu diễn tọa độ của Id. Từ đó hãy suy ra T

0
≡ Id.
3 Phép biến hình tuyến tính (affin) và các
tính chất
Do phần lớn những phép biến hình được học trong chương trình phổ thông
đều là phép biến hình affin nên trong mục này ta sẽ xét kỹ một số tính chất
quan trọng của chúng.
3.1 Các định nghĩa
Định nghĩa 9. 1 Phép biến hình trên mặt phẳng tọa độ Oxy có biểu diễn
tọa độ

x

= a
1
x +b
1
y +c
1
y

= a
2
x +b
2
y +c
2
(1)
trong đó a
1
; a
2
; b
1
; b
2
; c
1
; c
2
∈ R, cho trước, và
det(f) := a
1
b
2
−a
2
b
1
=

a
1
b
1
a
2
b
2

= 0
được gọi là phép biến hình tuyến tính hoặc phép biến hình affin. Biểu thức
det(f) được gọi là định thức của phép biến hình affin (1). Chẳng hạn, các
phép biến hình T
u
, Id là các phép biến hình affin với det(f) = 1.
3.2 Các định lý
Định lí 10. Phép biến hình affin (1) biến vectơ u(x; y) thành vectơ

u

(x

; y

)
được xác định theo công thức

x

= a
1
x +b
1
y
y

= a
2
x +b
2
y
(2)
58
3.2.1 Chứng minh.
Giả sử u =
−−→
−→AB với A(x
0
; y
0
) ⇒ B(x
0
+ x; y
0
+ y). Gọi f là phép biến
hình affin đang xét và f : A → A

; f : B → B

. Khi đó các tọa độ của
A

, B

được xác định theo công thức (1) và f : u →

u

=
−−→
−→A

B

. Dễ thấy
nếu đặt A

(x
1
; y
1
) ; B

(x
2
; y
2
) ;

u

(x

; y

) thì










x
1
= a
1
x
0
+b
1
y
0
+c
1
y
1
= a
2
x
0
+b
2
y
0
+c
2

x
2
= a
1
(x
0
+x) +b
1
(y
0
+y) +c
1
y
1
= a
2
(x
0
+x) +b
2
(y
0
+y) +c
2



u

(x

; y

) =
−−→
−→A

B

(x
2
−x
1
; y
2
−y
1
) = (a
1
x +b
1
y; a
2
x +b
2
y).

x

= a
1
x +b
1
y
y

= a
2
x +b
2
y
(đpcm.)
Định lí 11. Phép biến hình affin bảo toàn tính cộng tuyến (cùng phương)
của hai vectơ. Nói cách khác, nếu u v thì

u

v

trong đó ta ký hiệu x


ảnh của x qua phép biến hình affin đang xét.
Chứng minh: Định lý này dễ dàng thu được từ định lý trên.
3.2.2 Các hệ quả
Các hệ quả sau thu được trực tiếp từ các định lý trên và thu được từ nhau:
Hệ quả 1: Phép biến hình affin biến ba điểm thẳng hàng thành ba điểm
thẳng hàng. Nói cách khác, phép biến hình affin bảo toàn quan hệ thẳng hàng
giữa các điểm, hay quan hệ thẳng hàng giữa các điểm là một bất biến của
phép biến hình affin. Hệ quả 2: Phép biến hình affin bảo toàn quan hệ thuộc
giữa điểm và đường thẳng. Hệ quả 3: Phép biến hình affin biến một đường
thẳng thành một đường thẳng. Chú ý: Phép biến hình biến một đường thẳng
thành một đường thẳng còn được gọi là phép biến hình xạ ảnh. Vậy phép biến
hình affin là phép biến hình xạ ảnh. Hệ quả 4: Phép biến hình affin bảo
toàn quan hệ cùng phương giữa các đường thẳng. (Hai đường thẳng được gọi
là cùng phương nếu chúng song song hoặc trùng nhau.) Hệ quả 5: Phép
biến hình affin biến hai đường thẳng cắt nhau thành hai đường thẳng cắt nhau
và do đó bảo toàn quan hệ đồng quy giữa các đường thẳng. Hệ quả 6: Phép
biến hình affin bảo toàn các phép toán cộng, trừ hai vectơ, phép nhân một
vectơ với một số thực, quan hệ bằng nhau giữa các vectơ và tỷ số đơn, tỷ số
59
kép giữa các điểm thẳng hàng. Hệ quả 7: Nếu phép biến hình affin f : (1)
biến vectơ u thành vectơ

u

, biến vectơ v thành vectơ

v

thì:
<

u

;

v

>=< u; v > .det(f).
Hệ quả 8: Nếu phép biến hình affin f : (1) biến các điểm A, B, C lần
lượt thành các điểm A

, B

, C

thì
[A

B

C

] = [ABC].det(f).
Hệ quả 9: Phép biến hình affin biến tia thành tia, đoạn thẳng thành đoạn
thẳng (độ dài đoạn thẳng có thể không được bảo toàn), góc thành góc (số đo
của góc có thể không được bảo toàn), tam giác thành tam giác (diện tích và
chu vi của tam giác có thể không được bảo toàn).
Định nghĩa 10. 2 +) Phép biến hình bảo toàn chiều đi trên tam giác ảnh
và tam giác tạo ảnh được gọi là phép biến hình thuận. +) Phép biến hình
đảo ngược chiều đi trên tam giác ảnh và tam giác tạo ảnh được gọi là phép
biến hình nghịch. Hệ quả 10: Phép biến hình affin: +) Là phép biến hình
thuận khi và chỉ khi det(f) > 0. +) Là phép biến hình ngịch khi và chỉ khi
det(f) < 0.
3.2.3 Bài tập
Bài toán 1. 1 Chứng minh rằng nếu f, g là hai phép biến hình affin thì
f ◦ g cũng là phép biến hình affin và det(f ◦ g) = det(f).det(g).
Bài toán 2. 2 Chứng minh rằng nếu f là phép biến hình affin thì f
−1
cũng
là phép biến hình affin và
det(f
−1
) =
1
det(f)
.
Bài toán 3. 3 Chứng minh rằng phép biến hình affin bảo toàn bậc của một
đường cong.
Bài toán 4. 4 Chứng minh rằng phép biến hình affin: +) Biến một n - giác
thành một n - giác. +) Biến một đường tròn thành một đường tròn.
4 Phép dời hình
Định nghĩa 11. 3 Phép biến hình bảo toàn khoảng cách giữa hai điểm được
gọi là phép dời hình ( hoặc phép biến hình đẳng cự.) Từ định nghĩa của phép
dời hình ta có ngay nghịch đảo của một phép dời hình là một phép dời hình
; tích của hai hoặc nhiều phép dời hình là một phép dời hình.
60
Định lí 12. Cho phép biến hình affin có biểu diễn tọa độ (1). Khi đó:
Nếu





a
2
1
+a
2
2
= 1
b
2
1
+b
2
2
= 1
a
1
b
1
+a
2
b
2
= 0 (i)
(α) thì f là phép dời hình.
Chú ý . 1) Có thể thay điều kiện (i) bởi điều kiện
a
1
b
2
−a
2
b
1
= ±1 (ii) ⇔det(f) = ±1.
2) Các vectơ e
1
(a
1
; a
2
) ; e
2
(b
1
; b
2
) còn được gọi là các vectơ cơ sở của phép
biến hình affin: (1). Ta có:
(α) ⇔





| e
1
| = 1
| e
2
| = 1
e
1
⊥ e
2
.
3) Có thể chứng minh khẳng định ngược lại: Nếu phép biến hình affin f có
biểu diễn tọa độ (1) là phép dời hình thì các hệ số của nó thoả mãn điều kiện
(α).
Hệ quả 1. 11 Mọi phép dời hình f trên mặt phẳng tọa độ đều có biểu diễn
tọa độ:

x

= xcos α −y sinα +x
0
y

= xsin α +y cos α +y
0
(3)
nếu f là phép dời hình thuận (là phép dời hình bảo toàn diện tích định hướng
của tam giác ảnh và tam giác tạo ảnh.) Hoặc

x

= xcos α +y sinα +x
0
y

= xsinα −y cos α +y
0
(4)
nếu f là phép dời hình nghịch (là phép dời hình đổi dấu diện tích định hướng
của tam giác ảnh và tam giác tạo ảnh.) Trong đó α là góc ∈ (−π; π].
Định nghĩa 12. 4 1) Tập các phép dời hình có biểu diễn tọa độ (3) được ký
hiệu là Dt(α). 2) Tập các phép dời hình có biểu diễn tọa độ (4) được ký hiệu
là Dn(α).
Hệ quả 2. 12 Phép dời hình f:
1. Biến ba điểm thẳng hàng thành ba điểm thẳng hàng và không làm thay
đổi thứ tự của ba điểm đó.
61
2. Biến một đường thẳng thành một đường thẳng.
3. Biến một tia thành một tia.
4. Biến một đoạn thẳng thành một đoạn thẳng có cùng độ dài.
5. Biến một tam giác thành một tam giác bằng nó.
6. Biến một đường tròn thành một đường tròn bằng nó.
7. Bảo toàn tích vô hướng của hai vectơ.
8. Bảo toàn độ dài của vectơ.
9. Bảo toàn góc hình học giữa hai vectơ.
10. Bảo toàn góc hình học giữa hai đường thẳng.
11. Bảo toàn quan hệ vuông góc giữa hai đường thẳng.
12. Bảo toàn diện tích hình học của các hình.
Hệ quả 3. 13 Phép dời hình thuận f:
1. Bảo toàn tích ngoài của hai vectơ.
2. Bảo toàn góc lượng giác (góc định hướng) giữa hai vectơ.
3. Bảo toàn góc định hướng giữa hai đường thẳng.
4. Bảo toàn diện tích định hướng của tam giác.
Hệ quả 4. 14 Phép dời hình nghịch f:
1. Đổi dấu tích ngoài của hai vectơ.
2. Đổi dấu góc lượng giác (góc định hướng) giữa hai vectơ.
3. Đổi dấu góc định hướng giữa hai đường thẳng.
4. Đổi dấu diện tích định hướng của tam giác.
Định lí 13. Trên mặt phẳng tọa độ Oxy cho tập G : F(x; y) Re 0 (5).
Một phép biến hình affin f : G −→ G

: F

(x

; y

) Re

0 (5

).
Khi đó:
1. Bậc của F(x; y) và bậc của F

(x

; y

) là như nhau.
62
2. Re ≡ Re

. Nói cách khác: +) f biến đường thành đường ( phương
trình thành phương trình) +) f biến miền thành miền ( bất phương
trình thành bất phương trình)
3. Do f bảo toàn quan hệ thuộc giữa điểm với đường, miền nên f bảo toàn
quan hệ bao hàm giữa các hình và quan hệ tương giao giữa các hình.
Chú ý quan trọng: 1) Giả sử phép dời hình f trên mặt phẳng tọa độ
Oxy biến điểm M(x; y) thành điểm M

(X; Y ) = f(M). Khi đó, nếu ta áp
dụng phép dời hình ngược f
−1
biến hệ trục tọa độ Oxy thành hệ trục tọa
độ O
1
XY thì trong hệ trục tọa độ mới O
1
XY , điểm M đã cho sẽ có tọa
độ mới: M(X; Y ). 2) Giả sử đường cong G trên mặt phẳng tọa độ Oxy có
phương trình F(x; y) = 0 và phép dời hình f biến G → G

có phương trình
F

(X; Y ) = 0. Khi đó, nếu ta áp dụng phép dời hình ngược f
−1
biến hệ trục
tọa độ Oxy thành hệ trục tọa độ O
1
XY thì trong hệ trục tọa độ mới O
1
XY ,
đường cong G đã cho sẽ có phương trình mới F

(X; Y ) = 0.
Định lí 14 (Về điểm bất động của phép biến hình affin). Phép biến
hình affin khác phép đồng nhất Id: +) Hoặc không có điểm bất động. +) Hoặc
có đúng một điểm bất động. +) Hoặc có vô số điểm bất động thẳng hàng.
Từ chứng minh của định lý này ta có kết quả cụ thể hơn:
Xét D := 1+det(f)−(a
1
+b
2
) ; D
x
= c
1
+b
1
c
2
−b
2
c
1
; D
y
= c
2
+c
1
a
2
−c
2
a
1
.
+) Nếu D = 0 thì f có một điểm bất động duy nhất. +) Nếu D = 0 và hoặc
D
x
= 0 hoặc D
y
= 0 thì f không có điểm baats động. +) Nếu D = D
x
=
D
y
= 0 thì f có vô số điểm bất động thẳng hàng.
Hệ quả 5. 15 1) Phép dời hình thuận khác phép đồng nhất Id; +) Hoặc
không có điểm bất động
(khi

α = 0
x
2
0
+y
2
0
= 0
)
+) Hoặc có đúng một điểm bất động (khi α = 0). Hiển nhiên, Id là phép dời
hình thuận và Id nhận mọi điểm ∈ ¶ là điểm bất động. 2) Phép dời hình
nghịch: +) Hoặc không có điểm bất động. +) Hoặc có vô số điểm bất động
thẳng hàng.
Hệ quả 6. 16 Nếu phép dời hình có ba điểm bất động không thẳng hàng thì
đó là phép đồng nhất.
63
Hệ quả 7. 17 Cho hai phép dời hình thuận f và g. Khi đó:
Nếu ∀A, B ∈ ¶, A = B :

f(A) ≡ g(A)
f(B) ≡ g(B)
thì f ≡ g( tức là f(M) ≡ g(M), ∀M ∈ ¶.)
Định lí 15 (Sự xác định một phép dời hình). Cho tam giác ABC bằng
tam giác A

B

C

. Khi đó, tồn tại duy nhất một phép dời hình f biến tam giác
ABC thành tam giác A

B

C

.
Hệ quả 8. 18
1. Tích của hai phép biến hình affin cùng tính thuận, nghịch là một phép
biến hình affin thuận.
2. Tích của hai phép biến hình affin khác tính thuận, nghịch là một phép
biến hình affin nghịch.
3. Tích của hai phép dời hình là một phép dời hình.
4.0.4 Bài tập
Hãy chứng minh tất cả những kết quả trên dựa vào biểu diễn tọa độ của phép
biến hình affin cũng như biểu diễn tọa độ của phép dời hình.
Một số phép biến hình phẳng thường gặp
2.1. Các phép dời hình
2.2. Phép vị tự và phép đồng dạng
2.3. Một số phép biến hình khác
2.4. Bài tập áp dụng phép biến hình
Trong chương này ta xét định nghĩa hình học và xây dựng biểu diễn tọa độ
của một số phép biến hình thường gặp trong chương trình phổ thông, đồng
thời nêu ra một số tính chất quan trọng của chúng dựa vào biểu diễn tọa
độ. Chú ý rằng ta đã xét các tính chất tổng quát của phép biến hình affin
và phép dời hình cũng như của các phép biến hình thuận, nghịch. Bởi vậy,
nếu một phép biến hình cụ thể nào đó mà là phép biến hình affin, hoặc là
phép dời hình, hoặc là phép biến hình thuận, nghịch thì nó phải có tất cả
những tính chất tổng quát của phép biến hình chung đã nêu và ta sẽ không
nhắc lại những tính chất chung đó nữa. Nói chung, trong phần này ta quy
64
định việc nghiên cứu một phép biến hình cụ thể bao gồm những bước sau: 1)
Định nghĩa (bằng hình học, vectơ hoặc tọa độ). 2) Xác định công thức biểu
diễn tọa độ. 3) Chỉ ra cách dựng ảnh và tính chất của các ảnh của một số
hình phẳng quan trọng ( điểm, đường thẳng, đoạn thẳng, tam giác, đường
tròn, đa giác, v.v.... 4) Phân loại phép biến hình đang xét (affin, phép dời
hình, thuận, nghịch, ...). 5) Chỉ ra mối liên hệ giữa phép biến hình đang xét
với những phép biến hình đã xét trước đó. 6) Xác định những tính chất quan
trọng, những điểm bất động, các bất biến. 7) Giải các bài toán ứng dụng phép
biến hình đang xét. Các bài tập được chia thành hai loại: +) Bài tập lý thuyết
nhằm hiểu sâu hơn về phép biến hình đang xét. +) Sử dụng phép biến hình
đang xét để giải các bài tập hình học. Các bài tập lý thuyết thường được đưa
ra ngay sau khi trình bày lý thuyết của phép biến hình cụ thể. Các bài tập
ứng dụng được đưa ra trong mục 2.4.2.
5 Các phép dời hình
5.1 Phép tịnh tiến song song
5.1.1 Định nghĩa.
Định nghĩa 13. 1 Cho vectơ u(a; b). Phép tịnh tiến song song theo vectơ u
là một phép biến hình được ký hiệu là T
u
và được xác định như sau:
∀M ∈ ¶, T
u
(M) = M


−−→
−→MM

= u. (1)
5.1.2 Biểu diễn tọa độ
Định lí 16. Nếu u(a; b) thì T
u
có biểu diễn tọa độ:

x

= x +a
y

= y +b
(1.1)
5.1.3 Các tính chất
1. T
u
là phép biến hình affin với det(T
u
) = 1.
2. T
u
là phép dời hình thuận với α = 0.
3. T
−1
u
= T
−u
; T

0
= Id ; T
u
◦ T
v
= T
v
◦ T
u
= T
u+v
.
4. Nếu u =

0 thì T
u
không có điểm bất động.
65
5. Xét đường thẳng ∆ và gọi ∆

= T
u
(∆). Khi đó:
+) Nếu u ∆ thì ∆

≡ ∆.
+) Nếu u không ∆ thì ∆

∆.
6. T
u
nhận mọi đường thẳng u làm hình kép.
5.1.4 Bài tập áp dụng
Bài toán 5. 1 Chứng minh rằng từ đồ thị hàm số G : y = f(x) có thể thu
được đồ thị hàm số G

: y = f(x +a) +b bằng phép tịnh tiến song song theo
vectơ u(a; −b). Nói cách khác, G

= T
u
(G).
Bài toán 6. 2 Từ Parabol: y = ax
2
hãy suy ra Parabol: y = ax
2
+bx +c.
Bài toán 7. 3 Chứng minh rằng T
u
không thể có một hình kép hữu hạn.
Bài toán 8. 4 Cho hình thang ABCD (BC AD) thoả mãn BC +AD >
AB+CD. M là giao điểm các đường phân giác trong của các góc A và B, N
là giao điểm các đường phân giác trong của các góc C và D. Chứng minh
rằng
2MN = BC +AD−(AB +CD).
HDG: Xét T
−−→
−→MN
Bài toán 9. 5 Trên mặt phẳng cho đoạn AD cố định. Dựng hình bình hành
ABCD sao cho
AC
AD
=
BD
BA
. Tìm quỹ tích đỉnh C của hình bình hành.
Bài toán 10. 6 Cho tam giác ABC và điểm M nằm trong tam giác. Điểm
M chuyển động song song với cạnh BC cho đến khi cắt cạnh CA, sau đó
chuyển động song song với cạnh AB cho đến khi gặp cạnh BC rồi lại chuyển
động song song với cạnh CA cho đến khi gặp cạnh AB... . Chứng minh rằng
sau một số hữu hạn bước, quỹ đạo của điểm M là một đường gấp khúc khép
kín.
Bài toán 11. 7 Cho đường tròn tâm O, bán kính R cố định. AB là một
đường kính cố định của đường tròn, MN là một đường kính thay đổi của
đường tròn. Tiếp tuyến của đường tròn tại B cắt AM, AN tại P và Q. Tìm
quỹ tích trực tâm của tam giác MPQ.
HDG: Xét T
−−→
−→BA
. Đs: (E; R) bỏ đi hai điểm.
Bài toán 12. 8 Trên đường tròn tâm O bán kính R cho hai điểm cố định
A, B và một điểm M di động. Gọi H là trực tâm tam giác MAB, dựng tam
giác đều MHP. Tìm quỹ tích của các điểm H, P khi M di động trên đường
tròn đã cho .
66
5.2 Phép quay
5.2.1 Định nghĩa.
Định nghĩa 14. 2 Phép quay tâm I, góc α, ký hiệu là Q
α
I
với α ∈ (π; π] là
một phép biến hình được xác định như sau:
1) Q
I
(I) = I
2) ∀M = I : Q
I
(M) = M

IM

= IM
(
−−→
−→IM;
−−→
−→IM

) = α
.
Ta ký hiệu (u; v) là góc định hướng giữa hai vectơ u và v.
5.2.2 Biểu diễn tọa độ
Định lí 17. Nếu I(x
0
; y
0
) và α ∈ (−π; π] thì Q
α
I
có biểu diễn tọa độ

x

= (x −x
0
) cos α −(y −y
0
) sinα +x
0
y

= (x −x
0
) sinα + (y −y
0
) cos α +y
0
.
5.2.3 Các tính chất
1. Q
α
O
với O(0; 0) có biểu diễn tọa độ:

x

= xcos α −y sin α
y

= xsinα +y cos α
.
2. Q
α
I
biến vectơ u(x; y) thành vectơ

u

(x

y

) có tọa độ thoả mãn:

x

= xcos α −y sin α
y

= xsinα +y cos α
.
3. Q
α
I
là phép biến hình affin với det = 1 và Q
α
I
cũng là phép dời hình
thuận.
4. Với α = 0 thì Q
α
I
chỉ có một điểm bất động duy nhất là điểm I.
5. Q
α
I
= T
−−→
−→OI
◦ Q
α
O
◦ T
−−→
−→IO
.
6. Với mọi cặp hai điểm A, B ∈ ¶ ta luôn có:
Q
α
A
= T
−−→
−→BA
◦ Q
α
B
◦ T
−−→
−→AB
.
67
7. Nếu Q
α
I
: u →

u

thì (u;

u

) = α.
8. Nếu Q
α
I
biến đường thẳng ∆ thành đường thẳng ∆

thì (∆; ∆

) = |α|,
trong đó ta ký hiệu (∆; ∆

) là số đo góc hình học giữa hai đường thẳng
∆ và ∆

.
9. Q
α
I
nhận mọi đường tròn, hình tròn tâm I làm hình kép
5.2.4 Bài tập áp dụng
Bài toán 13. 1 Hãy chứng minh các tính chất đã nêu trên.
Bài toán 14. 2 Hãy xác định biểu diễn tọa độ của (Q
α
I
)
−1
.
Bài toán 15. 3 Từ đó hãy chứng minh rằng (Q
α
I
)
−1
= Q
−α
I
.
Bài toán 16. 4 Chứng minh rằng
Q
α
I
◦ Q
β
I
= Q
β
I
◦ Q
α
I
= Q
α+β
I
.
Bài toán 17. 5 Hãy tìm những hình kép khác (nếu có) của Q
α
I
.
Bài toán 18. 6 Hãy tìm một phép quay với α = 0 biến một n - giác đều
tâm E thành chính nó ( nói cách khác, phép quay đó nhận n - giác đã cho
làm hình bất động ).
Bài toán 19. 7 Chứng minh rằng tồn tại một hệ trục tọa độ mà trong đó
một Hyperbol vuông đã cho có phương trình xy = k (k = 0).
Bài toán 20. 8 Chứng minh rằng nếu đường thẳng ∆ I thì Q
I
(∆) I,
còn nếu đường thẳng ∆ không I thì Q
I
(∆) không I.
Bài toán 21. 9 Chứng minh rằng Q
0
I
≡ Id.
Bài toán 22. 10 Hãy nêu một số tính chất khác của Q
α
I
.
5.3 Phép đối xứng tâm
5.3.1 Định nghĩa.
Định nghĩa 15. 3 Phép đối xứng tâm I là một phép biến hình được ký hiệu
là D
I
và được xác định như sau: 1) D
I
(I) = I. 2) Với ∀M ∈ ¶, M = I ta có
D
I
(M) = M


−−→
−→IM

= −
−−→
−→IM ⇔ I là trung điểm của MM

.
Hai điểm M và M

khi đó được gọi là đối xứng với nhau qua điểm (tâm) I.
Định nghĩa 16. 4 Tập G ⊆ ¶(G còn được gọi là một hình phẳng) được gọi
là có tâm đối xứng là điểm I khi và chỉ khi ∀M ∈ G, D
I
(M) ∈ G. Khi đó G
còn được gọi là hình đối xứng tâm. I còn được gọi là tâm đối xứng của G.
68
5.3.2 Biểu diễn tọa độ
Định lí 18. Nếu I(a; b) thì D
I
có biểu diễn tọa độ:

x

= 2a −x
y

= 2b −y
5.3.3 Các tính chất
1. D
I
là phép biến hình affin với det = 1 và D
I
cũng là phép dời hình
thuận với α = π.
2. Với hai điểm A, B bất kỳ, ∈ ¶, ta có:
D
A
◦ D
B
= T
2
−−→
−→BA
.
3. D
A
◦ D
B
= Id ⇔ A ≡ B.
4. Đường cong G có phương trình f(x; y) = 0 nhận điểm I(a; b) làm tâm
đối xứng khi và chỉ khi với mọi (x; y) ∈ D
f
mà f(x; y) = 0 ta có
f(2a −x; 2b −y) = 0.
5. D
−1
I
= D
I
. Phép biến hình f mà thoả mãn f
−1
≡ f còn được gọi là
phép biến hình tự ngược hay là phép biến hình đối hợp. Như vậy, D
I

phép biến hình đối hợp.
5.3.4 Bài tập áp dụng
Bài toán 23. 1 Hãy chứng minh các tính chất đã nêu trên.
Bài toán 24. 2 Hãy xác định biểu diễn tọa độ của D
−1
I
với I(a; b).
Bài toán 25. 3 Hãy chỉ ra những hình phẳng là hình đối xứng tâm và chỉ
rõ tâm đối xứng của mỗi hình.
Bài toán 26. 4 Chứng minh rằng một hình hữu hạn không thể có hai tâm
đối xứng phân biệt.
Bài toán 27. 5 Cho điểm I(a; b) và đường cong G có phương trình f(x; y) =
0. Chứng minh rằng đường cong G

đối xứng với G qua I có phương trình
f(2a −x; 2b −y) = 0.
Bài toán 28. 6 Chứng minh rằng mọi đường thẳng I đều là hình kép của
D
I
. Hãy xác định các hình kép khác ( nếu có ) của D
I
.
69
Bài toán 29. 7 Hãy nêu những bất biến của D
I
, những điểm bất động của
D
I
.
Bài toán 30. 8 Chứng minh rằng tọa độ cặp điểm thuộc đường cong G có
phương trình f(x; y) = 0 và đối xứng với nhau qua điểm I(a; b) cho trước là
nghiệm của hệ:

f(x; y) = 0
f(2a −x; 2b −y) = 0
.
Bài toán 31. 9 Chứng minh rằng đồ thị hàm số y = f(x) có tâm đối xứng
là điểm I(a; b) khi và chỉ khi
∀x ∈ D
f
:

2a −x ∈ D
f
f(2a −x) = 2b −f(x)
Bài toán 32. 10 Chứng minh rằng đồ thị hàm số lẻ nhận gốc tọa độ O(0; 0)
làm tâm đối xứng.
Bài toán 33. 11 Chứng minh rằng đồ thị hàm số y = f(x) có tâm đối xứng
là điểm I(a; b) khi và chỉ khi qua phép đổi biến

x = X +a
y = Y +b
(hệ trục tọa độ Oxy được tịnh tiến song song theo vectơ u(a; b) đến vị trí
IXY ),
đồ thị hàm số Y = F(X) thu được là hàm số lẻ.
Bài toán 34. 12 Chứng minh rằng:
1. Đường thẳng có vô số tâm đối xứng.
2. Đồ thị hàm số y = ax
2
+bx +c (a = 0) không có tâm đối xứng.
3. Đồ thị hàm số y = ax
3
+bx
3
+cx+d (a = 0) có tâm đối xứng là điểm
I(x
0
; y
0
) với x
0
= −
b
3a
; y
0
= y(x
0
).
4. Đồ thị hàm số y =
ax +b
px +q
(p = 0 ; aq −bp = 0) nhận điểm I(−
q
p
;
a
p
)
làm tâm đối xứng.
Bài toán 35. 13 Chứng minh rằng D
I
≡ Q
π
I
. Chính vì vậy và do Q
0
I
≡ Id
nên khi nói đến phép quay góc α thường người ta chỉ xét α ∈ (−π; π) \ {0}.
70
Bài toán 36. 14 Cho ba đường tròn bằng nhau: (O
1
; R) ; (O
2
; R) ; (O
3
; R)
và đôi một tiếp xúc ngoài với nhau tại A, B, C. Giả sử M là điểm ∈ (O
1
; R)

N = D
A
(M) ; P = D
B
(N) ; Q = D
C
(P).
Chứng minh rằng Q = D
O
1
(M).
Bài toán 37. 15 Hai người lần lượt đặt những đồng xu tròn trên một mặt
bàn hình chữ nhật. Người thứ hai đặt kế tiếp người thứ nhất cho đến khi mặt
bàn được phủ đầy các đồng xu đó. Mỗi người có thể dặt đồng xu một cách tuỳ
ý lên chỗ nào còn trống trên mặt bàn. Người nào không thể đặt tiếp đồng xu
lên mặt bàn sẽ được coi là thua cuộc. Chứng minh rằng có một cách chơi đối
với người đặt đồng xu đầu tiên sao cho với cách chơi đó, người ấy là người
thắng cuộc.
Bài toán 38. 16 Cho góc xOy và điểm A nằm ở miền trong của góc. Hãy
dựng đường thẳng d đi qua điểm A sao cho đoạn thẳng của d nằm trong miền
góc đã cho bị chia đôi bởi điểm A.
Bài toán 39. 17 Hãy nội tiếp trong một tứ giác lồi một hình bình hành biết
tâm của nó là điểm O thuộc miền trong của tứ giác lồi đã cho.
Bài toán 40. 17 Cho tam giác ABC. Gọi A
1
= D
A
(C), B
1
= D
B
(A), C
1
=
D
C
(B). Gọi M là giao điểm của AB với A
1
C
1
, N là giao điểm của A
1
B
1
với BC. Kẻ MP song song với B
1
C
1
(P ∈ A
1
B
1
). Chứng minh rằng
A
1
P = PN = B
1
N.
Bài toán 41. 19 Hãy chia một tứ giác lồi ABCD thành 4 phần sao cho có
thể ghép 4 phaanf đó lại để được một hình bình hành.
Bài toán 42. 20 Cho tứ giác lồi ABCD có đường chéo AC đi qua trung
điểm O của đường chéo BD. Chứng minh rằng nếu OA > OC thì
ˆ
A <
ˆ
D.
5.4 Phép đối xứng trục
5.4.1 Định nghĩa.
Định nghĩa 17. 5 Trên mặt phẳng ¶ cho đường thẳng ∆. Phép đối xứng
trục ∆ là một phép biến hình, ký hiệu là D

và được xác định như sau: +)
Với M ∈ ∆ : D

(M) = M. +) Với M / ∈ ∆ : D

(M) = M

⇔ ∆ là trung
trực của đoạn MM

. Khi đó hai điểm M và M

còn được gọi là đối xứng với
nhau qua đường thẳng ∆.
Định nghĩa 18. 6 Tập G ⊆ ¶ được gọi là có trục đối xứng là đường thẳng
∆ hay là hình đối xứng trục ( với trục đối xứng: ∆ ) khi và chỉ khi
∀M ∈ G : D

(M) ∈ G.
71
5.4.2 Biểu diễn tọa độ
Định lí 19. Nếu đường thẳng ∆ có phương trình
Ax +By +C = 0 (5) (A
2
+B
2
= 0)
thì D

có biểu diễn tọa độ





x

= x −
2A(Ax +By +C)
A
2
+B
2
y

= y −
2B(Ax +By +C)
A
2
+B
2
(6)
5.4.3 Các tính chất
1. D

là phép biến hình affin với det = −1 và là phép dời hình nghịch.
2. (6) cũng là công thức xác định tọa độ của điểm M

(x

; y

) đối xứng với
điểm M(x; y) qua đường thẳng ∆ có phương trình (5).
3. Mọi điểm ∈ ∆ đều là điểm bất động của D

. Ngoài ra, không còn các
điểm bất động khác.
4. Bản thân ∆ là hình kép của D

. Ngoài ra, mọi đường thẳng vuông góc
với ∆ cũng là hình kép của D

.
5. Cho hai đường thẳng d
1
và d
2
. Khi đó: +) Nếu d
1
d
2
thì D
d
1
◦ D
d
2

một phép tịnh tiến song song T
u
. +) Nếu d
1
∦ d
2
thì D
d
1
◦ D
d
2
là một
phép quay Q
α
I
.
6. D

là một phép biến hình đối hợp.
5.4.4 Bài tập áp dụng
Bài toán 43. 1 Chứng minh rằng
1. Nếu ∆ : x = a thì (6) có dạng:

x

= 2a −x
y

= y
. (6.1)
2. Nếu ∆ : y = b thì (6) có dạng:

x

= x
y

= 2b −y
. (6.2)
72
3. Nếu ∆ : y = x thì (6) có dạng:

x

= y
y

= x
. (6.3)
4. Nếu ∆ : y = −x thì (6) có dạng:

x

= −y
y

= −x
. (6.4)
Bài toán 44. 2 Cho đường cong G : f(x; y) = 0. Chứng minh rằng:
1. G có trục đối xứng ∆ : x = a khi và chỉ khi
∀(x; y) ∈ D
f
mà f(x; y) = 0 : f(2a −x; y) = 0.
2. G có trục đối xứng ∆ : y = b khi và chỉ khi
∀(x; y) ∈ D
f
mà f(x; y) = 0 : f(x; 2b −y) = 0.
3. G có trục đối xứng ∆ : y = x khi và chỉ khi
∀(x; y) ∈ D
f
mà f(x; y) = 0 : f(y; x) = 0.
4. G có trục đối xứng ∆ : y = −x khi và chỉ khi
∀(x; y) ∈ D
f
mà f(x; y) = 0 : f(−y; −x) = 0.
Bài toán 45. 3 Hãy xác định vectơ u trong phép tịnh tiến song song T
u
; tâm
I và góc quay α trong phép Q
α
I
ở tính chất 5. nói trên.
Bài toán 46. 4 Chứng minh rằng một hình hữu hạn không thể có hai trục
đối xứng song song.
Bài toán 47. 5 Chứng minh rằng nếu một hình có hai trục đối xứng vuông
góc thì nó có tâm đối xứng. Hãy xác định tâm đối xứng của hình.
Bài toán 48. 6 Hãy chỉ ra một số hình đối xứng trục và chỉ ra các trục đối
xứng của mỗi hình.
73
Bài toán 49. 7 Cho điểm M(x; y). Hãy chỉ ra tọa độ của các điểm:
M
1
, M
2
, M
3
, M
4
, M
5
, M
6
, M
7
, M
8
lần lượt đối xứng với điểm M qua: trục hoành ; trục tung ; gốc tọa độ ; đường
thẳng x = a ; đường thẳng y = b ; điểm I(a; b) ; đường thẳng y = x ; đường
thẳng y = −x ; đường thẳng y = ax +b (a = 0).
Bài toán 50. 8 Chứng minh rằng đồ thị hàm số chẵn có trục đối xứng là
trục tung.
Bài toán 51. 9 Chứng minh rằng: 1) Đường thẳng có vô số trục đối xứng. 2)
Parabol: y = ax
2
+bx+c (a = 0) có trục đối xứng là đường thẳng x = −
b
2a
.
Bài toán 52. 10 Chứng minh rằng đồ thị hàm số đa thức không có trục đối
xứng xiên góc với trục hoành.
Bài toán 53. 11 Cho tam giác ABC. Tìm đường thẳng ∆ đi qua đỉnh A
của tam giác sao cho với mọi điểm M ∈ ∆ ta đều có chu vi tam giác MBC
không nhỏ hơn chu vi tam giác ABC. Đs: ∆ là đường phân giác ngoài của
góc A.
Bài toán 54. 12 Hai đường thẳng d và d

đối xứng với nhau qua một đường
thẳng ∆. Chứng minh rằng hoặc d và d

cắt nhau tại một điểm ∈ ∆, hoặc d
và d

song song, cách đều ∆.
Bài toán 55. 13 Cho hình chữ nhật ABCD, M là trung điểm của AB, K
là giao điểm của hai đường chéo. Tìm các vị trí của N ∈ BC, E ∈ CD, G ∈
DA sao cho
KN +NE +EG +GM
là nhỏ nhất.
Bài toán 56. 14 Cho đường thẳng d và hai điểm A, B nằm cề cùng phía
đối với đường thẳng d. Hãy tìm điểm M ∈ d sao cho tổng AM +MB là nhỏ
nhất.
Bài toán 57. 15 Cho ba đường thẳng a, b, c đồng quy tại O và một điểm
A ∈ a, A = O. Hãy dựng tam giác ABC nhận a, b, c làm các đường phân
giác trong.
Bài toán 58. 16 Chứng minh rằng trong tất cả những tam giác có chung số
đo góc ở đỉnh và có tổng độ dài hai cạnh bên cho trước thì tam giác cân có
độ dài cạnh đáy là nhỏ nhất.
Bài toán 59. 17 Cho tam giác ABC và một điểm P nằm trong tam giác.
Chứng minh rằng các đường thẳng đối xứng với PA, PA, PB thứ tự qua các
đường phân giác trong của các góc A, B, C thì đồng quy.
74
6 Phép vị tự và phép đồng dạng
6.1 Phép vị tự
6.1.1 Định nghĩa.
Định nghĩa 19. 7 Phép vị tự tâm I, tỷ số k (k = 0) là một phép biến
hình ký hiệu là V [I; k] và được xác định như sau: Với mọi điểm M ∈ ¶ :
V [I; k](M) = M


−−→
−→IM

=
−−→
−→IM.
6.1.2 Biểu diễn tọa độ
Định lí 20. Nếu I(a; b) thì V [I; k] có biểu diễn tọa độ

x

= k(x −a) +a
y

= k(y −b) +b
(7)
Đặc biệt, V [O; k] với O(0; 0) có biểu diễn tọa độ

x

= kx
y

= ky
(7.1)
6.1.3 Các tính chất
1. V [I; k] là phép biến hình affin với det = k
2
. V [I; k] là phép dời hình
khi và chỉ khi k = ±1.
2. V [I; 1] = Id ; V [I; −1] = D
I
; V [I; −k] = V [I; k] ◦ D
I
. Bởi vậy, từ đây
ta chỉ xét V [I; k] với k > 0, k = 1.
3. V
−1
[I; k] = V [I;
1
k
].
4. V [I; k] biến vectơ u thành vectơ ku.
5. Nếu V [I; k] biến các điểm A, B, C lần lượt thành các điểm A

, B

, C

thì
A

B

= |k|AB ;
−−→
−→A

B

= k
−−→
−→AB ; [A

B

C

] = k[ABC] ; ∆A

B

C

∼ ∆ABC.
6. V [I; k]: +) Biến đường tròn C(I; R) thành đường tròn C(I; kR). +)
Biến đường thẳng ∆ I thành chính nó. ( Mọi đường thẳng ∆ I đều
là hình kép của V [I; k] ) +) Mọi miền góc đỉnh I cũng là hình kép của
V [I; k] )
75
6.1.4 Bài tập áp dụng
Bài toán 60. 1 Hãy chứng minh các tính chất trên và tìm các tính chất khác
nữa của V [I; k].
Bài toán 61. 2 Hãy tìm tất cả những điểm bất động và các hình kép của
V [I; k].
Bài toán 62. 3 Hãy xét trường hợp k < 0, k = −1.
Bài toán 63. 4 Hãy xét tính thuận, nghịch của V [I; k] tuỳ theo các giá trị
của k.
Bài toán 64. 5 Hãy chỉ ra những bất biến của V [I; k].
Bài toán 65. 6 Hãy dựng ảnh của một số hình phẳng thường gặp: đoạn
thẳng, tia, đường thẳng, góc, tam giác, tứ giác, đa giác, đường tròn, v.v....
qua V [I; k]. Hãy xét các vị trí của điểm I và các giá trị của k.
Bài toán 66. 7 Nếu G

= V [I; k](G) thì hai hình G

và G được gọi là đồng
dạng phối cảnh với nhau qua tâm I, tỷ số đồng dạng k. Hãy chỉ ra cách dựng
hình đồng dạng phối cảnh tâm I, tỷ số đồng dạng k của một số hình phẳng
quen thuộc.
Bài toán 67. 8 Cho hai đường tròn C
1
(I
1
; R
1
) và C
2
(I
2
; R
2
). Chứng minh
rằng luôn tồn tại phép vị tự V [I; k] biến đường tròn này thành đường tròn
kia. Có bao nhiêu phép vị tự như vậy?. Hãy xác định tâm và tỷ số của mỗi
phép vị tự đó.
6.2 Phép đồng dạng
6.2.1 Định nghĩa
Định nghĩa 20. 11 Tích của một phép vị tự tỷ số = 0 với một phép dời
hình D còn được gọi là một phép đồng dạng tỷ số k = || (> 0) và được ký
hiệu là H
k
. Phép đồng dạng không phụ thuộc vào thứ tự thực hiện phép vị tự
và phép dời hình đã nêu trên. Nếu k = 1 thì phép đồng dạng là một phép dời
hình.
Định nghĩa 21. 12 Hai hình G và G

được gọi là đồng dạng với nhau với
tỷ số đồng dạng k nếu tồn tại một phép đồng dạng H
k
biến hình này thành
hình kia. Chú ý rằng: +) Phép vị tự tỷ số k = 0 cũng là một phép đồng dạng
tỷ số |k| (chọn D = Id ). +) Phép dời hình cũng là một phép đồng dạng tỷ
số 1 (chọn V [I; k] = V [I; 1] = Id ). +) Tỷ số của phép vị tự là một số thực
khác 0 còn tỷ số của phép đồng dạng là một số thực dương.
76
6.2.2 Một số tính chất
1. Cho phép biến hình f : a −→A

; A −→ B

. Khi đó:
f ≡ H
k
⇔ A

B

= k.AB.
2. H
k
biến ba điểm thẳng hàng thành ba điểm thẳng hàng và không làm
thay đổi thứ tự của ba điểm đó.
3. H
k
biến một đường thẳng thành một đường thẳng, biến đoạn thẳng
thành đoạn thẳng có độ dài gấp k lần độ dài đoạn thẳng tạo ảnh, biến
góc thành góc có số đo hình học bằng nó, biến tam giác thành tam giác
đồng dạng với nó, biến đường tròn C(E; R) thành đường tròn C(E

; kR)
trong đó E

= H
k
(E).
4. Có thể phân tích H
k
(k = 1) thành tích của V
k
I
với Q
α
I
hoặc với D
d
,
trong đó d là đường thẳng đi qua I. Hai dạng V
k
I
◦Q
α
I
; V
k
I
◦D
d
(d I)
còn được gọi là hai dạng chính tắc của phép đồng dạng
6.2.3 Bài tập áp dụng
Bài toán 68. 1 Hãy viết biểu diễn tọa độ của hai phép đồng dạng chính tắc
biết tọa độ của tâm I , góc quay α và phương trình đường thẳng d I.
Bài toán 69. 2 Hãy tìm tỷ số diện tích, tỷ số diện tích định hướng của hai
hình đồng dạng với nhau với tỷ số k.
Bài toán 70. 3 Hãy nêu tất cả những tính chất, các điểm bất động, các bất
biến của H
k
.
Bài toán 71. 4 Hãy chỉ ra ảnh và nêu cách dựng ảnh của một số hình hình
học quen thuộc.
Bài toán 72. 5 Chứng minh rằng H
−1
k
= H1
k
.
Bài toán 73. 6 Tích của hai phép đồng dạng là phép biến hình có những
tính chất như thế nào?.
Bài toán 74. 7 Chứng minh răng phép đồng dạng cũng là phép biến hình
affin.
Bài toán 75. 8 Cho hai đường tròn (O), (O

) cắt nhau tại hai điểm A, B.
Một cát tuyến di động MAN (M ∈ (O), N ∈ (O

) ). Tìm tập hợp trực tâm
H của tam giác MBN.
77
Bài toán 76. 9 Cho tam giác ABC với đường tròn nội tiếp (O). Các tiếp
điểm M, N tương ứng trên các cạnh AB, BC. Gọi P là chân đường vuông
góc hạ từ C xuống (AO). Chứng minh rằng M, N, P.
Bài toán 77. 10 Cho hình bình hành ABCD tâm I có ∠ABC = ∠BID = α.
Dựng hình bình hành BICE. Hãy tìm một phép biến hình biến BICE thành
ABCD. Đáp số: V
k
C
◦ Q
β
C
◦ D
(CE)
trong đó k =
CD
CE
; β = ∠DCE.
Bài toán 78. 11 Cho hai đường tròn (O), (O

). Lấy A ∈ (O), A

∈ (O

).
Hãy dựng đường tròn qua A, A

và cắt các đường tròn (O), (O

) tại các điểm
thứ hai M, M

tương ứng sao cho các tam giác AOM, A

O

M

đồng dạng
và cùng hướng.
Bài toán 79. 12 Cho đường tròn (O), đường thẳng (d) và điểm A không
thuộc (O), (d). Dựng tam giác vuông cân ABC (
ˆ
B = 90
0
) sao cho B ∈
(d), C ∈ (O). Chỉ dẫn: Xét Q
45
0
A
◦ V

2
A
.
Bài toán 80. 13 Cho phép đối xứng trục D
l
và phép quay Q
α
O
với α =
0
0
, 180
0
, O / ∈ l. Dựng đường thẳng d sao cho nó song song với ảnh của nó
qua phép đồng dạng
H = D
l
◦ Q
α
O
.
7 Một số phép biến hình khác
7.1 Phép co trục
7.1.1 Định nghĩa.
Định nghĩa 22. 8 Phép biến hình trên mặt phẳng tọa độ Oxy có biểu diễn
tọa độ

x

= kx
y

= y
(k ∈ R

) (8)
được gọi là phép co trục Ox tỷ số k và được ký hiệu là C[x; k]. Tương tự ta
cũng có phép co trục Oy tỷ số l, ký hiệu là C[y; l], là phép biến hình có biểu
diễn tọa độ

x

= x
y

= ly
(l ∈ R

) (8.1)
Phép biến hình trên mặt phẳng tọa độ Oxy có biểu diễn tọa độ

x

= kx
y

= ly
(k, l ∈ R

) (8.2)
78
được gọi là phép co mặt phẳng tọa độ Oxy theo các tỷ số (k; l) (nhớ thứ tự )
và được ký hiệu là C[k; l]
7.1.2 Các tính chất
1. Các phép co được định nghĩa như trên đều là những phép biến hình
affin. Trong đó:
det(C[x; k]) = k ; det(C[y; l]) = l ; det(C[k; l]) = kl.
2. C[x; 1] ≡ C[y; 1] ≡ C[1; 1] ≡ Id ; C[k; k] ≡ V [O; k].
3. +) Mọi điểm thuộc trục tung đều là điểm bất động của C[x; k]. +) Mọi
đường thẳng cùng phương với x

Ox đều là hình kép của C[x; k]. +) Mọi
điểm thuộc trục hoành đều là điểm bất động của C[y; l]. +) Mọi đường
thẳng cùng phương với y

Oy đều là hình kép của C[y; l]. +) Gốc tọa độ
O(0; 0) là điểm bất động duy nhất của C[k; l].
4. C[k; l] = C[x; k] ◦ C[y; l] ; C
−1
[x; k] = C[x;
1
k
] ; C
−1
[y; l] = C[y;
1
l
].
5. C[x; −k] = D
y

Oy
◦ C[x; k] ; C[y; −l] = D
x

Ox
◦ C[y; l]. Bởi vậy, từ đây
ta chỉ xét các phép co trục với các tỷ số k, l > 0 ; = 1. Nếu 0 < k < 1
thì C[x; k] còn được gọi là phép co trục hoành, nếu k > 1 thì C[x; k]
còn được gọi là phép dãn trục hoành. Tương tự đối với C[y; l].
7.1.3 Bài tập áp dụng
Bài toán 81. 1 Hãy chứng minh tất cả các tính chất trên.
Bài toán 82. 2 Chứng minh rằng bằng một phép co trục từ đồ thị hàm số
y = f(x) (G) ta có thể thu được đồ thị các hàm số y = f(kx) ; y = lf(x).
Bài toán 83. 3 Chứng minh rằng Elip là ảnh của một đường tròn qua một
phép co trục tương ứng.
Bài toán 84. 4 Hãy chỉ ra cách dựng đồ thị hàm số y = af(kx+m) +b biết
đồ thị hàm số y = f(x).
Bài toán 85. 5 Tìm giá trị lớn nhất của tam giác nội tiếp trong Elip:
x
2
a
2
+
y
2
b
2
= 1.
Bài toán 86. 6 Hãy chỉ ra cách dựng ảnh của các hình phẳng quen thuộc:
điểm, đường thẳng, đoạn thẳng, tam giác, đường tròn, miền góc, đa giác, ...
qua các phép co trục trên.
Bài toán 87. 7 Hãy tìm một số bất biến của các phép co trục nói trên.
79
7.2 Phép nghịch đảo
Các phép biến hình đã được xét trên đây đều là những phép biến hình tuyến
tính. Ta có thể xây dựng các phép biến hình khác nữa và xét các tính chất và
những ứng dụng của chúng. Bây giờ ta sẽ xét một phép biến hình phi tuyến.
Một trong những phép biến hình phi tuyến có nhiều ứng dụng trong hình học
là phép nghịch đảo.
7.2.1 Định nghĩa.
Định nghĩa 23. 9 Ta ký hiệu [¶] là mặt phẳng suy rộng hay là mặt phẳng
đủ. Đó là mặt phẳng thông thường được bổ sung thêm một điểm mới, đặc biệt,
gọi là điểm vô cực và ký hiệu là điểm ∞ mà có tính chất sau: Mọi đường
thẳng trên mặt phẳng [¶] đều đi qua điểm ∞.
Định nghĩa 24. 10 Phép nghịch đảo cực I tỷ số k (k = 0), ký hiệu là
N[I; k] là một phép biến hình : [¶] −→[¶] được xác định như sau:
N[I; k](M) = M

I, M, M

−−→
−→IM.
−−→
−→IM

= k
.
7.2.2 Biểu diễn tọa độ
Định lí 21. Nếu O(0; 0) thì N[O; k] có biểu diễn tọa độ:





x

=
kx
x
2
+y
2
y

=
ky
x
2
+y
2
(9)
7.2.3 Các tính chất
Hệ quả 9. 1N[O; −k] = D
O
◦ N[O; k]. Bởi vậy, từ đây ta chỉ xét trường hợp
k > 0.
Hệ quả 10. 2 N
−1
[I; k] = N[I; k]. Hay là N[I; k] là phép biến hình đối hợp.
Hệ quả 11. 3 N[I; k] (k > 0) biến:
1. Đường tròn C(I;

k) thành chính nó.
2. Đường thẳng đi qua I thành chính nó.
3. Đường thẳng không đi qua I thành đường tròn đi qua I.
80
4. Đường tròn không đi qua I thành đường tròn không đi qua I.
5. Đường tròn C(E; R) đi qua I thành đường thẳng ∆ không đi qua I và
∆⊥(EI).
6. Điểm I thành điểm ∞ và điểm ∞ thành điểm I.
Hệ quả 12. 4 N[I; k] bảo toàn sự tiếp xúc của hai đường tròn và bảo toàn
góc giữa hai đường tròn cắt nhau.
7.2.4 Ví dụ minh hoạ
Ví dụ 7.1. 1 Cho một điểm O cố định nằm ngoài một đường thẳng ∆ cố
định. Với mỗi điểm m chạy trên ∆ ta lấy điểm N trên nửa đường thẳng
[OM) sao cho OM.ON = 1. 1) Tìm quỹ tích G của điểm N khi M chạy trên
đường thẳng ∆. 2) Cho A là điểm cố định trên đường thẳng ∆. Vẽ vòng tròn
C bất kỳ đi qua O và A. C cắt G tại điểm thứ hai P = O và cắt ∆ tại điểm
thứ hai Q = a. Chứng minh rằng đường thẳng (PQ) luôn đi qua một điểm
cố định trên G.
Lời giải .
1) Do OM.ON = 1 và O, M, N nên N = N[O; 1](M). Vậy quỹ tích điểm
N là ảnh của đường thẳng ∆ qua N[O; 1]. Đó chính là đường tròn đi qua cực
O.
2) Gọi B, R là các giao điểm của các đường thẳng (OA), (OQ) với đường
tròn G, S là giao điểm của đường thẳng PO với ∆, còn F là giao điểm
của đường thẳng PQ với đường tròn G. Ta có B, R, P lần lượt là ảnh của
A, Q, S qua N[O; 1]. Ngoài ra, N[O; 1] : C −→ đường thẳng BRS. Dễ thấy
tứ giác RQSP nội tiếp (phương tích) ⇒
ˆ
P =
ˆ
R ⇒

OF =

OB. Do B là điểm
cố định nên F cũng là điểm cố định.
Ví dụ 7.2. 2 Cho ba điểm A, B, C nằm trên một đường thẳng. Qua A, B
và một điểm E biến thiên trên đường trung trực ∆ của đoạn AB ta dựng
một đường tròn. Đường thẳng CE cắt đường tròn đó tại M. Tìm quỹ tích G
của điểm M khi E chạy trên ∆.
HDG: Do CM.CE = CA.CB ⇒G = N[C; k](∆), trong đó k = CA.CB.
Ví dụ 7.3. Cho ba điểm cố định A, B, C trên một đường thẳng. Một đường
tròn C biến thiên tiếp xúc với đường thẳng đó tại C. Tiếp tuyến thứ hai xuất
phát từ A tiếp xúc với đường tròn tại T. Đường thẳng BT cắt đường tròn đó
tại M. Tìm quỹ tích G của điểm M.
HDG: Do BM.BT = BC
2
, AT = AC ⇒ quỹ tích của điểm T là đường
tròn A tâm A, bán kính AC và G = N[B; BC
2
](A). Đó là đường tròn đường
81
kính CD với điểm D được xác định từ công thức BD.BC

= BC
2
, trong đó
C

= D
A
(C).
Ví dụ 7.4. 3Cho một đường tròn (O) cố định, tâm O và một đường kính
AB biến thiên của đường tròn đó. P là một điểm cố định của mặt phẳng.
Gọi A

, B

là giao điểm của các đường thẳng PA, PB với đường ròn (O).
Chứng minh rằng: 1) Đường thẳng A

B

đi qua một điểm cố định. 2) Đường
tròn (PA

B

) cũng đi qua một điểm cố định thứ hai.
HDG: Gọi Q là giao điểm của PO với đường tròn (PAB), ta có
OP.OQ = OA.OB = −R
2
suy ra đường tròn (PAB) đi qua một điểm cố định thứ hai là Q. Xét N[P; k]
với k là phương tích của điểm P đối với đường tròn (O). Ta có ảnh của đường
tròn (PAB) là đường thẳng A

B

và ảnh của đường tròn (PA

B

) là đường
thẳng AB. Từ đó suy ra
1) A

B

đi qua điểm cố định H = N[P; k](Q).
2) (PA

B

) đi qua điểm cố định J = N[P; k](O).
7.2.5 Bài tập áp dụng
Bài toán 88. 1 Hãy chứng minh các hệ quả trên.
Bài toán 89. 2 Lập biểu diễn tọa độ của N[I; k] với I(a; b).
Bài toán 90. 3 Trong hệ quả 1 có thể thay O bởi điểm I bất kỳ được không?.
Bài toán 91. 4 Hãy so sánh N[O; k] ◦ D
O
với D
O
◦ N[O; k].
Bài toán 92. 5 Cho N[I; k] biến các điểm A, B / ∈ {I; ∞} lần lượt thành
các điểm A

, B

. Chứng minh rằng
A

B

= |k|
AB
IA.IB
.
Bài toán 93. 6 Chứng minh định lý Ptôlêmê: Tứ giác lồi ABCD nội tiếp
⇔AC.BD = AB.CD+AD.BC. Chỉ dẫn: Xét N[A; 1].
Bài toán 94. 7 Cho tứ diện ABCD.
1. Chứng minh rằng từ các đoạn có độ dài bằng AB.CD, BC.AD, CA.DB
có thể dựng được một tam giác. Chỉ dẫn: Xét N[D; k] (k > 0).
2. Chứng minh rằng nếu AB.CD = BC.AD = CA.DB thì chúng bằng
nhau.
82
3. Chứng minh rằng nếu góc giữa các cặp cạnh đối bằng nhau thì chúng
cùng bằng 90
o
.
4. Trên các cạnh DA, DB, DC lấy các điểm A
1
, B
1
, C
1
sao cho các tứ
giác AA
1
B
1
B, BB
1
C
1
C nội tiếp. Chứng minh rằng tứ giác AA
1
C
1
C
cũng nội tiếp và tồn tại một hình cầu đi qua 6 điểm A, B, C, A
1
, B
1
, C
1
.
Bài toán 95. 8 Cho tam giác đều ABC nội tiếp trong đường tròn C(O). 1)
Chứng minh rằng với điểm M bất kỳ thuộc C(O), trong ba đoạn MA, MB, MC
có một đoạn có độ dài bằng tổng độ dài hai đoạn kia. 2) Tìm tập hợp các
điểm M (trên mặt phẳng rồi sau đó trong không gian) sao cho từ ba đoạn
MA, MB, MC có thể dựng được một tam giác.
Bài toán 96. 9 Cho hai đường tròn C(O; R) và C

(O

; R

) tiếp xúc ngoài
với nhau. Một đường thẳng ∆ tiếp xúc với C, C

lần lượt tại hai điểm A, B
khác nhau. Hãy dựng đường tròn tiếp xúc với C, C

và ∆. Chỉ dẫn: Xét
N[A; AB
2
].
Bài toán 97. 10 Cho hai đường tròn C < C

cắt nhau tại hai điểm
A, B phân biệt. Trên đường thẳng (AB) lấy điểm P = A, B và nằm ngoài
C, C

. Hãy dựng đường tròn đi qua P, tiếp xúc với C và C

. Chỉ dẫn: Xét
N[P; PA.PB].
Bài toán 98. 11 Chứng minh hệ thức Euler trong tam giác: OI
2
= R
2
−2Rr,
trong đó O, I lần lượt là tâm các đường tròn ngoại tiếp và nội tiếp tam giác.
Chỉ dẫn: Xét N[I; r
2
].
Bài toán 99. 12 Cho đường tròn C đường kính NS. ∆ là tiếp tuyến với C tại
S. Điểm O nằm ngoài hình tròn C nhưng không nằm trên tiếp tuyến tại N của
C. Kẻ hai tiếp tuyến OA, OB tới C. Các đường thẳng (NA), (NO), (NB)
lần lượt cắt ∆ tại A

, O

, B

. Chứng minh rằng O

là trung điểm của A

B

.
Chỉ dẫn: Xét N[N; NS
2
].
8 Bài tập áp dụng phép biến hình
Trong phần này ta sẽ đưa ra một số bài tập nhằm mở rộng, nghiên cứu sâu
hơn lý thuyết về các phép biến hình bằng phương pháp giải tích dựa vào biểu
diễn tọa độ của nó.
8.1 Bài tập lý thuyết
Bài toán 100. 1 Hãy viết phương trình ( tổng quát, tham số, chính tắc )
của đường thẳng trong các hệ trục tọa độ: affin, cực và tỷ cự.
83
Bài toán 101. 2 Tùy theo các giá trị của các hệ số, hãy khảo sát hình dạng
của đường cong G được cho bởi phương trình bậc hai tổng quát trên mặt phẳng
tọa độ Oxy:
ax
2
+by
2
+cxy +dx +ey +f = 0 (với |a| +|b| +|c| = 0).
Bài toán 102. 3 Nghiên cứu một số phép biến hình trên mặt phẳng tọa độ
có các biểu diễn tọa độ khác.
Bài toán 103. 4 Xây dựng các phép biến hình trong không gian tương tự với
những phép biến hình phẳng đã học và nghiên cứu các phép biến hình trong
không gian đó gồm: +) Định nghĩa (hình học và vectơ). +) Biểu diễn tọa độ.
+) Phương pháp dựng ảnh. +) Các tính chất, các bất biến, hình kép, ... +)
Sử dụng phép biến hình trong không gian giải bài toán hình học không gian.
Bài toán 104. 5 Nếu quy tắc f áp dụng trên toàn bộ mặt phẳng ¶ không
là song ánh thì f không là phép biến hình trên ¶. Khi đó, nếu tồn tại tập
D ⊆ ¶ sao cho quy tắc f đó : D −→ f(D) là song ánh thì ta cũng gọi quy
tắc f : D −→ f(D) là một phép biến hình trên miền D. Hãy xây dựng một
số phép biến hình như vậy.
Bài toán 105. 6 Hãy nghiên cứu phép biến hình được xác định bởi biểu diễn
tọa độ:





x

=
1
x
y

=
1
y
.
Bài toán 106. 7 Cho hai phép biến hình f, g có các biểu diễn tọa độ:
f :

x

= f
1
(x; y)
y

= f
2
(x; y)
và g :

x

= g
1
(x; y)
y

= g
2
(x; y)
.
Hãy viết biểu diễn tọa độ của f ◦ g và g ◦ f.
Bài toán 107. 8 Cho phép biến hình f. Cho điểm M biến thiên trong miền
G. Điểm M

biến thiên thoả mãn M

= f(M). Chứng minh rằng quỹ tích
của điểm M

là f(G). Bài tập này là cơ sở cho phương pháp tìm quỹ tích (
tập hợp điểm ) bằng cách sử dụng phép biến hình.
Bài toán 108. 9 Cho a, b, c, d, p, q, r, s là các số thực sao cho hệ phương
trình:





x

=
ax +by
px +qy
y

=
cx +dy
rx +sy
(i)
84
có nghiệm duy nhất (x; y) ∈ D với mỗi (x

; y

) ∈ D
1
. 1) Hãy xác định các
tập D, D
1
. 2) Hãy nghiên cứu phép biến hình có biểu diễn tọa độ trên từ D
lên D
1
.
Bài toán 109. 10 Cho một đường thẳng d và một vectơ u d. Phép biến
hình f = D
d
◦ T
u
được gọi là phép đối xứng trượt trục d, vectơ trượt u, ký
hiệu là D[d; u]. Hãy chứng minh:
1. D
d
◦ T
u
= T
u
◦ D
d
.
2. Phép đối xứng trượt là một phép dời hình nghịch.
3. D[d;

0] = D
d
.
4. Cho d : Ax+By+C = 0 (A
2
+B
2
= 0) và u(a; b). Hãy viết biểu diễn
tọa độ của D[d; u].
Bài toán 110. 11 Chứng minh rằng mọi phép dời hình đều: +) Hoặc là
một phép tịnh tiến (kể cả phép đồng nhất). +) Hoặc là một phép quay (kể cả
trường hợp đặc biệt là phép đối xứng tâm). +) Hoặc là một phép đối xứng
trục. +) Hoặc là tích của hữu hạn các phép biến hình nói trên.
Bởi vậy, ba phép dời hình: T
u
; Q
α
I
; D

còn được gọi là ba phép dời hình cơ
bản.
Bài toán 111. 12 Chứng minh rằng:
1. T
u
= D
d
◦ D

với ∆ d.
2. Q
α
I
= D
d
◦ D

với ∆ cắt d.
3. D
I
= D
d
1
◦ D
d
2
với d
1
⊥d
2
tại I.
4. D[d; u] = D
d
1
◦ D
d
2
◦ D
d
3
.
5. Mọi phép dời hình đều có thể được phân tích thành tích của k phép đối
xứng trục. Nếu k chẵn thì ta có phép dời hình thuận, còn nếu k lẻ thì
ta được phép dời hình nghịch. (Bởi vậy, thực chất chỉ có một phép dời
hình cơ bản là phép đối xứng trục.)
Bài toán 112. 13 Ta biết rằng nếu phép dời hình f biến tam giác ABC thành
tam giác A

B

C

thì ∆ABC = ∆A

B

C

(cùng chiều hoặc ngược chiều). Hãy
chứng minh rằng nếu ∆ABC = ∆A

B

C

(cùng chiều hoặc ngược chiều) thì
tồn tại một phép dời hình biến tam giác ABC thành tam giác A

B

C

.
Bài toán 113. 15 1) Hãy chứng minh định lý sau:
85
Định lí 22. Cho phép dời hình f = Id. Chứng minh rằng:
f là một phép quay ⇔ f chỉ có đúng một điểm bất động duy nhất.
Bài toán 114. 16 Trên mặt phẳng ¶ cho hai hệ tọa độ affin: {O;

i;

j} (∗)
và {O

;

i

;

j

} (∗

). Biết tọa độ của điểm O

và của các vectơ

i

,

j

đối với hệ
tọa độ (∗) là:

i

= (a; a

) ;

j

= (b; b

) ; O

(c; c

).
Giả sử điểm M bất kỳ của mặt phẳng ¶ có các tọa độ M(x; y) / (∗) và
M(x

; y

) / (∗

). Chứng minh rằng

x = ax

+by

+c
y = a

x

+b

y

+c

(I)
(I) còn được gọi là công thức đổi tọa độ affin từ hệ cơ sở (∗

) sang hệ cơ sở
(∗). Biểu thức det = ab

−a

b (= 0) còn được gọi là định thức của công thức
(I).
Bài toán 115. 17 Chứng minh rằng: 1) Mọi phép dời hình thuận đều là một
phép tịnh tiến hoặc một phép quay (kể cả hai trường hợp đặc biệt của phép
quay là D
I
và Id ). 2) Mọi phép dời hình thuận đều là một phép đối xứng
trượt (kể cả trường hợp đặc biệt của nó là D

).
Bài toán 116. 18 Cho hai đoạn thẳng bằng nhau AB và A

B

. Gọi M, M

lần lượt là hai điểm chia AB và A

B

theo tỷ số k (k = 1). Tìm quỹ tích
trung điểm của các đoạn thẳng MM

khi AB cố định, còn A

B

biến thiên
nhưng luôn thoả mãn A

B

= AB.
Bài toán 117. 19 Trên mặt phẳng phức C với các phép toán đối với số phức,
hãy chứng minh các phép biến hình sau có biểu diễn tọa độ tương ứng:
1. D
O
: z

= −z trong đó O(0) là gốc tọa độ.
2. D
x

Ox
: z

= z. (z là số phức liên hợp của số phức z).
3. Q
α
O
: z

= qz (q = cos α +i. sinα ).
4. V
k
O
(k ∈ R ) : z

= kz.
5. Q
α
O
◦ V
k
O
: z

= pz (p = k(cos α +i sinα ).
6. Cho A(a), khi đó D
A
: z

= 2a −z.
7. Cho A(a), khi đó Q
α
A
: z

= q(z −a) +a trong đó q được xác định như
trên.
86
8. Cho A(a), khi đó V
k
A
: z

= k(z −a) +a.
9. Cho A(a), khi đó Q
α
A
◦ V
k
A
: z

= p(z −a) +a trong đó p được xác định
như trên.
10. N[O; k] : z

=
k
z
.
8.2 Sử dụng phép biến hình giải bài tập hình học
Trong mục này ta xét những bài tập hình học thuần tuý được giải bằng cách
sử dụng phép biến hình. Ngoài những bài tập đã được nêu trong SGK hoặc
trong các tài liệu tham khảo, ta đưa ra thêm một số bài tập sau. Những bài
tập được đưa ra thường không có lời giải hoặc chỉ có hướng dẫn giải (HDG:
).
8.2.1 Bài tập về phép tịnh tiến song song
Bài toán 118. 1 Cho hai dây cung không cắt nhau AB, CD của đường tròn
tâm O. Tìm trên đường tròn một điểm X sao cho các dây cung AX, BX
định ra trên dây cung CD một đoạn EF có độ dài bằng a cho trước.
Bài toán 119. 2 Cho hai đường tròn C
1
, C
2
cắt nhau tại hai điểm phân
biệt A và B. Hãy dựng qua A đường thẳng ∆ sao cho đoạn thẳng của đường
thẳng đó nămg trong hai đường tròn đã cho có độ dài 2l cho trước.
Bài toán 120. 3 Cho hai đường thẳng d
1
, d
2
song song với nhau và hai
điểm A, B nằm ngoài dải mặt phẳng giới hạn bởi hai đường thẳng đó (A
về phía d
1
, còn B về phía d
2
). Tìm M ∈ d
1
, N ∈ d
2
sao cho MN⊥d
1

AM +MN +NB là ngắn nhất.
Bài toán 121. 4 Cho hình thang ABCD có
ˆ
A <
ˆ
D. Chứng minh rằng
BD < AC.
8.2.2 Bài tập về phép đối xứng
Bài toán 122. 1 Cho điểm A nằm trong miền góc nhọn xOy cho trước. Hãy
dựng tam giác ABC có chu vi nhỏ nhất sao cho các đỉnh B, C nằm trên hai
cạnh (mỗi đỉnh thuộc một cạnh) của góc đã cho.
Bài toán 123. 2 Cho tam giác thường A
1
A
2
A
3
. Gọi A
1
C
1
, A
2
C
2
, A
3
C
3
là các đường phân giác trong của tam giác. Ký hiệu B
ij
là các điểm đối
xứng với đỉnh A
i
qua đường thẳng A
j
C
j
. Chứng minh rằng các đường thẳng
B
12
B
21
, B
13
B
31
, B
32
B
23
đôi một song song.
87
Bài toán 124. 3 Cho tam giác nhọn ABC. Hãy nội tiếp trong tam giác đó
một tam giác có chu vi nhỏ nhất.
Bài toán 125. 4 Chứng minh rằng nếu một hình phẳng có hữu hạn trục đối
xứng thì các trục đối xứng đó cắt nhau tại một điểm và từng cặp trục kề nhau
tạo với nhau những góc bằng nhau.
Bài toán 126. 5 Chứng minh rằng một đa giác có tâm đối xứng khi và chỉ
khi số cạnh của đa giác là chẵn và hai cặp cạnh đối bất kỳ luôn song song và
bằng nhau.
Bài toán 127. 6 Trong đường tròn C cho hai dây cung AB và CD. Q là
điểm bất kỳ, cố định trên dây cung CD. Tìm trên đường tròn điểm M sao
cho các đường thẳng AM, BM chắn trên dây CD một đoạn thẳng KL bị
chia đôi bởi điểm Q.
Bài toán 128. 7 Cho đường tròn C và ba đường thẳng a, b, c đi qua tâm O
của C. Hãy dựng tam giác ABC nhận C làm đường tròn nội tiếp và có các
dỉnh nằm trên các đường thẳng đã cho (mỗi đỉnh thuộc một đường).
Bài toán 129. 8 Hãy dựng tứ giác ABCD biết độ dài các cạnh của tứ giác
và đường chéo AC là phân giác của góc trong
ˆ
A.
Bài toán 130. 9 Trên mặt phẳng cho ba đường thẳng d
1
, d
2
, d
3
. Biết rằng
d
1
cắt d
2
tại P. Hãy dựng một hình vuông có một đường chéo nằm trên đường
thẳng d
3
và hai đỉnh không thuộc đường chéo đó lần lượt nằm trên các đường
thẳng d
1
và d
2
.
8.2.3 Bài tập về phép quay.
Bài toán 131. 1 1) Hãy chứng minh định lý sau:
Định lí 23. Cho hai điểm O
1
, O
2
phân biệt, hai góc α
1
, α
2
cùng dấu, thoả
mãn |α
1

2
| < 2π. Chứng minh rằng:
Q
α
2
O
2
◦ Q
α
1
O
1
= Q
α
1

2
O
.
Trong đó O là giao của hai đường thẳng d
1
, d
2
với d
1
là tạo ảnh của đường
thẳng (O
1
O
2
) qua phép quay tâm O
1
, góc
α
1
2
còn d
2
là ảnh của đường thẳng
(O
1
O
2
) qua phép quay tâm O
2
, góc
α
2
2
88
2) Với các điều kiện của định lý trên, hãy xác định Q
α
1
O
1
◦ Q
α
2
O
2
và chứng
tỏ rằng tích của hai phép quay khác tâm không có tính giao hoán. 3) Hãy xét
trường hợp |α
1
+ α
2
| = 2π. Sử dụng kết quả này ta có thể giải được bốn bài
tập tiếp theo sau đây.
Bài toán 132. 2 Trên mặt phẳng cho hai hình vuông A
1
B
1
A
2
C
1
và A
2
B
2
A
3
C
2
với đỉnh chung A
2
. Gọi )
1
, O
2
là tâm của các hình vuông đó, B, C lần lượt
là trung điểm của các cạnh B
1
B
2
, C
1
C
2
. Chứng minh rằng O
1
BO
2
C là một
hình vuông. HDG: Xét f := Q
90
0
O
2
◦ Q
90
0
O
1
: B
1
−→B
2
.
⇒f = D
B
⇒∆O
1
BO
2
vuông cân. Tương tự, ∆O
1
CO
2
vuông cân.
Bài toán 133. 3 Trên các cạnh A
2
A
3
, A
3
A
1
, A
1
A
2
của tam giác A
1
A
2
A
3
dựng các hình vuông với các tâm O
1
, O
2
, O
3
nằm về phía ngoài của tam
giác. Chứng minh rằng: 1) Các đoạn O
1
O
2
và O
3
A
3
bằng nhau và vuông góc
với nhau. 2) Các trung điểm của các cạnh A
3
A
1
, O
1
O
2
, A
3
A
2
, A
3
O
3
là các
đỉnh của một hình vuông. 3) Diện tích của hình vuông tâm O
3
gấp tám lần
diện tích của hình vuông nói trong phần 2). HDG: 1) Gọi B
1
là trung điểm
của A
2
A
3
, có Q
90
0
B
1
: A
3
O
3
−→ O
1
O
2
⇒ . 2) Gọi B
2
là trung điểm của
A
1
A
3
. Xét Q
90
0
B
2
◦ Q
90
0
B
1
và làm tương tự bài tập trên. 3) B
2
B
1
là đường trung
bình của tam giác A
1
A
2
A
3
.
Bài toán 134. 4 Trên mặt phẳng cho 12 điểm là các đỉnh của 4 hình vuông:
A
1
B
1
A
2
C
1
, A
2
C
2
A
3
B
2
, A
3
B
3
A
4
C
3
, A
4
C
4
A
1
B
4
( các đỉnh của các hình vuông được xếp theo chiều kim đồng hồ ). Chứng
minh rằng B
1
B
2
B
3
B
4
và C
1
C
2
C
3
C
4
là các hình bình hành (có thể suy biến)
thu được từ nhau qua một phép quay góc 90
0
. HDG: Xét các tích của hai
phép quay với góc quay 90
0
và tâm quay lần lượt là các đỉnh tương ứng của
các hình vuông đã cho.
Bài toán 135. 5 Hai điểm A, B chuyển động đều với cùng vận tốc góc trên
hai đường tròn C(O
1
), C(O
2
) ngược chiều kim đồng hồ. Chứng minh rằng
đỉnh C của tam giác đều ABC cũng chuyển động đều trên một đường tròn
nào đó.
Bài toán 136. 6 Trong tam giác đều ABC cho điểm M sao cho
AM = 1 ; BM =

3 ; CM = 2.
Hãy tính BC, ∠AMB ; ∠AMC.
HDG: Xét phép quay tâm (C) góc 60
0
sao cho A −→ B.
Đáp số:BC =

7, ∠AMB = 150
0
; ∠AMC = 120
0
.
89
Bài toán 137. 7 Trong tam giác đều ABC cho điểm M sao cho
AM = 1 ; BM =

2 ; ∠AMB = 105
0
.
Hãy tính CM, ∠BMC.
Đáp số:CM = 1, ∠BMC = 105
0
.
Bài toán 138. 8 Cho hình thoi ABCD có
ˆ
A = 120
0
. Trong hình thoi lấy
điểm M sao cho AM = 1, CM = 2, BM = 3. Hãy tính DM, AB.
HDG: Xét phép quay Q
60
0
A
sao cho C −→B. Đáp số:AB =

7, DM =

3.
Bài toán 139. 9 Cho tam giác đều ABC. Trong góc ∠ACB lấy điểm M
sao cho
AM =

2, BM = 2, ∠AMC = 15
0
.
Hãy tính CM và ∠BMC.
HDG: Xét phép quay Q
60
0
C
sao cho A −→ B. Đáp số:CM = 1+

3, ∠BMC =
30
0
. Chú ý . Trong các bài tập 6 −→ 9 trên đây ta sử dụng một kết quả
quan trọng của hình học tam giác là:
Định lí 24 (Pompei). Trên mặt phẳng chứa tam giác đều ABC lấy điểm
M bất kỳ. Khi đó: 1) Từ ba đoạn AM, BM, CM có thể dựng được một tam
giác khi và chỉ khi M không thuộc đường tròn ngoại tiếp tam giác ABC. 2)
Trong ba đoạn trên có một đoạn có độ dài bằng tổng độ dài hai đoạn còn lại
khi và chỉ khi M thuộc đường tròn ngoại tiếp tam giác ABC.
Bài toán 140. 10 Hãy tìm tập những điểm mà từ ba đoạn thẳng nói trong
chú ý trên có thể dựng được: a) Một tam giác vuông. b) Một tam giác nhọn.
c) Một tam giác tù. d) Một tam giác cân. d ) Một tam giác đều.
Bài toán 141. 11 Cho tam giác vuông cân ABC, C = 90
0
. Trong tam
giác lấy điểm M sao cho AM = 2, BM =

2, CM = 1. Hãy tính
AC, ∠BMC, ∠CMA.
HDG: Xét phép quay Q
90
0
C
sao cho A −→B.
Đáp số:AC =

5, ∠BMC = 135
0
, ∠CMA = 90
0
.
Bài toán 142. 12 Cho tam giác vuông cân ABC, C = 90
0
. Trong tam
giác lấy điểm M sao cho AM = 2, ∠AMB = 120
0
, ∠AMC = 105
0
. Tính
BM, CM.
Đáp số:BM =

3, CM =

2
2
.
Bài toán 143. 13 Cho tam giác vuông cân ABC, C = 90
0
. Trong góc
ACB lấy điểm M sao cho BM = CM, ∠AMC = 75
0
. Chứng minh rằng
AC = CM, ∠BMC = 60
0
.
90
Bài toán 144. 14 Cho tam giác vuông cân ABC, C = 90
0
. Trong góc
ACB lấy điểm M sao cho BM = 1, CM =

2, ∠BMC = 105
0
. Hãy tính
AM, AB, ∠AMC.
Đáp số:AM =

3 ; AB = 1 +

3 ; ∠AMC = 75
0
.
8.2.4 Các bài tập về phép biến hình nghịch đảo.
Xem thêm trong [3].
Bài toán 145. 1 Ta có thể coi đường thẳng trên [¶] là đường tròn đi qua
điểm ∞. Khi đó, hãy chứng minh rằng N[I; k] biến tập các đường tròn vào
chính nó. Ngoài ra đường tròn đi qua cực I sẽ biển thành đường tròn đi qua
điểm ∞ (là ảnh của cực I ), đường tròn đi qua điểm ∞ biến thành đường
tròn đi qua cực I ( là ảnh của điểm ∞ ), đường tròn đi qua I và ∞ là hình
kép của N[I; k].
Bài toán 146. 2 Xét phép nghịch đảo N[I; k] (k > 0). Ta biết rằng đường
tròn C(I;

k) là tập các điểm bất động của N[I; k]. Nếu M

= N[I; k](M) thì
hai điểm M, M

còn được gọi là đối xứng với nhau qua đường tròn nghịch
đảo C(I;

k). Chứng minh rằng: 1) Với điểm M ∈ C := C(I;

k), ta có
N[I; k](m) = M. 2) Với điểm M nằm ngoài hình tròn C, kẻ hai tiếp tuyến
MA, MB tới C. Đường thẳng (IM) cắt đường thẳng (AB) tại M

(M


trung điểm của AB ). Khi đó hai điểm M, M

đối xứng với nhau qua đường
tròn C. 3) Với điểm M nằm trong hình tròn C, kẻ đường thẳng vuông góc với
(IM) tại M. Đường thẳng đó cắt C tại hai điểm A, B. Dựng các tiếp tuyến
với C tại A, B. Chúng cắt nhau tại M

. Khi đó hai điểm M, M

đối xứng
với nhau qua đường tròn C.
Bài toán 147. 3 Chứng minh rằng ảnh của miền trong của hình tròn C :=
C(I;

k) qua N[I; k] là miền ngoài của hình tròn C và ngược lại.
Bài toán 148. 4 Chứng minh rằng qua N[I; k] ảnh của hai đường tròn tiếp
xúc ngoài với nhau hoặc là hai đường tròn tiếp xúc ngoài với nhau, hoặc là
một đường tròn và một tiếp tuyến của nó, hoặc là hai đường thẳng song song.
Khi nào thì xảy ra mỗi trường hợp cụ thể?. Hãy xét trường hợp hai đường
tròn tiếp xúc trong với nhau.
Bài toán 149. 5 Trên đường tròn C cho hai điểm A, B. xét tất cả các cặp
đường tròn T
1
, T
2
nằm trong C sao cho T
1
tiếp xúc trong với C tại A, T
2
tiếp
xúc trong với C tại B và T
1
tiếp xúc ngoài với T
2
tại D. Hãy tìm tập hợp tất
cả các điểm D.
HDG: Xét phép nghịch đảo cực A với đường tròn nghịch đảo T
1
.
91
Ta ký hiệu X

là ảnh của X qua phép nghịch đảo này. Khi đó: C

và T

1

hai đường thẳng song song, tiếp xúc với đường tròn T

2
tại B

và D

. Gọi là
tập hợp điểm cần tìm. Do C và các điểm A, B là cố định nên C

, B

là cố
định. Ngoài ra, tia ∆ = [B

D

)⊥C

⇒ ∆ là cố định. Vậy D

∈ ∆ cố định.
Khi T
1
, T
2
thay đổi thì T

1
, T

2
thay đổi nhưng đường thẳng ∆ không đổi và
D

∈ ∆. Mặt khác, mỗi điểm D

∈ ∆ có thể là điểm tiếp xúc của một đường
thẳng T

1
với một đường tròn T

2
tiếp xúc với C

tại B

. Vậy tia ∆ là ảnh của
, do đó là ảnh của tia ∆ qua phép nghịch đảo trên. Đó là phần nằm trong
hình tròn C của đường tròn Ω vuông góc với C tại A và B.
Bài toán 150. 6 Bốn đường tròn lần lượt tiếp xúc ngoài với nhau tại các
điểm A, B, C, D. Chứng minh rằng bốn điểm A, B, C, D đồng viên.
Bài toán 151. 7 Trên đoạn AB lấy điểm M và dựng các nửa đường tròn
C
1
, C
2
với các đường kính AB, AM.. Đường tròn C
3
tiếp xúc với các nửa
đường tròn trên và tiếp xúc với đường thẳng vuông góc với (AB) tại M.
Chứng minh rằng tiếp tuyến chung của C
2
và C
3
đi qua B (Hình 2).
Bài toán 152. 8 Trên đoạn AB lấy điểm M và dựng các nửa đường tròn
C
1
, C
2
, C
2
với các đường kính AB, AM, BM.. Đường tròn C(O; r) tiếp xúc
với các nửa đường tròn trên. Tính khoảng cách từ O đến đường thẳng (AB)
(Hình 3).
Bài toán 153. 9 Hãy dựng đường tròn T đi qua hai điểm A, B cho trước
và tiếp xúc với một đường thẳng d cho trước.
Lời giải .
Phân tích: Giả sử đã dựng được T. Xét N[A; 1] : T −→ T

; B −→
B

; d −→ d

. Trong đó, T

là đường thẳng chứa B

, còn d

là đường tròn
chứa A. Đường thẳng T

tiếp xúc với đường tròn d

. Từ đó suy ra cách dựng
T:
Cách dựng: Dựng B

, d

là ảnh của B, d qua N[A; 1]. Từ B

kẻ tiếp tuyến
T

tới d

. Khi đó, T = N[A; 1](T

). Nói chung, bài toán sẽ có hai nghiệm hình.
Bài toán 154. 10 Dựng đường tròn đi qua hai điểm cho trước và tiếp xúc
với một đường tròn cho trước.
Bài toán 155. 11 Dựng đường tròn tiếp xúc với một đường tròn C cho trước
tại một điểm A cho trước và: a) với một đường thẳng d cho trước. b) với một
đường tròn T cho trước.
Bài toán 156. 12(Bài toán Apollonia) Dựng đường tròn tiếp xúc với ba
đường tròn cho trước.
92
Bài toán 157. 13 Trên mặt phẳng cho ba điểm A, B, D. Dựng hai đường
tròn C
1
A, C
2
B sao cho C
1
, C
2
tiếp xúc với nhau tại D.
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Đăng Phất
Các phép biến hình trong mặt phẳng và ứng dụng giải toán hình học.
NXB Giáo dục 2005.
2. Hàn Liên Hải, Phan Huy Khải và các tác giả khác.
Toán bồi dưỡng Hình học 10. NXB Hà Nội 1998.
3. Phụ san tạp chí KBANT 5/97.
4. Lê Hải Châu.
Các bài thi chọn học sinh giỏi Toán PTTH toàn quốc. NXB GD 1995.
5. Hội Toán học Việt Nam.
Tạp chí Toán học và tuổi trẻ.
6. Tuyển các đề đề nghị IMO các năm từ 1984 đến 2000.
7. Đề thi vô địch 19 nước. NXB Hải Phòng.
8. KBAHT. Tạp chí (tiếng Nga) các năm 1980 - 1985.
9. Toán học trong nhà trường. Tạp chí (tiếng Nga) các năm 1980 - 1985.
10. Đ. O. Scliarxki ; N. N. Trenxop và I. M. Iaglom.
Tuyển tập các bài tập và Định lý của Toán sơ cấp. NXB Hayka 1976.
11. Selected Problems from IMO XXX - XXXVI. NXB ĐHQG Hà Nội
1995.
12. J. Kurshac và các tác giả khác.
Tuyển các đề thi vô địch Hungary (Bản tiếng Nga). NXB Mir 1976.
13. Thực hành giải toán sơ cấp . NXB Giáo dục 1987.
93
§å thÞ ph¼ng vμ c¸c khèi ®a diÖn låi
Vũ Đình Hòa, ĐHSP Hà Nội

1. Kh¸i niÖm vμ ®Þnh nghÜa ®å thÞ.

LÝ thuyÕt ®å thÞ (theo tiÕng Anh ®äc lμ "graph theory") nghiªn cøu
nh÷ng tÝnh chÊt to¸n häc nh÷ng quan hÖ tay ®«i kh«ng phô thuéc vμo b¶n
chÊt riªng nh÷ng mèi quan hÖ nμy.

H×nh 1
§Ó tr¸nh khái bÞ hiÓu nhÇm lμ ®å thÞ cña mét hμm sè, ng−êi ta cã sö dông
thªm mét thuËt ng÷ lai ngo¹i lμ "graph".
§å thÞ lμ mét m« h×nh to¸n häc cã thÓ dïng ®Ó gi¶i quyÕt kh¸ nhiÒu bμi to¸n
vμ vÊn ®Ò to¸n häc. Mét ®å thÞ cã thÓ hiÓu ®¬n gi¶n lμ mét hÖ thèng c¸c ®Ønh
vμ c¸c c¹nh nèi c¸c ®Ønh nμy víi nhau.
Sau ®©y lμ mét sè vÝ dô cã nguån gèc ph¸t sinh tõ c¸c bμi to¸n h×nh häc mμ
b¶n chÊt thùc sù cña nã lμ c¸c bμi to¸n cña lÝ thuyÕt ®å thÞ:
94
A
1
A
3
A
2
B
2
B
1
B
3

H×nh 2
VÝ dô 1. Cã ba c¸i nhμ A
1
, A
2
vμ A
3
vμ ba c¸i giÕng B
1
, B
2
vμ B
3
. Mçi nhμ cã
ba con ®−êng ®i tõ nã tíi ba c¸i giÕng. Hái cã thÓ lμm nh÷ng con ®−êng ®i
nh− vËy sao cho kh«ng cã hai con ®−êng nμo c¾t nhau hay kh«ng?
Chóng ta cã thÓ thÊy r»ng ®Ó gi¶i bμi to¸n nμy, c¸c kiÕn thøc h×nh häc th«ng
th−êng kh«ng cßn gióp g× ®−îc cho chóng ta n÷a. Bμi to¸n ®ßi hái ph¶i cã
nh÷ng kiÕn thøc s©u s¾c h¬n vÒ mèi quan hÖ nμo ®ã cña quan hÖ c¸c ®Ønh vμ
c¸c c¹nh.

H×nh 3
VÝ dô 2. Cã thÓ vÏ ®−îc h×nh phong b× th− (h×nh 3) bëi mét nÐt bót hay
kh«ng?
Trong h×nh 4 lμ ba c¸ch biÓu diÔn phong b× th− thμnh ®å thÞ.
95


H×nh 4

VÝ dô 3. H·y biÓu thÞ quan hÖ nguyªn tè cïng nhau cña c¸c sè trong tËp hîp
{1, 2, 3, 4, 5, 6}.
Bμi to¸n nμy ®−îc gi¶i quyÕt b»ng ph−¬ng ph¸p ®å thÞ nh− sau. Tr−íc hÕt ta
chän 6 ®iÓm trªn mÆt ph¼ng biÓu diÔn cho 6 sè 1, 2, 3, 4, 5 vμ 6. C¸c ®iÓm
nμy ®−îc ®¸nh dÊu ®Ó ph©n biÖt víi giao ®iÓm cña c¸c c¹nh cña ®å thÞ.
1 3 2
4 6 5

H×nh 5
Chóng ta nèi hai ®Ønh cña ®å thÞ bëi mét ®−êng nèi (h×nh 5) nÕu hai sè t−¬ng
øng víi hai ®Ønh cña chóng nguyªn tè cïng nhau. Nèi c¸c c¹nh nèi c¸c ®Ønh,
ta thu ®−îc mét ®å thÞ.
VÝ dô 4. Cã mét trËn ®Êu bãng bμn cã mét sè ®Êu thñ tham gia. Hai ®Êu thñ
bÊt k× ph¶i ®Êu víi nhau ®óng mét hiÖp. §iÓm ®−îc cho mçi hiÖp lμ th¾ng
96
®−îc 1 ®iÓm, thua 0 ®iÓm (kh«ng cã hßa). Hái cã khi nμo trËn ®Êu kÕt thóc
víi kÕt qu¶ lμ tÊt c¶ c¸c ®Êu thñ ®Òu b»ng ®iÓm nhau hay kh«ng?
Ta biÓu diÔn c¸c ®Êu thñ t−¬ng øng thμnh c¸c ®Ønh cña mét ®å thÞ.
Hai ®Ønh x vμ y cña ®å thÞ ®−îc nèi bëi mét c¹nh cã h−íng ®i tõ x tíi y nÕu
nh− ®Êu thñ x th¾ng ®Êu thñ y. Bμi to¸n ®−îc ®Æt ra lμ cã thÓ cã ®å thÞ t−¬ng
øng víi n ®Êu thñ sao cho c¸c ®Ønh cã sè c¹nh xuÊt ph¸t tõ chóng b»ng nhau.

H×nh 6
Trong h×nh 6 lμ mét ®å thÞ tháa m·n yªu cÇu cña bμi to¸n víi n = 5 ®Ønh.
Trong ®å thÞ cßn cã lo¹i c¹nh nèi mét ®Ønh víi chÝnh nã (h×nh 7). Lo¹i c¹nh
nμy ®−îc gäi lμ khuyªn.

H×nh 7
Ngoμi ra, gi÷a hai ®Ønh cña ®å thÞ cßn cã thÓ cã nhiÒu c¹nh nèi (h×nh 8).
Nh÷ng c¹nh nh− vËy (Ýt nhÊt lμ hai) cïng nèi 2 ®Ønh kh¸c nhau nμo ®ã cña
mét ®å thÞ ®−îc gäi lμ c¹nh kÐp.

H×nh 8
97
§Þnh nghÜa 1. Mét ®å thÞ G ®−îc hiÓu lμ mét bé hai tËp hîp: TËp hîp ®Ønh
V vμ tËp hîp c¹nh E (cã h−íng hoÆc v« h−íng) nèi c¸c ®Ønh nμy víi nhau.
Trong luËn v¨n nμy chóng ta kÝ hiÖu mét ®å thÞ bëi ch÷ G (ch÷ c¸i ®Çu cña
tõ “graph” trong tiÕng Anh). Cßn tËp ®Ønh th−êng ®−îc kÝ hiÖu bëi ch÷ V (lμ
ch÷ c¸i ®Çu tiªn cña tõ "vertex", nghÜa lμ ®Ønh) vμ tËp c¹nh bëi ch÷ E (ch÷ c¸i
®Çu tiªn cña tõ "edge", nghÜa lμ c¹nh). §å thÞ kh«ng cã c¹nh cã h−íng ®−îc
gäi lμ ®å thÞ v« h−íng vμ ®−îc kÝ hiÖu lμ G = (V,E). §å thÞ kh«ng cã khuyªn
vμ c¹nh kÐp ®−îc gäi lμ ®å thÞ ®¬n.
Ta gäi ®å thÞ ®iÓm lμ ®å thÞ cã ®óng mét ®Ønh vμ kh«ng cã c¹nh nμo. §å
thÞ rçng dïng ®Ó gäi mét ®å thÞ kh«ng cã ®Ønh vμ c¹nh nμo c¶. §å thÞ ®Çy
®ñ n ®Ønh lμ ®å thÞ v« h−íng cã n ®Ønh vμ gi÷a hai ®Ønh bÊt kú cã ®óng mét
c¹nh nèi chóng. §å thÞ ®iÓm lμ ®å thÞ ®Çy ®ñ 1 ®Ønh. §å thÞ cã 2 ®Ønh vμ víi
duy nhÊt mét c¹nh nèi 2 ®Ønh nμy lμ ®å thÞ ®Çy ®ñ 2 ®Ønh. Mét h×nh tam gi¸c
víi c¸c ®Ønh nèi chóng lμ mét ®å thÞ ®Çy ®ñ 3 ®Ønh. §å thÞ ®Çy ®ñ n ®Ønh
®−îc ký hiÖu bëi K
n
. Trong h×nh 9 lμ mét ®å thÞ ®Çy ®ñ 5 ®Ønh.

H×nh 9
Víi hai ®Ønh a vμ b cña ®å thÞ, ta kÝ hiÖu c¹nh (kh«ng cã h−íng) nèi a víi b
bëi (a,b). Hai ®Ønh kh¸c nhau cña ®å thÞ ®−îc gäi lμ kÒ nhau hoÆc l¸ng giÒng
cña nhau, nÕu nh− chóng ®−îc nèi víi nhau bëi mét c¹nh. Nh− vËy, nÕu hai
®Ønh a vμ b cña mét ®å thÞ G = (V,E) lμ kÒ nhau, ta cã thÓ viÕt (a,b)eE.
Ta gäi bËc cña mét ®Ønh lμ sè c¹nh xuÊt ph¸t tõ ®Ønh ®ã (c¸c khuyªn ®−îc
tÝnh gÊp ®«i). §−¬ng nhiªn bËc cña mét ®Ønh lμ mét sè nguyªn kh«ng ©m.
98
Mét ®Ønh ®−îc gäi lμ ®Ønh c« lËp nÕu nã kh«ng cã c¹nh nμo c¶, tøc lμ khi
®Ønh ®ã cã bËc lμ 0. §Ønh cã bËc b»ng 1 ®−îc gäi lμ ®Ønh treo.
BËc cña ®Ønh a trong ®å thÞ G=(V,E) ®−îc ký hiÖu lμ d
G
(a), vμ nÕu kh«ng sî
x¶y ra hiÓu nhÇm th× ta cã thÓ ký hiÖu ®¬n gi¶n nã lμ d(a). BËc nhá nhÊt cña
®å thÞ G th«ng th−êng ®−îc ký hiÖu bëi o (G) vμ bËc lín nhÊt cña G ®−îc ký
hiÖu bëi (G). A
B
C
D
A

H×nh 10
VÝ dô 5. §å thÞ G trong h×nh 27 cã A lμ ®Ønh c« lËp, C lμ ®Ønh treo. §Ønh B
cã bËc lμ 3 vμ ®Ønh D cã bËc 4. Ta viÕt d(A) = 0, d(C) = 1, d(B) = d(D) = 4.
DÔ kiÓm tra r»ng o (G) =0 vμ A(G) = 4.
§Þnh lý sau tuy ®¬n gi¶n, nh−ng ®−îc sö dông kh¸ nhiÒu trong lý thuyÕt ®å
thÞ.
§Þnh lÝ 1.
Trong mét ®å thÞ v« h−íng G=(V,E) tïy ý, sè c¹nh cña ®å thÞ b»ng ®óng nöa
tæng bËc cña tÊt c¶ c¸c ®Ønh.
¯
e
=
V v
G
v d E ). (
2
1
| |


Chøng minh. ThËt vËy, trong tæng bËc tÊt c¶ c¸c ®Ønh cña mét ®å thÞ th× mçi
c¹nh ®−îc tÝnh ®óng hai lÇn bëi hai ®Ønh cña nã. Do ®ã tæng nμy lμ gÊp ®«i
sè c¹nh cña ®å thÞ. VËy sè c¹nh cña ®å thÞ b»ng ®óng nöa tæng bËc cña tÊt
c¶ c¸c ®Ønh. ®pcm.
99
Mét ®å thÞ ®−îc gäi lμ ®å thÞ ®Òu bËc g nÕu nh− tÊt c¶ c¸c ®Ønh cña nã cã bËc
lμ g. §Þnh lÝ 1 ®−îc ph¸t biÓu trong ®å thÞ ®Òu bËc g nh− sau:
§Þnh lÝ 1.
Mét ®å thÞ ®Òu bËc g víi n ®Ønh cã ®óng
2
.g n
c¹nh.
2. Đồ thị phẳng và vấn đề các khối đa diện đều
Nh− chóng ta ®· thÊy, ®å thÞ ®−îc biÓu diÔn trªn mÆt ph¼ng víi c¸c ®Ønh lμ
c¸c ®iÓm ®−îc ®¸nh dÊu ®Æc biÖt, cßn c¸c c¹nh lμ c¸c ®o¹n th¼ng hoÆc c¸c
®−êng cong liªn tôc nèi chóng. §«i khi ng−êi ta cßn muèn biÓu diÔn ®å thÞ
trªn mÆt ph¼ng sao cho kh«ng cã 2 c¹nh ®−îc biÓu diÔn nμo c¾t nhau, ch¼ng
h¹n bμi to¸n ®−îc nªu trong vÝ dô 1.
§Þnh nghÜa 2. Nh÷ng ®å thÞ cã thÓ biÓu diÔn ®−îc trªn mÆt ph¼ng sao cho
c¸c c¹nh cña chóng kh«ng c¾t nhau ®−îc gäi lμ ®å thÞ ph¼ng.
VÝ dô 6. §å thÞ h×nh khèi thËp nhÞ diÖn ®Òu lμ ®å thÞ ph¼ng. Trong h×nh 14 lμ
mét biÓu diÔn ph¼ng cña ®å thÞ nμy tháa m·n ®iÒu kiÖn c¸c c¹nh kh«ng c¾t
nhau.
100

H×nh 11
Cho líp ®å thÞ biÓu diÔn cña c¸c khèi ®a diÖn låi, nhμ to¸n häc Steinitz [3,
trang 92] ®· chøng minh:
§Þnh lÝ 2.
Líp c¸c ®å thÞ biÓu diÔn c¸c khèi ®a diÖn låi chÝnh lμ líp c¸c ®å thÞ ph¼ng
vμ 3-liªn th«ng.
Ngay tõ nh÷ng n¨m 1930 nhμ to¸n häc Kuratowski, ng−êi Ba lan, ®· ph©n
líp ®−îc nh÷ng líp ®å thÞ ph¼ng vμ ®å thÞ kh«ng ph¼ng. Sau ®©y lμ mét vÝ dô
vÒ ®å thÞ kh«ng ph¶i lμ ®å thÞ ph¼ng.
101
§Ó gi¶i bμi to¸n nμy, chóng ta ph¶i gi¶ sö lμ c¸c nhμ lμ c¸c ®iÓm A
1
, A
2
, A
3

trªn mÆt ph¼ng vμ c¸c giÕng lμ c¸c ®iÓm B
1
, B
2
, B
3
nμo ®ã. C¸c con ®−êng ®i
lμ c¸c ®−êng (liªn tôc) nèi c¸c ®Ønh A
i
víi c¸c ®Ønh B
i
nh− trong h×nh biÓu
diÔn. B»ng c¸ch thiÕt lËp m« h×nh nμy, chóng ta ®· thiÕt lËp mét ®å thÞ cã 6
®Ønh vμ 9 c¹nh.
Khi ®ã, c©u hái cña bμi to¸n lμ liÖu cã nh÷ng ®−êng nèi c¸c ®iÓm A
i
tíi c¸c
®iÓm B
j
trªn mÆt ph¼ng sao cho kh«ng cã hai con ®−êng nμo c¾t nhau hay
kh«ng?


H×nh 12
C¸c ®å thÞ quen biÕt nhÊt kh«ng thÓ biÓu diÔn ph¼ng ®−îc chÝnh lμ ®å thÞ ®Çy
®ñ K
5
vμ ®å thÞ l−ìng ph©n ®Çy ®ñ K
3,3
.
B¹n ®äc h¼n còng nhËn ra r»ng ®å thÞ l−ìng ph©n ®Çy ®ñ K
3,3
cã liªn quan
víi bμi to¸n d©n gian næi tiÕng vÒ vÊn ®Ò 3 ng«i nhμ vμ 3 c¸i giÕng mμ ta ®·
nãi ë trªn. VÊn ®Ò lμm ®−êng cho 3 ng«i nhμ dÉn tíi 3 c¸i giÕng ®−îc chøng
minh lμ kh«ng thùc hiÖn ®−îc.
NÕu mét ®å thÞ ®−îc biÓu diÔn ph¼ng sao cho kh«ng cã hai c¹nh nμo cña
chóng c¾t nhau, th× nh÷ng phÇn mÆt ph¼ng ®−îc chia ra bëi nh÷ng c¹nh cña
®å thÞ ®−îc gäi lμ miÒn. Trong tr−êng hîp ®å thÞ lμ ®å thÞ biÓu diÔn cña mét
khèi ®a diÖn låi th× miÒn cña nã còng t−¬ng øng víi c¸c mÆt cña khèi ®a diÖn
102
låi ®· cho. Mét ®Þnh lÝ c¬ së cho viÖc nghiªn cøu c¸c ®å thÞ ph¼ng lμ ®Þnh lÝ
cña Euler:
§Þnh lÝ 3.
Cho ®å thÞ biÓu diÔn khèi ®a diÖn låi cã ® ®Ønh, c c¹nh vμ m miÒn, ta cã ®¼ng
thøc ® + m = c+ 2.
§Ó chøng minh ®Þnh lÝ nμy, ta gäi mét c¹nh cña ®å thÞ ph¼ng cho tr−íc G lμ
cÇu nÕu bá nã ®i th× sè thμnh phÇn liªn th«ng cña ®å thÞ t¨ng lªn Ýt nhÊt 1 vμ
lμ c¹nh biªn, nÕu c¹nh nμy kh«ng ph¶i lμ cÇu cña ®å thÞ G. Ta thÊy hiÓn
nhiªn lμ mét c¹nh e cña mét ®å thÞ ph¼ng G cho tr−íc lμ mét c¹nh biªn khi
vμ chØ khi nã lμ c¹nh chung cña hai miÒn kh¸c nhau cña ®å thÞ G.
DÔ thÊy mét c¹nh bÊt k× cña ®å thÞ ph¼ng chØ cã thÓ hoÆc lμ cÇu hoÆc lμ c¹nh
biªn mμ th«i.
B©y giê ta chøng minh ®Þnh lÝ tæng qu¸t h¬n ®Þnh lÝ cña Euler vÒ quan hÖ
gi÷a sè ®Ønh, sè c¹nh vμ sè miÒn cña mét ®å thÞ ph¼ng:
§Þnh lÝ 4.
Cho tr−íc ®å thÞ G lμ mét ®å thÞ ph¼ng víi ® ®Ønh, c c¹nh vμ m miÒn. Khi ®ã
ta cã ® + m = c + e (G) + 1, ë ®ã e (G) lμ sè thμnh phÇn liªn th«ng cña G.
Chøng minh.
Ta chøng minh b»ng quy n¹p theo sè c¹nh cña ®å thÞ.
Kh¼ng ®Þnh cña ®Þnh lÝ hiÓn nhiªn ®óng cho tr−êng hîp c = 0, v× trong tr−êng
hîp nμy ta cã ® = e (G) vμ m = 1 cho mäi ®å thÞ ph¼ng kh«ng cã c¹nh.
B©y giê ta gi¶ sö r»ng ®¼ng thøc
® + m = c+ e (G) + 1
®óng cho mäi ®å thÞ ph¼ng G víi c>0 c¹nh.
103
Gi¶ sö ®å thÞ ph¼ng G víi c +1 c¹nh cho tr−íc. Chóng ta chän mét c¹nh e tïy
ý trong ®å thÞ G vμ kh¶o s¸t ®å thÞ G-e, sinh ra khi bá c¹nh e ra khái ®å thÞ
G. ChØ cã hai tr−êng hîp sau ®©y cã thÓ x¶y ra:
1) C¹nh e lμ mét cÇu cña ®å thÞ G.
Trong tr−êng hîp nμy ®å thÞ G-e cã ®óng m miÒn, do c¹nh e kh«ng lμ c¹nh
chung cña hai miÒn nμo c¶, vμ râ rμng chØ cã ®óng c c¹nh. Theo gi¶ thiÕt quy
n¹p, ta cã ® + m= c + e (G-e) + 1.
Do O(G-e) = e (G)+1, v× e lμ cÇu cña ®å thÞ G, ta cã ®−îc:
® + m = (c + 1) + e (G) + 1,
lμ ®iÒu cÇn ph¶i chøng minh.
2) C¹nh e lμ c¹nh biªn cña ®å thÞ G.
Khi ®ã ®å thÞ G-e chØ cã ®óng m-1 miÒn, do hai miÒn cã c¹nh chung e sÏ trë
thμnh mét miÒn duy nhÊt trong ®å thÞ G-e, vμ cã ®óng c c¹nh. Theo gi¶ thiÕt
quy n¹p, ta cã
®+m-1=c + e (G-e) + 1.
Do e (G-e) =e (G), v× e kh«ng ph¶i lμ cÇu cña ®å thÞ G, ta cã:
®+m-1=c + e (G) + 1,
vμ do ®ã ®+m=(c +1)+ e (G) + 1, lμ ®iÒu cÇn ph¶i chøng minh.
Trong c¶ hai tr−êng hîp ta cã ®+m=( c +1)+ e (G) + 1.
§Þnh lÝ ®−îc chøng minh.
Ta cã thÓ thÊy dÔ dμng lμ ®Þnh lÝ cña Euler lμ mét tr−êng hîp riªng cña ®Þnh
lÝ trªn.
§èi víi ®å thÞ ph¼ng ta cã c«ng thøc t−¬ng tù nh− c«ng thøc cña ®Þnh lÝ 1 vÒ
sè c¹nh cña ®å thÞ.
104
§Þnh lÝ 5. Cho tr−íc ®å thÞ ph¼ng G=(V,E) víi c c¹nh vμ m miÒn. NÕu sè
c¹nh cña miÒn thø i lμ d
i
th× ta cã c
¯
=
=
m
i
i
d
1
2
1
.
Chøng minh. Trong tæng
¯
th× mçi c¹nh cña ®å thÞ ®−îc tÝnh ®óng 2 lÇn,
do nã lμ c¹nh chung cña ®óng hai miÒn nhËn nã lμm c¹nh. Do ®ã sè c¹nh cña
®å thÞ lμ c
=
m
i
i
d
1
¯
=
=
m
i
i
d
1
2
1
.
§Æc biÖt víi ®å thÞ ph¼ng vμ ®ång thêi lμ ®å thÞ ®Òu ta cã kÕt qu¶ sau :
§Þnh lÝ 6. Cho tr−íc ®å thÞ ®Òu ph¼ng G=(V,E) víi c c¹nh vμ m miÒn. NÕu sè
c¹nh cña mçi miÒn cña G lμ c
m
th× ta cã c
2
.
m
c m
= .
Tr−íc hÕt lμ ®Þnh nghÜa vÒ khèi ®a diÖn ®Òu.
§Þnh nghÜa 3. Mét khèi ®a diÖn ®−îc gäi lμ khèi ®a diÖn ®Òu nÕu tÊt c¶ c¸c
mÆt cña nã lμ nh÷ng ®a gi¸c ®Òu b»ng nhau vμ tÊt c¶ c¸c gãc nhÞ diÖn cña nã
lμ c¸c gãc b»ng nhau.
VÝ dô 7. Trong h×nh sau lμ mét sè khèi ®a diÖn ®Òu vμ tªn gäi chóng.

H×nh 13

105
Tø diÖn ®Òu lμ khèi ®a diÖn ®Òu cã 4 ®Ønh vμ 4 mÆt. C¸c mÆt lμ c¸c tam gi¸c
®Òu.

H×nh 14
Khèi lËp ph−¬ng lμ khèi ®a diÖn cã 8 ®Ønh vμ 12 c¹nh. Nã cã 6 mÆt lμ c¸c
h×nh vu«ng b»ng nhau.

H×nh 15
B¸t diÖn ®Òu lμ h×nh khèi ®a diÖn cã 6 ®Ønh vμ 8 mÆt lμ c¸c h×nh tam gi¸c
®Òu. B¸t diÖn ®Òu lμ “®èi ngÉu” cña khèi lËp ph−¬ng (sè mÆt vμ sè ®Ønh cña
chóng ®æi vai trß víi nhau). Nã vμ khèi lËp ph−¬ng cã cïng sè c¹nh lμ 12
nh− nhau.

106

H×nh 16
ThËp nhÞ diÖn ®Òu cã 12 mÆt lμ c¸c h×nh ngò gi¸c ®Òu b»ng nhau. H×nh thËp
nhÞ diÖn ®Òu cã 20 ®Ønh vμ 30 c¹nh.


H×nh 17
Khèi nhÞ thËp diÖn ®Òu cã 20 mÆt lμ c¸c tam gi¸c ®Òu b»ng nhau. Nã lμ “®èi
ngÉu” cña khèi thËp nhÞ diÖn ®Òu, nã cã 12 ®Ønh vμ 30 c¹nh.
Trong vÝ dô trªn, chóng ta lμm quen víi 5 lo¹i khèi ®a diÖn ®Òu kh¸c nhau.
RÊt l©u trong lÞch sö ng−êi ta kh«ng t×m ra thªm ®−îc lo¹i khèi ®a diÖn ®Òu
nμo kh¸c. Víi ®Þnh lÝ Euler, ta sÏ thÊy r»ng chØ cã ®óng 5 lo¹i khèi ®a diÖn
107
®Òu ®· liÖt kª ë trªn, víi qui ®Þnh lμ c¸c khèi ®a diÖn ®Òu cã cïng sè ®Ønh vμ
sè mÆt, c¸c mÆt cã cïng sè c¹nh, sÏ ®−îc xÕp vμo cïng mét lo¹i.
§Þnh lÝ 7. ChØ cã ®óng n¨m lo¹i khèi ®a diÖn ®Òu: tø diÖn ®Òu, h×nh lËp
ph−¬ng, b¸t diÖn ®Òu, nhÞ thËp diÖn ®Òu vμ thËp nhÞ diÖn ®Òu.
Chøng minh. Ký hiÖu sè ®Ønh, sè c¹nh, sè mÆt cña khèi ®a diÖn ®Òu lμ ®, c,
vμ m mét c¸ch t−¬ng øng. Ta ký hiÖu sè c¹nh xuÊt ph¸t tõ mét ®Ønh cña nã lμ
c
®
, sè c¹nh cña mét mÆt lμ c
m
th× ta cã nh÷ng nhËn xÐt sau:
NhËn xÐt 1. vμ .
đ
c đ c . 2 =
m
c m c . 2 =
Chøng minh. ThËt vËy, ®©y chØ lμ ¸p dông ®¬n gi¶n c«ng thøc ®Þnh lÝ 8 vμ
®Þnh lÝ 18 vÒ sè c¹nh cña ®å thÞ ®Òu vμ ®å thÞ ®Òu ph¼ng.
NhËn xÐt 2.
2
1 1 1 1
+ = +
c c c
m đ
.
Chøng minh. ThËt vËy, theo ®Þnh lÝ Euler ta cã n+m= c+2. Theo nhËn xÐt 1,
ta cã vμ .§em chia xuèng c¶ hai vÕ cho 2c, ta thu ®−îc:
đ
c đ c . 2 =
m
c m c . 2 =
2
1 1
+ =
c c
m
2 2
+
c
đ
. Thay vμo ®¼ng thøc trªn ta cã
2
1 1 1 1
+ = +
c c c
m đ
.
NhËn xÐt 3. Ýt nhÊt mét trong c¸c sè c
®
vμ c
m
ph¶i b»ng 3.
Chøng minh. ThËt vËy, theo nhËn xÐt 2 th×
2
1 1 1 1
+ = +
c c c
m đ
. NÕu c¶ hai sè c
®

vμ c
m
lín h¬n 3, tøc lμ kh«ng nhá h¬n 4, th× ta cã vÕ tr¸i kh«ng v−ît qu¸ # +
# = #, trong khi vÕ ph¶i lín h¬n # , v« lÝ. MÆt kh¸c, c¶ hai sè c
®
vμ c
m
kh«ng
thÓ nhá h¬n 3, v× ®©y lμ c¹nh cña c¸c ®Ønh vμ c¸c mÆt cña mét khèi ®a diÖn
låi, cho nªn ph¶i cã mét sè trong c
®
vμ c
m
b»ng 3.
B©y giê ta chøng minh ®Þnh lÝ dùa trªn c¸c nhËn xÐt trªn. NÕu c
®
=3, th× theo
nhËn xÐt 2, ta cã
m
m m
c
c c c c c
> ¬ > + = ÷ + = ¬ + = + 5
6
1
6
1 1
3
1
2
1 1 1
2
1 1 1
3
1
. BiÕt r»ng
c
m
kh«ng thÓ nhá h¬n 3, cho nªn c
m
ph¶i b»ng 3, 4 hoÆc 5.
108
T−¬ng tù, nÕu c
m
b»ng 3, th× ta cã c
®
b»ng 3, 4 hoÆc 5. VÝ dô, nÕu lÊy c
®

b»ng 3 vμ c
m
b»ng 4 th× ta cã thÓ thay vμo ®¼ng thøc cña nhËn xÐt 1 ®Ó cã
12
2
1 1
4
1
3
1
= ¬ + = + c
c
. ¸p dông nhËn xÐt 2 ta cã ® = 8, m = 6. Khèi ®a diÖn
®Òu øng víi tr−êng hîp nμy lμ khèi lËp ph−¬ng.
B¶ng sau ®©y tãm t¾t kÕt qu¶ c¸c phÐp tÝnh vμ nªu lªn n¨m khèi ®a diÖn ®Òu
cã thÓ cã ®−îc.
c
®
c
m
c ® m LO¹I KHèI §A DIÖN §ÒU
3 3 6 4 4 Khèi tø diÖn ®Òu
3 4 12 8 6 Khèi lËp ph−¬ng
3 5 30 20 12 Khèi thËp nhÞ diÖn ®Òu
4 3 12 6 8 Khèi b¸t diÖn ®Òu
5 3 30 12 20 Khèi nhÞ thËp diÖn ®Òu
109
110
Tμi liÖu tham kh¶o

1. Claude Berge, ThÐorie des Graphes et ses applications, Dunod Paris
(1967). NguyÔn H÷u Nguyªn vμ NguyÔn V¨n Vþ dÞch: Lý thuyÕt ®å thÞ
vμ øng dông, NXB Khoa häc kü thuËt, Hμ néi (1971).
2. Dietmar Cieslik, The Steiner Ratio, Kluwer Academic Publisher (2001).
3. Reinhard Diestel, Graph Theory, Springer Verlag (2000).
4. Kenneth H.Rosen, Discrete Mathematics And Its Applications. B¶n tiÕng
ViÖt: To¸n häc rêi r¹c øng dông trong Tin häc NXB Khoa Häc vμ Kü
ThuËt, Hμ Néi 1998. Ng−êi dÞch: Ph¹m V¨n ThiÒu - §Æng H÷u ThÞnh.
6. Oystein Ore, Theory of Graphs. American Mathematical Society,
Providence Rhode Island, (1962).
7. Vò §×nh Hßa, Mét sè kiÕn thøc c¬ së vÒ Graph h÷u h¹n. Nhμ xuÊt b¶n
Gi¸o dôc, §μ n½ng, (2002).
8. Vò §×nh Hßa, §Þnh lÝ vμ vÊn ®Ò cña ®å thÞ h÷u h¹n. Nhμ xuÊt b¶n Gi¸o
dôc, Hμ néi, (2001).
9. Vò §×nh Hßa, Lý thuyÕt tæ hîp vμ bμi tËp øng dông. Nhμ xuÊt b¶n Gi¸o
dôc, Hμ néi, 2002.

Giải tích và các bài toán cực trị


Trần Nam Dũng
Đại học KHTN Tp HCM

“Since the building of the universe is perfect and is created by the
wisdom creator, nothing arises in the universe in which one cannot see the
sense of some maximum or minimum.”
- Leonard Euler.


Trong các bài toán ở trường phổ thông, các bài toán cực trị thuộc
vào một trong những dạng toán gần với những ứng dụng thực tế nhất.
Những yêu cầu về đường đi ngắn nhất, đường đi nhanh nhất, góc nhìn lớn
nhất, tổng thời gian chờ đợi ít nhất, tổng chi phí ít nhất, tổng lợi nhuận cao
nhất, diện tích lớn nhất … là những yêu cầu rất tự nhiên xuất phát từ những
bài toán của sản xuất, đời sống và khoa học. Chính vì thế những bài toán cực
trị cần có một chỗ đứng xứng đáng trong chương trình toán ở phổ thông, các
phương pháp giải bài toán cực trị cũng cần phải được trình bày một cách bài
bản.

Trên phương diện phương pháp, có hai cách tiếp cận chính cho lời giải của
các bài toán cực trị, đó là phương pháp sử dụng bất đẳng thức và phương
pháp hàm số. Với phương pháp bất đẳng thức, sơ đồ cơ bản là: Để chứng
minh M là giá trị lớn nhất của hàm số ( ) f x trên miền ( D x có thể là một
véc-tơ), ta sẽ chứng minh

i) f(x) s M với mọi x thuộc D

ii) Tồn tại x
0
thuộc D sao cho f(x
0
) = M.

Phương pháp hàm số sẽ khảo sát hàm f(x) trên và dựa vào các định lý của
giải tích để tìm ra điểm cực trị và giá trị
D
M .

Chú ý rằng, trong chương trình phổ thông khái niệm hàm nhiều biến chưa
được đề cập, cho nên, mặc dù chúng ta sẽ bắt gặp những bài toán nhiều biến
nhưng công cụ chủ yếu vẫn là công cụ đạo hàm của hàm số một biến.

111
Trong bài viết này, chúng ta sẽ chủ yếu đề cập đến các phương pháp giải
tích để giải bài toán cực trị. Chúng ta sẽ bắt đầu bằng những bài toán cực trị
hàm một biến giải bằng nguyên lý Fermat và định lý tồn tại Weierstrass. Sau
đó chúng ta sẽ chuyển sang các bài toán cực trị nhiều biến giải bằng phương
pháp khử dần các biến để đưa về trường hợp 1 biến. Tiếp đến là các bài toán
cực trị có điều kiện.

Trong phần cuối cùng, chúng ta sẽ đề cập đến cách tiếp cận các bài toán cực
trị nhiều biến bằng các sử dụng các công cụ toán cao cấp (đạo hàm riêng
theo từng biến, phương pháp nhân tử Lagrange). Đây là phần dành cho giáo
viên và các học sinh lớp chuyên để có một cái nhìn tổng quan và mạch lạc
hơn đối với vấn đề cực trị hàm nhiều biến. Góc nhìn này sẽ giúp các học
sinh sau này lên các bậc học cao không bị làm theo quán tính, giải các bài
toán cực trị nhiều biến bằng các công cụ thô sơ (và vì thế đòi hỏi rất nhiều
sự sáng tạo).

Để giúp các bạn học sinh nhìn thấy vẻ đẹp, sức mạnh và sự hiệu quả của các
phương pháp giải tích, chúng tôi cố gắng chọn những ví dụ đặc trưng và
điển hình nhất. Các ví dụ và bài toán trong bài này được lấy từ những bài
toán và định lý kinh điển, những bài toán thi Olympic, những đề thi đại học.
Ngoài các ví dụ có lời giải và bình luận chi tiết, chúng tôi đưa ra một số bài
tập tự giải dành cho bạn đọc.


1. Nguyên lý Fermat

Phương pháp có tên là nguyên lý Fermat là một phương pháp mà ai cũng
biết đến: nếu hàm số f là khả vi thì mỗi một điểm cực tiểu (cực đại) địa
phương của nó đều là điểm dừng, tức là là nghiệm của phương trình f’(x) =
0. Về điều này trước Fermat cũng đã từng được nhắc tới:

“Về cả hai phía của điểm có giá trị lớn nhất sự giảm ban đầu không
đáng kể”
(Johan Kepler)

Điều ngược lại không đúng: điểm dừng có thể không phải là điểm cực trị của
hàm số, như ví dụ đơn giản sau: hàm x
3
tại điểm x = 0. Để tìm các giá trị cực
trị của hàm số f, ta giải phương trình f’(x) = 0, tìm được tất cả các điểm
dừng là những điểm “nghi can” cho các giá trị cực trị. Sau đó ta sử dụng
định lý tồn tại: một hàm số liên tục trên đoạn [a, b] sẽ đạt được giá trị lớn
112
nhất và giá trị nhỏ nhất trên đó. Ta sẽ coi định lý này là hiển nhiên về mặt
hình học và bỏ qua phép chứng minh đó. Như vậy giá trị lớn nhất và giá trị
nhỏ nhất của hàm liên tục, khả vi trên đoạn [a, b] tồn tại và ta chỉ cần tìm các
giá trị này tại các điểm dừng và hai đầu mút.

Bổ đề 1. Nếu hàm số f: R  R liên tục và f(x)  +· khi |x|  +· thì nó đạt
được giá trị nhỏ nhất trong R
n
.

Bổ đề 2. Nếu hàm số f: (a, b)  R liên tục và f(x)  +· khi x  a và x 
b thì nó đạt được giá trị nhỏ nhất trên (a, b).

Điều kiện tồn tại giá trị lớn nhất cũng được phát biểu tương tự. Chúng ta sẽ
bắt đầu bằng một ví dụ kinh điển.

Ví dụ 1. Định luật Snellius. Tia sáng cắt đường biên của hai môi trường, vào
với góc o và ra với góc | (góc giữa tia sáng với đường vuông góc với đường
biên tại điểm cắt). Khi đó
b a
v v
| o sin sin
= , trong đó v
a
, v
b
là vận tốc ánh sáng
trong các môi trường đó.

Lời giải: Ta sẽ sử dụng nguyên lý Fermat trong quang học: ánh sáng trong
đường đi của mình từ một điểm đến một điểm luôn chọn đường đi ngắn nhất
về mặt thời gian. Nếu ta lấy trên tia sáng hai điểm A, B nằm về hai phía đối
với đường biên, còn chính đường biên ký hiệu là l là ta thu được bài toán tìm
cực tiểu:

¦
¹
¦
´
¦
e
÷ + =
l M
v
BM
v
AM
M f
b a
min ) (

Giá trị nhỏ nhất tồn tại, điều này được đảm bảo bởi bổ đề 1. Gọi điểm mà
hàm số đạt giá trị nhỏ nhất là M
0
. Vấn đề là tính đạo hàm của hàm số f. Điều
này có thể làm thế nào? Ta có thể thực hiện điều này bằng cách tìm ra biểu
thức hàm số f sử dụng định lý Pythagore:

Gọi AH, BK là đường vuông góc hạ từ A, B tương ứng xuống. Đặt AH = a,
BK = b và HK = c. Đặt HM = x thì ta có


2 2 2 2
) ( , x c b BH x a AM ÷ + = + =


113
Từ đó

b a
v x c b v x a x g M f / ) ( / ) ( ) (
2 2 2 2
÷ + + + = =
Theo bổ đề 1 thì f(M) đạt được giá trị nhỏ nhất tại một điểm M
0
nào đó. Và
theo nguyên lý Fermat thì f’(M
0
) = 0. Nhưng

b a
v x c b
x c
v x a
x
x g M f
2 2 2 2
) (
) ( ' ) ( '
÷ +
÷
÷
+
= =
Từ đó
f’(M
0
) = 0 
b a
b a
v v
v x c b
x c
v x a
x | o sin sin
) (
2 2
0
2 2
0
= ·
÷ +
÷
÷
+
.

Ví dụ 2. Có một miếng thép kích thước 1m × 1m. Người ta muốn làm từ tấm
thép một hình hộp không đáy bằng cách cắt ở 4 góc các hình vuông kích
thước x × x, gấp lên rồi hàn lại. Hỏi phải chọn x bằng bao nhiêu để thể tích
hình hộp là lớn nhất?

Lời giải: Rõ ràng ta phải có 0 s x s 1/2. Thể tích hình hộp là V(x) = x(1 –
2x)
2
. Với bài toán này, chỉ cần 1 chút khéo léo là ta có thể dùng bất đẳng
thức Cô-si để tìm ra giá trị lớn nhất. Tuy nhiên, sử dụng phương pháp hàm
số sẽ là phương pháp tự nhiên và không đòi hỏi bất cứ một sự sáng tạo đặc
biệt nào:
V’(x) = 12x
2
– 8x + 1 = (2x-1)(6x-1)
Từ đó ta có V(x) chỉ có thể đạt giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất tại các
điểm 0 (biên), 1/6 (điểm dừng), 1/2 (biên). Vì V(0) = V(1/2) = 0, V(1/6) =
2/27 nên ta suy ra V
max
= 2/27 khi x = 1/6.

Bài tập 1. Hãy giải bài toán trên với miếng thép có kích thước a × b bằng
một trong các phương pháp sau
a) Dùng bất đẳng thức Cauchy ;
b) Dùng đạo hàm.

Ví dụ 3. Qua một điểm nằm trong một góc cho trước, hãy kẻ đoạn thẳng có
độ dài ngắn nhất có đầu mút nằm trên các cạnh của góc.

Lời giải: Bổ đề 1 đảm bảo sự tồn tại của đoạn thẳng ngắn nhất. Giả sử đoạn
thẳng ngắn nhất là AB và điểm nằm trong góc là M. Qua M ta kẻ một đường
thẳng khác là A’B’. Gọi ¸ là góc có hướng giữa A’B’ và AB. Hàm số f(¸) =
A’B’ đạt giá trị nhỏ nhất tại điểm ¸ = 0 do đó f’(0) = 0. Đặt o = ZOAB, | =
114
ZOBA trong đó O là đỉnh của góc. Sử dụng định lý hàm số sin cho các tam
giác MAA’ và MBB’, ta có

) sin(
sin
' ,
) sin(
sin
'
¸ |
|
¸ o
o
+
=
÷
= MB MB MA MA
Từ đó

( ) ( )
) sin(
2 / cos ) 2 / sin( 2
) sin(
2 / cos ) 2 / sin( 2
1
) sin(
sin
1
) sin(
sin
' ' ' '
¸ o
¸ o ¸
¸ o
¸ o ¸
¸ |
|
¸ o
o
+
+
÷
÷
÷
=
|
|
.
|

\
|
÷
+
+
|
|
.
|

\
|
÷
÷
=
÷ ÷ + = ÷ = A
MB MA
MB MA
MB MA MB MA AB B A f

Như vậy

( ) ( )
|
|
.
|

\
|
+
+
÷
÷
÷
=
A
A
) sin(
2 / cos
) sin(
2 / cos ) 2 / sin( 2
¸ o
¸ o
¸ o
¸ o
¸
¸
¸
MB MA
f

Cho ¸  0, ta được
f’(0) = MAcotg(o) – MBcotg(|)
Nhưng vì f’(0) = 0 nên ta có MAcotg(o) = MBcotg(|). Kết quả này có ý
nghĩa hình học như thế nào? Hạ đường vuông góc OH xuống AB. Dễ dàng
kiểm tra được rằng HB/HA = cotg(|)/cotg(o). Mặt khác MA/MB =
cotg(|)/cotg(o), suy ra
MA = HB, MB = HA. Như vậy,
Đoạn thẳng ngắn nhất AB được đặc trưng bởi tính chất sau: Hình
chiếu của O lên AB đối xứng với M qua trung điểm của AB.

Nhận xét.
Tại sao chúng ta chỉ tìm ra đặc trưng hình học của đoạn thẳng AB mà không
nêu ra cách dựng của nó? Vấn đề là với một vị trí tổng quát, lời giải này
không thể dựng được bằng thước và com-pa. Trong thực tế, có nhiều bài
toán cực trị ta chỉ đưa ra được các tính chất đặc trưng của lời giải chứ không
tìm được lời giải mang tính xây dựng.

Bài tập 2. Đường thẳng đi qua một điểm nằm trong một góc, cắt góc này
thành một tam giác có diện tích nhỏ nhất. Hãy tìm lời giải hình học và lời
giải giải tích cho bài toán này.

Bài tập 3. Cũng bài toán trên với chu vi nhỏ nhất. Hãy tìm cả lời giải hình
học lẫn lời giải giải tích.

115
Bài tập 4. Qua một điểm nằm trong góc vuông hãy kẻ một đường thẳng sao
cho OA + OB nhỏ nhất (O là đỉnh góc vuông, A, B là giao điểm của đường
thẳng với các cạnh góc vuông).

Với bài toán tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của một hàm số trên đoạn
[a, b], ta có một số trường hợp đặc biệt đơn giản nhưng khá hiệu quả sau:

Hàm đơn điệu: Nếu f’(x) > 0 với mọi x thuộc (a, b) thì hàm số f tăng trên [a,
b] và ta có f(a) s f(x) s f(b) với mọi x thuộc [a, b].

Hàm lồi: Nếu f’’(x) s 0 thì hàm số f(x) sẽ có nhiều nhất một điểm cực đại
(nếu có thì đó sẽ là điểm mà hàm số đạt giá trị lớn nhất) và giá trị nhỏ nhất
của hàm số sẽ đạt tại một trong hai biên.

Ví dụ 4. (Đề thi Đại học khối A – 2008)
Tìm tất cả các giá trị của tham số thực m sao cho phương trình
m x x x x = ÷ + ÷ + +
4 4
6 2 6 2 2 2
có đúng 2 nghiệm thực phân biệt.

Lời giải: Hàm số
4 4
6 2 6 2 2 2 ) ( x x x x x f ÷ + ÷ + + = xác định trên [0, 6] là
tổng của các hàm lồi nên cũng là một hàm lồi. Vì thế f(x) sẽ có nhiều nhất
một điểm cực đại. Tính đạo hàm bậc nhất, ta được

4 4 3
6 2
1
6
1
2
1
2
1
) ( '
x x
x
x
x f
÷
÷
÷
÷ + =
Dễ thấy f’(2) = 0, suy ra 2 là điểm cực đại duy nhất. Hàm số sẽ có chiều biến
thiên là tăng trên (0, 2) và giảm trên (2, 6). Từ đó dễ dàng suy ra phương
trình f(x) = m có hai nghiệm phân biệt khi và chỉ khi
) 2 ( )} 6 ( ), 0 ( max{ f m f f < s
Tức là ) 2 2 ( 3 ) 6 6 ( 2
4
+ < s + m .

Bài tập 5. (Theo Olympic 30-4) Tìm giá trị lớn nhất của hàm số
( )
2 2
1 13 1 9 ) ( x x x x f ÷ + + = trên đoạn [0, 1]

Bài tập 6. (Bài toán về góc sút và khung thành) Cho một đường thẳng l và
hai điểm A, B nằm về cùng một phía đối với l. Tìm vị trí điểm M trên l sao
cho góc ZAMB lớn nhất.

Bài tập 7. Tìm giá trị lớn nhất của hàm số
116
x x x f cos 2 10 15 sin 2 ) ( ÷ + =

Bài tập 8. (Việt Nam 1993) Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm
số ) 1995 1993 ( ) (
2
x x x f ÷ + =

2. Cực trị của hàm nhiều biến

Với công cụ cấp trung học phổ thông, một trong những phương pháp giải bài
toán nhiều biến số là làm giảm dần các biến số bằng cách tìm cực trị theo
từng phương. Ý tưởng của phương pháp này được minh hoạ bằng hình ảnh
sau: để tìm người cao nhất trong một nhóm người đang xếp thành m hàng, ta
tìm người cao nhất trong từng hàng rồi so sánh những người cao nhất đó để
tìm ra người cao nhất tuyệt đối.

Ta bắt đầu bằng một ví dụ kinh điển trong hình học.

Ví dụ 5. Trong các tam giác nội tiếp trong một đường tròn cho trước, hãy
tìm tam giác có diện tích lớn nhất.

Lời giải:
Cách 1: Không mất tính tổng quát, ta xét tam giác ABC nội tiếp trong đường
tròn đơn vị với A(0 ; 1) cố định và B(x
1
, y
1
), C(x
2
, y
2
), trong đó x
1
2
+ y
1
2
= 1,
x
2
2
+ y
2
2
= 1 thì được bài toán cực trị sau:

¦
¦
¦
¹
¦
¦
¦
´
¦
= +
= +
÷ ÷ ÷ ÷
1
1
max | ) 1 ( ) 1 ( |
2
1
2
2
2
2
2
1
2
1
1 2 2 1
y x
y x
y x y x

Bài toán cực trị có điều kiện 4 biến này có thể chuyển thành bài toán cực trị
2 biến bằng cách tham số hoá đường tròn đơn vị, cụ thể đặt x
1
= coso, y
1
=
sino ; x
2
= cos|, y
2
= sin| ta quy bài toán về việc tìm giá trị lớn nhất và giá
trị nhỏ nhất của hàm số
f(o, |) = sino - sin| + sin(|-o)
Giữ o cố định, xét f(o, |) như một hàm số theo | thì f’
|
(o, |) = - cos| +
cos(|-o). Từ đây ta tìm được các điểm dừng là | = o/2 + kt.

Từ đó, để tìm max f(o, |), ta chỉ cần tìm max của
sino - sin(o/2 + kt) + sin(o/2 + kt-o)
117
tức là max của f
1
(o) = sino - 2sin(o/2), f
2
(o) = sino + 2sin(o/2).
Giải các bài toán 1 biến này, ta tìm được đáp số bài toán là f(o, |) max bằng
2
3 3
, chẳng hạn khi o = 2t/3, | = 4t/3 (và min bằng -
2
3 3
!). Đây chính là
tình huống khi tam giác ABC đều.

Cách 2: Cũng bằng phương pháp tương tự, trước hết ta cố định cạnh BC là
một dây cung độ dài 2a của đường tròn bán kính R và tìm vị trí điểm A trên
đường tròn sao cho diện tích tam giác ABC lớn nhất. Có thể chứng minh
được dễ dàng rằng điểm A cần tìm chính là trung điểm của cung lớn BC (nơi
mà tiếp tuyến song song với BC). Diện tích của tam giác cực đại này bằng
( )
2 2
) ( a R R a a f ÷ + =
Bây giờ ta chỉ cần tìm giá trị lớn nhất của f(a) trên [0, R]. Tính đạo hàm f’(a),
ta được

2 2
2
2 2
) ( '
a R
a
a R R a f
÷
÷ ÷ + =
f’(a) = 0 khi và chỉ khi
2
3 R
a = , từ đó ta tìm được
4
3 3
2
max
R
f = .

Bài tập 9. Cho tam giác đều ABC. Với mỗi điểm M nằm trong mặt phẳng
tam giác, gọi D, E, F lần lượt là hình chiếu của M lên các đường thẳng (BC),
(CA), (AB). Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của biểu thức
MF ME MD
MC MB MA
+ +
+ +
.

Ví dụ 6: (Chọn đội tuyển Việt Nam 2001) Cho x, y, z là các số thực dương
thoả mãn điều kiện 2x + 4y + 7z = 2xyz
Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức x+y+z.

Lời giải: Rút z = (2x + 4y)/(2xy – 7) ta đưa bài toán về bài toán cực trị hai
biến

¦
¹
¦
´
¦
> > >
÷
÷
+
+ + =
7 2 , 0 , 0
min
7 2
4 2
) , (
xy y x
xy
y x
y x y x f

Tính đạo hàm theo y, ta được

2
2
2
) 7 2 (
28 4
1
) 7 2 (
) 4 2 ( 2 ) 7 2 ( 4
1 ) , ( '
÷
+
÷ =
÷
+ ÷ ÷
+ =
xy
x
xy
y x x xy
y x f
y

Từ đó, ta tìm được, với mỗi x có định thì f(x, y) đạt giá trị nhỏ nhất tại điểm
118
2
0
7
1
2
7
x x
y + + =
Khi đó ) (
7
1 2
2
11
) , (
2
0
x g
x x
x y x f = + + + = .
Tính đạo hàm
3
2
2
1
.
7
1
14
2
11
1 ) ( '
x
x
x
x g
+
÷ ÷ = . Phương trình g’(x) = 0 tương
đương với (2x
2
– 11)
2
(x
2
+7) = 784 (với điều kiện 2x
2
> 11) có nghiệm x =
3. Đây chính là điểm cực tiểu (do f  +· khi x  0 và x  +·). Từ đó
.
2
15
) 3 ( ) ( ) , (
min min
= = = g x g y x f

Ngoài các thủ thuật cơ bản như tham số hoá, thay thế và khử dần các biến số
như trong các ví dụ nêu trên, chúng ta còn có thể làm giảm số biến số của
hàm số bằng cách sử dụng các tính chất bất biến của hàm, ví dụ tính thuần
nhất (không đổi đối với phép co dãn), tính đối xứng (không đổi với các
chuyển vị, hoán vị) …

Ví dụ 7. (Đề thi Đại học khối B, 2008) Cho x, y là các số thực thoả mãn
điều kiện x
2
+ y
2
= 1. Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của biểu thức
2
2
2 2 1
) 6 ( 2
y xy
xy x
+ +
+
.

Lời giải: Bài toán này có thể quy về một bài toán cực trị hàm một biến bằng
cách tham số hoá lượng giác quen thuộc x = cost, y = sint. Tuy nhiên, ở đây
ta cũng còn có một cách tiếp cận khác: thay số 1 ở dưới mẫu số bằng x
2
+ y
2

để thu được một biểu thức thuần nhất, tức là
2 2 2
2
2 2
) 6 ( 2
y xy y x
xy x
+ + +
+
sau đó dựa
vào tính thuần nhất này để giảm số biến số của hàm số. Trước hết ta cần hiểu
tại sao lại có đẳng thức

2 2 2
2
) 0 , 0 ( \ ) , (
2
2
1
2 2
) 6 ( 2
min
2 2 1
) 6 ( 2
min
2 2 2
y xy y x
xy x
y xy
xy x
R y x y x
+ + +
+
=
+ +
+
e = +

Rõ ràng ta có

2 2 2
2
1
2
2
1
2 2
) 6 ( 2
min
2 2 1
) 6 ( 2
min
2 2 2 2
y xy y x
xy x
y xy
xy x
y x y x
+ + +
+
=
+ +
+
= + = +

Nhưng do hàm số
2 2 2
2
2 2
) 6 ( 2
) , (
y xy y x
xy x
y x f
+ + +
+
= là hàm thuần nhất (bậc 0, tức
là f(tx,ty) = f(x, y)) nên ta có
119
2 2 2
2
1
2 2 2
2
) 0 , 0 ( \ ) , (
2 2
) 6 ( 2
min
2 2
) 6 ( 2
min
2 2 2
y xy y x
xy x
y xy y x
xy x
y x R y x
+ + +
+
=
+ + +
+
= + e

(từ mọi điểm khác (0, 0) đều có thể co hoặc dãn về 1 điểm nằm trên đường
tròn đơn vị).

Bây giờ ta cần tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số
2 2 2
2
2 2
) 6 ( 2
) , (
y xy y x
xy x
y x f
+ + +
+
= với (x, y) thuộc R
2
\ (0, 0). Với y = 0 thì f(x, y) =
2. Với y = 0, ta đặt t = x/y thì ) (
3 2
) 6 ( 2
) , (
2
2
t g
t t
t t
y x f =
+ +
+
=
Ta có
2 2 2 2
2 2
) 3 2 (
) 3 )( 3 2 ( 4
) 3 2 (
) 12 2 )( 2 2 ( ) 3 2 )( 12 4 (
) ( '
+ +
÷ +
=
+ +
+ + ÷ + + +
=
t t
t t
t t
t t t t t t
t g
Từ đó tìm được g
min
= g(-3/2) = -6, g
max
= g(3) = 3. Chú ý giá trị ở vô cùng
bằng 2.

Bài tập 10. Cho x, y, z là các số thực dương thoả mãn điều kiện (x+y+z)
3
=
32xyz. Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của biểu thức

4
4 4 4
) ( z y x
z y x
P
+ +
+ +
=

Bài tập 11. Cho
1
1 2
) (
2
2
+
÷ +
=
x
x x
x f . Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất
của biểu thức f(x)f(y) với x, y là các số thực thoả mãn điều kiện x + y = 1.

Bài tập 12. (Đề thi cao đẳng khối A, B, D năm 2008) Cho x, y là các số thực
thoả mãn điều kiện x
2
+ y
2
= 2. Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của
biểu thức P = 2(x
3
+y
3
) – 3xy.

Ví dụ 8: Cho a, b, c là các số thực phân biệt, tìm giá trị nhỏ nhất của biểu
thức
( )
|
|
.
|

\
|
÷
+
÷
+
÷
+ +
2 2 2
2 2 2
) (
1
) (
1
) (
1
a c c b b a
c b a
Lời giải: Hàm số ( )
|
|
.
|

\
|
÷
+
÷
+
÷
+ + =
2 2 2
2 2 2
) (
1
) (
1
) (
1
) , , (
a c c b b a
c b a c b a f thuần
nhất bậc 0 còn
2 2 2
) (
1
) (
1
) (
1
) , , (
a c c b b a
c b a g
÷
+
÷
+
÷
= bất biến đối với phép tịnh
tiến : g(a, b, c) = g(a+t, b+t, c+t). Ta sẽ sử dụng các tính chất này để làm
giảm số các biến số của bài toán tìm giá trị nhỏ nhất.
120

Không mất tính tổng quát (do tính đối xứng !), có thể giả sử a > b > c. Đặt a
– b = x, b – c = y thì c – a = -(x+y) và a = c + x + y, b = c+y. Ta có
( )
|
|
.
|

\
|
+
+ + + + + + + = =
2 2 2
2 2 2
) (
1 1 1
) ( ) 2 ( 2 3 ) , , ( ) , , (
y x y x
y y x c y x c c y x g c b a f
Nếu cố định x, y thì g(x, y, c) đạt min khi c = c
0
= -(x+2y)/3. Từ đó
) , (
) (
1 1 1
) (
3
2
) , , ( ) , , (
2 2 2
2 2
0 min
y x h
y x y x
y xy x c y x g c y x g =
|
|
.
|

\
|
+
+ + + + = =
Do tính thuần nhất bậc 0 của hàm số h(x, y), ta chỉ cần tìm giá trị nhỏ nhất
của h(x, y) với x+y = 1, sau đó, sử dụng tính đối xứng của h(x, y), ta biểu
diễn h(x, y) như một hàm theo t = xy (chú ý 0 < t s 1/4):
) (
3
) 1 ( 2
) 1
2 1
)( 1 (
3
2
) , (
2
3
2
t k
t
t
t
t
t y x h =
÷
= +
÷
÷ =
Ta có 0
) 2 ( ) 1 (
3
2
) ( '
2
2
<
+ ÷
÷ =
t
t t
t k trên (0, 1/4] nên k
min
(t) = k(1/4) = 9/2.
Vậy giá trị nhỏ nhất của hàm số ở đề bài là 9/2 (đạt được, chẳng hạn khi x =
y = 1/2, c = -1/2, tức là c = -1/2, b = 0, a = 1/2).

Bài tập 13. (Đề thi chọn đội tuyển trường PTNK năm 1999) Cho x, y là các
số thực thoả mãn điều kiện: 0 s x, y s 2, 1 s x + y s 3. Tìm giá trị lớn nhất
và giá trị nhỏ nhất của biểu thức :
A = x
2
+ y
2
+ xy – 3x – 3y.

Bài tập 14. Cho x, y, z là các số thực thoả mãn điều kiện x + y + z = 0 và x
2

+ y
2
+ z
2
= 6. Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức F = x
2
y + y
2
z + z
2
x.

Bài tập 15. (Đề thi đại học khối D, 2008) Cho x, y là các số thực dương thay
đổi. Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức

2 2
) 1 ( ) 1 (
) 1 )( (
y x
xy y x
+ +
÷ ÷


Bài tập 15. (Chọn đội tuyển Việt Nam 1993) Cho x1, x2, x3, x4 là các số
thực thoả mãn điều kiện . 1
2
1
2
4
2
3
2
2
2
1
s + + + s x x x x
Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của biểu thức
A = (x
1
– 2x
2
+ x
3
)
2
+ (x
2
– 2x
3
+ x
4
)
2
+ (x
2
– 2x
1
)
2
+ (x
3
– 2x
4
)
2
.

Bài tập 16. (Việt Nam 2002) Cho x, y, z là các số thực thoả mãn điều kiện
x
2
+ y
2
+ z
2
= 9. Chứng minh rằng 2(x+y+z) – xyz s 10.
121

3. Cực trị hàm nhiều biến dưới góc nhìn của Toán cao cấp

Với những bài toán ở phổ thông, kể cả các bài toán thi học sinh giỏi các cấp,
các kiến thức giải tích một biến là đủ để xử lý. Tuy nhiên, để có một góc
nhìn tổng quát hơn, để giới thiệu những nét đẹp của toán cao cấp, chúng ta
có thể giới thiệu với các em một cách sơ lược về giải tích nhiều biến,
phương pháp nhân tử Lagrange. Đây cũng là phương pháp để sáng tạo các
bài toán mới, kiểm tra các kết quả sơ cấp khác. Lưu ý, việc giới thiệu các
kiến thức này cho đối tượng nào, ở mức độ nào và nhằm mục đích gì là điều
hết sức phải cân nhắc.

Nguyên lý Fermat có thể mở rộng sang trường hợp nhiều chiều mà không có
thay đổi gì đáng kể. Để tìm các giá trị cực trị của hàm f(x), trong đó x = (x
1
,
x
2
, …, x
n
) e R
n
, ta tìm các điểm dừng từ hệ phương trình
f’(x) = 0  f’
xj
(x
1
, x
2
, …, x
n
) = 0 (j = 1, 2, …, n)
có số phương trình bằng số ẩn số.

Sau đó ta sử dụng định lý Weierstrass (định lý tồn tại), thay đoạn [a, b] bằng
tập compact A – tập đóng và bị chặn - trong không gian R
n
. Đóng ở đây có
nghĩa là nó chứa tất cả các điểm giới hạn của nó.

Tương tự như trong trường hợp một chiều, ta cũng gặp vấn đề tìm các giá trị
cực trị trong một miền mở. Bổ đề dưới đây giúp chúng ta xử lý một số
trường hợp như vậy.

Bổ đề 3. Nếu hàm số f: R
n
 R liên tục và f(x)  +· khi
+· ÷ + + =
2 2
1
... | |
n
x x x thì nó đạt được giá trị nhỏ nhất trong R
n
.

Ví dụ 9: Trong các tam giác nội tiếp trong một đường tròn cho trước, hãy
tìm tam giác có diện tích lớn nhất.

Lời giải: Sử dụng định lý Weierstrass về sự tồn tại của giá trị lớn nhất và giá
trị nhỏ nhất của một hàm liên tục xác định trên một compact, ta suy ra tam
giác A
0
B
0
C
0
với diện tích lớn nhất tồn tại. Sử dụng lý luận hình học quen
thuộc, ta suy ra tam giác A
0
B
0
C
0
này phải đều. Bài toán được giải quyết hoàn
toàn!

122
Ví dụ 10. (Định lý cơ bản của đại số) Một đa thức không đồng nhất hằng số
với hệ số phức bất kỳ luôn luôn có nghiệm phức.

Lời giải: Xét một đa thức bất kỳ p(z) và xét đại lượng |p(z)| như một hàm
của hai biến số thực x và y, trong đó z = x + iy. Theo bổ đề 3, hàm số này
đạt giá trị nhỏ nhất tại một điểm z
0
= (x
0
, y
0
). Không mất tính tổng quát,
bằng cách đổi biến số, có thể giả sử z
0
= 0. Giả sử rằng tại điểm này hàm số
p(z) không bằng 0. Gọi k là số nguyên dương nhỏ nhất sao cho hệ số của z
k

trong đa thức khác 0. Khi đó p(z) = a
0
+ a
k
z
k
+ … + a
n
z
n
, k > 1 và a
k
= 0.
Ngoài ra a
0
= 0 vì a
0
= p(0) = p(z0) = 0. Bây giờ ta lấy một nghiệm phức u
của phương trình a
0
+ a
k
z
k
= 0, tức là một trong những căn phức bậc k của –
a
0
a
k
-1
. Ta có
|p(tu)| = |a
0
+ a
k
t
k
u
k
+ o(t
k
)| = |(1-t
k
)a
0
+ o(t
k
)| < a
0
= p(0),
với t > 0 đủ nhỏ. Mâu thuẫn vì theo giả thiết, z
0
= 0 là điểm hàm số đạt giá
trị nhỏ nhất. Định lý được chứng minh.

Ví dụ 11: (Đề thi chọn đội tuyển trường PTNK năm 1999) Cho x, y là các
số thực thoả mãn điều kiện: 0 s x, y s 2, 1 s x + y s 3. Tìm giá trị lớn nhất
và giá trị nhỏ nhất của biểu thức :
A = x
2
+ y
2
+ xy – 3x – 3y.

Lời giải: Hàm số f(x, y) = x
2
+ y
2
+ xy – 3x – 3y khả vi và liên tục trên
compact D xác định bởi các bất đẳng thức ở đề bài (D là một hình lục giác!)
vì vậy f(x, y) đạt giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất trên D. Các giá trị lớn
nhất và giá trị nhỏ nhất này sẽ đạt được tại các điểm dừng và trên biên của D.

Hệ phương trình tìm điểm dừng có dạng

¹
´
¦
= ÷ +
= ÷ +
0 3 2
0 3 2
x y
y x
có nghiệm duy nhất (x, y) = (1, 1). Giá trị tại điểm này f(1, 1) = -3.

Trên biên x = 0, 1 s y s 2, ta có f(x, y) = y
2
– 3y có max là – 2 (đạt tại (0, 1),
(0, 2)) và min là -9/4 (đạt tại (0, 3/2). Tương tự trên biên y = 0, 1 s x s 2.
Trên biên x = 2, 0 s y s 1, ta có f(x, y) = y
2
– y – 2 có max là -2 (đạt tại (2,
0), (2, 1) và min là -9/4 (đạt tại (2, 1/2).
Tương tự trên biên y = 2, 0 s x s 1.
Trên biên x + y = 1, 0 s x s 1, ta có f(x, y) = x
2
– x – 2 có max là -2 (đạt tại
(0, 1) và (1, 0) và min là -9/4 (đạt tại (1/2, 1/2).
123
Trên biên x+y = 3, 1 s x s 2, ta có f(x, y) = x
2
– 3x có max là -2 (đạt tại (1,
2), (2, 1) và min là -9/4 (đạt tại (3/2, 3/2)).

Từ đó giá trị lớn nhất của f là -2 đạt tại các đỉnh của hình lục giác (0, 1), (0,
2), (1, 2), (2, 1), (2, 0), (1, 0) và giá trị nhỏ nhất là – 3 đạt tại điểm (1, 1).
Vì các compact có thể được mô tả bằng các bất đẳng thức hoặc các đẳng
thức (ví dụ hình cầu x
2
+ y
2
+ z
2
= 1) nên các bài toán cực trị trên compact
có thể quy về bài toán cực trị có điều kiện. Với những bài toán này, chúng ta
sẽ sử dụng phương pháp nhân tử Lagrange để tìm lời giải.

Ta giới thiệu nội dung phương pháp này thông qua trường hợp bài toán cực
trị nhiều biến với một điều kiện ràng buộc:

Để tìm cực trị của hàm số f(x
1
, x
2
, …, x
n
) với điều kiện ràng buộc g(x
1
, x
2
,
…, x
n
) = 0 ta xét hàm
F(ì, x
1
, x
2
, …, x
n
) = f(x
1
, x
2
, …, x
n
) + ìg(x
1
, x
2
, …, x
n
)

Sau đó ta tìm cực trị của F. Chú ý rằng các điểm cực trị này đều thoả mãn
điều kiện g(x
1
, x
2
, …, x
n
) = F’
ì
(ì, x
1
, x
2
, …, x
n
) = 0 nên sẽ là cực trị của f
với điều kiện ràng buộc g(x
1
, x
2
, …, x
n
) = 0.

Ví dụ 12: Tìm giá trị giá trị nhỏ nhất của hàm số f(x, y) = 5x
2
+ 2xy + 3y
2

với điều kiện g(x,y) = 7x
2
+ 2xy + 4y
2
– 3 = 0.

Lời giải: Xét L = f(x, y) + ìg(x, y). Đạo hàm theo các biến x và y, ta được
hệ phương trình

¹
´
¦
= + + +
= + + +
0 ) 8 2 ( 6 2
0 ) 2 14 ( 2 10
y x y x
y x y x
ì
ì
Từ đây tính ì từ các phương trình rồi cho bằng nhau, ta được
x y
x y
y x
y x
2 8
2 6
2 14
2 10
+
+
=
+
+
. Giải phương trình thuần nhất này, ta được y/x bằng – 1
hoặc 2. Thay vào phương trình g(x, y) = 0, ta tìm được một số điểm « nghi
vấn » của cực trị. Tính các giá trị của hàm số f tại các điểm này, ta thu được
giá trị nhỏ nhất đạt tại các điểm (x, y) = (-1/3, 1/3), (x, y) = (1/3, -1/3). Cuối
cùng ta dùng đến định lý về sự tồn tại giá trị nhỏ nhất (g(x, y) = 0 là phương
trình của một ellip, vì thế là compact).

124
Bài tập 17. (Bài toán về Entropi cực đại) Với n số dương x
1
, x
2
, …, x
n
sao
cho , tìm giá trị nhỏ nhất của tổng . (Tổng này với dấu trừ
được gọi là entropi).
¯
=
n
k
k
x
1
¯
=
n
k
k k
x x
1
) ln(

Bài tập 18. Tổng của 5 số thực bằng 1, tổng bình phương của chúng bằng 13
thì giá trị nhỏ nhất của tổng lập phương của chúng bằng bao nhiêu?

Bài tập 19. Tổng của 5 số thực bằng 1, tổng bình phương của chúng bằng 11
thì giá trị lớn nhất của tổng lập phương của chúng bằng bao nhiêu?

Ví dụ 13: (Chọn đội tuyển Việt Nam 2001) Cho x, y, z là các số thực dương
thoả mãn điều kiện 2x + 4y + 7z = 2xyz
Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức x+y+z.

Lời giải: Xét L = x + y + z + ì(2x + 4y + 7z – 2xyz)
Hệ phương trình L
x
= L
y
= L
z
= 0 có dạng

¦
¹
¦
´
¦
= ÷ +
= ÷ +
= ÷ +
0 ) 2 7 ( 1
0 ) 2 4 ( 1
0 ) 2 2 ( 1
xy
zx
yz
ì
ì
ì
Từ đây ta tìm được 2yz = 2 + 1/ì, 2zx = 4 + 1/ì, 2xy = 7 + 1/ì. Mặt khác,
điều kiện 2x + 4y + 7z = 2xyz có thể viết lại thành
2/2yz + 4/2zx + 7/2xy = 1
Thay các biểu thức vừa tìm được ở trên vào, ta tìm được
1
1 7
7
1 4
4
1 2
2
=
+
+
+
+
+ ì
ì
ì
ì
ì
ì

Biến đổi tương đương, ta được phương trình
112ì
3
+ 50ì
2
– 1 = 0
Phương trình này có các nghiệm ì = 1/8,
14
2 4 ± ÷
= ì (loại vì dẫn đến yz <
0). Từ đó ta có 2yz = 10, 2zx = 12, 2xy = 15. Từ đây tính được điểm dừng là
(x, y, z) = (3, 5/2, 2). Sự tồn tại của giá trị nhỏ nhất được đảm bảo bởi bổ đề
3, do đó (3, 5/2, 2) chính là điểm mà hàm số đạt giá trị nhỏ nhất.

Bài tập 20. Cho a, b, c là các số thực dương cho trước và x, y, z là các số
thực dương thay đổi thoả mãn điều kiện xyz = ax + by + cz. Chứng minh
rằng giá trị nhỏ nhất của x + y + z bằng
d ab b a d ca a c d bc c b / 2 / 2 / 2 + + + + + + + + , trong đó d là số thực dương
xác định bởi phương trình
125
1 =
+
+
+
+
+ d c
c
d b
b
d a
a
.

Ví dụ 14: Tìm điểm P nằm trong tam giác sao cho tổng các tỷ số độ dài các
cạnh trên khoảng cách từ P đến các cạnh này đạt giá trị nhỏ nhất.

Lời giải: Gọi a, b, c là độ dài các cạnh của tam giác và x, y, z là khoảng
cách từ P đến các cạnh tương ứng. Ta cần tìm giá trị nhỏ nhất của hàm số f(x,
y, z) = a/x + b/y + c/z. Trong đó các đại lượng x, y, z liên quan với nhau
thông qua diện tích tam giác. Nối P với các đỉnh tam giác, ta được ba tam
giác con tổng diện tích bằng diện tích S của tam giác. Như vậy ax/2 + by/2 +
cz/2 = S. Ta có bài toán:

¦
¹
¦
´
¦
= + +
÷ + + =
S cz by ax
z
c
y
b
x
a
z y x f
2
min ) , , (

Lập nhân tử Lagrange L(ì, x, y, z) = a/x + b/y + c/z + ì(ax + by + cz – 2S).
Hệ phương trình tìm điểm dừng có dạng

¦
¦
¦
¹
¦
¦
¦
´
¦
= + ÷
= + ÷
= + ÷
0
0
0
2
2
2
c
z
c
b
y
b
a
x
a
ì
ì
ì

Từ đây suy ra ngay rằng x = y = z. Tức là P cách đều các cạnh của tam giác.
Suy ra P là tâm đường tròn nội tiếp tam giác.

Ví dụ 15. (Bất đẳng thức Holder) Cho x
1
, x
2
, …, x
n
là các số thực dương, p,
q là các số dương thoả mãn điều kiện 1/p + 1/q = 1. Chứng minh rằng ta có
bất đẳng thức

q
n
k
q
k
p
n
k
p
k
n
k
k k
x x y x
1
1
1
1 1
|
.
|

\
|
|
.
|

\
|
s
¯ ¯ ¯
= = =

Lời giải: Do tính thuần nhất, ta chỉ cần chứng minh rằng nếu
(1) thì . Xét bài toán tìm giá trị lớn nhất của
với điều kiện ràng buộc (1). Xét nhân tử Lagrange
1 , 1
1 1
= =
¯ ¯
= =
n
k
q
k
n
k
p
k
y x
¯
=
n
k
k k
y x
1
1
1
s
¯
=
n
k
k k
y x
|
.
|

\
|
÷ + |
.
|

\
|
÷ + =
¯ ¯ ¯
= = =
1 1
1 1 1
n
k
q
k
n
k
n
k
p
k k k
y x y x L u ì
126
Hệ phương trình tìm điểm dừng có dạng

¦
¹
¦
´
¦
= = +
= = +
÷
÷
n i py x
n i px y
q
i i
p
i i
,..., 1 , 0
,..., 1 , 0
1
1
u
ì
Viết n phương trình đầu tiên dưới dạng y
i
= (-ìp)x
i
p-1
, lấy luỹ thừa q rồi cộng
lại vế theo vế, với chú ý rằng (p-1)q = p, ta suy ra -ìp = 1, suy ra y
i
= x
i
p-1
.
Đây là điểm dừng và là điểm hàm số đạt giá trị lớn nhất. Nhưng rõ
ràng giá trị lớn nhất này bằng 1 nên ta có điều phải chứng minh.
¯
=
n
k
k k
y x
1

Cuối cùng, chúng ta sẽ bình luận lời giải của một số bài toán bất đẳng thức
dưới góc nhìn của toán cao cấp.

Ví dụ 16. Cho n > 2 và x
1
, …, x
n
; y
1
, …, y
n
là 2n số thực thoả mãn điều kiện

¯ ¯ ¯
= = =
= = =
n
i
n
i
i i i
n
i
i
b a b a
1 1
2
1
2
, 0 , 1 , 1
Chứng minh rằng .
2
1
2
1
n b a
n
i
i
n
i
i
s |
.
|

\
|
+ |
.
|

\
|
¯ ¯
= =
Lời giải: Bất đẳng thức khá khó chịu này có một lời giải hết sức ngắn gọn
và ấn tượng. Đặt Ta có
¯ ¯
= =
= =
n
i
i
n
i
i
b B a A
1 1
. ,
(1 – Aa
i
– Bb
i
)
2
> 0 => 1 – 2Aa
i
– 2Bb
i
+ 2ABa
i
b
i
+ A
2
a
i
2
+ B
2
b
i
2
> 0
Cho i chạy từ 1 đến n rồi cộng các bất đẳng thức lại vế theo vế, chú ý rằng
ta được n > A
2
+ B
2
chính là điều phải chứng
minh.
¯ ¯ ¯
= = =
= = =
n
i
n
i
i i i
n
i
i
b a b a
1 1
2
1
2
, 0 , 1 , 1

Dưới góc nhìn của toán sơ cấp thì khó có thể giải thích được tại sao chúng ta
lại nghĩ ra được lời giải này, tại sao lại biết để bình phương các đại lượng 1
– Aa
i
– Bb
i
rồi cộng lại? Chúng ta sẽ lại phải đổ cho « kinh nghiệm », « óc
phán đoán » hay « nhạy cảm toán học » … Toán cao cấp sẽ giúp chúng ta
giải thích được lời giải độc đáo này:

Xét bài toán tìm giá trị lớn nhất của hàm số với các
điều kiện ràng buộc
2
1
2
1
) , ( |
.
|

\
|
+ |
.
|

\
|
=
¯ ¯
= =
n
i
i
n
i
i
b a b a f
= , 0
¯ ¯ ¯
= = =
= =
n
i
n
i
i i i
n
i
i
b a b a
1 1
2
1
2
, 1 , 1
Lập nhân tử Langrange
127

¯ ¯ ¯ ¯ ¯
= = = = =
+ |
.
|

\
|
÷ + |
.
|

\
|
÷ + |
.
|

\
|
+ |
.
|

\
|
=
n
i
i i
n
i
i
n
i
i
n
i
i
n
i
i
b a b a b a L
1 1
2
1
2
2
1
2
1
1 1 u n ì
Các phương trình tìm điểm dừng có dạng
2A

+ 2ìa
i
+ ub
i
= 0 i = 1, 2, …, n
2B + 2nb
i
+ ua
i
= 0 i = 1, 2, …, n
Từ hệ này, nếu 4ìn - u
2
= 0 thì tất cả các a
i
bằng nhau và tất cả các b
i
bằng
nhau. Điều này không thể xảy ra. Do đó ta phải có 4ìn - u
2
= 0. Lúc này,
để hệ có nghiệm, ta lại phải có A/B = 2ì/u = u/2n. Ngoài ra, ta có

¯ ¯
= =
÷ ÷ = ÷ ÷ = =
n
i
i i
n
i
i i
A a A a b a
1
2
1
2 2 ) 2 2 ( 0 ì ì u
Suy ra 2ì = -2A
2
và u = -2AB. Từ đó ta có điều kiện 1 – Aa
i
– Bb
i
= 0. Như
vậy tại điểm dừng ta có các hệ thức 1 – Aa
i
– Bb
i
= 0 và đây chính là cơ sở
để ta “mạnh dạn” thực hiện các phép bình phương nói trên.

Ví dụ 17. (IMO Shortlist 2007) Cho a
1
, a
2
, …, a
100
là các số thực không âm
thoả mãn điều kiện a
1
2
+ a
2
2
+ … + a
100
2
= 1. Chứng minh rằng
a
1
2
a
2
+ a
2
2
a
3
+ … + a
100
2
a
1
< 12/25.
Lời giải: Đặt .(Như thường lệ, ta xét các chỉ số theo môđun 100,
tức là ta đặt a
101
= a
1
, a
102
= a
2
)
¯
=
+
=
100
1
1
2
k
k k
a a S

Áp dụng bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacopsky-Schwarz cho các dãy (a
k+1
) và
(a
k
2
+2a
k+1
a
k+2
) và sau đó là bất đẳng thức Cauchy cho các số a
k+1
2
và a
k+2
2
,

¯ ¯
¯ ¯
¯ ¯ ¯
=
+ +
=
+ + + +
=
+ + + +
=
+ +
=
+ +
=
+
=
+ + +
+ + = + + + s
+ + = |
.
|

\
|
+ =
|
.
|

\
|
+ |
.
|

\
|
s |
.
|

\
|
+ =
100
1
2
2
2 2
1
2 4
100
1
2
2
2
1
2
2
2
1
2 4
100
1
2
2
2
1 2 1
2 4
100
1
2
2 1
2
100
1
2
2 1
2
100
1
2
1
2
100
1
2 1
2
1
2
) 2 6 ( ) 4 ) ( 2 (
) 4 4 ( ) 2 ( . 1
) 2 ( ) 2 ( ) 3 (
k
k k k k k
k
k k k k k k
k
k k k k k k
k
k k k
k
k k k
k
k
k
k k k k
a a a a a a a a a a a
a a a a a a a a a
a a a a a a a a S
Áp dụng các đánh giá hiển nhiên sau
¯ ¯
= =
+ +
|
.
|

\
|
s + +
100
1
2
100
1
2 2
2
2 2
1
2 4
) 2 2 (
k k
k k k k k k
a a a a a a và
ta thu được
¯ ¯ ¯
= = =
÷ +
|
.
|

\
|
|
.
|

\
|
s
100
1
50
1
2
2
50
1
2
1 2
2
1
2
k i
i
i
i k k
a a a a
, 2 1 4 ) 3 (
2
50
1
2
2
50
1
2
1 2
50
1
2
2
50
1
2
1 2
2
100
1
2 2
= |
.
|

\
|
+ + s |
.
|

\
|
|
.
|

\
|
+ |
.
|

\
|
s
¯ ¯ ¯ ¯ ¯
= =
÷
= =
÷
= i
i
i
i
i
i
i
i
i
k
a a a a a S
Từ đó
128 128
. 48 . 0
25
12
4714 . 0
3
2
= < ~ s S

Ở đây, các bước biến đổi và đánh giá đều dễ hiểu, mặc dù phức tạp hơn ví
dụ trước. Tuy nhiên, cũng như ở lời giải của ví dụ 16, việc tách

¯
=
+ + +
+ =
100
1
2 1
2
1
) 2 ( 3
k
k k k k
a a a a S
khá khó hiểu và thiếu tự nhiên. Điều này sẽ trở nên dễ hiểu hơn nếu ta áp
dụng phương pháp nhân tử Lagrange và thấy rằng giá trị lớn nhất của biểu
thức đề bài đạt được tại các giá trị của a
i
thoả mãn hệ phương trình
với mọi k = 1, 2, …, 100. Chính sự tỷ lệ tại điểm cực trị
giúp chúng ta mạnh dạn sử dụng bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacopsky-
Schwarz để đánh giá.
k k k k
a a a a ì 2 2
1
2
1
= +
+ ÷

Bài tập 21. (Theo IMO Shortlist 1995) Cho a, b, c là các số thực dương cho
trước và x, y, z là các số thực dương thoả mãn điều kiện x + y + z = 1. Tìm
giá trị lớn nhất của biểu thức
4xyz – (a
2
x + b
2
y + c
2
z)

Bài tập 22. (IMO 1984) Cho x, y, z là các số thực không âm thoả mãn điều
kiện x + y + z = 1. Chứng minh rằng
.
27
7
2 0 s ÷ + + s xyz zx yz xy

Bài tập 23. (Chọn đội tuyển Việt Nam 1993) Cho x1, x2, x3, x4 là các số
thực thoả mãn điều kiện . 1
2
1
2
4
2
3
2
2
2
1
s + + + s x x x x Tìm giá trị lớn nhất và giá
trị nhỏ nhất của biểu thức
A = (x
1
– 2x
2
+ x
3
)
2
+ (x
2
– 2x
3
+ x
4
)
2
+ (x
2
– 2x
1
)
2
+ (x
3
– 2x
4
)
2
.










129
130
Tài liệu tham khảo
n,
ạp chí “Truyền bá toán học” số 9 năm 2005, trang 32-55. (tiếng Nga)
Mậu, Bất đẳng thức – Định lý và áp dụng, Nhà xuất bản
iáo dục 2006.
uyện về maximum và minimum, Nhà xuất mản
CCME, 2006. (tiếng Nga)
ympiad (1990-2006) Selected Problems,
ducation Publishing House, 2007.
, Toán học và Tuổi trẻ,
đề thi Olympic Toán các nước, đề thi Đại học 2008.


1. J.Brinkhouse & V.Iu.Protasov, Lý thuyết cực trị qua các ví dụ đơn giả
T

2. Nguyễn Văn
G

3. V.Tikhomirov, Các câu ch
M

4. The Vietnamese Mathematical Ol
E

5. Các nguồn tài liệu trên Internet, các tạp chí Kvant

131
Hệ đếm và ứng dụng

Tạ Duy Phượng, Viện Toán Học



Lời nói đầu

HÖ ®Õm vμ øng dông ®−îc biªn so¹n nh− mét chuyªn ®Ò
dμnh cho gi¸o viªn phæ th«ng t¹i tr−êng hÌ båi d−ìng gi¸o viªn
2008 do Tr−êng §¹i häc Khoa häc Tù nhiªn, §¹i häc Quèc gia
Hμ Néi tæ chøc. Xin ®−îc ch©n thμnh c¸m ¬n Gi¸o s− NguyÔn
V¨n MËu ®· gîi ý t¸c gi¶ viÕt chuyªn ®Ò nμy.

KiÕn thøc to¸n häc trong chuyªn ®Ò chñ yÕu n»m trong
ch−¬ng tr×nh to¸n phæ th«ng, nh−ng ®−îc tr×nh bμy víi ®Þnh
h−íng g¾n kÕt chÆt chÏ víi c¸c thμnh tùu cña to¸n häc vμ tin häc
hiÖn ®¹i, ®ång thêi còng minh häa øng dông cña hÖ ®Õm gi¶i
nhiÒu bμi to¸n thi häc sinh giái cÊp quèc gia vμ quèc tÕ.

Néi dung chuyªn ®Ò gåm bèn phÇn chÝnh:

1. C¸c kiÕn thøc c¬ b¶n cña hÖ ®Õm c¬ sè bÊt k×. Sö dông m¸y
tÝnh khoa häc (m¸y tÝnh bá tói, m¸y tÝnh cÇm tay) Vianacal
Vn-570 MS (vμ c¸c m¸y t−¬ng ®−¬ng Casio fx-570 MS,
Casio fx-570 ES) hoÆc phÇn mÒm tÝnh to¸n Maple ®Ó ®æi
biÓu diÔn cña mét sè tõ mét c¬ sè nμy sang c¬ sè kh¸c vμ
tÝnh to¸n sè häc trªn hÖ ®Õm c¬ sè bÊt k×.
2. LÝ thuyÕt sè trªn hÖ ®Õm c¬ sè bÊt k× vμ c¸c vÊn ®Ò liªn
quan.

132
3. øng dông cña hÖ ®Õm trong gi¶i c¸c bμi to¸n thi häc sinh giái
Quèc gia vμ Quèc tÕ.
4. øng dông cña hÖ ®Õm trong c«ng nghÖ th«ng tin vμ trong
cuéc sèng hiÖn ®¹i.





Ch−¬ng 1.
HÊ ÐÊM


§1. HÊ ÐÊM CO SÔ 10
§Ó cã thÓ lμm viÖc ®−îc víi c¸c sè (céng, trõ, nh©n, chia,
…), tr−íc tiªn ta cÇn ph¶i biÕt gäi vμ viÕt chóng. HÖ ®Õm lμ
c¸ch ®Æt tªn vμ viÕt c¸c sè d−íi d¹ng c¸c kÝ tù (kÝ hiÖu). Mét hÖ
®Õm th−êng sö dông mét sè kÝ tù kh¸c nhau ®Ó biÓu thÞ c¸c sè.
HÖ ®Õm ®−îc dïng nhiÒu nhÊt lμ hÖ c¬ sè 10. §iÒu nμy cã
nguyªn nh©n lÞch sö, chø kh«ng ph¶i chØ lμ lÝ do to¸n häc:
ng−êi cæ ®¹i, khi b¾t ®Çu biÕt ®Õm, ®· dïng 10 ngãn tay trªn
hai bμn tay ®Ó ®Õm.
Trong hÖ c¬ sè 10 (hÖ gåm 10 kÝ tù), ta dïng c¸c kÝ tù 0,
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 ®Ó biÓu diÔn c¸c sè. ThÝ dô, sè 1975 vμ
2008 ®−îc viÕt trong hÖ c¬ sè 10 nh− sau:
3 2 1 0
1975 1.1000 9.100 7.10 5.1 1.10 9.10 7.10 5.10 = + + + = + + + ;
3 2 1 0
2008 2.1000 0.100 0.10 3 2.10 0.10 0.10 8.10 = + + + = + + + .
Nh− vËy, ta ®· viÕt sè 1975 (2008) d−íi d¹ng tæng c¸c luü
thõa cña 10. C¸c ch÷ sè 1,9,7,5 (2,0,0,8) ®−îc gäi t−¬ng øng lμ
ch÷ sè hμng ngh×n, hμng tr¨m, hμng chôc vμ hμng ®¬n vÞ.

133
Trong hÖ ®Õm La M·, mçi kÝ tù chØ cã mét gi¸ trÞ nhÊt ®Þnh, thÝ
dô, sè 35=XXXV trong hÖ La M· cã ba ch÷ sè X (b»ng 10) ë ba
vÞ trÝ kh¸c nhau, nh−ng ®Òu cã gi¸ trÞ nh− nhau (b»ng 10).
Trong hÖ c¬ sè 10 (vμ c¸c hÖ c¬ sè vÞ trÝ kh¸c), mçi ch÷ sè
ë vÞ trÝ kh¸c nhau (hμng chôc, hμng tr¨m,…) cã gi¸ trÞ kh¸c
nhau, mçi ®¬n vÞ ë vÞ trÝ nμy gÊp (hoÆc kÐm) 10 lÇn ®¬n vÞ ë vÞ
trÝ ®øng sau (®øng tr−íc) nã. ThÝ dô, sè 1010 cã hai ch÷ sè 1,
nh−ng ch÷ sè 1 ë hμng ngh×n cã trÞ gi¸ lμ 1000, gÊp 100 lÇn ch÷
sè 1 ë hμng chôc (cã gi¸ trÞ lμ m−êi).
T−¬ng tù nh− 1975 vμ 2008, mét sè tù nhiªn bÊt k× bao
giê còng biÓu diÔn ®−îc qua c¸c kÝ tù 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 vμ
lòy thõa cña 10. Ta nãi ®ã lμ biÓu diÔn cña sè tù nhiªn trong hÖ
c¬ sè 10 vμ 10 lμ c¬ sè cña hÖ ®Õm c¬ sè 10.
C¸c qui t¾c tÝnh to¸n sè häc (céng, trõ, nh©n, chia,…)
trong hÖ c¬ sè 10 kh¸ ®¬n gi¶n vμ quen thuéc. Tuy nhiªn, ®Ó dÔ
hiÓu vμ thuËn lîi h¬n khi tr×nh bμy tÝnh to¸n trong c¸c hÖ c¬ sè
kh¸c, tr−íc tiªn chóng ta sÏ xem xÐt vμ ph©n tÝch viÖc thùc
hiÖn c¸c phÐp to¸n trong hÖ c¬ sè 10.
§Ó céng hai sè (cã nhiÒu ch÷ sè) trong c¬ sè 10, chóng ta
sö dông mét qui t¾c quen thuéc lμ céng hμng däc (theo cét): c¸c
ch÷ sè cïng hμng (®¬n vÞ, chôc, tr¨m,…) cña hai sè ®øng th¼ng
nhau theo cét. §Çu tiªn ta céng hai ch÷ sè hμng ®¬n vÞ, råi tiÕp
tôc ®Õn c¸c hμng tiÕp theo tõ ph¶i sang tr¸i. Vμ cã thÓ cã nhí
sang hμng cao h¬n nÕu tæng hai sè cña cét ®ã v−ît qu¸ 10. ThÝ
dô, ®Ó céng 14553 víi 35541 ta viÕt hai sè nμy d−íi d¹ng cét vμ
céng hμng däc, ®−îc tæng ë hμng ®¬n vÞ lμ 4, tæng ë hμng chôc
lμ 9, tæng ë hμng tr¨m lμ 10, viÕt 0 vμ nhí 1 sang hμng ngh×n,
tæng ë hμng ngh×n lμ 9 nhí 1 lμ 10, viÕt 0 nhí 1 sang hμng chôc
ngh×n, tæng ë hμng chôc ngh×n lμ 4, nhí 1 lμ 5. VËy tæng hai sè
®· cho lμ 50094. Ta cã:
1 4 5 5 3
+ 3 5 5 4 1
------------------

134
5 0 0 9 4
NhËn xÐt: Sè 35541 lμ sè viÕt theo thø tù ng−îc l¹i cña 14553.
NÕu b©y giê l¹i lÊy 50094 céng víi chÝnh sè ®ã ®−îc viÕt theo
thø tù ng−îc l¹i th× ta ®−îc 50094+49005=99099 lμ mét sè ®èi
xøng (c¸c ch÷ sè ®èi xøng nhau qua ch÷ sè ®øng gi÷a). §iÒu
nμy kh«ng ph¶i lμ ngÉu nhiªn: Céng mét sè bÊt k× víi chÝnh sè
®ã nh−ng viÕt theo thø tù ng−îc l¹i, ®−îc tæng ta l¹i lμm nh−
vËy, sau mét sè h÷u h¹n b−íc sÏ ®−îc mét sè lμ sè ®èi xøng.
Víi phÐp trõ ta còng lμm t−¬ng tù nh− phÐp céng, chØ
kh¸c mét ®iÒu lμ cã khi ph¶i “vay” mét ®¬n vÞ ë hμng cao h¬n
(b»ng 10 ®¬n vÞ ë hμng thÊp h¬n) sang cho hμng thÊp h¬n. ThÝ
dô, ®Ó trõ 987654321 cho 12345678 ta còng viÕt chóng theo cét
däc vμ lμm phÐp trõ nh− sau:
9 8 7 6 5 4 3 2 1
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9
------------------------
8 6 4 1 9 7 5 3 2
Trong phÐp trõ nμy, ph¶i vay 1 ®¬n vÞ cña hμng chôc ®Ó ®−îc
11 ®¬n vÞ vμ trõ 9 ®−îc 2, vay 1 ®¬n vÞ ë hμng tr¨m ®Ó ®−îc 12
®¬n vÞ ë hμng chôc vμ trõ 9 (8 céng 1 ®· vay) ®−îc 3,…, cuèi
cïng ta ®−îc:
987654321-12345678=864197532.
§iÒu thó vÞ: Sè trõ, sè bÞ trõ vμ hiÖu sè ®Òu lμ c¸c sè cã 9 ch÷
sè chøa ®ñ 9 ch÷ sè kh¸c nhau.
PhÐp nh©n hai sè dÉn ®Õn c¸c phÐp nh©n c¸c sè cã mét
ch÷ sè vμ c¸c phÐp céng. Trong phÐp nh©n, b¶ng cöu ch−¬ng
(chøa tÊt c¶ c¸c kh¶ n¨ng nh©n hai sè cã mét ch÷ sè víi nhau)
sÏ gióp ta nh©n nhanh, v× vËy bÊt k× häc sinh nμo còng ph¶i
häc thuéc. ThÝ dô, ®Ó nh©n 532 víi 14 ta lμm nh− sau:
5 3 2
× 1 4
---------------
2 1 2 8

135
+ 5 3 2
--------------
7 4 4 8
Tr−íc tiªn nh©n sè 4 ë hμng ®¬n vÞ víi 532 ®−îc 2128, sau ®ã
nh©n sè 1 ë hμng chôc víi 532 ®−îc 5320 (viÕt lμ 532 nh−ng
dÞch sang ph¶i mét cét). Céng hai hμng nμy theo cét däc ta
®−îc 7448.
§iÒu thó vÞ: Ta cã 532×14=98×76=7448, trong ®ã 9 ch÷ sè 1, 2,
3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 ®−îc chia thμnh bèn sè, mét sè cã ba ch÷ sè vμ
3 sè cã hai ch÷ sè sao cho tÝch cña chóng b»ng nhau. C¸c sè
nh− vËy kh«ng nhiÒu, ng−êi ta míi chØ biÕt 10 tÝch sau ®©y:
158×23 = 79×46=3634; 138×27=69×54=3726;
134×29=67×58=3886; 174×23=69×58=4002;
146×29=58×73=4234; 186×27=54×93=5022;
174×32 = 96×58=5568; 158×32=64×79=5056;
584×12=73×96=7008; 532×14=98×76=7448.
Bμi tËp 1. B×nh ph−¬ng cña mét sè tËn cïng b»ng 5 (tøc lμ sè
d¹ng
1 2 1
... 5
n n
x x x x
÷
cã thÓ tÝnh nh− lμ tÝch
1 2 1
...
n n
x x x x
÷
×(
1 2 1
... 1
n n
x x x x
÷
+ )
vμ thªm 25 vμo bªn ph¶i cña tÝch ®ã.
H·y chøng minh qui t¾c trªn.
Gi¶i: §Ó cho gän ta kÝ hiÖu
1 2 1
... 5 5
n n
x x x x a
÷
= . Khi Êy
2
2 2
5 (10 5) 100 100 25
100 ( 1) 25 ( 1)00 25 ( 1)25.
a a a a
a a a a a a
= + = + +
= + + = + + = +

Lêi b×nh: Qui t¾c trªn cho phÐp tÝnh b×nh ph−¬ng cña sè cã tËn
cïng b»ng 5 v−ît qu¸ 10 ch÷ sè trªn m¸y tÝnh bá tói. ThÝ dô,
®Ó tÝnh 987645
2
ta tÝnh trªn m¸y tÝnh khoa häc:
98764 98765 9754426460 × = .
Tõ qui t¾c trªn suy ra 987645
2
=975442646025.
NÕu tÝnh trùc tiÕp th× ®−îc: 987645
2
=9.75442646
11
10 × nªn ta
ch−a biÕt ®−îc c¸c ch÷ sè cuèi cïng lμ bao nhiªu nÕu kh«ng
lμm nh− trªn. (TÊt nhiªn ta còng cã thÓ lμm tiÕp nh− sau:

136
÷ 9.75 EXP 11 = (42646025),
vμ còng ®−îc 987645
2
=975442646025).
PhÐp chia còng ®−îc thùc hiÖn bëi c¸ch chia theo cét, nã
®−îc thùc hiÖn qua c¸c phÐp chia c¸c sè cã mét ch÷ sè, phÐp
nh©n vμ phÐp trõ. ThÝ dô, ®Ó chia 851 cho 37 ta lÊy 85 chia 37
®−îc 2, nh©n 2 víi 37 ®−îc 74, viÕt xuèng d−íi 85. LÊy 85 trõ
74 cßn 11. H¹ tiÕp sè 1 ë hμng ®¬n vÞ ®−îc 111, chia cho 37
®−îc 3. Nh©n 3 víi 37 ®−îc 111, viÕt xuèng d−íi hμng 111, trõ
cho nhau ®−îc 0. Nh− vËy, 851 chia hÕt cho 37 (®−îc 23).
851 37
- 74 23
--------------
111
-111
-------------
0
§iÒu thó vÞ: Mét sè cã ba ch÷ sè chia hÕt cho 37 th× ho¸n vÞ
vßng quanh cña nã còng chia hÕt cho 37. ThÝ dô:
851:37=23; 518:37=14; 185:37=5.

§2. HÊ ÐÊM CO SÔ BÂT KÌ
Ngoμi hÖ ®Õm c¬ sè 10, cßn nhiÒu hÖ ®Õm c¬ sè kh¸c n÷a.
Ng−êi Babilon ®· dïng hÖ ®Õm c¬ sè 60, mμ ngμy nay ta vÉn
dïng ®Ó tÝnh thêi gian vμ ®o gãc. Ngoμi lÝ do 60 lμ −íc cña 360
(sè ngμy trong mét n¨m theo quan s¸t cña ng−êi Babilon), hÖ
®Õm nμy ®−îc sö dông réng r·i lμ v× 60 cã rÊt nhiÒu −íc sè: 1,
2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30, 60, do ®ã còng kh¸ thuËn tiÖn
trong tÝnh to¸n. Tuy nhiªn, hÖ ®Õm c¬ sè 60 cÇn qu¸ nhiÒu kÝ
tù (60 kÝ tù) nªn ngμy nay kh«ng cßn th«ng dông nh− c¬ sè 10.
Cho tíi nay, ë nhiÒu d©n téc vÉn cßn sö dông hÖ ®Õm c¬
sè 12, xuÊt ph¸t tõ viÖc sö dông 12 ®èt trªn bèn ngãn tay (trõ
ngãn trá) cña mét bμn tay ®Ó ®Õm ®å vËt. ThÝ dô, mét sè n¬i ë

137
n«ng th«n hiÖn nay vÉn cßn gäi (vμ tÝnh to¸n khi mua b¸n) 12
qu¶ lμ mét chôc (mét t¸). HÖ c¬ sè 12 gåm 12 kÝ tù: 0, 1, 2, 3, 4,
5, 6, 7, 8, 9, 0 (lμ 10 trong hÖ c¬ sè 10) vμ 1 (lμ 11 trong hÖ c¬
sè 10). Còng cã khi ng−êi ta chän 12 kÝ tù sau: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6,
7, 8, 9, 10, 11. Sè 0 (hay 10) nhiÒu khi cßn ®−îc kÝ hiÖu lμ X .
Mét sè d©n téc CËn §«ng vμ Trung Quèc tr−íc ®©y ®· sö
dông hÖ ®Õm c¬ sè 5, do quen tÝnh to¸n trªn 5 ngãn tay cña
mét bμn tay.
Mét sè n−íc T©y ¢u hμng ngh×n n¨m tr−íc ®©y ®· sö
dông hÖ ®Õm c¬ sè 20, mμ hiÖn nay vÉn cßn bãng d¸ng trong
ng«n ng÷ vμ ®ång tiÒn Ph¸p: t¸m m−¬i tiÕng Ph¸p quatre-
vingts (4 lÇn 20, quatre lμ bèn, vingt lμ 20), 1 ®ång fr¨ng b»ng
20 xu,... C¸c ®¬n vÞ ®o l−êng vμ tÝnh to¸n (kho¶ng c¸ch, khèi
l−îng, tiÒn tÖ,…) vÉn cßn cã sù tham gia cña viÖc sö dông
nh÷ng hÖ ®Õm cò (1 foot b»ng 12 inches, …).
Trong thêi ®¹i th«ng tin, do nhu cÇu tÝnh to¸n trªn m¸y
tÝnh, l¹i xuÊt hiÖn viÖc sö dông nh÷ng hÖ c¬ sè míi: hÖ ®Õm c¬
sè 2 (hÖ nhÞ ph©n) vμ c¸c hÖ ®Õm cã c¬ sè lòy thõa cña 2 (hÖ
®Õm c¬ sè 8 vμ hÖ ®Õm c¬ sè 16). HÖ ®Õm c¬ sè 2 lμ hÖ chØ gåm 2
kÝ hiÖu: 0 vμ 1. Mäi sè trong hÖ c¬ sè 2 ®Òu ®−îc biÓu diÔn d−íi
d¹ng hai ch÷ sè 0 vμ 1. V× hÖ c¬ sè 2 chØ gåm 2 kÝ tù lμ 0 vμ 1
nªn t−¬ng thÝch víi kÜ thuËt (c¸c ®Ìn ®iÖn tö chØ cã hai tr¹ng
th¸i: ®ãng hoÆc ng¾t ®iÖn) vμ tÝnh to¸n trong hÖ sè nμy rÊt ®¬n
gi¶n. HÖ ®Õm c¬ sè 2 kh«ng chØ quan träng trong tÝnh to¸n trªn
m¸y tÝnh mμ cßn cã nhiÒu øng dông tuyÖt vêi trong thùc tÕ (lý
thuyÕt mËt m·, truyÒn th«ng tin,…). Tuy nhiªn, ®Ó biÓu diÔn
mét sè lín, ta cÇn rÊt nhiÒu ch÷ sè (0 vμ 1), v× vËy ng−êi ta cßn
dïng thªm c¸c hÖ ®Õm c¬ sè 8 (lμ hÖ ®Õm gåm 8 ch÷ sè 0, 1, 2,
3, 4, 5, 6, 7) vμ hÖ ®Õm c¬ sè 16 gåm 16 kÝ tù: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6,
7, 8, 9, A (lμ 10 trong hÖ c¬ sè 10), B (lμ 11 trong hÖ c¬ sè 10), C
(lμ 12 trong hÖ c¬ sè 10), D (lμ 13 trong hÖ c¬ sè 10), E (lμ 14
trong hÖ c¬ sè 10), F (lμ 15 trong hÖ c¬ sè 10), ®Ó tiÖn biÓu diÔn
vμ hç trî tÝnh to¸n cho hÖ c¬ sè 2. Ng−êi ta còng dïng c¸c hÖ

138
hçn hîp, thÝ dô, chuyÓn mét sè sang hÖ hçn hîp c¬ sè 2 –c¬ sè
10 hoÆc hÖ hçn hîp c¬ sè 2–c¬ sè 8 ®Ó m¸y thùc hiÖn tÝnh to¸n
®−îc thuËn tiÖn h¬n.
Cho hai sè tù nhiªn a vμ k . Khi Êy tån t¹i duy nhÊt mét
biÓu diÔn cña a d−íi d¹ng ®a thøc cña k :
1
1 1 0
...
n n
n n
a a k a k a k a
÷
÷
= + + + + ,
trong ®ã c¸c hÖ sè
i
a tháa m·n ®iÒu kiÖn 0 1
i
a k s s ÷ , 0,1,..., i n = .
§iÒu nμy cã thÓ dÔ dμng chøng minh ®−îc. ThËt vËy, chia a
cho k ta t×m ®−îc duy nhÊt sè b a < vμ
1
a sao cho
0
a bk a = + ,
trong ®ã
0
0 1 a k s s ÷ . L¹i chia b cho k ta ®−îc
1 1
b b k a = + , trong
®ã
1
0 1 a k s s ÷ ,
1
b b < . Suy ra
2
1 1 0 1 1 0
( ) a b k a k a b k a k a = + + = + + .
TiÕp tôc chia
1
b cho k ta l¹i ®−îc
1 2 2
. b b k a = + ,
1
0 1 a k s s ÷ ,
2 1
b b < .
Do ®ã
2 2 3 2
1 1 0 2 2 1 0 2 2 1 0
( ) a b k a k a b k a k a k a b k a k a k a = + + = + + + = + + + .
TiÕp tôc qu¸ tr×nh nμy, cuèi cïng ta cã biÓu diÔn
1
1 1 0
...
n n
n n
a a k a k a k a
÷
÷
= + + + + ,
víi 0 1
i
a k s s ÷ , 0,1,..., i n = .
Ta cã thÓ dÔ dμng t×m ®−îc bËc n cña ®a thøc trªn. ThËt
vËy, v× a cã n ch÷ sè nªn
1 n n
k a k
÷
< < . Suy ra 1 log
k
n a n ÷ < < hay
| |
log
log 1 1
log
k
a
n a
k

= + = +


,
trong ®ã
| | x lμ phÇn nguyªn cña x , cßn
10
lg log b b = .
Gièng nh− hÖ c¬ sè 10, ®Ó biÓu diÔn mét sè a trong hÖ c¬
sè k (gåm k kÝ tù), ta viÕt sè ®ã d−íi d¹ng ®a thøc cña k :
1
1 1 0
...
n n
n n
a a k a k a k a
÷
÷
= + + + + . (*)
C¸c hÖ sè
i
a , 0 1
i
a k s s ÷ , 0,1,..., i n = ®−îc gäi lμ c¸c ch÷ sè cña a ,
cßn biÓu diÔn (*) ®−îc gäi lμ biÓu diÔn cña a trong hÖ c¬ sè k .
§Ó chØ râ biÓu diÔn mét sè trong c¬ sè k , ng−êi ta th−êng
®Ó sè ®ã trong ngoÆc kÌm theo chØ sè k ë d−íi. Trong nhiÒu

139
tr−êng hîp, ng−êi ta bá dÊu ngoÆc mμ viÕt chØ sè k ë d−íi sè
®ã ë bªn ph¶i. ThÝ dô, sè 2006 ®−îc biÓu diÔn d−íi d¹ng c¬ sè
10, c¬ sè 2, c¬ sè 8, c¬ sè 16 vμ c¸c c¬ sè kh¸c nh− sau:
3 2 1 0
10
2006 2.1000 0.100 0.10 3 2.10 0.10 0.10 6.10 = + + + = + + + ;
10 9 8 7 6 4 2
10 2
2006 2 2 2 2 2 2 2 2 (11111010110) = + + + + + + + = ;
2 0
10 16
2006 7.16 13.16 6.16 (7 6) D = + + = ;
3 2 1 0
10 8
2006 3.8 7.8 2.8 6.8 (3726) = + + + = ;
2 0
10 20
2006 5.20 6.20 (506) = + = ;
3 2 1 0
10 12
2006 1.12 1.12 11.12 2.12 (1112) = + + + = ;
4 3 0
10 5
2006 3.5 1.5 1.3 1.3 (31011) = + + + = ;
6 5 3 1 0
10 3
2006 2.3 2.3 2.3 2.3 2.3 (2202022) = + + + + = .
ChuyÓn ®æi biÓu diÔn cña mét sè trong c¬ sè nμy sang c¬
sè kh¸c trªn m¸y tÝnh sÏ ®−îc tr×nh bμy trong §4.
Bμi tËp 2. Thμy gi¸o nãi: Líp t«i cã 100 häc sinh, trong ®ã cã 24
b¹n trai vμ 32 b¹n g¸i. §Çu tiªn b¹n cã thÓ ng¹c nhiªn, nh−ng
sau ®ã b¹n hiÓu ra r»ng thμy gi¸o ®· sö dông kh«ng ph¶i hÖ c¬
sè 10. Hái r»ng thμy gi¸o ®· dïng hÖ c¬ sè mÊy?
Gi¶i: Gäi x lμ c¬ sè cÇn t×m. Khi Êy
2
10
100
x
x = ;
10
24 (2 4)
x
x = + vμ
10
32 (3 2)
x
x = + . Ta cã ph−¬ng tr×nh (trong hÖ c¬ sè 10):
2
(2 4) (3 2) x x x = + + + ,
tøc lμ
2
5 6 0 x x ÷ ÷ = .
§¸p sè: HÖ c¬ sè 6; 16 b¹n trai vμ 20 b¹n g¸i.
Bμi tËp 3. Hai sè tù nhiªn ®−îc biÓu diÔn bëi cïng c¸c ch÷ sè
trong hai c¬ sè kh¸c nhau. Hái sè nμo lín h¬n?
Gi¶i: Ta cã
1 1
1
1 1 1 0
...
n n
n n
A a k a k a k a
÷
÷
= + + + +

2 2 2
1
1 1 0
...
n n
n n
B a k a k a k a
÷
÷
= + + + +
víi
1 2
0 k k > > , 0
i
a > , 0,1,..., i n = .

140
Do
1 2
0 k k > > nªn
1 2
i i
k k > víi mäi 1,..., i n = . Do 0
i
a > víi mäi
0,1,..., i n = vμ Ýt nhÊt cã mét chØ sè
0
0
i
a > nªn A B > .
Bμi tËp 4. H·y t×m qui t¾c ph©n biÖt sè ch½n vμ sè lÎ nhê c¸ch
biÓu diÔn c¸c sè trong c¬ sè 3.
Gi¶i: Sè viÕt trong c¬ sè 3 lμ ch½n khi vμ chØ khi nã cã sè ch÷ sè
1 lμ ch½n. ThËt vËy, mét sè tù nhiªn bÊt k× A ®−îc viÕt trong c¬
sè 3 cã d¹ng
1
1 1 0
3 3 ... 3
n n
n n
A a a a a
÷
÷
= + + + + .
Khi Êy tËp chØ sè { } , 1,..., K i i n = = ®−îc chia thμnh ba tËp:
{ } { } ( )
, 1,..., \ K i i n I J K I J = = = ,
trong ®ã I lμ tËp c¸c chØ sè i , 1, 2,..., i n = víi 1
i
a = ; J lμ tËp c¸c
chØ sè i , 1, 2,..., i n = víi 2
i
a = vμ { } \ K I J lμ tËp c¸c chØ sè i ,
1, 2,..., i n = víi 0
i
a = , tøc lμ
3 2. 3
i i
i I i J
A
e e
= +
¯ ¯
.
V× 2. 3
i
i J e
¯
lμ sè ch½n nªn A lμ ch½n khi vμ chØ khi 3
i
i I e
¯
lμ sè
ch½n, tøc lμ tËp chØ sè I ph¶i gåm sè ch½n phÇn tö, hay sè ch÷
sè 1 cña A lμ ch½n.
Bμi tËp 5. H·y t×m qui t¾c x¸c ®Þnh mét sè lμ ch½n nhê biÓu
diÔn cña nã trong c¬ sè n .
Gi¶i: NÕu c¬ sè k lμ ch½n th× mét sè lμ ch½n khi vμ chØ khi nã
kÕt thóc bëi sè ch½n. NÕu c¬ sè k lμ lÎ th× mét sè lμ ch½n khi vμ
chØ khi sè c¸c ch÷ sè thuéc lòy thõa bËc lÎ trong biÓu diÔn cña
nã lμ ch½n.
Chøng minh: ThËt vËy, mét sè tù nhiªn bÊt k× A ®−îc viÕt
trong c¬ sè k d−íi d¹ng
1
1 1 0 1 1 0
... ( ... )
n n
n n n n k
A a k a k a k a a a a a
÷
÷ ÷
= + + + + = .

141
NÕu k lμ ch½n th×
1
1 1
...
n n
n n
a k a k a k
÷
÷
+ + + lμ mét sè ch½n. Do ®ã
1
1 1 0
...
n n
n n
A a k a k a k a
÷
÷
= + + + + lμ ch½n khi vμ chØ khi
0
a lμ ch½n.
NÕu k lμ lÎ th× tËp chØ sè { } , 1,..., K i i n = = ®−îc chia thμnh ba tËp:
{ } { } ( )
, 1,..., \ K i i n I J K I J = = = ,
trong ®ã I lμ tËp c¸c chØ sè i , { } 1, 2,..., i n e víi
i
a lμ c¸c sè lÎ; J lμ
tËp c¸c chØ sè i , { } 1, 2,..., i n e víi
i
a lμ c¸c sè ch½n vμ { } \ K I J lμ
tËp c¸c chØ sè i , { } 1, 2,..., i n e víi 0
i
a = , tøc lμ
2
2
i i i
i
i I i J
a
A a k k
e e
= +
¯ ¯
.
Suy ra A lμ sè ch½n khi vμ chØ khi .
i
i
i I
a k
e
¯
lμ ch½n. Do
i
i
a k lμ sè
lÎ víi mäi i I e nªn
i
i
i I
a k
e
¯
lμ ch½n khi vμ chØ khi tËp chØ sè I
ph¶i gåm sè ch½n phÇn tö, hay sè ch÷ sè lÎ cña A lμ ch½n.
§3. ÐÔÌ MÔT SÔ TU CO SÔ NμY SANG CO SÔ KHÁC
3.1. Qui t¾c ®æi mét sè tõ c¬ sè nμy sang c¬ sè kh¸c
Khi cã nhiÒu c¬ sè, chóng ta cÇn biÕt ®æi biÓu diÔn cña
mét sè tõ c¬ sè nμy sang c¬ sè kh¸c. ViÖc lμm nμy hoμn toμn
kh«ng khã.
ThÝ dô 1. §æi 119 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 5.
Chia 119 cho 5 ®−îc 23 d− 4, ch÷ sè 4 lμ hμng ®¬n vÞ. L¹i chia
23 cho 5 d− 3, ch÷ sè 3 thuéc hμng chôc, ch÷ sè 4 thuéc hμng
tr¨m, tøc lμ:
10 5
119 434 = .
Thùc chÊt c¸ch lμm nμy chÝnh lμ biÓu diÔn sè 119 (trong c¬ sè
10) d−íi d¹ng tæng c¸c lòy thõa cña c¬ sè 5:
2
119 23 5 4 (4 5 3) 5 4 4 5 3 5 4. = × + = × + × + = × + × +
HiÓn nhiªn c¸ch lμm trªn cã thÓ ¸p dông ®Ó chuyÓn mét sè bÊt
k× trong c¬ sè 10 sang c¬ sè kh¸c.

142
ThÝ dô 2. ViÕt sè 100 trong c¬ sè 10 sang c¬ sè 2.
Lμm phÐp chia:




100 2
0 50 2
0 25 2
1 12 2
0 6 2
0 3 2
1 1
VËy 100
10
=1100100
2
. Thö l¹i:
100=64+32+4=2
6
+2
5
+2
2
=1100100
2
.
Bμi tËp 6. §æi c¸c sè sau tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 2:
121; 187; 424; 10000.
§¸p sè: 121=1111001
2
; 187=10111011
2
;
424=110101000
2
; 10000=10011100010000
2
.
Ta còng cã c¸ch kh¸c ®Ó chuyÓn biÓu diÔn cña mét sè tõ c¬ sè
10 sang c¬ sè kh¸c nh− sau.
ThÝ dô 3. ViÕt sè 3782 trong c¬ sè 10 sang c¬ sè 8.
Gi¶i: V× 8
10
=10
8
vμ 10
10
=12
8
nªn
3 2 1 0
10
3 2 1 0
8 8 8 8 8
8 8 8 8 8
8 8 8 8 8
3782 3.10 7.10 8.10 2.10
3.12 7.12 10 .12 2.12
3.1750 7.144 10 .12 2
5670 1274 120 2 7306 .
= + + +
= + + +
= + + +
= + + + =

NhËn xÐt r»ng, trong thÝ dô trªn, ta cÇn tÝnh to¸n (lòy thõa,
nh©n, céng,…) trong c¬ sè 8, nãi chung lμ kh«ng quen nh−
trong c¬ sè 10.

143
V× vËy ta cã thÓ t×m mét c¸ch lμm kh¸c gän nhÑ h¬n nh− sau:
XÐt sè (3782)
10
. V× (tÝnh trªn m¸y): 8
1
=8; 8
2
=64; 8
3
=512; 8
4
=4096 nªn 3782<8
4
. Do ®ã 3782 khi ph©n tÝch thμnh tæng c¸c
lòy thõa cña 8 th× bËc cao nhÊt lμ 3. B»ng phÐp chia (nhÈm
hoÆc trªn m¸y) ta cã biÓu diÔn: 3782=7×8
3
+198=7×8
3
+3×8
2
+0×8
1
+6.
VËy
10 8
3782 7306 = .
TÊt nhiªn, ta còng cã thÓ lμm phÐp chia nh− trong ThÝ dô 1 vμ
2:
3782=472×8+6=(59×8+0)×8+6=(59×8+0)×8+6=((7×8+3)×8+0)×
8+6=7×8
3
+3×8
2
+0×8
1
+6.
VËy
10 8
3782 7306 = .
Ba thÝ dô trªn chØ ra c¸ch chuyÓn biÓu diÔn mét sè trong c¬ sè
10 sang c¬ sè kh¸c. Ta còng cã thÓ chuyÓn biÓu diÔn mét sè
trong c¬ sè kh¸c sang c¬ sè 10.
ThÝ dô 4. ViÕt (2536)
8
vμ (4107)
8
trong c¬ sè 10.
Gi¶i: Ta cã (2536)
8
=2.8
3
+5.8
2
+3.8
1
+6.8
0
=1374.
VËy (2536)
8
=1374
10
.
T−¬ng tù, (4107)
8
=2119
10
.
§æi mét sè trong c¬ sè 2 sang c¬ sè 8, 16 hoÆc ng−îc l¹i

3
8 2 = (vμ
4
16 2 = ) nªn ®Ó ®æi mét sè tõ c¬ sè 2 sang c¬ sè 8
(hoÆc 16) ta chØ viÖc t¸ch sè ®ã thμnh nhãm 3 sè (nhãm 4 sè)
tÝnh tõ ph¶i sang tr¸i (nhãm cuèi cïng cã thÓ chØ cã 1 hoÆc 2
ch÷ sè) vμ ®æi tõng nhãm ®ã sang c¬ sè 8. ThÝ dô,
2 8
10101011110 10 101 011110 2536 = =

2 16
10101011110 101 01011110 55E = = .
§iÒu nμy cã thÓ chøng minh nh− sau.
Gi¶ sö mét sè a trong c¬ sè 2 cã d¹ng
( )
1
1 1 0 1 1 0
2
.2 .2 ... .2 ...
n n
n n n n
a a a a a a a a a
÷
÷ ÷
= + + + + = ,

144
víi
i
a nhËn mét trong c¸c gi¸ trÞ 0, 1, 2.
T¸ch sè a thμnh c¸c nhãm ba ch÷ sè (tõ tr¸i sang ph¶i).
Nhãm thø nhÊt lμ
( )
2
2 1 0 2 1 0 2 1 0
2
.2 .2 4 2 7 8 a a a a a a a a a = + + = + + s < .
Nhãm thø i cã d¹ng
3 2 3 1 3 2
3 2 3 1 3 2 1 2 1
.2 .2 .2 ( .2 .2 )8
i i i i
i i i i i i i i i
a a a a a a a a a
+ +
+ + + + + +
= + + = + + .
V× tæng c¸c hÖ sè
2
2 1 2 1
.2 .2 4 2 7 8
i i i i i i
a a a a a a
+ + + +
+ + = + + s <
nªn tæng nμy chÝnh lμ hÖ sè thø i cña sè a trong c¬ sè 8.
§Ó ®æi mét sè tõ c¬ sè 8 sang c¬ sè 2 ta lμm ng−îc l¹i: ®æi
tõng hÖ sè tõ c¬ sè 8 sang c¬ sè 2 vμ viÕt liªn tiÕp c¸c nhãm
(nÕu ch−a ®ñ 3 ch÷ sè th× thªm sè 0 vμo bªn ph¶i).
ThÝ dô: §æi
8
2536 sang c¬ sè 2.

8 2
2 10 = ;
8 2
5 101 = ;
8 2 2
3 11 011 = = vμ
8 2
6 110 = nªn
( ) ( )
8 2
2 2
2536 10 10111110 10 101 011110 =101011110 = == .
T−¬ng tù cho c¬ sè 16 hoÆc c¬ sè bÊt k× lμ béi cña 2.
3.2. §æi mét sè tõ c¬ sè 10, 2, 8, 16 sang mét trong c¸c c¬ sè Êy
trªn m¸y tÝnh Vinacal Vn-570 MS, Casio fx-570MS, Casio fx-
570ES hoÆc Sharp EL-560W
Nh− trªn ta ®· thÊy, ®æi trªn giÊy mét sè tõ c¬ sè 2 sang c¬ sè
8 hoÆc 16 t−¬ng ®èi dÔ dμng, tuy nhiªn còng cã thÓ dÔ dμng sö
dông Vinacal Vn-570 MS, Casio fx-570MS hoÆc Casio fx-
570ES ®Ó ®æi mét sè (kh«ng qu¸ lín) tõ c¬ sè tõ c¬ sè 2 sang c¬
sè 8, c¬ sè 10 hoÆc 16 nh− sau.
Vinacal Vn-570 MS, Casio fx-570MS hoÆc Casio fx-570ES vμ
Sharp EL-560W ®−îc trang bÞ bèn hÖ ®Õm: hÖ ®Õm c¬ sè 10 (hÖ
thËp ph©n, decimal, viÕt t¾t lμ DEC), hÖ ®Õm c¬ sè 2 (hÖ nhÞ
ph©n, binary, viÕt t¾t lμ BIN), hÖ ®Õm c¬ sè 8 (hÖ b¸t ph©n,
octal, viÕt t¾t lμ OCT) vμ hÖ ®Õm c¬ sè 16 (hÖ thËp lôc ph©n,

145
hexadecimal, viÕt t¾t lμ HEX). M¸y tÝnh Sharp EL-506W
ngoμi bèn hÖ ®Õm trªn cßn cã thªm hÖ ®Õm c¬ sè 5 (pental, viÕt
t¾t lμ PEN).
Giới thiệu về Vinacal
Hiện nay công ty Việt Nhật đã sản xuất và bán trên thị trường loại máy
tính bỏ túi Vinacal Vn-500MS và Vinacal Vn-570MS (Vinacal –
Vietnam Caculator – máy tính Việt Nam).
Vinacal Vn-500MS và Vinacal Vn-570MS có tính năng tương tự như
máy tính Casio fx-500MS và Casio fx-570MS với một số cải tiến. Thí dụ,
Vinacal Vn-500MS và Vinacal Vn-570MS có thể giải được hệ phương
trình bậc nhất bốn ẩn,… Đặc biệt, Vinacal Vn-500MS và Vinacal Vn-
570MS có phần mềm giả định rất thuận tiện khi làm việc trên máy tính
cá nhân. Bạn chỉ cần lấy phần mềm này từ trên mạng http://
www.vinacal.com.vn bằng cách vào phần mềm giả lập, nháy đúp vào
biểu tượng 500 Vn MS ÷ hoặc 570 Vn MS ÷ , tải và chạy file exe trên máy
tính cá nhân của mình. Nháy đúp vào biểu tượng
Vn-500MS.exe
hoặc
Vn-570MS.exe

máy Vinacal Vn-500MS hoặc Vinacal Vn-570MS sẽ hiện lên màn hình
và bạn có thể làm việc với máy tính ảo như với máy tính thật.
ThÝ dô 5. 1) §æi 100 tõ c¬ sè 10 sang c¸c c¬ sè 2, 8, 16.
2) §æi 3782 tõ c¬ sè 10 sang c¸c c¬ sè 2, 8, 16.
3) §æi (2536)
8
vμ (4107)
8
sang c¬ sè 10, 16 vμ c¬ sè 2.
Gi¶i: Khi bËt m¸y nhê phÝm ON , nãi chung m¸y ®ang ë chÕ ®é
NORMAL (th«ng th−êng), nghÜa lμ ë chÕ ®é tÝnh to¸n theo c¬
sè 10.
1) §Ó chuyÓn 100 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 2, 8, 16 vμ l¹i trë vÒ c¬
sè 10 ta lμm nh− sau.

146
Trªn Vinacal Vn-570 MS, Casio fx-570MS hoÆc Casio fx-
570ES: Vμo MODE MODE 3 ®Ó lμm viÖc víi c¸c c¬ sè kh¸c
nhau. BÊm phÝm:
100 = (100
d
) BIN (1100100
b
) OCT (144
o
) HEX (64
H
) DEC (100
d
).
Trªn Sharp EL-560W:
BÊm phÝm: 100 2ndF BIN ÷ (1100100
b
)
2ndF OCT ÷ (144
o
) 2ndF HEX ÷ (64
H
) 2ndF DEC ÷ (100)
2) §æi 3782 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 8, 16 vμ 2:
Trªn Vinacal Vn-570 MS, Casio fx-570MS hoÆc Casio fx-
570ES: BÊm phÝm: MODE MODE 3
3782 = (3782
d
) OCT (7306
o
) HEX (EC6
H
) BIN (Math ERROR)
Trªn Sharp EL-560W:
BÊm phÝm: 3782 2ndF OCT ÷ (7306
o
)
2ndF HEX ÷ (EC6
H
) 2ndF BIN ÷ (Error 2)
Chó ý: Trong thÝ dô trªn (vμ víi c¸c sè lín kh¸c), Vinacal Vn-
570 MS, Casio fx-570MS hoÆc Casio fx-570ES vμ Sharp EL-
560W cã thÓ kh«ng chuyÓn ®−îc sang hÖ c¬ sè 2, v× sè ®ã v−ît
qu¸ 10 ch÷ sè, khi Êy m¸y sÏ b¸o lçi (Error 2 trªn Sharp EL-
560W hoÆc Math ERROR trªn Vinacal Vn-570 MS, Casio fx-
570MS hoÆc Casio fx-570ES).
3) §æi (2536)
8
vμ (4107)
8
sang c¬ sè 10, 16 vμ c¬ sè 2.
Trªn Vinacal Vn-570 MS, Casio fx-570MS hoÆc Casio fx-
570ES: Vμo hÖ c¬ sè 8: MODE MODE 3 OCT
BÊm phÝm:
2536 = (2536
o
) DEC (1374
d
) HEX (55E
H
) BIN (Math ERROR)
Trªn Sharp EL-560W:
BÊm phÝm: 0 2ndF OCT ÷ ®Ó khai b¸o sè (2536)
8
.
ChuyÓn 2536 sang c¸c c¬ sè kh¸c: 2536 2ndF DEC (1374)
2ndF HEX ÷ (55E
H
) 2ndF BIN ÷ (Error 2)

147
T−¬ng tù, chuyÓn (4107)
8
sang c¸c c¬ sè kh¸c:
Trªn Vinacal Vn-570 MS, Casio fx-570MS hoÆc Casio fx-
570ES: Vμo hÖ c¬ sè 8: MODE MODE 3 OCT
BÊm phÝm:
4107 = (2536
o
) DEC (1374
d
) HEX (847
H
) BIN (Math ERROR)
Trªn Sharp EL-560W: BÊm phÝm: 0 2ndF OCT ÷
ChuyÓn (4107)
8
sang c¸c c¬ sè kh¸c: 4107 2ndF DEC (2119)
2ndF HEX ÷ (847
H
) 2ndF BIN ÷ (Error 2)
Ta còng cã thÓ sö dông m¸y tÝnh Casio fx-570MS hoÆc
Sharp EL-560W ®Ó lμm ThÝ dô 3, tuy nhiªn cÇn chó ý lμ c¸c
m¸y nμy kh«ng lμm ®−îc c¸c phÐp lòy thõa trong c¬ sè 2, 8
hoÆc 16, do ®ã ta ph¶i viÕt lòy thõa d−íi d¹ng phÐp nh©n nh−
sau.
Tr−íc tiªn ta ph¶i vμo hÖ ®Õm c¬ sè 8 trªn Vinacal Vn-570 MS,
Casio fx-570MS hoÆc Casio fx-570ES nhê
MODE MODE 3 OCT
(trªn Sharp EL-506W nhê 2ndF OCT ÷ ).
Sau ®ã thùc hiÖn phÐp to¸n
3 2 1 0
8 8 8 8
3.12 7.12 8.12 2.12 + + + (trªn c¶ hai
m¸y) nh− sau:
3 × 12 × 12 × 12 + 7 × 12 × 12 + 10 × 12 + 2 = (7306
o
).
3.3. §æi biÓu diÔn cña mét sè trong c¬ sè bÊt k× sang c¬ sè bÊt
k× kh¸c nhê phÇn mÒm tÝnh to¸n Maple
Nh− trªn ta ®· thÊy, viÖc hiÓu vμ thùc hiÖn trªn giÊy qui
tr×nh ®æi mét sè tõ c¬ sè nμy sang c¬ sè kh¸c kh«ng khã, nã chØ
lμ mét bμi to¸n víi c¸c phÐp to¸n céng, trõ, nh©n, chia. Tuy
nhiªn, víi c¸c sè lín, ngay c¶ trong c¬ sè 10, c«ng viÖc nμy ®ßi
hái nhiÒu thao t¸c, dÉn ®Õn dÔ sai sãt, nhÊt lμ khi ta kh«ng
quen nhÈm trong c¸c hÖ c¬ sè kh¸c 10. C«ng viÖc nμy phÇn nμo
dÔ dμng ®−îc tù ®éng hãa nhê Vinacal, Casio hoÆc Sharp. Tuy
nhiªn, Vinacal, Casio vμ Sharp kh«ng cã kh¶ n¨ng chuyÓn ®æi

148
mét sè tõ c¬ sè bÊt k× (thÝ dô, c¬ sè 6) sang c¬ sè bÊt k× kh¸c
(thÝ dô, c¬ sè 7). PhÇn mÒm tÝnh to¸n Maple dÔ dμng gi¶i quyÕt
vÊn ®Ò nμy chØ nhê mét lÖnh ®¬n gi¶n.
ThÝ dô 6.
1) §æi 100, 119 vμ 3782 tõ c¬ sè 10 sang c¸c c¬ sè 2, 3, 4, 5, 6,
7, 8, 12, 16, 20, 60.
2) §æi (2536)
8
vμ (4107)
8
sang c¬ sè 2, 3, 4, 5, 6, 7, 10, 12, 16,
20, 60.
Gi¶i:
Sau khi cμi ®Æt, mçi khi më m¸y, biÓu t−îng cña Maple sÏ hiÖn
trªn mμn h×nh. Nh¸y ®óp vμo biÓu t−îng, Maple sÏ hiÖn trang
lμm viÖc víi dÊu [> ë ®Çu trang. Muèn tÝnh g× ta gâ lÖnh cho
m¸y tÝnh c¸i ®ã (cÇn ph¶i nhí mét sè lÖnh tiÕng Anh). ThÝ dô,
®Ó chuyÓn ®æi biÓu diÔn cña mét sè tõ hÖ c¬ sè 10 sang hÖ c¬ sè
kh¸c ta dïng lÖnh convert(a,base,k) chuyÓn ®æi mét sè a
trong hÖ c¬ sè 10 sang hÖ c¬ sè k .
1) §æi 100 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 2:
Khai b¸o 100 vμ 2 trong lÖnh convert, sau dÊu ; bÊm
phÝm “Enter”, trªn mμn h×nh hiÖn ®¸p sè:
[> convert(100,base,2);
[ ] , , , , , , 0 0 1 0 0 1 1

NghÜa lμ, 100
10
=1100100
2
.
T−¬ng tù, ®æi 100 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 3:
[> convert(100,base,3);
[ ] , , , , 1 0 2 0 1

NghÜa lμ, 100
10
=10201
3
.
Hoμn toμn t−¬ng tù, ®æi 100 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 4:
[> convert(100,base,4);
[ ] , , , 2 3 2 1

NghÜa lμ, 100
10
=1232
4
.
§æi 100 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 5:
[> convert(100,base,5);

149
[ ] , , 0 0 4

NghÜa lμ, 100
10
=400
5
.
§æi 100 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 6:
[> convert(100,base,6);
[ ] , , 4 4 2

NghÜa lμ, 100
10
=244
6
.
§æi 100 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 7:
> convert(100,base,7);
[ ] , , 2 0 2

NghÜa lμ, 100
10
=202
7
.
§æi 100 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 8:
[> convert(100,base,8);
[ ] , , 4 4 1

NghÜa lμ, 100
10
=144
8
.
§æi 100 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 12:
[> convert(100,base,12);
[ ] , 4 8

NghÜa lμ, 100
10
=84
12
.
§æi 100 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 20:
[> convert(100,base,20);
[ ] , 0 5

NghÜa lμ, 100
10
=50
20
.
§æi 100 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 60:
[> convert(100,base,60);
[ ] , 40 1

NghÜa lμ, 100
10
=140
60
( 40 lμ mét kÝ hiÖu trong c¬ sè 60, cã gi¸
trÞ b»ng 40 trong c¬ sè 10).
DÔ dμng kiÓm tra trùc tiÕp c¸c kÕt qu¶ trªn. ThËt vËy, ta cã:
100
10
=64+32+4+2=1.2
6
+1.2
5
+0.2
4
+0.2
3
+1.2
2
+0.2
1
+0.2
0

=1100100
2
;

150
100
10
=81+2.9+1=1.3
4
+0.3
3
+2.3
2
+0.3
1
+1.3
0
=10201
3
;
100
10
=4.25+0=4.5
2
+0.5
1
+0.5
0
=500
5
;
100
10
=2.36+4.6+4=2.6
2
+4.6
1
+4.6
0
=244
6
;
100
10
=2.49+2=2.7
2
+0.7
1
+2.7
0
=202
7
;
100
10
=1.64+4.8+4=1.8
2
+4.8
1
+4.8
0
=144
8
;
100
10
=8.12+4=84
12
;
100
10
=5.20=5.20
1
+0.20
0
=50
20
;
100
10
=60+40=1.60
1
+0.60
0
=140
60
.
Hoμn toμn t−¬ng tù, sö dông mét lÖnh convert(a,base,k)
víi a=119 hoÆc 3782 vμ k lÇn l−ît ®−îc thay b»ng 2, 3, 5, 6, 7,
8, 12, 16, 20, 60 ta ®−îc:
119
10
=1110111
2
=11102
3
=1313
4
=434
5
=315
6
=230
7
=167
8
=91
12
=77
16
=519
20
=159
60
.

3782
10
=111011000110
2
=12012002
3
=323012
4
=110112
5
=25302
6
=14012
7
=7306
8
=2232
12
=EC
16
=992
20
=132
60
.
§Ó ®æi mét sè tõ c¬ sè 10 sang c¸c c¬ sè 2, 8, 16 ta cßn cã thÓ
dïng lÖnh convert d−íi d¹ng thuËn tiÖn h¬n sau ®©y.
§æi 100 trong c¬ sè 10 sang c¬ sè 2 (binary):
[> convert(100,binary);
1100100

VËy 100
10
=1100100
2
.
§æi 119 trong c¬ sè 10 sang c¬ sè 8 (octal):
> convert(119,octal);
167

VËy 119
10
=167
8
.
§æi 3782
10
trong c¬ sè 10 sang c¬ sè 16 (hex):
> convert(3782,hex);
EC6

VËy 3782
10
=EC6
8
.

151
2) Ta cã thÓ nhê Maple ®æi mét sè a tõ c¬ sè bÊt k× k sang c¬
sè bÊt k× n kh¸c nhê lÖnh convert(a,base,k,n), nh−ng
cÇn l−u ý lμ, kh¸c víi lÖnh ®æi mét sè a tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè
kh¸c, ë ®©y ta ph¶i viÕt sè a d−íi d¹ng c¸c ch÷ sè cña nã (ph¶i
viÕt tõ tr¸i sang ph¶i theo thø tù hμng ®¬n vÞ tr−íc) vμ ®Ó
trong ngoÆc vu«ng.
ThÝ dô, ®æi (2536)
8
sang c¬ sè 10 ta lμm nh− sau:
[> convert([6,3,5,2],base,8,10);
[ ] , , , 4 7 3 1

NghÜa lμ, (2536)
8
=(1374)
10
.
LÇn l−ît thay 10 b»ng 2,3,5,6,12,16,20,60 trong lÖnh
trªn, ta t×m ®−îc:
2536
8
=1374
10
=10101011110
2
=1212220
3
=111132
4

=20444
5
=10210
6
=4002
7
=966
12
=55E
16
=8314
20
=22 54
60
.
T−¬ng tù, sö dông lÖnh
[> convert([7,0,1,4],base,8,k);
víi k lÇn l−ît b»ng 2,3,4,5,6,7,10,12,16,20,60 ta ®−îc:
4107
8
=100001000111
2
=2220111
3
=2010133
4
=31434
5
=13451
6
=6115
7
=2119
10
=1287
12
=847
16
=5519
20
=35 19
60
.
Giíi thiÖu s¬ l−îc vÒ Maple
Maple lμ mét phÇn mÒm tÝnh to¸n v¹n n¨ng vμ phæ dông. Cã
thÓ sö dông nã ®Ó lμm viÖc mét c¸ch dÔ dμng vμ hiÖu qu¶ víi
hÇu hÕt c¸c lÜnh vùc to¸n häc, tõ to¸n s¬ cÊp ®Õn c¸c vÊn ®Ò
hiÖn ®¹i cña to¸n cao cÊp nh− Lý thuyÕt sè, Tèi −u hãa,
Ph−¬ng tr×nh vi ph©n, vÏ ®å thÞ trong kh«ng gian ba chiÒu,…
Víi mét viÖc (ph©n tÝch mét sè ra thõa sè nguyªn tè, t×m −íc sè
chung lín nhÊt, ph©n tÝch ®a thøc ra thõa sè, tÝnh ®¹o hμm,
tÝnh tÝch ph©n, vÏ ®å thÞ,…) chØ cÇn mét lÖnh t−¬ng øng (nh−
lÖnh convert ë trªn). Mét lÖnh nμy ®· ®−îc lËp tr×nh s½n theo
mét thuËt to¸n (quen biÕt nμo ®ã) ®Ó m¸y tù ®éng tÝnh to¸n
theo ch−¬ng tr×nh vμ thuËt to¸n Êy sau khi nhËn ®−îc lÖnh.
Bμi to¸n chuyÓn ®æi c¬ sè (lÖnh convert) trªn ®©y lμ mét vÝ

152
dô. B¹n ®äc muèn t×m hiÓu s©u h¬n vÒ Maple cã thÓ tham kh¶o
tμi liÖu [1].
Bμi tËp 7. §æi sang c¬ sè 10 (tÝnh tay vμ nhê Maple):
1) 1101011
2
; 2) 11110010
2
; 3) 101110100111
2
; 4) 231
4
.
§¸p sè: 1101011
2
=107
10
; 11110010
2
=242
10
;
101110100111
2
=2983
10
;
231
4
=45
10
.
Bμi tËp 8. §æi sang c¬ sè 10 (tÝnh tay vμ nhê Maple):
10
5
; 100
5
; 1000
5
; 10000
5
.
Sö dông kÕt qu¶ trªn, h·y ®æi 3021
5
sang c¬ sè 10.
§¸p sè: 10
5
=5
10
; 100
5
=25
10
; 1000
5
=125
10
; 10000
5
=625
10
.
Suy ra 3021
5
=3×1000
5
+2×10
5
+1=3×125+2×5+1=386.
§æi trªn m¸y tÝnh nhê Maple:
[> convert([1,2,0,3],base,5,10);
[ ] , , 6 8 3

Bμi tËp 9. §æi sang c¬ sè 10 (tÝnh tay hoÆc nhê Maple):
10
8
; 100
8
; 1000
8
; 10000
5
.
Sö dông kÕt qu¶ trªn, h·y ®æi 12
8
; 144
8
; 1750
8
; 23420
8
sang c¬
sè 10.
2) §æi sang c¬ sè 10: 7542
8
; 3605
8
; 3014
8
.
§¸p sè: 10
8
=8
10
; 100
8
=64
10
; 1000
8
=512
10
; 10000
8
=4096
10
.
Suy ra 12
8
=10
8
+2
8
=8+2=10;
144
8
=100
8
+4.10
8
+4=64+4.8+4=100;
1750
8
=1000
8
+7.100
8
+5.10
8
=512+7.64+5.8=1000;
23420
8
=2.10000
8
+3.1000
8
+4.100
8
+2.10
8

=2.4096+3.512+4.64+2.8=10000.
2) 7542
8
=3938; 3014
8
=1548;
3605
8
=3.1000
8
+6.100
8
+5=3.512+6.64+5=1925.
Cã thÓ dïng Maple ®Ó ®−îc c¸c kÕt qu¶ trªn, thÝ dô:
[> convert([5,0,6,3],base,8,10);
[ ] , , , 5 2 9 1


153
Bμi tËp 10. Cã thÓ dïng c¸ch chia liªn tiÕp ®Ó chuyÓn mét sè tõ
c¬ sè 8 sang c¬ sè 10 kh«ng? H·y ¸p dông ph−¬ng ph¸p nμy ®Ó
chuyÓn 20621
8
sang c¬ sè 10 vμ gi¶i thÝch kÕt qu¶.
§¸p sè: CÇn ph¶i chia liªn tiÕp cho 12 trong hÖ c¬ sè 8. Sè d−
10 vμ 11 ®−îc thay b»ng c¸c sè 8 vμ 9. ¸p dông: 20621
8
=8593
10
.
Bμi tËp 11. §æi 6348; 8791; 12005 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 8.
§¸p sè: 6348
10
=14314
8
; 8791
10
=21127
8
; 12005
10
=27345
8
.
Cã thÓ dïng Maple ®Ó ®−îc c¸c kÕt qu¶ trªn, thÝ dô:
[> convert(12005,octal);
27345

Bμi tËp 12. §æi (94X)
11
, trong ®ã X lμ kÝ hiÖu cña 10 trong c¬ sè
11 sang c¬ sè 10.
§¸p sè: (94X)
11
=1134
10
.
Cã thÓ dïng Maple ®Ó ®−îc c¸c kÕt qu¶ trªn:
> convert([10,4,9],base,11,10);
[ ] , , , 3 4 1 1

Bμi tËp 13. Gäi sè ch½n chôc (sè ch½n tr¨m) lμ c¸c sè kÕt thóc
bëi sè 0 (bëi hai sè 0). H·y viÕt tÊt c¶ c¸c sè ch½n chôc vμ ch½n
tr¨m trong hÖ c¬ sè 5 vμ ®æi chóng sang c¬ sè 10.
§¸p sè: 1) 10
5
=5
10
; 20
5
=10
10
; 30
5
=15
10
; 40
5
=20
10
.
2) 100
5
=25
10
; 200
5
=50
10
; 300
5
=75
10
; 400
5
=100
10
.
Bμi tËp 14. Mét sè trong c¬ sè 10 ph¶i cã tÝnh chÊt g× ®Ó khi
chuyÓn sang c¬ sè 7 sÏ lμ:
1) sè ch½n chôc;
2) sè ch½n tr¨m?
§¸p sè: 1) Sè ®ã ph¶i lμ béi sè cña 7 vμ kh«ng lín h¬n 42:
10
7
=7
10
; 20
7
=14
10
; 30
7
=21
10
; 40
7
=28
10
; 50
7
=35
10
; 60
5
=42
10
.
2) Sè ®ã ph¶i lμ béi sè cña 49 vμ kh«ng lín h¬n 6
×
49=294:
100
7
=49
10
; 200
7
=98
10
; 300
7
=147
10
; 400
7
=196
10
; 500
7
=245
10
;
600
5
=294
10
.

154
Cã thÓ dïng lÖnh convert cña Maple ®Ó chuyÓn mét sè tõ c¬
sè 7 sang c¬ sè 10, thÝ dô chuyÓn 500
7
sang c¬ sè 10:
[> convert([0,0,5],base,7,10);
[ ] , , 5 4 2

Bμi tËp 15. Mét sè trong c¬ sè 10 ph¶i cã tÝnh chÊt g× ®Ó khi
chuyÓn sang c¬ sè n (bÊt k×) sÏ lμ:
1) sè ch½n chôc;
2) sè ch½n tr¨m?
§¸p sè: 1) Sè ®ã ph¶i lμ béi cña n vμ nhá h¬n ( 1) n n ÷ × .
2) Sè ®ã ph¶i lμ béi cña
2
n vμ nhá h¬n
2
( 1) n n ÷ × .
§4. TÍNH TOÁN SÔ HOC TRONG HÊ CO SÔ BÂT KÌ
Trong §1 ta ®· xem xÐt c¸c qui t¾c tÝnh to¸n sè häc trong
hÖ c¬ sè 10. C¸c qui t¾c sè häc nμy còng ®−îc ¸p dông cho mäi
hÖ ®Õm kh¸c. D−íi ®©y chóng ta sÏ xem xÐt c¸c vÝ dô tÝnh to¸n
trong hÖ c¬ sè bÊt k×.
PhÐp céng
ThÝ dô 1. Thùc hiÖn phÐp céng: (23651)
8
+(17043)
8
=?
Gi¶i: Ta céng hμng däc nh− trong hÖ c¬ sè 10:
(23651)
8

+ (17043)
8

-------------------
(42714)
8
Ta céng nh− sau: hμng ®¬n vÞ: 1+3 = 4; hμng chôc: 5+4=9=8+1,
tøc lμ =10
8
+1, viÕt 1 nhí 1 sang hμng tr¨m; hμng tr¨m: 6+0=6
nhí 1 b»ng 7; hμng ngh×n: 3+7=10=8+2=10
8
+2, viÕt 2 nhí 1
sang hμng chôc ngh×n; hμng chôc ngh×n: 2+1=3 nhí 1 b»ng 4.
VËy
(23651)
8
+(17043)
8
=(42714)
8
.
T−¬ng tù, ta còng cã thÓ céng nhiÒu sè.

155
ThÝ dô 2. TÝnh: (423)
6
+(1341)
6
+(521)
6
=?
Hμng ®¬n vÞ: 3+1+1 = 5; hμng chôc: 2+4+2=8=6+2=10
6
+2, viÕt
2 nhí 1 sang hμng tr¨m; hμng tr¨m: 4+3+5=12 nhí 1 b»ng
13=2×6+1=2×10
6
+1, viÕt 1 nhí 2 sang hμng ngh×n; hμng ngh×n:
1 nhí 2 b»ng 3. VËy
(423)
6
+(1341)
6
+(521)
6
=(3125)
6
.
§Ó céng nhanh, ta cÇn dïng b¶ng céng. ThÝ dô, d−íi ®©y lμ
b¶ng céng trong c¬ sè 8.
0 1 2 3 4 5 6 7
1 2 3 4 5 6 7 10
2 3 4 5 6 7 10 11
3 4 5 6 7 10 11 12
4 5 6 7 10 11 12 13
5 6 7 10 11 12 13 14
6 7 10 11 12 13 14 15
7 10 11 12 13 14 15 16
Lμm phÐp céng trong c¬ sè 10, 2, 8, 16 trªn Vinacal Vn-570
MS, Casio fx-570MS, Casio fx-570ES hoÆc Sharp EL-560W
ThÝ dô. TÝnh trªn m¸y: (23651)
8
+(17043)
8
=?
TÝnh trªn Vinacal Vn-570 MS, Casio fx-570MS, Casio fx-
570ES:
Sau khi bÊm phÝm ON (më m¸y), m¸y tÝnh th−êng ®ang ë
tr¹ng th¸i lμm viÖc trong hÖ c¬ sè 10.
§Ó vμo hÖ c¬ sè 2, ta bÊm phÝm MODE MODE 3 BIN .
§Ó vμo hÖ c¬ sè 8, ta bÊm phÝm MODE MODE 3 OCT .
§Ó vμo hÖ c¬ sè 16, ta bÊm phÝm MODE MODE 3 HEX .
§Ó lμm phÐp céng, thÝ dô, (23651)
8
+(17043)
8
, ta bÊm phÝm:
2 3 6 5 1 + 1 7 0 4 3 = (42714.
o
)

156
Chó ý: Sau khi vμo MODE MODE 3 OCT , c¸c sè hiÖn trªn mμn
h×nh cã thªm ch÷ “o” ë trªn ®Çu (bªn ph¶i), biÓu thÞ sè ®ang
®−îc biÓu diÔn trong c¬ sè 8 (viÕt t¾t cña octal).
TÝnh trªn Sharp EL-506W:
Khi bÊm phÝm ON (më m¸y), m¸y th−êng ë d¹ng NORMAL,
tøc lμ tÝnh to¸n th«ng th−êng trong c¬ sè 10. §Ó vμo c¬ sè 8, ta
bÊm phÝm: 2ndF OCT ÷ , khi Êy mμn h×nh hiÖn
o
0 OCT
0.
÷
,
nghÜa lμ ta ®· ë trong hÖ c¬ sè 8. Khai b¸o phÐp céng vμ bÊm
phÝm = ta ®−îc:
2 3 6 5 1 + 1 7 0 4 3 = (42714.
o
)
PhÐp trõ
ThÝ dô 3. TÝnh (26371)
8
-(17063)
8
=?
Gi¶i: Ta thùc hiÖn phÐp trõ hμng däc nh− trong hÖ c¬ sè 10:
(26371)
8

- (17063)
8

----------------
(7306)
8
Ta ®· lμm nh− sau: hμng ®¬n vÞ: do 1 kh«ng trõ ®−îc 3 nªn
vay 1 ë hμng chôc ®−îc: 11
8
-3=9
10
-3= 6
10
=6
8
; hμng chôc: 7-
(6+1)=0 (tr¶ 1 võa vay); hμng tr¨m: 3-0=3; hμng ngh×n: do 6
kh«ng trõ ®−îc 7 nªn vay 1 ë hμng chôc ®−îc: 16
8
-7=14
10
-7=
7
10
=7
8
; hμng chôc ngh×n: 2-(1+1)=0 (tr¶ 1 võa vay).
VËy (26371)
8
-(17063)
8
=(7306)
8
.
PhÐp trõ trªn c¸c m¸y tÝnh Vinacal Vn-570 MS, Casio fx-
570MS, Casio fx-570ES hoÆc Sharp EL-506W
Sau khi vμo hÖ c¬ sè 8 trªn Vinacal Vn-570 MS, Casio fx-
570MS, Casio fx-570ES nhê MODE MODE 3 OCT (trªn Sharp
EL-506W nhê 2ndF OCT ÷ ), ta chØ viÖc lμm phÐp trõ nh−
trong c¬ sè 10.

157
ThÝ dô, ®Ó lμm phÐp trõ (26371)
8
-(17063)
8
ta chØ viÖc bÊm
phÝm (trªn c¶ hai m¸y):
2 6 3 7 1 ÷ 1 7 0 6 3 = (7306.
o
)
T−¬ng tù cho hÖ c¬ sè 2 hoÆc c¬ sè 16.
PhÐp nh©n
§Ó thùc hiÖn ®−îc phÐp nh©n trong hÖ ®Õm c¬ sè k nμo ®ã, ta
ph¶i cã b¶ng cöu ch−¬ng (®óng ra ph¶i lμ b¶ng 1 k ÷ ch−¬ng)
cña hÖ c¬ sè Êy. Sö dông c¸c b¶ng cöu ch−¬ng nμy, ta dÔ dμng
lμm phÐp nh©n theo cét, t−¬ng tù nh− trong hÖ c¬ sè 10.
ThÝ dô, b¶ng cöu ch−¬ng cña hÖ c¬ sè 6 nh− sau:
1 2 3 4 5
1 1 2 3 4 5
2 2 4 10 12 14
3 3 10 13 20 23
4 4 12 20 24 32
5 5 14 23 32 41
ThÝ dô 4. Thùc hiÖn phÐp nh©n (352)
6
×(245)
6
=?
Gi¶i: LÊy ch÷ sè hμng ®¬n vÞ cña sè thø hai (ch÷ sè 5) nh©n víi
sè thø nhÊt ®−îc: (352)
6
×(5)
6
=(3124)
6
; LÊy ch÷ sè hμng chôc (vμ
hμng tr¨m) cña sè thø hai nh©n víi sè thø nhÊt ®−îc
(352)
6
×(4)
6
=(2332)
6
vμ (352)
6
×(2)
6
=(1144)
6
. Céng ba hμng nμy
theo cét däc (hμng thø hai lïi sang ph¶i 1 cét, hμng thø ba lïi
sang tr¸i 2 cét) ta ®−îc:
(352)
6
× (245)
6

-------------
(3124)
6
+(2332)
6
(1144)
6

-------------
(145244)
6
.
VËy (352)
6
×(245)
6
=(145244)
6
.

158
B¶ng cöu ch−¬ng trong hÖ c¬ sè 8:
0 1 2 3 4 5 6 7
1 1 2 3 4 5 6 7
2 2 4 6 10 12 14 16
3 3 6 11 14 17 22 25
4 4 10 14 20 24 30 34
5 5 12 17 24 31 36 43
6 6 14 22 30 36 44 52
7 7 16 25 34 43 52 61
B¶ng cöu ch−¬ng trong hÖ c¬ sè 16:
×
1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F 10
2 2 4 6 8 A C E 1
0
1
2
1
4
1
6
1
8
1
A
1
C
1
E
20
3 3 6 9 C F 1
2
1
5
1
8
1
B
1
E
2
1
2
4
2
7
2
A
2
D
30
4 4 8 C 1
0
1
4
1
8
1
C
2
0
2
4
2
8
2
C
3
0
3
4
3
8
3
C
40
5 5 A F 1
4
1
9
1
E
2
3
2
8
2
D
3
2
3
7
3
C
4
1
4
6
4
B
50
6 6 C 1
2
1
8
1
E
2
4
2
A
3
0
3
6
3
C
4
2
4
8
4
E
5
4
5
A
60
7 7 E 1
5
1
C
2
3
2
A
3
1
3
8
3
F
4
6
4
D
5
4
5
B
6
2
6
9
70
8 8 1
0
1
8
2
0
2
8
3
0
3
8
4
0
4
8
5
0
5
8
6
0
6
8
7
0
7
8
80
9 9 1
2
1
B
2
4
2
D
3
6
3
F
4
8
5
1
5
A
6
3
6
C
7
5
7
E
8
7
90
A A 1
4
1
E
2
8
3
2
3
C
4
6
5
0
5
A
6
4
6
E
7
8
8
2
8
C
9
6
A0
B B 1
6
2
1
2
C
3
7
4
2
4
D
5
8
6
3
6
E
7
9
8
4
8
F
9
A
A
5
B0
C C 1 2 3 3 4 5 6 6 7 8 9 9 A B C0

159
8 4 0 C 8 4 0 C 8 4 0 C 8 4
D D 1
A
2
7
3
4
4
1
4
E
5
B
6
8
7
5
8
2
8
F
9
C
A
9
B
6
C
3
D
0
E E 1
C
2
A
3
8
4
6
5
4
6
2
7
0
7
E
8
C
9
A
A
8
B
6
C
4
D
2
E0
F F 1
E
2
D
3
C
4
D
5
A
6
9
7
8
8
7
9
6
A
5
B
4
C
3
D
2
E
1
F0
1
0
1
0
2
0
3
0
4
0
5
0
6
0
7
0
8
0
9
0
A
0
B
0
C
0
D
0
E
0
F
0
10
0
ThÝ dô 5. TÝnh (25176)
8
×(1534)
8
=?
Gi¶i: T−¬ng tù nh− thÝ dô trªn:
(25176)
8
× (1534)
8

-------------
(124770)
8
+(77572)
8
(152166)
8
(25176)
8

------------------
(43537510)
8
.
VËy (25176)
8
×(1534)
8
=(43537510)
8
.
PhÐp nh©n trªn c¸c m¸y tÝnh Vinacal Vn-570 MS, Casio fx-
570MS, Casio fx-570ES hoÆc Sharp EL-506W
Sau khi vμo hÖ c¬ sè 8 trªn Casio fx-570MS nhê MODE
MODE 3 OCT (trªn Sharp EL-506W nhê 2ndF OCT ÷ ), ta chØ
viÖc lμm phÐp nh©n nh− trong c¬ sè 10. ThÝ dô, ®Ó nh©n
(25176)
8
×(1534)
8
ta chØ viÖc bÊm phÝm (trªn c¶ hai m¸y):
2 5 1 7 6 × 1 5 3 4 = (43537510.
o
)
PhÐp chia
Còng gièng nh− trong hÖ c¬ sè 10, phÐp chia trong hÖ c¬ sè bÊt
k× còng ®−îc thùc hiÖn bëi c¸ch chia theo cét, nã ®−îc thùc

160
hiÖn qua c¸c phÐp chia c¸c sè cã mét ch÷ sè, phÐp nh©n vμ
phÐp trõ.
ThÝ dô 6. Thùc hiÖn phÐp chia (40026613)
8
: (1155)
8
.
Gi¶i: §Ó chia (40026613)
8
cho (1155)
8
(trong c¬ sè 8) tr−íc tiªn
ta lÊy 4002 chia cho 1155 ®−îc 3, nh©n 3 víi 1155 (trong c¬ sè
8) ®−îc (3507)
8
, viÕt xuèng d−íi 4002. LÊy 4002 trõ 3507 (trong
c¬ sè 8) cßn 273. H¹ tiÕp sè 6 ë hμng ngh×n ®−îc 2736, chia cho
1155 (trong c¬ sè 8) ®−îc 2. Nh©n 2 víi 1155 ®−îc (2332)
8
, viÕt
xuèng d−íi 2736. LÊy 2736 trõ 2332 (trong c¬ sè 8) cßn 404. H¹
tiÕp sè 6 ë hμng tr¨m ®−îc 4046, chia cho 1155 (trong c¬ sè 8)
®−îc 3. Nh©n 3 víi 1155 ®−îc (3507)
8
, viÕt xuèng d−íi 4046.
LÊy 4046 trõ 3507 (trong c¬ sè 8) cßn 337. H¹ tiÕp sè 1 ë hμng
chôc ®−îc 3371, chia cho 1155 (trong c¬ sè 8) ®−îc 2. Nh©n 2
víi 1155 ®−îc (2332)
8
, viÕt xuèng d−íi 3371. LÊy 3371 trõ 2332
(trong c¬ sè 8) cßn 1037. H¹ tiÕp sè 3 ë hμng ®¬n vÞ ®−îc 10373,
chia cho 1155 (trong c¬ sè 8) ®−îc 7. Nh©n 7 víi 1155 ®−îc
(10373)
8
, viÕt xuèng d−íi 10373, trõ cho nhau ®−îc 0. Nh− vËy,
(40026613)
8
chia hÕt cho (1155)
8
(®−îc 32327).
Qui tr×nh thùc hiÖn trªn giÊy nh− sau:
40026613
8

8
1155
- 3507
8
32327
--------------
2736
8
- 2332
8

---------------
4046
8
- 3507
8

--------------
3371
8

- 2332
8

-------------
10373
8


161
-10373
8

-------------
0
8
.
VËy (40026613)
8
: (1155)
8
= (32327)
8
.
PhÐp chia trªn c¸c m¸y tÝnh Vinacal Vn-570 MS, Casio fx-
570MS, Casio fx-570ES hoÆc Sharp EL-506W
Sau khi vμo hÖ c¬ sè 8 trªn Casio fx-570MS nhê MODE
MODE 3 OCT (trªn Sharp EL-506W nhê 2ndF OCT ÷ ),
ta chØ viÖc lμm phÐp chia nh− trong c¬ sè 10. ThÝ dô, ®Ó lμm
phÐp chia (40026613)
8
: (1155)
8
ta chØ viÖc bÊm phÝm (trªn c¶
hai m¸y):
4 0 0 2 6 6 1 3 ÷ 1 1 5 5 = (32327.
o
)
Thùc hiÖn c¸c phÐp to¸n trªn Maple
§Ó lμm c¸c phÐp to¸n trong c¸c hÖ c¬ sè kh¸c nhau, chóng ta cã
thÓ sö dông Maple ®Ó ®æi sang c¬ sè 10, sau ®ã tÝnh to¸n trong
c¬ sè 10 vμ ®æi ng−îc l¹i c¬ sè cò.
ThÝ dô 7. Sö dông Maple ®Ó tÝnh:
1) (23651)
8
+(17043)
8
; 2) (423)
6
+(1341)
6
+(521)
6
;
3) (26371)
8
-(17063)
8
; 4) (352)
6
×(245)
6
;
5) (25176)
8
×(1534)
8
; 6) (40026613)
8
: (1155)
8
.
1) Tr−íc tiªn ta ®æi (23651)
8
vμ (17043)
8
sang c¬ sè 10:
[> convert([1,5,6,3,2],base,8,10);
[ ] , , , , 3 5 1 0 1

[> convert([3,4,0,7,1],base,8,10);
[ ] , , , 5 1 7 7

VËy (23651)
8
=10153
10
vμ (17043)
8
=7715
10
.
B©y giê dÔ dμng céng hai sè trªn trong c¬ sè 10:
[> 7715+10153;
17868

Vμ ®æi l¹i sang c¬ sè 8:
[> convert(17868,octal);

162
42714

VËy (23651)
8
+(17043)
8
=(42714)
8
.
2) §æi (423)
6
; (1341)
6
vμ (521)
6
sang c¬ sè 10:
[> convert([3,2,4],base,6,10);
[ ] , , 9 5 1

[> convert([1,4,3,1],base,6,10);
[ ] , , 9 4 3

[> convert([1,2,5],base,6,10);
[ ] , , 3 9 1

VËy (423)
6
=159
10
; (1341)
6
=349
10
vμ (521)
6
=193
10
.
B©y giê dÔ dμng céng ba sè trªn trong c¬ sè 10:
[> 159+349+193;
701

Vμ ®æi trë l¹i c¬ sè 6:
[> convert([1,0,7],base,10,6);
[ ] , , , 5 2 1 3

VËy (423)
6
+(1341)
6
+(521)
6
=(3125)
6
.
3) TÝnh (26371)
8
-(17063)
8
:
§æi (26371)
8
vμ (17063)
8
sang c¬ sè 10:
[> convert([1,7,3,6,2],base,8,10);
[ ] , , , , 3 1 5 1 1

[> convert([3,6,0,7,1],base,8,10);
[ ] , , , 1 3 7 7

VËy (26371)
8
=11513
10
vμ (17063)
8
=7731
10
.
Trõ hai sè trªn trong c¬ sè 10:
[> 11513-7731;
3782

Vμ ®æi trë l¹i c¬ sè 8:
[> convert(3782,base,8);
[ ] , , , 6 0 3 7

VËy (26371)
8
-(17063)
8
=(7306)
8
.

163
4) TÝnh (352)
6
×
(245)
6
:
§æi (352)
6
vμ (245)
6
sang c¬ sè 10:
[> convert([2,5,3],base,6,10);
[ ] , , 0 4 1

[> convert([5,4,2],base,6,10);
[ ] , , 1 0 1

VËy (352)
6
=140
10
vμ (245)
6
=101
10
.
Nh©n hai sè trªn trong c¬ sè 10:
[> 140*101;
14140

Vμ ®æi trë l¹i c¬ sè 6:
[> convert(14140,base,6);
[ ] , , , , , 4 4 2 5 4 1

VËy (352)
6
×
(245)
6
=(145244)
6
.
Ghi nhí: PhÐp nh©n trªn Maple thùc hiÖn nhê bÊm phÝm “ *”.
5) T−¬ng tù nh− trªn, ®æi (25176)
8
vμ (1534)
8
sang c¬ sè 10:
[> convert([6,7,1,5,2],base,8,10);
[ ] , , , , 8 7 8 0 1

[> convert([4,3,5,1],base,8,10);
[ ] , , 0 6 8

VËy (25176)
8
=10878
10
vμ (1534)
8
=860
10
.
Nh©n hai sè trªn trong c¬ sè 10:
[> 10878*860;
9355080

Vμ ®æi trë l¹i c¬ sè 8:
[> convert(9355080,base,8);
[ ] , , , , , , , 0 1 5 7 3 5 3 4

VËy (25176)
8
×
(1534)
8
=(43537510)
8
.
6) Tr−íc tiªn ta ®æi (40026613)
8
vμ (1155)
8
sang c¬ sè 10:
[> convert([3,1,6,6,2,0,0,4],base,8,10);
[ ] , , , , , , 7 6 2 0 0 4 8


164
[> convert([5,5,1,1],base,8,10);
[ ] , , 1 2 6

VËy (40026613)
8
=8400267
10
vμ (1155)
8
=621
10
.
Chia hai sè trªn trong c¬ sè 10:
[> 8400267/621;
13527

Vμ ®æi trë l¹i c¬ sè 8:
[> convert(13527,octal);
32327

VËy 40026613
8
: 1155
8
=32327
8
.
Ghi nhí: PhÐp chia trªn Maple thùc hiÖn nhê bÊm phÝm “/ ”.
Bμi tËp 16. Lμm phÐp céng trong c¬ sè 8 (tÝnh tay vμ m¸y):
1) 37564
8
+44205
8
=?
2) 23074
8
+15341
8
+62110
8
+30576
8
=?
§¸p sè: 1) 37564
8
+44205
8
=103771
8
;
2) 23074
8
+15341
8
+62110
8
+30576
8
=153343
8
.
Bμi tËp 17. Trªn b¶ng cã phÐp tÝnh sau:
2 3 5
+ 1 6 4 2
-------------------
4 2 4 2 3
Hái phÐp to¸n trªn ®· ®−îc viÕt trong hÖ c¬ sè nμo?
§¸p sè: HÖ c¬ sè 7; 23451+15642=42423.
Bμi tËp 18. a) Trong hÖ c¬ sè nμo ta cã: 3×4=10?
b) Trong hÖ c¬ sè nμo ta cã: 10×10=100?
§¸p sè: a) HÖ c¬ sè 12; b) Trong mäi hÖ c¬ sè.
Bμi tËp 19. Tån t¹i hay kh«ng hÖ c¬ sè trong ®ã c¸c hÖ thøc sau
®ång thêi ®−îc tháa m·n:
a) 3+4=10 vμ 3×4=15? b) 2+3=5 vμ 2×3=11?
§¸p sè: a) HÖ c¬ sè 7;

165
b) Kh«ng cã hÖ c¬ sè nμo v× 2×3=11 chØ x¶y ra trong hÖ c¬ sè 5
gåm 5 kÝ tù 0, 1, 2, 3, 4 nªn kh«ng cã kÝ tù 5 ®Ó cã thÓ viÕt
2+3=5.
Bμi tËp 20. Thùc hiÖn c¸c phÐp to¸n sau trong hÖ c¬ sè 8 (trªn
giÊy vμ trªn m¸y Casio fx-570MS hoÆc Sharp EL-560W):
1) 426+352; 2) 37564+44205; 3) 1020-534; 4) 17×71;
5) 25716×1534; 6) 4704:31; 7) (563+217)×15+(2365-636):17.
§¸p sè: 1) 426+352=1000; 2) 37564+44205=103771;
3) 1020-534=264; 4) 17×71=1727; 5) 25716×1534;
6) 4704:31=144; 7) (563+217)×15+(2365-
636):17=15123.
Lêi b×nh: M¸y tÝnh gióp c¸c tÝnh to¸n phøc t¹p trë nªn ®¬n
gi¶n vμ nhÑ nhμng h¬n rÊt nhiÒu, nhÊt lμ trong c¸c hÖ ®Õm víi
c¬ sè kh¸c 10 (v× ta kh«ng thuéc b¶ng cöu ch−¬ng vμ kh«ng
quen tÝnh nhÈm trong hÖ c¬ sè míi). Tuy nhiªn vÉn cÇn ph¶i
biÕt c¸c qui t¾c to¸n häc thùc hiÖn phÐp tÝnh ®Ó hiÓu ®−îc c¬
chÕ lμm viÖc cña m¸y.
§5. SÔ THÂP PHÄN. ÐÔÌ BÌÊU DÌÊN SÔ THÂP PHÄN TU CO
SÔ NμY SANG CO SÔ KHÁC
5.1. Kh¸i niÖm sè thËp ph©n
Ta ®· thμnh th¹o c¸c phÐp to¸n víi ph©n sè vμ sè thËp
ph©n trong c¬ sè 10. Ph©n sè
m
n
(lμ mét sè ®−îc biÓu diÔn d−íi
d¹ng tû sè cña hai sè nguyªn m vμ n ) chØ liªn quan ®Õn c¬ sè
10 bëi c¸ch viÕt cña hai sè nguyªn m vμ n trong c¬ sè 10, do ®ã
c¸c qui t¾c tÝnh to¸n ph©n sè (t−¬ng tù nh− c¸c tÝnh to¸n víi
sè nguyªn) kh«ng thay ®æi nhiÒu l¾m khi chuyÓn sang c¬ sè
kh¸c.

166
VÊn ®Ò hoμn toμn kh¸c khi ta lμm viÖc víi sè thËp ph©n.
Ngay tªn gäi “sè thËp ph©n” còng ®· chøng tá c¸c sè thËp ph©n
g¾n chÆt víi hÖ c¬ sè 10.
Sè thËp ph©n
1 0 1 2
... , ...
n n m
a a a a a a
÷
cã thÓ biÓu diÔn d−íi d¹ng
tæng c¸c lòy thõa (c¶ lòy thõa ©m) cña 10 nh− sau:
1 0 1 2
1 0 1 2 1 0
2
1 0 1 2
1 0 1 2
... , ... .10 .10 ... .10 ...
10 10 10
.10 .10 ... .10 .10 .10 ... .10 .
n n m
n n m n n
m
n n m
n n m
a a a
a a a a a a a a a
a a a a a a
÷ ÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷ ÷
= + + + + + + +
= + + + + + + +
ThÝ
dô, sè thËp ph©n 304,75 cã thÓ viÕt d−íi d¹ng sau:
2 1 0 -1 -2
304,75=3.10 +0.10 +4.10 +7.10 +5.10 .
Ta cã thÓ ®Þnh nghÜa hoμn toμn t−¬ng tù cho c¸c hÖ c¬ sè kh¸c.
ThÝ dô, sè 304,75 trong hÖ c¬ sè 8 lμ:
2 1 0 -1 -2
8
304,75 =3.8 +0.8 +4.8 +7.8 +5.8 .
TÊt nhiªn,
10
304,75 vμ
8
304,75 lμ hai sè thùc kh¸c nhau.
Chó ý: D−íi ®©y, ®Ó tiÖn tr×nh bμy, ta vÉn gäi c¸c sè kh«ng
nguyªn trong hÖ c¬ sè kh¸c lμ sè thËp ph©n, lÏ ra ph¶i gäi theo
tªn cña hÖ c¬ sè. ThÝ dô, ta vÉn gäi
8
304,75 lμ sè thËp ph©n
trong c¬ sè 8, lÏ ra ph¶i gäi ®óng lμ sè b¸t ph©n.
C¸c qui t¾c tÝnh to¸n sè häc cña sè thËp ph©n trong c¸c c¬
sè kh¸c 10 hoμn toμn t−¬ng tù nh− trong c¬ sè 10, chØ cã ®iÒu
kh¸c lμ khi thùc hμnh tÝnh to¸n ta ph¶i sö dông c¸c b¶ng céng
vμ b¶ng nh©n cña c¬ sè ®ã.
ThÝ dô 1. Ta dÔ dμng thùc hiÖn ®−îc phÐp tÝnh:
1) (7,5475)
8
+(0,7633)
8
=(10,5330)
8
;
2) (0,256)
8
×(0,14)
8
=0,04050.
Trong c¬ sè 10 ta ®· biÕt r»ng, kh«ng ph¶i mäi ph©n sè
tèi gi¶n ®Òu cã thÓ viÕt ®−îc d−íi d¹ng sè thËp ph©n h÷u h¹n,
mμ cã thÓ ®−îc biÓu diÔn d−íi d¹ng sè thËp ph©n v« h¹n tuÇn
hoμn. ThÝ dô,
1
0,166666...
6
= ;

167
1
0,142857142857142857...
7
=
HiÖn t−îng nμy còng x¶y ra trong c¸c hÖ c¬ sè kh¸c. H¬n thÕ
n÷a, mét ph©n sè trong hÖ c¬ sè nμy cã thÓ lμ h÷u h¹n, nh−ng
trong hÖ c¬ sè kh¸c l¹i lμ sè thËp ph©n v« h¹n tuÇn hoμn, vμ cã
nh÷ng sè cïng lμ sè thËp ph©n h÷u h¹n hoÆc cïng lμ sè thËp
ph©n v« h¹n tuÇn hoμn trong hai hÖ c¬ sè kh¸c nhau. ThÝ dô:
10 12
10
1
0, 2 0, 249724972497...
5
| |
= =
|
\ .
;
10 12
1
0,16666... 0, 2
6
= = ;
10 12
1
0, 25 0, 3
4
= = ;
10 12
1
0,142857142857... 0,186035186035...
7
= = .
V× lμm viÖc víi sè thËp ph©n h÷u h¹n nhiÒu khi thuËn tiÖn
h¬n, nªn nhËn xÐt nμy gîi ý, trong mét sè bμi to¸n, cã thÓ ®æi
c¬ sè ®Ó c¸c sè (thËp ph©n v« h¹n tuÇn hoμn) trë thμnh sè thËp
ph©n h÷u h¹n trong hÖ c¬ sè míi.
5.2. §æi biÓu diÔn sè thËp ph©n tõ c¬ sè nμy sang c¬ sè kh¸c
§Ó ®æi mét sè thËp ph©n tõ c¬ sè 8 sang c¬ sè 10 ta sö
dông c¸c biÓu diÔn cña chóng vμ nhËn xÐt r»ng
10
1
0,125
8
= . ThÝ
dô,
2 3 4
8
2 3 4
10
1 1 1 1
0, 2754 2. 7. 5. 4.
8 8 8 8
2.0,125 7.0,125 5.0,125 4.0,125
0, 25 0,109375 0, 009765625 0, 0009765625
0, 3701171875 .
| | | | | |
= + + +
| | |
\ . \ . \ .
= + + +
= + + +
=

NÕu sö dông ®óng c¸ch lμm trªn ®Ó ®æi sè thËp ph©n tõ
c¬ sè 10 sang c¬ sè 8 th× ta sÏ gÆp khã kh¨n h¬n v×
10 8
0,1 0, 631463146314... =

168
lμ mét sè thËp ph©n v« h¹n tuÇn hoμn. Ta cã thÓ ®i theo con
®−êng ®¬n gi¶n h¬n nh− sau.
Ta nhí l¹i r»ng (xem ThÝ dô 1§4), ®Ó chuyÓn 119 tõ c¬ sè
10 sang c¬ sè 5, ta ®· chia 119 cho 5 ®−îc 23 d− 4, sau ®ã l¹i
chia 23 cho 5 ®−îc 4 d− 3. Nhê c¸ch chia nμy, ta ®· cã biÓu diÔn
2
119 23 5 4 (4 5 3) 5 4 4 5 3 5 4 = × + = × + × + = × + × + ,
tõ ®ã suy ra 119
10
=434
5
.
Víi phÇn thËp ph©n, ta sÏ kh«ng lμm phÐp chia, mμ lμm phÐp
nh©n, nh− trong thÝ dô sau ®©y.
ThÝ dô 2. §æi 0,423828125
10
sang c¬ sè 8.
Gi¶i: Ta ph¶i t×m ch÷ sè ®Çu tiªn sau dÊu phÈy lμ bao nhiªu
phÇn cña 8. §Ó lμm ®iÒu nμy ta thùc hiÖn phÐp nh©n
0,423828125×8=3,390625000.
Nh− vËy, sè ®· cho chøa 3 phÇn cña 8, tøc lμ ch÷ sè thø nhÊt
sau dÊu phÈy lμ 3 (thùc chÊt ta ®· ®i t×m x tõ tû lÖ thøc
10 8
a x
= ).
Ta t×m ch÷ sè tiÕp theo (lμ sè phÇn cña 64) b»ng c¸ch lÊy sè ®·
cho trõ ®i 3 phÇn 8 (b»ng 0,375) råi nh©n víi 64:
(0,423828125-0,375)×64=0,048828125×64=3,125.
§iÒu nμy còng t−¬ng ®−¬ng víi viÖc lÊy phÇn thËp ph©n cña sè
nhËn ®−îc (sau phÐp nh©n víi 8, bá ®i phÇn nguyªn) nh©n víi
8, tøc lμ
0,390625000×8=3,125.
Nh− vËy, sè h¹ng thø hai (hμng tr¨m) sau dÊu phÈy cña biÓu
diÔn sè thËp ph©n 0,423828125 trong c¬ sè 8 lμ 3.
TiÕp tôc bá phÇn nguyªn vμ nh©n víi 8, ta ®−îc
0,125×8=1,000.
PhÇn thËp ph©n cña tÝch b»ng 0, ®iÒu ®ã cã nghÜa lμ viÖc ®æi sè
thËp ph©n tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 8 ®· kÕt thóc vμ ta ®−îc
0,423828125
10
=0,331
8
.

169
Ph−¬ng ph¸p ®æi biÓu diÔn mét sè thËp ph©n tõ c¬ sè 10
sang c¬ sè 8 trong thÝ dô trªn sÏ trë nªn râ rμng h¬n nÕu ®−îc
tr×nh bμy d−íi d¹ng cét nh− sau.
ThÝ dô 3. §æi 0,4560546875
10
sang c¬ sè 8.
Gi¶i: Thùc hiÖn qui t¾c d−íi d¹ng cét. Chó ý lμ mçi lÇn nh©n
víi 8, ta chØ nh©n phÇn thËp ph©n (cßn l¹i sau khi bá ®i phÇn
nguyªn), phÇn nguyªn sau mçi lÇn nh©n chÝnh lμ c¸c sè phÇn
chuc, phÇn tr¨m,…t−¬ng øng trong c¬ sè 8.
0,4560546875
×8
--------------------
3 ,6484375000
×8
--------------------
5 ,1875000
×8
--------------
3 ,5000
×8
----------
4 ,0000
Cuèi cïng ta ®−îc: 0,4560546875
10
=0,3514
8
.
Hai thÝ dô trªn cho kÕt qu¶ còng lμ mét sè thËp ph©n h÷u
h¹n. Tuy nhiªn, cã thÓ nhËn ®−îc biÓu diÔn cña mét sè thËp
ph©n h÷u h¹n trong c¬ sè 10 lμ sè thËp ph©n v« h¹n tuÇn hoμn
trong c¬ sè kh¸c. ThÝ dô sau ®©y cho thÊy ®iÒu ®ã.
ThÝ dô 4. §æi 0,73125 trong c¬ sè 10 sang c¬ sè 8.
Gi¶i: Ta còng lμm nh− thÝ dô tr−íc, nghÜa lμ nh©n víi 8 theo
cét däc:
0,73125
×8

170
----------
5 ,85000
×8
--------
6 ,80
×8
--------
6 ,4
×8
--------
3 ,2
×8
---------
1 ,6
×8
---------
4 ,8
×8
--------
6 ,4
...
Nh− vËy, 0,73125
10
=0,56631463146314…
8
KÕt hîp qui t¾c ®æi sè nguyªn ë §3 vμ c¸c thÝ dô trªn, ta
®i ®Õn qui t¾c chung ®Ó chuyÓn biÓu diÔn cña mét sè tõ c¬ sè
nμy sang c¬ sè kh¸c nh− sau:
§Ó chuyÓn sè nguyªn tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 8 ta chia sè
®ã cho 8 vμ tiÕp tôc chia th−¬ng cho 8, cßn ®Ó chuyÓn mét sè
thËp ph©n (nhá h¬n 1) tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 8 ta ph¶i lÇn l−ît
nh©n phÇn thËp ph©n víi 8. C¸c sè h¹ng phÇn chôc, phÇn
tr¨m,...trong c¬ sè 8 chÝnh lμ phÇn nguyªn lÇn l−ît nhËn ®−îc
trong phÐp nh©n nμy.

171
NÕu sè thËp ph©n lμ hçn hîp (gåm c¶ phÇn nguyªn vμ
phÇn thËp ph©n) th× ta ph¶i thao t¸c riªng biÖt hai phÇn ®ã råi
ghÐp l¹i.
ThÝ dô 5. §æi 940,6875 trong c¬ sè 10 sang c¬ sè 8.
Gi¶i: §æi 940 sang c¬ sè 8 ®−îc:
940=117×8+4=(14×8+5)×8+4
=((1×8+6)×8+5)×8+4=1.8
3
+6.8
2
+5×8+4.
VËy 940
10
=1654
8
.
§æi 0,6875 sang c¬ sè 8: 0,6875×8=5,5000; 0,5000×8=4,000.
VËy 0,6875
10
=0,54
8
.
Cuèi cïng, 940,6875
10
=1654,54
8
.
5.2. Sö dông Maple ®æi biÓu diÔn sè thËp ph©n
Nh− ta thÊy trong môc tr−íc, viÖc ®æi biÓu diÔn cña mét
sè thËp ph©n tõ c¬ sè nμy sang c¬ sè kh¸c, tuy kh«ng khã,
nh−ng ®ßi hái nhiÒu thao t¸c dÔ nhÇm lÉn. Maple cho phÐp ®æi
biÓu diÔn mét sè bÊt k× trong hÖ c¬ sè 10 sang mét trong hai hÖ
c¬ sè 2, 8 vμ ng−îc l¹i mét c¸ch dÔ dμng (chØ cÇn mét lÖnh
convert quen thuéc).
ThÝ dô 6. §æi 0,423828125
10
; 0,4560546875
10
vμ 940,6875 tõ
c¬ sè 10 sang c¬ sè 2 vμ c¬ sè 8.
Gi¶i: §æi 0,423828125
10
tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 2:
[> convert(0.423828125,binary);
.01101100100

§æi 0,423828125
10
tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 8.
[>convert(0.423828125,octal);
.3310000000

VËy 0,423828125
10
=0,01101100100
2
=0,331
8
.
Chó ý 1: Khi khai b¸o sè thËp ph©n trªn m¸y tÝnh, cÇn khai
b¸o dÊu phÈy (dÊu “ ,” ng¨n c¸ch phÇn nguyªn vμ ph©n thËp
ph©n) lμ dÊu chÊm (dÊu “.”), nÕu kh«ng m¸y b¸o lçi.

172
Chó ý 2: Maple kh«ng ®æi sè thËp ph©n sang hÖ c¬ sè 16.
T−¬ng tù, ta ®æi 0,4560546875
10
tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 2 vμ c¬
sè 8:
[> convert(0.4560546875,binary);
.01110100110

[> convert(0.4560546875,octal);
.3514000000

VËy 0,423828125
10
=0,01110100110
2
=0,3514
8
.
§æi 940,6875 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 2:
[> convert(940.6875,binary);
.111010110010
10

Chó ý 1: KÕt qu¶ cã d¹ng 0.1110101100 10
10
nghÜa lμ
0.1110101100 10
10
=0.1110101100×10
10
=1110101100.
Chó ý 2: Maple th−êng mÆc ®Þnh lÊy kÕt qu¶ chÝnh x¸c ®Õn 10
ch÷ sè, v× vËy kÕt qu¶ trªn cã thÓ chØ lμ sè gÇn ®óng (®Õn 10
ch÷ sè). Trong tr−êng hîp nghi ngê kÕt qu¶ (nh− trªn), ta nªn
khai b¸o thªm option (mÆc ®Þnh) yªu cÇu ®é chÝnh x¸c cao h¬n.
ThÝ dô, yªu cÇu chÝnh x¸c ®Õn 50 ch÷ sè:
[> convert(940.6875,binary,50);
.1110101100101100000000000000000000000000000000000010
10

Nh− vËy, 940,6875
10
=1110101100,1011
2
.
Ta còng cã thÓ ®æi riªng rÏ phÇn nguyªn vμ phÇn thËp ph©n,
sau ®ã kÕt hîp hai phÇn ®Ó ®−îc kÕt qu¶ lμ sè chÝnh x¸c:
> convert(940,binary);
1110101100

> convert(.6875,binary);
.1011000000

VËy 940,6875
10
=1110101100.1011
2
(chø kh«ng ph¶i lμ
940,6875
10
=
.111010110010
10
~1110101100
2
).
§æi 940,6875 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 8:
[> convert(940.6875,octal);

173
1654.540000

VËy 940,6875
10
=1110101100.1011
2
=1654,54
8
.
Bμi tËp 21. Hai sè nhá h¬n 1 ®−îc viÕt bëi cïng c¸c ch÷ sè nh−
nhau trong hai c¬ sè kh¸c nhau. Hái sè nμo lín h¬n.
§¸p sè: Sè viÕt trong c¬ sè nhá h¬n sÏ cã gi¸ trÞ lín h¬n. ThËt
vËy, gi¶ sö
1 1 1
1 1
1 1
. ... . .
n n
n n
A a k a k a k
÷ ÷ + ÷
÷
= + + +

2
1 1
1 1 2 2
. ... . .
n n
n n
B a k a k a k
÷ ÷ + ÷
÷
= + + +
víi
1 2
0 k k > > , 0
i
a > , 1,..., i n = .
Suy ra
1 2
0
i i
k k
÷ ÷
< < vμ
1 2
0
i i
i i
a k a k
÷ ÷
< < víi mäi 1,..., i n = . VËy A B <
Bμi tËp 22. §æi 0,4375
10
; 0,484375
10
; 0,7421875
10
sang c¬ sè 8:
§¸p sè: 0,4375
10
=0,34
8
; 0,484375
10
=0,37
8
; 0,7421875
10
=0,574
8
.
Sö dông Maple ®Ó ®æi 0,4375
10
tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 8:
[> convert(0.4375,octal);
.3400000000

Bμi tËp 23. §æi 982,34375
10
; 176,3125
10
sang c¬ sè 8:
§¸p sè: 982,34375
10
=1726,26
8
; 176,3125
10
=260,24
8
.
Sö dông Maple ®Ó ®æi tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 8:
[> convert(982.34375,octal);
1726.260000

[> convert(176.3125,octal);
260.2400000

Bμi tËp 24. §æi 0,256
8
; 0,444
8
; 0,777
8
sang c¬ sè 10:
§¸p sè:
0,256
8
=0,33984375; 0,444
8
=0,5703125; 0,777
8
=0,998046875.
Bμi tËp 25. §æi sang c¬ sè 10:
1) (1.101)
2
; 2) (23.14)
5
; 3) (XX.XX)
11
.

174
Bμi tËp 26. Chøng minh r»ng mäi sè thËp ph©n h÷u h¹n trong
hÖ c¬ sè 8 còng sÏ lμ sè thËp ph©n h÷u h¹n trong c¬ sè 10. §iÒu
ng−îc l¹i cã ®óng kh«ng?
Gi¶i: Mäi sè thËp ph©n h÷u h¹n trong hÖ c¬ sè 8 cã d¹ng
1 1
1 1 0 1
1
1
.8 .8 ... .8 .8 ... .8
.8 ... .8 ,
n n m
n n m
m
m
A a a a a a a
B a a
÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷
÷ ÷
÷ ÷
= + + + + + + +
= + + +

trong ®ã B lμ mét sè nguyªn.

1
0,125
8
= nªn
( )
2
1 2
.0,125 . 0,125 ... .(0,125)
m
m
A B a a a
÷ ÷ ÷
= + + + +
lμ mét sè thËp ph©n h÷u h¹n trong hÖ c¬ sè 10.
§¶o l¹i kh«ng ®óng. Trong ThÝ dô 4§5 ta ®· cã: 0,73125
10

mét sè thËp ph©n cã biÓu diÔn h÷u h¹n trong c¬ sè 10, nh−ng
lμ sè thËp ph©n v« h¹n tuÇn hoμn trong c¬ sè 8:
0,73125
10
=0,56631463146314…
8

Nguyªn nh©n lμ b¶n th©n 0,1
10
khi ®æi sang c¬ sè 8 lμ mét sè
thËp ph©n v« h¹n tuÇn hoμn:
10 8
0,1 0, 631463146314... = .
Bμi tËp 27. H·y t×m ®iÒu kiÖn ®Ó mét ph©n sè lμ sè thËp ph©n
h÷u h¹n trong c¬ sè 10 (trong c¬ sè 8).
Gi¶i: Mäi ph©n sè cã d¹ng
m
A
n
= . NÕu trong ph©n tÝch ra thõa
sè nguyªn tè cña mÉu sè n chØ chøa c¸c thõa sè 2 vμ 5, tøc lμ
2 .5
p q
n = . Khi Êy
.0, 5 .0, 2
2 .5
p q
p q
m m
A m
n
= = =
sÏ lμ mét sè thËp ph©n h÷u h¹n. NÕu trong ph©n tÝch ra thõa
sè nguyªn tè cña n cã chøa Ýt nhÊt mét thõa sè nguyªn tè r
kh¸c 2 vμ 5, th×
1
r
sÏ lμ sè thËp ph©n v« h¹n tuÇn hoμn. Do ®ã
Acòng sÏ lμ sè thËp ph©n v« h¹n tuÇn hoμn.

175
T−¬ng tù, nÕu mÉu sè n lòy thõa cña 2, tøc lμ 2
p
n = th×
.0, 4
2
p
p
m m
A m
n
= = =
sÏ lμ mét sè thËp ph©n h÷u h¹n.

176
Ch−¬ng 2.
ÚNG DUNG CUA HÊ ÐÊM


§1. HÊ ÐÊM CO SÔ 2
1.1. Mét sè vÝ dô sö dông hÖ ®Õm c¬ sè 2
Sè nhá nhÊt cã thÓ chän lμm c¬ sè cña hÖ ®Õm lμ sè 2. HÖ
®Õm c¬ sè 2 (hÖ nhÞ ph©n) chØ gåm 2 kÝ tù: 0 vμ 1, v× vËy c¸c
phÐp to¸n trong hÖ nhÞ ph©n rÊt ®¬n gi¶n. Tuy vËy, hÖ ®Õm c¬
sè 2 l¹i cã rÊt nhiÒu øng dông quan träng: nã kh«ng chØ lμ c¬ së
x©y dùng c¸c tÝnh to¸n trong m¸y tÝnh, mμ cßn cã øng dông
trong truyÒn tin, mËt m· vμ lμ c«ng cô ®Ó gi¶i nhiÒu bμi to¸n
cã b¶n chÊt to¸n häc. Trong ch−¬ng 1 ta ®· xem xÐt c¸c vÝ dô
tÝnh to¸n sè häc trong hÖ c¬ sè 2 vμ c¸ch chuyÓn mét sè trong
hÖ c¬ sè 2 sang hÖ c¬ sè kh¸c vμ ng−îc l¹i. Trong môc nμy tr−íc
tiªn chóng ta sÏ xem xÐt mét vμi thÝ dô minh häa øng dông hÖ
c¬ sè 2.
ThÝ dô 1. Gi¶ sö b¹n chän mét sè bÊt k× nμo ®ã trong kho¶ng tõ
1 ®Õn 1000. T«i sÏ hái b¹n 10 c©u hái, b¹n cã quyÒn tr¶ lêi
“®óng” hoÆc “sai”. Dùa trªn 10 c©u tr¶ lêi cña b¹n, t«i sÏ kh¼ng
®Þnh ®−îc b¹n ®· chän sè nμo. T¹i sao?
Gi¶i: C¸c c©u hái lÇn l−ît nh− sau.
C©u thø nhÊt: LÊy sè ®· chän chia cho 2. Hái phÐp chia cã d−
hay kh«ng?
NÕu b¹n tr¶ lêi lμ “kh«ng” th× t«i viÕt sè 0, cßn nÕu c©u tr¶ lêi
lμ “cã” th× t«i viÕt sè 1.
C©u thø hai: LÊy th−¬ng cña phÐp chia võa råi chia cho 2. Hái
phÐp chia cã d− hay kh«ng? NÕu c©u tr¶ lêi lμ “kh«ng” th× t«i
viÕt sè 0, cßn nÕu c©u tr¶ lêi lμ “cã” th× t«i viÕt sè 1 vμo tr−íc sè
®· viÕt (sè 0 hoÆc sè 1) cña c©u tr¶ lêi thø nhÊt.

177
C¸c c©u hái tiÕp theo còng t−¬ng tù: LÊy th−¬ng cña phÐp chia
võa xong chia cho 2. Hái phÐp chia cã d− kh«ng? NÕu c©u tr¶
lêi lμ “kh«ng” th× viÕt sè 0, cßn nÕu c©u tr¶ lêi lμ “cã” th× viÕt sè
1 tr−íc sè ®· viÕt.
Sau 10 lÇn tr¶ lêi, chóng ta nhËn ®−îc 10 ch÷ sè chØ gåm c¸c
ch÷ sè 0 vμ 1. Nh− vËy, hÖ thèng 10 c©u hái trªn chÝnh lμ c¸ch
chuyÓn mét sè ®· cho (d−íi 1000) tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 2. H¬n
n÷a, 10 c©u hái lμ ®ñ, bëi v× mäi sè tõ 1 ®Õn 1000 ®Òu cã thÓ
viÕt ®−îc d−íi d¹ng mét sè trong c¬ sè 2 víi kh«ng qu¸ 10 ch÷
sè (
10
2
2 1024 10000000000 = = ). V× sè ban ®Çu ch−a biÕt nªn b©y giê
chØ cÇn chuyÓn sè nhËn ®−îc trong c¬ sè 2 sang c¬ sè 10, ta
kh«i phôc ®−îc sè ban ®Çu.
ThÝ dô, sau 10 lÇn tr¶ lêi, ta nhËn ®−îc sè 1010011011. §æi sè
nμy sang c¬ sè 2 nhê Maple:
[> convert(1010011011,decimal,binary);
667


VËy sè ban ®Çu b¹n chän lμ 667.
KiÓm tra l¹i: 667=333×2+1=(166×2+1) ×2+1=((83×2) ×2+1)
×2+1
=(((41×2+1)×2) ×2+1) ×2+1=((((20×2+1)×2+1)×2) ×2+1) ×2+1
=(((((10×2)×2+1)×2+1)×2) ×2+1) ×2+1
=(((((5×2)×2+1)×2+1)×2) ×2+1) ×2+1
=((((((2×2+1)×2)×2+1)×2+1)×2) ×2+1) ×2+1
=(((((((1×2)×2+1)×2)×2+1)×2+1)×2) ×2+1) ×2+1
=2
9
+2
7
+2
4
+2
3
+2+1=(1010011011)
2
.
ThÝ dô 2. T«i cã 7 b¶ng, mçi b¶ng gåm 64 « nh− trong c¸c b¶ng
(tõ B¶ng 1 ®Õn B¶ng 7) d−íi ®©y. Mçi « trong b¶ng ®−îc g¸n
bëi mét sè tõ 1 ®Õn 127 theo qui t¾c: Mét sè Atõ 1 ®Õn 127
trong hÖ c¬ sè 2 cã kh«ng qu¸ 7 ch÷ sè (v×
7
2 128 = hay
127=1111111
2
). Ta viÕt sè A vμo b¶ng thø k ( k =1,2,…,7) nÕu
sè A trong c¬ sè 2 t¹i vÞ trÝ thø k (tÝnh tõ ph¶i sang tr¸i) cã ch÷
sè lμ 1 vμ kh«ng viÕt vμo b¶ng ®ã nÕu sè A t¹i vÞ trÝ thø k cã

178
ch÷ sè lμ 0. ThÝ dô: sè A=57 trong hÖ c¬ sè 2 lμ 0111001
2
. Sè
nμy cã c¸c ch÷ sè 1 ë vÞ trÝ thø 1, 4, 5, 6 (tÝnh tõ ph¶i sang
tr¸i), do ®ã nã n»m trong c¸c B¶ng 1, 4, 5, 6. B©y giê b¹n h·y
nghÜ mét sè tõ 1 ®Õn 127 vμ nãi xem nã n»m trong b¶ng nμo.
T«i sÏ tr¶ lêi cho b¹n biÕt b¹n ®· chän sè nμo. T¹i sao?
Gi¶i: MÆc dï kh«ng nhÊt thiÕt, nh−ng ®Ó tiÖn t×m, ta xÕp c¸c sè
trong b¶ng theo thø tù t¨ng dÇn (trong mét b¶ng) nh− sau.
B¶ng 1
1 3 5 7 9 11 13 15
17 19 21 23 25 27 29 31
33 35 37 39 41 43 45 47
49 51 53 55 57 59 61 63
65 67 69 71 73 75 77 79
81 83 85 87 89 91 93 95
97 99 101 103 105 107 109 111
113 115 117 119 121 123 125 127
B¶ng 1 gåm c¸c sè cã ch÷ sè ë hμng thø nhÊt (hμng ®¬n vÞ) lμ 1,
nghÜa lμ c¸c sè kh«ng chia hÕt cho 2, hay toμn bé c¸c sè lÎ tõ 1
®Õn 127.
B¶ng 2
2 3 6 7 10 11 14 15
18 19 22 23 26 27 30 31
34 35 38 39 42 43 46 47
50 51 54 55 58 59 62 63
66 67 70 71 74 75 78 79
82 83 86 87 90 91 94 95
98 99 102 103 106 107 110 111
114 115 118 119 122 123 126 127
B¶ng 2 gåm c¸c sè cã ch÷ sè ë hμng thø hai (hμng chôc) lμ 1,
nghÜa lμ c¸c sè cã d¹ng 10
2
=2, 11
2
=3, 110
2
=6, 111
2
=7, 1010,
1011, 111110, …, 1111110
2
=126, 1111111
2
=127.

179


B¶ng 3
4 5 6 7 12 13 14 15
20 21 22 23 28 29 30 31
36 37 38 39 44 45 46 47
52 53 54 55 60 61 62 63
68 69 70 71 76 77 78 79
84 85 86 87 92 93 94 95
100 101 102 103 108 109 110 111
116 117 118 119 124 125 126 127
B¶ng 3 gåm c¸c sè cã ch÷ sè ë hμng thø ba (hμng tr¨m) lμ 1,
nghÜa lμ c¸c sè cã d¹ng 100
2
=4, 101
2
=5, 110
2
=6, 111
2
=7, …,
1111110
2
=126, 1111111
2
=127.
T−¬ng tù cho c¸c b¶ng tiÕp theo.
B¶ng 4
8 9 10 11 12 13 14 15
24 25 26 27 26 27 30 31
40 41 42 43 44 45 46 47
56 57 58 59 60 61 62 63
72 73 74 75 76 77 78 79
88 89 90 91 92 93 94 95
104 105 106 107 108 109 110 111
120 121 122 123 124 125 126 127
B¶ng 4 gåm c¸c sè cã ch÷ sè ë hμng thø t− (hμng ngh×n) lμ 1,
nghÜa lμ c¸c sè cã d¹ng 1000
2
=8, 1001
2
=9, 1010
2
=10, 1011
2
=11,
1100
2
=12, 1101
2
=13, 1110
2
=14, 1111
2
=15,…, 1111110
2
=126,
1111111
2
=127.
B¶ng 5
16 17 18 19 20 21 22 23

180
24 25 26 27 28 29 30 31
48 49 50 51 52 53 54 55
56 57 58 59 60 61 62 63
80 81 82 83 84 85 86 87
88 89 90 91 92 93 94 95
112 113 114 115 116 117 118 119
120 121 122 123 124 125 126 127
B¶ng 5 gåm c¸c sè cã ch÷ sè ë hμng thø n¨m (hμng v¹n) lμ 1,
nghÜa lμ c¸c sè cã d¹ng 10000
2
=16, 10001
2
=17, 10010
2
=18,
10011
2
=19, 10100
2
=20, 10101
2
=21, 10110
2
=22, 10111
2
=23,…,
1111110
2
=126, 1111111
2
=127.
B¶ng 6
32 33 34 35 36 37 38 39
40 41 42 43 44 45 46 47
48 49 50 51 52 53 54 55
56 57 58 59 60 61 62 63
96 97 98 99 100 101 102 103
104 105 106 107 108 109 110 111
112 113 114 115 116 117 118 119
120 121 122 123 124 125 126 127
B¶ng 6 gåm c¸c sè cã ch÷ sè ë hμng thø s¸u (hμng v¹n) lμ 1,
nghÜa lμ c¸c sè cã d¹ng 100000
2
=32, 100001
2
=33, 100010
2
=34,
100011
2
=35, 100100
2
=36,…, 1111110
2
=126, 1111111
2
=127.
B¶ng 7
64 65 66 67 68 69 70 71
72 73 74 75 76 77 78 79
80 81 82 83 84 85 86 87
88 89 90 91 92 93 94 95
96 97 98 99 100 101 102 103
104 105 106 107 108 109 110 111
112 113 114 115 116 117 118 119
120 121 122 123 124 125 126 127

181
B¶ng 7 gåm c¸c sè cã ch÷ sè ë hμng thø b¶y lμ 1, nghÜa lμ c¸c
sè cã d¹ng 1000000
2
=64, 1000001
2
=65, 1000010
2
=66,
1000011
2
=67, 1000100
2
=68,…, 1111110
2
=126, 1111111
2
=127.
Khi ta nãi sè A ë b¶ng 1, 4, 5, 6, th× ta còng ®· khai b¸o sè A
trong hÖ c¬ sè 2 (thÝ dô A=57 cã trong c¸c b¶ng 1, 4, 5, 6, cã
nghÜa lμ A=57 ®· ®−îc khai b¸o nh− lμ 0111001
2
). B©y giê ®Ó
biÕt A lμ sè nμo ta chØ cÇn chuyÓn sè A tõ hÖ c¬ sè 2 sang hÖ c¬
sè 10, thÝ dô, 0111001
2
=57.
Ng−îc l¹i, kh«ng cÇn nh×n vμo B¶ng 1 ®Õn B¶ng 7, nÕu b¹n b¸o
cho t«i mét sè bÊt k× tõ 1 ®Õn 127, t«i sÏ nãi sè b¹n ®· chän
n»m trong nh÷ng b¶ng nμo. §Ó lμm ®−îc ®iÒu nμy, t«i chØ cÇn
®æi sè b¹n ®· b¸o sang c¬ sè 2. C¸c vÞ trÝ cña sè 1 trong hÖ c¬ sè
2 cña sè ®· khai b¸o chÝnh lμ sè thø tù cña c¸c b¶ng chøa sè
®ã. ThÝ dô, khai b¸o sè A=57, ta ®æi 57 sang c¬ sè 2 lμ
0111001
2
. VËy kh«ng nh×n vμo c¸c b¶ng, ta còng biÕt 57 ph¶i
n»m trong B¶ng 1, B¶ng 4, B¶ng 5 vμ B¶ng 6.
ThÝ dô 3 (Trß ch¬i Nim)
Ng−êi Trung Quèc thêi x−a cã trß ch¬i gäi lμ trß ch¬i Nim. Néi
dung cña trß ch¬i nμy nh− sau: Cã ba ®èng sái, hai ng−êi ch¬i
lÇn l−ît lÊy mét sè sái bÊt k× (kh¸c 0) tõ mét trong ba ®èng ®ã
(vμ mçi lÇn ch¬i chØ lÊy sái tõ mét ®èng). Ai lμ ng−êi nhÆt viªn
sái cuèi cïng th× ng−êi ®ã th¾ng. Cã hay kh«ng mét chiÕn l−îc
ch¬i ®Ó th¾ng?
Gi¶i: Ngμy nay c¸c viªn sái th−êng ®−îc thay thÕ bëi c¸c ®å vËt
kh¸c, thÝ dô, c¸c que diªm, v× vËy ng−êi ta còng gäi trß ch¬i
nμy lμ trß ch¬i “¨n diªm”.
§Ó gi¶i bμi to¸n nμy ta sÏ sö dông hÖ ®Õm c¬ sè 2. Gi¶ sö trong
mçi ®èng cã a , b vμ c viªn sái, ta gäi ba ®èng sái t−¬ng øng lμ
c¸c ®èng thø nhÊt, thø hai vμ thø ba. Trong hÖ c¬ sè 2, c¸c sè
nμy ®−îc biÓu diÔn d−íi d¹ng
( )
1
1 1 0 1 1 0
2
.2 .2 ... .2 ...
n n
n n n n
a a a a a a a a a
÷
÷ ÷
= + + + + = ;

182
( )
1
1 1 0 1 1 0
2
.2 .2 ... .2 ...
n n
n n n n
b b b b b b b b b
÷
÷ ÷
= + + + + = ;
( )
1
1 1 0 1 1 0
2
.2 .2 ... .2 ...
n n
n n n n
c c c c c c c c c
÷
÷ ÷
= + + + + = .
C¸c hÖ sè
i
a ,
i
b ,
i
c , 0,..., i n = cã gi¸ trÞ 0 hoÆc 1. ë ®©y, ®Ó tiÖn
tr×nh bμy, ta ®· viÕt biÓu diÔn cña a , b , c cïng cã bËc cao nhÊt
lμ 2
n
. §iÒu nμy dÔ dμng lμm ®−îc v× nÕu cÇn ta cã thÓ thªm c¸c
hÖ sè b»ng 0, tøc lμ ta kh«ng ®ßi hái tÊt c¶ c¸c hÖ sè
n
a ,
n
b ,
n
c
ph¶i kh¸c 0, nh−ng v× n lμ bËc cao nhÊt nªn Ýt nhÊt mét trong
ba hÖ sè
n
a ,
n
b ,
n
c ph¶i kh¸c 0.
Ng−êi ch¬i ®Çu tiªn sÏ lÊy mét sè sái tõ mét trong ba ®èng, thÝ
dô, tõ ®èng thø nhÊt. Khi Êy c¸c hÖ sè
i
a , 0,..., i n = sÏ bÞ thay
®æi. T−¬ng tù, nÕu lÊy sái tõ ®èng thø hai (hoÆc tõ ®èng thø
ba), th× c¸c hÖ sè
i
b , 0,..., i n = (hoÆc
i
c ) sÏ thay ®æi.
XÐt c¸c tæng
n n n
a b c + + ,
1 1 1 n n n
a b c
÷ ÷ ÷
+ + ,…,
1 1 1
a b c + + ,
0 0 0
a b c + + .
V× c¸c hÖ sè
i
a ,
i
b ,
i
c , 0,..., i n = chØ nhËn gi¸ trÞ 0 hoÆc 1 nªn mçi
tæng nμy chØ nhËn mét trong bèn gi¸ trÞ 0, 1, 2, 3.
NÕu mét trong c¸c tæng trªn lμ lÎ (tøc lμ nhËn gi¸ trÞ 1 hoÆc 3)
th× ng−êi ch¬i thø nhÊt cã thÓ th¾ng nhê chiÕn l−îc sau: T¹i
mçi b−íc ®i, ng−êi thø nhÊt sÏ lÊy ®i mét sè sái tõ mét ®èng ®Ó
®−îc tÊt c¶ c¸c tæng
i i i
a b c + + , 0,..., i n = lμ ch½n. Thùc hiÖn ®−îc
chiÕn l−îc nμy nhê c¸ch ®i nh− sau.
Gi¶ sö
k k k
a b c + + lμ tæng ®Çu tiªn (tÝnh tõ ph¶i sang tr¸i) lμ lÎ,
tøc lμ cã Ýt nhÊt mét trong ba sè , ,
k k k
a b c b»ng 1. Gi¶ sö, thÝ dô,
1
k
a = . Khi Êy ng−êi ch¬i thø nhÊt lÊy mét l−îng sái d tõ ®èng
thø nhÊt sao cho tÊt c¶ c¸c tæng
i i i
a b c + + , 0,..., i n = lμ ch½n. §Ó
lμm viÖc nμy chØ cÇn lÊy d viªn sái sao cho sè sái cßn l¹i tõ
®èng thø nhÊt sÏ lμ
1 1 1 1 0
... 0 ...
n n k k
a a a a a a a
÷ + ÷
' ' ' ' = , trong ®ã
i i
a a ' = nÕu
i i i
a b c + + , 0,..., 1 i k = ÷ lμ ch½n vμ 1
i i
a a ' = ÷ nÕu
i i i
a b c + + lμ lÎ. Do
c¸c hÖ sè
1 1
, ,...,
n n k
a a a
÷ +
cña a vμ a' b»ng nhau, cßn hÖ sè
k
a cña

183
a b»ng 1, mμ hÖ sè
k
a cña a' b»ng 0 nªn ' a a > vμ ' 0 d a a = ÷ > ,
tøc lμ ng−êi ch¬i thø nhÊt cã thÓ chän ®−îc mét chiÕn l−îc theo
qui t¾c nªu trªn.
Nh− vËy, sau b−íc ®i ®Çu tiªn cña ng−êi thø nhÊt, tÊt c¶ c¸c
tæng
i i i
a b c + + , 0,..., i n = lμ ch½n.
B©y giê gi¶ sö ng−êi ch¬i thø hai lÊy mét sè sái bÊt k×, thÝ dô,
' d viªn tõ mét ®èng nμo ®ã. V× ' d kh¸c 0 nªn b¾t buéc Ýt nhÊt
mét trong c¸c tæng
i i i
a b c + + ph¶i thay ®æi tõ ch½n sang lÎ. TiÕp
tôc c¸ch lμm trªn, sau mét sè h÷u h¹n q b−íc, tÊt c¶ c¸c tæng
i i i
a b c + + , 0,..., i n = , ph¶i b»ng 0 (v× tæng sè sái gi¶m thùc sù sau
mçi b−íc), tøc lμ kh«ng cßn viªn sái nμo sau b−íc ®i thø q cña
ng−êi thø nhÊt, vμ anh ta th¾ng.
NÕu ban ®Çu tÊt c¶ c¸c tæng
i i i
a b c + + , 0,..., i n = lμ ch½n, th× sau
lÇn ®i ®Çu tiªn cña ng−êi thø nhÊt, cho dï anh ta lÊy ®i bao
nhiªu sái tõ mét ®èng bÊt k× nμo ®ã, th× cã Ýt nhÊt mét tæng
i i i
a b c + + b¾t buéc ph¶i lÎ, v× vËy, ®Õn l−ît ng−êi ch¬i thø hai,
anh ta sÏ sö dông chiÕn l−îc nh− ng−êi ch¬i thø nhÊt thùc hiÖn
khi sè sái ban ®Çu lμ lÎ (nh− chiÕn l−îc ®· tr×nh bμy ë trªn) vμ
anh ta sÏ th¾ng.
Tïy theo sè sái cô thÓ trong tõng ®èng, mçi ng−êi ch¬i cã thÓ
chän sè l−îng sái trong mçi b−íc ®i ®Ó ®¶m b¶o th¾ng nhanh
nhÊt hoÆc l©u thua nhÊt.
ThÝ dô. Gi¶ sö ng−êi ch¬i thø nhÊt biÕt chiÕn l−îc ®Ó th¾ng.
H·y thùc hiÖn chiÕn l−îc trong trß ch¬i Nim víi 13 a = , 20 b = ,
23 c = .
Gi¶i: Ta cã
( )
3 2
2 2 4 3 2 1 0
2
13 2 2 1 1101 01101 a a a a a a = = + + = = = ;
( )
4 2
2 4 3 2 1 0
2
20 2 2 10100 b b b b b b = = + = = ;
( ) ( )
4 2
4 3 2 1 0
2 2
23 2 2 2 1 10111 c c c c c c = = + + + = = .

184
Tæng c¸c hÖ sè:
4 4 4
2 a b c + + = ;
3 3 3
1 a b c + + = ;
2 2 2
3 a b c + + = ;
1 1 1
1 a b c + + = ;
0 0 0
2 a b c + + = .
LÇn 1: Ta cã
3 3 3
1 a b c + + = ,
2 2 2
3 a b c + + = ,
1 1 1
1 a b c + + = lμ c¸c sè lÎ,
trong ®ã
3 3 3
1 a b c + + = lμ sè lÎ ®Çu tiªn (tÝnh tõ ph¶i sang tr¸i).

3
1 a = ,
3 3
0 b c = = vμ
2
01101 a = vμ c¸c tæng
i i i
a b c + + cã tÝnh ch½n
lÎ nh− trªn nªn ng−êi ch¬i thø nhÊt sÏ lÊy d viªn sái tõ ®èng
thø nhÊt sao cho sè sái cßn l¹i lμ
2
00011 3 a' = = (tøc lμ
1 2 2 2
01101 00011 01010 10 d a a' = ÷ = ÷ = = ), lμ c¸ch duy nhÊt (trong thÝ
dô cô thÓ nμy) ®¶m b¶o cho ng−êi ch¬i thø nhÊt ®i ®Õn th¾ng
lîi. Sè sái cßn l¹i ë c¸c ®èng lμ:
( )
2
13 10 3 00011 a = ÷ = = ,
2
20 10100 b = = ; ( )
2
23 10111 c = = .
B©y giê ta cã
4 4 4
2 a b c + + = ;
3 3 3
0 a b c + + = ;
2 2 2
2 a b c + + = ;
1 1 1
2 a b c + + = ;
0 0 0
2 a b c + + = .
Ng−êi ch¬i thø hai, dï biÕt hay kh«ng biÕt chiÕn l−îc, còng
ph¶i chän mét sè sái tõ mét ®èng nμo ®ã, thÝ dô ( )
1
'
2
12 01100 d = =
tõ ®èng thø hai. Khi Êy sè sái cßn l¹i ë ba ®èng lμ:
( )
2
3 2 1 00011 a = = + = ; ( )
2
8 01000 b = = , ( )
4 2
2
23 2 2 2 1 10111 c = = + + + = .
Tæng c¸c hÖ sè sau khi ng−êi ch¬i thø hai ®· ®i lμ:
4 4 4
1 a b c + + = ;
3 3 3
1 a b c + + = ;
2 2 2
1 a b c + + = ;
1 1 1
2 a b c + + = ;
0 0 0
2 a b c + + = .
LÇn 2: Do
4 4 4
1 a b c + + = ,
4 4
0 a b = = ,
4
1 c = , ( )
2
10111 c = vμ tæng c¸c hÖ
sè nh− trªn nªn ng−êi ch¬i thø nhÊt lÊy tõ ®èng thø ba
2
d viªn
sái sao cho sè sái cßn l¹i ë ®èng thø ba lμ ( )
2
01011 11 c' = = , tøc lμ
chän ( ) ( )
2 2
2 2
10111 01011 01100 12 d c c' = ÷ = ÷ = = viªn.
Sè sái cßn l¹i ë c¸c ®èng lμ:
( )
2
3 00011 a = = , ( )
2
8 01000 b = = ,
2
23 12 11 01011 c = ÷ = = .
B©y giê ta l¹i cã
4 4 4
0 a b c + + = ;
3 3 3
2 a b c + + = ;
2 2 2
0 a b c + + = ;
1 1 1
2 a b c + + = ;
0 0 0
2 a b c + + = .

185
Ng−êi ch¬i thø hai lÊy ra sè sái bÊt k×, thÝ dô, 10 viªn tõ ®èng
thø ba, sè sái cßn l¹i ë ba ®èng lμ: ( )
2
3 2 1 00011 a = = + = ;
( )
2
8 01000 b = = , ( )
2
1 00001 c = = .
Tæng c¸c hÖ sè sau khi ng−êi ch¬i thø hai ®· ®i lμ:
4 4 4
0 a b c + + = ;
3 3 3
1 a b c + + = ;
2 2 2
0 a b c + + = ;
1 1 1
1 a b c + + = ;
0 0 0
2 a b c + + = .
LÇn 3: V×
3 3 3
1 a b c + + = ,
3
1 b = , ( )
2
8 01000 b = = vμ tæng c¸c hÖ sè cã
tÝnh ch½n lÎ nh− trªn nªn ng−êi ch¬i thø nhÊt lÊy ra tõ ®èng
thø hai mét sè sái
3
d sao cho sè viªn sái cßn l¹i lμ
( )
2
00010 2 b' = = , tøc lμ lÊy ra ( ) ( )
3 2
2 2
01000 00010 00110 6 d b b' = ÷ = ÷ = =
viªn sái tõ ®èng thø hai. Sè sái cßn l¹i ë c¸c ®èng b©y giê lμ:
( )
2
3 00011 a = = , ( )
2
2 00010 b = = , ( )
2
1 00001 c = = . B©y giê ta l¹i cã
4 4 4
0 a b c + + = ;
3 3 3
0 a b c + + = ;
2 2 2
0 a b c + + = ;
1 1 1
2 a b c + + = ;
0 0 0
2 a b c + + = .
Ng−êi ch¬i thø hai chän sè sái bÊt k×, thÝ dô, 1 viªn tõ ®èng thø
hai, sè sái cßn l¹i ë ba ®èng lμ:
( )
2
3 00011 a = = ; ( )
2
1 00001 b = = , ( )
2
1 00001 c = = .
Tæng c¸c hÖ sè:
4 4 4
0 a b c + + = ;
3 3 3
0 a b c + + = ;
2 2 2
0 a b c + + = ;
1 1 1
1 a b c + + = ;
0 0 0
3 a b c + + = .
L−ît 4: Do
1 1 1
1 a b c + + = vμ
1
1 a = , ( )
2
3 00011 a = = nªn ng−êi ch¬i thø
nhÊt chän
4
d sao cho sè sái cßn l¹i ë ®èng thø nhÊt lμ
( )
2
0 00000 a' = = , tøc lμ
4 2
00001 3 d = = . Sè sái cßn l¹i ë c¸c ®èng lμ:
( )
2
0 00000 a = = , ( )
2
1 00001 b = = , ( )
2
1 00001 c = = .
B©y giê ta l¹i cã
4 4 4
0 a b c + + = ;
3 3 3
0 a b c + + = ;
2 2 2
0 a b c + + = ;
1 1 1
0 a b c + + = ;
0 0 0
2 a b c + + = .
Ng−êi ch¬i thø hai chØ cã thÓ chän 1 viªn tõ ®èng thø hai hoÆc
®èng thø ba, thÝ dô, tõ ®èng thø ba, sè sái cßn l¹i ë ba ®èng lμ:
0 a = , 1 b = , 0 c = .
Ng−êi ch¬i thø nhÊt chØ cÇn lÊy nèt viªn sái cuèi cïng ë ®èng
thø hai vμ anh ta th¾ng.
Lêi b×nh: Ng−êi ch¬i thø hai cã thÓ chän nhiÒu c¸ch ®i. Tuy
nhiªn, nÕu lóc ®Çu cã Ýt nhÊt mét tæng
k k k
a b c + + lμ lÎ th× víi

186
mçi c¸ch ®i cña ng−êi thø hai, ng−êi ch¬i thø nhÊt bao giê còng
chän ®−îc Ýt nhÊt mét c¸ch ®i t−¬ng øng ®Ó sau khi ®i th× tÊt
c¶ c¸c tæng
i i i
a b c + + , 0,..., i n = lμ ch½n, vμ cuèi cïng anh ta sÏ
th¾ng. T−¬ng tù, nÕu tÊt c¶ c¸c tæng
i i i
a b c + + , 0,..., i n = lμ ch½n
th× ng−êi thø hai sÏ th¾ng.
Ng−êi thø hai chØ th¾ng khi tÊt c¶ c¸c tæng
i i i
a b c + + , 0,..., i n = lμ
ch½n. Kh¶ n¨ng th¾ng cña ng−êi ch¬i thø hai Ýt h¬n nhiÒu so
víi ng−êi ch¬i thø nhÊt. ThÝ dô, víi 10 viªn sái chia lμm ba
®èng 10 a b c + + = th× cã tÊt c¶ 8 kh¶ n¨ng viÕt sè 10=(1010)
2
d−íi
d¹ng tæng cña ba sè d−¬ng kh¸c 0:
1) 10=1+1+8=(0001)
2
+(0001)
2
+(1000)
2
;
2) 10=1+2+7=(0001)
2
+(0010)
2
+(0111)
2
;
3) 10=1+3+6=(0001)
2
+(0011)
2
+(0110)
2
;
4) 10=1+4+5=(0001)
2
+(0100)
2
+(0101)
2
;
5) 10=2+2+6=(0010)
2
+(0010)
2
+(0110)
2
;
6) 10=2+3+5=(0010)
2
+(0011)
2
+(0101)
2
;
7) 10=2+4+4=(0010)
2
+(0100)
2
+(0100)
2
;
8) 10=3+3+4=(0011)
2
+(0011)
2
+(0100)
2
.
Trong 8 c¸ch nμy, chØ cã duy nhÊt mét c¸ch trong ®ã tÊt c¶ c¸c
tæng
i i i
a b c + + , 0, 2, 3, 4 i = lμ ch½n:
10=1+4+5=(0001)
2
+(0100)
2
+(0101)
2
.
Trß ch¬i chØ thó vÞ khi Ýt nhÊt mét trong hai ng−êi ch¬i
kh«ng biÕt to¸n (kh«ng biÕt suy luËn nh− trªn), nãi c¸ch kh¸c,
biÕt to¸n sÏ b¶o ®¶m biÕt ch¾c th¾ng hay ch¾c thua. NÕu c¶ hai
ng−êi ch¬i ®Òu ®· biÕt thuËt to¸n nh− trªn th× trß ch¬i mÊt
thó, v× chØ cÇn tÝnh c¸c tæng
i i i
a b c + + lμ biÕt ai sÏ th¾ng.
Bμi tËp 28. H·y chän chiÕn l−îc tèt nhÊt (th¾ng nhanh nhÊt
hîc thua l©u nhÊt) trong c¸c trß ch¬i ¨n diªm víi sè diªm a , b ,
c trong c¸c ®èng diªm nh− sau:
1) 15 a = , 12 b = , 10 c = ;
2) 11 a = , 13 b = , 17 c = .

187
ThÝ dô 4 (Qui t¾c nh©n kiÓu Nga)
Ng−êi n«ng d©n Nga tr−íc kia kh«ng thËt giái tÝnh to¸n sè häc,
hä chØ biÕt phÐp to¸n céng hai sè vμ phÐp nh©n hoÆc chia mét
sè cho 2. Do vËy hä ®· ph¸t minh ra c¸ch nh©n hai sè nguyªn
mμ chØ cÇn thùc hiÖn nhê ba phÐp to¸n trªn, nh− trong thÝ dô
d−íi ®©y.
ThÝ dô: Thùc hiÖn phÐp nh©n 45 27 × =?
Qui t¾c: B−íc 1) LËp hai cét, ®øng ®Çu lμ 45 vμ 27;
Cét tr¸i: LÊy 45 chia cho 2, ®−îc th−¬ng lμ 22, viÕt xuèng d−íi
sè 45; l¹i tiÕp tùc chia cho 2 ®−îc 11 vμ viÕt xuèng d−íi
22,…Ta ®−îc cét bªn tr¸i víi sè cuèi cïng lμ 1.
Cét ph¶i: Cét bªn ph¶i nhËn ®−îc b»ng c¸ch nh©n liªn tiÕp víi
2.
Nh− vËy, ta ®−îc hai cét nh− sau:
45 27
÷22 ÷54
11 208
5 216
÷2 ÷432
1 864
§Ó nhËn ®−îc tÝch 45 27 × , ta thùc hiÖn hai b−íc sau.
B−íc 2) Xãa mäi sè ch½n trong cét tr¸i, cïng víi c¸c sè t−¬ng
øng trong cét ph¶i. C¸c sè bÞ xãa ®−îc chØ ra trong b¶ng trªn
bëi c¸c mòi tªn.
B−íc 3) Céng c¸c sè cßn l¹i ë cét bªn ph¶i. Tæng nhËn ®−îc
chÝnh lμ gi¸ trÞ cña tÝch cÇn t×m:
27
+
208
216
864
1215=45 27 × .

188
NhËn xÐt r»ng qui t¾c nh©n kiÓu Nga cã tÝnh chÊt giao ho¸n:
kÕt qu¶ kh«ng phô thuéc vμo chän sè nμo ®Ó chia cho hai (sè
cßn l¹i nh©n víi 2). Trong thÝ dô trªn, nÕu ®æi chç 45 cho 27 th×
ta ®−îc:
27 45
13 90
÷6 ÷180
3 360
1 720
KÕt qu¶: 45+90+360+720=1215=45 27 × .
Hai kÕt qu¶ nh− nhau, tuy nhiªn c¸ch thø hai chØ cÇn 4 phÐp
chia (vμ 4 phÐp nh©n t−¬ng øng), trong ®ã c¸ch thø nhÊt cÇn 5
phÐp chia (vμ 5 phÐp nh©n t−¬ng øng).
Mét vÝ dô kh¸c: 38 117 × =?
Thùc hiÖn c¸ch nh©n kiÓu Nga:
38 117
19 234
9 468
÷4 ÷936
÷2 ÷1872
1 3744
4446=38 117 × .
Bμi tËp 31. T×m gi¸ trÞ cña tÝch 73 44 × vμ 367 189 × theo qui t¾c
nh©n kiÓu Nga.
Ta cã thÓ dÔ dμng gi¶i thÝch c¸ch nh©n kiÓu Nga nhê hÖ
®Õm c¬ sè 2 nh− sau.
V× sè 45 trong c¬ sè 2 cã d¹ng 45=101101
2
nªn
2
5 4 3 2
5 3 2
45 27 (101101) 27
1 2 0 2 1 2 1 2 0 2 1) 27
2 27 2 27 2 27 27
864 216 108 27 1215.
× = ×
= × + × + × + × + × + ×
= × + × + × +
= + + + =


189
Nh− vËy, phÐp nh©n Nga hoμn toμn t−¬ng øng víi phÐp
nh©n th«ng th−êng trong hÖ c¬ sè 10. C¸c hÖ sè (c¸c bit) b»ng 0
trong biÓu diÔn cña mét sè trong hÖ c¬ sè 2 kh«ng ¶nh h−ëng
®Õn phÐp nh©n. ®iÒu nμy gi¶i thÝch t¹i sao chóng ta cã thÓ thùc
hiÖn qui t¾c nh©n theo kiÓu Nga. H¬n n÷a, lÇn l−ît chia sè 45
cho 2 thùc chÊt chÝnh lμ t×m biÓu diÔn cña sè 45 trong hÖ c¬ sè
2.
ThÝ dô 5 (øng dông cña hÖ c¬ sè 2 trong ®iÖn b¸o)
Muèn göi ®i mét bøc ®iÖn, tr−íc tiªn ng−êi ta ph¶i m·
hãa nã b»ng c¸ch cho mçi ch÷ c¸i t−¬ng øng víi mét sè trong
hÖ c¬ sè 2. V× b¶ng ch÷ c¸i cña ta cã kh«ng qu¸ 32 ch÷ c¸i, nªn
chØ cÇn dïng c¸c sè cã n¨m ch÷ sè trong hÖ c¬ sè 2 lμ ®ñ ®Ó
biÓu diÔn tÊt c¶ c¸c ch÷ c¸i vμ mét sè kÝ hiÖu kh¸c. ThÝ dô, c¸c
ch÷ c¸i vμ c¸c dÊu -; _ ®−îc viÕt trong hÖ c¬ sè 2 t−¬ng øng lμ:
a 1 00001 j 11 01011 t 21 10101
b 2 00010 k 12 01100 u 22 10110
c 3 00011 l 13 01101 v 23 10111
d 4 00100 m 14 01110 x 24 11000
® 5 00101 n 15 01111 y 25 11001
e 6 00110 o 16 10000 z 26 11010
f 7 00111 p 17 10001 w 27 11011
g 8 01000 q 18 10010 - 28 11100
h 9 01001 r 19 10011 _ 29 11101
i 10 01010 s 20 10100
§Ó göi ®i bøc ®iÖn: “me_om-ve_ngay”, nh©n viªn b−u ®iÖn ph¶i
göi ®i bøc ®iÖn d−íi d¹ng m· hãa trong c¬ sè 2 b»ng c¸ch gâ
manÝp t¹ch tÌ vμ göi theo ®−êng ®iÖn b¸o, “t¹ch” øng víi 1 vμ
“tÌ” øng víi 0:
0111000110111011000001110111001011100110111010111101
0000000111001

190
Sau khi nhËn ®−îc bøc ®iÖn trªn, ng−êi nhËn (hoÆc m¸y nhËn
tù ®éng) ph©n tÝch bøc ®iÖn thμnh c¸c sè cã 5 ch÷ sè :
01110 00110 11101 10000 01110 11100 10111 00110 11101 01111 01000
00001 11001
vμ nhê b¶ng ch÷ c¸i trªn chuyÓn ng−îc l¹i vÒ dßng ch÷:
me_om-ve_ngay. Mét m¸y in sÏ in dßng ch÷ nμy ra giÊy.
øng dông cña hÖ c¬ sè 2 trong ®iÖn b¸o lμ do sù thuËn
tiÖn cña viÖc chuyÓn mét sè trong c¬ sè 2 (chØ gåm 2 kÝ tù)
thμnh c¸c tÝn hiÖu ®iÖn (ng¾t m¹ch ®iÖn øng víi sè 0 vμ ®ãng
m¹ch øng víi sè 1). Cïng víi c¸ch m· hãa c¸c ch÷ bëi c¸c sè
trong hÖ c¬ sè 2 nh− trªn, trong ®iÖn b¸o th−êng dïng mét
c¸ch m· hãa kh¸c, gäi lμ ®¸nh moãc-x¬ (Morse): mçi ch÷ c¸i
®−îc biÓu diÔn d−íi d¹ng tæ hîp cña hai kÝ hiÖu: chÊm vμ g¹ch
(t−¬ng øng víi 0 vμ 1). ë ®©y chóng ta chØ dõng l¹i ë nguyªn
t¾c c¬ b¶n nhÊt cña truyÒn tÝn hiÖu trong ®iÖn b¸o, ®Ó thÊy râ
h¬n ý nghÜa cña hÖ c¬ sè 2, mμ kh«ng ®i s©u vμo nh÷ng kÜ
thuËt chi tiÕt hoÆc trung thμnh tuyÖt ®èi víi c¸c qui −íc vÒ
c¸ch m· hãa c¸c kÝ tù trong ®iÖn b¸o.
ThÝ dô 6 (øng dông cña hÖ c¬ sè 2 trong mËt m·)
§iÖn b¸o lμ mét c«ng cô thuËn tiÖn ®Ó truyÒn th«ng tin
mét c¸ch nhanh chãng. Tuy nhiªn, tÇn sè cña ®μi ph¸t dÔ dμng
bÞ “b¾t” bëi c¸c m¸y thu kh¸c (kh«ng cïng mét hÖ thèng ®iÖn
b¸o), ®Æc biÖt lμ “®μi ®Þch” trong chiÕn tranh. V× vËy cÇn thiÕt
ph¶i m· hãa v¨n b¶n göi ®i b»ng c¸c ph−¬ng ph¸p nμo ®ã.
D−íi ®©y tr×nh bμy mét ph−¬ng ph¸p t−¬ng ®èi phæ biÕn ®Ó m·
hãa, truyÒn vμ nhËn v¨n b¶n.
Tr−íc tiªn ta chuÈn bÞ mét th×a khãa, lμ mét v¨n b¶n (tïy
chän) c¸c ch÷ c¸i ®· ®−îc m· hãa thμnh mét d·y c¸c kÝ tù 0 vμ
1 nh− ®· tr×nh bμy trong ThÝ dô 4. Th×a khãa nμy ®−îc gäi lμ
Gamma vμ ®−îc t¹o thμnh 2 b¶n, mét b¶n do ng−êi ph¸t gi÷ vμ
mét b¶n do ng−êi nhËn gi÷. ThÝ dô, mçi ch÷ c¸i trong Gamma

191
®· ®−îc chuyÓn thμnh mét sè gåm n¨m ch÷ sè 0 hoÆc 1 (trong
c¬ sè 2) vμ v¨n b¶n Gamma ®−îc viÕt thμnh mét d·y c¸c kÝ tù 0
vμ 1 hoÆc ®−îc chuÈn bÞ d−íi d¹ng mét d·y c¸c lç trªn mét d¶i
b¨ng ®Æc biÖt, trong ®ã mçi lç bÞ ®ôc øng víi sè 1 vμ c¸c lç
kh«ng bÞ ®ôc øng víi sè 0.
--------------------------------------------
---- -- --- ------- -
--- - ------ -----

-----------------------------------------
B©y giê gi¶ sö ta cã mét v¨n b¶n A ®· m· hãa sang c¬ sè
2 cÇn truyÒn ®i, tr−íc tiªn ta céng víi v¨n b¶n Gamma theo
phÐp céng ®igit (céng theo tõng ch÷ sè t−¬ng øng) theo qui t¾c
sau:
0+0=0; 0+1=1+0=1; 1+1=0.
Nh− vËy, nÕu hai ch÷ sè t¹i cïng mét vÞ trÝ mμ gièng
nhau (cïng lμ 0 hoÆc cïng lμ 1) th× kÕt qu¶ cña phÐp céng nμy
lμ 0 vμ nÕu hai ch÷ sè kh¸c nhau th× tæng lμ 1, do ®ã mét sè bÊt
k× trong c¬ sè 2 céng víi chÝnh nã theo qui t¾c trªn ®Òu b»ng 0.
Qui t¾c kh«ng nhí tæng cña 2 sè 1 sang hμng tr−íc nã cña phÐp
lÊy tæng ®igit chÝnh lμ tÝnh chÊt thó vÞ cña hÖ ®Õm c¬ sè 2 ®−îc
øng dông trong mËt m· vμ trong c¸c vÊn ®Ò kh¸c.
B©y giê lÊy 5 ch÷ sè ®Çu cña A céng víi 5 ch÷ sè ®Çu cña
Gamma theo qui t¾c lÊy tæng ®igit, ta ®−îc mét d·y c¸c sè 0 vμ
1 míi, ®ã lμ v¨n b¶n B=A+Gamma vμ chuyÓn d·y sè nμy cho
ng−êi nhËn.
Khi ng−êi nhËn (hoÆc m¸y tù ®éng) nhËn ®−îc v¨n b¶n B, nÕu
kh«ng cã Gamma th× v¨n b¶n cã vÎ nh− lμ mét d·y sè v« nghÜa.
NÕu biÕt v¨n b¶n Gamma, anh ta (hoÆc m¸y tù ®éng) chØ viÖc
céng mét lÇn n÷a víi Gamma, sÏ nhËn ®−îc v¨n b¶n A, bëi v×:
B+Gamma= A+Gamma+Gamma=A.
Lêi b×nh: Lo¹i mËt m· nμy ®Æt niÒm tin vμo ng−êi nhËn kh«ng
tiÕt lé ch×a khãa bÝ mËt Gamma. Tuy nhiªn, trong cuéc sèng

192
hiÖn ®¹i, thÝ dô trong qu©n sù, c¸c th«ng tin truyÒn ®i dÔ “bÞ
b¾t” do ®μi ®Þch, vμ tèc ®é gi¶i m· cña c¸c m¸y gi¶i m· tù ®éng
víi sù can thiÖp cña c¸c chuyªn gia, lμ rÊt cao, hoÆc trong kinh
doanh, cÇn chuyÓn th«ng tin kh«ng ph¶i cho mét ng−êi, mμ cho
c¶ mét nhãm ng−êi víi c¸c môc ®Ých kh«ng gièng nhau, thËm
chÝ tr¸i ng−îc (c¹nh tranh nhau), viÖc b¶o ®¶m th×a khãa
kh«ng bÞ tiÕt lé (hoÆc bÞ gi¶i) lμ mét ®iÒu khã kh¨n. V× vËy,
ngμy nay ng−êi ta th−êng hay sö dông mËt m· khãa c«ng
khai, còng lμ mét øng dông tuyÖt vêi cña sè häc hiÖn ®¹i, tuy
nhiªn tr×nh bμy lý thuyÕt nμy v−ît khái khu«n khæ cuèn s¸ch.
B¹n ®äc quan t©m cã thÓ ®äc tμi liÖu [2].


193
1.2. øng dông cña hÖ ®Õm c¬ sè 2 trong m¸y tÝnh ®iÖn tö
Trong c¸c ThÝ dô 5 vμ ThÝ dô 6 cña môc tr−íc chóng ta
®· t×m hiÓu øng dông cña hÖ ®Õm c¬ sè 2 trong ®iÖn b¸o vμ
mËt m·, nh÷ng øng dông nμy ®· cã tõ c¸ch ®©y hμng tr¨m
n¨m. Tuy nhiªn, øng dông c¬ b¶n vμ quan träng cña hÖ ®Õm c¬
sè 2 chÝnh lμ trong m¸y tÝnh ®iÖn tö hiÖn ®¹i.
1.2.1. S¬ l−îc vÒ m¸y tÝnh ®iÖn tö
LÞch sö ph¸t triÓn cña kÜ thuËt tÝnh to¸n cã thÓ nãi lμ rÊt
dμi, nh−ng còng cã thÓ nãi lμ rÊt ng¾n. Nh÷ng c«ng cô cho
phÐp tÝnh nhanh vμ ®¬n gi¶n hãa qu¸ tr×nh tÝnh to¸n ®· cã tõ
l©u. ThÝ dô, “bμn tÝnh gÈy” cña ng−êi Trung Quèc vμ NhËt b¶n
®· cã tõ hμng ngh×n n¨m. Nh÷ng m¸y tÝnh dùa trªn c¸c
nguyªn lý c¬ häc mét thêi gian ®· t¨ng ®¸ng kÓ hiÖu qu¶ tÝnh
to¸n vμ gi¶m nhÑ rÊt nhiÒu c«ng søc cña ng−êi sö dông trong
c¸c lÜnh vùc thiªn v¨n, tμi chÝnh,…Tuy nhiªn, m¸y tÝnh tèc ®é
cao thùc sù míi ra ®êi tõ c¸ch ®©y kho¶ng 60 n¨m, tõ nh÷ng
n¨m 40 cña thÕ kØ tr−íc, khi lÇn ®Çu tiªn xuÊt hiÖn nh÷ng m¸y
tÝnh dùa trªn kÜ thuËt ®iÖn tö (®Çu tiªn lμ c¸c ®Ìn ®iÖn tö, sau
®ã lμ chÊt b¸n dÉn). Sau mét thêi gian ng¾n, lÜnh vùc c«ng
nghÖ míi nμy ®· ®¹t ®−îc nh÷ng b−íc ph¸t triÓn ®¸ng kinh
ng¹c. Nh÷ng m¸y tÝnh hiÖn ®¹i cã thÓ lμm ®−îc ®Õn hμng triÖu
phÐp to¸n trong mét gi©y, nghÜa lμ, trong mét gi©y, m¸y tÝnh
hiÖn ®¹i cã thÓ lμm ®−îc mét khèi l−îng tÝnh to¸n mμ mét
ng−êi tÝnh to¸n cã kinh nghiÖm lμm viÖc vμi th¸ng trªn m¸y
tÝnh c¬ häc. Sù xuÊt hiÖn cña m¸y tÝnh ®iÖn tö cho phÐp gi¶i
quyÕt nh÷ng bμi to¸n phøc t¹p trong nhiÒu lÜnh vùc cña cuéc
sèng (dù b¸o thêi tiÕt, ®iÒu khiÓn tμu vò trô,…), mμ m¸y tÝnh
c¬ häc kh«ng thÓ thùc hiÖn næi. ThÝ dô, m¸y tÝnh ®iÖn tö cã thÓ
gi¶i mét hÖ gåm hμng tr¨m ph−¬ng tr×nh bËc nhÊt víi hμng
tr¨m Èn, mμ cã lÏ mét ng−êi ph¶i mÊt nhiÒu n¨m may ra míi
gi¶i ®óng ®−îc nÕu chØ cã bót vμ giÊy.

194
Khi nãi ®Õn m¸y tÝnh ®iÖn tö, ta th−êng hay nghe nãi ®Õn
“m¸y gi¶i to¸n”, “m¸y ch¬i cê”, “m¸y phiªn dÞch”,…§iÒu nμy cã
thÓ dÉn ®Õn c¸ch hiÓu kh«ng ®óng lμ, mçi bμi to¸n (gi¶i
ph−¬ng tr×nh, ch¬i cê, phiªn dÞch,…) ®ßi hái thiÕt kÕ mét m¸y
riªng. Trªn thùc tÕ, ®Ó gi¶i quyÕt nh÷ng bμi to¸n to¸n häc (gi¶i
ph−¬ng tr×nh, lËp b¶ng l«garit, tÝnh truy håi vμ tÝnh gÇn
®óng,…) còng nh− nh÷ng bμi to¸n kh«ng cã ph¸t biÓu to¸n häc
(ch¬i cê, dÞch v¨n b¶n tõ ng«n ng÷ nμy sang ng«n ng÷
kh¸c,…), cã thÓ thùc hiÖn trªn cïng mét m¸y tÝnh nhê c¸c
ch−¬ng tr×nh kh¸c nhau. Thùc chÊt m¸y tÝnh chØ cã thÓ thùc
hiÖn ®−îc mét sè l−îng kh¸ h¹n chÕ c¸c phÐp to¸n vμ thao t¸c
c¬ b¶n: céng vμ nh©n c¸c sè, so s¸nh hai sè (hoÆc nhiÒu sè) víi
nhau, l−u kÕt qu¶ trong mét bé phËn ®Æc biÖt cña m¸y tÝnh (bé
nhí),…Tuy nhiªn, viÖc gi¶i quyÕt nh÷ng bμi to¸n phøc t¹p
hoÆc ®a d¹ng cã thÓ ®−a vÒ viÖc thùc hiÖn mét d·y (cã thÓ dμi)
c¸c phÐp to¸n vμ thao t¸c c¬ b¶n (mμ m¸y ®· biÕt lμm) theo
mét thø tù nhÊt ®Þnh. D·y c¸c phÐp to¸n ®ã ®−îc gäi lμ ch−¬ng
tr×nh vμ do ng−êi lËp ch−¬ng tr×nh thiÕt kÕ cho tõng bμi to¸n
cô thÓ. Ng−êi giái lËp tr×nh cã thÓ lËp ®−îc c¸c ch−¬ng tr×nh
ng¾n ®Ó tiÕt kiÖm thêi gian vμ bé nhí.
Khi ta thùc hiÖn c¸c tÝnh to¸n trªn giÊy hay nhê m¸y, ta
®Òu ph¶i sö dông mét d¹ng viÕt nμo ®ã (trong c¬ sè 10 hoÆc c¬
sè 2,…) cña c¸c sè, vμ thùc hiÖn c¸c qui t¾c tÝnh to¸n trong hÖ
c¬ sè ®· chän. Khi thùc hiÖn tÝnh to¸n trªn giÊy, ta th−êng sö
dông c¸ch viÕt c¸c sè trong hÖ ®Õm c¬ sè 10. Tuy nhiªn, hÖ ®Õm
c¬ sè 10 kh«ng thuËn tiÖn cho m¸y tÝnh ®iÖn tö. Víi m¸y tÝnh
®iÖn tö, hÖ ®Õm c¬ sè 2 lμ thuËn tiÖn h¬n. D−íi ®©y chóng ta sÏ
xem xÐt nguyªn nh©n v× sao.
1.2.2. Sö dông hÖ ®Õm c¬ sè 2 trong m¸y tÝnh ®iÖn tö
Khi tÝnh to¸n b»ng tay, ta th−êng viÕt c¸c sè trªn giÊy.
Víi m¸y tÝnh, còng cÇn mét ph−¬ng ph¸p nμo ®ã ®Ó ghi c¸c sè
vμ thùc hiÖn tÝnh to¸n trªn c¸c sè Êy.

195
§Ó hiÓu b¶n chÊt vÊn ®Ò, tr−íc tiªn ta h·y xem kh«ng
ph¶i lμ m¸y tÝnh ®iÖn tö, mμ c¸c m¸y ®Õm (®ång hå ®iÖn, ®ång
hå n−íc, ®ång hå t¨cxi,…) cã cÊu tróc vμ thùc hiÖn phÐp ®Õm.
Mäi m¸y ®Õm lo¹i nμy th−êng gåm mét sè b¸nh xe r¨ng c−a,
mçi r¨ng c−a cña mét b¸nh xe n»m ë mét trong 10 vÞ trÝ, tøc lμ
t−¬ng øng víi mét trong c¸c sè 0, 1, 2,…,9. Nh− vËy, mçi m¸y
®Õm gåm k r¨ng c−a nh− nhau (ë c¸c vÞ trÝ kh¸c nhau, t−¬ng
øng víi hμng ®¬n vÞ, hμng chôc,…), cã tèc ®é quay kh¸c nhau,
thÝ dô, khi b¸nh xe ë hμng ®¬n vÞ quay ®−îc mét vßng (®−îc 10
sè), th× b¸nh xe hμng chôc míi quay ®−îc mét r¨ng (1 sè). M¸y
®Õm k r¨ng c−a cã thÓ thÓ hiÖn ®−îc 10
k
sè kh¸c nhau tõ 0 ®Õn
99...99
k

. M¸y ®Õm cã cÊu t¹o nh− vËy kh«ng chØ cho phÐp thùc
hiÖn chøc n¨ng ®Õm, mμ cßn cã thÓ ®−îc sö dông ®Ó tÝnh to¸n
sè häc.
NÕu ta muèn cã mét m¸y ®Õm, kh«ng ph¶i lμ trong hÖ c¬
sè 10, mμ trong hÖ c¬ sè p , th× m¸y ®Õm ®ã ph¶i gåm c¸c b¸nh
xe r¨ng c−a, mçi b¸nh xe cã kh«ng ph¶i 10, mμ lμ p r¨ng c−a,
mçi r¨ng c−a (mçi vÞ trÝ, mçi tr¹ng th¸i) t−¬ng øng víi mét kÝ
tù cña hÖ ®Õm c¬ sè p . Nh− vËy, trong m¸y ®Õm trong hÖ c¬ sè
2, mçi b¸nh xe chØ cÇn 2 r¨ng c−a (2 vÞ trÝ, 2 tr¹ng th¸i). Tõ
®©y ta còng h×nh dung ®−îc, m¸y ®Õm hÖ c¬ sè p kh«ng nhÊt
thiÕt cø ph¶i cÊu t¹o gåm c¸c b¸nh xe r¨ng c−a, mμ vÒ nguyªn
t¾c, chØ cÇn cÊu t¹o tõ mét sè bé phËn gièng nhau (ë c¸c vÞ trÝ
kh¸c nhau), mçi bé phËn cã p tr¹ng th¸i æn ®Þnh.
M¸y ®Õm cÊu t¹o tõ c¸c b¸nh xe r¨ng c−a hay c¸c bé
phËn c¬ häc, do tÝnh ú, nãi chung chØ cã thÓ thay ®æi tr¹ng th¸i
t−¬ng ®èi chËm, do ®ã tèc ®é tÝnh to¸n chËm. Nh÷ng tÝnh to¸n
hμng triÖu phÐp tÝnh gi©y ph¶i ®−îc thùc hiÖn trªn c¸c linh
kiÖn ®iÖn tö. Ho¹t ®éng cña c¸c linh kiÖn ®iÖn tö (®Ìn ®iÖn tö,
chÊt b¸n dÉn) trªn thùc chÊt kh«ng cã tÝnh ú, chóng cã thÓ
thay ®æi tr¹ng th¸i trong kho¶ng thêi gian mét phÇn triÖu
gi©y.

196
C¸c linh kiÖn ®iÖn tö ®−îc ®Æc tr−ng bëi 2 tr¹ng th¸i.
ThÝ dô, ®Ìn ®iÖn tö cã thÓ “®ãng” nÕu cã dßng ®iÖn ®i qua vμ
“më” nÕu kh«ng cã dßng ®iÖn. Nh÷ng linh kiÖn b¸n dÉn (ngμy
nay ®· thay thÕ hoμn toμn c¸c ®Ìn ®iÖn tö) còng ho¹t ®éng
hoμn toμn theo nguyªn lÝ “cã” hoÆc “kh«ng” nh− c¸c ®Ìn ®iÖn
tö.
ChÝnh v× lÝ do trªn mμ hÖ ®Õm c¬ sè 2 ®−îc sö dông réng
r·i, gÇn nh− tuyÖt ®èi trong m¸y tÝnh ®iÖn tö (còng cã mét sè
m¸y tÝnh, chñ yÕu lμ trong c¸c viÖn nghiªn cøu hoÆc phßng thÝ
nghiÖm, sö dông hÖ ®Õm c¬ sè kh¸c, thÝ dô, hÖ ®Õm c¬ sè 3).
HÖ ®Õm hçn hîp
Bμi to¸n ban ®Çu th−êng ®−îc ph¸t biÓu d−íi d¹ng quen
thuéc víi chóng ta, tøc lμ c¸c sè ®−îc viÕt trong hÖ c¬ sè 10.
Khi ta khai b¸o c¸c sè vμ c¸c phÐp to¸n (c¸c lÖnh, c¸c hμm,…)
b»ng c¸ch bÊm phÝm (trªn m¸y tÝnh bá tói còng nh− tõ bμn
phÝm cña m¸y tÝnh c¸ nh©n) th× ta vÉn sö dông hÖ c¬ sè 10,
nh−ng m¸y tÝnh chØ hiÓu ®−îc (chØ cã) hai tr¹ng th¸i 0 vμ 1. V×
vËy, ®Ó m¸y tÝnh trong hÖ c¬ sè 2 cã thÓ thao t¸c ®−îc víi c¸c
d÷ liÖu ®Çu vμo (trong hÖ c¬ sè 10), c¸c d÷ liÖu nμy ph¶i ®−îc
chuyÓn sang hÖ c¬ sè 2, lμ ng«n ng÷ m¸y. M¸y cã c¸c linh kiÖn
xö lý ®Ó chuyÓn c¸c d÷ liÖu ®Çu vμo tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 2
mét c¸ch tù ®éng (theo c¸c qui t¾c vμ thao t¸c ®· ®−îc tr×nh
bμy trong Ch−¬ng 1). §Ó dÔ dμng c¶m nhËn, c¸c kÕt qu¶ tÝnh
to¸n l¹i ®−îc hiÓn thÞ trªn mμn h×nh d−íi d¹ng c¬ sè 10, v× vËy
m¸y tÝnh ®−îc lËp tr×nh s½n ®Ó tù ®éng chuyÓn c¸c kÕt qu¶
tÝnh to¸n vμ hiÓn thÞ trªn mμn h×nh d−íi d¹ng hÖ c¬ sè 10 .
Tuy nhiªn, v× mét sè khi chuyÓn tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 2
th−êng rÊt dμi (thÝ dô, 9=1001
2
cã 4 ch÷ sè 0 vμ 1, chiÕm 4 bÝt)
vμ nhiÒu khi kh«ng cÇn thiÕt nªn d÷ liÖu ®Çu vμo vμ c¸c kÕt
qu¶ tÝnh to¸n trung gian trong m¸y tÝnh ®iÖn tö th−êng ®−îc
viÕt d−íi d¹ng hÖ hçn hîp c¬ sè 2-c¬ sè 10 hoÆc hÖ hçn hîp c¬
sè 2-c¬ sè 8.

197
HÖ hçn hîp c¬ sè 2-c¬ sè 10 ®−îc x©y dùng theo qui t¾c sau:
Mét sè lóc ®Çu ®−îc viÕt d−íi d¹ng c¬ sè 10, sau ®ã mçi
ch÷ sè cña nã ®−îc viÕt d−íi d¹ng c¬ sè 2. Nh− vËy, mét sè
trong hÖ hçn hîp c¬ sè 2-c¬ sè 10 ®−îc viÕt d−íi d¹ng mét sè
nhãm, mçi nhãm gåm c¸c sè 0 vμ 1. V× mçi ch÷ sè trong c¬ sè
10 ®ßi hái sè l−îng ch÷ sè 0 vμ 1 trong c¬ sè 2 kh¸c nhau, thÝ
dô, ch÷ sè 2 cÇn 2 ch÷ sè (2=11
2
); ch÷ sè 5 cÇn 3 ch÷ sè
(5=101
2
); ch÷ sè 9 cÇn 4 ch÷ sè (9=1001
2
), nªn ®Ó tiÖn dïng, ta
viÕt c¸c ch÷ sè trong c¬ sè 10 bao giê còng gåm 4 ch÷ sè trong
c¬ sè 2 (gäi lμ bé bèn). ThÝ dô, sè 52 ®−îc viÕt d−íi d¹ng hÖ hçn
hîp c¬ sè 2 – c¬ sè 10 nh− sau: 0101 0010 (h·y so s¸nh víi c¸ch
viÕt trong hÖ c¬ sè 2: 52=110100
2
). Nh− vËy, mét sè trong c¬ sè
10 cã bao nhiªu ch÷ sè th× khi chuyÓn sang c¬ sè 2 nã cã bÊy
nhiªu bé bèn. §Ó tiÖn ph©n biÖt c¸c ch÷ sè trong c¬ sè 10, ta
th−êng ®Ó dÊu c¸ch gi÷a c¸c bé bèn, mÆc dï ®iÒu nμy hoμn
toμn kh«ng cÇn thiÕt.
Tõ tÊt c¶ 16 kh¶ n¨ng tæ hîp cña hai sè 0 vμ 1 thμnh bé
bèn, lμ 0000, 0001, 0010, 0011, 0100, 0101, 0110, 0111, 1000,
1001, 1010, 1011, 1100, 1101, 1110, 1111 ta chØ sö dông10 bé
bèn ®Çu tiªn, s¸u bé bèn cuèi kh«ng t−¬ng øng víi ch÷ sè nμo
trong hÖ c¬ sè 10, v× vËy kh«ng cã nghÜa trong hÖ hçn hîp c¬ sè
2 - c¬ sè 10. §iÒu nμy lμm cho c¸c phÐp to¸n sè häc trªn hÖ hçn
hîp c¬ sè 2- c¬ sè 10 gÆp khã kh¨n.
ThÝ dô, céng 56=0101 0110
2-10
vμ 23=0010 0011
2-10
trong
hÖ hçn hîp c¬ sè 2-10, ta cã thÓ lμm nh− trong hÖ c¬ sè 2:
0101 0110
+0010 0011
--------------
0111 1001
2-10
=79
10
.
Tuy nhiªn, nÕu céng 56 víi 25 trong hÖ hçn hîp c¬ sè 2-
10 th× ta ®−îc:
0101 0110
+0010 0101

198
--------------
0111 1011
2-10
.
Bé bèn 1011 trong ®¸p sè trªn lμ kh«ng cã nghÜa trong hÖ 2-10.
Tæng 56+25=81, tøc lμ 56+25=111000
2
+11001
2
= 1010001
2
, 81
trong hÖ c¬ sè 2-10 ph¶i cã d¹ng 81
10
=1000 0001
2-10
.
ThÝ dô trªn cho thÊy, hÖ hçn hîp c¬ sè 2-10 kh«ng t−¬ng
thÝch víi phÐp céng trong c¬ sè 2, mÆc dï vËy, nã vÉn ®−îc sö
dông t−¬ng ®èi réng r·i trong m¸y tÝnh ®iÖn tö v× c¸c sè liÖu
quen thuéc trong c¬ sè 10 rÊt dÔ chuyÓn qua sè liÖu trong c¬ sè
2-10, sau ®ã m¸y tù ®éng chuyÓn qua c¬ sè 2 vμ lμm viÖc víi
chóng theo c¸c qui t¾c tÝnh to¸n trong c¬ sè 2.
T−¬ng tù nh− hÖ hçn hîp c¬ sè 2-10, trong hÖ hçn hîp c¬
sè 2- c¬ sè 8, mét sè trong hÖ c¬ sè 10 ®−îc chuyÓn sang hÖ c¬
sè 8, sau ®ã mçi ch÷ sè cña sè trong c¬ sè 8 ®−îc chuyÓn sang
c¬ sè 2. Bëi v× ch÷ sè cao nhÊt trong hÖ c¬ sè 8 lμ 7=111
2
cã ba
ch÷ sè, nªn mäi ch÷ sè cña hÖ c¬ sè 8 ®−îc biÓu diÔn bëi nhiÒu
nhÊt lμ 3 ch÷ sè (0 vμ 1), ta gäi nhãm ba ch÷ sè trong hÖ c¬ sè
2-8 biÓu diÔn mét ch÷ sè trong hÖ c¬ sè 8 lμ bé ba. ThÝ dô, sè
3758
10
=7256
8
®−îc biÓu diÔn trong hÖ hçn hîp c¬ sè 2-8 lμ 111
010 101 110.
Kh¸c víi bé bèn sö dông trong c¬ sè 2-10, tÊt c¶ 8 bé ba
000, 001, 010, 011, 100, 101, 110, 111 ®Òu ®−îc sö dông. §©y lμ
mét lîi thÕ cña hÖ c¬ sè 2-8. Mét lîi thÕ n÷a trong tÝnh to¸n
cña hÖ c¬ sè 2-8 lμ biÓu diÔn cña mét sè trong hÖ 2-8 trïng víi
biÓu diÔn cña sè ®ã trong hÖ c¬ sè 2. Ta minh häa tÝnh chÊt
nμy qua thÝ dô sau ®©y.
ThÝ dô. ChuyÓn sè
10
2736 vÒ c¬ sè 2:
Lμm phÐp chia:

2736 2
0 1368 2
0 684 2

199
0 342 2
0 171 2
1 85 2
1 42 2
0 21 2
1 10 2
0 5 2
1 2 2
0 1

VËy
10
2736 =101010110000
2
.
Thö l¹i trªn Maple:
[> convert(2736,binary);
101010110000

ChuyÓn sè
10
2736 vÒ c¬ sè 8:
2736 8
0 342 8
6 42 8
2 5
VËy
10
2736 =5260
8
.
Thö l¹i trªn Maple:
[> convert(2736,octal);
5260

ViÕt 5260
6
d−íi d¹ng c¬ sè 2-8: 5260
6
=101 010 110 000
2-8
.
Hoμn toμn trïng víi biÓu diÔn trong c¬ sè 2.
BiÓu diÔn cña mét sè trong c¬ sè 2-8 hoμn toμn trïng víi
biÓu diÔn cña nã trong c¬ sè 2 cßn ®óng c¶ cho nh÷ng sè thËp
ph©n.
ThÝ dô. ChuyÓn sè 167,6875 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 2 (theo qui
t¾c ®· nªu trong §5 Ch−¬ng 1):

200
167 2
1 83 2
1 41 2
1 20 2
0 10 2
0 5 2
1 2 2
0 1
VËy 167=10100111.
§æi 0,6875 sang c¬ sè 2:
0,6875
×2
----------
1 ,3750
×2
--------
0 ,75
×2
--------
1 ,5
×2
--------
1 ,0
VËy 0,6875 =0,1011
2
vμ 167,6875=10100111,1011
2
.
Thö l¹i trªn Maple:
[> convert(167.6875,binary,40);
.1010011110110000000000000000000000000000 10
8

ChuyÓn sè 167,6875 tõ c¬ sè 10 sang c¬ sè 8:
167 8
7 20 8
4 2


201

0,6875
×8
----------
5 ,5000
×8
--------
4 ,000
VËy 167,6875=247,54
8
.
Thö l¹i trªn Maple:
[> convert(167.6875,octal);
247.5400000

ViÕt 247,54
8
d−íi d¹ng c¬ sè 2-8: 247,54
8
=010 100 111, 101
100
2-8
.
Hoμn toμn trïng víi biÓu diÔn trong c¬ sè 2 (chØ kh¸c mét ch÷
sè 0 ë ®Çu vμ 2 ch÷ sè 0 kh«ng cã nghÜa ë cuèi).
Chóng ta kh«ng chøng minh kh¼ng ®Þnh biÓu diÔn cña
mét sè bÊt k× trong hÖ 2-8 trïng víi biÓu diÔn cña sè ®ã trong
hÖ c¬ sè 2, mμ chØ dõng l¹i ë chó ý r»ng nguyªn nh©n lμ do 8 lμ
lòy thõa cña 2 (8=2
3
), cßn 10 th× kh«ng ph¶i lμ lòy thõa cña 2.
§©y chÝnh lμ lÝ do mμ hÖ c¬ sè 8 vμ hÖ hçn hîp c¬ sè 2-c¬ sè 8
®· ®−îc sö dông réng r·i trong m¸y tÝnh ®iÖn tö.
Mét sè viÕt trong c¬ sè 2 th−êng rÊt dμi, do ®ã dÔ g©y
nhÇm lÉn khi khai b¸o còng nh− tÝnh to¸n. §Ó gi¶m nhÑ biÓu
diÔn cña mét sè, tr−íc tiªn sè trong c¬ sè 2 ®−îc chia thμnh c¸c
bé ba, sau ®ã mçi bé ba cho t−¬ng øng bëi ch÷ sè trong c¬ sè 8.
Nãi c¸ch kh¸c, ta coi sè trong c¬ sè 2 thùc chÊt lμ sè trong c¬ sè
hçn hîp 2-8. Khi Êy biÓu diÔn cña sè ®−îc gi¶m nhÑ ®i ba lÇn
vμ ®a d¹ng h¬n, do ®ã còng gi¶m nhÑ nh÷ng sai sãt vμ nhÇm
lÉn. HÖ c¬ sè 8 còng rÊt thuËn tiÖn ®Ó chuyÓn mét sè sang hÖ
c¬ sè 2 khi tÝnh to¸n b»ng tay: Tr−íc tiªn ta chuyÓn sè trong c¬
sè 10 sang c¬ sè 8, lμm ®iÒu nμy nhanh h¬n lμ chuyÓn ngay
sang c¬ sè 2 (sè phÐp chia khi sè ®ã lμ sè nguyªn vμ sè phÐp

202
nh©n nÕu ®ã lμ phÇn thËp ph©n lμ Ýt h¬n rÊt nhiÒu, xem c¸c
ThÝ dô trªn). Sau ®ã mçi ch÷ sè trong c¬ sè 8 chuyÓn thμnh bé
ba vμ ®−îc biÓu diÔn trong c¬ sè 2.
Bé céng mét cét
D−íi ®©y ta sÏ xem xÐt mét c¸ch ng¾n gän m¸y tÝnh ®iÖn
tö thùc hiÖn tÝnh to¸n trong hÖ ®Õm c¬ sè 2 nh− thÕ nμo.
PhÐp to¸n c¬ b¶n mμ m¸y tÝnh thùc hiÖn lμ phÐp céng,
bëi v× phÐp nh©n sÏ dÉn ®Õn viÖc thùc hiÖn nhiÒu lÇn phÐp
céng vμ phÐp chuyÓn dÞch ®i mét hoÆc nhiÒu hμng, phÐp trõ
chÝnh lμ phÐp céng víi sè ®èi (sè ©m), phÐp chia dÉn ®Õn thùc
hiÖn phÐp trõ nhiÒu lÇn, tøc lμ l¹i dÉn ®Õn phÐp céng.
V× vËy, bé phËn c¬ b¶n cña m¸y tÝnh ®Ó thùc hiÖn c¸c
phÐp tÝnh sè häc lμ bé céng nhiÒu cét trong c¬ sè 2. Bé céng
nhiÒu cét l¹i cÊu thμnh tõ c¸c bé céng mét cét. Bé céng mét cét
cã nhiÖm vô thùc hiÖn phÐp céng mét cét trong c¬ sè 2. Sè
l−îng bé céng mét cét trong bé céng nhiÒu cét cña mét m¸y
tÝnh quyÕt ®Þnh sè ch÷ sè lín nhÊt cã thÓ ®−îc trong biÓu diÔn
c¬ sè 2 trong m¸y tÝnh ®ã.
Gi¶ sö a lμ ch÷ sè ë hμng thø k nμo ®ã cña sè h¹ng thø
nhÊt, b lμ ch÷ sè ë hμng t−¬ng øng cña sè h¹ng thø hai trong
phÐp céng hai sè,
1
n lμ sè nhí tõ hμng tr−íc ®ã (tÝnh tõ ph¶i
sang tr¸i, tøc lμ hμng thø 1 k ÷ tÝnh tõ ph¶i sang tr¸i) cÇn
chuyÓn sang hμng thø k (coi nh− ®· thùc hiÖn phÐp céng ë
hμng thø 1 k ÷ ). Thùc hiÖn phÐp céng ë hμng thø k , nghÜa lμ
ph¶i chØ ra tæng ë hμng ®ã b»ng bao nhiªu vμ cã hay kh«ng nhí
sang hμng tiÕp theo sang hμng thø 1 k + tÝnh tõ ph¶i sang tr¸i).
KÝ hiÖu t lμ tæng vμ
2
n lμ sè nhí chuyÓn sang hμng 1 k + . V× c¸c
®¹i l−îng a , b ,
1
n , t ,
2
n chØ nhËn mét trong hai gi¸ trÞ 0 hoÆc 1
nªn ta cã b¶ng sau:
§Çu vμo §Çu ra
a b
1
n
t
2
n
0 0 0 0 0
1 0 0 1 0

203
0 1 0 1 0
0 0 1 1 0
1 1 0 0 1
1 0 1 0 1
0 1 1 0 1
1 1 1 1 1
B¶ng nμy chøa tÊt c¶ c¸c kh¶ n¨ng cã thÓ x¶y ra cña a , b ,
1
n ,
tõ ®ã suy ra kÕt qu¶ cña dßng t vμ
2
n . ThÝ dô, t¹i hμng thø i ,
nÕu 0 a b = = , nh−ng
1
1 n = (cã nhí tõ hμng tr−íc sang) th× kÕt
qu¶ 1 t = vμ
2
0 n = (kh«ng cã nhí sang hμng sau); khi 1 a b = = ,
nh−ng
1
0 n = (kh«ng cã nhí tõ hμng tr−íc sang) th× kÕt qu¶ 0 t =

2
1 n = (cã nhí sang hμng sau),…
Nh− vËy, ®Ó m¸y tÝnh cã thÓ céng hai ch÷ sè trong mét
cét viÕt trong hÖ c¬ sè 2, cÇn cã mét thiÕt bÞ gåm ba ®Çu vμo
t−¬ng øng víi a , b ,
1
n vμ hai ®Çu ra t−¬ng øng víi t vμ
2
n . Sè 1
t−¬ng øng víi hiÖn t−îng cã dßng ®iÖn ch¹y qua t¹i ®Çu vμo
hoÆc ®Çu ra, cßn sè 0 t−¬ng øng víi hiÖn t−îng kh«ng cã dßng
®iÖn ch¹y qua ®ã. ThiÕt bÞ nh− vËy gäi lμ bé céng mét cét, nã sÏ
ph¶i ho¹t ®éng tu©n theo b¶ng trªn, nghÜa lμ nÕu kh«ng cã
®iÖn ë c¶ ba ®Çu vμo (ba ®Ìn t¾t), th× sÏ kh«ng cã ®iÖn ë c¶ hai
®Çu ra (hai ®Ìn bËt); nÕu chØ cã ®iÖn ë 1 ®Çu vμo, th× ë ®Çu ra t
cã ®iÖn (®Ìn bËt), cßn ë ®Çu ra
2
n kh«ng cã ®iÖn (®Ìn t¾t); nÕu
cã ®iÖn ë hai ®Çu vμo, th× ®Çu ra t kh«ng cã ®iÖn (®Ìn t¾t), cßn
ë ®Çu ra
2
n cã ®iÖn (®Ìn bËt); nÕu c¶ ba ®Çu vμo ®Òu cã ®iÖn
(®Ìn bËt) th× c¶ hai ®Çu ra ®Òu cã ®iÖn (®Ìn bËt). Nh− vËy, ta
thÊy kÕt qu¶ cña phÐp céng kh«ng phô thuéc vμo vai trß cña ba
®Çu vμo, mμ chØ phô thuéc vμo tr¹ng th¸i cña chóng (®Ìn bËt
hay t¾t).
ThiÕt bÞ t−¬ng tù còng dÔ dμng ®−îc thiÕt kÕ víi chÊt b¸n
dÉn.

204
ë ®©y, ®Ó dÔ hiÓu, chóng ta chØ ®Ò cËp ®Õn nh÷ng
®iÒu c¬ b¶n vμ ®¬n gi¶n nhÊt trong thao t¸c cña m¸y tÝnh ®iÖn
tö. B¹n ®äc quan t©m ®Õn c¸c kÜ thuËt tÕ nhÞ vμ phøc t¹p trong
sö lÝ sè liÖu trªn m¸y tÝnh ®iÖn tö cÇn ®äc thªm c¸c tμi liÖu
kh¸c.

205
1.3. øng dông cña hÖ ®Õm c¬ sè 2 trong gi¶i to¸n
PhÇn nμy tr×nh bμy mét sè bμi to¸n minh häa kh¶ n¨ng
sö dông hÖ ®Õm c¬ sè 2 nh− lμ mét c«ng cô, hay mét ph−¬ng
ph¸p gi¶i to¸n. Qua c¸c bμi to¸n nμy, mét sè tÝnh chÊt thó vÞ
cña hÖ ®Õm c¬ sè 2 còng ®−îc chøng minh. Hy väng r»ng, víi sè
l−îng ®ñ nhiÒu c¸c bμi to¸n hay vμ ®a d¹ng, phÇn nμy gîi ý
b¹n ®äc ®i s©u h¬n t×m hiÓu vÒ hÖ ®Õm c¬ sè 2 nãi riªng, hÖ
®Õm nãi chung vμ øng dông cña hÖ ®Õm trong gi¶i c¸c bμi to¸n
khã vÒ b¶n chÊt. Hy väng nh÷ng bμi to¸n nμy còng gióp c¸c
b¹n häc sinh ph¸t triÓn t− duy gi¶i to¸n cña m×nh.
Bμi to¸n 1 (V« ®Þch Bungaria, 1999, vßng 4)
T×m tÊt c¶ c¸c sè tù nhiªn n , 4 1023 n s s , sao cho biÓu diÔn
nhÞ ph©n cña chóng kh«ng cã ba ch÷ sè gièng nhau.
Gi¶i: KÝ hiÖu
n
a lμ sè c¸c sè trong hÖ nhÞ ph©n cã ®é dμi n (tøc
lμ cã n kÝ tù 0 hoÆc 1 víi kÝ tù ®Çu tiªn bªn ph¶i b»ng 1) mμ
kh«ng cã ba ch÷ sè liªn tiÕp nμo gièng nhau. Víi { } , 0;1 a be ta kÝ
hiÖu
n
ab
x lμ sè c¸c sè cã ®é dμi n kh«ng cã ba ch÷ sè liªn tiÕp nμo
gièng nhau víi hai ch÷ sè cuèi cïng lμ ab . ThÝ dô, víi 3 n = ta
cã tÊt c¶ 4 sè cã ba ch÷ sè: 100
2
, 101
2
, 110
2
, 111
2
vμ do ®ã
3
3 a = ;
3 3 3
00 01 10
1 x x x = = = ;
3
11
0 x = .
Víi 4 n = ta cã tÊt c¶ 8 sè cã bèn ch÷ sè: 1000
2
, 1001
2
, 1010
2
,
1011
2
, 1100
2
, 1101
2
, 1110
2
, 1111
2

4
5 a = ;
4
00
1 x = ;
4
01
2 x = ;
4
10
1 x = ;
4
11
1 x = .
Víi 5 n = ta cã tÊt c¶ 16 sè cã n¨m ch÷ sè: 10000
2
, 10001
2
,
10010
2
, 10011
2
, 10100
2
, 10101
2
, 10110
2
, 10111
2
; 11000
2
, 11001
2
,
11010
2
, 11011
2
; 11100
2
; 11101
2
, 11110
2
, 11111
2
.
Ta cã
5
8 a = ;
5
00
1 x = ;
5
01
2 x = ;
5
10
3 x = ;
5
11
2 x = .
Víi 6 n = ta cã tÊt c¶ 32 sè cã s¸u ch÷ sè: 100000
2
, 100001
2
,
100010
2
, 100011
2
, 100100
2
, 100101
2
, 100110
2
, 100111
2
;
101000
2
, 101001
2
, 101010
2
, 101011
2
; 101100
2
; 101101
2
,

206
101110
2
, 101111
2
; 110000
2
, 110001
2
, 110010
2
, 110011
2
,
110100
2
, 110101
2
, 110110
2
, 110111
2
; 111000
2
, 111001
2
,
111010
2
, 111011
2
; 111100
2
; 1
11101
2
, 111110
2
, 111111
2

6
13 a = ;
6
00
3 x = ;
6
01
4 x = ;
6
10
4 x = ;
6
11
2 x = .
V× c¸c sè cã ®é dμi n ®−îc sinh ra bëi c¸c sè cã ®é dμi 1 n ÷ b»ng
c¸ch
thªm sè 0 hoÆc sè 1 vμo cuèi sè ®ã nªn dÔ dμng nhËn thÊy
r»ng
10
1
00
n n
x x
÷
= ;
00
1 1
01 10
n n n
x x x
÷ ÷
= + ;
11
1 1
10 01
n n n
x x x
÷ ÷
= + ;
01
1
11
n n
x x
÷
= .
Céng tÊt c¶ c¸c ®¼ng thøc trªn ta ®−îc:
1 1 1 1 1 1
00 01 10 11 10 00 10 11 01 01
1 1 2 2 2 2
1 10 01 1 11 01 00 10
1 2
( ) ( )
( ) ( )
.
n n n n n n n n n n
n
n n n n n n
n n
n n
a x x x x x x x x x x
a x x a x x x x
a a
÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷
÷ ÷
÷ ÷
= + + + = + + + + +
= + + = + + + +
= +

Nh− vËy, { }
n
a t¹o nªn d·y Phibonacci:
3
3 a = ;
4
5 a = ;
5
8 a = ;
6
13 a = ;
1 2 n n n
a a a
÷ ÷
= + , 5 n > .
Do
10
2 2
100 4 1023 2 1=1111111111 n = s s = ÷ nªn biÓu diÔn nhÞ ph©n
cña n sÏ gåm tõ ba ®Õn 10 ch÷ sè.
Bμi to¸n trë thμnh: TÝnh tæng
10
3
3 5 8 13 21 34 55 89 228
i
i
a
=
= + + + + + + + =
¯
.
§¸p sè: 228 sè.

Bμi to¸n 2. Gi¶ sö : f N R ÷ lμ hμm sè tho¶ m·n ®iÒu
kiÖn (1) 1 f = vμ
1
1 ( ), 2 1;
2
( )
1 ( ), 2 .
2
n
f n k
f n
n
f n k
÷ ¦
+ = +
¦
¦
=
´
¦
+ =
¦
¹

T×m ( ) f n .

207
Gi¶i: TÝnh theo c«ng thøc truy håi cña ®Çu bμi ta ®−îc
(2 1) 1 ( ) (2 ) f k f k f k + = + = , 1, 2,... k =
VËy
(2) (3) 2 f f = = ; (4) (5) 3 f f = = ; (6) (7) 1 (3) 3 f f f = = + = ;
(8) (9) (10) (11) (12) (13) (14) (15) 4 f f f f f f f f = = = = = = = = .

Sau khi tÝnh xong c¸c gi¸ trÞ trªn trong hÖ c¬ sè 10, cã lÏ ta
vÉn ch−a thÓ h×nh dung ra qui luËt gi¸ trÞ cña ( ) f n . Tuy nhiªn,
nÕu viÕt trong hÖ c¬ sè 2 th× ta ®−îc:
(2) 2 (3) f f = =
2 2
(10 ) (11 ) 2 f f · = = ;
(4) (5) (6) (7) 3 f f f f = = = =
2 2 2 2
(100 ) (101 ) (110 ) (111 ) 3 f f f f · = = = = ;
(8) (9) (10) (11) (12) (13) (14) (15) 4 f f f f f f f f = = = = = = = =
·
2 2 2 2
2 2 2 2
(1000 ) (1001 ) (1010 ) (1011 )
(1100 ) (1101 ) (1110 ) (1111 ) 4.
f f f f
f f f f
= = =
= = = = =

§iÒu nμy dÉn ta ®Õn
Qui luËt: ( ) f n chÝnh lμ sè ch÷ sè cña n viÕt trong hÖ nhÞ ph©n.
Chøng minh: Kh¼ng ®Þnh trªn ®óng cho 1, 2, 3,...,15 n = hay
0 4
2 2 n s < .
Ta sÏ chøng minh b»ng qui n¹p theo q nh− sau.
Gi¶ sö
1
2 2
q q
n
+
s < , khi Êy trong hÖ c¬ sè 2 th× n sÏ cã 1 q + ch÷ sè.
NÕu 2 n m = th×
1
2 2
q q
m
÷
s < vμ m cã q ch÷ sè trong hÖ c¬ sè 2.
Theo gi¶ thiÕt qui n¹p ( ) f m q = . Do ®ã theo ®Çu bμi ta cã
( ) 1 ( ) 1 ( ) 1
2
n
f n f f m q = + = + = + .
NÕu 2 1 n m = + th×
1
2 1 2 1
2 2
q q
m
+
÷ ÷
s < . Do m lμ sè nguyªn nªn
1
2 2
q q
m
÷
< < vμ m
còng sÏ cã q ch÷ sè trong c¬ sè 2.
Theo gi¶ thiÕt qui n¹p ( ) f m q = . Do ®ã theo ®Çu bμi ta l¹i cã
1
( ) 1 ( ) 1 ( ) 1
2
n
f n f f m q
÷
= + = + = + .

208
Nh− vËy, trong mäi tr−êng hîp ta ®Òu cã ( ) f n b»ng chÝnh sè ch÷ sè
cña n viÕt trong c¬ sè 2.
Bμi to¸n 3. Gi¶ sö : f N N ÷ lμ hμm sè tho¶ m·n
(1) 1 f = , (2 ) ( ) f n f n = vμ (2 1) (2 ) 1 f n f n + = + víi mäi sè nguyªn d−¬ng n .
T×m gi¸ trÞ lín nhÊt cña ( ) f n trong kho¶ng 1 2006 n s s .
Gi¶i: V× (2 ) f n ®−îc tÝnh theo ( ) f n vμ (2 1) f n + ®−îc tÝnh theo (2 ) f n ,
tøc lμ l¹i theo ( ) f n , nªn ta nghÜ tíi chuyÖn viÕt c¸c sè trong c¬ sè 2.
Ta tÝnh:
2
(10 ) (2) (2.1) (1) 1 f f f f = = = = ;
2
(11 ) (3) (2.1 1) (2) 1 2 f f f f = = + = + = ;
2
(100 ) (4) (2.2) (2) 1 f f f f = = = = ;
2
(101 ) (5) (2.2 1) (2) 1 2 f f f f = = + = + = ;
2
(110 ) (6) (2.3) (3) 2 f f f f = = = = ;
2
(111 ) (7) (2.3 1) (3) 1 3 f f f f = = + = + = ;
2
(1000 ) (8) (2.4) (4) 1 f f f f = = = = ;
2
(1001 ) (9) (2.4 1) (4) 1 2 f f f f = = + = + = ;
2
(1010 ) (10) (2.5) (5) 2 f f f f = = = = ;
2
(1011 ) (11) (2.5 1) (5) 1 3 f f f f = = + = + = ;
2
(1100 ) (12) (2.6) (6) 2 f f f f = = = = ;
2
(1101 ) (13) (2.6 1) (6) 1 3 f f f f = = + = + = ;
2
(1110 ) (14) (2.7) (7) 3 f f f f = = = = ;
2
(1111 ) (15) (2.7 1) (7) 1 4 f f f f = = + = + = ;
2
(10000 ) (16) (2.8) (8) 1 f f f f = = = = ;
2
(10001 ) (17) (2.8 1) (8) 1 2 f f f f = = + = + = .
Tõ ®©y ta rót ra qui luËt sau.

209
Quy luËt: ( ) f n b»ng sè ch÷ sè 1 trong biÓu diÔn c¬ sè 2 cña n .
Chøng minh: Gi¶ sö kh¼ng ®Þnh ®óng víi mäi k n < . Ta sÏ chøng
minh nã ®óng víi n .
NÕu n ch½n th×
2
2 10 n m m = = × . V× trong hÖ c¬ sè 2, khi nh©n mét
sè víi
2
2 10 = , ta chØ viÖc thªm sè 0 vμo cuèi sè ®ã nªn m vμ
2
10 n m = × cã cïng sè ch÷ sè 1 trong biÓu diÔn c¬ sè 2. Theo gi¶
thiÕt quy n¹p, ( ) f m b»ng ®óng sè ch÷ sè 1 cña m , mμ
( ) (2 ) ( ) f n f m f m = = nªn ( ) f n còng b»ng ®óng sè ch÷ sè 1 cña m ,
tøc lμ còng b»ng ®óng sè ch÷ sè 1 cña n .
NÕu n lÎ, tøc lμ
2
2 1 10 1 n m m = + = × + th× n cã sè ch÷ sè 1 nhiÒu
h¬n m lμ 1 ch÷ sè (thªm ch÷ sè 1 ë hμng cuèi cïng, tøc lμ ë
hμng ®¬n vÞ). Theo ®Çu bμi ta cã ( ) (2 1) ( ) 1 f n f m f m = + = + , mμ theo
quy n¹p, ( ) f m b»ng ®óng sè ch÷ sè 1 cña m nªn ( ) f n còng b»ng
sè ch÷ sè 1 cña m céng thªm 1, tøc lμ ( ) f n còng b»ng ®óng sè
ch÷ sè 1 cña n .
Bμi to¸n dÉn ®Õn ph¶i t×m sè cã sè ch÷ sè 1 lín nhÊt trong biÓu
diÔn c¬ sè 2 cña c¸c sè nhá h¬n 2006.

11
2
11111111111 2 1 2047 = ÷ = gåm 11 ch÷ sè 1, mμ 2006 2047 <
nªn ( ) f n cã nhiÒu nhÊt lμ 10 ch÷ sè 1. Ta l¹i cã
2
(1023) (1111111111 ) 10 f f = = .
Do ®ã gi¸ trÞ lín nhÊt cña ( ) f n trong kho¶ng 1 2006 n s s lμ 10
®¹t ®−îc khi 1023 n = .
Bμi to¸n 4. Gi¶ sö { }
n
x lμ d·y sè x¸c ®Þnh theo c«ng thøc truy
håi
0 1
0; 1 x x = = vμ
1
1
2
n n
n
x x
x
÷
+
+
= .
Chøng minh r»ng d·y sè nμy héi tô vμ t×m giíi h¹n cña chóng.



210
Gi¶i: Ta tÝnh
n
x vμ biÓu diÔn chóng trong c¬ sè 2:
2 2
1
0,1
2
x = = ;
3 2
1
1
3
2
0, 75 0,11
2 4
x
+
= = = =
hoÆc lμm phÐp céng trong hÖ c¬ sè 2 (chia mét sè viÕt trong c¬
sè 2 cho 2 ta chØ viÖc dÞch dÊu phÈy ®i mét ®¬n vÞ vÒ bªn ph¶i):
1 2 2 2 2
3 2
1 0,1 1,1
0,11
2 2 2
x x
x
+ +
= = = = ;
4 2
1 3
5
2 4
0, 625 0,101
2 8
x
+
= = = =
hoÆc
2 3 2 2 2
4 2
0,1 0,11 1, 01
0,101
2 2 2
x x
x
+ +
= = = = ;
5 2
3 5
11
4 8
0,1011
2 16
x
+
= = =
hoÆc
3 4 2 2 2
5 2
0,11 0,101 1, 011
0,1011
2 2 2
x x
x
+ +
= = = = ;
6 2
5 11
21
8 16
0, 65625 0,10101
2 32
x
+
= = = =
hoÆc
4 5 2 2 2
6 2
0,101 0,1011 1, 0101
0,10101
2 2 2
x x
x
+ +
= = = = .
Tõ ®©y ta rót ra qui luËt:
2 2
0,101010...101
k
x =
víi 1 k ÷ cÆp sè 10 vμ ch÷ sè 1 ë cuèi;
2 1 2
0,101010...1011
k
x
+
=
víi 1 k ÷ cÆp sè 10 vμ sè 11 ë cuèi.
ThËt vËy, theo qui n¹p ta cã
2 2 1 2 2
2 2
2
2
0,101010...101 0,101010...1011
2 2
1, 010101...0101
0,101010...101
2
k k
k
x x
x
+
+
+ +
= =
= =

víi k cÆp sè 10 vμ ch÷ sè 1 ë cuèi;
T−¬ng tù,

211
2 1 2 2 2 2
2 3
2
2
0,101010...1011 0,101010...101
2 2
1, 010101...01011
0,101010...1011
2
k k
k
x x
x
+ +
+
+ +
= =
= =

víi k cÆp sè 10 vμ ch÷ sè 11 ë cuèi.
§Ó tin t−ëng vμo kÕt qu¶ trªn, tèt nhÊt lμ ®Æt hai sè
2k
x vμ
2 1 k
x
+

(hoÆc
2 1 k
x
+

2 2 k
x
+
) thμnh cét vμ céng hμng däc cã nhí trong c¬
sè 2 nh− sau:

2 2
0,101010...101
k
x =

2 1 2
0,101010...1011
k
x
+
=
--------------------------------
1,01010…10101
2
VËy
2 2 2 2
1,01010...10101 : 2 0,101010...101
k
x
+
= = .
T−¬ng tù cho
2 3 k
x
+
:
2 1 2
0,101010...1011
k
x
+
=

2 2 2
0,101010...10101
k
x
+
=
--------------------------------
1,01010…101011
2
.
VËy
2 3 2 2
1,01010...101011 : 2 0,101010...1011
k
x
+
= = .
Tõ ®©y ta cã
2 2 2 2
2
2 1
0,101010...101 0,101010...100 0, 00...001
1
0,101010...100
2
k
k
x
÷
= = +
= +


2 1 2 2 2
2
2 1 2
0,101010...1011 0,101010...1010 0, 00...0011
1 1
0,101010...1010 .
2 2
k
k k
x
+
÷
= = +
= + +


2 1 2 1 2
1 1 1
lim lim( ) 0
2 2 2
k k k
k k
÷ ÷
÷· ÷·
= + =
nªn
( )
2
2
2
lim lim0,1010...10 0,101010...
3
n
n n
x
÷· ÷·
= = = .

212
C¸ch 2 (tÝnh to¸n trong c¬ sè 10):
Ta cã:
2
1
2
x = ;
3
1
1
1 1
2
2 2 4
x
+
= = + ;
4
1 1 1
( )
1 1
2 2 4
2 2 8
x
+ +
= = + ;
5
1 1 1 1
( ) ( )
1 1 1
2 4 2 8
2 2 8 16
x
+ + +
= = + + ;
6
1 1 1 1 1
( ) ( )
1 1 1
2 8 2 8 16
2 2 8 32
x
+ + + +
= = + + ;
Ta sÏ chøng minh c«ng thøc sau b»ng qui n¹p:
2
3 5 2 3 2 1
1 1 1 1 1
...
2 2 2 2 2
n
n n
x
÷ ÷
= + + + + + ;
2 1
3 5 2 3 2 1 2
1 1 1 1 1 1
...
2 2 2 2 2 2
n
n n n
x
+
÷ ÷
= + + + + + + .
ThËt vËy, gi¶ sö c«ng thøc trªn ®óng víi mäi k n s . Ta cã

2 2 1
2 2
3 2 1 3 2 1 2
2
1 1 1 1 1 1 1
( ... ) ( ... )
2 2 2 2 2 2 2
2
n n
n
n n n
x x
x
+
+
÷ ÷
+
=
+ + + + + + + +
=

3 2 1 2 1
1 1 1 1
( ... )
2 2 2 2
n n ÷ +
= + + + + .

2 1 2 2
2 3
3 2 1 2 3 2 1 2 1
3 2 1 2 1 2 2
2
1 1 1 1 1 1 1 1
( ... ) ( ... )
2 2 2 2 2 2 2 2
2
1 1 1 1 1
( ... ) .
2 2 2 2 2
n n
n
n n n n
n n n
x x
x
+ +
+
÷ ÷ +
÷ + +
+
=
+ + + + + + + + +
=
= + + + + +

VËy c«ng thøc truy håi ®−îc chøng minh.
Ta cã

213
2
3 5 2 3 2 1
2
2 4 2 4 2 2 2
2
1 1 1 1 1
...
2 2 2 2 2
1
1
1 1 1 1 1 1 2 1
2
(1 ... ) (1 ).
1
2 2 3 2 2 2 2 2
1
2
n
n n
n
n n n
x
÷ ÷
÷ ÷
= + + + + +
÷
= + + + + + = = ÷
÷


2 1
3 5 2 1 2 2 2
1 1 1 1 1 2 1 1
... (1 )
2 3 2 2 2 2 2 2
n
n n n n
x
+
÷
= + + + + + = ÷ + .
VËy
2
lim
3
n
n
x
÷·
= .
Lêi b×nh: Thùc chÊt hai c¸ch gi¶i trªn lμ mét.
Bμi to¸n 5 (V« ®Þch Quèc tÕ lÇn thø 10, 1968)
Chøng minh r»ng víi mäi sè tù nhiªn n ,
0 1 2
1 2 3
2 2 2
...
2 2 2
n n n
n
+ + +
+ + + =


. (*)
Gi¶i: Ta sÏ sö dông c¬ sè 2 vμ chøng minh ®¼ng thøc (*) b»ng
quy n¹p theo n .
NÕu
2
1 1 n = = th× ®¼ng thøc hiÓn nhiªn ®óng.
NÕu 2 n = th× do
1
1 2
2 2 2 2
1 0
2 2
k k
k k
+
+ +
+ +
> > > ®óng víi mäi 2, 3, 4,... k =
nªn
2 1
3 1
2 2 2 2 2 2
0 ... ...
2 2 2
k k
k k
÷
+
+ + +
= = = = =



víi mäi 2, 3, 4,... k =
VËy
0 1 2
1 2 3
2 2 2 2 2 2
... 2
2 2 2
+ + +
+ + + =



hay bÊt ®¼ng thøc (*) ®óng víi 2 n = .
Gi¶ sö ®¼ng thøc ®óng víi mäi sè nhá h¬n n . Ta sÏ chøng minh
nã ®óng cho n .

214
NÕu 2 n m = hoÆc 2 1 n m = + th× m trong c¬ sè 2 chÝnh lμ sè nhËn
®−îc tõ n sau khi xãa ch÷ sè cuèi cïng trong c¬ sè 2. ThËt vËy,
gi¶ sö trong c¬ sè 2, n cã d¹ng
( ) ( )
1 1 0 1 1 0
2 2
... ... .2
n n n n
n a a a a a a a a
÷ ÷
= = + .
NÕu
0
0 a = ( 2 n m = ) th×
( ) ( )
1 1 0 1 1
2 2
... ... .2 2
n n n n
n a a a a a a a m
÷ ÷
= = = .
NÕu
0
1 a = ( 2 1 n m = + ) th×
( ) ( )
1 1 0 1 1
2 2
... ... .2 1 2 1
n n n n
n a a a a a a a m
÷ ÷
= = + = + .
Nh− vËy, trong c¶ hai tr−êng hîp ( )
1 1
2
...
n n
m a a a
÷
= , hay m chÝnh lμ
sè nhËn ®−îc tõ n trong c¬ sè 2 sau khi xãa ch÷ sè
0
a .
Ta cã
0 2 2
1 0
1
2 2 2
1 1
.2 10...0 10...0
2
10...0 10...0 10...0 2
k
k k
k
k k k
m a m
a n
÷
+
+ +
+ + +

+
= = +





 
  
,
trong ®ã
0
a lμ ch÷ sè cuèi cïng (ch÷ sè hμng ®¬n vÞ) cña n .

0
2
1
10...0
k
a
+

lμ sè thËp ph©n ë hμng thø 1 k + trong c¬ sè 2, cßn
2
1
2
10...0
10...0
k
k
m
÷
+


lμ sè thËp ph©n nhiÒu nhÊt lμ chØ ®Õn hμng thø k sau
dÊu phÈy nªn
2 2
1 0 1
1
2 2 2
1
10...0 10...0
2
10...0 10...0 10...0 2
k
k k
k
k k k
m m
a n
÷ ÷
+
+
+ +

+
= + =





 
  
.
Tõ ®©y theo gi¶ thiÕt qui n¹p cho m ta cã:
1 2
2 2
2 3
2 2
2 2
2 2
10 100 2 2
... ...
100 1000 2 2
1 10
... .
10 100
n n n n
m m
m
+ + + +
+ + = + +


+ +
= + + =


(*)

215
MÆt kh¸c,

0
2
0
1
2
1 2
10 2
n n
m a
+ +
= = +


. (**)
ThËt vËy, nÕu 2 n m = th×
0
0 a = vμ
2
2
1 2 1
10 2
n m
m
+ +
= =




,
cßn nÕu 2 1 n m = + th×
0
1 a = vμ
2
2
1 2 2
1
10 2
n m
m
+ +
= = +




.
LÊy tæng hai vÕ (*) vμ (**) ta ®−îc ®iÒu ph¶i chøng minh:
0 1 2
0 0 2 0
1 2 3
2 2 2
... 2 10
2 2 2
n n n
m a m m a m a n
+ + +
+ + + = + + = + = + =


.
C¸ch 2. Ta cã thÓ chøng minh trùc tiÕp bμi to¸n nμy nh− sau.
Tr−íc tiªn ta cã
Bæ ®Ò: Víi mäi sè thùc a ta ®Òu cã
| | | |
1
2
2
a a a

+ = ÷


.
Chøng minh: ThËt vËy, gäi { } a lμ phÇn lÎ cña a , tøc lμ
| | { } a a a = + , trong ®ã { } 0 1 a s < . Ta xÐt hai tr−êng hîp:
1) { }
1
0
2
a s < . Khi Êy | |
1
2
a a

+ =


,
| | | | 2 2 a a = , vËy (*) ®óng.
2) { }
1
1
2
a s < . Khi Êy | |
1
1
2
a a

+ = +


,
| | | | { } | |
2 2 2 2 1 a a a a = + = + , vËy (*)
còng ®óng.
Bæ ®Ò ®−îc chøng minh.
¸p dông Bæ ®Ò nμy ta ®−îc:
1 1
2
2 2 2 2 2 2
n n n n n
n
+
= + = ÷ = ÷


;

216
2 2 2
2 1
2 2 2 2 2
n n n n +
= + = ÷


;
2
3 3 2 3
2 1
2 2 2 2 2
n n n n +
= + = ÷




;

Céng hai vÕ c¸c ®¼ng thøc trªn ta cã:
0 1 2
1 2 3
2 2 2
...
2 2 2
n n n
n
+ + +
+ + + =


.
VËy ®¼ng thøc chøng minh xong.
Lêi b×nh: C¸ch 2 cã lÏ hay h¬n c¸ch 1, nh−ng chuyÓn sang c¬ sè
2 còng cho ta c¸i nh×n míi h¬n ®èi víi bμi to¸n nμy.
Bμi to¸n 6 (Bμi ®Ò nghÞ thi V« ®Þch Quèc tÕ lÇn thø 37, 1996)
Gi¶ sö d·y
n
a ®−îc x¸c ®Þnh nh− sau:
1
0 a = vμ
( 1)
2
2
( 1)
n n
n n
a a
+



= + ÷ (*)
víi mäi sè nguyªn d−¬ng n .
a) X¸c ®Þnh gi¸ trÞ lín nhÊt vμ gi¸ trÞ nhá nhÊt cña
n
a víi
1996 n s
vμ t×m tÊt c¶ nh÷ng sè 1996 n s mμ gi¸ trÞ lín nhÊt hoÆc gi¸ trÞ
nhá
nhÊt cña
n
a ®¹t ®−îc.
b) Cã bao nhiªu sè h¹ng
n
a víi 1996 n s mμ 0
n
a = .
Gi¶i: Gi¶ sö ( )
1 1 0
2
...
k k
n a a a a
÷
= lμ biÓu diÔn cña n trong hÖ c¬ sè 2.
Ta thÊy r»ng
2
n


cã biÓu diÔn trong hÖ c¬ sè 2 lμ biÓu diÔn cña
n
sau khi xãa ®i ch÷ sè cuèi cïng
0
a , tøc lμ ( )
1 1
2
...
2
k k
n
a a a
÷

=


.
ThËt vËy, ta cã

217
( ) ( )
1 1 0 1 1 0
2 2
... ... .2
k k k k
n a a a a a a a a
÷ ÷
= = + .
NÕu
0
0 a = th× n ch½n vμ 2. 2.
2 2
n n
n

= =


. H¬n n÷a,
( ) ( )
1 1 0 1 1
2 2
... ... .2
k k k k
n a a a a a a a
÷ ÷
= = .
Suy ra ( )
1 1
2
...
2 2
n n
n n
a a a
÷

= =


.
NÕu
0
1 a = th× n lÎ vμ 2. 2.
2 2
n n
n

= =


+1 vμ
( ) ( )
1 1 0 1 1
2 2
... ... .2 1
k k k k
n a a a a a a a
÷ ÷
= = + .
Suy ra ( )
1 1
2
1
...
2 2
k k
n n
a a a
÷
÷
= =


.
VËy trong c¶ hai tr−êng hîp ta ®Òu cã ( )
1 1
2
...
2
k k
n
a a a
÷

=


chÝnh lμ
sè nhËn ®−îc tõ biÓu diÔn cña n sau khi xãa ®i ch÷ sè cuèi cïng
0
a .
Ký hiÖu
n
u lμ tæng sè c¸c cÆp ch÷ sè 00 hoÆc 11 vμ
n
v lμ tæng sè
c¸c cÆp ch÷ sè 10 hoÆc 01 cã trong biÓu diÔn cña n trong c¬ sè 2.
Khi Êy ta cã
n n n
a u v = ÷ . (**)
Tr−íc tiªn ta kiÓm tra c«ng thøc (**) víi mét vμi gi¸ trÞ cña n .
Víi
2
1 1 n = = th×
1 1
0 u v = = , do ®ã (**) ®óng v×
1
0 a = .
NÕu
2
2 10 n = = th×
2
0 u = ;
2
1 v = . Theo c«ng thøc (*) ta cã
2 1 2 2
1 1 a a u v = ÷ = ÷ = ÷ , tøc lμ c«ng thøc (**) ®óng.
NÕu
2
3 11 n = = th×
3
1 u = ;
3
0 v = . Theo c«ng thøc (*) ta cã
3 1 3 3
1 1 a a u v = + = = ÷ , tøc lμ c«ng thøc (**) ®óng.
NÕu
2
4 100 n = = th×
4
1 u = ;
4
0 v = . Theo c«ng thøc (*) ta cã
4 2 4 4
1 1 a a u v = + = = ÷ , tøc lμ c«ng thøc (**) ®óng.
NÕu
2
5 101 n = = th×
5
0 u = ;
5
2 v = . Theo c«ng thøc (*) ta cã
5 2 5 5
1 2 a a u v = ÷ = ÷ = ÷ , tøc lμ c«ng thøc (**) ®óng.
NÕu
2
6 110 n = = th×
6
1 u = ;
6
1 v = . Theo c«ng thøc (*) ta cã
6 3 6 6
1 0 a a u v = ÷ = = ÷ , tøc lμ c«ng thøc (**) ®óng.

218
NÕu
2
7 111 n = = th×
7
2 u = ;
7
0 v = . Theo c«ng thøc (*) ta cã
7 3 7 7
1 2 a a u v = + = = ÷ , tøc lμ c«ng thøc (**) ®óng.
Gi¶ sö c«ng thøc (**) ®óng víi mäi 1, 2,..., 1 p n = ÷ . Ta sÏ chøng
minh nã ®óng víi p n = . XÐt hai tr−êng hîp sau.
Tr−êng hîp 1. 0 n ÷ (mod 4) hoÆc 3 n ÷ (mod 4), tøc lμ
( )
1 2
2
... 00
n n
n a a a
÷
= hoÆc ( )
1 2
2
... 11
n n
n a a a
÷
= .
Khi Êy theo c«ng thøc (*) vμ gi¶ thiÕt qui n¹p th×
2 2 2
1 1
n n n n
a a u v



= + = ÷ + .
V× n cã d¹ng ( )
1 2
2
... 00
n n
n a a a
÷
= (hoÆc ( )
1 2
2
... 11
n n
n a a a
÷
= ) nªn
2
n



d¹ng: ( )
1 2
2
... 0
2
n n
n
a a a
÷

=


(hoÆc ( )
1 2
2
... 1
2
n n
n
a a a
÷

=


). Trong c¶ hai
tr−êng hîp ta ®Òu cã:
2
1
n n
u u



= ÷ ( n cã nhiÒu h¬n
2
n


mét cÆp 00
(hoÆc 11) ë cuèi vμ
2
n n
v v



= ( n kh«ng cã thªm cÆp 01 hoÆc 10
nμo). VËy ta cã:
2 2 2
1 1 ( 1) 1
n n n n n n n n
a a u v u v u v



= + = ÷ + = ÷ ÷ + = ÷ .
Tr−êng hîp 2. 1 n ÷ (mod 4) hoÆc 2 n ÷ (mod 4), tøc lμ
( )
1 2
2
... 01
n n
n a a a
÷
= hoÆc ( )
1 2
2
... 10
n n
n a a a
÷
= .
Khi Êy theo c«ng thøc (*) vμ c«ng thøc qui n¹p th×
2 2 2
1 1
n n n n
a a u v



= ÷ = ÷ ÷ .
V× n cã d¹ng ( )
1 2
2
... 01
n n
n a a a
÷
= (hoÆc ( )
1 2
2
... 10
n n
n a a a
÷
= ) nªn
2
n



d¹ng ( )
1 2
2
... 0
2
n n
n
a a a
÷

=


(hoÆc ( )
1 2
2
... 1
2
n n
n
a a a
÷

=


). Trong c¶ hai
tr−êng hîp ta ®Òu cã:
2
n n
u u



= ( n kh«ng cã thªm mét cÆp 00 hoÆc
11 nμo) vμ
2
1
n n
v v



= ÷ ( n cã thªm cÆp 01 hoÆc 10 ë cuèi).

219
VËy:
2 2 2
1 1 ( 1) 1
n n n n n n n n
a a u v u v u v



= ÷ = ÷ ÷ = ÷ ÷ ÷ = ÷ .
Trong c¶ hai tr−êng hîp ta ®Òu cã
n n n
a u v = ÷ .
C«ng thøc (**) chøng minh xong.
a) Theo (**), ®Ó
n
a lín nhÊt ta cÇn t×m sè 1996 n s sao cho
n n
u v ÷
lμ lín nhÊt. Do
2
1996 11111001100 = lμ sè cã 11 ch÷ sè víi 7 ch÷ sè 1
nªn c¸c sè 1996 n s còng cã nhiÒu nhÊt lμ 9 sè 1 (nhiÒu nhÊt lμ
thay hai ch÷ sè 0 b»ng hai ch÷ sè 1). Sè
2
1111111111 1023 n = = cã
9
n
u = lín nhÊt vμ 0
n
v = nhá nhÊt, do ®ã 9
n n n
a u v = ÷ = còng lín
nhÊt. Nh− vËy, víi 1996 n s th× gi¸ trÞ lín nhÊt cña
n
a lμ 9.
T−¬ng tù, v×
2
1996 11111001100 = lμ sè cã 11 ch÷ sè (10 cÆp ch÷ sè
liÒn nhau) nªn 1996 n s cã nhiÒu nhÊt lμ 10 cÆp sè 10 hoÆc 01. Sè
2
10101010101 1365 n = = cã 0
n
u = nhá nhÊt vμ 10
n
v = lín nhÊt, do ®ã
n
a ®¹t gi¸ trÞ nhá nhÊt b»ng –10.
b) Gi÷a mäi cÆp ch÷ sè liªp tiÕp cña n trong biÓu diÔn nhÞ ph©n
cña nã ta ®Æt mét dÊu chÊm nÕu chóng gièng nhau vμ mét dÊu
phÈy nÕu chóng kh¸c nhau. ThÕ th×
n
u chÝnh lμ sè c¸c dÊu
chÊm vμ
n
v chÝnh lμ sè c¸c dÊu phÈy. VËy, mét d·y cã ®é dμi m
c¸c dÊu chÊm phÈy (theo thø tù tõ tr¸i sang ph¶i) sÏ x¸c ®Þnh
duy nhÊt mét sè cã ®é dμi 1 m+ trong c¬ sè 2 (sè cã 1 m+ ch÷ sè,
ch÷ sè ®Çu tiªn bªn tr¸i lμ 1). NÕu 0
n n n
a u v = ÷ = th× sè c¸c dÊu
chÊm vμ sè c¸c dÊu phÈy b»ng nhau, tøc lμ m ph¶i cã sè ch½n,
hay 1 n m = + ph¶i cã sè lÎ sè ch÷ sè trong biÓu diÔn c¬ sè 2. Ta
nãi mét d·y gåm c¸c dÊu chÊm vμ dÊu phÈy lμ d·y c©n b»ng
nÕu sè dÊu chÊm vμ dÊu phÈy b»ng nhau. Râ rμng mét d·y c©n
b»ng cã thÓ t¹o bëi
2
m
m
C c¸ch nÕu m ch½n vμ kh«ng tån t¹i nÕu m
lÎ.
Mét sè n tháa m·n ®iÒu kiÖn 0
n n n
a u v = ÷ = t−¬ng øng mét mét
víi mét d·y c©n b»ng c¸c dÊu chÊm vμ phÈy. Do 1996 n s mμ

220
2
1996 11111001100 = gåm 11 ch÷ sè nªn n chØ cã thÓ cã 3, 5, 7, 9
hoÆc 11 ch÷ sè (t−¬ng øng, m chØ cã thÓ cã 2, 4, 6, 8 hoÆc 10 dÊu
chÊm phÈy). V×
1
0 a = nªn cã tÊt c¶
1 2 3 4 5
2 4 6 8 10
1 351 C C C C C + + + + + =
sè n víi tèi ®a 11 ch÷ sè mμ 0
n
a = .
Tuy nhiªn sè n trong c¬ sè 2 cã 11 ch÷ sè cã thÓ lín h¬n 1996, v×
vËy ta cßn ph¶i lo¹i bít c¸c sè víi tÝnh chÊt 0
n n n
a u v = ÷ = trong
kho¶ng tõ 1996 (
2
11111001100 = ) ®Õn 2047=2
11
-1=11111111111
2
,
v× chóng lín h¬n 1996 nªn chóng chØ cã thÓ lμ:
2
11111010010 2002 = ;
2
11111010100 2004 = ;
2
11111010110 2006 = ;
2
11111011010 2010 = ;
2
11111101010 2026 = .
Nh− vËy, cuèi cïng ta cã tÊt c¶ lμ 351-5=346 sè.
Bμi to¸n 7 (V« ®Þch Quèc tÕ lÇn thø 29, 1988)
Gi¶ sö : f N N ÷ lμ hμm sè tho¶ m·n (1) 1 f = , (3) 3 f = vμ víi mäi
sè nguyªn d−¬ng n th× (2 ) ( ) f n f n = ; (4 1) 2 (2 1) ( ) f n f n f n + = + ÷ ;
(4 3) 3 (2 1) 2 ( ) f n f n f n + = + ÷ .
T×m sè 1988 n s mμ ( ) f n n = .
Gi¶i: Mét sè k N e bÊt k× chØ cã thÓ cã mét trong bèn d¹ng:
4 2.2 k n n = = ; 4 1 k n = + ; 4 2 2(2 1) k n n = + = + vμ 4 3 k n = + nªn tõ c«ng
thøc trong ®Çu bμi cã thÓ thÊy r»ng hμm sè ®· cho ®−îc x¸c
®Þnh mét c¸ch duy nhÊt.
Ta sÏ sö dông c¬ sè 2 ®Ó t×m biÓu diÔn hiÓn cña f .
Ta cã
2 2
(1 ) (1) 1 1 f f = = = ;
2 2
(10 ) (2) (1) 1 01 f f f = = = = ;
2 2
(11 ) (3) 3 11 f f = = = ;
2 2
(100 ) (4) (2.2) (2) 1 001 f f f f = = = = = ;
2 2
(101 ) (5) (4.1 1) 2 (3) (1) 2.3 1 5 101 f f f f f = = + = ÷ = ÷ = = ;
2 2
(110 ) (6) (2.3) (3) 3 011 f f f f = = = = = ;
2 2
(111 ) (7) (4.1 3) 3 (3) 2 (1) 3.3 2 7 111 f f f f f = = + = ÷ = ÷ = =
2 2
(1000 ) (8) (4) (2) 1 0001 f f f f = = = = = ;

221
2 2
(1001 ) (9) (4.2 1) 2 (5) (2) 2.5 1 9 1001 f f f f f = = + = ÷ = ÷ = = ;
2 2
(1010 ) (10) (5) 0101 f f f = = = .
Qui luËt: BiÓu diÔn cña ( ) f n trong c¬ sè 2 chÝnh lμ biÓu diÔn cña
n b»ng c¸ch viÕt ng−îc l¹i, tøc lμ ( )
1 1 0 2 0 1 1
2
(( ... ) ) ...
k k k k
f a a a a a a a a
÷ ÷
= .
Chøng minh: Gi¶ sö tÝnh chÊt ®óng cho mäi k n < . Ta sÏ chøng
minh nã ®óng cho n .
NÕu n ch½n ( 2 n m = ) th× theo gi¶ thiÕt ( ) (2 ) ( ) f n f m f m = = .
V× 2 n m = nªn nÕu m ®−îc biÓu diÔn trong hÖ c¬ sè 2 d−íi d¹ng
1 1 0
...
k k
m a a a a
÷
= th×
1 1 0
... 0
k k
n a a a a
÷
= .
Theo quy n¹p
1 1 0 0 1 1 0 1 1
( ) ( ... ) ... 0 ...
k k k k k k
f m f a a a a a a a a a a a a
÷ ÷ ÷
= = = .
VËy
1 1 0 1 1 0
0 1 1 0 1 1
( ... 0) ( ) ( ) ( ... )
... 0 ... .
k k k k
k k k k
f a a a a f n f m f a a a a
a a a a a a a a
÷ ÷
÷ ÷
= = =
= =

NÕu 4 1 n m = + víi
1 1 0
...
k k
m a a a a
÷
= th×
1 1 0
4 1 ... 01
k k
n m a a a a
÷
= + =

1 1 0
2 1 ... 1
k k
m a a a a
÷
+ = .
Theo ®Çu bμi vμ gi¶ thiÕt qui n¹p ta cã:


1 1 0
0 1 1 0 1 1
0 1 1 0 1 1
3
2
0 1 1 0 1 1
0 1 1 0 1 1
3
( ... 01) (4 1) 2 (2 1) ( )
2.1 ... ( ) 1 ... 0 ( )
10....0 ... 0 ...
2 2 ... ...
10....0 ... 10 ... .
k k
k k k k
k k k k
k
k
k k k k
k k k k
k
f a a a a f m f m f m
a a a a f m a a a a f m
a a a a a a a a
a a a a a a a a
a a a a a a a a
÷
÷ ÷
÷ ÷
+
+
÷ ÷
÷ ÷
+
= + = + ÷
= ÷ = ÷
= + ÷
= + ÷
= + =

NÕu 4 3 n m = + víi
1 1 0
...
k k
m a a a a
÷
= th×
1 1 0
4 3 ... 11
k k
n m a a a a
÷
= + = vμ
1 1 0
2 1 ... 1
k k
m a a a a
÷
+ = .
Tõ gi¶ thiÕt cña ®Çu bμi vμ gi¶ thiÕt qui n¹p suy ra:

1 1 0
0 1 1 0 1 1 0 1 1
0 1 1 0 1 1
3
( ... 11) (4 3) 3 (2 1) 2 ( )
(2 1) 2 (2 1) 2 ( )
1 ... 1 ... 0 ... 0
1 ... 10...0 11 ... .
k k
k k k k k k
k k k k
k
f a a a a f m f m f m
f m f m f m
a a a a a a a a a a a a
a a a a a a a a
÷
÷ ÷ ÷
÷ ÷
+
= + = + ÷
= + + + ÷
= + ÷ =
= + =

VËy qui luËt ®−îc chøng minh.

222
Mét sè trong c¬ sè 2 ®−îc gäi lμ palindromic nÕu nã kh«ng
®æi khi ta ®æi chç c¸c ch÷ sè theo thø tù ng−îc l¹i. Víi mçi k sÏ
cã tÊt c¶
1
2
2



sè palindromic cã ®é dμi k (sè palindromic bËc
k ). ThËt vËy, mét sè palindromic hoμn toμn ®−îc x¸c ®Þnh nÕu
biÕt tÊt c¶
1
2
k +


ch÷ sè ®Çu tiªn (bªn ph¶i), c¸c ch÷ sè cßn l¹i
®−îc x¸c ®Þnh b»ng c¸ch lÊy ®èi xøng qua sè ®øng gi÷a. V× ch÷
sè ë vÞ trÝ ®Çu tiªn bªn ph¶i b¾t buéc ph¶i lμ 1, nªn chØ cßn l¹i
1 1
1
2 2
k k + ÷
÷ =


vÞ trÝ tïy chän lμ ch÷ sè 0 hoÆc ch÷ sè 1. Cã
1
2
1
2
2 2 ... 2 2
k
k
÷


÷


× × × =

kh¶ n¨ng chän, tøc lμ cã tÊt c¶
1
2
2




palindromic bËc k .
Tõ qui luËt trªn suy ra nghiÖm cña ph−¬ng tr×nh ( ) f n n = víi
2
1988 11111001110 n s = chÝnh lμ c¸c sè palindromic víi tèi ®a 10
ch÷ sè vμ nh÷ng sè cã 11 ch÷ sè nh−ng nhá h¬n 1988 n s .
V× cã mét sè víi 1 ch÷ sè (sè 1=1
2
) vμ mét sè víi 2 ch÷ sè trong
c¬ sè 2 (sè 3=11
2
) tháa m·n ph−¬ng tr×nh ( ) f n n = nªn cã tÊt c¶
3 1 4 1 9 1 10 1
2 2 2 2
1 1 2 2 ... 2 2 2(1 2 ... 16) 62
÷ ÷ ÷ ÷


+ + + + + + = + + + =
sè cã tèi ®a 10 ch÷ sè trong c¬ sè 2, tøc lμ cã tÊt c¶ 62 sè trong
kho¶ng 0 1023 n s s tho¶ m·n ph−¬ng tr×nh ( ) f n n = .
Cã tÊt c¶
11 1
2
2 32
÷


= sè trong kho¶ng 1024 2047 n s s (cã 11 ch÷ sè) lμ
palindromic. Trong c¸c sè ®ã cã hai sè 11111111111
2
=2047 vμ
11111011111
2
=2015 v−ît qu¸ 1988. VËy cã tÊt c¶ 32-2=30 sè
trong kho¶ng 1024 1988 n s s tho¶ m·n ph−¬ng tr×nh ( ) f n n = .
Cuèi cïng, ph−¬ng tr×nh ( ) f n n = cã tÊt c¶ 62+30=92 nghiÖm.
Bμi to¸n 8 (§Ò dù tuyÓn V« ®Þch Quèc tÕ lÇn thø 35, 1995)

223
Víi mçi sè tù nhiªn k , ký hiÖu ( ) p k lμ sè nguyªn tè nhá nhÊt
kh«ng chia hÕt k . NÕu ( ) 2 p k > ta ký hiÖu ( ) q k lμ tÝch cña tÊt c¶
c¸c sè nguyªn tè nhá h¬n ( ) p k , nÕu ( ) 2 p k = ®Æt ( ) 1 q k = . XÐt d·y
0
1 x = ,
1
( )
( )
n n
n
n
x p x
x
q x
+
= , n =0,1,2,…
X¸c ®Þnh tÊt c¶ c¸c sè n sao cho 1995
n
x = .
Gi¶i: Tõ ®Þnh nghÜa cña ( ) p k vμ ( ) q k , ta thÊy ( ) q k lu«n chia hÕt
k , do ®ã
1
( )
( )
n n
n
n
x p x
x
q x
+
= lu«n lμ mét sè nguyªn d−¬ng.
Ta thÊy
n
x kh«ng ph¶i lμ sè chÝnh ph−¬ng víi mäi n =1,2,…
ThËt vËy, tr−íc tiªn ta kiÓm tra víi mét vμi gi¸ trÞ ®Çu cña n .
Víi 0 n = :
0
1 x = ;
0
( ) 2 p x = ,
0
( ) 1 q x = . VËy
0 0
1
0
( )
2
( )
x p x
x
q x
= = .
Víi 1 n = :
1
2 x = ;
1
( ) 3 p x = ;
1
( ) 2 q x = . VËy
1 1
2
1
( )
3
( )
x p x
x
q x
= = .
Víi 2 n = :
2
3 x = ;
2
( ) 2 p x = ;
2
( ) 1 q x = ,
2 2
3
2
( )
6
( )
x p x
x
q x
= = .
Víi 3 n = :
3
6 x = ;
3
( ) 5 p x = ;
3
( ) 2.3 q x = ;
3 3
4
3
( )
5
( )
x p x
x
q x
= = .
Nh− vËy, mäi
n
x , 0, 1, 2, 3 n = ®Òu kh«ng lμ sè chÝnh ph−¬ng.
Ta chøng minh r»ng,
n
x kh«ng ph¶i lμ sè chÝnh ph−¬ng víi mäi
0 n > . ThËt vËy, gi¶ sö ph¶n chøng nÕu
1 n
x
+
lμ sè chÝnh ph−¬ng,
tøc lμ
2
1 n
x t
+
= . Ph©n tÝch t thμnh thõa sè nguyªn tè ta ®−îc
1
...
k
t t t = (
i
t ,
j
t cã thÓ b»ng nhau). Khi Êy
1
2 2 2
1 2
( )
...
( )
k
n n
n
n
x p x
x t t t
q x
+
= = , hay
1
2 2 2
2
( ) ... ( )
k
n n n
x p x t t t q x = , nh−ng ( )
n
p x (lμ sè nguyªn tè) kh«ng chia hÕt
cho ( )
n
q x nªn ph¶i b»ng mét sè
0
i
t víi { }
0
1,..., i k e nμo ®ã. Chia hai
vÕ cho
0
( )
n i
p x t = ta cßn l¹i
1 0 0 0
2 2 2 2 2
2 1 1
... ... ( )
k
n i i i n
x t t t t t t q x
÷ +
= , tøc lμ
n
x còng
ph¶i chia hÕt cho
0
i
t = ( )
n
p x . §iÒu nμy v« lÝ v×
n
x kh«ng chia hÕt

224
cho ( )
n
p x . VËy víi mäi 0 n > th×
n
x kh«ng ph¶i lμ sè chÝnh
ph−¬ng .
Ta sÏ chøng minh theo quy n¹p r»ng, nÕu
0 1 2
2, 3, 5,... p p p = = = lμ
d·y tÊt c¶ c¸c sè nguyªn tè ®−îc x¾p xÕp theo chiÒu t¨ng vμ n
cã biÓu diÔn trong c¬ sè 2 lμ ( )
1 1 0
2
...
m m
n c c c c
÷
= th×
0 1 2
0 1 2
...
m
c c c c
n m
x p p p p = .
Víi
2
1 1 n = = :
0
1 c = ,
0
2 p = ;
0
1 0
2
c
x p = = .
Víi
2
2 10 n = = :
0
0 c = ,
1
1 c = ;
0
2 p = ,
1
3 p = ;
0 1
2 0 1
3
c c
x p p = = .
Víi
2
3 11 n = = :
0
1 c = ,
1
1 c = ;
0 1
3 0 1
6 2.3
c c
x p p = = = .
Víi
2
4 100 n = = :
0
0 c = ,
1
0 c = ,
2
1 c = ;
0 1 2
4 0 1 2
5
c c c
x p p p = = .
Gi¶ sö ®iÒu nμy ®óng víi mäi k n s . Ta sÏ chøng minh nã ®óng
víi 1 k n = + .
Gi¶ sö theo qui n¹p ( )
1 1 0
2
...
m m
n c c c c
÷
= th×
0 1 2
0 1 2
...
m
c c c c
n m
x p p p p = .
NÕu
0
0 c = th× n lμ ch½n vμ cã d¹ng ( )
1 1
2
... 0
m m
n c c c
÷
= . V× khi Êy
0 1 2 1 2
0 1 2 1 2
... ...
m m
c c c c c c c
n m m
x p p p p p p p = = lμ tÝch cña c¸c sè nguyªn tè lÎ nªn lμ
ph¶i mét sè lÎ, do ®ã ( ) 2
n
p x = vμ ( ) 1
n
q x = . Suy ra
1 2 1 2
1
1 1 2 0 1 2
( )
2 ... ...
( )
m m
c c c c c c n n
n m m
n
x p x
x p p p p p p p
q x
+
= = = .
Nh−ng ( )
1 1
2
1 ... 1
m m
n c c c
÷
+ = nªn kh¼ng ®Þnh qui n¹p lμ ®óng.
NÕu
0
1 c = th× n lμ lÎ. Gi¶ sö ( )
1 1
2
... 01...1
m m k
n c c c
÷ +
= víi k m s , tøc lμ
0 1 2
0 1 2
...
m
c c c c
n m
x p p p p = chia hÕt cho
i
p , 0, 1, 2,..., 1 i k = ÷ vμ kh«ng chia
hÕt cho
k
p , suy ra ( )
n k
p x p = vμ
0 1
( ) ...
n k
q x p p
÷
= , do ®ã
1 2 1 2
0 0 1
1 1 2 0 1 1 2
( )
... ... ...
( )
k k m k k m
k
c c c c c c n n
n k k k m k k k m
n
x p x
x p p p p p p p p p p
q x
+ + + +
+ + + ÷ + +
= = = . Nh−ng
( )
1
2
1 ... 10...00
m m k
n c c c
÷
+ = nªn kh¼ng ®Þnh qui n¹p lμ ®óng.
Tr−êng hîp ( )
2
11.....11 n = th×
0 1 2
0 1 2
...
m
c c c c
n m
x p p p p = chia hÕt cho
i
p ,
0, 1, 2,..., i m = vμ kh«ng chia hÕt cho
1 m
p
+
, suy ra
1
( )
n m
p x p
+
= vμ
0
( ) ...
n m
q x p p = , do ®ã
1
0 0 1 0
1 1 0
0
( ) ... ( )
...
( ) ...
m
n n m n
n m m
n m
x p x p p p x
x p p p p
q x p p
+
+ +
= = = = .

225
Nh−ng khi Êy

1
2
10...0
m
n
+
| |
=
|
\ .
nªn kh¼ng ®Þnh qui n¹p còng ®óng.
VËy kh¼ng ®Þnh qui n¹p chøng minh xong.
Tõ kh¼ng ®Þnh trªn, do
0 1 1 1 0 0 0 1
1995 3.5.7.19 2 .3 .5 .7 .11 .13 .17 .19
n
x = = =
nªn
2 10
10001110 142 n = = .
§¸p sè: 142 n = .
Bμi to¸n 9 (V« ®Þch Ba Lan, 1995)
Víi mçi sè tù nhiªn k , ký hiÖu ( ) p k lμ sè nguyªn tè nhá nhÊt
kh«ng chia hÕt k . NÕu ( ) 2 p k > ta ký hiÖu ( ) q k lμ tÝch cña tÊt c¶
c¸c sè nguyªn tè nhá h¬n ( ) p k , ng−îc l¹i ®Æt ( ) 1 q k = .
XÐt d·y
0
1 x = ,
1
( )
( )
n n
n
n
x p x
x
q x
+
= , n =0,1,2,…
X¸c ®Þnh tÊt c¶ c¸c sè n sao cho 111111
n
x = .
Gi¶i: Theo bμi trªn (Bμi to¸n 8) ta cã:
0 1 0 1 1 1 0 0 0 0 0 1
1 3 4 5 11
111111 3.7.11.13.37
2 .3 .5 .7 .11.13 .17 .19 .23 .29 .31 .37 . . . . .
n
x
p p p p p
= =
= =

VËy 111111
n
x = khi vμ chØ khi
11 5 4 3 1
2
100000111010 2 2 2 2 2 2106 n = = + + + + = .
§¸p sè: 2106 n = .
Bμi to¸n 10 (V« ®Þch Quèc gia Ba Lan, 1997)
Gi¶ sö d·y
n
a ®−îc x¸c ®Þnh nh− sau:
1
0 a = vμ
( 1)
2
2
( 1)
n n
n n
a a
+



= + ÷ (*)
víi mäi sè nguyªn d−¬ng n .
Víi mçi sè nguyªn 0 k > , h·y t×m sè tÊt c¶ c¸c sè n tháa m·n
1
2 2
k k
n
+
s < vμ 0
n
a = .

226
Gi¶i: Theo Bμi to¸n 5 ta cã
n n n
a u v = ÷ , trong ®ã
n
u lμ tæng sè c¸c
cÆp 00 vμ 11, cßn
n
v lμ tæng sè c¸c cÆp 01 vμ 10.
B©y giê cho tr−íc sè nguyªn 0 k > , ta cÇn t×m c¸c sè n sao cho
1
2 2
k k
n
+
s < vμ 0
n
a = , tøc lμ
n n
u v = hay tæng c¸c cÆp 00 hoÆc 11
b»ng tæng c¸c cÆp 10 hoÆc 10 trong biÓu diÔn cña n .

1
2 2
k k
n
+
s < nªn n cã 1 k + ch÷ sè trong biÓu diÔn c¬ sè 2.
Gi÷a mäi cÆp ch÷ sè liªp tiÕp cña n trong biÓu diÔn nhÞ ph©n
cña nã (cã ®é dμi lμ 1 k + ) ta ®Æt mét dÊu chÊm nÕu chóng gièng
nhau vμ mét dÊu phÈy nÕu chóng kh¸c nhau. Nh− vËy, sè n sÏ
t−¬ng øng víi mét d·y k dÊu chÊm phÈy. Mét sè n tháa m·n
®iÒu kiÖn 0
n n n
a u v = ÷ = t−¬ng øng mét mét víi mét d·y c©n b»ng
c¸c dÊu chÊm vμ phÈy (sè dÊu chÊm vμ dÊu phÈy b»ng nhau).
Mét d·y c©n b»ng cã thÓ t¹o bëi
2
k
k
C c¸ch nÕu k ch½n vμ kh«ng
tån t¹i nÕu k lÎ (xem lêi gi¶i Bμi to¸n 5). Nh− vËy, nÕu k ch½n
th× cã tÊt c¶
2
k
k
C sè n vμ kh«ng tån t¹i n nμo nÕu k lÎ tháa m·n
hai ®iÒu kiÖn
1
2 2
k k
n
+
s < vμ 0
n
a = .
Bμi to¸n 11 (Thi mïa ®«ng Bungaria, 2001)
Cho
n
A lμ sè tÊt c¶ c¸c sè nhÞ ph©n cã ®é dμi n vμ kh«ng d·y
nμo chøa bèn phÇn tö liªn tiÕp b»ng 0101. Hái
2001
A lμ sè ch½n
hay lÎ?
Gi¶i: KÝ hiÖu
n
ijk
a lμ sè nhÞ ph©n cã ®é dμi n kh«ng chøa bèn
ph©n tö liªn tiÕp 0101 mμ ba sè cuèi cïng lμ ijk víi { } , , 0;1 i j k e .
Cã thÓ thÊy r»ng,
1
101 110
n n
a a
+
= vμ
1
1
0
ij
n n n
ijk ij
a a a
+
= + khi 101 ijk = .
Céng tÊt c¶ c¸c ®¼ng thøc trªn khi , , i j k thay ®æi, ta ®−îc
1 010
2
n
n n
A A a
+
= ÷ .
Suy ra
1 010
(mod 2)
n
n
A a
+
÷ . Mμ

227
( )
( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( )
1 1 2 2 2
010 001 101 000 100 110
3 3 3 3 3 3
000 100 010 110 011 111
4 4 4 4 4 4
000 100 010 110 001 101
4 4 4 4 4 4
011 111 001 101 011 111
4
000 1
n n n n n n
n n n n n n
n n n n n n
n n n n n n
n
a a a a a a
a a a a a a
a a a a a a
a a a a a a
a a
÷ ÷ ÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷
÷
= + = + +
= + + + + +
= + + + + +
+ + + + + +
= +
( ) ( ) ( ) ( )
4 4 4 4 4 4 4
00 010 110 001 101 011 111
2 2
n n n n n n n
a a a a a a
÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷
+ + + + + +

nªn
4 4 4 4
010 000 100 010 110
n n n n n
a a a a a
÷ ÷ ÷ ÷
÷ + + + .
TiÕp tôc:
( ) ( ) ( ) ( )
4 4 4 4
010 000 100 010 110
5 5 5 5 5 5 5 5
000 100 010 110 001 101 011 111 5
n n n n n
n n n n n n n n
n
a a a a a
a a a a a a a a A
÷ ÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷
÷
÷ + + +
= + + + + + + + =

VËy cuèi cïng
1 010 5
(mod 2)
n
n n
A a A
+ ÷
÷ ÷ .
§Æt 1 6 n k m + = + ta ®−îc
6 ( 6 1) 5 6( 1)
... (mod 2)
k m k m k m k
A A A A
+ + ÷ ÷ + ÷
÷ = ÷ ÷ .
Víi 3 k = ta cã
2001 3
8 0(mod 2) A A ÷ = ÷ hay
2001
A lμ sè ch½n.
Bμi to¸n 12 (§Ò dù tuyÓn V« ®Þch Quèc tÕ 1999)
Mét nhμ sinh vËt häc quan s¸t mét con th¹ch sïng ®ang b¾t
ruåi vμ nã nghØ ng¬i sau mçi lÇn b¾t ®−îc mét con ruåi. Nhμ
sinh vËt häc nμy nhËn thÊy r»ng:
(i) Con ruåi ®Çu tiªn bÞ b¾t sau thêi gian nghØ mét phót;
(ii) Thêi gian nghØ tr−íc khi bÞ b¾t con ruåi thø 2m b»ng thêi
gian nghØ tr−íc khi b¾t con ruåi thø m vμ kÐm mét phót so víi
thêi gian nghØ tr−íc khi b¾t con ruåi thø 2 1 m+ ;
(iii) Khi th¹ch sïng hÕt nghØ, nã b¾t ruåi ngay lËp tøc.
Hái:
a) Cã bao nhiªu con ruåi bÞ b¾t tr−íc thêi gian nghØ lÇn ®Çu tiªn
lμ 9 phót?
b) Sau bao nhiªu phót th× th¹ch sïng b¾t ®−îc con ruåi thø 98?

228
c) Cã bao nhiªu con ruåi bÞ th¹ch sïng b¾t sau 1999 phót tr«i
qua?
Gi¶i: KÝ hiÖu ( ) r m lμ ®é dμi thêi gian (sè phót) con th¹ch sïng
nghØ ng¬i tr−íc khi b¾t con ruåi thø m (tøc lμ thêi gian tõ khi
b¾t con ruåi thø 1 m÷ ®Õn khi b¾t con ruåi thø m ). Tõ gi¶ thiÕt
ta cã:
(1) 1; r = (2 ) ( ) r m r m = ; (2 1) ( ) 1 r m r m + = + . (*)
Nh− vËy, theo Bμi to¸n 3, ( ) r m chÝnh lμ sè ch÷ sè 1 trong biÓu
diÔn nhÞ ph©n cña m.
KÝ hiÖu ( ) t m lμ thêi ®iÓm ngay tr−íc lÇn b¾t thø m (tøc lμ tæng
sè thêi gian tõ ®Çu ®Õn khi b¾t con ruåi thø m ) vμ ( ) f n lμ sè
ruåi bÞ b¾t sau n phót tr«i qua. Khi Êy theo bμi ra ta cã víi mäi
m :
1
( ) ( )
m
i
t m r i
=
=
¯
vμ ( ( )) f t m m = . (**)
Tr−íc tiªn chóng ta chøng minh mét sè c«ng thøc truy håi sau:
1) (2 1) 2 ( ) 1 t m t m m + = + + . (1)
ThËt vËy, tõ c¸c c«ng thøc (*) vμ (**) suy ra:
2 1
1 0 1
1 1 1
(2 1) ( ) (2 1) (2 )
(1) ( ( ) 1) ( ) 2 ( ) 1 2 ( ) 1.
m m m
i i i
m m m
i i i
t m r i r i r i
r r i r i r i m t m m
+
= = =
= = =
+ = = + +
= + + + = + + = + +
¯ ¯ ¯
¯ ¯ ¯

VËy (1) ®−îc chøng minh.
2) (2 ) 2 ( ) ( ) t m t m m r m = + ÷ ; (2)
Còng tõ c¸c c«ng thøc (*) vμ (**) ta cã:
2 1 2
1 1
(2 1) ( ) ( ) (2 1) (2 ) ( ) 1
m m
i i
t m r i r i r m t m r m
+
= =
+ = = + + = + +
¯ ¯
.
Tõ c«ng thøc nμy vμ c«ng thøc (1) suy ra:
(2 ) (2 1) ( ) 1
(2 ( ) 1) ( ) 1 2 ( ) ( ).
t m t m r m
t m m r m t m m r m
= + ÷ ÷
= + + ÷ ÷ = + ÷


229
C«ng thøc (2) ®−îc chøng minh.
3) (2 ) ( )
p
r m r m = ; (3a)
(2 1)
q
r q ÷ = . (3b)
ThËt vËy, ¸p dông c«ng thøc (*) ta ®−îc:
1 1 2
(2 ) (2.2 ) (2 ) (2 ) ... ( )
p p p p
r m r m r m r m r m
÷ ÷ ÷
= = = = =

1 1
2
(2 1) (2.(2 1) 1) (2 1) 1
( (2 1) 1) 1 ... (1) ( 1) .
q q q
q
r r r
r r q q
÷ ÷
÷
÷ = ÷ + = ÷ +
= ÷ + + = = + ÷ =

C«ng thøc (3) ®−îc chøng minh.
4)
1
(2 ) 2 ( ) 2 (2 1) ( )
p p p p
t m t m pm r m
÷
= + ÷ ÷ . (4)
Víi 1 p = c«ng thøc (4) chÝnh lμ c«ng thøc (2) ®· ®−îc chøng
minh.
Víi 2 p = , tõ c«ng thøc (2) vμ c«ng thøc (*) ta cã:
2
2 2 1 2
(2 ) (2.2 ) 2 (2 ) 2 (2 )
2(2 ( ) ( )) 2 ( )
4 ( ) 4 3 ( ) 2 ( ) 2 2 (2 1) ( ).
t m t m t m m r m
t m m r m m r m
t m m r m t m m r m
÷
= = + ÷
= + ÷ + ÷
= + ÷ = + ÷ ÷

Ta sÏ chøng minh c«ng thøc (4) nhê c«ng thøc (2), (3) vμ qui
n¹p theo p nh− sau:
1
1
1 1
(2 ) (2.2 ) 2 (2 ) 2 (2 )
2(2 ( ) 2 (2 1) ( )) 2 ( )
2 ( ) ( 1) 2 (2 1) ( ).
p p p p p
p p p p
p p p
t m t m t m m r m
t m pm r m m r m
t m p m r m
+
÷
+ +
= = + ÷
= + ÷ ÷ + ÷
= + + ÷ ÷

VËy c«ng thøc (4) ®−îc chøng minh.
Tõ ®©y ta cã c¸c hÖ qu¶:
5)
1
(2 1) .2
p p
t p
÷
÷ = ; (5a)
1
(2 ) .2 1
p p
t p
÷
= + . (5b)
Liªn tiÕp ¸p dông c«ng thøc (1) ta ®−îc:

230
1 1 1
1 1 2 2 1
2 2 1 1 1
1 1 1
(2 1) (2(2 1) 1) 2 (2 1) (2 1) 1
2 (2 1) 2 2(2 (2 1) 2 ) 2
2 (2 1) 2.2 ... 2 (1) ( 1)2
2 ( 1)2 .2 .
p p p p
p p p p p
p p p p
p p p
t t t
t t
t t p
p p
÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷
÷ = ÷ + = ÷ + ÷ +
= ÷ + = ÷ + +
= ÷ + = = + ÷
= + ÷ =

VËy c«ng thøc (5a) ®−îc chøng minh.
¸p dông c«ng thøc (4) cho 1 m = víi chó ý r»ng (1) (1) 1 t r = = ta
®−îc:
1 1
(2 ) 2 (1) .1.2 (2 1) (1) .2 1.
p p p p p
t t p r p
÷ ÷
= + ÷ ÷ = +
VËy c«ng thøc (5b) ®−îc chøng minh.
6)
1 1
(2 .(2 1)) ( )2 2 .2
p q p q p p
t p q p q q
+ ÷ ÷
÷ = + ÷ ÷ + . (6)
¸p dông c«ng thøc (4) cho 2 1
q
m = ÷ , c«ng thøc (3b) vμ (5a) ta
®−îc:
1
1 1
1 1
(2 .(2 1)) 2 (2 1) .(2 1).2 (2 1) (2 1)
2 .2 .(2 1).2 (2 1).
( )2 2 .2 .
p q p q q p p q
p q q p p
p q p p
t t p r
q p q
p q p q q
÷
÷ ÷
+ ÷ ÷
÷ = ÷ + ÷ ÷ ÷ ÷
= + ÷ ÷ ÷
= + ÷ ÷ +

VËy c«ng thøc (6) ®−îc chøng minh.
B©y giê ta ®i gi¶i quyÕt bμi to¸n.
a) Sè ruåi bÞ b¾t sau lÇn nghØ ®Çu tiªn mÊt 9 phót chÝnh lμ thêi
gian ®Çu tiªn mμ kho¶ng c¸ch nghØ gi÷a lóc b¾t con ruåi thø
m vμ thø 1 m+ lμ 9 phót, còng chÝnh lμ sè m sao cho ( 1) 9 r m+ = .
V× ( ) r m chÝnh lμ sè ch÷ sè 1 trong biÓu diÔn nhÞ ph©n cña m,
nªn
( 1) 9 r m+ = ph¶i cã 9 ch÷ sè 1, mμ sè bÐ nhÊt cã 9 ch÷ sè 1 lμ
10
2
111111111 2 1 511 = ÷ = nªn m=510.
b) Sö dông c¸c c«ng thøc (1), (2) vμ (6) ta ®−îc:
(98) 2 (49) 49 (49) t t r = + ÷ ;
(49) 2 (24) 24 1 t t = + + ;
3 3 2 4 2 3
(24) (2 .3) (2 .(2 1)) 5.2 3.2 2.2 2 54 t t t = = ÷ = ÷ ÷ + = .
Suy ra (49) 2 (24) 24 1 133 t t = + + = .

2
(49) (110001 ) 3 r r = = nªn

231
(98) 2 (49) 49 (49) 312 t t r = + ÷ = (con ruåi).
c) V× ( ) t m lμ thêi ®iÓm b¾t con ruåi thø m nªn ( ( )) f t m m = . Do ®ã
( ) f n m = khi vμ chØ khi | ) ( ); ( 1) n t m t m e + , vËy ®Ó t×m ®−îc (1999) f ta
ph¶i t×m
0
m sao cho
0 0
( ) 1999 ( 1) t m t m s < + .
V× ( ) t m lμ mét hμm t¨ng nªn ta cã thÓ thö mét sè gi¸ trÞ cña m
råi thu hÑp dÇn kho¶ng chøa
0
m ®Ó cuèi cïng ®−îc
0
m .
¸p dông c«ng thøc (5b) cho 8 p = vμ 9 p = ta ®−îc
8 7 8 9
(2 ) 8.2 1 1024 1999 2305 9.2 1 (2 ) t t = + = < < = + = .
VËy
8 9
0
2 2 m < < .
Ta dïng ph−¬ng ph¸p chia ®«i ®Ó thu hÑp ®o¹n chøa
0
m nh−
sau.
KÝ hiÖu
8 9
7 7 2
1
2 2
2 .3 2 .(2 1)
2
m
+
= = = ÷ .
TÝnh
1
( ) t m theo c«ng thøc (6):
7 2 8 6 7
1
( ) (2 .(2 1)) 9.2 7.2 2.2 2 1602 t m t = ÷ = ÷ ÷ + = .
VËy
7 9
0
2 .3 2 m < < .
KÝ hiÖu
7 9
6 6 3
2
2 .3 2
2 .7 2 .(2 1)
2
m
+
= = = ÷ .
TÝnh
2
( ) t m theo c«ng thøc (6):
6 3 8 5 6
2
( ) (2 .(2 1)) 9.2 6.2 3.2 3 1923 t m t = ÷ = ÷ ÷ + = .
VËy
6 9
0
448 2 .7 2 512 m = < < = .
KÝ hiÖu
6 9
5 5 4
3
2 .7 2
2 .15 2 .(2 1)
2
m
+
= = = ÷ .
TÝnh
3
( ) t m theo c«ng thøc (6):
5 4 8 4 5
3
( ) (2 .(2 1)) 9.2 5.2 4.2 4 2100 t m t = ÷ = ÷ ÷ + = .
VËy
6 5
0
448 2 .7 2 .15 480 m = < < = .
KÝ hiÖu
6 5
4
4
2 .7 2 .15
2 .29 464
2
m
+
= = = .
Tõ (3b) ta cã
3
(7) (2 1) 3 r r = ÷ = (hoÆc (7) (111) 3 r r = = ).

232
Tõ c«ng thøc (5a) suy ra
3 3 1
(7) (2 1) 3.2 12 t t
÷
= ÷ = = .
TÝnh
4
( ) t m theo c«ng thøc (4) víi chó ý lμ (7) 12 t = vμ (7) 3 r = :
4 4 3 4
4
4
( ) (2 .29) 2 (29) 4.29.2 (2 1) (29)
2 (2 (14) 15) 928 15( (14) 1) 32(2 (7) 7 (7)) 1153 15 (7)
64 (7) 1377 47 (7) 64.12 1377 47.3 2004.
t m t t r
t r t r r
t r
= = + ÷ ÷
= + + ÷ + = + ÷ + ÷
= + ÷ = + ÷ =
VËy
6 4
0
448 2 .7 2 .29 464 m = < < = .
KÝ hiÖu
6 4
3
5
2 .7 2 .29
2 .57 456
2
m
+
= = = .
Tõ c¸c c«ng thøc (1) vμ (2), do (7) 12 t = vμ (7) 3 r = ta cã:
(57) 2 (28) 29 2(2 (14) 14 (14)) 29
4(2 (7) 7 (7)) 57 2 (7)
8 (7) 85 6 (7) 8.12 85 6.3 163.
t t t r
t r r
t r
= + = + ÷ +
= + ÷ + ÷
= + ÷ = + ÷ =

Theo c«ng thøc (*) víi chó ý lμ (7) 3 r = ta cã:
(57) (28) 1 (14) 1 (7) 1 4 r r r r = + = + = + = .
VËy
3 3 3 1 3
5
( ) (2 .57) 2 (57) 3.57.2 (2 1) (57)
8.163 684 7.4 1960.
t m t t r
÷
= = + ÷ ÷
= + ÷ =

Do ®ã
3 4
0
456 2 .57 2 .29 464 m = < < = .
KÝ hiÖu
4 3
2
6
2 .29 2 .57
2 .115 460
2
m
+
= = = .

(115) 2 (57) 58 2.163 58 384 t t = + = + =

(115) (57) 1 4 1 5 r r = + = + =
nªn
2 2 2
6
( ) (2 .115) 2 (115) 2.115.2 (2 1) (115)
4.384 460 3.5 1981.
t m t t r = = + ÷ ÷
= + ÷ =

VËy
2 4
0
460 2 .115 2 .29 464 m = < < = .
KÝ hiÖu
2 4
7
2 .115 2 .29
2.231 462
2
m
+
= = = .
TÝnh
7
( ) t m theo c«ng thøc (4):

233
7
( ) (2.231) 2 (231) 231 (231)
2(2 (115) 116) 231 ( (115) 1)
4 (115) 462 (115) 4.384 462 5 1993.
t m t t r
t r
t r
= = + ÷
= + + ÷ +
= + ÷ = + ÷ =

VËy
4
0
462 2.231 2 .29 464 m = < < = .
KÝ hiÖu
8
462 464
463
2
m
+
= = .
TÝnh
8
( ) t m :
8
( ) 2 (231) 232 2(2 (115) 116) 232 2000 t m t t = + = + + = .
Nh− vËy, ta cã (462) 1993 t = vμ (463) 2000 t = . VËy chØ cã duy nhÊt
0
462 m = tho¶ m·n
0 0
( ) 1999 ( 1) t m t m s < + , hay (1999) 462 f = .
Lêi b×nh: Ph−¬ng ph¸p chia ®«i tuy h¬i dμi, nh−ng kh«ng ®ßi
hái lËp luËn s¸ng t¹o ®éc ®¸o, thùc hiÖn tÝnh to¸n kh«ng khã,
nhÊt lμ kÕt hîp dïng m¸y tÝnh.
§¸p sè: 462
Bμi to¸n 13 (Thi mïa ®«ng Bungaria, 2001)
Ivan vμ Peter thay nhau viÕt c¸c ch÷ sè 0 hoÆc 1 (mçi lÇn mét
ch÷ sè) cho ®Õn khi mçi ng−êi viÕt ®−îc 2001 ch÷ sè. Nh− vËy,
ta sÏ nhËn ®−îc mét d·y gåm 4002 ch÷ sè 0 hoÆc 1. Coi ®©y lμ
biÓu diÔn nhÞ ph©n cña mét sè. Peter lμ ng−êi th¾ng cuéc nÕu sè
nhËn ®−îc kh«ng viÕt ®−îc d−íi d¹ng tæng cña hai sè chÝnh
ph−¬ng. Chøng minh r»ng Peter (®i sau) cã chiÕn l−îc ®¶m b¶o
anh ta th¾ng cuéc.
Gi¶i: Tr−íc tiªn ta chøng minh r»ng nÕu biÓu diÔn nhÞ ph©n
cña mét sè cã tËn cïng b»ng 11 hoÆc mét sè ch½n c¸c ch÷ sè 0
th× sè ®ã kh«ng thÓ lμ tæng cña hai sè chÝnh ph−¬ng.
ThËt vËy, mét sè A cã biÓu diÔn nhÞ ph©n cã tËn cïng b»ng 11
th× sè ®ã cã d¹ng
1 3 2 2 1 3 2 2 2
... 11 ... 00 11 4 3
m m m m
A a a a a a a a a s
÷ ÷
= = + = + . NÕu A
viÕt ®−îc d−íi d¹ng tæng cña hai sè chÝnh ph−¬ng th× tån t¹i hai
sè p vμ q sao cho
2 2
4 3 A p q s = + = + .
Do A lμ sè lÎ nªn b¾t buéc mét trong hai sè p vμ q lμ lÎ, cßn sè
kia lμ ch½n, nghÜa lμ
1
2 p p = vμ
1
2 1 q q = + . Suy ra

234
2 2 2 2 2 2
1 1 1 1 1
4 (2 1) 4( ) 1 p q p q p q q + = + + = + + + ,
kh«ng d¹ng 4 3 s + , v« lÝ. VËy 4 3 A s = + kh«ng thÓ viÕt ®−îc d−íi
d¹ng tæng cña hai sè chÝnh ph−¬ng.
H¬n n÷a, ta chøng minh r»ng nÕu biÓu diÔn nhÞ ph©n cña mét
sè cã tËn cïng lμ sè 11 vμ tiÕp theo lμ mét sè ch½n c¸c ch÷ sè 0
th× sè ®ã còng kh«ng thÓ lμ tæng cña hai sè chÝnh ph−¬ng.
ThËt vËy, sè ®ã cã d¹ng

( )
1 3 2 1 3 2
2
2
2
... 110...0 4 ... 11 4 (4 3)
k k
m m m m
k
A a a a a a a a a s
÷ ÷
| |
= = = +
|
\ .
.
Gi¶ sö A viÕt ®−îc d−íi d¹ng tæng cña hai sè chÝnh ph−¬ng, tøc
lμ tån t¹i hai sè p vμ q sao cho
2 2
4 (4 3)
k
A p q s = + = + .
NÕu 0 k = th× v« lÝ do chøng minh trªn. NÕu 0 k = th×
2 2
A p q = +
ch½n vμ chia hÕt cho 4. §iÒu nμy chØ x¶y ra khi vμ chØ khi p vμ
q cïng ch½n (nÕu p vμ q cïng lÎ th× ta cã
( )
2 2
2(mod 4) p q + ÷ .
NghÜa lμ
1
2 p p = vμ
1
2 q q = . Suy ra
2 2 1
1 1
4 (4 3)
k
p q s
÷
+ = + . LËp luËn
t−¬ng tù, cuèi cïng ta ®i ®Õn
2 2
4 3
n n
p q s + = + . V« lÝ.
B©y giê ta x©y dùng chiÕn l−îc ®Ó Peter (®i sau) th¾ng cuéc nh−
sau:
NÕu mét trong c¸c ch÷ sè mμ Ivan viÕt lμ 1 th× sau mçi lÇn Ivan
viÕt xong, Peter sÏ lÆp l¹i ®óng ch÷ sè mμ Ivan ®· viÕt. Khi Êy
sè nhËn ®−îc sÏ lμ mét sè trong c¬ sè 2 cã tËn cïng lμ 11 vμ mét
sè ch½n c¸c ch÷ sè 0, tøc lμ sè d¹ng
 1 3 2
2
2
... 110...0 4 (4 3)
k
m m
k
A a a a a s
÷
| |
= = +
|
\ .
, sè nμy kh«ng thÓ viÕt ®−îc d−íi
d¹ng tæng cña hai sè chÝnh ph−¬ng.
NÕu Ivan lu«n chØ viÕt ch÷ sè 0 th× Peter sÏ viÕt ba ch÷ sè ®Çu
lμ 1, c¸c ch÷ sè cßn l¹i lμ 0. Sau 2001 b−íc ®i ta ®−îc sè

( )
1998 1998
2
2 1998
2
0101010...0 010101 4 21 4 A
×
| |
= = × = ×
|
\ .
.
LÝ luËn t−¬ng tù nh− tr−êng hîp 4 (4 3)
k
A s = + , v× 21 kh«ng thÓ
viÕt ®−îc d−íi d¹ng tæng cña hai sè chÝnh ph−¬ng nªn

235
1998
21 4 A = × còng kh«ng thÓ viÕt ®−îc d−íi d¹ng tæng cña hai sè
chÝnh ph−¬ng.
VËy Peter bao giê còng th¾ng.
Bμi to¸n 14 (Dù tuyÓn thi V« ®Þch Quèc tÕ lÇn thø 41, 2000)
Hμm sè : F N N ÷ x¸c ®Þnh trªn tËp c¸c sè nguyªn kh«ng ©m
tháa m·n c¸c ®iÒu kiÖn sau víi mäi 0 n > :
(i) (4 ) (2 ) ( ) F n F n F n = + ;
(ii) (4 2) (4 ) 1 F n F n + = + ;
(iii) (2 1) (2 ) 1 F n F n + = + .
Chøng minh r»ng víi mçi sè nguyªn d−¬ng m, sè c¸c sè nguyªn
n víi 0 2
m
n s < vμ (4 ) (3 ) F n F n = b»ng
1
(2 )
m
F
+
.
Gi¶i: Do (i) ta cã (4.0) (2.0) (0) F F F = + . Suy ra (0) 0 F = .
T−¬ng tù, tõ (ii) suy ra (2) (4.0 2) (4.0) 1 1 F F F = + = + = .
Tõ (iii) ta cã: (3) (2 1) (2) 1 2 F F F = + = + = .
Ta thÊy ( ) F n x¸c ®Þnh mét c¸ch duy nhÊt tõ ba ®iÒu kiÖn cña
®Çu bμi. TiÕp tôc tÝnh ta cã b¶ng gi¸ trÞ cña ( ) F n d−íi ®©y.
n 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16
( ) F n
0 1 1 2 2 3 3 4 3 4 4 5 5 6 6 7 5
Quan s¸t b¶ng trªn ta cã
NhËn xÐt 1:
1
(2 )
r
r
F u
+
= , trong ®ã
r
u lμ sè h¹ng thø r cña d·y
Fibonacci (
0
0 u = ,
1
1 u = ,
1 1 n n n
u u u
+ ÷
= + , 1 n > ).
ThËt vËy, víi 0 r = ta cã
0
1
(2 ) (1) 1 F F u = = = ;
Víi 1 r = ta cã
1
2 1 1
(2 ) (2) 1 F F u u
+
= = = = ;
Víi 2 r = ta cã
2
3 2 1
(2 ) (4) 2 F F u u
+
= = = = ;
Víi 3 r = ta cã
3
4 3 1
(2 ) (8) 3 F F u u
+
= = = = ;
Víi 4 r = ta cã
4
5 4 1
(2 ) (16) 5 F F u u
+
= = = = .

236
Gi¶ sö kh¼ng ®Þnh trªn ®óng víi mäi 1 k r s s . Ta sÏ chøng minh
nã ®óng cho 1 r + . §iÒu nμy dÔ dμng suy ra tõ (i), tõ gi¶ thiÕt qui
n¹p vμ tõ ®Þnh nghÜa cña d·y Fibonacci:
1 1 1 1
1 ( 1) 1 2
(2 ) (4.2 ) (2.2 ) (2 )
r r r r
r r r
F F F F u u u
+ ÷ ÷ ÷
+ ÷ + +
= = + = + = .
Quan s¸t b¶ng gi¸ trÞ cña ( ) F n tÝnh theo n vμ
n
u d−íi ®©y
n
n
u ( )
2
n
( ) F n
1 0 1
( ) ...
k k
F n a u a u
+
= + +
0 0
2
0
0
1
(0) 0. 0 F u = =
1 1 1
2
1
1
(1) 1. 1 F u = =
2 1 10
2
1
2 1
(2) 1. 0 1 F u u = + =
3 2 11
2
2
2 1
(3) 1. 1 2 F u u = + =
4 3 100
2
2
3 2 1
(4) 1. 0. 0. 2 F u u u = + + =
5 5 101
2
3
3 2 1
(5) 1. 0. 1. 3 F u u u = + + =
6 8 110
2
3
3 2 1
(6) 1. 1. 0. 3 F u u u = + + =
7 13 111
2
4
3 2 1
(7) 1. 1. 1. 4 F u u u = + + =
8 21 1000
2
3
4 3 2 1
(8) 1. 0. 0. 0. 3 F u u u u = + + + =
9 34 1001
2
4
4 3 2 1
(9) 1. 0. 0. 1. 4 F u u u u = + + + =
10 55 1010
2
4
4 3 2 1
(10) 1. 0. 1. 0. 4 F u u u u = + + + =
11 89 1011
2
5
4 3 2 1
(11) 1. 0. 1. 1. 5 F u u u u = + + + =
12 144 1100
2
5
4 3 2 1
(12) 1. 1. 0. 0. 5 F u u u u = + + + =
13 233 1101
2
6
4 3 2 1
(13) 1. 1. 0. 1. 6 F u u u u = + + + =
14 377 1110
2
6
4 3 2 1
(14) 1. 1. 1. 0. 6 F u u u u = + + + =
15 610 1111
2
7
4 3 2 1
(15) 1. 1. 1. 1. 7 F u u u u = + + + =
16 987 10000
2
5
5 4 3 2 1
(16) 1. 0. 0. 0. 0. 5 F u u u u u = + + + + =
ta thÊy ( ) F n ®−îc biÓu diÔn d−íi d¹ng tæng cña c¸c sè h¹ng cña
d·y Fibonacci. H¬n n÷a, ta cã nhËn xÐt tæng qu¸t sau.
NhËn xÐt 2: NÕu n cã biÓu diÔn c¬ sè 2 lμ ( )
0
2
...
k
n a a = th×
1 0 1
( ) ...
k k
F n a u a u
+
= + + . (*)
Chøng minh: Ta chøng minh r»ng ( ) F n ®−îc x¸c ®Þnh theo c«ng
thøc (*) sÏ tháa m·n c¶ ba ®iÒu kiÖn (i), (ii), (iii) víi mäi 0 n > .

237
ThËt vËy, nÕu ( )
0
2
...
k
n a a = th× ( )
0
2
4 ... 00
k
n a a = ; ( )
0
2
4 2 ... 10
k
n a a + = ;
( )
0
2
2 ... 0
k
n a a = , do ®ã
3 0 3
(4 ) ...
k k
F n a u a u
+
= + + vμ
2 0 2
(2 ) ...
k k
F n a u a u
+
= + + .
Suy ra
2 1 0 2 1
2 0 2 1 0 1
(4 ) ( ) ... ( )
( ... ) ( ... ) (2 ) ( ).
k k k
k k k k
F n a u u a u u
a u a u a u a u F n F n
+ +
+ +
= + + + +
= + + + + + = +

VËy (i) ®−îc chøng minh.

2
1 u = nªn ta còng cã
3 0 3 2
(4 2) ... (4 ) 1
k k
F n a u a u u F n
+
+ = + + + = +
hay (ii) ®−îc chøng minh.
Vμ cuèi cïng, v×
1
1 u = nªn
2 0 2 1
(2 1) ... (2 ) 1
k k
F n a u a u u F n
+
+ = + + + = +
tøc lμ (iii) ®óng.
Do (i)-(iii) x¸c ®Þnh duy nhÊt ( ) F n nªn (*) chÝnh lμ c«ng thøc
tæng qu¸t cña ( ) F n .
NhËn xÐt 3: NÕu trong biÓu diÔn nhÞ ph©n cña n kh«ng cã hai
ch÷ sè 1 ®øng liÒn nhau (ta gäi lμ ch÷ sè 1 c« lËp) th×
(3 ) (4 ) F n F n = .
Chøng minh: Gi¶ sö trong biÓu diÔn nhÞ ph©n cña ( )
0
2
...
k
n a a =
kh«ng cã hai ch÷ sè 1 liªn tiÕp. V× 3 2 n n n = + mμ ( )
0
2
2 ... 0
k
n a a = nªn
3 2 n n n = + = ( ) ( )
0 0
2 2
... 0 ...
k k
a a a a + . V× trong biÓu diÔn nhÞ ph©n cña
( )
0
2
...
k
n a a = kh«ng cã hai ch÷ sè 1 liªn tiÕp nªn phÐp céng trªn lμ
kh«ng cã nhí tõ hμng nμy sang hμng sau, tøc lμ nÕu ( )
0
2
...
k
n a a =
th× ( ) ( )
0 0
2 2
3 2 ... 0 ...
k k
n n n a a a a = + = +
1 1 0 1 0
( )...( )...( )
k k k i i
a a a a a a a a
÷ ÷
= + + + . Do ®ã
1 0 1
( ) ...
k k
f n a u a u
+
= + + vμ
2 1 1 1 1 0 1
2 1 1 1 1 1 0 2 1
3 0 3
(3 ) ( ) ... ( ) ...
( ) ( ) .... ( ) ... ( )
... (4 ).
k k k k k i i i
k k k k k k i i i
k k
f n a u a a u a a u a u
a u u a u u a u u a u u
a u a u F n
+ ÷ + ÷ +
+ + ÷ + ÷ +
+
= + + + + + + +
= + + + + + + + + +
= + + =
.

238
NhËn xÐt 4: Víi mäi n th× (3 ) (4 ) F n F n s . DÊu b»ng x¶y ra khi vμ
chØ khi trong biÓu diÔn sè thËp ph©n cña n mäi ch÷ sè 1 lμ c«
lËp.
Chøng minh: Ta sÏ chøng minh nhËn xÐt 4 ®óng víi mäi
0 2
m
n s s b»ng qui n¹p theo 1 m > . Víi 1, 2, 3, 4 m = ( 0 16 n s s ) ®iÒu
nμy dÔ dμng thÊy ®−îc qua b¶ng trªn. ThËt vËy:
Víi
2
1 1 n = = : (3) (4) 2 F F = = ;
Víi
2
2 10 n = = : (6) (8) 3 F F = = ;
Víi
2
3 11 n = = : (9) 4 5 (12) F F = < = ;
Víi
2
4 100 n = = : (12) (16) 5 F F = = .
Gi¶ sö nhËn xÐt 4 ®óng víi mäi k m s . Ta sÏ chøng minh nã
®óng víi 1 k m = + . Gi¶ sö
1
2 2
m m
n
+
s < . Khi Êy 2
m
n p = + víi
0 2
m
p s < . Gi¶ sö
( ) ( )
1 2 1 0 1 2 1 0
2 2
2
2 100...00 ... 1 ...
m
m m m m
m
n p a a a a a a a a
÷ ÷ ÷ ÷
| |
= + = + =
|
\ .

.
V× ( )
1 2 1 0
2
...
m m
p a a a a
÷ ÷
= (hÖ sè
1 m
a
÷
kh«ng nhÊt thiÕt b»ng 0) nªn
( )
1 2 1 0
2
4 ... 00
m m
p a a a a
÷ ÷
= vμ ( )
1 2 1 0
2
4 1 ... 00
m m
n a a a a
÷ ÷
= . Do (*) ta cã:
3 1 2 2 1 1 4 0 3 3
(4 ) ... (4 )
m m m m m m
F n u a u a u a u a u u F p
+ ÷ + ÷ + +
= + + + + + = + .
XÐt ba tr−êng hîp:
1)
2
0
3
m
p s < . Khi Êy 3 2
m
p < , do ®ã ( )
1 2 1 0
2
3 ...
m m
p b b b b
÷ ÷
= vμ
( ) ( )
1
1 2 1 0 1 2 1 0
2 2
1
2 2
3 3(2 ) 2 2 3
100...00 100...00 ... 11 ...
m m m
m m m m
m m
n p p
b b b b b b b b
+
÷ ÷ ÷ ÷
+
= + = + +
| | | |
= + + =
| |
\ . \ .
 

V× 0 2
m
p s < nªn theo gi¶ thiÕt qui n¹p ta cã (3 ) (4 ) F p F p s .
Do ®ã, tõ (*) suy ra
2 1 1 2 1 1 2 0 1
3 3
(3 ) ...
(3 ) (4 ) (4 ).
m m m m m m
m m
F n u u b u b u b u b u
u F p u F p F n
+ + ÷ ÷ ÷
+ +
= + + + + + +
= + s + =

§¼ng thøc x¶y ra khi vμ chØ khi (3 ) (4 ) F p F p = , nghÜa lμ nÕu c¸c
ch÷ sè 1 cña p lμ c« lËp. Nh−ng v× 2
m
n p = + víi 0 2
m
p s < nªn c¸c

239
ch÷ sè 1 cña n còng lμ c« lËp. VËy (3 ) (4 ) F n F n = khi vμ chØ khi c¸c
ch÷ sè 1 cña n lμ c« lËp.
2)
1
2 2
3 3
m m
p
+
s < . Khi Êy 3 2
m
p h = + víi 0 2
m
h s < nªn ta cã biÓu diÔn
nhÞ ph©n

( ) ( )
1 2 1 0 1 2 1 0
2 2
2
3 10...0 ... 1 ...
m m m m
m
p h h h h h h h h
÷ ÷ ÷ ÷
| |
= + =
|
\ .
. Do ®ã
1 1 2 1 1 2 0 1
1
(3 ) ...
( ).
m m m m m
m
F p u h u h u h u h u
u F h
+ ÷ ÷ ÷
+
= + + + + +
= +


( ) ( )
1
1 2 1 0 1 2 1 0
2 2
1
2 2
3 3(2 ) 2 2 3
100...00 100...00 1 ... 100 ...
m m m
m m m m
m m
n p p
h h h h h h h h
+
÷ ÷ ÷ ÷
+
= + = + +
| | | |
= + + =
| |
\ . \ .
 

nªn theo (*) vμ qui n¹p ta cã
3 1 2 1 1 2 0 1
3 3 1
2 2 3
(3 ) ...
( ) (3 )
(3 ) (4 ) (4 ) (4 ).
m m m m m
m m m
m m m
F n u h u h u h u h u
u F h u F p u
u F p u F p u F p F n
+ ÷ ÷ ÷
+ + +
+ + +
= + + + + +
= + = + ÷
= + s + < + =

Trong tr−êng hîp nμy dÊu b»ng kh«ng bao giê x¶y ra.
3)
1
2
2
3
m
m
p
+
s < . Khi Êy
1
2 3 3.2
m m
p
+
s < vμ
1
3 2
m
p q
+
= + víi 0 2
m
q s <
nªn ta cã biÓu diÔn nhÞ ph©n

( ) ( )
1 2 1 0 1 2 1 0
2 2
1
2
3 10...0 ... 10 ...
m m m m
m
p q q q q q q q q
÷ ÷ ÷ ÷
+
| |
= + =
|
\ .
. Do ®ã
2 1 2 1 1 2 0 1 2
(3 ) ... ( ).
m m m m m m
F p u q u q u q u q u u F q
+ ÷ ÷ ÷ +
= + + + + + = +

( ) ( )
1
1 2 1 0 1 2 1 0
2 2
1
2 2
3 3(2 ) 2 2 3
100...00 100...00 10 ... 101 ...
m m m
m m m m
m m
n p p
q q q q q q q q
+
÷ ÷ ÷ ÷
+
= + = + +
| | | |
= + + =
| |
\ . \ .
 

nªn theo (*) vμ qui n¹p ta cã

240
3 1 1 2 1 1 2 0 1
3 1 3 1 2 3
(3 ) ...
( ) (3 ) (4 ) (4 ).
m m m m m m
m m m m m m
F n u u q u q u q u q u
u u F q u u F p u u F p F n
+ + ÷ ÷ ÷
+ + + + + +
= + + + + + +
= + + = + + ÷ < + =
DÊu
b»ng kh«ng x¶y ra.
Nh− vËy, trong mäi tr−êng hîp ta ®Òu cã (3 ) (4 ) F n F n s . DÊu b»ng
x¶y ra khi vμ chØ khi
2
0
3
m
p s < vμ p chØ cã c¸c ch÷ sè 1 c« lËp.
Lóc ®ã c¸c ch÷ sè 1 trong n còng lμ c« lËp.
B©y giê ta cßn ph¶i chøng minh r»ng cã
1
2
(2 )
m
m
u F
+
+
= sè nguyªn
d−¬ng n trong kho¶ng
)
0; 2
m

, víi c¸c ch÷ sè 1 bÞ c« lËp trong
biÓu diÔn nhÞ ph©n cña chóng.
ThËt vËy, víi 1 m = ta cã hai sè 0 vμ 1 vμ
3
2 u = ; víi 2 m = ta cã ba
sè 0; 1 vμ 3=10
2
lμ nh÷ng sè víi c¸c ch÷ sè 1 bÞ c« lËp trong biÓu
diÔn nhÞ ph©n vμ
4
3 u = . Gi¶ sö ®iÒu nμy ®óng víi mäi k m = . Ta
chøng minh nã ®óng víi k m = . Gi¶ sö 2
m
n < vμ ( )
1 0
2
...
m
n a a
÷
= . Khi
Êy
1
2
m
n
÷
< khi vμ chØ khi
1
0
m
a
÷
= . Trong tr−êng hîp nμy theo qui
n¹p ta cã
1 m
u
+
sè víi c¸c ch÷ sè 1 c« lËp. NÕu
1
2 2
m m
n
÷
s < th×
1
1
m
a
÷
= , do ®ã
2
0
m
a
÷
= vμ l¹i theo qui n¹p ta cã
m
u sè víi c¸c ch÷
sè 1 c« lËp.
VËy trong tÊt c¶ c¸c sè trong kho¶ng 0 2
m
n s < cã tæng céng
1
1 2
(2 )
m
m m m
u u u F
+
+ +
+ = = sè víi c¸c ch÷ sè 1 c« lËp.

241
Tμi liÖu
[1] Ph¹m Huy §iÓn, §inh ThÕ Lôc, T¹ Duy Ph−îng: H−íng dÉn
thùc hμnh tÝnh to¸n trªn ch−¬ng tr×nh Maple V, Nhμ xuÊt b¶n
Gi¸o dôc, Hμ Néi, 1998.
[2] Ph¹m Huy §iÓn, Hμ Huy Kho¸i: M· hãa th«ng tin: C¬ së
to¸n häc vμ øng dông, Nhμ xuÊt b¶n §¹i häc Quèc Gia, Hμ Néi,
2004.
[3] Hμ Huy Kho¸i: Sè häc thuËt to¸n, Nhμ xuÊt b¶n Khoa häc
KÜ thuÊt, Hμ Néi, 1996.
[4] Hμ Huy Kho¸i, Ph¹m Huy §iÓn: Sè häc & thuËt to¸n, Nhμ
xuÊt b¶n §¹i häc Quèc Gia, Hμ Néi, 2003.
[5] S. V. Phomin: HÖ tÝnh, Nhμ xuÊt b¶n Nauka, Moscow, 1987
(TiÕng Nga).
[6] T¹ Duy Ph−îng: Chuyªn ®Ò båi d−ìng häc sinh giái Gi¶i
to¸n trªn m¸y tÝnh ®iÖn tö: HÖ ®Õm vμ øng dông, Nhμ xuÊt b¶n
Gi¸o dôc, 2007.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful