Ελένη Βελισσάρη

Νικόλαος Βασιλάκος
«Η τροπικότητα στην Νέα Ελληνική»
Ανάλυση βάσει του Επικοινωνιακού Δοµολειτουργικού Προτύπου

Πώς τροποποιούµε το µήνυµα:
1. Έγκλιση (σελ. 1)
2. Άποψη - Ποιόν Ενεργείας (σελ. 7)
3. Άρνηση - Ερώτηση (σελ. 10)
4. Τροπικά (σελ. 13)
5. Επιτονισµός και τόνος (σελ. 13)

5

10

15

1. Έγκλιση:

· Υποτακτική
· Απαρέµφατο
· Μετοχή

Οριστική (+/-)

Προστακτική (+/-)

20

25

Επιθυµητό
Πραγµατικό

30
Προσταγή

35

Χρόνος
Έγκλιση

Άποψη
Ρήµα

40
Φωνή

45

Γένος
Πτώση

1

Ελένη Βελισσάρη

5

10

Νικόλαος Βασιλάκος
«Η τροπικότητα στην Νέα Ελληνική»
Ανάλυση βάσει του Επικοινωνιακού Δοµολειτουργικού Προτύπου

1.1 Διάκριση κατά τον Μανώλη Τριανταφυλλίδη (σελ. 1)
1.2 Διάκριση κατά τον Αχιλλέα Τζάρτζανο (σελ. 2)
1.3 Διάκριση κατά τον André Mirambel (σελ. 2)
1.4 Διάκριση κατά τους Γ. Μπαµπινιώτη- Π. Κοντό (σελ. 2)
1.5 Διάκριση κατά τον Αγαπητό Τσοπανάκη (σελ. 2)
1.6 Το απαρέµφατο και η µετοχή (σελ. 3)
1.7 Σχηµατισµός της Υποτακτικής (σελ. 3)
1.8. Η προστακτική (σελ. 4)
1.9 Πώς εκφράζουµε την δέσµευση του οµιλητή (σελ. 5)

1.1 Διάκριση κατά τον Μανώλη Τριανταφυλλίδη

15

20

Εγκλίσεις
Προσωπικές

Απρόσωπες

Συντακτικές

· Οριστική
· Υποτακτική
· Προστακτική

· Μετοχή
· Απαρέµφατο

· Δυνητική ή
Απορηµατική
· Πιθανολογική ή
Υποθετική
· Ευχετική ή Ευκτική

1.2 Διάκριση κατά τον Αχιλλέα Τζάρτζανο
Εγκλίσεις

25

30

35

Οριστική

Υποτακτική

Προστακτική

Η διάκριση γίνεται µε µορφολογικά κριτήρια και διαχωρίζεται σηµασιολογικά στην προσπάθεια
αντιµετωπίσεως των ρηµατικών τύπων πέρα από τις µορφολογικές συµβάσεις και τύπους:
1.
2.
3.
4.

Έγκλιση του δεδοµένου και του πραγµατικού. Þοριστική
Έγκλιση του πιθανού και του δυνατού. Þδυνητική οριστική
Έγκλιση της προσταγής. Þπροστακτική
Έγκλιση της ευχής. Þευκτική

Η διάκριση αυτή ευρίσκεται εγγύτερα στην επικοινωνιακή προσέγγιση της γλώσσας.
1.3 Διάκριση κατά τον André Mirambel
Εγκλίσεις
2

Ελένη Βελισσάρη

5

Νικόλαος Βασιλάκος
«Η τροπικότητα στην Νέα Ελληνική»
Ανάλυση βάσει του Επικοινωνιακού Δοµολειτουργικού Προτύπου

Ρηµατικές

Παράγωγες

· Οριστική
· Προστακτική
· Μετοχή

· Υποτακτική
· Υποθετική
· Ευκτική
· Απορηµατική

1.4 Διάκριση κατά τους Γ. Μπαµπινιώτη- Π. Κοντό
Εγκλίσεις

10

Κύριες (ή γραµµατικές)
Οριστική
Υποτακτική
Προστακτική

Δευτερεύουσες (ή συντακτικές)
Δυνητική ή Υποθετική
Πιθανολογική
Ευκτική (Ευχετική)

15
1.5 Διάκριση κατά τον Αγαπητό Τσοπανάκη
Εγκλίσεις

20
Οριστική

25

30

35

Υποτακτική

Δυνητική

Προστακτική

1.6 Το απαρέµφατο και η µετοχή
Το απαρέµφατο είναι ρηµατικός άκλιτος τύπος / ρηµατικό ουσιαστικό ουδετέρου γένους, άκλιτο.
Δεν χρησιµοποιείται µόνο τους και χρησιµεύει γιά τον σχηµατισµό των συντελεσµένων ρηµατικών
χρόνων: έχει δέσει, έχει δεθεί.
Το ρήµα µπορεί να έχει δύο απαρέµφατα.
α. ενεργητικού αορίστου: -σει ή -ει
β. παθητικού αορίστου: -θεί ή -εί
Η µετοχή είναι ρηµατικός τύπος επιθετικός που φανερώνει διάθεση και χρόνο / ρηµατικό επίθετο
µε τρία γένη.
Είναι άκλιτη: ενεργητική µετοχή [: δένοντας, αγαπώντας], χρησιµοποιείται (τώρα) επιρρηµατικά.
ή κλιτή: παθητική µετοχή [: γραφόµενος (εξακολουθητικό) και γραµµένος (συντελικό)],
χρησιµοποιείται (τώρα) επιθετικά.
3

Ελένη Βελισσάρη

Νικόλαος Βασιλάκος
«Η τροπικότητα στην Νέα Ελληνική»
Ανάλυση βάσει του Επικοινωνιακού Δοµολειτουργικού Προτύπου

1.7 Σχηµατισµός της Υποτακτικής
Μόρια ή σύνδεσµοι + ρήµα
να
αν
θα
ας
γιά
άµα
αφού
ίσως
µόλις
µήπως
όποτε
όποιος
όπου
ό,τι
πριν
προτού
ωσότου
ώσπου
σαν
(Æ)
κ.ά.

5

10

Να ζεί κανείς ή να µη ζεί;
Αν προσπαθήσεις, θα τα καταφέρεις
θα προτιµηθεί η καλύτερη παρουσίαση.
Ας παίξουµε σκράµπλ.
Γιά να δείς ότι κρατάω τον λόγο µου.
Άµα παίρνω φόρα κι ο Θεός ο ίδιος δεν µε σταµατά.
Αφού θες να φύγω, θα φύγω.
Ίσως έρθουν.
Μόλις γυρίσεις να µού τηλεφωνήσεις.
Μήπως να έπαιρνα το πρώτο πλοίο.
Όποτε φύγεις πάρε µαζί σου τον χαρτοφύλακα.
Όποιος φύγει τελευταίος να κλείσει τα φώτα.
Άφησέ το όπως είναι.
Ό,τι πεις θα είναι ψέµα.
Πριν φύγει µε φίλησε.
Πρό του (να) τρέξεις, δέσε τα κορδόνια σου.
Ωσότου να αποφασίσεις, µείνε ουδέτερος.
Ώσπου να γυρίσω να έχεις εξαφανιστεί.
Φόρεσε το καπέλο σαν να ήταν στρατηγός.
Έρθεις δεν έρθεις εγώ θα ξεκινήσω. Πηγάινουµε;

Από συντακτική άποψη συντάσσονται µε οριστική τα µόρια που εισάγουν δευτερεύουσες
προτάσεις όταν πρόκειται για κάτι ορισµένο:
α. Υποθετικό αν +Οριστική

Αν θέλεις τηλεφώνησέ µου.

β. Πλαγίου λόγου αν + Οριστική

Τον ρώτησα αν επιµένει...

γ. Πιθανολογικό θα + Οριστική

Ποιός κτυπά το κουδούνι; Θα πρέπει να είναι ο πατέρας.

δ. Παραχωρητικό ας + Οριστική

Ας τρέχει.

ε. Διστακτικό να + Οριστική

Λέω να έχει φτάσει.

Επικράτησε όµως όταν πρόκειται γιά κάτι το επιθυµητό ή προσδοκώµενο ή γιά αόριστη επανάληψη
χρονικά να γράφεται υποτακτική. Ακόµη και µετά τα να, ας, θα, γιά:
[να]
α. Βουλητικό:
β. Δεικτικό:
γ. Αφηγηµατικό:
δ. Μόριο υπόταξης:
ε. ύστερα από ρήµατα αντίληψης:
στ. ύστερα από το ‘λες’ και το ‘λέτε:

Να το δώσουµε.
Να που είχα δίκιο.
Άµα τ’ άκουσε η Μαρία να κλαίει, να φωνάζει...
Μπορώ να τραγουδήσω. Πρέπει να φύγω.
Δεν τον είδαµε να περνά τον δρόµο.
Λες να έρθει αύριο.

[ας]
α. Προτροπή ή συγκατάθεση:

Ας παίξει και ας πηγαίνουµε.
4

Ελένη Βελισσάρη

Νικόλαος Βασιλάκος
«Η τροπικότητα στην Νέα Ελληνική»
Ανάλυση βάσει του Επικοινωνιακού Δοµολειτουργικού Προτύπου

β. Αποτροπή:
γ. Παραχωρητικό:

Ας µην έρθουν.
Έλα στο πάρτυ µας και ας έρθει και ο άνδρας σου.

[θα]
α. Μελλοντικό:
β. Δυνητικό ή Υποθετικό:
γ. Πιθανολογικό ή Πορισµατικό:

Θα ξεκινήσω.
Θα σου τα έστελνα αν τα είχα.
Θα διαβάζει τώρα.

[για]
Προτρεπτικό (+προστακτική, ή να + υποτακτική)

5
Η υποτακτική λέγεται:

Γιά ελάτε.
Γιά να δείς.

ή µόνη της
ή µε τα µόρια που παίρνει η Υποτακτική ενεστώτα
ή µε τα ακόλουθα άκλιτα: άµα, αφού, ίσως, ανίσως
ή µε το απαγορευτικό ή διστακτικό µή, µήπως
ή µε τα µόλις, όποτε, πριν, προτού, σαν, ωσότου, ώσπου να, αν τύχει
και
ή µε τα αναφορικά που, όποιος, όπου, όπως, όσος, ό,τι, καθώς, ως

1.8 Η προστακτική

10

Προστακτική

15

Εξακολουθητικός τρόπος
Προσταγή ή Απαγόρευση (τώρα)
Γενική Απαγόρευση (άχρονη)
Συνοπτικό ή Εξακολουθητικό

20

Συγκεκριµενοποίηση

Ευγένεια

Μορφολογικές Απαιτήσεις

Παράγοντες που επηρεάζουν την προστακτική:

25

1.8.1 Συγκεκριµενοποίηση
Λέγε ¹ Πές ‘το
1.8.2 Ευγένεια
Εξακολουθητικό
Μίλα!
Κοίτα! Άκου!
Δός του κι έφερνε πέτρες

30

Συνοπτικό
Μίλησε! (ευγενική προτροπή)
Κοίταξε! Άκουσε!
Δίνε του πριν φωνάξω την αστυνοµία!

1.8.3 Μορφολογικές απαιτήσεις:
5

Ελένη Βελισσάρη

α. ΠερίφρασηÞ

5

Νικόλαος Βασιλάκος
«Η τροπικότητα στην Νέα Ελληνική»
Ανάλυση βάσει του Επικοινωνιακού Δοµολειτουργικού Προτύπου

Μη + υποτακτική
Να + υποτακτική

β. Έρχοµαι: Έλα
γ. Μιλάτε παρακαλώ πιό σιγά (επιτονισµός, το ‘µιλάτε’ όχι προστακτική αλλά οριστική)
1.9 Πώς εκφράζουµε την δέσµευση του οµιλητή

10

1.9.1 Επιστηµική Δέσµευση:

15

α. Πώς εκφράζουµε ικανότητα:
· Μπορώ να τραγουδήσω σαν την Μαρία Κάλλας.
· Μπορούσα να αποφύγω τον κίνδυνο.
· Θα µπορούσες να περπατήσεις αντί να πάρεις ταξί.

20

25

30

35

40

45

50

β. Πώς εκφράζουµε δυνατότητα:
· Αν είχα την οικονοµική δυνατότητα θα ταξίδευα στο εξωτερικό.
· Θα άλλαζε η ζωή µου µε τον πρώτο αριθµό του λαχείου.
γ. Πώς εκφράζουµε συνήθεια:
· Συνηθίζω να πλένω τα δόντια µου µετά το γλυκό.
δ. Πώς εκφράζουµε βεβαιότητα:
· Δέν θα µε ξεχάσεις.
· Αποκλείεται να µε κάνεις ν’ αλλάξω γνώµη.
· Πρόκειται να ταξιδεύσω σύντοµα.
1.9.2 Δεοντική δέσµευση:
1. Πώς εκφράζουµε αβεβαιότητα:
Έχουµε αβεβαιότητα από την στιγµή που υπεισέρχεται ο προσωπικός παράγοντας που δεικνύει την
µείωση της αυτοψίας αυτού που θεωρείται βέβαιο ή σίγουρο.
1.1 Πιθανόν
· Μπορεί να πόνεσε πολύ και να γυρίσει.
· Είναι πιθανόν να φύγω.
· Μάλλον µε ξέχασες.
1.2 Απίθανο
· Δεν πρόκειται να πετάξεις µε σπασµένα φτερά.
· Αποκλείεται να µου τηλεφωνήσει.
1.3 Προσδοκία (+)
· Πρέπει να βρίσκοµαι στο σχολείο ώς τις δύο.
· Προσδοκώ να σε συναντήσω.
1.4 Αποτροπή (-)
· Δεν πρέπει να εύχεσαι το κακό τους.
· Δεν πρέπει να ακούς τί σου λέει.
2. Πώς εκφράζουµε ευχή:
· Εύχοµαι να λάβω γρήγορα γράµµα σου.
· Μακάρι να άλλαζες γνώµη.
6

Ελένη Βελισσάρη

Νικόλαος Βασιλάκος
«Η τροπικότητα στην Νέα Ελληνική»
Ανάλυση βάσει του Επικοινωνιακού Δοµολειτουργικού Προτύπου

· Περαστικά και να είσαι καλά.

5

10

15

20

25

30

35

3. Πώς εκφράζουµε παράκληση:
· Σε παρακαλώ άκουσέ µε.
· Να µ’ αγαπάς. (Ο επιτονισµός δίνει τον ανάλογο χρωµατισµό στον λόγο).
4. Πώς εκφράζουµε πρόσκληση:
· Έλα να µε δείς το συντοµότερο δυνατό.
· Κοπιάστε. Περάστε. (Ο επιτονισµός δίνει τον ανάλογο χρωµατισµό στον λόγο).
5. Πώς εκφράζουµε προσταγή:
· Κάψε τις νύχτες µου, σβήσε τις µέρες µου, κάνε τον χρόνο στιγµή.
6. Πώς προσφέρουµε βοήθεια:
· Θέλεις να σε βοηθήσω στην µεταφορά.
· Μπορώ να σε βοηθήσω αν θέλεις.
· Να σου δανείσω το λεξικό µου αν το χρειάζεσαι.
7. Πώς εκφράζουµε προτροπή:
· Ας φύγουµε όσο είναι ακόµη νωρίς.
· Δεν είναι προτιµώτερο να τον αφίσουµε µόνο του.
8. Πώς εκφράζουµε απαγόρευση:
· Μή τους ακούς στα βάθη που πετάς.
· Να µην αργήσεις.
· Τροπικές εκφράσεις:
συνδετικό ρήµα + επίθετο ή µετοχή
είµαι ικανός...
δεν είµαι ικανός...
είναι ζωτικής σηµασίας...
είµαι προετοιµασµένος...
είµαι πεπεισµένος...
είµαι συνηθισµένος...
κ. ά.

7

Ελένη Βελισσάρη

Νικόλαος Βασιλάκος
«Η τροπικότητα στο ρήµα της Νέας Ελληνικής»
Ανάλυση βάσει του Επικοινωνιακού Δοµολειτουργικού Προτύπου

2. Άποψη - Ποιόν ενεργείας:
5

ΟΡΙΣΤΙΚΗ:
Εξακολουθητικοί

Συνοπτικοί

Συντελεσµένοι

10

ενεστώτας
κοιµάµαι
γράφω

παρατατικός
κοιµόµουν
έγραφα

εξακολουθητικός µέλλοντας
θα κοιµάµαι
θά γράφω

(ενεστώτας)

αόριστος
κοιµήθηκα
έγραψα

στιγµιαίος µέλλοντας
θα κοιµηθώ
θα γράψω

παρακείµενος
έχω κοιµηθεί
έχω γράψει

υπερσυντέλικος
είχα κοιµηθεί
είχα γράψει

συντελεσµένος µέλλοντας
θα έχω κοιµηθεί
θα έχω γράψει

ΜΗ-ΟΡΙΣΤΙΚΗ:
υποτακτική
Εξακολουθητικοί
να δένοµαι
να παίζω
Συνοπτικοί
να δεθώ
να παίξω
Συντελεσµένοι
να έχω δεθεί
να έχω παίξει

Χρόνος
Μή παρωχηµένος
Παρωχηµένος

προστακτική
ενεστώτας
(δένου1) - δένετε
παίζε - παίζετε
αόριστος
δέσου - δεθήτε2
παίξε - παίξ(ε)τε
παρακείµενος
-

Εξακολουθητικό

Ποιόν ενεργείας
Συνοπτικό

Συντελεσµένο

αγαπώ
αγαπούσα

αγαπήσω
αγάπησα

έχω αγαπήσει
είχα αγαπήσει

Εξακολουθητικό:
1

Όχι τόσο δόκιµος τύπος.
Τσοπανάκης σελίδα 342 παράγραφος 506. Σχετικά µε την ενοποίση της ορθογραφίας της λήγουσας και της
παραλήγουσας υποτακτικής και οριστικής που παρατηρήθηκε στην Νεοελληνική Γραµµατική. Η υποτακτική εξ αιτίας
της σηµασίας της είναι µία έγκλιση διαφορετική από την οριστική και ότι η σηµασία αυτή επιβάλλει την διατήρηση της
ιδιαίτερης φυσιογνωµία της. Το κέρδος από την ενοποίσηση της ορθογραφίας είναι µηδαµινό εν ω η άποψη ότι δήθεν η
υποτακτική δεν υπάρχει πιά αφ’ ού είναι ίδια µε την οριστική είναι επιστηµονικό λάθος.
2

8

Ελένη Βελισσάρη

Νικόλαος Βασιλάκος
«Η τροπικότητα στο ρήµα της Νέας Ελληνικής»
Ανάλυση βάσει του Επικοινωνιακού Δοµολειτουργικού Προτύπου

Εξακολουθητικός µή παρωχηµένος3
Εξακολουθητικός παρωχηµένος
Εξακολουθητικός µή παρωχηµένος (µελλ.)
Συνοπτικό:
Συνοπτικός µή παρωχηµένος
Συνοπτικός παρωχηµένος
Συνοπτικός µή παρωχηµένος (µελλ.)
Συντελεσµένο:
Συντελεσµένος µή παρωχηµένος
Συντελεσµένος παρωχηµένος
Συντελεσµένος µή παρωχηµένος
Ενεστωτικό θέµα (1)
Εξακολουθητικό¹Μή εξακολουθητικό (3.α,β)
Ατελές
· Εξακολουθητικό
· Ακαθόριστο
· Επανάληψη
· Έµφαση

5

10

15

Ενεστώτας Οριστικής και Υποτακτικής
Παρατατικός
Εξακολουθητικός Μέλλοντας Οριστικής
Αόριστος Υποτακτικής
Αόριστος Οριστικής
Συνοπτικός Μέλλοντας Οριστικής
Παρακείµενος
Υπερσυντέλικος
Συντελεσµένος Μέλλοντας Οριστικής
Αοριστικό θέµα (1)
Συντελεσµένο ¹ Μή συντελεσµένο (4)
Τέλειο
· Στιγµιαίο
· Καθορισµένο
· Μεµονωµένο
· Απλή πράξη

1. Παίζω (Ενεστωτικό Θέµα) ¹ Παίξω (Αοριστικό Θέµα).
2.α Ιστορικός Αφηγηµατικός Ενεστώτας: π.χ. Γυρίζει και µού λέει...
2.β Ραδιοφωνική εκποµπή: π.χ. Ο Αλεξανδρής σουτάρει...
2.γ Εκφράσεις διαδικαστικού χαρακτήρα: Σάς στέλνω συστηµένο το έγγραφο...
3.α Τί δουλειά κάνεις; Γράφω. (I write, αχρονική ως προς τον χρόνο και διαρκής ή επαναληπτική).
3.β Τί δουλειά κάνεις; Γράφω. (I am writing, παροντική ως προς τον χρόνο και είναι διαρκής ως
προς το ποιόν ενεργείας).
3.γ Θα φέρνω ¹ θα φέρω, φέρνε ¹ φέρε, να φέρνω ¹ να φέρω, έφερνα ¹ έφερα, νοικιάζεται ¹
νοικιάστηκε, σχηµατιζόµενος ¹ σχηµατιζµένος.
4. πήγαινα ¹ πήγα.

20

3

Ο Εξακολουθητικός µή παρωχηµένος χρησιµοποιείται γιά µία τελειωµένη ενέργεια.

9

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful