10.6.

2010
1
NAZIV PREDMETA: GEODEZIJSKA TEHNIKA MJERENJA
GODINA I SEMESTAR: I GODINA II SEMESTAR
PREDAVAČ: prof. dr. Munir Jahid
PREDAVANJA: 2
VJEŽBE: 2
ECTS: 5
LITERATURA: Slavko Macarol: Praktična geodezija,
Tehnička knjiga Zagreb, 1985
Mato Jankovid: Inženjerska geodezija I i II
Dušan Benčid: Geodetski instrumenti
PROVJERA ZNANJA: KOLOKVIJ – pismeni test 5 puta
POLAGANJE ISPITA: pismeni i usmeni
UVJET ZA POLAGANJE: uredno završene vježbe
NAČIN PRADENJA: evidencija prisustva na predavanjima i vježbama
10.6.2010
2
GEODEZIJA
• GEODEZIJA ILI ZEMLJOMJERSTVO
• Grčke riječi γη = Zemlja δαιω = dijeliti
• DEFINICIJE GEODEZIJE:
- Znanost o izmjeri Zemljine površine, promjenama te površine i njezinom
prikazivanju u popisima i bazama podataka, na kartama i planovima.
- Friedrich Robert Helmert, njemački znanstvenik, 19. stoljede (1880/84):
“Geodezija je znanost o izmjeri i prikazivanju Zemljine površine”
- Slavko Macarol: “Geodezija je nauka koja se bavi stvaranjem planova i
karata Zemlje putem njenog premjeravanja”.
- Definicija novijeg datuma: “Geodezija je znanost koja se bavi izmjerom i
kartiranjem zemljine površine, promatranjem njenog gravitacijskog polja i
geodinamičkih pojava kao: gibanjem polova, plimom i osekom, te
gibanjem zemljine kore u trodimenzionalnom prostoru kroz vrijeme”.
10.6.2010
3
TOPOGRAFSKA KARTA M 1:25000
10.6.2010
4
KATASTARSKI PLAN
M 1:1000
10.6.2010
5
REGULACIONI PLAN
10.6.2010
6
PROJEKTIRANA SITUACIJA
VANJSKOG UREĐENJA
10.6.2010
7
ZADADA GEODEZIJE
- U prošlosti je isključiva zadada geodezije bila izmjera zemljišta radi
utvrđivanja granica i površina posjeda.
- Danas geodezija obuhvada:
* Određivanje veličine i oblika Zemlje, te prikupljanje i obradu podataka koji
su neophodni za određivanje Zemljinog polja sile teže kao i položaja,
veličine, oblika i površine bilo kojeg njenog dijela;
* Utvrđivanje položaja Zemlje u svemiru, utvrđivanje njene građe, nadzor
nad njenim prostornim promjenama i promjenama građevinskih objekata;
* Određivanje položaja državnih i drugih administrativnih granica, te granica
javnih i privatnih čestica zemljišta, uključujudi uknjižbu tih čestica kod
nadležnih uprava;
* Istraživanja prirodnog i društvenog okoliša;
* Upotreba dobivenih podataka u opdinskim, gradskim, kantonalnim,
entitetskim i državnim društvenim i prostornim planovima razvoja;
10.6.2010
8
ZADADA GEODEZIJE
* Planiranje, razvijanje i novo oblikovanje vlasničkih odnosa među česticama
zemljišta i građevinama;
* Utvrđivanje vrijednosti pojedinih zemljišnih čestica i građevina, te
upravljanje vlasničkim odnosima nad njima;
* Planiranje, izmjera, organizacija i nadzor građevinskih radova;
* Projektiranje, uspostavljanje i upravljanje geografskim, kartografskim i
zemljišnim informacijskim sustavima, te trajno prikupljanje, čuvanje,
obrađivanje i analiziranje podataka u tim sustavima:
* Prikazivanje informacija o prostoru u obliku kartografskih prikaza.
10.6.2010
9
STRUKOVNA DJELATNOST
GEODEZIJE
• Prema glavnim djelatnostima dijeli se na izmjeru Zemlje, osnovnu i
detaljnu državnu izmjeru te ostale izmjere.
• GEODETSKA IZMJERA je prikupljanje, obrada i prikaz podataka geodetskim
metodama.
• GEODETSKE METODE su metode prikupljanja, obrade i prikaza podataka
metodama svojstvenim geodeziji odnosno njezinim granama:
primijenjenoj geodeziji, pomorskoj, stelitskoj i fizikalnoj geodeziji,
fotogrametriji te kartografiji.
• IZMJERA ZEMLJE obuhvada određivanje globalnih geometrijskih i
gravimetrijskih parametara Zemlje, odnosno njezine veličine i oblika,
metodama matematičke, fizikalne, astronomske i satelitske geodezije.
• DRŽAVNA IZMJERA obuhvada geodetske radove kojima je cilj sustavna
izmjera države, od cjeline njezina teritorija do površine pojedine čestice i
izgrađenog objekta na njoj.
10.6.2010
10
STRUKOVNA DJELATNOST
GEODEZIJE
• KATASTARSKA IZMJERA je posebna skupina geodetskih radova na
izradi, održavanju i obnovi katastra zemljišta.
• KATASTAR ZEMLJIŠTA je baza podataka (evidencija, državna
dokumentacija) o svakoj pojedinoj zemljišnoj čestici, njezinu
položaju, obliku, površini, načinu iskorištavanja, proizvodnim
sposobnostima, katastarskom prihodu i korisniku.
Na katastarskoj izmjeri osniva se i zemljišna knjiga (gruntovnica). To
je baza podataka (evidencija, državna dokumentacija) o vlasničkim i
drugim pravnim odnosima na pojedinoj čestici zemljišta i
izgrađenim objektima na njoj.
10.6.2010
11
STRUKOVNA DJELATNOST
GEODEZIJE
• TOPOGRAFSKA IZMJERA je detaljna izmjera objekata krajolika ili
topografskih objekata, što se mogu pridružiti nekoj objektnoj cjelini
(naselja, prometnice, vode, vegetacija, reljef i područja), prostorno ih
geometrijski jednoznačno odrediti, atributima kvantitativno i kvalitativno
pobliže opisati i imenovati ih.
Prostorni položaj topografskih objekata određuje se na osnovi stalnih
položajnih i visinskih tačaka državne izmjere.
Cilj topografske izmjere je izrada topografskih karata i planova.
10.6.2010
12
STRUKOVNA DJELATNOST
GEODEZIJE
• HIDROGRAFSKA IZMJERA je detaljna izmjera obale i podvodnog reljefa, te
objekata čiji su položaj i funkcija važni za sigurnu plovidbu.
Cilj hidrografske izmjere je izrada pomorskih navigacijskih i drugih karata.
• POSEBNE IZMJERE jesu ona geodetska mjerenja što služe projektiranju i
neposrednoj gradnji građevina, drugih objekata i strojeva i kasnijem
nadzoru njihove stabilnosti (deformacija).
10.6.2010
13
PODJELA GEODEZIJE
S obzirom na tačnost i na veličinu područja izmjere geodezija se dijeli na
slijededa područja:
- Praktična geodezija
- Inženjerska geodezija
- Katastar
- Fotogrametrija i daljinska istraživanja
- Geoinformacijski sustavi
- Kartografija
- Viša geodezija i fizikalna geodezija
- Satelitska geodezija
- Pomorska geodezija
- Geodetska astronomija
10.6.2010
14
PRAKTIČNA GEODEZIJA
Bavi se praktičnim mjerenjima manjih dijelova Zemljine površine radi izrade karata
krupnih mjerila.
Geodetske metode koje se upotrebljavaju:
- Triangulacija
- Poligonometrija
- Nivelman
- Trigonometrijsko mjerenje visina
- Detaljna izmjera
- Horizontalna i visinska iskolčenja
Geodetski instrumenti:
- Teodolit
- Nivelir
- Tahimetar
- Elektroničke mjerne stanice
10.6.2010
15
INŽENJERSKA GEODEZIJA
Dio geodezije koji se bavi primjenama geodezije u inženjerskim
projektiranjima i izgradnji objekata.
Obuhvada geodetske mreže kao osnove za projektiranje, iskolčenje i izradu
geodetskih podloga za projektiranje, geodetske radove pri projektiranju,
gradnji i kontroli prometnica: ceste i željeznice, mostova, tunela,
dalekovoda i hidrotehničkih objekata.
10.6.2010
16
KATASTAR
• Popis istovrsnih stvari, a obuhvada i skup postupaka što ih treba obaviti da
bi se podaci prikipili i obradili na odgovarajudi način.
• Katastar zemljišta – službeni popis koji služi u porezne, tehničke, privredne
i statističke svrhe te za izradu zemljišnih knjiga.
• Katastar je od posebnog društvenog interesa i reguliran je Zakonom o
premjeru i katastru nekretnina.
• Temelj mnogim informacijskim sistemima koji se bave podacima o
prostoru: zemljišni informacijski sistemi (ZIS), geografski informacijski
sistemi (GIS)
• Katastar šuma
• Katastar vodova ili komunalnih uređaja
• Katastar zgrada itd.
10.6.2010
17
FOTOGRAMETRIJA I DALJINSKA
ISTRAŽIVANJA
• FOTOGRAMETRIJA – umjetnost, znanost i tehnologija dobivanja pouzdanih
kvantitativnih informacija o fizičkim objektima i okolišu procesom zabilježbe,
mjerenja i interpretacije fotografskih slika i scena elektromagnetskog zračenja
dobivenih senzorskim sustavima.
• FOTOGRAMETRIJSKA IZMJERA je metoda izmjere pri kojoj se u osnovi
upotrebljavaju snimci, bilo snimljeni iz zraka bilo sa Zemlje.
• Rezultati fotogrametrijske izmjere:
- Koordinate pojedinih tačaka
- Planovi i drugi grafički prikazi
- Redersirane fotografije
- Fotokarte
- Fotomozaici
- Panoramski snimci
10.6.2010
18
DALJINSKA ISTRAŽIVANJA
• Upotrebu snimaka snimljenih iz daljine (iz zraka ili svemira) raznim
tehnikama snimanja i mjerenja bez kontaktiranja snimljenog objekta.
10.6.2010
19
GEOINFORMACIJSKI SISTEMI
• Računalni sistemi za prikupljanje, obradu, analizu i prikaz prostornih
podataka.
• Osnovni činitelji GIS-a:
- Hardver
- Softver
- Podaci
- Ljudi
Primjena GIS-a - u povezivanju prostornih geometrijskih podataka s
tekstualnim odnosno atributnim podacima i na temelju toga izvoditi
potrebne analize.
10.6.2010
20
KARTOGRAFIJA
• Disciplina koja se bavi zasnivanjem, izradom i
proučavanjem karata.
• KARTA – kodirana slika geografske stvarnosti koja
prikazuje odabrane objekte ili svojstva.
• GEODETSKA KARTOGRAFIJA – bavi se
preslikavanjem dijelova Zemljine plohe za
potrebe državne i detaljne izmjere.
• DIGITALNA KARTOGRAFIJA – razvila se primjenom
računalne tehnologije u kartografiji.
10.6.2010
21
VIŠA GEODEZIJA
I FIZIKALNA GEODEZIJA
• Bavi se problemima na državnoj i regionalnoj razini, a
razvijala se u dva pravca:
- MATEMATIČKA ILI GEOMETRIJSKA GEODEZIJA –
proučava pravi oblik i veličinu Zemlje, te geometrijsko
tijelo koje je najsličnije Zemlji.
- FIZIKALNA GEODEZIJA – istražuje utjecaj privlačnosti
Zemlje i pojedinih gorskih masiva na smjer vertikale.
- Da bi što tačnije odredili geometrijske i fizikalne
parametre Zemljina tijela – geoida, u geodeziji se
primjenjuju saznanja srodnih znanosti: astronomije,
geofizike, gravimetrije i dr.
10.6.2010
22
SATELITSKA GEODEZIJA
• Suvremene metode satelitske geodezije
primjenjuju se za uspostavljanje svih redova
osnovnih mreža.
• GPS tehnologije izazvale su najvedi skok u
razvoju suvremene geodezije.
• GPS metoda određivanja koordinata tačaka u
prostoru danas je najekonomičnija metoda, a
istovremeno pouzdana i tačna.
10.6.2010
23
POMORSKA GEODEZIJA
• Geodetski radovi na moru, snimanje morskog
dna radi određivanja geomorfoloških oblika i
sastava morskog dna područja su kojim se bavi
pomorska geodezija. ( u literaturi
HIDROGRAFIJA)
10.6.2010
24
GEODETSKA ASTRONOMIJA
• Obuhvada određivanje astronomskih koordinata
stajališta i azimut (smjer) prema nekim tačkama
na Zemljinoj površini.
• Prije su geodetsko-astronomska mjerenja bila
potrebna pri prostornom smještaju
trigonometrijskih mreža prvoga reda, danas služe
za određivanje oblika geoida i kontrolu
geodetskih mreža koje se formiraju pri gradnji
tunela, te u istraživačkim radovima primjenjene
geofizike.
10.6.2010
25
OSNOVNA NAČELA
GEODEZIJE
• Hijerarhija, kontrola i ekonomičnost
• HIJERARHIJA – podrazumijeva hijerarhijsku
organizaciju geodetskih tačaka po redovima i
to tako da se tačke nižeg reda moraju uklopiti
u mrežu tačaka višeg reda
• Načelo se naziva još “iz velikog u malo”
10.6.2010
26
OSNOVNA
NAČELA GEODEZIJE
• NAČELO KONTROLE – svako mjerenje ili
obrada izmjerenih vrijednosti moraju biti
osigurani neovisnom kontrolom kako bi se
geodetskim rezultatima dala potrebna
vjerodostojnost.
• Danas je kontrola ulaznih podataka važnija od
kontrole samog računanja zbog primjene
računskih programa.
10.6.2010
27
OSNOVNA
NAČELA GEODEZIJE
• NAČELO EKONOMIČNOSTI – tačnost i
ekonomičnost izmjere teško je usladiti, a
usklađivanje se vrši prema svrsi izmjere na
način:
“Mjeriti onoliko tačno koliko je mogude, ali ne
tačnije nego što je potrebno”
10.6.2010
28
POVIJEST GEODEZIJE
• Pitanje oblika Zemlje postavljeno je još u
starom vijeku
• Geodezija zajedno sa astronomijom i
geografijom jedna je od najstarijih znanstvenih
disciplina koja se bavi planetom Zemljom.
• Spljošteni rotacijski elipsoid naslijedio je sferu
tek u prvoj polovici 18. stoljeda
• Značenje gravitacijskog polja uočeno je tek u
19. stoljedu, kada je uvedena ploha geoida.
10.6.2010
29
POVIJEST GEODEZIJE
• U drugoj polovici 20. stoljeda razvoj satelitske
geodezije
• Satelitske tehnike mjerenja omogudavaju
realizaciju trodimenzionalne geodezije
• Razvoj instrumenata, a time i povedanje
tačnosti geodetskih mjerenja omogudava da
se uz prostornu uključi i vremenska
komponenta, što je rezulitralo
četverodimenzionalnom geodezijom
10.6.2010
30
SFERNI MODEL
• U starom vijeku o obliku Zemlje u različito vrijeme
prevladavala su različita vjerovanja:
- 800-600. g. p.n.e. prevladavalo vjerovanje da
Zemlja ima oblik diska okruženog oceanima
- 580-500. g. p.n.e. vjerovanje da je Zemlja sfera
- do Aristotelovog vremena (384-322. g. p.n.e.)
Sferni model je bio opdenito prihvaden, pa čak i
potvrđen opažanjima: nestajanje broda na
horizontu, okrugla sjena Zemlje za vrijeme
pomrčine Mjeseca.
10.6.2010
31
SFERNI MODEL
• Osnivačem geodezije smatra se Eratosten iz
Aleksandrije (276-195. g. p.n.e.) koji je vjerujudi
da je Zemlja sfernog oblika iz mjerenja odredio
radijus Zemlje
• Princip lučnih mjerenja kojeg je primjenio
Eratosten aktualan je i danas: uz pomod
geodetskih mjerenja odredi se duljina luka, a uz
pomod astronomskih mjerenja odredi se središnji
kut koji odgovara luku.
• Takava se mjerenja zovu još i gradusna.
• Radijus Zemlje izračuna se po formuli: R=ΔD /φ
10.6.2010
32
ELIPSOIDNI MODEL
• U 17. stoljedu Newton i Haygens postavljajudi
temelje fizike teoretski dokazuju da je Zemlja
elipsoidnog oblika
• Evaluacija ranijih lučnih mjerenja pokazala je
da je Zemlja spljoštena na polovima.
• Francuska akademija znanosti je
organiziranjem dvije ekspedicije geodetskim
mjerenjem dokazala da je Zemlja spljoštena na
polovima.
10.6.2010
33
GEOID
• Početkom 19. stoljeda je jasno da elipsoidni model ne
zadovoljava kod mjerenja visoke tačnosti, smjer
ubrzanja sile teže (smjer viska) odstupa od normale na
elipsoid i to odstupanje nije zanemarivo.
• Gauss 1803-1807. prvi put primjenjuje izjednačenje po
teoriji najmanjih kvadrata na triangulacijsku mrežu
Brunswicka.
• Nova definicija oblika Zemlje kada Gauss i Bessel jasno
razlikuju fizičku površinu Zemlje:
- GEOID – matematički oblik Zemlje
- ELIPSOID – kao referentana ploha
10.6.2010
34
GEOID
• Ako se zamisli morska površina produžena ispod svih kopna,
dobit de se neprekinuta zatvorena površina koja se naziva
nivo-ploha mora, a tijelo koje ona zatvara naziva se GEOID.
• GEOID – fizikalno tijelo čija je površina – NIVO PLOHA
MORA – definirana time što je u svakoj njenoj tački smjer
sile teže (vertikala) okomit na diferencijal plohe, a
potencijal sile teže je po nivo-plohi konstantan.
• Geoid se za potrebe premjera i izrade karata i planova
aproksimira rotacionim elipsoidom koji nastaje rotacijom
elipse meridijana oko krade, polarne osi.
• Veličina elipsoida izabere se tako da njegova ploha što
manje odstupa od plohe geoida.
10.6.2010
35
GEOID
• 20. stoljede – razvoj nacionalnih mreža tačaka
raspoređenih u trokute, koje postaju položajne
kontrolne tačke za izradu karata i planova.
• 1880. uspostavljene visinske kontrolne mreže
pojedinih država uz pomod geometrijskog
nivelmana.
• Sredanja razina mora na mareografu
definirana je kao nulta tačka za visine.
10.6.2010
36
TRODIMENZIONALNA
GEODEZIJA
• Trodimenzionalni koncep geodezije temelji se
na načelu da se istim matematičkim modelom
obuhvati i položajno (horizontalno) i visinsko
(vertikalno) pozicioniranje.
• Razvoj GPS tehnologije je afirmirao
trodimenzionalnu geodeziju i omogudio
nesluden razvoj geodetskih mjernih
postupaka.
10.6.2010
37
GEOID
10.6.2010
38
GEOID
10.6.2010
39
GEODETSKA MJERENJA
I INSTRUMENTI
MJERENJE – usporedba dviju istovrsnih veličina, od kojih je jedna uzeta za
jedinicu
U geodeziji su osnovna slijededa mjerenja:
1. LINEARNA MJERENJA:
a) mjerenje duljina
b) mjerenje visinskih razlika
2. MJERENJA UGLOVA:
a) mjerenje horizontalnih uglova
b) mjerenje vertikalnih uglova
3. VEKTORSKA MJERENJA:
a) gravimetrijska mjerenja
10.6.2010
40
LINEARNA MJERENJA
DULJINA – osnovna veličina u Međunarodnom sistemu jedinica – SI
DUŽINA – udaljenost između tačaka
DULJINA – rezultat mjerenja odnosno broj koji pokazuje koliko se puta jedinica
mjere nalazi u izmjerenoj veličini
MJERI SE DUŽINA = REZULTAT MJERENJA DULJINA
MJERENJE DULJINA – s obzirom na princip i fizikalnu osnovu
- mehaničko
- optičko
- elektroničko
10.6.2010
41
JEDINICE ZA DULJINU
• METAR – jedinica za duljinu, oznaka m
• Sva geodetka mjerenja duljina izražavaju se u
metarskom sistemu odnosno u metrima i dijelovima
metra
• MANJE JEDINICE:
- Decimetar dm =10
-1
m
- Centimetar cm =10
-2
m
- Milimetar mm =10
-3
m
- Mikrometar μm =10
-6
m
VEDE JEDINICE:
- Kilometar km =10
3
m
10.6.2010
42
JEDINICE ZA DULJINU
• HVATNI SISTEM – važedi sistem za vrijeme
izmjere Austro-Ugarske monarhije
• Jedinica BEČKI HVAT koji se dijelio na 6 stopa,
a stopa na 12 palaca:
- 1 hvat = 1.896484 m
- 1 stopa = 0.316 081 m
- 1 palac = 2.634 cm
- 1 crta =2.195 mm
10.6.2010
43
JEDINICE ZA POVRŠINU
METARSKI SISTEM
• Jedinica za površinu - KVADRATNI METAR
• Oznaka m
2
• VEDE JEDINICE:
- 1 a (ar) =100 m
2
- 1 ha (hektar) =10 000 m
2
- 1 km
2
(kvadratni kilometar)=100 ha=1000000m
2
10.6.2010
44
JEDINICE ZA POVRŠINU
HVATNI SISTEM
• Jedinica za površinu u hvatnom sistemu –
ČETVORNI HVAT – oznaka 1čhv.
• 1čhv (četvorni hvat) = 3.596652 m2
• 1j (jutro) =1600 čhv =0.5754642 ha
10.6.2010
45
MJERILO PLANA I KARTE
• Odnos dužine na planu ili karti i njezine
stvarne dužine (horizontalne projekcije) u
prirodi
gdje je:
R – mjerilo plana ili karte
d – dužina na karti ili planu
D – horizontalna projekcija dužine u prirodi
D
d
R =
10.6.2010
46
MJERILO PLANA I KARTE
dužina na karti : dužina u prirodi = 1: faktor umanjenosti
odnosno
d : D = 1 : n
gdje je n - faktor umanjenosti, iz čega slijedi:
Neka dužina u prirodi D imat de u prikazu na planu ili karti
mjerila 1:n duljinu d.
Mjerilo se na planu ili karti najčešde iskazuje numerički i grafički:
Mjerilo = 1:500 ili u obliku razlomka Mjerilo = 1/500 ili M 1:500
Mjerila u kojima se izrađuju katastarski planovi:
1:250, 1:500, 1:1000, 1:2000, 1:2500, 1:5000
Granično mjerilo između plana i karte je 1:5000.
Karte mjerila 1:10000 do 1:100000 nazivaju se topografske karte, dok se karte
sitnijeg mjerila nazivaju geografske karte.
n
D
d i = · = n d D
10.6.2010
47
MEHANIČKO MJERENJE DULJINA
Koristi se vrpca ili pantljika, žica ili letva određene duljine.
Metoda je ovisna o konfiguraciji terena, a problemi se javljaju kod mjerenja
zaraštenog terena, močvarnog područja, vodotoka i prometnica.
Najčešde se koriste ručne vrpce izrađene od čelika ili umjetnih materijala.
Precizne mjerne vrpce izrađuju se od specijalnog čelika.
10.6.2010
48
OPTIČKO MJERENJE DULJINA
• Metoda se temelji na funkciji optičkih sistema
i primjeni optičkih pojava
• Duljina se mjeri optičkim daljinomjerima.
• Nedostatak: maleni doseg i veliki utjecaj
atmosferskih prilika na tačnost mjerenja
10.6.2010
49
ELEKTRONIČKO MJERENJE DULJINA
• Suvremena metoda mjerenja duljina kod koje se za mjerenje
upotrebljavaju elektromagnetski valovi
• Fizikalni princip elektroničkog mjerenja duljina osniva se na
mjerenju vremena koje je potrebno elektromagnetskom valu za
prijelaz mjerene dužine u oba smjera
• Na početnu tačku dužine postavlja se instrument – primopredajnik,
a na krajnju tačku reflektor (prizma)
• Osnovna jednadžba za određivanje duljine:
odnosno
gdje je t – vrijeme potrebno mjernom signalu za prelaz dužine dva
puta- naprijed i natrag
i predstavlja multiplikacijsku konstantu
t c D · = 2
t K t c D · = · =
2
1
c K · =
2
1
10.6.2010
50
ELEKTROOPTIČKI DALJINOMJERI
- Mjere duljinu emisijom vidljive ili nevidljive infracrvene svjetlosti
- Potrebno je optičko dogledanje instrumenta i tačke cilja
- Na ciljnoj tački se postavlja pasivni reflektor – PRIZMA
- Primjenom računalne tehnike u današnje je vrijeme elektrooptičko
mjerenje dužina automatizirano.
10.6.2010
51
Suvremeni
elektrooptički daljinomjer
10.6.2010
52
RUČNI LASERSKI
DALJNINOMJER - DISTO
- Primjenjuje se svugdje gdje se ranije upotrebljavala geodetska
mjerna vrpca
- Posebno je pogodan za mjerenje prostorija u zgradama i
drugim građevinskim objektima
10.6.2010
53
KUTNA MJERENJA
Jedinice za kutove
Veličina kuta može se izraziti u seksagezimalnim stupnjevima, centezimalnim
gradima ili u lučnoj (analitičkoj) mjeri
A) SEKSAGEZIMALNI SISTEM JEDINICA - jedinica je jedan stupanj 1˚ (stepen)
je tristošestdeseti dio punog kruga, a dijeli se na:
1 ˚(stupanj) = 60 ́ minuta
1 ́(minuta) = 60˝ sekunda
B) CENTEZIMALNI SISTEM – jedinica je 1 g (gon ili grad) koji je četiristoti dio
punog kruga, a dijeli se na:
1g (gon) = 100 centiminuta
1 centiminuta = 100 centisekunda
Prijelaz iz sekzagezimalne u centezimalnu mjeru izvršit de se pomodu odnosa:
1 (stupanj) = 10/9 g (gon)
10.6.2010
54
JEDINICE ZA KUTOVE
Prijelaz iz centezimalne u sekzagezimalnu podjelu izvršit
de se pomodu odnosa:
1 gon = (9/10) ˚ (stupnja)= 54́
C) ANALITIČKA ILI LUČNA MJERA – jedinica je jedan
radijan (oznaka: rad)
Radijan je ravninski kut između dva polumjera, koji na
kraju kruga isjecaju luk duljine jednake polumjeru:
1 radijan=1m/1m=1
Veza za radijan u seksagezimalnoj podjeli:
ρ˚=360˚/2π=57,29578˚
10.6.2010
55
MJERENJE KUTOVA
• HORIZONTALNI KUT – onaj kut kojem krakovi
leže u horizontalnoj ravnini
• VERTIKALNI KUT – onaj kut kojem krakovi leže
u vertikalnoj ravnini
• Ako je jedan krak vertikanog kuta položen
horizontalno naziva se VISINSKI KUT
• Ako je jedan krak vertikalnog kuta položen
vertikalno naziva se ZENITNI KUT
10.6.2010
56
MJERENJE KUTOVA
10.6.2010
57
TEODOLIT
• TEODOLITI – su geodetski instrumenti za mjerenje
horizontalnih i vertikalnih kutova.
• Najčešde primjenjivani instrumenti u geodetskoj
praksi jer se osim mjerenja kutova mogu koristiti
za rješavanje mnogih praktičnih problema:
- ispitivanje ili određivanje položaja tačke u
određenom pravcu ili ravnini
- Uz različite dodatne uređaje (npr. daljinomjere)
namjena im je mnogo šira
10.6.2010
58
TEODOLITI
• Osnovni dijelovi teodolita su:
- Podnožje
- Horizontalni krug
- Gornji okretni dio ili ALHIDADA: koji se okrede oko glavne ili
vertikalne osi teodolita (alhidadna os teodolita)
ALHIDADA – na njoj se nalazi:
- durbin za viziranje ili očitanje na mjernoj letvi (koje su ranije
korištene),
- uređaj za očitanje limba odnosno kuta (kod starih instrumenata)
- libele
DURBIN – okrede se oko horizontalne ili nagibne osi.
Za mjerenje vertikalnih kutova centriran je na tu os i vertikalni krug
s odgovrajudim uređajem za očitanje
10.6.2010
59
10.6.2010
60
TEODOLITI
• Tačnost mjerenja teodolitom ocjenjuje se srednjom pogreškom pravca
opažanog u dva položaja durbina.
PRAVAC- u geodetskim mjerenjima dan je u kutnom iznosu na osnovi
očitanja horizontalnog kruga u određenom položaju alhidade pri viziranju
na geodetsku tačku.
• Podjela teodolita prema tačnosti: teodoliti visoke tačnosti (0.6”), vede
tačnosti (2”), srednje (6”) i manje tačnosti (25”).
• Podjela teodolita na osnovu građe njihovih krugova (limbova) i uređaja za
očitanje:
- MEHANIČKI TEODOLITI
- OPTIČKI TEODOLITI
- ELEKTRONIČKI ILI DIGITALNI TEODOLITI
10.6.2010
61
MEHANIČKI TEODOLITI
• To su teodoliti starije konstrukcije
- Karakterizira ih primjena krugova ili limbova od kovine sa običnom lupom
ili jednostavnim mikroskopom za očitanje podjele
- Danas se više ne upotrebljavaju
10.6.2010
62
OPTIČKI TEODOLITI
• To su optičko-mehanički teodoliti vrlo kvalitetne mehaničke građe, te vrlo
kvalitetnih optičkih sistema
• Mehanički i optički teodoliti nazivaju se danas i ANALOGNIM
TEODOLITIMA
• Elektronički teodoliti nazivaju se DIGITALNIM TEODOLITIMA
10.6.2010
63
ELEKTRONIČKI TEODOLITI
• Imaju posebnu građu krugova za digitalno očitanje
primjenom elektroničkih sustava.
• U uređajima za čitanje i registraciju kutova imaju
ugrađene elektroničke komponente.
• Mjerenjem elektroničkim teodolitom dobivamo kutne
vrijednosti u obliku pogodnom za registraciju i daljnju
automatsku obradu podataka.
• Ubrzan postupak registracije podataka jer nema ručnog
upisivanja u zapisnike mjerenja
• Eliminiraju se pogreške opažača prilikom optičkog
čitanja i upisa mjerenih podataka
10.6.2010
64
Elektronički teodolit
10.6.2010
65
POSTAVLJANJE TEODOLITA
• U cilju mjerenja kutova teodolit se postavi iznad
geodetske tačke ili druge odabrane tačke određene
projektom opažanja, a te tačke nazivamo STAJALIŠNIM
TAČKAMA ILI STAJALIŠTIMA INSTRUMENTA.
• Stajališne tačke su na terenu označene trajnim ili
privremenim oznakama, ovisno o značenju tačke, a
svaka stajališna tačka ima odgovarajudu oznaku centra
• Za postavljanje teodolita na tačku služi stativ, koji se
čvrsto poveže sa teodolitom CENTRALNIM VIJKOM.
• Stativ mora osigurati stabilnu podlogu i pogodnu visinu
za opažanje.
10.6.2010
66
POSTAVLJANJE TEODOLITA
10.6.2010
67
POSTAVLJANJE TEODOLITA
• STATIV – sastoji se od tri noge i glave stativa,
na gornjem kraju noge su spojene s metalnom
glavom tako da se mogu zakretati, širiti, što
omoguduje postavljanje ravne ploče glave na
pogodnu visinu za teodolit, odnosno za visinu
opažača.
- Ploča glave ima u sredini kružni otvor kroz koji
prolazi centralni ili središnji vijak za pritezanje
teodolita na glavu stativa.
10.6.2010
68
HORIZONTIRANJE
I CENTRIRANJE TEODOLITA
• To su dvije međusobno povezane operacije i
najčešde je potrebno prethodno izvršenu
operaciju ponovno kontrolirati
• HORIZONTIRANJE TEODOLITA – je dovođenje
glavne osi teodolita u smjer vertikale pomodu
podnožnih vijaka.
- GLAVNA OS TEODOLITA – naziva se još i
VERTIKALNA OS
- Horizontiranje je vrlo važna operacija jer svako
odstupanje vertikalne osi od njezina ispravnog
položaja uzrokuje pogreške pri mjerenju kutova.
10.6.2010
69
CENTRIRANJE TEODOLITA
• CENTRIRANJE TEODOLITA – je postupak kojim
se vertikalna os postavlja tako da prolazi
označenim centrom tačke stajališta
instrumenta.
Za tu se svrhu upotrebljava visak, a za manje
ispravke teodolit se može pomicati po glavi
stativa.
VISAK – može biti: običan, kruti ili optički
10.6.2010
70
VIZIRANJE
• VIZIRANJE – se izvodi na vizurne tačke objekta
ili na tačke koje su označene ili signalizirane.
10.6.2010
71
OSI TEODOLITA
10.6.2010
72
GLAVNI UVJETI TEODOLITA
• Osnovni uvjeti koje teodolit mora zadovoljiti:
1. Os libele mora biti okomita na vertikalnu os,
odnosno vertikalna os mora biti vertikalna u
prostoru:
LL

VV →VV u prostoru vert.
2. Horizontalna os mora biti okomita na
vertikalnu os:
HH

VV
10.6.2010
73
GLAVNI UVJETI TEODOLITA
3. Kolimaciona os mora biti okomita na
horizontalnu os teodolita:
KK

HH
10.6.2010
74
ODREĐIVANJE VISINA
Mjerenje visinskih razlika
• VISINSKA RAZLIKA – vertikalna udaljenost između dvije tačke određena kao
razlika horizontalnih ravnina postavljenih na tim tačkama
• U geodetskim se mjerenjima za određivanje visinskih razlika primjenjuju
postupci:
* GEOMETRIJSKI NIVELMAN
* TRIGONOMETRIJSKI NIVELMAN
* HIDROSTATSKI NIVELMAN
* BAROMETRIJSKI NIVELMAN
• Oderđivanje visinskih razlika odnosno visina tačaka izvodi se neposredno
primjenom geometrijskog nivelmana
• NIVELIR – osnovni instrument za mjerenje visinskih razlika u geometrijskom
nivelmanu
• Za određivanje visinskih razlika u građevinarstvu se još koriste:
- letve (ravnjača i podravnjača)
- hidrostatski nivelman (gumeno crijevo ispunjeno vodom)
- barometrijsko mjerenje visina (aneroid)
10.6.2010
75
APSOLUTNE
I RELATIVNE VISINE
• APSOLUTNE VISINE TAČAKA – ili nadmorske visine jesu vertikalne
udaljenosti tačaka od nivo-plohe mora.
• Stabilizirane visinske tačke – REPERI – zemaljske nivelmanske mreže
imaju apsolutne kote (visine).
• Kod nas se apsolutne visine računaju od nulte nivo-plohe mora, koja
leži 3.3520 m ispod normalnog repera na molu Sartorio u Trstu.
• MAREOGRAF – uređaj za opažanje razine mora, te se na osnovu
dužeg opažanja određuje apsolutna visina normalne tačke –
NORMALNOG REPERA.
• RELATIVNE VISINE TAČAKA – jesu one koje se odnose na stanoviti
proizvoljno odabrani nivo ili neki uvjetni horizont. Relativne visine
ne omogudavaju da se rezultati radova raznih grupa i na različitim
mjestima međusobno spoje.
10.6.2010
76
APSOLUTNE
I RELATIVNE VISINE
• NIVO-PLOHA MORA – početna ploha od koje se uzimaju vertikalne
udaljenosti, odnosno od koje se određuju visine tačaka.
To je zamišljena ploha koja bi se dobila kad bi se srednji vodostaj mora
(bez obzira na plimu, oseku i valove) protegnuo ispod svih kontinenata.
10.6.2010
77
APSOLUTNE
I RELATIVNE VISINE
• U projektima se daju kote karakterističnih
horizonata u odnosu na stanoviti nulti
horizont. U odnosu na taj nulti horizont kote
se označuju sa plus iznad njega, a sa minus
ispod njega.
Kako se te projektirane kote prenose na
građevinu metodom geometrijskog nivelmana
na osnovu nivelmanskih repera, potrebno je te
uvjetne kote građevine preračunati u
apsolutne.
10.6.2010
78
GEOMETRIJSKI NIVELMAN
• GEOMETRIJSKI NIVELMAN – METODA POMODU KOJE SE VISINSKE RAZLIKE DVIJU
TAČAKA ODREĐUJU HORIZONTALNOM VIZUROM
• NIVELIR – osnovni instrument za mjerenje visinskih razlika u geometrijskom
nivelmanu
• Osnovni sastavni dijelovi:
- DONJI DIO – sastoji se od tronošca s podnožnim vijcima;
- podnožna ploča – preko nje priteže se nivelir centralnim vijkom na glavu stativa
- podnožni vijci – služe za horizontiranje nivelira, a leže na podnožnoj ploči
- GORNJI DIO – okrede se oko vertikalne osovine, a sastoji se od kudišta, durbina,
dozne libele i vijka za fini pomak u horizontalnom smislu.
DURBIN – se zajedno sa uređajima za horizontiranje geodetske vizurne linije, odnosno
geodetske vizurne osi, može okretati oko glavne ili vertikalne osi nivelira
- UREĐAJ ZA HORIZONTIRANJE ili KOMPENZATOR – ima funkciju automatskog
postavljanja geodetske vizurne osi u horizontalnu ravninu.
10.6.2010
79
NIVELIR
• Visinske razlike određujemo očitavanjem mjernih letava koje
se postavljaju vertikalno pomodu dozne libele na tačke kojima
mjerimo visinsku razliku
• Nivelir se postavlja na stative, obično u sredinu između tačaka
čija se visinska razlika određuje tzv. NIVELIRANJE IZ SREDINE ili
rjeđe na jednu od tačaka tzv. NIVELIRANJE S KRAJA.
10.6.2010
80
NIVELIR
10.6.2010
81
Δh = l
T
– l
R
H
T
= H
R
+ l
R
– l
T
10.6.2010
82
NIVELIRANJE IZ SREDINE
• NIVELIRANJE IZ SREDINE – nivelir je u sredini
između mjernih letava
• Visinske razlike računamo prema formulama:
Δh = l
T
– l
R
H
T
= H
R
+ l
R
– l
T
10.6.2010
83
NIVELIRI
• Nivelire dijelimo prema tačnosti na temelju
srednje pogreške visinske razlike po 1 km
dvostrukog niveliranja:
- niveliri najviše tačnosti 0,5 mm/km
- Visoke tačnosti 1 mm/km
- Više tačnosti 3 mm/km
- Srednje tačnosti 8mm/km
- obični ili jednostavni >8mm/km
10.6.2010
84
NIVELIRI
• Podjela nivelira prema namjeni:
- PRECIZNI NIVELIRI
- INŽENJERSKI NIVELIRI
- GRAĐEVINSKI NIVELIRI
• Tačnost nivelira ovisi o osjetljivosti libela i
kompenzatora, povedanju durbina i njihovoj
konstrukciji.
• Prema izvedbi uređaja za horizontiranje vizurne linije
nivelire dijelimo na:
- Niveliri s libelama
- Niveliri s kompenzatorima
10.6.2010
85
NIVELIRI
• MJERNE LETVE – osnovni pribor nivelira
10.6.2010
86
GLAVNE OSI NIVELIRA
- LL – os cijevne libele
- VV – vertikalna os
- KK – vizurna os (kolimaciona os)
- L

L

– os dozne libele
10.6.2010
87
UVJETI NIVELIRA
1. LL ║ KK – GLAVNI UVJET
2. LL

VV – VV u prostoru vertikalna
3. L

L

║ VV
10.6.2010
88
HIDROSTATSKI NIVELMAN
• Funkcija instrumenata za hidrostatsko
mjerenje visinskih razlika temelji se na zakonu
spojenih posuda u kojima mirna površina
tekudine formira razinsku plohu, a koja se za
manje razmake tačaka može aproksimirati
horizontalnom ravninom.
• HIDROSTATKE VAGE – instrumenti izrađeni na
principu hidrostatike
10.6.2010
89
TRIGONOMETRIJSKI
NIVELMAN
• TRIGONOMETRIJSKO MJERENJE VISINSKIH
RAZLIKA - određivanje visinskih razlika na
osnovu mjerenja vertikalnih kutova ili zenitnih
daljina i računanja primjenom
trigonometrijskih formula
• Instrument koji koristimo za mjerenje visinskih
razlika kod trigonometrijskog nivelmana je
TEODOLIT
10.6.2010
90
TRIGONOMETRIJSKI
NIVELMAN
10.6.2010
91
TRIGONOMETRIJSKI
NIVELMAN
- izmereno:
vertikalni kut
horizontalna duljina d ili kosa duljina d

Δh= d tgφ = d ctg z
Δh= d’ sinφ = d’ cos z
ΔH = Δh + i – s
i – visina instrumenta
l – visina signala
10.6.2010
92
TRIGONOMETRIJSKI
NIVELMAN
• Primjenjuje se:
- pri određivanju visinskih razlika i nadmorskih visina u brdovitim
predjelima, posebno kod teže pristupačnih tačaka. U tu svrhu se
razvijaju visinske mreže trigonometrijskog nivelmana koje
obuhvadaju trigonometrijske tačke poznate po koordinatama;
- za određivanje visinskih razlika poligonskih tačaka;
- pri prijelazu vodenih tokova i površina;
- pri različitim mjerenjima u inženjerskoj geodeziji;
- pri određivanju slijeganja objekata i terena, gdje je nepraktična ili
neprimjenjiva metoda geometrijskog nivelmana;
- za određivanje visine objekta;
- u tahimetriji za određivanje visina detaljnih tačaka.
10.6.2010
93
BAROMETRIJSKI
NIVELMAN
BAROMETRIJSKO MJERENJE VISINSKIH RAZLIKA
– zasnovano je na mjerenju tlaka zraka u
pojedinim tačkama uz uvođenje različitih
korekcija
BAROMETRI – instrumenti za mjerenje visinskih
razlika
- Manje tačno od geometrijskog i
trigonometrijskog mjerenja, ali ne traži
dogledanje tačaka.
10.6.2010
94
TAHIMETRI
• TAHIMETRI – instrumenti kojima se
neposredno mjere horizontalni, vertikalni
kutovi i dužine u svrhu određivanja novih
detaljnih tačaka u položajnom (položaj u
ravnini projekcije) i visinskom smislu
(nadmorska visina).
• Razlikujemo dvije osnovne vrste tahimetara:
- OPTIČKI TAHIMETRI
- ELEKTRONIČKI TAHIMETRI
10.6.2010
95
KOORDINATNI SISTEMI
KOORDINATE
• KOORDINATE – (od latinske riječi co-zajedno i
ordinatus-uređeni, definirani) su brojevi čijim se
zadavanjem definira položaj tačke na pravcu, u
ravnini, na plohi ili u prostoru.
• Prve koje su ušle u sistemsku upotrebu bile su
ASTRONOMSKE I GEOGRAFSKE KOORDINATE – širina i
duljina, koje određuju položaj tačke na nebeskoj sferi
ili na plohi Zemljine kugle.
10.6.2010
96
KOORDINATNI SISTEMI
U RAVNINI
• PRAVOKUTNE KOORDINATE – pravokutni sistem u
ravnini je pravolinijski sistem kooradinata.
• Međusobno okomiti pravci koji prolaze
ishodištem nazivaju se koordinatnim osima
koordinatnog sistema.
• Prva os naziva se apscisnom osi (ili osi x), a druga
ordinatnom osi (ili osi y)
• Proizvoljna tačka M određena je koordinatama x i
y, odnosno udaljenostima od koordinatnih osi.
Broj x naziva se apscisom, broj y ordinatom tačke
M, a piše se M(x,y)
10.6.2010
97
PRAVOKUTNI
KOORDINATNI SISTEM
10.6.2010
98
POLARNE KOORDINATE
• Položaj tačke može se opisati i s pomodu polarnih koordinata ρ i φ :
• Koordinata φ - je kut između pozitivnog smjera osi x i radijus
vektora do proizvoljne tačke M.
• Koordinata ρ - je udaljenost proizvoljne tačke M od ishodišta
koordinatnog sistema O.
• Polarne koordinate povezane su sa pravokutnim koordinatama x i y
formulama:
x= ρּcos φ, y = ρּsin φ
gdje je 0 ≤ ρ < ∞, 0 ≤ φ < 2π
POLARNI POLUMJER – udaljenost ρ tačke M od pola
POLARNI KUT – kut između pozitivnog smjera osi x i radijus vektora ρ
10.6.2010
99
POLARNI
KOORDINATNI SISTEM
10.6.2010
100
KOORDINATNI SISTEMI
NA KUGLI
• Često se za model Zemljine plohe uzima sfera ili kugla.
Jednadžba sfere sa središtem u ishodištu pravokutnoga
Kartezijevog sistema Oxyz i polumjerom R glasi:
x
2
+ y
2
+ z
2
= R
2
Takva sfera se zove ZEMLJINA SFERA.
• SJEVERNI POL – tačka koja ima koordinate (0,0,R)
• JUŽNI POL – tačka koja ima kooradinate (0,0,-R)
• EKVATOR – kružnica na sferi koja je jednako udaljena od
polova i dijeli sferu na dvije polusfere-polutke.
• OS ZEMLJINE SFERE – pravac koji prolazi polovima
• EKVATORSKA RAVNINA – ravnina u kojoj se nalazi ekvator
10.6.2010
101
• GEOGRAFSKA ŠIRINA φ – kut koji zatvara normala (ujedno i
radijus-vektor) neke tačke M na Zemljinoj sferi s
ekvatorskom ravninom
• PARALELA – kružnica koju čine sve tačke na Zemljinoj sferi
koje imaju istu geografsku širinu
• MERIDIJANI – polukružnice na Zemljinoj sferi koje spajaju
sjeverni i južni pol
• POČETNI ILI NULTI MERIDIJAN (Greenwich) – to je meridijan
koji leži u ravnini y=0
• GEOGRAFSKA DULJINA λ – je kut između meridijana koji
prolazi tačkom M i početnog meridijana
• Sve tačke koje leže na istom meridijanu imaju istu
geografsku duljinu
KOORDINATNI SISTEMI
NA KUGLI
10.6.2010
102
10.6.2010
103
KOORDINATNI SISTEMI
NA ELIPSOIDU
ROTACIJSKI ELIPSOID – veoma čest model Zemljine plohe
Jednadžba rotacijskog elipsoida:
x
2
/a
2
+ y
2
/a
2
+ z
2
/b
2
= 1
EKVATOR – kružnica na elipsoidu koja je jednako udaljena od polova
OS ROTACIJSKOG ELIPSOIDA – pravac koji prolazi polovima
EKVATORSKA RAVNINA – ravnina u kojoj se nalazi ekvator
GEOGRAFSKA ŠIRINA φ – kut koji zatvara normala (ali ne i radijus-vektor) proizvoljne
tačke M na elipsoidu s ekvatorskom ravninom
Sve tačke na rotacijskom elipsoidu koje imaju istu geografsku širinu leže na kružnici
koja se naziva PARALELA.
MERIDIJANI – poluelipse na elipsoidu koje spajaju sjeverni i južni pol
POČETNI ILI NULTI MERIDIJAN (Greenwich) – to je meridijan koji leži u ravnini y=0
GEOGRAFSKA DULJINA λ – to je kut koji leži između meridijana koji prolazi tačkom M i
početnog meridijana.
Sve tačke koje leže na istom meridijanu imaju istu geografsku duljinu.
10.6.2010
104
10.6.2010
105
ZEMLJINI ELIPSOIDI
• Pri rješavanju različitih zadataka u geodeziji, navigaciji i kartografiji
smatramo da je oblik Zemlje ROTACIJSKI ELIPSOID
• ZEMLJIN ELIPSOID – nastaje rotacijom elipse oko svoje krade osi za
koju pretpostavljamo da se podudara sa s osi Zemlje.
• Pri razmatranju osobina rotacijskog elipsoida dovoljno je poznavati
elemente meridijanske elipse čijom rotacijom nastaje Zemljin
elipsoid.
VELIKA POLUOS - meridijanske elipse označavamo sa a
MALA POLUOS – meridijanske elipse označavamo sa b
• Dimenzije elipsoida često se zadaju pomodu velike poluosi a i
spljoštenosti f koja se definira kao:
f=(a-b)/a
10.6.2010
106
ZEMLJINI ELIPSOIDI
BESSELOV ELIPSOID
• BESSELOV ELIPSOID
Friedrich Wilhelm Bessel (1748-1846) –
njemački astronom, matematičar i geodet.
Njegove dimenzije Zemljina elipsoida iz 1841.
godine prihvadene su u mnogim zemljama i
kod nas za službena geodetska i kartografska
računanja.
a = 6 377 397,15500 m
b = 6 356 078,96325 m
10.6.2010
107
ZEMLJINI ELIPSOIDI
OPDI ZEMLJIN ELIPSOID
• OPDI ZEMLJIN ELIPSOID – matematički model Zemlje, i elipsoid
kojim se najbolje prikazuje Zemlja kao planet.
Takav je elipsoid u prostoru APSOLUTNO ORIJENTIRAN:
- njegova ravnina ekvatora se podudara s ravninom ekvatora Zemlje,
- mala os se podudara sa srednjim položajem rotacijske osi Zemlje,
- REFERENTNI ELIPSOID – elipsoid na koji se svode geodetska
mjerenja
- Bududi da elipsoid daje idealizirani prikaz Zemljine plohe za
prostorno definiranje tačaka u odnosu na elipsoid često se koriste
geodetske koordinate:
GEODETSKA ŠIRINA φ,
GEODETSKA DULJINA λ i
VISINA h iznad ili ispod plohe elipsoida
10.6.2010
108
ZEMLJINI ELIPSOIDI
SVJETSKI GEODETSKI SISTEM WGS84
• World Geodetic System 1984 (WGS84) – koristi se kao
referentni koordinatni sistem, a razvijen je u SAD kao
zamjena za WGS72.
- Ishodište ovog koordinatnog sistema je u središtu mase
Zemlje,
- z os - usmjerena je prema srednjem položaju sjevernog
pola; Conventional Terrestrial Pole (CTP) za gibanje pola,
- x os – leži u ravnini ekvatora i prolazi srednjim Griničkim
meridijanom,
- y os- okomita je na osi x i z i usmjerena je na istok tj.
upotpunjuje na desno orijentirani ortogonalni sistem čvrsto
vezan sa Zemljom,
10.6.2010
109
10.6.2010
110
GEODETSKE PROJEKCIJE
• Jednoznačna određenost položaja, oblika i veličine pojedinog
prostornog objekta u ravnini i uzajamnih odnosa svih objekata
osigurava se načinom preslikavanja ili KARTOGRAFSKOM
PROJEKCIJOM.
• Zakrivljenu površinu zemlje (aproksimiranu elipsoidom ili kuglom)
nije mogude preslikati u ravninu bez deformacija pa je karta na
poznati određeni način deformiran prikaz.
• GEODETSKE PROJEKCIJE – projekcija za potrebe državne izmjere
koja de poslužiti za preračunavanje koordinata trigonometrijskih
tačaka u ravninu.
U toj de projekciji biti određene definitivne pravokutne koordinate
trigonometrijskih tačaka u ravnini.
Geodetska projekcija de poslužiti kao matematička osnova za sva
računanja u ravnini i za izradu karata i planova krupnijih mjerila.
10.6.2010
111
GAUSS-KRÜGEROVA
PROJEKCIJA
Koristi se u mnogim zemljama za potrebe državne izmjere.
Gauss-Krügerova projekcija je konformna, poprečna,
cilindrična projekcija elipsoida u ravninu.
Gauss-Krügerova projekcija određena je slijededim uvjetima:
1. Projekcija je konformna
2. Srednji meridijan preslikava se u pravoj veličini ili je
mjerilo uzduž njega konstantnož
3. Os x pravokutnog koordinatnog sistema poklapa se sa
slikom srednjeg meridijana područja koje se preslikava.
Ishodište se može postaviti u bilo kojoj tački, a obično se
uzima u presjecištu slike srednjeg meridijana i ekvatora.
10.6.2010
112
SISTEM
GAUSS-KRÜGEROVE PROJEKCIJE
- Primjenom reduciranih koordinata širina područja preslikavanja iznosi 127
km istočno i zapadno od srednjeg meridijana, što u stupanjskoj mjeri iznosi
1.5
˚
ili čitava širina jednog sistema 3
˚
.
- Kako projekcija ekvatora predstavlja os y, to se apscise x računaju od
ekvatora
- Da bismo izbjegli negativne ordinate svim se ordinatama dodaje 500 000
metara, odnosno os y ima koordinatu y=500 000 metara.
- Broj koordinatnog sistema u kojem se dotična tačka nalazi stavlja se ispred
iznosa ordinate.
Tako npr. tačka sa koordinatama
y = 5 550 635.17
x= 5 050 127.18
nalazi se u 5. koordinatnom sistemu i to 50 635.17 istočno od srednjeg
meridijana.
10.6.2010
113
10.6.2010
114
UTM PROJEKCIJA
• Univerzalna transverzalna Merkatorova projekcija (UTM) vrlo je slična
Gauss-Krügerovoj projekciji.
- UTM sistem je na prostoru Europe oslonjen na Hayfordov međunarodni
elipsoid,
- meridijanske zone su široke 6
°
,
- Umjesto središnjeg meridijana bez pogreške se preslikavaju dva paralelna
presjeka udaljena 180 km od središnjeg meridijana
- UTM sistem ima univerzalnu primjenu širom svijeta: standardno ga
primjenjuje NATO, a upotrebom GPS-prijamnika s mogudnošdu
transformacije koordinata svakom je korisniku mogud lagan prijelaz na
ravninske koordinate
10.6.2010
115
GEODETSKE MREŽE
• OSNOVNE GEODETSKE MREŽE - su temelj za izvođenje
svih ostalih geodetskih radova, bilo za praktične ili
znanstvene namjene.
• OSNOVNIM GEODETSKIM RADOVIMA – prikupljaju se
temeljni podaci o položaju i visini tačaka geodetskih
mreža kako bi bilo dovoljno tačaka označenih stabilnim
i trajnim oznakama s kojih de se obavljati detaljno
snimanje terena.
• MREŽA STALNIH GEODETSKIH TAČAKA – koju čine
osnovne i dopunske mreže je skup tačaka postavljenih
na površini Zemlje međusobno povezanih određenim
pravilima.
10.6.2010
116
GEODETSKE MREŽE
• PODJELA GEODETSKIH MREŽA S OBZIROM NA NJIHOVU
NAMJENU:
- POLOŽAJNE MREŽE
- VISINSKE MREŽE
- GRAVIMETRIJSKE MREŽE
• PODJELA GEODETSKIH MREŽA S OBZIROM NA OBLIK:
- TRIGONOMETRIJSKE MREŽE
- POLIGONSKE MREŽE
- LINIJSKE MREŽE
- NIVELMANSKE MREŽE
10.6.2010
117
DRŽAVNA MREŽA
GEODETSKIH TAČAKA
• DRŽAVNA GEODETSKA MREŽA – je mreža
geodetskih tačaka iste vrste u jedinstvenom
koordinatnom sistemu koje su ravnomjerno
raspoređene po teritoriju čitave države.
• Na planovima i kartama prikazuje se horizontalni i
visinski prikaz terena (objekti i reljef), tako da se
državna mreža stalnih geodetskih tačaka dijeli na:
- POLOŽAJNU TEMELJNU GEODETSKU MREŽU
(y,x,H)
- VISINSKU TEMELJNU GEODETSKU MREŽU
(H)
10.6.2010
118
DRŽAVNA MREŽA
GEODETSKIH TAČAKA
• Mreže stalnih geodetskih tačaka za horizontalni prikaz
terena:
OSNOVNE:
- astronomsko-geodetska i trigonometrijska mreža I reda
- trigonometrijska mreža II, III, i IV reda
- mreže vlakova precizne poligonometrije određene
istom tačnošdu kao i pojedini redovi trigonometrijskih
mreža
DOPUNSKE:
- mreža orijentacijskih tačaka
- mreža poligonskih tačaka
10.6.2010
119
DRŽAVNA MREŽA
GEODETSKIH TAČAKA
• Osnovne mreže stalnih geodetskih tačaka za
visinski prikaz terena:
- Mreža nivelmana visoke tačnosti
- Mreža preciznog nivelmana
- Mreža tehničkog nivelmana povedane tačnosti
- Mreža tehničkog nivelmana
- Mreža gradskog nivelmana
• Za visinski prikaz terena služe također podaci
mreže trigonometrijskog nivelmana.
10.6.2010
120
POLOŽAJNA TEMELJNA
GEODETSKA MREŽA
• Položajnu temeljnu geodetsku mrežu nazivamo još i
TRIGONOMETRIJSKOM MREŽOM, a ona je skup međusobno
umreženih i stabiliziranih tačaka na Zemljinoj površini s određenim
horizontalnim i visinskim položajem u jedinstvenom koordinatnom
sistemu.
• Služi kao oslonac za izmjeru zemljišta i izradu topografsko-
katastarskih planova i karata različitih mjerila, te kao koordinatni
sistem za inženjerske radove na terenu kao i za različite znanstvene
potrebe.
• Trigonometrijske se mreže uspostavljaju terestričkim i satelitskim
metodama odnosno pomodu klasične i satelitske triangulacije,
trilateracije i poligonometrije.
• Danas je globalni sistem za određivanje položaja GPS postao
dominantan jer i na kratkim udaljenostima daje tačnost jednaku
tačnosti sadašnjih klasičnih terestričkih metoda.
10.6.2010
121
POLOŽAJNA TEMELJNA
GEODETSKA MREŽA
• TRIGONOMETRIJSKU MREŽU dijelimo prema
udaljenosti između tačaka:
- Trigonometrijska mreža I. reda, više od 20 km
- Osnovna trigonometrijska mreža II. reda, 15-25 km
- Popunjavajuda trigonometzrijska mreža II. reda, 9-18
km
- Osnovna trigonometrijska mreža III. reda, 5-13 km
- Popunjavajuda trigonometrijska mreža III. reda, 3-7 km
- Trigonometrijska mreža IV. reda, 1-4 km
- Poligonska mreža, 100-200 m
10.6.2010
122
10.6.2010
123
VISINSKA TEMELJNA
GEODETSKA MREŽA
• Oređivanje visinske temeljne geodetske mreže zasniva se na
NIVELMANU.
• NIVELMAN – je postupak kojim se određuju visine tačaka na
Zemlji s obzirom na plohu mora (nulta ploha, referentna
ploha, nivo-ploha mora)
- Pomodu nivelmana izrađuje se visinska osnova za područje
države. Na tu se osnovu vezuju sve ostale visinske izmjere i
prikazuju visinski odnosi na kartama različitih mjerila.
- Nivelman je podloga za projektiranje i gradnju naselja i svih
građevina, pomodu njega se određuju slijeganja zemljišta i
građevina, a služi i pri znanstvenim istraživanjima.
10.6.2010
124
VISINSKA TEMELJNA
GEODETSKA MREŽA
10.6.2010
125
VISINSKA TEMELJNA
GEODETSKA MREŽA
• NIVO-PLOHA MORA – zamišljena je ploha srednje razine
mora produžene ispod kontinenata, a u geodeziji je još
nazivamo nivo-ploha geoida.
• SREDNJA RAZINA MORA – je nivo ploha koja se određuje na
temelju višegodišnjih mjerenja razine mora. To je nulta
razina od koje se određuju apsolutne visine.
• APSOLUTNA VISINA H – neke tačke na Zemljinoj površini
vertikalna je udaljenost te tačke od srednje razine mora.
• RELATIVNA VISINA Δh – neke tačke vertikalna je udaljenost
njezina horizonta od horizonta polazne tačke. To je visinska
razlika između dvije tačke na Zemljinoj površini.
10.6.2010
126
PODJELA
NIVELMANSKIH MREŽA
Prema svrsi nivelman može biti:
- GENERALNI
- DETALJNI
Prema metodama mjerenja:
- Geometrijski
- trigonometrijski
- barometrijski
- hidrostatički nivelman
Prema tačnosti koju treba postidi, generalni nivelman može biti:
- Nivelman visoke tačnosti
- Prcizni nivelman I. Reda
- Precizni nivelman II. Reda
- Tehnički nivelman povedane tačnosti
- Tehnički nivelman
10.6.2010
127
PODJELA
NIVELMANSKIH MREŽA
Detaljnim nivelmanom određuju se visine
karakterističnih tačaka na Zemljinoj površini i
određeni profili, pa se razlikuju:
- POVRŠINSKI NIVELMAN
- NIVELMAN PROFILA
• Detaljni nivelman priključuje se na tačke
generalnog nivelmana
10.6.2010
128
GEODETSKA IZMJERA ZEMLJIŠTA
• GEODETSKA IZMJERA ZEMLJIŠTA – podrazumijevamo
postupke snimanja, obrade i sistematiziranja mjernih i opisnih
podataka određenog sadržaja o zemljištu i objektima na
njemu radi izrade planova i karata.
• Tako izrađeni planovi i karte služe za potrebe prostornog
uređenja i korištenja zemljišta, vođenje evidencija o zemljištu
u katastru i zemljišnoj knjizi, za osnivanje i vođenje drugih
evidencija o prostoru, za projektiranje hidrotehničkih
objekata, prometnica i drugih komunalnih objekata, za
geološke, geofizičke i druge znanstvenoistraživačke radove, te
za druge agrarne i tehničke potrebe.
• Geodetska izmjera zemljišta je radi očuvanja jedinstvenosti i
kontinuiteta podataka izmjere definirana zakonskim propisima
i pravilnicima.
10.6.2010
129
METODE GEODETSKE IZMJERE
• Mjerni podaci za prikaz terena pri izmjeri zemljišta i
objekata na njemu određuju se metodama:
- ORTOGONALNA METODA
- POLARNA METODA
- FOTOGRAMETRIJSKA METODA
• Izbor metode detaljnog snimanja terena i određivanje
mjerila plana ili karte ovisi o gustodi detalja i tačnosti kojom
se žele prikazati detalji na planu ili karti, odnosno o
namjeni.
• Detaljem ili kartografskim elementima plana opdenito se
nazivaju svi objekti, vodotoci, komunikacije, međe
vlasništva i kultura, ukratko sve ono što se na terenu snima i
što na planu treba da bude kartirano.
10.6.2010
130
ORTOGONALNA METODA
SNIMANJA DETALJA
• Mjere se izravno koordinate pojedinih
detaljnih tačaka bilo u kojem relativnom
pravokutnom koordinatnom sistemu, u kojem
je početna tačka mjerenja A ishodište
koordinatnog sistema, a pravac AB os y.
• Koristi se u izgrađenim horizontalnim terenima
(gradovi i naselja u ravnici)
• Danas se malo koristi jer su je potisnuli
elektronički tahimetri pa i GPS-tehnologija.
10.6.2010
131
ORTOGONALNA METODA
SNIMANJA DETALJA
10.6.2010
132
POLARNA METODA
SNIMANJA DETALJA
• Ovom se metodom određuju relativne polarne
koordinate pojedinih detaljnih tačaka.
10.6.2010
133
POLARNA METODA
SNIMANJA DETALJA
α
n
- kut mjeren od smjera na poznatu tačku B do smjera
na detaljnu tačku N
d
n
- horizontalna udaljenost do detaljne tačke N
Δh
n
– visinska razlika između poznate tačke i detaljne
tačke N
• Polarna metoda se najčešde koristi za snimanje manjih
naseljenih mjesta, za snimanje brežuljkastih, brdovitih,
planinskih terena te za dopunski premjer.
• Metode polarnog snimanja detalja su:
tahimetrija, precizna tahimetrija i nivelotahimetrija
10.6.2010
134
POLARNA METODA
SNIMANJA DETALJA
• POSTUPAK MJERENJA:
Instrument se postavi iznad poznate geodetske tačke (npr.
Poligonske); izmjeri se visina instrumenta; instrument
se orijentira na dvije “poznate” geodetske tačke
(najmanje na jednu), očitaju se horizontalni i vertikalni
kutovi, te duljine; zatim se redom očitaju svi elementi
na detaljnim tačkama (horizontalni i vertikalni kutovi,
visinske razlike i duljine)
• Suvremenim elektroničkim tahimetrima i priborom svi
se podaci automatski registriraju, čime je olakšana
daljnja automatska obrada podataka i izrada karata i
planova.
10.6.2010
135
FOTOGRAMETRIJSKA
METODA
• FOTOGRAMETRIJA – je metoda mjerenja pomodu koje
se iz fotografskih snimaka izvodi oblik, veličina i položaj
snimljenog predmeta.
• FOTOGRAMETRIJSKA IZMJERA – je metoda izmjere u
kojoj se u osnovi upotrebljavaju snimci, bilo snimljeni iz
zraka, bilo sa Zemlje, a snimak je slika stvorena
djelovanjem svijetla na fotoosjetljivi sloj.
• S obzirom na način izmjere snimka fotogrametrija se
dijeli na:
- ANALOGNU FOTOGRAMETRIJU
- ANALITIČKU FOTOGRAMETRIJU
- DIGITALNU FOTOGRAMETRIJU
10.6.2010
136
FOTOGRAMETRIJSKA
METODA
• ANALOGNA FOTOGRAMETRIJA - koristi se
informacijama sadržanim na fotografijama, a
izmjera se provodi optičko-mehaničkim
uređajima
• ANALITIČKA FOTOGRAMETRIJA – koristi se
informacijama sadržanim na fotografijama, a
cijelokupna izmjera je podržana računalom.
• DIGITALNA FOTOGRAMETRIJA – koristi se
informacijama sadržanim na digitalnoj slici uz
izmjeru podržanu računalom.
10.6.2010
137
FOTOGRAMETRIJSKA
METODA
• IZMJERA POJEDINAČNIH SNIMAKA – jednim se
snimkom može rekonstruirati snimljeni objekat
ako je on ravan ili približno ravan (npr. približno
horizontalno zemljište), redresiranjem snimka
pomodu redresera
- REDRESIRANJE SNIMKA – prevođenje snimka u
perspektivu strogo vertikalnog snimka
- REDRESER – instrument koji služi za redresiranje
snimka,
- FOTOPLAN - plan u fotografskom obliku koji se
dobije na redreseru
10.6.2010
138
FOTOGRAMETRIJSKA
METODA
• IZMJERA PAROVA SNIMAKA - pri rekonstrukciji prostornog
trodimenzionalnog predmeta, npr. brdovitog zemljišta otpada
okolnost da se sve tačke rekonstruiranog predmeta nalaze u jednoj
ravnini. Da bi umjesto presječne ravnine došli do drugog
geometrijskog mjesta tačaka na kojem se nalazi neka mjerna tačka,
mora se takav teren ili objekt snimiti sa dva snimališta. Takvo se
snimanje naziva STEREOSKOPSKIM SNIMANJEM.
STEREOFOTOGRAMETRIJA – prostorno fotogrametrijsko određivanje
snimljenog područja
STEREOPAR – par snimaka eksponiranih iz različitih položaja na kojim je
na vedem ili manjem dijelu obuhvadeno isto područje
BAZA SNIMANJA b – razmak snimališta
STEREOPOLJE – zajednički pojas za jedan i drugi snimak
10.6.2010
139
FOTOGRAMETRIJSKA
METODA
• S obzirom na to da li se teren ili objekt snima sa zemlje ili iz zraka
razlikujemo: TERESTRIČU FOTOGRAMETRIJU I AEROFOTOGRAMETRIJU
• TERESTRIČKA FOTOGRAMETRIJA – primjenjuje se za manja područja
izmjere, kao što su kanjoni rijeka, strme padine, kamenolomi, klizišta,
nasipi...
Instrument kojim se izvode terestrička fotogrametrijska snimanja naziva se
FOTO-TEODOLIT, a sastoji se od fotografske kamere i teodolita.
Ako su dvije mjeren kamere u svrhu međusobne orijentacije čvrsto
povezane, takvu kombinaciju zovemo STEREOKAMEROM.
Snimanja se izvode u parovima s poznatom bazom koja se određuje
geodetskim mjerenjima neposredno nakon snimanja.
Obrada snimaka, odnosno mjerenja slikovnih koordinata izvodi se
instrumentima koje nazivamo STEREOKOMPARATORI ILI UNIVERZALNI
STEREOINSTRUMENTI
10.6.2010
140
FOTOGRAMETRIJSKA
METODA
• AEROFOTOGRAMETRIJA – primjenjuje se za veda
područja izmjere
AEROFOTOGRAMETRIJSKA METODA IZMJERE sastoji se
od:
- Izrada plana leta aviona
- Fotosignaliziranje
- Snimanje iz zraka
- Određivanje orijentacijskih tačaka
- Dešifriranje
- Kartiranje (restitucija)
- Izrada izdavačkih originala (za umnožavanje)
10.6.2010
141
GEODETSKI RADOVI
U FAZI PROJEKTIRANJA I GRAĐENJA
• Geodetski radovi koji se izvode u toku izrade projektne
dokumentacije, gradnje te korištenja objekata mogu se podijeliti
na:
- geodetske radove za izradu ili dopunu ved postojedih podloga pri
izradi idejnog ili glavnog projekta;
- postavljanje ili dopunu postojede geodetske mreže na području
bududeg gradilišta, potrebne za realizaciju projekta;
- određivanje potrebne tačnosti za prenošenje objekta na teren i
izradu projekta obilježavanja (iskolčenja) objekta;
- obilježavanje (iskolčenje) svih tačaka projektiranog objekta na
terenu prije početka gradnje i u toku gradnje;
- opažanje pomaka i deformacija nastalih u toku gradnje i kasnije u
toku korištenja objekta.
10.6.2010
142
PRINCIP ISKOLČENJA U
GRAĐEVINARSTVU
• ISKOLČENJE – PRIJENOS PROJEKTIRANIH GRAĐEVINA NA TEREN
• Iskolčenje se izvodi u horizontalnom i vertikalnom smislu te zbog toga
postoje dvije vrste geodetskih radova pri prijenosu projekta na teren:
- HORIZONTALNO ISKOLČENJE
- VERTIKALNO ISKOLČENJE
• Da bi se pristupilo iskolčenju objekta odnosno njegovom obilježavanju na
terenu, potrebno je odrediti ELEMENTE ISKOLČENJA pomodu kojih de se
obaviti obilježavanje u horizontalnoj i vertikalnoj ravnini tog objekta.
10.6.2010
143
• ELEMENTI ISKOLČENJA – određuju se na tri načina:
- GRAFIČKI – iz podataka s plana na kojem je projektiran objekt
- GRAFIČKO-ANALITIČKI – sastoji se od očitavanja stanovitih polaznih
elemenata na planu, na osnovu kojih se ostali potrebni elementi iskolčenja
analitički računaju na temelju podataka koje daje projekt.
- ANALITIČKI – proračunavaju se elementi iskolčenja na osnovu
numeričkih podataka geodetske osnove, te numeričkih podataka datih na
projektu
PRINCIP ISKOLČENJA
U GRAĐEVINARSTVU
10.6.2010
144
PRINCIP ISKOLČENJA
U GRAĐEVINARSTVU
• Da bi projekt iskolčenja objekta bio tehnički
potpun treba sadržavati:
- način iskolčenja svake pojedine tačke
- raspored faza mjerenja i određivanja osnovnih
i dopunskih elemenata u toku gradnje
- podatke u vezi s geodetskom osnovom s koje
de se obaviti iskolčenje objekta
- podatke o samoj geodetskoj osnovi
10.6.2010
145
PRINCIP ISKOLČENJA
U GRAĐEVINARSTVU
• Ovisno o zadanim elementima iskolčenja kao i
položaju postojede geodetske osnove prema
projektiranom objektu postoje metode iskolčenja:
- KOORDINATNA METODA:
ORTOGONALNA I POLARNA
- METODA PRESJEKA:
PRESJEK NAPRIJED, PRESJEK NATRAG, LUČNI
PRESJEK, DIREKTNIM PRESJEKOM ISKOLČENIH
PRAVACA I KOMBINACIJOM METODA
10.6.2010
146
PRINCIP ISKOLČENJA
U GRAĐEVINARSTVU
• Projektirana građevina na teren se prenosi u dvije etape:
- Najprije se iskolčavaju glavne osi građevine i to najčešde
polazedi od tačaka postojede geodetske osnove.
Preporučljivo je da to bude ista osnova koja je poslužila za
izmjeru terena pri izradi geodetske podloge za projektiranje
objekta.
- U drugoj etapi detaljnim iskolčenjem obilježavaju se sve
karakteristične tačke koje određuju projektiranu građevinu.
Detaljne tačke se redovito iskolčavaju od ved obilježenih
glavnih osi građevine.
Za drugu etapu iskolčenja traži se veda tačnost jer je
umjesto apsolutnog smještaja važnije sačuvati oblik i
dimenzije projektirane građevine.
10.6.2010
147
OSNOVNI
ELEMENTI ISKOLČENJA
• Metode iskolčenja tačke svode se na prijenos
osnovnih elemenata:
- HORIZONTALNOG UGLA
- DUŽINE
- VISINE
10.6.2010
148
ISKOLČENJE
HORIZONTALNOG UGLA
• Razlikuje se od mjerenja horizontalnog ugla jer se od dvije
poznate tačke A i B prema zadanom uglu α treba obilježiti
smjer drugog kraka (tačka C)
10.6.2010
149
ISKOLČENJE DUŽINE
• Postupak iskolčenja dužine se razlikuje od postupka mjerenja dužine jer je
potrebno odmjeriti zadanu horizontalnu udaljenost u označenom smjeru,
od jedne obilježene tačke da bi se obilježio drugi kraj dužine.
• Iskolčenje se može izvršiti: VRPCOM ILI TOTALNOM MJERNOM STANICOM
10.6.2010
150
VERTIKALNO ISKOLČENJE
PRIJENOS VISINE
• Vertikalno iskolčenje projektirane građevine izvodi se nakon
horizontalnog iskolčenja.
• Visina tačke zadane projektom može se prenositi:
geometrijskim, trigonometrijskim ili hidrostatskim
nivelmanom.
• Pri prijenosu visine poznate su: kota H
R
repera s kojeg se
prenosi visina i kota H
P
na koju treba postaviti projektiranu
tačku.
• Dakle treba prenijeti visinsku razliku: h= H
P
– H
R
• Niveliranjem između repera i privremeno stabilizirane
tačke izmjerit de se visinska razlika h

te prema tome razlika
Δh=h-h

pokazuje u kojem smjeru i za koliko je potrebno
pomaknuti po vertikali privremeno stabiliziranu tačku.
10.6.2010
151
VERTIKALNO ISKOLČENJE
PRIJENOS VISINE
10.6.2010
152
VERTIKALNO ISKOLČENJE
PRIJENOS VISINE
• Visinski položaj projektirane tačke može se
iskolčiti i pomodu horizonta instrumenta:
kota vizurne ravnine instrumenta:
H
v
= H
R
+ a
Da bi se odredila projektirana kota H
P
očitanje na
letvi postavljenoj na projektiranu tačku treba biti:
l = H
V
– H
P
letva se podiže ili spušta dok se ne postigne traženo
očitanje. Dno letve odgovara projektiranoj visini
H
P
10.6.2010
153
POSTUPCI ISKOLČENJA
U GRAĐEVINARSTVU
• Položaj tačke na terenu prikazuje se kooradinatama y, x
(položaj) i H (visina)
• Te se informacije određuju za svaku tačku projekta u izgradnji,
a posao geodetskog stručnjaka je da odredi položaj svake
tačke na terenu kako bi se moglo započeti sa izgradnjom.
• Geodetske oznake za obilježavanje iskolčenja u
građevinarstvu:
- betonski i plastični stupidi ili drveni kolčidi;
- nanosne skele za iskolčenje uglova ili visinu objekta;
- kolčidi i stupidi za osiguranje;
- osnovne osi koje se postavljaju uz objekt radi iskolčenja i
kontrole gradnje;
10.6.2010
154
POSTUPCI ISKOLČENJA
U GRAĐEVINARSTVU
- nagibne šablone za označavanje ruba i nagiba
iskopa, odnosno nasipa;
- kontrolne tačke visinske i položajne (reperi) na
podovima katova višekatnih objekata;
- osnovne linije za kontrolu gradnje prometnica
10.6.2010
155
NANOSNA SKELA
ZA ISKOLČENJE
• Iskolčenje i kontrola gradnje jednostavnih
konstrukcija može se izvesti postavljanjem
nanosnih skela na uglovima objekta, uzduž kanala
ili iznad prokopa za postavljanje cijevi u ovisnosti
od vrste posla.
• Nanosne skele su čvrsti okviri između kojih se
može razvudi zidarska vrpca za poravnanje s
temeljima, zidanje ciglom i postavljanje cijevi.
• Glavna im je svrha omoguditi radnicima mjerenje
od neke osnove bez potrebe za stalnim
geodetskim mjerenjima.
10.6.2010
156
NANOSNA SKELA
ZA ISKOLČENJE
10.6.2010
157
GEODETSKI RADOVI
U POJEDINIM GRANAMA GRAĐEVINARSTVA
• PROMETNI OBJEKTI – ceste, željezničke pruge, mostovi, tuneli,
dalekovodi, kao i HIDROTEHNIČKI OBJEKTI – kanali, hidrocentrale,
vodovodi i kanalizacije grade se na zemlji i značajno mijenjaju izgled
reljefa odnosno terena.
Stoga su nužni geodetski radovi, pa pri projektiranju i izgradnji tih
objekata važnu ulogu ima geodetska struka.
Bududi da se u tim radovima građevinski stručnjaka ponekad
pojavljuje kao izvođač, projektant, investitor ili nadzorni organ,
potrebno je znati koja se vrsta geodetskih radova, u kojoj fazi i u
kojem opsegu treba izvesti kako bi se što bolje i ekonomičnije
realizirao odgovarajudi građevinski projekt.
• Građevinarstvo je samo jedna od tehničkih disciplina, podijeljena je
na više grana pa se u svakoj od njih pojavljuje odgovarajuda vrsta
potrebnih geodetskih radova.
10.6.2010
158
GEODETSKI RADOVI
U POJEDINIM GRANAMA GRAĐEVINARSTVA
• Geodetski radovi u građevinarstvu mogli bi se podijeliti na:
- geodetski radovi pri projektiranju i gradnji saobradajnica;
- geodetski radovi pri projektiranju i gradnji tunela;
- geodetski radovi pri projektiranju i gradnji mostova;
- geodetski radovi u hidrotehnici:
 pri projektiranju i gradnji brana na hidrocentralama,
 pri regulaciji rijeka,
 pri melioraciji zemljišta,
 kod vodovoda i kanalizacija;
- geodetski radovi pri projektiranju i gradnji dalekovoda;
- geodetski radovi pri projektiranju i gradnji zgrada.
10.6.2010
159
SAOBRADAJNICE
• PROJEKTIRANJE SAOBRADAJNICA – odvija se u tri etape, a
to su:
- IDEJNI PROJEKT
- GLAVNI PROJEKT
- IZVEDBENI PROJEKT (izvedbeni nacrti)
• U tom smislu odvijaju se u tri etape i istražni radovi koji se
odnose na geodetsko-topografske radove:
a) Prethodna istraživanja, ispitivanja i studije (ZA IDEJNI
PROJEKT);
b) Detaljna istraživanja i premjeravanja (ZA GLAVNI
POROJEKT);
c) Iskolčenja i dopunska mjerenja.
10.6.2010
160
SAOBRADAJNICE
• Geodetski radovi potrebni od ideje do eksploatacije nekog saobradajnog
objekta tipa ceste, željeznice i slično, su slijededi:
1. priprema, prikupljanje i dopuna topografskih podloga sitnijeg mjerila i
raznih drugih mjerenja potrebnih u fazi istraživačkih radova;
2. prikupljanje svih potrebnih podataka o terenu i topografskih podloga za
izradu idejnog projekta u mjerilima od 1:20 000 do 1:5000;
3. geodetski radovi iskolčenja trase, snimanje uzdužnih i poprečnih profila,
izrada situacionog plana u krupnijem mjerilu (obično 1:1000), kao i
posebnih situacija na mjestima gdje trasu presijecaju razni vodeni tokovi,
kanali i drugi objekti. Osim tih radova u ovoj fazi se izvodi i terensko
prikupljanje ostalih potrebnih podataka u vezi s projektom;
4. Geodetski radovi na iskolčenju građevinskih profila – u procesu grubih
zemljanih radova i precizno iskolčenje elemenata trase u položajnom
smislu i nivelete u vertikalnom smislu;
5. Izmjera (snimanje) novonastalog stanja (objekt i okoliš) – TEHNIČKI
PRIJEM OBJEKTA
10.6.2010
161
SAOBRADAJNICE
10.6.2010
162
GEODETSKI RADOVI
PRI PROJEKTIRANJU I TRASIRANJU
SAOBRADAJNICA
• PROJEKTIRANA OS SAOBRADAJNICE (ceste, željezničke pruge) je linija koja
spaja središnje tačke kolovoza.
• TRASA – projektriana os saobradajnice nanesena na planu ili iskolčena na
terenu.
• TRASA SAOBRADAJNICE je određena u prostoru, te položajno i visinski
definirana svojim elementima.
• U POLOŽAJNOM SMISLU – trasa je definirana linijom koja se sastoji od
pravaca i krivina.
- Pravci su tangente na krivinama, a njihova produljenja se sijeku u tačkama
koje nazivamo SJECIŠTIMA TANGENATA.
-Između pravaca, odnosno tangenti postavljaju se zaobljenja u obliku
KRUŽNIH LUKOVA i PRIJELAZNIH KRIVINA.
Osnovni dio zaobljenja jest KRUŽNI LUK određenog RADIJUSA.
Da bi vožnja bila sigurnija, pri prijelazu iz pravolinijskog kretanja (R=∞) u
kružno, sa radijusom kruga R, umedu se prijelazne krivine u obliku
KLOTOIDE, KUBNE PARABOLE i LEMNISKATE.
10.6.2010
163
TRASA SAOBRADAJNICE
10.6.2010
164
GEODETSKI RADOVI
PRI PROJEKTIRANJU I TRASIRANJU
SAOBRADAJNICA
• U VISINSKOM SMISLU – osovina trase određena
je u UZDUŽNOM PROFILU tzv. NIVELETOM.
• NIVELETA –se sastoji od linija različitog nagiba,
koje se sijeku u LOMOVIMA NIVELETE.
Radi sigurnosti vožnje umedu se na prijelazima iz
jednog nagiba u drugi vertikalne krivulje u obliku
kružnog luka ili parabole.
Lomne tačke nivelete moraju se postaviti tako da
omoguduju postavljanje vertikalnih krivina.
10.6.2010
165
GEODETSKI RADOVI
PRI PROJEKTIRANJU I TRASIRANJU
SAOBRADAJNICA
• Elementi trase u položajnom smislu, kao i u uzdužnom
profilu trase moraju udovoljiti potrebama sigurnosti vožnje
i ekonomičnosti izgradnje.
U tom smislu su propisani tehnički uvjeti kojih se pri
projektiranju treba pridržavati, a to su: minimalni radijusi
zakrivljenosti i maksimalni nagibi, s obzirom na kategoriju
saobradajnice.
Uglavnom se preporučuje da su radijusi zakrivljenosti gdje
je to mogude što vedi.
• Minimalni radijusi zakrivljenosti za razne kategorije cesta:
Cesta-reda I II III IV V
Najmanji radijus (m) 600 400 250 125 60
10.6.2010
166
GEODETSKI RADOVI
PRI PROJEKTIRANJU I TRASIRANJU
SAOBRADAJNICA
10.6.2010
167
• Pri projektiranju trase saobradajnice treba
nastojati da se linija trase provede najkradim
putem između zadanih tačaka.
Pri tome se vodi računa da se ne pređu
maksimalno dopušteni nagibi.
• TRASIRANJE – je polaganje trase na karti ili
neposredno na terenu, uzimajudi u obzir sve
tehničke uvjete kojima pri tom treba udovoljiti.
• Najpovoljniji je onaj položaj trase gdje imamo
najmanje troškove građenja, održavanja i
eksploatacije.
TRASIRANJE
SAOBRADAJNICA
10.6.2010
168
TRASIRANJE
SAOBRADAJNICA
• Trasa se nanosi na plan ili kartu (s visinskom
predstavom terena) određenog mjerila tako
da se pronađe “NULTA LINIJA TRASE”.
• NULTA LINIJA TRASE – je linija koja bi najbolje
zadovoljila dopušteni nagib i
d
za određenu
kategoriju saobradajnice.
Ona se ucrtava na planu ili karti tako da se za
zadani nagib nivelete izračuna “KORAK NULTE
LINIJE” .
10.6.2010
169
TRASIRANJE
SAOBRADAJNICA
• KORAK NULTE LINIJE – računa se na osnovu
izraza:
%
100
´
d
i
h
d
· A
=
linije nulte korak d
trase nagib dopušteni i
slojnice cija ekvidistan
´
d
÷
÷
÷ Ah
10.6.2010
170
TRASIRANJE
SAOBRADAJNICA
S otvorom šestara prema izračunatom koraku na
slojnom planu ucrtava se izlomljena linija od
početne do završne tačke.
Tako konstruirana linija predstavlja trasu na
mjestima gdje bi zemljani radovi bili minimalni.
Međutim, takva bi trasa bila, posebno u
brdovitom terenu, prilično izlomljena, pa se zato
zamijenjuje dužom trasom, koja de imati
izjednačene količine iskopa i nasipa.
10.6.2010
171
10.6.2010
172
ELEMENTI
KRUŽNE KRIVINE
• KRUŽNI LUK – određen je svojim radijusom i dvijema
tangentama, odnosno radijusom i jednim od uglova, vršnim
ili centralnim.
Ostale veličine mogu se izračunati iz geometrijskih odnosa
za kružnu krivinu.
KARAKTERISTIČNE TAČKE KRUŽNOG LUKA:
- početak kružnog luka PK
- kraj kružnog luka KK
- sredina kružnog luka SK (sredina krivine)
- centar kružnice O
- tjeme B = SK
10.6.2010
173
ELEMENTI
KRUŽNE KRIVINE
• OSTALE VELIČINE:
A-ST – dužina tangente T
a
C-ST – dužina tangente T
b
B – dužina BISEKTRISE
BISEKTRISA – udaljenost sjecišta tangenata od tjemena luka
AE = apscisa x
EB= ordinata y
FB = visina luka v
10.6.2010
174
10.6.2010
175
ELEMENTI
KRUŽNE KRIVINE
Ako se u tački B postavi tangenta na kružnicu, ona de sjedi
postojede tangente u tačkama G i H, a iz prethodne slike je
vidljivo da postoji odnos:
AG = GB = BH = HC; FB = BE = y= v
• Radijus kružne krivine redovno je određen projektom.
Ukoliko se sjecište tangenata iskolčava na terenu prema
projektu na planu, vršni ugao β može se izračunati, a inače
se on nakon iskolčenja tangencijalnog poligona mjeri.
• Potrebno je napomenuti pravilo iz planimetrije koje glasi:
OBODNI UGAO – je polovina središnjeg ugla koji pripada
istom luku; ugao koji zatvara tetiva i tangenta istog luka
polovina je središnjeg ugla dotičnog luka.
10.6.2010
176
ELEMENTI
KRUŽNE KRIVINE
• α – je centralni, a β – vršni ugao
• Tangenta je okomita na radijus u dodirnoj tački i za to vrijedi odnos:
α + β = 180
°
Dužina tangente:
Dužina polovine tetive:
ovo je istodobno i apscisa tjemena luka B, tj.
Dužina bisektrise:
Karakteristične veličine na tangentama:
Dužina kružnog luka:
2
tan
o
R T T
b a
= =
2
sin
o
R t =
t AE x = =
) 1
2
(sec ÷ =
o
R b

180
ot
R L =
)
2
cos 1 (
4
tan
o
o
÷ = =
= =
R v y
R GB AG
10.6.2010
177
METODE ISKOLČENJA
KRUŽNE KRIVINE
• Pri iskolčenju kružne krivine, razlikujemo:
- ISKOLČENJE GLAVNIH TAČAKA KRUŽNOG LUKA
- ISKOLČENJE DETALJNIH TAČAKA KRUŽNOG LUKA
Metode za iskolčenje glavnih tačaka kružnog luka ovise o pristupačnosti
sjecišta tangenata.
Iskolčenje detaljnih tačaka kružne krivine ovisi o terenskim uvjetima,
zahtijevanoj tačnosti i veličini krivine i može se obaviti na više načina.
Najčešde se u praksi koriste ove metode:
- ORTOGONALNA
- POLARNA
- POLIGONSKA METODA
Približne metode iskolčenja detaljnih tačaka kružnog luka:
- METODA UZASTOPNO JEDNAKIH TETIVA
- METODA ČETVRTINA
- METODA UMETANJA TAČAKA
10.6.2010
178
METODE ISKOLČENJA
KRUŽNE KRIVINE
• ORTOGONALNA METODA ISKOLČENJA KRUŽNE KRIVINE –
primjenjivala se ranije za iskolčenja kružne krivine na ravnom i preglednom terenu
i u gradovima. Danas se rijetko koristi.
Prema terenskim prilikama odabrat de se linija iskolčenja – tangenta ili tetiva.
Elementi iskolčenja su: apscisa x i ordinata y.
Apscise se odabiraju, tj. uzimaju se okrugle vrijednosti od 5 do 10 m.
Ordinate se mogu izračunati po formuli:
Odnosno po približnoj formuli koja se najčešde koristi:
R
x
y
2
2
~
2 2
x R R y ÷ ÷ =
10.6.2010
179
METODE ISKOLČENJA
KRUŽNE KRIVINE
• POLARNA METODA ISKOLČENJA –
danas se često koristi u praksi zbog razvoja geodetskih instrumenata
(totalne stanice).
Koristedi zakon da jednaki lukovi imaju jednake tetive, na osnovu
odabranih dužina tetiva mogu se računati odgovarajudi središnji uglovi po
formuli:
R
t
R t
2
sin odnosno sin 2 = = o o
10.6.2010
180
METODE ISKOLČENJA
KRUŽNE KRIVINE
• Uzimajudi za t=10m, ili neku drugu veličinu, računa se ugao δ.
• POSTUPAK ISKOLČENJA POLARNOM METODOM JE SLIJEDEDI:
Instrument se postavi u tačku A=PK, za zadani radijus R i dužinu tetive npr.
10m izračuna se veličina ugla δ.
Početno čitanje u instrumentu orijentira se u pravcu sjecišta tangenti.
Dotičnom čitanju doda se ugao δ. U tom pravcu na udaljenosti od t=10m,
bit de prva tačka na luku.
Dodavajudi ugao δ i odmjeravajudi od svake nove iskolčene tačke dužinu
tetive t=10m, iskolčit de se sukcesivno sve tačke po obodu kružnog luka.
10.6.2010
181
METODE ISKOLČENJA
KRUŽNE KRIVINE
• POLIGONSKA METODA – koristimo je kad se
pri iskolčenju zahtijeva veda tačnost ili kad je
riječ o dugačkim kružnim lukovima i teškim
terenskim uvjetima za mjerenje.
Ova metoda se također koristi za iskolčenje
krivina koje prelaze preko prepreka, na
mostovima i tunelima.
10.6.2010
182
ELEMENTI PRIJELAZNE
KRIVINE
• Zbog sve vedih brzina cestovnih i željezničkih vozila, a radi
vede sigurnosti vožnje, između pravaca i kružnog luka
umedu se PRIJELAZNE KRIVINE.
• PRIJELAZNA KRIVINA – je takva krivulja kod koje se radijus
zakrivljenosti od tačke koja dira pravac smanjuje sve do
tačke u kojoj preuzima radijus kružne krivine.
• Za prijelazne krivine koriste se krivulje: KLOTOIDA, KUBNA
PARABOLA I LEMNISKATA.
• Po duljini prijelaznice kontinuirano se mijenja i nagib
poprečnog profila, a kad je polumjer mali, kolovoz se ceste
proširuje.
Saobradajnice, posebno one sa duljim prijelaznicama,
djeluju usklađenije, što ima estetski i psihološki efekt.
10.6.2010
183
ELEMENTI PRIJELAZNE
KRIVINE
10.6.2010
184
ELEMENTI PRIJELAZNE
KRIVINE
• KLOTOIDA – krivulja koja najbolje udovoljava uvjetima i zahtijevima siguranosti vožnje, te
pruža velike mogudnosti njenog korištenja za racionalno vođenje trase i izvedbu
saobradajnice.
• Za umetanje prijelazne krivine između pravca i kružnog luka, moramo kružni luk odmaknuti
od tangente za pomak ΔR.
• ELEMENTI KLOTOIDE:
Tangenta:
Bisektrisa:
Apscisa tjemena kružnog luka:
Ordinata tjemena kružnog luka:
Ukupna duljina krivine:
R R R S A + ÷ A + = ) 1
2
)(sec (
o
2
tan ) (
o
· A + + = R R d T
2
sin
_____
o
· + = R d AE
R R ED A + ÷ · = )
2
cos 1 (
_____
o

+
÷ ·
· = L
R
D

180
)
2
(
2
1
t
o
t

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful