120300_Πινακες(1)

Κεφάλαιο 1 – Πίνακες

1 από 33

Κεφάλαιο 1
ΠΙΝΑΚΕΣ

Στο κεφάλαιο αυτό θα ασχοληθούµε µε την έννοια του πίνακα, θα ορίσουµε τις
πράξεις ανάµεσα σε πίνακες και θα µελετήσουµε τις ιδιότητες τους.

1.1 Γενικές έννοιες
Με το σύµβολο F δηλώνεται είτε το σύνολο R των Πραγµατικών Αριθµών, είτε το
σύνολο C των Μιγαδικών Αριθµών.

Ορισµός 1.1
Ένας πίνακας A µε στοιχεία από το F είναι µια (ορθογώνια) διάταξη των mn
αριθµών aij , στοιχείων του συνόλου F σε σχήµα ορθογώνιο παραλληλόγραµµο της
µορφής

⎛ a11

a
A = ⎜ 21
⎜ ...
⎜⎜ a
⎝ m1

a12
a22
...
an 2

... a1n ⎞

... a2 n ⎟
.
... ... ⎟

... amn ⎟⎠

Οι αριθµοί aij ονοµάζονται στοιχεία του πίνακα και είναι τοποθετηµένοι σε m
γραµµές και σε n στήλες, γι΄αυτό σε αυτούς έχουν σηµειωθεί δύο δείκτες i και j οι
οποίοι δείχνουν τη θέση που κατέχει το κάθε στοιχείο στον πίνακα. Ο πρώτος
δείκτης i ονοµάζεται δείκτης γραµµής, ο δε δεύτερος j λέγεται δείκτης στήλης, η
γραφή αυτή δηλώνει ότι το aij βρίσκεται συγχρόνως στην i − γραµµή και στην
j − στήλη. Λέµε ότι ο τύπος ή το µέγεθος του παραπάνω πίνακα είναι m × n ή ότι ο
πίνακας είναι ένας m × n πίνακας.
Ο πίνακας A στα επόµενα θα συµβολίζεται ( aij ),

i = 1,..., m, j = 1,..., n . Πιο απλά

θα χρησιµοποιείται ο συµβολισµός A = ( aij ) , όταν είναι σαφές ποια είναι τα m, n .

Κεφάλαιο 1 – Πίνακες

2 από 33

Στο εξής µε M m×n ( F ) θα συµβολίζουµε το σύνολο όλων των m × n πινάκων µε
στοιχεία από το F .
⎛4⎞
Για παράδειγµα, ο πίνακας ( 3 −2 −5) είναι ένας 1× 3 πίνακας, ο ⎜ ⎟ είναι 2 × 1 ,
⎝ −1 ⎠
⎛ −1 5 ⎞


⎛ 2 + i 3⎞
2 ⎟ είναι 3 × 2 .
ο⎜
⎟ είναι 2 × 2 και ο ⎜ 1
⎝ −4 0 ⎠


⎝ 3 −4 ⎠
∆ύο ή περισσότεροι πίνακες µε τον ίδιο αριθµό γραµµών και στηλών

χαρακτηρίζονται ως πίνακες του ίδιου τύπου. Αν διαγράψουµε κάποιες γραµµές ή
στήλες ή γραµµές και στήλες από τον πίνακα A , ο πίνακας που αποµένει ονοµάζεται
υποπίνακας του A .

Αρκετές φορές στις εφαρµογές εµφανίζονται προβλήµατα που η λύση τους
στηρίζεται σε πίνακες αρκετά µεγάλου µεγέθους και η µελέτη τους διευκολύνεται αν
οι πίνακες αυτοί διαµερισθούν σε µικρότερα τµήµατα. Έτσι ένας πίνακας

A ∈ M m×n ( F ) ονοµάζεται σύνθετος πίνακας αν τα στοιχεία του είναι πίνακες
µικρότερου µεγέθους από αυτό του A , η δε διαµέριση γίνεται κατά τέτοιον τρόπο
ώστε, τα στοιχεία-υποπίνακες που βρίσκονται στην ίδια γραµµή, έχουν όλα τον ίδιο
αριθµό γραµµών και τα στοιχεία-υποπίνακες που βρίσκονται στην ίδια στήλη έχουν
όλα τον ίδιο αριθµό στηλών. Τον σύνθετο πίνακα θα τον συµβολίζουµε A = ( Aij ) ,
όπου Aij είναι το στοιχείο-υποπίνακας που προκύπτει από τη διαµέριση του αρχικού
πίνακα A . Σηµειώνουµε δε ότι η διαµέριση του αρχικού πίνακα γίνεται µε τη χάραξη
κατακόρυφων και οριζόντιων γραµµών ανάµεσα στις γραµµές και στις στήλες του
αρχικού πίνακα.

⎛A
Για παράδειγµα, ⎜ 11
⎝ A21

A12
A22

⎛ ⎛1
⎜⎜
⎜⎜0
A13 ⎞ ⎜ ⎜⎝ 0
⎟=⎜
A23 ⎠ ⎜
⎜ 1
⎜(

3⎞

1⎟
6 ⎟⎠

⎛ −1 ⎞
⎜ ⎟
⎜ −2 ⎟
⎜ 2i ⎟
⎝ ⎠

−1)

( 5)

⎛ 3 −1 1 ⎞ ⎞

⎟⎟
⎜0 2 i ⎟⎟
⎜ 1 −2 5 ⎟ ⎟


⎟ , όπου είναι

( −2 4 3) ⎟⎟

Κεφάλαιο 1 – Πίνακες

3 από 33

⎛1 3 ⎞
⎛ −1 ⎞
⎛ 3 −1 1 ⎞


⎜ ⎟


A11 = ⎜ 0 1 ⎟ , A12 = ⎜ −2 ⎟ , A13 = ⎜ 0 2 i ⎟ , A21 = (1 −1) , A22 = ( 5) και
⎜0 6⎟
⎜ 2i ⎟
⎜1 −2 5 ⎟


⎝ ⎠

A23 = ( −2 4 3) .
Στη συνέχεια αναφέρουµε διάφορα είδη πινάκων που θα µας χρειαστούν.
Ορισµός 1.2 (ειδικές κατηγορίες πινάκων)
Š Ένας 1× n πίνακας λέγεται πίνακας-γραµµή ή διάνυσµα, ένας m×1 πίνακας

λέγεται πίνακας-στήλη. Οι πίνακες αυτοί θα σηµειώνονται µε έντονα µικρά
γράµµατα, για παράδειγµα, ένας 1× 3 πίνακας-γραµµή είναι a = (1 −2 3) .
Š Ένας m × n πίνακας λέγεται µηδενικός αν όλα τα στοιχεία του είναι ίσα µε

µηδέν και συµβολίζεται µε O m×n ή απλά O . Για τον µηδενικό πίνακα γραµµή ή
στήλη θα χρησιµοποιείται ο συµβολισµός 0 .
Š Ένας m × n πίνακας λέγεται τετραγωνικός αν m = n , δηλαδή είναι ο πίνακας

που έχει ίσο αριθµό γραµµών και στηλών.
Το σύνολο M n×n ( F ) των τετραγωνικών n × n πινάκων µε στοιχεία από το F
συµβολίζεται πιο απλά M n ( F ) .
Š Τα διαγώνια στοιχεία ενός m × n πίνακα ( aij ) είναι τα στοιχεία a11 , a22 ,..., akk ,

όπου k = min{m, n}. Λέµε ότι αυτά βρίσκονται πάνω στην κύρια διαγώνιο του
πίνακα.
Š Ένας τετραγωνικός πίνακας A = ( aij ) λέγεται διαγώνιος αν για κάθε i ≠ j

ισχύει aij = 0. Τους πίνακες θα τους συµβολίζουµε A = diag ( a11 , a22 , …, ann ) .
∆ηλαδή ένας τετραγωνικός πίνακας είναι διαγώνιος αν κάθε στοιχείο που δεν
⎛ −3 0 0 ⎞


βρίσκεται στη διαγώνιο είναι ίσο µε 0. Για παράδειγµα, ο πίνακας ⎜ 0 2 0 ⎟
⎜ 0 0 4⎟


⎛ −3 0 1 ⎞


είναι διαγώνιος ενώ ο πίνακας ⎜ 0 2 0 ⎟ δεν είναι.
⎜ 0 0 4⎟


Ειδικότερα, ο διαγώνιος πίνακας που έχει όλα τα διαγώνια στοιχεία ίσα µε τη

αν A = ⎜ 2 + i ⎜ 3 ⎝ 3⎞ ⎛1 2 + i 3⎞ ⎟ −8 ⎟ . Για παράδειγµα. άνω τριγωνικοί είναι οι πίνακες ⎜ ⎟. ∆ηλαδή ένας τετραγωνικός πίνακας λέγεται άνω τριγωνικός αν τα στοιχεία που βρίσκονται κάτω από την κύρια διαγώνιο είναι ίσα µε µηδέν. τότε At = ⎜ ⎟. ⎜ 3 ⎝ −2 3 ⎠ ⎜ −1 + i ⎜ ⎝ 3 −1 + i ⎞ ⎟ 0 2i ⎟ είναι συµµετρικοί. ονοµάζεται ίχνος του A . Š Το άθροισµα των στοιχείων της κυρίας διαγωνίου του πίνακα A . j ισχύει aij = a ji . n}. Š Ένας τετραγωνικός πίνακας A = ( aij ) λέγεται άνω τριγωνικός αν για κάθε i > j έχουµε aij = 0 . ⎛ 1 ⎜ Για παράδειγµα. Για παράδειγµα.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 4 από 33 µονάδα ονοµάζεται µοναδιαίος και συµβολίζεται I n = diag (1.1) . ∆ηλαδή ένας τετραγωνικός πίνακας λέγεται κάτω τριγωνικός αν τα στοιχεία που βρίσκονται πάνω από τη διαγώνιο είναι όλα ίσα µε 0. ⎜ −1 3 0 ⎟ . ⎟ 2i 3 ⎟ ⎠ Παρατηρούµε ότι στο συµµετρικό πίνακα τα στοιχεία που βρίσκονται σε . 3 8 4 − ⎝ ⎠ 4 ⎟⎠ Š Ένας τετραγωνικός πίνακας ( aij ) λέγεται συµµετρικός αν για κάθε i. ⎝ −1 3 ⎠ ⎜ ⎟ ⎝ 2 6 5+i⎠ Š Έστω A = ( aij ) ένας m × n πίνακας. ⎛ i −1 4 ⎞ ⎛1 + 2i −4 ⎞ ⎜ ⎟ 2 ⎟. µε k = min{m. οι πίνακες ⎜ ⎟.1. ⎜0 3 3⎠ ⎜ ⎝ 0 ⎟ ⎝0 0 5+i⎠ Š Ένας τετραγωνικός πίνακας A = ( aij ) λέγεται κάτω τριγωνικός αν για κάθε i < j έχουµε aij = 0 . ένας πίνακας A είναι συµµετρικός αν και µόνο αν ισχύει A = At . είναι δηλαδή ίχν A = trA = a11 + a22 + + akk . Ο n × m πίνακας (a ) ji ονοµάζεται ανάστροφος του A και συµβολίζεται µε At . συµβολίζεται ίχν A ή trA . κάτω ⎛ i 0 0 ⎞ ⎛1 + 2i 0 ⎞ ⎜ ⎟ τριγωνικοί είναι οι πίνακες ⎜ ⎟ . Ισοδύναµα.… . ⎛ 1 ⎛ 1 −2 ⎞ ⎜ Για παράδειγµα.

⎛ 0 3 −1 ⎞ ⎟ ⎛ 0 −2 ⎞ ⎜ είναι αντισυµµετρικοί. Παρατηρείστε Για παράδειγµα. επειδή αν θεωρήσουµε ότι είναι της µορφής a jj = x j + iy j . Š Έστω A = ( aij ) ένας m × n πίνακας. τα δε διαγώνια στοιχεία είναι ίσα µε το µηδέν. αν A = ⎜ ⎟ . τότε ο συζυγής είναι ⎝2−i 3 5−i⎠ ⎛ 1 2+i⎞ 7 −2i ⎞ ⎛ 1 ⎜ ⎟ * t 3 ⎟. ο πίνακας ⎜ 2 + i −1 ⎜ 4i 2 7 ⎟⎠ ⎝ ότι σε έναν Ερµιτιανό πίνακα στοιχεία που βρίσκονται σε συµµετρικές θέσεις ως προς τη διαγώνιο είναι συζυγή. j ισχύει aij = − a ji Ισοδύναµα. 2 − i −4i ⎞ ⎛ 4 ⎜ ⎟ 2 ⎟ είναι Ερµιτιανός. µε x j . 7 2i ⎞ ⎛ 1 Για παράδειγµα. Š Ένας τετραγωνικός πίνακας ( aij ) λέγεται αντισυµµετρικός αν για κάθε i. 3 0 2 i Για παράδειγµα. τα δε στοιχεία της διαγωνίου είναι πραγµατικοί αριθµοί. οι πίνακες ⎜ ⎜ ⎟ ⎟ ⎟ ⎝2 0 ⎠ ⎜ 1 −2 − i 0 ⎟ ⎜ ⎝ ⎠ Βλέπουµε ότι σε έναν αντισυµµετρικό πίνακα στοιχεία που βρίσκονται σε συµµετρικές θέσεις ως προς τη διαγώνιο είναι αντίθετα. Ισοδύναµα. Ο m × n πίνακας (a ) ij ονοµάζεται συζυγής του A και συµβολίζεται µε A .Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 5 από 33 συµµετρικές θέσεις ως προς τη διαγώνιο είναι ίσα. − + . ένας πίνακας A είναι Ερµιτιανός αν και µόνο αν A = A* . ένας πίνακας A είναι αντισυµµετρικός αν και µόνο αν A = − At . A=⎜ ⎟ και ο αναστροφοσυζυγής είναι A = A = ⎜ 7 ⎝2+i 3 5+i⎠ ⎜ −2i 5 + i ⎟ ⎝ ⎠ Š Ένας τετραγωνικός πίνακας ( aij ) λέγεται Ερµιτιανός (Hermitian) αν για κάθε i. y j ∈ R ισχύει . j ισχύει aij = a ji . Š Ο n × m πίνακας ( a ji ) ονοµάζεται αναστροφοσυζυγής του πίνακα A = ( aij ) και συµβολίζεται A* = At . και αυτό γιατί η σχέση aij = − a ji για τα διαγώνια στοιχεία γράφεται aii = − aii ⇒ aii = 0 .

y j ∈ R . ένας πίνακας A είναι αντιερµιτιανός αν και µόνο αν A = − A* . οπότε ⎜ ⎟ ⎜⎜ ⎟⎟ ⎝ rm ⎠ ο πίνακας θα γράφεται A = ( c1 c2 … cn ) . 2. … . j ισχύει aij = − a ji Ισοδύναµα. καθεµία από τις επόµενες διαδικασίες ονοµάζεται στοιχειώδης µετασχηµατισµός γραµµών του πίνακα A . αντίθετα η δυνατότητα «απλοποίησής» τους διατηρώντας ουσιώδεις ιδιότητές τους αναλλοίωτες οδηγεί στη σύντοµη λύση του προβλήµατος. 2. i = 1. Στο εξής θα συµβολίζουµε µε ri . Συχνά η «απλοποίηση» είναι στενά συνδεδεµένη µε τους στοιχειώδεις µετασχηµατισµούς των γραµµών ή των στηλών του δεδοµένου πίνακα. πρέπει a jj = − a jj ⇒ x j + iy j = − x j + iy j ⇒ x j = 0 ⇒ a jj = iy j . ο οποίος σχετίζεται µε . Είναι φανερό ότι αν αναφερόµαστε σε τετραγωνικό πραγµατικό πίνακα. Για παράδειγµα. Αρκετές φορές οι πίνακες που προκύπτουν από τις εφαρµογές είναι αρκετά πολύπλοκοι. τις στήλες του A . ο πίνακας 2 − i −4i ⎞ ⎛ 3i ⎜ ⎟ i 5 ⎟ ⎜ −2 − i ⎜ −5 −6i ⎠⎟ ⎝ −4i είναι αντιερµιτιανός. και θα σηµειώνουµε µε c j . οι έννοιες του συµµετρικού και του αντισυµµετρικού είναι ταυτόσηµες µε αυτές του Ερµιτιανού και αντιερµιτιανού πίνακα αντίστοιχα. n . δεδοµένο που καθιστά τη λύση του προβλήµατος χρονοβόρα και κοπιαστική. Š Ένας τετραγωνικός πίνακας ( aij ) λέγεται αντιερµιτιανός αν για κάθε i. τις γραµµές του m × n πίνακα A . µε x j . j = 1. εδώ ⎛ r1 ⎞ ⎜ ⎟ r δηλαδή A = ⎜ 2 ⎟ .3 (στοιχειώδεις µετασχηµατισµοί-πίνακες) Έστω A ∈ M m×n (F) . A ∈ M n ( R ) . m . αφού αν a jj = x j + iy j . Παρατηρείστε ότι σε έναν αντιερµιτιανό πίνακα τα διαγώνια στοιχεία είναι καθαρά φανταστικοί αριθµοί. … . Ορισµός 1.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 6 από 33 a jj = a jj ⇒ x j + iy j = x j − iy j ⇒ y j = 0 ⇒ a jj = x j ∈ R .

k . 1 ⎜ O ⎟ ← j − γραµµή ⎜ αν 1 ⎟⎠ ⎝ πολλαπλασιάσουµε την j -γραµµή επί k ≠ 0 και την προσθέσουµε στην i -γραµµή.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 7 από 33 i) τον πολλαπλασιασµό όλων των στοιχείων µιας γραµµής του A επί k ∈ F µε k ≠ 0 . ή ΙΙΙ ως εξής: ⎛1 ⎞ ⎜ ⎟ O ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ 1 ⎜ ⎟ EI ( i . αν πολλαπλασιάσουµε την i -γραµµή επί k ≠ 0. ΙΙ. ⎛1 ⎞ ⎜ ⎟ O ⎟ είναι ο ⎜ ⎜ ⎟ 1 πίνακας που ⎜ ⎟ EII ( i. αυτή η διαδικασία θα σηµειώνεται ri → ri + krj µε i ≠ j και k ∈ F . j ) = ⎜ ← i − γραµµή k 1 ⎟ προκύπτει ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ από τον I n . Ένας πίνακας E ∈ M n ( F) λέγεται στοιχειώδης πίνακας αν µπορεί να προκύψει από τον µοναδιαίο I n . Η εναλλαγή θα συµβολίζεται ri ↔ rj . Και µάλιστα ανάλογα µε τον τύπο του µετασχηµατισµού που εφαρµόσαµε αποκτούµε στοιχειώδη πίνακα τύπου Ι. ο µετασχηµατισµός θα σηµειώνεται ri → kri µε k ∈ F και k ≠ 0 . ⎜ ⎟ 1 ⎜ ⎟ ⎜ O ⎟ ⎜ 1 ⎟⎠ ⎝ είναι ο πίνακας που προκύπτει από τον I n . ii) την πρόσθεση των στοιχείων µιας γραµµής στα πολλαπλάσια των αντίστοιχων στοιχείων κάποιας άλλης γραµµής. εφαρµόζοντας σε αυτόν στοιχειώδεις µετασχηµατισµούς γραµµών. Ανάλογοι στοιχειώδεις µετασχηµατισµοί στηλών µπορούν να πραγµατοποιηθούν µεταξύ των στηλών του πίνακα A = ( c1 c2 … cn ) . . k ) = ⎜ k ⎟ ← i − γραµµή .και τέλος µε iii) την εναλλαγή δυο γραµµών.

.. Ορισµός 1.3 (ισότητα πινάκων) Ας θεωρήσουµε δυο m × n πίνακες A = ( aij ) . m και j = 1. B είναι ίσοι και θα γράφουµε A = B αν ισχύει aij = bij για κάθε i = 1.4 (άθροισµα) Έστω A = ( aij ) . από την ισότητα των πινάκων − x ⎞ ⎛1 z −x ⎛1 2 ⎞ ⎜ ⎟=⎜ ⎟ ⎝ y x+ z 6 ⎠ ⎝x+ z w x+ y + z⎠ x+ z = y ⎫ y = w= x+2 ⎫ y=w=3 ⎪ ⇒ x+ z = w ⎬ ⇒ ⎬ . A + B . των πινάκων A και B ορίζεται να είναι ο πίνακας A + B = ( γ ij ) ∈ M m×n ( F ) . x + x + 2 + 2 = 6⎭ x =1 x + y + z = 6 ⎪⎭ 1. ο οποίος είναι του ίδιου τύπου µε ... ⎟ ⎟ 0 ⎟ ← j − γραµµή 1 ⎟⎠ αυτός προκύπτει από την εναλλαγή της j -γραµµής µε την i -γραµµή του µονοδιάστατου πίνακα I n .2 Πράξεις πινάκων Οι πράξεις των πινάκων αναφέρονται στο άθροισµα. Το άθροισµα. δηλαδή ίσοι είναι δύο πίνακες του ιδίου τύπου των οποίων τα στοιχεία που βρίσκονται στην ίδια θέση είναι ίσα. Ορισµός 1.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 8 από 33 ⎛1 ⎜ ⎜ ⎜ 1 ⎜ EIII ( i. την διαφορά πινάκων.. έχουµε τις εξισώσεις z = 2 ... B = (bij ) ∈ M m×n ( F ) . j ) = ⎜ 0 ⎜ ⎜ 1 ⎜ O ⎜ ⎝ ⎞ ⎟ O ⎟ ⎟ ⎟ 1 ⎟ ← i − γραµµή . Θα λέµε ότι οι πίνακες A. B = ( bij ) µε στοιχεία από το F . n . Για παράδειγµα. στο γινόµενο αριθµού επί πίνακα και στο γινόµενο πινάκων..

Για τη διαφορά δύο πινάκων γράφουµε A − B και εννοούµε A + (−1) B . 8 5⎞ ⎛6 Για παράδειγµα. Κατά συνέπεια προκύπτουν υποπίνακες του ίδιου τύπου µε αποτέλεσµα το άθροισµα σύνθετων πινάκων να ανάγεται στο άθροισµα των αντίστοιχων υποπινάκων ⎛A τους. ⎛ −4 3 x ⎞ ⎛ 5 2 7⎞ Για παράδειγµα. 4 ⎠ ⎝ −1 3 4 ⎠ ⎝ 1 y 0 ⎠ ⎝ −1 + 1 3 + y 4 + 0 ⎠ ⎝ 0 3 + y Ορισµός 1. B ∈ M m×n ( F ) το άθροισµα ορίζεται µόνο όταν η διαµέριση έχει γίνει µε τον ίδιο ακριβώς τρόπο ανάµεσα στις γραµµές και στήλες των πινάκων. δηλαδή ο πίνακας είναι kA = ( kaij ). επειδή η B22 ⎠ . Επίσης για τους σύνθετους πίνακες A = ⎜ 11 ⎝ A21 A12 ⎞ ⎛ B11 ⎟. B =⎜ A22 ⎠ ⎝ B21 B12 ⎞ ⎟ . αν A = ⎜ ⎟ . Το γινόµενο kA του k µε τον A είναι πίνακας ίδιου τύπου µε τον αρχικό πίνακα A . έχει ως στοιχεία το άθροισµα των αντίστοιχων στοιχείων των A και B . όταν k = −1 ο πίνακας ( −1) A συµβολίζεται − A και ονοµάζεται αντίθετος του A . ⎝ 2 ⋅ ( −1) 2 ⋅ ( 3 + i ) 2 ⋅ 4 ⎠ ⎝ −2 6 + 2i 8 ⎠ Ιδιαίτερα.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 9 από 33 τους αρχικούς. τότε ⎟ και B = ⎜ ⎝ 1 y 0⎠ ⎝ −1 3 4 ⎠ 5 7 + x⎞ ⎛ 5 2 7 ⎞ ⎛ −4 3 x ⎞ ⎛ 5 + (−4) 2 + 3 7 + x ⎞ ⎛ 1 A+ B = ⎜ ⎟+⎜ ⎟=⎜ ⎟=⎜ ⎟. Σύµφωνα µε τον ορισµό η πρόσθεση πινάκων ορίζεται µόνο όταν οι πίνακες είναι του ιδίου τύπου. αν k = 2 και A = ⎜ ⎟ . ⎝ 1 −7 ⎠ ⎝ −4 1 ⎠ ⎝1 − (−4) −7 − 1⎠ ⎝ 5 −8 ⎠ Για τους σύνθετους πίνακες A.5 (γινόµενο πίνακα µε αριθµό) Έστω A = (aij ) ∈ M m×n ( F ) και k ∈ F . τα στοιχεία του προκύπτουν από τα αντίστοιχα του A µε πολλαπλασιασµό τους επί k . δηλαδή A + B = ( γ ij ) = ( aij + bij ) . Για παράδειγµα ⎛ −4 5 ⎞ ⎛ 3 6 ⎞ ⎛ −4 − 3 5 − 6 ⎞ ⎛ −7 −1 ⎞ ⎜ ⎟−⎜ ⎟=⎜ ⎟=⎜ ⎟. τότε ⎝ −1 3 + i 4 ⎠ 2⋅8 2 ⋅ 5 ⎞ ⎛ 12 16 10 ⎞ ⎛ 2⋅6 2⋅ A = ⎜ ⎟=⎜ ⎟.

Από τον ορισµό των δύο πράξεων που ορίσαµε πριν προκύπτουν οι ιδιότητες. j = 1. Bij . ⎟= A22 + B22 ⎠ ⎜ … … … … ⎟ ⎜⎜ ⎟ −2 2 ⎟⎠ ⎝ −1 2 ⎞ ⎛ −1 ⎜ ⎟ Bˆ12 ⎞ ⎜ 3 6 ⎟ . 2 δεν είναι του ίδιου τύπου µε τους αντίστοιχους υποπίνακες του πίνακα A . k2 ∈ F . i) ( A + B ) + Γ = A + ( B + Γ ) v) k1 ( A + B) = k1 A + k1 B ii) A + Om×n = A vi) ( k1 + k2 ) A = k1 A + k2 A iii) A − A = Om×n vii) (k1k2 ) A = k1 (k2 A) iv) A + B = B + A viii) 1A = A και 0 A = Om×n . για κάθε i. Έτσι. . Πρόταση 1. επειδή οι ⎟= Bˆ 22 ⎟⎠ ⎜… … … ⎟ ⎟ ⎜⎜ −5 0 ⎟⎠ ⎝ υποπίνακες Bˆij .Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 10 από 33 διαµέριση είναι ίδια. µπορεί να ορισθεί η πρόσθεση ή η αφαίρεσή τους. το άθροισµα A + B δεν ορίζεται. Γ ∈ M m×n ( F ) και k1 . αν θεωρήσουµε τους πίνακες ⎛A A = ⎜ 11 ⎝ A21 1 0⎞ ⎛2 ⎜ ⎟ A12 ⎞ ⎜ −1 −3 2 ⎟ ⎛B και B = ⎜ 11 ⎟=⎜ A22 ⎠ … … … … ⎟ ⎝ B21 ⎜⎜ ⎟⎟ −5 2 ⎠ ⎝4 2 −1⎞ ⎛ −1 ⎜ ⎟ B12 ⎞ ⎜ 3 6 1⎟ . Τότε ισχύουν τα εξής. εφόσον και οι υποπίνακες Aij . ⎟= B22 ⎠ ⎜ … … … … ⎟ ⎜⎜ ⎟ 3 0 ⎟⎠ ⎝ −5 τότε ορίζεται το άθροισµά τους ως ⎛ A +B A + B = ⎜ 11 11 ⎝ A21 + B21 ⎛ Bˆ ενώ αν B = ⎜ 11 ⎜ Bˆ ⎝ 21 3 −1⎞ ⎛1 ⎜ ⎟ A12 + B12 ⎞ ⎜ 2 3 3⎟ . ως A ± B = ( Aij ± Bij ) . 2 είναι του ίδιου τύπου.1 (ιδιότητες πρόσθεσης-βαθµωτού πολ/σµού) Έστω A. για κάθε i. j = 1. B.

∗ t iii) Έστω A. Απόδειξη Προφανώς οι σχέσεις των ανάστροφων πινάκων είναι ειδικές περιπτώσεις των αναστροφοσυζυγών. ij ij ii) Aν A = ( aij ) . Τότε ( kA ) = kAt και ( kA ) = kA∗ . ∗ ∗ iv) Πράγµατι. Τότε ( A + B ) = At + B t και ( A + B ) = A∗ + B ∗ . έχουµε ( kA ) = ( kaij ) = ( k a ji ) = k ( a ji ) = k A∗ . ο πίνακας A + At είναι συµµετρικός ενώ ο A − At είναι αντισυµµετρικός. B ∈ M m×n ( F ) και k ∈ F . t iii) Για k ∈ F . Πρόταση 1. από την i) και ii) έχουµε (A+ A ) t t ( ) = At + At t = At + A = A + At . Έστω A = ( aij ) ∈ M m×n ( F ) . B = ( bij ) ∈ M m×n ( F ) .Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 11 από 33 Άµεση συνέπεια των ορισµών του ανάστροφου και του αναστροφοσυζυγούς πίνακα καθώς και των πράξεων της πρόσθεσης και του πολλαπλασιασµού πίνακα επί αριθµό είναι οι παρακάτω ιδιότητες. B ∈ M m×n ( F ) . από τον ορισµό της πρόσθεσης των πινάκων έχουµε A + B = ( γ ij ) = ( aij + bij ) . ∗ t iv) Για κάθε τετραγωνικό πίνακα A ∈ M n ( F ) . οπότε ( A + B) ∗ = ( A + B ) = ( γ ji ) = ( a ji + b ji ) = A∗ + B ∗ . i) Από τον ορισµό του ανάστροφου πίνακα έχουµε At = ( aij ) = ( a ji ) και από τον t αναστροφοσυζυγή προκύπτει A∗ = ( aij ) = ( a ji ) . ∗ t ii) Έστω A. οπότε ∗ ( A ) = (a ) ∗ ∗ ∗ ji = (( a )) = ( a ) = A .2 (ανάστροφοι. v) Κάθε πίνακας A ∈ M n ( F ) γράφεται ως άθροισµα ενός συµµετρικού και ενός αντισυµµετρικού πίνακα. οπότε οι αποδείξεις τους είναι όµοιες αρκεί να παραλειφθεί η συζυγία των αριθµών. αναστροφοσυζυγείς πίνακες) i) Για κάθε πίνακα A ∈ M m×n ( F ) έχουµε A = ( At ) και A = ( A∗ ) .

άρα έχει τον ίδιο αριθµό στηλών µε τον αριθµό γραµµών του B που είναι τύπου 3 × 3 . + ai m bm j .. το δε γινόµενο AB είναι .. l × m m× n l×n Σχηµατικά. ⎟ = ⎜ .. φανερό πως ο πίνακας γράφεται A ) ŠŠŠ Ορισµός 1. ⎟⎜ .. ⎞ ⎟ .... όπου στη θέση (i. ⎠⎜ ⎝ .. bmj ⎞ ⎟ ⎛ ... ai1b1 j + ai 2b2 j + . ⎟ ........ ⎟⎠ g⎞ ⎟ h ⎟ . ik k j Παρατηρείστε ότι το γινόµενο ορίζεται µόνο όταν ο αριθµός των στηλών του πίνακα A είναι ίσος µε τον αριθµό των γραµµών του B και για τις διαστάσεις του πίνακα AB έχουµε A B = AB ... ⎟ ⎜ . aim ⎟⎜ ... τότε το γινόµενο AB k ⎟⎠ ορίζεται γιατί ο πίνακας A είναι 2 × 3 ... το στοιχείο του γινοµένου AB στη θέση (i. d e f . Τότε το γινόµενο. AB . 2 2 ) ( το = At − At v) ( µε ( ) t t t ( ) = At − A = − A − At ... ⎠ . των πινάκων A και B .. ⎟ .. b1 j b2 j .j) προκύπτει από την i − γραµµή του πίνακα A και την j − στήλη του B όπως φαίνεται στο επόµενο σχήµα ⎛ ⎜ ⎜ ai1 ⎜ ⎝ ⎛ ⎞⎜ ⎟⎜ ai 2 . + aimbmj ⎛a ⎛ 3 2 −1⎞ ⎜ Για παράδειγµα... είναι ο πίνακας AB = ( γ ij ) ∈ M l×n ( F ) µε στοιχεία από το F . αν A = ⎜ ⎟. B = ⎜b ⎝ −4 5 6 ⎠ ⎜c ⎝ .j) υπάρχει το στοιχείο m ∑a k =1 b = ai1b1 j + ai 2b2 j + .. ⎟ ⎜⎜ ⎟ ⎝ .6 (γινόµενο πινάκων) Έστω A = ( aij ) ∈ M l ×m ( F ) και B = ( bst ) ∈ M m×n ( F ) .Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 12 από 33 και (A− A ) iv) είναι Σύµφωνα A= 1 1 A + At + A − At ...

6 προκύπτουν οι ιδιότητες. Για να συµβαίνει αυτό πρέπει ο τρόπος διαµέρισης των γραµµών του B να είναι ο ίδιος µε τον τρόπο διαµέρισης των στηλών του A .5 και 1. οι σύνθετοι πίνακες ⎛K A = ⎜ 2×2 ⎝ M 3×2 Λ2×3 ⎞ ⎟. όπου ο τρόπος πολλαπλασιασµού των πινάκων διατηρείται και επιπλέον θα πρέπει να επιτρέπεται και η πραγµατοποίηση του πολλαπλασιασµού των στοιχείων-υποπινάκων. B = ⎜ b ⎟ . έχουµε τα γινόµενα ⎜c⎟ ⎝ ⎠ ⎛a⎞ ⎛a⎞ ⎛ a 2a 3a ⎞ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ AB = (1 2 3) ⎜ b ⎟ = a + 2b + 3c και BA = ⎜ b ⎟ (1 2 3) = ⎜ b 2b 3b ⎟ . Για παράδειγµα. ⎠ Εφαρµόζοντας τους ορισµούς 1. −4 g + 5h + 6k ⎠ Παρατηρείστε ότι το γινόµενο BA δεν ορίζεται. Γι΄ αυτό πρέπει να προσέχουµε τον τρόπο διαµέρισης των σύνθετων πινάκων A. .4. ⎜c⎟ ⎜c⎟ ⎜ c 2c 3c ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ Έχει ενδιαφέρον να αναφερθούµε στον πολλαπλασιασµό σύνθετων πινάκων. 1.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες ⎛a ⎛ 3 2 −1⎞ ⎜ AB = ⎜ ⎟⎜b ⎝ −4 5 6 ⎠ ⎜ c ⎝ 13 από 33 d e f g⎞ 3d + 2e − 1 f ⎟ ⎛ 3a + 2b − 1c h⎟ =⎜ −4a + 5b + 6c −4d + 5e + 6 f k ⎟⎠ ⎝ 3g + 2h − 1k ⎞ ⎟. B . ⎛a⎞ ⎜ ⎟ Επίσης για τους πίνακες-διανύσµατα A = (1 2 3) . N3×3 ⎠ Ρ 2×4 ⎞ ⎛Π B = ⎜ 2×1 ⎟ ⎝ Σ 3×1 Τ 3×4 ⎠ δίνουν γινόµενο ⎛ K Π + ΛΣ AB = ⎜ ⎝ M Π + NΣ K Ρ + ΛΤ M Ρ + NΤ ⎞ ⎟. ώστε να ορίζεται το γινόµενο AB .

Γ = ( γ sv ) ∈ M m×n ( F ) αρκεί να αποδείξουµε ότι οι πίνακες στα δύο µέλη της ισότητας έχουν τα ίδια στοιχεία στις ίδιες θέσεις. Τότε A( B + Γ ) = AB + AΓ . ω =1 ⎝ t =1 ⎠ ⎠ Ακολουθώντας την ίδια διαδικασία υπολογίζουµε το A ( BΓ ) . Τότε k ( AB ) = ( kA) B = A( kB ). (δεξιά επιµεριστική ιδιότητα) iv) Έστω k ∈ F. A ∈ M l×m ( F ) . Απόδειξη i) Έστω οι πίνακες A = ( aij ) ∈ M k ×l ( F ) . q ) -στοιχείο του (*) pt tω BΓ είναι το m b ωγ ω ∑ ω =1 t q ( p. q ) -στοιχείο του πίνακα = ctq άρα το ( p. Είναι γνωστό ότι ⎛ l ⎞ l ⎛ m ⎞ a b γ ∑ ⎜ ∑ ( pt tω ) ωq ⎟ = ∑ ⎜ ∑ ( a pt btω ) γ ω q ⎟ . q ) -στοιχείο του πίνακα ( AB ) Γ . vi) Έστω A ∈ M l×m ( F ) .3 ( ιδιότητες του γινοµένου πινάκων ) i) Έστω A ∈ M k ×l ( F ) . Το ( t . ( p. B = ( b js ) ∈ M l×m ( F ) . v) Έστω A ∈ M m×n ( F ) . Τότε I m A = AI n = A . B. Τότε ( AB )Γ = A( BΓ ). B ∈ M m×n ( F ) . B ∈ M l×m ( F ) . q ) -στοιχείο του A ( BΓ ) είναι l ⎛ m ⎞ l ⎛ m ⎞ l ⎛ m ⎞ = = a c a b γ a b γ ∑ ∑ ∑ pt tq pt ⎜ ∑ tω ω q ⎟ ⎜ ∑ pt ( tω ω q ) ⎟ = ∑ ⎜ ∑ ( a pt btω ) γ ω q ⎟ . Ol×m A = Ol×n και AO n×l = Om×l .Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 14 από 33 Πρόταση 1. B ∈ M l×m ( F ) . ω =1 ⎝ t =1 ⎠ t =1 ⎝ ω =1 ⎠ m . (αριστερά επιµεριστική ιδιότητα) iii) Έστω A. q ) -στοιχείο του pt tω είναι m m ⎛ l a′ ω γ ω = ∑ ⎜ ∑ a ∑ ω ω =1 p q =1 ⎝ t =1 m ⎞ ⎛ l ⎞ b ⎟γ ωq = ∑ ⎜ ∑ ( a pt btω ) γ ω q ⎟ . ω ) -στοιχείο του AB είναι το Το l ∑a t =1 ( AB ) Γ b = a′pω άρα το ( p. Τότε ( A + B )Γ = AΓ + BΓ . (προσεταιριστική ιδιότητα) ii) Έστω A ∈ M l×m ( F ) . Ας δούµε πρώτα το ( p. Γ ∈ M m×n ( F ) . B ∈ M m×n ( F ) . Τότε ( AB )t = B t At και ( AB )∗ = B∗ A∗ . t =1 t =1 ⎝ ω =1 ⎠ t =1 ⎝ ω =1 ⎠ t =1 ⎝ ω =1 ⎠ l (**) το τελευταίο τµήµα της (**) ισότητας οφείλεται στην προσεταιριστική ιδιότητα που ισχύει στο F . Γ ∈ M m×n ( F ) . Γ ∈ M m×n ( F ) .

αν i = j . Τότε ο πίνακας B + Γ = ( bst + γ st ) ∈ M m×n ( F ) και ένα ( p. το ( p.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες άρα τα 15 από 33 ( p. ιδ. επειδή m ∑a k =1 ( p. Εποµένως η επιµεριστική ιδιότητα ισχύει µε πολλαπλασιασµό επί έναν κατάλληλο πίνακα από αριστερά ενός αθροίσµατος πινάκων. Έτσι. αν i ≠ j του I m A πίνακα είναι m ∑e k =1 pk ( p.1. q ) -στοιχείο akq = a pq .1 ( iii ) = Ol × n . Όµοια και η ισότητα AI n = A . q ) -στοιχείο του πίνακα AΓ .1. συνεπώς ( AB )Γ = A( BΓ ). q ) -στοιχείο του πίνακα B t At είναι m m m k =1 k =1 k =1 ∑ b′pk akq′ = ∑ bkp aqk = ∑ aqk bkp . αν B = ( bst ) ∈ M m×n ( F ) . iv) Η απόδειξη γίνεται µε ανάλογο τρόπο για τα γινόµενα των πινάκων και αφήνεται για άσκηση. τότε Bt = ( bst′ ) ∈ M n×m ( F ) µε bst′ = bts . Χρησιµοποιώντας την Πρόταση 1. q ) -στοιχείο του A . Ένα v) Έστω A = ( aij ) ∈ M m×n ( F ) και I m = ( eij ) = ⎨ ⎩0.1 (iii) για κάποιον X ∈ M l×m ( F ) και τη δεξιά επιµεριστική ιδιότητα έχουµε Ol × m A Πρ. q ) -στοιχείο του πίνακα AB και m ∑a k =1 pk b pk kq είναι το γ kq είναι το ( p.1 ( iii ) = ( Χ + ( − X )) A iii ) = επιµ. ii) Έστω A = ( aij ) ∈ M l×m ( F ) . . ⎧1. XA + ( − X ) A = XA − XA Πρ. iii) Όµοια απόδειξη µε την ii). q ) -στοιχείο του πίνακα AB + AΓ . Το τελευταίο είναι το ( p. Η επόµενη ισότητα αποδεικνύεται όµοια. q ) -στοιχείο του πίνακα A ( B + Γ ) είναι m m m m k =1 k =1 k =1 k =1 ∑ a pk ( bkq + γ kq ) = ∑ ( a pk bkq + a pk γ kq ) = ∑ a pk bkq +∑ a pk γ kq . B = ( bst ) ∈ M m×n ( F ) και Γ = ( γ st ) ∈ M m×n ( F ) . vi) Έστω A = ( aij ) ∈ M l ×m ( F ) ο ανάστροφός του είναι At = ( aij′ ) ∈ M m×l ( F ) µε aij′ = a ji . q ) -στοιχεία των πινάκων ( AB ) Γ και A ( BΓ ) είναι ίσα. το στοιχείο αυτό είναι το ( p.

m ∈ N . Ορισµός 1. ⎝ 0 −1⎠⎝ 0 −1⎠ ⎝ 0 1 ⎠ άρα A501 = A500 A = ( A2 ) A2006 = ( A2 ) 1003 250 A = I 250 A = IA = A . επειδή A2 = ⎜ ⎟⎜ ⎟=⎜ ⎟=I . Ak = A ⋅ A ⋅ k − φορ ές µε A0 = I n και A1 = A . k = 2m . t ŠŠŠ συµπληρώνοντας στην ισότητα τη συζυγία στους αριθµούς. τότε Ak = A2 m = ( A2 ) = I m = I . Η επόµενη ισότητα προκύπτει όµοια. αν A = ⎜ ⎟ µπορούµε να υπολογίσουµε τον A . ⎛1 4 ⎞ 501 2006 ( και Για παράδειγµα. m ∈ N . A4 = A3 A = AA = A2 = I . k = 2m + 1 . A3 = A2 A = IA = A .7 (δυνάµεις πινάκων) Για έναν τετραγωνικό πίνακα A ∈ M n ( F ) ορίζεται η k − δύναµη του A ως ⋅ A για κάθε k ∈ N . Εποµένως. p ) -στοιχείο του πίνακα AB . συνεπώς είναι το ( p. τότε Ak = A2 m +1 = ( A2 ) A = I m A = IA = A . αν k είναι άρτιος. Είναι φανερό πως ο πολλαπλασιασµός πινάκων ορίζεται πάντα όταν οι πίνακες είναι τετραγωνικοί. m . = I 1003 = I Εδώ (επειδή ο πίνακας είναι µικρού τύπου και σχετικά απλός) µπορούµε εύκολα να διαπιστώσουµε ότι A2 = I . A ⎝ 0 −1⎠ ⎛ 1 4 ⎞⎛ 1 4 ⎞ ⎛ 1 0 ⎞ γενικότερα τις k -στές δυνάµεις του). ( AB )t = B t At . αν k περιττ ός .Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 16 από 33 Το τελευταίο είναι το ( q. q ) στοιχείο του ( AB ) . και στην ειδική περίπτωση που ο πολλαπλασιασµός είναι ανάµεσα στον ίδιο τετραγωνικό πίνακα ορίζεται και η έννοια των δυνάµεων πινάκων. A5 = A4 A = IA = A . αν k ά ρτιος από όπου υποψιαζόµαστε ότι Ak = ⎨ ⎩ A. Πράγµατι. … ⎧ I . m ενώ αν k είναι περιττός.

Τότε για κάθε k ∈ N έχουµε k k Ak = diag ( a11k . …. οπότε προφανώς δεν µπορούµε να βγάλουµε κανένα συµπέρασµα ⎝0 0⎠ για τους πίνακες A. k ∈ N ισχύουν οι ιδιότητες: i) Am Ak = Am + k ii) ( Am ) = Amk k iii) ( λ A ) = λ k Ak . B . δεν µπορούµε να συµπεράνουµε το νόµο της διαγραφής που ισχύει στους αριθµούς δηλαδή B = Γ . Παρατηρώντας τις ιδιότητες της Πρότασης 1.7 εύκολα αποδεικνύονται οι επόµενες ιδιότητες.3 αναρωτιόµαστε αν στον πολλαπλασιασµό πινάκων διατηρούνται πολλές από τις γνωστές ιδιότητες του πολλαπλασιασµού πραγµατικών ή µιγαδικών αριθµών. Υπολογίζουµε ⎟ και B = ⎜ ⎝ 4 3⎠ ⎝ −1 1⎠ ⎛0 0⎞ AB = ⎜ ⎟ = O . για παράδειγµα αν οι διαστάσεις των πινάκων είναι κατάλληλες για να ορίζεται η πράξη ισχύει AB = O ⇒ A = O ή Β = O . a22 . Χρησιµοποιώντας τον ορισµό 1. Οι απαντήσεις σε πολλά από τα παραπάνω ερωτήµατα είναι αρνητικές όπως δείχνουν τα επόµενα παραδείγµατα. ⎛ −1 1⎞ ⎛ 4 3⎞ Θεωρούµε τους µη µηδενικούς πίνακες A = ⎜ ⎟ . αν k ά ρτιος . … . τότε AB = O = AO . Τότε για κάθε m. B. Ή αναρωτιόµαστε αν αληθεύει η αντιµεταθετική ιδιότητα AB = BA ή µας ενδιαφέρει να γνωρίζουµε αν ισχύουν οι γνωστές ταυτότητες των αριθµών µεταξύ τετραγωνικών πινάκων.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 17 από 33 ⎧ I . αλλά B ≠ O .4 (ιδιότητες των δυνάµεων πίνακα) Έστω A ∈ M n ( F ) . Εφαρµογή 1. a22 . λ ∈ F . αφού αν οι A. Καθώς επίσης αν για τους πίνακες A ∈ M l×m ( F ) . αν k περιττ ός συγκεκριµένα αποτελέσµατα για τις δυνάµεις A501 και A2006 . ann ) . k iv) Έστω o διαγώνιος πίνακας A = diag ( a11 . Γ ∈ M m×n ( F ) . . η οποία επαληθεύει και τα Άρα αποδείχθηκε η εικασία Ak = ⎨ ⎩ A. ann ). όπως συνέβαινε στους αριθµούς. ισχύει AB = AΓ . B είναι όπως στο προηγούµενα και Γ = O 2×2 .

B ∈ M n ( F ) δυο τετραγωνικοί πίνακες. χρησιµοποιώντας τους προηγούµενους πίνακες έχουµε ⎛ 1 40 ⎞ ( AB) 2 = ⎜ ⎟. B ∈ M m×n ( F ) . Τονίζουµε ότι γενικά δεν ισχύει AB = BA. Πράγµατι.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 18 από 33 Εφαρµογή-αντιπαράδειγµα 1. αν A = ⎜ ⎟. Παρατηρούµε ότι µόνο αν οι τετραγωνικοί πίνακες A .8 (αντιµεταθετικοί πίνακες) ∆ύο τετραγωνικοί πίνακες A. Προφανώς ορίζονται τα γινόµενα AB και BA . ∆εν αληθεύει γενικά ( AB) 2 = A2 B 2 . Γενικότερα ισχύουν οι επόµενες ιδιότητες που αποδεικνύονται µε τη µέθοδο της επαγωγής. ⎝ 0 16 ⎠ ⎛ 3 4 ⎞⎛ 1 0 ⎞ ⎛ 15 64 ⎞ A2 B 2 = ⎜ ⎟⎜ ⎟=⎜ ⎟. ⎝1 1 ⎠ ⎝ 1 4⎠ ⎝0 4⎠ ⎝5 6⎠ ƒ Έστω A ∈ M l×m ( F ) . B = ⎜ ⎟ . ισχύουν ( AB) 2 = A( BA) B = AABB = A2 B 2 ή ( A + B)2 = ( A + B )( A + B ) = A2 + AB + ( BA) + B 2 = A2 + AB + AB + B 2 = A2 + 2 AB + B 2 . ⎝ 2 3 ⎠⎝ 3 16 ⎠ ⎝ 11 48 ⎠ Σωστό είναι ( AB ) 2 = ABAB. Ορισµός 1. B είναι αντιµεταθετικοί. B ∈ M n ( F ) λέγονται αντιµεταθετικοί αν ισχύει AB = BA .5 (ιδιότητες πινάκων) ƒ Έστω A. Η τελευταία εφαρµογή δίνει το έναυσµα για να ορίσουµε και µια άλλη κατηγορία τετραγωνικών πινάκων. . ⎛1 2 ⎞ ⎛ −1 0 ⎞ ⎛1 8⎞ ⎛ −1 −2 ⎞ Πράγµατι. τότε AB = ⎜ ⎟ και BA = ⎜ ⎟.

όπου A = ⎜ 0 1 c ⎟ . συνεπώς γι΄ αυτούς ισχύει πάντα το διωνυµικό ανάπτυγµα.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 19 από 33 Εφαρµογή 1. Επειδή ο I ⎜0 0 1⎟ ⎜ 0 0 1⎟ ⎜ 0 0 0⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ αντιµετατίθενται µε τον B εφαρµόζεται το διωνυµικό ανάπτυγµα. B = B B = ⎜ 0 0 0 ⎟⎜ 0 0 c ⎟ = O ⎜ 0 0 0 ⎟⎜ 0 0 0 ⎟ ⎜ 0 0 0 ⎟⎜ 0 0 0 ⎟ ⎜ 0 0 0 ⎟ ⎝ ⎠⎝ ⎠ ⎝ ⎠⎝ ⎠ ⎝ ⎠ 2 και προφανώς B k = O . το οποίο είναι k ⎛k ⎞ ( A + I ) k = ∑ ⎜ ⎟ Ak − j . 0! = 1 Εδώ αξίζει να σηµειώσουµε ότι αν A ∈ M n ( F ) σύµφωνα µε την Πρόταση 1. I είναι αντιµεταθετικοί. k ⎛k ⎞ ⎛k⎞ ⎛k⎞ ⎛k⎞ Ak = ( I + B) k = ∑ ⎜ ⎟I k − j B j = I + ⎜ ⎟ B + ⎜ ⎟ B 2 + ⎜ ⎟ B 3 + j =0 ⎝ j ⎠ ⎝1 ⎠ ⎝2⎠ ⎝3 ⎠ ⎛k⎞ + ⎜ ⎟ Bk . δηλαδή.6 (ιδιότητες των δυνάµεων αντιµεταθετικών πινάκων ) Αν A. Συνεπώς στο διωνυµικό ανάπτυγµα αποµένουν µόνο τρεις όροι και ο πίνακας είναι . ii) ( A + B) k = ∑ ⎜ ⎟Ak − j B j . όπου ⎜ ⎟ = j =0 ⎝ j ⎠ ⎝ j ⎠ j !(k − j )! (διωνυµικό ανάπτυγµα) k ! = 1⋅ 2 ⋅ …⋅ k . γράφουµε ⎜0 0 1⎟ ⎝ ⎠ k ⎛1 a b⎞ ⎛1 0 0⎞ ⎛0 a b⎞ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ τον πίνακα A = ⎜ 0 1 c ⎟ = ⎜ 0 1 0 ⎟ + ⎜ 0 0 c ⎟ = I + B . τότε για κάθε k ∈ N ισχύουν i) ( AB) k = Ak B k k ⎛k ⎞ ⎛k ⎞ k! . B ∈ M n ( F ) και AB = BA . για κάθε k ≥ 3 .3 v) οι πίνακες A. ⎝k⎠ Μετά από µερικούς υπολογισµούς έχουµε ⎛ 0 a b ⎞⎛ 0 a b ⎞ ⎛ 0 0 ac ⎞ ⎛ 0 0 ac ⎞⎛ 0 a b ⎞ ⎜ ⎟⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟⎜ ⎟ 3 2 B = ⎜ 0 0 c ⎟⎜ 0 0 c ⎟ = ⎜ 0 0 0 ⎟ . j =0 ⎝ j ⎠ ⎛1 a b⎞ ⎜ ⎟ Έτσι όταν χρειάζεται να υπολογίσουµε τον A .

Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 20 από 33 ⎛1 0 0⎞ ⎛0 a b⎞ ⎛ 0 0 ac ⎞ ⎛k ⎞ ⎛k ⎞ 2 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ k ( k − 1) ⎜ ⎟ A = I + ⎜ ⎟ B + ⎜ ⎟ B = ⎜0 1 0⎟ + k ⎜0 0 c ⎟ + 0 0 0⎟ ⎜ 1 2 2 ⎜ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ⎜0 0 1⎟ ⎜0 0 0⎟ ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ⎝0 0 0 ⎠ ⎛ 1 ka ack ( k − 1) 2 ⎞ ⎜ ⎟ = ⎜0 1 kc ⎟. αν υπήρχε και ο Bˆ ο οποίος ικανοποιούσε την ίδια συνθήκη µε τον Β. Αξίζει να σηµειώσουµε ότι αν υπάρχει ο πίνακας B .9 (αντιστρέψιµος πίνακας) Ένας τετραγωνικός πίνακας A ∈ M n ( F ) λέγεται αντιστρέψιµος (invertible) ή µη ιδιάζων (nonsingular) αν υπάρχει πίνακας B ∈ M n ( F ) τέτοιος ώστε AB = BA = I n = I .1) . ισχύει A2 = 9 I . Ο πίνακας B αν υπάρχει ονοµάζεται αντίστροφος του A και συµβολίζεται A−1 . άραγε η βασική ιδέα σχετίζεται µε κάποια έννοια αντίστροφου πίνακα όπως συνέβαινε στους αριθµούς και πράξη πολλαπλασιασµού. Πράγµατι. όπως για παράδειγµα. αν για τον τετραγωνικό πίνακα A . αφαίρεσης και πολλαπλασιασµού. 2 A =9 I 1 1 1 2 2 B = ( A + 3 I ) = ( A2 + 6 A + 9 I ) = ( 9 I + 6 A + 9 I ) = ( A + 3 I ) = 2 B . είναι µοναδικός. Ορισµός 1. για τον τετραγωνικό πίνακα B = 1 ( A + 3I ) ισχύει B 2 = 2B . ⎜0 0 ⎟ 1 ⎝ ⎠ k Επίσης. (1. 3 Πράγµατι. τότε ABˆ = BA ( ) ˆ = Bˆ ( AB ) = BA ˆ B = IB = B . όταν γνωρίζουµε συνθήκες που ικανοποιούνται από έναν πίνακα µπορούµε να αποκτήσουµε συµπεράσµατα και για τις δυνάµεις κάποιου γραµµικού συνδυασµού του. Bˆ = BI συνεπώς αν υπάρχει ο A−1 είναι µοναδικός και ισχύει AA−1 = A−1 A = I n . δηλαδή ˆ = I . χωρίς να αναφερθούµε στη διαίρεση. 9 9 9 3 2 1.3 Αντίστροφος πίνακας Μέχρι εδώ ασχοληθήκαµε µε το λογισµό των πινάκων ορίζοντας τις πράξεις πρόσθεσης.

Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 21 από 33 Για παράδειγµα. Υπολογίζοντας τον A3 µπορούµε να έχουµε σχέση που να µας οδηγήσει στον αντίστροφό του A . 3x + 9a = 0 . ελέγχοντας αν ισχύει ο παραπάνω ορισµός. ⎝ −1 0 ⎠⎝ −1 1⎠ ⎝ 0 −1⎠ η τελευταία σχέση συνδυάζει τον A και τον µοναδιαίο. Πράγµατι. µια και δεν µπορούµε να ακολουθήσουµε τη µέθοδο του προηγουµένου παραδείγµατος. . αφού οι δυνάµεις του A δεν σχετίζονται µε τον µοναδιαίο πίνακα. 2 z + 6c = 0 . θεωρούµε τον πίνακα ⎛ 0 1⎞ A=⎜ ⎟ και εξετάζουµε αν υπάρχει ⎝ −1 1⎠ πίνακας 2 × 2 για τον οποίο ισχύει η (1. όπως διαπιστώνουµε στο επόµενο παράδειγµα. Έστω ότι υπάρχει αντίστροφος και είναι ⎛x y z ⎞ ⎜ ⎟ της µορφής B = ⎜ a b c ⎟ . 2 y + 6b = 0 .9 ⎛1 −1⎞ − A3 = I ⇒ A − A2 = − A2 A = I ⇒ A−1 = − A2 = ⎜ ⎟.7 Θεωρούµε τον πίνακα A = ⎜ 3 9 0 ⎟ και θα εξετάσουµε αν έχει ⎜ 0 0 −1⎟ ⎝ ⎠ αντίστροφο. −m = 1 . −k = 0 . συνεπώς επαληθεύει τη σχέση ⎜ k l m⎟ ⎝ ⎠ ⎛ 2 x + 6a 2 y + 6b 2 z + 6c ⎞ ⎛ 1 0 0 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ AB = I 3 ⇒ ⎜ 3x + 9a 3 y + 9b 3z + 9c ⎟ = ⎜ 0 1 0 ⎟ ⎜ −k −l − m ⎟⎠ ⎜⎝ 0 0 1 ⎟⎠ ⎝ και από την ισότητα των πινάκων έχουµε το σύστηµα 2 x + 6a = 1 . ⎝1 0 ⎠ ( ) ( ) Όλοι οι πίνακες δεν µπορούν να οδηγούν σύντοµα σε συνδυασµούς µε τον µοναδιαίο ή ακόµη µπορεί και να µην υπάρχει ο αντίστροφος πίνακας. οπότε εύκολα επαληθεύεται ο ορισµός 1. −l = 0 και 3 y + 9b = 1 .1). ⎛2 6 0 ⎞ ⎜ ⎟ Παράδειγµα 1. 3z + 9c = 0 . επειδή ⎛ 0 1⎞⎛ 0 1⎞ ⎛ −1 1 ⎞ A2 = ⎜ ⎟⎜ ⎟=⎜ ⎟ ⎝ −1 1⎠⎝ −1 1⎠ ⎝ −1 0 ⎠ και ⎛ −1 1 ⎞⎛ 0 1⎞ ⎛ −1 0 ⎞ A3 = A2 A = ⎜ ⎟⎜ ⎟=⎜ ⎟ = −I2 .

ισχύει η (1. iv) Επειδή A αντιστρέψιµος υπάρχει ο A−1 . για κάθε k k ∈F . iii) Επειδή ο πίνακας A είναι αντιστρέψιµος.9 και της Πρότασης 1. ii) Αν A. οπότε µε πολλαπλασιασµό της AB = AΓ µε τον A−1 και εφαρµογή του ορισµού 1. δεν είναι αντιστρέψιµος ο πίνακας A . Απόδειξη i) Επειδή ο πίνακας A είναι αντιστρέψιµος.3 (v) A−1 AB = A−1O ⇒ ( A−1 A ) B = O ⇒ IB = O ⇒ B = O . B ∈ M n ( F ) µε τον πίνακα B αντιστρέψιµο και AB = O ⇒ A = O . k ≠ 0. ∗ ∗ −1 . v) Αν A.1) στην οποία αν θέσουµε όπου A ≡ ( A−1 ) −1 έχουµε ( A−1 ) A−1 = A−1 ( A−1 ) = I . B ∈ M n ( F ) µε τον πίνακα A αντιστρέψιµο και AB = O . Συνεπώς. υπάρχει ο A−1 . τότε −1 = k −1 A−1 = 1 −1 A . Γ ∈ M n ( F ) µε τον πίνακα A αντιστρέψιµο και AB = AΓ ⇒ B = Γ . το οποίο είναι άτοπο. Πρόταση 1.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 22 από 33 Το παραπάνω σύστηµα είναι αδύνατο. B.8 (ιδιότητες αντιστρέψιµων πινάκων) i) Aν A. υπάρχει ο αντίστροφός του A−1 και έτσι έχουµε µε πολλαπλασιασµό της δοθείσας σχέσης µε τον A−1 και εφαρµογή του ορισµού 1. αφού πολλαπλασιάζοντας την πρώτη εξίσωση µε −3 και την τέταρτη µε 2 και προσθέτοντας τις προκύπτουσες κατά µέλη καταλήγουµε στο 0 = −3 . τότε B = O . ii) Όµοια µε την i). τότε ο AB είναι αντιστρέψιµος και ισχύει ( AB) −1 = B −1 A−1 . τότε (A ) −1 −1 (A ) =(A ) −1 = A.9 έχουµε A−1 AB = A−1 AΓ ⇒ ( A−1 A ) B = ( A−1 A ) Γ ⇒ IB = I Γ ⇒ B = Γ . ο A−1 είναι αντιστρέψιµος και iv) Αν ο πίνακας A είναι αντιστρέψιµος. B ∈ M n ( F ) αντιστρέψιµοι. ( kA) vi) Αν ο πίνακας A είναι αντιστρέψιµος. δηλαδή για τον πίνακα A−1 −1 −1 . iii) Αν A.

δηλαδή ( A−1 ) = ( A∗ ) . Υπολογίζοντας τα γινόµενα (B −1 A −1 ) ( AB ) έχουµε ( AB ) ( B A ) = ABB ( B A ) ( AB ) = B −1 −1 −1 −1 −1 ( ) ( A A) B = B ( AB ) ( B −1 A−1 ) και A−1 = A BB −1 A−1 = AIA−1 = AA−1 = I .9 και η απόδειξη ολοκληρώθηκε. vi) Επειδή A αντιστρέψιµος υπάρχει ο A−1 εποµένως ισχύει η (1. Συνεπώς ισχύει ο ορισµός 1. Συνδυάζοντας τις σχέσεις αυτές και την Πρόταση 1.9. k ≠ 0 έχουµε kk −1 = 1 .9.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 23 από 33 ισχύει ο ορισµός 1. ŠŠŠ Η ύπαρξη και ο υπολογισµός αντιστρόφου πίνακα θα µελετηθεί στο κεφάλαιο ορίζουσες. −1 A−1 AB = B −1 −1 −1 IB = I .1). καθώς επίσης από k ∈ F . Επιπλέον. όπως φαίνεται µε την επόµενη εφαρµογή. εποµένως ο ( A−1 ) ταυτίζεται µε τον αντίστροφο του ∗ A∗ .1) −1 ) ( A−1 ( kA ) = k −1k = 1⋅ I = I . −1 άρα για τον kA ισχύει ο ορισµός 1.9. . αν χρησιµοποιήσουµε την αντιστρεψιµότητα του A και την Πρόταση 1.3 iv παίρνουµε ( kA) ( k −1 A−1 ) = ( kk −1 )( AA−1 ) (1. ωστόσο για 2 × 2 είναι χρήσιµο να γνωρίζουµε την προϋπόθεση ύπαρξης και τη µορφή του αντίστροφου. ∗ −1 v) Επειδή A αντιστρέψιµος υπάρχει ο A−1 και ισχύει AA−1 = A−1 A = I . όµοια και για τον B έχουµε BB −1 = B −1 B = I . )( A A) = 1⋅ I = I .1) (k (1. συνεπώς για τον πίνακα AB ισχύει ο ορισµός 1.3 vi) σταδιακά έχουµε : ( ) = ( A A) A∗ A−1 (A ) −1 ∗ και ∗ ∗ −1 ( A∗ = AA−1 ) ∗ = I∗ = I = I∗ = I .

Τότε A = ad − bc ⎝ −c a ⎠ ⎝c d⎠ Πράγµατι. Σύµφωνα µε την Πρόταση 1.8 (iv) και την Εφαρµογή 1.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 24 από 33 Εφαρµογή 1. ⎝1 2 ⎠ ⎝1 2 ⎠ ⎝ 0 2⎠ ⎝ 1 4 ⎠ ⎝ −1 4 ⎠ Γενικά παραδείγµατα και εφαρµογές Παράδειγµα 1.10 Να υπολογισθεί ο πίνακας A .11 Να γραφούν σε µορφή γινοµένου πραγµατικών πινάκων τα αθροίσµατα: i) q1 = x12 + x22 + + xn2 ii) q2 = a11 x12 + a33 x32 + a44 x42 + 2a12 x1 x2 + 2a13 x1 x3 + 2a23 x2 x3 + 2a24 x2 x4 + 2a34 x3 x4 . ⎟ µε ad − bc ≠ 0 .9 (υπολογισµός αντιστρόφου 2 × 2 πίνακα) ⎛a b⎞ 1 ⎛ d −b ⎞ −1 Έστω A = ⎜ ⎜ ⎟. αν γνωρίζουµε ότι ισχύει ( A − 2I ) t −1 ⎛ 2 1⎞ =⎜ ⎟ . εύκολα επαληθεύουµε τον ορισµό 1.9. Παράδειγµα 1. αφού ⎛ a b ⎞ ⎛ 1 ⎛ d −b ⎞ ⎞ 1 ⎛ a b ⎞ ⎛ d −b ⎞ AA−1 = ⎜ ⎟⎜ ⎜ ⎟⎟ = ⎜ ⎟⎜ ⎟ ⎝ c d ⎠ ⎝ ad − bc ⎝ −c a ⎠ ⎠ ad − bc ⎝ c d ⎠ ⎝ −c a ⎠ 1 ⎛ ad − bc −ab + ab ⎞ = ⎜ ⎟ = I2 ad − bc ⎝ cd − dc −cb + ad ⎠ και όµοια υπολογίζουµε και A−1 A = I . ⎝ −1 0 ⎠ ⎝1 2 ⎠ Εποµένως είναι ⎛ 0 −1⎞ ⎛ 0 −1⎞ ⎛ 2 0 ⎞ ⎛ 2 −1⎞ ⎛ 2 1⎞ At = ⎜ ⎟ + 2I = ⎜ ⎟+⎜ ⎟=⎜ ⎟ .9 ⎝ −1 0 ⎠ έχουµε A − 2I = t (( A − 2I ) ) t −1 −1 −1 ⎛ 2 1⎞ ⎛ 0 −1⎞ =⎜ ⎟ =⎜ ⎟. άρα A = ⎜ ⎟.

2 3 1 ⎠ ⎜ ⎜ 0 1 ⎟⎝ ⎟ ⎝ ⎠ ⎝2 3 1⎠ t Γενικότερα για έναν πίνακα Am×n οι πίνακες B = AAt και C = At A είναι τετραγωνικοί πίνακες και για καθέναν από αυτούς επαληθεύεται ο ορισµός του . a34 ⎟ ⎟ a44 ⎟⎠ ⎛ x1 ⎞ ⎜ ⎟ x ο οποίος έχει στοιχεία τους συντελεστές της q2 και τον πίνακα-στήλη x = ⎜ 2 ⎟ . ⎜ ⎟ ⎜⎜ ⎟⎟ ⎝ xn ⎠ ii) Αν θεωρήσουµε το συµµετρικό πίνακα ⎛ a11 ⎜ a A = ⎜ 12 ⎜ a13 ⎜⎜ ⎝ 0 a12 a13 0 a23 a23 a33 a24 a34 0 ⎞ ⎟ a24 ⎟ . οι οποίοι είναι συµµετρικοί. a34 ⎟⎜ x3 ⎟ ⎟⎜ ⎟ a44 ⎟⎠ ⎜⎝ x4 ⎟⎠ ŠŠŠ ⎛ 1 −1 0 ⎞ t Παράδειγµα 1. Να υπολογισθούν οι πίνακες AA και ⎝2 3 1 ⎠ At A και να αποδειχθεί ότι αυτοί είναι συµµετρικοί. ⎛ 1 2⎞ ⎛1 −1 0 ⎞ ⎜ ⎟ ⎛ 2 −1⎞ Απόδειξη Ο πίνακας AA = ⎜ ⎟ ⎜ −1 3 ⎟ = ⎜ ⎟ και ⎝ 2 3 1 ⎠ ⎜ 0 1 ⎟ ⎝ −1 14 ⎠ ⎝ ⎠ t ⎛ 1 2⎞ ⎛ 5 5 2⎞ ⎜ ⎟ ⎛1 −1 0 ⎞ ⎜ ⎟ A A = ⎜ −1 3 ⎟ ⎜ ⎟ = ⎜ 5 10 3 ⎟ . τότε ⎜ x3 ⎟ ⎜⎜ ⎟⎟ ⎝ x4 ⎠ µπορούµε να υπολογίσουµε πως ισχύει q2 = ( x1 x2 x3 ⎛ a11 ⎜ a x4 ) ⎜ 12 ⎜ a13 ⎜⎜ ⎝ 0 a12 a13 0 a23 a23 a33 a24 a34 0 ⎞ ⎛ x1 ⎞ ⎟⎜ ⎟ a24 ⎟⎜ x2 ⎟ = xt A x .12 Έστω A = ⎜ ⎟ . όπου ⎜ ⎟ ⎜⎜ ⎟⎟ ⎝ xn ⎠ ⎛ x1 ⎞ ⎜ ⎟ x x = ⎜ 2 ⎟ ∈ M n×1 ( R ) .Κεφάλαιο 1 – Πίνακες Απόδειξη i) 25 από 33 + xn2 = ( x1 Έχουµε q1 = x12 + x22 + x2 ⎛ x1 ⎞ ⎜ ⎟ x … xn ) ⎜ 2 ⎟ = x t x .

Εποµένως για x = w = 2 η πρώτη του (3) δίνει y = ⎛2 1 .Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 26 από 33 συµµετρικού πίνακα (B t = B ) αν αξιοποιήσουµε τις ιδιότητες των ανάστροφων πινάκων.1. η δεύτερη από αυτές δεν µπορεί να επαληθεύσει την πρώτη ισότητα του (3). δηλαδή ο πίνακας είναι ⎜0 4 −2 ⎟⎠ ⎝ 1 ⎞ 4 ⎟ .3( vi ) At ( At ) B t = ( AAt ) = t t At Πρ. ⎝ 0 4⎠ Απόδειξη Ο πίνακας X πρέπει να είναι ένας 2 × 2 πίνακας. έστω ότι είναι ο ⎛x y⎞ X =⎜ ⎟ . x 2 + yz = 4 ⎫⎪ ⎬ (1) ⇒ ( x − w )( x + w ) = 0 ⇒ x = w ή x = − w (2) w2 + yz = 4 ⎪⎭ y ( x + w ) = 1 ⎫⎪ ⎬ (3) z ( x + w ) = 0 ⎪⎭ Αφαιρώντας τις ισότητες του (1) καταλήγουµε στις σχέσεις (2).2( i ) = AAt = B και C t = ( At A ) = t Πρ. οπότε X = ⎜ ⎜0 4 ⎝ ⎛ −2 −1 ⎞ 1 4⎟. Συγκεκριµένα. Συνεπώς από τη δεύτερη του (3) προκύπτει z = 0 και έτσι οι εξισώσεις του (1) γίνονται x 2 = w2 = 4 ⇒ x = w = ±2 .3( vi ) (A ) t Πρ.1.1. Επαληθεύοντας τη δοθείσα ισότητα έχουµε ⎝ z w⎠ 2 ⎛ x y ⎞ ⎛ x y ⎞ ⎛ x + yz X =⎜ ⎟⎜ ⎟ = ⎜⎜ ⎝ z w ⎠ ⎝ z w ⎠ ⎝ z ( x + w) 2 y ( x + w) ⎞ ⎛ 4 1 ⎞ ⎟=⎜ ⎟ w2 + yz ⎟⎠ ⎝ 0 4 ⎠ από όπου προκύπτει το σύστηµα που περιγράφεται παρακάτω από τις ισότητες (1) και (3). γι’ αυτό την απορρίπτουµε και µάλιστα x = w ≠ 0 για να επαληθεύεται ταυτόχρονα και η πρώτη ισότητα του (3). ŠŠŠ Παράδειγµα 1.2( i ) = At A = C .1. για τους ⎛4 1⎞ οποίους ισχύει X 2 = ⎜ ⎟. t Πρ. ⎜ X = x = w = −2 έχουµε y = − .13 Να υπολογισθούν όλοι οι τετραγωνικοί πίνακες X . ενώ για 2 ⎠⎟ ŠŠŠ .

(*) i) Οι πίνακες A. 5 Απόδειξη i) Από την υπόθεση έχουµε τη σχέση A( A − I ) = ( A − I ) A = − I ⇒ A ( − A + I ) = ( − A + I ) A = I .9 άρα είναι αντιστρέψιµος µε A−1 = − A + I . 3 ii) Από τη ζητούµενη παράσταση πινάκων και την (*) σχηµατίζουµε τα αντίστοιχα πολυώνυµα x 5 + 2 x 3 − 5 x 2 + 6 x + 1 . Απόδειξη Η δοθείσα ισότητα δίνει An = − An −1 − − A2 − A − I . ŠŠŠ Παράδειγµα 1. δηλαδή είναι αντιστρέψιµος.15 Έστω ότι ο πίνακας A ∈ M n ( F ) επαληθεύει την ισότητα A2 − A + I = O . µε αντίστροφο B −1 = − 1 ( B + 3I ) . άρα A−1 = An . x 2 − x + 1 .9.9. A − 2 I είναι αντιστρέψιµοι. ο αντίστροφός του είναι A−1 = An . καθώς επίσης γράφεται και An + An −1 + ( ⇒ A(− A ⇒ A An −1 + An − 2 + n −1 − An − 2 − (*) + A2 + A = − I από όπου έχουµε ) ( − A − I ) = (− A ) + A + I = An −1 + An − 2 + n −1 + A + I A = −I − An − 2 − ) − A− I A = I και οι τελευταίες ισότητες µε αντικατάσταση της (*) γράφονται AAn = An A = I . άρα ο A − 2 I είναι αντιστρέψιµος µε 3 ( A − 2I ) −1 =− 1 (A+ I) . ii) Απλοποίηση των παραστάσεων A5 + 2 A3 − 5 A2 + 6 A + I και A4 ( A − I ) − I . Συνεπώς επαληθεύεται ο Ορισµός 1.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 27 από 33 Παράδειγµα 1.14 Αν ο τετραγωνικός πίνακας A ∈ M n ( F ) επαληθεύει την ισότητα An + An −1 + + A2 + A + I = O . Από τον αλγόριθµο διαίρεσης . Θέτοντας B = A − 2 I έχουµε A = B + 2 I και µε αντικατάστασή της στην (*) αποκτούµε ( B + 2I ) − ( B + 2I ) + I = O 2 ⇒ B 2 + 3 B + 3I = O ⇒ B ( B + 3I ) = ( B + 3 I ) B = −3I οπότε ⎛ 1 ⎞ ⎛ 1 ⎞ B ⎜ − ( B + 3I ) ⎟ = ⎜ − ( B + 3I ) ⎟ B = I ⎝ 3 ⎠ ⎝ 3 ⎠ συνεπώς ο B επαληθεύει τον ορισµό 1. (**) Συνεπώς ο πίνακας A ικανοποιεί τον ορισµό 1.

Απόδειξη Αν A = ( aij ) . ŠŠŠ Εφαρµογή 1. iii) tr ( AB ) = tr ( BA) iv) tr ( At ) = trA . O Για την απλοποίηση της δεύτερης παράστασης από την (**) χρειαζόµαστε την A ( − A + I ) = I και αξιοποιώντας ιδιότητες πινάκων έχουµε A4 ( A − I ) − I = A4 ( A − I ) ( A − I ) − I 5 4 = A4 {( −1)( − A + I )} ( A − I ) − I 4 = A4 ( − A + I ) ( A − I ) − I 4 (**) = ( A ( − A + I )) ( A − I ) − I = A − I − I 4 I = A − 2I .6 i)). tr ( λ A) = ( λ a11 ) + ( λ a22 ) + iii) + ( λ ann ) = λ ( a11 + a22 + + ann ) = λtrA . Έστω AB = ( γ st ) ∈ M n ( F ) . B = ( bij ) ∈ M n ( F ) τότε από τους ορισµούς του ίχνους πίνακα και των πράξεων έχουµε i) tr A + B = a + b + a + b + ( ) ( 11 11 ) ( 22 22 ) = ( a11 + a22 + + ( ann + bnn ) + ann ) + ( b11 + b22 + + bnn ) = trA + trB.16 (ιδιότητες ίχνους) Για κάθε τετραγωνικό πίνακα A ∈ M n ( F ) έχουµε i) tr ( A + B ) = trA + trB ii) tr ( λ A) = λtrA µε λ ∈ F . Επισήµανση: Σηµειώσαµε A4 ( − A + I ) = ( A ( − A + I ) ) γιατί από την (**) οι πίνακες 4 4 A και − A + I είναι αντιµεταθετικοί (βλέπε εφαρµογή 1. ii) Επίσης.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 28 από 33 πολυωνύµων βρίσκουµε ότι x5 + 2 x3 − 5 x 2 + 6 x + 1 = ( x 2 − x + 1)( x3 + x 2 + 2 x − 4) + 5 και άρα A5 + 2 A3 − 5 A2 + 6 A + I = ( A2 − A + I ) ( A3 + A2 + 2 A − 4 I ) + 5 I = 5 I . οπότε για το ίχνος έχουµε k =1 . συνεπώς τα διαγώνια στοιχεία θα είναι της µορφής n γ jj = ∑ a jk bkj .

⎝O Γ ⎠ B ∈ M m×n ( F ) και Γ ∈ M n ( F ) . Στηριζόµενοι στην αντιστρεψιµότητα του Γ και στην Πρόταση 1. συνεπώς tr ( AB ) = tr ( BA) .8 i) αποκτούµε από την προτελευταία εξίσωση του παραπάνω συστήµατος ∆ˆn×m = O . τότε tr ( BA ) = β11 + β 22 + n n t =1 t =1 n + β nn = ∑ b1t at1 + ∑ b2t at 2 + n = ∑ ( b1t at1 + b2t at 2 + t =1 n + ∑ bnt atn t =1 n + bnt atn ) = ∑∑ bk t atk . (2) t =1 k =1 Η αντιµεταθετική ιδιότητα των αριθµών οδηγεί στην ισότητα των ποσοτήτων στα δεξιά µέλη των σχέσεων (1) και (2). ABˆm×n + BΓˆ n×n = Om×n . (1) k =1 t =1 Όµοια. η τελευταία εξίσωση του συστήµατος δίνει Γˆ n×n = Γ −1 . αν BA = ( β st ) ∈ M n ( F ) .Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 29 από 33 n tr ( AB ) = ∑ γ jj = γ 11 + γ 22 + j =1 n = ∑ ( a1k bk1 + a2 k bk 2 + k =1 n n + γ nn = ∑ a1k bk1 + ∑ a2 k bk 2 + k =1 k =1 n n + ∑ ank bkn k =1 n + ank bkn ) = ∑∑ at k bk t . Να δείξετε ότι ο σύνθετος πίνακας είναι αντιστρέψιµος αν και µόνο αν οι πίνακες A .17 Έστω ο σύνθετος πίνακας K = ⎜ ⎟ µε A ∈ M m ( F ) . Από τον ορισµό 1.9 ισχύει Γˆ n×n ⎠⎟ ⎛ A B ⎞ ⎛ Aˆ m×m KΛ = ⎜ ⎟⎜ ⎝ O Γ ⎠ ⎝⎜ ∆ˆn×m Bˆ m×n ⎞ ⎛ AAˆ m×m + B∆ˆn×m ⎟=⎜ Γˆ n×n ⎠⎟ ⎝⎜ Γ∆ˆn×m ABˆ m×n + BΓˆ n×n ⎞ ⎛ I m ⎟=⎜ ⎟ ΓΓˆ n×n ⎠ ⎝ O n× m O m×n ⎞ ⎟. Γ είναι αντιστρέψιµοι και τότε ισχύει −1 K −1 ⎛ A−1 ⎛A B⎞ =⎜ = ⎜ ⎟ ⎝O Γ ⎠ ⎝ O − A−1 BΓ −1 ⎞ ⎟. (στον οποίο έχουµε σηµειώσει ως δείκτες τις διαστάσεις των στοιχείων-πινάκων) µε ⎛ Aˆ m×m ⎜ ∆ˆ ⎝ n× m Λ=⎜ Bˆ m×n ⎞ ⎟ . iv) Επειδή στους τετραγωνικούς πίνακες A και ο At έχουν τα ίδια διαγώνια στοιχεία ŠŠŠ η ισότητα είναι προφανής. Γ∆ˆn×m = On×m και ΓΓˆ n×n = I n . In ⎠ Η ισότητα των πινάκων δίνει το σύστηµα AAˆm×m + B∆ˆn×m = I m . Επειδή ο Γ είναι αντιστρέψιµος. ⎛A B⎞ Εφαρµογή 1. Η . Γ −1 ⎠ Απόδειξη Έστω ότι ο K είναι αντιστρέψιµος µε αντίστροφό του τον πίνακα Λ .

όπως υπολογίσθηκε στην (*) και εύκολα διαπιστώνεται η ισότητα K Λ = ΛK = I . Απόδειξη Επειδή ο A είναι αντιστρέψιµος υπάρχει ο A−1 και κάνοντας πράξεις µπορούµε να επαληθεύσουµε ότι ισχύει ⎛A ⎜ ⎝Γ B ⎞ ⎛ Im = ∆ ⎟⎠ ⎜⎝ Γ A−1 O ⎞⎛ A O ⎞ ⎛ Im ⎜ ⎟⎜ I n ⎠ ⎝ O ∆ − Γ A−1B ⎟⎠ ⎝ O A−1B ⎞ ⎟. In ⎠ (1. από την Πρόταση 1. Σηµείωση : Ανάλογα αποδεικνύεται ότι όταν οι πίνακες A ∈ M m ( F ) . ∆ ⎟⎠ όπου ο πίνακας A ∈ M m ( F ) να είναι αντιστρέψιµος. αφού ο A είναι αντιστρέψιµος και η δεύτερη δίνει ABˆ m×n = − BΓˆ n×n ⇒ Bˆ m×n = − A−1 BΓˆ n×n = − A−1 BΓ −1 . όταν αυτός υπάρχει. οι οποίοι είναι ⎛ Im ⎜ ⎝O −1 ⎛ I m−1 − I m−1 A−1 BI n−1 ⎞ ⎛ I m A−1 B ⎞ ⎟ =⎜ ⎟=⎜ In ⎠ I n−1 ⎝O ⎠ ⎝O − A−1 B ⎞ ⎟. Γ −1 ⎠ Γˆ n×n ⎟⎠ ⎝ O Λ=⎜ (*) Αντίστροφα. έχουµε ⎛A ⎜ ⎝Γ −1 −1 ⎛ Im B⎞ ⎟ =⎜ ∆⎠ ⎝O −1 O A−1B ⎞ ⎛ A ⎞ ⎛ Im ⎟ ⎜ −1 −1 ⎟ ⎜ In ⎠ ⎝ O ∆ − Γ A B ⎠ ⎝ Γ A −1 O⎞ ⎟ .17 µπορούµε να υπολογίσουµε τους αντίστροφους πίνακες. Γ ∈ M n ( F ) ⎛ A O⎞ είναι αντιστρέψιµοι τότε ο πίνακας K = ⎜ ⎟ είναι αντιστρέψιµος και ισχύει ⎝Β Γ ⎠ −1 ⎛ O ⎞ A−1 ⎛ A O⎞ = ⎜ ⎟. Γ ∈ M n×m ( F ) και ∆ ∈ M n ( F ) . Να υπολογίσετε τον αντίστροφο του σύνθετου πίνακα K . Έτσι καταλήγουµε στον ⎛ Aˆ m×m ⎜ ∆ˆ ⎝ n×m Bˆ m×n ⎞ ⎛ A−1 − A−1 BΓ −1 ⎞ ⎟=⎜ ⎟. ⎜ ⎟ −1 −1 Γ −1 ⎠ ⎝Β Γ ⎠ ⎝ −Γ BA ŠŠŠ ⎛A Εφαρµογή 1. In ⎠ . B ∈ M m×n ( F ) . Γ είναι αντιστρέψιµοι τότε ορίζεται ο πίνακας Λ .8(v).18 (συµπλήρωµα Schur) Έστω ο σύνθετος πίνακας K = ⎜ ⎝Γ B⎞ . αν υποθέσουµε πως οι πίνακες A. In ⎠ Από την Εφαρµογή 1.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 30 από 33 πρώτη εξίσωση δίνει Aˆm×m = A−1 .2) Θεωρώντας ότι και ο πίνακας ∆ − Γ A−1 B είναι αντιστρέψιµος.

3) Στη βιβλιογραφία ο πίνακας ∆ − Γ A−1 B είναι γνωστός ως συµπλήρωµα Schur. B=⎜ ⎟ ⎜ ⎟⎟ ⎜⎜ 1⎠ ⎝1 3 1 1 0⎞ ⎟ 1⎟ ⎟ ⎟ −1⎠⎟ . Να υπολογιστούν όσες από τις παραστάσεις A + B. B = ⎜ ⎟. −1 ∆ − Γ A B ⎠⎟ O ( ) ως αντίστροφος διαγώνιου πίνακα. και ⎛ Im ⎜ −1 ⎝Γ A −1 O⎞ ⎛ I m−1 ⎟ = ⎜ −1 −1 −1 In ⎠ ⎝ −In Γ A Im O ⎞ ⎛ Im ⎟=⎜ −1 I n−1 ⎠ ⎝ −Γ A O⎞ ⎟. BA. έχουµε ⎛A ⎜ ⎝Γ −1 B⎞ ⎛ Im ⎟ = ⎜ − ∆ −1Γ ∆⎠ ⎝ ( O ⎞ ⎛ A − B∆ −1Γ ⎟⎜ In ⎠ ⎜ O ⎝ ) −1 O ⎞ ⎛ Im ⎟⎜ −1 ⎟ O ∆ ⎠⎝ − B∆ −1 ⎞ ⎟. BA. B 2 A. AB. A2 . A − B. BAt . ισχύει ⎛A ⎜ ⎝Γ B ⎞ ⎛ Im =⎜ ∆ ⎟⎠ ⎝ O B∆ −1 ⎞⎛ A − B∆ −1Γ ⎟⎜ In ⎠ ⎝ O O ⎞ ⎛ Im ⎟ ⎜ −1 ∆ −1 ⎠ ⎝ ∆ Γ O⎞ ⎟ In ⎠ και επιπλέον όταν ο πίνακας A − B∆ −1Γ είναι αντιστρέψιµος. AB. At A έχουν νόηµα. ⎛0 2 1 ⎞ ⎛ 3 2⎞ AAt . In ⎠ (1. µε A = ⎜ ⎟. In ⎠ ŠŠŠ Ασκήσεις 1. όταν ο ∆n×n ⎟⎠ πίνακας ∆ ∈ M n ( F ) είναι αντιστρέψιµος. ⎛A Σηµείωση : Ανάλογα αποδεικνύεται ότι στο σύνθετο πίνακα ⎜ m×m ⎝ Γ n×m Bm×n ⎞ . Να υπολογιστούν όσες από τις παραστάσεις A + B. έχουν νόηµα. In ⎠ Έτσι προκύπτει ότι αν οι πίνακες A και ∆ − Γ A−1 B είναι αντιστρέψιµοι. για τους σύνθετους πίνακες i) ⎛1 ⎜ 0 A=⎜ ⎜ ⎜⎜ ⎝0 0 1 0 1⎞ ⎛1 ⎟ ⎜ 1⎟ 0 . ⎝ 4 −1 −3 ⎠ ⎝ −1 0 ⎠ 2. τότε ⎛A ⎜ ⎝Γ −1 ⎛ Im B⎞ ⎟ =⎜ ∆⎠ ⎝O −1 − A−1 B ⎞ ⎛ A ⎟⎜ In ⎠ ⎜ O ⎝ ⎞⎛ I m ⎟ −1 ⎜ −1 −1 ∆ − Γ A B ⎟⎠ ⎝ −Γ A O ( ) O⎞ ⎟.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 31 από 33 −1 ⎛ A−1 O ⎛A ⎞ =⎜ ⎜ −1 ⎟ ∆ Γ O − A B ⎜ ⎝ ⎠ ⎝ O ⎞ ⎟ −1 .

i) Να απλοποιηθεί η παράσταση A4 + 2 A3 − 4 A2 − A + I . 6. Αν ναι. 4. i) Αν οι A. Να βρείτε τους πίνακες X −1 . B = ⎜ ⎟ ⎜ 1 ⎟ ⎜1 ⎟ ⎜0 2 ⎠ ⎝ −2 0 0 2 0 1 0 0 3. να λυθεί η εξίσωση XA + B = O . τότε ο A + B είναι συµµετρικός πίνακας. ⎛ 3 1⎞ ⎛ 4 −1 ⎞ 7. ποιος είναι. τότε ο A + B είναι αντισυµµετρικός πίνακας. B=⎜ ⎟ ⎜7 ⎟ ⎟ ⎜ 0 ⎠ ⎜⎜ ⎝8 2 ⎞ ⎟ ⎟ 1 ⎟ ⎟. B ∈ M n ( F ) και ο A είναι αντιστρέψιµος. Όσοι από τους πίνακες υπάρχουν να υπολογισθούν. 8. B ∈ M n ( F ) . B είναι συµµετρικοί πίνακες. 9 ⎟ ⎟ ⎟ 1 ⎟⎠ −1 ⎞ ⎛0 ⎟ ⎜ 5 ⎟ ⎜0 ⎟. Έστω οι τετραγωνικοί πίνακες A. Tι παρατηρείτε για τους πίνακες XX t . A + 2 I είναι αντιστρέψιµοι. Να λύσετε την εξίσωση ⎟ και B = ⎜ ⎝ −2 −1⎠ ⎝2 0 ⎠ XB = A . X t (αν υπάρχουν). ii) Αν οι A. ⎝1 1 ⎠ 5. .Κεφάλαιο 1 – Πίνακες ii) ⎛1 ⎜ 1 A=⎜ ⎜ ⎜⎜ 2 ⎝ 32 από 33 2 0 4 1 3 1 ⎛1 ⎜ 3 ⎞ ⎜ ⎟ ⎜4 2 ⎟ . Έστω A ∈ M n ( F ) ένας πίνακας τέτοιος ώστε A2 + 2 A − 3I = O . ii) Υπάρχει ο αντίστροφος του πίνακα A . ∆ίνονται οι πίνακες A = ⎜ ⎟ . Για τους σύνθετους πίνακες ⎛1 ⎜ ⎜0 A=⎜ ⎜ ⎜0 ⎜0 ⎝ i) 2 1 2 3 0 0 0 2 1 ⎞ ⎟ 0 ⎟ ⎟ ⎟ 0 ⎟ 1 ⎟⎠ Να υπολογισθεί το γινόµενο AB . A + I . όπου ⎛1 0 ⎞ A=⎜ ⎟. ii) Αποδείξατε ότι οι πίνακες A. X t X και ( XX ) t −1 . ( X είναι κατάλληλος άγνωστος πίνακας). Αν A. B είναι αντισυµµετρικοί πίνακες. Να βρεθούν όλοι οι πραγµατικοί πίνακες X τέτοιοι ώστε AX = XA.

τότε ο − A είναι αντισυµµετρικός.. Αν οι A. B ∈ M n ( F ) . iv) Αν ο A είναι αντισυµµετρικός πίνακας. Αποδείξτε µε επαγωγή ότι ⎛ 1 2n (n − 1) 2 − 1⎞ ⎜ ⎟ An = ⎜ 0 1 n ⎟. yn . 9. όπου x0 = a. . z0 = c. όπου A = ⎜ 0 1 1 ⎟ . Να αποδείξετε ότι ισχύουν τα επόµενα : i) A ( I + BA) = ( I + AB ) A και ii) Αν υπάρχει ο ( I + AB ) −1 ( I + BA) B = B ( I + AB ) . Έστω οι πίνακες A. zn ) του σηµείου όπου βρίσκεται µετά από n λεπτά πτήσης ικανοποιούν τις σχέσεις xn +1 = xn + 2 yn − zn yn +1 = yn + zn zn +1 = zn n = 1. Ένα αεροσκάφος ίπταται έτσι ώστε οι συντεταγµένες ( xn . −1 −1 11. τότε ο A−1 είναι συµµετρικός.Κεφάλαιο 1 – Πίνακες 33 από 33 iii) Αν ο A είναι συµµετρικός πίνακας.. 2. ⎜z ⎟ ⎜z ⎟ ⎜z ⎟ ⎜0 0 1 ⎟ ⎝ n ⎠ ⎝ n +1 ⎠ ⎝ 0⎠ ⎝ ⎠ Άρα αρκεί να υπολογιστεί η δύναµη A300 . τότε είναι ( I + BA ) = I − B ( I + AB ) A . y0 = b. τότε ο − A είναι συµµετρικός. vi) Αν ο A είναι αντιστρέψιµος και συµµετρικός. B ∈ M n ( F ) είναι αντιστρέψιµοι πίνακες. ⎛ xn +1 ⎞ ⎜ ⎟ Υπόδειξη Έχουµε ⎜ yn +1 ⎟ = ⎜z ⎟ ⎝ n +1 ⎠ ⎛ xn ⎞ ⎛ xn +1 ⎞ ⎛ x0 ⎞ ⎛ 1 2 −1⎞ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ ⎟ n +1 ⎜ A ⎜ yn ⎟ ⇒ ⎜ yn +1 ⎟ = A ⎜ y0 ⎟ . τότε ο A−1 είναι αντισυµµετρικός.. αποδείξατε ότι ισχύουν : i) A−1 + B −1 = A−1 ( A + B ) B −1 . v) Να δειχθεί ότι ο πίνακας AAt και At A είναι πάντα συµµετρικοί. vii) Αν ο A είναι αντιστρέψιµος και αντισυµµετρικός. ⎜0 0 ⎟ 1 ⎝ ⎠ . ii) (A −1 + B −1 ) + B −1 = B ( A + B ) A −1 −1 10. Να βρεθούν οι συντεταγµένες του αεροσκάφους µετά από 5 ώρες πτήσης.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful