(EKON 404) EKONOMETRĐK AÇIDAN PROJE DEĞERLENDĐRME

(DERS NOTU)

Bu ders notu; Prof. Dr. Tevfik Tatar’ın “Yatırım Seçimi ve Değerlendirme Teknikleri” kitabından derlenmiştir.

BÖLÜM 1 YATIRIMIN ANLAMI VE SINIFLANDIRILMASI
YATIRIMIN TANIMI Genel olarak “Yatırım belli malların elde edilmesinden ibarettir”. Yani yatırım gelecekte bir kazanç sağlamak amacıyla hemen (peşin) bir maliyete katlanmaktır. 1) HALK DĐLĐNDE YATIRIM: Genellikle sermayenin bir işte kullanılmasıdır. 2) ĐŞ ORTAMINDA YATIRIM: Geniş anlamda; finansman araçlarının genişleme, modernleşme ve ikame yatırımlarına aktarılmasıdır. Dar anlamda ise finansman araçlarının modernleştirme ve genişleme yatırımlarına aktarılmasıdır. 3) EKONOMĐ BĐLĐMĐNDE YATIRIM: Sermaye artışı ile ilgili bir kavramdır. Herhangi bir kuruluşun sahip bulunduğu sermaye stokuna yapılan net ilave yatırım denir. Ekonomi biliminde genel olarak üretim kapasitesi yaratmak amacıyla yapılan harcamalardır. 4) ĐŞLETME EKONOMĐSĐ BĐLĐMĐNDE YATIRIM: Dar anlamda; teşebbüsün sosyal hedeflerini gerçekleştirmek amacıyla uzun sürede kullanabileceği sabit tesis niteliğindeki üretim araçları veya uzun ömürlü maddi varlıkların elde edilmesi için kullanılan finansman araç ve imkânlarının toplam maliyetini teşkil eder. A. DAR ANLAMDA YATIRIM Sabit tesis niteliğindeki üretim araçları veya uzun ömürlü maddi varlıkların elde edilmesi için kullanılan finansman araç ve imkânlarının toplam maliyetini teşkil eder. - Satın alma serbestîsine dayanır. Bunun için yatırım hesapları sabit varlıkların elde edilmesi konusunda verilecek en avantajlı kararlarda kullanılır. - Bunun dışında teşebbüsün seçim serbestîsi işletmenin diğer değerleri ile ilgili konularda geçerli olmayabilir. (Malzeme, Personel) Çünkü bunların tesisin bulunduğu bölgede tedarik edilmesi zorunluluğu vardır. B. GENĐŞ ANLAMDA YATIRIM Yatırım sadece sabit tesis giderlerini ihtiva etmez. Mamulün elde edilmesi için hammadde, enerji, personel giderleri, diğer tüketim maddeleri ile şahsi ödemelerde maliyet dâhil olmaktadır. Diğer bir ifade ile geniş anlamda yatırım sadece sabit varlıkları değil aynı zamanda döner varlıkları da kapsamaktadır. 1- Pasif finansman araçları: öz sermaye ile yabancı sermaye ile gizli sermaye dediğimiz aktif dengesini sağlayan emre yazılı senetler de buna dâhildir. 2- Aktif finansman araçları: Başlıca; kasa, bankalar çekler, müşteriler, avanslar, çeşitli senetlerdir. Finansman ve yatırım arasındaki fonksiyonel ilişki; Bir yandan finansman araçlarından yatırımlara, diğer yandan da yatırımlardan finansman araçlarına hareket vardır. Finansman kaynaklarından yatırıma bir giriş hareketi söz konusu iken, yatırımdan finansmana da geri dönüş vardır. Buna yatırımın geri dönmesi denir. Yatırım mallarından geri alınan bu finansal değerler, teşebbüs tarafından borç ödemelerinde, likit rezervlerin teşkilinde, aktif finansman araçlarının satın alınmasında veya yeni bir yatırımda serbestçe kullanılabilir.

Đşletmede sınırlayıcı olmamakla birlikte yaklaşık olarak yatırımlar aşağıda gösterilen alanlara yapılmaktadır: 1) SABĐT VARLIK YATIRIMLARI a- Arsa ve arazi b- Binalar ve inşaat aletleri c- Demirbaşlar d- Makine ve tesisler e- Yardımcı makine ve donatım f- Taşıt araçları g- Tertip ve yerleştirme h- Kiralar 3) MADDĐ OLMAYAN YATIRIMLAR a- Organizasyon giderleri b- Personel yerleştirme giderleri c- Đhtira beraat ve imtiyazlar 5) TEKNĐK YATIRIMLAR a- Etüdler b- Yeni metotların geliştirilmesi c- Örnek tipinin meydana getirilmesi 2) STOKLAR a- Hammadde ve yardımcı maddeler b- Yarı mamuller c- Mamuller d- Kırtasiye ve ambalajlama malzemesi e- Onarım ve bakım malzemesi vs.

4) BĐLĐMSEL VE TEKNĐK ARAŞTIRMA GĐDERLERĐ

6) ORTAKLIKLAR 7) TĐCARĐ YATIRIMLAR

Yatırım işletmenin değişen ve devamlı ihtiyaçlarının karşılanması işlemidir. Bir gelir elde etmek amacıyla peşin bir külfete katlanmakta ve ümit edilen gelirin kesin olarak bu külfetten üstün olması beklenmektedir. Yatırımcının amacı sadece katlandığı giderleri geri almak olamayıp bu gideri aşan pozitif bir fark -kar- elde etmektir. YATIRIMLARIN SINIFLANDIRILMASI 1) YATIRIMLARIN GELĐR VE GĐDER SÜRESĐNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI a) Nokta Input - Nokta Output: Yatırım maliyeti giderleri yalnızca bir döneme idealize olmuştur. Yatırım hâsılatı da yalnızca bir dönemde oluşmaktadır. (Örn: Yapı kerestesi için dikilen ağaç, mahzende yıllanmaya bırakılmış şarap) b) Basamaklı Input - Nokta Output: Yatırım giderleri bir defa katlanılan özellikte olmayı, belli bir sürede aralıklı olarak yapılmaktadır. Ama hâsılat tek dönemde elde edilir. (Örn: Tarımsal ürün üretme) c) Nokta Input - Basamaklı Output: Gelir bir dönemde üretim ise az veya çok uzun bir dönem üzerinden aralıklı yapılmaktadır. (Örn: Kira) 2) YATIRIMLARIN ÖZELLĐKLERĐNE GÖRE SINIFLANDIRILMASI a) Đkame Yatırımları: Kullanılma durumda olan teçhizatın yerine yenisinin ikame edilmesi. Belirsizlik oranı düşük olduğundan sık sık başvurulur. Đç faktörler; Aşınma: Tesisin zamanla aşınması sonucu değer kaybetmesi. Aksama ve Duraklamalar: Devamlı bakım ve onarıma rağmen sık sık arızalanan tesisler bu durumdadır. Dış faktörler; Objektif değerlendirme ölçülerine rağmen tahmin edilmeyen teknik gelişmeler sonucu tesislerin kullanılmaması halinde ikame zorunlu olabilir. Teşebbüs için maliyet yüksektir. Çünkü tesislerin rekabet gücünün düşmesi ve kendini amorti edememesi büyük kayıplara yol açar.

b) Genişleme Yatırımları: Ekonominin dinamik sektörlerinde mevcut talebin gelişmesi sonucu bu tür yatırımlara gidilir. Kapasite az ise ve piyasa talebini karşılayamıyor ise önce mevcut tesislerin üretimini arttırma metotları geliştirilir. Bunun maliyeti çok yüksek ise vazgeçilip ilave tesisler veya yeni bir fabrika kurma teşebbüsüne gidilecektir. Yani genişleme yatırımları; - Mevcut fabrikanın büyütülmesi, - Yeni fabrikanın kurulması, - Đkinci bir ortaklığa müracaat etme, - Birkaç ekibin çalışmasını birleştirmek şeklinde yapılabilir. Yatırımın genişlemesi kapsam yönünden iki şekilde düşünülebilir. Nicelik: Üretim hacminin talebe uygun olarak arttırılması. Nitelik: Yeni bir mamul üretiminin ön görülmesi. c) Modernleştirme Yatırımları: Maliyeti düşürmek amacıyla; - Đşgücünde ekonomi sağlamak için tesislerin üretimde kullanılması, - Yeni mamullerin üretimi için yapılır. Bu yatırım tipi, gelir ve gider tahminleri daha kolay yapıldığından avantajlıdır. d) Stratejik Yatırımlar: Đşletme varlığının korunması ve gelişmesi amacı taşıyan yatırımlardır. 2’ye ayrılır; 1) Rekabet ve teknolojik gelişmeler karşısında işletmenin maruz kalacağı riski azaltmak amacı taşıyan yatırımlar - Koruyucu Yatırımlar, - Geliştirici Yatırımlar. 2) Đyi bir sosyal psikolojik iklimin işletmenin bünyesinde yaratılması için yapılan sosyal yatırımlar 3) GENĐŞ ANLAMDA YATIRIMLARIN SINIFLANDIRILMASI a) Kantitatif Ölçüye Göre Yatırımlar aa)Yatırım Mallarının Cinsine Göre - Sabit Tesisi Yatırımları - Döner varlık Yatırımları - Organizasyon Yatırımları ab) Maddi Varlıkların Yatırım Şekline Göre - Başlangıç Yatırımları - Đkame Yatırımları - Đlave Yatırımları - Net Yatırımlar: Belirli bir dönemlerde işletmeye giren nakitlerin brüt yatırım değerinden çıkartılması ile elde edilen yatırım değeridir. - Brüt Yatırımlar: Belirli bir dönemde bir yatırımın gerçekleştirilmesi için gerekli olan finansman araçlarının tümünün yatırımda kullanılması brüt yatırımı oluşturur. ac) Oluşum biçimlerine Göre - Yeni Yatırımlar - Marjinal Yatırımlar - Tamamlayıcı Yatırımlar - Sınırlı Yatırımlar b) Kalitatif Ölçüye Göre Yatırımlar - Rasyonalizm Yatırımları - Sosyal Yatırımlar - Düzenleme Yatırımları - Kalitatif özellikte olan ikame yatırımları

Rasyonalizasyon yatırımları Sosyal yatırımlar Düzenleme yatırımları Kalitatif özellikte olan ikame yatırımları: rasyonel bir üretim düzeyine varmak, mevcut üretim sistemini yeniden düzenlemek için yapılan yatırımlara sosyal karakterde olan yatırımlardır. c) Zaman Esasına Göre Yatırımlar ca) Devamlı Yatırımlar - Bitişik Yatırımlar - Kısa süreli Yatırımlar cb) Aralıklı Yatırımlar - Orta süreli yatırımlar - Uzun süreli yatırımlar 4) YATIRIMLARIN BAĞLI SINIFLANDIRILMASI BULUNDUKLARI FAALĐYET SAHASINA GÖRE

1) Bağımsız Yatırımlar: Ekonomik yönden diğer yatırımlara bağlı olmayan yatırımlardır. Bağımsızlık sözcüğü iki nedene bağlı olmaktadır. Birincisi; iki yatırımdan birini realize edecek mali ve teknik sahip olma durumudur. Đkincisi ise bir yatırımdan beklenen gelirin ikinci yatırımdan kabul veya reddedilmesi sonucundan etkilenmemesidir. 2) Bağımlı Yatırımlar: Bir yatırımın yapılmaması halinde diğerinin de etkilenmesi a) Tamamlayıcı Yatırımlar b) Đkame Yatırımları c) Bağdaşmaz Yatırımlar d) Şartlı Yatırımlar Đkinci bir yatırım kararı şayet birinci yatırımın sağlayacağı geliri arttırıyor veya maliyeti düşürüyorsa bu yatırım TAMAMLAYICI bir yatırımdır. 2. Yatırımın gerçekleşmesi 1. yatırımın gelirini düşürüyor veya maliyetini arttırıyorsa 2. yatırıma 1. yatırımın ĐKAME’si diyoruz. 2. yatırımın kabul edilmesi halinde 1. yatırımın sağlayacağı fayda tamamen ortadan kalkıyorsa, daha doğrusu iki yatırımın birden kabul edilmesi mümkün değilse BAĞDAŞMAZ yatırımdır diyoruz. 2. yatırımın kabul edilmesi durumunda 1. yatırım hiçbir fayda sağlamayacağı veya 1. yatırımın olmaması halinde 2. yatırımın yapılması imkânsız ise buna da ŞARTLI YATIRIMLAR denir. SONUÇ Yatırım projelerinin seçiminde belirli sınıflandırmaları göz önüne almak gerekir. Türkiye’de J. Dean’ın geliştirdiği, özelliklerine göre sınıflandırma kullanılmaktadır.

Çünkü sermaye miktar ve terkibi araştırması ve finansman yüklerini etkileyecek ve sonuç olarak işletme maliyet ve gelir serileri buna göre şekillenecektir. Genelde bu iki sermayenin eşit olarak yatırıma finanse edilmesi düşünülebilir. Esasen sermaye terkibinin rasyonel dengesi cari faiz haddine göre kurulacaktır. tecrübe ve atılım gücüne bağlı olarak ortaya çıkar. yatırımın büyüklüğü veya küçüklüğü gibi sonuçlardan ziyade yatırımcının isteğinden doğmaktadır. Fikir geliştikçe yatırım alanları ve yatırım değişkenleri şekillenmeye başlar. Proje Fikri Değişkenlerin Araştırılması Her değişkenin maliyet ve gider hesapları Değişkenlerin tercih sıralaması TEK PROJE BĐRÇOK PROJE Mümkün ve en uygun Programların Hesaplanması Değişkenlerin Mukayesesi Ekonomik Kriterler Kantitatif Olmayan Faktörler Ekonomik Seçim KARAR Şema I Yatırım kararının geçirdiği aşamalar müteşebbis nihai yatırım kararına varabilmek için yatırımın başlıca 4 karakteristiği ele alınmalıdır. Bu aşamada giderlerin düşüp düşmeyeceği veya rantabilitenin yükselebileceği gibi önemli konular tespit edilir. Birincisi yatırımın sermaye terkibidir. Örmeğin maliyet düşürücü. rantabiliteyi arttırıcı veya tekno ekonomik üstünlük sağlayıcı gibi. Yatırımcı öz ve yabancı sermaye kaynaklarını kullanacaktır. Gelir ve gider serilerinin tahmin projeksiyonları yapıldıktan sonra ele alınacak proje ve proje grupları gözden geçirilerek bir veya birden çok proje değerlendirilmeye alınır ve analiz edilir. gelir. Faiz hadlerinin yüksek ve düşük oluşu yabancı sermaye oranını belirleyecek önemi bir faktördür. Ekonomik ve teknik etütler dışında kantitafi olmayan ölçülerinde değerlendirilmesi ve yatırım kararında kullanılması ihmal edilmemelidir. . Bu fikir yatırımcının bilgi.BÖLÜM 2 YATIRIM KARARI VE YATIRIM PROJELERĐNĐN HAZIRLANMASI I. YATIRIM KARARI Yatırımcı yatırım kararına varmadan bu konuda bir fikir geliştirir. Gelişen bu düşünce başlangıçta maliyet. gider hesaplarının tahminine başlanır. Ayrıca kar hadleri ile faiz hadleri arasındaki farkın büyük ve küçük olması da yabancı sermaye tercihini etkiler. Ayrıca ortalama finansman ihtiyacı. risk.

YATIRIM PROJELERĐNĐN HAZIRLANMASI Bir ülkede ekonomik gelişmenin şartlarından birisi de yatırımların rasyonel bir şekilde en verimli alanlarda yapılmasıdır. Belirsizlik içinde muhtemel bir riskin tespit edilmesi ve sonuçlarına ne oranda katlanılabileceği iyi hesaplanmalıdır. Dördüncüsü yatırım için yapılan harcamaların geri alınmasıdır. EKONOMĐK ETÜDLER Yatırım projelerinin hazırlanmasında ekonomik etütler bölümünde makro ve mikro bazda analizler yapılır. mallarının satın alma değeri kullanma değerinin altındadır. en uygun zamanda en ekonomik ve gerekli yatırımların seçimi ile mümkündür. Buna göre projelerin hazırlanması çalışmaları 3 bölümde meydana gelir. 4. II. Kalkınmanın temel esprisi karlı ve verimli yatırım alanlarına kaynakların hesaplı bir şekilde tahsisidir. Yatırım projesi bir yatırımın ekonomik. Bununla beraber bir konu araştırılırken diğer konulardan ayrı tutmak mümkün değildir.Đkincisi yatırımın zaman değeridir.Teknik etüdüler 3. Talep ve talep projeksiyonları Üretim ve üretim üniteleri Cari piyasa fiyatları Pazarlama ve pazarlama kanal ve müesseseleri Tüketici zümresinin ekonomik ve sosyal yapısı Rekabet şartları Yatırılan teşvik tedbirleri Diğerleri… . Tesisin en az ekonomik ömrü süresince yatırımın geri dönmesi gerekir. Aksi takdirde zarar ve kayıplar oluşacaktır. Genelde bir sıralama esasına göre araştırma yapılır. Üçüncüsü yatırım kararı verilen yatırımın az veya çok uzak bir riske maruz kalacağıdır. Dolayısıyla yatırım mallarının ekonomik değerini satın alma rakamlarıyla izah etmek mümkün değildir.Ekonomik etütler 2. 6. III. Yatırımcı karar verirken feda edeceği ekonomik değerlerin geri dönmesini hesaplayacaktır. Ürerim faktörlerinin prodüktif (üretken) kullanımı. yatırım projelerinin bütün tekniklerinin bilinmesi ve uygulanması ile gerçekleşebilir. 5. 7. Öreğin işletme büyüklüğünün analizi ekonomik bölümde yer almasına rağmen bu çalışmalarda teknik ve finansman imkânları da ele alınır. 8. Diğer bir ifade ile yatırımın bugünkü değerini ileride de koruyabilmektedir. 1. Yatırım. teknik ve mali analizlerinin planlı bir şekilde hazırlanmasıdır. Piyasa şartları teknik ve tespit edildikten sonra bu konuda yatırım kararı verilebilir.Mali etütler Projelerin hazırlanmasında bu üç araştırma konusu iç içe ve birbirini tamamlar niteliktedir. Kalkınma planlarının bu temel hedefi. Piyasa araştırmasında incelenmesi gereken başlıca konular şunlardır: 1. Bu araştırmalar: A) Piyasa Araştırması B) Kuruluş Yeri seçimi C) Kapasite (Proje büyüklüğü) Tespiti A) PĐYASA ARAŞTIRMASI Đşletmenin piyasa sistemi içerisinde yaşama ve tutunabilme şansı yanında piyasayı oluşturan bütün faktörler araştırılır. 2. 3.

Tüketicilerin gelirleri artış göstermesi halinde talep hacmi yükselecektir. c) Esneklik Katsayısının Hesaplanması Talep miktarı ile gelirde meydana gelen değişiklikler arasındaki ilişkinin matematiksel ifadesi esneklik kat sayısını vermektedir. Talep çeşitli piyasa faktörlerinin etkisindedir. Gelir ve talebin bu etkileri talebin gelir esnekliği metoduna göre hesaplanır. ÖRNEK: Dönem 1 2 Elastikiyet katsayısı: 100 / 200 = %50 Talep Miktarı 100 200 Fert Başına Gelir 100 300 . Piyasa analisti bütün bu etkenleri belirlemek ve etkinlik derecelerini hesaplamak zorundadır. Gelir Esnekliği = Talep Miktarındaki Nispi Değişme / Gelirdeki Nispi Değişme Esneklik : (T1/T) / (G1/G) = (T1/ G1) * (G/T) Esneklik T T1 G1 G : Gelir Esnekliği Katsayısı : Talep : Talepteki Değişme : Gelirdeki Değişme : Gelir Katsayının hesabında yaygın olarak kullanılan ve hesabı kolay olan fert başına gelir tüketiminin zaman serileri fonksiyonel ilişkilerinin analizi sonucu kat sayının ölçülmesidir. Sosyal değerlendirmeler yerine somut ekonomik olaylar üzerinde değerlendirme yapılmaktadır. b) Talebin Gelir Esnekliği Herhangi bir mal veya hizmetin fert başına tüketimi. Fiyat kavranan dönemlerde sabit olmasına dikkat edilmelidir.Yatırım projeleri hazırlanması çalışmalarında piyasa etüdü ile ilgili teorik modellerin kurulması kadar pratik uygulamalar da önem kazanır. Şunu da belirtelim ki gelir değişmelerinin bir mal veya hizmet talebine ne oranda etki edeceğini hesaba katmak gerekir. Bu faktörlerin önemlilerine kısaca değinelim. birden küçük ise talep gelire karşı esnek değildir. birden büyük veya küçük olabilir. birden büyükse talep gelire karşı esnektir. Katsayı bir olduğu zaman gelir talep artışı eşittir. gelirin artış göstermesi halinde artması mümkündür. a) Talep ve Gelir Talep eğrisini belli bir durumdan aşağıya veya yukarıya doğru hareket ettiren faktörlerin başında gelir seviyesi ve gelir dağılımı gelmektedir. Yani gelir esnekliğinin kat sayısı bir. Ancak bu artışlar orantılı olmayabilir. 1) Talep Araştırmaları Herhangi bir yatırım projesinin piyasa analizinde talep araştırması çok yönlü ve niceleyici bir araştırmadır. Ayrıca gelir dağılımında bir farklılaşma olursa da aynı etki görülür.

Üçüncüsü. Esneklik Katsayısının Hesaplanması: Yatırım projelerinde katsayı hesaplanması ve projenin talep hacminin belirlenmesi talep projeksiyonları yönünden önemlidir. Üretimi öngörülen mal veya hizmetin cari piyasa fiyatları aylık veya yıllık olarak tespit edilir.000 Fiyat elastikiyet katsayısı iki olduğuna göre fiyatın bir birim artması halinde nüfus başına ayakkabı talebi ters yönden 1000 YTL olarak etkilenmiştir. Tüketimde bulunan nüfus sayısı kavranır.000. Yıllık toplam talep miktarları hesaplanarak tespit edilen tutar toplam nüfusa bölünür. fiyatlarda meydana gelen değişme satın almaları aynı oranda etkilemesi halinde katsayı birdir.Talep Gelir esnekliği pozitif Sıfır Gelir esnekliği negatif Gelir Talebin Gelir Esnekliği d) Talep ve Fiyat Yatırım projelerinin talep hacminin belirlenmesinde talep ve fiyatın karşılıklı etkileri göz önüne alınmaktadır. Örnekle açıklayacak olursak: Bir ayakkabı firmasının kurulması için yapılan piyasa araştırmasının nüfus başına yılda tüketimin iki çift olduğu tespit edilmiştir. Bu etkiye talebin fiyat esnekliği denir.000. birden küçük olması halinde ise talebin fiyata karşı esnek olmadığı söylenebilir. Đkinci işlem tespit edilen fiyatta piyasanın talep hacminin hesaplanmasıdır. Bu fiyatlar hayat pahalılığı endeksi veya genel fiyat endekslerine göre tespit edilir. fiyatlardaki birim değişme talepte birden büyük değişiklik yaratıyorsa esneklik katsayısı birden büyük olur. Esneklik Katsayısı = Talep Miktarındaki Değişme Oranı / Fiyattaki Değişme Oranı . Bu değişme frekansı başlıca üç şeklide değişir: Birincisi.000 ve gelecek yıllarda bir çift ayakkabının 3500 YTL’ye çıkacağı kabul edilirse: Đki fiyata göre talep hacmi: Önceki talep durumu: 10.000*(2000*2) = 40. Yani talep.000 Sonraki talep durumu: 10. fiyat artışından dolayı 3000 YTL’den 2000 YTL’na düşmüştür. Fiyat yükselince talep ters yönde değişir. Đkincisi. Bölgede tüketici nüfus sayısı 10. Esneklik katsayısının 2’dir.000* (3000*2) = 60. Ayakkabı çifti 3000 YTL’dir.

Geçmiş yılların talepleri istatistik serile halinde tespit edilir.2. Talep Projeksiyonları Piyasa araştırmalarının temel amacı gelecek yıllara ait talep tahminlerinde bulunmaktır. Proje işletmeye geçtiğinde üreteceği malları ve bu malların satılacağı belirli bir fiyatın. Yapı sektörüne ait yapılan talep projeksiyonlarının gerçeğe büyük oranda yakın sonuçlar verdiği yapılan araştırmalarda görülmüştür. geçerli olacağı bir piyasanın mevcut olup olmadığı ortaya çıkar. Bu değerler tablolar halinde düzenlenerek grafik üzerinde gelişme seyredilir. Talep Tahmin Metotları ve Uygulamalar Yatırım projelerinin talep projeksiyonlarında çeşitli metotlar kullanılmaktadır. Bu serilerin artış hızları ve indekslerin hazırlanması talep tahminlerini daha anlamlı hale getirir.Eğilim (Trend) metotları Gelir elastikiyet metotları Mukayese yoluyla tahmin metotları Çok değişkenli ve denklemli modeller a) Zaman Serileri Uygulamada en çok kullanılan ve standart hata oranı düşük olan zaman dizilerini projekte eden metotlar üzerinde durulacaktır. a) b) c) d) Zaman serileri. FĐYAT FĐYAT P1 P1 P2 P2 M1 M2 FĐYAT MĐKTAR FĐYAT M1 M2 MĐKTAR P1 P1 P2 P2 P3 M1 FĐYAT M2 M3 MĐKTAR FĐYAT M1 M2 MĐKTAR MĐKTAR MĐKTAR E=∞ E=0 3. .

3 / 3 = 4. Trend Metotlarının Uygulanması Elde edilen veriler değerlendirildikten sonra ileriye ait tahminlerde bulunmak mümkündür. Ancak verilerin toplanması ilk safhasını teşkil eder. Ancak verilerin ne derecede güvenilir olduğu bilinmez. Metot basit ve güvenilir değildir. Bu ortalamalar temsil ettiği bölümün ortasına gelecek şekilde işaretlenir.p bir araştırmada masraf ve zaman tasarrufu yapılmış olur.Birinci Kaynaklar (Orijinal) Veriler doğrudan doğruya esas kaynaktan alınır.10 5. aa.10 .20 3. Ortalamalardan geçen doğru bir cetvel yardımıyla hassas bir şekilde çizilir ve gelecek yıllara uzatılarak tahmin yapılır. Zaman serileri esasına göre geleceğe ait talep tahmin tespitlerinde başlıca 4 metot kullanılmaktadır. esas alınarak değerlendirme yapılır.Yarım ortalamalar metodu 3. Yani sayısal verilerin oluştuğu zaman.Grafik Metodu Tahmin yapılacak olan zaman serisinin geçmiş yıllara ait olan değerleri grafik üzerinde gösterilir. Diğer bir deyişle iki kaynaktan toplanmaktadır. Bu t. vs. Milyon adet 3 2 1 Yıllar 1955 1956 1957 1958 1959 1960 1961 2. ab.Đkinci Kaynaklar (Endirekt) Aranan bilgiler daha önce bir başka kuruluş tarafından tespit edilmiş verilerdir.Yarım Ortalamalar Metodu Bu metotta grafik üzerindeki değerler iki eşit gruba ayrılır ve ortalamaları alınır.Grafik metodu (el ile çizim) 2. anket. örnekleme.73 12.80 2.20 3. 2. 1. 1. mektup vs.Hareketli ortalamalar metodu 4. Yani sayısal verilerin oluştuğu zaman esasına göre düzenlenmesidir. Mülakat.00 4. Verilerin Araştırılması Verilerin toplanması 2 şekilde mümkündür..20 / 3 = 2.Zaman serileri kavranan zaman içerisindeki sayıların zaman esasına göre düzenlenmesidir.En küçük kareler metodu 1.20 Ortalama 8. Yıllar 1962 1963 1964 1965 1966 1967 Tuğla Tüketimi (Milyon) 2. TÜĐK. Yıllar itibariyle meydana gelen dalgalanmaları ortalayacak şekilde çizilen doğru gelecek yıllara uzatılır.

20 değerinin ortalaması 8.10 11.43 4. Serimiz için ikinci işlem 3. 3. Aritmetik ortalama aşırı ve fevkalade sapmaların etkisinde kalarak gerçek değişmeyi aksettirmeyebilir. Birinci grup ortalamasından sonra ilk değer elenir.80 . Van Tuğla Fabrika projesinin talep tahmin eğilimini bu metoda göre kestirelim: Yıllar 1962 1963 1964 1965 1966 1967 Tuğla Tüketimi (Milyon) 2. Đkinci grubun ilk rakamı ikinci işlem için gruba dâhil edilir.73’tür.20 / 3 = 2.30 -Üçerli Değerler Ortalama -2.20 3.20 . Örneğin üçerli gruplar aldığımızda 2. Böylece zincirleme olarak işlem yürütülür.10 / 3 = 3.80 değerinin hizasına yazılır.80 2. Değerler çift Alınıyorsa örneğin dörtlü gruplar halinde alınmışsa elde edilen ortalama bu değerlerin ortasına düşen iki değerin arasına yazılır.73 3. Bu değer 2.80 . Aritmetik ortalamaların bulunmasında kullanılan formül: 3.10 4.33’tür. Ancak doğrusal eğimli çizgilerin mevcut olduğu hallerde kullanılır.10 ortalaması 9. Bu değer 3. Birinci grubun ortalaması orta değerin hizasına yazılır.73 Yıllar 1962 1963 1964 1965 1966 1967 1968 Bu metot basittir ve kolayca uygulanır. dörderli veya daha fazla sayıda gruplandırılır.20 Üçerli Değerler Toplamı -8.09 -- . Hareketli ortalama metodunda kavranan seri üçerli.30 . 2.Milyon adet 5 4 3 2 1 4. 3. Sonuçlar objektiftir.Hareketli Ortalamalar Metodu Bu metotta elde edilen verilerin yıllar itibariyle gösterdikleri dalgalanmaların hareketli ortalama yoluyla düzenlenmesi sonucu eğilimin belirlenmesidir.10 5.33 3.20’nin hizasına yazılır. 2.30 12.20 9.1 2.20 3.

Doğrusal Formül Parabol Formül Doğrusal Formül Yoluyla Eğilim Tespiti En küçük kareler metoduna en uygun olanıdır.5 Birinci denklemi 2.80 1 2 2. En Küçük Kareler Metodunun Uygulaması Yukarıda verilen örnek üzerinde metodun uygulanma şekli: Yıllar 1962 1963 1964 1965 1966 1967 Y XY X2 0 2.00 16 5 4. Serinin karakter ve seyrine göre bu formüller kullanılır.50 = 15a + 55b I. Zaman serilerinde eğilimin tespiti için en çok iki formül tercih edilmektedir.50 ∑ xy = 58.4.58.00 20.30 9 4 5.20 0 0 1 3.∑ (Y) = Na +b∑(X) II .25 = 15a + 37.En Küçük Kareler Metodu Bu metotta kullanılan çeşitli matematiksel formüller vardır. aa) Metodun Formülü: y = a + Bx doğru formülünün bulunması için a ve b faktörlerini belirlemek gerekir.20. Buna göre a ve b terimlerini veren normal denklemler şöyle yazılır: 1 : ∑ (y) = Na +b∑(X) 2 : ∑ (xy) = a ∑(X) + b ∑ (X2) NOTASYON: Y N X : Çeşitli Yıllara Ait Değerleri : Yıl Sayısı : Yılların Sıra Sayılarını Göstermektedir.00 25 ∑X=15 ∑y=20.20 4. Talep projeksiyonlarında bu metot en sık başvurulandır.50 = 6a + 15b II.10 9.40 4 3 3.5 ile çarparsak: .80 3.51. X I .20 21. Bu denklemde x ve y değerlerini kullanarak elde edeceğimiz çift bilinmeyenli bir denklemin çözümü sonucunda a ve b değerlerini elde ederiz.50 ∑x2 =55 Bu değerleri normal denklemde yerine koyduğumuzda.∑ (XY) = a ∑(X) + b ∑ (X2) I.

II.5.036X şeklinde yazılır.∑ (Y) = Na II.20.20 18.80 2. ‘b’ için bulunan bu değeri denklemlerden birinin yerine koyarsak: I.414 X Başlangıç yılı O kabul edilmiştir.00 4.414(9) Y = 6.036 bulunur.20 3. Son yıl ise 1967 ise 5’tir.6 = 3. Buradan hareketle Y = 3.414 b = 0. ∑X = O olursa a∑x = O b∑x = O olur.10 5.60 X2 4 1 0 1 4 10 6a = 14.38 + 0. TRENDĐN KISA METODLA HESAPLANMASI Kullanılan yıl sayısı tek sayı ise hesaplama daha basit ve çabuk olacaktır.25 / 17.46 milyon adettir.66 + 0. Bu bir X değeridir. yıl olmaktadır. 1971 yılını projekte etmek istediğimizde.00 8.40 3.30 = 5a + b 3.50 = 15a + 55 Birinci eşitliği ikincisinden çıkardığımızda: 7.29 a = 2. Y = 2.38 + 0.414 bulunur.00 5. Y 3.66 ve b = 0.50 = 6a + 15 (0.30 XY -7.5 b b = 7. . I.414) Y = 2.38 bulunur.∑ (XY) = b∑ X2 Örneğimizi buna göre hesaplarsak: Yıllar 1963 1964 1965 1966 1967 X -2 -1 0 +1 +2 0 Değerleri formülle uygularsak: 18. Buna göre.25 = 17.106 milyon adet tuğla talep edilmektedir. 1970 yılı için talep miktarı: X = 0 için Y = 5.38 + 0. Bu yıl 1962 yılıdır. 9.414 X Y = 2. Ortaya isabet eden yıl O olarak kabul edilir.5 = 0.60 -2. Buna göre.20 0.0 + 10b a = 3.

Kurulu işletmelerin bazıları mensup olduğu kesimde üretimin belirli bir oranını karşılayabilir.∑ (XY) = a∑(X) + b∑ (X2) + c∑X3 III. teknik seviyeleri. I∑ (Y) = Na +b∑(X) + c∑X2 II.. B) ÜRETĐM VE ÜRETĐM ÜNĐTELERĐ Tesisin kurulacağı bölgede faaliyette bulunana diğer işletmelerin kapasite. Net regresyon katsayısı olan b’nin bağımlı ve bağımsız değişkenlerin etki oranlarını dikkate aşarak her değişkenin etki alanlarını izah eder. Tahminler sübjektif yapıldığından hata payı yüksek olur. Basit Regresyon: Denklemlerde bağlı bir değişken (Y). Tespit edilen talebin mahalli üretim kaynakları tarafından tedarik imkânlarının olup olmadığını da bilmek gerekir. Dâhilde üretim faaliyetinde bulunan tesislerin mevcut kapasiteleri ve yıllık fiili üretim miktarları üretilen malın kalite ve niteliği konusunda gerekli bilgiler toplanmalıdır.output tablolarının bulunması gerekir. bu tesislerin bölge ihtiyacını ne oranda karşılayabildiğini.. bu değişkeni açıklayan bağımsız bir değişkenle (X). Çok Değişkenli ve Denklemli Metodlar Ülkemizde uygulanması oldukça güçtür. Mukayese Yoluyla Tahmin Metodu Bu metot sağlam sonuçlar vermemektedir. kurulacak bir çimento fabrikasının Devlet Planlama Teşkilatı tarafından tespit edilen talebin %5’ine hitap edileceği tahmin edilerek tesisin kapasitesi buna göre ayarlanabilir. Bu ise henüz ülkemizde yeteri kadar geliştirilememiştir.∑ YX2 = a∑( X2) + b∑ (X3) + c∑X4 Uzun çözüm yoluyla fazla zaman kaybı olacağından kısa çözüm yolu tercih edilebilir. X1 = a + b22-18X2 + b12-14X3……… şeklinde yazılabilir. X değerinin değişmesi durumunda Y’deki değişme oranını belirleyen ‘b’ ve X’in sıfır olması halinde Y’nin alacağı değeri gösteren bir ‘a’ değeri yer alır. Örneğin. fiili üretim güçleri araştırılmalıdır. . Buna göre formül. Ayrıca. ………. X2. Lineer çözümlerde bağımlı değişken olan Y’nin yerine bu metotta X gösterilirse bağımsızlar sıra sayılar halinde X1. Çözümler için her sektörün input . Her bağımsız değişkenin bağımlı değişken ile karşılıklı etkileri hesaba katılır. ∑Y = Na +b∑X ∑Y = Na +b∑X + b∑X2 Çoklu Regresyon: Bu metotta bağlı değişkeni etkileyen birden çok bağımsız değişken değerlendirilmeye alınır. Bu denklemde iki bağımsız değişken ve bir bağımlı değişken yer almaktadır.Parabol Formülü ile Eğilimin Tespiti Zaman serisi çok dalgalanma gösteriyorsa ve parabolle eğilimin gösterilmesi uygun görülürse kullanılır. Xn şeklinde gösterilir. Ancak bağımsız değişkenle bağımlı değişken arasındaki bağlantı doğrusal (lineer) kabul edilir. kuruluş yerleri ve mamullerinin özellikleri öncelenmelidir.

üretici birimlerinin maliyet giderlerini dikkatle incelemek ve tespit etmek için çalışmalar yapılacaktır. C) CARĐ PĐYASA FĐYATLARI Tesisin kurulacağı bölgede piyasa fiyatlarının analizi proje çalışmalarında hassas bir konudur. Bu bakımdan piyasa fiyatları tespit edildiğinde özellikle bu konu dikkat etmek gerekebilir. Marsilya tipi kiremit. 1. Tesis kar amacı ile kurulacağına göre fiyat araştırmaları bu amaca yön verecek bir faktör olmaktadır. ocak) 3. imalathane. Yatırımcının gelecekteki fiyat gelişmelerine göre yatırım hesaplarını yapması şarttır. fabrika tuğlası.Malların nitelik ve karakteristiğine göre fiyat tespitleri 2. Biraz önce verilen örnekten yola çıkarak tuğla kiremit fabrikası ve imalathane ve ocakların üretimleri nitelik ve ebatlar bakımından farklıdır.Üretim ünitelerinin sayıları 2. Üretim araştırmalarında ayrıca yabancı ülkelerden ithalat yapılıp yapılmadığı hususu da gözden geçirilmelidir.Bölge dışında bu ihtiyacın karşılanıp karşılanmadığı gibi konularda araştırma çalışmaları yapılır.Bölge ihtiyacının ne oranda karşılayabildikleri 8. 1. Ancak araştırmacı kurulacak tesisin üretimini öngördüğü mamullere benzer nitelik ve ebattaki malların fiyatları üzerinde daha fazla duracaktır.Örneğin bir ilde kurulacak tuğla üretim tesisi için bu konuda yapılacak araştırmalarda bölgede mevcut tesisler aşağıda gösterilen yönlerden incelenmeye tabii tutulur. Fiyat araştırmalarında başlıca 3 yönden hareket edilir. Araştırmacı piyasa fiyatlarını incelerken.Üretim kapasiteleri ve fiili üretimleri 4.Ortalama yıllık fiyat hareketlerinin değerlendirilmesi Piyasada aynı cins fakat çeşitli nitelik ve ebatlarda olan mallar satılabileceğine göre fiyatları da değişik olacaktır.Yerli ve ithal mallarının fiyat ve kar marjlarının tespiti 3.Üretim teknik ve metotları 6. Özelikle ithalatçı ve üreticinin kar marjlarının yüksek olduğu piyasalarda yeni teşebbüslerin fiyat yönünden tutulan şansları oldukça düşüktür. Fabrikalar dikey ve yatay delikli fabrika tuğlası ocaklar ise basit harman tuğlası üretimi yaparlar. Zira dış ticaret sorunu bakımından konu önem kazanır. Fiyat hareketleri üretim ve talep üzerinde etkili bir faktördür. Satış fiyatı ile maliyetler arasındaki fonksiyonel ilişkiyi tespit etmek gerekir. .Mamullerin cinsi ve nitelikleri (harman tuğlası. Dolayısıyla piyasa araştırmacısı birbirinden farklı fiyatlarla karşı karşıya gelecektir. Yeni teşebbüsün rekabet imkânı kalmayabilir.Geçmiş yıllara ait fiyat hareketlerinin tespiti ve gelecekteki fiyat gelişmelerinin projekte edilmesi piyasa araştırmalarının önemli bir konusudur. 2. Zira rekabet sonucu kar marjı yüksek olan teşebbüsler fiyatlarını düşük bir seviyeye kadar indirebilirler. Fiyat gelişmeleri başlıca 2 biçimde incelenir.Yatırım projesinin konusu olan mal hem içeride üretiliyor hem de ithal ediliyorsa iki seri fiyatını incelemek ve karşılaştırmak söz konusu olacaktır.Bölgedeki kuruluş yerleri 7.Vasıfları (fabrika. vs) 5. 1.

Kiremit ise bunun çok üstündedir. 1. Mevcut fiyatların arz düşüklüğünden ileri geldiği. Gelecekteki fiyat gelişmeleri için bu olayların göz önüne alınarak incelenmesi gereklidir. 2) Mikro acıdan fiyat hareketleri: Fiyat gelişmelerini mikro açıdan etkileyen önemli etkenlerin başında teknolojik buluşlar. Bilhassa ülkemizde kurulacak bazı sanayi kesimlerinin piyasa fiyat etütlerinde dikkatli olmaları gerekir. satın alma gücü. Pazarlama araştırmaları projenin gerçekleştirilmesinde kesin bir faktör değildir. E) TÜKETĐCĐ ZÜMRESĐ Tüketici zümresinin talep edeceği mal miktarının tespitinde 2 hususun göz önünde bulundurulması keyfiyeti vardır. üretilecek mala karşı ihtiyaç derecesi de önemli unsurlardır. Plastik sanayisinde ise üretim artışları fiyatları etkilemiştir. D) PAZARLAMA Proje yönünden pazarlama araştırmalarında maksat mal ve hizmetlerin üretim merkezinden tüketiciye kadar geçirdiği safhaların pazar alanları açısından incelenmesidir. Enflasyonist hareketle fiyatları arttırıcı. bu piyasada düşmesine sebep olmuştur. Ancak pazarlama problemlerinin kesinlikle ortaya çıkarılması ve gerekli tedbirlerin geliştirilmesi ihmal edilmemelidir. Proje konusu malların pazar hinterlandının tespiti önemli bir araştırmadır. 3 bölümde geliştirilir. Temel konuların elverişli olması halinde pazarlama ve dağıtım alanları ile ilgili problemler çözümlenebilir.1) Makro fiyat hareketleri 2) Mikro fiyat hareketleri 1) Makro açıdan fiyat hareketleri: Fiyat hareketlerinin makro yönden etkileyen önemli ekonomik olaylar enflasyon ve deflasyondur. şiddetli rekabetler fiyatları etkilemiştir. ekonomik ulaştırma sınırı tayin edecektir. maliyeti ve miktarı şeklinde sayılabilir. Yeni malların piyasada . Çeşitli üretim kesimlerinde teknolojik keşifler. Bu hudut aşıldığında maliyetler yükselecektir. a) Tüketicinin alışkanlığı ve tahammülleri b) Zevklerini etkileme imkânı c) Gelir seviyesi Proje konusu malın yeni veya eskiden beri kullanılan bir mal oluşu tüketim bakımından önemlidir. taşınma kolaylığı. deflasyonist hareketler ise düşürücü yönde etkiler. Bazılarında ise dardır. Örneğin. Yarı mamul alıcıları veya mamul alıcıları şeklinde de bir ayırım yapılmalıdır.Tüketicinin sayısı: Tüketici zümresinin yoğun olması kurulacak tesisin optimal kapasitede kurulma şansı o oranda artacaktır. 2. Ekonomik ulaştırma sınırını tayin eden belli başlı faktörler. tuğlanın ekonomik ulaştırma sınır 75 km civarındadır. Metro kimya sanayisindeki teknik buluşlar. Bu düşme hem arz ve talep dengesinden ve hem de üretim kapasiteleri artıkça maliyetlerin düşme göstermesi sonucu meydana gelir. Malların Pazar alanı. Ancak alıcıların sınıflandırılması gereklidir. ağırlığı. rekabet ve üretim hacmi gelir. malın fiyatı. bir ilde kurulacak torbalanmış toz kireç tesisinin üretim merkezinden ekonomik sürüm yapılabileceği mesafe 200 ve 250 km’dir. Halkın tüketim alışkanlığı malların sürüm yönünden daha az risklidir. Bazı malların özelliği icabı Pazar alanları geniştir. Bu bakımdan ekonomik ulaştırma sınırları içindeki pazarların kavranması gerekir.Tüketicinin Keyfiyeti: Tüketicinin keyfiyet bakımından incelenmesinde. Pazarlama araştırmalarında tüketicinin genel durumu. Örneğin. Örneğin. rekabet fiyatlarının. üretimin artması halinde fiyatların tedricen düştüğü görülür.

Araştırma konusu piyasanın bazı özelliklerini gözden kaçırmamak gereklidir. gümrük vergilerinin muafiyeti ve taksitlendirilmesi gibi teşvik tedbirlerinin yatırım projeleri üzerinde yapacağı etkinin değerlendirilmesi ve rakamlarla ifade edilmesi gerekir. Tüketicinin örf ve adetleri de bir unsur olarak ortaya çıkar. Van Tuğla Kiremit Tesislerinin piyasa araştırmalarında pazarlama alanlarının ekonomik kapasitede bir tesisin kuruluşuna müsait olmadığı ilk araştırmada görülmüştür. tüketicinin tercihleri. G) YATIRIM VE TEŞVĐK POLĐTĐKALARI Proje konusu veya projenin gerçekleştirileceği bölgenin devlet politikalarında yer alan çeşitli teşvik ve yardımlardan yararlanma imkânları öngörülebilir. ekonomik dalgalanmalar sonucu fiyat artışlarından dolayı bazı satın almalardan vazgeçeceklerdir. Çeşitli araştırma konularına projenin amacına ve piyasanın özelliklerine göre değişik ağırlıklar verilmelidir. BĐLGĐLERĐN TASNĐF VE DEĞERLENDĐRĐLMESĐ Piyasa araştırmalarında depolanan bilgilerin amaç ve hedefler yönünden tasnif ve değerlendirilmesi uzmanlık işidir. Örneğin doğu bölgesinde kurulacak tesisler için öncelik tanınan döviz tahsisi. . döviz tahsisi. Örneğin. F) REKABET ŞARTLARI Yatırım projesinin konusu olan malın piyasada karşılaşacağı rekabet şartları çeşitlidir. Bilhassa amacın gerçekleştirilmesinde yeteri kadar şartların gelişmediğinin ön araştırmalarda görülmesi halinde daha derin incelemeler tekrar geçilebilmesi gerekir. Örneğin. Örneğin kalkınma planlarımızda doğu bölgesi için tanınan kredi imkânları yatırım indirimi.dir. Hükümetlerin bu teşvik ve yardımlarını piyasa araştırmalarında göz önüne almak gerekir. ikinci bir etüt sonucu Göl Yolu ile sürüm ve dağıtım sınırlarının daha da geliştirilebileceği tespit edilmiştir. sübvansiyonlar vs. gümrük vergilerinden muafiyet veya bu vergilerin taksitlendirilmesi. rekabetin gelişmediği tüketici gelirinin düşük bulunduğu bir piyasada fiyat ve gelir artışlarına daha fazla önem verilecektir. Örneğin bir tuğla-kiremit fabrikasının piyasa araştırmalarında aynı bölgede bulunan kaliteli ve uygun kum yataklarının ileride bir kireç kum taşı tesisinin kurulabileceğini ve bu malzemenin fiyat ve konstrüksiyon bakımından daha elverişli olabileceği düşünülebilir. gelecekte daha kullanışlı ve daha ucuz bir ikame malının üretimine geçilip geçilemeyeceğinin analizi uygun olur.tutulmaması şansı kesin değildir. Bu konu piyasa araştırmalarında ele alınmalıdır. pazara girme mücadelesi ve teknik gelişmeler şartlar arasında sayılabilir. Bu iki tüketici zümrenin tefriki araştırmada göz önüne alınmalıdır. yatırım indirimi ve kredi imkânları gibi… Bu teşvik ve yardımların belli başlıları: Yatırım indirimi. Kıt olan bazı üretim faktörleri teşvik tedbirleri ile kolayca tedarik edilebilir. kredi imkânlarının sağlanması. Ayrıca. Pazar analizlerinde ve rekabet konularının ayrı ayrı incelenmesi ve projenin ekonomik ömrü gelişme ihtimallerinin kestirilmesi gerekir. Gerek eskiden beri kullanılan ve gerekse piyasaya yeni sürülecek bir malın tüketim hacmi tüketici zevkleri reklâm yolu ile etkilemek suretiyle arttırılabilir. Bütün bu bilgiler çalışma gayesine uygun tasnif edildikten sonra bir plan dâhilinde piyasa raporu haline getirilir. Malların tüketiminde en etkili bir faktör de tüketicinin gelir durumudur. Yüksek gelişir dilimlerindeki tüketiciler ise başka tüketim özelliklerine sahiptirler. Fiyatlar. malın niteliği. Düşük gelirli tüketiciler. kalite.

arz ve talep durumları sonucu üretimdeki azalan verimler kanunun etkisinde kalarak grafik de doğru olmayıp eğri niteliğinde olacaktır. Optimal kapasite üretim maliyelerinin en düşük olduğu üretim miktarını ifade eder. Projenin kapasitesini tespit etme çalışmalarında varılmak istenen hedef optimal kapasiteyi seçmektir. 1) Büyüklüğün Sağladığı Tasarrufun Olmaması Halinde Kapasite Seçimi: Bu durumda işletmenin toplam maliyet giderleri bir doğru şeklinde görünecektir. Ancak yatırımın maliyet artışı azalan verim kanunu sonucunda bir noktada üretim artışına eşit. Bir kamyonun yük taşıma gücünden bir sınıfın öğrenci alma hacmine kadar kapasitenin çeşitli ve değişik anlamlarda kullanıldığı bir gerçektir. üretim artış hızını aşarak işletmeyi zararlı duruma düşürecektir. Burada izah edilecek kapasite. Đşletmenin büyüklüğü ile üretim miktarı ve maliyetler arasında fonksiyonel bir ilişkinin var olduğu ve bu değişkenlerin karşılıklı etkileri dikkate alınarak optimal bir kapasitenin analizine gidilebilir. Buna karşı hammadde kapasite ile orantılı bir artış gösterir. Genel üretim ve yönetim giderleri içinde aynı şey söylenebilir. Genel üretim ve yönetim giderleri içinde aynı şey söylenebilir. Yani yatırım maliyeti üretim miktarı artışından daha az hızla artmaktadır. Üretim kapasitesi 3 faktöre göre anlam kazanır. Birincisi sermayenin kapasite artışı oranında artmamasıdır.BÖLÜM 3 YATIRIM PROJELERĐNDE KAPASĐTE SEÇĐMĐ ANLAM VE TANIMI: Kapasite çeşitli anlamlarda kullanılmaktadır. Ancak uygulamada kapasiteyi tespit hesaplarının yapılması belirli faktörlere bağlı olduğundan oldukça güçtür. Buna karşın hammadde kapasiteyle orantılı artış gösterir. Her birim ürün için aynı maliyete katlanılır. 3) Bütün bu üretim ve didinme çabalarının belli bir dönemde meydana gelmesi. Yani yatırımın maliyeti üretim miktarı artışından daha az hızla artmaktadır. canlı bir varlık özelliği gösteren. Kapasitenin artışı yeni yatırımlara gidilmesi halinde büyümenin meydana getireceği bazı tasarruflar da çeşitli nedenlerle ileri gelebilir. Buna karşılık satış gelirleri eğrisi piyasada mevcut fiyat hareketleri. Proje kapasitesinin seçiminde göz önüne alınması gereken faktörler. A) Maliyetler ve Kapasite B) Talep hacmi ve Kapasite C) Finansman ve Kapasite D) Kuruluş yeri ve Kapasite E) Teknik imkânlar ve Kapasite A) Maliyetler ve Kapasite Üretim maliyetini etkileyen faktörlerin başında işletme büyüklüğü(kapasite) gelmektedir. Her işletme tasarruf artışı gösterebilir. Bu nedenle kapasite ve maliyet arasındaki ilişki 3 şekilde izah edilir. Bu faktörlere göre kapasite ancak belirlenebilir. Esasen optimal kapasiteyi teorik olarak hesaplamak belirli işlemlerle mümkündür. Đkincisi işçilik ihtiyacının kapasite arttıkça nispi olarak daha az artış göstermesidir. 1) Sermayenin kapasite artışı oranında artmaması. . 2) Đşçilik ihtiyacının kapasite arttıkça nispi olarak daha az artış göstermesidir. doğan büyüyen ve sona eren üretim kapasitesidir. bu noktadan itibaren üretime devam edildiği takdirde maliyet artış hızı. 2) Bu faktörlerin kullanılması sonucu elde edilen ürün. 1) Đşletmenin üretim faaliyetinde kullandığı faktörler.

Optimal kapasite büyüklüğünün matematiksel yolla hesaplanası aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Grafikte tespit edilen Y noktası bu üretim kapasitesini belirlemektedir. Teşebbüs üretime devam ettiği takdirde bu oran düşecektir. Bu noktada işletmeci Hâsılat/Maliyet oranını yani iktisadiliğin en fazla olduğu noktayı arayacaktır. Bu artış 700 ünite üretimde en yüksek karı verecektir. Đşletmeci karın en yüksek olduğu noktaya ulaşmak için kapasiteyi arttıracaktır. Tabloda görüldüğü gibi iktisadiliğin en yüksek olduğu üretim miktarı (P) 500 ünitedir. . Buna karşı kar miktarı artacaktır. Ancak bu noktada karın en yüksek olduğu iddia edilemez. Bu nokta ise satış gelirleri eğrisinin düşmeye başladığı nokta ile hasılat/maliyet oranının en yüksek olduğu nokta arasındaki bölgedir.Toplam maliyet ve satış gelirleri eğrisinin kesiştiği nokta sıfır kar noktasıdır. Bu noktadan itibaren işletme kara geçmektedir ve satış gelirleri eğrisi hala yukarıya doğru çıkmaktadır. Bu eşitlik CKZ doğrusuna çizilen ee’ paralelinin gelir eğrisine teğet geçtiği Y noktasıdır. Bu nokta orijinden satış hâsıla eğrisine çizilen doğrunun eğriye teğet geçtiği noktadır. Satış gelirleri eğrisinin eğimi maliyet giderleri doğrusunun eğimine eşit olduğu nokta karın maksimum olduğu noktadır.

Üretim hacmini gösteren apsise inilen CC’ doğrusu optimal üretim miktarını göstermektedir. Bir endüstride azalan maliyet kanunu sonsuza dek cari ise teorik olarak optimal kapasite tespit edilemez. 3) Büyüklüğün Sağladığı Tasarrufun Olması Halinde Kapasite Seçimi: Kapasite büyüdükçe yatırım maliyet artışı üretim miktarı artışından daha az bir hızla arttığı takdirde büyüklüğün sağladığı tasarruf oluşur. Kapasite büyüklüğü sağlayacağı tasarruflardan dolayı yatırım arttıkça üretim hızı yatırım hızından yüksek olacaktır. Örneğin. Aksi takdirde kurulan bir tesisin kapasitesinin sonradan değiştirmek gibi bir problemle karşılaşılabilir. . Diğer yandan talep sonsuz olmadığına göre fiyatların düşmesi ve bunun sonucu olarak satışların artması da marjinal geliri önemli ölçüde azaltacaktır. Kapasite arttığı oranda işçilik gideri oranı buna nazaran daha az oranla artabilir. Toplam maliyet eğrisinin (grafik 8) en düşük olduğu nokta işletmenin arayacağı optimal kapasiteyi verir. Bu da mümkün değildir. Bu noktadan itibaren işletme üretime devam ettiği taktirde marjinal maliyeti aştığından zarar meydana gelecektir. Seçim işletmenin hukuki yapısına sermaye imkânlarına ve amacına bağlı olmaktadır. Büyüklüğe ilişkin tasarrufun sağladığı diğer bir üretim unsuru da işçiliktir. Buna karşı satış gelirleri eğrisinin piyasadaki istikrarlı bir fiyat gelişimine göre değişmeyeceği varsayımı ile bir doğru olarak görülecektir. Buna karşı kamu kesiminde karı azamileştirme temel amaç değilse iktisadiliğin seçimimde bir kriter olarak kullanılması mümkündür. Hangi şartları olursa olsun kapasite seçimi P ve Y noktaları arasında seçilecektir. Çünkü üretim arttıkça hammadde ve işçiliğe olan ihtiyaç da artacaktır dolayısıyla hammadde ve işçilik fiyatları da artış gösterecek ve marjinal maliyetler yükselmiş olacaktır. Belirli bir üretim sektöründe kapasite büyüklüğü tasarruf sağladığına göre bu kesimdeki işletmelerde kapasite büyüdükçe toplam maliyet giderleri çizgisi başa baş grafiklerdeki gibi doğrusal bir çizgi olmayıp bir eğri olacaktır. Yatırımcı P ve Y arasındaki optimal kapasiteyi (X) kuruluşa geçmeden önce hesaplamaktadır. CC’ doğrusundan itibaren üretime devam edildiğinde maliyet hızla artmaya başlayacak nihayet Z noktasında bu hız üretim miktarı artış hızını aşarak sıfır kar noktasında gelir doğrusunu ikinci defa kesecektir. Ancak seçimde iki alternatif ortaya çıkmaktadır. Özel sektör kesiminde genellikle kar maksimizasyonu birinci derecede bir seçim kriteri olarak belirtilmektedir. Üretim arttıkça maliyetlerin düşmesi haksız rekabetler doğuracak ve piyasa dengesi kurulamayacaktır. P ve Y noktaları arasında optimum kapasite tespiti oldukça güç iştir. Grafikte değer ve varsayımlara göre optimal kapasitenin hesaplanması tabloda gösterilmiştir. Bu iki noktanın bir kapasite seçimi rasyonel bir seçim değildir. Grafikte OKZ doğrusuna toplam maliyetler eğrisine teğet olarak çizilen ff’ paralel doğrusunun anılan eğriye teğet geçtiği nokta ( C) maliyetlerin en düşük olduğu optimal kapasite büyüklüğünü verecektir. Üretim miktarı arttıkça birim başına bu giderlerin oranı düşer. Nihayet bir noktada marjinal gelirle marjinal maliyetler kesişecek dengeyi sağlayan ürerim kapasitesi belirlenecektir. sermaye ihtiyacı kapasite büyümesi ile orantılı olarak artmayabilir yani daha az artar. Bu noktadan itibaren yukarıda belirtilen koşulların etkisinde maliyetler bir noktadan sora düşmeyecek ve tedricen yükselmeye başlayacaktır.2) Kapasite Seçimi Yukarıda yapılan analiz sonucu optimal kapasite seçiminin karar safhasına gelmiş bulunuyoruz. Đşletmeci iktisadiliğin ( gelir/ maliyet) en yüksek olduğu P noktasını mı yoksa kar miktarının en yükse olduğu Y noktasını mı seçecektir. Esasen bu konuda kesin bir seçim kriteri yoktur. Bunun sonucu olarak kapasite büyüdükçe maliyetler düşmeye başlayacaktır. Diğer unsur da imalat ve yönetim giderleridir. Đşletme azalan maliyetlere göre satış fiyatını düşürmeden sabit tutabilir. Ancak bu düşüş uygulamada sonsuz değildir.

Grafikte cc’ = 700 ünitedir. Aranan optimal kapasite kar elipsi içerisinde satış gelirleriyle toplam maliyet giderleri eğrilerinin birbirine en uzak olduğu noktalardan geçen doğrudur. Diğer bir deyişle talep. Đşletme kapasite büyüklüğünü 700 ünitede tespit ettiği takdirde birim başına maliyetlerin en düşük olacağı kapasiteyi seçmiş olacaktır. kapasitesinin belli bir ölçüdeki üretim hacmiyle karşılanabiliyor. Bu durumda toplam maliyetler çizgisiyle satış gelirleri çizgisi doğrusal olmayan birer eğri niteliğinde olacaktır.Optimal kapasite 700 ünitede sağlanıyor. Bu noktadan itibaren üretim artışına devam edildiği takdirde sürüm için fiyatlarda bir düşme olabileceğini varsayım olarak kabul ediyoruz. 4) Büyüklüğün Sağladığı Tasarruflar Sonucu Toplam Maliyet ve Satış gelirleri Eğrisinin Doğrusal Olmadığı Durumlarda Kapasite Seçimi: Kapasite büyüdükçe yatırım tasarrufları sağlamaktadır. .

Bundan önce izah edilen iki modelde toplam satış gelirleri ile maliyet giderleri eğrileri için verilen bilgi ve varsayımlar burada da geçerli olmak üzere kapasiteyi izah edeceğiz. KZ noktalarını birleştiren KZ doğrusuna paralel olarak çizilen ee’ doğrusunun satış gelirleri eğrisine teğet geçtiği y noktası ile aynı doğruya ( KZ )’ye paralel olarak çizilen ff’ eğrisinin maliyet gelirleri eğrisine teğet geçtiği C noktasıdır. Bu iki noktadan işletme optimal kapasiteye ulaşabilir. Önce arana bu iki noktayı tespite çalışırsak. Bu durumda toplam maliyetler çizgisi ile satış gelirleri çizgisi doğrusal olmayan birer eğri niteliğinde olacaktır. maliyet ise minimize edilmiştir. . bu iki nokta. Toplam maliyet gideri ve satış gelirlerinin bu özelliğe göre optimal kapasitenin hesaplanması için belirtilen değerler grafik 9 üzerinde gösterilmiştir. Gelirin en yüksek maliyetlerin ise en düşük olduğu optimal kapasite hesabı tabloda gösterilmiştir. Aranan optimal kapasite kar elipsi içerisinde satıl gelirleri ile toplam maliyet giderleri eğrilerinin en uzak oldukları noktalardan geçen doğudur. Örnek üzerinde optimal kapasiteye 700 ünite üretildiği taktirde ulaşılmaktadır. Grafikte bu kapasiteyi YC doğrusu vermektedir.Bu noktadan itibaren üretim artışına devam edildiği takdirde sürüm için fiyatlarda bir düşme olabileceğini bir varsayım olarak kabul ediyoruz. Kar maksimize.

Eğer seçim yapılacak olursa bile optimal olmasa da tatmin edici kapasite seçilir. I = α + βx I : Yatırım α ve β : Parametre x : Kapasite a ve b doğrusal denklemin parametreleridir. Yatırımcı faaliyet göstereceği sektörün özelliğine göre serbestçe optimal kapasite tespitine gidebilir. Kapasite büyüklüğünü belirlemek için elimizde bir seri bilinen kapasite ve her kapasiteye tekabül eden yatırım tutarının bilinmesi gerekir. Seviyede kapasite seçimi mümkündür. Kapasitenin sınırlandırılmaması işletme için şu avantajları sağlar. . regresyon metoduna göre doğru tahmin edilebilir. Büyüklüğün sağlayacağı tasarruflardan yeterince yararlanılabilir. Talep seviyesine göre kapasite kavramı 3 bölümde incelenir. Ancak küçük imalathane gibi kuruluşlarla talep karşılanır. 1) Optimal Kapasite Đçin Finansman Kaynaklarının Yeterliliği: Finansman kaynakları asgari ekonomik kapasitede bir sermaye ihtiyacını karşılayacak durumda değilse yatırımdan vazgeçilir.B)Talep ve Kapasite Üretim planlanması işletme için önemli bir problemdir ve bu problemin çözüm şartlarına göre üretim miktarı belirlenir. Mali güç geliştikçe ilave yatırımlarla tatmin edici kapasiteye ulaşılır. Yatırımcı sahip bulunduğu finansman kaynaklarına göre kapasite büyüklüğünü hesaplayacaktır. -Kapasitenin genişlemesi her zaman mümkündür. -Atıl kapasite talep yönünden söz konusu değildir. C) Kapasite ve Finansman Finansman kaynaklar işletme büyüklüğünü belirleyen önemli bir faktördür. Kapasitenin tespit ve hesaplanmasında finansman ve kapasite ilişkilerinin iki yönden kavranması gerekir. 1) Talep seviyesi kapasiteyi sınırlamamaktadır: Max. Bu değerler göre düşünülen kapasiteler. Buna rağmen bölgenin gelecekteki talep potansiyelinin ve talebin bağlı bulunduğu değişkenlerin göz önüne alınması gerekir. -Uzun süreli ve aşırı yatırımları gerektirecek mamul stokuna gidilmez. b) Kapasitenin mevcut talebe gören düşük ekonomik seviyenin üzerinde kurulmasıdır. 2) Finansman ve Kapasite Arasındaki Fonksiyonel Đlişki: Yatırım kapasitenin bağımlı değişkenidir. a) Kapasite talep seviyesine uygun olarak minimum ekonomik kapasitede tespit edilecektir. (Gelecekteki talep seviyesini kestirerek) Yani bu durum işletmenin büyüklüğü ve faaliyet konusuna göre seçilmelidir. 2) Talep en düşük ekonomik kapasite seviyesindedir: Talebin en düşük ekonomik kapasiteye yakın olması halinde kapasite 2 karar alternatifine göre tespit edilecektir. 3) Talebin en düşük ekonomik seviyenin altında olması: Yatırımdan vazgeçilir.

Kapasite büyüklüğünü hesaplamak için büyüklüğün yaratacağı tasarrufu ölçmek üretim yöneticisi için gerekli olmaktadır. Kapasite büyüklüğü %30 oranında yatırım tasarrufu sağlayabilmektedir. Esneklik katsayısı 1 veya 1’den büyük ise büyüklüğün sağlayacağı tasarruflar yoktur. Bunu için kapasite ve yatırım arasındaki fonksiyonel ilişkiyi belirlemek gerekir. ÖRNEK: X(ton) 200 300 I (TL) 3000 4050 E = (200/ 3000) X 1050 / 100 = %70 YORUM: X. D) Kuruluş Yeri ve Kapasite 1) Kuruluş yerinin maliyeti a) Pazara ya da tüketiciye yakınlık ve b) Hammaddeye yakınlık Ulaştırma maliyetlerini azaltmak için bunlardan biri seçilmelidir. Birden küçük ise de kapasite artışına gidilebilir.2 = 1135 TL’dir. daha az artışa neden olursa 1’den küçük olacaktır. x = (yatırım artışı / yatırımın maliyeti)/(kapasite artışı/kapasite) Kapasiteyi arttırdığımız takdirde yatırım bu artışa aynı artışla cevap verirse esneklik katsayısı 1 olacaktır. . Formülle.Teşebbüs yukarıdaki bilgilere göre 120 tonluk bir kapasitenin gerektireceği yatırım tutarını hesaplamak için denklem: I∑y =Na +bx II∑xy = ax + b x2 III1900 = 4a + 20 b IV124000 = 220a + 14200 b V = 19500 = 0 + 2100 b = 9. Kapasite yüzde yüz artış gösterdiği takdirde yatırım maliyeti %70 artış göstermiştir. Yatırım artışı kapasite artışından daha hızlı artış gösterirse elastikiyet birden büyük. Hatta kayıplar olacaktır. %70 esneklik katsayısı birden küçüktür. 3) Esneklik Katsayısına Göre Belirlenmesi: Kapasite artınca yatırım aynı artışla cevap verirse esneklik katsayısı = 1 Yatırım artışı kapasiteden daha fazla olursa esneklik katsayısı > 1 Yatırım artışı kapasiteden daha az olursa esneklik katsayısı < 1 olur. Kapasitenin arttırılması yatırım maliyetini daha fazla arttırdığı takdirde esneklik 1i’den büyük. Kapasiteyi arttırdığımız takdirde yatırım bu artışa aynı artışla cevap verirse elastikiyet katsayısı 1 olacaktır.2 b değerini formül III’te yerine koyarsak: 1900 = 4a + 2024 = 31 120 ünitelik bir kapasite için yatırım tutarı: Y = 31 + (120) +* 9. daha az olursa birden küçük olacaktır.

. bc) Hammaddenin ucuza elde edilmesi için yerel yönetim ve hükümetin belirlediği yerlere göre sanayi bölgesi ve fabrikalar kurulur. Bu kapasitenin altında üretim faaliyetleri gösterildiğinde maliyet yüksekliği üretim faaliyetinde bulunmayı adeta gereksiz hale getirecektir. E) Teknik Đmkânlar ve Kapasite: Teknolojik özellik kapasite analizinde iki şekilde kavranmalıdır: Birincisi. Đkincisi. belirli bir seviyenin altında kapasite büyüklüğünü teknoloji sınırlamaktadır. ba) Çevresel faktörler bb) Sanayi bölgesi birim maliyetleri düşürmek için alt yapı ya da üst yapıya sahip olmalıdır. otomasyon ve mekanizasyon üretim sistemine uygun yatırım malları üretiminde bulunan firmalar belili bir kapasitenin altında üretim yapacak makine ve cihazlar imal edemediğinden teknik faktör kapasiteyi sınırlamaktadır.2) Kuruluş yeri sınırlılıkları a) Rezerve göre kurulur b) Bazen koşullar buna zorlar.

Kanalizasyon ve Çöp Atma Hizmetleri ve Tesisleri 12. Kuruluş Yeri Analizi Kuruluş yeri seçimi iki kademede düşünülür. Ancak Profesör Ruddel Reed 210 firmaya etki edebilen faktörleri su şekilde sıralamaktadır. A. Đkmal Arz Bölgelerine Yakınlık 7. Mevcut Tesislerle Birleşme Đmkânı 6. Arsaların Topografyası 15. 1. Karayolu Reklamcılığının Mevcudiyeti 14. Su Temini 8.Arsa Seçimi Arsa seçimi verilecek karar isletmenin hayatı boyunca bir defada verilecek olduğuna göre bazı ayrıntılı çalışmalar yapmak gereklidir. En yüksek karın sağlanması yatırımcı yönünden esas ölçü olmaktadır. özellikleri.Bölge Seçimi Genel nitelikli bir araştırmayı gerektirir. Ulaşım Sistem ve Maliyetlerinin Yeterliliği 9. Sosyal Çevre 5. Pazarlara Yakın Olma 11. karın en yüksek olduğu yerin bulunmasıdır. Genişleme Đmkânı 4. Bu faaliyetlerin başlıcaları: 1234Mevcut ve gelecekteki taleplerin analizi Yer seçiminde kullanılacak ölçülerin geliştirilmesi ve tanımlanması Arsaların teklif etütlerinin yapılması Arsalar arasında mukayese imkânını sağlayacak tablo ve krokilerin hazırlanması Üretim kesimlerinin karakterlerine uygun yer seçimi analizlerine girmek imkânlarımızın dışındadır. Đş Gücü Ayı 3. Vergi Politikaları Teşvik Tedbirleri Đklim Şartları: Personele. Ana faktörler kavranır. Đyi Yasama Şartları 10.Bölge içinde kuruluş arsasının seçimi A.Bölge seçimi B. ısıtma ve soğutma sistemlerine olan etkileri B.BÖLÜM 4 KURULUŞ YERĐ SEÇĐMĐ Đsletmenin kuruluş yeri seçimi. Ulaşım 2.s. Üniversite ve Diğer Öğretim Tesislerinin Mevcudiyeti 13. fiyat ve ihtiyacı ileride karşılama durumları Đşçilik ve ücretler: Đşçi ücretleri vasıflı ve teknik personel durumu v. üretime. I. maliyetlerin en düşük. Enerji Arzı . Bölgesel analizlerde göz önüne alınması gereken faktörler: 12345678Zaman ve mesafe bakımından pazar imkânları Hammadde ve hammaddenin mevcut ve gelecekteki ihtiyacı karşılama durumu ve kalitesi Ulaşım: Ulaşım sistemleri taşıma özellikleri ve fiyatları Enerji ve yakıt: Enerji ve yakıt kaynakları.

Bu metoda puantaj metodu denir. Hammadde 16 16 15 10 3. Haberleşme Đmkânları 29. Su temini 4 3 2 2 8. Esasen nümerik metotlarda kullanılan para yerinde puanlar kullanılmaktadır. Faktör seçimi yapıldıktan sonra bu metoda göre faktör değerlendirilmesi yapılır. Mevcut Đs Gücünü Tutabilme Đmkânı 17. Kamuoyu 10 9 8 10 11. Teşvik tedbirleri hukuki yapı 12 11 12 7 TOPLAM 100 82 86 74 . Zira faktörlerin kar ve maliyetlere olan etkisi kantitatif (nümerik) ölçülerle tespit edilebilseydi ekonomik yer seçimi kolaylıkla yapılabilirdi. Ancak bu basit metotla yani faktörlerin kar maliyetleri açısından değerlendirilmesi mümkün olmamaktadır. Hâlbuki bazı faktörlerin maliyet ve kar etkisini objektif olarak tespit etmek mümkün olmamaktadır. Mali Đdare ve Vergi. Yönetici ve Mühendis Temin Edebilme Durumu 23. Đklim 26. Pazar 14 10 14 11 2. maliyetlerinin ise en düşük olmasını sağlayan yer olduğu belirtilmişti. karların azami.16. Đşgücü 10 7 10 7 6.Maliyetleri nümerik olarak tespit edilen faktörlerin değerlendirilmesi A. Vergilerin Özelliği ve Yapıları 20. Politikası II. Ulaştırma 8 6 5 8 4. Sosyal Çevre Đçindeki Mülkiyet Durumu 25. Jeolojik yapı 8 5 7 6 10. A. Dini Faktörler 22. Đsçi ve Đşveren Đlişkileri 18. Bu bakımından faktörleri iki ayrı bölümde değerlendirmek gerekir. Enerji 7 5 4 2 5. Mevcut kuruluş yerleri puanlandırılan faktörlere göre değerlendirilir. En yüksek puanı alan fabrika yeri tercih edilir. Đnşaat 7 7 5 6 9. Đsçi Ücretleri 19. Benzer Durumdaki Firmaların Olup Olmadığı 27. Yer Seçimi Faktörleri Puan Değeri A yeri B yeri C yeri 1. Okul Eğitim Durumu 21. Mülkiyet Masrafları 28. Model bir örnek üzerinde izah edilmiştir. Bu puanlama sistemi iki metoda göre yapılır: 1. Đşletme Kuruluş Yerinin Değerlendirilmesi En uygun kuruluş yeri. Araştırma Tesislerine Akın Olma 24. Dolayısıyla maliyet ve kar faktörlerinin ilişkilerini analiz etmek ve objektif ölçülerle nümerik sonuçlara varmak gerekir.Yer seçimi faktörlerine değişik ağırlıklar verilir.Maliyetleri tespit edilemeyen faktörlerin değerlendirilmesi B. Đklim ve ısıtma 4 3 4 2 7.Maliyetleri tespit edilemeyen faktörlerin değerlendirilmesi Para cinsinden maliyet ve kara olan etkisi hesaplanamayan faktörlerin seçimi ve tasnifi önemli bir çalışmadır.

Ulaşım .Vergiler III. A . Üretim merkezlerinden talep merkezlerine tasıma maliyetini minimize eden amacın gerçekleştirilmesi için ulaştırma modeli. Kuruluş yeri seçiminde geçerli olan ulaştırma modelinde m kadar üretim biçimleri yani sevk yeri. Dolayısıyla input-output arasındaki ilişkinin lineer bir özellik göstereceği kabul edilmektedir.üretim merkezleri. Ulaştırma 9 72 6 48 8 7 42 5 30 4. kuruluş yerinin faktör. Bu sistem ağı içerisinde amaç fonksiyonu maliyetleri minimize eden kuruluş yerinin en uygun seçimidir.Maliyetleri nümerik olarak tespit edilen faktörlerin değerlendirilmesi . tedarik – üretim – tüketim merkezleri varsayımlarına göre kavranabilir.2) Yatırım projesinin konusuna göre kuruluş yeri faktörlerine katsayılar (ağırlıklar) verilir. Üretim merkezi i’den Z malının bir birim tüketim merkezi j’ye. n kadar da talep merkezi olduğunu kabul edelim. Faktörler Katsayı A yeri Çarpım değeri B yeri Çapım değeri 1. tasıma maliyeti ise C olsun. . IV. Optimalite denklemlerinin kurulmasında tekli veya çoklu çözüm teknikleri amaç doğrultusunda tedarik. bn) kadar Z malından talepte bulunduklarını varsayalım. Enerji 5 45 7 63 9 3. Model.tüketim merkezleri. Üretim merkezinin ( a1 + a2 + … + an ) kadar Z malını ürettiklerini talep merkezinde (b1 . Kuruluş Yeri Seçiminde Çok Denklemli Ulaştırma Modeli Dağıtım işletmeleri ile imalat işletmelerinin yer seçimi yönünden ele aldığımızda.b2 . Hammadde 8 56 6 42 7 2. Her kuruluş yeri faktörleri 0 – 10 arasında puanlanır.Đşçilik . şart ve bölgenin diğer özelliklerini optimalite fonksiyonlarının azalış ve artışlarını doğrusallık esasına göre kavramakta ve izah etmektedir. kullanılan en etkili tekniklerden biridir. Vergi politikası 6 5.DAĞITIM ĐSLETMELERĐNĐN OPTĐMAL KURULUŞ YERĐ SEÇĐMĐ Modelin Boyutları: Tedarik Kaynakları – Dağıtım üniteleri – Tüketim merkezleridir. B – MAL ÜRETĐMĐNDE BULUNAN ĐŞLETMELERĐN ÇOK BOYUTLU ULAŞIM MODELĐNE GÖRE OPTĐMAL YER SEÇĐMĐ Modelin boyutları: Tedarik kaynakları – Üretim üniteleri – Tüketim merkezleridir.…. Yer Seçiminde Doğrusal Programlama Teknikleri Doğrusallık modeli yer seçiminde etkili olan faktörleri kar maksimizasyonu veya maliyet minimizasyonu hedeflerine göre belirli varsayımlara dayanarak en uygun seçimi sağlayan bir tekniktir. üretim. Đş gücü 6 60 7 70 10 TOPLAM 275 253 B.

TESĐSĐN YERLEŞĐM PLANI Üretim faaliyetlerinin rasyonel ve ekonomik bir seviyede yürütülebilmesi yönünden üretim birimlerinin yerleşim planı hazırlanmalıdır. Üretim planı ve iş akım şemaları düzenlenmeli.BÖLÜM 5 YATIRIM PROJELERĐNĐN TEKNĐK ETÜDÜ I. sayısı üretim içindeki miktarı ve değer oranları hesaplanmalıdır. CĐNS VE DEĞERĐ Üretimi yapacak mallar ve yan ürünler. A) Ana fabrika binalarının yerleşim planı B) Yardımcı sosyal tesislerin yerleşim planı Elektrik Tesisleri Su Tesisleri Yakıt Tesisleri Basınçlı Hava Tesisleri Yükleme Boşaltma Tesisleri Pis Su Artıklarının Atılması için Tesisler Demirbaşlar Stok Yerleri ve Diğerleri C) Sosyal ve idari tesisler . II. ÜRETĐM MĐKTAR. III. Makine ve teçhizatın teknolojik seviyesi Yerli ve yabancı menseli olanların teknik şartnameleri Ekonomik ve teknik ömürleri Seçilen üretim metoduna uygunluğu Hangi iş istasyonunda faaliyet göstereceği Temin sekli ve yeri Fiyatları Diğer marka ve modellere nazaran özellikleri Modeli ve markası Garanti ve ödeme şartları Onarım ve bakım imkânları Üretim kapasiteleri ve verimliliği FOB ve CĐF değerleri IV. Yerleşim planı genel olarak 3 bölümde ele alınır. her iş istasyonundaki üretim aktiviteleriyle değişik mamullerin üretim imkânları araştırılmalıdır. Seçilecek üretim metodunun tarifi yapılmalı. MAKĐNE VE TEÇHĐZAT Üretimde kullanılacak makinelerin şu özellikleri araştırılmalıdır. ülke ve ülke dışındaki geçerliliği belirtilmelidir. Teknik etütlerde su konular ele alınır. Yan ürünlerin teknik nitelikleri. üretilecek malların üretim süreleri ve miktarları planlanmalıdır. Üretim sisteminin gerektireceği teknik eleman ihtiyacı ve eğitimi planlanmalıdır. ÜRETĐM METODUNUN SEÇĐMĐ Yatırım projeleri çeşitli teknik okullarda ele alınır.

Buna göre: Kullanılacak enerji ve yakıtın sağlanması sekli. Đnşaatların yapılacağı arazinin topografik planı. nasıl ve ne zaman inşa edileceği hesaplanmalıdır. YAPI VE ĐNŞAAT ĐŞLERĐ Yatırımın önemli bir bölümünü inşaatlar teşkil eder. Đleride tesviye gidilip gidilmeyeceği konusu göz önüne alınmalıdır. kurulacak tesislerin kesif ve projeleri Đçme ve endüstriyel suyun tedarik sekli ve tesislerin projelendirilmesi Artıkların ve pis suların atılması için kurulacak tesislerin projesi Laboratuar. VII. depolar ve diğer yardımcı tesislerin kesif ve projeleri Đşletme içi ve işletme dışı ulaşım şebekesi. malzeme ve teçhizatın tedarik miktarı. yükleme. giriş. süresi ve maliyeti Makine ve teçhizatın satın alındığı firmaların montajla ilgili yardım ve sorumlulukları bir sözleşme ile belirlenmelidir ve montaj projelerinde gösterilmelidir. bağlantı yolları. Binaların kesif ve projesi B) Yardımcı tesisler ve ulaştırma tesisleri Yardımcı tesislerle ulaşım tesisleri isletmenin genel inşaat sistemi içerisinde ele alınmalı ve planlanmalıdır. MONTAJ ĐŞLERĐ Yer alan başlıca işlemler: Ana fabrika ve montajın nasıl ve kimler tarafından yapılacağı Montaj faaliyetlerinin başlangıç ve bitiş takviminin tespiti Đnşaat faaliyetleriyle montaj işleminin hangi safhadan sonra ortak yürütüleceği Montaj için gerekli iş gücü. yemekhane. TEKNĐK YARDIM. C) Đdari ve sosyal yapıları Đdari ve sosyal faaliyetlerin hacmi çalışılacak personel sayısı olarak alınmalıdır. gibi tesislerin inşaat malzemeleri Đdari ve sosyal binaların inşaat sekli. A) Ana fabrika binaları ve sınaî inşaat Yapının cinsi inşa edilecek binaların konstrüksiyonu belirlenmelidir. Đdare binaları. Bu yapılan yığma karkas betonarme ve çelik yapı olabilir. seçimi isletmenin faaliyet konusuna ve diğer şartlara göre yapmak gerekir. tamir ve bakım atölyeleri. gazino.V. VI. çıkış kontrol kulübeleri. PATENT VE KNOW-HOW Mühendislik projelerinin yapılması Teknik şartnamelerle sözleşme dosyalarının hazırlanması Proje öneri etütleri Tekliflerin değerlendirilmesi ve seçimi Đnşaat ve montaj işleminin kontrolü Patent haklarının alınması ve değeri Patentlerin ve Know-How için gerekli işlemlerin yürütülmesi ve mal oluşu . Đnşaat isleri yerleşimde olduğu gibi 3 halde ele alınmalıdır. boşaltma tesisleri kesif ve projeleri hazırlanmalıdır. üretimde kullanılacak makine ve teçhizatın özelliklerine göre inşa edilmesi. Binaların. tesis sahalarının bu plana uygun düzenlenmesi ve inşaat alanlarının kesif ve projelerinin hazırlanması gerekir. sağlık ve eğitim vb. isçi ve personel lojmanları.

süresi ve hangi tarihte yapılacağı. Tecrübe işletmesinin maliyeti.VIII. Deneme üretimi için gider ve varsa gelirin tahmini. Tespit edilen seviyede üretim miktarı ve kalitesinin sağlanması planlanmalıdır. ĐŞLETMEYE ALMA (TECRÜBE ĐŞLETMESĐ) Bu bölümde deneme üretimi yapılır. .

sermaye ihtiyacını tespit usullerinin izahını en iyi aksettirecek bir tasnif şeklini benimsemek gerekir.Normal ve daima çalışma sermayesi Diğer görüşlere göre: 1.Đhtiyat Đşletme Sermayesidir. . Yıllık normal çalışma sermayesi ihtiyacının hesaplanması için yıllık faaliyet harcamalarının tutarı ile bu harcamaların tekrar nakde dönmesi sürelerinin bilinmesi gerekir. B . Aynı zamanda veresiye satış da yapılacaktır.Mütehavvil (Değişir) çalışma sermayesi: A .Değişmez çalışma sermayesi * Başlangıç çalışma sermayesi * Normal çalışma sermayesi Başlangıç Çalışma Sermayesi: Üretimin ilk aylarında stokların yapıldığı. ücret. 2. için ödemelere gidildiği. buna mukabil işletmeye henüz paranın girmediği dönemde ihtiyaç duyulan çalışma sermayesidir.Mevsimlik Đhtiyaçlar için Çalışma Sermayesi Şeklinde Sınıflandırılabilir.Değişir çalışma sermayesi 2. hammadde satın alınması. Alacaklar dönemi söz konusu olacak ve böylece nakit akımı meydana gelecektir.PROJENĐN YATIRIM TUTARININ HESAPLAMASI Yatırım projelerinin maliyetini oluşturan başlıca iki yatırım şekli vardır: 1. 1 . tasniflerini göz önüne alarak konuyu en iyi şekilde açıklayacak. işçilik giderleri atıl gibi muameleler olacaktır.Döner sermaye yatırımları A – ÇALIŞMA (ĐŞLETME VEYA DÖNER) SERMAYE ĐHĐTYACININ HESAPLANMASI Bazı görüşlere göre çalışma sermayesi: 1.Satış Hacmindeki Değişmeler için Sermaye. Yukarıda verilen çalışma sermayesi.Sabit Çalışma Sermayesi A – Normal Đşletme Sermayesi Đhtiyacının Belirlenmesi Çeşitli malların üretimi için kurulan bir işletmede üretim.BÖLÜM 6 YATIRIM PROJELERĐNĐN MALĐ ANALĐZĐ I . hammadde vs. depolama.Sabit sermaye yatırımları 2.Mevsimlik ve değişir çalışma sermayesi 2. Bir yıllık gün sayısını geri dönme gün sayısına bölündüğünde çalışma sermayesinin devir sürati bulunur.Sabit çalışma sermayesi: Sabit çalışma sermayesi kendi bünyesinde ikiye ayrılır: A . Buna göre döner sermaye: 1.Normal Đşletme Sermayesi ve B .

000 TL olduğuna göre çalışma sermayesi ihtiyacı 5. Fiiliyatta böyle bir gelişme olmayabilir. hesapların yapıldığı yılda 1.Đşletmenin yıllık harcama tutarı bulunan devir sürati katsayısına bölündüğünde işletmenin çalışma sermayesi ihtiyacı bulunmuş olur.000 (4 – 2) /12 ] + 700. Sermaye devir süratinin her zaman farz edilen dönemlerle izahı zordur.700. Tatbikatta bu düzenli dağılış olmayabilir. Bu meblağ da hesap dışı bırakılmıştır. Net yıllık satışlar : 7.200.700.000.000 (4 / 12) Sc = 700. Đşletme.500. Bu metotla tespit edilen işletme sermayesi ihtiyacı haklı olarak bazı noktalardan tenkit edilmektedir.000 Yıllık üretim genel giderleri : 1. Yarı Mamul ve Hammadde Toplamı C : Toplam Satış Tutarı Mu : 700.000 Kb V1 : 2 ay V2 : 200. Bu meblağ senin son gününde değil sene içerisindeki tedricen kasaya giren kar karşılıklarıdır ki döner sermaye ihtiyacını bir oranında karşılar. Satış ve alışların aylara düzenle dağıtıldığı kabul edilmiştir.425.000 + [1 – (20 / 100 ) ] X 2.000 çalışma sermayesinin ihtiyacını ifade eder.000. Amortismanlar nakdi ödemeyi gerektiren bir masraf olmadığından sene içerisinde bu fonlardan yararlanmak mümkündür. Bu hususları kavrayan alman işletmecisi Schmallenbach’ın çalışma sermayesi ihtiyacını tespit eden formüle göre: Sc = S + [1 – (Kb / 100 ) ] x C (V2 – V1) / 12 ] + Mu (V2 / 12 ) Sc S C Mu Kb V1 V2 : Çalışma Sermayesi : Ortalama Stok Tutarı : Yıllık Satış Tutarı : Yıllık Genel Giderler : Satılış Fiyatı Üzerinde Brüt Kar : Toptancıların Tanıdığı Kredi Vadesi : Müşterilere Tanınan Kredi Vadesi Örnek: S : Mamul.05 = 4’tür. Yıllık toplam gider 5.000 Yıllık işçilik : 2.000/ 4 = 1. - Gerçekten uygulamada konu çok girifttir. Đşletmede kredi muameleleri alım ve satışlar yapılmaktadır.000 Yıllık hammadde : 2.700.000 Üretim satış devri programı 90 gün ise çalışma sermayesinin devir sürati: 365 / 90 = 4. .000 YILLIK GĐDER YEKÜNÜ : 5. Bunun da göz önüne alınması icap eder.000 TL olacaktır.000 TL gayri safi kar elde etmiştir.000 : 2.300.000 : %20 : 4 ay Sc = S + [1 – (Kb / 100 ) ] x C (V2 – V1)/12 ] + Mu (V2 / 12 ) Sc = 200.000.000.

000. Ancak ihtiyaç tespitini isabetli yapmak gerekir. işçilik.Sabit Giderler .Nakit Bütçesi Metodu Aa . Bu sermayenin atıl kalması halinde zararla.Nispet Metodu Ab . Aksi takdirde ayrılan sermaye tamamen atıl kalabilir. Değişir giderler: Hammadde. vs. Bu durumda işletme sevk ve idaresi kendi tecrübe ve yeteneklerine dayanarak bir fon ayıracaktır.Nispet Metodu: Artan satışların doğuracağı işletme sermayesi ihtiyacını tespit için önce işletme sermayesinin özünü teşkil eden bilânço kalemlerinin karakterini belirtmek gerekir. Genel Yekün AKTĐF Kasa ve bankalar Alacaklar Stoklar Diğer aktifler Sabit aktifler TOPLAM PASĐF Kısa vadeli banka borçları Kısa vadeli kredi Diğer borçlar Uzun vadeli borçlar Öz varlıklar TOPLAM 50 200 150 100 200 700 Sabit Kısım 10 50 60 200 320 Değişen Kısım 40 200 100 40 380 Satış Oranı % 4 20 10 4 38 150 100 50 150 250 700 20 10 150 140 320 130 100 40 110 380 13 10 4 11 38 Yıllık satış tutarı: 1. Đşletmede 3 çeşit giderden bahsedilebilir. Bu konuda objektif vermek mümkün değildir. aydınlatma. Bu değerlendirme yapıldıktan sonra munzam satışlardan meydana gelecek işletme sermayesi ihtiyacı hesaplanır. Aa .000 TL’dir. 2 – Mütehavvil (Değişir) Çalışma Sermayesi A – Satış hacminde değişmeler olması halinde işletme sermayesinin hesaplanması Satış hacmindeki değişmelere göre işletme sermayesi ihtiyacının tesipiti için başlıca 3 metod kullanılmaktadır.Đhtiyat Çalışma Sermayesi Đhtiyacının Tespiti Meydana gelecek gelişmeler işletme sermayesi ihtiyacını arttırabilir. vs. . vs. enerji. sigorta giderleri. Yarı değişir giderler: Đşletmede iş hacmine tam bağlı olmadan yeni tam mütenasip olmasa da belirli bir oranda değişen giderlerdir. haberleşme.Proforma Bilanço Metodu Ac . . ileride böyle bir sermayenin olmamasından doğacak kayıpları mukayese etmek ve bir tercih yapmak en uygun yoldur.Yarı Değişir Giderler Sabit giderler: Amortismanlar. Bakım.B.Değişir Giderler .

Yani bu noktada kar ve zarar sıfırdır.000 TL’si öz. cari pasifi aşıyorsa sermayenin işletme aktiflerini karşılayamadığı anlaşılır. . Bu ihtiyacın 33.000 TL satışların artışından meydana gelen işletme sermayesi ihtiyacıdır. 300. Bilânçoda cari aktifler 500.000 TL ise yabancı kaynaktan temin edilecektir. Ancak rasyo metodunda önemli olan satış miktarıyla değişik karakterli bilanço postalarının katsayılarını tespit etmektir.5 yabancı sermayede ise %27 oranın da artış olacaktır. Müşteri iskotaları. Aksi takdirde yanılmalar olabilir. Alacak senetlerin devren satılması ve iskonto ettirilmesi. durumları icabı 1.000 200. Önce aktif kalemlerin ihtiyaç tahminleri yapılır ve bu kalemler karakterlerine göre değerlendirilir. Cari Aktifler .Nakit Kaynakları ve Girişleri: Nakit kayakları işletmeye nakit girişi sağlayan muamele ve kaynaklardır.000.000 TL’ye çıktığını kabul edelim.300. Ac . Örnekte satışların. Pasifler aktifleri aşıyorsa işletmenin sahip olduğu sermaye gereğinden fazladır.000 / 1. Hâlbuki tahsil ve ödeme işlemleri yıl içinde muntazam dağılmaz. % 27’si cari pasiflerdir. 700. Nakit bütçesinde nakit kaynakları ve nakit kullanış yerleri tespit edilerek aylık nakit giriş ve çıkışları cetveller halinde düzenlenir. Đşletmeye nakit giriş sağlayan muameleler devamlılık vasıfları bakımından ikiye ayrılır.000 = % 38’sini tutmaktadır. Kredi müesseselerinden alınan kısa vadeli krediler Müşteri avansları: Sürüm imkânı yüksek olan işletmeler müşterilerinden avans alabilirler. Đleride kaynak ve fonlara ihtiyaç vardır. i . Bilançoda yer alan cari aktifler cari pasifleri karşılıyorsa yeni bir çalışma sermayesine ihtiyaç olmadığı aksi takdirde cari aktif.000 Çalışma sermayesini satılarla değişen.Ancak net çalışma sermayesinin tespit için cari aktiflerden cari pasiflere düşmek gerekir.000 TL’dir.000 TL’den 1.000 300. Bu aynı zamanda çalışma sermayesidir. Düzenlenen bu cetveller kullanılarak işletmenin yıllık ait portresi ortaya çıkarılır. banka faizleri. Başlıcaları: • • • • • • Mal hizmet veya yan mamullerin peşin satışları. Bu metotla aylık nakit giriş ve çıkışlar tespit edilir ve kritik dönemler gösterilir. Bu mahzurların ortadan kaldırılması için nakit bütçesi metotlarına müracaat edilir. yani satışa bağlı olan tutarın genel hacmin: 380.000 TL’ si satış hacminin sıfır kar noktasının verdiğini farz edelim. Ab . Örneğin. gelir vergisi tahsilleri ikramiyeler her ay aynı şekilde tekerrür etmeyen muamelelerdir.Bu rakamları. Yani net işletme sermayesinde %16.Cari Pasifler Net Çalışma Sermayesi 500.Proforma Bilanço Metodu: Projenin gelecekteki bilânçosunun aktif ve pasif kalemlerini tahmin etmektir. önceden yapılan mali analiz ve istatistik çalışmalar sonucu bulduğumuzu kabul ediyoruz. Borç alabilmek için senet ihracı.000 TL’nin %38’ini teşkil eden 114. 81. Alacakların tahsili.000.Nakit Bütçesi Metodu: Nakit bütçe işletmenin belirli bir devredeki nakit giriş ve çıkışlarının tablolar halinde tespitidir. Devamlı cari faaliyetler: Đşletmeye devamlı nakit giriş sağlayan arızi olmayan muamelelerdir. Đşletme sermayesinin ihtiyacını tespit için yukarıda izah edilen metotlar devre başı devre sonu tahminlerine dayanmaktadır.

Đşletmelerin muhtaç oldukları çalışma sermayesi miktarı tespit ederken etkileyici bazı önemli faktörlerine göz önünde bulundurmak gerekir. ii . Đştiraklerin satılması veya bir kısmının nakde çevrilmesi Sermayenin arttırılması veya ödenmemiş sermayenin ödenmesi ile ilgili ortakları çağrıda bulunulması • Vergi iadeleri • Davaların kazanılması halinde alınan tazminatlar • Yatırım ve kredilerden elde edilen faiz ve temettü. . Nakit çıkışları girişlerde olduğu gibi devamlılık yönünden iki grupta toplanır. vs.Nakit Çıkışları: Đşletmeye giren nakit fonlarının kullanıldığı işlemler çeşitlidir. Zaman aman zuhur ederler. A .ĐŞLETME SERMAYESĐ ĐHĐYACINI ETKĐLEYEN FAKTÖRLER Đşletme çalışma sermayesinin ihtiyacı tespit metotları üzerinde kısaca bilgi verildi. Sabit kıymet satışları Alınan uzun vadeli krediler. Đlk aylarda nakit çıkışları nakit girişlerini aşıyor: Bundan dolayı başlangıçta kısa vadeli borç ve bankadan fon varsa bu fonlarla ihtiyacın karşılanması yönüne gidilir. Devamlı olan nakit çıkışları: • • • • • • • • Emtia alımları Đşçilik ve personel giderleri Kiralar ve abonman giderleri Faiz ve komisyon giderleri Borçların ödenmesi Vergi ödemeleri Satış ve sürüm giderleri Diğer devamlı giderler • • • • • Devamlı olmayan nakit çıkışları: • Teşebbüsün kar etmesi halinde ortaklara temettü dağıtılmasına kara verilmiş ise dağıtılacak kar • Tamir ve bakım giderleri • Hisse senedi ve tahvillerin satın alınması • Uzun vadeli borç tahvillerinin ödenmesi • Sermayenin azaltılması gibi işlemlerdir. Bu fonlar yani nakit girişleri nakit çıkışlarında kullanılır. Serbest menkul kıymetlerin satışı.Devamlı olmayan nakit girişleri: Bazı nakit girişleri muameleleri devamlı değillerdir.

Cetvel I: .

SABĐT SERMAYE FAKTÖRLER YATIRIM VE YATIRIM ORANLARINI ETKĐLEYEN Yeni tesis için yatırım Mevcut tesisleri genişleme (tevzi) yatırımları Yıpranmış ve ekonomik olmayan tesisleri yenileme yatırımları Teknolojik gelişmelerin uygulanması için yapılan yatırımlar Sabit sermaye miktarını hesaplamak için finansman yöneticisinin özellikle göz önüne alması gereken faktörler: • Đşletmenin satış hacmi • Üretim metot ve süresi .1 – Đşletmelerin Faaliyet Konusu 2 – Tedarik ve Üretim Safhalarının Uzunluğu 3 – Satın alma ve Satış Politikası 4 – Stokların Devri Hızı 5 – Alacakların Devir sürati 6 – Satış Hacmi I . Maliyet giderlerine yıllık aşınma payı olarak yazılırlar. A) 1. Hemen nakde dönüştürülemezler ve devamlılık gösterilirler.YATIRIM PROJELERĐNDE SABĐT SERMAYE YATIRIMLARI Sabit sermayenin özellikleri: Birçok üretim safhasına iştirak eder ve şekil değiştirmezler. 3. Zamanla aşınır ve tükenirler. 2. 4.

Yardımcı Đşletme Bina ve Tesisleri c .Toplam inşaat işleri a .Etüt ve proje giderleri 2.Patent. Yatırım türleri 1.• • • • • Dikey entegrasyon (bütünleşme) veya kısmi üretim Yeterli finansman imkânları Optimal kapasite Üretimin konusu Đşletmenin faaliyet konusu B) SABĐT SERMAYE DEVĐR RASYOLARI 1 – Yıllık tükenme payı rasyoları (amortisman) Yıllık amortisman payı Sabit sermaye devir hızı = Sabit sermaye değeri Rasyo daima birden küçük olur ve yüzde ile ifade edilir.Ana Fabrika Binası ve Tesisleri b . teknik yardım 3. değerlerdir. 2– Bilanço analizlerine göre sabit sermaye devir hızı Yıllık satış tutarı Sabit sermaye devir hızı = Sabit varlıklar Her iki durumda da belirlenen rasyo sonuçları standart ölçülerin altında kalmışsa işletme için başlıca iki problem var demektir.Kurumun malı arsa b .Arsa değeri a .Ambarlar d .Đnşaat Makinelerinin Bedeli h .Arazinin düzenlenmesi hazırlık yapıları 5.Sosyal Binalar f . formüller vs.Đdare Binalar e .Satın alınacak arsa 4. Maddi olamayan sabit sermaye: Đşletmede kullanılan patent hakları.Diğer Đnşaat Đşleri 6.Lojmanlar g . Sabit sermayenin sınıflandırılması: Maddi sabit sermaye: Fiziksel tesis ve araçları ihtiva eder.Ulaştırma yatırımları a .Đç yollar Đç para Dış para Toplam . Đşletmenin sabit varlıklarından yeteri kadar yararlanılmadığı yani kapasite çalışmadığı Đş hacmine göre sabit sermaye yatırımlarının dengede olmadığı yani ihtiyaçtan fazla sabit sermaye yatırımına gidildiği sonucuna varılır. imtiyazlar.

Yerli Makine ve donatımı b .Su tesisleri b . Patent Hakları.Beklenmeyen gideler 16. Bu durumda satın alma değeri yatırım harcamaları olarak işlem görür.Bağlantı yoları c . .Arazini düzenlenmesi ve hazırlık yapıları: a. Know – How Giderleri: Genelde teknik yardımları iki bölüm halinde incelemek mümkündür.Makine ve donatımları toptan taşıma giderleri a .Đthalat ve gümrük giderleri 11. 2.Taşıt araçları 14.Buhar tesisleri d .Yatık tesisleri e .Yardımcı işletmeler makine ve donatımı a . b. Arazinin yapısı incelenmelidir.Elektrik tesisleri c . 4.Yükleme ve boşaltma tesisleri 9.Đşletmeye alma giderleri 15. Bu durumda arsanın değeri öz kaynaklar arasında yer alır.Montaj giderleri 12.Teknik Yardım.Yurtdışı taşıma ve sigorta 10. c.Ana fabrika makine ve donatımı a .b . Yatırım fikrinin gelişmesi ve bun ilişkin araştırmalar Ön fizibilite projesinin hazırlanması Kesin projelerin yapılması 2. Teşebbüs sahibi önceden arsanın mülkiyetinde sahip olmuştur.Genel giderle 13.Yatırım dönemi faizleri 1.Đskele. Drenaj işleri ve çevre duvarları.Teknik bilgi temini 3.Fiili hizmet verilmesi b.Basınçlı hava tesisleri f .Arazi değeri: Fabrikanın kurulacağı arsanın temini iki şekilde olabilir. 1. Arsanın teşebbüs tarafından satın alınmasıdır. Arazi üzerinde ulaşımı sağlayacak iç yollar yapılmalı ve otoparkların projeleri hazırlanmalı ve projeye göre taşınacak maddeler ve özellikle hangi tip araçlarla taşınacağı ve taşıtlar için otopark yapımları gibi genel konular bu bölümde ekle alınır ve yatırım tutarları hesaplanır. istasyon 7.Đthal makine ve donatımı 8. a.Etüt ve Proje Giderleri: Sabit yatırım harcamalarını ilk bölümüdür ve başlıca 3 aşamadan oluşur.Yurtiçi taşama ve sigorta b . Arsanın satın alma değeri üzerinden kabul edilmesi yerine günün cari fiyatlarına göre yeniden değerlendirilmelidir.

a. Lojmanlar f.Đnşaat işleri: Đnşaat işleri yatırım maliyetini etkileyecek faktörlerin başında faaliyet konusu. Basınçlı hava tesisleri f. Ana fabrika. liman ve hava alanı j. Đskele.Đçme ve temizlik suyu .Yangın söndürme suyu b. liman ve hava alanıdır.Makine ve Donatımların Toplam Taşıma Giderleri a) Yurtiçi taşıma ve sigorta b) Yurtdışı taşıma ve sigorta a. . Yardımcı işletme yapıları c.Kömür yakıtı için kurulacak ve kullanılacak tesis vearaçlar . rıhtım. üretim metotları.Üretim için su . Diğerleri 1. Bağlantı Yolları c. Ambarlar. CĐF usulüne göre satış: Satıcı firma alıcı firma ile yaptığı ithal sözleşmesinde satacağı malın alıcı firmanın ülkesine kadar taşıma ve sigorta giderlerine yüklenir. Yükleme tesisleri g.5. Đdare binaları e. Yakıt tesisleri .Gaz tesisleri e. Elektrik tesisleri c. Ayrıca bu giderler taşıma projenin taşıma giderlerine yüklenmez.Petrol ve petrolden üretilen yakıtların tesisatı . makine ve donatımı 8-Yardımcı Đşletmeler Makine ve Donatımı a. Yardımcı işletmeler makine ve donatım l. Ulaştırma yatırımları i.Odun . Elektrik tesisleri n. depolama sahaları ve teçhizat ile ilgili yapılar d. mamul nitelik ve kalitesi yatırımın hacmi ve teknolojik seviyesi gibi faktörler sayılabilir. Buhar tesisleri d.Ana fabrika. 7. Đç Yollar b. Su tesisleri m. FOB usulüne göre satış: Satıcı firma satışı yapacağı makine ve cihazların ithal sözleşmesinde malı kendi ülkesinin en uygun limanındaki geminin bordasına kadar doğacak masrafları yüklenmeyi taahhüt etmesidir. Buhar tesisleri 6. Đskele. Đnşaat makinelerinin bedeli (amortisman ve kira) h. Ana fabrika yapıları b.Ulaştırma Yatırımları: Başlıca ulaştırma yatırımları. makine ve donatım k. b. Sosyal yapılar g. rıhtım. Su tesisleri . a.

2.Genel Giderler 5. CĐF kıymeti hesaplanırken. Gümrük vergileri ve resimlerinin hesaplanmasında CĐF değeri esas alınır.Yatırım Dönemi Faizleri 8.Đthalat ve Gümrük Giderleri a) Eşyanın CĐF değeri üzerinden gümrük vergisi b) Eşyanın CĐF değeri üzerinden toplu konut fonu c) Eşyaya ait gümrük vergisi ve toplu konut fon’unun toplamı üzerinden KDV alınır. Eşyanın FOB kıymeti ise. yükleme ve istif masraflarını ilave etmek sureti ile bulunur.Taşıt Araçları Binek taşıtları Yük taşıtları 6.Đşletmeye Alma Giderleri . eşyanın kıymeti ile satış ülkesinde geriye taşıma. Gemide boşaltma masrafları buna dâhil edilmez.Montaj Giderleri 4. eşyanın kıymetine ithalatçı ülkeye nakil için navlun ve sigorta ve bu ülkeye giriş liman ve mevkiinde yerine kadar yapılan tüm masraflar ilave edilir.Beklenmeyen Giderler 7. 3.

.

6 % 15. Đşletme sermayesine dâhil olmayan varlıklardan elde edilen gelirler.II .5 Sabit sermaye : % 61. Belirli işletmelerde olabilecek sermaye terkipleri (bileşimler) Maden işletmeleri Otelcilik Petrol ve kömür sanayi işletmeleri Demir ve çelik mamulleri Toptan ticaret Bankalar ve banka benzeri işletmeler: Çalışma sermayesi : % 87. . Normal Đşletme Geliri • Mamul satış gelirleri • Sübvansiyonlar • Đhracat primleri ve vergi iadeleri 2.2 % 71. işletmenin mal ve hizmet üretim ve pazarlaması sonucu sağlanan iktisadi menfaatlerin tümü şeklinde sıralanabilir. Buna mukabil toptan ve perakende ticaretle uğraşan ticaret işletmelerinde çalışma sermayesi tutarı sabit aktiflerden fazladır.5 III .2 Sanayi işletmeleri: Çalışma sermayesi : % 38.8 Büyük ticari işletmeler: Çalışma sermayesi : % 59.2 % 27.8 Sabit sermaye : % 40.ĐŞLETMELERDE SERMAYE TERKĐBĐ (BĐLEŞĐMĐ) VE ÖNEMĐ Sanayi işletmelerinde sabit aktif yatırımı daha yüksektir. Gelir Çeşitleri: 1.2 Döner varlıklar % 26.9 % 45.9 % 9.1 % 34.2 Sabit sermaye : % 12.PROJENĐN GELĐR VE GĐDER HESAPLARI A – ĐŞLETME GĐDERLERĐ 1. Đşletme Giderlerinin Çeşitleri a) b) c) d) e) f) g) h) i) j) Hammaddeler Yardımcı maddeler ve işletme malzemesi Yakıt enerji ve su Đşçilik ve personel giderleri Bakım ve onarım giderleri Amortismanlar Genel giderler Faizler Satış masrafları Beklenmeyen giderler Sabit varlıklar % 51.9 % 75. Đşletmenin Amacı dışındaki faaliyetlerden sağlanan gelirler 3.5 % 49.5 B – ĐŞLETME GELĐRLERĐ Gelir.

Apsis ekseni üzerinde üretim hacmi.Üretim hacmi Satış ve Maliyet Giderleri Đlişkileri .000 12.000.000.000 .Kara Geçiş Noktası ve Grafiği Tanım ve mahiyeti: Kara geçiş grafiğinde birbirine dikey ordinat ve apsis eksenleri çizilir.000.000 x 1.000 x 2.000.500 = 10.000 Beşinci nokta da 4.000 1.000.000 4.000 8.000 = 8.000.000 olduğuna göre 500 birim için birim değişir gider tutarı 500 x 4. Eğrideki ikinci nokta ise örnekte.000. Değişir giderler: Toplam maliyet giderleri sabit giderlerin ordinat eksenini kestiği noktadan değişir maliyet giderleri eğrisine çizilen paraleldir.000 14. nokta ise 4.000.000 = 5.000 10. Örnekte birim satış fiyat 10000 olduğuna göre her birim grubu için satış geliri: Đkinci nokta Üçüncü nokta Dördüncü nokta Beşinci nokta 10. Đlk noktası 0 başlangıç noktasıdır. Her üretim noktasındaki toplam maliyet giderleri: Ünite 500 1.000 x 1.000.000 6. Örneğimizde 6 milyon TL’dir.000.000 x 2.000 20.000 x 1.000 15.000.000 6. ordinat ekseni üzerinde ise maliyet giderleri ile satış gelirleri gösterilir.500 2. nokta ise 4.000 x 500 = 10.000 4. 3.000 Değişir Giderler 2. Üretim hacmine bağlıdır.000 10.000 Toplam Gider 8. Satış gelirleri eğrisi ile maliyet giderleri eğrisinin kesiştiği nokta Başabaş Noktasıdır.000.000. Bu durumda grafik üzerinde değişir gider eğrisi rahatlıkla gösterilebilir.000. birim değişir gider 4.000.000.000 = 10.000. Sabit giderler: ordinat eksenine paralel çizilir. Bu noktada kar ve zarar sıfırdır.000 Satış Gelirleri Eğrisi: ilk noktası koordinat eksenlerinin kesiştiği sıfır noktasıdır.000.000 = 2.Maliyet giderleri .000 Sabit Giderler 6.000TL’dir.500 = 6.000’dur.000 6.000.000 x 1.000 = 4.000 6.000.C – KARA GEÇĐŞ ANALĐZLERĐ VE BAŞABAŞ GRAFĐKLERĐ 1.Devre giderleri 2.

Đşletme 1000 birim üretim ve satıştan sonra kara geçmiş olacaktır. Başa baş noktasının matematiksel formülü: Parasal kara geçiş noktası = .

Gelir ve giderlerin tahmin edilmesinde işletme dönemine ait yıllarda her yıl için fiili üretim kapasitesinin de kestirilmesi ve bu kapasite oranına göre satış gelirleriyle giderlerinin bulunması gerekir. .

ĐÇ FĐNANSMAN KAYNAKLARI: Özsermaye kuruluşta 1. Örneğin bir sanayi işletmesi ile ticaret işletmesinin özsermaye ihtiyacı değişiktir. ÖZ VE YABANCI SERMAYE RASYOLARI A) KISA VADELĐ BORÇ RASYOLARI: Süresi 1 yıldan fazla olmayan rasyolardır. Faiz komisyon.000 . * Yabancı sermayenin sağladığı kar ile bu sermaye için ödenen faiz oranı arasındaki fark özsermaye rantabilitesini arttırır. Bu nevi kredilerle sabit değer finansmanından kaçınılmalıdır. (50. O halde neden işletme aşırı oranda yabancı sermaye teminine gitmemektedir? Çünkü 1) Yabancı sermayenin masrafları vardır. Dış Finansman Kaynakları I. (Yabancı sermaye artınca karlılık artar). Hesaplanan ve tespit edilen bu yatırım tutarı ihtiyacı başlıca iki kaynaktan karşılanır: I. 3) Riskleri yabancı sermaye ile karşılamak sakıncalı olabilir.000 = %35 çıkar.000/200. sabit kıymet yatırımları ile işletme sermayesi toplamından ibarettir.000 TL’sini yabancı sermaye.000 TL Toplam özsermaye: 200. Đşletmenin bulunduğu üretim kesiminin karakteri.derecede etkilidir. Örnek: Kar: 50.15. II. Özkaynak imkânları elverişli ise yabancı kaynaklardan yararlanma şansı yüksektir. Ayrıca sabit sermaye ile çalışma sermayesinin işletmedeki oranı özsermaye ihtiyacını etkiler. 4) Borç ödeyememe riski vardır.000TL’sini faiz olarak kabul edersek. Yabancı kaynaklarla finansmana gidilmesinin nedenleri. Pazarlama işletmeleri gibi sabit tesis yatırımları azalan işletmelerde ise kısa vadeli borçlanmalara bir oran dâhilinde gidileceğinden bu ihtiyaç daha düşüktür. Kar özsermaye kaynaklarıyla arttırılır. DIŞ FĐNANSMAN KAYNAKLARI: Kredi: 3. harçlar gibi… 2) Her sermaye artışında kar haddi artmaz düşebilir. Özsermaye rantabilitesi.BÖLÜM 7 YATIRIM PROJELERĐNĐN FĐNANSMANI Projenin yatırım tutarı. Özsermaye yabancı kaynaktan sermaye temini konusunda teminattır.000 = %25 Bu sermayenin 10. Eğer yatırım planı işletmenin gücünü aşıyorsa tekrar gözden geçirilmelidir. Özsermaye kaynak ve tedarik şekli kurulacak işletmenin hukuki statüsüne göre değişir.15. . III.000 TL ise rantabilite 50. Bu durumda işletme ödeme güçlükleriyle karşılaşabilir. Ferdi ve ticari şirketlerin ki birbirinden farklıdır. Daha borçlanmaya gidilirse karlılık artacaktır. işletmenin büyüklüğü özsermaye oranını etkiler. KVBR = KVB / Toplam özsermaye KVBR = KVB / Net cari aktifler KVBR yüksek olursa.000) / 100. aktif değerlerin önemli bir kısmı KVK ile finanse ediliyordur. Đç Finansman Kaynakları II. 1) Özkaynaklarla karşılanamayan sermaye ihtiyacının temini ve 2) Kar haddini arttırmaktır.şahıslardan belli bir vade ile bir bedelle alınan kapitale yabancı sermaye “kredi” denir.

2) Özsermaye ile yabancı sermayenin ilişkisini tespit etmek ve dengeli birleşimi bulmak için kullanılır. Fiyatlar düşünce ekonomik durgunluk varsa ödeme de güçlükle karşılaşılır. Genel standardı %50’yi aşmamasıdır. Başlıcaları. D)FAĐZ VE BORÇ ÖDEME RASYOLARI 1) FAĐZ ÖDEME RASYOSU Faiz ödeme rasyosu = (Kar + Faiz tutarı) / Faiz tutarı Đşletmenin faizleri ödeme kabiliyetini gösterir.B) UZUN VADELĐ BORÇ RASYOLARI UVBR = UVB / Toplam sabit değerler Bu rasyonun faaliyet konusuna göre değerlendirilmesi gerekir. Borç ödeme rasyosu = (Net kar + amortismanlar + faizler) / (Borç taksitleri + Faizler) Rasyo = 2 olmalı. Borç ödeme sıkıntısı olmaz. Özsermaye rasyosu = Özsermaye / yabancı sermaye (borçlar) Sınaî işletmelerinde (normal ve orta büyüklükteki işletmeler) bu oran = 1 olmalıdır. Yatırımların büyük kısmı özsermayeden finanse ediliyor demektir. Sınaîlerde düşük olmamalı kamuda birim altında olması normaldir. 3) Özsermayenin ne oranda sabitlerin finansmanında kullanıldığı Özsermaye (immobilizasion) R = Maddi özsermaye / Sabit aktifler Rasyo > 1 olunca sabitler özsermayeden karşılanıyor aynı zamanda çalışma sermayesinin bir kısmı da aynı kaynaklardan finanse ediliyor demektir. Rasyo düşük ise: Sürüm imkânı mevcut ise büyük kar sağlar. *Vergileri kardan düştükten sonra rasyo hesaplamak daha iyidir. Kredilerden yeteri kadar yararlanılmaz ve bundan kar haddi etkilenir. Đşletmenin kazancı istikrarlı değilse bu oran daha yüksek tutulmalıdır. Küçük olursa emniyet marjı düşer. Ödenecek bu borçlarla borca tahsis edilecek fon imkânını karşılaştırmak ve ödeme gücünü belirlemek gerekir. . Rasyo = 1 ise işletme zor durumla karşılaşabilir. C) ÖZSERMAYE RASYOLARI: Bunlar işletme ana politikasının genel hatlarını ifade eder. Karlılık ve emniyet sağlayacak özsermayenin dengeli bileşimi. rasyo yüksek ise teşebbüs için durum o oranda iyidir. yabancı kaynakların hâkimiyeti artar. 1) Mali gücü tespit etmek ve toplam taleplerin ne kadarının özsermayeden finanse edildiğini saptamak için. Özsermaye rasyosu = Özsermaye / Toplam sermaye (öz ve yabancı) Rasyo yüksek ise: Kredi verenler için mali güç iyi kabul edilir. Kurumlar vergisi gelir vergisi 2) BORÇ ÖDEME RASYOSU Đşletme aldığı kredilerin taksit ve faizlerini belli dönemlerde ödeyecektir. Belli oranda borçlanma ile sermayenin karşılık oranı artar. Aşırı borçlanma risklidir.