II

II.1 AUTOMJETET
Automjetet kryesisht janë të konstruktuara dhe të destinuara për bartjen e njerëzve dhe mallrave të ndryshme, automjetet mund të përdoren edhe për kryerjen e operacioneve të ndryshme punuese si në punët e ndryshme në bujqësi, në rrugë të ndërtuara dhe jashtë saj në kushte të ndryshme të eksploatimit. Pa marr parasysh përdorimin shumë specifik të tyre, të gjitha automjetet kanë përafërsisht këto sisteme themelore, fig. 1: kornizën, motorin, sistemin e transmetuesit të fuqisë, sistemin e drejtimit, sistemin e frenimit, sistemin e lëvizjes, sistemin e ndriçimit, karrocerinë dhe pajisjet speciale etj.

Fig. 1

KORNIZA – ka për detyrë themelore që ti bashkoj të gjitha sistemet e automjetit në një tërësi dhe njëkohësisht ti pranoj të gjitha ngarkesat në vete. Korniza e automjetet e rënda transportues zakonisht punohet prej dy profileve gjatësore të çelikta, ose prej gypave, të cilët në mes veti lidhen ngurtë me mbajtës tërthor. Te automjetet e udhëtarëve profilet gjatësore 1

dhe tërthore mund të punohen në forma të ndryshme konstruktive, këto profile zakonisht punohen prej llamarine të presuar. Disa automjete të udhëtarëve mund të punohen edhe pa kornizë (mbajtës) nëse konstruksioni i tyre punohet si vetë mbajtës. MOTORI – motori me djegie të brendshme dhe me pajisjet e tyre kanë për detyrë që energjinë kimike të lëndës djegëse ta shndërrojnë në punë mekanike dhe si të tillë shërbejnë për ngasjen e automjetit. SISTEMI I TRANSMETIMIT TË FUQISË – ka për detyrë që momentin e rrotullimit ta bartë nga boshti punues i motorit e deri te rrotat ngasëse të automjetit. Nënsistemet themelore të sistemit të transmisionit të fuqisë janë: lidhëset, transmetuesi mekanik (ndërruesi i shpejtësisë), transmetuesi nyjor (transmetuesi(boshti) kardanik), shpërndarësi i fuqisë, transmetuesi kryesor (ura ngasëse), diferenciali, gjysmë boshtet, reduktorët anësor.

Secili nga nën sistemet e përshkruar më lartë të sistemit të transmisionit të fuqisë do të shtjellohen më vonë. SISTEMI I DREJTIMIT – sistemi për drejtim të automjeteve ka për detyrë kryesore që ti mundësoj automjetit lëvizjen në kahen e dëshiruar. Pajisja për drejtim është e lidhur për rrotat e përparme të automjetit, dhe për këtë arsye rrotat e përparme quhen rrotë drejtuese, ekzistojnë automjete transportuese të cilat mund të drejtohen edhe me dy apo më tepër ura drejtuese, prandaj te këto automjetet pajisja për drejtim vepron në të gjitha rrota drejtuese. Sistemi i drejtimit mund të jetë: mekanik dhe hidraulik

Te sistemi mekanik i drejtimit dorëzat e aksit të urës së përparme në mes veti janë të lidhura me anë të levave rregullues të cilat me aksin e urës së përparme formojnë trapez. Sistemet hidraulike përveç mekanizmit për drejtim mekanik kanë të montuar edhe servo- përforcues hidraulik. SISTEMI PËR FRENIM – sistemi për frenim ka për detyrë që të sigurojë ndaljen e automjetit me intensitet të ndryshëm të ngadalësimit, varësisht nga kërkesat momentale gjatë 2

lëvizjes së automjetit në kushte të caktuara. Sistemi i frenimit duhet ta siguroj automjetin që të mos lëviz edhe gjatë qëndrimit në vend (freni parkues). SISTEMI I MBËSHTETJES – sistemi për mbështetje ka për detyrë që forcat rezistuese që shkaktohen gjatë lëvizjes së automjetit ti zbus ato ose ti shuaj plotësisht, me qëllim që këto forca mos të barten në konstruksionin bartës ë automjetit. Sistemi i mbështetje ndikon shumë në komoditetin edhe stabilitetin gjatë lëvizjes së automjetit. SISTEMI I LËVIZJES – ka për detyrë që ti mundësoj lëvizjen e automjetit nëpërmes rrotave me pneumatik ose pa to – automjetet me vemëza (zinxhir). PAJISJET ELEKTRIKE – kanë për detyrë prodhojnë rrymë elektrike gjatë lëvizjes së automjetit, pastaj kjo rrymë mund të shfrytëzohet për ndriçimin e rrugës, ndriçimin e brendshëm të automjetit, për startimin e motorit si dhe vënien në funksion të shumë pajisjeve të ndryshme (pastrueset e dritareve, nxehësit e motorit, ventilatorin, ndërrimin e tabelës sinjalizuese, radiolidhjet etj.). KARROCERIA – konstruksioni i karrocerisë varet nga destinomi i automjetit dhe për këtë arsye karroceria mund të jetë e ndryshme. Forma e karrocerisë gjithnjë e më tepër i përshtatet formës më të mirë aerodinamike. Karroceria duhet konstruktohet në atë formë që qendra e rëndimit të jetë sa më ultë në rrafshin vertikal, përveç kësaj që u tha më lart karroceria duhet ti siguroj vozitësit dukshmëri sa më të mirë në të gjitha drejtimet si dhe vendosje të sigurt të udhëtarëve dhe mallrave dhe njëkohësisht ngarkim dhe shkarkim të lehtë. PAJISJET SPECIALE – me pajisje speciale te automjetet motorike nënkuptojmë pajisjet për vetëngarkim dhe shkarkim të mallrave, cilindrat hidraulik, tamburi me litar të çeliktë për vetë tërheqje të automjeteve, përzierëset speciale, pompat e zjarrfikësve, vinçat hidraulik, brushat për pastrimin e rrugëve, dhe shumë pajisje tjera. Pajisjet tjera që mund të montohen në automjet varen nga qëllimi (destinimi) i automjetit.

3

në formë më të përshtatshme për shfrytëzim. Energjia termike e fituar me djegie. dhe të dytën. nga energjia kimike të njërës prej lëndës djegëse që është në dispozitë. . Që një motor të jetë i përdorshëm dhe i dobishëm. e pastaj të energjisë termike në energjinë potenciale të materies punuese. bartet dhe shndërrohet në energjinë potenciale të materies punuese (të gazit ose avullit) që pastaj të bëhet shndërrimi i saj nëpërmjet zgjerimit adekuat të materies punuese në punë (energji) mekanike të dobishme. në mënyrë të sigurt dhe ekonomike. Motorët me djegie te brendshme ndahen në : 4 motor me pistona. në mënyrë të sigurt dhe ekonomike të bëjnë shndërrimin e një lloji të energjisë (që e kemi në dispozitë). në të cilën do të kryhet shndërrimi i energjisë kimike në atë termike. Në bazë të kësaj mund të konkludohet: me termin motor në përgjithësi nënkuptojmë pajisjet. Një lëmi të segmentit të jetës së njerëzve bashkëkohorë paraqesin motorët termikë. ose si pasojë e proceseve termonukleare në reaktorët bërthamorë. do të njohim disa lloje të motorëve. duhet që ky shndërrim i një lloji të energjisë në tjetrën të kryhet automatikisht. Transformimi i energjisë te motorët termikë nuk kryhet në mënyrë direkte. të cilat janë në gjendje automatikisht. motor me turbinë gazi. elektromotorët. Varësisht nga forma fillestare e energjisë.II.1. • • • • motorët hidraulike. Duke shikuar në tërësi vet sistemin e ndërlikuar të shndërrimit të energjisë në motorë. të cilat në jetën tonë të përditshme quhen motorë. p. motorët me ajër. ata energjinë termike që e kanë në dispozitë e shndërrojnë më së shpeshti në energji mekanike. Për ndryshim nga motorët tjerë. parimisht mund të ndahet në dy faza: • • e para. që i vihet motorit në dispozitë.sh. motorët termikë etj. motor reaktiv dhe motor me pistona te rrotullueshëm.1 MOTORËT ME DJEGIE TË BRENDSHME Shndërrimi i një lloji të energjisë në tjetrën (më të përshtatshëm për përdorim) shpesh mund të realizohet në pajisjet. në të cilën energjia potenciale shndërrohet në punë mekanike të dobishme.

e shndërrojnë në punë mekanike te dobishme. me djegie në vëllimin e vetë të punës. me ndihmën e mekanizmit motorik të caktuar.Motori me piston është lloj i motorëve termik. 2 Motori me turbine gazi 5 . sepse energjia potenciale e lëndës së punës shndërrohet në punë mekanike në formë të lëvizjes rrotulluese të boshtit të punës me ndihmën e qarkut të turbinës. 1 Motori me piston Motori me turbinë gazi ndryshon nga motori me piston. e shndërrojnë në energji potenciale te produkteve te djegies me zgjerimin e vazhdueshëm. Fig. Fig. të cilët energjinë e përmbajtur në lëndën djegëse.

4 Motori tipit Wankel Cikël pune i motorit quhet sasia e proceseve të punës që zhvillohet në cilindrat e tij dhe që shoqërohet me djegien e lëndës djegëse dhe me shndërrimin e pjesshëm të energjisë termike (nxehtësisë) së fituar në energji mekanike . 3 Ciklet te motorët me djegie të brendshme 6 .punë të dobishme.Fig. 3 Motori reaktiv Fig. Fig.

Shtypja – pistoni prej pikës së poshtme fillon të lëviz në drejtim të pikës së epërme dhe e shtyp ajrin e freskët. fig. 3. – principit të punës. Ndërsa djegia e lëndës djegëse bëhet gjatë fundit të procesit të shtypjes dhe fillimit të procesit të zgjerimit. mirëpo në vazhdim do të përvetësohen disa prej tyre: – sipas llojit të lëndës djegëse të përdorur.b Fig.1 KLASIFIKIMI I MOTORËVE Për klasifikimin e motorëve ekzistojnë shumë kriteriume. 5.a dhe – me vetëndezje . te motorët DIZEL. II.1.Në rastin e përgjithshëm te motorët me djegie të brendshme dallojmë katër procese dhe atë: 1. 4 Ndarja e motorëve sipas lëndës djegës 7 .1. Thithja – gjatë këtij procesi futet ajri i freskët ose përzierja e ajrit me lëndë djegëse në cilindër. Zbrazja – bëhet zbrazja e produkteve të djegura. fig. Zgjerimi . • Sipas llojit të lëndës djegëse motorët mund të ndahen: – me ndezje të detyruar. 2.ekspanzioni i produkteve të djegies. – mënyrës së ndezjes së përzierjes. me xixë elektrike te motorët OTTO.4. – mënyrës së ftohjes.4.

në rastin e përgjithshëm ato janë: 8 . – Motorët me ftohje indirekte motorët e ftohur me ujë.1. ku çdo njeri prej tyre plotëson detyrën e caktuar gjatë punës.• Sipas princit të punës motorët ndahen: – dykohësh (dy taktesh). – katër kohësh (katër taktesh). Megjithëse konstruktimi i këtyre organeve dhe i pjesëve përbërëse ndryshon shumë në motorë të ndryshëm në vartësi të ciklit të punës.2 ORGANET KRYESORE TE MOTORIT Çdo motor ka një serë organesh (sistemesh. mekanizmash. të përdorimit (destinacionit) dhe të tipit të motorit. • Sipas mënyrës së ftohjes motorët ndahen: – Motorët me ftohje direke me ajër.1. Fig. aparaturash). 5 Mënyra e ftohjes së motorit a) me ajër dhe b) me ujë II.

Fig. 6 Disa pjesë të motorit me djegie të brendshme 9 .

boshti i shpërndarjes (distribucionit) që ve në lëvizje valvulat.manivelë) i cili ka aftësinë të shndërrojë lëvizjen alternative të pistonave. Mekanizmi lëkundës (Pistoni dhe pistoneta ose biellë-manivellë) Sistemi i komandimit të organeve të ndërrimit të trupit të punës ose sistemi i shpërndarjes së gazrave. bilancieret e valvulave dhe sistemi i dhënies së lëvizjes (transmisionit) nga boshti motorik te boshti i shpërndarjes. Fig. spinotat. udhëzueset e valvulave. kapakët e mbështetëseve të boshtit motorik dhe nënkarteri (fig. Fig. biellat dhe boshti motorik (fig . në lëvizje rrotulluese të boshtit motorik. 6). që shkaktohet nga veprimi i presionit të trupit të punës në to. Trupi i motorit me disa pjesë përbërëse të tij Mekanizmi lëkundës (biellë . shtytësit e valvulave. Pjesët kryesore të tij janë pistonat. i përbërë nga bllok .Trupi i motorit. koka. Largimi i produkteve të djegies nga 10 .karteri i cilindrave. si dhe anasjelltas. 8.8). i cili hap dhe mbyll në kohën e duhur organet nëpër të cilat largohen produktet e djegies së çdo cikli dhe futet përzierja e freskët (për motorët me përzierje të jashtme) ose ajri (për motorët me përzierje të brendshme) për ciklet pasardhës. sustat. Me shpesh ai përbëhet nga valvulat e thithjes e të zbrazjes. 7.

Fig. pompa. pompat e presionit të ulët dhe të lartë. 10 Aparatura e lëndës djegëse te motori OTTO 11 . 9. hapja dhe mbyllja e të cilave bëhet nga vetë pistonat. si dhe për përzierjen e saj me ajrin. Sistemi i komandimit të organeve të ndërrimit të trupit të punës Aparatura e lëndës djegëse. tubacionet. e cila shërben për dërgimin e lëndës djegëse në motor. filtrat dhe karburatori. Fig. kurse në rastin e motorit karburator nga depozita. tubacionet dhe injektoret. nëpërmjet dritareve të posaçme të përgatitura në cilindra.cilindrat e motorëve 2 -kohësh dhe futja e përzierjes së freskët ose e ajrit në te bëhet më shpesh pa ndihmën e valvulave. Në rastin e motorit DIZEL ajo përbëhet nga depozita (rezervuari). filtrat e lëndës djegëse.

2 . termostati dhe ftohësi (radiatori).Filtri i pastrimit përfundimtar. si dhe për largimin e produkteve të djegies prej tyre. 8). Sistemet e thithjes dhe të zbrazjes. Ai përbëhet për motorët me ftohje me ujë nga këmisha e ftohjes së cilindrave dhe të kokës.Në figurë është paraqitur forma e injektimit të naftës në cilindër. 4 -Tubat e presionit të lartë. koka e motorit. valvulat. Në të bëjnë pjesë kolektorët dhe valvulat e thithjes dhe të zbrazjes (fig. pompa e ujit. 11 Aparatura e lëndës djegëse te motori Dizel (1 . pistonat. pra shihet se nafta e injektuar është në formë pluhuri apo mjegulle Fig.Filtri i pastrimit të vrazhdë. Sistemi i ftohjes. 9).Tubat kthyese . ventilatori. të cilët shërbejnë për dërgimin e ajrit e të përzierjes së freskët në cilindra. si nga cilindrat. i cili shërben për largimin e nxehtësisë së tepërt nga pjesët e motorit që nxehën më shumë gjatë punës. 12 . 5 – Injektori. 3 . si dhe filtri i ajrit (fig.

pompa. dhe filtrat e vajit. ndërsa rasti i dytë. 12 Sistemi i ftohjes Në figurë është paraqitur termostati i motorit.Fig. marrësi i vajit. 13 Termostati Sistemi i lubrifikimit. valvulat e vajit. ftohësi i vajit. 14 Sistemi i Lubrifikimit 13 . është treguar drejtimi i rrjedhjes së ujit kah radiatori. Fig. është paraqitur termostati i mbyllur. Në të bëjnë pjesë depozita. qëllimi i të cilit është mbyllja e rrugës së ujit prej motorit në radiator. Rasti i parë. mirëpo një gjë e tillë ndodh derisa temperatura e motorit është e ulët. tubacionet. nën a. sistemi i komandimit të pompës Fig. nën b. i cili shërben për lubrifikimin e pjesëve të motorit që punojnë në fërkim.

ku bëjnë pjesë pedali (ose dorëza) e gazit dhe sistemi i levave që jep lëvizjen e tij në aparaturën e lëndës djegëse (në karburator ose pompën e presionit të lartë). sistemi i komandimit të tij dhe ai për dhënien e lëvizjes së përftuar te motori kryesor. i cili shërben për ndryshimin e fuqisë së motorit sipas regjimeve të dëshiruara të shpejtësisë e të ngarkesës së tij. Kjo lejon rritjen e sasisë së lëndës djegëse që digjet për të njëjtin litrazh motori. të temperaturës së ujit në sistemin e ftohjes (për motorin me ftohje me ujë) e të treguesve të tjerë. Sipas rastit këto organe mund të mos takohen në të gjitha llojet e motorëve ose mund të zëvendësohen edhe më të tjera. Në rastin kur ky proces përdoret në motor 2 . Sistemi i ventilimit të motorit. Aparatura e kontrollit të punës së motorit. Sistemi i komandimit të motorit. dinamoja. shpërndarësi (distributori). ku përfshihen sistemet e matjes së presionit të vajit. Sistemi i lëshimit të motorit.kohësh i njëjti kompresor siguron edhe ventilimin e cilindrave. i cili shërben për ndezjen e lëndës djegëse në motorët me ndezje të detyrueshme. ku zakonisht bëjnë pjesë starteri. Sistemi i fryerjës. rrjedhimisht pra edhe rritjen e fuqisë. nga sistemi i thithjes së ajrit nga atmosfera dhe nga ai i dërgimit të tij pas shtypjes në motor. Më shpesh ai përbëhet nga bateria e akumulatorëve.Sistemi i ndezjes. 14 . kandelat elektrike dhe fijet elektrike të tensionit të ulët e të lartë. Ai përbëhet nga kompresorët që sigurojnë shtypjen paraprake të ajrit (ose të përzierjes së freskët). i cili përdoret në motorët 2 -kohësh për pastrimin më të mirë të cilindrave nga produktet e djegies dhe për mbushjen e tyre më të mirë me përzierje të freskët (ose ajër). bobina për shndërrimin e rrymës elektrike me tension të ulët në rrymë me tension të lartë. që përdoret për rritjen e fuqisë së motorit duke rritur sasinë e ajrit që futet në cilindra si pasojë e shtypjes së tij në kompresorë të posaçëm.

15 është paraqitur cilindri i motorit me karakteristikat gjeometrike të tij Fig. në këtë rast vëllimi i plotë i një cilindri llogaritet me shprehjen: Vh = π ⋅ D2 4 ⋅ S [cm3] Raporti i vëllimit të plotë të cilindrit Va mbi vëllimin e dhomës së djegies Vc paraqet shkallën e shtypjes së motorit dhe shënohet me (ε): Va Vc + Vh V = = 1+ h Vc Vc Vc ε= 15 .II. 15 Vëllimi i plotë i cilindrit (Va) përbëhet nga dy pjesë: nga vëllimin i dhomës së djegies (Vc) dhe nga vëllimi i punës së cilindrit (Vh) Va = V h + Vc [m3] Rruga e pistonit (S) paraqet largësinë në mes dy pikave të skajshme dhe zakonisht ajo është e barabartë me dyfishin rresës së krahut të boshtit motorik (R): S = 2⋅R Shuma e vëllimeve të punës të gjithë cilindrave të një motori (Vm) është i barabartë me prodhimin e numrit të cilindrave të motorit (z) dhe vëllimin e punës së cilindrit (Vh): Vm = z ⋅ Vh [l] Duke shënuar me (D) diametrin e brendshëm të cilindrit dhe me (S) rrugën e pistonit në cilindër e cila është barabartë me dy rreze të boshtit motorik.1.3 KARAKTERISTIKA GJEOMETRIKE TE CILINDRI DHE PISTONI I MOTORIT Në fig.1.

2 Kalkulimi i presionit dhe temperaturës në fund të procesit të djegies Shtypja në fund të procesit të djegies: p d = pc ⋅ α Temperatura në fund të procesit të djegies Td Td = Tc ⋅ α 16 .27…1.1. Para se të definohen pc dhe Tc është e nevojshme të caktohet shkalla e shtypjes (ε) dhe eksponenti n1.36 1.1 Kalkulimi i presionit dhe temperaturës në fund të procesit të shtypjes Presioni pc dhe temperatura Tc në fund të procesit të shtypjes mund të definohen me ndihmën e ekuacionit për shtypje sipas politropës: pc = pa ⋅ ε n1 ku janë: pa – presioni në fillim të procesit të shtypjes. Gjatë kalkulimit të presionit dhe temperaturës gjatë procesit të shtypjes te motorët OTTO eksponenti n1.1.34…1. Tc [oK] – temperatura në fund të procesit të shtypjes.1.40 II.1. mund të definohet me shprehjen: n1 = 1.3.3.II. pc– presioni në fund të procesit të shtypjes Temperatura në fund të procesit të shtypjes mund të definohet gjithashtu nga ekuacioni i politropës së shtypjes Tc = Ta ⋅ ε n1 −1 ku janë: Ta [oK] – temperatura në fillim të procesit të shtypjes.42 1.41 − ku është: 100 n n [min-1]–numri i rrotullimeve të boshtit punues të motorit Eksponenti i politropës së shtypjes n1: Lloji i motorit Motori DIZEL i shpejtë pa ftohje të pistonit Motori DIZEL i ngadaltë me ftohje të pistonit Motori OTTO n1 1.36…1.

5 1.30 Ndërsa vlerat e këtij eksponenti sillen: Lloji i motorit Motorët me benzinë Motorët DIZEL të ngadaltë Motorët DIZEL të shpejtë Motorët me gaz 17 .22 + 130 n n2 1.32 1.5…2.24 1.5 1.25…1..8…2.0 1.1.3..3 Kalkulimi i presionit dhe temperaturës në fund të procesit të zgjerimit Presioni në fund të procesit të zgjerimit caktohet me shprehjen: pb = pd εn Td 2 Temperatura në fund të procesit të zgjerimit përcaktohet me shprehjen: Tb = ε n −1 2 n2 – eksponenti i politropës së zgjerimit.25…1.20…1.8…2.Shkalla e rritjes së presionit gjatë procesit të djegies α dhe shtypja në fund të procesit të djegies pd Lloji i motorit DIZEL të ngadaltë DIZEL të shpejtë Me benzinë Me gaz α 1.1.3…2.1.35 1.28.6 II. i cili llogaritet me anë të shprehjes: n 2 = 1.

pika r 0. Kolektori i zbrazjes (700-900 0C).20 Temperatura [K] 300–385 700–900 2000–2200 1000–1200 700 – 900 II.70 7–15 18–25 4–6 1. ndërsa vlera e shkalles së rritjes së presionit te këta lloj motorësh merret në intervalin α=1. pika b Procesi i zbrazjes.1. pika d Procesi i zgjerimit.1. pika r 0. pika a Procesi i shtypjes. 18 .20 Temperatura [K] 340–400 500–600 2200–2700 1500–1700 800–1100 Në fig.95–0. Kmishëza e cilindrit (80-100 0C). pjesa e poshtme e pistonit (100-150 0C). pika a Procesi i shtypjes. Kolektori i thithjes (30-60 0C).05–1. duke filluar nga cilindri (2000-2400 0C).90–0.II.5…2. pika c Procesi i djegies.75 35–45 50–80 3–5 1. pika d Procesi i zgjerimit.1. janë treguar vlerat e temperaturave të cilat arrihen në disa pjesë të motorit.1.05 – 1. Koka e valvulave (160-220 0C).5 DISA KARAKTERISTIKA TE MOTORËT OTTO Vlerat e shkallës së shtypjes te motorët OTTO në praktikë sillet në intervalin ε = 5…12 Temperatura dhe presioni në pikat karakteristike për ciklin te motorët OTTO sillen në intervalin: Presioni [bar] Procesi i thithjes. pika b Procesi i zbrazjes. koka e pistonit (250-300 0C).4 DISA KARAKTERISTIKA TE MOTORËT DIZEL Vlerat e shkallës së shtypjes te motorët DIZEL të shpejtë në praktikë sillet në intervalin ε=12…22. pika c Procesi i djegies.5 Temperatura dhe presioni në pikat karakteristike për ciklin te motorët e shpejtë DIZEL sillen në intervalin: Presioni [bar] Procesi i thithjes.

Fig. Të përcaktohen vëllimi i përgjithshëm i cilindrit. Zgjidhje: Duke pas parasysh vlerat e dhëna. Pikat karakteristike të temperaturave në motor Detyra 1 Nëse në automjet është i vendosur motori i cili ka vëllim Vm=2200 [cm3].2 [cm]. motori ka 4 cilindra dhe secili cilindër ka vëllim të dhomës djegëse Vc=42 [cm3]. vëllimi punues i cilindrit dhe shkalla e shtypjes së motorit. S=100 [mm] dhe Vc=42 [cm3]. pra Vm = Vh ⋅ z ⇒ Vh = Vm 2200 3 = = 550 [cm ] z 4 Tani caktojmë shkallën e shtypjes ε= Va Vh + Vc 550 + 42 = = = 14. rruga e pistonit e cila është e dhënë në [mm] i kthejmë në [cm]. 16. pastaj caktojmë vëllimin punues të cilindrit 19 . pra S=100 [mm]=10 [cm].095 Vc Vc 42 Detyra 2 Të caktohet shkalla e shtypjes së motorit i cili ka cilindrat me këto karakteristika: D=10. Zgjidhje: Duke pas parasysh relacionin e vëllimit të përgjithshëm të motorit. së pari i rregullojmë njësitë.

8 [cm] Tani caktojmë: a) Vëllimin punues të cilindrit Vh = π ⋅ D2 4 ⋅S = π ⋅ (10.128 [cm3] 4 Tani caktojmë shkallën e shtypjes ε= Va Vh + Vc 817.593 [cm3] 4 b) Vëllimin i përgjithshëm i cilindrit Vm = Vh ⋅ z = 1172.4 [cm].851 ⋅ 10 = 817.593 ⋅ 4 = 4690. Zgjidhje: Së pari i rregullojmë njësitë matëse. Vc=0.593 = = = 18.244 Vc Vc 68 20 .8 [cm].8 = 366.000068 [m3] dhe z=4. R=6.000068 [m3]= 0.8)2 4 ⋅ 12.8 = 1172.128 = = = 19.4=12.435 ⋅ 12.000068 [m3] Duke ditur se 1[m]=100 [cm]. b) Vëllimi i përgjithshëm i motorit dhe c) Shkalla e shtypjes. duke i shndërruar të gjitha në [cm] D=108 [mm]=10. Vc=0.372 [cm3] c) Shkalla e shtypjes ε= Va Vh + Vc 1240.455 Vc Vc 42 Detyra 3 Të llogariten: a) Vëllimi punues i cilindrit.2)2 4 ⋅ 10 = 326. atëherë 1 m 3 =100 3 cm 3 = 1000000 cm 3 Prandaj vlera e vëllimi të dhomës djegëse është [ ] [ ] [ ] Vc=0.000068·1000000=68 [cm3] Ndërsa S=2·R=2·6. Nëse janë dhënë: D=108 [mm].Vh = π ⋅ D2 4 ⋅S = π ⋅ (10.

32−1 = 723.8 ⋅ 9.39 ⇒ pc 2 = 19.72 ⋅ 9.7 [bar] Detyra 5 Të kalkulohet temperatura në fund të procesit të shtypjes për katër rastet.39 ⇒ pc1 = 17. p a 2 = 0.8 . nëse temperatura në fund të procesit të thithjes është: a) Ta1 = 268 [K] b) Ta 2 = 273 [K] c) Ta 3 = 293 [K] d) Ta 4 = 312 [K] Shkalla e shtypjes për motorin DIESEL është ε = 21 .22 [K] = 293 ⋅ 211.39 .72 [bar]. Shkalla e shtypjes për motorin OTTO është ε = 9.Detyra 4 Për motorin OTTO të llogaritet presioni në fund të procesit të shtypjes për tri raste.95 ⋅ 9.21 [K] = 312 ⋅ 211. ndërsa eksponenti i politropës n1 = 1.32 .81. kur presioni në fund të procesit të thithjes është: a) b) c) p a1 = 0.39 ⇒ pc 3 = 22.80 [bar]. Zgjidhje: Temperatura në fund të procesit të shtypjes definohet me shprehjen: Tc = Ta ⋅ ε n1 −1 a) Tc1 = Ta1 ⋅ ε d n1 −1 n1 −1 = 268 ⋅ 211.32−1 = 826. ndërsa eksponenti i politropës n1 = 1.32−1 = 710 [K] = 273 ⋅ 211.95 [bar].81.2 [bar] b) pc 2 = pa 2 ⋅ ε n1 = 0.1 [bar] c) pc 3 = pa 3 ⋅ ε n1 = 0. pa 3 = 0.32−1 = 776. Zgjidhje: Presioni në fund të procesit të shtypjes definohet me shprehjen: p c = p a ⋅ ε n1 a) p c1 = p a1 ⋅ ε n1 = 0.81.54 [K] b) Tc 2 = Ta 2 ⋅ ε d c) Tc 3 = Ta 3 ⋅ ε d n1 −1 n1 −1 d) Tc 4 = Ta 4 ⋅ ε d 21 .

41 − Vm 1998 = = 499.241 [bar] Fillimisht caktojmë vlerën e shkallës së shtypjes dhe eksponentit të politropës së shtypjes ε= Va Vh + Vc 499.86 ⋅ (11.192 Vc Vc 49 Duke e ditur vëllimin e motorit.279 n 2200 Tani caktojmë temperaturat për proceset e cekuar: 22 .22 + 130 130 = 1.365 n 2200 Presioni në fund të procesit të djegies: pd = pc ⋅ α = 23.41 − = 1.192) 1.192)1.244 [bar] Ndërsa eksponentin e politropës së zgjerimit e caktojmë me shprehjen: n2 = 1.271 = 2.22 + = 1. të zgjerimit.271 [bar] Presioni në fund të procesit të zgjerimit: pb = pd ε n2 = (11.5 + 49 = = = 11. të djegies.12 = 49.365 = 23.5 [cm3] z 4 100 100 = 1.279 49.86 [bar] dhe Ta=302 [K] Të dhënat tjera: Vëllimi i motorit Vm=1998 [cm3]. caktojmë vlerën e vëllimit punues të cilindrit Vm = Vh ⋅ z ⇒ Vh = Ndërsa eksponenti n1 do të jetë: n1 = 1.12 Zgjidhje: Së pari llogarisim presionin për të gjitha proceset: Presioni në fund të procesit të shtypjes: pc = pa ⋅ ε n1 = 0. Vëllimi i dhomës djegëse Vc=49 [cm3] Numri i cilindrave z=4 Numri i rrotullimeve të boshtit të motorit n=2200 [min-1] Shkalla e rritjes së presionit α=2.241 ⋅ 2.Detyra 6 Të caktohet vlera e presionit dhe temperaturës në fund të procesit: të shtypjes. për rastin kur presioni dhe temperatura në fund të procesit të thithjes është: pa=0.

12 = 1545.Temperatura në fund të procesit të shtypjes: Tc = Ta ⋅ ε n1 = 302 ⋅ (11.192)1.945 [K] Temperatura në fund të procesit të zgjerimit: Tb = Td ε n2 = (11.192) 1.219 [K] Temperatura në fund të procesit të djegies: Td = Tc ⋅ α = 729.945 = 754.279 −1 1545.516 [K] 23 .219 ⋅ 2.365 −1 = 729.

për të iniciuar ndezjen e përzierjes në mes ajrit dhe lëndës djegëse. 17 a) Kandela. siç janë: sistemi i ndezjes së motorit. për të krijuar xixën (shkëndin) në kandelë. mund të lëshohen ose të “ndizen” dhe të mbahen në punë vetëm me një sistemi elektrik që inicion procesin e fillimit të djegies së lëndës djegës në përfundim të procesit të shtypjes.2 SISTEMI ELEKTRIK Sistemi elektrik te automjetet është ndërtuar nga shumë sisteme të veçanta. sistemi i ndriçimit. anodës dhe katodës.II.2. Në motorët që punojnë me naftë. për shkak te presionit dhe temperaturave të lartë që krijohen në cilindrin e motorit.1. nëpërmjet bobinës. 24 . sistemi elektronik etj. Pjesët kryesore të një sistemi elektrik të motorit janë: Fig.1. II. lënda djegies (nafta) vet ndizet dhe nuk kërkohet sistem elektrik për dhënien e xixës.1 SISTEMI ELEKTRIK I STARTIMIT TË MOTORIT Një sistem elektrik i ndezjes së motorit duhet të rritë tensionin. që shërben për të krijuar xixën ndërmjet dy elektrodave të saj. Motorët që punojnë me benzinë.

20 25 . Fig. 19 c) Kapaku i distributorit. 18 b) Përçuesit e kandelave ose përcjellësit sekondar me izolim të trashë. që shpërndan rrymën me tension të lartë nga rotori në përçuesit e kandelave sipas një renditje te caktuar. është i përgatitur prej materiali izolues. Fig. që përcjellin rrymën me tension të lartë nga distributori ose shpërndarësi në kandela.Fig.

sensori që “vështron” shpejtësinë e boshtit motorik për ta përshtatur si duhet momentin e dhënës së xixës nga kandelat. është një mekanizëm që drejton dhënien e xixës. një bashkues elektrik i rrotullueshëm. 21 e) Distributori ose shpërndarësi. takon dhe s’takon rrymën primare në bobinën. 26 . 22 f) Moduli i drejtimit të dhënies së xixës. qarku elektronik që së bashku me sensorin e shpejtësisë. g) Aparati ose pajisja për matjen e shpejtësisë së rrotullimit. Fig. që furnizon me tension të lartë secilin terminal (pol) të kapakut të distributorit dhe në përçuesit e kandelave. Fig. rrotullon rotorin.d) Rotori. i përcaktuar me shpejtësinë e rrotullimit të boshtit motorik dhe ndihmon punën e bobinës nëpërmjet hapjes dhe mbylljes së pikave të kontaktit.

Fig. që rrit tensionin e baterisë nga 12 në 30000 volt edhe më shumë. përçuesi sekondar me izolim të trash. 24 i) Përçuesi i bobinës. Fig. 25 j) Përçuesi primarë. në sistemet pa distributor. një transformator pulsant. Fig. përçuesit me seksione të hollë. që përcjell rrymën me tension të lart nga bobina për në kapakun e distributorit ose direkt në kandela. 23 h) Bobina e dhënies së xixës. që përcjellin rrymë me tension të ulët nga bateria në mbështjellën primare të bobinës dhe në pjesë të tjera. 27 .

2 ALTERNATORI Alternator destinohet të ndryshoj energjinë mekanike në energji elektrike. 28 . 27 II. Pjesët kryesore të alternatorit janë rotori dhe statori. që merr lëvizjen nga pulexha (makaraja) e montuar në boshtin motorik fig. 28 Një sistem elektrik në një automjet. Fig. i cili drejton kalimin e rrymës nga bateria në bobinën dhe në disa raste edhe në pjesë të tjera.Fig. 26 k) Çelësi i lëshimit ose çelësi i kuadrit. Fig. është e projektuar të punoj vetëm me rrymë të vazhduar ose të drejtuar në një drejtim. dhe nuk mund të punojë me rrymën alternative që del ose që përcillet nga mbështjellat e alternatorit.1. nëpërmjet lëvizjes rrotullues që i transmetohet nga rripi.2.

Rryma që prodhohet nga alternatori.6 volt. II. mund të arrijë në atë shkallë sa që mund të digjen llambat. sensorëve dhe çelësave. kur qarku i mbushjes së baterisë është i kompletuar me një bateri të tipit të vjetër me tension 12. duhet të shndërrohet në rrymë të vazhduar DC. mikroprocesorëve.2. 29 . përpara se të hyjë në sistemin elektrik. 29 Pa një rregullator tensioni në qark. Çdo ndryshim i rrymës në bobinën e rotorit nëpërmjet rregullatorit. Rregullatori mban nën kontroll prodhimin e tensionit të alternatorit. Rryma alternative (AC) shndërrohet nga diodat në rrymë të vazhduar (DC). i cili zakonisht duhet të jetë ndërmjet vlerave 13 deri në 15 volt. siguresat dhe pjesë të tjera të qarkut. gjysmë përcjellëse.2. të cilët dëmtohen me lehtësi nga ndryshimet e tensionit dhe nivelet e larta të tij. bateria mbingarkohet. Kontrolli i tensionit është veçanërisht i rëndësishëm për mbrojtjen e pllakave të kompjuterëve dhe aparateve të tjera elektronike dhe digjitale. drejton ose kontrollojnë vlerën e rrymës që përcillet në bobinë e rotorit të alternatorit. fig. ose edhe kur ai nuk punon në kushte normale. niveli i tensionit në sistemin elektrik. Ajo vepron si një valvul e drejtimit të rrymës.2 volt me një bateri të tipit të ri.1.1 RREGULLATORI I TENSIONIT Rregullatori i tensionit. që shërben për të përcjellë rrymën në një drejtim. do të pasohet me rritjen ose zvogëlimin e forcës së fushës magnetike që vepron në stator. dhe 13. Dioda është një pjesë elektronike. Fig.

përshkrimi i procesit të shkarkimit dhe të mbushjes.3 AKUMULATORËT Bateritë janë pjesët më të rëndësishme të sistemeve elektrike dhe elektronike të automjetit. Rregullator i montuar në alternator. Fig. Rregullator elektronik i montuar në pjesën e prapme të alternatori. Në këtë pjesë. dhënën e xixave nga kandelat. ato i takojnë automjeteve të llojeve të vjetra. akumulimin e energjisë. 31 jepet një pamje e vendosjes së baterisë në automjet dhe lidhjet e saj me përçuesit kryesor që furnizojnë me rrymë qarkun ose rrjetin elektrik. Një bateri kryen disa funksione kryesore: siguron tension dhe është një burim rryme për automjetin. që janë të domosdoshme dhe që duhet të dihen. 30 . ndriçimin dhe furnizimin me energji të pjesëve të ndryshme te automjetit kur motori nuk punon. Në fig. kur harxhimi është më i madh se ajo që prodhon alternatori. Ato luajnë një rolë të rëndësishëm në lëshimin e motorit. Rregullatori elektronik i zhvendosur nga alternatori. dhe tensioni që prodhon një element i saj. që praktikisht nuk përdoren. plotëson rrymën në qark gjatë punës të motorit. 4. 30 II. jepen njohurit mbi ndërtimin e baterive që përdoren në automjete dhe pjesët kryesore të tyre. 2. Rregullatorë të llojit me pika kontakti.1.2. 3.Ekzistojnë katër lloje te rregullatorëve të tensionit: 1. tregohet ndryshimi në strukturën e baterive të reja dhe jepen njohuri tjera.

në rast te automjetit nga alternatori. do të thotë që bateria për të punuar përdorë energji elektrike dhe energji kimike. Nga pikëpamja e transformimit të energjisë. në qoftë se është e nevojshme. që shërben për të ruajtur dhe për të prodhuar rrymë elektrike. Pra një bateri e automjeti është një pajise elektro-kimike. 31 II.Fig. Shkarkimi i baterisë ndodh kur nga bateria kalon rrymë për në konsumator të ndryshëm. Bateria e automjetit prodhon rrymë të vazhduar (DC). për vënien në punë disa pajisje elektrike. Emërtimi elektro-kimike.1 PARIMI I PUNËS SË AKUMULATORIT Parimi i punës së akumulatorit është i bazuar në kthimin e energjisë elektrike në energji kimike (në mbushje) dhe në të kundërt kthimin e energjisë kimike në energji elektrike (në shkarkim). shkarkimi ndodh kur energjia kimike shndërrohet ose kthehet në energji elektrike. Kjo energji e akumuluar në llojin e energjisë kimike. Bateria e automjetit është gjithashtu shumë e sigurt dhe mund të punoj për disa vite pa i kryer ndonjë shërbim. Mbushja e baterisë është një proces i kalimit të rrymës nga një burim tjetër.1.3. ato kanë një potencial për të çliruar rrymë te madhe. Gjatë mbushjes së baterisë përcillet një rrymë pak me e lartë se ajo që ka bateria.2. 31 . mund të shndërrohet përsëri në energji elektrike. në bateri.

Një bateri 12-volt. Bateritë e prodhuar më vonë. dhe në bateritë e tipit të reja prodhon 13. ka gjashtë elemente dhe quhet në përgjithësi bateri 12 volt. Njëra nga pllakat është pllakë e cila paraqet polin pozitiv të baterisë dhe quhet anodë dhe tjetra është pllaka e cila parqet polin negativ dhe quhet katodë. Ato përgatiten nga materiale sintetike.6 volt.1.1 volt.3. Përderisa elementët në bateritë e automjeteve janë të lidhur në seri. 32 32 . që prodhon me qark të hapur 12. Fig.2.2 volt.2 ELEMENTET E BATERISË Elementi bazë i baterisë. të vendosura në një enë të mbushur me një tretje në mesë ujit të distiluar dhe acid sulfurik. Materialet aktive të ndryshme të pllakave do të bëj të mundur që elektronet të kalojnë nga një pllakë në tjetrën. Bateritë e vjetra kishin vetëm 3 elemente dhe prodhonin një tension prej 6 volt. si dhe bateritë e llojeve të reja. tensioni i elementit të baterisë është 2. Kur qarku është i hapur. kanë gjashtë elemente dhe prodhojnë një tension prej 12. tensioni i baterisë varet nga numri i elementeve.II. për mënjanimin e takimit vendosen fletë ndarëse. H2O+H2SO4. Ndërmjet pllakave.2 volt. kjo tretje quhet elektrolit. dhe për bateritë e tipit të ri 2. dhe nuk ka ngarkesë. dhe kjo lëvizje bëhet burimi i prodhimit të rrymës elektrike. mund të përgatitet nga përdorimi i dy pllakave me ngarkesa të ndryshme.

hapësira për mbledhjen e fundërrinës e cila bie nga pllakat e cila mund të shkaktojë lidhjen e shkurtër. terminalet (polet) e fundit.3 NDËRTIMI I BATERISË Bateria është e ndërtuar duke pasur parasysh ndikimin e disa faktorëve gjatë përdorimit të saj dhe për t’i rezistuar atyre.II. kapaku i bllokut të akumulatorit nga dylli artificial. 10. 7. 9. lëkundjet. 12. shenja për lartësinë e nevojshme të thartirës në qeli. lidhësja e pllakave (elektrodave) të polaritetit të njëjtë. 5. lidhja e dy qelive fqinje. seperatori nga materiali sintetik. futjen e acidit dhe ujit të distiluar.3. 2. nxehtësinë e motorit. 6. 11. 3. 4. shkarkimit të menjëhershëm. elektrodat pozitive (PbO2). dhe për zgjatjen e periudhës së përdorimit të tyre: Fig. veprimet korrozive të kimikaleve. sidomos gjatë vënies në punim të disa shpenzuesve që punojnë me rrymë të lartë si motori i lëshimit ose starterit e ndonjë tjetër. 33 1. brinjët në fundin e enës së akumulatorit.1. ena e akumulatorit nga goma e fortë ose materiali sintetik (polipropilen) me muret ndarëse. temperaturat e ulëta dhe të larta. vrima e qelisë për largimin e gazrave. 8.2. Si për shembull. 33 . elektrodat negative – plumbi i përhimët (Pb).

Kjo do të thotë se. atëherë do ta vërë në lëvizje atë. duhet që boshti kryesor i motorit të tij nga jashtë të pranoj fuqi lëvizëse rrotulluese. Ai ndryshon ose kthen energjinë elektrike në energji mekanike rrotulluese të boshtit motorik. Ai është një motor elektrik i ngjashëm me motorë te tjerë por i ndryshëm prej tyre sepse kryen një rrotullim me fuqi të madhe. 1.II. Dhëmbori 4.2. Boshti. Fusha magnetike krijohet nga vijat e forcës së padukshëm të cilat kalojnë midis poleve të një magneti permanent (përhershëm) ose për rreth anës së jashtëm të një bobine (mbështjella) nëpërmjet të cilës kalon rrymë. Leva për zhvendosje 6. Në anën fundore të boshtit të starterit është i vendosur një dhëmbëzor i vogël. Armatura 12. 1. Boshti 2.4 STARTERI Në momentin e startimi të automjetit. Starteri ose motori i lëshimit quhet edhe motor i rrotullimit. ka numër të caktuar të rrotullimeve dhe pasi që ai në këtë moment është i dhëmbëzuar me volanin e motorit. Dhëmbëzori i starterit. Komutatori 11. i cili kur merr urdhër nga rryma elektrike e baterisë. Xhunta e gjirove të larta 5.1. Unazat rrëshqitëse 3. kështu që ata do të vihen në veprim. Magneti i përhershëm 34 Fig. Kjo fuqi rrotulluese e transmetohet pistonave të motorit. në këtë moment motori lëvizjen e tij e fillon nën veprimin e fuqisë së starterit – motorinës. Starteri është elektromotor i cili vihet në veprim me ndihmën e kontakt çelësit. Terminali prej baterisë 8. Solenidi 7. Kushineta e Komutatorit 9. i cili është i vendosur pranë timonit të automjetit dhe të cilin ngasësi e kyç në veprim ne momentin e shartimit të motorit. lëvizet automatikisht përgjatë boshtit të starterit dhe në këtë mënyrë ingranohet me kurorën e dhëmbëzuar ne volanin e motorit. Mbajtësi i furçave 10. 34 .

Dhëmbëzori ngasës (pinion) 2. 34 35 . Leva zhvendosësh 4. Armatura (rotori i starterit) 6. Solenidi 5. Kapaku i starterit 7.13. Mbulesa (shtëpiza) e statorit 14. Statori i starterit Fig. Susta 1. Xhuntoja e gjirove te larta 3.

3. i cili është i tipit veprues.1.1 SOLENOIDËT E STARTERIT Kur solenoidi montohet në starter. Armatura 18. Mburoja e komutatorit 14. 36 . duke anashkaluar (by pass) rezistencën. për të lejuar kalimin e rrymës nga bateria në starter 2. Unazat rrëshqiste.2. Leva zhvendosje 7. Mbajtësi i furçave 17. Shtyn dhëmborin ngasës për ta ingranuar me volanin e motorit të automjetit. Përcjell rrymën për në qarkun e sistemit të ndezjes.5 STARTERT ME REDUKTOR (TRANSMETUES) Ky tip motori lëshimi ose starterit përdor ingranazhe të veçantë që e ulin shpejtësinë e rrotullimit por rritin momentin rrotullues të pinionit (dhëmborit ngasës) që zbatohet në dhëmbëzorin e volanit. Lidhja me energji 15. 3.1. Boshti 2. 35 Në fig. Mbështjellat e solenoidit 9. 35. Ndërprerësi solenoidi 8. Ndërprerësi i kontaktit 12. 1.5. Ndërprerësi i kontaktit 13. paraqitet starteri ku janë përdorur ingranazhe planetarë për zvogëlimin e shpejtësisë dhe rritjen e momentit rrotullues. Susta kthyese 11. Susta 6.2. Ingranazhi diellor i cili ve në lëvizje ingranazhet planetare është i vendosur në boshtin e armaturës. Tërheqja (influenca) e mbështjellave 10. Dhëmbzori (pinioni) 4. Komutatori 16. Mbyll qarkun. i cili vendoset brenda unazës të dhëmbëzuar. II. kryhen tri funksione: 1. Magneti 19. Xhunta e gjirove të larta 5. Ingranazhet planetarë janë të montuar ose lidhur në një mbajtëse.II. Dhëmbzorët planetar Fig. Shtëpiza e statorit 20.

Mbështjella e cila e krijon fushën elektromagnetike dhe tërheq bërthamën (1). Susta kthyese Fig. Sipërfaqet kontaktuese. 3. Susta për mbajtjen e kontaktit. 5.1. Bërthama – ankeri i elektromotorit. 33 37 . Aksi për kyçje 9. Ura kontaktuese 8. Bërthama e magnetit. 2. 6. Bulonat për lidhje 7. 4.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful