T.C.

MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI

MEGEP
(MESLEKÎ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ)

ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ

SOĞUTUCULARDA EKOVAT ONARIM BAKIMI

ANKARA 2007

Milli Eğitim Bakanlığı tarafından geliştirilen modüller;
• Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığının 02.06.2006 tarih ve 269 sayılı Kararı ile onaylanan, Mesleki ve Teknik Eğitim Okul ve Kurumlarında kademeli olarak yaygınlaştırılan 42 alan ve 192 dala ait çerçeve öğretim programlarında amaçlanan mesleki yeterlikleri kazandırmaya yönelik geliştirilmiş öğretim materyalleridir (Ders Notlarıdır). Modüller, bireylere mesleki yeterlik kazandırmak ve bireysel öğrenmeye rehberlik etmek amacıyla öğrenme materyali olarak hazırlanmış, denenmek ve geliştirilmek üzere Mesleki ve Teknik Eğitim Okul ve Kurumlarında uygulanmaya başlanmıştır. Modüller teknolojik gelişmelere paralel olarak, amaçlanan yeterliği kazandırmak koşulu ile eğitim öğretim sırasında geliştirilebilir ve yapılması önerilen değişiklikler Bakanlıkta ilgili birime bildirilir. Örgün ve yaygın eğitim kurumları, işletmeler ve kendi kendine mesleki yeterlik kazanmak isteyen bireyler modüllere internet üzerinden ulaşabilirler. Basılmış modüller, eğitim kurumlarında öğrencilere ücretsiz olarak dağıtılır. Modüller hiçbir şekilde ticari amaçla kullanılamaz ve ücret karşılığında satılamaz.

• • •

İÇİNDEKİLER
AÇIKLAMALAR ............................................................................................................... ii GİRİŞ ..................................................................................................................................1 ÖĞRENME FAALİYETİ–1.................................................................................................3 1. DEVRE ŞEMALARI .......................................................................................................3 1.1. Kompresörlü Kapalı Soğutma Sisteminin Kısımları ve Çalışma Prensibi ...................9 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................11 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME .................................................................................12 ÖĞRENME FAALİYETİ–2...............................................................................................13 2. GAZ VERME İŞLEMİNDE KULLANILAN APARATLAR .........................................13 2.1. Vakumlama.............................................................................................................13 2.2. Gaz Kaçak Cihazı....................................................................................................19 2.3. Manometre..............................................................................................................23 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................27 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME .................................................................................28 ÖĞRENME FAALİYETİ–3...............................................................................................29 3. KOMPRESÖRLER (EKOVAT).....................................................................................29 3.1. Ekovatın Çeşitleri....................................................................................................30 3.1.1. Yapısal Olarak Kompresörler ...........................................................................30 3.2. Ekovatın Çalışması..................................................................................................34 3.3. Ekovatın Yapısı.......................................................................................................35 3.4. Ekovatta Kullanılan Yağlar .....................................................................................41 3.5. Ekovatın Arızaları ve Bakımı ..................................................................................43 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................51 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME .................................................................................52 ÖĞRENME FAALİYETİ–4...............................................................................................53 4. SOĞUTUCU GAZLAR VE GAZ VERME İŞLEMİ ......................................................53 4.1. Soğutucularda Kullanılan Gazlar .............................................................................53 4.2. Gaz Verme İşlemi ...................................................................................................56 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................63 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME .................................................................................64 ÖĞRENME FAALİYETİ–5...............................................................................................65 5. KAYNAK YAPMA İŞLEMİ .........................................................................................65 UYGULAMA FAALİYETİ...........................................................................................72 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME .................................................................................73 MODÜL DEĞERLENDİRME...........................................................................................74 CEVAP ANAHTARLARI .................................................................................................76 ÖNERİLEN KAYNAKLAR ..............................................................................................77 KAYNAKÇA ....................................................................................................................78

i

AÇIKLAMALAR AÇIKLAMALAR
KOD ALAN DAL/MESLEK MODÜLÜN ADI MODÜLÜN TANIMI 522EE0114 Elektrik Elektronik Teknolojisi Elektrikli Ev Aletleri Soğutucularda Ekovat Bakım Onarımı Soğutma sisteminde kullanılan kompresör bakımı, tamiri ve sisteme gaz verme ile ilgili bilgi ve becerilerin kazandırıldığı öğrenme materyalidir. 40/32 Soğutma Sistemi Elemanları ve Soğutucular modülünü almış olmak Soğutma sistemlerinde kullanılan ekovatın bakım ve onarımını yapmak. Genel Amaç Bu modül ile gerekli ortam sağlandığında, soğutuculardaki ekovat bakım/onarım ve sisteme gaz verme işlemlerini tekniğine uygun olarak yapabileceksiniz. Amaçlar 1. Cihaz teknik bilgisi ve devre şemalarını (Gaz akış şemaları) takip ederek sistemi rahatlıkla inceleyebileceksiniz. MODÜLÜN AMACI 2. Gaz verme tanıyacaksınız. işleminde kullanılan aparatları

SÜRE ÖN KOŞUL YETERLİK

3. Kompresörler (Ekovat) hakkında bilgi sahibi olup tamir ve bakımını yapabileceksiniz. 4. Soğutucu gazları tanıyacak ve soğutuculara gaz verme işlemini yapabileceksiniz. 5. Boruların eklem yerlerine kaynak yapabileceksiniz. Atölye ortamı, takımhane, takım çantası, el aletleri panosu, kontrol ve vida sıkma aletleri, ölçüm cihazları, EĞİTİM ÖĞRETİM anahtar takımları, diğer faydalı el ve güç araçları ORTAMLARI VE donanımları, soğutucu ve soğutma sistemi elemanları, soğutucu cihaz ile ilgili kataloglar, teknik veri kaynakları, DONANIMLARI kaynak makinesi, manometre, vakum cihazı, gaz kaçak tespit cihazı, gaz ölçeği, iş güvenliği ile ilgili ekipmanlar. Modülün içinde yer alan her faaliyetten sonra, verilen ölçme araçlarıyla kazandığınız bilgileri ve becerileri ölçerek ÖLÇME VE kendinizi değerlendireceksiniz. Öğretmen modül sonunda size ölçme aracı (uygulama, DEĞERLENDİRME soru-cevap) uygulayarak modül uygulamaları ile kazandığınız bilgi ve becerileri ölçerek değerlendirecektir. ii

GİRİŞ GİRİŞ
Sevgili Öğrenci, Bu modül sonunda edineceğiniz bilgi ve beceriler ile günümüzde artık olmazsa olmaz haline gelen soğutucuları daha iyi tanıyacak, bunların tamir ve bakımında ve en çok soğutucular üzerinde yapılan bir işlem olan gaz verme işlemini yapabileceksiniz. Ekovat tamirinde tecrübe ve uygun alet ve makinelerin olması gerekir. Eski düzen tamirciler ekovatın emme basıncını veya basma basıncını elleri ile kontrol edip arızayı tahmin edebiliyorlar. Fakat şu an her bir arızaya bakış yönünü değiştirecek alet ve makineler bulunmaktadır. Ekovata alet bağlanarak arızasının ne olduğu anında doğru olarak tespit edilebilmektedir. Soğutma sistemi karmaşık ve kapalı bir sistem olduğundan bu işin ilmini tam ve doğru bir şekilde öğrenmek gerekir. Çünkü yapmış olduğumuz bir hata sistemi, geriye dönülmez bir hale sokabilir veya büyük maddi zararlar açabilir. Bunun için bu işi en iyi bir şekilde öğrenmemiz ve tecrübe kazanmamız gerekir. Bu işi yapmak istiyorsak her zaman teknoljiyi takip etmek ve yeni çıkan ürünler, alet ve makineler hakkında bilgi edinmek gerekir.

1

2

ÖĞRENME FAALİYETİ–1 ÖĞRENME FAALİYETİ–1
ARAŞTIRMA
Soğutma sistemi elektrik ve soğutma sistemi gaz akış şemalarını okuyabileceksiniz.

AMAÇ
Bu faaliyet öncesinde yapmanız gereken araştırmalar şunlar olmalıdır: Ø İş güvenliği ile ilgili gerekli bilgileri edininiz. Ø Ø Ø Ø İnternet ortamından faydalanarak soğutuculara ait elektrik sistemleri ve soğutma sistemindeki gaz akış şemalarını temin ediniz. Bir beyaz eşya servisine gidip soğutucu elemanlarını ve soğutucuları tanıyınız. Elinizde bulunan elektrik ve soğutma ile ilgili şemaları, birkaç kere kendiniz çiziniz. Çizmiş olduğunuz şemaların üstünde bulunan elemanların hemen yanlarına kendi tanımlarını ve birkaç özelliğini yazınız. Çalışmalarınızı, kullanacağınız bir ses ve görüntü kaydedicisiyle zenginleştirebilir, daha sonra elde edilen bu materyelleri, atölyede bilgisayar ortamında sınıfla paylaşabilirsiniz.

1. DEVRE ŞEMALARI

Şekil 1.1: Soğutucu gaz çevrimi

3

Şekil 1.2: Tek kapılı buzdolabının elektrik devre şeması

AÇIKLAMA: Akım faz girişinden klemense gelir, termostat girişinde ikiye ayrılır. Lamba ve anahtardan geçen akım, klemenste nötr hattına ulaşır. Diğer hattaki termostat üzerinden klemense ulaşan akım oradan termiğe geçer. Termikten kompresörün ortak ucuna gelir. Kompresörün uçları, rölenin uçlarına takılı olduğundan akım röle üzerinden klemensteki nötr hattına ulaşır.

4

Şekil 1.3: Çift kapılı buzdolabının elektrik devre şeması

AÇIKLAMA: Akım, klemensin hattından geçerek termostat girişine bağlanır. Buradan iç lambaya ve evaporatör ısıtıcısına paralel bağlanır. Termostat soğutma için kumanda verdiğinde akım, klemensin diğer hattından termiğe ve kompresörün ortak ucuna verilir. Termostat soğutmayı durdurduğunda alt evaporatör ısıtıcısı devreye seri bağlanmış olur ve üzerinden geçen akım artar. Bu şekilde oluşan buzlar, ısıtıcı tarafından çözülmüş olur. Kompresörün diğer uçları röle üzerinden klemensin nötr ucuna bağlanır.

5

Şekil 1.4: No-frost buzdolabının elektrik devre şeması

AÇIKLAMA: Bu devrede faz üç kola ayrılır. Birinci kol, termostat üzerinden zamanlayıcının ucuna gelir. Buradan zamanlayıcı motoru üzerinden nötr hattına ulaşır. Defrost esnasında timmer uçları birleşerek evaporatör rezistansını devreye sokar. Bu esnada kompresör ve fan motoru durmaktadır. İkinci hat lamba ve lamba butonuna giderek kapı açıldığında iç lambanın yanmasını sağlar. Üçünü hat ise sürekli devrede kalarak dondurucu bölme kapısının soğuktan yapışmasını önleyen ön kuşak rezistansını besler.

6

Soğutucu

Soğuk Hava

Sıcak Hava

Ekovat

Şekil 1.5: Tek kapılı buzdolabının gaz dolaşım şeması

AÇIKLAMA: Kompresör, emme hattından emdiği soğuk buharı sıkıştırarak kondensere basar. Kondenserde yoğunlaşan soğutucu akışkan filtreden geçerek kılcal boruya gelir. Kılcal boru çıkışında evaporatöre püskürtülen soğutucu akışkan, buharlaşarak ortamdan ısı alır. Böylece evaporatör soğutulmuş olur. Buharlaşan soğutucu akışkan, kompresör tarafından emilir.

7

Üst Soğutucu

Ara Bölme Isıtıcı Alt Soğutucu Üst Soğutucu Kuyruk Evap Isıtıcısı

Alt (Kuyruk) Soğutucu

Soğuk Hava

Sıcak Hava

Ekovat

Şekil 1.6: Çift kapılı buzdolabının gaz dolaşım şeması

AÇIKLAMA: Kompresör emme hattından emdiği soğuk buharı sıkıştırarak kondensere basar. Kondenserde yoğunlaşan soğutucu akışkan, filtre kurutucudan geçerek kılcal boruya gelir. Kılcal boru çıkışında alt evaporatöre püskürtülen soğutucu akışkan buharlaşarak ortamdan ısı almaya başlar. Daha sonra buharlaşma üst evaporatörde devam eder. Buharlaşan soğutucu akışkan, kompresör tarafından emilir ve çevrim bu noktadan itibaren tekrarlanır. AÇIKLAMA: Bu devrede yine yağ soğutma devresi bulunmaktadır. Ancak bazı farklar vardır: Evaporatörü lamelli ve fanlı tipte, kondenseri levha (pleyt) tipte yapılmıştır. Ayrıca kompresör üzerinde evaporatörde yoğunlaşan suların toplandığı su biriktirme kabı mevcuttur.

8

Fan
M

M

Timer

Ekovat

Şekil 1.7: No-frost buzdolabının gaz dolaşım şeması

1.1. Kompresörlü Kapalı Soğutma Sisteminin Kısımları ve Çalışma Prensibi
Kompresörlü soğutma sistemi, başta sıkıştırma işinin gerçekleştirildiği kompresör olmak üzere, kondenser, drayer (kurutucu ve filtre) receiver (sıvı tankı), genleşme elemanı ve evaporatör ile bunları birbirine bağlayan boru devresinden oluşur. Her şeyden önce bir buzdolabı, soğutma kapasitesine uygun standartları karşılayan devre elemanlarıyla donatılmıştır. Özellikle genleşme valfı gibi görev yapan kılcal boru, kompresör, evaporatör, kondenser ve diğer devre elemanları, belirlenmiş kapasite sınırları içinde uyum hâlinde çalışır. Bu elemanların herhangi birindeki arıza ya da değişiklik sistemi verimsiz kıldığı gibi hiç soğutma yapamamasına da neden olabilir. Soğutma çevrimi bir bütündür ve sistemde kullanılan devre elemanları gibi soğutucu akışkanın da cinsi ve miktarı, soğutma işinin verimli bir şekilde gerçekleşmesi bakımından büyük önem taşır. Ev tipi soğutucularda, kompresör ve elektrik motorunun bir arada dış ortama kapalı, (hermatik) bir yapı içinde yer aldığı kompresörler (ekovatlar) kullanılır. Kompresörün görevi, ısı taşıma görevini üstlenmiş soğutucu için, uygun şartları sağlamaktır.

9

Ø Çalışması Evaporatörü, eşanjör üzerinden geçerek terk eden soğutucu akışkan, eşanjörde bir miktar daha ısınarak kompresörün emme hattına gelir. Kompresörün içini yalayarak geçen buhar, kompresörü de soğutarak bir miktar daha ısı yüklenmiştir. Kompresör, soğutucu akışkan buharını sıkıştırarak kondensere basar. Sıkıştırılan gazın basıncı arzu edilen ve önceden seçilen basınç - sıcaklık değerine ve akışkanın cinsine bağlı olarak 14 ile 16 atmosfer basınçlarına ulaşır. Sıkıştırılan soğutucu buharın sıcaklığı ise soğutucu akışkanın cinsine ve kompresörün devrede kalma süresine bağlı olarak 82 °C'a kadar yükselebilir. Bu basınç ve sıcaklık değerleri aynı zamanda dış ortam sıcaklık değerine de bağlıdır. Kompresörün basma hattından basınç ve sıcaklığı yükselmiş olarak çıkan gaz hâldeki soğutucu akışkan kondensere gelir. Burada, büyük yüzey alanına sahip kondenser, soğutucu buhar ısısının büyük bir miktarını dış ortama bırakarak soğutucu gazın basınç altında yoğuşmasını (sıvılaşmasını) sağlar. Kondenserden sıvı hâlde drayere geçen soğutucu akışkan, burada içerisinde bulunan ve sistemi bir şekilde tıkayabilecek yabancı maddeleri (sürtünmeden ileri gelen aşıntı parçalarını ve yağlama yağından mumlaşma sonucu ortaya çıkan maddeleri) ve varsa rutubeti bırakarak kılcal boruya yönelir. Kılcal borunun büyük bölümü de ısı eşanjörünün içinde kalır ve bu noktada soğutucu akışkanın tamamına yakını eşanjörde de bir miktar daha ısı bırakarak sıvılaşır. Sıvı hâldeki soğutucu akışkan artık soğutma işini gerçekleştirebilecek durumdadır. Akışkanın basıncı, kılcal boruda yeteri kadar kısılıp evaporatörde kaynamabuharlaşma sonucu düşük sıcaklık sağlanmış olur. Evaporatörde buharlaşan sıvı hâldeki akışkan oldukça fazla miktarda ısı emerek soğutmayı temin eder. Görevini tamamlamış soğutucu akışkan, akümülatör üzerinde tamamen buhar hâline dönüştükten sonra dönüş yolu borusu ile kompresörün alçak basınç tarafına gelir ve silindirin emme valfinden geçerek silindire dolar. Buhar silindir içerisinde piston vasıtasıyla sıkıştırılarak basma valfinden kondensere basılır. Soğutma çevrimi, arzu edilen soğutma sıcaklık değeri sağlanıncaya kadar bu şekilde devam eder. Evaporatör yüzeyindeki sıcaklığı dinleyen ve önceden seçilen düşük bir sıcaklığa ayarlanan termostat kompresöre giden elektrik akımını kesinceye kadar bu çevrimler birbirini izler. Bilindiği üzere evaporatör yüzeyinde oluşan buz tabakası ısı transferini güçleştirerek sistemin soğutma verimini düşürmektedir. Bu etkiyi en aza indirmek amacıyla belirli periyotlarda otomatik olarak defrost yapabilen no-frost (karlamasız) soğutucular üretilmiştir. Şekil 1.7'de fan motoru ile evaporatör üzerinden geçirilerek soğutulan hava, diğer alt bölümlere damper termostat klapesi üzerinden gönderilerek soğutma gerçekleştirilir. Damper termostatların herhangi bir elektrik bağlantısı yoktur. Mekanik olarak çalışır. Ayarlanan soğutma sıcaklık derecesine ulaşılınca damper termostat klapesi kapanarak bulunduğu bölüme soğuk hava girişini engeller. Böylece bölmeler arası sıcaklıklar istenilen farklı değerlerde tutulabilir. Belirli periyotlarda yapılan otomatik defrost işlemi sırasında biriken su, atık su kanalı içinden kondenser buharlaştırıcı kabına ulaşır. Burada kondenser ısısı ile buharlaşarak dış ortama atılır. Bu boşaltma kanalının herhangi bir şekilde tıkanması sistemin sağlıklı çalışmasını engeller. 10

UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ
Tek kapılı bir buzdolabının gaz dolaşım devresini çiziniz. Aşağıdaki işlem basamaklarını adım adım uygulayarak karşısındaki önerilerden faydalanınız.

İşlem Basamakları
gereçlerini hazırlayınız. Ø Çizimini yapacağınız soğutma devresinin gaz dolaşım şemasını hazırlayınız. Ø Elinizde bulunan A4 kâğıdına, çizim

Öneriler
kurallarını göz önünde

Ø Çizim için gerekli olan teknik resim Ø Çizimi yaparken gerekli teknik resim

bulundurunuz.

ölçeklendirerek çiziminizi gerçekleştiriniz. Ø Bu soğutma devresi hakkında kısa notlar alınız.

11

ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
ÖLÇME SORULARI
Aşağıdaki soruları cevaplayınız. 1) 2) Tek kapılı soğutucunun elektrik şemasını çiziniz. İki kapılı soğutucunun gaz dolaşım şekli çiziniz. No-frost buzdolabı ile iki kapılı buzdolabı gaz devreleri arasındaki farkları yazınız. Soğutma sisteminin çalışma prensibini anlatınız. Cevaplarınızı kitabınızdaki çizimler ile karşılaştırınız.

3) 4)

DEĞERLENDİRME
Cevaplarınızı kitabınızdaki çizimler ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. Tüm sorulara doğru cevap verdiyseniz diğer faaliyete geçiniz.

12

ÖĞRENME FAALİYETİ–2 ÖĞRENME FAALİYETİ–2
AMAÇ
Bu faaliyet ile gerekli ortam sağlandığındasoğutucularda sisteme gaz verilirken kullanılan elemanları tanıyıp seçebileceksiniz.

ARAŞTIRMA
Bu faaliyet öncesinde yapmanız gereken araştırmalar şunlardır: Ø İş güvenliği ile ilgili gerekli bilgileri edininiz. Ø Ø İnternet ortamından faydalanarak soğutucunun gaz aparatlarını öğreniniz. Bir beyaz eşya servisine gidip soğutuculara gaz verilirken kullanılan elemanları tanıyınız. Çalışmalarınızı, kullanacağınız bir ses ve görüntü kaydedicisiyle zenginleştirebilir, daha sonra elde edilen bu materyelleri, atölyede bilgisayar ortamında sınıfla paylaşabilirsiniz.

2. GAZ VERME İŞLEMİNDE KULLANILAN APARATLAR
2.1. Vakumlama
Bir soğutma sistemi, ne zaman (bakım onarım gibi servis işleri veya montajı sırasında) atmosferik koşullara açık kalırsa sisteme girmiş olabilecek hava, rutubet ve diğer kirleticilerin soğutucu şarjı yapılmadan önce temizlenmesi gerekir. Soğutucu sistemlerde bulunması istenmeyen ve sisteme kolayca giren iki zararlı madde su ve havadır. Hava bünyesinde sistem içerisinde yoğunlaşmayan oksijen, azot gibi gazlar ve diğer kirleticileri (toz, kir ve rutubet) de bulundurur. Su, nem ve oksijen her tür soğutma sisteminin en büyük düşmanıdır. Bunların varlığıyla korozyon, çamurlaşma, katılaşma, bakır kaplanması, koklaşma, karbonlaşma gibi kompresöre çok zarar veren reaksiyonlar meydana gelir ve sonuç her zaman kompresör arızası, hatta hasarıdır. Bu nedenle rutubet (su) ve oksijen (hava) gibi yoğuşmayan gazların sisteme sokulması önlenmeli, girmiş ise mutlaka boşaltılması, yani vakumlama yoluna gidilmelidir.

13

Bir soğutma devresinin, hava, rutubet ve diğer kirlerden soğutucu şarjı yapılmadan önce arındırılması işlemine vakumlama denir. Sistemin doğru olarak vakumlanması, soğutucu ile doldurulmadan önce sızdırmazlığın sağlanması ve istenilen vakum basıncına erişilmesiyle mümkün olur. Tesisat rutubetten, sudan tamamen arındırılmış olsa bile, tesisatta kalan yoğuşmayan gazlar (azot, hava, CO2 vb.) önce yağ ile kimyevî birleşmeler sonucu (bilhassa yağ ile oksijen) valf plakalarında zamanla kalıntılar bırakmaya başlar. Bunun neticesinde hermetik kompresörde motor yanmasını kaçınılmaz hâle gelir. Bu sebeple, sistemin iyice vakuma alınması (50-100 mikron Hg) ve yoğuşmayan gazların vakumlanması gerekir. Bu vakumlama 3 defa tekrarlanmalıdır. Bu vakumlama olayı için kaliteli bir vakum pompası kullanılmalıdır. Aşağıda yani ilerleyen konularda vakum işleminin nasıl yapıldığı anlatılacaktır. Yanlız ileriki konularda ekovat ile vakumlama işlemi anlatılmıştır. Piyasada kenar atölyelerde bu işlem yapılmaktadır. Fakat verimli ve güvenilir bir işlem değildir. Sadece bilgi amaçlı anlatılmıştır. Vakum yapılmış bir sistemde şu özellikler aranır: Ø Temiz, Ø Ø Ø Kuru, Asitten arındırılmış, Oksijenden arındırılmış olması gerekir.

Ø Vakum pompası Vakum pompası bir çeşit hava emen kompresördür. Pompa, yapısı itibariyle bir veya iki kademeli olabilir. Soğutma devrelerinde, sistemdeki havanın ve beraberinde rutubetin tahliye edilmesinde kullanılır. Çoğu pompa, elektrik motor tahrikli ve portatif taşınabilir şekilde imal edilmiştir. Şekil 2.1’de iç yapısı gösterilmektedir. Özelliklerinde, pompanın ulaşabileceği vakum seviyesini belirten mmHg, psi, veya mikron cinsinden ifade de bulunabilir.

14

Şekil 2.1: Vakum pompası

P. nu

P. nu

Parça Adı Kablo

Parça Adı Mil contası

P. nu 16 17 18 19 20 21

Parça Adı Yag kabı Yag seviye camı Bosaltma tapası Vakum pompası Gaz giriş

1 2 3 4 5 7 8

9

Elektrik motoru 1/4 Gaz dengeleme HP 10 valfi Kondansatör Gövde 11 Anahtar Gövde altlık sacı 12 Motor saplamaları Pim deliği 13 Kol (Tutamak) Stator 1. kademe 14 Gaz dengeleme Rotor elemanı 15

Ø Vakum pompasının özellikleri Soğutma tesisatının vakuma alınmasında kullanılacak pompanın derin vakum sağlama özelliklerinin olması gerekir. Vakum yapılırken sistemin bulunduğu hacimlerdeki sıcaklık ne kadar yüksek olursa o kadar iyi tahliye (bilhassa su) sağlanır. 10 °C'un altındaki sıcaklıklarda vakuma alma işlemi büyük bir fayda sağlamaz ve yapılmamalıdır. 15

Soğutma sistemlerine akışkan şarjı yapılmadan önce mutlaka sistemdeki havanın ve neminin vakumlandığından emin olunmalıdır. Eğer vakuma alınacak soğutma sisteminde büyük miktarlarda suyun sistemin bazı yerlerinde bulunma ihtimali varsa bu takdirde borular; kuru azot veya soğutucu akışkan ile üflenerek suyun atılmasına çalışılmalıdır. Vakum işlemi için kullanılan vakum pompası sistemi mutlak basınç seviyesin 30" mm Hg’de olmalıdır. Sistemin vakumlandığını gösteren hassas bir vakummetre bağlanır; yoksa şarj manifoltu üzerindeki manometreden yararlanılabilir. Tesisattaki tüm valflerin açık konumda olmasına dikkat edilmelidir. Şarj manifoltunun uçları, vakum pompası, kompresörün yüksek taraf servis valfi şarj silindirine bağlanır. Alçak taraf servis valfine de hassas vakummetre bağlanır. Vakum pompası çalıştırılarak en az 755 mm Hg sütunu vakum sağlandığında irtibat vanası kapatılıp pompa 3-4 saat beklenir. Vakum manometresinde yükselme olmazsa sızdırmazlıktan emin olunabilinir. Ø Vakum ekovatı kullanarak bir sistemi vakumlamak Daha önce bahsedildiği gibi normal ekovat ile sisteme vakum işlemi yapılmaktadır. Bu güvenilir değildir. Çünkü ekovat içerisinde bir miktar yoğuşmayan gaz kalabilir ve sistemden çekilen (çevreye zarar veren ) gaz direkt dışarı verilmektedir.

Şekil 2.2: Sistemi vakum ekovatı ile vakum yapma şeması

16

P. nu.

P. nu.

Parça Adı Vakum ekovatı

Parça Adı Vakum pompa emme ağzı Vakum ekovatı taşıma kolu Devre ekovat servis ağzı Devre ekovat emme borusu Devre ekovat basma borusu

P. nu. 11 12 13 14 15

Parça Adı Havşa somunlu boru ağzı T Vakum manometresi Devre ekovatı Hortum

1 Ünyon (nipel) 2 3 4 5

6 7 Ekovat elk. bağlantı kutusu 8 Vakum ekovat kablosu 9 Vakum pompa basma ağzı 10

Yapılacak işlemler sırası ile: Ø 1/4 " çapındaki bakır borudan, en az 80 mm veya en fazla 100 mm olmak üzere servis borusu kesiniz. Ø Ø Ø Ø Ø Ø Ø Ø Servis borusunun bir ucuna havşa açınız. Havşa somununu servis borusuna geçiriniz. Servis borusunu, soğutma sisteminin kompresörü üzerinde bulunan servis borusu üzerine kaynatınız. Vakum manometresini, kurbağacık ile havşa açılmış servis borusunun ucuna bağlayınız. Vakum manometresinin boşta kalan ucu ile vakum ekovatı arasındaki bağlantıyı hortum ile sağlayınız. Vakum ekovatının fişini prize takınız ve çalıştırınız. Manometrenin -1 bar ya da -30 Psi değerine ulaşması için en az yarım saat vakumda bekleyiniz. Bu süre istenirse daha da uzatılabilir. Vakumda iken eğer aradaki hortumda bir valf, ya da valfli hortum varsa bu vafi kapatın 10 dakika bekleyin. Eğer manometrede bir yükselme olursa kaçak var demektir. Eğer yükselme yok ise vakumu tamamlayınız.

17

Şekil 2.2: Sistemi vakum ekovatı ile vakum yapmak şeması

Ø Vakum pompası, gaz geçiş adaptörleri vakum ve şarj manifoldu yardımıyla vakum yapmak Ø Kaynak ve montaj işi bitmiş olan soğutma devresi servis hattına T adaptörlerinden birini takınız kaynaklı olanı monte edilecek ise supap içinde yanabileeek olan kısım dışarı çıkarınız ve kaynatınız. Ø Gaz ve şarj manifoldunu düşmeyecek yakın bir yere asınız ve mavi hortumun eğri boyunlu tarafını, T adaptörünün diğer kısmına takınız. Bu sırada manifoldun her iki valfi de kapalıdır. Mavi hortuma bağlı olan alçak basınç yani vakumanometre valfini açınız. Ø Ø Ø Ø Vakum pompasını çalıştırınız. Vakum basıncı —1 bar ya da -29 Psi gelinceye kadar ve en az 30 dakika olmak üzere vakum pompasını çalıştırınız. Gerekirse sisteme çok az miktar soğutucu akışkan şarj edip yeniden vakum yapılabilir. Vakum pompası çalışırken manifoldun üzerindeki alçak basınç (mavi) valfini kapatınız.

18

Ø Ø

Vakum manometresinde bir yükselme var ise kaçak var demektir. Kaçağın yerini bulup giderdikten sonra yukarıdaki işlemleri tekrarlayınız. Manometre ibresinde bir değişiklik yoksa vakum işlemini bitirin ve sarj hazırlığını yapınız.

Dikkat: Vakum pompası ya da ekovatı çalışırken devrenin kompresörü de çalıştırılmamalıdır. Sebebi, o anda birbirlerine tam ters çalışmaktadır. Her ikisi de zarar görebilir.

Şekil 2.2: Sistemi vakum pompası-T adaptörü (solda), vakum pompası-hansen valf (sağda) ile vakum yapma şeması.

P. nu.

P. nu.

Parça Adı Devre ekovat servis ağzı 4 Manifold 5 6

Parça Adı Manifold servis hortumu (mavi ) 7 Vakum pompası manifold bağlantı hortumu (sarı) 8 Vakum pompası 9

P. nu.

Parça Adı T adaptör Supaplı kaynaklı adaptör hansen valfi

1 2 3

2.2. Gaz Kaçak Cihazı
Ø Basınçlandırma Soğutma devrelerinde kaçak veya sızıntıların belirlenmesinde kullanılan test metotları, sistemde kullanılan akışkanın cinsi ile yakından ilgilidir. Bütün sistemler için geçerliliği tanıtlanmış bir yöntem, sisteme basınçlı azot gazı uygulanmasıdır. Bunun için uygun test basıncını sağlayacak bir azot tüpü ve uygun basınç regülatörü kullanılır. 19

Yeni tesis edilmiş bir soğutma sisteminde ilk yapılacak iş, sistemi basınçlandırarak kaçak testine tabi tutulmaktır. Eğer sistem kaçak testine tutulmadan soğutcu akışkan şarjı yapılırsa sistemdeki kaçağın tespiti zorlaşacak, sistem içerisine hava sızacak, kaçak kaynakla birleştirilen bölgede ise soğutucu akışkan yüksek sıcaklıkta ayrışarak asit çözeltileri oluştuğu gibi sızdırmazlığı sağlamak da mümkün olmayacaktır. Ø Yapılışı Gerekli itina gösterilmek kaydıyla, azot gazı veya karbondioksit uygun ve güvenli basınçta kaçak testinde kullanılabilir. Dolu bir azot tüpü 2000 psi (138 bar) gibi çok yüksek basınçta, karbondioksit tüpleri ise yaklaşık 800 psi (55 bar) basınçta doldurulmuştur. Bu basınç değerleri kaçak testi için uygun değildir ve uygun basınç regülatörü kullanılmasını gerekli kılar. Aksi takdirde yüksek basınçta uygulanan basınçlı gaz sistemin patlamasına neden olabilir. Ayrıca birçok iş kazasının da test sırasında meydana geldiği bilinmelidir. Eğer test edilecek sistemin test basıncı bilinmiyorsa asla 12 bar (174 psi) basıncın üzerine çıkılmamalıdır. Soğutma sistemlerinin kondenser basınçları öğrenilmeli ve bu değer test basıncı olarak kullanılmalıdır. Test basıncından hasar görebilecek bütün otomatik ve emniyet presostatları ile valfi çıkarılıp yerlerine tapa konulmalıdır. Kompresörün test basıncına tutulmasına gerek yoktur. Kompresörün servis valflerine şarj manifoldunun alçak ve yüksek taraf hortumları bağlanır, servis hortumu ise basınç regülatörü çıkışına bağlanır. Azot tüpüne bağlanan regülatörle hat basınç göstergesindeki basınç en fazla 150 psi’a getirilir. Az miktarda yavaşça sisteme kuru azot verilerek alçak taraf manometresinin hareketlenmesi gözlenir. Bu esnada sistem izlenerek herhangi bir kaçak sesi veya anormallik olup olmadığına bakılır. Herhangi bir aksaklık olduğunda derhal azot kesilip aksaklık giderilmelidir. Aksaklık yoksa yavaş yavaş azot verilmeye devam edilerek alçak taraf basıncı test basıncı seviyesine kadar yükseltilir. Test basıncına getirilen sistemde, tüpten veya şarj manifoldundan azot kapatılır. Tüm boruların ve ekleme parçalarının kaynaklı ve rakorlu bağlantılarında kaçak olup olmadığı kontrol edilir. Kaynaklı birleştirmede pasta geçici bir süre sızdırmazlığı sağladığı için sonradan çıkabilecek kaçaklara karşı kauçuk bir tokmakla ek yerlerine hafifçe vurularak kaçakların bulunması sağlanır. Esas kaçak araması her birleşim yerine sabun köpüğü sürülerek yapılır. Kaçak testi yapılırken acele edilmemelidir. Bulanabilen tüm kaçak yerleri tespit edilir. Kaçak tespit edilir edilmez yeri kaybolmayacak şekilde hemen işaretlenmelidir. Azot boşaltıldıktan sonra tespit edilen yerlerin tekrar sızdırmazlığı sağlanır. Her iki kaçak giderme işleminden sonra, azotla basınç testi tekrarlanmalıdır. Kaçaklar tümüyle giderildikten sonra sistem 24 saat basınç altında bırakılır. Basınçta bir düşme olmamışsa sistemin sızdırmazlığından emin olunur. Kaçaklardan tamamen emin olunduğunda, azot gazı sistemden tahliye edilir.

20

Basınçlandırma testinde kuru azot yerine kesinlikle oksijen veya asetilen gazı kullanılmamalıdır. Oksijen kompresördeki yağla birleşince, asetilen 15 psi basıncın üzerinde patlayabilir.

Şekil 2.2: Sistemi kaçak testi için azot gazı verme şeması

Not: Soğutma sisteminin basınç ve kaçak testinde oksijen ve asetilen gibi gazların kullanımı kesinlikle doğru olmaz. Oksijen, sistem için oksitleyicidir ve yağlama yağıyla yüksek basınçta yarışmasıyla patlayıcı olabilir. Asetilen ise yağlama yağının özelliğini bozar ve 1 5 - 3 0 psi basınç mertebesinde kendiliğinden tutuşarak patlayabilir. Ø Kaçak test yöntemleri Ø Elektronik detektör ile, Ø Ø Sabun köpüğü ile, Sistemde soğutucu akışkana veya yağa boyar madde karıştırılarak yapılır.

21

Ø Elektronik dedektörler Günümüzde en iyi halojen kaçaklarını algılamada kullanılan detektörler, elektronik olanlardır. Resim 11.3' te çeşitli tip elektronik detektörler görülmektedir. Piyasada üç değişik çalışma özelliğine sahip elektronik dedektör kullanılmaktadır. Bunlar; Ø İyon algılama tipi dedektörler, Ø Ø Isı farkına göre çalışan (termistör yapılı) dedektörler, Dielektrik (elektrik iletkenliği) tip detektörlerdir. Bunlardan en hassas olan dielektrik tip detektörler bugün en çok kullanılanlardır. Dielektrik tip elektronik dedektörlerin çalışma prensibi gazların farklı dielektrik (elektrik iletkenliği) sabitlerinin olmasına dayanır. Böylece havanın içine karışmış olan sızıntı halojen soğutucunun (R-12, R-22, R-500, R-502 vb. gibi), havaya göre farlı dielektrik sabiti, detektör tarafından algılanır. Elektronik detektörler çeşitli gazların kaçaklarının algılanmasında kullanılmak üzere geliştirilmiş pilli cihazlardır. Dedektörün çalıştırma düğmesi açılır. Dedektörün hassas ucu ek yerlerine yaklaştırılır. Dedektörün normal, kısa ve kesik kesik olan sinyal sesi eğer kaçak varsa değişir, hızlı hızlı ve yüksek sinyal sesine dönüşür. Kaçak yerinin tespitinde, bir sızıntı ile karşılaşırsa ses veya ışıkla uyarı verir. Bunlardan bazılarında hem ses hem de ışıkla uyarı beraber çalışır.

Resim 2.1: Çeşitli elektronik dedektörler

Ø Sabun köpüğü ile kaçak tespiti Soğutma sistemlerinde soğutucu kaçağını belirlemede kullanılan diğer bir yöntem de sabun köpüğü kullanılmasıdır. Suya sabun karıştırılmak üzere hazırlanan sulu çözelti, bir fırça veya tüp yardımıyla kuşku duyulan kaçak yerine sürülür. Eğer bu bölgede gaz sızıntısı varsa yüzeyde oluşan film tabakası kabarcık yaparak kaçak yerinin belirlenmesine yardımcı olur. Bu yöntemde sistemin mutlaka basınçlı durumda olması, sistemde vakum 22

durumuna düşmüş bir bölgenin bulunmaması gerekir. Aksi takdirde sulu çözeltinin sistem içine emilmesi durumu ile karşılaşılabilir. Sabun köpüğü ile zayıf kaçakların belirlenmesinde güçlük çekilebilir. Bu durumda diğer yöntemlere başvurulmalıdır. Sabun köpüğünün iyi balonlaşması için sabun çözeltisine birkaç damla gliserin damlatılır. Sabunlu su çözeltisinde kullanılan su (sabun köpüğü yapılan su), mümkün mertebe yumuşak su olmalıdır. Yeniden vakum ve şarj işlemi yapılarak aynı işlem tekrarlanır.

Resim 2.2: Sabun köpüğü ilekaçak arama

2.3. Manometre
Soğutmacılıkta kullanılan manometreler çoğunlukla “yüksek basınç tarafı ” (0 atm ile 20 atm arası taksimatlı) ve “alçak basınç tarafı” (760 mmHg vakum ile 10 atm) adıyla anılır.

Resim 2.3: Çeşitli manometreler

Ø Manometrelerin özellikleri Servis elemanı, soğutma sistemlerinin genel durumlarını anlamak ve gerekli ayarları yapmak üzere çeşitli testler yapar. Bu testler bazı ölçümleri gerektirir. Bunlar; sıcaklık, basınç, akım vb. olabilir. Ancak servis teknisyeninin, soğutucu akışkanın çalışan 23

sistemdeki genel durumunu anlaması gerekmektedir ve bu, temel olarak basınç ölçümleriyle öğrenilebilir. İşte bu noktada manometrelerden yararlanılır. Soğutma teknisyeni genel olarak servis manifoldu üzerinde yer alan yüksek basınç ve hem basınç hem de vakumu gösteren kombine basınç manometrelerini kullanılır. Resim 2.4'te (sağda) yüksek taraf yani yoğuşma basınçlarını ölçen yüksek basınç manometresi (kırmızı ) görülüyor. Bu cihaz normalde 50 psi'lik aralıklarla O'dan 500 psi'e kadar derecelendirilmiştir. Kombine gösterge (solda) düşük basınç tarafında emme basınçlarını ve vakum değerlerini okumak üzere derecelendirilmiştir. Dolayısıyla atmosfer basıncının altı ve üstündeki basınçları ölçebilir. Bu manometre 10 birimlik aralıklarda kalibre edilmiştir. Manometre 0 çizgisinin altında vakum değerlerini göstermek üzere (mavi bölüntüler) O'dan 30 inHg'ya (O'dan -15 psi'e) kadar vakumu, O'dan 120 psi'e kadar da basıncı göstermek üzere derecelendirilmiştir. Her iki manometrenin de kullanım yerinin özelliğine göre değişik basınç ve aralıklı olanları vardır; ancak en çok kullanılanı bu ikisidir. Manometre üzerinde, belli bir basınca karşılık gelen doymuş soğutucu akışkan sıcaklıklarını gösteren ölçekler bulunur. Her ölçek genellikle farklı bir renktedir (mavi, yeşil, vb.) ve altında hangi akışkana ait olduğu akışkanın sembolü yazılarak belirtilir (R-12, R-22, R-134a gibi). Genellikle manometre; 1, 2 veya 3 farklı soğutucu akışkanın doyma basınçlarına karşılık gelen sıcaklıkları gösterecek şekilde düzenlenmiştir. Manometreler üzerinde birkaç basınç birimini (bar, psi, inHg, mmHg veya kPa) gösterecek şekilde kalibre edilmiştir. Piyasada daha çok; bar, psi ve inHg şeklinde kalibre edilmiş olanlar bulunmaktadır. Manometrelerin ana gövdesi genellikle pirinçten yapılır. Çerçevesi sactan, önü camdan veya mikadan yapılır. Manometrelerin sıfırlama ayarı genellikle üzerinde bulunan ayar vidası ile yapılır. Bu ayar bazı manometrelerin ön camı çıkarılarak, bazılarında ise camın üzerinde bulunan plastik tapanın çıkarılması ile cam çıkarılmadan dışarıdan yapılır. Doğru ölçme yapmak için bu işlemi mutlaka her manometrede yapmak gerekir. Ø Servis manifoldu ve bağlanması Bu cihaz (Resim 2.4), sistem çalışma basınçlarının ölçülmesinde, soğutucu akışkanın eklenip eksiltilmesinde, yağ eklenmesinde, yoğuşmayan gazların sistemden temizlenmesinde kullanılır. Diğer taraftan kompresörün by-pass edilmesine ve sistem şartlarının analizine imkân verir. Servis veya test etme manifoldu, resimde görüldüğü gibi üzerinde emme ve şarj basınç göstergelerinin bağlı olduğu, emme ve vakumlama servis valfleri ile dolum (şarj) girişi olan bir servis manifoldundan ibarettir. Manifoldun alt kısmında, cihaz emme servis valflerine (sol), soğutucu silindirine (ortada) ve cihaz boşaltma veya sıvı hattı valfine (sağ) bağlantı sağlayan hortum çıkışları bulunur.

24

Resim 2.4: Servis hortumları ve manometreler

Çoğu cihazda, renk kodu olarak emme tarafı göstergesi ve hortumu mavi, şarj tarafı göstergesi ve hortumu kırmızıdır. Orta veya soğutucu silindirine bağlı hortum ise sarı renktedir. Bu yöntem, hortumların karışarak cihaza zarar verilmesinin önlenmesinde çok yararlıdır. Bu teçhizatı asmak üzere manifold üzerinde bir de kanca vardır. Ø Dolumda kullanılan elektronik terazi ve şarj silindiri Soğutma cihazları (buzdolabı, derin dondurucu, klima vb.) üreten birçok firma, ürünlerinde (klima, buzdolabı vb.) kullandıkları soğutucu akışkanı ve miktarını ya teknik kataloglarında ya da cihaz üzerinde bir etikette belirtir. Cihazlara şarj edilen soğutucu akışkan miktarı sistemin verimi ve güvenliği açısından çok önemlidir. Çünkü, bazı cihazlarda 5 - 1 0 gram soğutucu akışkan fazlalığı cihazın verimsiz çalışmasının yanında arızalanmasına bile neden olmaktadır. Bundan dolayı gaz dolumu (şarjı) hassasiyet ve özen isteyen bir iştir. Gaz şarjında elektronik terazi veya şarj silindiri kullanılması güvenli sayılabilecek tekniklerdendir. Şarj silindiri üzerinde her gaza ait ölçekler bulunmaktadır. Bunlara bakılarak ne kadar gaz verildiği anlaşılabilir. Elektronik terazi kullanımı oldukça basittir ve hatasız dolum için oldukça güvenilirdir. Her türlü soğutucu akışkanın şarjında kullanılacağı gibi gram mertebesinde hassas dolum imkânı sağlar.

Resim 2.5: Elektronik terazi ve gaz tüpü ısıtıcısı

Şarj (dolum) sırasında sürekli olarak soğutucu silindirinden çekilen gaz bir süre sonra tüp içerisindeki soğutucu akışkanın buharlaşmasını zora sokacaktır; çünkü buharlaşma ısısı, tüp içindeki soğutucu sıvıdan çekilecek ve dolayısıyla sıvının buharlaşması gittikçe 25

azalacaktır. İşte buna çözüm olarak geliştirilmiş 200 Watt civarında olan termostatlı ısıtıcılar tüp gövdesine sarılarak kullanılır (Resim 2.5).

Resim 2.6: Şarj silindiri, seyyar şarj silindiri, vakum şarj slindiri (sırası ile)

P. nu.

P. nu.

Parça Adı Basınç Göstergesi Şarj Silindiri

Parça Adı Vakum Pompası Hortum Bağlantı Ağızları Açma Kapama Valfi

P. nu. 7 8 9

Parça Adı Gözetleme Camı Tutamak Vakum Göstergesi

1 2 3

4 5

Gaz Miktar Göstergesi

6

26

UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ
Bir buzdolabı gaz sisteminin, gaz basıncını manometre ile ölçünüz ve gaz kaçağı kontrolünü yapınız. Aşağıdaki işlem basamaklarını adım adım uygulayarak karşısındaki önerilerden faydalanınız.

İşlem Basamakları
basıncı gözlemleyiniz. Ø Basınç da düşme varsa sistemde kaçak tespiti için hazırlayınız. Ø Gaz kaçağı olan cihazı emniyete alınız. Ø Gaz kaçağını köpük sıvı, detektör

Öneriler
Ø Doğru kaçak tespit yöntemi kullanınız. Ø Sabun ile yapılan kaçak testinde

Ø Sisteme manometere bağlayarak sistemin Ø Doğru manometre kullanınız.

ekovatın çalışır olmaması gerekir. Ø Gaz miktarına dikkat ediniz.

yöntemlerinden birisi vasıtasıyla bulunuz. Ø Kaçağı tamir ediniz. Ø Sisteme vakum yapınız. Ø Sisteme eksilen gaz kadar tekrardan gaz basınız.

27

ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
A- ÖLÇME SORULARI
Aşağıdaki soruların cevaplayınız. 1) 2) 3) 4) 5) Vakumlamanın tanımını yapınız. Vakum yapılmış bir sistemde olması gereken özellikleri yazınız. Manometre ne işe yarar? Yazınız. Gaz kaçağını bulma yöntemlerini yazınız. Gaz tüpüne takılan ısıtıcı ne işe yarar?

B- OBJEKTİF TESTLER
Aşağıdaki cümleleridoğru veya yanlış diye cevaplayınız. 1) 2) 3) 4) 5) Sistem vakum yapılırken ekovatın çalışır durumda olması gerekir. Alçak basınç manometresi kırmızı renktedir. Vakumlama işlemi sistemdeki yağı dışarı atmak için yapılır. Kaçak gaz tespitinde sabun köpüğü kullanıyorsak ekovat çalışmamalıdır. Vakum şarj silindirinin üzerindeki silindir tüpe, sistemden alınan gaz dolar.

DEĞERLENDİRME
Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. Tüm sorulara doğru cevap verdiyseniz diğer faaliyete geçiniz.

28

ÖĞRENME FAALİYETİ–3 ÖĞRENME FAALİYETİ–3
AMAÇ
Soğutma sisteminde kullanılan kompresörlerin (ekovatın) yapısı, çalışması, bakım ve onarımını yapabileceksiniz.

ARAŞTIRMA
Bu faaliyet öncesinde yapmanız gereken araştırmalar şunlardır: Ø İş güvenliği ile ilgili gerekli bilgileri edininiz. Ø Ø İnternet ortamından faydalanarak çeşitli soğutucularda kullanılan kompresör çeşitlerini araştırınız. Bir beyaz eşya servisine gidip ekovat arızaları hakkında bilgi alıp bunların tamir olayını gözlemleyiniz. Çalışmalarınızı, kullanacağınız bir ses ve görüntü kaydedicisiyle zenginleştirebilir, daha sonra elde edilen bu materyelleri, atölyede bilgisayar ortamında sınıfla paylaşabilirsiniz.

3. KOMPRESÖRLER (EKOVAT)
Soğutma kompresörlerinin ilk modelleri tipik amonyak makineleriydi. O günlerde amonyak en çok tutulan soğutucu olduğu için kompresörler çok yüksek basınçları karşılayabilmek için çok ağır yapılırlardı ve modern kompresörlere kıyasla ilk kompresörler nispeten yavaş hızla çalışırdı. Valf tasarım, kompresör mil contaları, yataklar ve yağlama sistemlerindeki ilerlemeler tasarım hızının kademeli olarak artmasını sağlamıştır. Bu da belli bir beygir gücü için kompresörlerin daha küçük olmasına olanak sağlamıştır. Çünkü daha hızlı çalışma ile daha çok yer değiştirme elde edilmiştir.

Resim 3.1: Çeşitli hermetik kompresörler

29

Yeni soğutucuların kullanılması kompresörlerin tasarımlarını ve gelişmesini önemli ölçüde etkiledi. Örneğin amonyak kullanırken sistemin soğutucuyla temas eden tüm kısımlarının çelikten yapılması gerekiyordu. Aynı şekilde R-12’nin kullanılmasıyla hermetik (hava geçirmez) kompresör tipi popüler olmuştur. Kompresör, devrede soğutma işini gerçekleştirebilmek için iki taraf arasında bu basınç farkını yaratmak amacıyla kullanılan devre elemanıdır. Kompresörlü tip soğutma sistemleri alçak basınç tarafı ve yüksek basınç tarafı olmak üzere başlıca iki kısımdan meydana gelmiştir. Soğutucu akışkan kompresör - kondenser ve kondenser - genleşme valfi arasında yüksek basınç altında, genleşme valfi - evaporatör ve evaporatör - kompresör arasında da alçak basınç altında bulunur. Soğutma işi de bu basınç farkı korunmak üzere, soğutucu akışkanın farklı sıcaklık ve basınç değerlerindeki fiziksel hâl değişimlerinden (buhar - sıvı, sıvı - buhar) yararlanılarak gerçekleştirilir. Soğutmada kullanılan sıvıyı sıkıştıran kompresör ve onu hareket ettiren elektrikli motordan oluşur. Mekanik soğutma çevriminin kalbi olarak nitelendirilen kompresörler, kullanıldıkları hizmet alanı ve soğutma tesis kapasitesine göre, çeşitli güç ve tipte imal edilir. Bunlar son derece sessiz çalışır. Çünkü hacim ve pistonları oldukça küçük ama çok seri motorları vardır. 50 Hz 220 V iki kutuplu monafaze tipte elektrik motorlarıdır. Gücü elektrik motorundan direkt pistona iletir. Ancak uzun süreli kullanımlarda ısınır ve motorun içindeki ekovat yağı buharlaşarak dental (soğutucu akışkan ) sisteme karışabilir. Yine aşırı kullanımlarda piston yatağı ısınarak geniş ve hava basmaz olur. Bu durum ''Ekovatın şişmesi '' olarak tanımlanır. Daha da ileri zorlamalarda ekovat yanar. Ekovatlar güçlerine göre (1/4 hp) bir çeyrek, (1/2 hp) yarımlık, (3/4) hp 3 çeyrek ve (1 hp) 1 lik olarak anılır. Burada hp terimi beygir gücünü göstermektedir. 1hp’den daha büyük olanlar kompresör sınıfına girer.

3.1. Ekovatın Çeşitleri
Birçok değişik tip ve yapıda kompresör çeşidi mevcuttur. Ama hepsinin başlıca amacı aynıdır. Temel amaç, soğutucu akışkanın hâl değişiminden yararlanarak soğutma işini gerçekleştirmektir. Soğutma devrelerinde kullanılan kompresörleri şu şekilde sınıflandırabiliriz:

3.1.1. Yapısal Olarak Kompresörler
Genel yapıları itibariyle soğutma kompresörlerini aşağıdaki şekilde sınıflandırmak mümkündür: Ø Pozitif sıkıştırmalı kompresörler Ø Pistonlu kompresörler Ø Paletli dönel kompresörler 30

Ø Ø

Helisel-vida tipi dönel kompresörler Santrifüj kompresörler

Ø Pistonlu Kompresörler Bir silindir içerisinde gidip gelme hareketi yapan bir pistonla sıkıştırma işlemini yapan bu tip kompresörlerde tahrik motorunun dönme hareketi bir krank-biyel sistemi ile doğrusal harekete çevrilir. Bugünkü pistonlu soğutma kompresörleri genellikle tek etkili, yüksek devirli ve çok sayıda silindirli makineler olup açık tip (kayış kasnak veya kavramalı) veya hermetik tip kompresör şeklinde dizayn ve imal edilmektedir. Pistonlu kompresörlerin uygulanma şartları, birim soğutucu akışkan soğutma kapasitesine isabet eden silindir hacmi gereksinimi az olan fakat emiş/basma basınç farkı oldukça fazla olanlar için uygun düşmektedir. Pistonlu kompresörlerin tipleri: Ø Yarı (yarım) hermetik tip, Ø Ø Açık tip, Hermetik (kapalı) tip olmak üzere üç grupta toplanır.

Ø Yarı-hermetik pistonlu kompresör Bu tip kompresörde krank mili ve motor bir yapı içinde yer alır. Ancak elektrik motoru ve piston grubu ayrı kısımlarda yer alır. Hermetik kompresörlerden farkı yanhermetik kompresörlerin sökülebilmesi ve bakımının yapılabilmesidir.

Resim 3.2: Yarı hermetik kompresörler

Ø Açık tip pistonlu kompresör Açık tip pistonlu kompresörlerde krank milinin bir ucu karterden çıkar ve motorun gücü V - kayışları aracılığıyla karterin dışındaki V - kasnağa aktarılır. Bu tip kompresörlerin başlıca uygulama alanları ticarî soğutma ve soğuk hava depoları ve benzeri yerlerdir. Açık kompresörlerin bakımı her zaman yerinde yapılabilir ki bu bütün hermetikler için geçerli değildir. Motor yandığında açık tip sistemde motoru değiştirmek motorun soğutucu ile temas 31

ettiği hermetik sistemlerden daha kolaydır. Açık kompresör motoru, motor muhafazasının etrafındaki hava ile soğutulur. Eğer motor çevre sıcaklığının yüksek olduğu veya havalandırmanın yetersiz olduğu bir yerde ise, ısıyı uygun şekilde dağıtmak sorun olabilir. Ø Hermetik tip pistonlu kompresör Bu tip kompresörlerde mekanik ve elektrik aksamı kaynak ile tamamen kapatılmış çelik bir yapı içinde yer alır. Hermetik tip kompresörde açık tip kompresörün tersine krank mili yatağından, somunlu kısımlardan veya somunla sıkıştırılmış yüzeylerden buhar kaçması söz konusu değildir. Bu tip kompresörlerde genellikle R - 12.R - 22 ve R - 134a soğutucu akışkanı kullanılır. Bu tipte kullanılan motor gücü 7.5 KW’a veya bunlara yakın değerlere kadar değişebilir. Uygulama alanları, pencere ve split tip klimalar, evde kullanılan buzdolapları vb. En fazla üretilen kompresörler hermetik tip kompresörlerdir. Hermetik sızdırmazlıklı sistemde motor yanınca bütün kompresör sökülmeli, parçalara ayrılmalı ve yeniden revizyon için tamirhaneye veya fabrikaya geri gönderilmelidir. Soğutucu boşaltılmalı ve izolasyonun yanmasına neden olabilecek asidin sistemde dolaşma ihtimalini ortadan kaldırmak için sistem temizlenmelidir. 1/2 hp gücüne kadar tek pistonlu olarak üretilen hermetik kompresörler, daha büyük güçlerde iki veya daha fazla pistonlu üretilir. Kompresör üzerinde; elektrik bağlantı ünitesi (füzit), emme, basma ve servis hattı bulunur, küçük güçteki (2-3 hp'ye kadar olan) kompresörlerde tek fazlı, daha büyük güçtekilerde üç fazlı elektrik motoru kullanılır. Pistonlu kompresörlü gruplarda R 134a kullanıldığında, R 22'ye göre %30-35 kapasite düşümü olduğundan verim değeri iyi olsa bile ilk yatırım maliyetini çok artırdığından tercih edilmez. Hermetik kompresörlerin açık tipe kıyasla ayrı avantajları vardır. Belki de bunun en önemlisi mil sızdırmazlık elemanının olmamasıdır. Mil sızdırmazlık elemanları pislikten yağlamadaki kısa süreli bir aksaklıktan sistemde toplanabilecek aşındırıcı herhangi bir şeyden (çapak gibi) ve kaba kullanmadan doğacak fiziksel hasardan vb. nedenlerden etkilenebilir. Hermetik kompresörün diğer avantajları küçük olması, daha kompakt olması, titreşimden daha az etkilenmesi ve motorunun sürekli soğutulmasıyla iyi bir şekilde yağlanmasıdır. Ayrıca değiştirme ve sık ayarlama gerektiren kayışları yoktur. Hermetik tasarımlı motorda ısı, motor ısısını almak için soğuk emme gazının stator sargısının içiden veya etrafından geçirilmesiyle dağıtılır ve soğutucu böylece ısıyı dağıtıldığı yer olan kondensere taşır.

32

Ø Paletli dönel kompresörler Dönel kompresörler, pistonlu kompresörlerin gidip gelme hareketi yerine sıkıştırma işlemini yaparken dönel hareketi kullanır. Bu dönel hareketten yararlanma şekli ise değişik türden olabilir. Dönel tip kompresörler kayar palet tipi ve sabit palet olmak üzere iki çeşittir. Son dönemlerde geliştirilen ev tipi buzdolaplarında ve küçük tip klimalarda sabit palet tipi kompresörler sıklıkla kullanılmaktadır. Dönel tip kompresörlerin yapısı pistonlu kompresörlere göre daha basittir ve daha az parçadan oluşur. Bunun ötesinde, bu tip kompresörlerin hareketli parçalarının çalışma sırasında açığa çıkan titreşimi gözardı edilebilecek düzeydedir. Bu sayede büyük kapasiteli kompresörler üretilebilir. R–1 2 v eR 2 2 soğutucu akışkanı sıklıkla kullanılmaktadır. Motorun gücü ise 0.6 ile 200 KW arasındadır.

Ø Helisel tip dönel kompresörler
Tek vidalı ve çift helisel olarak iki tipte üretilir. Vida tipi kompresörler kuru/yağsız çalışacak tarzda dizayn edilebildiği gibi daha çok yağ püskürtmeli olarak yapılır. Kuru tip vidalı kompresörlerde sıkıştırma oranı, giriş ve çıkış basınç farkı sınırlıdır ve devir sayıları yüksektir. Yağ püskürtmeli tiplerde 45 ile 50 oC sıcaklıkta bu sınırlamalar geniş ölçüde kalkmaktadır. Püskürtülen yağ ayrıca silindirin soğutulmasına, sesin ve aşınmaların azaltılmasına yardım etmektedir ki, bu soğutma uygulamaları için önemli husustur. Yağ püskürtmeli vida tipi kompresörler R-12, 22, 502 ve amonyak gibi çok rastlanan soğutucu akışkanlara rahatça uygulanabilmektedir. 20 ile 1500 Hp arasındaki güçlerde imal edilmektedir.

Resim 3.3: Helissel tip kompresörler

33

Ø Santrifuj kompresörler Buhar sıkıştırma çevrimiyle soğutma işlemi yapan santrifuj kompresörlerin, pistonlu ve dönel paletli veya vida tipi kompresörlerden farkı pozitif sıkıştırma işlemi yerine santrifuj kuvvetlerinden faydalanarak sıkıştırma işlemini yapmasıdır. Santrifuj kompresörlerde özgül hacmi yüksek olan akışkanların (daha geniş hacimlerin) kolayca hareket ettirilmesi mümkün olduğu için sık sık büyük kapasiteli derin soğutma (-100°C kadar) işlemlerinde uygulandığı görülür. Giriş ve çıkış basıncı farklarının büyütülmesi, devirin arttırılması ile rotor çapının büyütülmesiyle veya kademe sayısının artırılmasıyla sağlanabilir. Genel olarak tahrik gücü elektrik motorlarıyla sağlanır. Santrifuj kompresörlerde basma basıncının mümkün olduğu kadar emişten az bir farkla olması istenir. Buna rağmen uygulamada emiş-basma basınç farkı değerleri 2 ila 30 arasında değişmekte ve her tür refrijeran ile santrifuj kompresör kullanılabilmektedir. Bu nedenle santrifuj kompresörlere en çok klima sistemi uygulamalarında rastlanmasına şaşmamak gerekir. Derin soğutma uygulamalarında genellikle çok kademeli kompresör kullanılır ve 10 kademeye kadar yapılan santrifuj kompresörlere rastlamak mümkündür. Ayrıca santrifuj kompresörlerin paralel ve seri bağlantı tertibinde ara kademelerden değişik sıcaklık uygulamaları için refrijeran bağlantısı yapılarak kullanıldığı zaman zaman görülmektedir. Santrifuj kompresörlerin rotorları (çark) açık tip veya örtülü tip şeklinde dizayn edilir ve dökme aliminyum, dökme çelik, perçinli çelik gibi malzemeden yapılır. Alüminyum, çeliğe nazaran daha yüksek bir dayanıklılık ve ağırlık oranına sahiptir ve daha hafif rotor ile daha yüksek devirlerde çalıştırılmasını mümkün kılar.

3.2. Ekovatın Çalışması
Kompresör emme basma tulumbaya benzer. Piston aşağıya inerken sıvı giriş borusundan emilir. Piston yukarı çıkarken ise çıkış borusundan gönderilir. Evlerde kullanılan küçük boyutlu buzdolaplarının ekovatında bir fazlı (220 V’luk), yardımcı sargılı asenkron motor vardır. Bu tip motorların stator oyuklarında kalın kesitli, az sarımlı (sipirli) ana sargı, ince kesitli çok sarımlı yardımcı sargı vardır. Motora enerji verildiğinde ilk önce sadece ana sargının üzerinden alternatif akım (AC) dolaşır. Sadece ana sargıdan geçen AC’nin oluşturduğu manyetik alan motorun rotorunun dönmesini sağlayamaz. Rotor dönmeye başlayamayınca ana sargının çektiği akım daha yüksek bir değere çıkar. Bu esnada ana sargıya seri bağlı olan yol verme rölesinin (YVR) bobinin oluşturduğu manyetik alan artar. YVR’nin akımının artması bu elemanın içinde bulunan nüvenin mıknatıslanma nedeniyle hareket etmesine yol açar. Hareket eden nüvenin ucuna bağlı olan kontaklar kapanarak yardımcı sargının da devreye girmesini sağlar. Yardımcı sargıdan geçen akımın oluşturduğu ikinci değişken manyetik alan, motorun rotorunun dönmesini sağlar. Rotor dönmeye başlayınca ana sargı üzerinden geçen akım düşer. Ana sargının akımının düşmesi YVR’nin kontağını açmasını sağlar. YVR’nin kontağı açılınca yardımcı 34

sargı devreden çıkar. Yardımcı sargı devreden çıkmasına rağmen motorun rotoru dönmeye devam eder. Uygulamada kullanılan bir fazlı yardımcı sargılı ekovat motorlarının farklı modelleri vardır. Yardımcı sargıya seri olarak bağlanmış olan kondansatör ana sargı ile yardımcı sargı arasında oluşan faz farkının 90° olmasını sağlayarak dönüşün başlamasını kolaylaştırır. Bazılarında ise iki adet kondansatör kullanılmıştır. İki kondansatörlü bir fazlı yardımcı sargılı motorlar genellikle 2 BG (HP)’ye kadar güce sahip olan klima motorlarında kullanılmaktadır. Buzdolaplarında kullanılan bimetalli ve ısıtıcılı termostat motoru aşırı yüklenmelere ve kısa devrelere karşı koruma görevi yapmaktadır. Motor normal olarak çalışırken koruyucunun içindeki rezistans yeterince ısınamadığından bimetaller bükülüp akımı kesemez. Herhangi bir anormallik olduğunda rezistans ısınarak bimetal düzeneğini büker ve motorun akımı kesilir. Belirli bir süre sonra bimetal soğuyacağından eski haline gelir ve motora tekrar akım gider. Eğer arızayı oluşturan etken ortadan kalkmamışsa termik yeniden akımı keser. Belirli bir süre sonra bimetal soğuyacağından eski haline gelir ve motora tekrar akım gider. Eğer arızayı oluşturan etken ortadan kalkmamışsa termik yeniden akımı keser.

3.3. Ekovatın Yapısı
Kompresör soğutucu akışkanın soğutma sistemi içersinde dolaşımını sağlayan bir pompadır.

35

Resim 3.4: Hermatik kompresörlerin parçaları

Aşağıdaki elemanlardan oluşur: Ø Kompresör tası Ø Ø Ø Ø Ø Ø Eletrik motoru Rotor mili Krank Biyel kolu Piston silindir grubu Emme ve basma valfleri

Elektrik motoru ve diğer mekanik parçaların bulunduğu kısım 3 adet bağlantı braketi ve titreşim yayları vasıtasıyla kompresör tasına asılmıştır. Bazı kompresörlerde ise mekanik aksam 4 adet plastik malzemeden yapılmış yay tutucusu ve yavlar üzerine oturtulmuştur. 36

Resim 3.5: Hermetik kompresörlerin iç yapısı

37

Ø Kompresor tası Alt ve üst muhafaza olmak üzere iki kısımdan oluşur. Kompresör tası kompresör yağına yataklık yapar. Kompresör gövdesi genellikle yüksek vasıflı sıkı dökme demirden (Bu amaçla az miktarda nikel de katılmakladır.) ve bazen de alüminyum alaşımlarından sızdırmazlık sağlanması ön planda tutularak yapılır. Ayrıca evaporatörden emilen soğutucu akışkan gövde içine dolar. Gövde üzerine 3 adet boru kaynaklanmıştır. Bunlardan iki tanesi direkt tas içine açılır. Bunlardan biri servis diğeri dönüş borusudur. Diğer boru presyon borusu olup diğerlerinden daha incedir. Direkt olarak emme valfinin bulunduğu bölüme bağlanır. Ø Elektrik motoru

Resim 3.5: Yarı hermetik kompresörlerin önden, yandan ve üstten görünüşleri

İçerisindeki motor bir fazlı yardımcı sargılı AC 220 Voltta çalışan bir elektrik motorudur. Ø Rotor mili Rotorun dönmesiyle oluşan dairesel hareketi kranka aktarır. Ortasında boydan boya bir yağ kanalı vardır. Rotor, vasıflı çelikten yapılarak dar toleranslarda taşlanır ve parlatılır. Rotor milinin alt ucu kompresör tasının alt kısmındaki yağ içine dalar. Mil döndüğünde tabandan yağı emer. Yağ, yağ kanalından yukarı doğru emilir. Milin üst kısmından yukarıya doğru püskürerek çalışan parçaların ısısını üstüne alır. Ayrıca çalışan parçaları yağlayarak sürtünmelerini en aza indirir ve tekrar tabana geri döner. Ø Krank Rotor milinden aldığı hareketi biyel koluna iletir. Dövme çelik veya çelik dökümden yapılır. Rotor milindeki dairesel hareketin biyel kolunda dairesel harekete dönüşmesini sağlar.

38

Ø Biyel kolu Kranktan aldığı dairesel hareketi doğrusal harekete çevirir. Rotor mili ve krank 360°döndüğünde biyel kolu bir defa geri çıkar, bir defa ileri gider. Dövme çelik alüminyum bronz dövme demir vb. kullanılır. Ø Piston silindir grubu Biyel kolunun hareketiyle piston silindir içinde hareket etmek suretiyle gazı emer veya basar. Pistonlar genellikle alüminyum alaşımlarından, çelikten ve bazen de dökme demirden yapılmaktadır. Pistonun, soğutucu akışkanı sıkıştırma işlemini sızdırmadığı yüksek düzeyde tutarak ve mümkün olduğu kadar az enerji harcayarak yapması beklenir. Ø Emme basma valfleri Emme basma valfleri birer yaprak yaydır. Bu valflerin aşırı açılmasına izin verilmez. Aksi taktirde valfler özelliğini kaybeder. Emme valfinden önce ve basma valfinden sonra susturucu adı verilen içi boş hazneler vardır. Bunların görevi emme ve basma sırasında gazın sesini kesmektir.

Şekil 3.1: Hermetik kompresörün parçalarını gösterir şema

39

Ø Ekovat etiketi

1. Kompresör Model Nu:

a.Dizayn şekli : AE .AZ b.Kapasite (Standart ASHRAE - T koşullarında kompresör soğutma kapasitesi Kcal/saat.50 Hz) c. Verimlilik ve soğutucu akışkan A : Standart Dizayn (Elektromekanik kalkış elemanı) B : Standart Dizayn (PTC tip kalkış elemanı) D : Verimli Dizayn (Verimli motor - Elektromekanik kalkış elemanı) V: Verimli Dizayn (Kit - Motor + Elektomekanik tip kalkış elemanı) C : Verimli Dizayn (Kıt - Motor + PTC tip kalkış elemanı) Z : Yüksek Verimli Dizayn (Motor tipi : RSCR) Y: Standart Dizayn (Elektromekanik kalkış elemanı) P : Standart Dizayn (PTC tip kalkış eiemanı) T : Verimli Dizayn (Motor tipi : RSCR) R-12 .......................................A.B.C.D .U.V.Y.Z R-22......................................E.F.G.H R-502 ....................................J.K..L R-134a...................................M.N.P.R.S.T

2.Voltaj.Frekans. Faz Sayısı
220 V 50 Hz 220-240V 50 Hz

3.Kilitli Rotor Akımı 4.Uygulama
LBP: Düşük dönüş basınçlı 40

MBP: Orta dönüş basınçlı HBP: Yüksek dönüş basınçlı CBP: Ticari Dönüş Basınçlı

5.Soğutucu Akışkan
R-12. R-l34a .R-6O0a

6.Soğutma Şekli
S: Statik soğutma O: Yağ soğutmalı F: Fan soğutmalı

7.Kompresör B/M No 8.Kompresör Stok No 9.Tarih Kodu Ve Seri No

3.4. Ekovatta Kullanılan Yağlar
Yağ, kompresörün içindeki yatakları yağlarken aynı zamanda bir soğutucu görevi yapar. Kompresör çalıştığında hareketli parçaların sürtünmelerinden oluşan ısıyı alır. Soğutma sistemlerinde kullanılan yağ, sıvı hâlde olan soğutucu ile karışır ve beraber dolaşır. Yağın kompresörün dışına ve sıcak gaz hattından geçerek kondenserin içine pompalanması kaçınılmazdır. Hareketli parçaların yağlanmasını sağlamak ve kompresör karterinde gerekli yağ seviyesini tutturmak üzere yağ, soğutucu akışkan ile sistem içindeki çevrimini tamamlamalı ve sonra kompresöre geri dönmelidir. Yağlama yağının temasta bulunduğu soğutucu akışkan, çeşitli metal yüzeyler motor sargılarının izolesi ayrıca sistemde bulunabilecek daha pek çok madde ile kimyasal reaksiyonlara girip bozulmaması gerekir. Yağlama yağı çok düşük sıcaklıklarda (-40 °C) bile mumlaşmamalıdır. Yüksek sıcaklıklara dayanmalı, mümkün olduğunca nem çekmemeli ve nem tutmamalıdır. Özgül ağırlıkları 15.5 0C’ta Viskozite 40 0C’ta Parlama noktası Katılaşma (donma) sıcaklığı Karbon artıkları Su ve tortu (mum) Dielektrik sabitesi Korozyona eğilimi Oksitlenme direnci pH (asidasyon faktörü) Renk 0,9036 - 0,9328 g/cm3 cSt 25 - 90 204 - 232 °C -45 0C’un altında % 0,2 - % 0,6 Olmamalı. Çok yüksek olmalı 20 M ohm Olmamalı. Yüksek olmalı. Nötr olmalı. Berrak sarı olmalı. 41

Bir kompresöre yağ eklenmesi gerekiyorsa ve kompresörde mevcut yağın cinsi bilinmiyorsa kompresördeki yağın tamamı boşaltılıp temizlenmeli ve yeni yağ ile doldurulmalıdır. Ø Yağlama çeşitleri Soğutma sistemlerinde kullanılan kompresörlerin yağlanmasında başlıca üç yöntem kullanılır: Ø Çarpmalı yağlama, Ø Ø Ø Cebrî yağlama, Elle yağlamadır. Çarpmalı yağlama: Bu sistem daha çok yüksek devirli, küçük, güçlü, örneğin, hermetik tip ekovatlarda uygulanmaktadır. Küçük, güçlü hermetik tip kompresörlerde; krank üzerinde bulunan helisel kanal yardımıyla yağ pistona kadar taşınır. Buradan aşağı dökülürken krankın çarpma hareketiyle yağlama bütün hareketli parçalar üzerinde gerçekleşmiş olur. Ø Cebrî yağlama (pompa kullanılarak yapılan yağlama): Yüksek soğutma kapasitesine sahip açık tip kompresörlerin kullanıldığı sistemlerde, hareketini krank üzerinden alan bir yağ pompasıyla sistemin hareketli parçaları basınçlı olarak yağlanır. Ø Elle yağlama: Adi yağlama yöntemi de denilen bu yağlama çeşidinde, yağın el ile sürülmesi, yağdanlıkların kullanılmasıyla makinelerin çeşitli kanallarına ve deliklere, gresörlüklere, gres nipellerine yağın basılması işlemidir. Ø Yağların çeşitleri Üretici firmalar, ürünlerinin kullanım kılavuzlarında ve cihazların üzerindeki etiketlerde, kullanılması gerekli yağ cinsi, özelliği, miktarı veya yağlama standardı hakkında bilgi verir. Ø Gargoyle Arctic SHC 226/ 228 yağları: Soğutucu akışkanın yağlama yağlarına karıştığı R-12 ve R-22'nin kullanıldığı pistonlu ve vidalı tip kompresörlerde yüksek performans sağlar. Poli faolefin tipi sentetik yağlayıcılardır. Viskozitesi çok yüksektir. Ortamda duman yapmaz. Soğutucu akışkanda kolayca çözünür. Rutubete karşı korunmalıdır.

42

Resim 3.6: Soğutma sisteminde kullanılan çeşitli yağlar

Ø

Gargoyle Arctic oil 155/ 300 yağları: Freon 11, 12, 21, 113 ve metil klorür (CH3C1) gibi soğutucu akışkanların kullanıldığı yerlerde güvenle kullanılır. Düşük akma noktalı naftenik yağdır. Supap ve segmanlarda depozit oluşumunu önleyici özelliğe sahiptir. Rutubete karşı çok iyi korunmalıdır.

Ø

Mobil EAL Arctic oil 22/ 32/46 yağları: Ozon tabakasına zarar vermeyen soğutucu gazlar HFC (R-134 a) başta olmak üzere diğer soğutucu gazlar R-12 ve R-22 ile uyum içinde çalışır. Soğutma kompresörü ve sistemlerinin performans taleplerini karşılar. Tam sentetik ve çevreyle uyumlu yağlardır. Aşınmaları önler. Kimyasal ve termal kararlılıkları kritik sıcaklıklarda soğutucu akışkanlarla kaynaşabilme özellikleri yüksektir. Nem çekme karakterli olmalarından dolayı rutubete karşı korunmalıdır.

3.5. Ekovatın Arızaları ve Bakımı
Uzun ömür tabi ki, her üründe arzu edilir. Bugün üretilen kompresörlerden uzun yıllar arızasız sakin bir çalışma beklenmektedir. Çoğu uygulamada kompresörlerin günde 24 saat yılda 365 gün çalışması istenmektedir. Böyle sürekli çalışma yine de çoğu zaman kompresör için sıcaklıkların sürekli değiştiği ve yoğun sabit bir viskozitede tutulmadığı cevrim çalışması kadar zor değildir. Aşağıda kompresörün verimini düşüren, ömrünü kısaltan ve bazı istenmeyen durumlara sebep olan faktörler ve nedenleri açıklanmıştır.

43

Ø

Kompresör verimini düşüren sebebler Ø Kaçıran boşaltma valfleri pompalama verimini düşürür ve karter basıncının hızla artmasına sebep olur. Ø Ø Ø Kaçıran emme valfleri özellikle düşük sıcaklık uygulamalarında kompresör verimini (ve kapasitesini) ciddi olarak etkiler. Gevşek pistonlar yanlarından aşırı akışkan akmasına ve pompalama eksikliğine sebep olabilir. Aşınmış yataklar özellikle gevşek piston kolları veya piston pimleri pistonun sıkıştırma strokunda gerektiği kadar yukarı çıkmasını önler. Bu da boşluk hacminin artması etkisini yaratır ve aşırı genleşmeye yol açar. Ø Kayış tahrikli ünitelerde kayışın yerinden kayması verim kaybına yol açar.

Ø Motorun aşırı yüklenmesinin sebebleri Ø Çok karşılaşılan diğer bir problem emme hücresinin veya giriş filtresinin tıkanmasıdır (sistemdeki pisliklerden dolayı). Ø Ø Boşaltma valfinin yetersiz çalışması valf plakasındaki ağızların kısmen tıkanık olması ve pistonların sıkı olması yüksek motor gücü demektir. Kompresördeki düşük voltaj kaynağı güç beslemesi özellikle diğer

problemlerden bazıları da varsa motorun fazla yüklenmesine katkıda bulunacaktır.

Ø

Motorun gürültülü çalışmasının sebebleri Kompresörün dışında bir neden varsa kompresörü değiştirmekle hiçbir şey kazanılmaz. Bunun için kompresörü değiştirmeden önce şu olası nedenler kontrol edilmelidir: Ø Sıvı taşması: Kompresöre yalnız kızgın buharın girdiğinden emin olunuz. Ø Ø Ø Yağ taşması: Büyük ihtimalle yağ evaparatörde veya emme hattında takılmıştır ve aralıklarla kütleler halinde kompresöre geri geliyordur. Gevşek kasnak: Kayış tahrikli ünitelerde kasnağın gevşemesi gürültüye neden olabilir. Kompresör montajında hatalı ayarlar: Dış montajlı hermetik tip kompresörlerde kompresörün ayakları mesnetlere çarpıyor olabilir, bu da kompresörün temelde baskı yapmasına yol açar.

44

Ø Kompresörden gelen seslerin sebebleri
İç kaynaklarda gelen seslerin nedeni aşağıdakilerden biri olabilir. Ø Yetersiz yağlama: Yağ seviyesi tüm yatakların yeterince yağlanmasına yetmeyecek kadar az olabilir. Ø Sıkı piston veya yataklar: Sıkı bir piston veya yatak diğer yatağın vuruntu yapmasına neden olabilir. Bir süredir çalışmakta olan bir kompresörde pistondaki veya yatakdaki sıkılık sistemdeki nemin yarattığı bakır kaplaması nedeniyle olabilir. Ø İç yapıda zarar verici bağlantı parçası: İçten yay montajlı kompresörlerde bağlantı parçaları kompresörün kabuğuna çarpmasına neden olabilecek şekilde bükülmüş olabilir. Ø Gevşek yataklar: Gevşek bir piston kolu piston pimi veya ana yatak doğal olarak aşırı ses yapacaktır. Ana yatakların milin krank pimlerine veya eksantriklere göre, ana yatakların silindir çıdarlarına göre tam hizada olmaması da gürültüye ve çabuk aşınmaya yol açar. Ø Kırık valfler: Kırık bir emme veya boşaltma valfi bir pistonun tepesinde kalabilir ve her kompresör strokunun sonunda valf plakasına çarpabilir. Piston kafasına yapışan talaşlar, cüruflar veya başka yabancı maddeler de aynı sonuca yol açabilir. Ø Gevşek rotor veya eksantrik: Hermetik kompresörlerdeki mil üzerindeki gevşek bir rotor kamanın kama yatağında oynamasına dolayısıyla gürültülü çalışmaya sebep olabilir. Ø Ekovat motoru sargı yanması sebebleri Hermetik kompresörlerde en fazla rastlanan arıza tipi motor yanmasıdır. Motorların yanmasının sebebi çoğunlukla soğutma sistemindeki pislik ve yabancı maddelerden kaynaklanmaktadır. Bu yabancı maddeler; tortu, metal talaşları, kaynak çapakları, rutubet gibi maddeler olabileceği gibi flor, klor ve oksijen gazları ile asit de olabilir. Bu ikinci gruptakiler yağlama yağı, soğutucu akışkan ve motor sargı emayesi (izolesi) gibi maddelerin yüksek sıcak altında çözülmesi ile meydana gelir. Bunlardan birisinin dahi bulunması (bilhassa rutubet veya oksijen) reaksiyonu hızlandırmak ve diğerlerinin (flor, klor, asit tuzları, asitler vb.) meydana gelmesine sebep olmak için yeterlidir ve bunun başlaması ile reaksiyon gittikçe hızlanır. Zincirleme reaksiyona dönüşür. Sonuçta, motor sargılarının emayesi aşınır ve motor yanar. 45

Motor yanmalarında, kompresör yağı boşaltılırken veya yanma olup olmadığı kontrol edilirken mutlaka kauçuk eldiven takılmalıdır. Ellerde derin tahribatlar yapabilir. Tek fazlı hermetik tip kompresörlerde (ekovatlarda) çok sık görülen bir arıza; ilk hareket (başlatma, start) sargılarının tümüyle yanmasıdır. Bunun ana sebebi genellikle yanlış bağlantıdan dolayıdır. Örneğin; ilk hareket ve ana sargı uçlarının ters bağlanması, karıştırılması gibi. Bu durumda, ilk hareket sargısı direkt şebeke voltajına maruz kalarak kısa sürede (1 dakika civarında) yanabilir. Zira, ilk hareket sargısının direnci çok yüksektir. Şebeke voltajı direkt kondansatörsüz verildiğinde, koruyucu rölenin veya termiğin hissetmesi zaman bırakmadan aşırı ısınır ve yanar. Çözüm olarak: Motor elektriki bağlantı ucu olarak üç uç vardır. Bunlar ana sargı ucu (AS), yardımcı sargı uc (YS), ortak uç (O) tur. Eğer bu pratik bilgiyi iyi kavrarsak uçları yanlış bağlamamış ve dolayısı ile motor daha çalışmadan yanmasını önlemiş oluruz. Elimize bir avometre veya bir ohmmetre alarak üç uç arasında ölçmeler yaparız. Okumuş olduğumuz en küçük ölçme O-A uçlarıdır. En büyük ölçme A-Y uçlarıdır. Dolayısı ile AY>OY>OA’dır.

Şekil 3.2: Kompresörün sargı uçlarının bulunması

Ø Çeşitli soğutma arızaları nedenleri ve çözümleri Ø Ø Ø Ø Ø Buzdolabı soğutmuyor, devamlı çalışıyor: Buzdolabının gazı kaçmıştır. Ekovat basınçtan düşmüştür. Gaz tıkanmıştır. Buzdolabının gazı kaçmıştır: Sistemde gaz kaçağı şu durumlarda meydana gelir: Borular kaynatılırken hatalı kaynamıştır. Buz çıkartılırken buz kabının, buzluğa yapışıp çıkmaması sonucu, bıçak veya tornavida gibi cisimlerle, buzluk delinir ve buradan gaz kaçar. Buzdolabının bulunduğu yerin rutubetli olması sonucu arkadaki radyatör ve boruları çürür gazın kaçması halinde buzdolabı çalışır fakat soğutma yapmaz. Buzdolabındaki gaz kaçağını bulma yöntemlerini daha önceki öğrenme faaliyetlerinde anlatmıştık.

46

Ø

Ekovat

basınçtan

düşmüştür:

Ekovatın basınçtan düşmesi

ekovatdaki

kompresörün soğutucu akışkan gazını devretmemesidir. Devir olmayan gaz soğutma yapmaz. Çalışan pistonun zamanla aşınması sonucu veya supapların kurum tutması hallerinde kompresör normal görevlerini yapamaz ve gazı devrede dolaştıramaz. Bu duruma ekovatın basınçtan düşmesi denir. Bu durumda yeni bir ekovat takmak en doğru yoldur. Supaplar kurum bağlamış ve gaz basamıyorsa, supaplar sökülür kurumları temizlenir ve yeniden takılarak çalıştırılır. Ø Gaz tıkanmıştır: Soğutucu gazı ünitenin devresinde yol bulamayarak

geçememesi halidir. Ekovat çalışır fakat gaz devrede dolaşamadığı için soğutma yapamaz. Gaz devrelerinin açık olduğu hallerde buzlukta akış sesi duyulur. Buzluğu dinlediğimizde akış sesini duyarız. 1-Kompresör sessiz çalışır. Çünkü gaz olmadığından valfler açılıp kapanmaz. 2-Devereden az akım geçer. Çünkü gaz olmadığından yük de yoktur. 3-Soğutma olmadığından kompresör sürekli çalışır. 4-Kondanser soğuktur. Gazın tamamı kondanserdedir. 5-Evaporatörde gaz akışı yoktur. Eğer buzlukta bu ses yok ise devre tıkalı demektir. 4 çeşit tıkanma vardır. Ø Rutubet tıkanması Ø Ø Ø Ø Filtre tıkanması Yağ tıkanması Pislik tıkanması Rutubet tıkanması: Rutubet tıkanması nasıl olur? Bildiğimiz gibi rutubet nem demektir. Soğutma sisteminin devresinde gazla birlikte dolaşan rutubet, kılcal borunun buzluğa püskürmesi esnasında kılcal çıkışında içeride buz yaparak donar ve gazı devrede dolaştırmaz. Soğutmayı keser. Durumu anladığımızda buzluktaki kılcal girişini şalama ile ısıtırız. İçeride donan buz eriyerek devre açılır ve buzdolabı yeniden soğutmaya başlar. Rutubeti filtredeki silikanların alması lazımdır. Rutubet fazla ise filtre rutubeti almamışsa, tıkanma devam eder, bu durumda sistemdeki gazı değiştirmemiz gerekir ve gaz verirken donmayı önleyen tauzun dediğimiz alkolden bir miktar gazla birlikte devreye vermemiz gereklidir. Bu miktar 5 veya 10 şırınga damlasını geçmemelidir. Kompresör sökülüp yağı boşaltılır. Eğer kompresör yağından su çıkmazsa yağ 47

değiştirilir. Sistem azot veya F 12 ile temizlenir. Sistem temizlenir, vakumlanır. Sonra ileride anlatacağımız gaz verme işlemi yapılır. Ø Filtre tıkanması: Buzdolabındaki borular zamanla kurum bağlar, bunların birikmesi sonucu filtre donar ve gazı geçirmez, bu durumda filtrenin yenisi takılarak arıza giderilir. Ø Yağ tıkanması: Drayer çıkışı kılcal girişinde olur. Bir süre çalıştırılıp uzun süre çalıştırılmayan buzdolaplarında gerilimin düşüp yükselmesi durumunda, kondanserde delik olması durumunda kompresör tasındaki yağ kondansere doğru emilir. Belirtisi ise sistem çalışırken evaporatör tarafından sık sık kesintili gaz kaynama sesi duyulur. Bir süre sonra ses kesilir. Tıkanmanın ortak özelliklerini gösterir. Çözüm olarak drayere sökülür, kılcal boru azot veya F-22 ile temizlenmeye çalışılır. Eğer kılcal boruyu yağ tamamen sarmışsa eşanjör değiştirilir. Drayer ve eşanjör değişiminden sonra evaporatör ve kondanserin temizlenmesi de uygun olur. Daha sontakı işlemlerle aynen devam edilir. Ø Pislik tıkanması: Drayerde olur. Şayet kılcal boru drayere fazla sokulmuşsa, filtreye değiyorsa, burada da tıkanma olur. Belirtisi ise, evaporatörde karlanma azalır. Yarım karlanma görülür. Kılcal boruda karlanma başlar. Tıkanma oranı artıkça hafif karlama görülür. Sistem tamamen tıkandığında drayere elle tutulursa, soğuk olduğu görülür. Tıkanmanın ortak özelliklerini gösterir. Çözüm olarak drayere değiştirilir. Ø Buzdolabı çok soğutuyor: Buzdolabı çok soğutunca koymuş olduğumuz yiyecek ve içecekler donar. Bu gibi durumlarda, buzdolabı motorunun devamlı çalıştığını görürüz. Normal soğutma derecesine gelince termostatın ekovatı durdurması gerekirken durdurmuyordur. Termostat bu durumda arızaya geçmiştir. Arızalanan termostatın elektrik devresindeki platinleri yanarak yapışmıştır veya diyafram elastikiyetini kaybetmiş, elektrik devresini birleştirmiştir. Termostat arızalanınca yeni termostat takarak arızayı gideriniz. Ø Buzluk yarıya kadar buz yapıyor: Buzluğun yarıya kadar buz yapması, sistemdeki gazın az olduğunu gösterir. Ünitede gaz kaçağı vardır veya gaz verilirken gaz az verilmiştir. Gaz kaçağı bulunarak yeniden gaz verilir veya eksik gaz tamamlanır. Ø Buzluk damlatma yapıyor: Termostatın, ekovatı zamanında devreye girdirip çıkarmaması sonucu buzluk damlatma yapar. Buzdolabı otomatiğe gectiğinde termostat ekovatı zamanından geç çalışır. Otomatikte fazla bekleyen buzdolabı, eriterek damlatma yapar. Bu durumda buzdolabının 48

otomatiğinin numarasını yükseltmemiz gerekir. Eritme kesilince buzdolabı o ayarda çalışır. Şayet eritme yine devam ediyorsa, termostat özelliğini kaybetmiştir. Termostatı değiştirmemiz gerekir. Ø Kompresörlerin bakımı Soğutma tesisatlarında en çok arıza görülen yer kompresördür. Kompresörün, normal çalışma şartları altında, aşınma nedeniyle kullanılmaz hâle gelmesi söz konusu değildir veya bu çok uzun sürede oluşabilir. Arızaların önlenmesi ise soğutma tesisatının servis ve bakımlarının iyi ve düzenli yapılması ile mümkündür. Ø Haftada bir defa: Yağ seviyesi kontrol edilir. Yağ, gözetleme camının orta hizasından düşük ise her yarım saatte bir seviye kontrol edilir ve seviye düşük kalmakta devam ederse yağ ilâve edilir. Eğer yağın rengi çok koyu ve siyaha yakın ise karterdeki yağ boşaltılıp yenilenir (Açık tip kompresörlerde).Cebrî yağlamalı kompresörlerde yağ basınç manometresi emiş basıncından en az 35 psi yüksek olmalıdır. Aksi bir durum mevcut ise sebebi bulunup giderilmesi gerekir. Açık tip kompresörlerde kompresör durdurulup şaft salmastrasından yağ sızıntısı kontrol edilir, aşırı yağ sızıntısı var ise dedektörle kaçak muayenesi yapılmalı ve kaçak giderilmelidir. Sistemin umumî çalışma durumu (ses, titreşim, soğutma, basınç ve sıcaklık durumları) kontrol edilip anormal bir durum görülürse müdahale edilmelidir. Bilhassa sistemin yüksek basınç altındaki basınç kontrol edilir. Bu basınç çok yüksek ise sistemde hava ve başka yoğuşmayan gazların bulunması muhtemeldir ve bu gazlar atılmalıdır. Gözetleme camından soğutucu akışkanın durumu kontrol edilir, noksan ise gaz şarjı yapılır. Soğutucu akışkan azlığı; soğutma yetersizliği, evaporatörde yağ birikmesi, kompresörün aşırı ısınması şeklinde de anlaşılabilir. Ø Ayda bir defa: Ø Haftalık bakımdaki madde 1-4 hususları aynen yapılır. Bunlara ilâve olarak; Ø Bütün motorlar ve vantilatör yataklarının yağlama durumu kontrol edilir. Kaymalı yataklara bir miktar yağ damlatılmalı fakat aşırı yağlamadan daima kaçınılmalıdır. Gres yağlamalı saklar 6 ayda bir yağlanmalıdır. Ø Bütün kayışların gerginliği ve doğrultusunun düzgünlüğü kontrol edilir. Bir anormallik varsa düzeltilir. Parmakla basıldığında kayış 20-25 mm esnerse gerginlik normal sayılabilir. Ø Ø Ø Ø Ø Kasnak ve kamaların mile sıkılığı kontrol edilir. Gevşemişse önce doğrultusu düzeltilip sonra sıkılmalıdır. Yüksek basınç tarafı manometresinden çıkış basıncı kontrol edilir. Yüksek görülürse sebebi araştırılıp giderilmelidir. O günkü bakıma ilaveten her alete giden hava filtreleri temizlenir. Dış ünite (kondanser) üzerinde birikmiş olan pislikler temizlenir. İç ünite (evaparatör) üzerindeki buzlar eritilir veya kullanıcıya eritilmesi anlatılır, varsa iç ünite (evaparatör) filtresi temizlenir. 49

Ø Ø Ø Ø

Cihazın soğutucu gaz tesisatında kaçak olup olmadığı gaz kaçak dedektörüyle kontrol edilir. Cihaz üzerindeki iç ve dış ünitelerindeki fanların düzgün çalışıp çalışmadığı kontrol edilir. Ekovat kalkış ve çalışma amperinin normal değerler içinde olup olmadığı kontrol edilir. Cihazın çalışma koşullarına ve amacına uygun yeterli soğutma yapıp yapmadığı dijital termometre ile ölçülür.

Ø Ø

Cihazın çalıştığı elektrik geriliminin cihaza uygun olup olmadığı kontrol edilir. Varsa; cihaz üzerindeki elektronik kartın; uzaktan kumanda devresinin, amacına uygun çalışıp

çalışmadığı ve işlevleri kontrol edilir. Ø Buzdolaplarında, ekstra olarak; kapı lastik contaları ve kapı kilitleri kontrol edilip cihaz içine hava girmesi önlenir, kapı kilitlerinin ayarlanması

gerekiyorsa ayarlanır.
Resim 3.7: Arızalı bir buzdolabı

50

UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ
Soğutma sisteminde bulunan, kompresörü (Ekovat ) değiştiriniz; Aşağıdaki işlem basamaklarını adım adım uygulayarak karşısındaki önerilerden faydalanınız.

İşlem Basamakları
Ø Ekovat kontrolünü yapınız. Ø Elektrik bağlantısını kesiniz. Ø Sistemin gazını boşaltınız. Ø Drayeri (kurutucu-süzgeç) sökünüz. Ø Yeni ekovatla beraber drayere takınız. Ø Sisteme kaynakla monte ediniz. Ø Sisteme gaz basınız. Ø Deneme çalıştırması yapınız. Ø Ekovatı

Öneriler
değiştirmeden önce ekovat arızasının sebebi araştırılmalıdır. Ø İyice boşaldığına emin olunuz. Ø Drayeri etmeliyiz. kaynak ederken akan kontrol eriyik

Kaynaktan

drayere içindeki filitreyi tıkayabilir. Ø Gaz miktarına dikkat edilmelidir. Gaz miktarı motor etiketinde yazmaktadır. Ø Kaçak testi yapılmalıdır.

51

ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
A- ÖLÇME SORULARI
Aşağıdaki soruları cevaplayınız. 1) 2) 3) 4) 5) 6) Kompresörün tanımını yapınız. Kompresör çeşitlerini yazınız. Kompresör motorunun elektriki yönden çalışmasını yazınız. Hermetik kompresörlerin avantajları ve dezavantajları nelerdir? Yazınız. Soğutmacılıkta kullanılan yağlarda bulunması gereken özellikler nelerdir? Yazınız. Makine sistemlerinde genel olarak kaç çeşit yağlama sistemi kullanılır? Yazınız.

B- OBJEKTİF TESTLER
Aşağıdaki cümleleri doğru veya yanlış şeklinde cevaplayınız. 1) 2) 3) 4). 5) Kompresör sistemdeki soğutucu, akışkanı kondansere basarken gaz haline dönüştürür. Evdeki kullanılan buzdolaplarında daha çok hermetik kompresörler kullanılır. İki kondansatörlü bir fazlı yardımcı sargılı motorlar klimalarda kullanıma uygun değildir. Gaz basma basıncı düşmemesi için kompresörde senkron motor kullanılır. Kompresör sargı uçlarını bulurken en düşük dirençli uçlar ana sargı uçlarıdır.

DEĞERLENDİRME
Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. Tüm sorulara doğru cevap verdiyseniz diğer faaliyete geçiniz.

52

ÖĞRENME FAALİYETİ–4 ÖĞRENME FAALİYETİ–4
AMAÇ
Uygun ortam sağlandığında soğutucu gazları seçebilecek ve gaz verme işlemini yapabileceksiniz.

ARAŞTIRMA
Bu faaliyet öncesinde yapmanız gereken araştırmalar şunlardır: Ø Beyaz eşyaların tamirini, bakımını ve onarımını gerçekleştiren yetkili servislerle irtibata geçip soğutulara gaz verme işlemini yaparken gözlemleyiniz, bu konularda gerekli notlar alabilirsiniz.

4. SOĞUTUCU GAZLAR VE GAZ VERME İŞLEMİ
4.1. Soğutucularda Kullanılan Gazlar
Soğutmanın temel prensibi, bir ortamdaki toplam ısı enerjisinin bir kısmının diğer bir ortama taşınması ilkesine dayanır. Örnek olarak oda sıcaklığında kapalı şişedeki kolonya (%60-80 etil alkol) elimizle temas ettiği anda hızla yüzeydeki ısıyı çekerek buharlaşır. Buharlaşma sırasında, elimizin serinlediğini hissederiz. Elimizden bir miktar ısı, kolonyanın buharlaşmasıyla dış ortamdaki havaya taşınmıştır. Bu örnekte, ortamlar arası ısı transferi gerçekleşmiş ve kolonya soğutucu akışkan olarak görev yapmıştır. Bugün için soğutma sistemlerinde kullanılan en geçerli yöntem, soğutucu akışkanın, buharlaşma gizli ısısından yararlanmaktır. Günümüzde bu iş için daha çok mekanik soğutma sistemleri (çevrimleri) ve çevreci soğutucular kullanılmaktadır. Soğutucu akışkanlar ve sistemler geliştirilirken, insan sağlığı, can güvenliği ve çevre şartları da dikkate alınmalıdır. Teknolojik alanda yeni kimyasal ve bileşiklerin keşfiyle soğutma endüstrisinin ihtiyacını daha iyi karşılayabilen soğutucu akışkanlar geliştirilmiştir. Bu soğutucu akışkanların başında türevleri gelmektedir. Yapılan flor (F2), klor (Cl2), hidrojen (H2) ve karbondan (C) oluşan akışkanlardır. Genel olarak floroklorokarbon bileşikleri veya kısaca freon olarak adlandırılır. Klor (Cl) içeren freon soğutucular, dünyamızı saran ve güneşin zararlı ışınlarını filtreleyen ozon tabakasının delinmesinde etkili olmuşlardır. Bu yüzden dünya çevre örgütünün almış olduğu bir karar akışkanların üretimi durdurulmuş ve diğerlerinin de piyasadaki kullanımları bir tarih ile sınırlandırılmıştır. 53

Ø Freon -12 (R-12, diklordiflormetan, CC12F2) Soğutucu akışkanların içinde en iyi tanınanıdır. Renksiz, kokusuz bir gazdır. Atmosferik basınç altında (760 mm Hg) kaynama noktası -29 °C'tır. (-21,7°F). 427 °C (800 °F)'a kadar düzenli ısı artışlarında kimyasal tepkime vermediği gibi yapısal kararlılığı da bozulmaz. Bu yüksek sıcaklık dayanımı, onu diğer soğutucu akışkanlardan üstün kılar. Renksiz olan freon-12, göz, burun, boğaz ve ciğerleri tahriş etmez; yanıcı ve patlayıcı değildir. Demir, bakır, pirinç, alüminyum, kalay ve kurşun gibi madensel gereçlere de etkimez. Kokusuz olduğu için kullanıldığı tesislerde kaçaklarını anında saptamak oldukça güçtür. Buharlaşma gizli ısısı düşüktür (38,6 kcal/kg). Bu ev ve ticarî tip soğutucular için avantaj olup sistem üzerinde güvenli, hassas, ekonomik ve düzenli kontrol olanağı sunar. Piyasaya beyaz renkli tüplerde sunulmuştur R-12 pistonlu, rotary ve büyük tip santrifüj kompresörlerde kullanılabilir. F 12 gazı haziran 1996 yılında yukarıda saydığımız özelliklerinden dolayı kullanılmaya başlanmıştır. Yanlız ozon tabakasına verdiği zarardan dolayı yerini R134 a gazına bırakmıştır.

Resim 4.1: Soğutucu gaz tüpleri

Ø Freon-22 (R-22, monoklordiflormetan, CHCLF2 ) Çok düşük buharlaşma sıcaklıkları için geliştirilmiş bir soğutucu akışkandır. Hızlı dondurucularda (-29 °C ile - 40 °C'ta), soğutucu ve klima sistemlerinde kullanılır. Pistonlu ve santrifüj tip kompresörlerde kullanımı uygundur. Nem çekme özelliği R-12' ye göre üç kat daha fazladır. Bu yüzden sistem üzerinde daha büyük tip drayere (nem tutucuya) ihtiyaç duyulur. R-22'nin, -9 °C'a (16 °F) kadar yağlama yağıyla karışma özelliği iyidir. Bununla beraber sıcaklığın - 40 °C'lara (-40 °F) düştüğü değerlerde yağın soğutucu akışkandan ayrılarak sıvı hâldeki soğutucu akışkan üzerinde toplanmaya başladığı görülür. Bu istenmeyen bir durumdur ve bunu önlemek amacıyla R-22 kullanılan sistemlerde kompresörle kondenser arasına mutlaka bir yağ ayırıcı (yağ separatörü) konması gerekir. Buzdolaplarında kullanılan soğutucu akışkan Freon-22 (R-22) olarak gösterilir. Renksiz kokusuz ve oksidasyona neden olmayan zehirsiz bir gazdır. Ancak yandığında fosgen adı verilen bir gaz çıkarır. Ozon tabakasına zarar verdiğinden yerine R134a gazı kullanımına yavaş yavaş geçilmektedir. 54

Ø R-134 a (Tetraflorethan, CHF4) Çevreci soğutucuların ilklerinden olan R-134a, benzer termodinamik özellikleri ile R12' nin görevini üstlenmek üzere üretilmiştir. Fakat ilk defa R-12' nin kullanıldığı soğutma sisteminde R-134a kullanılamaz. Çünkü R-12' nin yapısındaki klorür, kompresörün metal yüzeylerinde ve özellikle krank şaft yataklarında metal klorür filmi oluşturmuştur. Metal klorür ise R-134a' nın kimyasal yapısını bozma eğilimi taşır. Atmosferik şartlarda, hava ile hiçbir karışımı yanıcı değildir. Fakat yüksek basınçtaki hava karışımları, patlayıcı olmaktadır. Bu nedenle, özellikle araç soğutma sisteminin testinde basınçlı hava kullanılmamalıdır. Yapılan çalışmalarla zehirli, toksik özelliği olmadığı kanıtlanmıştır. Demir, bakır ve alüminyum gibi metaller üzerinde yapılan çalışmalarda da, R-134a' nın korozif etkisinin olmadığı görülmüştür. R-134a' nın kullanıldığı sistemlerde, madenî yağların kullanımı uygun değildir. Bunun için yapısı çok daha az su çekme eğiliminde olan sentetik, polyol ester yağlayıcılar kullanılır. Fakat R- 134a gazı da sera etkisinden dolayı yavaş yavaş dünyada kullanımı yasaklanmaya başlamıştır. Yerine çevreci bir gaz olan R 600a kullanımı yaygınlaşacaktır. Ø Soğutucu gazlarda aranan genel özellikler Her soğutma sisteminde, soğutma sisteminin yapısına ve bulunduğu şartlara uygun soğutucu akışkanı seçmek gerekir. Soğutucu akışkanlarda bulunması gereken özellikler şunlardır: Ø Zehirleyici olmamalıdır. Ø Ø Ø Ø Ø Ø Ø Ø Ø Patlayıcı olmamalıdır. Korozif olmamalıdır Yanıcı olmamalıdır. Kaçakları çabuk fark edilmelidir. Kaçak yerleri kolay tespit edilebilmelidir. Kimyasal yapısı bozulmamalıdır. (Stabil, kararlı olmalıdır.) Kompresörde kullanılan yağlama yağıyla kimyasal reaksiyona girmemelidir. h. Deriyle temasında zarar verici olmamalıdır. Emme ve basma (evaporatör basıncı ve kondenser basıncı) basınçları arasındaki fark mümkün olduğunca küçük olmalıdır. Bu farkın küçüklüğü, sistemin verimini yükseltir. Ø Ucuz, temini kolay olmalıdır.

55

Ø Soğutucu akışkanların renk kodlari Bütün soğutucu akışkanların depolandıkları tüp silindirler, dolum öncesi, sonrası ve servis sırasında, sisteme yanlış bir soğutucu akışkanın karışmasını önlemek amacıyla farklı renklerde boyanarak kodlanmışlardır. Her kullanılan renk ayrı bir soğutucu akışkanı ifade eder.

Resim 4.2: Soğutucu gaz tüpü renk kodları

Not: R harfi İngilizce soğutucu akışkan anlamına gelen "refrigerator" sözcüğünün kısaltılmış hâlidir.

4.2. Gaz Verme İşlemi
Yeni tesis edilmiş veya servis işlemi görmüş soğutma sistemlerine hangi yöntemle ve hangi miktarda soğutucu akışkan şarjı yapılacağı sistemin sorunsuz ve uzun süreli çalışması yönünden önemlidir. Ø Soğutma sistemine şarj edilecek akışkan miktarının belirlenmesi Soğutma sistemlerine uygun noktalarda soğutucu akışkan şarjını belirlemek ayrı yöntemle mümkündür. Tek kapılı buzdolaplarında 120-210 gram, çift kaplı ve no-frost (buz yapmayan) buzdolaplarında ise 250-400 gram gaz bulunur. En doğrusu motor etiketine bakılarak ne kadar gaz verileceği tespit edilmelidir. Ø Şarj silindiri veya terazi yardımıyla

Sistemde dolaştırılması gereken soğutucu akışkan miktarı bilindiğinden, tam soğutucu akışkan şarjı için en hassas yöntemdir. İçersindeki soğutucu akışkan miktarı belli olan (cam tüpte akışkan seviyesini gösteren) şarj silindiriyle sistemin ihtiyacı kadar soğutucu akışkan şarjı yapılabilir. Soğutucu akışkan tüpleri darasıyla birlikte tartılır eğer tüp içersindeki akışkan darası çıkarıldıktan sonra yeterli geliyorsa akışkan şarjı yapılır.

56

Resim 4.3: Soğutucu gaz miktarının terazi ile tesbiti

Ø Emme hattına doğru karlanmanın oluşmasıyla Özellikle küçük kapasiteli kılcal borulu hermetik sistemlerin soğutucu akışkan şarjında kullanılabilir. Eğer emme hattına doğru bir karlanma oluyorsa sistem eksik soğutucu akışkanla çalışıyor demektir. Bir miktar soğutucu akışkan şarjı yapıldığında karlanmanın evaparatöre doğru yürüdüğü görülür. Ø Soğutucu akışkan tüpünden devreye soğutucu akışkan şarj etmek Aşağıdaki düzenekte vakum ekovatına bağlanan hortum manometre ibresi vakumu gösterirken bükülüp direkt olarak soğutucu akışkan tüpüne bağlanabilir. T adaptörler ile vakum ve şarj, manifoldu kullanıldığında amaç aynı olmakla beraber yöntem biraz değişiktir. Yine burada da manifold tümüyle sökülmez. Vakum işlemi bittikten sonra manifoldun alçak basınç tarafındaki valf (mavi) kapatılır. Vakum pompasına bağlantılı sarı hortum vakum pompasından sökülür ve soğutucu akışkan tüpüne bağlanır. İğneli valfin kullanımı daha da basittir. Burada da yine vakum ve şarj manifoldu kullanılır. İğneli valf servis borusuna bağlanır. Manifoldun alçak basınç hortumu (mavi) iğneli valfe takılır. Manifoldun ortasındaki sarı hortum vakum pompasına bağlanır. Vakum işlemi yapılır. Şarj için vakum pompasına irtibatlı sarı hortum sökülür ve şarj tüpüne bağlanır. Tüp valfi açılır. Şarja başlamadan sarı hortumun manifolda bağlı olan ucundan pürjing yapılır. Yani sarı hortum içine sonradan giren (sökülüp takılma sırasında) havanın tahliyesi yapılır. Bu işlem 2-3 saniyeden fazla sürmemelidir. Manifoldun alçak basınç valfı açılır. Soğutucu akışkan devre kompresörü servis borusu tarafından yavaş yavaş verilmeye devam edilir. Her ne kadar her devrenin soğutucu akışkan miktarı değişik olsa da burada manifold üzerindeki değerlere göre sisteme gaz verilebilir. Ø Devre üzerindeki elemenlar: Ø Devre kompresörü Ø Ø Ø Vakum şarj manifoldu T vakum şarj manifoldu Soğutucu akışkan tüp 57

Ø İşlemler: Ø Ø Ø Vakum işlemi biten ve devreye bağlı olan manifoldun alçak basınç tarafındaki valfin (mavi) kapalı olduğundan emin olunuz. Vakum pompasını sarı hortumdan ayırınız ve buraya soğutucu akışkan tüpünü bağlayınız. Tüp valfini 1/4 tur çevirerek açınız ve orta sarı hortumun manifold tarafındaki ucunu 2-3 seviye gevşetiniz. Böylelikle orta sarı hortum içindeki hava tahliye edilmiş ve bu hava sisteme girmemiş (pürjing işlemi) olur. Ø Ø Ø Manifold alçak basınç tarafı (mavi) valfini açınız. Ardından tüp valfini azar azar açarak kontrollü bir şekilde devreye gaz veriniz. Şarj dolum işlemi bittikten sonra tüp valfini kapatınız ve kaçak arama işlemi yapınız. Kaçağı varsa gideriniz ve aynı işlemleri yapınız. Alçak basınç manometresindeki ibrede düşme olmuyorsa (Bu bekleme süresi en az 1 saat olmalıdır.) servis körleme (pınçh off pense) işlemini yapınız (Resim 4.4) ve adaptörü, manifold tüpünü çıkarıp servis ucunu kaynatınız.

Şekil 4.1: Soğutucu şarj işlemi

58

Resim 4.4: Bakır borunun pincoff pensesi ile körlenmesi

Sisteme soğutucu akışkan şarjı (dolumu) iki şekilde yapılır: 1. Gaz (buhar) hâlinde. 2. Sıvı hâlinde Sisteme sıvı akışkan dolumu, kilogramlardan çok gramlar mertebesinde kritiktir. Bu durumda şekil 4.1’de gösterilen benzer bir dolum (şarj) silindiri kullanılır. Soğutucu akışkan, soğutucu tankından silindirine transfer edilir. Şarj silindirinin servis elemanının görebileceği bir ölçeği vardır. Bu ölçek sayesinde belli bir soğutucunun miktarı doğru olarak ölçülebilir ve sıcak basınç koşullarına göre ayarlama yapılabilir. Bu silindirler 10 gram mertebesinde hassas imkânı sağlar. Ø Sisteme buhar, gaz hâlde soğutucu akışkan şarjı Bu uygulama genelde sisteme ilâve borulamanın gerektiği durumlarda ve soğutma devresinde yapılan bakım ve onarım gibi servis işlerinden sonra sisteme bir miktar sıvı şarjından sonraki gaz şarjında da kullanılacaktır. Bu uygulama sistem soğutma konumunda ve çalışır durumda yapılacaktır.

59

Şekil 4.2: Sisteme soğutucu gazın gaz halinde verilmesi

Ø

Vakumlama işleminden sonra alçak basınç valfini kapatarak vakum pompasını durdurunuz. Vakumda bir düşme olmadığını gördükten sonra vakum pompasının hortumunu çıkarıp yerine soğutucu tüpünü bir terazi üzerinde bağlayınız.

Ø

Soğutucu silindirinin valfini açınız ve buna bağlı hortumum manifold üzerindeki rekorunu kısa bir süre gevşeterek içerisindeki havanın dışarı çıkmasını sağlayınız.

Ø

Sistem gaz şarjı için hazır duruma gelmiştir. Bu konumda önceden belirlenen gaz miktarını gösterir, terazi veya gaz şarj silindiri kullanarak sisteme verilebilir. Bu konumda terazi veya şarj silindiri üzerindeki değer okunmalı ve bir yere kaydedilmelidir.

Ø

Şarj işlemine başlamadan önce soğutma sistemine ait soğutma kompresörünü soğutma konumunda devreye alma ve manifold üzerindeki alçak basınç valfini açarak gerekli miktardaki soğutucu gazın sisteme girdiğini gözlemleyiniz. 60

Ø Ø

Doğru miktarda dolum tamamlandığında, manifold üzerindeki alçak basınç valfini ve soğutucu silindir üzerindeki valfi kapatınız. Emme hattına bağlı hortumun içinde bir miktar basınçlı gaz bulunmaktadır. Hortum rekorunu çözme sırasında dikkatli olunuz.

Ø Sisteme Sıvı Hâlde Soğutucu Akışkan Şarjı Sıvı olarak soğutucu akışkan şarj (dolum) yöntemi aşağıda anlatılmakta ve şekil 4.3’te görülmektedir. Sistem vakumlanmış şarj için hazır ve çalışmıyor durumda olmalıdır.

Şekil 4.3: Sisteme soğutucu gazın sıvı halinde verilmesi

Ø Ø

Şekilde görüldüğü gibi göstergeli şarj manifoldunu takınız. Yüksek basınç tarafı valfi tam açık, alçak basınç valfı tam kapalı olsun. Şekil 4.3 te görüldüğü gibi vakumlama işleminden sonra yüksek basınç valfini kapatarak vakum pompasını durdurunuz. Vakumda bir düşme olmadığını gördükten sonra vakum pompasını çıkarıp yerine soğutucu tüpünü bir terazi üzerinde sisteme sıvı akışı verecek şekilde ters bağlayınız.

Ø

Soğutucu silindirinin valfini açınız ve buna bağlı hortumum manifold üzerindeki rakorunu kısa bir süre gevşeterek içersindeki havanın dışarı çıkmasını sağlayınız. 61

Ø

Sistem sıvı şarjı için hazır duruma gelmiştir. Bu konumda önceden belirlenen gaz miktarı bir terazi veya gaz şarj silindiri kullanarak sisteme verilebilir. Manifold üzerindeki yüksek basınç ve soğutucu silindiri üzerindeki valfi açınız ve soğutucu veriniz.

Ø Ø

Doğru miktarda dolum yapıldığında, sırasıyla yüksek basınç valfini ve soğutucu silindir üzerindeki valfi kapatınız. Tam dolum için şarj işlemi tamamen sıvı olarak devam edemeyeceğinden, eksik kalan miktar gaz olarak sisteme verilecektir.

62

UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ
Soğutucu sisteminin, vakum ve gaz şarjını yaparak sisteme gramajında gaz veriniz. Aşağıdaki işlem basamaklarını adım adım uygulayarak karşısındaki önerilerden faydalanınız.

İşlem Basamakları
Ø İlk önce sistem arızasını gideriniz. Ø Kaynak ek işlemlerini bitiriniz. Ø Sisteme gaz vermeden önce sistem içerisindeki havayı kompresör vasıtasıyla alınız. Ø Basınçlı freon tüpünden vakum şarj cihazı vasıtasıyla sisteme gaz veriniz. Ø Kaçak testi yapınız.

Öneriler
Ø Sistemin sıfır arıza ile gaz verme işlemine geçilmelidir. Ø Kaynak kontrolleri drayere kılcal kaynakları ayna ile iyice kontrol edilmelidir. Ø Sistem içinde hava veya başka gazın kalmamasına dikkat edilmelidir. Ø Gaz miktarına dikkat edilmelidir. Ø Uygun yöntem seçilmelidir.

63

ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
ÖLÇME SORULARI
Aşağıdaki cümleleri doğru veya yanlış şeklinde cevaplayınız. 1) 2) 3) 4) 5) Soğutucu akışkanların, yanıcı patlayıcı ve zehirli olmaması aranan bir özelliktir. Soğutma sisteminin emme tarafına soğutucu doldurmak için soğutucu akışkanın her zaman gaz hâlde olması gerekir. Gaz verme işleminde kırmızı hortum daima gaz tüpüne bağlanır. Sistem vakum yapıldıktan sonra, sistem hortum pompadan çıkartılır, sistem dinlendirilir ve hortum gaz şarjı için tüpe bağlanır. Pinç-off pensesi ile sevis borusu kesilir.

DEĞERLENDİRME
Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. Tüm sorulara doğru cevap verdiyseniz diğer faaliyete geçiniz.

64

ÖĞRENME FAALİYETİ–5 ÖĞRENME FAALİYETİ–5
ARAŞTIRMA
Bu faaliyette soğutucularda sisteme gaz verildikten sonra borulara yapılan kaynak işlemini yapabileceksiniz.

AMAÇ
Bu faaliyet öncesinde yapmanız gereken araştırmalar şunlardır: Ø İş güvenliği ile ilgili gerekli bilgileri edininiz. Ø Ø İnternet ortamından faydalanarak, soğutuculardaki boru kaynağında kullanılan elemanları öğreniniz. Bir beyaz eşya servisine veya piyasadaki tamircilere gidip, soğutuculara gaz verildikten sonra kaynak işlemini gözlemleyiniz, bunları not ediniz. Çalışmalarınızı, kullanacağınız bir ses ve görüntü kaydedicisiyle zenginleştirebilir, daha sonra elde edilen bu materyalleri, atölyede bilgisayar ortamında sınıfla paylaşabilirsiniz.

5. KAYNAK YAPMA İŞLEMİ
Biz burada ayrıntılara girmeden; soğutma sanayi ve bu sektörde çalışan teknik elemanın ihtiyaçlarını karşılamak üzere, basit kaynak teknikleri ile özellikle sert lehim tekniği (gümüş kaynağı) ve uygulamalarıyla ilgili konulara ağırlık vereceğiz. Ø Tesisatta kullanılan borular ve özellikleri Bakır borular özellikle soğutma, ısıtma, doğal gaz tesisatlarında geniş kullanım alanı bulur. Diğer yandan tesisat dışında, soğutma endüstrisinde kondenser ve evaporatör imalatında, drayere, kılcal boru ve eşanjör yapımında kullanılır. Isıtma endüstrisinde çeşitli tipte radyatör, boyler imalatı ve ısı eşanjörü yapımında kullanılır. Bakır borular geniş bir kullanım alanına sahiptir. Sahip olduğu özelliklerinden birkaçını sıralarsak; Ø Ø Ø Ø Isı iletkenliğinin yüksek olması, Lehim, sert lehim ve kaynak yapılabilmesi, Korozyon mukavemetinin yüksek oluşu, Kolay şekillendirilebilmesi, 65

Ø Ø Ø

Birleştirmelerinde sızdırmazlık özelliğinin yüksek olması, Rakorlu tip birleştirmelere uygunluğu, Malzeme ve işçiliğinin ekonomik olmasıdır.

Bu özelliklerin hepsini bir arada toplayan bakır borular, ev ve ticarî tip soğutucularla, havanın iklimlendirilmesinde kullanılan sistemlerin (klimaların) temel boru malzemesi olmuştur. Bakır boruların işlenmesinde kullanılan araç gereçleri tanıtmadan önce, birleştirme tekniğinde kullanılan yöntemin belirlenmesi faydalı olacaktır. Farklı tip birleştirme tekniklerinin geliştirildiği soğutma endüstrisinde, başlıca iki yöntem çok kullanılır. Bunlar sert lehim tekniği (Resim 5.4) ve mekanik olarak sökülebilen, bir parçası sert lehimlenmiş havşalı sıkıştırmalı bağlantılardır (Resim 5,1).

Resim 5.1: Kaynaklı birleştirme vidaları

Resim 5.1: Havşalı birleştirme vidaları

Isı enerjisi kullanılarak yapılacak bir birleştirmede, boru veya ara bağlantı elemanının malzemenin yapısı, birleşme yüzeyi büyüklüğü ve kullanılacak yerdeki basınç, sıcaklık değerleri dikkate alınarak lehimleme veya kaynak tekniği seçilebilir. Kaynakla, lehimleme teknikleri arasındaki temel farklardan birisi, kaynakta kullanılan iki metalin birleştirilmesinde bağlayıcı başka bir metale ihtiyaç duyulmamasıdır. Kaynak yapılacak metal boru uçları belli bir sıcaklık noktasına kadar ısıtıldıktan sonra ergir. Ergime sırasında temas hâlinde olan boru uçları birbirine kaynayarak homojen, bütün bir yapı oluşturur ki, kaynak işlemi tamamlanmış olur. Lehimleme tekniğinde ise birleştirilecek iki metalin dışında daha düşük sıcaklık derecelerinde ergiyen üçüncü bir metal ya da metal alaşımına ihtiyaç duyulur. Lehimlemede lehim teli olarak kullanılan metal ya da metal alaşımının ergime sıcaklık derecesi, daima birleştirilecek metallerin ergime sıcaklık derecelerinden düşüktür. 66

Lehimleme tekniğiyle kaynak tekniği arasındaki diğer önemli farklardan birisi de lehimlemede farklı iki metalin güvenli bir şekilde birleştirilebilmesidir. Oysa, kaynak tekniğinde iki farklı metalin birleştirilmesi mümkün olmaz. Ø Sert lehim tekniği (gümüş kaynağı) Özellikle birleştirme standartlarının arandığı (sızdırmazlık, mekanik dayanım, yüksek korozyon direnci, titreşime dayanıklılık vb. gibi) fabrikasyon üretim de, diğer taraftan büyük çaplı sert çekilmiş boruların birleştirilmesinde ve onarım işlemlerinde sert lehim tekniği kullanılır. Diğer taraftan, benzer veya benzer olmayan metallerin birleştirilmesinde de büyük uygulama kolaylığı ile düşük sıcaklıklarda birleştirebilme avantajını da sağlamaktadır.

Resim 5.2: Gümüş kaynak teli

Özellikle soğutma sanayinde tercih edilen sert lehim tekniğinde gümüş (Ag) alaşımlı lehim telleri kullanılır. Genelde alaşım % 7 - % 83 arası gümüş içeren, bakır ve çinko metallerinden oluşur. Lehim teli, alaşımını meydana getiren metallerin % karışımlarına göre 595 °C ile 649 °C arasında ergir. Bakır (Cu) metalinin ergime sıcaklığı 1083°C’dir. Gümüş (Ag) alaşımlı lehim tellerinin, bakır metalinin ergime sıcaklığından yaklaşık 420 °C düşük olması, alaşıma güvenli bir kullanım ve uygulama alanı sağlamıştır. Sert lehim kaynak kadar mekaniksel bir dayanım oluşturduğundan pratikte düşük sıcaklıkta yapılan kaynak olarak isimlendirilmiştir. Sert lehim tekniğinde işlem basamakları: Ø Sağlıklı bir birleştirme tekniğinde ön koşul doğru ölçü almaktır. Bunun için birleştirilecek boru parçaları ölçüye ön hazırlık olmak üzere tesisat üzerine geçici birleştirilir ve bakır boru ölçüye uygun noktadan markalanır (Resim 5.4-1). Ø Boru, boru makası ile kurala uygun şekilde markalanan yerden kesilir. Kesme işlemi makas fazla sıkıştırılmadan yapılmalıdır. Aksi hâlde boru ezilir, deforme olur ve birleştirme tehlikeye düşer (Resim 5.4-2). Ø Borunun kesilen ucunun iç ve dış kısmında oluşan çapaklar uygun rayba veya eğe kullanılarak alınır. Raybalama veya eğeleme sırasında kopan çapaklar, 67

metal tozlar vb. boru yüzeyinde yapışık kalabilir, bunlar bir tel fırça ile mutlaka alınmalıdır (Resim 5.4-3).

Resim 5.3: Bakır boru kesme aparatı

Ø

Uygun fırça ile borunun ve kaynatılacak borunun iç ve dış yüzeylerindeki oksit tabakaları temizlenmelidir. Aksi hâlde sağlıklı bir sert lehim oluşmaz ve sızdırmazlık tehlikeye düşer. Oksit tabakaları kaynak mukavemetini azaltır (Resim 5.4-5).

Ø

Boru ve fıtting malzemeye dekapan (pasta) tatbik edilir. Uygun seçilmiş dekapan hem kaynak aleviyle oluşabilecek oksit tabakalarını önler, hem de mekanik yöntemlerle tamamı giderilemeyen yağ ve oksit tabakalarını temizler. Böylece sağlıklı bir sert lehim için yüzeyler hazır hâle gelmiştir (Resim 5.4-7-8).

Ø

Parça yüzeylerine tatbik edilen dekapanın fazlası ve kaynatılacak parçaların birleştirilmesinde taşan dekapan (lehim pastası) bir bezle temizlenmelidir. Dekapan aynı zamanda korozif bir malzemedir. Parçalar üzerinde kalan dekapan zamanla malzemeyi korozyona uğratır ve sızdırmazlığı tehlikeye düşürür (Resim 5.4-9).

Not: Dekapan çıplak elle tatbik edilmemelidir. Dekapan el, yüz, cilt ve gözler için ciddî tehlikedir. Temas etmişse, derhal bol su ile yıkanmalıdır. Ø Kaynak bölgeleri tavlanır. Tavlamaya dekapan uygulanmış bölgenin

çevresinden, önce borudan başlanır. Eğer direkt kaynak bölgesi ısıtılacak olursa önce dekapan aleve maruz kalır ve parçalar gerekli tav sıcaklığına gelene kadar dekapan yanar. Bunun neticesinde dekapan görevini tam olarak yapamaz (Resim 5.4-10). Ø Parçalar uygun tava geldikten sonra lehim teli kaynak bölgesine tatbik edilerek lehimin bütün yüzeyi sarması sağlanır. Böylece kaynak işlemi tamamlanır.

68

Ø

Kaynak bölgeleri lehimlemeden hemen sonra pasta artıklarından ve kaynak alevinin neden olduğu oksit tabakalarından temizlenmelidir.

Resim 5.4: Bakır boruların birleştirilmesi

Ø Kaynak kavramının tanıtımı Metal özelliğe sahip malzemelerin ısı etkisiyle ya da ısıyla beraber basınç altında ergitilerek birleştirilmesine kaynak denir. Söz konusu birleştirmede ilâve bir metal kullanılabileceği gibi kullanılmadan da kaynak yapılabilir. Basit olarak kaynak, metal ve alaşımlarının ergime derecelerinin üzerindeki sıcaklıklarda ergitilerek birleştirilmesi anlamını taşımaktadır. Bu işlem gerçekleştirilirken öncelikli olarak bir ısı kaynağına ihtiyaç duyulur. Çünkü metal, ancak bir ısı kaynağından alınan ısı enerjisiyle ergime derecesinin üzerinde olan sıcaklıklarda ergitilebilir. Birçok kaynak uygulamasında değişik yöntemler kullanılarak ısı elde etmek mümkündür. Örneğin, elektrik ark kaynağında ısı enerjisi, elektrik akımıyla sağlanır. Diğer bir kaynak yöntemi olan oksi-gaz kaynağında ise ısı, yanıcı ve yakıcı iki gazın kontrollü bir şekilde yakılmasından elde edilir. Elde edilen ısı, uygun donanımlar yardımıyla kaynak bölgesine iletilerek kaynak gerçekleştirilir. Ø Bakır kaynağı: Koyu kırmızı renkte olan % 99,9 saflıktaki bakır, boru, tel, ince sac ve plakalar yapımında çok kullanılır. Çünkü bu tür gereçler, sıcak ve soğuk olarak çok iyi işlenir. % 99,9 oranında saf olup içinde pek az oranda (0,01-0,08) oksijen bulunur. Bakırdaki oksijen kaynak için yararlı değildir. Çünkü kaynak işlemi sırasında bakır oksit (Cu özründen dolayı kaynatılması fazla tutulmaz.
2

O) oluşturur. Bakırın, bu

69

Ø

Bakır içerisindeki oksijenin tamamen serbest hâle geçirilmesi suretiyle saf bakır elde edilir. Yaklaşık lO83°C'de ergiyen bakır, çok hızlı sıvı durumuna dönüşmektedir. Bakırın ısı iletmesi ve ısısal genleşmesi diğer metallerden çok fazladır. Bakırın bu özelliğinden dolayı, normal kaynatılan gereçlere göre daha fazla ısıya gerek vardır.

Ø

Bakırın ısınması kadar, soğuması da çok hızlı olur. Bakırın birleştirme yöntemleri çelikteki gibidir. Tamamen oksitsiz ve ergime sıcaklığı bakırdan daha düşük olan teller kullanılır. Bronz kaynağında kullanılan toz bakır kaynağı için de geçerlidir. Bu toz, boraks veya teneke diye anılır. Kaynatılacak birleştirme uzun olursa punta yapmak gereklidir. Kaynak sırasında punta ergitilerek kaynağa katılır. Bakır kaynağı bazı istisnalarla çelik kaynağına çok benzer.

Ø

Kullanılan alev türü ise normal alevdir. Oksitli veya karbürlü alev kullanmaktan kaçınmalıdır. Bakır kaynak yapıldığı zaman eski dayanımı elde edebilmek için gereç çekiçlenmeli ve ısıtılmalıdır.

Resim 5.5: Çeşitli kaynak makineleri

Ø

Kıırşun kaynağı: Saf kurşun ağır çok yumuşak ve koyu gri renktedir. Mekaniksel özellikleri yok denecek kadar azdır. Oksi-gaz kaynak takımları kurşunun kaynağı için yeterlidir. Ergime sıcaklığı çok düşük olduğundan alev küçük tutulmalıdır. Üfleç, özel olarak bu tür kaynaklar için yapılmış olmalıdır. Alev, az karbürlü olmalıdır.

70

Ø Gelişmiş kaynak makinesi Aşağıda şekli görülen kaynak makineleri alışılmış kaynak makinelerinden farklı olarak su ile çalışmaktadır. Suyu elektroliz ederek hidrojen ve oksijene ayırmaktadır. Bu maddeleri yakıt olarak kullanarak kaynağı yapmaktadır. Kaynak ısısı 2600 derece civarındadır. Bu kaynak makinesi ile cam, seramik, demir kesme işlemleri de yapılabilmektedir. Enerji sarfiyatı ve kurulumun az olması ile kullanımı rahat ve tehlikesi azdır.

Resim 5.6: Elektroliz kaynak makinesi

P. nu.

P. nu.

Parça Adı Elektrolit Düzeyi Su Bölmesi 4 5

Parça Adı Regülatör Çarkı Şaloma

P. nu. 7 8 9

Parça Adı Elektroliz Ünitesi KondansatörZenginleştirici katkı Güç Kaynağı

1 2

3

Çıkarılabilir meme 6

Bağlantı Hortumu

71

UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ
Soğutucu sisteminde bulunan bakır boruların eklem yerlerini gümüş kaynağı ile kaynatabilmek. Aşağıdaki işlem basamaklarını adım adım uygulayarak karşısındaki önerilerden faydalanınız. İşlem Basamakları Öneriler Ø Evaporatör, ekovat, dönüş sistemi Ø Kaçak tespiti daha titiz ve dikkatli borularının kontrolü sonrasında arızalı yapılmalıdır. kısımları alınız. Ø Arızalı parçaların yenisini seçerken Ø Yenisini takınız veya kaynak yapınız. özelliklerine dikkat ediniz. Ø Sisteme vakum yapınız. Ø Gaz verme bitiriniz. işlemini yaparak Ø Kaynak makinesini hazırlayınız. işlemi Ø Kaynak elektrodu ve pastası yardımıyla kaynağı yapınız. Ø Uygun kaynak makinesi seçiniz. Ø Borunun tamamen kaynak olup olmadığını ayna ile kontrol ediniz. Ø Gramajına dikkat ediniz. Ø .Not: Resim 5.7’deki sıraya uyunuz.

Ø Kaçak testi yapınız.

Resim 5.7: Ekovat borusunun kaynatılması

72

ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
Aşağıdaki cümleleri doğru ya da yanlış olarak cevaplandırınız. 1) 2) 3) 4) 5) Boru içinde çapaklar ek yerinde bırakılmaz. Bır fırça yardımı ile temizlenir. Kaynak yapılacak yerin pis olmaması gerekir. Boru kesmeye yarayan alete rayba denir. Sert lehimde boraks tozuna gerek yoktur. Lehimlemede iki parçanın da ısınmasına gerek yoktur.

DEĞERLENDİRME
Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. Tüm sorulara doğru cevap verdiyseniz modül değerlendirmeye geçiniz.

73

MODÜL DEĞERLENDİRME MODÜL DEĞERLENDİRME
PERFORMANS TESTİ (YETERLİK ÖLÇME)
Modül ile kazandığınız yeterliği aşağıdaki ölçütlere göre değerlendiriniz. Aşağıda bu modülde her öğrenme faaliyetinin sonunda yaptığınız uygulamaların değerlendirmesi yer almaktadır. Modül ile kazandığınız yeterliği aşağıdaki ölçütlere göre değerlendiriniz. Eğer işlemler tam olarak yapıldıysa 2’yi, orta derecede yapıldıysa 1’i, yapılamadıysa 0’ı işaretleyiniz. En sonunda 2,1 ve 0’ların toplamını hesaplayınız. DEĞER ÖLÇEĞİ

DEĞERLENDİRME ÖLÇÜTLERİ

2

1

0

Soğutucuların Gaz ve Elektrik Devre Şemaları Soğutuculara Gaz Verme İşleminde Kulanılan Aparatlar Kompresör (Ekovat)

1. Soğutucuların gaz şemalarını öğrendiniz mi? 2. Soğutucuların elektrik devre şemalarını öğrendiniz mi? 3. Soğutma sisteminin çalışmasını öğrendiniz mi? 4. Soğutma sistemlerindeki gaz çevrimleri arasındaki fazla elemanları öğrendiniz mi? 1. Vakum nasıl yapılır öğrendiniz mi? 2. Vakumlama çeşitlerini öğrendiniz mi? 3. Gaz kaçak tesbit çeşitlerini öğrendiniz mi? 4. Gaz kaçak tespitinin nasıl yapıldığını öğrendiniz mi? 5. Manometrenin ne işe yaradığını öğrendiniz mi? 6.Manometre bağlantılarını ve çeşitlerini öğrendiniz mi? 1. Kompresörün soğutmada ne işe yaradığını öğrendiniz mi? 2. Ekovat çeşitlerini öğrendiniz mi? 3. Ekovatın çalışmasını öğrendiniz mi? 4. Hermetik kompresörün yapısını ve parçalarını öğrendiniz mi? 5.Ekovatta kullanılan yağın özelliklerini öğrendiniz mi? 6. Ekovat arıza ve tamirini öğrendiniz mi?

74

7. Ekovat bakımlarını öğrendiniz mi? Soğutucu Gazlar ve Gaz Verme İşlemi Boruların Eklem Yerlerine Kaynak Yapma 1. Soğutucu gazlarda aranan özelliklerini öğrendiniz mi? 2. Soğutmada kullanılan gazların isimlerini öğrendiniz mi? 3. Gaz verme yöntemlerini öğrendiniz mi? 4. Gaz verme işlemini öğrendiniz mi? 1. Kaynak çeşitlerini öğrendiniz mi? 2. Sert lehim kaynağını öğrendiniz mi? 3. Boruların birbirine lehimlenmesinde izlenecek sırayı öğrendiniz mi? 4. Ekovat servis borusu kaynatmayı öğrendiniz mi? 5. Boru birleştirme yöntemlerini öğrendiniz mi? TOPLAM

DEĞERLENDİRME
Yaptığınız değerlendirme sonucunda eksikleriniz varsa öğrenme faaliyetlerini tekrarlayınız. Modülü tamamladınız, tebrik ederiz. Öğretmeniniz size çeşitli ölçme araçları uygulayacaktır. Öğretmeninizle iletişime geçiniz.

75

CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARI
ÖĞRENME FAALİYETİ-2 CEVAP ANAHTARI
1 2 3 4 5 Y Y Y D Y

ÖĞRENME FAALİYETİ-3 CEVAP ANAHTARI
1 2 3 4 5 Y Y Y Y D

ÖĞRENME FAALİYETİ-4 CEVAP ANAHTARI
1 2 3 4 5 D Y Y Y Y

ÖĞRENME FAALİYETİ-5 CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 D D Y Y Y

Cevaplarınızı cevap anahtarları ile karşılaştırarak kendinizi değerlendiriniz.

76

ÖNERİLEN KAYNAKLAR ÖNERİLEN KAYNAKLAR
Ø Ø Ø İnternette beyaz eşya tamiri yapan firmaların siteleri. Elektrikli ev aletleri tamiri yapan servisler, Arçelik Marmara Bölge Müdürlüğü Eğitim Bölümü

77

KAYNAKÇA KAYNAKÇA
Ø Ø Ø Ø Ø Ø Ø Ø Ø KACAR Ayhan, Soğutma İklimlendirme İş ve İşlem Yaprakları, MEB, Ankara 2001. Öğrt.Görv. KAYA Adem, Ders Notları, Bursa, 2005. SAYAR Deniz Engin, Soğutma ve İklimlendirme Meslek Bilgisi, I-II, MEB, İstanbul, 2004. Çeşitli firmalara ait servis kitapları www.arcelik.com.tr www.market.teksomar.com www.erbay.com.tr www.sogutmaci.com www.meytek.com

78

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful