You are on page 1of 211

Prof. dr. Avdo SOFRADZIJA
Prof. dr. Dubravka SOLJAN
Prof. dr. Rifat HADZISELIMOVIC

BIOLOGIJA
ZA I RAZRED G1MNAZIJE
III izdanje

IP "SYJETLOST"
Zavod za udiben ike i nastavna sredstva

SARAJEVO, 2000.

Izdava!!: IP "SVJETLOST" d.d. Sarajevo
Zavod za udfbenikc i nastavna sredstva

Direktor: Scfik ZUP(;EVIC

Za izdava!!a: Abdusclam RUSTEMPASrC

Urcdnik: Mr. Esad MASLIC

Rccenzcnti: Nadija HADZIMEHMEDAGIC
Dr. Rizo SIJARIC
Mr. Ljiljana AGOSTON-TASIC
Vera PRASKAC

Lcktor: Mahira DELIC

Korektor: Habiba IBRAHIMAGIC

Tehni!!ki urcdnik: Ruf ica RIOROVIC

Naslovna strana : Dizajn "TRlO"

Strut ni konsultanl: Salim OBRALIC

Stampa: "DOM STAMPE" Zcnica

Tira!: 10.000 primjcraka

CIP - Kalalogizacija u publikaciji
Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine, •
Sarajevo

57(075.3)

SOFRAD!IJA, Avdo
Biologija : za I razred gimnazije / Avdo
Sofradfijn, Dubravka Soljnn, Rifal Hadfiselimovic.
- 3 izd. - Sarajevo: SvjeLlosl, 2000. - 208 SIr.

ISBN 9958-10-224--2
I. Soljan, Dubravka 2. Hadiisehmovlc, Rifal
COBISSlBIH-1D 7905542

Fedcralno Ministarsrvo obrazovanja, nauke, lrulrure i sporta, Rjesenjem broj 03-38-9-2426/00
odobrilo je ovaj ud!benik za upotrebu .

Strogo JC zabranjeno svako kopiranje, umno1avanje i pre ~Iampavanje ovog udfbenika u cj elini
ill poJedmlh njcgovih dijclo a, bez odobrenja izdaval!a.

I B 995S-10-224-2

BIOLOGIJA - NAUKA 0 ZIVOTU

Definicija biologije
ledinstvo live i neZive supstance
- osnovne specijienosti Zivih bica
Podjela biologije prema "predmetu" i problemu proLteavanja
Polozaj biologije u sistemu prirodllih i drustvenih nauka
OpCi naueni metod u biologiji

lliologija je nauka 0 Zivotu - 0 organizaciji i funkcioniranju zive supstance.
od nivoa molekule do svekolike biosfere. Proucava zivotne pojave i procese. od re-
konstrukcije prapoeetaka zivota na Zemlji, preko savremenih zivib bica, do
predvidanja njihove daleke bioloske buducnosti. !me biologije je izvedeno iz slo-
zen ice grCkih rijeCi bios (=zivot) i logos (=znanje. ucenje, nauka).
Biologija, dakIe, proucava zivot i njegovu prirodu. A sam zivot - sta je to u
stvari? U sustini, Zivot je osobeno organizovan i funkcionalan slIstav prometa lIIa-
terije i energije: zivot je neprekidni merabolizam. Ziva bica su zivotno vezana sa
svojom okolinom. Iz nje crpe i u lljU vracaju materiju i cnergiju koja je ncophodna
za odriavanje tjeiesnog UStfojstva i funkcije. Trajnirn prekidom tib matcrijalnih i en-
ergetskib veza, nestaju i elemcntami uvjeti za odrzavanje zivota i ziVOlllih procesa.
Osnovni nezivi (abioticki, neorganski) sistemi su atollli i molekule, a Zivi (bio-
tiCKi, organski) - celije i organivni. Atomi i molekule su, medutirn, osnovne jedinice
hemijske grade i jednih i drugih sistema. U zi voj supstallci se ne susrece nijedan
bemijski element koga nema u njenoj abiotiCkoj sredini, sto takoder, na svojevrslan
nacin dokazuje i ilustrira neraskidivo jedinslvo zivih i nezivih sistema u prirodi.
Medutirn, u ostvarivanju organizacione i funkcionalne samoregulacije i samo-
odriavanja zivih bica, ziva supstanca ispoljava nekoliko bitnih osobenosti po Kojima
se razlikuje od bilo kog abiotiCkog sistema. Hel/lijska i organizaciona struktura zivih
bica obezbjeduje neophodne uvjele za odvijanje metabolivna kao njihove temeljne
funkcije. Sva ziva bica takoder imaju svoju irulividualnost, oblikov,Ula su i organi-
zirana u funkcionalni sustav, koji se oznacava kao organizam, jedinka iii individua.
Individualno samoodriavanje se ostvarujc putem slozenog sistema bioloske samore-
gulacije, koji omogucava da se, uprkos trajno promjenljivim uvjetima zivotne sredine,
osnovne zivotne funkcije prilagodavaju i odvijaju u okviru podnosljivih granica. Za

3

nauka 0 covjek.nauka 0 biljkama. op~~. razmnozavanja).1 vIse sebi slicnib potornaCkib "kopija". Tako je savremena sisternatika odavno napustila kl asicnu podjelu zivog svi- jeta na biljno. unutar (iii van) njih se. dok sve ostale specificne manifestacije zivota u suslini predstavljaju oblike i posljedice njibovog odrZavanja Drugim rijecima. kao i u dru (J irn pokusajirna ~vlacenja jasnih granica unular jedinstvenog sustava.reproduclf~JU. stare i ulllirll. autoreglilativ/1ost i autoreproduktivnost (grC. bakterije. Na osnovu izlozenog. proucava. aulos=sfun.nauka 0 zivotinjama antropologija . centralne i najbitnije osobenosti sveukupnib funkcija posebno or- ganizirane . 0 nekima od njib bice rijeci u narednom izlaganju. samoodriavanja) i samoponavljanja (samoumnozavanja. Takoder. zivi su osjetljivi i sposobni da svrsishodno reaguju na razlicite po- draiaje iz okoline. zoologija .mo~u~ (~aucno. nairne. pojcdine karakl:ris ticl1c skupine nIJe . Kao ilu- stratlvTII pnmJen mogu posluziti mikrobiologija . treba nap~menuli da se. kOJe se bave proucavanjem bioloski izuzetno heterooenib skupina organizama. naprimjer. prema "obJeklu" istraiivanja. protozoe 'ltd. zivotinjsko i Ijudsko carstvo. dokazala da i ovdje. Podjcla biologijc prema "predmetu" i problemu proucavanja jos uvijek je uo- bicajeni pristup sistematizaciji ove razgranate nauke 0 zivoj (organskoj ) prirodi. samobitnost) i sposobnosti samopodesavanja (samouskladivanja. Podjcla biologije prcma "prcdmetu" prouCavanja j e posebno "osjetljivo" podrucje. auto.nauka 0 mikroskopskirn orcranizrnima (virusi. moze izdvojiti vise naucnib disciplina (lab. oblika). vlaslito).~ svoJs~va ro- ditelja i njibovih predaka.Ju. 0 4 . n~ 0 parazitima (od jednOCelijskih do najsloienijih. 1) .) i parazitologija . odnosno kontinuitet i opstanak vrste kojoj pripadaju. k?Je.pred- metak u slozenicama sa znacenjem: sam. za razliku od abio- tiCkih sistema. Modema nauka je. Samo se ziva bica ravnnoiavaju . u najsiroj upotrebi je j os uvijek podjela biologije na odgovarajuca glavna podrucja: botanika . pomenute nauke povezuju u zajedniCke cjeline.zive tvari su : individualna samostalnost (samosvojnost. ~ J edn~ 11.'U. fiva bica je karakteristicna i pokretljivost cijelog organizma il! ~jego~ib po)~di~ dijelova i struktura. U blOloskoJ slstematIzaclJI takvo svrstavanje j e posebno problemali cno kod virusa i gljiva. koje nasljeduju osnovna karaktenstlcn. mogu se uocili tri sredisnje i terneljne svojslvenosli zi- vib bica: autonomnost. sarno.vdano) svrstati ni u j ednu od strogo defin iranih kategorija. Time se ostvaruje dugorocna rnedugeneraclJska blOloska veza. iako na savremenoj razini razvoja nauke ima niz nedosljednosti i manjkavosli. Sarno se ziva bica radaju (zacinju) i na poseban nacin rasl!l. Bez obzira na to ~ako definirali najsire skupine bioloskih nauka. . razvijaju se. na osnovu odredenib zajedniCkih svojstava org~1Zama.

2. nairne. covjek nastoji da pomno osmotri i prouCi svijet oko sebe. Materijalna i duhovna sfera su. takoder je definirano vise osnovnib bioloskib nauka. uz zanemarljive izuzetkc. Zato se. te oblasti mogu odnositi na gotovo sve pomenute na- ucne discipline (koje su odredene "predmetom" proucavanja). neke (najopcije) su pri- kazane u tabeli 2. u tolikoj mJen slozene i medusobno povezane da se u odredenim istraiivanjima mogu posma- Tab. PREDMET PROUCAVANJA OSNOVNIH BIOL05KIH NAUKA Nauka Predmet prou~vanja Nauka Predmet prou~avanja Viroiogija (virusoiogija) Virusi Protozooiogija Pra!ivotinje Bakterioiogija Bakterije Entomoigija Insekti AJgologija Aige Malakoiogija Mekuki Mikoiogija Gljive Ihtiologija Ribe Lihenoiogija Li~ajevi Amfibiologija Vodozemci Briologija Mahovine Herpetologija Gmizavci Pteridoiogija Papratnj~e Omitoiogija Ptice Antofttoiogija Cvjetnice Mamalioiogija Sisari i druge.l hiologije prcma problemu prouCavanja poCiva na sistematizaciji ka- rak1:eristicnih podrucja proucavanja organizaciono-funkcionalnog ustrojstva. PROBLEM PROUCA V ANJA OSNOVNIH BIOLOSKIH NAUKA Nauka Problem proucavanja Moiekularna biologija Zlvotne pojave i procesi na nivou molekula Citologija Bioiogija stanice Histologija Biologija tkiva Embrioiogija Embrionalni razvoj organizama Genetika Procesi i pojave organskog nasljedivanja Fiziologija Funkcija organizma i njegovih organskib sustava (sistema) Anatomija Unutr~nja grada organizama i njihovih organskih sustava Morfologija Spoijasnji oblik i grada organizama Sistematika Klasifikacija Zi vih biea na osnovu njihove slicnosti i srodniCkih odnosa Ekoiogija Medllodnosi Zivih bien i njihove (abiotiCkc i biotiCke) Zivotne sredine Evolucija Tok i zakonitosti llistorijskog razvoja zivog svijeta Paleontoiogija Bioiogija zivog svijeta minulih geoioskili epolla i druge 5 . da spozna njegovu prirodu i sustinu. Tab. Podjel. medutim. 1. Poloiaj biologijc u sistcmu prirodnih i drustvcnih nauka primamo je odre- den njenim sveukupnim doprinosom optoj materijalnoj i duhovnoj kulturi covjecan- stva Od svojib prapocetaka. Prema ovim kritcriju- mima. a steeena saznanja usmjcri prema svojim interesima i potrebama. promjenljivosti i evolutivnog kontinuiteta bioliCkib sistema. stupnjeva ekoloSke integracije.

Imajuei u vidu cinjenicu da se u su~tini biolofrili pojava i proces~ nalazc fi- zi&e i hemijske reakcije. Savremenc me- tode uzgoj a i eksploatacije bioloskib dobara obuhvata biotehnika. nemogucc Jasno razlu- citi podru<!ja interesovanja fizi&ib. Pored klasicne primjene (u mlje- karstvu. ostalib prirodnib (fizika. llionika (skr. modemim biotebnoloskim metodama po_ 6 . gradevinarstvu itd. odj eee. Covjekova egzistencija je oduvijek bila neraskidivo povezana sa prirodnim iz- vorim a hrane. to podrucje proucava posebna blOloSko-medlcmska nauka .). Sveukupni sistem sredenilt.kih .). prakti<!no. a biohemija hemijske zakonitosti bioloskib poj ava i procesa. vmarstvu itd.!wo n. od pripitomljavanja bi- Ij aka i zivotinj a (u neolitu) do tekuce naucno-tehnoloske rcvolucijc.-upina. nakon cpohalnib otkrica u tehnologiji proizvodnje veee koJiCine prehrambenih proizvoda. u koju su integri- rana potrebna znanj a i dostignuca prirodnih i tehniCkih nauka.ib nauka moZe se ilustrirati na slijedcci na<!in: . u informatici. istraZi. u stvari.-bionika tebniCke nauke Medu ovim naukama. bemijskih i biolo~.biofizik. Cjelokupni dosadaSnj i naucno-tehnoloski razvoj i industrijska proizvodnj a lj udskih po- trepstina nisu omogueili supstituciju bioloskill supstanci bilo kojim drugim.a fizika biobemija bemija biologija .ruktura i supstanci. biogeogralija se bavi prostomo-geografskim rasprostranjenjem pojedinih vrsta zivih biea i nj ihovill sl. Biolizika proucava fizicke. Odnos izmcdu biologije. postaje razumljivo da je. pekarstvu. Ij ekovitib pripravaka.k~ nauke (medicina. dakle. plvarstvu. .e ~roizvodnja na bazi aktivnosti cijelib organizama iIi lljihovib poJedmih (bloloski ~tlvnih) st. DosadaSnje "demografske cksplozije" (ubr- zane uvisestrucavanj e s tanovni~tva) slijedile su. od biologija . Sasvim pojednostav- Ij eno. . hcmija i geografip) 1 tebm&.u odredenim oblastima tehnike (u proizvodnji maSina i aparata.biomedicina.teb- nika) proucava moguenosti primjene odgovarajucib znanja 0 gradi i funkciji zivib sis- tema .v~ja. povezanilz. taj odnos se moze ovako dcfinisati: biologija poljoprivreda ostale prirodne i biotebnika sumarstvo tebniCke nauke hortikultura al.biogeografija geografija ..elektronika .. veterina i farmacija). postoje cvrste mostovne veze koje pojedine cje- line n a~ib parcijalnib znanj a 0 sustini zivota povezuju u opeu mreZu ove naucnc ob- lasti.al~ SasVIID je jasno da je biologija u tom sistemu najblife povezana sa ostalim pnrodmm i ma- temati&o-infonnati&im naukama.. llovim materij alom u oblas ti proizvodnje hrane.-vakultura lov i ribolov Med~ najz~a~ajnije oblasti pnmJene opcib i specijalnib biolofrih znanja sva- kako spad~Ju medlcms. ~iote~nolo~ija j. organiziranih i sistema- tiziranilr znanja 0 nama i svijetu !wji TUJS okruluje oznacava se . materijala za nastambe i druge potrebe.trati same djelimi<!no.

podvrgava naucnoj provjeri. hortikulturi. Svaka pretpostavka se. nakon cega (u sagledavanju cjeline) slijedi sinteza raspolozivih zapaianja i informacija. Nedokazana hipoteza se odbacuje iii se vise puta provjerava. fiziologije. andragogije itd. To se posebno odnosi na biotehnologiju na bazi genetiCkog imenjerstva. rasta i razvoja. zatim u medicini i farmaciji. industrijskom modeliranju. Biologija predstavlja izvor osnovnih nauenih informacija i za mnoge drustvcne nauke.-u najvje- rovatnijeg Ijesenja postavljenog problema. To omogucava da se potraZe moguCi odgovori na po- stavljena pitanja. Prva stepenica u nauenom pristupu. na osnovu toga moguce je objaSnjavati minule i po- stojece bioloske pojave i procese i predvidati mnoge buduce. Tako su. Sistem vise provjerenih. u oblih. uzgoju sum a.aj biologije u sistemu prirod nih i biotehniCkih nauka? Kakav je odnos biologije sa ostalim pominjanim naukama? Koje su osnovne erape u primjeni opcebioloSkog naucnog metoda? 7 . psihologije. kriminologiji i sl. dokazanih i medusobno povezanih hipoteza omogu- cava Jonnulaciju odgovarajuce naucne teorije (teorija genetiCke informacije. eija su genetieka (i proizvodna) svojstva izmijenjena speci- jalnim moleh. tj. Sta proucava biologija? Koje su osnovne manifesracije jedinstva biotiCkih i abiotiCkih sistcma~ Koje su osnovne specificnosti biotiCkih sistema? Kako se dijeli biologija po "predmetu" proucavanja? Kako se dijeli biologija po problemu prouCavanja? Kakav je poloZaj biologije u opcem sistemu nauka? Kakav je poloz. naprimjer. odgovarajuca bioloSka znanja plimjenjuju se u likovnoj umjetnosti. zatim. uz koriscenje sto vise in form acij a 0 stepenu istraienosti i poznavanja proucavane pojave iii procesa. na aktivnosti "sintetiCkih" organizama. definiciji i IjeSavanju proucavanog problema je posmatl~anje i opis odredene pojave ili procesa.stizu se izuzetni i atraktivni rezultati i u ostalim oblastima proizvodnje hrane. naprimjer). koji mogu u~ecat i na rezultate istraZivanja. Na osnovu toga moguca je Jonnulacija problelna i ciljeva istraiivanja. ali sadde sve ka- rakteristicne etape primjene opee nauene metode. U slozenijim pitanjima ova etapa se moze raSelaniti na najzanimljivije uZe oblasti (analiza). raSCIanjivanjem (dedukcijom) cjelille proucavanog problema postave nove hipoteze (da bi se detaljnije istraZile njegove uze cjeline). mnoga znanja iz oblasti genetike. Pritom se kao najpouzdaniji izvori naucnih spoznaja mogu primi- jeniti posmatranje objektivne (prirodne) stvarnosti iIi odgovarajucc eksperimelltalne te- hnike u kojima je moguce kontrolisati sto viSe vanjskih Cinilaca. Naucne metode u biologiji imaju niz svojih osobenosti. Zato osnovno obiljdje svake naucne metode mora biti njena ponovljivost i IIlOgLlCl10St provjere dobijenih naucnih spoznaja i cinjenica.-ularno-genetiCkim metodama. a pozitivna provjera hipoteze omogucava da se. zastiti zivotne sredine itd. teorija organske evolucije.. biologije razmnozavanja. odnosno da se Jonllulise osnovna radna hipoteza. te funkcionalne anatomije neopbodna u oblasti pe- dagogije.

I. razredu gimnazije opeeg smjera posebna pafuja posvecuje sticanju neopbodnib naucnib osnova za razumijevanje sustine osnovnib (opcib i posebnib) zivotnib pojava i procesa. PREGLED NASTAVNOG PROGRAMA BIOLOGUE ZA GIMNAZUU OPCEG SMJERA Na osnovu uyoda u bioloske nauke. razredu proucavaju odabrane specijalne oblasti savremene biologije. razrce Ekologija Genetika Evolucija IV. dok se u N . razred Citologija Histologija Organografija Biologija razmnozavanja i razvica Pregled i karakteristike ziYog sYijeta n. II. razrcd Biohemija biljnib i zivotinjskib organlzama Fiziologija biljaka Funkcionalni sistemi zivotinja i covjeka Biologija ponaSanja m. razrcd Ekologija covjeka i zaStita Zivotne sredine Funk~io~~ni sistemi covjeka i njihova zdravstvena zaStita ~ro~JenJIJlvost suvremenog covjeka COYJek kao misaono i kulturno bice GenetiCko inzenjerstvo i biotehnologij a 8 . Zato se u J. nije teSko zakljuCiti da srednjoskolski na- stavni program ne moze u potpunosti obubvatiti njibovu sadrZinu. i III.

sva kao osnovne jedinice organizacije. ne mogu se vidjeti golim okom. Organi. struktura i funkcija eelije istraZivac Robert Hooke (Robert Huk) proucava se vise od tri stotine godilla. posebne naucne discipline . molekulamog i de). njima otkrivena je sva slozenost eelije ca grade i funkcije svib zivib biea. ZahvaljujuCi ovim proucava. Otkrice celije i Celije su malib velicina i. nih komorica. citohemija. struk- ziva biea su gradena od eelija. mikroskopija. Svaka od njih nastaje od prethodne ee- lije.) je. eelije zivotinja (eritrocite i spermatozoi- zioloskog. zivota kultura (elija i tkiva Celija (stanica) je elementama jedini.citologije.NAUKA 0 CELln . 9 . tridesetak godina Savremena citologija proucava gradu kasnije. zapazio da je ono izgradeno od vrlo sit- koja se bavi proucavanjem telije. Prije vise od tri stotine god in a englcski Organizacija. a takoder i neke jednocelijske orga- biofiziCkog. doslo se do zakljuCka da su eelije svib Nakon Hookeovog otkriea veliki broj zivib biea po svojoj sustini medusobno istraZivaca nastavlja intenzivan rad na veoma slicne . fi. procesom diobe. (1669. slavni holandski istraZivac Lee- eelije i procese koji se u njoj desavaju. citofizio log ija. Zbog toga se za proucava- nje eelija koriste razne vrste mikroskopa. nijim mikroskopom.osnovna Citoloske metode: jiksacija i bojenje. jedinica citogenetika. uwenhoek (Levenhuk) prvi je posmatrao sa razlicitih stanovista: morfoloskog. posmatrajuCi tanke presjeke Ova istraZivanja su dovcla do razvoja pluta pod jednostavnim mikroskopom. Na temelju dosadaSnjib proucavanja po cemu ib je nazvao eelijama. . CITOLOGIJA . ture i funkcije zivib biea. nastojeCi da sagleda jedinstvo zivog svijeta i kontinuitet zivo- njen sadrZaj. koje !ice na pcelinje sate. Celija Celija kao osnovna jedinica Zivota (stanica) Razvoj citologije . Koristeei se mnogo savrle- ta na ~emlji. nizme (bakterije i praZivotinje). razvoj citologije log broja izuzetaka. mikrohirurgija. zmi su gradeni od sarno jedne Gednoce- lijski) iii od vise eelija (viseeelijski). osim ma. biohemijskog. sto na svoj naCin dokazuje proucavanju eelije.

njoj odvijaju osnovne zivotne pojave
Predstava 0 eeliji je u 17. ~ijeku jo~
procesl.
uvijek bila nejasna i pretezno Je ~sma­
trana kao struktuma jedini~a o~ganl~~ Opee postavke e~lij~~e teorije pred-
bez jasnib spoznaja 0 nJenoJ dublJoJ stavljaju jedan od naJveclb . d~m~ta .dosa-
organizaciji i funkciji. daSnjih spoznaja; one yuslr~raJu Jedll1~l~o
organizacije zivog SVIJeta .1 pre~ta~lJaJu
Interes za proucavanje eclija u 18;. vi- vazan doprinos savremenoJ teOTlJI nJego-
jeku je unekoliko opao i m~z~ se reCl da
ve evolucije.
su prethodna saznanja 0 nJoJ ~o~U~J.ena
sarno nekim podacima 0 gradl cel1Jske Zallvaljujuci razvoju mikroskopije i
opne biljnih stanica. novih metoda iSlraZivanja, tokom druge
polovine 19. vijeka i ·u prvoj. po~o~ini
Poeetkom 19. vijeka, u raznim kraje-
20. vijeka omoguceni su ~O~! uVldl . u
virna svijeta, istraZivaCi su nastav~i. de~ strukturu i funkciju celije. CeliJa se sada
taljnije proucavanje eelijsk.og sadri~Ja 1 posmatra kao nakupnina zive materij~ . ­
njegove organizacije. Ova IstraZlvanJa su
protoplazme, koja je prosto~o ogr~l1l~e­
bila moguea zahvaljujuei znatnom usavr-
na celijskom membranom 1 !IDa svoJe Je-
savanju mikroskopa i tehnike mikrosko-
dro. U ovom periodu su, pored ostalog,
piranja U ovom periodu znacajno ot-
otkrivene i najbilI1ije celijske kompo-
kriee je uCinio Robert Brown (Robert
nente (organele ~ "organcici"): mitohon-
Braun) 1831. kada je dao vrlo podroban
drije, cenlrosomi, Golgijev (Goldijcv)
opis eelijskog jedra - jedne od najzna-
cajnijib i obaveznih komponenata svake aparat, plaslidi.
eelije. U tom periodu su dati opisi i jos
nekib vaZnib eelijskib struktura Tako su
tridesetih god in a 19. vijeka vee bile 0- Metode prOllcavanja
formljene konkretne predodzbe 0 celiji, a stanicne biologije
takoder i formulirana neka vaZna cito-
loska uopcavanja. Pretpostavka· 0 tome
da se eelija javlja osnovnim elementom Uspjeh u poznavanju grade, razvica i
organizacije svih biljaka i zivolinja bila funkcije celije je u neposrednoj vezi sa
je u raznim formarna vec iskazana od usavrSavanjem odgovarajucib metoda is-
mnogih, tada poznatib, naucnika. traZivanja. U ovom dijelu cemo se ukrat-
ko osvmuti na osnovne citoloskc metode.
Sva naucna saznanja 0 eeiiji, saku-
pljena tokom celiri decenije proslog vi- Fiksacija i bojenjc omogucavaju po-
jeka, pa i ranije, omogucila su formuia- smalranje i proucavanje pojedinih eelij-
ciju eelijske teorije. Njenim utemeljitelji- skih struklura. Prva citoloska iSlraZivanja
rna se smatraju njemacki naucrucl vrscna su na zivom materijalu. Pod obi-
Schleiden (Slajden) botanicar i Schwann cnim svjetlosnim mikroskopom veCina
(Svan) zoolog. Ova teorija poCiva na struktura zive celije optiCki izgledaju kao
nekoliko osnovnih postavki: (1) svi or- prazne i ne mogu se razluCivati. Da bi
ganizmi su sastavljeni od celija; se mogle posmalrati, koriste se razne
(2) eelije biljaka i zivotinja sadrie jedro; metode flksacije i bojenja materijala. Qvi
(3) eelije biljaka i zivotinja su homo- postupci omogucavaju izradu trajnih pre-
logne jedna drugoj po svom razvicu i parata dobrog kvaliteta, na kojima mno-
analogne po funkciji; (4) svaka celija na- ge celijske strukture postaju vidljive i
staje od prethodne celije. Iz navedenih dostupne analizi. Od fIksativa najcesce
stavova jasno proistice zakljucak da je se koriste formalin, alkohol, razoe
eelij a osnovna jedinica zi vota, jer se u kiseline i soli raznih metala, a od boja

10

razne anorganske boje. Od posebnog jc (materija) u pojedinim morfolofrim sa-
znacaja kori~cenje tzv. vitalnih boja, cija stojcima eelije. Su~tina ovih metoda svodi
upotreba omogueava bojenje pojedinih se na bojenje zivih i fiksiranib celija, na
dijelova zivih eelija. osnovu cega se citofotometrijskom mc-
todorn iii radiografijom analiziraju struk-
Mikroskopija i sprave za uvelicava- ture i al.'ti vnost eel ij e.
nje u citologiji imaju izuzetno vafnu ulo-
. guo Zbog toga su poeeci nauke 0 celiji Citolosko-fizioloskc (citofiziolofrc)
direktno povezani sa pojavom prvog mi- metode se primjenjuju u proucavanju ce-
kroskopa. lijskih funkcija.
Pomoeu mikroskopa se ispituju mor- Celija, kao ~to je prethodno istaknuto,
fologija i unu~nja grada celija, te utie- nije sarno struJ...1.uma vee i funkcionalna
caj raznih faktora na osobine pojedinih jedinica svih Zivib sistema
eelijskih sastojaka. U proucavanjima ce-
lije koristi se nekoliko vrsta svjetlosnih Primjenom raznill citofiziolofrili me-
mikroskopa, koji u tom pogledu pruzaju toda prate se najznacajnije zivotne funk-
razne mogucnosti: maksimalna moe uve- cije i procesi u eeliji: razmjena materije
canja im je do 2 000 put a Pored tzV. i energije, djelovanje enzima, pojava
intermedijamih i konaenih produkata,
obicnog svjetiosnog mikroskopa, postoje
mebanizmi razmnoZavanja, reakcije na
i mikroskopi posebnih osobina i namje-
vanjske podrafaje i dr.
na. NaroCito siroku primjenu imaju mi-
kroskopi sa fazno-kontrastnim uredajem, CitogenctiCke mctodc su nezarnjenji-
fluorescentni, polarizacioni i interferenci- ve u proueavanju materijalnih osnova bi-
oni mikroskop, te mikroskop sa ultra-lju- oloskog nasljedivanja. Citogenetika je
bicastim osvj etljenj em. modema naucna disciplina koja primamo
istrafuje ulogu najbitnijih faktora i pro-
NajveCi prodor u poznavanju celije cesa u ostvarivanju nasljedne informacije,
predstavlja, svakako, otkrice elektronskog kao i prirodu (narav) njibovog funkcioni-
mikroskopa. Elektronska mikroskopija u ranja. Narocitu pafllju posvecuje istrafi-
citologiji ima neobicno veliki znacaj. vanju i razjaSnjavanju medusobnog djclo-
Elektronski mikroskop jc veoma slozen i vanja jedra i citoplazme u procesirna bi-
specifican aparat. Najmodemiji modeli oloskog nasljedivullja i celijske autoregu-
imaju izuzetno veliku moc razdvajanja lacije.
(rezolucije), ~to znaci da se pomoeu njih
mogu posmatrati i analizirati strukture Mikrohirurgija i manipulacija cclij-
izuzetno malih velieina; moc uvecanja skim strukturama su metode pomocu
najmodemijih elektronskih mikroskopa kojill se vrse razliCite mikromanipulacije
iznosi i do mil ion puta. Elektronskom i slozene operacije na nivou eelije i
mikroskopijom otkrivene su najsitnije ce- njenili struktura. ZallValjujuCi koriscenju
lijske strukture i u znacajnoj mjeri obja- ovih tehnika objaSnjena su mnoga fizicka
snjene njihove najbitnije funkcije. Elek- svojstva celijskih struktura, osobito jedra
tronska mikroskopija omogucava prouea- Primjenom mikromanipulacija me se, na-
vanje celijskih struktura i na molekular- primjer, izdvajanje i transplantacija jedra
nom nIVou. iz jedne u drugu celiju i pracenje uloge
jedra u prenosenju nasljednih svojstava.
Citohemijske mctode se pnmJenJuJu
u proucavanju sastava i aktivnosti celije Kultura cclija i tkiva je metod koji
kao cjeline. One omogucavaju utvrdiva- omogucava da se u duzem vremenskom
nje polozaja i djelovanja raznih tvari razdoblju posmatraju zive celije i njihovo

11

funkcioniranje. Ovaj metod se bazira na ranim uslovima olaksava i o~o~u~~v~
mogucnosti obezbjedivanja svih neoph~­ pracenje funkcionalnib osobenostI cehJe 1
nih uslova za fivot eelije izvan organl~­ tkiva i njibovog odnosa.
rna (u kulturi). Kultura tkiva u kontroli-

~ta proucava citologija?
Koje su najznaeajnije faze u razvoju nauke 0 celiji?
U cemu je sustina celijske (celularne) teorije?
Koji su osnovni metodi biologije stanice?

Hemijski sastav i fIzicko-hemijske osobine celije

Hemijski sastav protoplazme Neorganskc tvan

Voda
Cjelokupna ziva komponenta eelije se Ostale neorganske supstance
naziva protoplazma. Ona se sastoji od
jedra i citoplavne. U osnovnoj supstanci Voda je prirodna sredina odvijanja
citoplazme nalaze se razlicite strukture. najznaeajnijih Zivotnih procesa. Proto-
Jedne od njib su stalne i javljaju se kao plazma obicno sadrZi veliku koliCinu vo-
organele (organcici) celije, dok se druge
de (80-85%), koja zavisi od raznih fak-
komponente javljaju u odredenom vre-
tora, a narocito od starosti i fullkcije po-
menskom periodu, sa posebnim zivotnim
jednih organa i tkiva Voda ima vainu
aktivnostima. Protoplazma celija raznib
ulogu u metabolizmu celija, .buduCi da se
biljnib i zivotinjskih tkiva ima svoje be-
svi fizioloski procesi odvijaju u vodenoj
mijske osobenosti, ali postoje izvjesne
sredini. Molekule vode ucestvuju u
hemijske strukture karakteristicne za pro-
mnogim enzimskim i biobemijskim
toplazmu svih eelija Ova jediujenja od-
procesima i reakc.ijama i imaju izuzetno
reduju hemijska i fIziCko-hemijska svo-
veliki znacaj za zivot celije. Voda se u
jstva protoplazme i karakter unutareelij-
skih procesa. protop1azmi ne nalazi samo u tzv. slo-
bodnom stanju, tj. kao rastv arac, vee ona
Sve materije koje sadrii protoplazma u1azi u sastav mnogih organskih kompo-
moguee je podijeliti na dvije grupe: ne- nenti, naroCito bje1ancevina.
organske (voda i ostale neorganske sup- Ostali neorganski sastojci proto-
stance) i organske (bjelancevine, ugIjicni plazme se javljaju u vidu kiselina, baza
hidrati, masti, nukleinske kiseline, bor- (luzina), a najcesce soli ili vezani sa or-
moni, vitamini itd.). ganskim komponentama (aminokiselil1e,

bjelancevine, ugljicni hidrati, masti). Nji- sokoj koncentraciji i kalijum, osobito u
hovi anioni i kationi neophodni su za eelijama mi~icnog tkiva. Sumpor ulazi u
odrZavanje odredenih struktura ili za bio- sastav mnogih jedinjenja protoplazme
10Slce aktivnosti organskih jedinjcnja. (aminokiseline: cistein i metionin itd.).
Obicno se neorganski sastojci organiza-
rna nalaze u mjerljivim kolicinarna, a po- Moze se reci da, zapravo, u neorgan-
stoje i oni koji se javljaju u tragovima skom svijetu ne postoji ni jedan elemc-
(mikroelementi). nat koji ne ulazi u sastav protoplazme
eelijc ovih ili onih organizama. Mnogi
Protoplazma celija raznih tkiva sadni od ovib elemenata se javljaju u veoma
razlicite kolicine neorganskih tvari. Isto malim kolicinama, ali njihovo prisustvo
tako postoje znacajne razlike i u pogledu nije slucajno jer i oni, kao i ostali, uce-
koncentracije pojedinih elemenata u eelij- stvuju u zivotnim procesima celije. Da-
skim strukturama. Tako, naprimjer, kali- nas se pouzdano zna da mikroelementi
jum i magnezijurn su koncentrisani u igraju vaZnu ulogu u zivotu biljaka i Zivo-
protoplazmi, dok se natrijum i hlor pre- tinja
temo nalaze u medueelijskim tekuCina-
rna. Neke materije imaju poseban znacaj Organski sastojci celije
za razliCite celije i nalaze se u protopla-
zrni u znacajnim koliCinama (kalcijum, Od mnogib organskib jedinjenja zadr-
fosfor, kalij , surnpor). Kalcijuma, napri- zacemo se sarno na njibove cetiri velike
mjer, ima narocito mnogo u celijama ko- grupe, koje se mogu naCi u svim zivim
stanog i hrskavicavog tkiva, a takoder i biCima, a to su: ugljicni hidrati, masti,
u krvi. Velike koliCine fosfora u celij ama bjelancevine (proteini) i nukleinske kise-
se javljaju u obli1.'U organskih spojeva: line. Ove skupine organskih spojeva
fosfolipida, nukleotida, fosfoproteida itd. predstavljaju vise od 95% svih organskih
U protoplazmi se nalazi u relativno vi- komponenti zivib bica

Koje su osnovne funkcije vode u organizmu?
Koji su ostali neorganski sastojci organizma i kakva im je funkcija?

Ugljicni hidrati, rida. Ucestvuju u gradi nekili slozenijih
jedinjenja, a javljaju se i kao vaine re-
masti i bjclanccvinc
zervne rnaterije, narocito u biljnirn eelijama
Monosaharidi se u zivom svijetu naj-
Hel/lijski sastav i Junkcija
ceSce javljaju u obliku glikoze - secera
ugljikolzidrata. masti i
bjelancevina U organizmu sa 6 ugljikovib atoma. Od ovog monosa-
harida potjecu svi ostali seceri. Kod
Podjela ugljikohidrata. gotovo svib organizama glikoza je os-
masti i bjelancevina novni materijal koji sluzi kao izvor en-
ergije. Osim toga, glikoza je je?na o.d
Ugljicni hidrati (ugljikohidrati) su osnovnih komponenti grade mnogih poli-
izvor energije u svim biljnim i zivotinj- sallarida: skrob, glikogen, celuloza i .?r.
skim celijama. U celijama se nalaze u Od rnonosallarida, koji sadrZe 5 uglJik-
vidu monosallarida, disallarida i polisalla-
13

One. ergija. ga se opravdano smatra da je protopla- zma primarno proteinske prirode. Narocito ga lamina. ne same da cine glavnu ili bjelancevinarna. steroidi. i maltoza.masti su najkoncentrovaniji izvor mane. Oni sicenih iii nezasicenih). Proteini U struktume polisabaride spadaju i su gradeni od velikog broja molekula u hitin. koja su po nizu osobina lazi u zivotinjskim eelijama i predstavlja . skih membrana. od koga je graden tvrdi omotae kojima se nalazi ogroman broj atoma zglavkara i agar. amilaze i amilopektina. ima mnogo u jetri i nUSicima. otpada 60-80% ukupne suhe tvari proto- nju iii povezani sa neorganskim bazama plazme. najraspro. lipidi imaju izvjesne sli- stranjenijim polisabaridima (biljnog pori. Lipidi se dijele na eetiri gru- nog molekula vode.ugljika. a u celijama zivotinja laktoza. benzol. Osnovne gradevne jedinice prote- 14 . Bjclanccvinc su najobilnije i najzna- ficne visokomolekulame pol im ere. I pored razlicitih funkcija koje masti Od gradivnih polisaharida. vrse ulogu hormona i vi- njihovu energetsku rezervu. vee vrlo aklivno uccstvuju i u prenose- llizaciji celije i meducelijskill e!emenata nju materija koje ulaze i izlaze iz celije. Mukopolisabaridi su speci. Oni se nalaze u ci. slicna mastima. igraju lIlukopolisalUlridi. Ona predslavlja uloga bitnih elemenata grade svib celij- osnovnu komponentu eelijskill zidova bi. najrasprostranjenije su riboza tivno velika grupa razlicitih supstanci ko- i dezoksiriboza.leta (insekata i koze kicmenjaka) vrse rna njihove sinteze i razgradnje. ugljicnih hidrata nego svih ostalih organ- skih molek. uz gubitak jed. vodollika i azota (du- skim biljkama (preteZno algama). jima ueestvuju u gradi eelija iii sluie kao kao sto su fosfoma kiselina. Na njih protoplazmi se nalaze u slobodnom sta. Zbog to- dika sa bjelancevinama. funkciollalni dio zivih sistema. /lLukoproreidi i glikoproteidi. Najpoznatiji rezervni polisabaridi rezervni materijal iz koga se koristi en- su skrob i glikogen. molekula monosabarida. Masti i masne tvari (lipid i) su rela- ovih atoma. koje ulaze u sastav nuk- je se slabo rastvaraju u vodi. moze se reCi da im je najvaZnija stranjenija je celuloza.'Ula zajedno. U biosferi ima vise gljikohidrati i jos neka. a u sastavu ceJijskih zidova (ba- toplazmi. bloroform). pregrade izmedu celija i okolne sredine. Iz organ- leinskih kiselina. proteini. U energetskom pogledu u biljnim eelijama nalazi u obliku alfa. u obliku nakupina u kojima su kterija i visih biljaka) i spoljasnjeg ske- i razni enzimi.imaju u svom sastavu i druga jedinjenja. Neka jedinjenja. celije osnovni struktumi i od acetilglikozamina i drugih ugljikovo. U cajnije komponente svib ce!ija. slozeni lipidi i disabarida u biljnim celijama su saharoza karotinoidi. Glikogen se na. Zllacajnu ulogu u molekulamoj orga.ene funkcije.najraspro. koji se nalazi u mor. sika). kiseonika.masu eelije nego su u molekulamoj or- proteidi su kompleksni spojevi sastavljelli ganizaciji . Najvainiji iz grupa pe: prosti Jipidi. u- energetska rezerva. irnaju . lako bitno drugaCije hemijske grade hvaljujuCi skrobu i celulozi . Mukoproteidi i gliko. koje nisu sarno obicne ljaka. Skrob se zaStitnu ulogu. u ko. skih komponenata se izdvajaju pomocu DisalUlridi se obrazuju spajanjem dva organskih rastvaraea (alkobol. Prosti lipidi su masli koje se sastojc Polisaharidi se obrazuju spajanjem od glicerola i visih masnih kiseJina (za- vise od sest molekula monosaharida. u prvom redu za.od polisabarida. koji ucestvuju u procesi. jer predstavljaju oSllovni jekla). Sloteni lipidi su zastupljeni u svim organizmima.

cevina pripada i tzv. Ovdje spadaju porfuinski prote- sa nukleinskim kiselinama povezuju u idi i flavoproteidi. proteida pripadaju. a rodi postoji 20 razliCitih aminokiselina ovovitelin se nalazi u zumanjku jajeta Ogromna raznovrsnost bjelancevina je usiovijena razlicitim kombinovanjem ovm LipoproteUli sadrie. hromoproteide do sada poznatim molekulama. znaeajan fosfoproteid mLijeka . proteidi. eeIijske membrane. glikoproteide. i 20 aminokiselina. sa. u cijem se sastavu nalaze i izvjesni po- Proste bjelancevine (protein i) su gra. lisaharidi. Sa citoloSkog gle.kazein. kako po hemijskim. nama. Od Ilukleoprotei. vidni purpur. Bjelancevine se me. jedi- talco i po fiziCkim svojstvima njenje koje cini aktivnu materiju u mre- znjaci oka i od koga zavisi funk- Osnovna podjela bjelancevina na pro. ko!icinama Ovoj skupini siozenm bjeIan- dusobno razlikuju. hemoglo- bin. HromoproteUli obuhvataju jedinjenja dista. funkcije.gena).aminokiseline. posto pod zdanim eelijama koje sintetiziraju razno- utjecajem raznm faktora mogu da mije. vrsne zi votinjske sekrete i ekskrete. posebno znacajna za razne bioloske stoni. posto se. nost je utvrdena u mnogobrojnim zlje- prosti proteini su dosta Iabilni. U ishrani hetero. blorofil i razni porfuinski Slozcne bjelancevine se nazivaju enZIIIll. prije svega. U pri. veoma je materijala . Uopce uzevsi. Zavisno od lib Nukleoproteidi su najslozeniji proteidi komponenata. naroCito su znacajni protamini i hi. a karakteristike svalce lipide. naprirnjer. u prirodi: to su jedinjenja sa najvecim lipoproteide. dIie fosfomu kiselinu. cionalnost cuI a vida. gradeni hromosomi (nosioci nasljednog trofnih organizama. su od prostih bjelancevina (protamina i bistona) povezanih sa nukleinskim kiseli - Fosjoproreidi. Kaleav je hemijski sastav i koja je funkcija ugljii'nih hidrata u organizmu? Koje su osnovnc kategorije ugljii'nih bidrata? Kakav je bemij ski sastav i kaleva je uloga masti u organizmu~ Kako se dijele lipidi? Kakav je bemijski sastav i koja je funkcija bjelani'evina u organizmu? Koje kategorije bjelancevina sadIii organska supstanca? 15 . pa ih ima u znatnim jem i redoslijedom. Gradeni nukleoproteide. pored proteina. pretezllo. njaju svoju strukturu. ste i siozene izvrsena je prema njihovom Glikoproteidi su slozene bjelancevine hemijskom sastavu. Oni su osnovni gradevni materijal bjelancevine su odredene njihovim bro. osim aminoki selina. u nasljednom materijalu. mioglobin. Pored aminokiselina. Skupini porfuinskih nukleoproteide. razlik'Ujemo fosfoproteide. one sadrZe i druge komponente. Njihova siroka rasprostranje- dene od aminokiselina.ina su monomere .da su.

Njihova osnovna uloga je istaknuto. od nekoliko stotina do vise desetina hiljada. koja je neophodna za bonukleinske kiseline (RNK) se od DNK dugorocno odrZavanje zivota (tokom niza razlikuju u prvom redu po tome sto ima- generacija) i za specificnu organizaciju ju jednostruki nukleotidni lanac. Molekuli RNK su watno votnih procesa Kod visih organizarna su manji od molekula DNK.l specificnim sastavom nukleotida i organizaciji zive materije. i njena je kolicina manje-vi- se stalna i karakteristicna za pojedine vr- ste organizama. 7lukleinskih kiseliruJ te fosfoma kiselina. Nukleinske kiseline i rna NukJeotidi DNK sadrZe dezoksiribozu i pirimidinske baze citozin i timin. timin i tvari koje se u celiji najcesce javJjaju uracil. Razlike iZ)Iledu ribonukleinske i dezoksiribonukleinske kiseli71e Dezoksiribonukleinska kiselina (DNK) Ostale orga71ske supstance . form acij e. slozeni i specificni organski spirale. Polimemi makromo- Funkcija nukleinskih kiseliruJ U lekuli nukleinskill kiselina imaju veliki iivotrlim procesima broj nukleotida. ugljicnih hidrata i nukleinskih kiselina: ribonukleinska (RNK) i dezoksi.ribozu i pirimidinske baze cito- zin i uracil.nukleotida Nukleinske ki. U sastav RNK i DNK ulaze Fizic1w-hemijska struktura identicne purinske baze: adenin i guanin. 1ma oblik dvostruke rna znacajni. koji nastaju uzduznim poveziva. Purinske baze su adenin Ostale organske supstance eini niz i guanin. Svaki nu. kao sto (dno u jedarcetu. njem njihovih sastavnih komponenata (monomera) . adenozin-dijosfat i adeno- yom sastavu nalazi seeer riboza iii dezo. U njihovom rasporedu zapi- divanja) objaSnjene tek tokom posljednjih sana je genetiCka informacija za odvija- nekoliko decenija. a takoder ih ima i u jedru. se poglavito nalazi u jedru. Oba spiralna lanca su paralelna i sastojci svih eelija. ogromne veeine ziv ih biea. tozin-timin. 16 . Imaju izgled dugackih nje naj znacajnijilJ zivotnih procesa kod lanaca. a pirimidinske citozin. koji predstavljaju specificne ksiriboza. ulaze nukleotidi. je u prenosenju i realizaciji genetiCke in- kleotid je graden od tri komponente: fo. veoma va:znu ulogu u metabolizmu celi- bno razlikuju po tome da Ii se u njiho. odnosno hro- njihova struktura i fUnkcija mosomima. Ribonukleinske nukleinske kiseline veCinom vezane sa kiseline se naj veCin1 dijelom nalaze u ci- proteinima u vidu nukleoproteida. cificnu strukturu. kao prijelazni stupnjevi biohernijskih pro- cesa izgradnje iii razgradnje masti. kiselina Neke od ovih supstanci imaju ribonukleinska (DNK). kao i po pirimidinskinl baza. citozin-uracil. Nosioci su na. Odlikuju se izuzetno medusobno povezana preko kompleme- velikim makromolekulama. sfoma kiselina. pre- U sastav nukleinskill kiselina. secer i purinska iii piri- midinska baza. Molekul DNK ima spe- Nukleinske kiseline su takoder veo. depoe energije. toplazmi. bje- Postoje dva osnovna tipa nukleinskih lancevina. zin-trijosfat. Ri- sljedne informacije. Ribonukleinske kiseline (RNK) se od- seline su od najveee bioloske vaZnosti u likujl. naprimjer. a ostale organske supstance RNK . One se meduso. Komple- svake eelije: u njima je "zapisan" raspon men tame baze u RNK su: adenin-timin i mogucnosti odvijanja najznacajnijih zi. ja. cije su grada ntamih azotnih baza: adenin-guanin i ci- i funkcija (posebno u procesima naslje. svojstvenom molekulamom gradom.

zivolinjskom svijelu poSIOJC hmjni hor- Ellzimi su bjclanccvinaslog karaktera. . a cijc su funkcijc gucavaju promjenu drugih !Vari (sinleza i veoma znacajne za razvoj i funkcionira- razgradnja) a da se pritom sami ne mi. . unulr~njim luccnjcm. kc hemijski vcoma heterogene sups lance. Tab . dok se i bioloski znacajne malerije. Za razliku adaptivni javljaju u odredenim periodima od enzima i bormona. hormona 1 vltam1Oa. Ugljicni hidrati Ohgosaharidi Polisaharidi Proste Inasli 2. . Oni lrofa. Masne tvari Sloiene rnasti (Lipidi) Steroidi KarOlinoidi . Llciva organizma jenj aj u. Ostale Horrnoni Vitamini Kaleva je fiziCko-hemijska struktura nukJeinskih kiselina? Kaleva irn je funkcija i koje su razlike izmedu DNK i RNK? . 17 . BI1jm hormof1l . U mi. odnosno fazama bio. H ISton .h procesa Ovoj skupini pripadaju koji ulicu na rast. ? Kaleva je struktura i funkcija enzima. kao fizioloski akllvnc hcmljskc Njibovo priSUSlvO i djclovanje uslovljava Ivari. Bjelancevine Fosfoproleidi Sloze ne Lipoproteidi (protcidi) G likoproteidi Hrornoproteid i Nukl<oproteidi Ri bonukleinska (RNK) 4. zllJczdama sa biobcmijske reakcije u celiji. normaJan 10k celi. Hannam' C JBvlJBJU k 0 kod aulO- lizalori koji ulaze u sastav eelije.. i adaptivlIe enzime. skupno o7nacavaju kao filohormoni. mogu ill sintetizirati eelij ske aktivnosti. Enzimi se dijele na konstituciane kao cjeline. Od posebnog su zoacaja tzv. tako I kod hClerolrofa. Konstitucioni enzimi Vitamini su takode veoma zanimljive su stalne c itoplazmatske strukture. 3. . biokala. nje pojedinih organa. koji se slvaraju u lZv. Vita- hemijskog procesa mini imaju tipicnu ulogu biokalalizalora. odnosno biljnc cclije. Oni omo. hormoni i vilarnini. DIm hormonima su najpoznallji horm I ziolo~k:i. 1c u bilj- imaju ulogu regulalora biohemijslcih i fi. C mcdu kojima se posebno izdvajaju enzi. moni. sarno biljke. 3: NAJZNACAJNIJE KA ~GOR I JE ORGANSKIH SC'PSTAl"CI U CELIJI Monosaharidi I. Nukleinske lei seline Dezoksiri bonuklcinska (DNK) Enzi mi 5. diobe i ra7mno~avanJe .) Pro!'1mini Proste (prOle tnJ .

'Ula. Faktori jiZicKo-hemijskog stanja I FiziCko-hemijske pojava u celiji osobine ceJije Dijuzija. stava i od stepena j onizacije eiektrolita. pored fiziCko-hemij- sto su difuzija i osmoza. eeliji. Proces sele- rastvoru. ima razne pH vrijednosti. 3 do 8. Sasvim je razumljivo da se ovako Osmoza u ispitival1ju celija privlaci slozen hemijski sastav odraz. jave plavlloliza i deplaVlloliza. Osmotski priti- celijski sadIiaj ima osobine koloida. stvorella jedinjenja malih i velikih mole. ameboidnih bemijski sistem u kojem vladaju posebni pokrcta. vijen membranom kroz koj u prolaze sa- je svega. Hemijske promjene uZrokuju i (pH vrijcdnosti). lako da pojedinih cclij a je dosta stabilna. Osnovni rastvarac u celijama je ktivnog propustanja tvari kroz polupropu- (kako je istaknuto) voda. Osmotskim zakonima se obajslljavaju po- h. mijenja se intenzitet hemijskill kteristicne konccntracijc vodikovih jona reakcija. kao SlO su promjenc kojc bi sc moglc lumaCiti sarno claslicnost. Koloidni rastvori daju celiji po. Zavisno od ovih Cili da cclija nij c jcdnostavni skup hcmij- promjena. sebne osobinc karakteristicne za koloide. Visina ovom koloidnom rastvoru nalaze se razni turgora je razliCita kod raznih vISta celija eelijski sastojci i razne veee iii manje Celijski sadIiaj. pH vrijednost unutal' promjene konzistencije koloida. snu membranu oznacava se kao dijaliza. Celija jc znalllo slozenUi bio-fiziCko- nja citoplazme i pojave tzv . ne cclija sc. dakle.ava i na fi. dolazi zbog toga sto je njel1 sadrZaj oba- Na fiziCke osobine eelija djeluju.l1jU. Razni tipovj cclija imaju kara- nja celija. moraju shvatiti kao gu se povczati i neke drugc pojave kao osobine u kojima. skill zakona. U njoj su ra.aja i specifi- cne zakonitosti zive supstancc. posebnu paz. viskoznosl i slicno. a koje su morfan sistem. usljed prisustva relalivno u neposrednoj vezi sa koloidllim osobi- velikih kolicina rastvorenih bjelancevina. pri. Koji [aktori primarno odreduju fiziCka i bemij ska svojstva ce lija? Koje su osno~ne fizicko-hcmijske pojavc u ce liji i kakva im je uloga u nJenom funkclOniranju? 18 . Fizicke osobi- Sa kretanjima celijskog sadrZaja mo. OS1l70za i dijaliza i njihova uloga u junkcionisanju celije Prikazani hemijski sastav celija ilu. nama celijskog sadrZaja. Do te pojave u celijama ziCkim osobinama eelija. one materije koje se nalaze u rno voda i male molekule.. pri cemu se one bemijskib jedinjenja koja se javljaju u izjednacavaju . se stalno smjenjuju sol-stanja i gcl-stanja Na osnovu izlozcnog moze se zaklju- (teene j zgusnulc mase). Zbog toga je eelijski sadIiaj poli. sti. zav isno od svog sa- cestice. mijenjaju se i oSlale fiziCke skih malerija !TIedu kojima se zbivaju osobinc cclij skog sadrZaja. dolaze do izraz. Koncen tracija Zavisno od medusobnih odnosa izmedu vodonikovih jona se uglavnom krece od raznih jedinjenja i opCeg fizioloskog sta. U sak unutar celija naz iv a se turgor.. Uslj cd na osnovu lIemij ski h i fi ziCkih zakonito- promjenc u viskoznosti dolazi do kreta. Difuzija je kretanje ccs tica od vise struje sarno dio bogatstva i slozenosti ka nizoj koncentraciji. odnosi mcdu molekulama.

One ne- maju organizovanog jedra. ne samo u jednom organizmu vee organizacije. 2. mitohondrije. SI. nukleolus. citoplazma. Golgijev (Goldijev) aparat. Tipovi celijske organizacije: 1 opca prokariotska i eukariotska celija morfologija Oblik i veliCina celije celije U prirodi nc postojc cclijc kojc hi se U poredenju sa prokariolskim orguni- mogle smatrati tipicnim. Organizacija . 2). slanicna 8. 3 i 4). lizosom. s0enka. 4. "jezgra". . manje-vise zajedniCka i opea karakteristi- ka svih protista i slozenije organizovanih (viseeelijskih) biljaka i zivoLinja (sl. 1). 2. Tipovi celijske organizacije Oblik i velicina cclija su vcoma ra- S obzirom na opei stupanj (stepen) zliCiti. 1.aktinomicete i modrozelenc alge (cij anobakterij e). jedro i me- jsku opnu. U eelijama prokariota ne posloje citoplazmatske organele.). mbrana. 7. vane kao posebna organela (sl. 4. Sl. prokariotske celije: 1. ture znatno jednostavnije (sl. endoplazamticki retikulum. organima i tkivima na znatno visem stupnju. citoplazrna 10. epitelijalne eelije. centriole. eukariota je diferencirana na tri jasno aliziranu) shemu organizacije: imaju ecli. a ovoj -grupi pripada- ju aIcterije . kapsula. eritrociLi . =J Organizmi s!-W0kariotskim celijama se i' nazivaju prokarioti. Proka- riotski organizmi se razmnozavaju pro- stim dijeljenjem eelije na dvije jedinke. Celija lije imaju jednu opeu i zajedniCku (ide. Osnovni elementi organizacije eukariotske slanice (interprelacija elektronsko-mikroskopskih snimaka): 1. 9. mjenljivog (ameba. Slanicna membrana 19 . . netvne celije itd. kao !ito su mitohondrije. Ovaj tip eelijske organizacije je noidima) i jedro. nukleus. Osnovni elementi organizacije 6. jedrova opna. bloroplasti i dr. sve ce. S. eelijska organizacija cukartota je raznim organizmima. razlikuju se dvije osnovne i unutar istog tkiva. tozoidi. buduei da nji- specijalizirane u odnosu na funkciju i hove eelije imaju jedro koje je organizo- imaju svoje osobenosti. 3. buduCi da su u zmima. Prokariotske stalnog oblika (cilijate. citoplazmu (sa raznim orga. vee je jedrov materijal rasprSen u citoplazmi i naziva se nukleoid. 2. leukociti) i relativno cit) i eukario/ska (iii eLicit). Postoje eelije pro- kategorije eelija: prokariotska (iIi proto. Medutim. sperma- eeJije su u pogledu organizacione struk.. izdvojene cjeline: citoplazma. 3.

:.l O. citoplazma ticne razmjere. 5. U pogledu veliCine cclij a. Velicina eelij a se mijenja Po obliku.--+-7 10 --<'--6 ~K~~':"'. Prosjeena velicina veeine celija bal. Tako.. sa staroscu organi zma. zvje. 6. Postoje organizmi. mitobondrijc. mitohondrije .8. 10. 9. kakvi su jednocelijske alge. hromatin. celija membrana. koje se rno. . ribosomi . veoma su krupne nervne takoder i organizrni sastavljeni iz sarno eclije. celije irnaju monokotiledonc. ribosomi.. nukJeolus."':. 2. sto zavisi od nje- polikutne. broj gu vidjeti golim okom. dihih tkiva je veoma razlicit. pojedinim gruparna organizarna postoje zme. endoplazmatski retikulwn. Na primjer. znacajne razlike. jedne celije. jedro. 12. 1. a ca. jedro. Golgijev je relalivno stalna i nc zavisi od veliCine (Goldijev) aparat.. prizmaticne. 6. 3. 8. endoplazmatski retikulum. jedarce. 11.!2!0.11 ~~+T-:'"ir 4 ~~W!JA*ii-1-4-1 ~~~~Hf-3 5 --:.J. 3. Oblik celije zavisi od uvjeta. sastavljeno od nekoliko stotina celija. 7. Objasni razliku izmedu prokariotske i eukariotske celijel Koji su osnovni elementi organizacije prokariotske i eukariotske celije? Koji su osnovni oblici celija i kolika · im je velicina? 20 .'terije. celijska mem brana. neke gljive i praiivotinje. jcdrova opna. Isto tako. celijski zid. 11. govog fizioloskog stanj a i spoljaSnjib zdaste. 3. Bilj na stanica (dijagram). 4 . Golgijev (Goldijcv) aparat. li zoso mi .. 7. hloroplasti. Sl. ce ntriole 2. a kod zivo- linja insekti i vodozcmci. Zivotinjska celija (dijagram). vakuola. jedrova opna. eclije mogu bili loptaste. napri. nitaste itd. vretenaste. Takve su. Cije je tijelo gigantske celije zumanjka jaja nekih pti. 4. 1.':"--+'-8 Sl. Kod bilj aka najkrupnije nj a okolnih celij a. 5. 9. a takodcr i od mebaniCkog djelova. cija velicina dostiZe i desetke cen. 4. hromat in.. medu povrSinskog napona i viskoznosti citopla. eritrocita u krvi covjeka premaSuje 23 mjer. Zapremina i velicina celija su veorna razlicite. celijska tijela datog organizma. timetara. veoma krupne celije lubenice iii milijardc. jetre goveCeta i misa imaju gotovo iden- 13 . I kod biljaka i kod zivotinja Broj celija koje ulaze u sastav poje- postoje veoma krupne celije.

a koja se mogu nalaziti slobodno u cito- clJa je uloga jo~ nepowata. eelij e. zanih kanala. Pod clcklronskim su ci lop lazmatskc komponente u svim bi- mikroskopom cndoplazJJlatska mrd3 prc. lizosomi. Prva grupa obuhvata one koj i se karak lcristiean j c za cclijc u koj irna se nalaze u svim iii gotovo vim eelijarna. koj a su tada nazvana ri - razlieita. 5. Endoplazmatski relikulum Med u organizovanim eclijsk.. vanjskoj pov~ i n i ne m a ribosom a. v r~i inlenz ivna sintcza bj clanccvin a. UnUlr~nJOSI endoplazmatske rnrefe Ispunjena jc homogenom masom. ~to jc u vezi sa funkciona ln im bonuklco lidne gran ule (sl. 51. plazmatska mrda ) prcdstavlja specifiean sistem dvoslrukih membrana u citop laz. teza uglj icnih hidrata. Golg ijev (Goldijev) celijskih aparat. 5). ZOOg toga ih treba smatrati organoidima kim mcrnbranama. izuzelno vaznu i specificnu funk ciju. centrOSOllli i plastidi struktura Specijalni organoidi i njihova JLll1kcija Citoplazma i njene organele Organizovane celijske Slru kture (razni organ oidi i j edro) nalaze se u osnovnoj citopl azmatskoj masi. koja se ees to nazi- va hijaloplavna iii lIlarriks. IJnim i zivotinjsk. Osnovni elementi stanicne organizacije Organi zacij a i funkcija citoplazmatskih organela: endo-plaZllwtski retikululIl ribosomi. koja se razlikujc od okolnc cit plazme. Oblik kanala je veo.mi Ribosomi su relativno dav no otkrive- (sl. rane endoplazm atske mrcz. a su- sreee sc u celijama u Kojima sc vrsi sin- E n do pl azmaL~ki rctiku lum (unutar. gdj e imaju dstavljena je sislcmom medusobno pove.. kupnin e sitnil1 tj elaSaca koj a se nazivaju ganelc se ponekad dijele na opce i spe.'t urom. koji su ograniecni Jvostru. Obavezne osobcno tima eclija. (glatk a).. ma razlieit.c nalaze sc n a- ene funkcijc u zivotu eelije.im celijam a. ze: gmnulirana (hrapava) i agranulirana denom morfologijom. plazmi iii su vezana za spo lj ~ nju mem- 21 . koje se odlikuju odre. i funkcija mitohondrije. Ovaj Lip endoplazmatske mrde cijallle. R ibosomi su m ala sferi cna tjele~ca. ribosomi.specifiene Postoje dva tipa endoplazmatske mre- celij ske stru ktu re.im (unu tarplazmatska mrcZa) struktu rama veli ki znacaj imaju razliCi ti celij ski organoidi (organele) . ullrastruk. dok se druga grupa javlja sarno u nek im Agranuli rana cndoplaz malska mrcz. 6). Njegova organllacija jc vcoma na sitn a IjelcSca. Na spolj aS njoj povrsini gr anuli- hemijskim sastavom i koj i im~u specifi . CcLijske or..a n a spccijaliziranim eelljan1a. masli itd.

. 7. SI.4: OSNOVNE ORGANlZACIONE I Ribosomi su prirnamo gradeni od je- FUNKCIONALNE STRUKTURE dnakih dijelova bjelancevina i RNK. Prolcinsko-polisaharidni sloj Osnovna funkcija ribosoma je unutar-ce- Membrana Lipidni sloj lijska sinteza proteina. 6. Mitohondrija 22 . (opna) Proleinski sloj Mitohondrije (hondriosomi) su celij- Hijaloplazma ske organele koje se odlikuju specifi- cnom gradom i funkcijom (51. 7). EUKARIOTSKE (ELlIE Osim toga u njihov sastav ulaze i Iipidi i mineralne soli kalcija i magnezija. se u svim tipovima celija. kako jednoee- Ribosomi lijskih organizarna tako i visecelijskih. Tab. Nalaze Endoplazmalska mrez. Ribosomi branu endoplazmatske mreze. Milohondrije To su centri di5anja i generatori energije. Ponekad se javljaju i u vidu manjeg iii veeeg broja medusobno povezanih jedinica i tada se nazivaju poliribosomi iIi polisomi. Ciloplazma Golgijev (Goldijev) aparal Mitohondrije su najceSce loptastog iii iz- Lizosomi Cenlrosomi Plaslidi Specijalni organoidi Jedrova opna Jedro (jezgro) Jedrov sok Jedarce Hromosomi SI.

9. Golgijev (Goldijev) aparat 23 . membra- U citoplazmi su rasute. a dan as se pouzdano zna da se ona nalazi i u biljnim eelijarna. Golgijev (Goldijev) kompleks (Gol- gijcv aparat. veoma razliCitih dimen. Kasnije je uocen u gotovo svim specijaliziranim celijarna (sl. Golgijev kompleks se odlikuje specificnom struktumom or. Smau'a se da je osnovna zaju se nalaze brojni enzimi koji imaju funkcija ove celijske organele vezana za posebno znacajnu ulogu u procesu disa. spoljasnjiIl kesa ili tubula) i vakuole (ko- lijske membrane. rna: mikrovezikule (mjehUI1ci). sa sljedecim komponenta- zija (duzine od 0. ponekad grupisa. jske fosfataze. ganizacijom.duzenog oblika. Grada i unutraSnja struktura mito- hondrija su promjenljive i u neposrednoj su vezi sa njillOvom aktivnoscu. diktiosomi) je celijska or- ganela koja je pm put otkrivena u cito- plazmi nervnih celija. Svaka mitohondrija je je imaju glatke zidove). SI. tome granule (zmca).3 do 40 milimikrona). 9). slicne ce. UnutraSnjost mitobondrija vog kompleksa ulaze fosfolipidi i cC\i- ima naroCitu strukturu. proces sekrecije. U pocetku se vjerovalo da ovu organelu sadrZe sarno zivotinjske celije. U podrucju Go- obavijena ovojnicom koja je gradena od 19ij evog aparata su cesto prisutne sekre- dvije lipoproteinske membrane. nski sistem (sastavljen od veceg broja ne oko jedra iIi uz unutraSnju stranu ce. u njihovom sadr. U sastav Golgije- lijskoj opni. nja.

pa se vje- eelija. odnosno orijentacijom di- obnog vretena U tipicnoj formi eelijski centar se sastoji od jednog do dva ili ve- eeg broja veoma malib tjelesaca . 3. 4. plastoglobuJe 24 . skrab. Lizoso. U mladim (embri- onalnim) celijarna nalaze se u obliku proplastida. 10). SI. 3 do 10 mikrona. Obicno su ravnomjer- tinjskim celijama. spo- sobnib da aktivno vrSe razgradnju veeine slozenib organskib komponenata. Hloroplasti se nalaze u celij arna svib zelenib dijeJova biljaka. tako i unutar jedne celije. od protoplazme su odvoje- ni sopstvenom opnom. Jagosomi. dok je kod nizib oblik veoma pro- Cclijski ccntar (centrosom) je cito. Najveea koncentracija ovih Centrioli imaju vaZnu ulogu ne sarno organela otkrivena je u celijama jetre i za vrijeme celijske diobe nego pokazuju leukocitima. plastidi se dijele na: hloroplaste. S obzirom na funkciju i bo- ju. Lizosomi biljaka hloroplasti obicno imaju socivast oblik. 11). Lizosomi su celijske organele koje su otkrivene tek 1955. i stoji u vezi sa pojavom nje- nog polanteta. koji se na- ~lva centrosfera Centriol i centrosfera za Jedno sacinjavaju strukturu koja se nazi- va centrosom ili celijski centar. Kod visib SI. Struktura hlaraplasta (dijagram): 1. Do sada je do- kazano vise od 10 razlicitib fermenata. sadrle hlorofU od koga potice ta zeJena boja. Njihovo pri- sustvo u citoplazmi je prvo bilo dokaza- no biohemijskim metodama Lizosomi predstavljaju narocite. gljive. 12. 10. Poznati ruje da su oni bomologe celijske struktu- su sljedeCi tipovi lizosoma: ishodisni li- reo zosomi. Javlja se za vrijeme eelij- ske dlObe. godine.centri- ola (sl. imaju ulogu "probavnog siste- ma" celije. SI. kao i u celijama nebb bilj. zaostala tjelefca lizo- soma i auroJagirajuce vakuole. male mjehuraste tvorevine ogranicene dvostrukom mem- branom i ispunjene sokom sa bidrolitic- kim fermentima (sl. 11. mjenljiv. kako u razliCitim tipovima lija (treplje) i flagela (biceva). Lizosomi pokazuju veliku i izvjesne odnose sa bazalnim tijelima ci- raznolikost. Dijametar bloroplasta varira od plazmaticna organcJa koja postoji u zivo. Centrosom mi. hro- moplaste i leukoplaste. Kao i ostale celij- ske strukture. grana. 12).aka (~ge. stroma. 2. mabovine i neke go- losJen:temce). slicnib onim iz probavnog sistema. Plastidi su citoplazmatske organele biljnill celija (sl. Oni su obicno okruzeni na- r~citim regionom citoplazme. dalcle.

no rasporedeni u citoplazmi. na primjer) izlozc svjctlo. bez boje. Iijsku membranu. zmi misitnih ceIija. strukture koje Sl1 u vezi sa specificnim vise jednoobrazan. dima vecine zivotinj a. Lcukoplasli su. citoplazmaticne tvorevine povrSinskih nova itd. Prisutni su i u spcrmatozoi- znato. koja im odreduje specificnu funkciju. zini i manjem broju. cvjctova. zimo u specijalnim eelijama gotovo svih ali nemaju hlorofila Cesto su vrlo slicni Zivotinja.bicarima.trepljaSa mitohondrijama. vna funkcija sinteza ugIjicnih hidrata uz uCeSce neorganskih tvari i sunceve ener. To su su karotin i ksantofil. ali se pone. sti. 6- je dirnenzije jako variraju. Neurofibrili su organele koje imaju gije (fotosinteza). hlo. Bi- menzija Kao i hloroplasti. fotosintetiCki neaktivni plastidi. Ijaka Koje su osnovnc citoplazmatske organele? Kaleva JC struktura i funkcija pojedinih osnovnih citoplazmatskih organela? Sta su to specljalni organoidi i kakva im je funkcija? 25 . ida (organela) pomenucemo miofibrile. Nalazimo il1 kod ka !Cukoplasti se nalazc u podzemnim mnogih baktcrija i medu praZivotinjama organima. kao ~ t o je po. kao sto koje imaju sposobnost kontrakcije. trepIje i biceve. karotinoidima i ksantofllom. cija. materija hloroplasta. ceJijama organa koji imaju zutu i crvenu boju. Kod visih biIjaka se cclijskim funkcijama kao sto su: kontrak- sastoje od bjeJancevina. Po porijeklu su odreduju boju plodova. Hromoplasti ishranu i druge funkcije. i oni imaju cevi se razlikuju od lrcplji po vecoj du- finu lamclamu strukturu. Ako se takvi organi (kr. slojeva celije. Leukoplasti su kad narocito grupi~u oko jedra iii uz ce. covjeka i nizih bi- tole krompira. Od specijalnih organo- a sadrZe i karotinoide i male koIiCine nu. kOlje. Omogucavaju kretanje. se javljaju kao "organi" za kretanje. Kod vi~ih bilja. kleinskih kiselin a HlorofiI je osnovna neurofibrile. a kod praZivotinja . Miofibrili se nalaze u svim celijama roplasti sadrie i druge pigmente. . Treplje nala- Leukoplasli imaju oblik hloroplasta. iako su drugacijih di. pri cemu se hlorofil zamjenjuje organoidi celije. Pored hlorofila. a omogucuju njihovu osnovnu funkciju (grcenja i opruzanja). Hloroplasti imaju vlaknaste tvorevine smjestene u citopla- vrio siozenu strukturu. Treplje i bicevi su takoder specij ami koplasta. masti i hlorofila. kretanje i sl. prelaze u bloroplaste. Obrazuju se iz protoplaslida i leu. samo nervne celije. Spccijalni organoidi su eeIijske Hemijski sastav hloroplasta je manje. a njihova je osno. Imaju oblik tankih niti i znacajnu ulogu u prenosenju nerv- Hromoplasli zamjenjuju hloroplaste u nih podraZaja. To su kontraktilne niti.

. " . : ~~.~ . . ":" 2~11111111 II ·· ... ~.eelijsku mem.. :..... '. Ispitivanja su pokazala da se iii eukariotskoj eeliji..... iIptdm sloj. Od lipida. .~. UnutraSnji sloj je grad en od Ji.-. '.' .. 13. 13). i:<.elektronsko-mikroskopski snimak: p polisahandm sloJ. '..~.. . Ovaj povrSinski akti vnostima. ZahvaljujuCi razvoju elek. stvuju u membranskim metabolitiCkim branu iii opnu (sl.:~:?}·./ / / / / / / / .:.:...:-<:. ima na svojoj po.pla... Stanicna membrana (0 ) I h . Pored toga sto odvaja unu- tri sloja. Ona je ve. . posto su za membranu vezani (iIi s njom cine ~~ ':' ::~' . . da upoznaju strukturu i funkciju ove zna. ... .. roteinsko.~:. . . ~ : .. : . ~ 5 ematski . 2.. pna.. CeJijska Struktura i funkcija celijske membrane membrana Struktura i funkcija celijskog zida (opna) i ceJijski zid Celijska membrana strukture.. dok su spolj aSnji slojevi proteinske ima vaZnu ulogu i u metabolizmu. 1. !irati u zavisnosti od tipa celija i vrste organtzma. 3. njen molekularni sastav mogu znatno va- vnoiel7la. < ::" ~': ~' ...'<--. :~ .. . : : . :. . .~ . ... 3__ ".. Plazmaticna membrana ima mnogo- cajne eelijske komponente.. ...'·'t SI.: : . cesto se mogu nati izlucene razne mate- born raznib tehnika i metoda. traSnjost eelije od spoljaSnje sredine.. .:~:~:... najcesce se javljaju obzira na to da Ii se radi 0 prokariotskoj fosfolipidi. :::i~':i":\ . : 6 6 66 6 6 6 6 . bez obzira raznih vrsta protein a (lipoproteinski kom- na njenu unutraSnju diferencijaciju i bez pleks)." . Zbog izuzetnog znacaja koji membra- na ima za zivot eelije ova struktura je Na povrsini plazmaticne membrane vee dugi niz godina istraZivana upotre... naucnici su uspjeJi diranje molekula i jona. protein ski sloj . Botanicari je Debljina plazmaticne membrane kao i cesto oznacavaju i starim imenom . ona pida. ~.~'" -::. koji uce- vrsini posebnu strukturu . brojne i izuzetno znacajne funkcije u zi- Celijska membrana je sastavljena od votu eelije. II. ::. : .: -'::~...:. sloj se naziva i protop!avnaticna iii ci- toplazmaticna membrana. Ima izvjesnib dokaza 0 postojanju mikroskopom. rije od kojib zavise fizioloska svojstva oma tanka i ne moze se vidjeti optiCkim eelije. i>:. u membrani nalaze i enzimi.. . 1_ . plazmaticnib pora koje omogucavaju pro- tronske mikroskopije. Plazmaticna membrana je po- glavito gradena od lipida i velikog broja Protoplazma svake eelije.. .~'" ..

(DijaJiza pomoeu vjestaCkih membrana prirnjenjuje se u Neke eelije u visih biljaka stalno preeiseavanju krvi teSkih bubreznih bole. Celijska mem. itd. srednju lamelu. Kakva je grada i koja je funlccija eelijske opne? Koje stanice imaju stanicni zid i koja mu je funkcija? 27 . silicijum. povezani. U zidovima eelija na povrSini raznih proteina. Ako dolazi do veoma jakog zade- skib. na povrsilli protopiazmaticlle mem. Osnovna materija prilll{lrnog biljnih organa javljaju se suberin. pe- brana je seJcktivna. sto dovodi do odumiranja tu. k~licine vode. celijskog zida je celuloza.'11uto pro. ostaju obavijene sarno primamim zidom. a prema najnovijim po- odredene male molekule (voda. rna tanka citoplazmaticna vlakna . cima i saCinjavaju njegovu tipicnu skele- Glavna funkcija joj je reguIacija toka tnu strukturu. najcesee kalcijum i su medusobno izukrstane u raznim prav. seklllularni celijski zid.~e eelije se nazivaju brane imaju poseban vanjski omotac . tah. zivog unutraSnjeg sadrlaja. daje joj cvrstinu i odreduje oblik ee. dok se krupne ceslice u eeliju uno- se na drugi naCin (jagocitozom i pinoci. One neorganske materije. Cvrsto- duga vlakna. U prostorima izmedu celulo- izlazi. a plazmolema od Iipo. Njegova debljina moze bili vrlo ra- Biljne eeiije. eu zida nekib biljaka cesto pojacavaju i zane u veee skupine. koja zidu daje cvrstinu i materijala koji ulazi u eeliju iIi iz nje elasticnost. zalirn hcrniceluloza. sklerenhilllske. jone i manje molekule. nju i kroz primame zidove prolaze veo- dniCkog rastvora oznacava se kao dijaJi. tj. propusta sarno ktmske malelije. slijcpljeni pcktinskim materija- ces kojim se koloidne tvari (bjeiancevi. eelije imaju iskljuCivo mebanicku funkci- . Njene duge voskovi koji stite od suvisoog is£arava- molekule (mice Ie) okupljene su u fina nja. Celijski zid se uglavnom sastoj i od ugljicnih hidrata. napada razniJ1 stetoCina i s1. ncki joni dacima i proteioi. Stvaranjem novID Cclijski zid slojeva nastaje tzV. integralni dio) mnogi enzimski sistemi. bitin. koje su pove.) dok se kod nekib tokom razvoja stvaraju razliCita zadebljanja. Njihov lumen se postepe- celijski zid. bljanja zidova. mikrofibrile. Kao sto je ranije istal. Ovaj omotac joj pruza zasti. JU U organlzmu. no smanjuje. Kroz ne) odvajaju od ostalih materija iz zaje.). . Primami zidovi susjednih eelija su tozom). vnodevne koje povezuju protoplazmu su- lupropustljive membrane propustaju sarno sjednih eelij a. To se odvija pasivllom difuzijom znih fibrila nalaze sc srazmjemo velike i aktivnim transportom.pla- za Odvija se zahvaljujuCi pojavi da po. za raziiku od zivotinj. rna koje grade tzV. snika. makrofibrile. ziicita. Takve mrtve lije.

'Uju karakteristicnim i specifi. svoje odgovarajuee Slrukture. . Zivotni cikIus eelije obuhvata masa jedra se. Jedro obicno ima oblik okruglog pro. U zivim eelijarna one je Cki prazno. ma- nje jedro je tzv. svojim eelijarna ima sarno jedno jedro. 14. deni hromosomi i da predstavlj a nukIeo- cnim promjenarna u jedru. Jedro Uezgro) jedarce (nukleolus) i hrOmOSOml . kao sto je reCeno. da je hromatin materija od koje su gra- odi se odJil. Danas se pouzdano zna mitotic'ki period (period diobe).)a) . da (medu protozoarna) paramecijum ima redovno dva jedra. lako se jedro moze javili u razlicitim ta svih eelija (sl. lzuzeci od ovog pravila su. U zivim ceJijama. Ono je dobro izra. kod kojih je jedami ma. naprimjer. okruzenog tankom jedro. interfazno jedro izgleda homogeno i opti- yom opnom. kobasicast itd. izvijen. dro uvijek ima reznjeviti. sa izuzetkom nekih bakterija i mo. jedrov sok. dva period a: interjazni iIi matabolic7d i naziva hromatin. Grada i funkcija ceUjskog jedra: jedrova opna. Na fiksiranim (specificno optiCki homogena struktura u kojoj se obojenim) preparatima jedro ispoljava uocava jedno iii viSe malih tjeIesaca . Po- znato je. obIici: izduren. strukturu cine jedrova opna. jedrov sok. mikronukleus i ucestvuje u razmnozavanju. Obojena jedaraca. zraenog tijela. Ovi peri. drozelenih algi.nukleus Struktura i junkcija hrofllosoma Jedro je vaZna i obavezna komponen. zbog afiniteta prema boji. najcesce je Ioptasto iIi elipsoi- reno u svim biljnim i zivotinjskim celi. dno. recimo. 14). dok vece jedro (lIla- kronukleus) ima ulogu u metabolizmu zi- vOlinje. Ja:na zrnca sisara (osim kamile) nemaJu J~dra Ova bezjedarnost je selmn. razudeni oblik. . Celijsko jedro darna poJava (elektronsko-mikroskopski snimak) 28 .. oblicima. U praZivotinja se cesto javljaju razliciti terijal organizovan kao nukleoid. 0 kojima ee proteinsku komponentu interfaznog jedra (ukratko) biti govora u narednom izlaga. neki predstavnici algi i gIjiva Visejedar- nost je u zivotinjskom svijetu rijetka. U celijarna bijelih krvnih zmaca je- jama.. SI. !C~ viseeelijskih organizama veci broJ Jedara se javija sarno u vlaknima popreCno-p~gastih misica. a koja su na- s~a stapanJem veeeg broja celija (sinci- t/. Jedro je vrlo slozen celijski sastojak. Veeina eukariotskih organizarna u jedarce j hromosomi. Medu eukariotskim organizmima Cf- vena. ciju nju.

. koji mogu imati 20 puta veeu duzinu nego ti- picni interfazni llfomosorni. VeliCina hromosoma je razliCita u ra- tim ribonukleinske kiseline. sadriaj od citoplazme. Jedrova ovojnica se na pocetku Broj hromosoma u razuih vrsta zivih eelijske diobe raspada. Jcdarec . SastavJjena su l~d Jipo- proteilla. te jedra. sku kiselinu i Citav niz raznib enzima. Iwzetak Cine tzv . U jedrovom soku diploidna U organizama sa seksualnim su smjeSteni njegovi osnovni sastojci i razrnnoZavanjem gamete irnaju haploidni strukture . kao i broj i vclieina. Nukleolus u embrionalnim stanicama: tim.:. citoplazma hrornosorna konstantna i specifiena za svaku vrstu organizrna.-. 2. Hromosomi se karakteristicni izgJed.. ona je takoder razliCila i u is- enZlffie. 15).gena. Duzilla .a je !ljegova kciju i prilikorn diobe jedra elijele se i ovojnica sastavlJena od dVl]e membrane oni. koji svojom aktivnoseu ' odre. za. Zavisno od fizi- Hromosomi su najvafnije komponen. gigantski hromosomi u eelijama -+---1 pJjuvacnih zlijezda nckih insekata. Prerna tome. vnije boje i ispoljavaju svoje najznacajni- 29 . finitivno formirani i tada ispoljavaju svoJ tne proeese u eelijama. dok se za s istim odnosirna). jcdro. ali je za ponovo organlzlfa. " S1. pa hromosomskib garnitura: haploidna i Vila iii karioplaVrJa. Skup svib hromosoma u eeliji oznaeava se kao hro- Jcdrov sok je vodeni rastvor raznib rnosornska garnitura. lijska membrana. Medu- "... imaju diploidan hromosomski broj (2n). i 40fl" a debljina izmeuu 0. Po zavrSetku eelijske diobc (isti takav) od rnajke. Jedarca najveCim di- jelom sadrie bjelancevine (do 70'70). hrornosoma varira izrnedu 0. tako je i forma 1. jedro sadrii i proteine. odnosno faze ceJijske diobe.. nukleolus. Kao i broj. i 2fl.bromosomi i jedarca Pored broj bromosorna (n).2fl. U svakom paru ovih vrijeme eelijske diobe gube (dezorganizi- hromosorna jedan potice od oca.'1lju se sposobnoseu za autoreprodlJ- grade jedra pokazala su d.. po- rijeklom od dva roelitclja. odriavaju svoj individu- dvostruka membrana koja odvaja jedrov alitet tokom eelijskog cikJusa (s1. a razlieit je i u istoj hromosomskoj garnituri. toj gamituri. Razlikuju se dva ti- materija. a oznaeava se i kao nukleopla. Proueavanja fine OdliJ. I oblik hromosorna je takoder razliCit u raznih vrsta organ izama. Jcdrova opna (kariomembrana) je tne strukture. odgovaraj uCi. konea iii stapiea. Oni su u rnetafazi de~ duju i regulisu metaboliCke i ostale zivo. oni su permanen.. i velieina hro- mosoma je konstantna i speeifiena ozna- . ponovo se javljaju. jer sadrie dvije haploidne garniture. zapaiaju za vrijeme interfaze. 15. hromosorni najcesee irnaju izgled kratkog ea .. 3. jer su nosioei nasljednil1 jedini. 16). .. fosfolipide i znih vrsla. ~. a nakon diobc biea manje iii vise je razlicit. Jedarea stvari n parova Irol/lolognih parova su manje-vise okruglog oblika i dohro se (homologan = istosrnis!en. ribonuklein. svaku vrstu oelreden i stalan .5fl. Ckog stanja. ec1ijske gelleracijc.nuklcolus (jedno iIi vise dipJoidnu hromosomsku gamituru Cini u njib) nalazi se u jedrovom soku. :'. kada se najintenzi- stalno nalaze u jedru. a somaticne eelije toga. sto odriava njihov kOlltinuitct kroz koje ilnaju sJiene karakteristike bo i ce. ka za svaku vrstu organizma. a drugi raju) (s1.

drZe razliCite kolicine RNK i nehiston- mosomi mogu biti jednokraki (sa termi. hro. Ti krajevi su oznaceni kao telomere. 16. otpada 70-90%. od cjelokuplle hro- mosoma ka polovima "diobenog vretena" mosomske rnase. ni hromonema. Na ove komponente. drSka satelita. satelit. Koja je osnovna funkcija jedra? Koji su osnovni elementi sastava jedra? Kakva je grada i koja je funkcija bromosoma? Sta je to bromosornska garnitura? Koja je veli~ina i kakav je oblik bromosoma? 30 . Od polozaja centromere zavisi i oblik hromosoma u Osim DNK i proteina. 7. Grada bromosoma (dijagram): 1. lazi specificna hromosomska slruktura. smjdtena u unutraSnjosti 6. 5. nukleolus (u obrazovanju) hromosomske matrice (matriksa). centromera. Po tom kriterijumu. nilca- kve vidljive morfoloske dlfcrcnclJaclJe. 3. Kod nekill hromo. metaboliliCke aktivlloSti celija. koji se naziva satelit funkcionalnoj jedinici jcdra. sto omogucava da sc dobije potpunija soma ona odvajaju mali vrsni segment predstava 0 hromosomu kao sU'uktumoj (dio) hromosoma. soma s'u nukleinske kiseline i proteini. (konstrikcija) koje se naziva je po duzini diferencirana na specificne primamo suzenje. Kolicina DNK i kiselih nalnom centromerom) i dvokraki (sa cen. ga centromere je vezana za kretanje hro. sekundamo surenje. Uloga telomera stoji u vezi sa kinetikom i polaritetom hromosoma za vrijeme ce- lijske diobe. Terminalni dijelovi hromosoma se po svom ponasanju razlikuju od njeg~vih ostalih dijelova. koji se nazivaju /trOlllomere. za vrijeme celijske diohe. iako ne p~kazuJu . matriks. segmente. Osnovna ulo. Ona se danas intenzivno jednom iii na oba kraka. Hromonema svakog hromosoma redovno postoji je- dno suzenje. Sl. Osim primarnog suzenja. hromonema. protein a veoma varira u zavisnosti od tromerom u ostalim regionima) . hromosomi sa- eelijskoj diobi.. Ova suzenja se proucava raznim sredstvima i metodama.sat~litski hromosomi. 2. Giavne hemijske komponcnte hromo- centromera (iii kinetohor). skih proteina. a njegovi nosioci . Hro- moneme predstavljaju specificnu dvojnu spiralu nukleoproteinskih niti. od kojih je morfoloSke karakteristike. iii trabant. Osnovnu komponentu hromosoma 6- 4. Na tom mjestu se na. Na tijelu se obrazuju obje hromatide. oni imaju ulogu orgtamzato- ra jedarca. hromosomi UnutraSnja struktura hromosoma je mogu pokazivali i druge konstrikcije na veoma slozena. nazivaju sekundamim.

zivim sistemima (u celijama) moguc je IiCkim procesima se oslobada energija. Prilikom kataliziranja odredenih he- ~hCkih procesa u zivom svijetu je foto. proste iii slozene ve. 1}iskim temperaturama. bjelancevine. hod. Brzina bemijskih reak- gradnjom slozenib komponenata zivih cija u organizmu je takodcr velika. Procesom fotosinteze se iz jed. cesi. Za odvijanje Biohemijsko-fiziCki procesi tokom rib procesa van organizma potrebna je vi- kojib se iz prostijih vrsi sinteza slozeni. medutim. koje naziva- funkcije. Raz. Zbog toga anabolizam i katabolizam zatori bioloSkog porijekla. odigravaju na relativno milacija. a metaboIizam viseeeIijskih obIika je nJe brane kOO zivotinja (kojim se slozene uskladena cjelina svih procesa koji se su~s~ce razlazu na prostije) i njihova odvijaju u organizmu kao cje1ini. Metabolizam jednoeeIijskih organizama svOOi se na metaboIizam ce. lami hemijski spojevi.NaJznacajniji i tipican primjer ana. Ce zivib biea. dalJnJa razgradnja u celijama kom slucaju. sistema stvaraju prostije materije naziva Takav tok bemijskih procesa i reakcija u se kataboIizam iii disimilacija U katabo. kao sto je vee istak- ziCkih reakcija koji se OOvijaju u zivim nuto. zahvaljujuCi Cilljenici sto organizmi pos- Ta energija se trosi na razlicite zivotne jeduju bioloSke katalizatore. D~gi primjer anabolizma je ukupnost biobemijskih i fiziCkih procesa pretvaranJe ammokiselina u visokomole- koji osiguravaju odrZavanje. U ovim procesima se trosi en. Primjer kataboIiCkih procesa je vare- lije. soka temperatura. U sva. Cjelokupnost svib biohemijskih i fi. MetaboIizam. KatalitiCka aktivnost fermenata nostavnih anorganskih komponellata i nije vezana iskljucivo za celiju. struktura i podjela Pojmom metaboJizam se oznacava sve. rast i razvi. tvar (sea:r). mjene. mo fermenti iIi enzimi.. mijskih procesa oni ne trpe nikakve pro- smteza. koji su mjena materije i energije u celijama je osnova svib zivotnib aktivnosti. tvari. l1a onima koje erglJa. ukljuceni u promet materije i energije. ukljucujuCi i procese anaboliz. odgovaraju normalnoj gelesnoj toploti po- Biobemijski procesi u kojima se raz. visokomoleku- predstavljaju samo dvije medusobno po. U organizmu svih zivib bica odigrava se citav niz metaboliCkih procesa.1ivnosti. jer oni sunceve energije stvara slozena organska mogu djelovati i van nje. g. 31 . ~Jene . i katabolizam iii razlaganju slo- zenib organskih jedilljenja. jedinih organizama.z ane cjeline jedinstvenog procesa raz. specificne bioloske ak. . Metabolizam: Metabolizam anabolizam l katabolizam celije Enzimi: priroda. obuhvata dva osnovna procesa an- bicima obuhvata dva smjera metaboIiCkih abolizam iii sintezu organizmu potrebnih procesa. kulame bjelanceville itd. materije i energije u svim zivim slstemlIDa Biokatalizatori ubrzavaju hemijske procese ne uticuCi na njihov krajnji is- . u osnovi metaboIizma svib organizama je metabolizam ce1ije. U organizmu se ti pro- jib spojeva naziva se anaboIizam iii asi. Enzimi su katali- rna.

Njihova Danas je poznatl. uloga je u formiranju unutarmolekulskih citih enzima. odnosno baznosti sredine u koi')j djeluju. Prva grupa obuhvata aktivnog centra (apoenzim) i aktivne grupe oksidoreduktaze. uz ucesce vo- ture viSe od 60°C. Treca znatno utjeeu i faktori spoljaSnje sredine.preko 4000 razli. skupina enzima su hidrolaze. goj grupi pripadaju transferaze. Sustina umiranja Cetvrta grupa felUlenata . te sinteze u kojima se stvara voda. bjelaneevine koje u svom sastavu imaju a dogovoreno je da se svi svrstaju u sest posebnu strukturu. Oni katali- Vecina enzima je osjedjiva na tempera- ziraju reakcije razgradnje. koji zajedno cine ju oksidaciono-redukcione procesc. 32 . Pe- enzimskih sistema VeCina enzima je vrlo toj grupi pripadaju izomeraze. Dru- holoenzim (puni sldop enzima). svodi na trajnu degradaciju ugljikovih atoma sa drugim atomima. kategorija (klasa) . koji ucestvuju u preobraiaju molekula. koja se sastoji od tzv. pri cemu im se ak- <!e. Nazive su dobijali na razlicite naCine. fermenti osjetljiva na promjene kiselosti. tivnost nepovratno gubi. Enzimi suo kao sto je istaknuto. fermente koji katalizira- iii kofelUlenta (koenzim). U sestoj grupi su fermenti ligaze. To su en- zimi cija je funkcija prenosenje grupa Na enzimsku (felUlentnu) aktivnost atoma jedne molekule u drugu. ciju mijenjanja unutarmolekulskih veza zapravo. veza ugljikovih atoma.liaze imaju funk- eelija organizma na toj temperaturi se.

endomiroza i amifoza. kako kod raznih eelije i jedra: mitoza i mejoza. zavise i od raznovrsnih difere. Naziv mitoza se cesto upotrebljava ki poeivaju na visekratnim eelijskim di.nterfaw. anaJaza. nervne i rrUsicne celije). Individual. proJaza. lijama. u kojima se de- smatrati relarivno postojanim.met%za. naglasiti da u pravom smislu i celija njenib potomaka. ali se on (radi lakseg razumijeva- tkog vijeka. a izuzetno vrsta organizama tako i unutar pojedinih mogu se javiti i drugi. obama oplodene jajne celije (zigota) i medutim. prometa- Jaza. po. a kao rezultat te diobe nastaju red rasta. i teloJaza Amitoza Kao sto je vee istaknuto. tiCkoj konstituciji.. promjena koje se desavaju od jedne do 33 . Treba. 17).). nova jedra (kcerki celija). Celijske diobe. i brojem. eritrociti covje. Skup. identicna sa ishodi- zma. nakon postanka. I pored toga. ova dva tipa diobe ce biti razmotrena u nesto obimnijoj formi. postoje celije veoma kra. Celijska dioba kod jedno- celijskib organizama se javlja kao proces Mitoza razmnozavanja i neposredno dovodi do stvaranja dva nova organizma Kod vise- eelijskib organizama rast i razvice jedin.~vih postojeeih. Mitoza je dinarnican i kontinuiran Nasuprot tome. snim jedrom majke celije od koga su na- jele (naprimjer. organizma kao jednog cjelovitog sistema Stanje i promjene koje se u jedru deSavaju i prema potrebi moze biti usporena ili nakon zavrletka telofaze do poeetka sljede- stimulirana Nove celije nastaju sarno od ee profaze nazivaju se ·. i po ncijacija i funkcije celija i tkiva. koje se stalno zamjenjuju nja pojedinih promjena) vjestaCki dijeli novim (epitelne eelije. stali. ka itd. mitoza se odno- zama je takoder ovisan i od nagomilava. Sve celije u organizmu rastu do odre- dene razvojne faze. metaJaza. koja su. a zatim se dijele i specijaliziraju. Mitoza i mejoza dimenzije celije i organizma se mogu su vrlo slozeni procesi. na n'ekoliko karakteristicnih faza: pro/aw. si samo na diobu jedra (s1. velicina svakog or. DeSava nja i sinteze mnogobrojnih celijskih i se preteZno u somaticnim (tjeseinim) ce- vancelijskih materija. ana/ow i tela/ow. zmi. Dioba eelija stoji pod kontrolom prometa/aza. kao sto su tkiva iste vrste i jedinke. u originalnom znacenju. one se vik ne di. Neke broju hromosoma i po cjelokupnoj gene- eelije traju tokom cijelog zivota organi. S obzirom na bioloski znacaj i po- ganizma je odredena njibovom veliCinom trebu razumijevanja diobe jedra i eelije. Rast celije Rast i Dioba celije dioba ceJija Mitoza: interfaza. savaju velike i znacajne promjene u je- ni rast zivib bica bazira se na rastu i dru (osobito na hromosomima) i citopla- razmnozavanju eelija.. Rast tih organi. kao sinonirn za celijsku diobu. celije mogu Poznata su dva osnovna tipa diobe biti razlicite velicine. proces.

interfa- je.-u bro- no~ 1. metafaza. da se sastoJe od dvije bromatide koje su a poc~nje razdvajanjem (razilaienjem) medusobno lijesno (uzduzno) priljublje. Hromosomi krceu ka ccn- traInom rcgionu eclijc i zauzimaju polo- 4 5 zaj u ckvatorijaInoj ravni. dok mitoza traje relativno kratko. Tre. lorn diobnog vretcna. "Putovanjc" bromosoma u 1. Metafaza traje zna- Profaza predstavlja pocetak mitoze a tno kraec od profaze. Hromosomi se. ali napredovanjem profa:e spiraIizacija se povecava. ccntromerni regioni hromosoma se dijele. tako da postaju kraCi i vidljiviji. hro~atide se odvajaju i postaju neza- Pod ~ecirn uvecanjem se raspoznaje da VIsne Jedna od druge. najmanju individualnu duzinu i najveeu ba naglasiti. te replikacija i du. hromatlda (sada vee novib hromosoma) i 34 . telofaza a zavrsava se obrazovanjcm ekvatorijalne iii metaJazne ploce. Vremenski posmatrano. izmedu ec- SI.e- dra (replikacija DNK. dakle. duplikacija hromo. dugaCkib. prelazna ctapa mitozc: u njoj dolazi do razgradnjc eelijskc opnc.. Celijski ispoljavaju svc elementc svojc morfologi- ciklus se sastoji od dvije cjeline. bez vidljivib matidu povezuju sa odgovarajueim po- (OSIDl Jedarca) struktumib komponenata. lijskog pol a) i hrOl/1osomskih poluniti. a mitotiCki aparat je pot- odvijaju se najznacajniji metaboliCki i puno formiran. tj . postavljanjem bro- mosoma u ekvatorijaInu ravan celijc. Hromatide su medusobno ostali zivotni procesi. su om dvo~lruke slrukture (duplicirani) i Anafaza je kulminaciona faza mitoze. anafaza. snirn mikroskopima. kra- jem profaze iscczava jcdarcc. 4. medutim. prometafaza. U pocetku profaze oni su slabo spiraIizovani. 3. u njemu i citoplazmi rijalnoj ravni. 17. one nastaju despiraIizacijom hromoneme porn. interfaza. a ~jcn krajnji stupanj zavdava se dcstrukclJom (razgradnjom) jcdrovc opnc. ne. Ono se sastoj i od citopla- sinteze (S) i postsinteliCki period (G2). Hromosomi sc nalaze u ekvato- dro ne "miruje". Metafaza jc ona ctapa procesa mito- Interfaza je period eelijskog ciklusa zc u kojoj su bromosomi definitivno for- u kome se odigravaju najznacajniji bio. Mitoza (originalni fotos): lijskih polova. posmatrano pod svjetlosnirn mikrosko. bromosomi irnaju izgled tankib. ckvatorijaInu ravan naziva sc metakineza. 5. koja se moze posmatrati pod svjctlo- ze i mitoze. yredstavljeno je u obliku bomoge. (centromemih hromomera) i svah. U vecini slucajeva. mirani. udvajaju u in- terfazi. Prometafal. kompaktnog tijela. maksirnaIno spiraIizirani i imaju bemijski i fIzioloSki procesi u celiji. da u ovoj fazi je. razdvojene i vczane su sarno u regionu plikacija svib elemenata i komponenti je. profaza. kom eelijske diobe) koji sc naziva "dio- vati tri perioda: presintetiCki (Gl). dcbljinu. naj- veti dio tog ciklusa otpada na in terfazu. U metafazi se fOimira kiri. mlfllicnih nil i (od jednog do drugog ce- Interfazno jedro (fIksirano i obojeno). tiCki aparat (za krctanjc hromosoma to- soma i dr). u slvari. 6.a je. slabo spiraIiziranib konaca a. Centromcre. 2. U interfazi se mogu razliko. U sljedeee diobe u obrazovanju dviju novih ovoj fazi hromosomi su skraeeni i jasno celija. naziva se eelijski ciklus. Pri njenom kraju u njoj. period beno vreteno".

korijena graSka oko 110. nakon postmitotiCkog pe. Danas se smatra d. .'tera. dro se. za razliku ad indirektne iii mitotiCke cliohe maju oblik i dimenzije karakteristiene za desava u interfazi. pa se tako obrazuju dvojedame iii vi- du novih jedara stvara se pregraclna eelijska sejedarne eelije. mitoza u celijama korijcna luka lraje oko rna.a se dvostruko veei (tetraploidni) broj hro. Hromosomi se pritom interfazu. zivnog tkiva zeca oko 67. Kretanje hromosoma je individualno. 85 minuta. a i u ee- Ako nakon fl(l!malne diohe bromosoma ne lijama raznih diferenciranih i specijalnib tki- slijedi i podjela matiene eelije. Oni poste. izme. promjenama. jednostavno. U ovoj fazi se Amitoza je direktna dioba jedra. hromosoma i ona ima funkciju kinctike hromosoma. pomocu Ukupno trajanje toka mitoze je razli- poluniti diobnog vretena. a jedarca ne guhe individualnost Je- peno guhe svoje kantme. stupiti u nove diobe. Novonastale keerke eelije dnakih clijelova. rna koja su privremenog karah. a paralelno sa de. izgleda d. Sto se tiee fragmentacije. koja joj u pojedinim tkivima. omogucuje samostalno kretanje ka polovi. Dolaskom hromosoma na po- love zavrSava se anafaza. generativnim (patoloSkim) poremeeajima i Ta pojava se oznaeava kao endanilOZll.a se svaka od njih ee. dijeli na dva iii vise spiralizacijom hromosoma nastaje i opna (manje-vise jednakih) cIijelova. U veeini slu- novib jedara. jedrova opna se ne dezorga- dolasku hromosoma na polove. odnosno ima svoju vlastitu centromeru. a poeinje onda karla bromosomi dospiju na polove "majcmske eelije". koja se. zme. 1ma slueajeva gdje se jedro membrana (i eelijski zid) pa tako nastaju amitotiCkim putem dijeli na ve6 broj neje- dvije nove eelije. pa se tak. u njoj ostaje va. eajeva diobu jedra ne prati dioba citopla- drove komponente. Pri kraju telofaze. amitotiCka dioba deSava u eelijama i tkivi- rioda i perioda sinteze. fibroblastima bno).-va cIioba oznaeava su znaei potpuno identiene majci eelij~ a kao fragmentacija. Centromera je funkcionalna organela skakavca oko 180 minuta itd. nizira. Kalco rastu celije i viSecelijski organizmi? 5ta je to mitoza i koje su njene osnovne karakteristike? Opi~i i objasni osnovne karakteristike pojedinih faza mitoze! 5ta je arnitoza i koje su joj karakteristike? 35 . Ovaj proces otpoCinje odmah po despiraliziraju. ve· ali se obieno svi krecu sinhrono (istodo. ana uvijek javlja u eelijama sa izrazitim de- mosoma u adnosu na normalni (diploidni). Tako. hromosomi postepeoo despiraliziraju i popri. Svaka hromatida Cito kod pojcdinih organizama. Amitoza Telofaza je posljednja faza mitoze. naprimjer. obrazuju se jedarca i ostale je.njibovim kretanjem ka polovima.

7. Mejoza se. sastoji od dvije diobe. u stvari se svode na preciznu duplikaciju genetiCkog materijala u pre- dmejotiCkom periodu i njegovu raspodje- lu u cetiri jedra (kcerke eelije) tokom dviju uzastopnih dioba Tako svaka ga- meta (jajna celij a i spermatozoid) dobija baploidni (n) hromosomski broj . zigoten. diploten.profaza I. Rezultat tog procesa je stvaranje re- produktivnih celija (gameta) sa haploid- nim (n) brojem bromosoma (sl. anajaza I. zigoten. 18). 6. diploten. anafaza n. formirane gamete 36 . anafaza I.desavaju se veorna razlicite. dakle. karakteristicni za mejozu. Mejoza: osnovni smisao i osnovne jaze njenog toka Mejoza I: projaza I (leptoten. tena. Razdvaja- nje uparenih bornologih hromosoma de- sava se u anafazi prve rnajotiCke diobe. obzirorn na broj (2) bromatida dijade.ne strukture (bivalent i). profaza n. leptotem. naro- Cito u njenoj profazi. Karakteristicne (pot)faze mejoze takvorn obliku nazivaju univalenii. a koje se s ohzirorn ' ria' broj (4) hrornatida nazivaju tetrad!!. odlaze na suprotne polove diobenog vre. rnejoze I i mejoze II. sarno za mejozu karakteristicne prornjene u hrornosornima. Konjugacijom homologih hromo- soma obrazuju se bivalent. te/ojaza I Mejoza 1l Mejoza iIi redukcijska dioba je tip eelijske diobe u kojem se diploidni bro- mosomski broj (2n) smanjuje na polovi- nu. dijekineza). pahiten. koje se nazivaju hi- javne. 3. Na taj nacin svaka kcerka celija. prometajaza I. Relativno slozeni molekulamo-geneti- Cki i citoloski procesi. 5. (uparivanje) IW/llologih hromosoma i stvaranje medu- sobnib fiziCkih veza. koji se u S1. metajaza I. 18. 4. 2. 1. pri cernu bomologi hrornosomi. Tokom prve rnejoze. a s (dij agram): I . Mejoza pahiten. ~d kojih je ' osobito znacajna konjugacija . 8.

homologi hromosomi medusobno jos vecom relativnom duZinom i slozenoscu vise razdvajaju. logim hromosomima se pomjeraju prema rna. niti. Ko. homolozi medu- Mejoza I sobno oSlaju vezani sarno OSlvatcnim hi- jazmama PoloZaj hijazmi i njihov broj ovi- Mejoza I iii heterotipna dioba se si od duzine i morfologije hromosoma. napreduje i spiraiizacija hromoso. ~dvajanje konjugiranih hromosoma. a upareni daju bivalent). utvrdivanje haploi- jedinstveno klupko. primjera najkarakteristieniju sliku. otpocinje na univaiente. pahiten. Profaza I mejotiCke diobe se odlikuje a.ena Dvostruke su grade (sa- jelu stanice i lako ih je identificirati. a tetrade na dijade. jom (uparivanjem) homologih hromoso- rna. a dostizu svoje najkondenzovanije uparuju sve homo loge strukture. Anaraza I poeinje procesom razdva- Pahiten traje relativno dugo. tako da se medusobno ravni. Bivaienti se razdvajaju na. koja obuhvata period u ko- me bivalenti putuju ka ekvatorijainoj ra- Leptoten je poeetni stadijum mejoze. dvije hromatide.formirane hijazme medu homo- sa tim. netiCkog aparata na polovima diobnog turu (jedan homologi hromosom jedan vretena univalent. Uporedo stanje . zigoten. s ob. krajevima Dolazi do stvaranja polukona- vanje. Homologi kretanjem ka polovima diobenog vretena. ova faza kod zene traje 10 do 12 maju polozaj uz jedrovu membranu. kao i jedarce. odnosno tetrade. uslovno dijeli na profazu r. Jedinice razdvaj anja su. cijeli hro- zam. u pojedinim dijelovirna. je podijeljena na pet karakteristienih po- tfaza: leptoten. U njemu janja homologih hroniosoma njihovim se bivaienti znatno skracuju. s stavljeni od dvije hromatide) i zastupljeni obzirom na to da u ovoj fazi imaju ka- u diploidnom broju. a dvostruka struktura hromosoma mosomi. Upareni hromosomi se nazivaju ca diobnog vretena (hromosomske niti). Bivaienti zauzi- radi. S obzirom na karakteristicne pro. anafazu I i telofazu 1. a posljedica toga je njihovo skraCi. Dijakineza je stadij u kojcm zavrsava profaza I. hro~osomi su medusobno tijesno pove. Bivaienti su goto- u kojem su hromosomi u obliku tankih vo maksimalno skraceni i kondenzovani. vni diobenog vretena. bivalenti. koji su jos uvijek jako izduzeni. dnog hromosomskog broja neke vrste Zigoten poeinje uzduznom konjugaci. dobije za polovinu umanjeni kara. kojoj se bivalenti nalaze u ekvatorijalnoj tnom precizno5cu. Metafaza I je ona etapa mejoze u njugacija homolog a se odvija sa izuze. prometafa- zu r. najlakse je u ovoj fazi. ~lO kteristieni broj hromosoma (haploidni Je poscbno vidljivo u narcdnom ladiju . metafazu r. Dip!oten jc sladij u kojcm sc daljc nastavlJa skraCivanje i razdvajanje konju- giranih hromosoma. bivalenli se jos vise skracuju. Pred kraj pallite. a njihova lineama diferencijacija je Obieno su rasporedeni u centrainom di- dosta izraz. Slijedi kralki opis pojcdinih faza i polfaza mejoze I i mejoze II. se. tako da dijakineza ima procesa koji se u njoj odvijaju. najcesce zapleteni u rakteristiean izgled. 37 . od kojih se svaki sastoji od postaje dobro izraZena.dakle. diploten Promctafaza I je kratka faza I mejo- i dijakineza tiCke diohe. dakle. pred kraj ove potfaze mjene i "ponaSanje" hromosoma.zirom na koje se vezu za odgovarajuca mjesta ki- njihovu cetverostruku hromatidnu struk. broj). koja godina. uslovno dezorganizuje.

Na taj naein. a u nekim sluea. u kojoj se formiraju 4 te- lofazna jedra. poslije dviju uzastopnih kon mejoze I) i. Njihovim dolaskom na polove. na dvije Gednostruke) hromatide (mona- sa haploidnim brojem dvohromatidnih de). Telofaza I nastupa "dolaskom" anafa. kao i njegovih ostalih stru- ktura. odvija se po tipu obiene dioba diploidne celije. Na kraju telofaze dolazi do razdvajanja sestrinskih hromatida a time citokineze (diohe citoplazme). Celijska dioba se zavrsava citokinezom. Hromatide su upadJjivo hromosoma. tamo pristi~u cijeli homolozi. U kojirn tkivirna se ddava i koji je osnovni bioloSki smisao mejoze? Koje Sil osnovne faze mejoze? Koj e Sil karakteristicne potfaze mejoze I? Opi§i pojedine potfaze profaze I! Koje Sil osnovne karakteristike mejozc II ? U kojoj fazi mejozc se vr$i redukcij a diploidnog (2n) na baploidni (n) broj hromosoma? 38 . poci- hromosoma nje tela/aza II. Posto regionu centromere. Nakon toga slijedi formiranje jedro- Znatno su kraCi od profaznih i po svemu vih membrana. u mejozi se obra- rnijoze. na svakom U meta/ali II hromosomi se nalaze u polu je prisutan haploidni broj hromoso- ekvatorijalnoj ravni diobnog vretena rna. Hromosomi takoder trpe izvjesne liee rnitotiCkim metafaznim hromosorni- morfoloSke promjene. ova dioba se ponekad jos naziva i ekvaciona Mejoza II iii homotipna dioba poeinje nakon kraceg interkinetiCkog perioda (na. Svaki hromosom se dijeli zavrsava obrazovanje dviju kcerki eelija. Buduci da se u mejozi II Mejoza II monade obrazuju od sestrinskih hromati- da. rna Formiranjem poluniti (hromosomskih niti) diobnog vretena otpoCinje proces jevima zadrZavaju kompletnu anafaznu morfologiju. kojom se i ana/aza II. medusobno razdvojene i vezane sarno u znih hromosoma na polove celije. Pra/aza druge mejotiCke diohe zuju eetiri celije sa haploidnim brojem traje vrlo kratko.

Cije su posljedice u 6elij. ~~sna poremecaje u njihovom metabolizmu. ju negativne efekte u celiji treba pome- nuti visoke i niske temperature. ogledaju se u promjenama . deterdzenti itd. takoder izazivaju krupne zvoja Taka). dakle. 60% spontanih pobacaja. 0. brojni hemijski spojevi koji se siroko ko- cionisanju 6elijskih komponenata i uzro. Uzrokuju ske aberacije kod . kozmetiCki pre- Medu fizickirn agensima koji izaziva. RNK. sljepljivanje i fragmentacija sljedica sustinskih promjena i poremeeaja hromosoma.i gama-zracenja mjenama celija koje uzrokuju fiziCki. raka i bolestima vezanim za promjenu talne efekte na 6eIiju ispoljavaju jonizira. narusavanje pol a. strukture 6elija raka pokazuju da su one mosti 6elijske diobe itd. danas pouzdano zna da razne hromosom- skim strukturama vrlo razlicite. nekoliko hipoteza 0 uzrocima nastanka Citav niz hemijskih supstanci. a naro. parati. a teorija i teorija 0 njegovom pohetlOlo- 39 . bjelancevina. u dodi. znatno su veee od 6elija od ~o­ funkciji genetiCkog materijala koji uzro. agensi cesto uzrokuju raznovrsna o~teee­ pored toksicnog. a gotovo 1% nizaciji DNK. mutaciona teonJa.e (ra- ru sa 6elijama. imaju drugaciju strukturu J~~ kuju nepovratne promjene i dovode do dra i ostalih 6elijskih organela Postojl eelijske smrti. Radi se. zivotinja i co- cito razne oblike rzracenja: ultravioletno. anomalija. he- te protonsko i neutronsko zracenje. kuju njenu smrt lijekovi. Rak (zlocudni tumor) nastaje kao po- mjene jedra. kao sto su: degenerativne pro. obrazovanje "mikronukleu- u zivotnom ciklusu normalnih celija. manje diferencirane (u odnosu na nor- o krupnim poremeeajima u organizaciji i malne). obrazova. vjeka poeinju u sustini patoloskim pro- rendgensko. jih nastaju. Patologija celi- ja se najbolje moze ilustrirati primjerom Narocito karakteristicne i cesto fa. raka: teorija hemijske kancer~¥enez. beta. Degenerativne Najcesce degenerativne i i patoloske patoloske promjene celije Uzroci i posljedice promjene degenerativnih promjena celije celija Razliciti fiziCki. mijski ili bioloSki agensi. covjeka uzrokuju i do promjene u molekularnoj strukturi i orga. Mnoge bolesti biljaka. riste u svakodnevnom zivotu: pesticidi. razni konzervansi i dodaci pre- hrambenim proizvodima. imaju i genotoksicne nja i degenerativne promjene u 6eIiji. broja i strukture hromosoma Tako se juca zracenja. Najkara. hemijski i bioloSki mnoge od njih i nasljedne promJene. nasljednog materijala. efekte. cije su posljedice teska pato- kteristicniji efekti jonizirajuceg zracenja loska stanja. Sva sa" (nenormalno malog jedra). alfa-. masti zivorodenih ima neku od hromosomskih i drugih molekularnih struktura. dosad~nja proucavanja morfologije i nje polijedarnih 6elija. Ovdje treba naglasiti da citoto- Mnogi od njih dovode do nepovratnih ksicne i genotoksicne efekte ispoljavaju i promjena u strukturi i normalnom funk.

smatra se da je slozeno i mno- mutacionoj teoriji. da je rak je- obrazuju u samoj celiji ili u nju dospije- dan od najvecili bioloskih fenomena i. ~om (sloreno uzrokovanom) nastanku. u osnovi ima promje. celijskim strukturama. gostrulco uzrokovan i da je sasvim sigur- ne u genetiCkoj konstituciji eelije (pore. posljedica djelovanja ovih uzrocnika u rak nastaje pod utjecajem razlicitih he. mijskih agenasa (kancerogena) koji se Ocigledno je. Prema virusnoj teoriji. no da u osuovi kancerogeneze stoje ua- mecaj u ispoljavanju i regulaciji funkcije ruseni mehanizmi genetiCke konstitucije gena). prema prirodi. na vaju iz vanjske sredine. rak nastaje kao Prema teoriji hemijske kancerogeneze. Koje su najeesce degenerativne i patoloSke promjene celije? Koji faktori izazivaju degenerativne i patoloSke promjene eelije? Koje su najuocljivije posljedice njibovog djelovanja? 40 . medutim. osnovu dosadasnjih znahja 0 njegovoj Mehanizam nastanka raka. u zahvacenim celijama.

pluca i dr. osnovno. zatim. ovi organi svak. zeludac. i to u se) i gube daIju moe diobe. provodno. Tvoma tkiva su smjeStena na vrbu ZabvaIjujuCi tome. mozak. a organografija je nauka 0 organima zivih bica Skup istovrsnih stanica (celija) sa- cinjava tkivo. koji svojom aktJ- vaju razliCite oblike i uloge (diferenciraju vnoseu stvara slojeve novih tkiva. Tvoma (meristemska) tkiva Biljna Trajna tkiva: kozno. Sto je organizam slozenije graden. te tada izgraduju sistem organa kao sto su: skeletni. To su se- kundama tvorna tkiva koja se naIaze u stabljici i korijenu visegodisnjih biIjaka. najveCoj kolieini u toku proljeca i Ijeta.'Uju po gradi i ulozi (funkciji) njihovih stanica: jedna vrse zaStitu. tkiva mehanicKo. u vidu prstena.- diobe.u moguenoseu neprestane postoji sekundamo meristemsko tkivo . zivcani. cvijet. drvenastih biIjaka u stabljici i korijenu gre. 41 . a sastoji se najcesCe od vise tkiva. stabljika. Organ je dio biIjnog iii fivotinjskog organizma s jednom iIi vise uloga. tkivo za izluCivanje trajna tkiva sticu nak.e go- stabljike i korijena. Neka svoj volumen. Tkiva se medusobno razhl. tj . a fivotinjska su: srce. HISTOLOGIJA I ORGANOGRAFIJA Nauena disciplina koja proucava biljna i . deblja Tako. odnosno povecavaJu doprinose da biljka raste u duzinu. Sva biIjna tkiva svrstavaju se u dvije Njihovom aktivnoseu biljka raste u siri- grupe: tvoma i trajna. polni i dr. misicni. druga provodenje. kod visegodisnjih meristemskih tkiva (meristos=podjeljiv.) raspolaz. te svojom aktivnoseu dine postaju deblji.'l1adno sposobnost Tvorna tkiva neprestanog dijeljenja stanica. Kod fivotinja obieno vise organa vrSi nelm zajedniCku funkciju. dobi- kambij. Biljni organi su: korijen. list. NastaIe stanice. treea uevrscuju organizam itd. fivotinjska tkiva zove sc hisloiogija. broj tkiva je u njemu veCi. Stanice tvomih iIi nu. rastu.

neke sluze za penjanje. sto dermi se nalaze i razliCite dlake. u epi- (zapornice) s otvorom izmedu njib. preko stoma se vrSi po- Kod kopnenib biljaka. p znog tkiva: primamo i sekundamo. 19. 19). a Zahvaljujuci tim svojstvima. Na poprecnom presjeku povrsini epiderme nalazi se sloj zaStitne kutikule. Dakle. Epiderma (E) i parenhim (P) cno stanice nemaju kloroplasta. Dlake stanica epiderme. vode- ne pare). a vanjska stabljike ljutiea (Ranuncttlus) na stijenka im je deblja od unutraSnjih. Epi- demw je primamo kozno tkivo (s1. ali su tada ispunjene zrakom. Stome u epidermi razlicitih vrsta biljaka 42 . J~( ~ ~. stome se neke vrse upijanje (apsorpciju) vode s mogu otvarati i zatvarati i tako regulirati mineralima (nalaze se na korijenu). 20.. za razliku od ga. a ponekad i vostana prevlaka ulazak i izlazak plinova (CO2. NajceSce je jednoslojna i sastavljena od stanica priljubljenih jedna uz drugu. Obi. Postoje dvije vrste ko. Osim stoma. u epide:nni nad.b ~ 1~'n T SI. Stanice se zajedno oznacava kao storrw iIi puc dlaka su sa zivim sadriajem ili bez nje- (s1. ravanja biljke. Trajna tkiva Kozna tkiva Na povrSini biljnih organa nalaze se tkiva cij a je osnovna uloga ZaStita od isusivanja. vezivanje unutraSnjosti biljnog organizma zemnih organa nalaze se parovi stanica i spoljasnje sredine. Stanice zapomice. SI. povreda i ulaska stetnih mi- kroorganizama. a irnaju ulogu zaStite od pretieranog ispa- njihove stijenke su nejednake debljine. 20). sadrie kloroplaste. 02.

Potpuno razvijene sklerenhimske sta- skog tkiva Stanice ovog tkiva su zive. Kolenhim je mehaniCleo tkivo koje je smjesteno obicno ispod epiderme iIi pe. 22). Kopnene biljke imaju razvijeno pro- ja. Parenhim koji se nalazi u listovima vodno tkivo.1 43 . a stanice su sa Zivim sadnajem. Osnovno tkivo tvari kroz floem . Voda s mineralnim supsta- seeeri. spiralna i dr. U flOemu ulogu provodenja Mehanicka tkiva Potreba za ucvrstivaojem biljnog or- ganizma dolazi do izra!aja kod kopnenib biljaka. a organske imaju spremisnu ulogu. Osim ove funkcije. trabeide s razlicitim zadebljanjima na Cleo tkivo sklerenhim (s1. 21. Stijenke stanica su nejednako zade- bljaIe. Vanjski povrsinski dio periderme-pluto sastoji se od nekoliko slojeva stanica koje su bez protoplasta i ovaj sloj mrtvih stanica z~ticuje biljne organe od spoljasnjih u~ecaja SI. 19). 5 i parenhim ksilema . U vode s mineralima od korijena prema vr- korijenu. masti. cu. bjelancevine i dr. 21). Stanice zidovima (mreZasta. a izmedu njib se na. laze manji iii veti rnedustanicni prostori (sl. paren- himsko !kivo ima jo~ niz drugib flmkci. 4. Provodni eiementi ksilema-trabeje i Dublje u stabIjici smjesteno je mehani. sjemenkarna. koji predstavljaju sistem cjevCica s razli- citim zadebljanjiJ. 22. stabljici i plodovi. Periderm a nastaje aktivnoscu sekundamog meri- stemskog !kiva. Karakteristicno je za mlade or- gane. a uloga mu je provodenje bogat je klorofilorn te vrsi fotosintezu.n. te one ncama se krece kroz ksilem. ma nema zivog sadrZaja. SI.a na njibovim zidovi~ rna (s1. jer su stanice povezane. Provodna tkiva stocu biljci. imaju mrtvi elementi traheje i traheide njene zrakom i vrli prozracivanje. Ksilem i floem su slo- koje jzgraduje organe mo. s nice imaju jako zadebljale zidove i u nji- tank. epiderma biva zamijenjena peridennom. Sklerenhimsko mehaniCko tkivo Osnovno tkivo Tijelo zeljaste biljke u najveeoj mJen pruzaju se duz slabljike dajuCi joj cvrsto- je izgradeno od osnovnog ili parenhim.im stijenkama. Tu ulogu ima mehaniCko tkivo.) - sklerenhima su u grupama i poput vrpce 2. 3. 1 1 2 1 3 3 1 4 riderme. bu stabljike i organskih tvari u supro- ma u parenhernskim stanicama se nalaze tnom smjeru.cvamib biljaka zena tkiva U ksilemu ulogu provodenja ima vel ike medustanicne prostore ispu. One su napete te tako daju cvr. Stanice mehaniCkog tkiva su zive iii su bez protoplasta Njibove stijenke su u veeoj iii manjoj mjeri zadebljale i medu njima nema medustanicnih prostora. Kod vi~egodisnjib biljaka i na stari- jim dijelovirna jednogodisnjib.

:f-. 23. nje supstanci koje su nastale kao proi- rnaju kambij). Otvorcni provodni snopic Jjutica na popreenom presjeku (RanllIlClllllS) na poprccnom presjeku A.kambij. S obzirom na to da Tkiva za lucenje i izlucivanje Ii provodne f ile posjeduju sekundamo rneristemsko tkivo . floem. floem.2) i stani. C. Sklerenhimski ovoj. ka floem i ksilcm su rasporedeni u vidu stomo vezani i izgraduju zajedno s me. pak. D. ksilcm 44 . ksilem a i floema. B.ce pra- tilice (3) na uzd uznom presjeku (A) i popreenom presjcku (B) A VIse sitaste cljevl sa stanicama pratilica. karnbij. B SI. A. Roemski elementi . 24 i 25.sitaste cij ev i (1. prstenova. bilja- Kod nekib biljaka ksilem i floem su pro. prstenasta trnheida C. B. 23). 25. dijele se na U odnosu na to gdje se vrsi odlaga- otvorene (imaju kambij) i zatvorene (nc. Aktivnoscu zvod brojnib biohemijskib procesa (rneta- -iJ. baniCkim i parenhimskim tkivom provo- dne snopice iIi file.. 24.C ~~~?~~~~~--D A \. Zatvoreni provodni snopic (ziJa) kukuruza (Zeya mays) SI. kambija u zilama nastaju novi elementi rna koje su sa zivim sadnajem (sl. Kod drugih. D. sl. ksilem. SI. sklercnhimski ovoj.

Pucanj em ove sta- nice prazni se nj en sadnaj . kao sto je slueaj kod zlj e. stabljike Biljke s kormu sorn se oznaeav aju kao i Iistova. U pazuhu mladih listova na- vanju zivota jedinke biljke (individue). organ on= orude). Generati vni organi sluze za razrnnoZava- tavo biljno tijclo vrSi sve zivotn e funkci. steljka. U nekim stanica- rna nagomilavaju se kapljice ulja. Izdanak se sas toji od osi. U vcgetativne organe spada. kri stali kaIcijum-oksalata itd. generativne. se ne izbacuju van nego u sistem kan a- zdanog epidermisa smolnih kanala iii lica kojim je prozeta bilj ka (sl. stablj ika i lis t i sluze odna. Kormofi te po. Taho tij elo se ozn aeava kao tal us iii bilj ka pripada a tu ulogu ima cvijel. laze se zameci bocnih ogranaka koji 45 . Kod bi- Ijaka na viscm razvojnom nivou tijelo se Stabljika sastoji od organa (gre. al ge. SI. izlueuju gao U epidermi se kanala. Medu njih treba ubrojati i rnlij eeni sok koji luee stanice za luee- nj e (mlijeene cij evi) kao kod srnoi. postoje tkiva za lucenje i tkiva za izlucivanje. Smolni kanal 1. To su pro- izvodi lueenj a. za odrzavanje zivota vrste koj oj je. smole. supljina smoln og snost. Stabljika. Ct . NjilJO vo tijelo se oznacava kao konnus. list i korijen Biljni Vanjska i unutrasnj a g rada orgam• (anato ll1ska grada). U ovu grupu bilj aka spadaju. uloga ovih organa Kod bilj aka na nizoj razvoj noj raZInt . Kod drugih. se vrSni iii tjerneni pup s tvomim tki vom sjeduj u dvije vrste organa: vegetati vne i koje omogucava rast stabljike u duzinu. dakle. 26). tj . ovaj sok isticc van. zlj ezdani epidermi s eesto j avlj aju zljezdane dlake cij a je vr- sna stan ica zljezdan a. stanica. Zljezdane stani cc i zljezdana !kiva svoj sadnaj izbacuju aktivno u spolj a. naprimjer. smolnica eetinara. naprimj cr. Pri povredi . U vrsnom pupu se nalaze i zarneci listo- ju: korijen.bolizma) biljke.:ve. proizvodi izlueivanj a pak. a biljkc s talusom se oznaeavaju kao talofita (Tllflllophyta ). tj . va (sl. 27). 2. 26. U vrsnom dijelu stabljike nalazi korrnofita (Co mlOphyta ). nje.

28). U podzcmnim stabljikama nalazi c D ~'///Jl/l 1 B --r-"1 SI. jedan biljni organizam nosi liplusi (oko 150 rn).aj u odnosu na tlo. 3. (sl. D. Precllik stabljike je veliki broj listova. eke sekvoje (oko 12 rn). vam pupov!. lisni zameci. zameci bocnib ogranaka omogucavaju grananje izdanaka na baCne tara do vise od slolinu metara. 3. adventni korijen 46 . Kod nekih biljaka je trokutasta. vrsni pup. Podzcmni izdanci razvijaju se u tlu. Javljaju se tri vrste podzcmnib tverokutasta iii mnogokutasta S obzirom izdanaka: gomolj iii krtola (ima ograni- na poloz. rizom iii podanak (ncogranice- nadzemna i podzemna stabljika Duzina no raste) i lukovica sa socnim listovirna stabljike je razlicita: od nekoliko milime. a najveCi je kod arncri- na izdanku se nalaze jos pazusni i uspa. ' socni podzemni listovi. Njibovi listovi ncmaju zclcnu boju i Iju- gla. Podzemni izdanci: I. II . E. B. Najvecu izdanke. gomolj. Osim tjernenog pupa. C. . korijen.izgled spolja (lijevo) i anatomska grada (des no) l.uzdliZni presjek. duzinu stabljike poslizu auslralijski euka- nja izdanka. ZahvaljujuCi rnogucnosti grana. II SI. 28. vrsni meristem (tvorno tkivo) 2. Tjemeni pup izdanka: I . 27. 2. takoder razlicit. podanak A. . spasti su. lukovica. ce. javlja se cen rast). Stabljika je u presjeku najceSce okru. nadzcmni izdanak.

ksilem. mamoj gradi. 29). Ova vrsta debljanja se oznacava kao prill/aTrIa debljanje. tj. floem. 10. i na taj naCin Analomska grada slabljika deblja (51. iz kojeg nastaje kambij. Prilikom obrazovanja ovih tkjva stabljika neznatno raste u ~irinu . i ima prstenast oblik. kambij. prokambij. stabljike se dijele na drvenaste i zeljaste. odnosno rasta u siri nu. ni ce kambija nastaj u dvije. parenbim. Floemski elementi se uvijek odvajaju prema periferiji stabljike. 5. Ispod ove zone slijedi zona u kojoj se oblikuju razna lrajna tkjva. 3. granica goda 47 . grm i damog tvornog tkjva kambija. dna zadrZava svoj stvo da se dalje dijeli mnoZavanje. a ponekad jako dugo. periderma. a prema unu- Ira stan ice osnovnog tkjva gdje je vee odreden budu Ci gradevni plan stablj ike. Javljaju ~i tih tkiva uz pomoc djelovanja sekun - sc u vise zivotn ih oblika. ksilema. B. ovogodgnji sekundarni I. sekundarni floem. U po- drucju 0emeni~ta nalazi se zona tvornog tkjva. zive vi~e tcm sekundarnog deb/janja koje je pove- god in a. 2. sreika od parenbima.se dosta rezervnih tvari te one imaju Drvenaste biljke imaju mogucnost spremisnu ulogu. 30). Na samom vrhu. (unutarnja grada) Od vrba stabljike prema dnu razlikuje se nekoliko zona koje su gradene od ra- zliCitih tkjva. vise od 3 SOO godin a. Naprimjer. Pri diobi j edne sta- ta i ima ulogu sakupljanja vode. a gra- da stabljike 5 tom sposobnosc u rasta kao primarna grada. 8. drvo. zano sa stvaranj em novih koliCina razH- mUlovac. bij je smjeSten izmedu floema i ksilema bljike. I. 51. kolenbim. Postoje izvjesne razlike izmedu primame grade biljaka jednosu- pnica i dvosupni ca (51. kod kaktusa j e mesna. od kojih je- gode je polegla (stolon i) i sluzi za raz. Anatomska grada dvogodisnje stabljike jablana (sekundarna grada). Prema svojoj ~vrstini znatnog povecanja volumena stabljikc. A. Kam- braZaja (metamorfoze) grade i uloge sta. npr. kod vinove loze sluzi za a druga se oblikuje u element floema ili penjanje (raSlj ike ili vitice) itd. kambij ksilem. dvostupnica (kruzno rasporedeni) 11. 9. pros!ogodisnji sekundarni ksilem. Vee u pri- polugrm. 29. kod j a. ove biljke imaju takozvani Kod nekih biljaka doslo je do preo. 3. To se postiZe pu- Drvenasle slabljike su ~vrs te . ma. 7. 4 . 2. 51. 30. jednostupnica (nepravilno porazbacan i). Diobom ovih stanica prema van oblikuju se zameci listova. 5 ksi- lemski prema unutraSnj osti. prirnami ksilem. Raspored provodnih snopiea u stab!jici 6. primarni floem.

3 ke). (pctcljka). Ovakva ritmiCka aktivnost kam- bija se na popreenom presjeku stabljike ocituje u vidu godova. 31). Ona se s vremenom Ijusti i puca. a njen iz- gled je specifican za pojedine vrste drve- nastih biljaka. i na osnovu nj ih se moze izraeunali starosl drvenasle biljke. dij ele na j edn osravne (sl. 5. 4. a svaka od njib je peteIjci- com vezan a za glavnu os Iista iIi zaj e- dniCku peteljku. po cemu se daju meduso. 2. Tokom Ijeta i proljeca kambij naii ace djeI uje te i stabljika tada najviSc deblja. 31 . os nova (baza). Iistovi se ~-1 . plojka. a kod nekih se u osnovi javljaju palistici. supke (kotiJedoni). gornji (pricvjelni i cvjetni) 48 . Ijuskasti. glavni nerv. prav i (zeleni koj i vrse ishranu bilj. Oblik plojke kao i 2.asla i uporedna (paraleI- cija je osnovna uloga proizvodnja organ- skih supstanci u proces u fotosinteze. 3. nervature: lllfez. sto sastavljeni Iistovi. Vrste listova: 1. 51. RazliCito su Iz lisnib zametaka u ljemenistu razvi. pravi. Kod sastavlj e- nih listova plojka je podijeIj ena na neko- liko lisaka.2 S obzirom na grad u plojke. 32): 1. 34). supke ili kotiJedoni. Pro- List vodni snopici koji prozirnaju plojku oso- bilO su vidljivi sa naJicja. Postoj e perasto i dlana. 51. Dijelovi lista: 1. Uloga sekundarnog ksilema iji drveta je dvojaka: provodi vodu i ucvrscuje biljku. bocni nerv osnovice i ruba) je vrlo raznovrstan. U jesenjem i zimskom periodu on ne djeIuj e. gomj i (u podrucju cvijeta i listovi koj i izgraduju cvijet). drska bno razlikovati . \~--. 4.organi ogranicenog rasta. 32. rasporedeni i postoje dva osnovna oblika jaju se lis tovi . Kod starijib stabala ulogu zaSrile preuzi- rna mrtva kora koja nastaje djelovanjem tvomog tkiva dublje ispod povrSine. 3. Sekundarno debljanje stabljike pra- Ceno je pojavom periderma na povrSini. 4. List je rasclanjen na slijedece dijeIove: ploj- ka. petelj ka (drSka) i lisna osnova (sl. Ied nostavni imaju iii cjeIovi- tu ili razdijeIj enu ploj ku. 33) i sasravlje- ne (sl. a djeIim icno ima sprem isnu funk- eiju. donji ili Ijuspa- sri. oblik pojedinih njenih dijeIova (vrh a. Osnova lista je kod nekib biljaka razvi- jena kao Iisni rukavac. Na istoj bi ljci razlikuje se nekoliko vrsta listova (sl. 2. 3.

. dlanasto sastavljen ."U. bogatc hloroplastima · i kod biljaka iz grupa dvosupnica. Opeenito. Sastavljeni listov i A. 33. Palisadno tkivo je od produzenill slan ica. os !ista. naspraman (nasuprotan) 49 . pcrnsto iscjepkan. Kod listopadnib biljaka list zivi nckoliko mje- seci. a paralelna vrse osnovnu ulogu !ista .an. 3. hCleros = razlicit + filum = list) . Na popreenorn prcsj eku lista dvosu- 4. a kod vodcnog Ijuti ca li stovi iznad vode su cje- loviti. kopljast. naizmje niean (=zavojit. perasto krpast. Izmed u go- 2. rnje i donjc cpiderme jc lIlezojii koji se 6. lednostavni Iistovi Anatomska grada A. E. 36) . posloje li stovi s cje!ovitim i s reznj ev itim rubom . dlanas to razdijeljen. 3. petelj cica. srcast. 4. Kod dud a. D. D. a vrlo CCSIO i po vc- liCini .proces foto si- kod jednosupni ca. Spuzvas Li likuju po poloz. LislOvi se takoder raz.. 35). dvos truko perasto sastavljen: 1. nepam o peTasto sastavljcn. iglieast. os odsjei:ka liskc SI. 3. Katkada se pravi listov i n a istoj biljci razlikuju po ob lik. a kod cetinara nekoliko godina (kod srnrce 5-6).aju na slabljici (sl. rnzdijeljeni listovi: I. Y c!icina Iistova j e takoder svojstvo biljne vrs te. bubrefust. C. SI. 5. palistici. 2. spiralan). 1 2 3 4 5 6 3. zaSticen epidelmom (sl. 5. 1 velicina listova je izmedu nekoliko m ili . srpast pnica uocava se da je list s objc strane B. naprimjer. lroj ni list. perasto razrc7. 34. Mrcz. 5. strelicast. parnaslo perasto sastavlj en. kojc su prilj ubljcnc na). ncrnzdijcljeni listovi s cjelovitom plojkom : 1. 6. liska. peleljka. 6.. dlanasto iscjepkan. Ova pojava se oznazava kao hele- rofilija (grc. 20 m) . A j~~~ 1 2 3 4 5 6 A B c o E SI. 2. perasto razd ijeljen sastoji od d\·a sloja: palisadnog i spulva- slOg parellhillla . 35. 2. ntezc (asilllilacijski parenhilll). 4. parenhim sc sastoji od stanica vise ili NajcesCi jc naizmjcnicni (zavojiti ili spi- ralni) raspored . pr~ljenas t. Duzina zivota listova jc razlicita i spccificna za pojcdi ne bi ljne vrsle. a pod vodom su re sa~ ti .asla ncrvalura se najceSce javlja jedna uz drugu. mada j e u od rcde- nim granicama promjenljiva. Polozaj listova na stabljici: mctara i nekoliko me lara (kod palm i do I.

Korijen SI. stome imaju razlicit poIozaj u od. Ovaj posIjed- nji tip Iista se. 2 . kakav j e bio prethod no opisan i list. (pI) palisadni parenhim. 37). Analo mska grada liSla bukvc (Fagus) na poprccnom prcsjcku: SI. u kojima ima malo h loroplasta. (E) epiderma. (I-I) smolni kana!. nalaze se s donje strane Iista Za. Kod dvos upnica krajeva one su jako uvucene. su dobro izraieni glavni korijen i bocno lj aka vlainih stanista su. naprotiv. (P illus silveslris) na popreenom presjeku: (s) spuhasli parcnbim. jednosupnice s cupavim buse naslim Je u vezi s njihovim zivo tom na kopnu._. Ci tome sto se. listovi se dijelc na 1.ska u vitice koje sluze za prihvacanje. SI.-vim uvjetima zivi bi.. (sp) sloma (Pa) asimilacijski parenhim (naborani parcnhim). Korijenov sistem : 1. Kod kaktusa su preo- braieni u bodIj e. a kod jednosupnica iz stabIj ike cene. pojedine liske gra. 36. (pz) provodna wa.. Korijen takoder vrsi mjene plinova izmedu bi Ijke i spoIja. 37 . Stome. korl koje gIavni korijen prod ire duboko u prot izdanku. iz tla (zemIjista). a kod nekih ima i sredine.i Ijnog organa tIo. spremisnu ul og u. ali se izmedu njih na- laze veti ili manji medustanicni prostori . duboko i siroko prodire u tlo zahvaljuju- visno od toga u kaj. dvosupnice Korijen je organ koji ~(" \I. adventivnim korij enj em so . korijenje. a kod bi. (Sp) sloma. Kod biljaka sus nih staje korij enov sistem. preko koj ih sc vrSi ta raz. L istovi takoder mogu biti preobraieni (m atamorfozirani) . (k) stanica s lai slalom. odnosno s upijanj em vode s mineralima Ovaj dio lista ima ulogu u procesu ra. (L) provodni snopic (zi la) manje loptas tog oblika. S obzirom na to da li se na listu ra- zlikuje lice i nalicje.snje ucvrsCivanje biIj ke. naprirnjer. grananjcm stvara i bae no korijenj e i na- nosu na epidermu. Analomska grada iglice bora (ep) cpiderma. pored gla VllOg korijena. na pod- zemnim iz dancima su u vidu Ijuspi itd. Ovaj organ razlicito mjena. Ij ka. 38. javIj a kod igIi- castih Iistova cetinara (sl.? . i unijacijal- ne (nemaju lice i nalicje). is pup. bijacijalne (imaju lice i nalicje).tiazi nasu. Pojava ovog . (Sk) sklerenbim .

upij anjc vodc 5 mi - 2 takodcr vclika. 0. . tl ~~---~ 27. zona rasta I . Iznad ove zone nalazi se zona jen + derma = koza).. biljaka utvrdcno je da korijcn dopirc cak korijcn postize vcliku dodimu pov rsinu s do oko 30 m duboko. lzracunato je da kod jc. egz erma. (\ C~~ ) (d III "' ~... 39.. pcricikl. 40). zo~a . na koju 3a)ll.uzduZnom presjcku I _ tjcmeniste zastieeno korjenovom kapom. IzduzlvanJ~ III . spolja~nja i B.izbija adventivno korijenje. endodcrma. 6. nc ra li ma (apsorpciju). ! f r d t- ' II Yf~4ill B \~~ Sl. " llllllf. Kod nckih biljaka k Olijen posti zc vcliku zapreminu ukoliko je odebljao u Analomska grada vidu vretena (mrkva) ili gomolja (rcpa) .V 1 IV 'V . Na tjernenis te gradcno od tvomog tkiva povrsini je rizodenll(J (grc. 7.I\' I ~4 . Na I mm povrs inc dnc individue pscnice ona iz nosi oko 80 korijcna prosjecno ib im a 425 .. I I ' 11 ' : --~~~ I 1 . 7. kOlJenova dlaka.zona provodenJa (u tOJ ZOIll IzblJa bocno kOflJcnJe) dl aClca ' . Kod nckih koje izbijaju iz rizodermc na povrSini. posto glavni apsorpciona zona. unUlr~nja posmatrana na . 38).~P~I~ i l) 1 3~ . II -. ccnlralni cilindar s radlJalnom provodnom zilom Iii snopieem 5J . korijen rano izumire (sl. Tki va su ras porcclcn a u lazi se korijenova kapa koja zasLicuje konccntricnim krugovima (51. ili apsorpciona zona IV ._ _H 1\1{'\r: !l(l\ _~ __ I \ . 39)... Ukupna du zina 110m i na taj nac in us pjcsno obav lja svo- korijcna pojcdinih individua (jcdinki) jc ju 05novnu ulogu. 2.acetak boenog korijena. krn . darnu graclu..n}~ \i :{ ~ ~nu . Vclikim brojcm dlaka. . 5. ' I \: .l() 6 I I \I I \ ill . Na zonu izduziva. Grada korijena: A. na udaljenos Li od 1-3 rnrn od vrha derma. KOIijen ispoljava primm-nu i sckun- Na samom vrhu mladog korijena na. Najvccu rnasu korijcna Clni pa- nastavlj a se zona korijenoviiz dlaCica iii rcnbimsko tkivo primamc korc. kora. 11\ \\ ~ i~:~i~\ jP'lW. IS 5 ~ Il. Cpl crm~ Ja.. -' 3 ' d od 4 pnmama l. . '. 0 - . rizoderma izumire i zamjenjuje je egzo- nj a. U zoni provodcnja rasta ili izduzivanja. rizos = kori- (sl.

kod stabljike. (en) endoderm a. postoji jos i kambij? Kakve sve uloge im a osnovno tkivo? U koju gru pu biljnih organa spadaj u korijen. odnosno aktivnosti kambija. Ksilcm i Doem se u primalll oj gradi ko rij e na na- laze jedan pored dru gog.peridenna (pluto) koja za- prema unulIa~njosti ksilem. u sllljeru ra- dijusa. Iz stani ca pericikla razv ija se boe no korijenje b o i sckun- dame kozno !kivo.primama gracta (rh) rizoderrna. Provodna zil a se na- laz i unutar ccntraln og cilindra. stabljika i list? Zbog cega stabljika najjacc deb lj a tokom proljeea i Ijeta? Koja je razlika u gracti jednostavnih i sas tavljenih li stova? Kakvu ulogu u listu vrsi palisaclno lkivo? Pos toji Ii razlika u rasporedu li snih nerava izmcctu jcdnos upni ca (monokoti la) i dvosupnica (dikotila)? Kakvu ulogu imaju korij enovc dIaCiec? Koj i tip provodne zi Ie se susrcce kod korijcna? 52 . Endodenna obavija centrallli cilindar. Vrl o vaZan sloj slanica jc pericikl koji sc nalazi uz cndoderrnu . vezano je za pojavu rasta (ee) een train i eilindar s u debljinu . lu ka (Allium eepa) na poprecnom presjeku . lj. gana. i ova vrsta zilc se oznaeava bo Sl. a prema un ulra j c jed noslojna endodcnn a. radijalnom provodnom :mom Tokom sekundarnog rasta nas taju nove kolieine il oclll a i ksilema. mcbanickog i provodnog tkiva') Kako se oznacava tip provodne Zile (s nopica) u kojoj. 40. kao i (ex) egzoderrna. osim /lacma i ksi lema. a kozno tkivo . Anatomska gracta korijena cmog radija lno . (e) kora. Koje vrstc tvornih (mcristcmskih) lkiva imaju biljkeO Kakvc uloge imaju meristcmska tkiva? Kakva je uloga koznog. Uz ove prollljene javlja se i sekundarno zvod i prema povrsini korijena floelll.se prema pov rsini nastavlja rizodenna. Povecanje de bljine korijena. s ticuje spolj aSnost ovog podzclIlnog or- red ovill !kiva jednak s onim u stab ljici. Kambij proi. te je raspo.

S tite organizarn od s tetn i\) utj ccaj a tclijalnib ceJij a su zljezda sfe {elije. v Zivotinjska Zivotinjska tkiva Misicna tkiva tkiva i Epitelno lkivo N elv na tkiva organi Vezivna iIi po /porna tkiva Zivotinjska tkiva vrsinu orga ni zma. a kroz nj ih sc vrsi i joj sc protoplazmi obrazuju razlic ili se- cjelokuplla razmj cna m atcrije izmcdu or.. 2.j csn oj mj eri ima spcci- lami sia). SI. a ima znacajnu ulog u u mnogirn zivotnim procesima (kretanje. Poseban lip ovih tkiva je trepljasti epitel. OS laJc 0cJcsnc supljinc. cilindricni Vezivna iii potporna tkiva obubva- cpilel. VCZlvn O. 3 jcv nc zlij ezdc c iji sekreli uceslvuju u va- ~ "-'. funkcije. oblazu unulrasnj os[ probavn og i l1l okracnog s is tcma. koji sc stalno dijeli i spo lj a- slj edcca os nov na zivo linjsl!a lki va: epitcJ. tako i po funkciji. hormonc koji irn aju izuzctno vaz. " sa unulraS lljim lu ccnjel11 proiz vode raznc J 0 " ./ " .:... ovdje spadaju zn ojne. misicno ncrvn o !kivo.d ~ .< . 41. Veoma jc rasprOS lrruljen kod svib grupa zivotinja./ ishrrula. Poscban tip difercnciranib epi- kast. Z lij ezde ~ 9 00 g e ~ . .1 I rcnju hran e i promctu materije. u Ci- spolj asnjc sredine. . Na osnovu org ani zacionih je vi Scslojna. Taj ficnu organizaciju! i drugc odlikc'l ali u sloj je narocjto dcbco kod illsckata.n u ulo- o . 3. slicnib po svojoj struk- na jc sarno od jcdnog sloja celij a. disanje. vrS ini epitela obicno se izlucujc kutiku- Svako tki vo u iz-. istom organizmu lkiva su mcdu sobno ti - jesno povezana t1 od govaraju ce funkcio. tc svc Kod naj vcccg broj a visecclij skih zi. Epitclna tki va su najmanj c difcrcllci- ran a.. kako po Kod sv ib beski crn cnjaka spoljasnja obliku i vcli c ini. pri CCI11U sc razlikujc unu- i funkc ion al nih s voj s lava. '1. Epit clna zlij czde sa spolj aSnjil11 i unulraSnjim lu- !kiva pokrivaju cjclokupn u spo !j aSnju po. Kod ki cmenjak a spoljasnja pokozica naln e cjelinc. pokaZica (epiteJ) jc vrl o tanka i sastavlje- Kompleksi eclija. kockasti cpitcl. Od njih su gradellc rnnogobrojne ganizma i spolj aS nje srcd ill c.'T1 as to. koji j c obicno sas tavlj c n od izumr- no . krcti. na po- luri. ci lindric an iii koc. hrskavicavo i S3 . cc njcm. ploCasti epitel. trcpljasti cilindricni cpilel. viksloj ni plocasli cpi lcl obLike veziv a: vi aJ. lojne i mlijecne z lij czde. obrazuju tkiva. te cri - . 4.) . razlikuj emo lraS nji sl oj . Epiteln a tkiva zivolinja: 1. Od spolj aSnjih . koji ima zastilnu ulogu. funkciji i porij eklu.. Njibovc ccJ ij c m og u im ali vcoma Epilclnc celij e i tkiva imaju i dru gc razli citi oblik : plocas l. taj u (na prvi pogJed) vrlo raznovrsne 5. .. ckskrecija itd. votinj a celije s u diferenciran e. koji na povrSini ima lrep lje ili bi- ccve. snji. lih cclija (rozni sloj ) i poslcpcno se za- I11J cnJuJc nOV ll11 ." gu u rcgul ac iji najznac ajnijib zivotnih 5 proccsa.

naime. zm cim a sc nalazi krvni pigment !tell/O- sta i elas liena. Sva ona. mC7Chinm ske cclij e. medu celij ska mas a hvi je hvna plazma. kod kiemenjaka sa prclcZno kos lanim skclelom. e vrsla i elas licna.ko/nge/la. hrskav icavc celijc i hrskav ienvo lkivo Kosrallo tkivo j c vrl o c vrsto. med usobno povezanih ploGee (trombociti). j er njih ove celij e luee masu or- eelije. 3 1 5 S I. 2. Osnovn a skelc tnc organe itd. mcc1ulim. krvne cclij c. koj e joj daju e vrslocll . Osno vna \':oS lal1 o. a trombociti j av lja sarno kod glavo noZaea. Hrskavica j e vrlo cvr. Ta masa eeSlO ispunJava i s ve Kos tano Ikiv o j c siroko zastllplj e no prostore izmec1u ostalih lkiva. U nutar I1U unutarcelij skog iii med ll cclij s\':og sup- ove m ase nalaze se zvj czdas te kos ta ne strala. vczivno ll1ezc hinll1sko tki vo. Osnovna funkcija leukocita je zasli- skel el." Ikiva 7ivolinj a: I. ko~l:l n e cc lij c i koslano tkivo . Kod nekih grupa. ganskih malc rija u koju s u i same uro- njen e. POlpom e cclij e i po lpO". 'imaju nckc masa ovog tkiv a sasloj i se od organske zajcd niCke od like. vlakna koj a su grupi s. ona se sasloji od dvij e vrsle lill slani ea: crvena (eritroeiti ) velikog broja lankih nili od posebne ma. 42 . Grade We koje povezuju druge organe: misice. gradi osov inski jela. U pl azmi se nalaze os nov nu masu koja j e. 5. mas l1 c ce lijc i mas ll O tkivo. U suslini . Kod ki cmcnjaka pos loje homogena. 4. im aju najznaeajniju ul og u 1I zg nJ sava nju 54 . Krv j e Iceno vezivno lkivo. Kod bes kiemenjaka. a siroko je zastupljena globin. fina vezivna . imaju relalivno veliku koliei- solim a. 3 . i bije/a (Ieukocili ) krvna ~ m ea i knme terij e . Koel bcs kie mcnjaka 01'0 lkivo Vlakn asro vezivno rkivo im a vrlo nc posloji . koji j e prcnosilac kisika od orga- mec1 u kiemenjacima . koja jc naj vcc im dij elom saslavlje na oel llrskavicavo rkivo ima kompaktnu raznih bjelan i'c vin a.ma u snopove. na prvi pog lccl.. hrskavi ea sc III organizm a od infckcija. Sve vrsle vezivnih lk. U crvenim krvnim amorfnom m asom. na Zit disanj e do sv ih oSlalih dije\ova Ii- lokom cijelog zivota. proze log mi neralnim va.i- m ale rij e ose ina.

Ncrvna lkiva . zglavkari). Kod beskicmenjaka pigmcnt tjele.-. Nervna tkiva razlicitog slepena organizacij e i slozeno- sti iii organeie sa takvom funkeijom . vOlnih proccsa. oni prenose nadraz. 44. 1. SI. k. rom. 5. Njihova osnovna [unkcija jc prc- Kontrakeija misicnih vlakana vrsi se za. gradu. cija duzina dostize i do 10 em. vretenasLib celija. misicna 6clija. 4. Popre- Gno pru gasta musk ulatura je karakteri sti. Karaktcris ticni oblici nervnib celija ss . 43. 3. u eito- plazmi im se nalazi vise jedara. cna za cjelokupnu skelctnu muskulaturu snib tecnos Li (hemolim fe) rastvoren je u kicmenj aka. poprecni presjck popreeno-prugastog misica. gdje su oni primljeni ("receptori" ) do odgovarajuceg organa koji treba da rea- guj e ("efektor"). U neposrednoj vezi sa njihovom funkcijom je i osobena grada. bcskicmcnj aci (prstcnastc gliste. duzi i sarno su na zavrseeima gran ali. Kratki nastavci (dendr iti) su gra- nati i obieno ih svaka celija sadrzi viSe. neki mc- kUSci. Nervne eelije SU medusobno isprepletene i povezane.aja od ceJija do odgovarajuceg organa koji rea- guje (misic iii zlijezda). Njihova funkcija je prenos nadraz.aj u sam u ceiiju . nosenj e nadraz. primaju i sprovode nadraz. Imaju dvije vrste nastavaka: kratke i du- gaCke..krvi. 2. Misicne celijc i tkiva: protozoa do najslozenijib kicmenjaka. Oni predslavljaju speeificnu eelijsku organizaeiju. oni imaju sarno Icukocitc. M:isicna lkiva su gradena od visoko- diferenciranih tclija kojc imaju sposob. od nervnih celij a iii neurona koji se odli- rakteristicno jc za veeinu bcskicmenjaka. n ervna slabla i 4 nervne cvorove (ganglije).. Glatko misicno tkivo jc grade.-uju specific nom organizacij om i slruktu- Kod kicmenjaka od glatkog misienog tki. od najjednostavnijib Sl. poprecni presjek glatkog misi6a Popreeno prugasta muskulatura izgra- dena je od misicnih vlakana. ganizma lc reg ulaeija llajznacaj nijih zi- prugasto. Nervna tki va su gradena no od dugaCkib. Njihovi miofibrili imaju vrlo slozenu gradu i uccstvuju u grcenju i opruzanju. glatko misicno tkivo. a ka. Nervne eelij e imaju sposobnost da va izgradena je sva muskulatura unutra.aje od mjesla snjih organa (osirn srea). imaju sve zivo linjc. popreeno-prugasto misicno tkivo. Ovakve mis ice imaj u i neb plazmi.i) spolja- protoplazmi misicnih cclija Postojc dvijc snjc sredinc i adekvatnog "odgovora" or- vrste misicnih tkiva: glatko i popreeno. koji sc nalaze u vanjem razli cilib ulj ecaja (draz.imaj u veoma slozcnu nost kontrakeijc (grccnja i opruZanja). Dru- 2 -Iffi#!&!ri~" ga vrsta nastavaka (neurili) su znatno 1 ___~{\~~:n \.aja koji nastaj u pod djelo- bvaljujuCi miojibrilillla. a za- jedno obrazuju nerve.

Koja su osnovna fivotinjska tkiva? Kakva je grac!a i funkcija epitelnog tkiva? Koji su osnovni lipovi vczivnih tkiva i kakva im je grada funkcija? Kakva je grac!a i funkcija mi~ i c n og tkiva? Kakva j~ grac!a i funkcija nervnog tkiva? Organi i organski sistemi zivotinja Tijelo ogrom ne vecine viseeelijskih nih zivotinj a. cirkula- zivotinje. izlucivanje. Kozni. nerv- ju u organizmu. koji obavljaju odredcnu funkci. Gradcna je od jednog iii vise od nepovoljnib utjecaja spoljaSnje sredine. varaJucl sistem organa. Takve funkcio- nalne cjeline (sistemi) su: kozni. Kod visokoorgani zova. za kretanje. po tpor- Organirna se nazivaju dijelovi tijela ni. u os tvarivanju zajednicke zivoti nj a sastoji se ne sarno od tki va ne. sIojna i ima slozeruju gradu. varenje. ni sistem sa culima i polni sistem. Kod beskicmenjaka i niZih Njena zaStilna uloga se povecava time 56 . Grada i funkcija koznog potporni i sistema organa lokomotorni Grada i funkcija sistema potpo171ih organa organi Kozni sistem organa hordata (tunikali i arnfioksus) koza je je- dnoslojna. ciju. disanjc. funkcije uceslv uj e vise osnovnih i "po- go i iz organa. snji omotac tijela koji ima veoma vaZnu Osnovna uloga koze je zastita tijela funkciju. dok je kod kicmenjaka vise- Kola visecelijskih zivotinja je spolja. koji se obicno sastoje ad mocnih" organa koji zaj edno Ci ne odgo- razliCitih tkiva. slojeva celija. unulfaSnje lucenje.

Oba ova komple- (egzoskelet) i unutrasnji (endoskelet). misiCi. koZa kicmenjaka ima znatno slozeniju ne materije. nervni i culni zavr. na povrsini iIi unu- nalaze i broj ne culne eelije. a ima i na povrSini pokozice se izlucuje cvrsti znatno vise funkcij a (zastitu od mehani- zaStitni sloj . GledajuCi uopeeno. poruib tvorevina. unutrasnji se staln o dijele i proizvode spoljne slo- skelet je uvijek pokriven rnekim tkivima jeve. dij elovima lijela. a sluZe i kao oslonac za misice (s to omo- Koza kicmcnjaka jc mnogo slozenije gucava kretanj e). pri ce- mu je krzno znatno slozenije i zapravo. Osovinski skelet niZib hordata i nekib U derivate (tvorevine) koze kicmenja. obicno sa tar tijela. a kod nekib se zadriava i govi.). Takav skelet ima- znaeaj an prvi (koji se nalazi do krzna). germinal ivni slo). ima neku od zas titnih iIi pot- razlicitim izraStajima . zubi itd. te rozne krlju. Preko koze i culnib Citi opCim nazivom . koza mnogih zivoti. bitka 0clcsnih tccnos ti. Svi kiemenjaci imaju unu- odbacuj e se. Svi imaju osovinski (ske- cij e. koji se stalno potishljU prcm a vani. ispoljavaju izuzetno visok stupanj medu- pena slozenosti opee i tjelesne organiza. Kod nekih zivotinja u krznu se pojas). temperature. daju tij elu evrstinu. koje svojim izluccvina- rn a odrlavaju njenu vlaZnost i elas tic. ima znacajnu ulogu i u reg ul ac iji tj clcsne Skoljke). stavljen od vezivnog tkiva. rebra i grudna kost) i krvni sudovi. koji moze biti hrskavieav pokozicc je narocito izraZen kod visih iii kostan . nal aze i vel ike naslage masnog tkiva. let koji je graden od razlieitih organskih Medu slojevima pokozice posebno je i neorganskih materij a. Potpomi or- eelij a ovi organizmi primaju draZi iz gani obezbj eduju zaStitu i potporu mekim spoljasnje sredine. naJaze razlicite kozne tvorevine.kutikula. U osnovi. skeleti svib kiemenjaka zivnog tkiva U njemu se. kiema. skelet udova (udovi. Pored toga. koZa sisara luci i m aterij al za razne Ijusture (puzcvi. Kod zglavkara on Ckih udara i povreda.elasticni stub sa- ka spadaju razlicite zlijezde (sluzne. 57 . Kao sto se vidi. nog razvitka. Kod beskicmenjaka u ti- Na spoljasnosti pokozice stvara se rozni picnom obliku nal azimo ga sarno kod sloj . Celije ovog sloja Za razliku od spolj aSnjeg. Disanj e rnnogib od njib vriii se pu- tern koze. kicmenjaka je horda . Kod veeine beskicmenjaka.dlaeicarna iii sli. ksa sadrie po vise slojeva celija. U kozi beskicmenjaka sc nalaze mn o- gobrojne zlijezde. insekti itd. Sve one se mog u ozna- cnim tvorevin am a.'Utikule. menjaka ona se javlja tokom embrional- sti . cijelog zivota. Mnoge zivo tinje imaju spolj asnji ske- preds tavlj a naj vaZniju komponentu koze. iIi pokozicom. nokti. di sanju itd.sto cesto izlucuje razliCite dodatne zaStit. Proces oroznjavanj a celij a lraSnji skelel. Kod ovib zivotinj a u njoj se VeCi na zivotinj a. koji postepeno izumire i bodlj okohca. perje. kiemenj aka. Krzno je uglavnom sas tav- Ijeno od vrlo vl akn astog i elastienog ve. tzv. lojne i mlijeene). ramen ski i karlicni seci itd. sobne slienosti. papci. Sistem potpornih organa nost. ro. od ultraviolclllog nja (kao povrsin skc zaslitne lvorevinc) zracenj a ild . matcrij a. hemijskih stetniJl je narocito raz vijen i oznacava se kao hi.skelet. Pored k. Kod svib kic- znojne. kandze. kopita. let glave. prod ora mikroorgani zarna. ju praZivotinj e.keraJ in. Ona se sas toji iz (jasno odvoje- zlikujemo dvije vrste skeleta: spo/ja snji nih ) pokoZice i krzna. ra- grade. dlake. gradu od koze beski cmenj aka. ovisno od ste. u izlucivanju . meku sci. gu- lin.

/ . 5ke\et zivotinja: L radiolarije. koji su medusobno povezani tinja se. nim tjelesnim dodacima. Neke zivotinje (kao me- kUSci) se krecu pomocu posebnih dijelo- va tijela. puZevi..). · .grudna kost (koju neki kicme. . vanjski obieno petoprste noge.. kicmenjaci Glaveni iii Iubanjski skelet je sastav . putem kostiju.•• ". Crvi Kicma je sastavljena od veeeg iii ma.'. ~ . obieno smjeste- gu) sastoji se od ramenskog i karlicnog nim na bokovima.. rakovi.. pojasa i slobodnih dijelova. raja. NajveCi broj livo- prsljenova../ •. 4. a neki (glavonosci) Sistem organa za kretanje pomocu veoma slozenog reaktivnog sis- tema (neka vrsta "mlaznog pogona"). stopaJa. korali.:fi~}~ : :. (kolno-misicna vreca).~. Cija je osnovna funkcija zaStita promjene form e iii gibanja tijela susrece- mozga i organa koji se naJaze na i u mo kod nekih jednocelijskib zivotinja (ri- glavi (razna cula.'. zlieitih tjeJesnih dodataka (tvorevina).". 6.: '" '<~~I .C1ankovite noge. koja imaju razlicito porijeklo. c_-7 -- 51.:·(" 4-' ' A . tj. Kretanje je jedna od najznacajnijih Najbrii i najsavrseniji oblik kretanja osoblna zivotinja Razlikujemo vise naCi. 8. Za nju su tih tjelesnih nastavaka (lokomotomih or- kod veeine kicmenjaka vezana rebra. 4'? 9 ..~ >~-:-'~~"V~4B ~\~t - - ~? -". ../':E. ~. kod zglavkara od veeeg broja e1emenata. krece pomocu razlici- i cine jednu cvrstu cjelinu. 1 2 \·\ -. 6 \(\.• ..·:··. '{.-~." . . tzv. 7.:'~~~l¥iilRs . kod riba . Organi za kreta- kostani skelet kao sto su kostane krljusti nje obieno imaju specijaInu muskulaturu.· '·:. kao za njih . 'c:.pame... foraminifera . medutim. . medusobno ..:~. ljen od veeeg broja medusobno sraslih Kretanje bez posebnih dodataka. kro. Ia. .:.'."'J. kostane ploce komjaea. bicevi. se krecu pomocu kozno-misicnog aparata njeg broja posebnih kostanih eJemenata . 9.'-. sastavljenih parapodije (laZne nOlice). sicnih vlakana.pama pe- povezanib zglobovima.-<''''= ~ .. zopodc: ameba) i kod vecine crva. Organi letenja su kri- posebnjb dodataka i kretanje pomocu ra. medu kojima: kretanje bez tanje kroz vazduh. •• 1 '.. ~. U skeletni sistem spada i tzv. bodljokosci. " ..-="'. .~~ . a kod kopnenih kicmenjaka . Medu 58 . organi za kretanje slule razne treplje i njaci nemaju). rolatorija.:. 5. nekih riba. u livotinjskom svijetu je letenje. koja se sastoji od popreeno prugastib mi- kodila i nekih sisara.._ :.. . '" • . "> 8 # -. sunderi. kre- na kretanja. 3. 2. a gana). zlijezde i dr. Visokoorganizirane livotinje se krecu zahvaljujuCi manje ili vise sloze- Skeiet udova (prednjih i zadnjib no.: -./. 45. '. Kod glista su to tzv. Kod mnogih beskiemenjaka.

e varenje. pa pretemo PraZivotinje uzimaju hranu pomocu uzimaju (evrstu i teenu) hranu biljnog ili razlieitih protoplazmatienih izraStaja ili Zivotinjskog porijelda. nekih visecelijskih zivotinja (sunderi. Grada i funkcija sistema organa za disanje disanje. One. ptice i sisari . Kod vancelijskog varenja Jedna od osnovnih odlika zivotinja izlueuju se enzimi. otvora unose u organizarn. dok su medu kiemenj acima najvece savr- Senstvo u tom pogledu os tv ariic ptice. nisu u stanju da sarnostalno proi- zvode organske materije. to naroeito prilagodeni udovi . dok su kod kicmenjaka Kaleva je grada i fu nkcija koz nog sistema organa? Kaleva je grada i funkcija sistema potporn ih organa ? Kaleva je grada i fun kcija sis tema organa za kretanje? Grada i funkcija sistema Organi za organa za varen. a kod kiemenjaka neke insekti letaei su neke muhe (dvokrilci ). hranjivim vakuolama. Manji broj zi.beskiemenjacima sposobnost letenja ima. Pri unutarce- lijskom varenju. unutarcelijsko varenje susreeemo i kod hranu upija od domacina cijelom povdi. ribe. hrane. najeeSce u crijevo. dakle. Krila insekata predstavljaju hitinske tvorevine koze. Najbrii ju sarno insekti. votinja (uglavnom parazitskih) medutim. gmizavci. hranljive materije nepo- sredno dospijevaju u celijsku citoplazmu gdje se Yare. naprimjer). V arenje se veSi u tzv. 59 . Grada i funkcija cirkulaciju i sistema organa za cirkulaciju ekskreciju tjelesnih tecnosti Grada i funkcija sistema organa za ekskreciju Postoje dva osnovna tipa varenja: Sistem organa za varenje unUlarcelijsko i vancelijsko. Pored praZivotinja. jeste njihov heterotrofni naein ishrane gdje se odvija najznacajnija faza varenja (gotovim organskirn materijarna). koju preko usnog "eelijskih usta". nom tijela ili pomocu posebnih organa.

u kome sc upija voda (narocito kod za uzimanje hrane i izbacivanjc nesvarc. Jednjak i zeludac su kod pojcdiniJl ne. crijcvo. 12. 2. a jetre i podZe- nog) i zadnjeg (ektoderrnalnog). 8. srcdnj eg crijeva. srednjeg (endodennal. povezana sa nacinom isbrane. ni ostaci hrane. oblozenoj endodermal. 11. 6. Probavni sistcm Zivotinja: I . analni otvor. gastralna duplja. Prednji ludcane zlijezde odlaze u prednji dio dio je kod raznih zivotinj a razlicito dife. koje igraju vaznu ul ogu u vare- tem. celij ska usta.ameba. 13 . 14. U ovom di. hranljiva vakuola. Od usnog otvora druge z/ij ezde koje sc iz/ijevaju u proba- polazi kraLko zdrij eJ 0. koj i se odatle izbac uju u spolj aS nju sredinu (fekalij e). 7. hranc. zatim jcdnjak i ze. po.~ 7 V 12 3 4 11 7 13 14 10 VI SI. U vezi sa Ootovo kod svih ostalih zivo tinj a. zcJ udac. 60 . VI . lTf . V .planarija. 3.daz. IV .hidra. OVdj e spadaju i mnoge renciran i specijaliziran. 4 . Srednje crijevo sc nas tav lj a u zad- nim ceJ ijarna. crijevnim kanalom s u brajne probavne stoji manje iii vise potpun crijcvni sis.devnjak. volj ka. 9. zlijezde. jctra. Sred nji dio crijeva je najznacajniji seg- ma je kod dupljara i plj osnatih glista ment probavnog trakta jer se najvecim Kod ovih zivo tinja se radi 0 veoma je. razgranati digcstivni trakt. vni trakt i tim e potpomaZu varenje hra- lud ac. nego kod (preteZnib) mesozdera. sa sarno jednim o tvorom nje. dijclom u njemu vrsi varenjc i apsorpcija dnos tavnoj d uplji . 10. jednjak. wrijclo. kopnenib Zivolillja) i prikupljaju nesvare- nih tvari . koji se sastoji od 'tri dijel a: prednj eg nju. 46 .paramccijum. 5. I .kis na gbsta. vaj u se u usnu duplju. mi sicni zcludac. IT . gus tcraca Najjednostavn iji oblik crijevnog siste. Izlucevine pljuvacnih z/ij ezda izlije- (ektodermal nog). usta . Kod biljo- jelu probavnog sistema sc uglavnom vrsi jednih zivotinja je obicno znatno duzi mehani cka hemij ska obrada hran e. 5 III 3 II . Duzina probavnog sistema je tijesno grupa razli cito diferencirani .

To su spec ij al iz irani dijclovi Kod pravih kopnenih kiclllenjaka koze iii crijeva. vazdusne cij cvi larvi komaraca 61 . Najjednostavnija pLuea tjeles ne povrsine. o na predstav- gasova sa spolj aS njim srcd in ama. _:_zr8"-C-~ . veeu ko li c inu zraka. Kad pli ca pos loje z ivo linj a su trahcje i p lu ea.slobod na difuzija kiseonika preko koze i krvnih zila. povezan sa krvnilll sudovima.f. 2.--~ ~ .~. spoljaSnjc skrgc larvc vodozemaca. Sistem organa za disanje tankih cijevi koje se granaju kroz sve di- jelove tij ela. --/'J ~- . meku5ci. . Kod j e.. Ullutrasnjost plu ea vode iii vazeluha i os lobadanje ad nepo. vida: Skrge. ostalih zivotinj a postoj e poseb ni organ i zapravo. 6. predslavljaju izmij e njeni riblji za disanje.'.~~..ivolinj c . pra1.- ~ -. bodljokoSci. 7. unutra. . koji se javlj aju u Lri os nov na Illjehur.. Trah eje prcds tavljaju sis tem zalaze u kosti . ! \ - . je kod razniJl zivo linjskih grupa raz Li cito trebnih prodllkala) vrsi se preko c ij ele diferencirana. Kod najveecg broja imaju ribe dvodihalice. . lj . 47. rakov i. To dn ocelij skih i ni zih viSccelij ski h Zivo lillj a su uglavn m pami organi . 8. . tako da se tki va kiseo nikom snabdijevaju neposredn o preko trah cja. - .~~-?-~ - _. nj e se vrs i i preko koze). Sistem orga na Zit di sanj e se tokom Kad odras lih vodozemaca i sv iJl ko- evoill cij e zivog sv ij eta pojav io rclativno pneni h kicmenjaka organi za di sanje su kasno. ----.. organi za disanje veCinc suhozcm nih pruZaju se izm ed u unuLraS njih organa i zg lavkara. . koja Ill og u da prim e Razmjena gasova (primanj e kiscollika i7. kad kojib ona. 5. 4. 3. lrahealnc skrgc larvi vodenih in sckata.. 5 6 SI.difuzija kiseonika cij elom povrsinom tijela. sas loje se ne posloje poscbni organ i za disa llj c. Trahcje su i "vazdu sne k ese" koje po laze od pluea. _r. p l a~lana pluCa kopnenih puzeva. ad dva plu ena kril a. ' _ c ' d . '. Sistcm organa za di sanje: 1. lrail cjt: kopncnih inseka~'l. ali j os uvijek nedovo ljn a da se pre- Skrgc su organi za disanje mnogih ko njih iskljuc ivo obavJja di sa nje (disa- vodcnih zivotinja: morski prstenasti crv i. pluea sisara. Kad vodozemaca su pluea z natno s loze- nija. prstenaslc glisle . Po svom porij eklu .~ nj a difercncijacija plu ea j e izuze- tIlo slozcna i olll og ucava no nnaln o disa- Osnovni organi za disanje kopnc nih nje i razmjenu gasova. ljaju izmij enj eni dio prednj eg clij eva. lralieje i pluta.»- ~ ~ . ribe i neki vodozemci. Ovaj sistcm omog li Cava razmj enll plu ea.

ill . pljosnate i oble gliste. Centralni organ cirkulacionog sistema jc srce. a iz njih sudovc dij elimo na al1erije i vene. jednostavna srcana komora. IV . boCni krvni sudovi. U zatvorenorn siste. srce. kao seban organ. Kod mnogih beskiemenjaka. ZahvaljujuCi tome. vene 62 . 6. kao Qvaj sistem ne postoji sarno kod naj. II . kontraktilni dijelovi provodnih sudova. slozeniju gradu srca imaju kicrnenjaci. 2. 48. i kod arnfioksusa srce ne postoj i kao po- jednostavnijih viseeelijskih zivotinja. provodne trakta do svih organa i tkiva. ledni krvni sud. pored sudova. njegovoj unutraSnjosti nalazc se dva tipa sta i kicmenjaka tjelesna teenos t se krcCe suplj in a (pretkornore i kornore). aorta. ljelcsna lee- nost sc razliva i u mcduorganskim pro- storirna i ponovo sc vraca u ovaj sistem Qvaj sistem organa ima fUIUcciju pre- organa. 7. Arte- odnosi produkte razmjene malerije do or. nja zlijezda sa unutraSnjim lueenjem (hormoni). a vene je iz svib dijelova mom se takoder raznose i produkti luee. kakav nal azimo kod Clankovitib gli . Srce je misicni organ koji ncprekidnim nj e iii viSe slozenijem obliku. tijcla dovode u srce. Njegovu funkciju obavljaju sto su duplj an. 3. sis lcmom zalvorenih sudova i nc razlije- tem). 5 visedjelno srce. Sistem organa za cirkul acij u tjelesnih tecnosti: I . u mu. V . Cirkulatomim siste. organa i tkiva. Najjed- 3 1 IV SI. Kod ostalih zivotinja nalazimo ga u ma.plaStasi.kicmenjaci I . nosa materija u tijelu zivotinja putem teen os ti koje proticu razgranatim siste. U olvorenom sistemu cirkulacije (zglavkari cirkulaciju tjelesnih tecnosti i mckuSci). Kod hordata lj elesna lCenOS! protiee mom kanala i supljin a (cirkulacioni sis.prstenastc gliste.nemertina. Sistem organa za iskljucivo kroz zatvorene sudove. raznosi hranljive materije iz probavnog Prcma pravcu kretanja tcenos ti .mekuSci. Postoje skupljanjem i sirenjem omogucava kreta- dva os novna tipa cirkulacionog sistema: nje (cirkul aciju) ljelesnib teenosti. 4. VI .zg lavkari. rije odvode tjelesnu teenost iz srca do gana za izluCivanje. ljelesna tcenosl va sc po tkivima i tj elesn im dupljarna. Naj- zatvoreni i otvoreni.

ghijevi (Ma lp igijevi) sudovi. MaJpighijevl (MalplglJevl) SUdOV1. kompaklnih organa koji se naz ivaju bu- brezi. kontrakliln a vakuola. Mogu biti zavaca (osim krokodila). 3. prolonefridija. manj e iii vise razgra- sara sastoji se od po dvijc komorc i dvi. koja cini vezu izmed u te gliste. 7. ill .nostavniju gradu srca kod kicmenjaka dnoeeJijskih zivolinja postoje organele za imaju ribe. to su Malpi - vrl o rano. natih po lijelu .bU?reZl kicm. kicmenjaci imaju i limfni sislem. organi za izluc ivanj c su se u Kopncni zg lavkari imaju poscban si- evolulivnom razvitku zivoli nj a pojavili stem organa za izluCivanje.jedno- organa za varcnjc i krvi. par ekskretomih organa . skoro na sva- kom segmentu tijel a.Malpighijevi (Malpigijevi) sudovi kod zglavkara. a drugi je vezan sa unutra- snjim dijelovima tijela) iz kojih se eks- Sis tern organa za kreti izlijevaju u spoljaSnju sredinu . rnokrovod. koji Najjednostav nij e orgalle za izlucivanje slu zi za kretanje limfe . Pored pomcnulih cirkulalomih sudo- va.segmentarno rasporedene nefridije kod prstenastib g~sta •. 2. Funkcija ekskrelomih organa je vodozemaca srce se sas toji od jcdnc ko.dupljari : difuziona ekskrecija povr~inom tijela. Srce plica i si. 4. nalazi se po jedan Za raz liku od organa za di sanjc Clf. To su protone!ridije . izlucivanjc iz tijela stctnih produkata more i dvijc prctkomorc. Elcskrecioni sistem organa: I .ekskretome celije i pore kod planarija.poseb nc krvne kod visecelij skih zivotinja imaju pljosna- i tkivne tecnosli .metarlejridija . bubrezi. IV . 6. rnokracna bdika 63 . VI . kao i kod gmi . V . ekskretornih va- od jcdne komorc i jednc prctkomorc. Cak i kod najveceg broja je. 1. II . nefridija. U kuola. rle!ridija iJi u obliku je pretkomorc. lj. promcta materij a i viska vode. kod kojih je ono sastavljcno izlucivanje u obliku tzv. kulaciju. u obliku cjevcica.enJaka .kontraklilna vakuola praZivotinja. lzlucevine iz 3 SI. 49. izluCivanje (ekskreciju) Kod prstenastih glista. stavne cjevcice (ciji se jedan kraj otvara prema vani. 5.

metabolicke procese i ncposredno na ee- 64 . Endokrini sistem organa votoka dospijevaju do sv ib zivih eelija organizma i djeluju na odredenc zivo01e funkcije. ta veei broj Zlijezda koje svoje produkte izlucuju direktno u krvotok. Osnovni produkti lucenja linje je veoma razlicita. Kod kic. Neki djeluju na ovih zlsJezda su horm oni . Preko Malpighijeva li- licllih f. nervne Grado i funkcija nervnog sistema organa. dnjeg crijcva. sas tavljenim od Zglavkari koji zive u vodi imaju l Z. Svaka od njih poCinjc lZv. mokraea i ncsvareni dijelov i hran e. mokrovodi su po- srnjestenih na lednoj strani tjelesne du. Malpighijcvim (Malpigijevim) tijelom.ovih cjevcica se izlijevaju u crijevo i za. u obliku tzv. reguJacije.sistern. organi za izlucivanje su vcoma sli. jcla iz krvi se izlucuju ekskret i voda tj. reznih kanaliea iii rnokracnih cjevcica. Kod brcga. Gradeni su od vclikog broja bub. izlucivanjc se odvija preko bu. Oni putern kr. v/. Njihov regulacijski utjecaj na Endokrini sis tern organa ili sis tern efektome organe prisutan Je pn veorna zlijezda sa unulraSnjim lucenjem obubva. sisara. Kod veCine ki crnenjaka rnokro- sus). jedno sa izmetorn izbacuju napolje. u koju sc zajcdno lucc i rnenjaka. kornpaktnih i kornp\Cksnih organa. Grada i JUl1kcija {ula. tpuno odvojeni od zadnjeg crijeva i mo- plje. vodi sc ulivaju u kloaku. prosirenog pocetnog dijela cjevcicc sa mijenjene metancfridije. prosirenje za- cni nefridijama beskicmenjaka. mokraea. osim kljunara. Kaleva je grada i funkcija sistema organa za varenje? Kaleva je grada i funkcija sistema organa za disanje? Kaleva je grada i funkcija sistema organa za cirkulaciju? Kaleva je grada i funkcija sistema organa za izlucivanje? Organi Grada i funkcija endokrine i sistema endokrinih organa. spletom kapilara. limfni iii Funkcija bormona u organizmu ZIVO- nervni . kraea se izbacuje preko neparnog kanala. cula i v • Grada i Junkcija razmnozavanJa sistema organa za razl/1I1ozavanje. Kod nizib bordata (plastasi i arnfiok. rnalim koncentracijama.iijezda.

cionalnl! cjc Ii nu.am i uskladuje ras l po- jed inih ci ijclova lijcla. ali kod njih gan glije ni - lin i noradrenalin . LJ najjedn oslavnijcm glij a. gang iioZlii i cj eva s/i . Diferen- u fonniranju primamih se kundamih cirana je u prednji dio . Ie sirenju zjeni ca i plue- ga ki cl11 enjaci. organ a koji reaguju. pljara. Nervna cijev Muski polni hormoni imaju vaZnu ul og u se naJ azi na ledn oj slrani lij ela. Ul oga ovih horm ona jc vezan a za nih funkcija i POVC7. medu so bno su povcza- baza lni mctalxl li /.lIlozak i zadnji 65 . sasloji se od nervnih celllara.c lih zivolinjskih grupa jc manj e iii vise kO lllrolisu ras lcnje i Tazviee organi zl11 a. du zinom lij cla. adrcnali n. u obliku du gc ncrvne cij evi sa debclim Polnc Zlijczdc luce polne horm one. organc saslav ljenc od ncrv nih cclij a. nj a rcprociukli vnih organ a. vaZnu ul og u u mClabolizmu scecra. Gan gli- seeeillu bolesl (dijnbelcs). zidovima od nervnih eelija. Naj/. o7.\ le zlijezdc nj cg iii vceeg broja gang lij a od kojih po- reg ul iSe oks id ac ij u orgallskih ma lcrij a.nacnj nij i zivo linjski h01l11Oni su: In uli n. iii nervnih impul sa. Ovi hOl1l10ni im aju Sll Cl ankovito raspo redenc. koji se pruzaju cilavorn lac iji ko nccnlrac ij e seeera u krvi. Insulin je hormon koj i luci gusleraea Vrpcasli sislem karaktel.~ njil11 dcnim splctom nCrYlliil eclij a. Jajnici lucc dvijc hormoni zajcdno sa nervnim sislcmol11 vrste polnih horm ona: cSlrogcnc i progc- uccslvuju U reg ulaciji najv aZ nijih '-iVOI. koj i zajcdn o cine p enJe rni II U I'lI i sis/elll . laze ncrvi. b ra. Kod osla- luccnj em im a hipofiza. Kod bes ki cll1 cnj aka honn oni lICCSlVU- ju 1I rcg ul ac iji prol11cla l11 alcrij e i cnergi. hann oni cnll i funk. zaj edno sa Ilervnim Sisicill om uces lvuju i Nervni sistcl1l ohuh va ta raJ. kao i kod ki cl11 cnj aka. Ovaj tip ncrvnog sistcma vo lj no lucenje ovog honno na uzrokuj e susreee se kod pljosnalih glisla. nervn og sislema. zaslupljcn kod prslenaslih glisla i zglav- Nadbuhr cinc zlij czdc luce vise hor. saslav ljenih Osim loga.Jijsko disanjc. od skupova ncrvn ih eelij a. Glav nu ul ogll u hu . Mck uSc i lakoder imaju ovaj lip mona medu Kojim a su naj vailliji ad rena. liroksin.rij cvanj a i funkcionisa- organ c u jcdin slvcllll . cij a cenju i l11elamorfozi. Ic polni hor- U zivo tinj skom s vij clU pos toje tri mOIll . Naslavci mel vade i mincralnih soli. a predstav ljen je difuzno ras porc- gul aciji fun kcijc '-lij czda sa un u tr a. reg u- U poredcnju sa pretJlOdnim ..su ncrvni ccnLri (pankreas). Nedo. Nervni cenlar kod njih je nih bronhij a.horm on slil a.nih zlijczda.nov rsnc u rcg ul aciji promj enc boje lijcla. u obliku vrpee. Ganglijc se obicno javlj aju bo pami orga ni .uju razlicila lkiva i proces polnog sRl. je osnovn a funkcij a prenoScnj e podraZaj a 1110ralnoj (endokrinoj ) reg ul aciji kod hes. ni ncrvni sistem jc saslavljcn od ma- Tiroksi n . od cuinih o r~ ana do ki cmenjaka im a glavena (mozci an a) gan . H01l11Oni hi pofi7. cjevasli lac iji konlrakcijc krvnih sud ova i nekih nervni sislcm je znatno slozeniji. ni nerv illl 3 pa grad c ncku vrslu gan glij - ske ljcslvicc. Med ulim . slcl'On . ov i horrn oni rcg ulisu i pro. oni . Nervni sistcm jc. nerv nih eclij a gradc nerve. prcsv la. Ulicc i na mcla. a imaju dru gih orga na. U sU~lini se mozc feCi da polnih karaklcri slika. obliku nervni sistem se jav lj a kod du - Kod kicmenj aka centralnu ul ogu u rc. ccnlrali zovil n (cc llf ra illi lI er vll i sis/elll ) i fu nkcij u poln ih i nadb ubrcZ.. Os novn a ul oga mu je u reg u. os novna lipa cenlraJ izovanog nerYllOg Si- slcma: vrpeas/i. Ovaj tip nervnog sislcma je morfow ni zih ki cl11cnjak a.

Nervni sistem organa: I . 50. hcmij. sva cul a se mogu grupisati u ma.) utjecaj e zivotne sredi.okolozdrijelni nervni prstcn i radijalnc ncrvne trake bod ljokoz. primaju. koja se takoder sastojc od ikakvog reda) . Sa obje strane kicmene m07di- ne polaze mozdinski nervi . optiCke i dr. postoje i u unutra- snjosti tijela i prenose nadraZaje iz unu- inerviraju culne organe i pojedine dijelo- lraSnjih organa. Culni clementi. hcmijska i optiCka. cificne drazi. odnosno kicmenoj moZdini nalaze sc centri za sve medu njima postoji fizioloska podjela "rada". koj ima sc pridru zuju i dru- vOlinje registruju sve (meilaniCke. zivo tinj ski organizam sloji u dodiru sa Mcdutim. ga tkiva i skupa obrazuju culn e organe ske. to su drab koje u organizmu izazi- vaju nadraZaj e koji se zivcima sprovode Prema vrstama i prirodi draZi koj c do odgovarajucib celjtara nervnog siste. lrnaju ga najjednostavnije nervnib elemenata.kicmenu moidinu. stvarajuCi u organ lzmu odgovarajuce nadrazaje. Sva naSa saznanj a 0 svij elu oko nas mehaniCka. Svako culo rcaguje sarno na spe- bitne ljelesne funkcije. kiemena mozdina i pcriferni nervi ) dio . a pomocu kojih svaki viseeelij ske zivoti nj e. nacne cclije. kao sto su dupljari.cjevasti nervni sistem kiemenjaka (mozak. obicno se ove celij e grupi su u spolj aSnj om sredinom. ne. (organskc aparate). culne epitcle. II .difuzni sistcm dupljara.moZdane ganglije i ncrvnc trake mckuSaca. razlicita kod pojedinih grupa Od mozga polazi 10-12 jakib mozdanih nerava koji kao zavdeci zivaca. CUla Culn i organi se sastoje od culnih ce- ljja Najprimilivniji oblik cul a su pojedi- U neposrednoj vczi s ncrvnim sistc. kojc se nalaze u kozi (bez mom su cui a.aca. Mozak kicme · i njegovim pojedinim kvalitetima pociva- njaka ima pet dijelova. vn . Cula su difcrcncirana ve glave.vrpeasti nervni sistem pljosnatib glista.gangliozno-ljestvieasti ncrvni sistcm anclida i zglavkara. ill . cija je razvijenost ju na culnom iskustvu . 66 . Pomocu cul a zi. U mozg u i prcma specijalnim funkcijama. IV VII Sl. V i VI . IV .

M uski polni sislem sc sasloji od sj c- vitih). u kojoj sc odv ij a razv ice ploda. Ovdj e spada culo vida.sj el/levoda i koplliarom og organa (pc- ni sa) i dodalnih zlij czda. . . cul o sluha i ravn olez. . U ov u grupu spadaju culo ukusa mcnika (obicno parnih). U ovu grupu spadaju c ula dodira iIi lak- tiln o culo. zvu cne i druge lal ase. osim to - ga. Kod zivorodnih ziv o linj a spec ijalni RazmnoZavanj e zivo tinj a se vrsl na dio polnog sistema predstavlja lIIaterica dva nacina: bespolno i polno. Mehanic'ka cula primaju podra1aje u posebnim orgamm a. U n aj ve. ko opisani sistcmi muskil1 i zCll skih pol- nih organa kod visccelij skih zivo tinj a. jajo- oblicirna. odvodnib kanaJa I culo miri sa. irn aju i dodatne zlijezde. Optic7w cLila prim aju svj cll osne po- draZaj e. ma: JaJn lclm a I sJemel1lClm a. Kakva je grada i funkcija organ a za unutraS nj a luce nj a? Kakva je grada i funkcija nervnog sistema organa? Koje lipove nervnog sistema susrecemo kod zivo tinja? Koj i su organi razmnoZavanja kod nizih i visih Zivotinj skih organizaina? 67 . Zivotinje koje odla1u jaja u spolj aSnju sredin u. Ovaj or- cem broju slu cajeva polne eclije n as taju gan je naroCito razv ij en kod sisara. voda . dod ira i priliska. po ln im zlijezda- . f/el/lijska cLila prirnaj u pod raZaj e ra- zlieitih hcmij skih agenasa (teCnih i plino. koj e se Zenski polni sis tem (tipieni) sastoji u zivotinj skom svijetu j av lj a u raz liCitirn se od jajnika (neparnog iIi parnog). u kojima se Sistem organa za obrazuju hranlji ve materije za ishranu razmnozavanje cmbriona. Bio log iji razmn oZavanj a je posveceno koder i organ i bocne linij e riba i nekih naredn o poglav lj e. a ovdj e ce bili ukrat- vodozemaca. . a la. . " .e. materice i lega lisla .

Osnovne atribute zivog sistema prvi oblici zivota na Zemlji ostvarili su dioba. zivih bica visestanicno vegetativno raZnlnozovanje . cime se. ali u svim tim slucajevi- rna. nosilaca nasljcdnog materijala. Sarno su ziva bica sposobna reprodukciji pojedinih vrs ta zivib bica. kojim se jib svoj stava svib zivib bica To je pro. Razmnozavanje je. veza i dugorocno odriavanje svih vrsta Tako su pri sutne mnoge osobenosti u organ izarn a. pracena podjelom nasljednog ma- terijala. organa vib prapocetaka do savremenib i buduCih ili organizma. u da se reprodukuju u sebi slicne zive si- sustini SV ill oblika razmn ozavanja je dio- sterne.Veg etativno razlIlnozavC/nje: (reprodukcija) dioba j ednostanicnih organizoma . diteljskib celija. ras.Bespolno razmnozavanje Razmnozavanje . od njego. ostvaruje evolucijska neprekidnos t vrste kojoj ona nastaje novi zivo t.Razmnozavanje sporomo (spo m/aClja) Razrnnozavanje (razmnaZanjc. I me jedan ili dva roditeljska organizma medugeneracij ski i evolucioni kontinuitet daju jednog ili viSe potomaka Sposobnost 68 . ad sarno jedne celije. od dijelova tkiva. tek na onom stupnju kada su stekli spo- sobnost razmnozavanja. dakle. u osnovi razmnozavanja je celijska oblika. v ~ BIOLOGIJA RAZMNOZA VANJA I RAZVICA .sarno od zivog bica zine zivota svake individue. odnosno stvara. zive supstan ce pocivaju n a reprodukciji plod) je jedno od osnovnih i najznacajni. spajanjem dviju ro- cava trajno odriavanje zivota. uprkos ogranicenosti du- ba zivib sistema . Rcprodukcija zivih bica omogu.Bioloski smisao i sLlstina razmnozavanja Zivih bica . Potomci mogu nastati pripada. bioloSki povezuj u gencracij e roditelj a ccs kojirn se ostvaruju medugeneracijska nj ihovih potomaka. proces u ko- nja i ponavljanja sebi slicnib "kopija" .

a u izvjesnim detaljima cesto i Zavanje). naCine. ki (n) broj hromosoma. U svom tipienom oblilcu. ski maeajnih organizama U novije vrije- ploJaza i diploJaza) hromosomske garni. parazitskim gli. na mito- Medutim. pa je iskIjucena mogucnost no- osebujne. dukcijc. pa se klonira- nja. u neprckidnom nizu uzastopnih po. koja traje razmn o~avanja pomocu posebnih rasplo- do oplodnje). Diploidni maticni razmnoZavanje. me kloniranje se siroko primjenj uj e u ma- ture. daje jednog iii vota do njegove daleke buduenosti. smje- dnih tjelesaca '. Prema tome. Prosjecni (bioloSki) zivotni vijek varira u izuzetno sirokim granicama . sukcesiju (smjenu) uzastopnih generacija U tom procesu pOlpuno izostaje mejoza svake vrste zivih bica karakteristican je . vise (takoder) diploidnih potomaka.redukcija dvostrukog (2n) na jednostru- cildicni slijed: razrnnoZavanje . 0 najtipicnijim primjerima smje- nije podjednaka u svim razvojnim fazama. ne gcneracija biti ee rijcci u narednim izla- Na toj osnovi. bez obzira na to da Ii sc to oslva- cilost je prisutna i medu istovrsnim or. sovnoj reprodukciji (jednocelij skih i vise- koljenja takvih vrsta zivih bica eeIijskih) organizama Ciji je nasljedni materijal izmijenjen ("oplemenj en") po- Granicne pojave u smjcni generacija sebnim metodima genetickog in zinj ~rstva .' Reprodukcija zivib bica odvija se Ila je forrniranje garneta (agarnetsko razmno- razlicite. za norrnalnu tiCkoj diobi tjelesnih (somaticnib) celij a. od prapoCetaka Zi. Smjena gene. mogu umnoZiti pojedine osobine roditelja njivanja polnog i bespolnog razmnozava. n ~im racicima. Ja- sno je da u ovakvim okoInostima izosta. su oplodnja (kraj haplofaze . na osnovu to. duplj arirna. ga da Ii nove jedinke nastaju putem stva. ~ivotni ciklus svih ~ivih ganJuna. potomke stvara sarno jedan rodi- mjcr).sp ~ra. skup jedinki nastalih iz serije uzastopnih ranja i spajanja pol nih celija (gameta) iii bespoInih razmnozavanja jednog ishodi- na neki drugi nacin..).razvoj . svi oni u su. potencijal koji je identican rodite!jskom. U ovakvom tipu ra- (seksualnog) i bespolnog (aseksualnog) raz. dijelova ganizmima. prema tome. audio u pomenutim fazama tkiva.poeetak haplofaze. reproduklivnu i postreproduktivnu Jaw. Medutim. telja direktno nastaju novi (diploidni) orga- 69 . bez obzira na to. organizarn. na generacija se susreCe kod veeine bilja- ka. Bespolnim razmno- negametsku) reprodukciju. ta razli. vog kombinovanja roditeljskog nasIje- stini predstavljaju posebne obI ike polnog dnog materijala. I tako.od Bespolno razmnozavanje pcrioda mjercnog minulama (neki jcdno- celijski organizmi) do Ilekoliko stotina U svim vidovima ovog naCina repro- godilla (neke komjace i sckvojc. a u posebnim varijantarna i kod nekih Vegetati vno razmnoZavanje se odnosi Zivotinj a (medu praZivotinjarna.poeetak di- Bespolna reprodukcija obubvata razli- plofaze) i mejotiCko stvaranje gameta (kraj cite obIike vegetativnog razrnnozavanj a i diplofaze . teIj. razmno~avanja tokom individualnog ~ivota stama itd. zmno~avanja svi potomci imaju nasljedni mnoiavanja. lako neuporedivo manja. pri cemu se naizrnjenicno javljaju nje uveliko primjenjuje u uzgoju ekonom- haploidna (n) i diploidna (2n) faza (ha. oznacava se kao klan. svi ti oblici se mogu snog organizma i njegovih potomaka svrstati u gametsku i agametsku (agamnu. napri. organa i organizarna.. dakle. Zavanjem se u relativno kratkom periodu racija predstavlja pojavu ciklicnog smje. bica mo~emo podijclili na prereprodukli- vnu. BespoIni na- u zivotu razliCitih jedinki takodcr varira stanak potomaka pociva. ruje putcm jcdne iIi visc cclija. na pojavu da od dijelova diploidnog rodi- insektima. u ogromnom broju "kopija".

sljiva. Visestruka (multipla) dio. dolazi do for. . Ka/el/1ljenje tako- miranja novih jedara. mnozavanju javljaju u sustini isti proccsi diobc nasljednog materijala roditeljske celije. papratnjacama drugih bieara). U proizvodnji kultivisanih biljaka. tripanozoma nekih ekonomski znaeajnih i ukrasnib vr- sta (sl. Neke biljke se mogu razmnoZavati i po- mocu dijelova korijenovog sistema (jabu- Dioba jednoccJijskih organizama je ka. (bcgonija) i st%ni ili vrijete (jagoda. Iz malog parceta nedifcrcnciranog tkiva (sr- zi. tj .'Upina. 2. edce dobijaju iz kompletnog podzemnog dnoeelijskih organizama i reprodukcije stabla iii njegovih dijelov a. sa- II dni materijal zelj ene kakvoce (bez uzroe- nika odredenih bolesti. Potomstvo nastaje iz viseeelijskih dijelova roditeljske indi- 1 vidue. a karakteristicna produkciji naj siru primjenu imaju izdanci je za mnoga biljna i zivotinjska jednoce. zemnib dijelova biljkc u vegetalivnoj rc- tivnog razmnoZavanja. lukovica (crveni luk i manjih iii veeih dijelova tkiva. anneba. naprimjer) i zivo. ticnih diploidnih "kopija". 51). mnogih beskiemenjaka (sl. malina itd. naprimjer) moze se umnoziti pomocu "kulture tkiva ".). edCib prirodnill i "vjdtaCkib" oblika ve- 2. popreena dioba trepljasa getativnog razmnoZavanja kod biljaka II . naprimjcr). lako kod bakterija U svijctu visecelijskih zivotinja vcge- nema diferenciranog pravog jedra (pa ni tativno razmnoZavanje susrccemo kod mitoze).). ruza i lijska bica Nakon mitotiCke diobe gene. lednostruka dioba moze carstvu. i kod njih se u bcspoJnom raz. nakon odgovarajuceg tret- l mana (na poscbnoj branljivoj podlozi) dobijaju se kompletn c biljke (duhana i SI. na dvije iii vise iden. drugi "peJceri" u cvjccarstvu). Obuhvata razliCite oblike diobe je.prosta dioba: I . Potomaeke jedinke se naj- nizmi. ljubieica i dr.reznice (vinova loza. i sjcmcnjacama) formiraju se rasplodni ba je prisutna kod mnogih jednocelijskih pupovi. Bespolno (vegetativno) krompira naprimjer). smokva. pri eem u ti cclijski kompleksi mo- gu biti razliCitog obim a i porijekla. NajecSCi 70 . cvjecarstvu). te lislOvi tiCkog materijala. organizama roditelj ske jedinke. u novu biljku . trdnja. nastanka novih frog" vcgetativnog razmnoZavanja (u vo- jedinki (sl. Kao ilustracija naj- razmnoZavanjc jednoeelijskib organizanna I . naprimjer). mabovinama. 51.visestruka (multipla) dioba: mogu posluzili uobieajeni metodi uzgoja 1. 53). a to su: go- viseeelijskih biljaka i zivotinja pomocu mol) (krompir). vinogradarstvu. uzduma dioba bicara. tinja (ameba i plazmodijum . ViSestanicno vcgatalivno razmnoZa- vanjc edce se susrece u biljnom nego u zivotinj skom svijctu. podjele citoplazme der predstavlja svojevrstan oblik "vjesta- i matienog organizma. Od nad- najjednostavniji naCin bespoJnog vegeta. h. koji se nakon opadanja razvijaju bilj aka (hlarnidomonas. 52).organa iii ednjak) i podanak iii rizom (perunika).uzroenik mal arij e. biti poprcCna (kao kod papueice i drugih Kod nekih vrsta (medu crvenim i sme- trepljaSa) iii uzduzna (kao kod zelenog i dim algama.

prikazani su podzemni izrlanci. susreee se kod mabovina. Neki oblici vegetativnog lagodene su na vodenu sredin u. Nakon popreenog presijecanja. a nerijetko ih prenose i 1. tj .uba) (Na slici 28. stoloni (jagoda). a dinke. naprimjer. RazmnoZavanje sporama (sporulaci- ja) je nacin bespolnog razmnozavanja II pomocu posebnib rasplodnih stanica.regeneracija: dom i vjetrom. rasplodni pupovi (lukovicasta rez. i to na- . Mogu biti pokret- ne i nepokretne. kod koje od pojedinih dijelova tijela ta- koder postaju nove jedinke. zivoti nje koje se njima hrane iIi dolaze nj a kod tih organizama je pupljenje. razmnoZavanja visecelijskih zivotinja: \cretne spore se najcesCe rasprostiru vo. Spore se obrazuju u reprodukcijskim or- ganima koji se zovu sporangije. Veoma izra- zenu sposobnost regeneracije ima i bidra.- kon normalne mitoze. naprimjer.pupljenje (hidra).) prirodni naCin ovakvog vida razmnozava. kisna glista 71 . Pokretne se akti vno kre- cu i oznacavaju se kao zoospore. kisne gliste iii nekih pljosnatih crva. Ovaj vid vegetativnog razmnozava- obrazuju pupovi iz kojih nastaju nove je. Iz svakog pupoljka lukovice. iz svake polovine nastaje nova jedinka. nja karakteristican je za alge i gljive. II . gomolja i podanka moze se razviti kompletna nova biljka. a pri. 2. Relativno cesta je vegetativna re. 52. list (begonija). na tijelu hidre iii spuzve cin . 53 . Nepo. Neki oblici vegctativnog razmnoZavanj a viseeelijskih biljaka: 1. 3. nadomjestanja vecih dijelova organizrn a. I . papratnjaca i produkcij a viseeelijskih zivotinja koja se bazira na sposobnosti regeneracije. Ta. 1 3 SI. SI. 2. morska zvijezda. a iz svakog otkinutog kraka morske zvijezde moze nas tati cio organizam. u doticaj s njima na bilo koji drugi na- ko se.

.avanju ! ivih biea? Koji su os nov ni tipovi ra7.Polno razmnozavanje visecelijskih organizama: alge. odnosno funkcionalnim svoj slvima. Kod jedno. lI1ahovine.Oplodnja razmnozavanje . polni orgal11 I poine cehje . sc jasno razlikuju (po obliku.mnoZava nja prisutni u zivom svijctu ? Sta jc bcspo lno razmnoZavanje i u cemu mu jc sustina ? Kojc su os novne od likc vcgetalivnog ra7mnoZa vanja jcdnoeclijskih organ izama? Koji su osnov ni oblici i osobinc vcgctati vnog ra7fl1no7. 10 em. Kakav jc bio loSki smisao u Ta7. g/ji ve. konjuga cija i autogamija .gamela (gamelsko razmnoZava. Ve. me- jeni opci nazi vi za garnele su spennalO. ogromnim kolicinama: pecurka dijarnelra tinja iz skupina sporozoa naprimj er). meli iIi heleragameli. pak. Kod svih vesta zivib bica sa ovak. za kSl dana proizvede 16000000 getalivn e spore se ces lo formiraj u u spora. Kod veCille vi secelijskib orga- eelija . vim razmnozavanjem gameli su redovno pokrelUivosli ild. dulim.avanja kod vi scCclijskih organiz. mu ski i zenski garnet s u medu- zaid (muSki) i jaje (!cnski). nizama. velicini. sobno razlicili po fizioloskim i genetic- stavnijib biljaka i zivolinja garneli oba kim.ama? Koje su osnovnc odlike r37.mnoZavanja sporama? . papratnjace i cvjetnice Polna (seksualna) reprodukeija zivih pola su morfoloski j ednaki pa sc zovu bica vr~ i se pom ocu speeijalnih polnih izoga1lleli . Uobica. mu skc i zenske polne celije nje).mno'.Polno ra zmnozavanje j edno ceiijskih organi- W IIW : kopulacija. kao i nekili zivolinja (praZivo.Polna reprodukcija . U oba slucaja.Gametogeneza: spermatogeneza I oogeneza Polno .) i nazivaju se anizoga- difereneirani na muske i zenske.evjelniea. 72 .

polni organi vral i rep. Odvija se u sjemenicima (mu. pu z idr. pojave da m ejozu karakterisu jedno 3.svojev rsnim zaristirn a po/n illl j edin!wllla. primamo polarno tjelasce. 5. 54-I). proiz vodnj e energij e. Jcdro sperma- bilj aka . Kod unutar jednoeclijskih organi zama. spermatozoida (sprematogeneza). a (kao iiustralivan prirojer) ovdj e Ce bili opisana gametoge- neza u gonodama (poinim ziijezdama) viseeelij skih zivo tinj a. sv ak a vrsta ima ski) i jajnici (zcnski). sekundarne sto je ranije istaknuto. skim polnim zl ij ed am a) . jajna cellja obuhvata i obrazovanje karaktenstlcne 73 . sekundarno polarno tjelaScc. u biljnom i u zivotinj skom svijetu nisu Obubvata mejozu i obrazovanje zrelog rijctki slucajevi da obj e vrstc gamela jajela. 3. koje su Skim i zenskim) polnim organima ili osobene za svaku vrstu organizma. sto j e vec ranijc istaknuto. forme i grade spennatozoida. Kako po obliku tako i po visecelij skih zivolinj a su sjelll enici (mu. 54-11) Odvija se u a dru gi . spermatociti prvog reda. 4. ) iii saillooplodnjo/ll Ucd nogodi snj i korov rusomaca. (sl. 55). Proces gametogeneze na hapioidni broj (n) u u gametima. U sustini ovog procesa je mejotiCka celij ska dioba.oogeneza: I. 7. 2. pol nom razmn o. Zalo je rep bog at razli citim (mu skim i zenskim) .jedn o. ).kao zenski gamet. strukluri ovih dijclova. U zivom svijetu taj proces ima niz posebnih varijan ti. Medulirn. kisna glista. 4. mejoza II i obrazovanJe udvajanje (duplikacija) a dvije diobe hro.. a kod vi Sccelijskih svoje specificnosti (s l. 5. Iako je u sustini slicna spermato- pIOizvodi isla jcdinka. Razmn oZava- nje ovakvih organizam a se vrSi unakr- snolll oplodnj ol/l dviju j ed inki (metilj . mejoza prvog 1 mu skih poinih celija . Stranoop[odnja (kod veeine cvjetnica. 54.spermatogeneza: I . Gamctogcncza je proces stvaranja gam eta. mejoza II i obrazovanje jajne cellje. to je posljedica sperrnatogonije. a (zen ski). sekundarne oogonije. Kao veCine vrsta spclmatozoid ima glavu. To su dvopolne ind ividue iii henllafroditi. Kod viseeclij skih organi zama rep slu zi za aktivno kretanj e spcnn atozo- muski i zcnski gamcli obicno naslaju u ida u tcenoj sredini . Spennatogeneza je proces naslajanja 2 . naprimj er) j e pojava da svaki zenski ga- rnet j edne jedinke moze bili opioden mu- Skim gametom bilo koje druge (istovr- sne) indi vidue. 6. a. u koj oj se diploidni broj hromosoma (2n) 11 tjelesnih celij a roditeij a svede (reducira) SI. sprematozoidi II . Zavanju jednocelij skih biljaka i zivo tinja Oogeneza (ovogeneza) je proces slv a- jcdan organizam funk cionira kao muSki. i zen skim polnim zlij ezdam a . oociti prvog reda. Gameti se razvlJaJu U posebnim (mu. mitohondrij ama . pored mej?ze. Kao I .anleridije (muski ) i arh egonije lozoida je smj es tcno u nj egovoj glavi. mejoza 1.spermatozolda obrazovanje oocita drugog reda. mosoma.j ajnicima. ranj a jajnih celija (sl. a PI. poijska ijubiCica itd.

, osnov u eega se vrii i njihova kl asiflkacij a
u nckoliko kalcgol-ij a (s l. 56).
4 5 {j 1 7 OpJodnj a (oplodenjc, oplod avanjc)
nas taje spajanjem mu skog i zcnskog ga-
\ meta u j edi nstvcnu celiju - zigol (zigo-
tu). Pri tom se haploidn c (n) hromosom-
ske garn iture dv aju rodilelj ski h po lni b
eclij a spoje u j ednu diploidnu (2 n) gar-
niluru zigOl a, odn os no zaeetak (zame lak)
novog org,Uli zma (s1. 57). T ako, j edn a
polovin a nas lj edn og materija la svakog
potomka potj eee od muskog roditelja, a
druga polovin a od zen skog . Time se
SI. 55 . Spermatozoidi nckih vrsta zivolinja: omog ucava novo kombino vanje rod ite-
1. covjek, 2. raia. 3. plica, 4. gu ndelj. ljskib naslj ednih einil aca u potomstvu, tj .
5. meduza, 6. riba (stuka). 7.
poveeavanje nasljedne promjenlj ivos ti
8. riba dvodihalica. 9. rij cCni rak. 10. obla
glista. 11. rak kraba, odredene vrs te zi vih bib. N aucno je do-
12. vode na buha (dafnija) kazan a einjenica da uvecana varijabilnosl
individu a povecava izglede vrste za du-
goroeni ops tlm ak u vjee no promjenljivim
genezi, u odnosu na nju ima i niz po-
uvj eLima zivolne sredin e. Prvi zivi oblici
sebnosti. Jaj a visecelij sdkih zivotinj a su
su se, vjerovatno, razm noZavali bespoln o,
uvij ek veea od spenn atozoid a. Kod mn o-
a poln a reprodukcija predstavlj a kasniju
gib su veoma krupn a jer sadne veee ko-
evolucijsku tekovinu.
licine zumanjka (v itelusa). To je rezerv-
na tvar, koj a je obieno smjdtena u j e- Oplodnj a pods tiee razvoj novog orga-
dn om kraj u j ajeta Taj dio se ozn aeava ni zma, a sasvim su rijetki slueajevi da iz
kao vegelativni pol, a suprotni je aninwlni neoplodenog j ajeta nastaje nova jedinka.
pol, gdj e se nal azi pro topl azma (citopla- Takav naein razmnozavanja zove se par-
zma i j edro). KoliCina i raspored vitclusa lenogeneza (lako, naprimj er, nastaju tru-
u JaJlffi a mogu biti veom a razlieita, na tov i - muzj aci domace peele).

....:·: 1·.· . 1 · .
'. :':' ::H'. ': .
........<..c~: ..... :.

1 2a 3
2b

SI. 56. Tipovi zivotinj skih jaja: 1. izolecitno jaje (sa malo zumanceta, ravnomjemo
rasporedenog u citoplazmi; primjer amfioksus - kopljaca i sisari).
2. telolccilno jaje sa umjcreno (2a) iIi mnogo (2b) zumanceta. a citoplazrna i
jedro su na animalnom polu; primjer: gmi za vci i price.
3. centrolecitno jaje (sa zumancetom kojc opkoljava centralno smj eslenu citoplazrnu;
primjcr: insekti ): I - jedro, II - citoplazma. ill - zumance (v ilelus)

74

G
\:!.~ 0,._'"

/~,.
I
,
I

SI. 58. Polno razmnozvanj c jcdnoeclijskib
organizarna - osnovne fa7..e konj ugacije
d va lrcplja~
SI 57. Oplodllja kod viSeeclijskih livotinja

Polno ralmnoZavanje dva: musko (" migratomo") zensko
jcdnocclijskih organi7..ama ("stacionamo"). Zatim dolazi do razmje-
ne migratomib (muskih) jedara, odnosno
osobenog vida unakrsne opIodnje. Nakon
Polno razmnohvanje i smjena gene-
spaj anj a migratomib i stacionamib jeda-
raclj a prisutni su kod vecine jednoeelij -
fa, organizmi se razdvoje i svaki od njib
skill biljaka i zivotinja Kod ovib organi -
se nezavisno dijeli. Konjugacija je, napri -
zama postoje tri osnovna naeina polnog
mjer, rel ativno cesta kod treplj astib je-
rasploda: kopulacija, konjugacij a i auto-
dno6elijskih organizarna, a poseban oblik
ganuJa
ovakvog razmnozavanj a imaj u i neke
Kopulacija je proces u kome se dvi- bakterije.
je jedmke jednostavno spoje (uz stapanje Aulogaroija podrazumijeva poj av u da
jedra i citopIazme) u novu jedinku koj a iSla individua, nakon mejoze, obrazuje
se zatim. dijeli . Dva kopulirajuca organiz- dva polna jedra (celije), od kojib jedno
ma funkcioni u koo muSki i Zenski garnet, funicclOnIra kao muski, a drugo kao zen-
a morfoloski g1edano, mogu hili izogarneti ski gamet. Njibovim spaj alljem nastaje
ili heterogameti . Ovakav tip seksualne novi zigot, sa novom kombinacijom ge-
reprodukcije irnaju, naprimjer, bieasti j ed- netiCkog materij ala (sl. 59) , Ovaj svoj e-
noeelij ski organizmi , vrsni oblik sarnooplodnj e, uz ostale naci -
ne razmnozavanj a, susreeemo napnmJer
Konj ugacija rezultira azmjenom je-
kod papuCice (paramecijuma).
dara dva jedno6elij ska organizma
(sl. 58). U ti plenim primjerima pocinje
sparivanj em i priIjubljivanjem dviju je- Poino razmnoZavanj c
dinki , a zatirn dolazi do mejotiCke podje- visccclijskih organizama
Ie polnog jedra u svakoj od njib: kod
dvoj edarnib vrSla, sarno jedno jedro (mi- Alge i gljivc pri polnom razrnnozava-
kronukleus) je polno akti vno, dok drugo nj u obieno formiraju heterogamete, ali
(makron ukJeus) kontrolira oslalc zivotne nisu rijetke ni izogametne VfSle. Kod ne-
funkcije. Od ectiri novonastala jedra, tri kih nilastih zelenib algi, naprimjef, -stva-
se razgraduju, a eetvrto se podijeli na raju se oogonije - stanice u kojima se

75

S1. 59. Polno razmnoZava nj e jed noeclijskih organtzama - osnovnc faze aUlogamij c

vodcna sredi na, a za to su dovoljne i mi-
protoplast oblikuje u zenski garnet (jaje).
nimalne kolicine vodc (kap kiSe iii rose, npr.).
Na istoj iii nekoj drugoj niti, odrcdene
eelije se razvijaju u anteridije, gdje na- Pa pralnj ace imaju vise redueiranu
staju muske polne eelije (sperrnatozoidi). baplofazu (gametofi t) u odnosu na mallo-
Kada muSki gameti sazru, stijenka ante- vine. Na sporofi lU (biljka pod kojom se
ridije puea pa oni izlaze u vodenu sredi- obicno podrazumijeva "papral") razvijaju
nu. Aktivno se kreeu i jedan od njih ula- se sporangij e, a u njima spore, koje su
zi u oogoniju, gdje dolazi do oplodnje. iii medusobno jednake (izospore) ili ra-
Nakon izvjesnog vremena, putem mejo- zlicite (belerosporc). Iz spore se razvija
ze, od zigola nastaju spore. I u ovom prora/ij (gamelofi l) i - zivo tni ciklus pa-
primjeru, dakle, susreeemo smjenu gene- prali se ponavlja.
raeij a, pri cemu diplofaza (zigot) lraje re-
Cvjctniec karaklerise dalja redukcij a
lativno kralko, a zatim sJijedi du ga ba-
plofaza ove alge (sl. 59). gametofita (haploidne fazc), dok j e spo-
rofit vaoma razv ijen i difercnciran na ko-
Polna reprodukeij a gljiva ima niz oso- rijen. stablo i list. Makrospore se ne
benih varijanti. Kod peeurki, naprirnjer, sa odvajaju od malicnc biljke nego ostaju u
donje strane klobuka (nakon mejozc) for- plodniku, odnosno sjemenim zamecima.
miraju se haploidne spore. Kada dospiju u Najosjetljiviji procesi u rcprodukeiji ovib
povoljne uslove, one klijaju u koncaste hi- biljaka odvij:1ju sc u organizmu roditeJj-
fe (mieelijurne), od kojib jedne funkeioni- skih jedinki, sto omogueava uspjesnije
raju kao muSke, a druge kao zenske. Po- odrlavanje medugeneraeij skog kontinuite-
slije spajanja jedara suprotnog pola, razvija ta i opstanka vrstc.
se plodonosno tijeJo (seSir i drSka), koje Znacajno je istaei da kod veCine
ponovo slvara mnostvo spora. cvjetnica muski rasplodni elementi nisu
pokretni i oznacavaju se kao spermalne
Mahovinc su jcdina skupina viSill bilja-
stanice. Pored toga, za njib je karakleri-
ka u kojoj je gametofit (icdinke koje
sticno i to da im za proces oplodnje nije
obrazuju gamete) razvijeniji od sporofita
neophodna voda.
(oZl1aCenog kao protonema - na kojoj se
razvijaju spore). Zeleni gametofit sa listiCi- ViSccelijskc Zivotinjc, u polnom raz-
rna (za koji se u obienom govoru veZe po- mnoZavanju, obicno ispolj avaj u sve kara-
jmom "mahovina") obrazuje mus1ce i Zenske kteristicne pojave koje su vee opisane u
gamete, pri Cemu biljke mogu biti jednopo- tipicnom primjeru procesa gamelogeneze
lne i dvopolne. Za oplodnju je neopbodna i oplodnje.

76

Kojc su osno vne odlike seksualne reprodukcije?
Koj i su rnu lli i icnski polni organ i kod bilj aJca i 7jvotinj a i
kalcve polne celije proizvodc?
Kojc su os no vne karakleristikc spcnnalogcneze i oogenezc?
U cernu je suslin a opJod nje i slvaranj e zigo ta?
Koji su osnovn i ti povi poJn og razmnoIavanja j cdnocclij skih organi7.ama?
Koja su os nov nc karakteris li kc poJnog razmnoIavanj a
visccclijskib organi zama?

- Dioba i rast ce/ija u junkciji
individua/nog razvica, diferencijacija,
organogeneza i moifogeneza
Individualni - lndividua /ni razvoj vi§eeelijskih biljaka:
razvoj j aza miro vanja, jaza klijanja,
vegetativna Ja za i reproduktivna jaza
zivih bica - lndividua/ni razvoj vi§ecelijskih Zivotinj a:
embriona/no razvice (bra zdanje,
gastrulacija i obrazovanje klicinih listova)
- Postembriona/ni razvoj: direktno ra zvice,
p otpuna I nepotpuna metammf oza
- Starenje i smrt

Osobenosli indi vidualnog razvoja Zivih u obliku, veJi cini, sastav u i funkcij i no-
bica primamo su povezane sa stupnj em vonastaJih ceJij a. Organoge/leza obuh vata
s[oZenosti njihove organizacij e i naeinom proces naslajanja karakteristicnih organa,
razmnoZavanj a. U ovom poglav[ju bili Ce a lIIorfogeneza predstavlja razvoj karakte-
razmolreni naj opCiji primjeri kod organiza- ri slicn<;Jg obli ka i grade odraslog organiz-
rna sa polnim razmnozavanjem. ma. Ovi procesi hronoloski ne sJijede j e-
Razvoj svih vi seeelij skib organizam a, dan za drugim, nego se naj ceSce odvij aju
od zigo ta do odras[og slupnj a, karakteri - istovremeno, medusobno se prozimaj u,
se nekoliko zajedniCkih procesa i poj ava. prcplicu i usmjeravaju. Njihov intenzitcl,
Dioha i rasl ce/ija rezul tiraju poraslom med utim , osoben je za pojedine faze ra-
nj ibo vog broja i veliCi ne. Diferencijacija sta i razvoj a i 10 po poj cdinim procesima
je proces nas lajanj a medu sobnih razli ka i njihovim mog ucim kombinacijama.

77

k1icinih listiea). cak i rclativno srodnih vrsta. je mnogojedarni endospel1Jl. od mne eelije nastaje loptasto bolizma) u sjemenu. pastirska torbica. cetiri i vise celija. a u prirodi jc pri- Iedona (supki. iz stabaoccta .proembrion. disnjih doba. Na osnovu nica iz skupine skrivenosjemcnjaca. a kasnije oevrsne u Faza mirovanja je prisutna kod viSeeelijsh.em brio. kao broja kotilcdona. izdnnak (stabaocc. Visekratnom nim intcnzitetom prom eta materija (meta- diobom.kotiledoni 78 . dok se ne obrazu- nizu susjednih gcneracija ciklicno smjenjuju. nog carstva Individualni razvoj cvjetnica odvija se Nakon oplodnje. Embrionalni razvoj biljaka (rusomaea. poeetni stupnjevi sa jednom. Capse/la bursa-pas/oris): 1-4.suspenzor. 60.rZc rezcrvnu hranu za razvoj k1icc. Odlikuje se smanje- staju bazalna i vrSna eel ij a. Na viSecelijskih biljaka potpuno fOl1Jliranoj klici razlikujcmo ko- rijenak. perce) sa pupoljkom . skrivcnosjemcnjaec se di- evolutivno najodredenijih pripadnika bilj- jcle na monokotile (jcdan) i dikotile (dva). a supkc sad. 60). koji se Ijaka mogu se prouCili na primjeru cvjet- kod k1ijanaca brLO izduzujc. . IV. ill.'U masu. on prelazi u marno povezana sa ritmikom smJene go- stupanj embriona iii klice (sl. Kod cvjetnica njena tieldce . 8-10. naredni (srednji) stupnjevi. dvije. koje se u izyjesno vrijeme miruje. Individualni razvoj U razvoju klice veoma rano se dife- rcnciraju polovi korijcna i izdanka. Obrazovanjem koti.izdanak. Iz prve diobe zigota na. QQ~ 1 2 3 4 8 5 6 7 10 SI. djevojaCka trava. jedan iIi dva kotiledona i klicin U biljnom svijetu susreeemo niz po. duzina uveliko varira. stariji stupnjevi 1. .vrh korjenka. On je u po- eetku u teenom stanju. Izmedu ko- Tipicne razvojne faze viseeelijskih bi- tilcdona i korijenka jc hipokotil. 5-7. II. . mnogih biljnih vrsta. kod ovih biljaka zigot u eetiri osnovne fizioloSke faze. . sebnosli i medusobnih razlika u razvieu Iz korijenka sc razvija korijcnov sistcm.

a viSegodisnje mu su posebno znacajni vlainost. Period koji je polreban za dosti- zanje ove faze medu cvjelnicama siroko varira. aIi u svim primjerima . Oplodnja jajeta ovih zivolinja moguca je sarno u tecnoj sredini. 3.cvjetova i plodova sa sjemenom. Kod nckih vrsta znacajno je i godina zivota) . uvijek prethodi parenje (kopulacija) jedinki ill izdanak (stabljika i list) koji pocinje suprotn og pola i unosenje spermatozoida samostaIno da stvara hranljive matcrije. Poeetne faze postembrionalnog Kod nekih drvenastih vrsta reproduk. 2 gana. prvi listovi. tempe. za razliku koj a se crpi iz (2) kotiledona. a moze lrajali i do nekoliko go- dina. dvogodisnje eoj kombinaciji vanjskih cinilaca. naprimjer. oni uvehnu i opadaju . UnulraSnjoj ferlilizaciji Istovremeno se razvijaju i korijen i zele. Proces individuaI- Kada sc iz kotiledona iscrpi rezervna nog razvica visecelijskih zivo tinja. 1 Rcproduktivna faza u razvoju cvjel- 3 nica pocinje pojavom reproduklivnih or- gana . celije tvomog tkiva se ubrzano dijele zvoja generacije. epikotil. svjetlost. a dvogodiSnje tek naredne godine. pretbodno djelovanje tih ekoloskih fakto- ra. 2. klicin pupoljak. Posebno je od- likuju intenzivan rast i diferenciranje or. u polne organe zenke. 7.veeina drvenastih biljaka (maslina. kJija samo pod uvjetom da je u fazi mirova. 61. 4. Sl. pri ce. napri- ratura. stabla i listova.do pojave orga- na za razmnozavanje. vog spajanja u zigot i cjelol. Individualni razvoj nja bilo izlozeno mrazu. Sjemc nckih ectinara. kotiledoni (supke). sekundarni korijen. naprimjcr. hrana. Kao primjer jednogodisnjih hiljaka moze. Nakon aktiviranja kli. zaIwaIjujuCi rezervnoj hrani naziva se spoljasnja (vanjska). 7Q . gdje dolazi do njiho- cvjetnica (sl.'upnog ra- ce. razvica visib biljaka: grab tivna faza nastupa tek nakon vise godina 1. 5. su kupusnjace. Ona razlicito traje. Faza klijanja nastupa u odgovaraju. korijenak' vegetativnog razvoja (visegodisnje biljke). nizmu majke. Jednogodisnje biljke cvjetaju i daju plod isle godine kada su i iskJijaIe. 61). a prestaje gubilkom sposobnosti razmno- zavanja. VeCina zivoti- Tokom klijanja graba susreeemo sve nja koje zive u vodi izhacuju gamete u tipicne pojave prvih etapa u razvicu spoljaSnju sredinu. te oblikovanje karakteristicnog ha- bilusa (vanjskog izgleda) biljke. sto jc vezano za po- vccanu potrosnju kisika. Hipokotil od unutrasnje gdjc zigot nastaje u orga- se izduzuje i brzo iznikne iz zemlje. 6. dakJe. Osnovno fLZio- viSecelijskih zivotinja 10Sko obiljdjc klijanja je veoma intcnzi- van proces disanja. bipokotil. . prvi put procvjeta lek nakon dcset drugo. konccnlracija kisika i mjcr. Takav nacin oplodnje i poveeavaju. moze poceli i u cijelosti se odvijali u vanjskoj sredini iii moze poceti u tijelu Vegetativna faza poeinje nakon for- miranja glavnih vegetativnih organa: ko- rijena. mo uzeti sve nase zitaricc.

. ·r . '. 1- !::! / . bezlu ba njci. >- <n ~ <D ~ W ~ <n w CO "- Z ~ <: '" ~ CO W > ~ w ~ "" '"c:w ~ => a: "- ~ <n z "" ""=>o to N => 1 2 3 4 SI. plice. oplodeno jaje se velicine.' _. 2. 0 w . :. -' ""=> ~ . U prvoj diobi zigota nastaju dvije Razviee ovih zivotinja obuhvata embrio. ~ :. zdanje pa su blastomere pribliZno iste va.' .. a zavrsiti vani. : \ . Tok Embrionalno razvice poeinje prvom prvih dioba zavisi od koliCine i polohja diobom zigota.j2i . ". . daljirn diobama broj blasto- nalnu i postembrionalnu fazu .' . . nog jajeta (kao kod ptica) rijec je 0 ne- 80 ..'1 .~ : . 4. . kod mor- Brazdanje oplodenog jajera teee od skog jeza) imaju potpurzo (rotalno) bra- prve diobe do obrazovanja klicinib listo. '. osam. mera se umnozava geometrijskom pro- gresijom (cetiri. vodozemci.. .·~ · r .' .. .). . '" ~ % > ~::. sesnaest itd. Oplodena jaja koja su bogata izlaskom iz jajeta.. ": :.' .. ~ to . 62. sisari majke (zivorodne vrste). Formiranjem brazdi.. rezervnom hranom (kao. ':':.::. U primjerima gdje je segmenta- dijeli na segmente pa se ovaj proces cija ogranlcena na odredeni dio oplode- oznacava i kao segmentacija (sl.< . . 62). blastomere... npr. a zavrsava rodenjem iii zumanjka. Pocetne faze embrionalnog razv lca visecelijski h zivoti nja brazdanj e gas trulacija: I. 3.' .

Supljina udu. {rIO ra zvice. zatim po ko nastaju dva klicina lista : unutraSnji ellda. a brazdanj e zavrlava embli o. rmu i obloZcn j e mezodermalnim epitclom rednoj diobi . a od mezodenna . Bujanjcm till sloj eva i pribli Zavanjem rubova poluJople. preobraZaj a. om a cesto (kod beskicmenjaka. Ccsto je to oblik 10.blastace. Gastralna duplja postaj e crij evni ka- ravno mjem o) brazdanje.. krila. 62). a nej ednaku Jni o lvor. Ta. se- kundam a ljclcsna duplj a. recimo. pos lcmbrionaln i razvoj ja n astaj e uvlacenjem (udublj ivanjem) j e- poCinje stupnjcm w rve (l iCinke).Ie) duplje . u vel iCini blastom era mozemo razliko vati misiCi i vez ivno !kivo te organ i za luce- j ednako (ravnomjem o) i nej ednako (ne. nastajc u mezodc- Velicin a bl aslomera opada u svakoj na.mezoderm . nervni zd us noj srcdini . a kod nckih u an a- tom primjeru morskog jeza. Pri nejednakom brazdanju J1C nja. kad a dobiju nas taje epitel probavnog trakta. medutirn . mcdutim. nal.kod opl odenih j aj a bogalih zum anj. a sloj eelija koji ga okrufuje naziva se embrija iz j ajeta. Jl ustrali vlle primj ere d irektnog blj ene strane zaCe!ka gastrule prcdstavlja za. naprimjer. i indireklnog razvoja susTeeemo kod eetak gaSlrulille (gastra l. Celom je. nekih organi zam a (v aljkastib crva . U ovom dru gom slucaju. Kod d ru gi h zivo- lacija. ri stikama.. po lpun o lice na odras le. na vege.nj i) kli. Nakon insekata. nacinu krctanj a i d ru gim karaktc- de17l1 i spoljaSnj i eklodenll . sene gumene lople). Postembri onalni razvoj visecelijskih pte sa unutraSnjom supljinom . od ekto . Jed naku seg . razvij a u usni o tvor. Ovaj stupanj eOlbrionaIn og razvo- tinja. T o j e indirek- prema drugom na koncu se dobij e dvoslo. ali ne- U toku daljeg razv ica.potpunol/l bra zda nju . dok kod krilatib no se izmcdu nj ih razvij a treei (sred. u koj oj nastaje embri o- (adu llllog) organi zma i po lnu zrclos l. ) kom . a lali vnom po lu celij e se sporij e dij ele pa takva du plja zove se pseudocelol/l (plim a- su krupnij e od onih na anim aln om. zadcZavaju sc i kod odras lih j cdinki . larvcni stupnj evi se od kasnije dob ij a priblizno loptast oblik. sa os talib odras lill jedinki mog u razlikovati maJim o lvorom koji se zove blastopor.1oderma i endoderma. np r... nje.skelel. lice na odrasJe j edinke. (peritonewn). in sekata susreecmo razJicite stupnj eve cin list . Kod mn og ih zivolinja embrionalni moze se obrazovati Joplasta blaslula razvoj se zavrsava radanj em mladib j e- dinki kojc morfo losko-an ato mski li cc na Obra zovanje klicin ih list ova je nare- svoje roditclj e i daljim ras tom i ra7. odn osno ra zvice sa preobra - jna poJulopta (kao nakon pritiskanj a probu. ishrani. zaj el/l (melamorfozom). prelaze u adultni stadij i zive u va- derm a . od endoderm a m aju kril a i z ive u vodi . i po lom e u koj oj sredini zive. ma ~ c l c. Na osnov u od nosa sistem i cul a. To nalni stupanj gastrula.~n a duplj a) .:tura blaslule zavise od tipa oplodene j ajne eelije. Os taci blas tulin c dup lj e kod . Javlj a sc kod viSih beskicme- nalniOl stupnjem koji se lOve blastula. koj a ve- dne slrane blas loderm a (sl. njaka (prslenasli crvi i mekuSci) i bordata Oblik i slruJ. Sam proc es [or- je direklllo ra~v ice iIi ra zvice bez preo- miranj a gas trule oznacav a se k ao ga s{ru- brazaja (mclamo rfoze).vicem dn a faza emb ri onal nog razv iea vi!kccl ij - samo dosti zu izglcd i dimen zij e odraslog Skill organi zarna. postcpe. Mlade j ed inke beskrilnib vrsta fomniranja eJ. zivo linja obuh va ta peri od poslije izlaska 10m. a blastopor se kod vccine zivo linja m enlaciju . ncki b ri - Pocetak: gastru lacije slikovito se moze ba i vodozcmaca) tek proJaskom kroz niz prcdociti na prirojeru loptas le blaslulc. 10 j e liep a/puna //leta - 81 . razvojnih faza dobij a defi niti vni oblik i U vlacenje m j ednog zida loptastog tijcla gradu odraslog o rganilLna. odnosno posJij e rode- blastode17ll. L arve vilin skih konjica. s usrecemo u pomenu. gaslrula Pored oblika.koza i nj ene tvorev ine.

sezdeset dana. na te- U osnovi procesa starenj a j e gomila- mpcraluri od 22. Cclij c i Lki va se di- m esozder i dise na pluca i kozu.SoC.petnaestak dana... nj egovc celij e po tpun o gube milo- kisika. sm rti. Svaki zivi organi zam predstavlja integral- nu cjelinu sa izbalansiranirn odnosom 0 aktivnosti poj edinih funkcionalnih susta- '1I1 ' '. Zaceee. mi nerala u vodi. naprirnj er. cinj c j os u embri onal noj faz i razvoj a rn a bilj nu branu. 63). dise na skrge i uzi. na promjena u celiji i organizmu. I vrdokri lei i lepl iri. kod obicne vinske (vocne) musice. ishrane itd. funkci onalnih i drugih mperaturi od 20°C .. di obe. farve. 3. c in z ivola g usjeni ce leplira. pa promjene u jednom sklopu utjecu i na druge. nakon forrniranj a nervnog su- (temperature.'Ulamog ni voa do orga- ni zma kao cjelinc.. na. Potpuna metamorfoza Icptira: poremeeaja je opadanje funkcionalnosti 1. svjctlosti. dok je odras la j edinka svakog zivog bib. ferenciraju i specij al izuju. 63. U sust in i.. iako svaka od njih sadrii komple- od Iraje osam naest dan a. med utim. a zavrsava smreu. lutke i Zivot svakog zi vog bica pocinjc zace- il/laga (odrasle jedinke) (s l. Sarno zivi orga- ve larv e uopee ne lice na rodilelj e.razviCe promj ena m oze iJustrirati prirnj er ekspe- se zauslavlj a. ovaj peri. Tako. taj proces po- glavac) zivi u vod i. .·. na te- tn ih stru ktumih . lutka regulatora zi votno znacajnib procesa i (kukuljica). cirne sve vise gube svojstva koj a su irnale prve zarnet- DuZina poslembrionalnog razviea je ve. Tako. jajc. Kod peele. Tokom zivota.). larva (licinka). ne celij e. Cem. od ras le indi vidu e. Starenje i snort pak. Organizacija i funkci- . imaju potpuni preobrazaj i prol aze kroz slupnjeve jajeta. rast. razviea zavisi i od mnogib vanjskih faJ. larva zabe (p uno. Tako ti Cku sposobnost.' 3 (: va i to od molel. naprimj er. Znacaj lib SoC . tnu n aslj ed nu inform aciju za razvoj i calc cetiri godine. DuZi na poslembrionalnog fun kcion iranj e cijelog organizm a. imago (odrasla jed inka) nepovratni gubitak sposobnosti regen era- 82 . . Od "presade- nog" j edra i njegovc nove sredine razvija se odras la Zaba (dok to izostaje u svirn pokusaj im a premj es tanj a takvog jedra u somaticne celij e) . a na O°C . vlage. -·". 2.mOl/oza. razvoj. Nj ibo. rim entalnog premj estanj a j edra iz crije- vnog zida punoglavca u j ajnu ceJiju zabe koj oj je odslranj eno jedro. Uobicaj cno j c da se starenj e pos matra Medu ki cmenjacima lalcoder ima niz od stupnj a od ras le indi vid ue do nj enc sli cniJl poj ava.' ja pojediniJl zivotnih procesa medusobno su povezane.J Starenje i staros t su neminovne bio- loske pojave u zivo tu svakog z ivog bica. a kod gundelj a . 4. nizmi se radaju i umiru . Pcele. U osnovi lib SI. stare njc i smr t prirodn c su poj avc j e sasvim dru gac ij i od n acin a zivo la u tok u pos toj anj a svakog zivog bica. koncen tracije stava. celije mnogib oma razliCiIa cak i kod relativno srodnih tkiva postepeno g ube sposobnost ras la i Zivotinja.1:ora napri mjer. od slupnja larve do nj e (od oplodnje pa dalj e) niza ncpovra- pojave irnaga prode oko desct dana.

Prirodni proces starenj a zavrSava sc Zato se zn aci starcnja nakupljaju na svim smrcu jedinke.cije i popravljanj a tib i dru gih ostecenja. nuitet zivota svake j ed inke os tvaruj e se gije i stanja organizma u cjelini . kroz gencracij e nj enih potomaka. Smrt j e prirodn a poslj edi- nivoima odvij anj a zivotnog proccsa. od ca zivota i nij e mu proti vlj cena. morfolo. Kon tI - mo\ek u\c. Koje proeese obubvata razvoj visecelij skib organizama? Koje su osnovne faze karakteristike ind iv idualnog razvoja visecelijskih biJjaka? Koje su os novne faze karakteris tike razv ica visccelijskih zivotinja? Opisi proccs brazdanja. do organskib sis tema. gastruJacije i obrazovanja klicnih listova' Kojc su razlike izmedu direktnog i indirektnog razvica? Koji su osnovni uzroci i pos ljedice procesa starenja? 83 .

Racuna trava miri savka i mas lina. nog broja ob ilj eZj a bilj aka i Livoti nja. Felis leo dotada poznate vrste. a prarellsis ime yrs tc kOJ e tiCkoj lilozofiji i vezuj u se za im cna Ii. PREGLED I KARAKTERISTIKE ZIVOG SVIJETA _ Biosistematika: pojam. a (imenovanj em). Njegov s i- stem jc bi o slvo rcn net os nov u ogranice- Smatra se da j e zivo l na planeli Zcm. imenuje sa dvij e rij eci: prva rijcc ozna- dene grupe.Taksonomske kategorije _ Sistemi klasifikaeije (razvrstavanja) Zivih bi(o Pojam i zadaci koj e j e on po prvi put opi sao. Sa lvia pralen sis nomski h kategorij a. j asno upucuj e na nj e no bil11 0 obilj ez. i odredivanjem mj csta u druga j e op isno ime vrs le i to nil latin - hijcrarhij skom nizu siste matskih il i takso- sko m jeziku.je da lozofa: Aristotela. jc naziv za polj sku kad ulju . kao SIO su mnog obrojne vrsle organizama. Isto je s· na- vijeka. Dioskorida i zivi u polju . cava ime roda. prlneipi I metode proucavanja . Nap rimj er. Salv ia ozna- Korijeni sistemalike nalaze se u an. On je napravio sopstveni sistem ziyima zivotinj skill vrsta. tematike kasnij eg perioda je ime Sveda. al i i mnoge vrsle za lava. dogodi lo da su Tokom vremena naslajale su i nestajale se biljke u dalekom srodslvu. Pred nomenklalure (lal. On j e lvorac biname i uzrocima raz novrsnosti zivih bib. Latin- 84 . syaka vIsta se ona vrsi klasijikaciju zivih bi ca u odre. gdje naziv vrs te oflicin alis ukazuj e da se nina Carla Linnea (Karla Linea) iz XVIII radi 0 lj ekov itoj biljci itd. Jcdna druga vrsta istog roda Plinija. zadaei. Medu naj svjetlijim imenim a s is. Callis lupus za vuka itd. naprimjer. Apis mellifica biljaka i zivotinja u kojem su se naSle je naziv za medonosnu pc ciu. Zbog toga sc. hi lj ada zivotinjski h vrsta. Posebno Yrijedan doprinos dao je Bios istematika je bioloska disciplin a Carl Linne 1I pogledu imenovanja biljnih koja se bavi proucavanjem raznovrsnosti i zivo linj skih Yfs la. je Ij ekov ila kadu lj a Salvia ojficillalis. Ij i naslao prije nekoliko mi lijardi godi na. imaju po e va prasnika u cvijelu. naSle u istoj se da danas zivi nekoliko slotin a hiljada skupini s~uno zal o SIO i jedna i druga vrsta biljnih i preko mil ion i pels to. binariu s = dvojan + bios istematikom stoji nekoLiko zadataka: nomen = une). Naime. Teofrasta. bavi se nj ih ov im nazivljem cava ime foda kojcm vrsta pripada.

do najvise.a- puta poj cdinih grupa org<Ul izam a i tuma- rna u sisternu. Paleontoloskoll/ II/etodolll dobivaj u gani zma. carstva. zasniva se na dob- drugoj poCevsi od osnovne kategorije. isto tako. Kategorije su podredene jedna jednicama.ski jezik je slrucn i jezik biologa. i nauke koje proucavaju nez. rom poznavanju i odredivilllju vrsta koje Ie. sagledavaj u se rodb in ski odnosi i tici zivoLi nj a. 3. fylon = pleme + genesis =postanak) njih se moze dosta toga zakljuciti 0 hi s- koji se. S druge strane.ivanja u oblasti 85 . naj starijili bioloskib nauka. daje vrlo vrijedne podatkc. proucavanja. ali istovrcmeno bez nekada zivucih organizam a. uke. os tataka ke prirodllih sistell1a. kori- biosistematike ste se jos: biobemijska. Imcnovanje prirodu (sl. kario- loska. neka jedinka pripada. U naj- Navest Cemo nekoliko glavn ib naeela novlJe vrijeme u upotrebi je i matemat- na kojirna se zasniva biosistematika: ska metoda. Ovi sis temi tako dobivaju od li- se podaci 0 osobinam a [osil a. Osnovna i naj s tarija mctoda prou cava- Nakon Linneovog sis tema javljaju se nja je 111 0 rjoloska . Njenim sa- 6. Istraz. Lichenes (lisajevi) itd. najvisc pribliZava pnro- torij skom putu razvoja citave grupe kojoj dnom poretku organi zama. nastanak novill grupa organlzama na Posto se u toku embrionalnog razvica osnovu sbvacanja zivota kroz nj egov hi- svake zivoLinjske vrste mogu uociLi izvje- storij ski razvoj. 5. po rangu. Ie zajednice grade. naprimjer: Ar- Ihropoda (zglavkari). javom Darwinove (Darvinove) tcorije evo- Embrioloska metoda. 0 srodstve. matika svoj im saZilanjima pruZa drago- nim pravilirna nomenklature. Nauka 0 biljnim i zivotinjskim za- g. Tek u X iX vijeku. Metode proucavanja rnogucava lako sporazumijevanje SIruC- nj aka cijelog svijeta. 4. dijete jc ncdugo prije rodenja prekriveno Principi (nacela) dlakama itd.ivu citib metoda proucavanja. i to ne samo utvrdivanja s li cnos ti i razli citos ti organ i- jednog njihovog organa nego cij elog or- zama. Ovakvi sistemi zivog svi- sne predacke kal'akterisLike (koje sc vre- jeta dobivaju odlike jiiogenetskog sistema menski kratko zad rzavaj u). zana za brojne bioloske discipline. koji 0. sve do ra- zine (nivoa) stani ce (ce lij c) vrsi se radi ob ilj dja bilj aka i zivoLinja. Ovi podaci odgovora na pitanj c koji su uzroei zajcd- su najvrijedn iji za tumacenjc evoluLivn og ni s tva clan ova pojedinill grupa organi7. N aprimjer. gom (ponajvisc grCkom). Biosistematika je jedna od osnovnih I Rosaceae (ruze). zapravo. Mammalia (sisavei). naprimjer. ali i. 1. Sva im ena sistematskih ili taksonomskil) jediniea visih od vrste Znacaj biosistematike pis u se velikim slovom. hibridoloska itd. Proucavanje spoljas nj e i drugi u koj ima se korisLi vc liki broj i unutamje grade organizama. 2. posebno u sistema- lu eij e. ali u polatinje- nom ob liku . biosiste- vrsta se vrsi po medunarodno prilwace. Uz navedcne mctode. na osnovu (gre. Razvrs tavanjc zivih bica vrSi se na osnovu njihovog srodst va. puno- glavac hbe dise pomocu skrga kao riba. fizioloska. a sto stoji u vezi s prirnjenom razli. tj . seroloska. vrs. biosistcmatika je nuzno vc- cavanja velikog broja obi lj dja organi za. u cemu daju na latinskorn jeziku iii nekom dru· sc ogleda njcn znacaj. Imena se cjcnc podalke drugim naukama. 64). rna. Zbog primjene tako razliCitih metoda nim od nos ima se zaklj ucuje nakon prou. Ziva bica se svrstavaju u taksonomske znanjima koriste se i druge bioloske na- kategorije koje su poredane hijerarhijski. s po- cenje srods Lvcni h od nosa rnedu grupama.

matike koji se bavi pitanjima nace!a. me- poljoprivreda. pred biosiste- cavanjima.J Ct lC / . va bitna zajcdniCka obiljdja.. Organizmi se svrstavaj u u niz ta- lijeenik utvrdi da je neka bolest izazvana ksonolllskill iIi sistemat ski II kateg0 rija nekom bakterijom.. -. -. medutim. Rod pripada ka- temelji na poznavanju sistematike bakle. ge- tacnom odredivanju izumrlih organizama. Ukoliko nomija. i to s obzirom na njiho- riste u primijenjenim bioloskim discipli. svrstavanje organizama u Biosistematska znanja takoder sc ko. IAm!. tj . evolucija. Tehnlka . ze pripadati bilo kojoj taksonomskoj ka- niku steCi pos!uzit cc kao osnova i uvjet tegoriji oznacava se kao laksonolllska iii 86 .. kao prirodni kriterijumi u de- matikom se u prvom redu nal azi zadatak finiciji pojedinih taksonomskih kategorija. 64. veterina.nje ostal ih biolo- paleontologije i geologije zasnivaju se na skih disciplina kao sto su: fiziologija. prvoj viSoj kterije uzrocnik bolesti. molekulame biologije ne da se zamisliti bez tacnog poznavanja siste- matskog mjesta organizma koji se prou- cava Treba. biohemije.. tegoriji jos viseg ranga . Nijedno proucavanje uporedne fiziologije. nJa. odredene grupe..:I OlugqO Pel roJra"ija Fi zi\(:\ . farmacija. Citaocima ovih redova. Teo rij a P11ni le njena M~' n m~li k ~ Fltosoltla htnlno il" cvol. vrsta pripada jednom rodu. Vrsta je lijeeenju pomocu antibiotika bit Ce mo... klasifikacije. osnovna taksonomska kategorija. Sbema odnosa sistcmatike i drugib nauka za pracenjc i razumijeva.. zna... To saznanje se taksonomskoj kategoriji. tj . eiogeocrafija BtO hcmli.porodici itd..) Hemlja O r ~a " . Da toda i pravila klasifikacije zove se takso- navedemo samo jedan primjer. naglasiti da se dos.. Taksonomske kategorije tignuca sm lib (i drugih bioloskih) na- S obzirom na to da zivi svijet ispo- uka primjenjuju u biosistematskim prou- ljava veliku raznovrsnosl.. S I STEMATIK A ~ t~ e O( g a nsk a hem !j.:ko hemqe. ucenicima. nelika. (vidjeti tabelu) .. .J Pal~onto l o9ila Cenellka Bioce noloQilo P::lloohol::l n tk-1 Flzioloo ija EknloOij" Sl. Svaka guc ako se taeno zna koja je vrsta ba. Dio siste- nama kao sto su: medicina. ekologija itd.. Odredena grupa organizama koja mo- nja iz biosistematike koja Ce u ovom udzbe. sumarstvo. najceSce pun uspjeh u koje su potCinjene jedna drugoj.

Pwntae (biljke) njihovo razvrstavanje medusobno se u veCoj ili rnanjoj rnjcri razlikuju.5 : NAZIV I TAKSONOMSKIII KATEGORIJA I PRIMJERI TAKSONOMSKllI JED INICA IZ SISTEM ATIKE BILJAKA I ZIVOTINJA S isLc matika biljaka Sistematika 1. a u struc- biosistematicarirna ne postoje jedinstveni nom jeziku lakson. zivog svijeta samo na d va carstva:. TabcJa br. Nasuprot njirna. a vee u pogledu kategorije carstva. Davanje onih koji prihvaeaju ideju 0 razvrstavanju irnena kao i njihovo pisanje propisano je zivog svijeta na vise od dva carstva. zbog cega se javljaju razliciti (mdividua. Pristupi u korisecnju vrsta i broj a karakteristika organizama za 4. sve je vIse taksona zove se nomenklatura. takoder i govom razvrs tavanju u razlicito vrijeme alge) pristupalo na razliCitc nacine. Vrsta je osnovn i ta- stavovi u pogledu razvrstavanja zivog kson . Allimalia (zivotinje) 87 . zen je sistcm klasiftkacije zivog svijeta na pet carstava. jedinki) srodnog porijelda. 65): Osvrt na sisteme kJasifikacije I. i to (sl. funkcija. Mnogl koje se medusobno pare i daju plodno jos uvijek prihvaeaju vrlo staru podjelu potorn stvo. Sezdesctih godina ovog vijeka prcdlo- rnenklaturc". Protista (razliCite grupe jednosta- tokorn vremena uvjetovalo je da se njc- nicnih eukariotskih organizarna. Ona predstavlj a skup organizama svijeta. skupom principa i pravila "Medunarod- nog kodcksa botaniCkc i zooloske no. Svaki takson irna svoj naziv. Fungi (gljive) razliCitih naucnika. bllj~o Dio biosistcmatLke koji se bavi nazi virna i zivotinjsko. Razlike postoje nog izgleda tjelesne grade. Monera (prokariotski organizrni - (razvrstavanja) Zivog svijeta bakterijc) Nakupljanj e saznanja 0 zivom sv ij ctu 2.ivol inja Takso norruka TaksO Domska Taksonornska Taksonornska katcgorija jedinica kategorija jcd ini ca Nadcars tvo Eucaryola Nadcars tvo Eucaryota Carstvo Vegerabilia Carstvo Animalia Odjclj ak Spe nnathaphyta Odjclj ak EllmefoZoa Pododjeljak Magnoliopitytina Koljeno Arthropoda ROlled Ma gnoliaIae Raued ifi seClQ Podraued Rosidae Red Hymenoplera Red Rosales Porodica Apidae Porodica Rosa ceae Rod Apis POLporodica Rosoideae Vrsta Apis melliJica Rod Rosa (medonosna peela) Vrsta Rosa can ifUl (d ivlja fUm) Moze se ustvrditi da i danas medu sislel1wcska jedinica ili svojta. slic- Idasifikacijski sistemi. 5. Ja~lJ3 se vise razlicitih sistema klaslfikaclje od 3.

(ll .lklalura? Objasnjenjc pOlkrijcpi primjcrom. 65. vrsle. ~. 4. Kakav je znaeaj imala Darwinova (Darvinova) lcorija evolucije na dalji razvoj biosistemalike? Kojim se melodarna proucavanja korisli naucnik biosislemaliear u svojim iSlraZivanjima? Sta se podrazumijcva pod nazivom takson? Navedi pravilnim rcdoslijedom. 3 2 .. 2 . Fllllg i. lj. . 3. Monera.. ' -: ~. taksonomske jedinice pocevsi od osnovne. P/(l//ro e i 5. 88 . navise. Allilllu/ia Kakav je doprinos dao Carl Linne (Karl Line) razvoju biosislemalike" Sta se podrazumijeva pod poj mom binarna nome. •. PrOlisra. 1 SJ. Khsifikacija (razvrstavanje) zivog sv ijcla na PCI C'lrSlava: 1.

Viroidi su jos jednostavnije gradcni Medutim. Sbematski prikaz cestice virusa mozaika dubana: 1. 67).NUKLEIN SKA KISE LINA ---. virusi se u 1939. OVOJNICA !J-.avati ukoliko se nalaze u nekoj zi- druga svojstva virusa Znaeajnu ulogu u voj biljnoj. patuljavost krizantcma. U prvim decenijama XX stoIjeea pro- Virusne cestice iskljucivo se mogu ra- ucavaju se fizikalna. dalja naucna istraZivanja poka- od virusa Oni se sastoje samo od kratke zaIa su da se radi 0 uzrocniku koji nema moIekule RNK.f--_lJUSKA (KAPS IDA) 51. pod ovim mikroskopom prvi put je stanici domacina. bjelancevinaste jedinice vezane za sastavni dijelovi (shematski prikaz) spiralu nukleinske kise1ine 89 . Virusi kao acelularni oblici VeliCina. Medutim. zivotinjskoj' iIi ljudskoj stani- spoznaji njihove grade odigrala je upotre- ci. bioloska i zmnoz. Ovakvi uzrocnici bolesti neke bolesti biljaka kao: vrctenasti gomolji biljaka a. oblik i grada Virusi i Umnozavanje (muLtiplikacija) Vlrusa viroidi Bolesti biLjaka. i to: iii sarno DNK. Godine ja i ne rnogu rasti. gradenu najceSce od bjclanccvina i lipi- no da se ubrizgavanjem soka oboljelih da biljaka u zdrave bolest uspjcSno prenosi. 51. Virusne cestice iii parti- kule gradene su ad dva osnovna dijela: jezgre i ljuskc (sl. miliontnim dijelo- virna milimetra Po obliku su izduZ. bljedilo bo\esti zivotinja nazvani su virusima. kasnije je utvrdcno. 66.--::-. spirala nukleinske kiseline bez bje1ancevinaaslih jedinica. 66. zivotinja i covjeka izazvane virusima Pred sam kraj XIX stoljcca bolest ka (kapsula) je bjclaJlcevinastog saslava. Neki virusi imaju jos i vanjsku ovojnicu razna (infektivna). Jezgru saCi- njava jedna od dvije nukleinske kiseli ne. i brojne krompira. One nemaju sopstveni prornet rnateri- ba elektronskog mikroskopa. iii sarno RNK. Viroidima su izazvane stanicnu gradu. 67. Mjere se nanometrima (om) tj. Virusna cestica i njeni 2. Bilo je takode dokaza.cni ili izodijametricni. mozaik duhana bila je dokazana kao za. Ljus- . kcrnijska. kako se to obicno ka- posrnatran virus mozaika duhana Virusi su aceIuIami oblici. krastavca itd.

grip i dr. postaje zasticen (imun) od ponovnog rusa vjerovatno ee u buduenosli doprini. zuta groznica i dr. nja kod zivotinj a. slinavku. i glislama i gljivicama).). upoznavanje gra. od koje odned avno Ijudi razgradnju stanice u kojoj su nastale (sl.. Uporcdba nacin a razmnoZavanja i pulcm veklora (naj ceScc biljnim usim a. mozaik duhana. Rezultat toga su brojne nazvana ASD iIi SID-a (sindrom imunc novonastale virusne cestice koje uzrokuju defieijencije). stanicama javljaju takve promjene da se to na organizmu ocituje u pojavi raznib Virusi u zivotinjskoj i Ijudskoj stamel tumora. Animalni virusi uzro- sustvo nukleinske 1ciseline koja izgraduje kuju naprirnjer: bjesnocu. boIjele virusne boIesti covjek najcesee de i drugib svojstava razlicitib vrsta vi. skraeeno je virus graden. ~. paraliza. Boiesti biIjaka koje su viru snog pori- jekla (viroze) su. go vedu kugu kod u zivu stanicu nekog organizma virusna krave ild. obolijevanja. Ijenja: grip (influenea) i ospicc su iSIO rusne cestice iIi se pak u napadnutim tako viroze. Imunilet se moze i vjestaCki jeti Ijesavanju nekib osnovnih teoretskih izazvali. 68. masovno obolijevaju . sva sazna. ne animalnim virusima. Izvori biljnih virusa su razne zaraicnc kultiviranc i divljcrasluec biljke. . ze. vclike boginje. Zbog cega se virusi svrstavaju u acclularne oblikc? Od cega je sagradena jezgra virusa? Kako se umnoZavaju (mu l!ipliciraju) virusi? Navedi neke bolcsti kod biljaka. s leneeak kod njibovu jezgru. kovrd zavost jagode i dr. upotrebom ejepiva (vakcine). naprimj er. paraliza. plj os nalos l grana jabuke. Nakon pre- sa u sistemu zivih biea. mozaik bij e- Ie djelcline. djecija . nJuna lzazvane. ponaSaju se kao vrIo aktivni antigeni na I pored toga sto se medu biolozima koje stanica odgovara proizvodnjom od- jos uvijek vode rasprave 0 polozaju viru. izazva- nukleinska kiselina preusmjerava aktiv. uspjesno multipliciraju iii umnozava. U teske virozc covjeka. nenormalne grade tkiva. ISIO tako. sap. zuta groznica. Boles t. animaln og virusa 2. zivotinjske (animaln c) stanice 1. bjesno- kleinske kiseline i ostalih tvari od koj ib ea. Umnozavanje virusa je vezano za pri. Prcnose se s bi lj ke na biljkll mchani ckim plilem SI. pitanja u biologiji. Ulaskom virusne cestice pasa. hepatitis. 68). spadaju djeeija nost te stanice na izgradnju virusne nu. NeSlo laksa obo- razgradena i u njoj se i dalje stvaraju vi. lakodcr je izazvana Ponekad se deSava da stanica ipak ne bude jednom vrstom virusa.anlilijeIa. Nije zancmari v broj virusnib obolj c- ju. Smrtnost i lcska oSleeenja Ijudskog zdra- nja 0 virusima doprinose uspjdnoj borbi vlja Zl1aeajno su smanjcni upotrebom vakei- covjeka proliv brojnib bolesli koje su ne protiv nek:ib boiesti (velike boginje. zivotinja i covjeka koje su izazvane virusima? Kako se moze postici imunitet cd ponovnog obolijevanja neke virusne bolcsti? 90 . brambenib lijeIa .

svojom duzi- nom bi 1 000 puta nadma. 8. streptokok.10 stapicaste bakterije. zivotinja i covjeka izazvane bakterijama. Na vjeStaCkirn podloga. Na povrsini bakterijske stanice nalaze se razlicite vrs- 1·.mi mikroskopske i submikroskopske velicine.. U citoplazmi se la- 4)) ~ 16 '. streptobacilus. a najCeSCe bieevl (sl. a kada bi se ispravila. U jednoj ko. diplokoki. botrelija. bacili. Neke bakterije imaju kapsulu (sl. spirilurn.' koder nalaze tvorcvine slicnc mi tobondri- jam a. 69).'terije irna cilOplazmatsku mem- branu za. nepovoljnirn uVJelima neke bakterije 13 .'terije se razmnoZavaju dijeljenjem stanice.. liona identicnih bakterijskib stanica. Genetski materijal (DNK) koji izgraduje nukleoid rasporeden je slo- """ bodno u citoplazmi. razmnozavanje i rasprostranjenost. 12. naCin ishrane.sticenu spolja stanicnirn zidom. Ijedica velikog broja dioba. Ravmwzavanje . Razlicitog su oblika (sl. ribosomi. diplobacilus. 14. Uloga u prirodi (Prokaryiota) .. Stanica-majka se podijeli na dvi- je stanice-kceri. staftlokok. Bicevi sluze za kretanje. kokobacil. 2. 3. 17. Bakterije (Bacteria) Bakterijc su prokariotski organiz. NaCin ishrane i Zivo ta . . spiralnc baktcrije. stvaraj u spore. leptospira 91 . njihovo spreca vanje i lijecenje. lonij i moZe se naci nekoliko stotina mi. Glavni oblici bakterija: 1. Bolesti biljaka. inkapsulisani diplokok. Moleku la DNK je 30 zatvorena u prsten . 70) i flm- brije. 7. 5. grada stan ice . Stanica baJ. a fimbrije 14 2M za prianjanje za podlogu. 71) iIi slu zavi omotac iii i jedno i drugo. neke rezervne tvari i dr. koki. rcguliranje pro- meta soli itd. Ona je gusto sklupea- na.sila duzinu sa- me stanice baktcrije. Sl. BaJ. 16.· 7. Bakterije: veliCina. 6.Modrozelene alge: grada. . treponema. 69. oblik. Rasprostranjenost Prokarioti .. te izraslina. U 11. 15. 4. rna bakterije tvore kolonije koje su pos.

ncophooan za sintczu stanie- korisnc vrstc. Brojni su fak- nskih tvari te prcdstavlj aju grupu hemo. Otkriven je vrlo veliki broj vrsta bak. Ivorcv in3 slicna milohondrij am a. na korijenu djetcline) . . octcna (sircctlla) kisclina. Ove nje je jos uvijek nekompletno. Neke baktcrijc posjcduju specifiene 3. zraku. sto sc mo- terij a. Usav~avanjem i primjcnom novih zc vidjcLi u slueaj u kruzcnj a dusika (azo- metoda proueavanja stalno se dolaz i do ta) u prirodi (sl. 70. namirnice se u hlad nj acima (kori ste organske tvari zivih stanica bilja. eu vaj u od kvarenj a). a koje kori ste druge bi- taj problem rijditi . S hcmatski prikaz stall icc baklcrij e: I . 8. Razumljivo je da si mbiotskc vrste baktcrija kojc se uklju- se tokom vrcmena klasifikacija bakterija euju u ovaj ciklus a zive na korijenu ma- stalno mijenjala.~===jF=~ -- :: ( . stavanja stanica baktcrija i njihovib spo- ra. znatno ispod O°C. aktivnost) i anaerobne (zive bez prisus. 72). vim crijcv ima zivc s imbiotske vrste pa 92 . a nih komponcnt~ baktcrijc dobivaju na dva stctnc pak cia uni sti. baktcrijc imaju kljuenu ulogu. ka. rij a dobivaju se kisclo mlij cko. 7 . To se koristi u proccsu s tcrilizacij c S obzirom na to koju organsku sup. 2 . baktcrije se dobro odr- pc bakterija: saprofitske (koristc organske zavaj u mada sc prcstaju dijeliti (Zal1ValjU- tvari uginuiih organizama). parazitske juCi tome. c ilo pl az maL~ b membrana.7 o ~lk==='. predmcta. ali se baktcrije obogacuju tlo nitratima (solima oCckujc da ce nauka u skoroj buducnosti elusiene ki selinc). Bakterije su rasprostranjene posvuda: Za eovjcka su vczane neke simbiot- u vodi .A/ . Na niskim tcmpcraturama. Dobro (roftlil! . a taj odnos je oboSlrano ko. fotosintetiCke pigmcntc (bakterioh loroftl i 4 . tva kisika). zrcli si- robne (kOliste kisik za svoju zivotnu rcv i. Filogenetsko razvrstava. U opccm kruzcnju tvari u prirodi. U njego- te se zakljueuje da su to najrasprostranjc. Baktcrijc sc nadaljc dijele na: ae. 71. i to stancu koriste. da ih izdvoji i umn ozi. Oruge baktcri. bie . ko- je vooe zajedni Cki zivot s nekim drugim Vcliki broj vrsta bakterij a je koristan organizmom. 9 zrn ca rnas li je za svoj zivot kori ste bemijsku cncrgiju dobivcnu oksidacij om organskih i ncorga. ka psuJa. poznavanjc till faktora najbolji jc put eovjeka u njcgovom nastojanju da iz nadc Ugljik. l1IJIorgani zmi na Zcm lj i. u drugim organizmima skc i parazitske vrstc baktclija. polifosfatska To su jototrolne bakterije. hunarki (npr. za eovjeka.". alkohol. tlu . RazmjcStaj bieeva na baklcriji SI. Utvrdcno je da na naeina: redukcijom ugljik-dioksida (auto- tcmperaturi visoj od lOO°C dolazi elo uni- trofi) iii koriste organske supstance kao njego v izvor (hetcrotrofi). lj clasca. Ijke (nzclcno gnojcnje n). antibiotici itd. 9 SI. ZahvaljujuCi akti vnost i baktc- ristan . tori koji u~eeu na zivot baktcrija. slanic ni z id. Intercsantnc su nekc novih saznanj a 0 njima. ri bosorni. 5 . zivotinja i eovjeka ) i simbiotske. 6. razlikuju se slijedeee gru. baktcriorooopsin) i me proccs [otosintczc. nuk leo id .

nje i polni organi. izumiranja tkiva.. izazvane mikoplazmama Mnoge bolcsti izazvane bakterijama (mikoplazmoze). Medutim. Raz licitim vrSlama bakterija izazvane su Pozn ale su boles li di sajnih organa takoder bolcst i: tubcrku loza. rcu. Od mikoplazmi kod Covje- uspj cSno sc Iijcee anribioricima . ( MikopJazme T L 0 JAUONUAK (Mycop lasma) NITAATI NITR IFIC IRAJU t I 6AKTERUE Mikopl azme su vrlo m ali prokariotski organ izmi ciji je precn ik kod on ih lop- tastog oblika izmedu 0.-:~"i'avanja bakterij skih bolcsti uces tv uju iz vjesni insckti .. koj e napada ovee. lumora itd. konjc. gove da i pcradi. konj ll.8 ~ m . Kod nas JC npr. U prenosenju ovih biljnih dan od nac in a :. Antibio. grej pfrut) patogene iz vjesnc miko- obo ljcnj a kod covjeka pos ti ze se uz po. uvehl osti. NI DUS.. disa- ti ei remete os novnc mctaboli ticke fu nke i. a samim tim i eijele baktcrije. Bak terij ska obolj enj a kod bi lj aka ispoljavaju se u vidu pjegavosti li- sea. KocI zivo- tinja j e vrlo opas no obo lj cnj e un traks. za raz lik u ocI ostal ih bakterija. Uloga deterdzen ata je vrl o vaina. takoder. kru ske i dr. 93 . izostanak lu cenj a mb- m atskc groznice. ka mikroorganinni slii"ni mikoplazmama. zivo ti nj a. kod j os nekih zivolinja (ovaca. obolj enj a kod covjeka.. jer izazivaju razlieita obolj enj a. naprimjcr. Parazitske vrste su pato. kao i razne drugc bolcsti itd. ka obolj evaju orgun i za izlui"ivanje.)..3 i 0. oboljcnja. gu biti veoma neugodne pojave kao !ito Nckada su smatranc virus ima. lj. Mikopl azmc su prvo olkrivcnc kod posljedica porcmecap crijevne flore mo. rij a 2-7 dana. TVA A DEN ITRIFIKACIJA j DUS ICNE """ BAKTERUE ""'-. Detcrdzenti unista.KO SPOJEVI obavczna vakcin acija protiv tu bcrkulozc (BCG vakcin a). 72. bez prisustva zivih staniea. Cijepljenj e iii vakcin acij a jc takoder j e. plazme.. kasnij e jc utvrdeno da se one mogu gene.. razlikuju ocI virusa. Kruzni tok dusika u prirodi organ izmi su razllic itog obli ka jer ne- maju stan icni zid.). goveda i divlj e bilj ojcdc. uzgaj ati na umj etnim hranjljivim pod- Ulaicnje baktcrija u stanice oznaeava se logamll. . mi sa i dr. moe hi gij ensk ih uvjeta sred inc. le sc i po tome 6tih oboljcnja razlicito dugo traje (difte. sifilis.. I za ncke biljke (naran- je bakterij e. koze. a period do ispoljavanja Uz 10 nj ihove stan ice sadrZe nukleinskc bolcsti . Ov i SI. tetanus 3-12 dana itd. svinj a. paradajza. ATUOSFEAA Zivo ti nj e i bilj ke takoder obolij evaju od raznih bakterijskih bo les ti . Sprecavanj e bakterij sk ih ell. kiseline (DNK i RNK) . j er se putem Ne tako davno otkrivcni su kod bilja- njih vrsi dezinfekcija. Inkubacija kod razli. uvjetuju razlii"ita biljna baktcrija. vaju citoplazm atsku membranu stani ca koji . kao infekcija. razna erijevna oboljcnj a jeka kod koze. krompira... su prolj evi i sl. MArVA ORGANSKA . a kasnijc kod covjcka i bilj aka.inkubacija.

.®:~ § : 3WM f "'l~ll i no tlo.( elfh2 ! ne. na minim poljima zmca rezervne susptance. Iz grupe jednostanicnih ····r .1). sto dovodi do jakog zagadenja vo- prisustva blorofila. 74. mogu vezati elementarni duSik iz zraka od kojih potjeee karakteristicna boja ovih Ovim njihovim svojslvom sc Covjek kori- algi. 73... 73). se zbog toga gaje i korisle za ishranu. alga koja naseljava slatke vode ali i vla- :. Tada masovno Perifemi sloj citoplazme je obojen zbog lrUhnu. MicrOCYSlis je kolonijalna alga sa sluzastirn ornotacern. koja cesto uzrokuje "cvjetanje vode" (sl. Modrozelene algc postoje na Zcmlji Modrozelene alge Dve i u slatkim i u vec oko 3 milijarde god ina i predstavlja. 74.1 T: .. citoplazrnaticna membrana.. Nasuprot njima. mo:lroze- grada njibovih stanica proucena je upo. 51.". 94 . i to hloroflla a Ovaj de. po izgledu podsjeeaju na spljostene kesi- ceo Osim hlorofila. a druge su kolonijalnc i nitaste. neke na- starucne.2). livadama.~t . Spirulina je. MoZe se naci na kamenju. !ene alge se jako namnoZe izazivajuCi po- lrebom eleklronskog mikroskopa (sl. :. Najbrojnije su mo. Ij. ali ima i onih koje sc mogu ishra- (Cyanobacteria) njivati hcterolrofno i miksotrofno. S a~ . nukleoid. lrata. prisutni su fikocijan i Poznate su vrste modrozelenib algi koje fikoeritrin . 74. stijene i zidove. naprimjer. uz pUleve. 3. vrSi se prirodno gnojenje polja oOOm stanica. U ljetnom periodu.. Nostoc CO/lll/lLme (sl. 70%). citoplazma u novije vrijeme i drugdje u svijetu.5). kada tempe- ce baktcrija su prokariotske. ncevina (u suhoj masi moie ill biti do 2. u precniku do 30 ern . Nostoc je rod modrozelenih algi koji gradi kolonijc mikroskopske velici- . Japanci. 74. '.3) naseljava stanisla razliCitc vlainosti.S[ 3MWI :l /\~n\ I spomenut cerno Chroococcus (sl. naseljavaju ove alge. seljavaju termalne vode Cija temperatura pre- Stanicc modrozelenib algi kao i stan i. a moZe bili opasno za vodenc Zivolinje pigment je smjesten u tilakoidima koji kao i za kopnene koje tu vodu piju. U nekirn krajevima Afrike odavna 4. lazi 70°C. . 8. slanim vodama.. pigmenti modrozelene OOje. Kod njih nije utvrden polni nacin razmnoZavanja. 6. .4 i 74. 5. tako da se uz njibovu pomoe prirodno poveeava koliCina soli ni- Modrozelene alge se razmnozavaj u di. javu "cvjetanja" vodc. 5hema grade konCaste modrozelene uz lO. Dctaljna ratura m:lenili slaniSta pa. gasne vakuole. To je slucaj kod vrsle rodova Oscil/moria i Spirulina (sl. Nekc vrste nascljavaju vrlo ju grupu najstarijih fotoautOlrofnih orga.. . tilakoidi . cijanoficejska zrnca. Medu modrozelenim algama s nita- stom gradorn ima i on ih koje raspolaiu svojslvom da prave izvjesne pokrete. pora. . slojevi stanicnog zida. a 7. Modrozelene alge drozelene alge s autotrofnim naeinom is- hrane. ~ 0:1 -83°C..= ~ f~ ~. 9. sara.tiZe 3(fc. Cijanoficejska zmca predstavljaju Sll. ali i gigantskih oblika.. 10.. ribosomi. h1adna stanista (AntaIktik) izdrZavajua tc- nizama Neke modrozclene a1gc su jedno. Klasifikacija modrozelenib algi se uglavnom zasniva na obiljdjima njihove spoljaSnje grade.I \'1: ' . poznala po velikoj kolicini bjela· alge: 1.

OSCi/laloria. Sta su antibiotici? Cimc jc ponckad izazvana pOJava "cvjctanja" vode? Po cemu se razlikuju mcx:lrozclene alge NOSIOC i Osci/laloria? 95 . pojedinacne stanice II). 2. 4. Nosloc commune (izgled kolonije I. Chroococcus. 3. uveean dio kolonije Il). 74. Microcyslis (kolonija I. Spiru/ina Zbog cega sc bakterije kao i modrozelene alge svrstavaju u plOkariotske organizme? Kako se razmnoZavaju ovi organizmi? Koja je raziika izmedu autotrofnib i beterotrofnih bakterija? Koja je raziika izmedu aerobnib i anaerobnih bakterija? Kakvu ulogu imaju bakterije U opCem krufe nju tvari u prirodi? Kako covjek koristi bakterije? Navedi neka bakterijska oboljenja kcx:l Covjcka . 4 Sl. Neki prcdstavnici mcx:lrozelenib algi: 1. 5.

75. ksanto- m. Stani. Posebnost ciklusa razviea crvenih algi je u pojavi dvije vrste sporofita: karposporofit i tetrasporofit. Zbog prisustva razliCilih pigrnenata talus TETRASPOROFIT crvenih algi irna razliCitu boju: crvenu. Unutamja grada talusa je cesto sloZena.enski polni organi. Eukarioti pigmenti. Spajanjem gameta nastaje zigol.Klasifikacija pojedinih grupa i predstavnici. zelene alge (Chlorophyta): grada talusa. Ne podnose velika kolebanja temperatu re ce crvenih algi imaju stanicni zid od ee- .--_ 0 "'------. Na njemu nastaj u mu~ki i z. kod nekih o C TETRA · "'~'''"' vrsta on je prozct kalcijum-karbonatom . Spore crvenib algi su uvijek nepokret- c SI.l\~~ ~ARPOSPO~E KARPOSPOROFIT zc crvenib algi jc ugljicni hidrat Ooridca shoh Crvcne alge se razmnoZavaju : vegetativ- no (d iobom stanica).Uloga u prirodi i znaca) za covjeka . a. tetrasporangijama u kojima se odigrava mejoza (RI). Njihov talus je nitast.Rasprostranjenost .Crvene alge (Rhodophyta). razmnozavanje (Eukaryota) . U njima se nalaze pigrnenti : hlorofil aid. ru- zicastu. zutoze- lene iii blijedocrvenc. NajveCi broj rodofita su visestanicni Polni i bespoln i naCin razrnnozavanja se organizmi. nizmi i naseljavaju vcCinom topJija mora. kremenjasice (Bacillariophyta). Rezultat su baploidne tetraspore. Izmjena generacija i faza crvenih algi Gametofit se razvija iz baploidnih tetraspora. 75). listast cilclicno smjenjuju (sl. Iz GAMETOFIT spora se razvija tetrasporofit s organima za bespolno . Crvene alge su uglavnom rnorski orga- plitanja niti. osim toga. Hrornatofori u kojirna se vrsi fotosinteza nazivaju se rodoplasti. zulu. sporulativno i pol- no. a iz njega karposporofit sa karposporama. o 96 . ili korast. Smede alge (P haeohyta). karotin. sa gametima. a one iz pJicih voda su zute. a isto tako i rasplodne stanice sper- macije (muske) i jajne stanice G~enske) . luloze i pektina. crvcni fLkoeritrin i plavi fikocijanin. sjek'U poprirna izgled pravog tkiva. Takav talus na popreenom pre. Proizvod fo tosintc- • J V-. . razmnoZavanje ~.. Crvene a\ge (Rhodophyta) ne. K1ijanjem tetraspora razvija se gametofit.-. plavicastu i zutozelenu. Ro- dofite iz velikih morskih dubina su crve- ne . sto je posljedica sraStavanja i pre.

Pricvrscuju se za stijene.stavlja nezamjenljiv izvcr z. laboratorij ama Rhodophyta predstavljaju grupu algi bogatu vrstama (oko 4 0(0). bambona i dr.1) nalazi se u slatkim vodama cine. Delesseria 97 .sica. Japanci osobito sredinom. 76. 2. BatraclwspenllulIl (orCi izgled 1. Lithothamnion. a nalazi sirok'U primjenu kao hranj- zivotinja ili neke prcdmetc u vodenoj jiva podloga za uzgoj bakterija i gljivica u sredini. Porphyra. Ijusturi usposlavlja vezu sa spoljasnjom vljaju znaeajal1 izvor brane. Raspored i broj otvOfa su spe- cijel1e porliru. 76. Osim olvora. 76. Sistcmatica. SuSenjem crvenib algi dobiva cificna obiljezja pojedinih rodova i vrsta se takoder hrana za Zivotinje. Delesse- (epileka) prcko kutije (hipoleka). 77. Upotre- like i prehrambenoj industriji (proizvodnji born elektronskog mikroskopa detaljno je mesnih konzervi. marmelada. Talus je listast i gra- jela i koji se preklapaju kao poklopac den od 1-2 sloja stanica (sl. 1-7).4) je krupna.).clatil1ome lYari sturi se kod velikog broja kremenja. Neki predstavnici crvenih algi: 1. (sl.3). ria (sL 76. upoznata struktura ljuslura velikog broja Takoder se koristi za proizvodnju kapsula za vrsta kremenja. cije sc dimenzije najccSce nalaze Morske alge Corallina i Lilholhamnion izmedu 4flIT1 i 1000flm. 76. 3. ljusture lijekovc. Ljustura je izgradena od silikatnih lovima talusa sIiCnirn listovima Naseljava go- spojeva Unutar ljusture nalazi se zivi sa- tovo sva mora sjeveme Zernljine polulopte. Silikatne alge iii ri ih svrstavaju u dva razreda.2) imf\ju cvrst talus zbag prisuslva nicni i kolonijalni organizmi. vise rec!ova kremenj asice (Bacillariop/tyta) i porodica Crvena alga Bal rachospe mlUlI! Bacilariofile su algc rnikroskopskc vcli- (sl.vode. Zbunasta alga. nalazi i say (raja) (s1. 77. 3 SI. uveean detalj II). s dije- 2 i 3). na lju- JXed. 4. drlaj stan ice koji preko brojnih olYora na Crvene alge kod nekih naroda precista.sica agar-agar koja se koristi u industriji kozrne. To su jednosla- (sl. Njihov pro- vapnenca (krecnjaka) u stanicnim stijenka- toplast se nalazi u Ijusturi ili caburi (Ie · rna Porphyra jc crvena alga koja moZe do- kaY koja se sastoji od dva nejednaka di- seei duzrnu okb 1 m. Ova grupa algi algi kremenjasica.

Sl. 77. KremcnjaSice iii silikatnc algc (BacyUariopbyta) 1-3. Pillfllliaria viridis:
1. pogled odozgo, 2. pogled sa strane, 3. poprecni presjck. 4. Liclllophora. 5. SYlledra,
6. Asrerionella, 7. Tabellaria. 8. CoscinodisClls. 9. TriceraliwlI.
10. Biddlllpizia. 11. Chaetoceras

U citoplazmi se nalazi jedna jezgra. vode. U vodenoj sredini neke su plankto-
Hloroplasti sadrk hlorofil a i c, a. osim nski organizmi (lebde u njoj) , a ncke su
toga, i specifican pigment za silikatne alge vezane za dno (hentoski organizmi). Le-
nazvan dijatomin. Rezervnu supstancu pred- bdenje kod planktonskih oblika je mogu-
stavljaju kapljice ulj a. Ce zahvaljujuci prisustvu kapljica ulja u
protoplazmi i prisustvu izraStaj a na Iju-
NajcesCi naein razmnoZavanja kreme- sturi, sto sve doprinosi smanjenj u speci-
njaSica se ostvaruje vegetativnim putem tj . ficne tdine (sl. 77. II ).
diobom stanica. Nakon diohe jezgre, a za-
tim i ostaJih dije10va protoplasta nastaju Znacaj kremenjasica u prirodi je vise-
dvij e nove stanice, s tim sto svaka od struk. Plankton ski oblici su osnovna hra-
njih zadrZava po jedan dio Ijusture stani- na brojnih vodenih zivotinja i prcdstavlja-
ce-majke, drugi dio, i to onaj manji do- ju vrlo k.-valitetnu ImulU posto sadr"LC dosta
gradi (sl. 78). Ovo dovodi do toga da jed- bjelancevina. masti. vitarnina i dr. Bogale
na kcerka stanica zadnava ve1icinu m<lj- naslage kremenjaSica iz dalekc proslosti
ke stanice, a drug a je manja. Nakon ni za Zemlje covjek dan as koristi u gradevina-
dioba stalno se smanjuje veliCina jednog rslvu i razlicitirn granarna industrije.
broja slanica do odrcdcne n<ljmanje veli-
Cine, poslije cega se stanice poenu polno
razmnozavati.

Alge kremenjaSice su siroko raspro-
stranjene na ZernJji. Po broju vrsta i bo-
gatstvu njihovih naselj a osobito se isticu
vode sjeveme polulopte. Ove alge nase-
Ijavaju razlicita stanista: slatkc i slane vo- Sl. 78. Vcgetalivno razmnoZavanje algi
de, vlaZne stijene, tresetista, led, tcrmalne kremenjaSica putem diobe stanice

98

51. 79. Nckoliko vrsta
smedih al gi (Phaeophyra )
1. Ma crocysris pyrifera
2. Sa rgassu/II bacciferu/ll
3. Lamillaria izyperborea
4. L saccizarilla
5. Himellihalia lores

Klasiflkacija silikatnih algi prvenstve- nJuJu se garnetofi t sa sporofitom, a koji
no se zasniva na simetrij i Ijusture. VeCina se svojim izgledom mogu razlikovati iii
sistematicara ill svrstava u dva razreda: se ne razlikuju (sl. 80).
1. CenlTophyceae - Ljustura je cilindricna, Veoma mali broj feofita zivi izvan
socivasta iii pri zmaticna. Simctrija je ra- morske sredin e. U bladnijim morima naj-
dijalna. Nemaju saY (rafu) sl. 77. 8- 11. bujnije se razvijaju, i to u plicim dij elo-
2. Pennatophyceae - Ljustura im a oblik virna, mad a se nal aze i na dubinarn a od
stapica, Jadice, prava je ili savijena u obli- nekoliko stotin a metara. Smede alge ces-
leu slova S. Simetrija je bilateralna. VeCi- to obrastaju morsko dno tako obilno da
na posjeduje saY (51. 77 1-7).

Smede iii mrke alge
(Phaeophyta)
Feofite su viSestanicne alge ciji talu s
vrlo cesto dostiZe ogrOlJUle dimenzije, kao
sto je slucaj 5 vrstom Macrocyslis pyri-
~(n)
fera koja izraste preko 100 m (sl. 79) .
Talus mrkih algi je koncast, plocast iii
grmolik. Ima slozenu anatomsku gra-
du,a po spolj aSnjem izgJcdu njegov i di-
jc10vi podsjecaju na organe naj sloZcnijih
biljaka. 51. 80. CikJus razvica smcde alge Ecrocarpus
Na halpo idnom garnetofitu O(n) razvijaju
U stanicarna smedill algi nalaze se se garnetangije (gt), a u njima muski i
hromoplasti, nazvani feoplasli s hlorofilom renski garneti (g) koji se spajaju (s) te
a i c. Tu se takoder nalaze pigmenti iz nastaje zigot. Zigot se razvija u diploidni
grope karotina i ksantofila koji daju zu- sporofit S(2n), a na njemu dvije vrste
torruku boju talusu. sporangija. U jednim (vs) nastaju pokretne
diploidne spore koje slul.e za bespolno
Smedc alge se razmnozavaju vegeta- razmnoZavanje, a u drugim sporangijama (j s)
rivno (dijelovima talusa), sporulativno (bes- vrsi se mejoza (R') i naslaju baploidne
polno) i polno. U ciklusu razvica smje- zoospore iz kojib se razvija garnetofit.

99

~/
NASTANAK\. /
t
: i(
, .• \
ZOOSPORE
ZOOSPORA " , ( " 'I
- G j

Ai1W;l;jy;j~@) '" !f0~IASTANAK
JI/(r;I . ~a
I ~t", \
GAMETA

5L 81. Fucus virsoides - endemicna smeda alga MEJOSPORE

Jadranskog mora KUJANJE • ': / l: '
; .. ZIGOTA 1./; " / ' _.' .
., >,; POLNO : . , I/; ' ,.
to podsjeea na livade i surne. Interesan-
tno je napomenuti da u Iadranskom mo-
ru zivi jedna endemicna vrsta. To je bra- 'is:
~
~
\\ '.. .: .~ ' C;/~
:.w~\
cit (Fucus virsoides), s1. 81. ZIGOT ..... ' ' ' . ':. " \..-/ IZ~GA METI
S obzirom na to da smede alge proiz-
vode organske sUfstance u ogrorrmim ko- ,. \~OPLOOENJE
licinama (na 1 m moZe se saJ...'Upiti 39 kg
svjeZe mase) covj ek ih visestruko koristi
51. 83 . Ciklus razvica jednostanicne alge
za ishran u, gnojivo, u raznim gran am a in-
ChlalilydOJI1onas
du strije, za dobivanje joda itd.
Zelene alge se razmnoZavaj u vegeta-
tivno (diobom stanica, dijelovirna talu sa),
Zelene alge (Chlorophyta) bespolno (putem spora, sl. 82), i poIno:
izogamijom (sl. 83), heterogamijom, ooga-
mijom i konj ugacijom (s l. 84)
Hlorofita je vrlo raznovrsna skupina
Oko 90% zeJenih alg i vezano je za
algi (oko 10000 vrsta). U njihovim hlo-
zivot u slatkoj vod i. gdj e se javljaju kao
roplastima preovIaduju hlorofili a i b nad
plankton ski iii bentoski org anizmi . Ostale
ostalirn pigmentirna (karotini i ksantofili)
vrste naseljavaju mora kao i mjesta izvan
zbog ccga je talus ug lavnom ze len . U
vodene sredine: vlaine s tijcne. koru dr-
hloroplastima se takoder nalaze pirenoidi
veta, tlo, a neke cak zive na povdini
u koje se odlaZe rezcrvna tvar - skrob.
snijega Neke zeJene alge se prihvate za
Stanicna stijenka je celuloznog sastava.
podlogu te su nepokretne, a neke se aktiv-
Autotrofni naein ishrane prevladava, ali je
no kreeu pomocu biceva kao Chlamydo-
poznat i miksotrofan.
monas (sl. 83) iii pomocu s luzi kao Clo-
Slerium (s1 ~ ).
Raznvvrsnost spoIjn og izgleda hIoro-
fita je jako izraiena. Medu njirna postoje
jednostanicni i visestanicni oblici, indivi-
1
dualni i koIonijalni. Visestanicni talus je
51. 82. ChiareLla - jednostanicna zelena koncast (sl. 84), Iistast (sl. 87) iii cjevast
alga koja se brzo razmnoZava sporama (sl. 86). VeIiCina zeJenih algi je izmedu
1. vegetativna stanica, 2. obrazovanje spora, nekoliko mikrometara i nekoliko desetina
3. izlazak spora iz stanice centirnetara.

100

, "",., ..
t1
~: ;

;k

~'"

:~ ..;

0 1

:, ~.;, (. ,)
;=---- I... S1. 84. Konjugacija kod koncasle zelene
'I 'I .l I "~ '! ,
alge Spyrogira
I. baploidna slanica, 2. klijanje. 3. dvije
niti prije slvaranja konjugacionog mosta,
, '-' t ~ . . . 3 4. konjugaeija, 5. garnel jedne stanice

f
'· v, ! • I

F/ I~'
prelazi preko kanala i naslaje 6. zigol,
rl 7. zigospora, nastala od zigota, ima debeo
stanicni zid, nakon mirovanja odvija se
~ ~ mejoza, nastaju cetiri jezgre od kojib tri
~. ~ tQ,. propadaju, a jedna ostaje. 8. u stanicarna
5 ~ .. '~ 4

;" -nl,n
spirogire nalaze se Woroplasti poput spirale
~ s mnogobrojnim pirenoidima.
Mikrofotografije iznad sbematskog prikaza
snimljene u fazi konjugacije i nastajanja zigOla.

S1. 86. Morska salata (U/va /acruca)
S1. 85. Closrerilll1l . pricvrScena za karnenje u velikoj masi
izgled stanice sa strane naselj ava priobalne dijelove mora

101

To su slat. Scenedesl/lus. talusa Unutar odjeljka Chlorophyta izdvo- stupljcn je i polni naCin razmnoZavanja jeno je nekoliko razreda. Ustanovljeno je da u njoj irna znatno vise bjelancevina i vita- Posebno je intcrcsantna grupa prsljen. uglavnom plilke sporolekuce vode iii sta- jaeice.'t. a koji su njibovi specificni pigmenti (prcdstavi tabclom)7 Koje nacine razmnoZavanja algi poznajes? Kakva sve stanista naseljavaju alge? Opisi gradu ljusturice kremenjaSica iIi silikatnih algi? Na cemu se zasniva lclasifikacija kremenjasica? Kakav znacaj imaju alge za prirodu? Navedi neke prirnjere kako covjek upotrebljava algc. postoji sarno jedan protoplast stanicna alga hlorela se moze uspjdno vjdtaCki uzgajati. zciene alge i algc kremenjaSice. Nj ihov lalus dosliZc duzinu od D. ISlrazivanja ove alge pruzila su poscban odjeljak Charophyta. koju neb sistematicari iZdvajaju u ljkama.) zajedno s modrozelcnim algama i bakle- rijama vrse prcciscavanje voda od nakup- t ~..' Ijenih nceistoca kojc su dospjelc prirod- .oz:') . Chara koristc sc s cjevastim talusom u kojem ncma kao gnojivo za obradive povrsine. Neke od njih (Chiarella. Na rizoi. ~. .. takoder izvjesne odgovore kako je moguc kovodne a1ge Ciji je talus CIankovit. UIOIhrix i dr. blolik. Zelene a1ge kao autolrofni organi7.mi irnaju znacajnu ulogu u proizvodnji organ- ske supslance i kisika u prirodi. s listolikim ograncima. Acerabularia .oogamij a. Koji je zajednilli pigment za crvene. covjekov opsla nak II kosmosu. ~ nim putem iIi pod utjecajem covjeka SI.S do 2 m i CCSlO prave podvodne livade. .. za. smede. sta. Harofi le nasclj avaju slaike.. Klasifikacija zelenih algi zasniva se dirna se nalaze krtolice kojima se vege. uglavnom na odlikama spoljnjeg izgleda tativno razmnoZavaju . 87. a za po- dlogu je pricvrseen rizoidima.. Pored ovog..". mina nego u mnogirn drugim gajenirn bi- cica.''. 102 .morska zc1cna alga Nckc vrstc kao napr. ':J(I-?. Jedno- pregrada.

piva). rom itd . Njihovo tijelo se sastoji od du. . u prvom re- organizmi. svje.ZJl'lllolPvanje . Neke covjek uzgaja (sampinjone. a neke zive Fleminga). obzirom na jos neka posebna njihova svoj. naCiIl ishrane stapcarke. kruzenju tvari . Otkri- je temperatura izmedu 20 i 30°C.KUlsijikftcija: nile gljive.Predstavnici Gljive ravllllof. vise zagadenim morima. a rjede od celu.Gljive: grada. ogled a se u njihovoj ulozi u opeell1 cjevastib niti (hi/a) koje izgraduju m ice.Grada.Znaeaj w covjekil . (vina. skoj fermentaciji pri proizvodnji alkohola Raspon velicine tijela gJjiva je od go. tskog rata uocio da gljivica penicilium njeva ispod nule.[Bajevi: sill1biow . ali najveci broj vrsta je biotici . stva. pri proizvodnji vitamina itd .ran a posto koriste uginulu organsku supstancu (saprofi. moze biti i korisno. . rQ.me (paraziti). naucnici 'SVe vise prihvacaju gledis.. izmetu bilj ojeda) . tupne zelenim biljkarna Svojstvo gljiva da carna gJjiva kao rezcn'TIa tvar. o~teccnja tckstila.Predstovnici Gljive su jednostanicni ili vi~estanicni VaZnost glji va u prirodi. prisustvo prostih ovog Iijeka je usavrSena i od tada se na- ~eCera.roko rasprostranjena ziva bica na Zemlj i. Ta- liCitirn uvjetirna vlaznosti. razlaganje uginulill organizarna do stup- stven beskicmenjacima). mjesinarke i fjvo/a. S drugc stran e. nekad bili stel110 za covjeka. Uz pomoe glji va vrsi se Ii). nja neorganskih supstanci koje su opet dos- loze. . veliCina. Glj ive su korisne u industrij- mima uz obostranu korist (sirnbion ti).carstvo gljiva (Fungi). stu do I m. organskih kiselina (limunska lim okom nevidljivih do onill koje nara. S obzirom razgraduju organske supstance moze po- da se grada stanica gljiva ne moze izjed.). ili napadaju zive organi7. su osobito bog ate bjelancevinarna. keratin a itd. koji stvara tlosti itd. ali neke ee penicilina je vczano za skotskog lijec- mogu podnijeti temperaturu do 60°C (u nika Alexandra Fleminga (A1eksandra pustinjarna.Rasproslranjerwst gljiva i aLge . a koje ubijaju neke mikroorganizme. su pstance koje stvaraju gljive. Skrob se nikada ne javlja u stani. U stanci u zivotnoj sredini je za neke gljive toku Drugog svjetkog rata proizvodnja neophodno. kyo svojstvo ima penicilul.Uloga u prirodi . koznih predmcta. tartufe i dr. Penicilin djeluje 103 . Za veeinu gljiva najpogodnija gljiva Penici/liwll iz grupe plijesni. lazi u sirokoj upotrebi .). Gljive su beterotrofni organizmi koji Gljive covjeku sluze kao h. tj. Prisustvo od. u slucaju razgradnje naftnih mrlja u sve stvo . jer tako do- naciti sa stanicarna biljaka i zivotinja i s lazi do kvarcnj a hrane. To su si. Nalaze se u slatkim Posebno su za covj eka znacajni anti- i slanim vodarna. unistava po co vjeka stetne bakterije. naprimjer. plilagoden na zivot na kopnu. koji je za vrijeme prvog svje- u sredini s temperaturoll1 nekoliko stup. truhljenja drvene grade. kao te da gljive treba svrstati u posebno car. i to u raz. dr.avanje (Fungi) .redenih sup. temperature. fosfo- til. ili se udruzuj u s nekim drugirn organiz. Stanicni zid je od hitina (inace svoj.

ra plijesan duhana. 88). jednu ejevcicu sa sporangijom 9.. Niie gljive (Phycomycetes) Talus ftkomiccta je rnikroskopske ve. linja i biljaka su izazvana gljivama-para- zilima. SI. a izgraduju micelij. Hife sadrZe vise jezga. Peronospo- zbog cega bakterije bubrc i pucaju. Oni uzga- jaju gljive i njirna se hrane. koja oblika. cu se pornocu jednog iii dva bica. Ta oboljenja rnogu bili pracena Mcdu saprofitskim ni zim gljivama vr- takvim porcrnecajima da na kraju naslu. rnozak prevlake na ostacirna voca. a iz njili se opet od bitina iii od celuloze. Kod zivolinja i covjcka gljive rnogu razgranjen. g. spri. ogranka 4. Mikoriza je poznata kod celinara. a nakon mejoze 8. RazmnoZava se polno i bes- polno (sl.a u ra. du dugih isprepletanill nili (hifa) kojc k1ija 2. i to najccSce preko korijena visih biljaka. Ova pljjcsan se j avlja u vidu napasli kozu. na riblje rnladi i ikre) izazvane su nizirn vrnu. najceSce nernaju poprecnih slijcnki te kojima sc stvara sarno jedna vrsta spora su cjevaste. Stijenka hifa je gradena iIi iIi + ili -. Poznata su tdka oboljenja kod sprostranjenija je siva iii crna plijesan vinove loze. orhide- ja. i razvija se u micclij 3. moze prezivjeti razne nepogodlle uvjete . s kojima cerno se kasnije poblize upoznati. Polni koje sc bez stvaranja garneta Citave nacin razmnozavanja javlja se u vise spajaju u bradavicavu zigotu 7. mod. bukve i dr. duhana. Odjeljak gljiva je podijeljen u nekoli- ko razreda. pluca. I. sto je dovelo do stvaranja cvrste zivotne zajednice.e tako nastaju dvovrsne hife. Ova sporangija stvara dvije mte gljivama: peronospora viriove loze. razvija novi micclij Polno razmnoZavanje: Dvije pol no Nize gljive se bcspolno razrnnoZavaju razlicite hife (+ i -) se priblize preko zoosporarna. ra vinove loze sc uspj d no sprijecava prskanjem biljaka otopinorn bakar-sulfala Mnogobrojna oboljcnja covjeka. suncokreta (Mucor mucedo) Ciji je micelij racvasto i dr. dolazi do k1ijanja u Mnoge bolesli biljaka i zivotinja (npr. hljebu itd. nokte. li sajeva. Posloji takoder simbiotski odnos izmedu gljiva i mrava. RazmlloZavanje erne iii lieine iii je jace razvijcn.u periodu razmnozavanja bakterija. odstajalom i druge organe. spora (+ i -). zivo- (rnodra galica). kosu. i obrazuju garnetangije 5. One napadaju krom- jecava izgradnju njihovog stan icnog zida pir i druge kultivirane biljkc. sto se oznacava kao mikoriza. 10 su raspro stranjene plijes ni. Najra- pa smrt. U narednirn poglavljima upo- mal cerno se s glavnim osobinama i pred- stavnicirna pojedinih razreda gljiva. paprika. Gljive stupaju u simbiozu s nekim bi- Ijkama. na njemu kuglaste sporangij e 3. To su pokretne spore i kre. Najtjcinji sim- biotski odnos se javlja izmedu gljiva i algi. 104 . 88. razgranat u vi. sivc plijcsni (Mucor) Bespolno razmnoZavanjc: Sp~ra 1.

Novc stan icc nastaju i polnim pu- jc gradena od hitina. 89). siru. To su uglavnom stanovnici kopna miceta kojc se vrlo brzo razmnoZavaju ve- koji vodc iii saprofitski iii parazitski na.konidija ! 2 koje stvaraju u vel. 90. 91). konidijc su rasporcdcne u SL 89.) na etilni alkohol i ugljicni dio- obicno ima osam askospora. 2. 9. Kvasci nc stvaraju plodi~ta.8. iz baploidnih stanica. slvaranJe askusa u kojima se dc~va mcjoza. RazmnoZavanje kV~Cevih gljivica I. SI. hife sporama. Oslobadanjem rnjehurica COz postizc se ~ upljikav os t i rablost tijesta (tijesto sc "dizc"). bcspolno i pol no. Raz- G mnoZavaju se pomocu spora . 90). Kistac (Penicilli Lim) i aspcrgilus (As- pergillus) spadaju u zelene plijesni koje ~ prave prcvlake na hljebu. Plod isle (bimenij) nizovima (s l. nastaju u sporangijam a . vocu. 2. zigil. Njihov micclij sc sastoji cxl niti cesto ostaju na okupu stvarajuCi lancastc koje su unutar pregradcnc.5. mjdak). Primjena se zasniva na sposobnosti ovih askos = kesa. ksid. askospore. 6. gatitivno.om broju. UOpCe nc Kv~cvc glji vicc imaju siroku upotrc- stvaraj u pokretne rasplodne stan icc. pupljenjcm. 7. Nagomilane stanice cin ziVOtil. K vasci su jcdnostanicnc glj ivicc asko- sta. vegclalivno razmnoZavanje. Gljive mjclinarke (Ascomycetes) Kvasci Askomiccti obuhvacaju oko 2000 vr. Tokom vrenja gljivicc dobivaju cne- rgiju potrcbnu za zivo t. ove gljive sc razmnoZavaju i polnim putcm. vegctativna stanica. bobicama gro- diste (himemj) (sl. askus s osam askospora.i.'Usu fda itd.k. Spore bu u proizvodnji piva i alkoholnih pica. Na kraje- virna hifa. spajanje haploidnih stanica u diploidnu. 3. Askusi su porcda- gljivica da svoj im enzimirna razlaZu ~c­ Ili jcdan do drugog izgradujuCi tako plo- Cere (kojih ima u jeemu. Osim razmnozavanja I . zreo askus s osam askospora 105 . Pivski kvasac se takoder koristi u pe- 1 ---1ia\l karstvu. 4. koje se poput kista iii metlice razgranjcne.askusimQ (grc. a stijcnka im nizove. Razmnozavaju se tern (sl. U jednom ask. vcgatalivno.

1 3

S1. 91. Nosioci konidija kod 1. Aspergillus, 2. Penicillium, 3. mikrofotografija nosilaca
konidija kod Penicillium snimlljcna pomocu stereoskan elcktronskog mikroskopa

o
znacaju gJjivice Penicillium za cov-
jeka bilo je rijcci u jed nom cd prelhod-
nib poglavlja (an tibi otici).

RaZena gJavica (C/aviceps) je parazit-
ska gJjivica mjeSinarlca koja napada zita-
rice, pesebno ral. Postoje podaci iz dav-
ne proslosti da su ljudi teSko obolijevali
hrane6 se hJjebom cd raZi zaraicne ovom
gljivicom. Olrovne tvari sadrZe odrvenjeli
micelij gljive - sklerocij. Sklerocije sc raz-
vijaju u k1asu rnZi. Gljiva parazitira u mJa-
doj plodnici u cvijctu f<lii i tu stvara ve-
lik:i brej konidija, tj. spera koje s jednog
cvijeta na drugi prenose insekti. Posto je
parazitska gljivica istrosila tkivo pJcdni-
ce, micelij otvrdne i stvara se sklcrocij.
Zreo sklcrocij je cmoljubicast i viri iz k1a- SI. 92. Ciklus razvica raZene glav ice
sa r<lii. On pada na tlo, gdje prizemljuje, (Claviceps purpurea)
i naredne gcdinc askosperama bivaju na- 1. askospora, 2. proklijala askospora,
padnuti novi cvjetovi f<lii (sl. 92). 3. zaraZena plodnica u cvijetu ran,
4. sprenUste konidiospora,
5. konidiospore, 6. klas s sklerocijama,
Iz sklerocija falene giavice, kojc su
7. proklijali sklerocij s plodonosnim
inace otrovne za covjeka, dobiva sc jed- tijelima, 8. muski i zen ski rasplodni
na vrlo korisna supstanca koja se upotre- organi, 9. plodiste s brojnim peritecijima,
bljava u medicini kao Jijek (za stezanjc 10. peritecij s askusima, 11. jedan askus
glatkih misica). s osam nitastih askospora

106

(Berberis) . Slvara cetiri vrste srora: Ij e-
tne, pomocu kojib se rasprostire s jedne
biljke na drugu, zimskc, pomol:u kojih
prizemlj uje. U pro lj m stvara baz idiospo-
re, a u kasno prolj eCe celv r1u vrslu spora
kojc sc razvijaju na drugim domacinima. Za
vrij cme j ako vlaZnih vremenskih uvj eta
bolesl osobito uzim a mab a. Tada zilarice
daju sitn a i smdurana zm a te je nj ihov
prinos j ako smanj en.
Snij cti su druga parazilSka grupa ni -
zih slajXarlci koje osobito napadaju zitari -
ceo Kukuruzna snij el (Uslilago zeae ) do-
vod i do stvaranj a nabreklina i mj ehura
SI. 93. Smreak (Morchella)
na stablji ci, lislov im a i klipovim a. Te na-
brckline su ispul~ ene ogromnim brojem cr-
Zdjcliearka (Pezizza) i sm reak nih spora s debelim slije nkam a koje pod-
(Ma rcil ella) spadaj u u askomicete. To su
sjecaju na gar iii snij et (s l. 94).
~ u mski saprofiti . Kod zdjclicarkc plodi stc
jc vrcasto iIi plocas to, a kod smrCka
(s l. 93) razluceno je na driak i klobucas-
Ii dio (nalik na sdir). Srnrcak j e j es tiva
glji va, ali se nc smije jesti sirova.

!
Glj ivc stapearkc (Basidiomycetes)

Svoj naziv ova skupin a gljiva j e do-
bil a po bazidijQlTUJ (stapkarna) s kojih se ~'rL~
~~6
odvaj aju po ceti ri spore (sl. 94). Slvara-
nju bazidiospora u bazid ij i prcLhod i spa-
j anj e dvaju jczgara nako n ccga do laz i ~
do mcjozc. Dak le, bazid iosporc su haplo-
idn c.

Osvmul Cemo se na glavna svojslva i
neke predstavni ke dva podrazreda u koje
sc svrslavaju sve glj ive razrcda lJasidio-
mycel es.
SI. 94 . Cik lu s razvlca kukuruzne snij eti
I. Nizc stapearkc imaju baz idije koje (Us/;Ingo zeae)
su pregrade ne i razdij elj ene u cctiri Sla- Bazid iosporc 1. se dij elc i nas taje nitasti
ni ce. Nc slv araju plodisla. Osim bazidio- micelij pa 2. koji ura ~c uj e u domacina.
spora, slvaraju jos nekoliko vrsta spora, Po dvij e stan ice mi celija se
spajaju - somalogamija 3.
~ lo jc u vezi s nj ih ovim vrlo slozenim
Klip kukuruza zararen sa snijeli u vidu
cikJusom razv ica jcr obicno napadaju po kvrga punih cmih spora; m1ade spore s
nekoliko domaCi na. U7..fokuju vrl o opasna po dvije jezgre 5. i zrele spore u
obo lj enja biljaka kao sto su hrde i snije- kojima je do~ l o do spajanja jezgra 6.;
ti. e m a hrda (Pucciflia gramillis) napad a iz ovih spora razvij aju se
zi tarice, a dru gi joj jc domaCin zutika bazidijc s bazidiosporama 7.

107

2. Vise stapearke imaju bazidije koje
nl SU pregradene. Stvaraju plodista (sl. 95)
s bimenijem. Plodista s u iIi o lvoren a iIi
1-
zalvoren a. ViSc stapcarke zive saprofitski
i parazilSki. U klasif1k:aciji ovil1 glj iva va1nu
ulogu ima grada plodi sla i himenija. 4~' · :r

Razvice visih stapearki teee na slijcdeei
nacin (sl. 96). Iz bazidiospora razvija se
micelij cije slanice imaju po jcdnu jezgru.
Kada se susrctnu + i - mieciij , lj. kada do-
de do sOl/laJogamije, nastaje slanica s dvije
jezgre, a iz nje se daljim diobama slanica,
razvij a rnicelij s binukleamim (dvojezgar-
nim) slanicama U izvjesno vrijeme nastane
plodiste nad zcmljom. NajeesCe s donje
strane plodista razvij e se hirnenij s bazidi- SI. 95. Izglcd plodista muharc (A lIlani/a
jama u kojima se stvaraju bazidiospore. /Ill/searia) otrovne gljivc: 1. sesir.
Stvaranju bazidiospora prethodi mejoza ta- 2. strucak (dJ1.ak). 3. ostaci ovoja koji u
mladosti obavija gornji dio plndiSta.
ko da su to baploidne slanicc.
4. prstcn (suknjica) - ostatak ovoja koji jc
Meclu gljivama stapearkama nalazi se u mlados ti povczivao ses ir s drSkom.
veliki broj vrsla koje covjek koristi u 5. vrcasti "gomoli" - o,tatM: ovoja s donje
isbrani. Medutirn, ima i onih koje su vr- strane plodista
10 stetne, cak smrtonosne (51. 97). Jedino
siguran put razlikovanja jestivib od otrov - gljivu postoji i iluslracija. PreporuCljivo
nih gljiva jeste njihovo dobro poznava- je, takoder, u sakupljanje gljiva, dok se
nje. Upoznati se mogu pomocu priru- dobro ne upoznaju , poCi sa nekim dobr-
cnika za sakupljanje gljiva kao i drugih im poznavaocem, jer se 0 gljivama naj-
knjiga u kojima, osim teksta, za svaku lakse saznaje u prirodi.

SI. 96 .. Ciklus .razvica vise glji ve stapCarke: 1. bazidiospora. 2. stapanja stanica dvaju
baplOldnih rrucelip, 3-8. lzgradnja "kopcastog " micelija umnozavanj em stanica s po dvije
Jezgre, 9. plodl ~te . 10. presjek kroz lislice bimenija. 11 -14. razvice bazidija s
bazidiosporama. 15. presjek kroz strucak plodista

108

1

3 4
Sl. 97. Nekoliko najpoznatijih jestivih (1. vrganj, 2. rujnica) i
otrovnib (3. pupavka. 4. ludara) vrsta visib gljiva stapearki

Lisajevi vezi s gljivama. Gljive, pak, upijaju vodu
(Mycophycophyta s mineralima, slo koristc takoder i alge.
iii lichenes) Tako se alge i gljive u lijelu lisaja do-
punjuju u zivo tnim potrebarna.
lzvjesne gljive i algc zive u simbiozi Lisajevi se razmnozavaju vegetativno .
obrazujuCi organizme s osebujnom gra- pomocu dijelova talusa iii pomocu sore-
dom , funkcijarna i drugirn osobinarna. Ti dija , tj . skupina stanica algi koje su oba-
organizmi se oznacavaju kao lisajevi . U vijenc hifarna gljiva. Lisajevi sc takoder
izgradnju lisajeva ulazc jcd nostanicne razmnozavaju pomocu askospora kojc
modrozelene i zelene alge i gljivc iz gru- naslaju u plodistu - apolecijLl. Spore mo-
pe askomiccta i bazidiomiccta S obzir- gu dati novu jedinku lisaja same ako sc
om na vanj ski izgled li sajcv i se javljaju vcZu s tacno odredenom vrstom alge.
kao: korasti, lisnasli i grm asti (s1. 98).
Popreeni prcsjek talusa lisajcva ispoljava Lisajevi naseljavaju razlicita stanista:
slojcvitu gradu (s1. 99). stijene, koru drveca, uginulo drvo, a ri-
jetko vodenu sredin u. Najbolje uspijevaju
U talusu lisaja alge irnaju ulogu pro- u brdskim sumarna umjerenog pojasa,
izvodnje hrane jcr posjeduju hlorofil i tropskim 5umama, a isto tako u . najsjeve-
mogu vrsiti fOlo sintczu. Tu hranu koriste mijirn dijelovima Zemljine polulopte, u
i gljive koje su svojirn hifama u lijesnoj tundrama, gdjc predstavljaju glavne sta-

109

99. Oni predstavlj aju pionirske organizme u stvaranju plodnog tla te tako omogucava- ju naselj avanj e dru gih biljaka. Usnea) novnike. Grada tal usa lisaja (poprecni prunaslri koristi sc u industriji parfema. 2 Poz nato j e oko 20 000 vrsta lisaj eva.. gornji sloj kore. Iz nc- kih se dobivaju antibioli ci. grrnasti (Cla donia. s jedne strane. J onj i sloj kore. Za covjeka su lisaj cvi takoder znacajni . Lisaj evi su veoma osjetljivi na zagaden ost zraka te ih zbog toga u gra. listasti (Panne/ia). sloj u a vrste roda Roce/fa sluze za dobivanj e koj em prev ladavaju stanice al gi. 4. Sta izgraduju bife gljiva? Kojc su slicnos Ii izmedu glj iva biljaka. 3. 2. s druge strane? Kako sc r37. rizaidi mlJ I I sIikarstvu . korasti (Rhizocarpon). Ncki se ko- ri ste k ao hran a. 1 dskirn sred inama redovno nema. Sl. gljiva i zivo linja. 4. kojem prevlada vaju bife glj iva. Koje jestive i o trovne stapearke poznajes? Zbog cega se glj ive izdvajaju u posebno carstvo zivih bica? Obj as ni simbiozu gljiva i alga u li Sajeve. 5. Islandski lisaj (Ce traria islandica) je izvor Ijekovitih lvan. sloj u boj e lakrnusa koj a se upotreblj ava u be.lJlI1oZavaj u glj ive? Kak va je uloga gljiva u prirodi ? Kako covjek koristi gljive ? Naved i primjere. 98. Na osnovu cega sc vrsi lcIasiftkacija lisajeva ? J 10 . 2. Navedi osnovne razlike izmedu gljiva mj esinarki stapearki . 3. U Sajevi : 1. Oni se kJ asificiraju na osnovu grupe glji- va. presjek): 1. OsobilO vcJiki znacaj u prirodi irnaju 3 koras li lisaj cvi koji f ive na slijcnam a. Vrsta Evemia Sl.

Razvojni ciklus (Bryiop hyla) . disni otvor. 100. rasplodna kotariea. na kori drveca. nicna slij enka jc gradcna od celuloze. 2. dnju u bilj ci vrsc jedn oslav no gradeni a rj edc u vod i. G. p. Mallovine se razmnozavaju vegetati- Mah ovine su na viScm raz vojnom stu- vno (pomocu rasplodnib tjele~aca) bespo- pnju od al gi (vj erovatn o su u pro~ los ti Ino (sporama) i poln o. zivc m ahov ine. nosac arbegonija. 101. provodni snopici. izmedu gusto zbije- polegao krpasl ral us (sl. Kod nekih mahov ina 'o bj e vrste polnih lib mallovina postoje stabalce. Zdcncarka (Marc/ranIa po/ymorpha) I. 3. . 100) koji po. H. Mahov inc sc od i su ~ i­ lotrofni organizmi u cijim se slanicama vanja z~ licuju preko epiderme koj a ima nalaze hloroftl a i b i karolinoidi. 6).arhegon{ji. uljna stanica. u pri su- od njib i nastalc). nosac anteridija. listiCi i ri. a iz. To su au. U izvjcsnih mahov ina provo. Listici vr~e fotosinlezu. doma biljka). F. anatomska grada talusa na poprecnom presjeku: A. 100. pored ostalog. je pri licno slozena (sl. Na slijen ama. pUlem vode (kapi kise iIi rose) dospije- SI. zracna komoriea. donja epiderma 111 . organ a se nalaze na istoj jedinci (jedno- zoidi (51.i elrenjarke i listicave mahovine. E. U anteridiji nastaje ve- stabal ce provodi organske i neorganske liki broj pokretnib sperm atozoida koji sups lance. muslci talus. a (dvodoma biljka) . (protonemo) koj a j ~slicn a algi.RasproslranjenoSI .3). Grada gamelojila i sporojila Mahovine . Iz spore. nih listica razvijaju segametangiji:_"UIu- dsj cca na al gu. gomja epiderrna.aTlferidiji i zen ski . na llu . ~ to se. B. C. D. Zcnslci talus.ll- pova na protonemi razv ija se nova rna- Kod jednos lavn ijih mallOv ina posloj i hovin a Na stabalcu. a kod nekih na odvojenim rizoidi upij aju vodu i u cv~cuju biljku. a sla. Kod os ta. tanku kulikulu . stvu dosta vlage. Anatomska grada talusa ski . razvij a se prokliCica vidi u njib ovoj spo lj ~ nj oj i unutr~ nj oj grad i.

( G(n) 5. 2. 5. guste prevlake i sporofit je u isbrani kao kakav parazit. na muSkoj jedinici se razvijaju anteridiji a u njirna muSke polne stanice spermatozoidi koji irnaju dva biea i sloga su pokrelni. gametofi t 112 . spora. a i sve sta- postoji izmjcna polne generacije gam e. 6. 10.l. SI.:t oplodnje ovisan 0 gametofitu. Zigot klija u cmbrio iz loSkih faza. zcnski rasplodni organi arbcgonije (B). 3. sporofit. 9. Mabovine su raspros tranjene od tro- ra spore). muska jcdinka. U sporo. listicima (E) na stabalcu (F) i sporogonom (G) koji ima drliku (H) i cahuru (I ). Grada Iislicavc mabovinc: J 1. kojcg se razvija s p 0 r 0 g 0 n . u razvojnom ciklusu mabovina (n) dok je zigot diploiJan (2n). 3. 5 (2n) 4. proklicica (protoncma). spermatozoid s dva bica. S. Zive u gametofit mnogo duze traje od sporofita slatkim vodama. G. 4. Dakle. proklijala spora. Sporn. 7c. poklopcic sc odvojio od eabure i zrele spore (L) ispadaju van vaju u arhegoniju. Slanicc protoneme i razvijenog ga- gonu (cab uri) se uz mcjozu stvaraju spo. a ona jc prekrivena kaliptrom (1) u vidu kapicc. izmjenjuju se i jczgrine faze.. nice sporogona koje su od njcga nastak to fi t a (koji stvara polne stan ice) i be- spolne generacije sporofita (koji stva. mctofita im aju haploidni broj bromosoma re. mu~i rasplodni organi antcridijc (A). Gametofit i sporofit se vanjski pskib podrucja do tundri gdj e zajedno s razlikuju (sl. s eahure otpala kaliplra i olkrio sc poklopcic (K). 7a.. biljka mabovina s rizoidirna (D). ali ib u moru nema. Na. I02). arbcgonija s jajnom stanicom (C). 101. U zivotu mahovine lisajevima cine glavninu biljaka. zenska jedinka. 6. Na Sporofit i gametofit su prostorno vezani stijenama grade jastucaste. Osim izmjenc morfo- i postanak zigota. otvorcna antcridija. i tu prcdstavljaju pi onirske biljke u stva- SI. 7b. arbegonijc. 2. Razvojni ciklus listicavc mabov inc (Milium) 1. u cahuri se desava mejoza R' i nastaj u spore. sporogoni na gametofitu. zrcla cabura. 102.tupa a. u sredisnj oj arhegoniji doslo jc do oplodenja i nakon loga do razviea zamelka sporogona. 8.

Kod ma- tviCkim jczcrima hova trcsclara (SphagnulII). stajc treset. (crctove) kojc od likujc vel ika kiselost (pH a dvodoma zdencarka (M archantia pa- = 3-4). Nckc mahovinc . /ymo rpha) j c siroko ras pros lranjcn a (5 1. Nckc vrstc nasclj avaju trcsetiSta jetrcnjarki jc talu san . Bmjnc s u vrs tam a.. Obamiranjem mahova tresctara na. Gamcto fit /ytrichwII Caml/lUlle) i Mlli ulII (s l. Listicavc mah ovinc im aju zavojito stvaraju kaskadc kao na rijcci Krki i PIi.O VU muSki .ranju tl a. ncma ri zoid a Odjclj ak mahovin a (B I} 'ophyta) dijeli lc vod u upij aju listiCi. a kako zenski rasplodni organi mahovi na? /1 3 . rasporedcne li sti ce na stabaJ cu. Koja je prevladavaj uCa (dominiraj uca) ge ncraC1Ja u zivotu mabov in a? Koja grupa mahovina irna tal usan gamelo fit ? Nabroj organc garne tolita lis ticavih mahovina.sedrot vorci 1(0). Vrlo cesto listicavc se na dva razrcda: jetrcnjarke (llepaticea) mahovinc na sumskom tlu su vlasak (Pa- i lisli cave mahovinc (Musci) . U prisustvu ccga sc v~i oplodenje kod mahov in a? Kako se 7. 102).

104). 14. Na sporofitu stvaraju sc dvije vrste spora (hetero-spore).male). stvaraju takoder i ovib biljaka Najcesce na donj oj strani li. . Rauedi: preace (Lycopodialae). 5. Pteridofita su biljke koju su se u da. spora. sne slicnosti u procesu razmnoZavanja Odjelj ak Pler idopizyla ima neko liko (muski gam eti . Papratnjace raslaviCi (Eqlliselatae) i paprati (Filicatae) (Pteridophyta) . a u njim a vn oj proslosti vjerovatno razvile od zele. a oplodnj a je moguca samo uz pri- sus tvo vode). 105). zrcla sporangija jos neotvorcna. i mikrospore . 3. stova razvlJaJU se sporang ije. kakva je naprimjer. spemlalozoid. odnosno gametofita: iz SL 103. Raz vojni cikJu s papratnj aca rna primj eru sl atkc paprali (Polypodiul/I vIIlgare) I . sprostranjene vrsle LycopodiulIl clavalUlII Sporofit veliclnom nadmaSuje gametofit koji (sl. sta. zrcli arhego nij . Predstavnici poj ediflih razreda . Razlikuju se po veliCini (megaspore . papratnj aee. R azmnoZavanje papratnjaca 1. 107) . spore. dvije vrste protalij a. selagina lagodenoscu na kopneni naCin zivota (Selagine/la) (s1. 6. zrcla otvorena sporangija iz koje ispadaj u spore nastale !lakon mejoze (R!) 114 . Razvojni cikilis . s upro tn o od mabovin a. 10-12. spora klija . kupinam a. 2. malim listovim a. Sporang ij e se ces to jav lljaju u na- nib algi. arhegonij s jajnorn ostanicom (0).spermatozoidi su pokre- razreda: tni. protalij (gamelofit ). sporo fitska re (izospore) kao sto je slucaj kod jako ra- biljka prevladava u zivotu papratnjac a. 4 . razvice sporangija na nalicju lista. IzlUllrle papramjace. 8. 7. Na taj zakljuc ak ukazuju izvj e. protalij s proklijalim sporofitorn. Me.ve- bljika i list U ovim organima prisutno like. razvijeni sporofit. tj . so ru s ima (s l. Kod druge pak grupe preeica sc oznaeava kao protalij . Heterospome je provodno tkivo. 103 ). anlcridU . 9 . 13 . ca u sporangijama se stvaraju jednake spo- dutim. su dobro razluceni organi: korijen. Precice (Lycopodiata e) s u paprat- vrsi se bespolnim i polnim putem uz njace s nadzemn om slabljikom i vrl o smj enu dvije po izglcdu razlic ite genera. Kod jedn e grupe preci- cij e: sporo fi ta i game tofi ta (sl. Slo stoji u vezi s pri.

Equisetalae (rastav iCi ili preslice) stavicima vrlo su ceste vrste veliki rasta- imaju clankovitu stabljik. Sclagina (SelagjlleUa) kod kojc postoje dvije vrste sporangija i dvije vrsle spora: I. tako da stabljika preuzima ulo- vic (E. Sporofili su prSljenas to njemu nekoliko arhegonija (zcnski prota. i poljski rasta- svim mali. 4. U sponmgijarna nastaju spore koje od nekoliko stanica koje predstavljaju ante. muSki protaJij koji sc sastoji sarno sarku. U njemu nastaje nekoliko spermato. a listovi su sa- VIC (Equiselw/l leilnaleia). stabljlke kojc u vrS nom dUelu nose skupinu sporofi la (fertilna stabljika) . a iz mikrosporc nastaje mikroprota. spore s opruzenim nastavcima. Rastavic po ljski (£qise/1I11l arvense) I. spora s nastavcima koji je obavijaj u. PreCica (Lycopodium clava/wlI) krupnim sporama (megaspore) megaspore se raz vij a megaprotal ij . tj. imaju nastavke. 106). 7 SI. skupmarna koje nalikuju na (der ili si- lij. 2.3. 6. 7. stabljlka koja ne nosi sporofile (sterilna stabljlka) . Stabljika rastavica j e prozeta brojnim supljinama (s l. lOS. an tomska grada stabljlke na poprecnom presjeku gdje sc vide brojne suplj ine 115 . 5. $cnja sporangiJc opruzaJ u sto potPOffiaz.'U. a na gu fotosinteze. 2. 106. Nastavci se prilikom su- ridij.e zoida s po dva bica rasijavanju. sporangija s malobrojnim SI. 2 SI. 106). 104. sporofil na kojem vise sporan glJ e. rasporeclcni u vrSnom dijelu stabljike u lij). a/wllse) (sl. Meclu ra- 2. sporangija s puno sitnih spora (mikrosporc).

bujad (sl. 2.'Upinc sporangija . biljka s podzcmnom sta. 103). 107. 0 ostalim osobcnostirna sjcrncnja- (podanak) iz koje izbij a korjcnjc pod ca bit Ce rijeei u narcdllorn poglavlju. Dio lista. sporangije. razvijaju u tropirna Najbolje im odgova- m prcsjck sorusa: 3. s donje slrane . 3.2 prekrivene tankom kozicom (induzij) . 4. ostra paprat. Zcnska papraL Mahovinc i papratnjacc su prctez.induzij koja ima zastitnu ulogu (sl. 107). navala (sl. Papratnjaec s u rasprostranjcnc u svirn 11. Nekoliko vrsta. 108. Navest Cerno naSc najccSCe vrstc paprati : papratka. 108. induzij su vezanc i za vodenu sredinu.no kopnenc biljke kod kojih sc u razvojnirn ciklusirna smjenjuju haploidni gametofit i diploidni sporofit. Listovi paprati su vc- tiki s cjelovitorn iii razJiCito razdijeljenorn plojkorn. Kod rnabovina je ga- metolit dominantan u njihovorn zivotu.4). Filicatae (paprati) prcdstavljaj u naJ- VcCu skupinu paprarnjaea 1ma ih oko 12000 vrsta VcCina ill zivi u Iropima.bljikom sc gubi. Navala (Dryiopleris fllix-lIIos) 1. raju polusjcnoviLa i viaZlla mjesta Nckc 4. ali se najbujnije sporangij a (sorusi) .1. slatka paprat (sl. 3 4 SI. zemljom i li slovi nad zcmljom. buj ad (Plerid iulII oquililliulII ) 11 6 . jelenak ( Phy llilis scolopelldrium ). paprali : 1. 5. 3.4).1 nakupinc klimatskim pojasevima. I kod je- dnc i kod drugc grupe biljaka jos uvijck postoji ovisnost 0 vodi u procesu oplo- denja posto su rnuski gamcti .spcrma- tozoidi pokrctni. Sk.sorusi nala- zc sc s donje slranc lisla i najecscc su prc- laiveni koZicorn . O~lra papra l (Polyslic/Jum lonchilis). papralka (Asplenium lIichomolles) . list. gdjc ih ima i drvcnastih. a kod papratnjaca jc to sporolit. Kod sjcrncnjaca (Sper- IIwtophyta) ovisnost 0 vodi u oplodenju SI. 108. jclcnak.

109) koja jc z ivjcla prije 400 milijuna god in a.na vrhu izdanaka sporangijc scnije papratnjace. Rinija (RhYllia ) . Sporangij e su sc Ilalazile Ila zavrseeirna vil icasto ra- zgranjenih izdanaka. Rinija spada u grupu izurnrlill papratllja- ca psilofita. U dalckoj pro~losti papratllj ace su do- miniral e u vcgctaeiji planetc Zcmlj c. te ova biljka Ilije mogla rasti u debljillu. Stvarale su sumc cijc je drvcce dosezalo visinu 30-40 m. od kojih su sc razvi lc savr. Koja je dominirajuca gcncracija u razvojnom ciklusu papralnjaca ? Uporedi razvojni ciklus mahovina i papratnjaca. Zbog cega se papratnjace ubrajaju u skupinu biljaka pod nazivom kormofita? Koja je razlika izmedu izospornih i heterospornih papratnjaca? Koji jc najstariji do sada utvrdeni rod izumrlib papratnjaca? 11 7 . Sprovodlli snopic jc imao jednostavnu gradnju i bez kambija. 109. SI. Is takn i slicnosti I razlike. To jc "prva kopllella biljka" visi- nc 50-100 em bez listova. Od izumrlih papratlljaca poscbllo j e vrij cdno spomclluti riniju (R" ynia) (sl. Tragovi ove izumrle ve- gctaeije nalazc sc u debclim slojevima uglja koji j e nastao proeesom ugljcniza- eij c pod speeificllim uvjetima.

vanj sku i unular. "Z ivi fos il" jc vrs ta gink go 118 . Plod vrsniju sku pi nu bi lj aka. mogucnosl scku ndar. c v ij e l . ona kod j ednos tav nijih izumrl a. a u unu. Na kratkim izdancim a. OOnos no ig li caslc svc zajed no doprinosi da sj cmcnj acc ce. slabljiku i li.iglicaslC koj a jc o bav ijena sj emenj acom.irom na takoder nasLajc od dijclo va cvij ela nakon nj ihovu ljcJesnu gradu . 2. Magnoliopilwino smj c nu gcneracij a. zaS ti ccni u zatvorcnoj plodni ci ras la . organizmc koj i su pri lagodcni na raz li cite uvj clc zivo la na ko pnu. R aS lj aslc golosjcmcnjacc su dan as ri- mcn ka zaS ticuj c i opskrbljuj c kl icu hra. Rasljaste. ogranicenog skrivcni . jer ih jc vcc in a u pros/os ti nlj ivim lvarima. pri ccmu sporofit po. koj e su ra. one predsLav ljaj u naj slozenijc b ilj ne zalim i o p l o d c nja . sj cmcnj acc spadaj u u najraznQ. GpCe kamkleristike odjeljka Sperll1atophyta . Por/jela /1a g%sj elllelljac'e (Coll ijerophylilla i Cycar/ophyrilla ) i Sjemenjace iIi skri \'ellasjelilel ljac'e (Maglloliophytil w ) cvjetnjace . Kod sprostranjenc na gO lOvo cijcloj Zcm ljinoj sj cmenjaca on VISOJ razvoJnoJ rallOl ulo- povrs ini. kojc sc jos zo - vcgc luli vne organe: korij cn. nal azc se sporofili koj i grade n as laJ oj od pl od nili listova. (skrivCll usjc menj ace) lpu no prcvladava jcr jc gam clofit s a~v im Zajedll ickc (Kllik e pn'" ul' a podOOjc- pojc dn os lavljcn. RaZl'oj ll i cik/lls .lj elllellja("e: (Sp ermatophy ta) grada cvijeta . Cycadopilytina (pcras tolisnc golosjcm cnjacc) Sj cmenj acc. Conijeropilytina nog rasla u deblj in u slabljike i korijcn a. Sj elllellka Sa svojih 227000 vrsta. S obz. na plnc\ ni m Ii stov ima o b lika. kao i mahov inc i papra- mj ace. gu rasprostiraoja ima organ pl o d . a la- o plodnju . S porofil sj cmcnj aca j c raSc lanj cn lI a Kod skri venosJcmenj aca. jelkc biljkc. sjemcni zam eci su st. OdllOSIiO ig /i("aste g%. organ koji slu zi pol nom rasplo- du . (raS lj asIC. dobro razvijeno mchanicko tki vo lri podOOjclj ka: kao i oS lala lkiva. vu Allgiospenllae. sj cmenj aea sIuzi i raspros Liranju. . s izu zclkolll nujprimit i" nijiil sll ijc i sj cmcnkc. Voda nij c potrcbna za Ijka j csu da Sli im sjcmcni z(uncci. embr- io) budu ccg sporofila. u s vom razvojnom cikulu su imaju 3. SlO jc doslo do proccsa o pra s i va nj 'l a nju. golosjcmenjace) slo p os lizu vd ikc tjclcsne dimenzij e \ VI- scgodi snj i zivot. Slokni provod ni Odj cljak Spermatop hyta dij e li se na sis tcm . U cv ij elu sc razv ij a sjcmenk a Ras lj as tc . Osim loga SIO sjc. go Iosjcmcnj acc (Co llijer ophyfilla) traSllj os li se nal azi kJ ica (zamctak. 1. M uskc polnc slani ce nisu vise smj cS lcni o tvorcll o Sis tcmali cari ill zbug pokrcUlc i o7JlaCuvaju sc kao s p c r m a III e tog zajcdnickug svuj stva ubj cd inj uj u u s l u lli cc grllpll go losjemclljaca (Gyl/l /lo spemrae).

sjcmena Ijuska s dv ijc sjemenke. sjcmcna ljuska s sjemenkom i krilccm na njoj. 2b-3b. najccUe zimi nc olpadaj u.M1lCtk'1l se dospjcv si do j ajne slanice u arbego niji . 8. naslalog 1. zenska evat. sjcmena ljuska izvana i iznulra gdje se vide dva sjemena zamelka 119 .vrSi oplodnju . a iz nje sc razvIJa zcnski prolalij slvaraju peludna ili polcnova zrna (mi- s arhcgonijam a. naprimjer kod smrec.igola razvij a SI. kaze se da j e cvijel opraScn.(Cillnkga bi/aba) (sl. l ib. U sjcmcnom 7. U svakoj arhcgoniji na- krosporc).. :Z. 2a-4a. SI. 110. Ginkgo jc dvodoma biJjka lcpczas tih lislova s raSlj a- slom ncrvalu rom. (makrosporangije). Ila. po dva neza!itiecna sjcmen a za metka Jcdna od ovih stan ica propad a. razvicc mu skog protalij" s spcmlalnim stanicama . muski evijct. razvice zcnskog prolalija.a~ti­ slaje po jedna jajna slanica tnim ovojcm i ima dva zracna mjchuri ca SIO im omoguCava lahko raznoScnjc pomocu Kada po lcnovo zm o padnc na sjcmc- vjclra (sl. lOa.. 9a.. Nakon loga.. cvati koja se sasloji od velikog broja pokro. dio izdanka s zenskim cvatima. a drug a. D. i1. lll).arr1ctak u vrijcme oplodcnja. Pcludno zmo jc obavij cno 7. lIZ m cjozu slvara cmbriooska vrcea (makro. Gillkgo biloba : MuSki cvjetovi se saslojc od vcCcg broja 7. nosi kojoj sc nal azc dvijc spcrmalne s lani cc. 5. klijanae."i. nastanak sjcmcnog zamctka. 6. razvilka polcnove cjcvc ice iIi mj eS ini cc u ska. u po lcnovo m zrnu do laz i do vnib i sjcmcnih ljusk:i. koj a se do da- nas zadrZala u iSloCnoj Aziji . Ciklus razviea bijclog bora (Pillus silvcsllis) I. pc luJllo zmo. Drugdje se uspjcSno gaji kao uk:rasno drvo. bora i dr. 9b.. ali su cvj elovi uvi- jek jcdnopolni. sjcmeni 7. Biljke su jcdnodome iii dvodome. 11. 11 0).. lb. dio izdanka s mu~kim evjetovima.enska biljka s Tllzvijenim sjcmcnkama pra s nik a (mikro-sporofila) koji nose pc- Iud n i ce (mikrosporan gijc) u kojima se spera). a ko- ji. 7. Provcx:lcnjc vode s mineralima mc lrahcidc. l Ob. III . Plimitivnosl ovc biljkc se oglcda U oplod nji pomocll pok~tllih sper- malozoida 19licaslc golosjcl11cnj acc su drvcna~lc bi - Ijkc s liSlovima u vidu iglica iIi Iju ~J. praSnik. posloji muSki i Zcnsk:i.enski cvjclovi se nalazc u ni zamelak. Svaka sjcmcna Iju.

najnizim caste golosjemcnj ace. 1(2). u svakodnevnom zivotu . po izu mrlim papratnj acarna. zive istakl i. najceSCc. dijeJovi izdanka s zrc Jirn ceScrima (si sarkama) 120 . u srodstven oj vezi s psil olitima.des no. (sl. tuj a. Porodi ca Clipressaceae (ccmpres i) Kada sjcmenka do de u pogodnu sredinu. 11 3) . Cj eloku- vim liSlov im a. papratnj ace su u proslos ti mnogo nekoliko godin a i kod veCine vrsta nc viSe bile zas tupljen e nego sto su to da- SI.:. su golosj cmcnjace s igli cas lim iii Ijuska- ona k1ija u nov u ml adu biljku . Kad a sj ernenke sazriju. Zbog toga su ovc sjernenjaca. ra- odrvenjelc sjemene Ijuske ~ i s arki se ra. sjemene Ijuske spadaju : obicna smrca i jcla (s l. 11 5). crvene boje. na sjevemoj ZemJjinoj poluJopti. okrilj ene sj ernenke koj e raznos i vjetar. Pod nose 3. odnosno susna sta- ta iii grmov i koj a j e u Evropi zastu- nista Izgraduju prostranc i bujne sumc sje- pljen a s arno s j edn om vrstom TaxLis vernih podrucj a (taj ge). Obicna smrca (Picea abies) Jijevo i jcla (Abies alba) . 2. vrlo su rasprostranjene bobi cas tim sisari cam a koje su Ij ekovite. 112.Janpul. iz uze v soc nog ovoj a. 1Il. Porodi ca Taxaceae (tise) s u drve- krajnje bladna i topla. srnreka iii borovica s mesnatim osobito cetinj ace. Ti sa obale mora Cetin arske sume prcdstavlj aju se ces to uzgaja kao ukrasna parkovska dragocjen izvor drveta koje covjek koristi biljka. 114) i aris kod zrnaknu i iz njih ispadaju mn ogobrojne kojcg jedino ig licc otpadaju u j esen . a isto tako uz si emenke. te konacno nastaje sjernenka biljkc zelenc preko cij elc godi ne. a u juZrtim podru- baccala (s l. 11 6). zlicitc vrstc borova (s l. oko I1skom i planinskom poj asu. e kliea. S v i dijclov i o ve dvo - cjima susreeu sc l1 a pl aninarna u prctpl an i- dome bi lj ke. medu kojima biljka. povceaju se i obrazuju drveni nasa endcm icna vrsta ornorik a kOJ'u je ceScr iii sisarku. odrvene. Mnoge vrste sluze i u Ijekovitc svrhe. Njihov i cdcri su odrve- pan opisani tok razvi ca go losjemcnj aca nj eli iii mcsnati . 19licas ti li stov i. Kao sto sm o dva iii vise u zajcdniCkorn ruk avcu. su otrovni . jeklo od pragolosjemenj aca koje su bilc I. Porodi ca Pinaceae (borovi) su igl i. Na os novu prouc avanj a osobina zivu- eih obl ika kao i raspolozivih fosiln ih U okviru pododjelj ka ConijerophYli na ostataka papralnj aca i golosjemcnjaca za- OS VJ1lut eemo se na neke porod ice 1 nJl- k1jucuje se da golosj emenjace vode pori- hove predstavnike. zatim . otkrio Josip Pan cie (s l. Tu spada cern pres prikazan je na sl. a iz ovoj a sjernenog zametka otpadaj u " c!j. koj a sc gaji kao ukras na Iglicastc golosjemenj aec. Ovdj c Nakon oplod nj e.

Pancieeva omori ka 51. 11 4. Bijcli bor (PiflllS si/veslris) (Picea omorika) e ndemicna vrsta 5 1.desno 5 1.lijcvo I srnreka (Jllfliperus commllflis ) . Cemprcs (CllpresslIs sempervirefl s) . Tisa (Taxus baccata) 121 . 11 6. 51. 115 . 11 3.

listova poput igli ca iii Ijuski . jos i danas. kada se ova klima pro. sm anj ena povrS in a vljaju znacajno sUlTl sko drvccc. mcnjace. Golosj c- sc lada poj avile. opraS ivanj c dovala. 122 . s nckoliko sloLin a hoy dobro razvij cni sporofit sa snaZno vrsta vrl o su ra'i proslranj cne i prcdsla- razvij enim korij cnom.vn oj proslos Li Zcmlje upravo im je pogo. kojc su vodc bile su njihovc prcdnosli . putem vjclra i oplodcnj c bcz prisuslva mij enila u suhu. Mcdulim. Saberi grancice srnrcc i jclc. golosjemenj ace. Nji. uporcdi ih i ulvrdi slicnosli i razlike. bile su u prednos Li . Zbog ccga sc bi ljkc sje rnenjacc rnogu naz vali i cvjclnjacc? Kak vu ulogu im a cvijcl7 Zbog cega su golosjcrncnjacc dobi le laj n azi v~ Kada je u cvije tu golosjemenjaea doslo do opraS ivanj a putcm ccga sc 10 ostvaruje 7 Ccmu odgovaraju polen ova zrna sjemenj aea u razvojnom ciklus u papratnjaca 7 Navedi vrstc borova kojc si uocio u parkovima iii u okolici mjesta Slanovanja.

Cv ijet magnolije (Mag nolia ): 8. 117). vjencic. caSka. 12. 9. stabljika. 3. Plod (nastarwk i podjela) Skrivenosjemenjace su drvenaste ili odvedenijili oblika broj cvjetnib dije\ova zeIj aste biljke. Generativni organ cvijet i njegovi dijelovi: 4. cvjelna stapka 123 . a kod 51. Cvjetna jonnula i cvjetlli dijagraJ/l . a organskill tvari putem sita. Grado cvijeta . njuska (6 . U vanjskom kopneni naCin zivota. 11 8. Svi cvjetni dijelovi smjdte- ni su na prosirenom dijeiu cvijelne osi c v jet i stu Kod primitivnijill cvjelnica na cvjetistu su cvjctni dijelovi rasporedeni zavojito i ima ill mnogo (s1.7. 118) . 7. plodni listovi . postoji i generativni organ cvijet. OpraJivanje i oplodenje . praSnici. Osim toga.dijelovi tuCka). 4 . cvjetiste. list. ocvijece 13. 5. 2. plodnica. SjemenJw . stabljika i list. 3. Po[owj piodnice Skrivenosjemenjace . Cvjelni dijelovi su preobrazeni listovi koji preuzirnaju odredene uloge u raz- mnozavanju. jedecem krugu su I at i ce ili krunicni stili cijevi i stanica-pratilaca. 6. praSnik. lap. Na tijelu biljke razlikuju se vcgctativni organi: ko- rijen . Simetrija cvijeta (Magllo1iophytina ili . Cvati Allgiospermae) . latica. vrat. 117. 11. 5 1.8 . Provodenje vode s krugu su lapovi iii caS icn i listici. 2. Vegelalivni organi : 1. . 10. One su jednogodi~nj e iIi jc manji i rasporedeni su u koncen- vi~egodi~nje. koji sluzi za razmnozavanj e. naj - mineralima u biljci vrsi se putem lrahcja cescc zeleni i izgraduju cas k u U sli- i lrabeida. Veeina ill je prilagodena na tricnirn krugovirna (sl. 1. cvjetiste. korijen.

. do- laticno ocvijece) iIi medusobno srasli nji dio se lOve plodnicl\ a na nju se (sulalicno ocvijeec). PraSnici se " ': ' 11 saslojc od prasnice i prasnicke niti (sl. kraj nj e je reduciran jer sc medusobno i takvo ocvijcce se oznaeava sastoji samo od lri stan icc (s1. PraSnici predstavljaju muski dio I cvijela. Listovi ocvijeca Tucak. Kod ne- pravilnog ocvijcea cvijet se mozc podijeliti na sirnelricnc dijclovc sarno jcdnom ravni 1 sirnelrije (sl. obIikom sliean Oasi. 11 9. M uski garnctofi t. 2. Prosireni. i ncpravilno ocvijcec 2. 1 Cvjetni dijelovi koji neposredno uee. praSniCka nit. Na poleno. listiCi koji izgraduju vjencic iii ra gdjc dolazi do izbijanja polenovc mje- krunicu. SI. dnib zma je slojevila i njen povrsinski unutamji izgled nezrele praSnice II. 119). 119. koji sc razvija u pelu- mcnjaca listovi ocvjc<:a sc ne razlikuju dnom zmu. U praSnici se naIaze cetiri pe- ludnice u kojirna putem mejoze nastaju peludna ili polenova zma Stijenka pclu. {poleno vnical. peJudnica vom zmu moze sc uoeili jedna iIi vise po. Kod praviinog ocvijeea moZe sc provuCi vcliki broj ravnina i uvijck se do- biju sirnclricni dijclovi (sl. prasnica. U unu lrasnjosli plodnicc obicno je smjeS- In o. nastavlja produzeni i suzeni dio vrat koji se zavrSava njuskom iii Zigom (s l. 118). Kod nekib skrivenosje. provodna zila 124 . 3.2) iIi se ne moze uOpCc podijcIili na jednake dijelove.1). kao per i g 0 n (sl.. VjenCic je najccSce upadno obo. 120. nalazi sc mogu bili pojcdinacni. 119. PraSniJc: vanj ski izgled 1. 121). CaSka i vjencic zajcdno krelne muSkc stimice (spennaInc Slanice). skrivenosjemenjaca (sl. Ocvijeee je iii praviino iii nepravi. 2 2 stvuju u razmnozavanju su p r as n i c i i ~ "' t u c ak. Pravilno ocvijece 1. 120). 1 SI. 122). 4 . a tueak zenski dio. u sredisnjem dijclu cvijeta. grade 0 c vi j e c e. 1. izgled izgJed je svojstvcn pojedinim vrslarna zreJe praSnice m. sinice iii cjcveice koja nosi dvije nepo- jen i mirisav. slobodni (pros to.

3. mikropila . desno kupus (Brassica) Posmalra no pod jakim uveeanjem mikroskopa leno vise 5jemellih zamclaka. peludno zmo u pcludnu rnj d nic u 2. 2. sckundarna jczgra cmbrionske vreec. jajna stani ca • II III " " SI. i to mjcsto sc zovc m i k r 0 p i I a U sjcmcnom ziUllclku nalazi se cmbrionska vrcca naslaJ a putcm mcjoze. Sjemclli zamclak (51. 4. Polcnova (pcludna) zma dvije razlicite biljke: lijevo rnetvica (Mentha ). gencra li vna SI. inlegumcnli. proklijalo sjemenom zametku: 1. peludno zrno s vcgelalivnom I i gen cralivnom jezgrom n. 123. S1. Razvicc muSlcog gamcloflla : 1. spcrmalnc slanicc III 5. cmbrionska vreca 125 . jajna slanica. 122. 123) obavijcn jc s dva inl egu mcnta koj i sc u gomjcm dijelu nc dod iruju. ~. Raz vijeni zenski gamclofil u jczgra se poeinje dijelili. (cijcvcicu). 121. u peludnoj mj csinici dvije 4. 3. Iz cmbrionske vrcce razv ij a sc zcnski ga- 2 mctofil koji sc sasloji najceScc same od osam slanica medu kojima j e jcdna poln a zenska stanica.

naJ azc sc u manj em broju.praSnici (andrecej) . oprascn (sl.dvog rddna Posmalranje plodniee u odnosu na dni . peludllCl zrna lreba da sli gn u Grada cvijcta se moze predstaviti. Osim toga. Sl. ona se m oze prikazati izmedu ostaJog. tj. iz. nalazi c vijel 126 . . na njusku luCk a. vjencic.1 Gradnja ploJni ce '''I po precno m prcsjcku (clonji reJ ): I . slil i ur.j. I. presjeku plodnice. od pet slo vnih li sto va . cvjelni dij elov i su sras li nadrastao iii podrastao (sl. i da je po poloZaju nadrasla. li na poprcenom nmna. cvjctn a formula koja pokazuje grauu Prenosenjc peludnih Hna na njusku cvijeta biljaka iz porod ice os troli sta izgl eda ovako: 1-.. mcdusobno. 124 . oni naJccsce ni su pojcdinacni ne- od njih za sebc izgraduje po jedan tucak. C .siv anje. 127).) K . 124). a dnica je gradena od jednog iii vise plodnih sami cvjetovi su manjih dimenzij a. A .med u kOJih se uklj cstc pclud na zma. Me- listova koji su medusobno srasli iii svaki d utim .caska. 125). ta- Ckice ukazuju da se plodnica raspada na cetiri dijela. l'o lozaj plodnicc (gornji rcd ): I . G .. oJ j ed nog plodn og li st. 4 . omog ucava osebujno cvjetnom formulom koja se sastoji gradena povrsina nju ske u vidu izraStaja od slovnih i drugih znakovil. Naprimj er. 3.pClograd na. dvo- Prije ncgo sto u cv ijctu doUe do gradlla iii visegradna (s l. 2. 124). zagradc pokazuju da su cvjetn i dijelovi srasli. pricvjclni list. go se j av lJ3ju u vecim iii manjirn skupi- Ako su plodni lisrovi Sf<L. Kod onih pak koj c su na visoJ evo- cvjctiste odreduj e njen poloZaj koj i je luti vnoj razilli. 125. Brojevi- rna j e obilj ez. k las . bcz prcgrada .en broj pojedinih cvjetnih dij elova. prasnik. POdr<L. tj. tucak s presjekom cvjetovi su veliki. oJ elva pl od na li slil . Kod primitivnijih skrivcnosjemenjaca 4. K(S) ((( 5) AS) G(l) a znaccnje sim bola je sliJ edecc.tucak (gincccj). 7 . Plo. 6. 5. pojcdinacni i s velikim plod nice. uoeava sc jcdlla iii viSe klip. nadrasla . S l. oplodenj a. Najzad. pa jc plodnica Jednogradna.. cvalima kilO SIO su: grozd. 2 . Uspj eS no opra. 2. list u cijem pazubu se brojem dijelova koji su najccsce slobo.jcdnogradna. cv ij et treba da bude cv j ctnim dijagramom (sl. Cvijet i njegov dijagram L stabljika. ad lri p lodn" li sta. caska. S im etrij a cvijeta j e pravilna (*) ili nepravilna (J. 3. * . (s l 126) pregrada. a znak 2 pokazuje da je plodnica gradena od dva plodna !ista.vjencic.

8.7 ---"-. Proccs op lodnjc k od skli veno- sjcmenj aca j c oscbujan . jaj na sta nica. je r se vrs l d vo jn a o pl o dnj a (sl. nju ska. 51. Cvj clov i koj e opraS uju Zivo lilljc nap adn o su oboj clli . Kada pe- ludno zm o dode na nju sku . . vrat. 2. plodnica pomocu odredenih zivotinja 127 . 5.-1--1 3_ _ ~ 'Y-"-+H+-t. a rczultat druge jc slani ca iz koje ee se raz viti hra- 51.8 :. one razvij a rnjesinicu i prolazi kroz vrat tuCka noseCi sa sobom dvij e spcnnalne s tan ice i dola- 4 zi do mikropi le sj cme nog zarnelka. 7. k1ip.. ledn a sperm alna stanica spaj a se s j ajnom sla- nicom. s lijcdi oplodnja.1fH-f. 7.. miri sav i. : . grozd. 126. 9.. 5.j :~ 'I ".b ~" 51. ). 4. polenovo uno. 128. 4. ali s tvaraju vc likc ko li cillc pcluda. 6. iz z lijczda nektarni ca lucc sok.. racvasta cvat. 3. a i svojim ob llkom su prilagodclli na nj ih ov posjel (s l. polenova mj esnica.~ en . 8. 127). spermalne stanice. Rezu lt at prvc oplodnj e jc zigo L iz koj eg cc se razviti kli ca. 7 ~ 8 tc se tako istov rcmc ll o odi graju dvijc oplodllj e. jednostrani grozd. sastav ljeni ili sloze ni stit. z ivo lillj a (illsc- kata. C vj ctovi koji sc oprasuju putem vj ctra neuglcdlli su.. Nakon s to j e cv ij ct o p ra. Cvijct je svojim oblikom 6. 127. sekundarna prilagoden da moze doci do oprasivanja jezgra embrionskc vreee. Cva ti: I. plica i dr. k1as. 0praSivanje: I. nljivo tkivo za ishranu kli ce . glavica 5 2 . 3. os tvaruj e sc putcm vj Clra. embrionska vreeica. rj cdc putcm voclc. 2. jednostavni stit. 128). a s dru ge stran e s takoz vanom sckundamom jezgrom cmbrionskc vreec.

(Ke) klica 128 . . hipokolil. (SE) sckundamc jezgrc cmbrionske vrcee. I sjemcnka izvana. Ciklus raZVlca skrivenosjemenjaea: la-6a. kod drugih lu ul ogu vrs i SJ. mla- \ IV III da bilj c ica pUlern proccsa [olosinleze u stanju je da se samos talno ishranjujc. ad njcgovih zidova 4 (intcgumcnata). razvice sjemenog zametka i embrionske vTCee.1 II 5 vc lvari za razvicc kli cc 1I !lOV U mladll biljku ona kori Sli il. 12. Ii. (Em) maticna stanica cmbrionske vreee. . hranljivog lkiva u 4 ' . kl ica sa mcnjaca sluzi i njih ovom rasprosliranju. odrasla biljka (Po) polen. 4. 3. (MS) stanice nastalc u mejozi koje kasnijc propadaju. 111 sjemenka u presjcku.6b. 2 1 Po~to sc od igrala dvojna oplodnja u sjemcnom zamclku. (Sa) sjemeni zametak. Kli ca ima ~' jcdan iii dva li s ta (s upkc = kotilcdonc). (Ei) jajna stanica. [30. (An) anlipode. (SY) sinergide. II. 5. Svc pOlrcbn c hranlji - . 2. like sjcmenka d olle u pogodnll s rcdinu. razvice sjemcnke. (ES) embrionska vreea. doci CC do klijanja. sjemc njaca. Sjemenka i klijanjc kod nClllusa Cjciokupan lok razvica skrivcn osjcmenja- (Ricinus conulllmis): Ca prikazan j c s hemalSki na s l. 129) . lb. 130. Poslij c kraccg iii du zeg mjrova nj i~ uko- 1 . dvojna oplodnja. mlada proklijana biljka. (Na) hranljivo lkivo. IV klica Sjcmcnka kod izvjcs nih skrivcnosjc- 1. S1. supkama.\ sjemcnci kojc joj jc majka biljka priprc- 5 I mil a.. naslal CC sjcmcnjaca koja zajcdno k li coll1 i hranljivim lkivoll1 I izgradujc sjcme nku (~ l. (SK) spcrmalne stanicc. endosperm. Kada sc razviju zclcn i li slovi. a <'elvrta ostaje kao (ESZ) stanica embrionske vrcee. 7. razvICe polcnovog zrna. 129. s celiri stanice nakon <'ega slijedi jos jedna dioba i nastaje osam stanica. 8-10. korijcnak Medulim.

plod ciCka ima kukice kojim se prihvaca za krzno zivotinja putem koj ih se raznosi. Tako. 2. tobolac (callura). Subi plodovi: orab (I ij eska) itd. 2. Co. gdje spadaj u maJ1Una (gra- sak). mjesak (kukurijek) SI. ljckovite). plod javora ima krilca i raznosi se vjelrom. 4. 131. tivirallih bi ljaka (vocke. orah. SI. (sl. od nosno plod lli ce.pl od Plod j edino s(varaju skrivenosje- menj ace. kostunica (lrciinja). Podj cla napravlj ena n 3 osnov u grade usploda izgleda ovako: 2 J. 129 . povrtne biljke. mjeSak. nepucavci: 5. kaJavae 2. boba. jezgricasti plod Uabuka) itd. 1. 3. skupna boba ukrasne. dalje. Mesnate plodove zivotinje je- du. pucavce i nepucavce (sl. Soeni (mesnati) p lodovi: vj ek takoder doprinosi rasprostiranju kul. 4. Mnoge korovske biljke prenesc- ne su zajedno sa zitom iIi stocnom hra- nom . caSka cvj etiste. mahu ll a. suhi p /odovi (usplode je tlUlko i nij e mesnato). U cvij etu nastaje toliko plodova koliko j e u nj emu bilo plodnica. O n nastaje posto j e izv rsena oplodnj a u cv ij e tu. tobolac (mak). koslu nica. jczgricas li plod.3. komuska. Oni se. 132. a obrazuj e se od plodnih Iistova. socni p/odovi (usplode j e debclo. S. mesnato i soeno) i tu spadaju: boba (pa- radajz). Pone- kad u nj egovoj izgrad nji ucestvuj u i dru- gi dijclovi cvijeta n pr. ali se sjemenke u njihovim organima za varenje ne probavljaju te izmetom bu- du prenesene na neka druga mjesta. 131). s jednog kontinenta na drugi. dijele na pucavci: 1. Postoj e razlicit e vrste plodova i raz licita podjela plodova. 132) Plodovi su svoj om grad om pri lagode- ni na razli cite nacine rasproslranjenja. Zna- caj nu ulogu u rasprostiranju biljaka ima i covjek. 6.

skrivcnosjcmcnjaea [JOIlloCnice i g lavoetke. /. od podnozj a planina do najv i. Medutirn. 133) C 5(t. Oko 220 000 vrsta svr. imaju lislo karnbij i. Provodni snop ici su na popreenom presjeku rasporcdeni u nervoluro krugu. vezana za kopnenu sredin u. zahvaJjujuCi tome. . Dikotiledone biljke rasprostranjene su svuda na Zemlji..Podjela skrivenosjemenjaea: jedno:mpnice i dvosuprTice. Brojna ob iljeZja cv ijeta. Cvjetovi se sastoje od petoClan ili.ice. razlicite uvjete ziVOla.. DVDSupnice (MagllO/iaUle iii Dic(){vleriollae)' opCe karakJenslike. stablj ika i SUPKA I korijen debljaju u sirinu. one s u prilagodcne na a rnanjc drugih organa skrivcnosjemenja. Porodice: ljiljarTi i trave. cvati. Drvnu masu ovi h biljaka 1. ploda sih vrhova. u ovom pododjeljku vnoscu obogacuj u atmosferu kisikom.. u svirn klirnatskim po. Podjcla Porodice: ruze. postoje sarno dva razreda: Sumc islO tako ulj ec u na kIirnu od rede- nog podrucp. 133 . Glavni ko- rij en je dobro razvij en. Razlike izmedu dv osupnica j asev una . Nerva tura Iista je rnrdasta. ANATO ~SKA GRADA clanib prSljena Medu dvosupniearna 1ma KORIJENA zeljastib i drven as tih biljaka. a sarno ma- voj sistematici. opCe karakJerislike.Tsra. a rj ede od cetvero. tj. Me- dutirn. ali ih je vccina ca (Mag no liophytirw) koristi se u njiho. a otvorenog su tipa. Jednosupnicc (Liliara e = Monoco- DYOSUPNICE JEDNOSUPNICE tyledoneae) G 51' 1 GIN EC EJ GJ Iz naziva razreda zakljucuje se da jc podjela napravljena s obzirom na braj A 51' 1 ANDRECEJ A2x3 kIicnih !istova iii supki (kotiIedona). DakJe. jedllo5upnica 130 . Dvosupnice (Ma gnoliarae = Dico- tyledoneae) 2. Drvenaste dvosupnice stano je u 10000 rodova i preko 300 izgraduju razne sume i t. }edn(lsLlpnice ([JliaJae iii MOllocorrledol/oe). ove biljkc se razlikuju 1 po TllZU drug ih svojstava (sl. a lis tovi na stabljici su naj- ccsce rasporedeni zavoj ito. S1.ako svojom akti- porodica. lIIa/=rke. ) P 2 x3 OCYJECE Dvosupnicc K 51' 1 (Magnoiitae iii Dicotyledonae) ANATO~SKA GRADA D vos upnice im aju dvijc supke koje su STABLJIKE pos tran ce smjeStene na klici. nji broj za vodcnu .

Potporodica Prunoideae (kostunjace).: . sa slo- bodnirn lislicima ocv ij eca i mnogo pra- snika. t. Kod ru ze (Rosa) oraSciCi su u mesnatom evjc- tistu (s ipurak). ~ 3. vrsta covjek je dobio kultivirane koje ko- ri sti kao vocke.ram Sl. 2. nat ce ma ne- koliko porodica iL objc ave g ru pe. Mnoge vrste dve. Polozaj plodnice je razlicit i Slva. . Porodica obuhvaca oko 12000 vrs ta koje su ra- sprostranjene na Sjevcm oj pol ulopli . kupina).. 134). Upo7. kajsijc. "" . uzduzni [lrcsJck ploda kOSiun ice. petoclani. Od mnogih divljerastucih nus (51. badcma. Potporod ica Rosoideae (ruznjacc). . 2 raju sc raz!iCiti plodovi. II uzduzni presjck ploda. Rosaceae. nj c. sras la s cvj eli - stem. 2." ' . *KS CS Aoo Goo • Iz plodnicc koja je gradena od veceg broja plodnih listova nastaju plodovi zbi- mi oraSeic. dvopolni. 131 . dUllj e. 134. trd. . visnjc. soeno cvjctistc Plodniea je podras la. . divlja jagoda (Fraga ria 3. kruske.duzni prcsjck cv ijci". vesca) : I uzduzni prcsjek cv ijeta. lrcsllja . UabucnjaCc).covjek izdaSno korisli. tc sc porodiea dijeJi n a ncko liko po tporadica: I. 136).' "-\2 (I'lIl1WS {lviii/II) I. *KS C5 Aoo G(5) 1. slili plodnih listova.':. 135 . ~II " -. Soeni di o nas taj e od odebljalog cvjetista. To su drvenaste iii zclj aste biljkc. cvjclili dijag. kao kod jagoda (s1. Ij ekov ite iii ukrasne biljke. . 135). I 'lit~ . oraseic. jcdnogo- disnje iii vikgodisnje. oskoruse. povrtne. Cvjetovi su prav i- Inc sirneLrijc. navcdcnc vrs tc pripadaju istom rodu 1'1'/1- kovite biJjke..:. Rosaceae . . brcskvc. On se j avlj a kod j a- pJ odn og !ista i od nje nastajc soetll plod bukc (sl. Sistemalicari su nekad d\'osupni ee di- jelil i na osno\'u graue \'j cnCica na Cho- ripewlae (Iatice Sli slobod ne) i SYlIlpela- la c (Iati cc su sras lcl . zbimi oraseic. Porodica Rosaceae (ruze).1 51. Svc supni ca covjek korisli u ishrani i bo Ije. kostuni ea koji se j avlja kod: sljive. Potporodiea Maloideae. . a grad en a je od pel nepotpuno sra- 2. " . Plod koji nastaje od *KS C5 Aoo GI ovakve plodnicc oznaeava se kao j abuka Plod niea je gradena sarno od jcdnog iii jczgricasti plod. u'l. i 3 zbima kostun iea (malina.

grahorica (Vicia ) 1. s lanulak.~ i cc.uj u sc po- moeu insckn la. mahunarkc iii Icpli mj acc. 3.amccima. Porodiea Fabaceae (= eopi IiOl/o rear). nju ska .. a naroc ilo sj cmcnke ov ih bilj aka su bogate ~ krobom i hjclanccv inam a zbog eega sluze kao hran a covj cku. Plouni ca j c naun"l . ln lls tl a hi Ij ka . gratlc n<1 uu jeuno. 137). ladica.xl. godi stlj c I. 4.lLdu . 5. .xl ma hull a (. O pr. 2. andrccej : devet prasnika sraslih i jcdan slobodan . ra' tavljcni dijclov i vjenciea: A. plod nica sa sjemenim 7. Bus tlc i Herccg()\'inc I C rn e Gorc. Mahu - nc. 6. tweak : II. Kod kik irik ij a mallU nc sazrij cvaju pod zcm lj om . Pra- Slll ka j e ~C' I ' -I d1l 7.l.-"ao ad To s u vcc itl () m j cdnogod istlj c iii vise- c vjeti sta. uzduzni prcsjck cvij cl. " I'j cnc ic od ~ lal ice k()jc ' u lI llak rstlo pll lozC Il C. • 8 000 4 c 5 SI 137. caS\. Vrs lc nxluv a ujcle li n<l i luccrna • Sll vazne za Is hran u zivot inja . soja.. krsta. B. bob. dvije zrclc mahun e. a ucsc li j c s loh.kimnc bi ljkc. u cv i- jClu i sv i su sras li iii ill jc 9 s ra s lo. SI.r jc . vral . . jabuka (Malus riolll e. ki kiriki i dr..1 I 2 hac:. c vjel ni dij agram 132 .xl -I l ap~l..l! plou nog IiSI" i ud nj e se razvija pl.. Cl'jclovi su u 3. I. zaslavi ca.cli ca) 'K-I C -I . ciFL"C hiijkc. K( 5) C5 II( 10) iii A(9)+ I G I M ahun ars kc s U u rvcn<l" le ii i 7cij as lc hi ljke s ncpraviln im cvj c l<) vim a koji su po izg lcuu s li cll i Icpl iru . B. cvjclni dijagram gn. a d unc nasli h b ilj aka vazan j c ba- grcm kao mCl!. ul. grasa\. cvijct sa strane. To s u: gr- all .\:2+4 G(2) I . 2. C. krilca . [m aju 10 pras lll k. Fabaceae. (s l 138) .) . C. uzdu~ni presjek ploda i'iji jc socni dio n. Grn ) Ii lov i- na j c cnde mi L' ILI hi ljka Hn <lIs ke. 136.. 3 Poro dica lfrassicaceae ( = Cruciferae ).. Rosacea~ .

Vj e ncic irn a takozvanu g omju i donju usn u. ~1 r 4 1. 139 ). vjencic kao i caSka su graden i od medusobno s raslih lisl ica. vcrtikalni izdanak. CCl vorodijelna nad ras la (andrccejl. Ovc b iljke sc koris te kao povrcc. l. lucak (gi ncccj ) i prasnici (em insekata. a iSlo tako do naj visih pl ani nskih vrhova. 139. Od d ivlj eg l"Upusa (lJrassica olera- cea) covjek j e h llivirao : g lavali kupus. nadzcmni dio slabljike. hrcn i dr. cvjcl ni dij agram celiri . Porodica Lamiaceae (=Labialae). 4 . usnaticc.. -' III I Sl. plod ko muska s mnogo plodni ca se kod dozrijevilllj a raspada n a sjcmcnki. ~t t K(5}[C(5 } M] G(2) -i7--'" 3 II Usnatice s u po lugrmovi. 2.a covj eka su vaZne bo j esli ve bi- ljke. 3. prol"U lu.Plodnica j e nadrasla. cvijet. ke lj. a od nj c se razvij a plod komuSka (duzin a wa tno veca od s i- rine) iii komusCica (duzin a pribli ma sUini ). III vcgetativ ni orga ni: I. mrlva kopriva (Lalll il/l11 lIIaw/a l um): I dvousnali vjcnc ic. Iz sjemena ulj anc rc- pice dobiva sc jcstivo uljc. dolazi do Arkli ka. 2. lraj nice iii j ed nogodisnje biljke koj e imaj u ce tvoro - bridnu stabljiku i li slove na njoj n as pra- mno poslavljene (s l. a neke kao Ij ekoviLe (rusomaea ill pa- stirska Lorbica i dr. 3. . Rcpa i rotkv ica lakoder sc ko - ris le u ishran i. a Sl. rciull a (Ca r dalll ill e): gr adom je prilagoden n a opraSivanje pu.). Porod ica krslaS ica j e vezana za Sj evemu polul oplU . LaJlliaceae . 4. karfiol. B r assicaceae. n Caska. 138 . Cvje lovi s u nepravi ln i. advcnliv no korijcnjc. IV CVJClnt dlJ agram 13 3 . Neke vrslc kr- staS ica 7. Neke vrste sluze kao zaei- nske (gorusica-za pravljenj e scnfa). podzcmna stabljika.

Cvjctni prslje. dr. nj e sc dobiva aLrO- ima mnogo na podlUcju Sredo{. paprika. tatula i du- Porodica Solarwceae. Mcdu njima sc nal aze: dlji vc. velebilje (AtTopa bella-doIllUl ) dio izdanaka 5 cvjclov ima i bobama. pin koji sc kori st i u oc noj medi c ini. grupe du Ij ckovitim biljkama ova porod iea bi. .cmlja. maiuran i dr. mravinac. Biljke iz ove po- ulja s u cesto Ijekovita za covj cka.<1 covjcka cesto sko- Ijaka prednj ac i. Ova ha iii tobolae (sl. 140. Nckc sc upotrcblj avaju kao zacin: bo. mctvi . Yclcbi lj c je vrlo OLrO- siljak. Solanaceae : I . rod iec raspolazu supstaneama i7. 7-8. Mcdu pomoc ni ee spadaju najzna- ea (nan a). ruz.K(5) [C(5) A5] Om sna bi ljka petunij a. II I ~s 7 {II /. 17. v na hiljka: nckol iko pojcdcnih boba mo- zana za suha i topla stanista i osohito ih ze usmrtiti dijetc. 2-4.e.. bunika (Hyosciamus) c vjelni dijagram. 140). Ova porodiea ima oko 19000 novi su petoelani.l. Pomoenicc su drvcnaste iii zclj aste biljke s izmjenicnim listovima. i~ SI. \ ' I' \1'.. Iz nj c sc razvija plod iIi bo- zlij czdc za izlucivanj c ctcricnih ulja. han. su prenesene iz Amerikc. U pomocnicc spada i omiljena ukra- *. 5-6. U Evropu Porodica Asteraceae ( = Compositae). kovitc. Vcc ina vrsta je ve .( l . dubacae.marin . al i u odreucnim ko li c in ama i Ij c- kadulj a. tc me. cv ij cI i lobolac. lavanda i caj nij e povrtnc biljkc: krompi r. vrsta te prcdstavlja jednu od najbrojnijih <C~r~\ ~r 1\ ' ' 1t I . alkaloida kojc su 1. kuznjak (Datura stramoniwn) cvjelni dijagram i bodljasli 1000 lac. paradaj z. a plodniea Ima zako. majcina dusica. duhan (Nicotialla tabacu/II) cvijel. glavocikc. pomocnic. mladi lobolei na uzdu znom i poprcc nom presjcku 134 . patlidzan. Usnatiee u svojim organ im a irnaju k n polozaj . Otrovnc su takouer: bunika.

Roska se 51.jezicnjacc. andrcccj: prasnice sras lc u cijev. dvij c po tporodice: podbjel. a nekc zclj astc . Cicho roideae Uez icnjacc) . I 8 9 \ L : .1 10 51. karaJ. jezieast cvijet njihovo krzno. ASleroideae (cjcvnjace) ... caSk a je preo- braZen a cesto u dlaCi ce (kun adra) koj a preuz ima ulogu rasprostiranj a p lodova (roska ili abenij a) putern vje lra. 5 obzirorn micoka.:viru dvosupnica. 141 ). 8. georgin a 1. (Pa) kunadra . uzdui ni prcsjek glavice CiCka (Lappa) sarno s cjevastim cvjctovima. 142. 2. To su: suncokret..'. maslacak takoder prenos i putem zivotinja. 2. jedan cjcvas ti cv ij c~ 6. cvjetni dijagram jcdnog cjevas tog cvijcta.. pe lin . uzduzni presjek cjevas(og cvijeta.. moravka i dr. a na obo. Broj ne bi ljke su lje- na gradu glav icc. 142) .~' . 4. 141. nevcn. ASleraceae. 7. I I. izgled biljke. uzduini presjek glav ice kamilicc (Matricaria chamomilla ) s dvovrsnim cvjetovima. 3. . Asteraceae .u glavici idr. Neke su poznate kao ukrasnc: kadifi ca. za kafu (c iko rija). al i se takoder kori sti kao zan1jena su u sredisnjern dijelu cje vasti . Cvj etovi su u vjck kori sti u ishrani .u gla- vici su svi cvjetov i jezicas ti kao kod rn a- slaCka (sl. 2.'teri sticnoj cvati glavica. sa lat a i dr. porod ica se dij cli na kovite: kam ilica. 3.cijcvnJace: 1. du glavice jezicasti kao kod kamili cc (s l. :. ros ka s kukicama. stolisni k (ku nica). Biljke iz ovc po tporodi - cc lu cc mlijeeni sok . plcxl roSka s kunadrom. 10. al i tada (Taraxacum officinale) posjedujc kukicc kojirn a sc prih vaca za 1.9. Cvijet glavoc ika im a niz osobenosti: praSni ci su sras li u cij ev. plod roska s ku nadrom 135 . roska suncokreta (Helialltlllls) u oJ. Neke vrs tc su dr. jedan jczicasti cv ije~ 5. Vodopij a je poznata kao Ij ekovita bi- su svi cvjetov i cjevasti kao kod c iCk a iii Ijka. . Medu glavoCi kam a irna vrs ta koj e co - vcn as tc.

jei'am. Neug ledni evj etov i su biljkc. sta. To su zc lj as le traj ni cc s clankovitirn i s uplj illl s tablj ik ama i Iis tovima poreda- Smalra sc da jcdnosupniec vode pori- nim u d va rcda. te ove bilj ke ne Illogu ra~ Li u de- bljinu. Glavni korijen ra110 iscezne i Ijka mrazovae koja se ko ris ti i kao Ij e- zamj cnjuj e ga bogato razgranj cno advenli- kov it a (koUli e in iz nj e za lij ccenj e tum o- vno korijcnj c. Jedna od vode- ov i opet u vecc k lasove iIi me Ll iec nill biljaka je lljcdn o naj)llrulja biljka (51. Kultu ra OV ill zita- rica jc zapoccla jos prije 9 000 god in a. U ov u po rodic u spad aju j c- Jcdnosupnicc uz kJieu imaju samo je- stive b iljke: ellli i bijeli luk. Porodica Liliaceae. nijc trave. a dilc na vodenu srcdinll. tj . cvjclni dijagram 136 . Upoznat stale u nckoliko krajcva sv ijeta. Izm cd u li s ta i stab ljike je mella. Ijiljrul i Jz jugoistocnc Azije potice ri ZiI. lobolac od lri plod na lisla 2 i mnogo sjemenki I. ali ima i oni h koje su se pri lago- skupljeni u klas ice od po lri ev ijeta.. lulipan (TII[ipa) : 1. Nc manji znacaj dankom. Na . Li[iaceae. podzcmn im i7. 145 ) su od div ljih vrsta na- ljavaju prOSlrrulC stcpc i savrulC. nadzemn a slabljika 3. socni li stovi lukovice 4. Poro di ca l'o(lceae (=(. Plod jc pscno bogat skrobom . IV . o Lrovna bi- dnu supku .~ i vallj c sc vrsi pomocu CYjetnica IVoljJia arrhi:a (duga najvise vje lra. U lrave spadaju zil. 145).lno i para- obavija stabljiku i plojku koja se odvaja !clno su se s njillla razvijale u toku vrc- od stab lji kc. 143 .5 mm) iz porodice Le/I/naceae gdje t3. 143). NajvaZnij e se osobito ispo ljava kod trava kojc na~e ­ zi tarice (s l. Poroeli ca trava ima o ko 8 000 vr- razluceno na ca~ku i vjcni' ic (51. u7.e. kultiviran jc kukuru7. Cvjc tovi se sa~toj c oel lroclanih pr. Vecina jednosupniea su kopnene jczicak (sl. Jedno.un erii"kolll ko nti- Lj ilj ani Sll zeljastc hiljkc trajnicc s nentu jos priV 6000 godina prijc n. Lis t im a rukavae koji jcklo od dvos upnica i samosta. raz i lOb.d ufui prcsjek cv ijc~ IT . rwn ineae). Opra. Provodnc zilc u stablji ei su raj. niciI.dankom luk ovicom iii po.- koder spada "odena leC<! (l-RllInlJ). 143). Illbij a. lukov ica. sljcnova a ocvij cce jc pcrigonsku. a to vljaju osnov llu ilranu covjeka.a iz Azi- * P 3+3 A3+3 G(}) je i Afnkc prosll. III. Jcdnosupnicc sa pcri gonsk im ocv lJ eccm c iji SU li sLic i (liliaJae iii Monocoty ledona e ) naj ccScc s lobodni . Plod j e tobolac iIi bo- ba (s l. U pre- Cemo se s dvjcma porodieama IZ ovog dnjoj Aziji i Sredozem lj u naslalc su pse- razrcda. 1.lriee kojc predsta- supniee su vrlo raSirenc na Zcmlji. 144). Cvjctovi su trave im aju u isllJ'a ni z ivotinja kao sto 3 2 II '" SI. kao i UKras nc vrslc Iji ljana i tulipa- ncpravilno razb30canc i u nj illl:l nCllla k3o- na. a rjeclc go moljom .

zob A. 8. M. H. raZ. B. C.zilarica 1. pojcdinaean cv ij cl. 2. K. dijagram klasica. D. 4. 7. raz (Seca lc): I. vlasnjaca. plojka. N . plojka su: repal<. rdobrada. kosu ljica. lodikula. Koristi se kao grade- paho vka. F. 3. obuvenac. klasic s dva cvij cta. plod nica. 2. njuska. G. praSnica. zona mcristema. klasic. B. ski rast (do 30 m). psenica. 144 . 145. rukavac. mirisavka. cvjelni dijagram. C. jcCam. SI. J. E. 3. (s l. stabljika. 6. 1. U vni materijal . Tu zivi i seeem a trska iz tropima zivi barnbus koj i pos tiZc g igant. pljcva. rukavac. 5. . klas s ot vorena d vn cvijcla. livadni krestac i dr. jezicak. jczicak 8 4 5 SI. osje. Clanak. uzduzni prcsjek via Ii. prasnici i lucak. Nckoliko vrsta kultiviran ih trava . 146). Poaceae. 137 . 7 A. 4. cije se stabljike dobiva secer. L.

Ij ilj 7 8 9 10 12 13 ulrinac. Divljcrastuce trave od koj ih Je vcCina dobro kr mno bilje I.3 prirodu. zubaea. 7. ovsik.aj moZe imati plodn iea u od nos u na cvjetis te') Cime je predstavljen mu ski. 1 2 3 5 6 SI. livadn i krcstae. 6. Preds tavi evjetnom formulom gradu cv ijeta Ijiljana. 3. a posebno za covjeka? 138 . Pred stavi e vjetn om formulom gradu evijeta mabunarki i o bjasni zn acenJe pojedinih simbola. vlas ulja. Uporedi je s evjetnom formulom mahunarki. a Cime Zenski gametofil kod skrivenosjemenjaca" Sta su spermalne stan iec i koja je razlika izmcdu njib i spe rm atozoida" Zbog cega se kod skrive nosjeme nj aca op lod nja oznacava kao dvoj na" Kada je cvijet skrivenosjcmenjaca orraScn i pUl cm cega se to os tvaruj e" Kako nastaje plod i kakva je njegova uloga? Pres ijeei neki plod (npc plod sljive iii j abuke). Navedi nJegove dije love i pokusaj obj as ni ti njibov nastanak . Na os novu cega moZes razlikovati jednosupnice od dvosupniea? Kakav ZllaCaj imaju skrivenosjemenjace 7. rdobrada. 4. 146. 2. Utvrdi slicnos ti i razlike. busika Koje su osnovne razlike u gradi evijeta golosjemenjaea skri venosJem enjaca" Kakav pol07. ovsemca. vlas njaca. 12. II. 10. d ivlji jeCam. 9. 8. rcpak. 5. 13. tresiiea. miri savb.

a koja nastaje kao proizvod lucenja pro- toplazme. taJ. za uzirnanje mane sluzi poseban trepljaSi (papu cice): I. hranidbena vakuola.'Ve praZivotinje irnaju stalan oblik. citopig.. clara.ivotinja nerna. jcdnoCelijske praZ. treplje (cilije). kao sto je slucaj kod ameba. mikronukleus. Za obavljanje ovih funkcija sluze narocito cliferencirani dijdovi protoplazrne. veeinom nevidljive golim okom. Specijicnost orga/Zizacije jednocelijskih Zivotinja Grada i funkcija stanicnih organ ela NaC!n Zivota proto zoa · Prazivotinje Ra zmnozavanje i . organizarna.. Medu- tim. "usnc" podrucje. cc]jjsko ju kroz ci£Opig. koji se nazlvaju or- ganele. u njihoyoj protoplazmi. one odgovaraj u organima visih organizarna Kod rnnogih protozoa proto- plazma je gola i nezaSticena. citostom (celijska USia). 3. uzirnallje brane i izbacivanje nesvarenili sas tojaka vrsi se citavorn povrSinom tijela. £OstOIll) dok se nesvareni sastojci izbacu- 8. makron ukJeu s. a naziva se celijska usta (ci- 4. kod vecine je povrSina tijda zaStiee- na tankorn opnom.147.. U unutraSnjosti ovih prirnitivnih or- ganizacij a je relati vno jcdnos(.Protozoa rasprostranjenje protozoa Raznovrsnost protozoa Protozoe kao uzrocnici zaraznih bolesti PraZivotinje su naj S10liJe. reagiranje na vanjske draZi. ni organa i sastoji se sarno od neznatnog 1alm im je celij a znatno sloz.enija nego kod dijela protoplazrnc sa jednim iii viSe JC- viSeeelijskih organizama.'vib tkiva Zivotinje. vr- Se se svi DYODli procesi kao u tijelirna viSih Zivotil~a: varenje mane. Kod protozoa.. njihova ~elesna or. koja se naziva peiikll- la. nikaJ. Cije protoplazrnaticno tijelo nije zaSticeno povrsinskorn opnorn. 5. 6. pa irn je zbog toga oblik promjenljiv. Kod veeine praZivotinja. u unutraSnjosti protoplazme se povrerne- 139 .'tilna vakuola. 7.. koji odgovara ustirna viseeelijskih 2. nom. dalde. kontral. tj. disanje. Nasuprot to- me. izbacivanje nesvarcnill IVari. kod onili Cije je tijelo zaSticeno op- SL. 10. 9. Opei plan grade prazivotinja. kretanje itd. pelikula.wna Tijelo ganizama. oIVor. Mrijelo.

kolpidijumi. sporozoc. a medu vrs ini rij cla. 1 SL. dinof1a- eevi (!1ageic) te "/afJJe rlOZice" (parapodi- gclall i d. Bcspo lni nac in ra. Mnoge vrSle parazi- tralaillle vakuole. bi- biearima: tripanozome (vrtuU ci). a kod sporozoa: bes polnim putem . koj i se nalaze na po- (zrak a. Tip iclli predstav llici lI·eplja. a skupljanj cm i sirenj em iz organ izma kod visib zivo tinj a i eovj eka neke od izbacuj u suvisne materij e. medutim. imaj u sposobnost d a na).r. a posebn o po nac inu spadanja zivih bica. kokcidij a (s titarci). I rep ljasi (Ciliata) iz ncorganskih materij a (pu tem fotosinte- i trusnjaci (truskovci) iii sporo~oe (Spo- zc) s tvaraju organske tvari. Koj a jc osnovn a karaktcri stika tj eles nc organzacijc pro tozoa·) Kakvc su grada i funkcija pojedinih organ cIa? Kaleo se razmnoZavaj u protozoc? Koje su os no vne sistematske grupe protozoa? Kojc zarame bolesti mogu bili izazvane protozoama? 140 . Vceinom su solita me (usamljenc) vrste. bicari. bo lest spavanj a itd. srdobolja. ameba. kao sto su : Jreplje (cilij e). radio larije zmatienib iZraStaja.1 48. 4. al i JXIstoj i mnogo i Iwlonija/n ih oblika stenlori (tru b ice). larija. trcplja~i . su autotrofi . (trcpetlj ikaSa) su papuc iee. cijim se naizmj enieni m ti raju na vi seee Lijskim orga. rna- zivotinje. slieno bilj kama. nji h nerij etko izazivaju teS ke zarazne bo- NajveCi broj protozoa su heterotrofnc les ti. Karaktcri sti cni obli ci glav nih skupina prazivolinja: I. a susrec u se i na vlainim mjesti - nj a postoje i ekskrceione organe le kon- rn a razlieite prirode. sr- Prazivo tinjc sc razmnozavaj u po lnim i dobo ljni lreplj aS itd. no obrazuju mj ehuricas te tvorevin e ispu. sto znaei da se hranc orga. Uednostrukim i visestruk im) dijelj cnjcm nj ene teenoscu koj a sadrZi raz li e ite fer. Kod praZivoti- morn . zmn ozavanj a sc naj ecSce odvija pros tim hemosporodije (krvo lI'uskovci) i dr. 2. Najprim ilivn iji oblic i kretanj a. 3. Prai ivolinjc rozoa).sa je). krednj aei. to su.s i) i hcliozoe ("s un aSea").nizmima. Merlu korj enoScim a su najpo- se krecu pomocu raznovrsnih protopl a- znatije prave am ebe. vaju vakuole i u njirna se vrS i varenj c Protozoe zive u slatkim vod ama i hrane (hranlj ive vakuole). jcdnoceli- ta oko 40 000 vrs lu. gregarin e (gorniLi ce). viSe govora u pre lh octnoll1 pog lav lju).) iii produkti ra- karakteri slikama. naprirnj er. zivo tinj c iii puplj cnj em (0 eemu j e bil o m ente (enzim c).. Kod eovjeka. bieari (Flage Uata) . vorticelc (zvoncici) . koj e su po nekim j ske algc i pro tozoe itd. ne (klase): alllebe iii korj e noilci (Sarcodi- jer. O va pros irenj a sc nazi. nskim supstancama stranog poti jekla (si - Organi zacioni tip prazivo linj a obuhva- tni m ikroorgani zmi: baklerijc. grup isane u celiri velike skupi- ov ih organizama.

lxIjcvenc bicevi. unutraSnja supljina. Na osnovu 3 toga razvrs tani su u tri vece skupine (klase): krc c njacki s und e ri (Calca rea).'1lju se po- nali eim a unosi kisik i hranlj ive m aterije . cktodcnn . To sc oglcda u tome sto im ec. koji se nal azi na gomj oj strani tij ela. koje lice na tanke sta- S.mezo. 2. Do danas ill j e opisano oko 5 000 vrsta . Tijclo stak lastiJl sundera prozeto je sili- 3. osk"ulum. l zmedu njih veeine vrsta sastoji od malih elemenata nalaz i se j ed na pih tij asta m asa . KreenjaCke sundere odlikuje prisustvo skeleta od kalcijum karbonata.stvaranj em polniJl ec- njih ul azi vada. u slatkim vodama z ivi sarno nekoliko vr- citi celijski c1cmenti: ccl ijc koje obrazuj u sta. ne ni tkiva. U morima su siroko raspros lranj e ne skcl c l. U Spuzve su pretez. Odras lc spuzvc zive pretd no u stoj i od organ skog m aterijala . vcliki o tvor lijski clementi nc obrazuju nikakvc o rga. stak l ast i s und c ri (H exaCi inellida) i s i- likatni iii rOZas ti s u nde ri (Demospo- ngia). mctara do 1.ma. endodcnn. zajed no sa o tpadn im m a- zivotinj e.~njosti ovib kanal ica nalaze se specijal nc eclijc sll3. un utrasnje pore.spongina . malih SL. po krctnc amcboidne ee l ij c (kojc poecvsi od pri oba ln og podru cj a pa do im aJu ul ogu u vMenju hrancl . koja mnogobroj nim ka- lija Gaja i spermatozoidi). 6.avaju bespolno - mn ogobrojnim rupicam a iii poram a. razlic itog oblika. klene niti i cesto formiraju j edinstvenu 14 1 . po ln e ee. tcrijalo m. Opei plan grade sundera : 1. Vanjsk i tjelcsni zid je izbuScn Sunderi se razmnoz. sebno izraz. Tijclo sundcra sc sastoji od dva eelij ska sloj a: spo lj aSnjcg eklodennn Su nderi posjeduju skelet koji se kod i unu lrasnj cg endodenna . koji iskljucivo zive u moru . Klasiflkacija sundcra izvedena je pre- rna sastav u i gradi skeleta. Kod nekih sc skelet sa- gleja..J1ozavanje i . Ovoj gru- pi pripadaju naj primitivniji oblici.mczogicji . najvcci h dubina. 4.1 49.Spongia rasprostranjenje sLlndera (Porifera) Klasifika cija i ekol1 ol/lski z.nalaze se r azli. dimenzija. Voda. katnim iglicarna. votinja.5 mctar. spoljasnje pore . vczan c za podlog u i na prvi Veli Ci na spuzvi varira od nekoliko mil i- poglcd ne po kazuju nikakvc osohine zi. izbacujc se kr07.no m orske zivotinj e.nacaj sunde/'{{ Spu zvc su najprimiti vnij c viSeeeJijske lijc itd. mcdusloju . Odhl. Kroz pupljenjem i poinD . U unutra. kolo nijam a. Tjelesna organizacija 1 JlIn kcija sundera Spuzve (sunderi) Razm.enom sposobnoseu regeneracij e.

SL. funkcija pojedinacnih "organa" sundera? Kako se razrnnoZavaju sunderi? Kako se klasificiraju i kakav je ekonomski znacaj sundera? 142 . Ko- ngina. kod nekih vrsta kombinovane su mercijalne vrste sundera naroCito su bro- obje vrste materijala Ovo su kolonijalni jne u priobalnirn podrucjima tropskih i oblici i pretezno zive u moru. 150. suptropskih mora. Zive u morima Demospongije Sunderi se odvajkada sakupljaju i ko- imaju skelet od silicijum-dioksida ili spo. Karakteristicni oblici sundera. Kakve su tjelesna organizacija i . resetku. riste za kupanje i Ciscenje predmeta.

Cnidaria. Izmedu njih se Veza duplje sa spoljaSnjom sredinom nalazi srednji sloj (mezodenn) koji je vr. pup. Organizacioni tip dupljara obuhvata 5. Osim toga. usia. 3. 2. 4. rnezog\eja. a unulraSnji (endoderm) ima hrane. Osnovne odlike tjelesne organizacije dupljara Dupljari . pipak. (celenteron). Nervni sistem dupljara je difuzno rasporeden po cijelom tijeiu (poJipi) iii obrazuje nervne vrpce (meduze). 6. Dupljari se javljaju u dva razliciita oblika: kao polipi. organ za varenje hrane i raznosenje hra- vljen je od dva sloja.'teristika dupljara je da svi imaju zraka. kao i ostali ekskretorni produkti. bidra: 1. pricvrSceni za podlo- gu i kao 'slobodno pJivajuce meduze. U zivotnom ciklusu mnogih dupljani ova Si---7 dva oblika se smjenjuju. 8. Ovi primitivni or- ganizmi se. Po ovoj osobini dupljari su dobili i svoje drugo ime .9 naCin razmnozavanja je pupljenje. od kojih spoljaSnji njivih materija po tijelu. Razmnozavaju !!1---8 se polnim i bespolnim putem. OpCi plan grade dupljara. UnutraSojost tijela ovih VIlo raznovrsne oblike koji gotovo isklju. Razvrstane su u 143 .l51. Bespolni tI--. Ravnnozavanje i Coelenterata naCin Zivota dupljara Klasifikacija dupljara Dupljari obuhvataju mnogobrojne i 10 slabo razvijen. rima (narocito toplim). Primamo funkcionira kao stu simetriju. u (ektodenn) sacinjava kozni epitei i sadni ovu duplju se izbacuju nesvareni dijelovi zame celije. SL. endoderm. ulogu organa za varenje. zivotinja je u obliku jednostavne iii ra- Civo pripadaju morskoj fauni. gastrovaskularna duplja. a polni se odvija obrazovanjem polnih produkata. oko 9 000 vrsta koje preteZno zive u mo- 7. OpCa kara. sto znaCi zamjace iii koprivnjace. ostvaruje se sarno preko jednog olvora koji sluzi za uzimanje hrane i za izbaci- vanje nesvarenih tvari. sto znaci da je kod dupljara prisutna smjena generacija. odlikuju i time sto u ektodermu imaju naroeite zame cahure (knide) koje im sluze za loy i odbranu od neprijateija. 9. zgranate duplje koja se naziva pracrijevo k. takoder. Ovi vidovi razmnoZavanja se najcesCe odvijaju naizmjenicno. Njibov tjelesni zid sasta. jajnik. sjernenik. cktoderrn.

atole. Karakteristicni o blici dupljara: l. izraduju se raznovrsni nakiti ko su rasprostranjene u svim monma. Kod slatkovo. Siro.152. Neke vrste ko- generacije polipa i meduza Brojne vrste ralja. SL. koji u top lim morima ne postoje). Koje su osnovne odlike tjelesne grade dupljara? Kako se razmnoZavaju i kakav je nacin Zivota dupljara? Koje skupine zivotinja spadaju u dupljare? 144 . IIi vece skupine (kIase): hidroidni poJipi Ovoj grupi pripadaju najraznovrsniji obli- i meduze (Hydrozoa). 6ja duzina varira od 2 em do 2m. bidra. plivajuce kolonije. pored mnogobrojnih mor. Ekonomski znacaJ dupljara je Prave meduze imaju zivotni eiklus u neznatan. podsjeeaju na evijeee. 2. obubvataju nekoliko iskljucivo zive u moTU i svojim izgledom slatkovodnib vrsta polipa. 3. osobito u tropskim morima. a kod morskib se smjenjuju grade ogromne kolonije. i ukarsi. Postoje iskljucivo dnih vrsta postoje sarno polipi (meduze u obliku poJipa. obra- dupljara grade velike sesilne (sjedeee) iii zuju vel ike sprudove . kora lj i. meduza. (Scyphozoa) i koralni polipi (Anthozoa). Od nekih vrsta. Koralji su dupljari koji obubvataju Hidrozoc. osobito erve- kome preovladuje stadijum meduze. skih predstavnika. prave meduze ci. prave koralje i morske sase ili aktinije.. nog koralja.

od kojib se granaju lraSnjost tijcIa je ispunjcna vczivnim. Razvlee ~ vceinc oblika jc vrlo sIozcno: postOJI smjcna poInc i bespolnc gencraeijc.I- 8. einjc usnim otovrom: same erijevo je koje se odIikuju speeificnom tjeIesnom manje-vise razgranato i vceinom je bez organizaeijom. sastavIjeno od oblika crijevo uopcc ne postoji. po prvi put u evolu- eiji. a i promjena domacina. Kod nekih parazitskih stoliko ili trakastog oblika. SL. 2. slatkirn vodarna i moru. usta. javljaju najjednostavniji organi za izlueivanje (prOfone/ridije). Nj iliovi polni organi su vrlo slozeni i zauzimaju najveci dio unutraSnjosti ti- jela. sjemenovod. Pljosnate gIiste su najcesce hermafro- diti. neke med.ll vrstu sistcm je vrpcast. TijeIo im je pljosnato. Zivcani sustav. 7. Kod parazitskib oblika. a veliki broj VISta parazitira l1a zi- votinjama i na covjeku. rnetilj: Trcpljastc gliste ili virnjaei su s~oko l. Zdrijelo. SpoIjasnji sloj eini nek. rasprostranjenje I gliste (crvi) klasijikacija pljosnatih glista Plathelmintes Parazitski naCin zivota pljosnatih glista Pljosnatc glistc iIi pljosnati ervi su renbimatienim tkivom. QpCi plan pljosnatih crva. dvije uzduzne U·ake. 5. uwuzna Zivcana rasproslranjene male zivotinje koje zlve.. Kod pljosnatib glista se. pa.u vrpca. sjemeni rnjehuric. S obzirem na neke bitl1e karakteristi- ke. li.u I1J. najeesce sastavljen od kozno-misicne "vrecc". pljosnate gliste su svrstane. 6. jajnik. polni ~~gani potiskuju gotovo sve os tale. analnog otvora. koje naseIjavaju slatke I slane vode.kla~ se: frepljaste glisfe (Turbellana) metlljl (Trematodes) i pantljicare (Cestodes). u tri. Nervni tri sIoja. Povrsina tijeIa 1m Je 145 . CjeIokupna unu. 4 . zivei po eijeloj unutraSnjosti tijela. rna su paraziti. Tjelesna organizacija pljosnatih glista Pljosnate NaCin Zivota. Medu njima postoJe slobodno ZIVU- ce formc. rnaterica (uterus). Crijcvni kanal po- Zivotinje bilaterame (dvobocne) simetrije. Cirkulatomi organi i organi za disanje kod ovib zivo- tinja ne postoje. Opisane jc eko 5 000 vrsta ovib ~~vo­ tinja. 3.l53.

metilji. SL 154. po. pantJjieare izazivaju teSka oboljenja ovaca. a osobito je cesta kod na- krvnih metilja se javljaju u crijevu. na. Od svih ovib vrsta. Pantljiearc (trakaviee) su takoder unu- jib se kreCu). a ciji su prelazni domaeini svinje. Sibir). tako i kiemenja- iskljucivo parazilSkih vrsta Neki od njib ka. 3. Karalcteristicni oblici pljosnatib crva: 1. Neke vrste (ehinokokus). koje parazitiraju u eovjeku. a uzrokuju veoma te. Ova klasa a neSto viSe od traSnji paraziti. U tom pogledu. za eo- parazitiraju u fuenim kanalima biljojeda i vjeka je najopasnija pasja pantljicara nanose velike stete stocarstvu. mnostvo hermafroditskih segmenata. turbelarij a. obieno imaju parazitiraju na spoljaSnjim dijelovima. medu _ a su najbrojnije jevu raznib kicmenjaka. Iza glavenog dijela. goveda (duga do 10 m) i pa- skiemenjaka i kiemenjaka Izazivaju veoma sja trakaviea. trakavice. teSke zarazne bolesti. Cka 3-8 m). Mnoge druge tjelesnoj. Ska oboljenja raznib organa goveda i konja Kakva je tjelesna organizacija pljosnatih glista? Koje Zivotinje spadaju u pljosnate gliste? Objasoi nacin zivota i razmnoZavanja pantljieara? 146 . krvi i roda Sjevera (Island. duplji Ijudi. obrasla pokretljivim tre~Plj(pomoeu ko. Odrasle jedinke n ve u eri- 1 500 vrsta. Opi- roeito skrgama ikon riba (ei-. dok se mladi rabdocele i turbelarii (pravi virnjaci). sebno su raSireni veliki i mali metilj koji odnosno psi. kako beskiemenjaka. sano je viSe od 1 500 vrsta pantJjieara Naj- dok su veeina njib unutraSnji (endoparaziti) poznatije medu njima su: svinjska (duga- u gotovo svim unutraSnjim organima be. goveda. stupnjevi javljaju u tjelesnoj duplji i ra- zliCitim organima (najedce jetra i misi- Metilji obubvataju viSe od 3 ()()() 6). 2.10paraziti).

10111). sa (obicno) izrai. Probavni konal ganizacionog tipa je to da im je tijelo je. 3. Otkriveno je viSe od 50 vrsta 147 . Ekskrecioni sistelll ovib zivotinja ima specificnu gradu i znatno se razlikuje od 4 ostalih organizama sa "lai. duiine od nekoliko mi. cilindricnim tijelom. zivota valjkastih gUsta Valjkaste Ravnnozavanje i klasifikacija Coble) gliste valjkastih glista . Prednji dio crijeva je misicav i sluii kao pumpa za usisavanje. po- sebno slobodnozivuce.a svijeta Obicno imaju slobodan nacm ZI- SL. 2. koja s dnostavno i nesegmentirano. prednje strane pocinje ustima. a sarno !kih uzduznih vlakana. a mno- 4. ispunjena teenoscu. usta.0 ?OO vrsta rasprostranjenih u svim kraJ_~v~. QpCi plan grade oblib crva: I. vota u morima i slatkim vodama. Ispod kale maiib dimenzija.e- nim polnim dimorfizmom (muzjaci su obicno sitniji od zenki).Nematoda Parazitske oble gliste Valjkaste gliste se odJikuju . Preteino su debelim kutikulamim slojem. Neki predstavni- ci su irermajroditi.izduie. Bitna karakteristika ovog Of. Ncke vrste vodenib nematoda illIaJu par veoma jednostavnih ociju. zivotinjama i 6. gc parazitiraju u covjeku. 5. sjemenik. Sastavljen je od zljezda- nih i cjevastill elemenata. zlijezda za izlucivanje. a pozadi 1 se zavrsava anainim otvorom. 155. a rjede se javlja i pa- rtenogenetski nacin razmnoiavanja Ova grupa obuhvata vise od 1. !drijelo. Nematode.nirn celomom" (pseudoceJom). imaju mnogobro- 5 jne culne organe u obliku cekinja i p~­ pila. Nervni sistem oblih glista se sastoji od okolozdrijelnog prstena i para nervnih vrpci koje se naiaze u lednom i trbusnom epidermainom zadebljanju. Ispod tjeJesnog mali broj predstavnika dostiie duiinu i zida je unutrasnja supljina (pseudoce- do 1 metar. naJazi se miJicni sloj sastavljen od gla- limetara do nekoliko centimetara. Pov~ina vaijkastih glista obloiena je nim. je u obliku jedne prave cijevi. jajnik. Vaijkaste gliste su gotovo iskJjucivo razdvojeniir polova. biljkarna. nervna vrpca.

koje napadaju kulturne biljke (seeema re- trihina i droge. bunojnema. ji/arija (koja izaziva zace. Koje su osnovne karakteristike tjelesne organizacije i razmnoZavanja valjkastih glista? Koji su najcc~ci parazitski oblici oblih glista? Objasni zivotni ciklus trihine. neke cira jeduCi nedovoljno lailiano meso m- od njib su bezazlene. 148 . mesojedna nematoda. dczmoskoleks. uzrokuju teSlca du njima su covjeCija glista (parazit u ta. oboljenja. psenica i dr. Nematode. askaridi. pa. Medu njima je. 156. valjkastih glista-parazita u covjeku. dok ib veCina iza. ljoprivrednoj proizvodnji. slobadnoZivuce forme. "slonovsku rna Medu njima su naroeito poznate one bolest"). te rudarska glista. cesto parazitiraju i u raznim biljnim vrsta- pljenje limfnih sudova. takoder. kao sto je reCeno. svakako. vljih i domaCih zivotinja Kod mnogib Zi- ziva ozbiljna oboljenja. kojom se covjek infi. 1 2 SL. nanoseei veliku stetu po- najopasnija trihina. votinja oble gliste. nkom crijevu). 2-4. bijela glistica. Najpoznatije me.). ttv. Neki ad karakteristicnih predstavnika oblih crva: 1.

9. tinjskim gruparna. Pocinje ustima. is pod glavenog rdnja. Ner- kog broja segmenata iii metarnera Na vni sistem je Ijestvicasti: sastoji se od C1ancima se naiaze cekinje. 149 . kisna glista: 1. srednje i zadnje crijevo. Clankovite gliste ima- samooplodnja 5C ddava vcoma rijetko. 3. glavni dio tijela. 157 . ledni krvni sud. Ino i bespolno. srcc. kutikula . koji su. sistem cirkuiacije tjelesnih tecnosti. Sarno se snoj strani. zyiee je direktno iii putem metamorfoze Probavni 5i5tem ovib zivotinja je diferen- (karakteristicna larva se naziva trollO/ora). i nervnih traka koje se nalaze na trbu- vee zabvata i unutrasnje organe. 8. 7. sjemenici.Annelida raznUlOZaVa/1je i klasijika cija Prstcnastc giistc iii clallkov iti crVI. kruzni misici 16. Kozno. NajveCi broj ovih Zivotinja di- prednji. ncku vrstu zlikuje od ostalih segmenata. jajnik. Tijelo ovih glista je Kod veeine dobro je razvijen zatvoreni Clankovito i sastoji se veeinom od veli. se citavom povrSinom tije\a. Oplodnja jc obicno unakrsna. Kod nckih vrsta poiovi UnutraSnja tjeiesn a duplja je popreenim su razdvojcni. 15 . prema cjelokupnoj tjelesnoj gradi i orga. a gmentskih) cjclina. uzduznih i popreenib misiea. koja se nal aze na donjoj nizaciji. se analnim otvorom na zavrsetku tijela. dijc i scgmentamo su rasporcdeni. ciran na prcdnje. 13. a kod nekih nadZdrijelne i podzdrijelne ganglije. te i kozna-misiene parapodije. jasno ra. UZdUWl rruS1Cnl sloJ. Plan tjelesne organizacije Prstenaste prstenastih glista (clankovite) gliste NaCln Zivota . . a zavriiava stupanj medu do sada pominjanim ziva. vrste imaju specijaIne izrasiine. ncrvna vrpca. crijcvo. Opei plan grade prstenastib glista. sjemena kcsa. 11. . Ra- ju sekundamu tje\esnu duplju (celom). 17. skrga Ekskrccioni organi su im mctancfri- uglavnom. 10. 6. jednjak. sa usnim otva."~~zak" . misieni sloj prstenstih glista sastoji se od Prstcnastc glistc se razmnoZavaju po- kutiku\e. os tvarili su najvisi evolutivni strani. 6 13 5 1 SL. medusobno jednaki. epidermis. 12. zeludac. zdrijelo. 14. 2. 4. trbusni krvni su~ •. a postoje i mnogi bcrma- pregradarna podijeijen a na veCi broj (se- froditi. a sarno neke rom i nekim culnim organima. 5. Clankovitost clankovito rasporedenih nervnih cvorova nije ogranicena sarno na povrsinu tijela. usta.

je oko 300 vrsta. Tijelo SVill pijaviea od organslcih i anorganskih tvari. tvoreei na. maloCekinj~i. Posloje. medu- va). tako da se rijetke eekinje nalaze ra. pijavice. Ovi crvi nemaju parapodi. 3. je podije1jeno tacno na 33 clanka. Grupa obubvata dvije skupine: slobe. mnogoCekinja~i. Hrarte se sisanjem cjevaSa. Njihova tjelesna organizacija je oblika zivi u vlafnom tlu. i cilindricne forme. stenaste gliste. Tijelo ima karakterisli- Na boCnim stranama lijela eekinje obra. tim. koja u znatnoj mjeri doprinosi javice (Hirudinae). Oso- bena karakteristika su im i dvije pija- Poliheli (oko 5 000 vrsla) igraju vke. Opisano ih daleko jeclnostavnija od preclstavnika pre. Medu njima su najpoznatiji mjestima) i kao parazili. ribama. je. Ledna strana je ne~to ispupeena dok je roeite organe-parapodije (prapoeetke udo. Najpoznatije medu thodne grupe. postoje i koje zive u slalkim vodama i u vla:tnoj vrste koje zive u moru . Karakteristicni oblici prstenastih gli sta: 1. lutajucill poliheta itd. i kako se razmnouvaju prstenaste gliste? Koje su osnovne skupine prestenastih glisla? 150 . 158. krvi raznih kicmenjaka. Anelide su veoma rasprostranjene zi. oligos = malo).no ravna. koliko do 20 em . po eemu su i dobile naziv. ~na glista. Pijavice prete- MalocekinjaSi su prs ten as te gliste zno zive u slatkim vodama. Tijelo im je obraslo mnogobrojnim Pijavice obubvataju najslozenije pr- eekinjama. ~e od 9 000 vrsta Anelidi se dijele na tri Medu subozemnim predstavnicima ove klase: eekinjasle glisle (Polychaeta). a druga na za- pini pripadaju mnogobrojne vrsle crva dnjem dijelu lijela. enu formu. te brojne pijavice koje parazitiraju na zbacane po kozi (gre. jedna na prednjem dijelu lijela (u znaeajnu ulogu i ishrani riba. Zive u slatkoj i slanoj vodi. grupe najpoznatija i najznaeajnija je ki- maloeekinjasli crvi (Oligochaeta) i pi. a slatkili voda i imaju veliki znacaj u neke od njih zive i u zemlji (na vla:tnim isbrani riba. trbu~na prelez. zuju pramenove iii sve:tnjeve. pjeskulja. Ovoj sku- vezi sa usnim otvorom). u obliku cijevi. provjetravanju zemljista i njegovoj plo- dnosti.a nekoliko zemlji. Mnoge od OVID glista zive u mulju volinje. Grupa obuhvata crveni crvic (Tubifex) i mnoge druge. SL. njima su medicinska i konjska pijavica. la su razlicite a duzina se krece od ne- koji (na dnu) grade kuCice. manje je iii vise spljosteno. uglavnom slanovnici mo- ra. pticama i sisarima. 2. Koje su osnovne lcaraktcristike tjelesne organizacije prstenastih glisla? Gdje five. Opisano je oko 3 000 vrsta malo- Mnogoeekinjasi su najprimilivnije pr- eekinj~a stenaste gliste. Dimenzije tije- dno plivajuCe i sesilne ("sjedeee") obi ike.

je na lednoj strani. prvenstveno nervni i trbusne Ijestvice nervnih vlakana i ga- sistern i srce. podos = noga). i unutraSnji od nadZdrijelnih i podzdrijelnih ganglija organi ovih zivoti. koji se otva- ili dva para. arthon = zglob. a kod ne- predstavnika impregniran krecnjackirn kih oblika i culo sluba. kod zglavkara je otvoren. Glava i grudi kod Ze. grudi i trbuh. Zglavkari posje- jedan par ekstremiteta Na tijelu razliku- duju dva tipa ociju. Organi za izluCivanje (ekskreciju) su nekih grupa su spojeni u jednu cjelinu rnahom izmijenjene nefridije. zglavak. clankovito i obicno se sastoji prugastih misica. Nervni sis tern je Ije- od veeeg broja segrnenata U vezi sa stvicasto-ganglijskog tipa: saslavljen je spoljaSnjorn segmentacijom. SiSlem cirkulacije tjelesnih teenosti sti tjelesni ornotae naziva se egzoskelet. zilaze ukupan broj svih ostaJib zivoti- Muskulatura zglavkara jc dobro razvi- njskih oblika Tijelo im je bilateraJno si- jena i sastoji se iskljucivo od popreeno- rnetricno. Od ostaJih cuIa. MaIpi- citu funlcciju. nglija. uzimanje i usitnjavanje hrane. Kod v~ih (rakov~ pauci). Organi za disa- 151 .nja. neposredno ispod ko- pous. Na glavi su obicno jedan ghijevi (MaJpigijevi) sudovi. skupina (insekti i stonoge) ulogu ekskre- vkara su raznolikog oblika i imaju razli. takoder su segmentirani. Kod nekih pre- Noge i ostaIi ekstremiteti su im takoder dstavnika ovih zivotinja. kod ovih zivo- nata Ove zivotinje su pokrivene sna:znirn linja su razvijeniji culo ravnotde i culo hitinskim omotacem. Osnovne odlike i plan tjelesne organizacije zglavkara Raznovrsnost i klasifikacija zglavkara Zglavkari - Rakovi Arthropoda Pauci Stonoge Insekti: beskrilni I krilati insekti Zglavkari saCillJavaju neuporedivo ulogu pipaka. rnaterijaIorn. Hitinski sloj zglavkara se poVremeno odbacuje i obnavlja Taj cvr. ~to cini jednu od glavnih an i srce uopce ne postoji. Usni aparat takoder sadrii najmnogobrojniju i najraznovrsniju grupu modifikovane ekstremitete. jako je reducir- segmentirani. po pravilu. Sva- rnogu biti zastupljeni kod jedne te iste ki od njih se sastoji od nekoliko segme- zivotinje. a nazivaju se antene i imaju raju u zadnji dio crijeva. nose po su dobro razvijene oci. koji je kod nekih mirisa (narocilo kod muzjaka). Ekstremiteti raznih zgla. Od culnih organa kod zglavkara Tjelesni segrnenti. Srce zglavka- karakteristika ovog organizacionog lipa ra je inace cjevastog oblika i srnje~teno Zivotinja (grC. koji sluze za zivotinjskog svijeta. Po broju vrsta preva. cije vdi narociti cjevasti organi. koji istovrerneno jemo tri dijela: glavu.

po pravilu. svi ralcovi diSu na fuge. traheja. srce. jastozi. trbu~ni krvni sud. ri- (Arachnoidea). a kod veeine oblika izraZen koji se naziva nauplius. vamo oruzje u borbi za opstanak. ali i veoma krupne zivotinje. kod vodenih zi. krabe itd. ciklopsa. 159. Hexapoda). a narocito riba. crijeva. nje zglavkara su razliciti. a kod vazdusnih . rijeeni rak: 1. velike skupine (kla. ad kojih jedan par clankovitih nastavalca Izuzev su 4 para noge. miteti. Uz nckoliko izu- su sredini u kojoj zive. Kad veCine postoji par oeiju. Paukoliki zglavkari obuhvataju oko mao Osnovna clankovitost je kad nekih 30 000 kopnenih vrsta. Morfologija ralcova je takoder vrlo razli- uzgoj ralcova ima znacajno mjesto u sa- cita Njihov cvrsti tjelesni skelet (egzo- vremenoj akvalculturi. pauci ribljih vaSi. Pau- stenih na ocnim drSkarna. ralcova koriste se i u covjekovoj ishrani. preko karalcteristicnog larvenog stupnja nih polova. Ralcovi su siroko rasprostranjena gru- Ljuskari Hi rakovi. u uzem smislu pa zivotinja. zbog jedinstvenog oklopa paukolikih zivotinja sastoji se od dva di- koji obuhvata glaveno-grudni dio tijela jela: glaveno-grudnog i trbusnog. 9. obuhvataju oko 30 000 vr. plankto- kljucnu kariku u lancima ishrane mnogih nski oblici. 2. jednjalc. 4. je i polni dimorfizarn. 7. Zglavkari su pretdno razdvoje. 13. kozice. takoder. a medu visim su gamarusi. Naseljavaju slatke i slane rijeci. skelet) sastavljen je od hitinske materije. zivotinja. razne vrste dafnija (vodenbuba). Imaju Po pravilu. trbu~na nervna vrpca. svaki tjelesni Clanalc nosi po ukupno sest pari ekstremiteta. a prilagodeni imaju sarno jedno oko. 3. zetalca ralcovi su razdije\jenih polova a votinja to su skrge. 12. 11. razviee se odvija putem metamorfoze. mazak. jajnik. usia. Mnoge vrste kod kojih raspon stipaljki premaSuje 4m. Medu niZim ralcovima najpoznatije su je na cetiri. mmcni slaj. 10. 8. reludac. insekti (Insecta. a 2 para su usni ekstre- nekih vrsta. radi je veoma znacajna. analni atvor. a eesto je impregriran karbonatnim soli. stonoge (Muriapoda) i jeeni rakovi. ledni krvni sud. vade cije\og svijeta. 6. se): rakovi-ljuskari (Crustacea). grabljivice 152 . Postoje dvije skupine rakova: nib i vi- Golema grupa zglavkara razdijeljena si. jedna su od najraznovrsnijih zivo. 5. Jedan par usnih ekstremiteta je u Najvafuiji culni organi ralcova su oei i vezi sa otrovni!n Zlijezdama i predstavlja pipci. Oni predstavljaju sta Medu njima postoje sitni. a neki racici kolike Zivotinje su. jetra. OpCi plan zglavJcara. smje. Njihova uloga u pri- tinjskih grupa. Tijelo paukova i malo izraZena. 6 SL.

a razviee moZe biti tvrdokrilaca. Ako se uzrne u obzir cinjen ica vnih). Usni aparat je veorna slozen i nom jako izdu~eno. dok trup sadrZi veei sisanje itd. a samO zadnji 153 . Nekc od snrlne nervne mase koja se naJazi na tr. na kojoj se naJazi par razlicite grade. njihova uloga i i znacaj u sveukupn oj fa- uni i prirodi uopee. po pravilu. Druga tipicna vnim ujedom. (a Osim skorpija i nekih vrsta krpelj a. sa viSe od 850 000. koji moze biti smrtonosan karakteristika insekata je da uvijek imaju i za covjeka (erna udovica. izgleda. koje se sastoje od pet dijelova Grudni dio insekata. koje mogu biti vrlo ve i trupa Glava. lizanje. dok je kod nekih. la i njihova nervatura iinaju primaran enu Ijestvicastu gradu i pruu se trbuSno znaeaj pri klasifikaciji ovih ~ivotinja u obliku lanca Sve stonoge. i brane se na taj nacin sto isisavaj u tjc. tri para nogu. npr. koje mogu biti vrlo razlicitog specificnom gradom. gla. kao kod razdvojenih polova. sastavljeno od dva glavna dijela. vrlo bolan. srednjeg gog i treteg segmenta Oblik i grada kri- i zadnjeg crijeva Nervni sistem ima tipi. manje-vise jednakih Clanaka Svaki od ovih segmenata. sastavljena je od 4 mOOusobno nu ishrane: grickanje. prednji par krila jako hitinizi- direktno i indirektno. gujini ee. para donjih vilica. MOOu sto- zadnjeg crijeva Nervni sistem se sastoj i nogama i gujinim cesljevima ima vrsta od jedne nadhlrijelne gangJije i jedne koje nanose stetu poljoprivrcdi . votinja. ran i pretvoren u pokrilca. vaJjkasto iIi spljoste. grupu zivotinj a. Organi za disa- nje su traheje iii narocite pluene kese. bodenje. prenosnika i trbub. Svaki od tri grudna segmenta nosi po si jedan ili dva para Clankovitih nogu. spojena segmenta. brojne vrste paukova i broju jedinki. ciji je ujed busnoj strani glaveno-grudnog dijcla tijc. po cemu prc- su zivorodni. od protozoa do kicmenja- ka Pretpostav lj a se da postoji i ogrornan Ovoj skupini pripadaju razne vrste broj jos uvijek neopisanih vrsta ovih zi- skorpija (mOOu kojima ima i veoma otro. sastoji se od jednog para gomjih i dva no. a takoder i onrn sa otro. nosi dva Crijevni kanal predstavIja jednu pravu para krila koja su na gomjoj strani dru- cijev koja se sastoji iz prednjeg. osim posljednjeg. koja je prilagodena naci- pipaka. onda postaju razumljivi krpelja itd. a postojc i stonogc cij i jc la. to jc jedna od vaz. ovog organizacionog tipa. da se mnogi insckti j av lj aj u u ogromnorn gaCkim nogama). Kod mnogih insekata oba para su podeSe- sljevi i ostale ~ivotinje iz ove grupe su na ia letenje. rasprostranjenib sirom Tijelo odraslih jedinki sastavIjeno je svijeta i u svim stanistima. grudi postoje brojne vrste stetocina. Insckti obub vataju najraznovrsniju Polovi kod ovih zivotinja su razdvojeni. ostali polaZu jaja. po cemu se jos nazivaju i sestonoge zivotinje (Hexapoda). no. Probavni trakt sprostranjenc u raznim krajcvima svijeta im je sastavljcn od prednjeg.). a razviee vazilaze ukupan broj svih (ostalib) zivo- je bez metamorfoze. Klasa paukoIikih zglavkara obubvata oko 60000 vrsta. Medu njirna od tri jasno odvojena dijela: glava. Tijelo irn je veCi. samo culo pipanja i oci. njih irnaju olrovne zlijezdc.nib odlika raznih boles ti . tinjskih oblika. broj. srednjeg i a osobito su brojnc u tropim a. koji po nekim a i miJion) vrsta. kosci (koji se odlil'Uju veoma du. par nogu. koje se odlikuju (antena). Stonoge obuhvataju oko 12000 vrsta Na glavi se redovn o naJazi par pipaka Clankovitih Zivotinja. Od culnih organa dobro su razvijeni olrov smrtonosan. Zivotinjc iz ove grupe su siroko ra- lesne sokove svoje ~rtve.

). reCito su znaeajni oblik i grada krila i us- nog aparata. vinogradarstvu) i sumarstvu . Cki i medikamentni preparati (biljne vaSi. medutim. komarci i dr. rakovi. a larveni period moze traj ati neu- Crijevo se sastoji od tri dijela. Od ko je reduciran. povrtlarstvu. Ciji ogranci zala. a u vezi je sa razgranatom mrerom respiracionih organa Na lednoj drugih se pak dobijaju kvalitetni kozmeti- strani se nalazi cjevasto srce.). like stete izazivaju neke vrste koje se pe- ri ovih cijevi se nalaze segmentamo raspo.). razgianate mrere traheja. potkomjaci). koji fu- man ekonomski znacaj. Ked nekih oblika indirektno razvice (ra- Crijevni kanal insekata je vrlo sloren i zviee putem metamorfoze) je veoma slo- razlicito graden. Razvice je direktno i indirektno. povremeno izlazeCi na povrlinu vo. fuih tvorevina. od kojih su poredivo duze od perioda odraslih zivoti- prednji i zadnji dufi od srednjeg. vrste nanose neprocjenljive stete poljopri - Organi za disanje sastoje se od gusto vredi '(ratarstvu. ili ih neposre- vodi. koje five u opasnih zaraznih bolesti. 160. imaju modificiran sistem dno napadaju i sisuCi im krv (stjenice. koje na pre. Kao opra§ivaci biIjaka insekti imaju eetku tankog crijeva nalaze se otvori Ma- posebno mjesto i ulogu u prirodi i ogro- lpighijevih (Malpigijevih) sudova. Beskrilni insekti su najprimitivniji tovane oei) i culo mirisa predstavnici ove skupine. prenoseei uzroenike de. vocarstvu. kaciji ovih zglavkara na nm skupine. insekata ugrozava zdravlje Ijudi. strkljevi itd. Razvice im je bez metamorfoze. (Apterigota) i krilate (pterigota). sa izra- jedan par kriIa je potpuno zakrljfao renim polnim dimorfIZInom. spanska musica). Karakteristi~ni oblici glavnih skupina zglavkara: 1. Znatan brej vrsta ni insekti obieno uzimaju atmosferski va. skakavci. riodicno masovno razmnozavaju (gubari. dnjem dijelu formira jednu kratku aortu. te naCin razvica Od cula. zavisilo od naeina ishrane.par slufi za letenje. insekti. 2. Na po- nja. va§i itd. i divljih zivotinj a. Mnoge biljojednc nkcioniraju kao organi za izlucivanje. va§i. Neki insekti su vrlo korisni i covjek ih od davnina gaji radi dragocjenih proizvoda To Sistem cirkulacije tielesnih teenosti ja- su u prvom redu peele i svilene bube. Ogromna i raznovrsna klasa insekata lesnu duplju i dalje raznosi po tijelu. NaroCito ve- ze u sve organe i sve dijelove tijela Otvo. kod insekata su naroeito do- bro razvijeni culo vida (slorene iIi face. 154 . komarc~ obadi. stitaste va§i. traheja i. Dosta cesta (dvokriIci: muhe. stienice. uzimaju kisik iz vode. 3. a kod nekih oblika po- 1 2 3 SL. Kod nekih insekata Insekti su razdvojenih polova. razvrstana je u dvije potklase: beskrilne Nervni sistem se sastoji iz glavne ga. domacih zdoo. Larve vodenih insekata. a kod je i partenogeneza (razvice bez oplo- nekih i oba (buhe. 4. redeni na boCnim stranama trbuba I vode. dnje). pauci. stonoge. reno. kroz koju se tjelesna tcenost izlijeva u tie. U klasifi- nglije (mozga) i trbusnog lanca meduso. buhe. putem naroeitih (Iistolikih) fu. na- bno spojenih gangIija.

sgenice. opookrilei. a re. vodeni moljci. 6). Svrstavaju Tab. Najpoznatije vrste su lei. Krilati insekti obuhvataju sve ostale. 6. tvrdolailci. dvokrilci.stoje ostaci trbusnih ekstrerniteta. od koj ih Cerno grupa obuhvata mahom sitne insekte koji pomenuti sarno najpoznatije predstavnike five u zemlji. cVrCci buhe (tab. vilinski konjici. kao sto su: pravokri- sto i u StaIlovima. na vlafnim mjestirna. KARAKTERISTICNI PREDSTA VNICI KRILA TIH INSEKA TA Red Predstavnici Sicalcavei Rovci Pravolcrilci (Orthoptera) Popei Bogomoljke Zrilcavei Bub. vodeni cvje- seCeraSi. leptiri. izuzetno raznovrsne grope insekata (sa ra- zvijenim iIi zakrZljaIim krilima). skokunci itd. tcnniti. lovi.habc Termiti (Isoptera) Tenniti Vilinski koojici (Odonata) Vilinski konjiei Vodeni evjetovi VodeDi evjetovi (Ephemeriptera) Vodeoi moljci (Triehoptera) Vodeni moljci (tulari) Leptiri (Lepidoptera) Notni leptiri Soviee Dnevoi leptiri Moljei Jelenci Treuljei Tvrdolcrilci (Coleoptera) Strilibube Bubamarc Zi~ci Potkorojaci Ose Mravi 0pDolcrilci (Hymenoptera) Zolje Peele Bumbari Dvolcrilci (Diptera) Komarei Obadi Muhe S~eniee (Heteroptera) Smrdibube VodeDe s~enice Kuone s~eDice Livadske s~enice Cvrtci (HolllOptera) Stitaste v~i Veliki evreei LisDe v~i Mali cvreci Buhe (Aphaniptera) Covjeeija buha Pasja buha Koje su osnovne karakteristike ~elesne organizacije zglavkara? Koje su glavne skupine zgJavkara i koje su im osnovne znaeajke? Kakvi su uloga u prirodi i ekonomski znaeaj insekata? Koje SU osnovne skupine insekata? 155 . naSe entomofaune. Ova se u veliki broj redova.

Bilateralna simetrija kod mnogih kojima se narocito istice dobro razvijeni pu!eva i jo~ nekih mekusaca tokom kludac. Zbog gangJiozan i sastoj i se od nekoliko paro- toga je uvijek vlafno i ljigavo. Opisano je viSe od 100 000 vrsta gotovo cijelo tijelo. koji funkcioni- TIjelo se uglavnom sastoji od tri dijela .amellibra- du plaSta i tjelesnog zida nalazi se ttv. To je vrlo vaZan organ mekusaca. a kod nekih oblika i u sistemu lakuna iii kanala primarne tje- (slo!eno gradeni) pipci. Srce se na!azi na Prednji dio je glava koja sarno kod lednoj strani i sastoji se od jedne komore Skoljaka ne postoji. ove !ivotinje imaju mehko ferenciran i sastoji se od tri dijela.radula .Mollusca naCin Zivota mekusaca Ekonomski maca} mekusa ca Organizacioni tip meku~aca obuhva. a !ive povezanih nervnim trakama. Polni orga· gan za drobljenje . 156 . medu tijelo. vi (Gastropoda). Na njoj se nalaze i jedne pretkornore. koji sadrli gotovo nu gradu. pamih (!ivorodnih) vrsta. Sudovi se zavrsavaju usni otvori i oei. koji se prema je i forme sa metamorfozom (larva me- svom obliku i ulozi naziva stopalo. jedniClcim osobinarna. Trbu. nchiata) i glavonosci (Ceph(llopoda~. raju kao vene i arterije. Meku- va dobro razvijenih ganglija. a kod kopnenib "pluca"). Iznad stopala govori 0 njihovoj f1log~netskoj srodno- nalazi se komi nabor . sto sluZi za kretanje po podlozi. ju otvoreni sistem cirkulacije. kod mnogih pu. ali posto- (muskulozni) organ. su dobro razvijeni i imaju vrlo sloze- jela zaprema trup. dok je kod svih ostalih koje luce veliku kolicinu sluzi. Medu unutraSnjim organima diti. i na vlafnim kopnenim stanistima. a postoje oblici s razdvo- !eva on je konusno izvucen i spiralno jenim polovima (gonohoristi) i hermafro· zavijen. razvrstanih u cetiri veee sku- mekuSaca. Kod najveceg lesne duplje. Razrnnozavaju se iskljucivo sve unutraSnje organe. Sarno kod vrsina tijela oblo!ena je jednoslojnim najprirnitivnijih predstavnika nervni si- epitelom. Po- plje nalazi se analni otvor. Veci dio ti. medusobno sci su pretdno vodene !ivotinje. sastoji od srca i sudova. plaStana duplja u kojoj su smje. a ima i vivi- najveci dio zauzima velika jetra.steni Of- ta brojnu i relativno heterogenu grupu gani za disanje (kod vodenih mekusaca !ivotinja koje se odlikuju izvjesnim za. Skrge. pa kafemo da rnekusci ima- broja mekusaca u ustima se nalazi or. pu!e- koje zaStieuju njihovo mehko tijelo. Plan tjelesne organizaci}e mekusaca Osnovne grupe i Mekusci . Kod najveeeg sni dio obuhvata jedan snafan misicni broja vrsta razvice je direktno. Izme. Tje- lesna duplja im je vrlo slabo razvijena Sistem cirkulacije tjelesnih teenosti se i ogranicena sarno na prostor oko srca.. skoljke (l. jer izlucuje materijal za IjuSture pine (klase): hitoni (Amphineura).plaSt koji obuhvata sti). Veeina ih polafe jaja. a kusaca je vrlo slicna larvi anelida. Kao ~to i sarno Crijevni kana! mekusaca je dobro di- ime kafe. polnirn putem. n. sa mnogobrojnim mjezdarn'a' stem je vrpCast. Na zadiljem kraju plaStane du- evolucije je naknadno poremecena.

QpCi plan grade meku~ca. valjka. 161. volaka itd. 14. naprimjer. koji su narocito za. 8. zivotinje su vrl o s labo pokrelljive.. pluCa. U razvoju veCine njih j avlj a dnih Zivorodaca se indirektni prcobraZaj. 3. !eludac. slatkovod nih vrs ta. Ove potpuno golo. koja obuhva- ta oko 88000 vrsta. stapala. 10. puz. koja se odlikuje nekim od najpri. 7 SL. sjemenik. kapica i dr. 5. jeva) i bilateralne su s imetrije. srce. ali se rnzmnoZavaju unakrsnom mnoge od njih su pOlpuno nepokrelne oplodnjom. 7. 157 . Medu rij ~n a i barska skoljka. 16. najpoznatiji su barski pu zevi: spadaju oSlri ge. 9. vinogradslci pu!: 1. Skoljke. bubreg. . Kao kod nekih puz. osob ito pUZcvi golaCi. kopnenim vrstama nasih krajeva najpo- ~aca. Gl avn ina pUZcva okloplJeno sa dvije Ijusture (desna i li - ima ~vrstu Ijusturu. Medutim. plucna vena. nste U Ishran!. Tijelo im j e simetrija je izmijenjcna. metar. periske. 12. rasprostranjenih u ci. polni otvari. 2. analni atvar. jajnik. neke forme slatkovo. Od slatkovo. 6. nervne ganglije. Kod nekih pUZcva Iju. Sko ljke stura je sasvim rcducirana pa im je tijclo nem aJ u glavu bo ostali mekuSci. Mnogi morski i kopneni pUZcvi se ko- stupIjeni u toplim morima. palarnide itd. Svi kopneni pUZcvi su her. mali bamjak (medudoma. medu kojima su najpoznatiji predsta- vnici priIjepaka. cionog lipa Glavni predstavnici ove gru- pc su obi~ni hitoni. usta. Od sire poznatib morskih vrsta. a mairoditi. ovdje dnih vrsta. nanosc vc- Puzevi obuhvatllju najbrajniju skupinu hku stetu polj oplivrcdnoj proizvodnj i. ro. dagnje. 4. Kod vcCinc oblika bilateralna sk ih i . 17. biseme obi~ni bamjak. sarnooplodnja je prisutna sarno i sasvim su prirasle za podlogu. Dimenzije im variraju od nekoliko milimetara do 1 Mnogobrojne vrste puzeva zive u mo. "jetra".cva golata Neki puzevi su isklju civo vodene zivo tinje . 15. 11. znauJe su vrste vin ograd ski i baS tenski mitivnijih osobina unutar ovog organi za. na skrge. jajavod. Hitoni su mal a grupa morskih meku. a od slatkovodnih tin ov~ijeg metilja). Skoljkc obuh vataju oko 15 000 mor- jclom svijetu. te brajne vrste pu zeva golaca. veoma raznovrsnih mekusaca. !drijelo. pla~t. 13. crijevo. lreba reci da neki ad njih. sjerileni kanal. 18. skoljke disu viviparni.

. glavonoki se di- rljivih bjelancevina i minerala kojima jele na oktopode (sa 8 jednakih rucica) i obiluju. Na tijelu se ja- vaju izbacivanjem vode u mlazovima kr- soo raz1ilcuju glava i trup.. broju pipaka (krakova). .. a sa strane se nalazi nom ski znacaj .' : . .. Kod veCine glavonozaca lju~tu­ nomski znacajnih vodenih organizama. . U Jadranu se godisnje par krupnih ociju.. vrsta glavonozaca." .. kontrolisanog uzgoja eko. -: '. Skoljke su vrlo znacajna grupa zivo.. glavonoki. koja okruZuju 8-10 sIiafnih muskulo. bilateralne simetrije. i 2 znamo duZe rucice)." ' .. . Od njihovih IjuStura se proizvo. dekapode (koj~ pored 8 jednakih. . • ::. .::. imaju de razni ukrasni predmeti (od sedefa. Karakteristi~ni predstavnici meku~aca: 1... ~ .='- \. dakle na "reaktivni pogon". 2.). pufevi. Glava im je ja. Skoljkarstvo se danas smatra koji kod razlicitih vrsta ima razlicit veoma znaeajnom i unosnom granom oblik. ra je reducirana iii je uopee nemaju (ro- GlavonoSci su iskljuCivo morske fivo- mata ploca lignji i sipina "kost" su evo- lutivni ostatak lju~ture) . Koje su osnovne odlike tjelesne organizacije meku~aca ? Kako se klasifikuju meku~ci i kakva im je ekonomska vamos!? 158 . 162. ~to zavisi od naeina Zivota pojedi- akvakulture.:: . poseban i karakteristican izgled.~. hitoni. lignje. nih vrsta. 4. Iza glave je trup sera i s1.. muzga- usta.. . bi.. reducirano i preobrafeno. vci itd. 3. Glavonoki su po svojoj ~e1esnoj organizaciji i pon~anju Danas u svjetskim morima fivi oko 750 najslofeniji beskiemenjaci. medu kojima su naj- soo odvojena od trupa: sprijeda se nalaze poznatije sipe.. ~oljke. Glavonoki pli: tinje. tj. Glavonoki imaju naglaSen eko- znih pipaka iii ruCica. hobotnice. dok je stopalo oz lijevak. " : ' •.. OCi i kraci daju glavi ulovi oko 1 000 tona raznih glavonozaca.:. .~ 1 3 ~ SL. Prerna tinja koje se koriste i u ishrani zbog sva.' . -:.

Druga specifiena karaktcristika bodljokozaca je to sto imaju jedinstven sistcm za kretanje. (Crinoidea) . kroz ga nekoliko vrSla slobodno pi iva. kojc sposobn o~c u rcgc neracij c. 8. razvijaju 4. ~ivi na mors kom dnu. tijela. Morski krinovi obuhvataju rclativno nih kreCnjaCkih plocica ili drugih IcreCnja. a na ca. Vecin a ih jc pricvr- koje se nalaze na povdini tijela i po koji. mi pri- pajanje za podlogu i kretanje (puzanje) ~i­ votinje. 5. 159 . vezani sa spolja- snom sredinom. preko IZv. koje se na- laze u predjelu usta ili na gomjoj strani SL 163. ambulakrarne nolice. usni otvor. 9. mali broj (oko 80) vrsta bodlj okozaca Ckih tvorevina. Cirkulatomi sistem je otvoren. ni oblici su bilateral no simetricni. feludac. koji se nalazi ispod jednoslojnog komog epitela a sastoji se od medusobno poveza. Bodljokosci su veCinom razdvoje. morski kra stav ci iii trp ovi lazi pet radijalnih linija koje odreduju pra- (Holothuroidea). sistem. Sastoji se od pet radijalnih kanala. a kao organi za disanje slure fuge. Kod njib razlikujcmo donju dlogu iii veoma usporenog krctanj a. Radijalni kanali su pove- zani sa ambulakraInim no~icama. ambulakralni ili vodeni sistem. pjescanog kanala. a larve. IZv. crijevo. tjelesne organizacije bodljokozaca Echinoderma ta Na Cin Zi vo ra i karakteristi6 7e grup e bodljoko zaca BodljokoSci sacinjavaju specificnu Bodlj okoSc i sc odlikuju iZulcl llom grupu iskJjucivo morskih ~ ivotinja. pod pritiskom vode. zmijolike zvijezdc (Ophiuroidea ). Od usnog otvora po. cijom se kontrakcijom. pojava). jednjak. koji su. Ycc in a vrsla se odlikuju radijalnom (zracnom) simetri. 7. m ors ki jdevi (Echinoi- vac razmjeStaja glavnih organa Bitna kara- dea). Ove plocice su medusobno izuzctnog oblika tijela. Sve- (oralnu) i gomju (apikalnu) stranu. pricv rscena za po- jom tijela. morski jd: nih polova (hermafroditizam je rijetka 1. Osnovne karakreriSlike i plan Bodljokosci . nervna vrpca. razvrstanill u pet klasa: morski krin ovi gornjoj anaIni otvor. OpCi plan grade bodljoCoZaca. 2. ambulakrami se veeinom putem metamorfoze. ali su nc- rna su ove Zivotinje i dobile naziv. morske zvijezde (Asteroidea ) i kteristika ovih nvotinja je osoben skelct. analni otvor. 3. koji lice na cvi- povezane sa posebnim Imolikim bodljama.. Nervni sistem bodljokoZaca je vrpeast i sastavljen je od razgranate mre~e nera- va. Oplodnja je~ spolj~nja. 6. scena za dno morskih dubin a. njihova sredi~ta prolazi glavna osovina ti- Danas una oko 5 000 vrsta bodljokoza- jela Na donjoj strani se nalaze usia. jetnu krunu iii pehar. gonade.

veliku moe regeneracije: morski lcrastavci koje su u vezi sa nervnim za. morska zvijczda. Nji- naIazi se poseban i slozen organ .vr~ecima. 5. nalaze se prirnitivne oei. plijena Cula ovib zivotinja su veorna duciran i sastoji se samo od sitnih lcre. Ovoj klasi pripada oko 500 vrsta ze biti direktno i indirektno. a razviee mo- riraju. tnih lcreenih ploCica. Kod ovib zivotinja je narocito razvijena moe regeneracije. Oplodnja je vanjska. nervna vrpca i krvni Morski krastavci iii trpovi imaju va. koju kasnije regene. 4. lcralnim nozicarna. morski krinovi. Na povrsini tijela ma na prednjem i anaInim otvorom na nalaze se bodlje. ali s rnnogobrojnim dugim be. Morski jezevi imaju okruglasto tijelo. uvjetima sredine. lova. votinja su razdvojenih polova. Mnoge vrsta bodljokozaca ~iroko rasprostranje."Ari. morski kraslavci. na zadnjem lcraju. sa iii bez rasprostranjenib u svim morima larvenog stupnja. morski je~vi. Koje su osnovne odlike bodljokoUica? Objasm na primjeru bodljokoUica osnovne odlike radijaIne simetrije. o~tre bodlje sa otrovnirn v~nim Morske zmijuljice (oko 1 500 vrsta) mjehurieima U ustima morskih jeZeva su vrlo slicne morskim zvijezdarna. 2. sa enjaClcih tvorevina Ove zivotinje imaju donje strane. a oplodnja je spoljaSnja. 164. Nemaju ekonomske vaZnosti. Osim njib i kvriica. ~ 5 SL. morske zmijuljice. zmijo- stotelova lampa" koji sluzi za struganje likog izgleda. 3. Veeina odvojene od trupa. slabo razvijena Na vrhovima ru~ica. razlieitog dljama i cjevastim nozicama koje se za. hove ru~ice (kraci) su vrlo tanke. I ~nja&i skelet im je jako re. RadijaIna simetrija im je tijelu se nalaze i simi iZfaStaji u obliku ~tipaljki. kasnije se odvajaju i donje strane svakog lcraka je zlijeb u ko- slobodno lcreeu. sa jako na- nih u svim morima svijeta Tijelo im se giaSenorn sposobnoseu prilagodavanja sastoji od jednog centralnog dijela iii tru. Karakteristi~ni predstavnici bodJjokoUica: J. Sa vezane za podlogu. vrlavaju sisaIjkarna Neke vrste imaju vr- 10 duge. Vecina ovih zi- razIi~itog oblika i drugih svojstava. koje sluze za zaStitu i hvatanjc jako poremeeena tako da su ~e~Ce bilate- rami. na spoljaSnje podraZaje reaguju tako ~to Morske zvijezde su obi~no odvojenib po- izbace cijelu utrobu. vrlo pokretljive i jasno hranljivih rnaterija sa podloge. karakteri~e osebujan kolorit. sa n~to ravnijom donjom stranom. 160 . Kod nekih vrsta m. sa usti. sud. ke priobalne vrste u mladim stadijima pa i pet iii vise krakova ili rueica. me se naIaze vodeni kanaI sa ambul a- ste morskih krinova. OVdje spadaju razne vr. Klasa obuhvata oko 850 vrsta veoma postoje svjetleei organi. Opi~i n~in ~ivota i gJavne grope bodljoko!aca. Kozni skelet je sastavljen iz pokre- ljkasto tijelo u obliku krastavca. ki broj vrsta rnorskih zvijezda. bez U Iadranskom moru zivi relativno veli- ruCica su. Skelet je preteZno ko- morskih jeZeva naseljava dubine do 200 ncentrisan u kracima. oblika i boje. love zivotinje imaju veo- Morske zvijezde obuhvataju oko 1600 rna izraZenu moe regeneracije.

su ovdje prikazane sarno inforrnativno . karika u menjaka visokog sistematskog ranga. 8. 161 .I ~1 6 8 ~ 10 9 SL. cesto znacajnih. hetognati. postojanje ovih. 7. kolnjaci. mahovnjaci. 10. KukaSi (Acanthocephala) Bodljoglavci (Kinorhyncha) Kolnjaci (Rotatoria) Trbodlaci (Gastrotricha) Manje poznate Sipunkulidi (Sipun culida ) grupe Strunasi (Nematomplp ha) beskicmenjaka Ehiuroidi (Echiuroide) Mahovnjaci (BI )lozoa) Valjcari (PriapLilida) Hetognati (Cha etoghnatha) Pored pomenutih. postoji jos relativno (sl. 2. vaIjCari. 165. 4. sipunkulldi. 3. Karakteristicni predstavnici manje poznatib grupa beskicmenjaka: 1. tek toliko da se upozori na ~liki broj manje poznatih skupina beskic. 6. ehiuroidi. 5./ 1 3 . lcuWi. trbodlaci. 165. koje 1ancima isbrane mnogib zivotinj a. strunaSi. bodljoglavci.). 9.

naCin iivota poluhordata Chordata Osnovne odlike i naCin Zivota plastasa Karakteristike i naCin iivota bezlubanjaca Organizacioni tip hordata obubvata fivotinjama. nasuprot svim ostalim kuju specifienom tjelesnom organizaci- . nji. medutim. derm) itd. Hernichordata Sistem za disanje hordata su §krge i Poluhordati su mala grupa (svega oko pluCa koji su povezani prednjim diJelom 70 vrsta) mOFSkili fivetinja koje se odli- crijeva (fdrijelom). iznad osovin- °skog skeleta. a zatim se zamjenjuje hrska- vicavom iii ko§tanom kiemom. tijeJo sastavljeno od lri osnovni oblik je uzduZni °stub vezivnog klicina \ista (ektoderm. (podtipa): poluhordati (Chemichordaia). U toku embrionalnog razvi- veoma raznolike vodene i kopnene fivo. Urochordata). sto uka- ostaje cijelog fivota kao osovinski skelet. sa glavnim krvnim sudovima. banjci (CephalocllOrdaca) i kicmenj aci Centralni nervni sistem im je cjevast i (Vertebrata. nalazi se na lednoj stratii. kolo Chordata se dijeli na cetiri potkola Hordati su po pravilu bilateral no si. bezlu- tjelesnu duplju (celom). Opce karakteristike hordata Klasijikacija hordata: poluhordati. koje iz vi~e razloga zauzimaju do. ca kod svih svitkovaca se u prednjem di- tinje. nom stanju. plaStaSi. jelu tijela javljaju dva reda Skrinih pro- minantan polofaj u fivotinjskom carstvu. mezoderm. zuje na mogucnost njihovog zajednickog dok se kod mih javlja same u embrional. reu. endo- tkiva ozoaeen kao borda (clwrda dorsalis). metricne fivotinje i imaju ° sekundamu pla§ta§i (Tunicata. lja§njom sredinom. horde. imaju i niz osobi- Jedna od najbitnijih i najzoaeajnijih ka. Craniota). odnosno kieme. porijekla. imaju sekundamu osovinskog skeleta iii endoskeleta Njegov tjelesnu duplju. Hordati. kroz koje je !drijelo u vezi sa spo- Bez obzira na ogromnu raznovrsnost. Ispod osovinskog skeleta nalaze se aijevni kanal Poluhordati (ziroglavci) i srce. opeem planu. bezlubanjci i kicmenjaci Hordati Karakteristike i (sviikovci) . Prema aktuelnoj klasifIkaciji zivotinja. na koje karakterisu i beskicmenjake. same tokom embrionalnog razvitkao onih tipova fivotinja. Kod ni!ih predstavni- hovo tijelo je izgradeno po jednom ka §kdni otvori ostaju cijelog zivota. kao rakteristika hordata je prisustvo unu~njeg i mnogi beskicmenjaci. koji se znacajno razlikuje dok se kod kopnenih kicmenjaka javljaju od planova grade svih ostalih organizaci. Posebnu slicnost imaju sa ne- Kod nilib predstavnika ove grope ona kim bodljokoScima i anelidima.

koje su medusobno poveza. crvoliko i na njemu se razlikuju tri Oplodnja je spolj asnj a. kolouste. Sistem cirkulacije tjelesnih tecnosti kod poluhordata ima specificnu gradu. 8. koji optoj gradi oni se bitno razlikuju od IspolJava veliku slicnos t sa larvam a bo- svih ostalih hordata. a raz vice je indi- dijela: rilica. Pl~t~i obubvataju oko 2000 vrsta Spolj~nji dio tijela je oblozen jedno. kosljoribe. hrskaviceve ribc. tzv. od usta polazi pro. janja (nedovoljno razvijene) horde. je mjesinasto. morskih zivotinja veoma karakteristicnog slojnim trepljastim epitelorn ispod koga izgleda i morfoloSko-anatomske organiza- se nalazi sloj lcrufuih i uzduznih rni~ica cije. pa (anaInim otvorom). 7. veliki i mali ziro- bavni trakt koji se zavdava na kraju tru- glavac. 9. 2. kao gliste. sastavljen je od ledne i tr. te neke vrste sesilnih oblika. Najpoznatiji su obicni.ri. Prednji dio tijela . hezlubanjci. bacvasto i slicno punogla- ne popreenim nervnim vlaknirna vcima Zaba. pruZa se narociti organ (Urochordata) . organi su metanefridije. Od prednjeg di- PlaStaSi . jev i hordu same u larvenom stanju i to dova te srcanog mjehura koji se naIazi u repnom dijelu tijela. 166. jom i naeinom zivota Tijelo im je izdu. iznad rilice. Polovi ovih zivotinj a su razdvoj eni . Po svojoj ~ektno. sisari. plaS~i. kod raznih vrsta ima razliCit oblik. Karakteristicni 0blici glavnih skupina hordata: 1. notohord. Poslije metamor- na lednoj strani. To su ma- hom male crvolike zivotinje. Mnoge vrste zive u koloni- Jama. zavlace su i dobili naziv. poluhordati. sa ledne strane prema naprijed. uno. organ homolog hordi. u pijesak i mulj pored morske obale. Veeina ovih zivotinja irna nervnu ci- sastoji se od dva velika i vise manjih su. ukJju- Ceni u tu skupinu. Ekskrecioni foze. Tijelo im je obavijeno tunikom (pla- 1 2 SL.Tunicata jela Zdrijela (u ogrlici). 10. putern larvenog stupnj a. 6. dnozivuCi. 4. a postoje i slobo- stavnu gradu. vota na morskom dnu. zbog posta. 5. Usta se nalaze na pre- dnjem dijelu ogrlice. plankton ski oblici. ali su. dljokozaca. 3. po cernu pod kamenjem iii se. u razmm kraj evirn a svijeta. najceSce nestaj u horda i mozdina. . vodozemci. gmizavci. ogrlica i trup. Tijelo irn busne vrpce. Hemihordati su siroko rasprostranj eni !ica. ptice. Veeina ih zivi sesilnirn naCinom zi- Nervni sistem ovih zivotinja irna jedno. koje zive a najce~Ce liCi na hrastov zir. U prednjern dijelu crijeva (Zdrijelo) nalaze se prorezi preko kojih se obavlja disanje.

jedino kod njih prisutna.tunicina. (Apenclicularia). 4.pendikularije . trbu~na dup1ja. 6. . 1edno peraje. predusni lijevak. po kojoj su i dobile naziv. 164 " . 8. 5. je graden od naroeite celulozne materije ~ne morfoloSke razlike. horda. 14. Bezlubanjci obuhvataju rnaJ obrojnu dne ganglije. repno peraje. 2. srnjdtene na lednoj strani grupu morskib organizama lako primitivni prednjeg dijela tijela Cirkulacijski sistem imaju sve bitne karakteristike hordala. 12.. analni otvor. gonade. Pla§~i nernaju Bezlubanjci (kopljace) - sekundamu tjelesnu duplju (celom). poluprozracna zivolinja. 13. im je otvoren. epidenn. 3. ledni krvni sud. odnosno smjena generacija spljostenog i sa oba kraja zaSiljenog lij e- 8 7 15 SL. nervna cijev. asc/dl)e Iii morske slrcaIjke (Ascidia) i sa/pe (Salpae. koja naizmjenicno potiskuje tno stoji u vezi sa naeinom zivota Slabo krv naprijed i nazad. II poprecni presjek amfioksusa: 1. 11. Horda se naIazi sarno u repnom dijelu ~ kao sto je istaknuto.~tom). 10. Uproseenost tjelesne organizacije vjerova- vne cijevi. Acrania (Cephalochordata) Nervni sis tern kod ovih zivolinja je znatno reduciran i sastoji se sarno od je. kod veeine nja je amfioksus iii kopljasta ribica. Plan grade bezlubanjaca: I uzdufui. 9. boeno (pupljenjem). prepusteni vodenim strujama PlaS~isu hennafroditne zivotinje. a najeesee se prernjcltaju pa- bezbojna sivno. 7. razvrstano u lri . jetra. a srce ima oblik jednosta. kod veeine postoji sarno u Iarvenorn stupnju. 15. 167. koja je u uvotinjskom svijetu kl~:. To oblika postoji i bespolno razmnozavanje je mala. a Glavni predstavnik ove grupe zivoti- pored polnog razmnozavanj a. s obzirorn na nag la. Skrinozdrijelna korpa.a. Tbaliacea). crijevo. Tjelesna teenost je su pokretni. Pla§t Ovo potkolo je. trbu~na vena. mi~icni sloj.

N a pre. sada je opisano 19 vIs la iz j edne fanlilij e fuih prorcza S trbusne strane. Amfioksus nema pamih ekstremi. kratkim ektodennalnim prcdvOljem. Oni zive zari veni u pi- siren i form ira prostranu smnu korpu. centraini kanal (neurocel).mi. koji se prufuju duz ivica trbusne strane. nal az i se nepama jetra. duzine do SkrZnih proreza naJ azi se jed na zljebasta 8 em. u Cijem srcdistu se nalazi rasporedene) nefridije. izmedu i dva roda Koje su opec odlike bordata? Koje skupine obuhvata organizacioni tip hordata? Koje su osnovne karakteristike polubordata? Sta su bezlubanjci i koje su im osnovne karakteristike? . vrse ulogu srca Tjelesna lcenost je be- skulatoroi sloj. gdje se od trbusne aorte odvaj aju bocni kularnog epiderm a i vrlo tankog krzna sudovi nalaze kontraktilna prosirenja koja !spod nje se nalazi dobro razvijeni mu. dstavlja svojevrstan prapocetak mozga. na cijem se dnu nalaze usta. u svim m orim a. Prcdnji kraj nervne cijevi je neznatno prosiren i pre. oivicen brojnirn pipcima. C irkulac ij ski sislem se sasloji od po dojem dijelu tijela se nal azi proslrani jedne ledne arlerij e i IrbusTle vcne. rastavljen na lijevi i desni dio. lspred sava an alnirn Olvorom. zbojna i sadrii sarno limfoc ile i Ieukoci- mih. okoloSkdnog otvora ovaj kozni nabor je pored crijeva. oivicena kra. Oplodnja je spolj aSnj a.la (po eemu je i dobio naz iv). Srce ne posloji . Polovi ovih zivotinj a su razdvojeni. Ivorevina u koju se skuplj aju hranljive teta nego sarno jedan nepami kozni na. koja se sa lij evc stran e lijela zavr- neku formu i ulogu repnog peraja. prosirenje na zadnjem dijelu ima jevi.rostuma (Siljka) do zavrSetka repa Iznad horde je Ekskrecioni organi su (segmenlirano nervna cijev. prufu od prednjeg dijcla tijcla . koje predusni lijevak. koja se on om epilcIu skrga. jesak i irnaju pas ivan nac in zivo ta. segmentarno rasporedenih rrusica te. koji se sastoj i od uzdu. Na desnoj Slr. Razmjena plinova vrS i se u respiraci- Osovinski skelet sacinjava horda. Do koja sa obje strane ima veliki broj Skr. koji se pruza duz ledne i lrbusne dio crijcvnog kana la ima obli k prave ci - strane. a embrionalno ra- zviec ima manje-viSe svc obi ike razvica Crijevni kana! amfioksusa poeinje visih hordata. Bezlubanjci su siroko rasprostranj eni tkim pipcima Prednji dio crijeva je pro. OSlali bor. su medusobno povezane bocnim sudovi- ma. ali sc na mjcslim a Kofu se sasloji od jcdnoslojnog kUli. Ivari i odatle sprovode u crijcvo.

lvanje i razvice kicmenjaka . koja je Pami udovi su kod nekih nestali. je dobro razvijen.kiemena moZdina je dobro razvijena i ta U koZi kiemenjaka se fonniraju mnoge nalazi se na lednoj strani iznad horde. osim kolou. epitela. ki. KrvOlok kicmenjaka tivnog mijenjanja i prilagodavanja. cno visesmjernog) pokretanja.Razrnnoft. repni dio kod mnogih vrsta je u znalnoj dniCke osobine koje ih povezuju u jedi. tjelesna organizacija. Nervni sistem sastavljeno od veoma razliCitih komponena- . sa raznorodnim funkcijama kao prednjem kraju.Gracta i junkcija pojedinih sistema Vertebrata organa kicmenjakn (Craniota) . prosiren a je u nekoliko sto su: krljuSti. kod nekili dobro razvijen i graden od hrskavieavih iii sluZi i za disanje. kicmenjaci 166 . :lni omotac je sastavljen od visesloj nog pa su postali dominirajuca grupa. SlO :live u vodi. Kod niZih grupa. najraznovrsnija grupa hordata. osvojili i vodenu i vazdu. sastavljena od veeeg broja prSljenova koga se nalazi znatno deblji sloj . je sastavljena od viSeslojnog epitela. dlake itd. Disu na skrge iIi pluca. razlicite moZdanih mjehurova rome tvorevine. Parna peraja su kod ko- nstveni organizacioni tip.pokoZica kostanih elemenata. pnenih kicmenjaka zamijenjena karakteri- sticnim ekstremitelima koji u raznirn gru- Svi kiemenjaci su bilateralno sirnetricne pama irnaju razliCitu funkciju.G/avne gmpe (klase) kicmenjaka Kicmenjaci su najmnogobrojnija i sta. ali kod svih postoje izvjesne zaje. Svi kicmenjaci. pored parnih (grudnih i morfoloSko-anatomske organizacije u :li. Na tvorevine. ciju osnovu cini ki. stane. Zlijezde. a kod ostvarila najvisi i najslo:leniji stupanj vodenih oblika. Pored laStite. trbusnih) postoje i neparna (ledno.krzno. Tokom progresivnog evolu. kao ni jedna druga grupa se nalazi na trbusnoj slrani. Medulim. Cita. zama na Zemlji. Ko- snu sredinu i sva podrucja naSe planete. i podrepno) peraja. Kod kopnenib ganizacionih tipova :livotinja vrsta razvio se i cetvrti ljelesni region - MorfoloSko-anatomska organizacija vral. pa je glava dobila moguCnost (obi- raznih grupa kicmenjaka je veoma razli. organi. a narocito srce. ispod organa osim insekata. lrup i rep. Taj evolutivni uspon ki- Oblik tijela kicmenjaka je veoma ra- cmenjaka omogucila je njihova specificna zlicit. sa dobro izraZenom unutraSnjom segmentacijom koja je naroeito izraZena Koza kiemenjaka irna veoma sloZenu kod niZih grupa UnutraSnji skelet im je gradu i funkciju. zubi.OpCe morjoloSko-anatomske Kicmenjaci karakteristike kicmenjaka (kraljeznjaci) . repno yom svijetu. kojc emenjaci su. hrskavicave i ko- . Zivotinje.lobanjom (cranium komponente: vezivne. . SpoljaSnji dio . po kojoj se bitno tijelo je izduzeno i na njemu se razlikuju razlikuju od ostalih hordata i drugih or- tri dijela: glava. mjeri reduciran. perje. Vertebrata). Kao i niZi hordati. za varenje. (vertebra-prSljen. imaju dva para udova za kretanjc.Craniota). Mozak je zaSticen hrskavicavom iii Skelet kiomenjaka sastavljen je od tri kostanom cahurom . ispod ema.

koje sacinjavaju usn a duplja. stembrionaJnom razv icu 7. va (ne svih) vezana su rebra. imaju dva para udova sa sanje. ~ sebni ana1Di otvon Muskulatura kicmenjaka se dijeli na muskulaturu tijela (somaticnu) i muskula- turu uDu~njib organa i kore. Kiemena mozdin a je nastavak mo- kod svih kiemenjaka ko~ tana. pojava. kicmenjaka povezano sa organima za di- osim kolousta. Sa izuzctkom nekih riba. Sa boene strane pr!i ljcno. rebra i grudl1 a kosL Horda i ki. srednji mo- skelet. u j c se od crijevnog kanala i Z1ijezda ciji nj oj su smjcsteni mozak i glavni culni sekreti ueestv uju u varenju brane. ali dalctto W6r:! . jelo.. a ni se pruzaju duz preteZno ko~tan. Zdri- kova (iii njibov ih preobrazbi). sistem a (sa mnogobrojnim zive ima) i si- ds tavnika cjC\okupan skeict j c hrskav il'av mpatiekog nervnog sistema (sastav ljenog (kolo uste i neke ribc). koja daju ad mozga polazi 12 pari glavenib (mo- osnovnu potporu zidovima tjelesne du. koji obe. Skeict j e od ccnlralnog nervn og s istema (mozak kiemcnj aka se dij eli l1 a skclet glave. ali eesto razlici. u koju se izlijevaju i cbkrecioni tu funkciju. pruZa se citavom duZinom kraljdnicc i iz nje ide veCi broj zivaca. mcdumozak.amjenjuje ki- emom. Udovi riba su pama peraja ciji Varenje brane dovdava se u tankom i skelet ima oslonac u tijelu. glatkill mi ~ ic llih vlakana. Mozak se sastoji od pet dijelova: ema sa lubanj om nazivaju se osov in ski prednji mozak. j er se u po.miomere. dok se oksusa). u ludac i crijevo. Glaveni skelet obubvata lubanju i skelet lica Lubanj a jc u obliku evrste Organi za varenje kicmenjaka sasto- eabure. zga. dok je kod os taJih od dva velika Zivea). Kil'ma jc sastav lj cna od veceg iii zak. SkeJct liea vni kanal je diferenciran u nekoliko di- sastavljcn je od veecg broja ko ~ tanih lu. vee samo do zadnjeg dij ela mo. Pami udovi debelom crijevu. prel'ne mi ~ i Cne trake . kloaku. jedan iii oba para. a u nju se izlijevaju tom dijclu tijeJa produkti lucenja zlijezda Na usnu duplju nadovezujc se zdrijelo. koje se nastavlja u je- kopnenib kiemcnjaka su noge. rove. i polni prodykti. koje je kod svib Kao ~ to je istaknuto. ZCludac skeleta. Skr. a na kod njih ne dopire hb kicmenjaka ona je razd ijc\jena na po- do prednjeg d ijc\ a glave (kao kod amfi . U usnoj zbjeduju potporu i funkciju vilienog. Musku- 1. Kod nekib oblika nedostaje po predstavlja pro§irenje crijcvnog kanala. Somati- ema muskulatura se uvijek sastoji od po- preeno-prugastib misiCnib vlakana U ni- . koje u dinstveno proJirenje zadnjeg aijcva _ osnovi imaju islU gradu.ga. Na Zdrijclo se nastavlja jednjak. u karakteristienim oreim planom grade obliku jako rastegljive cijevi. horda se j av lj a same u latura unu tra ~ lljih organa se sastoji od toku embrionalnog razvica. koji inerviraju organe plje. ali je to sekundama pogodno da primi vcCU kolicinu hrane. kod visih ta segmentiranost gubi . i u vezi jc sa uvjelima i naeinom zivota. jednjak. perifemog nervnog pa i udova. jelova. zadnji mozak i produzcna mozdin a. svi kiemenjaci . mirisa). U skelet trupa spadaju bokova kieme i sadrie mnogobrojne evo- kiema. koji mogu imati Razvijcnost pojedinih dijelova jc razlicita razlicitu gradu. tru. duplji nalaze se jezik i zubi (kod najve- znog i drugih aparata koji sc nalaze na ceg braja vrsta). manjcg broja pr!iljen ova. rebra su glave. i kiemena mozdin a). Crije- organi (slub a. gradene od veceg broja kosliju. Ncrvni sistcm kiemenj aka sastav lj en rno izmcd u k icmcnih pr~ ljen ova. dok se nj eni ostae i zadriavaj u sa.. vida. Kod vecine. zdanib) nerava. Kod evoluli vl1o l1 ajni zih pre. im aj u i hordu .

~i javljaju i kod nekih riba). ~eci brojnib oerava preko kojih se prim a- ju mehaniCke draZi. koja je ispunjena te. Po- lovi su veeinom razdvojeni . Koje su osnovne karalcteristike opeeg plana grade kicmenjaka? Koje su osnovne osobenosti grade i funkcije organskih sistema kicmenjaka? Koje su osnovne karalcteristtike naCina razmnofavanja i razviea kicmenjaka? Koje su glavne grope kicmenjaka? 168 . U toku embrionalnog razvica kod brezi. (izuzev ajkula) oplodnja je spoljasnj a. kicmenjaka se javljaju i neki osobeni or- mokrovodi. pti c e (Aves) i si - postoji mokracna besika sari (Mammalia). gaoi koji kod odraslih jedinki iscezavaju mpaktoi organi sastavljeoi od mnogobro. jesoo povezani sa polnim organima. svjetlosnib podr~aja. organe (cula ukusa) za raspoznavanje kvalitcta razoih materija. Kod vodenib kicmc- Krvni sistem kicmenjaka je uvijek njaka postoje naroeiti organi boene Linijc zatvoreo i sastoji se od srca i krvnib su. gmizavaca i ptica mokrovodi se izli. a cula mirisa im je takoder do- Limfni sistem je u vezi sa Jcrvnim bro razvijeno. koji lnim purem. izlucivaoje obavljaju bu. od kojib polaze izvodni kanali . Kod ovib Zivotinja. ba i ravnote~e kod raznil! grupa. jelovi mozga. specijalizy-ani za primanjc toj kesi (perikardu). PluCa se Culni organi kicmenjaka se odLikuj u sastoje od dvije vazd~oe kese iii mjebu. Kod vodenib predstavnika sa limfom dospijevaju u krv. aparat za orijentaciju u pros toru . koji im sl~e za orijentaciju. Orgaoizacioni tip kicmenj aka se dijeli jevaju u kloaku. (horda. Oei su u stvari izdvojcni di - re.) joib ekskrecionib kaoala Kod vodozema- ca. koje sluzc za ishranu. sarno su ne- Ekskrecioni organi kicmeojaka su ti- ke kolouste i neke ribe hermafroditi. sistemom. raz Licito stavljeoo je od nekoliko dijelova (komo. vodozemci (Amphibia ). skrge kod visih oblika i sl. Bubrezi kicmeojaka su ko. njaka je evolutivno najrazvijeniji organ ski koje se granaju po cijelom tije\u i zavr. Organi slu- dova. a kod sisara (izuzev na 6 klasa: kolouste (Cyclostol1lata ). genitalni) kanal. veoma razvijeoom sposobnoscu prirnanja fa. Krvni sudovi su arterije i vene. su razvijeni. a sastoji se iz limfnib ~lijezda i limfnib sudova U limfnim ~lijezdarna i Svi kicmenjaci se raVllnazovaju po- Iimfnim cvorovima nastaju limfociti. blagovremeno skJanjanje od odvode krv iz srca u tijelo. koji su kod vi~ib oblika sastavljeni iz spolj~ojib dr~i . Culo vida kicmc- cooUu. prelkomore) a smjclteno je u naroei. pronal a- ~ilvaju se mre~om kapilara Arterije fcnje hrane. U ko~i sc nalaze zavr- mnogobrojnib mjehurica iii alveola. Svi imaju dobro razvijene otuda dovode u sree. Sree je glavni organ krvotoka Sa. a vene je opasnosti itd. Kod veeine kicmenjaka gmizavci (Reptilia). dok je kod ostalih grupa unutr~nja. ribe (Pisces) . kljunara) u zasebni mokracoo-polni (uro.

Sa svake strane iza ociju. Elementi kicme su slabo razvijeni . 168. srce. 15. ledna aorta. 3. 6 parova SkrZnih proreza Koza je gola i repno i podrepno peraje. usni lijevak. em). a ima je i u razvijena Ovdje spadaju morska zmijuljica Jadranu. 2. 5. Kolouste (kruinouste) . 4. Kolousle nemaju i potocna zmijuljica iii paklara (do 25 vilice po cemu se razlikuju od svih osta. funkcionira kod odraslih (4-5 godina). hermafroditi i razvijaju se bez metarnor- kod zmijuljica postoji po 7 spoljaSnjih foze. 16. !maju dva ledna. Kolouste ne. 13. 7. 11. zmijuljica je vrlo ukusno i u nekim kra- maju parnih peraja. juljice ili pak/are i sljepulje. Ostale paklare zivc paraz itskim na- lib kicmenjaka. U unu~njosti veoma sluzava Zive kao parazili na riba- usnog lijevka i na jeziku nalaze se brojni rna.Glavne skupine i nailn vvofa kolousta Cyclostomata Ova klasa obuhvata najprimilivnije (do 1 m). Sljepulje iii miksine se razlikuju od Ovoj klasi pripadaju dvije grupe: vni. Larveni naziv. gonada. scenja i mu zjaci i zenke ugibaju. nOlohord. Zrnijuljice Oko usta imaju brkove. Boena linija im je dobro ja zivi u manjim morima. KoZa im je gola jevima se love u velikim kolicinarna !maju sarno jednu mirisnu duplju. jetra. 12. rijccna zmijuljica (do 50 cm) savremene kicmenjake. mozak. ko- ~nih proreza. pa ponekad cine vece stele. 17. Najpoznatija je ljigava miksina. zmijuljica nizom osobina Nemaju ociju. 6. sa je- dnim mirisnim otvorom. nervna vrpca. analni otvor. repno peraje. 8. 14. 13 II Koje suoosnovne morfoloSko-anatomske karaktcristike kolousta? Koje su glavne skupine kolousta i kakav jc njihov maQij? . 9. Meso kih vrsta uOpCe ne postoji.Osnovne knrakteristike kolousta . a larvc se ima krumi oblik. po cemu su i dobile mane si tnim organizmima dna. crijevo. Nakon mrij e- cijelog zivota Hrskavicavi skelet kod ne. 10. Inace su romi zubiCi. SL. ledna peraja. urogenitalni olvor. Usni otvor (usna duplja) Cinom zivota sisuci krv rib a. respiratorna cijev. trbusni krvni sud. bubreg. lmaju najvise oblikom lice na jegulje. period zmijuljica je znatno duzi nego a horda kao osovinski skelet. jednjak. Morfologija (I) i tjelesna grada (II) kolousta: 1.

a pored toga i 3 nepa.loctplIiiil). Imaju karakteristi~nih odlika veeine hrskavi~a­ p. Srce ima i jajorodne i Zivorodne vrste. do toplih izvora.di skeleta. od voda ~i­ ribe su razvrstane u dvije jasno razgrani- ja je temperatura blizu ta&e mrfujenja ~ene grope: hrskavi~ave i kostane. koja _ se dijele na tri sJmpinc' . izgledu peraja sprostranjene u gotovo svim vodama na i fuga. B!s~ay~be su rYOyojemh P-Qlova.tno dufa od donje.skdnih otvora. koje-- Golema i raznovrsna grupa riba.strum. Kod imaju oblik popre~nog proreza. razvrstana branch!). . krivena krljustima.. stima.stematizacija riba izvedena je prema gra- vrsnija grupa 1ciemenjaka. Pretewo zive u moru. Ske- let im je hrskavi~av iii koStan. obliku krljusti. gani boCne linije (dinami&o ~ulo). Zemlji. ~ ribljeg mjehura. Resoperke i dvodihalice Ribe su najmnogobrojniia i najrazno. Njihova raznovrsnost se more porediti sarno sa insektima. sve danaSnje potoka do olceanskih dubina. a glava je na- Imaju dva para trupnih udova: grudna prijed izvu~ena u siljati produZctak .ajkule (ElaJ11l0- obuhvata oko 23 000 oblika. Najmaeajnije gmpe pravilz kofljoriba . Usta se nalaze sa donje Slrane i rna: ledno. a tijelo je pokriveno krlju- hvaeanje hrane.ro- i trbusna peraja. ~ite morfologije i strukture.Pisces koftani g(JfWidi i koSljoribe . Njihov skelCI stvo vilica.imaju pet pari.je hrskavi~av. Adaptacija na fjvot /l vadj . riba. ~to omogucava aktivno pri. '" 170 . O¢e morj'%Ske i anatomske karakteristike riba . u tom pogledu se posebno isti~u or. ~ija je gomja polovina zna- na. Jedna od po jednu komoru i pretkomoru. Kofljoribe: hrskavicavi ganoidi. CiIO- lousta ribc se razlikuju nizom osobina. NajceScc najveeeg broja ribljih oblika kofa je po. rosprostranjenje i ekonomski VUlcaj kof(joriba . Cd ko. Hrskavicave ribe . gradi srca i crijevnog kanala ild. Osnovne adlike pravih koJljoriba. Obi~no je izduzeno. koje mogu biti razli. bez smnih poklopaca.traSnja oplodnja. »nstoji 0100 620 VlSIa ovm nba. Hrskavieave ribe (rusljoribe. ali IDedu njima postoje vljena je od mnogo pnljenova. repno i podrepno peraje. Ribe. susreeemo ih od visokoplaninskih Na osnovu grade skeleta. Kod svih je unu- Kiema riba je dobro razvijena i sasta. Klasifikacija i si. raze (BatoideQ i himere (Ho- je u veci broj skupina.repno peraje.ame nosne duplje sa pamim otvorima. vih riba je nesimetri~no i prepoznatljivo Cula kod riba su relativno dobro razvije. Siroko su ra. ndricJuhyes) predstavljaju najstariju grupu medu kojima je posebno zna~ajna prisu. medusobno razdvojenih.

12.: eta =--_ Stitonose imaju izdu! cno. dr. vretcnasto tiielo. 169. lcdna pmya. Neki od claJU _~titoll.u__o_blika· pr. ~pgQ~: ) 15. hrskavitavih ganoid ~ __PDJ2.4. 6.zradu koroib ~:::.oru.za je- (1eLeostei) 10.. ~u se izuzetnirn bogatstvom i ga.Udae 4. 3. sklatovki itd. ~..petuzduznih RaZe imaiu (ledno-trbuSno) jakQ.:-edova kostanih ploca Prednji dio glave spljoSteno tijelo dobro prilagodeno !ivotu irn je produfen u rilo. poloriw dodaci.illensergiae).guCile razn oliku specijalizaciju i adapt a- Ovdje spadaju brojne vrste morskib pasa. ill playa ajkula. Ovdje spadaju keei- - ribc. trbuino pcrajc. ~JIl\. 16. testo moru. one sc razliJ.cko~5_%_sv ih ri- zom primitivnilLoSQbjI!a. ~utu[Ja.je-.L~u.P-Qznatiji predstavnici iz ove grupe vrste rn!a. analni otvor.'Uju ni- )etlma fivota u lI!. KostlDe ribe > (kostunj~e. J£Setri Jj.. psina haringu.os«_.t. Ostei. ali za vrijeme mrijesta ulaze u ri- "moDstruoznog" izgleda i grade. kojc su im orno- I iUJlajprilagodljivija grupa riba . testerata. jeke.Lmn9gopcr1s _ lsostan i iii morskih pasa su opasni i za ~ovjeka (pas ko~ijavi ganoidi (Holostei) koji obuh vata- modrulj. j zuzetno _ prilagod!Je hrskavitavirn ribam a... razne vrste rnorskih rna- Savrcmenc kos turij atc sc dij clc na nc- ~aka.n alazi. morskib orlova itd. -. kOb slufi za gl~anie i . 0 . tanka crijevo. 9.ju.iesoperke i dvodihalice. ciju na najrazlicitijc uslovc zivotn c srcdi - medu kojima je najpoznatiji pas rnodrulj ne. koja mo!e dostiCi . Osim jedne vrste Hiriiere su malobrojna skupina hrskavita.. na kome S. usia. 11. 7. !cI. kostelja. SL. psina Ijudo!dera. Ovdje pripadaju razne Nil.. grupe hrskavi~avih riba irnaju e1ektritne organe (drhtulja). sc tokom ba_pripac:I. . morskih golubova. Njihova ikra je vrlo sitna i od nje se chthyes) obuhvata'u sve ostale savremene pravi tuveni kavijar. !drijelo sa lliglUDll.:~te koslj oribc b). O¢i plan grade riba: 1.<ldaj!!_ Iamiliji htulja. A'Jrule i WPM psi se odlikuju ni.. 1. tako da sc more zorn znatajnib osobina. jen. bubrezi.spa- Ci ogromne koliCine druge ribe. riblji mjebl1l'. 13. Icdna arterija. jesetra i moruna.Loyoj--Skupini_U poredcnju sa cruge evoluci$-.i. Meso mnogib aikula dobro. 8. 2.raznovrsnolc. Neki predstavnici ove sa donje strane. uniStavaju- sfjavi i<l!!Q!QL Choruirostei}_ u_ 'Ojc. • 10. 5. Mnoge vrste koliko u! ih sku ina: hrskavicavi iii ' ru- ovib riba Danose ve1iku stetu. (ketiga) sve ribe iz D ve grupe five u vih nba neobitnog I ne!1plcriog. a usta se nalaze na morskom dnu. podrepno pcrajc.

Narcdni prcglcd je. ihtiofaune. One So. repno i podrepno).-e-. bakalari i dr.jmljoib i inleresan1nib riba a met:tu rna. jib koslJ~n6l1. U tom poglcdu i po svojoj ucestalosti u vodarna Bosllc i He- Dvodihalice se odlikuju nizom osobe. koja je prvi put otkrivena tek ledno. ncpama: vrsta. Medu njima su najpozDatije bari- Karla nastupi s~ one se zarivaju u mulj nge.-iz-\leGeg--br()ja-familija. pljosna· za da ovi vode porijeklo od resoperki. savremenih riba i po mnogim osobinarna C~upel~nnes) obuhvataju gl upu-najstari- su sliene najprimitivnijim hrskavicavim ri. Mnogoperke SII mala skllpi~a­ Kos/joribe su najmnog.Qbrojllija J n<lJ - dnoafriCkih---hrsk<MGavili. koj oj pripada go- Deku vrstu "pluCnog" mjehura.. S. Savre. znaeaj. om ne v e po. tice. Takoder imaju i neka svojstva repa.irii . njaICa uopce zauzunaju posebno mjesto. obhka. 1938. koje ukljucuju visc od. godine (u Indijskom okeanu. rcegovine (98% nasih ribljih vrsta) naj- nosh po KOJIma u slstematici riba i lcieme.B. pa je bilo grupa.ma_postoji sarno jedna peraja (pama: grudna i trbu~na. uzim a· vno izumrle ribe. ~to im siD .menzija. nego (lCao ~to je ra. Haringe su relativno brojlle morske i dihalice su slatkovodne ribe koje five u slatkovodne ribe. zemaca. nosne hoane (unu. fnog ka plucllom disanju. Dvo.un. i pasumke (Saimollidae). ovib riba jc prisustvo kostanog skclcta.~to je jedan od nepobitnih doka. k~jh __ s. nje (na Skrge i "pluta"). vee jako prorijedene. koji je tovo ' % savrcmcnih ribljih oblika. pastrmke.k-aTC:--glilVlla' karaktcristika omogutava fivot u toplim vodama (siro. skuSe. Kofa je obicno prekrivena krljusti- vrlQ. znacajnije su pasumke i saranolike ribc.u __ na~nije: Juu:i. jib i najkarakteristicnijih skupina. Sve ~titono~e nije istaknuto) od rcsopcrki . 20000 moguCe steCi detaljan uvid u morfolofro. ~aranolike nbe.stika je da iza 11ednog pcraja imaju i je- 172 .ganeidll'.Imaju raznovrsni'a grup-'l riba. a posebno haringe. Glavclli skclct im jc potpuno oko- . gdje ostaju ~e mjeseci Cpa Cak i godina) i di!u na "pluta". zlatvi itd.ngL {Clupe idae) tih vodozemaca kao ~to su dvostruko disa.ne polulopte). osvrt sarno na neke od najtipicni· mena resoperka veoma lici na neke da. Kicma sc sastoji od niza kostanih prslj c- nova. Dvodihalicc imaju veoma ukusno meso i zbog toga su za nauku veoma illtcrcsantna grupa.esoperke-pripadaju skup-ini ~kada ~tao. po pravilu. razne vrste srdela. sto Je viSe od 4% svih postojeCih anatomsku organizaciju ove po svemu. Ko~ljoribe . Kau povezan sa crijevnim kanalom.cijelog svijeta (pretemo sjeveme Zemlji- cnost sa vodozemclUla. imaju tipicna savn:menim oblic!. tjelesnu masu od 1 000 kg. koje imaju izuzetan ekODomski me Amerike. srazmjemo malib di- tropskim krajevima Australije. Mnoge od njib su jer se kod njib ocitujc prijclaz od skr. Istovremeno treba naglasiti da a:'gf!: to pI skelet pami b peraja ima Isli e kao i skelet nogu prvib vodo- velilci broj vrsta kosljoriba ima ogroman ekonomski znacaj. Od tada je Klasificirane su u tridesctak vetill ulovljen veei broj primjeraka. stvari. gdje vode eesto presmuju. u bli- zini obale jugoistoene Afrike). - u-amji otvon. u osobene vrste ko~ljavih ganoida. juCi u obzir prctcZno pripadnike naSc Najznaeajnija osobenost ov~b ~~ . Njihova osnovna karakteri- 'rijekIo od ovib nba. svakako ji:dfla od najstarijib grupa Haringolike ribe (harillge i pasumkc. vrsta lcicmenjaka. se intenzivno love. Afrike i ]u. nosni otvori) i krvotok. m~nim kisikom).ilmonidne ribc su §iroko rasprostra- njene u slatkim i slanim vodama gotovo I dvodihalice pokazuju veliku sli. od barna.

29. riba korpa. 24. riba bimera. razni oblici hI'Skaviecvih ri. latimerija. 10. 16. 25. i 11. 23. ciprinidne ribe. 31. 18. 35. Karakteristicni oblici glavnih skupina riba: 1-7. hamnga. ribe dvodihalicc. 9. morski konjic. som. riba mnogoperka. 27. i 21. SL. smud. 15. 22.i 32. 17. 170.ba" 8. ~tuka. 19. jegulja. 33. ~pina. morSko mo. . 26. grdobina. 34. sku~ 30. losos. ~titono~e. 12-14. 36. gregorac. iverak. amija. riba poJ. baka:lar. Kajmanova riba. riba je~ 37. 28. 20. cipol.

1Iguillifonnes) Grge~i Grg~ Balavac Smud Barbuoi Barbuo Grg~i Komar~e Komar~ Zubatac (Ptrcifonnes) Spar Arbun Morslci pauci Paule bijelac In~uni Obi~ni in~un Seranide Pirka Kanjac Srulce (Esocifonnes) Sruke Evropska ~tuka SleWe Sku~e Skusa Sabljan (Scombrifonnes) Palamida Tunj Listovi List Pljosnatice Iverei Iverak (Plturonectifonnes) Oblici Oblic Balcalari Balealari Bakalar Oslie (Gtulifonnes) Manic Skocci Cipoli Cipol (Mugilifonnu) Resnjaa Morslci leonjic Morska sila (l. lososa. a po kvalitetu mesa zauzima- ju prvo mjesto.ophobranchil) dno malo "masno peraje". Ovdje spadaju brojne vr- ste pastrmki. KARAKTERlSntNl PREDSTAVNICI KOSUORIBA Red Familija Predstavnici Haringe Harioga Ziatva Srdela Haringolilce nbe Pastrmka Pastrmke Mladica (Cluptifonnu) Losos Ozimica Lipljani Lipljeo Saran Ukljeva Sarani Mreoa Krkusa Saranolilee nbe Sleobalj Crvenpcrka (Cyprinifonnu) Devenlca Klijen Vijuni tikov Vijun Brlcica Jegulje Jegulja Murina Jegulje Ugor (l. Nab ihtiofauna je bogata razoim vr- stama ovih riba. vni znacaj. strmlca... zlatovcica itd. lipljan i mladica. ozimica. One takoder boo zanimljive potoen& i mekousna pa- imaju veIiki ekonomski i sportsko-ribolo. medu kojima su pose-- 174 '----------------------------- .7. TIh.

NMa riblja fauna sc odJikuje bro- (Cyprinidae) i vijuna (Cobitidae). ju ekonomski znacaj .Najznatajnije i najpoznarije vrste IZ ove bodorke. Nema- dcverike. OVdje spadaju daju ~aran (razne rase). rasprostranjcnih u slatkim naglMen ekonomski znacaj . cikov. gage. jnim cndcmicnim oblicima ciprinida. ukljevc. mrcne. crvcnpcr- skupine pripadaju familijama ~arana kc itd. kar~i. krku~c. razne vrste vijuna i brkica. vodama Evrope i Azije. pliske. Familija ~arana obuhvata gotovo Familija vijuna ukljucujc oko dvadc- 1 000 vrsta. kljcnovi. mcdu kojima nckc imaju sct vrsta riba. linjak. Koje su osnovne cx:llike riba? Kako su adaptirane na !ivot u vodi? Kako se dijele savremene ribe? Koje su osnovne cx:llike hrskavi~vih riba? Koje su osnovne karakteristike ru~ljavih i konjavih ganoida? Koje su osnovne cx:llike pravih ko~ljoriba? Koje su glavne skupine savremenih ko~ljoriba? Kakav ekonomski zna~j imaju ribe? i7S . skobalji. Ovdjc pripa.

a snabdjevena je mno- se prilagodila uvjetirna zivota na kopnu. jetra. 2. 14. 7. Ekskrecioni organi su pame udove i kreeu se pomoeu izduze. testisi. 12. . 10. gobrojnim zlijezdama. Nakon prcobraZaja (metamorfo. mozak.OrgallS/"'i sistemi vodozelllflca . 4.. kicmena mo!dina. srce. Srce se sastoji iz dvije m. i venska krv nisu potpuno razdvojenc.. PreteZno nje imaju petoprsne pame ekstremitete se razmnoZavaju u vodi. gdje larve ostaj u duzi period i di~u pretkomore i jedne komore. slezena. 8. 6. ze) razvijaju se u prave kopnene kicme. 5. ledna arterija. bCl koja je napustila vodenu sredinu i koja ikakvih tvorevina. n . . Kod nckill jc podeScne za kretanje i skokove. 16.priiagodell osl Zivotu na kopnll Amphibia . 15. NajveCi broj ih di- Taj prijelaz je uvjetovao vcoma znacajne ~e plucima. pami bubrezi. debelo crijevo. 171. osim nog pljosnatog repa. VeCina vodozcmaca. bubrezi. dok odrasle zivoti. 9. unutraSnjcg. a kod nekih unutra- SL. kako di~u na kozu i sluznicu usne supljine. QpCi plan grade vodozemaca (uba): 1.Noon Zivota i ramVlOZaV{/l/je (metaflwrjoza) vodozelllaca Vodozemci su prva grupa kicmenjaka Kola vodozemaca je gola. 13. 176 . gu~teraca. !rna ih i bez pluca.OpCe mo rj%Sko-anafOlllske osobine vodozemaca Vodozemci . fdrijelo. a ta1:vi promjene u tjclesnoj organizaciji. usta. pa arterij ska: na ~krge. Embriona. odraslih jedinki. oplodnja spoljaSnja. Kod nekih vrsta larvene skrge ostaju i u Ini raz vi tak vodozemaca se odvij a u vo. spolj~njoj tako i unutraSnjoj . analni otvor. koji di~u na pluca Larve nemaju (poikilotcrmija). tanko crijevo. pluCa. zeludac. Tjelesna toplota ovih zivotinj a jc nestalna njake. ima i srcdnjc uho. kloaka. jednjak. 18. 17. 3.

Osnovni stupnjevi metarmofoze !abe (I) i vodenjaka (II).5 m) valjkaslo. OVdje spadaj u razne vrsle eeciIija. Sa rijetkim izuzecima. U 10m pogledu naroeilo su malom glavom i kratkim repom.Razvice. opCem izgledu (a zbog nedostatka nogu) rna !abe se upotrebljavaju u ishrani. I larve i odrasli imaju i na okeanskim otocima. repati putem metamorfoze. jer obuhvataju svega oko cjima zapadne Afrike i JuZne Amerike. imaju dva pa~ II SL. moevamim podru- kicrnenjaka. (od nekoliko em do 1. buduci da naseljavaju same Repati vodozemci po obliku podsje. Privredni i biolo§ki znacaj vodozema- ca je neuporedivo manji od znacaja riba. Caudata) i bezrepi (Eeaudata. Imaju najogranicenije raspro- stranjenje. blalu iIi pijesku. Zabe su korisne !ivoli. a nema ih u moru caju na gu~tere. (Urodela. 1900 vrsta. Po znacajne krastave !abe. U nekim krajevi.-- podrucja slatkih voda. Beznogi vodozemci su mala skupina Ovo se naroeilo odnosi na beznoge i re. kao ~IO je naglakno. Tijelo im je izduzeno nje. 172. je skupine (reda): beznogi (Apoda). Zive pod zemljom. sa !nih insekala. jer unislavaju ogromnu kolicinu sle. tropskih !ivotinja. u pate vodozemee. Vodozemei su najrnalobrojnija kJasa koje !ive u tropskim. 177 .~nja. jako podsjeeaju na prslenasle glisle. Dijele se na tri rep. Anura) vodozemei.

.. siva Zaba.. 23 SL. Zaba cdnjaea.. 13. 178 . zelena !aba. krastava Zaba. playa !aba. krekelu~a (gatalinka). 15.. 21. pipa. 23. 20. rogata !aba... 3·11. beznogi vodozcmci. 19.. 25. 21~ .. 17. 173. 18. Karakteristicni prestavnici vodozemaca: 1 i 2. 14. tritoni. alites Zaba.. 12. torbarska Zaba. . - . repati vodozcmci (daZdevnjaci. lcteea !aba.. kratkoglava !aba. 24. 0 To · • . . amblistoma. .. aksolotlo). proteus. ognjena Zaba (bombina). 22. vatrena Zaba. 16.

Odrasle zivotinje irnaju kratak trup i vrste bezrepih vodozemaca. hbc bez jczika (Agiossa) i zabe sa jezi- zvrstanih u cetiri familije. kreketu~e (Hylida4'J. prcdnje noge su bnu opnu. KARAKTERISTICNI PREDSTA VNICI VODOZEMACA Red Beznogi vodozemci (Apoda) Covj~ija. Obicno imaju bubnll duplju i bu- predstavnika ove grupe. kod nekih Metarnorfoza jc postupna. Cauda/a) Ddde. razne vrste vodenjaka koliko vrsla medu kojima je najpoznatija (lritona).8. Koza im je bogata zJijezdama. sirene itd.Vl!iaci . medu njima su najpo- duze od prednjih. SiIene Zabe bez jezika Mubu!i Krastave bbe B ezrepi vodozemci (Anura. koja im sluzi posebno karakterise pojava ncotcnije. kras~ a na zadnjim 5 prsta (izmedu kojih je zabe (Buffonitiae). za karakteristicno ogl aS avanjc.jezicne tube obuhvataju svega ne- covjeCija ribica. Zadnje noge su im znatno nekoliko familija. Tab. zive kod nas. daidevnjaci.1i vodozemci VodenjlU)i (Ui~ (Urodeln. imaju metarnorfoze neslaju. ribiea Rep. mcnti. naroeitim komorarna na ledima jnija i najraznovrsnija skupina vodozema. Red laba se dije1i na dva podreda: Ovaj red obuhvata oko 160 vrsta ra. Najpoznatiji predslavnici su Be. koja cuva jaja i larve u Bezrepi vodozcmci .zabe su najbro. Kod nekih ameriCkih zica). znatije mukaCi (Discoglossitiae). neposredn o iza usta. od kojih dvije kom (Plzanerogiossa). arneriCka pip a. Kod odraslih laba nikada ne zakrlljale. kod plivajuCih oblika razapeta plovna ko. Ove vodozemee posebnu opnll (rczonator). postojc ni unutraSnjc ni spoljaSnje skrgc. Nemaju dostizanja polne zrelosti na larvenom rebara iii irn sc javljaju sarno kao rudi- stupnju (na kome sc razvice i zavrSava). svrstane u nemaju rep. Ecaudara) :labe sa Kreketu!e jezikom Prave tabe . prave zabe (Ranidae) itd. vrsta zJijczde luce otrovne sadrZaje. Na prednjim imaju 4. Zabe sa jeziko11l ukljucuju sve ostale ca. tj . a zadnje uopce ne postoje.ra kratkih nogu. Vceina laba polaZe jaja u vodu. Larve imaju peraste skrge koje nakon Mnoge vrstc.

sprostranjene su na svim kontinentima ta Vrlo su nczgrapnc. velika barska zaba. Prove Zabc iii zabc u uzcrn smislu su Krastave iPbe (gubavicc) su ~iroko najbrojnija skupina Zaba sa jezikom. grCka Zaba. razne vrstc razmnozavanja Najpoznatijc i najraspro. Naj_ strana im jc narandUstofuta sa sivim mr. poznatija i najrasprostranjcnija rncdu nji- Ijama Kod nas fivc dvijc vrstc bombina rna jc krckctu~a iIi gatalinka. ~urnska zaba. a ko~a irn jc po. zaba padobranaca itd. Zabe mukaCi iii ognjcnc Ubc su rcla. osim Australije.>. T~na Zaba. U vodu zalazc sarno za vrijcmc ca. Najpoznatijc vrste su: krivcna bradavicarna tc izglcda kao da jc zelena Zaba. Koje su opCe odlike vodozemaca? Koje su im ' osnovne prilagodbe za !ivot na kopnu? Koje su osnovne odlike organskih sistema vodozemaca? Kako se razmnoZavaju vodozemci? Koje su osnovne grupe vodozemaca? 180 . KrekeluJe su rclalivno brojna grupa livno malc (4-5 an) ~ivotinjc. prilagodcnib .i votu na drvccu. Ra- rasprostranjcnc u raznirn krajcvima svijc. stranjcnije su obicna i zc1cna krastava Zaba Objc vrstc su ccstc i kod nas. travnja- krastava.

bubreg. 8. !doaka. laVO tije10 im je pokrivcno raznim z~ti­ tnim tvorcvinarna: krljustima. je~ 6. 17. S. POliljacni dio vaju znacajnu kolicinu stetnih insekata. krokodili. ploeicama. srce. 18. anaIni otvor. 16 . zeludac. najceSce sa po pet lika. Bubrezi su im me- pnu. Postoje i gmizavci bez nogu. u vazdu~noj zivotnoj sredini. glisten' i lJl1ije) i macaj glllizavaca Gmizavci su prva skupina kicmenjaka Razvijaju sc bez metamorfoze (postojc i koja se potpuno prilagodila zivotu na ko. 9. gonada (sJemenik). krupnih zmija i gu- temperatura im je promjenljiva (poikilo.QpCa lIlorj%S/w-anatolllska grada gmiwvaca Gmizavci . zdvojeni (krokodili imaju 2 komore i 2 pretkomore) . Disu na pluca. usia. ujeda- dnog gleznja Srce se sastoji od jedne juci covjeka i korisne zivotinje. Veeinom su jajoradni i na kopnu zen materijal za izradu kozne galanterije. oni igraju znacajnu ulogu u Zivotnoj prstiju. 15. 11. lubanje je sa kicmom povczan preko je.K/asijikndja (haJerije. . kOl7ljace. KoZa jc suha i bez zlije- prirade je srazmjemo veliki. kicmena moM ina. tanefrosi. mokrovod. gu~teraCa. VeCina gustcra i zmija unista- je to sekundama pojava. 12. stera se koristi kao izvrstan i veoma lra- termi). Sto se tice olrovnih zmija. 6. 14. jednjak. 19. trabeJa.. 13. ali zajednici.erijski krvotok potpuno ra- vise domaCih zivotinja. ledna arterija. Vecina gmizavaca ima dva para u krajcvima svijeta. 10. 181 . pluCa. 2. ali se u ko- krajevima svijeta ad zmijskog ujeda go- mori nalazi jedna nepotpuna pregrada.NaCin tivota i razmnozavanja glllizavaca Reptilia . a tje1esna Kola krokadila. one nanose direktnu stetu. 174. . mo~. Skelet je potpuno oko~tao. QpCi plan grade gmizavaca: 1. U mnogim zda. U nekim komore i dvije pretkomore. . pa disnje urnre vise hiljada ljudi i znatno su venski i art. gdje im jc brojnost ve- stranu okrenutih nogu . glavena arterija. 4 . tanko crijevo. 7. zivorodni gmizavci).Adapracija (prilagodba ) ZivOtll lIa kopl1l1 (gmazovi). nosm otvor.o. puzeva i glodara. debelo crijev. polaZu krupna jaja sa mnogo zumanjka Meso mnogib komjaca vrlo je ukusno i 1 SL. 20. tj. Znacaj gmizavaca u opstoj ekonomiji ~titovima itd. 3.

poljska zmija.okulja. sinkus. 4. 12. 28 i 29. 30 i 31. 175. 27. Sarka. stepska I agama. Karakteristicni predstavnici gmizavaca: 1. 18. SL. 9. zveearka. drakon (zmaj). 15 . gekoni. 19. 11. 16. iguana. kameleon. srri. 21. morske kornjace. 2 i 3. kobra. blavor. gavijal. 20. 7. 182 . 24. kopnene kornjace. bjelouSka. morska zmija. 17. 23 . sivi guster. 6. krokodil. 25 . agama. slijepic. haterija. Silae. 14. varano 13. obicni udav. 8. 22. uSasta okrugloglavka. 5. otrovozubi guster. 10. 26. stepski udav.

a vilice su im znatije su sivi i zidni guster. Veeina irna dva pa- Zivotinje svih vremena ra kratkih nogu. dugim. vode se krecu sporije. tokom dana skrivaju. obicno bez se na kopnene i morske oblike. Ova grupa Sada ih irna oko 5 biljada vrsta koje obuhvata oko 2 500 razlicitih oblika. najsavrsenija dgrupe: guSteri (Soll/ia) i zrnije (Ophidia). poznati zidni i kueni macaklin i tarento- va. ali je to sekundama pojava. pa i guStera. koji je kod nas do- skupine morskih (koznih) komjaca (duzi- sta cest u Herccgovilli. nogu. ra- se klasifikuju u cetiri grupe: haterije sprostranjenih sirom svijeta. m). pokri. Oreim izgle. stere. svijcta. . izuzcv Antarktika. misisipski i Savrcmcni gmi zavci prcdstavljaju JC. sta.ostatkom nekada raspro- stranjenih pripadnika ove skupine. te zmajevi. ne do 2 m i mase do 600 kg). tc gavijali..slima su naj- ramovrsnija skupina zivotinja. a trbusni od Sljepici su veoma osobena grupa gu- dva reda poveeih kostanih ploca Dijele stera. (koji moZe biti dugaeak do 4 kratkim i snafuim nogama. cnih osobina. iguane i jos brojni guste- dom lice na gustere. vim fosilom . kuju nizom osobina. u moru i vazduhu. razlikuju se po dugackirn nogama Oni 183 . vaca. i dorninirajuca grupa kicmenjaka na ko- pnu. pa se zbog niza prirnitivnih osobina. Vrlo su brzi i okretni plivaCi. Aziji i Australiji. ba posebno pomenuti gekone. Njima su pripa. Gekoni su zivotinje sa nizom specifi- Hatcrijc su predstavljene sarno je. ri neobicnog izgleda. Nemaju zuba. oklopa je graden ad pet. Rasprostranjelli su u Africi. koja se. kincski aligatori. je mnogo duzi od ostalog dijcla tjcla. Obuhvataju vise slosti (prije 225 do 65 miliona gadina) ad 4 500 vrsta. prave gu- krokodili (Crocodilia) i gmizavci pokri. od kojih tre- (Rhynchocephalia) . klas ificiranih u dvije po- bili su najrasprostranjenija. Od zmijskog otrova sc vrsta krokodil a. rasprostranjenih sirom svijeta. veni krljustirna (Squamata).u nekim podrucjima mnogo sc koristi u U svijetu dan as zivi sarn o oko 25 Ijudskoj ishrani . Kod nas su veoma brojne i zanimljive grope gmazo. Tijelo im je zmijoliko. pnom izduZenom ·glavom. To je novozelandska haterija. Ovoj familiji pripada vise od stotinu vr- veno oklopom ad dva stita . Zive u rijekama i jezerima tropskog i suptropskog podru. Gustcri uglavnom irnaju izduzeno ti- dati i raznovrsni dinosauri . Zive u tropskirn. izduzenim tru. Rep im Kornjace su specificna grupa gmiza. Zive sirom U mezozojskoj epohi Zcmljine pro. Pravi (obiclli) gllsteri imaju dobro razvijene noge (sa po 5 prstiju) . Najpoznatiji su nilski krokodil (du zine do 6 m) . la. a noeu su aktivni. varane i karneleone. komjace (Chelonia) . dan mali dio nekada vcoma broj nc ra- znovrsne skupine zivotinja. Ovi gusteri ncmaju pigmenta. ali se od njih razli. Gmizavci pokrivcni krlju.najkrupnije jclo sa dugim repom. Najkru- nogu . Varani obuhvataju najkrupllije dana- Krokodili su veliki gmizavci sa kru- snje gustere. sljepiee. presvucene roznim navlakama Ledni dio planinski guster (ovaj je zivorodall) itd. zelembac. Najpoznatiji su siroko rasprostra- pniji predstavnici ovih gmazova su iz njeni sljepic i blavor. neke vrste su bel.lednog i tr. a van drveeu. Ovdje spadaju sivi i ni- porn. Kameleolli su prilagodeni Zivotu na cja. Od svih gmizavaca. baCno spljostenim repom i lski varan. Imaju kratko a siroko tijelo. suptrop- dnom savremenom vrstom ove nekada skim i pustinjskim oblastima. svrstanih u nekoliko fa- spravljaju lijekovi protiv raznih oboljcnja milija i rodova. smatra zi. Najpo- busnog.

KARAKTERISll~NI PREDSTA VNICI GMIZA VACA Red Predstavnici Halerije H. (Chelon~) Velika zelena kornja~a Morske I::ornjate Lal na kareta Kozne komjacc Nilski krokodili Krokodili Misisi pski aiigalori (CrotiociJia) Kineski aligalori Gavijali Gekoni Kuclli macak. Smukovi Bez olrovnih zub.lerij.lin Tarenlola Zidni guller Pravi gulleri Zelembac Planinski guller Gulleri SIjepi6 Sljepic Blavor Nilski varao Varani Zmajcvi Iguane Kameleoni Obi~ ni kameleon Gmizavci pokriveni krljultil1)ll (Squamata) Tigrasli pilon Udavi Mrefusti pilon Zmijski car An. Smukulje Bjelou!ke Ljuta crnokrpica Zmije Kolubride Sa zadnjim Madras olrOvnim zubima Musurioa Kobre Sa predojim Aspide olrovnim zubima Mambe Koraloc zmijc Morske zmije Poskok ~arke i zve~ke ~ke Zve~1::e 184 . 9.kond. Tab. (Rhynchocephal~) Sumskc kornjace Kopnene I::ornjale Banka kornjaea Kornjate Rije~lla kornjac.

Otrovnih zmija irna mno.i (kolubride) su najmnogobro. Koje su opec od\ike gmiz. njirn otrovnim zubima i sa prednjim ot- rovnirn zubima. u direktnoj su vezi sa krupnim otrovnim Sve su neotrovnice. Najpoznatije vrste su zlijezdama Ovoj skupini pripa~aju sve tigrasti piton.juznoameriCka lahezis (do 4 m jnija grupa zmija. Cuveni su po tome vodi. ·1 Kako su ldasiftkovani gnuzaVC1 • Koje su najznaeajnije karakteristike otrovnica? Kakav je znaeaj i opej polofaj gmiz. Zmije irnaju karakteristicno izduzeno tije1o. me. Ovdje spada naJveca otrovnlca svijeta . koja unistava brazilske otrovnice. Prema tome da Ii imaju otrovne ~to mogu mijenj ati boju. koja obuhvata oko Njihove otrovne zlijezde su nMovoljno 2300 vrsta. od kojih veeina zivi u tro.svega oko Ijuta cmokrpica. otrovni zubi (po jedan sa poznatije otrovnice svijeta Ovoj skupini svake strane gomje vilice). morskih zmija itd. aspida. sa relativno malom glavom i bez U grupu zmija koje nemaju otrovnih nogu. pluCno krilo. najpoznatiji je obicni iii spanski na tri grupe: bez olrovnih zuba.musurina. dijele se vrsta.ne gmiZu vee hodaju. mbi.185 . broj ovih zivotinja prilagoden je zivotu bjelouski itd. Veeina zmija irna sarno desno njene i u naSim krajevima. smukulja. mnoge zvecarke iz Sred?je. zuba spada oko I 000 vrsta. Najotrovnije zmije ove skupme su ko 10 metara) itd. pskim i suptropskim krajevima. MMU (oko) 85 zube (koji su uvijek zljebasti) . jedna od najcuvenijih zmija . Ovdje pri- dimentami ostaci ekstremiteta.avaca u prirodi? . Mufri polni kopulativni or- gan je paran. Grupa zmija sa Zljebastim otrovnim zubima (koji se nalaze na zadnjem dije1u Zmije su veoma brojna i raznovrsna gomje vilice) su. U naSim krajevima zivi neko- cije10m svijetu. kao sto su modras i go manje nego neotrovnica . sa zad- karneleon. nalaze na prednjem dijelu vilice) su naj- kom isticu tzv. rnreZasti piton. zapravo. Kod neotrovnica svi zubi su jednaki. evropske otrovnice: poskok I broJn~ vrste anakonda (koja moze biti dugaCka I pre. liko poluolrovnica. Amerike. ma- sa otrovnim zlijezdama Postoje dvije vr. koje su siroko rasprostra- na kopnu. koji su u vezi pripadaju razne vrste kobri. Ovoj grupi pripada i 400 vrsta. organizaciono su najrazvijenije grope du kojima su najpoznatije: udavi. Sarke i zvecarke (i jos neke druge) Red zmija obuhvata viSe farnilija. skupina zivotinja. ste otrovnih zuba: cjevasti i zljebasti. do savrSenstva Cjevasti otrovni zubi se nalaze na prednjem dijelu gomje vilice i UdiJvi su najkrupnije danaSnje zmije. ~arlci . rasprostranjenih gotovo po razvijene. poluotrovnice. i Sjeve~e GuZe . a sarnO mall broJ u duzine). sa oko 1500 v~ta '!e- cina zivi na kopnu. Zmije sa zljebastim zubima (koji se dok se kod otrovnica velicinom i obli. zmijs~i car. Najveei padaju razne vrste smukova. sarno kod nekih vrsta postoje ru..avaca? Gdje nve gmazovi i kako se razmnofavaju? . guzevi zmija Njihov otrovni aparat je doveden i ~arke. kora1nih zmija.

Opci plan grade plica: 1. k1oaka. su pneumatiene. Kod mnogih plica krila su zakrlljaIa Ptice 8 nemaju zuba. 14. Mnoge kosti ptica (sjemenik). ptice su najbliZe gmi. koji svojim radom nadomj escuje nedosta: snoj organizaciji. vazdusne kese i vazduSne duplje koje se naIaze u dugim SL. gusteraea. Qpte odlike ptica . Tijelo jaja su obavijena evrstom i lvrdom kre- im se odlikuje brojnim osobenostima. 9. analni otvor. a pored njih postoje i tzv. plivaace i letaace Ni jedna druga grupa kiemenjaka ne. Kod najveceg broj a plicijih ptice. Pluca kod ptica su dobro razvijena. 4. Imaju eitav 11. postoji tr- tiena zlijezda). voljka. tako da su venski i arterijski krvotok potpuno razdvojeni. a vilice su tanke. mozak. glavena arterija. pluca. Zeludac. 5. enjaCkom Ijuskom. 8. Oplodnj a je unutra- koje obezbjeduju poseban naein Zivota . 10. od kojih vode porijekJo. 6. 15. Kiema je sastavljena od osobenib prSlje. niz naroeitih priJagodbi u gradi kostura 13. 186 . tanko mne) zivotinje. . sto je vcoma znacaj no rna toliko izrazito specifienib odlika kao za letenje. bubreg. po eemu se one bitno razlikuju od vrsta naroeito je razv ijen misicni zeludac svib ostalih grupa Po svojoj opeoj tjele. a zavcima. Tijelo ptica je pokriveno peIjem. 21. jednjak. 19. nova. crijevo. tak zuba Ptice su jajorodne zivotinje. pri dnu repa. na- roeitim koznim tvorevinarna.Aves . mokrovod. bez zlijezda (sarno na lednoj strani. a lubanja je za nju vezana jednim 18. Prednji udovi ptica su pretvoreni u krila. Glavne gnlpe ptica i njilzove karakteristike: trkaCice. 12. 17. 16. 7. aorta. Koza je suha. snja Kod ptica je jako izraZena briga 0 letenje. 20. nosni otvor. kom tjelesnom temperaturom. traheja. 176. Srce im je sastavljeno od dvije komore i dvije pretkomore. Ptice su toplokrvne (homeoter. presvu- eene roznom navlakom i Cine kJjun. jetra. debelo crijevo. sa staInom relativno visa. kicmena mozdina. gonade potiljaenim glefujem. 3. sto se sma- tra njihovim najznaeajnijim vanjskim obi- Ij ezj em. Sposobnost letenja omogucila je potomstvu. Homeotennija Ptice . k1jun. pomocu kojib veeina moze da leti. dok zadnji sluZe kao tipi- cne noge za oslanjanje i (na t1u) nose ukupnu tjeIesnu masu zivotinje. 2. za koji su jos jedino prilagodeni insekti i rijetki sisari. Adaptacija na letenje . kostima. srce. pticama osvajanje i zaposjedanje posebno vaZnog polozaja u prirodi.

Ovdje pripada oko 8500 vrsta ptica. vrsta ovih plica. ncsprctni . Kosli su im pneumati~ne. bur- Ze i do. To jc naj- veea danaSnja ptica. mcdu kojima je najpo- dientes=Ralilae ). plica Brzina borizontalnog leta se najce- Perje im je ravnomjerno poredano po cije. 3 metra Zenke jXllaZu do ) 5 ko. Sokolovke iii grabljivice (Falconijor- santnib ptica koje zive u Australiji i na mes) Ove ptice imaju cvrsto i snafuo Ii- nekim otocima tog podrucja Poznate vr. a duzina koraka u trku irn dosti. a nozni prsli su spojcni pl ovnim koziea- snjim dohim a sclc. va (lipicnih grabljivica) sokolovki i (ra- znorodnih) pjevaCica. Ue krcec oko 60 kmIh. Trkacicc (Craliienles . dobro razvijenu grudfiu kost i snaZne Illes) . djetlice mala grupa plica vrlo karaktcristienog i pjeva~ice. uz ribc. a 10 000 razli ~ilih fonni.nandui su takoder kukavice. grudne misice. ali su takoder nepodcsna za let Poznata vrsta je nandu iii parnpaski noj . veslarice. razvrstanih u 35 rcdova i veei broj fami- 10 brzi. Ihionijonnes) . papagaje. guscari- mada vrlo krupnih jaja (do I 440 grama). Cijela povr~ ina lij ela im jc pokri - grupa ki~menjaka jer obubvalaju vik od vena guslim. Amcric'Ki nojevi . lmaju ari (Drollleijonnes) i kivii (Aplerygijor. kolibre. sove. jednoobraznim pcrjcm. Naj- ma. Kondori (Chathartidae) su plice gole glave i vrata.pingvini (NaJanles) znatije vrste su andski kondor Oedna od Pingvini su mala i vrlo specificna najveeib danaSnjib plica) te brazilski i grupa plica adaptirana uvjetima zivota u crni kondor. jelo. !puno reduciranim kriJima NajjXlznatija vrsta je obieni kivi. a na kopnu su ud aljene krajeve (sci icc). ce. prave grabljivice. masu do 75 kg. taca (nekih gus~arica. tra visine. naprimjer) dostize 100-200 kmIh. Kazuari obuhvataju nekoliko intere. u tabeli 10. koje su r3SjXlre- Kivi plice se endemi novozelandskih dene u tri jXldreda: kondori. postoje tri vrste pera: kontu- stranjenih sarno u Africi i Arabiji. Siroko su rasprostranjeni u ju- Savremcnc plice su razvrslan c u tri znom polamom podrucju. namicc). kazu. rodarice. njake. prilagodeno za hvatanje plijena stc su kazuar i emu. zinu od ) metra. paperjc i koncasta pera. Rasprostranjeni su u JUZnoj Arne. doslize i do 2. caplje. Neke od njih se krila su prcobraiena u snazna vesla. dok su karakterisli- rici. galebove. koje ne mogu da icte. dok druge u odrcdenim godi. ge irn se nalaze na zadnjem kraju lijel a.5 me. sekretari i ostrva To su najmanje trkaeice. lija i rodova Pomenucemo gnjurce. Pos loji oko 15 vclikc skupine (nadred a): Irkac ice (Cra . Vrlo su dobri plivaci. najmnogobrojnija vodi.Ratilae) LctaCicc (Volantes) Ovoj skupini pripadaju plice sa slabo Ovoj grupi pripadaju sve ostalc vrste razvijenim krilima. koke. a kod boljih le- 10m lijciu. jXlznatija vrsta je obicni noj . sokolovke. sa po. 187 . plivacicc (Natanl es) 7. Pokrivenost perjem je razliCita kod ra- Nojcvi su mala grupa plica raspro- znib vrsta. Hrane se I~inama. PI ice su. golubove. Najpo- Plivacice .naliji kraljcvski pingvin koji doscZC du- icla~icc (Vo/antes). Krila su im veCa nego kod afriCkih ~ni prcdstavnici ostalih rodova prikazani nojeva. Obu- hvataju oko 220 vrsta. ponek ad u vcoma rna. Nojevi su vr. plovki i Ciopa. (drugih zivotinja) kojima se hrane. Slijedi opis osnovnib svojsta- izgleda. Ovdje spadaju nojevi (Slru. No- stalno zadriavaju na islom prosloru (sta. nandui (Rheijomles).

16. kazuar. 7. 24. cubasti gnjurac. kormoran. 10. lunja. bjeloglavi sup. divlja plovka. noj. 18. 19. gavka. mi~. kondor. siva guska. SL. 6. 28. 12. pingvin. 31. cma guska. 26. 33. kivi. 21. 14. 29. II. soko. Karakteristicni prcdstavnici ptica: 1. labud. jastreb. fazan. kaSikara. 25. 27. siva eaplja. stepski orao. hoacin. 2. 13. 3. veliki tetrijeb. 177. 9. 20. bjdtarka. 15. 188 . pelikan. 4. tetrijeb rurevac. 5. ibis. 17. 22. 30. jarcbica. 32. 23 . ronac. alpska koka. galeb. emu. 8. bankvinska koko~.

-". 30. kolibri. 31. \ " ". ' '. kukavica. ( . 16. 22 lasta. rajska ptica. 4. liska. 24.... srebrena Cigra. 14. polj ska seva. 18. sareni djetlic.:/ . golub.. Karakteristicni predstavnici ptica (nastavak): 1. 25 SL. gugutka. sumska soya.. slavuj. 5.. papagaj. usara. mkan.. bregunica. 2. lilorep. vodeni kos. 20. vuga. 10. 21. 15. :. 19. 0' °ll' . vrabac. siva vrana. sljuka. 13. ptica. droplja. 26. zlatovrana. sjenica 29.--. pastirica. 6. rulieasti cvorak. 17. 8. 9. drozd. 178. 23. Mra!. krstokJjun..y. 28. 3. 13a pomrakusa. 25 . ..:'. ?. nosorog. -. 189 . 27. 12. 11. 7.

.

Noge su irn poddene za gra. Ovdjc spadaju veliki i pern. ptice se dijele na dva podreda: kricalice i prave pjevacice. taCi dobrog vida. Najpoznatije su gavran. osim Australije. Ijdtarka. sar) koji Zivi u savanama jumo od Sahare. nepodesna za dugaCke Ovoj familiji pripadaj u brojlle vrste zeba. VlIge (Oriolidae) ukljucuju oko 70 OVdje spadaju brojne vrste sokolova. lu. Familija koka ima vi~e cxl 200 vrsta Rasprostranjene su sirom svijeta. orao klikt~. crni strvinar i bijela kanja. eurka. orao bradan. cavka i i u letu . Sve rase domaec zivine vode rcpa i druge sjenicc. orao ~ irom sv ijeta Slijedi pregled nekoliko fa- krst ~ . noge ri ~e izuzetno velika raznovrsnos t. eja. vise Strvirrari (VLllturida e) su vrlo krupne od polovinc vrsta cijele klase ptica. cxl Sjenice (Paridae) obuhvataju oko 300 kojih su najpoznatije prnve koke (Galli. koje su razvrslane u velOO bljeQje. znatije su poljska i ~ubasta seva. jastrebova. 191 . rasprostranjenih cxl glave. a kljun je snaz.sekretar (Pi. osim glavnog. Ovoj sk. pa je snaz. i bankvinska koka. krila su velika. bijela jarcbica itd. a pera pretdnq zive u Evropi i Aziji. biserka. Red obuhvata nekoliko familija. Pravc grabljivice iIi sokolovke (Fa. Za grabljivice. razne vrste fazana. paun. od kojih su neke vr. porijeklo cxl divljih koka. nja itd. sa najpoznatijim predstavnicima iz vrste misara. ptica Sve os talc vrste pripadaju pravim 10 krupne. imaju i boCno stablo. razne milija. a najpo- su narocito dugaCka u rcpu. neke vrste sokolova u obru ~ava­ kreh a nju dostizu brzinu i do 350 kmJh (I) pa su ranije kori ~ecni za lov ostalih ptica.-upini pripadaju familije: strvina- PjcvaCicc (PasseriJorm es) Pjevacice rn. letove. Kcxl ceSljugara. ca. zimovki . ne pjevaju vee Sokowvi (Fa Icon ida e) su izuzetni le.ne. mali tetrij eb.an i znatno kraci broj familij a i rodova. Koke nose veti broj jaja. ~a Zebe (Fringilidae) su siroko zastu- Koke (Gallifonnes) irnaju kratka i pljene sirom svijeta. svraka. gaeu iIi kreste. pravim kljunom i dosta jakim nogama. najpo- i mnoge cxl njih imaju velOO privredni znatije su obicna. n ~e omitofaune. vrsta ptica raspros tranjenih u Australiji. Sekretori (Sagittaroidea) su pred. me. Ovdje spadaju stavljeni sarno jednom vrstom . zapravo. dugo- znacaj. kobaca. prepelice itd. muzjaci su veti cxl Zenki i Seve (AlaLiidae) irna oko 250 vrsta. iIi zuj a. bijela. pokriveni su pcIjem zivabnih boja. morfizam. zaokrugljena krila. Najpoznatije vrste su: bjelo. koji svoj plijen bvataju siva i cma vrana. tj. vrsta rclativno malih ptica sa kratkim dae) i tetrijebi (Telraonidae) . obzirom na gradu donjeg grkljana ove glavi sup. jarcbicc. Kljun im je jak i dugacak ovu skupinu se moze reei da je karakte- gotovo kao glava. krstokljuna i vraba- mnogih vrsta je jasno izraZen polni di. soko lastavicar i razne vrste vjetru. Vrane (Corvidae) su n ~e najkrupnije pjevaeice. du kojima su najpoznatiji sivi i step ski Africi i Aziji. Ovdje spadaju suri orno. S kandzama. Mnoge vrste orlova su veoma prorijedene i ugrozene. iako. pjevacicama. orlova i sokolova obuhvataju vise od 6000 vrsta. Tetrijebi suo po broju vrsta. Prvi podrcd ukljucuje Orwvi (AqLlilidae) obubvataj u brojne oko 1 000 ameriCkib i istocnoindijskih vrste poznatih ptica. gacac. plavetna. ali sa kraeim i manje povijenim vcoma tclko dati neki njen opeti opis. Kod nas je poznata vuga soko. znarno lconoidea) se odlikuju tim e ~to njihova manja skupin a.

OVdje spadaju kos. Siroko su ra. Svracci (Laniidae) su takoder velika Drozdovi (Turdidae) obuhvatIlju viSe od grupa pjevatica sa oko 450 vrsta Medu 200 vrsta malih i srednje ve1ilcih ptica. rasprostranjenih u spadaju brojne vrste grmusa. gradska i obalska lasla i druge. lAste (Hirudinidae) imaju oko 125 sprostranjeni po cijeloj Zemlji. veliki i sivi svratak. Koje su op~te karaktcristike ptica? Koje su osnovne anatomske karakteristike plica koje im omogueavaju letenje? Kakva je tcrmoregulacija kod ptica? Koje su glavne skupine ptica? Znaeaj plica! 192 . Najpoznatije su rna je najceSca obicna grmusa seoska. mnogim krajevima svijcta. me- njima su najpoznatiji i najrasprostranjeni. male ptice. crvendac. medu koji. razne vrstc drozdova i slavuja. du kojima su najbolji pjevaci u pticijem ji obitni. OVdje vrsta izuzetnih letacica. crvenpcrkc Grmllse (Silvidae) su (mnogobrojne) itd. carstvu. dobri pjevati.

179. usna duplja. 19. koje je produkt lu. Opste karakteristike Slsara Sisari (sisavci) . 4. Klasifikacija sisara: nib i vi~~i sisari . 14. srce. se hrane posredstvom slozcnog organa vljaju dominirajucu grupu u zivom svije. 2. homeOlcnnnc su zi- obuhvata zivotinjc kojc su dosliglc najvi. 5. 193 . pIacente (posteljice) i rastu u organizmu tu. Osim malobrojnih izuzetaka. Srce sisara sadrZi dvije komore i po kojima se izdvajaju od ostalih zivoti. 17. 13. Svi sisari doje svoje /ltalia) i pl ace ntalne (vise) sisare (Place- mladunce mIijckom. embrioni si stupanj evolucije i koje danas prcdsta. Kamkteristike kljlllwra i to/'bam Klasa s isara. gusteraea. dijcla: grudni i trbusni. cenja mlijeenih zIij ezda. lcicmena moMma. Kicma im JC sastavljena od prslje. 8. jetra. wrijelo. 7. duplje je dijafragmom podijeljena na dva nje najraznovrsnijim zivotnim uslovirna. Posjeduju tri vrste zuba: sjekutice. analni otvor. Unutrasnj ost tjelesne nja i koje su Un omogucile prilagodava. volinje. nrafia). . debelo crijevo. u vratnom dijelu sv ih vrsta ima ih nutom kritcrijumu dijcle se na aplacenta- 7. 0. Im aju stalnu tjc- 5 SL. 15. OdJik-uju se nizom specificnih osobina majke. mokrovod. noge. 6. molcracni mjehur. 11. iZU lC\' grupe kljunara. Naon Zivota i ralJllnoiavanje Mammalia . gonade (testlSl). dijafragma. dusnik. Koza Un je bogata cmenjaka. ~Iudac. Ine (niZc) sisare (bcz piacente = Apface- ocnjakc i kutnjake. mozak. 12. aorta. O~i plan grade sisara: 1. Kod Njihova klasifIkacija se primamo zasniva ogromne veCinc sisara oba para udova su na osobenOSlim a embrionalnog razvica. 10. kojoj prip ada i covjck. raspros tranjenih sirom svijeta zIijezdama i njihovim tvorevinama. lcsnu temperaluru. 3. tanka erijevo. bubreg. 16. svi sisari Sisari obuhvataju oko 4500 vrsta ki- su pokriveni dlakom. dvije pretkomore.9. anatomiji i ponaSanju. Prema prvopome- nova. pluca. 18.

Tj c\esna temperatura tor- polaZu jaja. pladva). ske kune.). torbarski vuk. gdje zivi dnosl. glodari. grupi su mnogobrojne vrste australijskib vna grupa sisara. Mlijecnc vremenib sisara. jela . Ijuskavci. pa se njihovo razv ice zav~ava U sisavce bez piacente spadaju kljuna. a ad njibovib ostaIib zlijczdc imaju dobro razvijene mlijeene predstavnika razlikuju se po nizu osobi. na placenta (posteljica. naIaze na onom dijclu lrbull a koji jc po- ografske oblasti. Opee odJike p/acenJalnil! sisara Placentalni . surlaSi. torbarske krtice itd. Eutheria) . mesojedi i primali (placentaIia. Ostali sisari: bubojedi. Mlijccne bradavice sc nib sarno na podru~je austraIijske zooge. kitovi. kopitari.torbi. RllZJlOvrsnost i klasifikacija visil! sisara (visi) sisari . svojstva jajeta itd. EmbrionaIni razvi. radaju nedovoljno razvijeni. rna torba sluzi za zaSti tu. ~ini neku vrsIU k1juna. Papkari. Tjelesna temperatura kod na. ograni~e­ nsport mladun aca. ali je zna- mom materijom. medutim. koja (zajedno s njima) tno manj a nego kod visw sisara. Odlikuju se ni- zorn primitivnib osobina. Zivorodne su zivotinje. straIijske zoogeografskc oblasti. u posebnom komom naboru m aj ~inog Ii - ri (MonotremaJa) i torbari (Marsupialia). Kojc su opec karakteristike sisara? Gdjc zive i kako se razmno!avaju sisari? Koje su glavne grupe sisara? Koje su opec odlike kljunara i tOTbara i gdje oni zive? . To su jedini sisari koji krivcn torbom. Urogenitalni otvor im je sasvim odraslih je visoka i staIna. Gotovo kod odvojen od anaInog. skrivanj c i tra- li broj vrsta primitivnib sisara. i disanje embriona sluzi slozena tvorevi- 194 . bara jc veca nego u kljun ara. karakteristi~nib Ovi sisari su uglavnom stanovnici au- za gmizavce (prisustvo k1oake. Vii ice su im oblozene ro. Dijele se na dvije podgru- pe: torbari sa vise sjekutica i torbari sa Ovoj grupi pripadaju k1junari (sarno maIo sjekutica. U drugoj Torbari ( tobo l~ari) su takoder primiti. a za ishranu smjena mlijeenib i stalnib zuba. perajari Ovoj potklasi pripada najveei broj sa. krezubice. Aplacentalni (niZi) sisari mladunci se. oko 250 vrsta. U prvu skupinu spadaju jedna vrsta) i mravlji jezevi (tri vrste) ameriCki oposumi. bradavice. U kasnijim razvojnim [aza- Kljrl1lari (jednootvori) obubvataju ma. vombate. kcngura. koaIe itd. svib predstavnika ove skupine postoji tak se zavrlava u materici. torbar- koji su rasprostranjeni u Novoj Gvineji. Ijiljci. jajoro.

U ovoj porodici postoje sarno cni nilski konj i mali rijeeni konj . Noge su relativno kratke. novim. irvas. vrsta. U vezi sa ovim izvrSena je i razdioba na dvije Supljorogi preiivari obuhvataju vise skupine (podreda): nepreZivari (Nonrumi. NajceSce imaju rogove. ducirani. suplj orogc prd i- kara1. tverodijclni zeludac cine burag. Gutaju nesa- zvakanu ili slabo SaZvakanu hranu. santnih i osobenih prei. rno samo najznaeajnijc: kamilc (Ca/lleli- U placentalnc sisavcc spada veCi broj cine). prilagodili su se na jeleni) ili cetverodijelni (svi ostali). VcCina ih redova. Zeludac im je jednosta. SjckutiCi gomjc vilicc su rc- va. Muzjaci imaju kostane rogove. sa po ce. sa veeim brojem familija i rodo. a u gomjoj vilici nemaju i domaca svinja.L>nog biljojedi. antilopa itd. varc (Bovidae) i zirafe (Giraffidae) . a ccsto i ocnjaci . ali jc taj svake godine otpadaju i zamjenjuju se broj kod nekih skupina znatno reduciran. dvije vrste: zirafa (glava na visini i do 6 m) i okapi (glava na visini do 3 m). mosusni jeleni itd. irna rogovc. Najpoznatiji su obicni i jelen 10- Mnogi papkari prezivaju hranu. karakteristi- cnog izgleda. Azije (jednogrba deva) . prezva.koje imaju i neke znaCa- kuju je i usitnjavaju ("prezivaju"). jelenc (Cen'idae) . zavrSavaju debe 10m roznom navlakom - papkom iii kopitom."Upina (rcdova). :Zeludac je podi- NcpreZivari u obje viI ice imaju sve jeljcn u cetiri dijela. kapura. divokoz. gene zivotinje klasificirane u sedamnaest listavac (knjiZavci) i sirisle . a medu nilskim konjima obi. Zelu. rodijelni. VcliCi. koju Ova grupa obubvata relativno beten. PreZivari su relativno velika i hetero- gena skupina sisara Odlikuju se sloze.. van. bradavicasta sjekutiee i ocnjake.a. koji se juznoameriCkih (bezgrbih) lama. zbog ce. od 50 rodova i mnogo viSe (oko 150) nantia) i prdivari (Ruminantia). bivola. ga imaju posebnu gradu zeluca.driati i do mjesec da- se hrane 'biljnorn hranom.. Jeleni ncrnaju sjckutica u gomjoj vi- lici. Slijedi ndto siri prikaz papkara (prctcZni Kamile (deve) su bezrcpi dvopapkari biljojedi). Ovdje spadaju bro- vrste zuba (sjekutiee. koji Obicno imaju po 44 zuba. ocnjake. lrnaju sarno po dva prsta Medu svinjama najpoznatije su divlja na svakoj nozi. sa dva iIi cetiri prsta. los. Tokom du- dac im je trodijelni (deve i neki mosu~ni gotrajne evolucije. sma. muflona. Ova grupa obuhvata relativno hetero. dok su tkiva Nascljavaju stcpska i pustinjska za ostale redove naznacene sarno njihovc podrucja sjcvemc Afrike i jugozapadne raspoznatljive osobenosti. Ovoj sJ. Ce. Mesojcdi . patar. Mogu po- piti ogromne kolicine (cak i slane) vode Papkari su veeinorn krupni sisari koji pa bel.>- poslije iz zeluca vracaju u usta.. U preZivarc na (duzina) irn varira od svega nckoliko spada viSc farnilija papkara.. mesojedi iii svaStojedi). a pornenucc- centimetara do 30 metara. ova- ke i k'Utnjake). rncsojcda i prirnata (prctc zni sa grbama od naslaga rezcrvnog rn . jne zajedniCke karakteristike. tiri prsta Ovorn podredu pripadaju dvije familije: svinje (Suidae) i nilski konji ZiraJe su mala skupina veoma intere- (Hippopotamidae).cristienih sJ. domaCib koza. koji ne otpadaju svake godine. nje rnogu iz. U tom pogledu posebne je 195 . ca. babirusa. Nogc su im na.. rasprostranjenih sirom svijcta. pretkutnja. jne vrste i pas mine govcda.1. tabcla 11.ivara. mesnu hranu. Zeludac im je cetve- svinja itd.zvijeri (Carnivora) nim i visedijeinim Zeiucem. odnosno srednje Papkari (Artiodactyla) i istocne Azije (dvogrba deva). gene zivotinje."Upini pripadaju i cetiri vrste dugaCke.

rodova i VIsta. kuna zlatica). KandZc na nokti. U odnosu na majmu- gaeki i ostri. a zatim kutnjaci. divlja maCka. osim Au. pa menzija. Vecina vrsta ba. bermelini. ne mozak im je primilivnije grade. aveli) i maJmune (sirokonose i uskollo- rna su obieno ostre i mogu biti uvlaeive se). lutabanaSa i tabanaSa. sta imaju kandZe). Palae prednje noge nere. j azavac. koji cio zivot provode na drvecu. Ova lemuri (Le/lluroUiea) aveli . sa duga.niji muzjak. Na pre. Veeina ih ima dugaeak rep. grizli i bijeli medvjcd . KandZe su ostrc i uvlaeive. a sli. kune (Mustelidae) i me. te etom. koje su kod mn o- dvjede (Ursidae). TIjelo im je snaZno i zde- njih nalazi se po jedan veoma dugaeak. po tri sa svake strane. Prema naei- nu oslanjanja na tlo prilikom kretanja Ova skupina sisara (kojoj pripada i meetu njima ima prstaSa. Straz. stralije (izuzimajuCi domaee maCke). su jake i neuvlaeive. padaju mrki. Novog svijeta) su srednjib iIi malih di- Dlaka ovih zivotinja je gusta i fin a. One su prstaSi. Rasprostra. tigar. pasto. Neke Sirokonosi majmulli (iIi maJmum od njih su tabanaSi. koje predvodi treanje. Ovi sisari veeinom imaju Primati (Primates) po pet prsta na svakoj nozi. ali i za skakanje. a na zadnjim eetiri polumajmuna se dijeli na dva podreda: prsta. Red dnjim nogama je pet. ne moze se suprotstaviti ostalim prstirna. kratJee rna su pljosnali nokli (sarno nekoliko vr- vilice i samo 30 zuba Oenjaci su im du. KandZe na pr. savrSenijim mozgom. vidre itd. a sape su petoprste. Kao ogromna vecina os talih nocnih zivo - pse (Canidae). neuvlaCive. kim bilnim morfoloskim specificnoslima njeni su na svim kontinentima.znaeajna karakteristiena graeta zuba Sje. Oene duplje su leopard. domaca maCka (sa okrenule naprijed i pOIpU no odvojene od mnogobrojniro rasarna). po. Me- etu njima postoje znatne razlike u pogJc. psi itd. Tijelo im je obieno izduzeno. lisice. Grbice na kutnjacima nisu tako ostre majmuna zivi u lropskim sumama. (Tarsioidea). majmuni (P latyrrlzini) i uskonosi majmu- ni (Catarrhini). krelanje i za bvatanje. Mcdvjedi su najkrupniji predstavllici kutici su mali. rum grupama. sljepooenica. od nekoliko do gotovo lumajmuna. Broj zuba se razlikuje po pojedi. VeCina ib je prilagodena zi- volu na drvecu. Majmuni su matno savrseniji od po- du tjeJesne rnase. najveCi i najsnaz. a odlikuju se dugaCkirn i obicno su mnoge od njih skupocjeni krznaSi. su siroki pljosnati nokli. To su petoprsli labanaS i. Ovoj porodici pri- koji se takoder odlikuju specifienom gra. Iza iz reda zvijeri. jedi kratak osvrt na: maCke (Felidae). Odlikuju se vecim rastom i 300 kilograrna OVdje spadaju lav. 196 . Na svim prslima Ckim vilicama u kojima se nalaze 42 zu. sakali. jakim repom i sirokom meetunosnom pre- OVdje spadaju brojne vrste kuna (kuna gradom pa su im nozdrve usmjerene bjelica.nje noge sluze i za Psi imaju izduzenu njusku. tinje. poluprstaSa. a ovi opel na vise [ami- Kune obuhvataju najmanje vrste reda lija. Gotovo na svim prsli- MaCke imaju okruglastu glavu. obi- kao u macaka Noge su im podeSene za eno u veCim skupinama. OVdje razvrstani su u dvije skupine: sirokonosi spadaju vukovi.avetnjaci grupa naseljava sve kontinente. imaju velike oci. ustranu i frontalno. eovjek) obubvata polumajmulle (lemure. tinja. no- ge su kratJee. cmi i libetski medvj cd. gill vrsta okrenule naprijed. Polumajmuni su pretdno male zivo- Red se dijeli na sedam familija. a kandze snaian i ostar oenjaJc. zvijeri. a neke polutabanaSi. lasice. ris. Prema ne- stima su tupe i neuvlaeive. gepard itd.

197 . obicni zee. slijepi mi~. 13. pasanae. mrinot. 5. torbarska vjeveriea. letipas. Ijenjivac. 20. kljunar. rovcica. 22. ris. 8. 16. 15. 7. vivera. 32. kuna. oklopnik. vuk. 14. 30. 2. ebidna. lasica. 28. Karakteristicni predstavniei sisara: 1. torbarski vuk. mis. 25. jez. kengur. 21. medvjed. 10. 31. krtica. 33. 4. 27: rakunopas. 24. tvor. dikobraz. SL. 6. 17. torbarska krtiea. leopard. 11. 3. polami zee 18. 26. lisica. dabar. dlakokrilae. 19. mravojed. 180. 12. 29. 9. 23. vjeverica.

tenrek. 23. impala. 17. 12. muflon. Karakteristicni predstavnici sisara (nastavak): I. gibon. bivol. 21.a. zamorac. mandril. 10. 19. gorila 198 . 18. drekavac. 8. sjevemi jelen. 13.. ajaj. tuljan. 3. 22. 5. 14. obicni jelen. 20. SL. 6. trubkozub. 181. 16. 7. 25. slon. delfin. divlji konj. divlja svinja. lemur. antilopa. jak. tapir. 11. morski lay. 4. ~impanz. 15 . nosorog. 2. 9. 24. orangutan. 5a.

u pokretima i navikama. tan na rnaIajskom jeziju znaci "sumski co- Anthropol1lorphidae). og Svijeta su znatno krupniji i raznovr- sniji od prethodne skupine. dnoJ I srednjoj Africi. Bubojedi su tabanaSi iii polutabanaSi. padn~j Africi. Nemaju repa ni obraznih kesa i po tome su slicni Ostali pIaccntalni sisari covjekolikim majmunima Farnilija obu- hvata nekoliko vrsta medu kojima su Bubojcdi (kukcojedi. vecu nego hodanju po zemlji. Kod mno- CO"jeiroliki majmuni se odlikuju du. ju:tnoj Ill • . a sarno jcdna vrsta :tivi u Evropi NaJpoznatiji su obicni i planinski gorila (Gibraltar). Rod oranglluma obuhvata sarno jednu Skupina se dijeJi na tri farnilije: za. ern I hvataci (atelesi) itd. (Soricidae ). VCI. neposredne pretke: ova porodica danas egzistira u obliku sarno jedne. Rasprostranjeni su u ~umarna Ju:tne ~je. On najCclee hoda Zamorci (repati iii psetoliki uskonosi same na stra:tnjim nogama majmuni) obuhvataju relativno veliki broj naih uskonosih majmuna. rasprostranje. mandrili. me- liko dugaeak kao kod covjeka. du kojima su narocito poznate: krtice k suprotstaviti ostalim prstima. ali on nije podesen za kvaccnje. babuni itd. Muzjaci su PUCInI. a Nemaju repa. gih vrsta ocnjaci su slicni sjekuticima :tim prednjim ekstremitetima od stra:tnjih . N<!Jpoznatije vrste kandWa su znatno veei od zenki (vi ~e nego kod dru- bjelo~i kandW i kand:tM-kepec. gorila i orangutan. Palac prednje n~ge -:. izuzctno duga. najprimitivnija i evolutivno najstarija sku- tra. magot. rnakakus . s covjekom). Obicno hodaju cetverono~ke. nek?li~o vrsta rasprostranjenill u zapa- Nosna pregrada im je uska pa su nozdr. prije svega.~ake manji je nego kod covjeka. koja YrSte su zeleni zarnorac. obuhvata sve Ijude danaSnjice i njihove pavijani. kukci nisu njihova jedina hrana mozak covjeka. a ve- ~~rike. obraznib kesa i :tuljeva na na svim nogarna imaju po pet prsta sa sjedaIima Mozak irn je savr~eniji od kand:tarna. Ovaj red obuhvata nekoliko familija.Homo sapiens OdIikuju se. miadunce. lnseclivora) su najpoznatiji erni i bjeloruki gibon (Suma. cma je bolje prilagodena kretanju po dr- zlic~t~ falT\1!lje: kand:tMi (pand:tMi) i ka. giboni (Hy!oba. To su najkrupniji majmu- s~~ Raspros~anjeni su u Africi. Ova farnilija obuhvata tri roda: si- Uskonosi majmuni iIi majmuni Star- mpanzo. Palac na ~akarna nije to. ali se mo. podrucju ostrva Sumatre i Bornea Orangu- todae) i covjekoliki majmuni (Ponigidae. Zenke radaju po jedno kapucme spadaju nocni kapucini. Iitski raSirene vrste . Najpoznatiji su ve priblikne i okrenute nadoIjc. Malaka). 199 . Vccina ill Rod simpallZO (cimpanzo) obuhvata ima rep. je:tevi (Erinaceidae) i rovcice ne simi sarno za kretanje nego i za hva. ~kupina obuhvata dvije vrJo ra. a u gih majmuna). Gorile takoder zive u centralnoj i za- ali se Ipak moze suprotstaviti ostalim pr. Ckim prednjim ekstremitetima. ("covjek razumni"). dreka. lako se nazivaju insektivori- mozga ostalih majmuna i znatno liCi na rna. kosmopo- Giboni su majmuni srednje velicine. U skupinu uskonosih majmuna svrsta- nib u afriCkim prMumarna Najpoznatije va sc i familija Hominidae (ijudi). prstirna nalaze se nokti. vjck" (zbog veIike slicnosti. a ruka (Talpidae). vrstu (orangutan) koja zivi na ogranieenom morci (Cercopirhecidae). CIJI su muzjaci krupniji i od covjeka Azljl. pina placentalnih sisara Njihova dugulja- sta njuska se zavrsava rilicom. Na svim obicni i patuijasti simpanzo.

rovtica Vodella ro vcica Plodojedi Letipas Ljiljei Obit ni Ijiljak (Chiropura) Bubojedi Veternji IjiJjak Slijepi mi~ Vampir Ljwkavei Obi~ni Ijuskavae (Phclidora) Oldopnici D1inovslci oklopnik Oevet~asni oldopnik AmeriCke krezubice Mravojedi Veliki mravojed (Xenathra) Dvoprsti mravojed Ljenjivei Troprsti Ijenjivac Dvoprsti Ijenjivac Obi~ni zee Dvosjekuti~ni :letevi Polarni zee Bijeli zee Kuni~ Sumski mi. knic. Bubojedi Jetevi Obitni jet (If1Stctivora) Rovtiee Obitn.evi Obitni mod (morski mnj) 200 .I PREDSTAVNICI SISARA Red Predstavniei Krtiee Obitn. Tab. I \. Poljski mi~ Mi~evi Pacovi Voluharica HrCak GIOOari Leming (RodenJiLl) Puhovi Obi~Di pub Obi~na vjeverica JednosjekutnicS Vjeveriee Siva vjeverica Mrmot Tekunica Dabrovi Obitni (evropsb) dabar AmeriCki dabar Frasenca Zamorac Monko prase Obitna foka Foke Grenlandska fob Perajari Sjevemi morski slon (PinnipediLl) Julni monki slon Mod. KARAKlERlSTIo.

tavalc) Red Predstavnici Divlja matka Domace matke Ris Matke Lav ligar Leopard Gepard Pas Vuk Mesojedi Psi ~galj (Carnivora) Sakal Lisica Kuna Lasica Kune Hermelin Nerc Jazavac Vidra Mrki r:oedvjed Medvjedi Crni medvjed Bijeli medvjed libetski medvjed Grizli Svinje Divlja svinja Domaeo svinja Nepre!i vari Babirusa Bradavieasta svinja Nilski konji Obitni nilsld konj Mali rijetni konj Jednogrba kamila Kamile Dvogrba kamila Lama Obitni jelen Papl::ari Jelen lopatar (Artiodactyla) Jeloni Mo~usni jelen Sma Los lrv.... KARAKn:RJSTI~NI PREDSTA VNICI SISARA (n.. Tab.11. Pre!ivari Goveda Bivoli Ovec Supljorogi Muflon Koze Divokoza Antilope 2irat"a Okapi .

kepec Sirokonosi majmuni Drekavci Primali Kapucini Kapucini (Primates) Alelesi Zeleni zamorac Makakus Zarnorci Magot Pavijan Mandril Babun Uskonosi majmuni Giboni Crni gibon Bjeloruki gibon Gorila Covjekoliki majmuni Sirnpanzo Orangutan Ljudi Covjek 202 .11..maki KandWi Bjelouhi kandW KandW . KARAKTI:R1STICNI PREDSTA VNICI SISARA (n . tavale) Red Predstavnici Grenlnodski kit Bezubi Biskajski kit Plavi kit Grbavi kit Kitovi Uljefure Glavata uljefura (Cetacea) Zubati Rije~oe pliskavice Gangska pli skavicri Amazonska pliska vice Bijeli kitovi Bijeli kit Narval Delfini Delfini Surlafi Sionovi Indijski slon (Proboscidea) Afri~ki slon Domaoi konj Konji Tarpon Kopitari Magarac (Perissodactyla) Zebra Tapiri Ameri~ki tapir Indijski tapir Nosorozi Indijski nosorog JuZnoafri~ki nosorog Lemuri Lemuri Maki Lori Polumajmuni Galagosi Aveti Avet . Tab..

medu kojima uginu. cije je tijelo pokriveno ro- zn. Rep je borizontalno spljo- osnovna zajedniCka osobina im je prisu. debeli sloj potkozne masti. a ispod nje je debeli sloj masnog tkiva. S tim u vezi. dvije skupine: bezubi iii plocani lib sisavaca se razlikllju. Ia. Imaju veoma dugacak jednoj skupini sisara koji zive u vodi rep. raj i Ijiljci bubojcdi (Microchiroptera). Karakterise ib nepami ribljim perajima. a i najosobenija skupina sisavaca. irnaju niz osobina po kojirna se bitno ra- dari se razvrstavaju u dvosjekuticne i je- zlikuju od kopnenib sisara.kljovama. Koza je debe- binskirn kicmenirn prSljenovirna. specificnu razh~uJu od svih ostalib sisara i zivolinja gradu dlake itd. Kitovi se razvrstavaju u obuhvataju vise od 3 000 vrsta. su srcdnji prsti najrazvijcniji i nose cjc- Nlzom osobina podsjceaju na bubojcdc. lokupnu masu tijcla. glavni organ za plivanje. U vodi se ra- dijclu Afrike i na jugu Azije. Nemaju zuba. daju. van vode (na ko- cuju nekoliko veoma heterogenih farnilija pnu) su potpuno nemoeni i tu vrlo brzo iz Srednje i Juzne Arnerike. nova: indijski i dvije afriCke. Kod svih Icteclh slsara. sten i pretvoren u repno peraje. po dva sjekutiCa u obje viI ice. Glava im je mala. Medu kitovima su najkrupniji su najpoznatije: oklopnici (Dasypodidae). koji je stvo dodatnih zglobova na grudnim i sla. a zadnji su potpu- njskirn izgledom se veoma razlikuju. Izmedu vrata. Ovaj rcd obuhvata Lema kozlCa prcdstavlja najznacajniju tn porodice: konji (Equdae). a noge kratke i veoma · sliene broj predstavnika. Rasprostranjeni su u zapadnom nosti toj zivotnoj sredini. ?sobenost oVlh zivotinja. posto ulje "arnbra". Surlasi (Proboscidea) su najlcrupnijc Imaju sarno jedan par grudnih mlijcenih kopnene zlvolillje (visille do 3. koj a broj i oko 1 000 vrsta. Nikada ne napustaju vodu. veoma osjetljivo culo sluha i se do 5 l). lapiri (Tapi. OdlikuJu se duoackom b surlom · . plavi' mravojedi (Mynnecoplzagidae) i Ijenjivci kit dostize duzinu od 30 m i tjelesnu (Bradypodidae). predstavnici zivotinjskog carstva. gOIOID kOZOID i debcIim nogama sa po pet prsta Danas zive sarno tri vrste slo- Ljuskavci (PllOlidola) su vrlo neobi. lagodeni na zivot . pa izmedu Perajari (Pinnipedia) su takoder pri c sjekutica i prednjih kutnjaka postoji veli. izrnedu ostalog. Razapcta jc rldae) I nosorozl (Rlzynocerolidae). obloz. koje se vee na prvi pogled dod ira. Prednji udovi su irn se jakim kostanim ploearna iIi dlakarna Va. Od osta. ljiljci (Clziroplera) su vclika skupina roznim navlakama iii kopitama. preobrazili u peraja. medu kojirna su posebno karakteristicni oblik udova i dnosjekuticne.enib snalnim po pet prsta koji su povezani plovnom 2(B . tu borave tokom cijelog zivota i tu umiru.~ Ijusparna (koje su poredane poput Kitovi (Cetacea) su najinteresantnija cnJepova na krovu). Ovaj red se dijeli na dva uopcc. elasticna i bez dlaka.5 m i ma- zlijezda. podreda: IjiIjci plodojcdi (Macrochirople. a no iscezli. Ni u noge su kratke. ka krezubina Prema broju sjekutica. lzuzetno vclikim sjckutiCima . . a jczik je dugacak i ne postoji tako visok stupanj prilagode- crvolik. (Mysliceli) i zubati iii zubani (Odonto- i po tome sto imaju sarno po jedan ili celi). Od masti Glodari (Rodentia) po raznovrsnosti uljeSure dobija se skupocjeno mirisno premaSuju sve ostale grupe sisara. vrIo kratka crijeva. prednjih i zadnjih nogu i rcpa (kod nekih vrsta rep je slobodan). cne zivotinje. Na svakom udu irnaju" broj prstiju (I iii 3). Tijelo irn je Kopitari (Perissodactyla) imaju mali vretenasto. lako disu na pluea. glo. u vodi. AmeriCke krezubice (Xenatra) uklju. To su naj- veei zubi kod svih glodara. Tijelo im je pokriveno masu od 150 t.

zajedni&e odlike placentamib sisavaca? U koje skupine se razvrstavaju v~i sisari? Koje su osnovne karakteristike i glavni predstavnici: buboj eda.kofum. glodara. mcsojeda. lj iljaka. Koje su opee. perajara. papkara. kitova. lemma. ljuskavaca. aveti i majmuna? • 204 . a nokti su Icratki iii potpuno za. Ovo su prete~no morski sisari. a porodice: foke iii tuljani (P/zocidae) . krezubica. rfevi (Odobenidae) i uSani (Otariidae) . surla~. mo- najeeUe ih susreeemo u hladnim i umje. renim Idimatima Ovaj red obuhvata tri kdljali. kopitara i primata? Koje su osnovne karakteristike primata: polumajmuna.

cija) medu pripadajucim jedinkama. protozoa. skupine morskib mnogocekinjaSa) bile su Tako postale talofite (steljnjace) su u prapocecima filogeneze mekusaca i srodniCki veoma isprepleteno povezane. Mada su primarno upadljivim slicnostima larvenih stupnjeva stanovnici vodene sredine. i hetcrotrofni . a na treeu . protozoe iz sk. Naredna i naroeito znacajna pojava 0 filogenezi biljnog svijeta su psilofite . (gljiva. a na drugu . u vezi s tim naueno je pri- Sporedna grana u njihovoj daljoj evolu. zivotinje (sundcri i dupljari). jskih skupina. Od onih njihovih sa svojcvrsnom "podjelom rada" (funk- oblika sto su irnali sposobnost fotosin. lshodistc gama.sje. na jednu stranu . po svoj algi. hvatljiva i tzv. Sljedeei. ali i ove pretpostavke se posebno traZe u medu gljivama. iZUImlih prabakterija.od mnogobrojnih grupa jcdnostavno kojih vode porijcklo sve zivotinje. od genija. tj. najprijc razvile pljosnate gliste. vode porijeklo prve praalgc. Dokazi To je posebno uocljivo kod algi. oni su bili ishodiste. ni prapoceci filo- postanka iii razvoja organskih skupina gcncze prvih skupina zivotinjskih organi- (sistematskih kategorija razlicitog ranga). @d 20S . po kojej ciji su mahovine: na drugu stranu su se se prapoCetnim oblicima svih viseeelijskih razvijale papratnjace. a zatim i vikcclijskih Nekc od clankovitih glista (vjerovatno iz zivotinja). odnosno bodljokoZaca i ziroglavaca (najprimitivnijih hordata). visi stupanj u filogcnezi dalje evolucije zivotinja mogle su bili biljaka bili su bicarima slicni autotrofni osobene skupine pradupljara. a ' iz njih zatim i oble i clankovite gliste. zama jos uvijek nisu potpuno nacno a nauka 0 tom procesu zove se fi 10. nas-. organizmi. zivih bica: . Pored izlozene pretpostavkc 0 filoge- prve kopnene biljke. visih biljaka). Prema grade nih prvih zivih bica. teze.od kojih su kas- primitivniji oblici nastali iz ncke od nije postale sve biljke. autotrofni .-upine trcpetijikaSa (cilijata). objaSnjeni. vjeruje se da su njihovi naj. Zivotinja mogu smatrati izumrle viSejedarne menjace. u izvjesnoj u individualnom razvoju clankovitib mjeri su se raSirile i po kopnu. od nekib kolonijalnih bicara.autotrofnih Od takvib oblika su se. Po svcmu sudeei. koje su tale su najjednostavnije visecelijske bile slicne danaSnjim modrozelenim a1.heterotrofnih oblika prilici. Kratak Filogeneza i filogenija pregled Filogeneza biljnih organizalllfl fiIogeneze Filogeneza Zivotinjskih organizama zivog svijeta Filogeneza je proces evolutivnog Kao i kod bilj aka. Po jednoj pretpostavci. Od drugih skupina izumrlih ali i izuzetno raznolike jer je njihova Clanovitih glista mogli su nastati fIlogeneza tekla u vise osobenih pravaca bodljokosci i hordati (svitkovci). zglavkara. glista i mekusaca. "tUJbelama leorija". lako u nauci jos uvijck nije izumrlih prabicara svojevremeno su se razjaSnjeno pitanje neposrcdnih biljnih razvila dva glavna organizaciona lipa predaka. izwnrli prcci svih netskom porijeklu i razvoju glavnih Zivotin- kormofita (stablaSica. a preko ovoj teoriji.

..:... BAKTERIJE 't< 1\. PRAORGANIZMI I ./ AUTOTROFNEI) ':::f. ) MATERIJA SI. I .autotrofni organizmi cmi krugovi .-" PRVA \ 1 PROTOPLAZMA .J '. prapoeeci njih ove fil ogeneze se veiu za belarije).. iJ \ .::. ALGE \if&.L At HETEROTROFNE .e (ftlogenetsko stablo) Zivog svijeta taCkasti krugovi .. izuzirnajuCi sundere i duplj are.. \.. / I . 182.heterotrofni organizmi 206 . ••••• BA KTERIJE \ :}::: '" ".. bescrijevne trepljaste g1iste (izumrle tur.- I :.. _. NEZIVA \ .njih su mljp!lJe mogle nastati jednostavne Zivotinje. . . I NAJJEDNOSTAVNIJI ... Pojednostavljeni prikaz foligenez...'... a od ovib zatim i sve ostale prabicare.. SKRIVENO SJEM ENJACE HORDATI GOLOSJEMENJA CE PRSTENASTE GLiSTE GLiSTE JEDNOCELlJSKE ~IVOTINJE MODROZELENEt§'J.. .... ".. if. .

......... I"IJe ........ ....... ~ .... 57 b'100gIJe 1 . ........ 33 zivih bica ... ................. 53 Celija (stanica) .......45 za gimnaziju opeeg smjera . 36 Polno razmnoZavanje jednocelijskih Degenerativne i patolo~e promjene organizama ..................................9 K oz' .......... 28 RAZVICA ........ 21 Endokrini sistem organa ........ .. .......Organski sastojci xlije ................................................................ ....... . 33 Bespolno razmnozavanje ..................Celijska membrana ..................................................... ........ ..... ....... 59 ' Hemijski sastav protoplazme ............... ................ 26 Sistem organa za razmnozavanje ..............Neorganske tvari ... ........ ................ ................ 68 M c taborlZam ce ................ ..... ......... ...............45 Pregled nastavnog prograrna biologije Stabljika ......... 62 Organizacija i opCa morfologija eeJije ....41 Individualni razvoj vi~eeelijsldh Tvorna tkiva ........ I" ce IJSki Zl...itoza..................................42 • 2Q7 ...........................41 Individualni razvoj zivih bica .........................................nukleus ................................... ~ula i razmnozavanja ....... 56 zivota ............................ 75 eelije ..... l0 Sistem organa za kretanje ............NAUKA 0 CELIJI ......... ......... ........ ...... SADRZAJ BlOLOGIJA ........................................... 26 ·Cula ......................................... 35 Polno razmnoZavanje .........75 HISTOLOGIJA I ORGANOGRAFIJA.. ...d .......... 64 Celijska membrana (opna) i Ncrvni sistem ........ 31 Razmnozavanje (reprodukcija) Rast i dioba celija ............. 56 Otkriee eelije i razvoj citologije ................................ 3 BT I Jm........................... ........ 18 tjelesnih te~nosti ..NAUKA 0 ZrvOTU ............41 biljaka ...77 BT I ~na tki· va ........... 12 ................ ........ ....... ........................................................ ru slstem organa ........... .. .... 59 S·IS tem organa za d'IsanJe ................... 13 Sistem organa za cirkulaciju FiziCko-hemijske osobine eelije ......... .......... cirkulaciju osobineeelije ........ ................... 9 Kozni.. ................................ ek skre cIJu ..... 63 Organizacija i funkcija eelijskih Organi endokrine i nervne'regulacije............................... ................................ 48 KonJen........... ........................ 39 Polno razmnozavanje vgeeelijskih organizaIIla ... potporni i lokomotorni organi .................... 50 CITOLOGIJA ...... ...osnovna jedinica Organi i organski sistemi zivotinja ................. ... 66 . ......................... 12 I. 58 Hemijski sastav i flziCko-bemijske Organi za varenje. . .................... ..... 8 List .............................................. 19 (ekskreciju) .................. 69 Arn.......... 9 Zivotinjska tkiva i organi ........ .............. 21 Citoplazma i njene organele ..................... ....................... ........... disanje.......19 Sistem organa za izlu~ivanje Tipovi eelijske organizacije .....................Celijski zid .... .................................. ..... 67 . 65 .................... 72 M' eJoza ......... 64 struktura ........... 12 Sistem organa za varenje .......... .............. .......... 78 Trajna tkiva . ............ 56 Metode prou~avanja stani~ne Sistemi potpornib organa ........... .............................. 27 BlOLOGIJA RAZMNOZAV ANJA I Jedro (jezgro) .. ........... 61 .. organl................. ................ ............ 68 Mitoza ..

..... 162 Modrozelene alge .... .... .......... . ....... 94 Pla!ta!i .. ................... . .............. ...... ........205 !IVOg svIJeta 208 ... ........ . .... ........ . ... .. ........ 139 mOG SVIJETA .. ... . 96 Kicmenj aci (kralje! nj aci) . ...... ..... ....... . ..... . 85 Dupljarl .. ..... . . 181 Li~ajevi ..... .... .. ....Sisari (sisavci) .. ...... .... 118 ... .. ......... ... .. ....96 Bezlubanjci (kopljace) .. ............. . ............. 123 .... 193 Papratnjaee ..... .. ......... ................. 86 ..... . . ..... ..... ... 169 Smede iIi mrke alge ....... 147 Taksonomske kategorije ......... ... ....... 118 Starenje i smrt ..... ........................... . ...........93 Poluhordati . ..... ........... ....... 143 Metode proucavanja ....... .... ......... 91 Hordati ... ...... ......... ..... . ....... ....... ...... ............ ........•............. ....... .. ... ... . ......... .Skrivenosjemenj ace ... ..... ......... •.. . ............. ...... ... ... .. . .... 170 Zelene alge .... .... Individualni razvoj vgetelijskih ....... ........ ...... •89 Bodljoko~d .. 176 Gljive .............. ............ ..... ....... ..Gmizavci (gmazovi) ... .•. ...Ribe . ....................... . ..... 166 Silikatne alge iIi kremenja!ice ...... .. . . ...... ........... ......... ..... 99 . ... ..... .. ............ ........ ......... ... ...................... ............. ..... ..... 109 .................... .......... .... 162 Mikoplazme .......... ..:. . ..... ..iglicaste fivotinj a ........ ..Ptice ...... . ................. ..... ......... ... . ... .................. ........ ............ 114 Kratak pregled filogeneze Sjemenjaee iIi cvjetnjaee .. . . ... .......... .. . ......•... .• .... ...... 103 .. . . . ... 'd'1 .... ....... ... .. Crvene alge . . ........ 163 Eukarioti ... Prstenaste (Clankovite) gliste ... ..........91 Manje poznate grupe beskicmenjaka .. 151 (razvrstavanja) fivog svijeta ... .........••.. 161 Bakterije .. ............... 111 .. ....... . .... ... .. ........... . .. . 130 PREGLED I KARAKTERISTIKE Prafivotinje ................. ... ...... ... ...... 85 Pljosnate glisle (crvi) ......... .............. .................. .. ..... .. ... . ..... .......... ... ... ... . .. ....... . 164 ...... .................. ......... ..... ... ...•...... ....Vodozemci . ... . . •. 82 ... ................ VlfOl . .... . . ........... . 87 Meku~ci .... ...... .Kolouste .. ........ 84 Spu! ve (sunderi) ......... 145 Znaeaj biosistematike .. ............ .... ............. 141 Principi (naCela) biosistematike .................... .................. . . .... ......................... ..... .. .... 159 Prokarioti ..:) 49 Osvrt na sisteme ldasifIlcacije Zglavkari .... . ...... . .. .97 ... ...79 golosjemenj aee ......Ra!ljaste . .... 100 ... .... 186 Mahovine ..... ............ ... 156 · V1I1lSI 1....... ..... .............. ..... ... .. 85 Valjkaste (oble) gliste ..... .........Podjela skrivenosj emenj aca ....