You are on page 1of 12

VII.

Ulusal Temiz Enerji Sempozyumu, UTES’2008 17-19 Aralık 2008, İstanbul

P ORSUK HAVZASINDA, ELEKTR K ÜRETEMEYEN ÇOK AMAÇLI


B ARAJLARDAN ELEKTR K ÜRET M N N
N ARA TIRILMASI

R ecep B A K I 1 , M ehm et B L G N 2 , A h m et T U N C A N 3 , M etin A L T A N 4 , H ızır Ö N S O Y 5

Anadolu Üniversitesi, Mühendislik-Mimarlık Fakültesi


naat Mühendisli i Bölümü1, 2, 3 Fizik Bölümü4, 26555 ESK EH R
KTÜ, naat Mühendisli i Bölümü5, TRABZON
rbakis@anadolu.edu.tr; mebilgi@anadolu.edu.tr; atuncan@anadolu.edu.tr; maltan@anadolu.edu.tr; honsoy@ktu.edu.tr

Ö zet

Bu bildiride, Porsuk havzasındaki mevcut kurulu çok amaçlı barajların sahip oldu u Küçük
hidroelektrik enerji potansiyeli aratırılmıtır. Bu amaçla, çalıma alanı Porsuk havzası
seçilmitir. Porsuk havzasındaki küçük ölçekli hidroelektrik potansiyelin de erlendirilmesi ve
bölge/ülke ekonomisine kazandırılması amaçlanmıtır. Çalımada esas olarak, elektrik üretimi
amacıyla ina edilmeyen barajlardan bırakılan suyun (sulama, içme-kullanma ve endüstri suyu
v.b) potansiyelini kullanarak, elektrik enerjisi üretilmesi konusu incelenmitir. Bu amaçla,
mevcut barajlardan çıkan suların, aylar itibari ile uzun yıllara dayanan dataları kullanılarak,
bu barajlardan üretilecek elektrik enerjisi miktarı incelenmitir. Bu inceleme sonucunda, bu
barajlardan 6,30 MW ‘lik kurulu bir güçle 30,113 GWh’lik elektrik üretilebilece i ve
ekonomiye önemli bir katkı sa layaca ı görülmütür.

A nahtar K elim leler: Küçük Hidroelektrik Santraller, Çok Amaçlı Barajlar, Porsuk Havzası,
Elektrik Üretimi

I NVESTIGATION OF ELECTRICITY GENERA


A TION FROM
M ULTIPURPOSE DAMS, N OT GENERATE ELECTRICITY,, IN PORSUK
B ASIN

A bstract

In this paper, small hydropower potential of existing multipurpose dams in Porsuk river basin
has been investigated. For this purpose, Porsuk river basin has been selected as a research
area. The objective is to assessment the small hydropower potential in Porsuk river basin and
to gain region’s/country economy. The study based on to evaluate the water potential from
multipurpose dams constructed with the aim of supplying domestic, irrigation and industrial
water except electricity generation has been investigated. For this purpose, the quantity of the
electricity generation from these dams using historical data of the discharge from these
reservoirs to the downstream has been studied. Historical data have been analyzed on a
monthly basis for long years. It has been found out that the electricity generation using this
potential is 30,113 GWh/year with 6,30 MW installed capacity. This potential will add an
important monetary value to the economy.

K ey W ords: Small Hydropower Plants, Multipurpose Dams, Porsuk Basin, Electricity Generation

1 . G R

Barajlar, su kaynaklarının kontrolü ve hidroelektrik enerji üretimi için temel tesislerdir.


Dünyada, 15 m’den yüksek 45.000 adet ve 15 m’den küçük 800.000 adet baraj
bulunmaktadır. Yine dünyadaki barajların %70’i, 30 m’den küçük ve yalnızca %1’i, 100
m’den yüksektir [1-5]. Dünya elektrik üretiminin %20’si (2650 TWh/yıl) hidroelektrik
tesislerden sa lanmaktadır [4, 7]. Yenilenebilir enerji kaynaklarından elde edilen enerjinin

467
VII. Ulusal Temiz Enerji Sempozyumu, UTES’2008 17-19 Aralık 2008, İstanbul

(su, güne, rüzgar, jeotermal, biyokütle vb.) %97’si, sudan üretilmektedir [3]. Uluslararası
Büyük barajlar komisyonu’na göre (ICOLD), dünyadaki büyük barajların %30’u çok amaçlı
baraj tipindedir. Dünyadaki barajların yapılı amaçlarına göre oranları ise: Sulama %48,
Elektrik üretimi %36, Su temini %36, Takın koruma %39, Dinlenme %24, ç su taımacılı ı
%5 ve Balıkçılık %5 amaçları için projelendirilmitir [5]. Türkiye’de sulama ve enerji amaçlı
1175 adet (irili ufaklı) baraj veya baraj büyüklü ünde gölet bulunmaktadır [6]. Ancak
ICOLD’un sınıflandırmasına göre 555 adet tesis, baraj olarak kabul edilmektedir. Geriye
kalan 620 adet tesisi, baraj olarak kabul edilmemektedir [2; 8]. Bu 620 adet tesisin ço u, çok
amaçlı (sulama, takın koruma, su temini, mesire yeri vb) tesislerdir. Bu tesislerin ço unun
yüksekli i 20 m’den fazladır. 555 adet barajın 212’si büyük baraj ve 343’ü küçük baraj
sınıfına girmektedir [8]. Türkiye’deki çok amaçlı 1175 adet barajın hizmet etti i ana amaca
göre sınıflandırılması, Tablo 1’de verilmitir [6; 7; 8].

T ablo 1. Türkiye’deki mevcut barajların ina amacı, sayısı ve toplam içindeki payı
B arajın G en el Y ap ılı A m acı S ayısı T op lam içindeki payı (% )
Sulama (S) 1120 95,3
çme-Kullanma suyu (i) 49 4,1
Enerji (E) 46 3,9
Takın koruma (T) 46 3,9

Tablo 1’e göre, Türkiye’deki barajların %95,3’ü sulama, %4,1’i içme-kullanma, %3,9’u
enerji ve %3,9’ü takın koruma amaçlarına hizmet vermektedir. Ayrıca Türkiye’deki mevcut
barajların hizmet fonksiyonlarına göre da ılımları ise Tablo 2’de verilmitir.

T ablo 2. Türkiye’deki mevcut kurulu barajların hizmet fonksiyonlarına göre daılımları


S S +E+T S +T S +T+ E S +T S +E S +E+ S + E +T +T E + T T oplam
Sayısı 29 1055 9 13 6 14 8 12 2 9 5 1 1 2 1166
Payı 2,5 90,5 0,8 1,1 0,5 1,2 0,7 1,0 0,2 0,8 0,4 0,1 0,1 0,2 100,0
(%)
:içme-kullanma, S: sulama; T: takın koruma; E: enerji

Türkiye’de, elektrik üretmeyen ve çok amaçlı olarak inası tamamlanmı tesislere takılacak
türbin ve jeneratör ilavesi ile elektrik üretmek mümkündür. Bu çalımada, Porsuk havzasında
bulunan çok amaçlı tesisler incelenmitir. Türkiye’de mevcut kalkınma hedefleri
do rultusunda, büyük barajlar dikkatte alınırken, küçük ölçekli su potansiyelleri bu güne
kadar ihmal edilmitir [3; 4; 9; 10; 11; 12]. Türkiye’de, proje seviyesindeki hidroelektrik
santrallerin kurulu güçlerine göre sınıflandırılması Tablo 3’ten görülebilir.

T ablo 3.. Hidroelektrik santrallerin kurulu güçlerine göre sınıflandırılması [8; 13].
Kurulu Güç Hidroelektrik Santral Toplam Kurulu Güç Toplam Güvenilir Enerji Yıllık Ortalama Enerji
Sınıfı (MW) Sayısı (MW) (GWh/yıl) (GWh/yıl)
10 MW altı 307 1143 1591 5163
10-50 MW 185 4558 8787 18301
50 MW üstü 97 13658 26956 45709
Toplam 589 19359 37335 69173

468
VII. Ulusal Temiz Enerji Sempozyumu, UTES’2008 17-19 Aralık 2008, İstanbul

Türkiye’de ilave Hidroelektrik Potansiyel belirleme çalımaları halen devam etmektedir [13].

2 . ÇALI
MA ALANININ TANITILMASI

Çalıma alanı Porsuk Havzasıdır. Porsuk havzası, Sakarya havzasının bir alt havzası olup,
kuzeybatı Anadolu’da 11325 km ’lik bir alanı kapsamaktadır. Havza, 29° 38’-31° 59’ do u
boylamları ile 38° 44’-39° 99’ kuzey enlemleri arasında yer almaktadır ( ekil 1). Havzanın
%60’ından fazlası da lıktır. Porsuk havzasının yüzey suları, Porsuk çayı ve yan kolları
tarafından toplanır ve havza içinde 435,8 km yol kat ettikten sonra, Sazlılar mevkiinde, 660 m
kotunda, Sakarya nehrine dökülür [14; 15; 16; 17; 18]. Porsuk havzasının uzun süreli yıllık
ortalama ya ı yüksekli i 450 mm’dir. Dolayısıyla, su potansiyeli azdır. Havzanın toplam
yıllık su potansiyeli 481 hm3’tür [8; 17; 18]. Yani, kurulu gücü büyük olan santrallerin
çalıması için yeterli hidrolik potansiyel mevcut de ildir. Ancak, küçük hidrolik santrallerin
kurulması bakımından uygun bulunmutur.

 ekil 1. Porsuk havzası


 ekil 2. Havzadaki mevcut barajların konumu [19; 20]

2 . 1. HAVZADA H DROELEKTR K ENERJ ÜRET M Ç N DAHA ÖNCE


Y APILMI ÇALI MALAR

Porsuk havzasında, hidroelektrik enerji üretimi amacı ile “Porsuk Eskiehir Projesi, Porsuk
Barajı HES ve Gökçekısık HES Planlama Çalımaları” adı altında 1980 yılında, DS III.
Bölge Müdürlü ü tarafından, Porsuk barajı için, 2 MW gücünde ve yıllık üretece i enerji
miktarı yaklaık 20 GWh olan bir santral ve Gökçekısık HES, nehir tipi santralin kurulu gücü
2 MW ve toplam üretece i yıllık enerji miktarı, 9.03 GWh’lık bir proje hazırlamı ancak
hayata geçirilememitir [15; 19].

3 . H AZIR BARAJLARIN H D R OELEKTR K ENERJ POTANS YELLER N N


B EL RLENMES

Porsuk havzasında inası tamamlanmı veya halen devam eden çok amaçlı barajlarda
biriktirilen suların dip savaklarından veya bir cebri boru ile mansaba savaklanan suyun
enerjisi kullanılarak, elektrik enerjisi elde edilebilir. Enerji miktarını tespit etmek için, ölçümü

469
VII. Ulusal Temiz Enerji Sempozyumu, UTES’2008 17-19 Aralık 2008, İstanbul

Müdürlü ünden alınmıtır. Bu barajların havza içindeki konumları ekil 2’de verilmitir.
Porsuk havzasında bulunan barajların uzun süreli yıllarına ait ortalama aylık akım de erleri,
aylara ba lı olarak ekil 3’te verilmitir. Aynı ekiller üzerinde, Barajlara ait ortalama göl
suyu yükseklikleri (Hb: burut göl suyu yükseklikleri (m)) gösterilmitir. DS tarafından inası
tamamlanmı veya halen devam den barajlar unlardır: Akçaköy Barajı, Kureyler barajı,
Bekarı Barajı, Enne Barajı, Dodurga (Darıdere) Barajı, Aa ıkuzfındık barajı, Porsuk
Barajı, Musaözü Barajı, Karacaehir Regülatörü. Porsuk havzasında mecut kurulu/inaatı
devam eden çok amaçlı barajların, adı, bulundu u pafta numarası, mevkisi ve koordinatları
Tablo 4’te verilmitir. Benzer eklide, barajların karakteristik özellikleri, Tablo 5’ten
görülebilir. Tablo 5’te, özellikle net düüm yüksekli inin elde edilmesi için baraj
yüksekliklerinin bilinmesi gerekmektedir.

3 . 1. SU GÜCÜ HESABIN
N DA ÖNEML KR TERLER

letme debisi Q(m3/sn) olan ve t(sn) zamanı içinde toplanmı bir suyun H(m) yükseklikten
dümesi halinde sahip oldu u potansiyel enerji (1), denklemi ile hesaplanabilir [20]. Burada,
Suyun birim hacim a ırlı ı, =1000 kg/m3.

E=.Q.H.t (kgm)……………………………………………………………………………..(1)

Hidroelektrik santral seçiminde u hususların bilinmesi gerekir.

Q , D ebi (m 3 / sn, lt/sn):: Akarsu debisi veya baraj çıkı debisinin bütün yıl içindeki veya
uzun yıllar içindeki de iimi bilinmelidir. Debi-zaman e risinin uzun yıllar boyunca ölçülmü
akım de erlerine ait zamanın %50’sine karsı gelen debi, ilk tasarım debisi seçilebilir [21; 22;
23].
H N , N et Düüm (m) Yüksekli i:. Su yolunda meydana gelen toplam kayıpların, brüt
yükseklikten çıkarılması ile elde edilir.
 , Toplam Randıman Katsayısı (%): Türbin, jeneratör ve transformatörde ısı enerjisine
dönüerek kaybolan enerji, Hidroelektrik Santrallerde (HES) toplam randıman katsayısı ile
ifade edilir (=t.j.tr). DS ’ deki kabullere göre, t:Türbin verimi (%92); g: Jenartör
verimi (%95); tr: Trafo verimi (%98)’dır. =t.g.tr=0,92.0,95.0,98=0,87’dir, ve .g8,0
alınabilir [22; 23; 24; 25]. (1)’den hesaplanan potansiyel enerji karılı ı elde edilecek elektrik
enerjisi miktarı (2) denklemi ile ifade edilir.

E=..Q.H.t (kgm)…………………………………………………………………………..(2)

470
VII. Ulusal Temiz Enerji Sempozyumu, UTES’2008 17-19 Aralık 2008, İstanbul

Bu çalımada, kurulu güç hesabında, =0,82 alınarak, (2) denklemine göre, her ayda, her
bir barajın üretece i enerji miktarı hesaplanmıtır.

Akçaköy barajı Kureyler Barajı

Bekarı Barajı Enne Barajı

Dodurga (Darıdere) Barajı Aa ıkuzfındık Barajı

Porsuk Barajı Musaözü Barajı

Karacaehir Rgülatörü

 ekil 3. Porsuk havzasındaki barajlara ait uzun süreli ortalama aylık akım deerleri (m3/sn).

471
VII. Ulusal Temiz Enerji Sempozyumu, UTES’2008 17-19 Aralık 2008, İstanbul

Türbinlerinin verimleri her ne kadar t=0,92 de erine kadar çıkabiliyorsa da, türbine gelecek
esas debilerin proje debisinden daha az olması durumunda, t de erleri, daha aa ı
dümektedir. Bu nedenle, hesaplarda ortalama t=0,88 alınması daha uygun görülmütür.
T ürbin Tipi:: Türbin tipi, kurulacak santral için en önemli kıstaslardan biridir. Türbinler,
tasarım debisinde maksimum verime ulaırlar. Bazı türbinlerde, ilk çalıma debisi yüksektir.
Mesela; Pelton ve Banki türbinleri, maksimum debisinin yaklaık %6’sında, Francis türbinleri
tasarım debisinin %20’si civarında ve kaplan türbini ise tasarım debisinin yaklaık %36’sı
civarında çalımaya balarlar [26].

G eneratör Seçimi: Generatör; alternatör veya jeneratör olarak ta adlandırılmaktadır. 1-10


kW güçlerde, bir ve üç fazlı olarak; 10-100 kW güç aralı ında üç fazlı olarak imal
edilmektedir.

4 . P ROJELEND RMEDE ZLENEN YÖNTEM

DS ’den barajların çıkı akımlarına ait uzun süreli yılların, aylık ortalama akımları (m3/sn)
alınmıtır. Yıllık bazda, ortalama aylık debilerin, debi-zaman e rileri çizilmitir. Bu
e rilerden faydalanarak, güvenilir (firm) güç hesaplarında, zamanın %50’sinde var olan debi
esas alınmı tır [21; 22; 23; 27]. Güvenilir olmayan (Sekonder) güç ise zamanın geri kalanında
var olan debi varsayılmı tır. Aylık ortalama debiler Q(m3/sn), türbin dahil, meydana gelecek
toplam kayıplar (H) hesaplanmıtır. Barajların dip savak çapı, D (m), cebri boru uzunlu u L
(m) ve boru izafi pürüzlülü ü ks=1,15 mm, ve çelik boru alınarak, toplam kayıplar
hesaplanmıtır. Hb brüt düü yüksekli i ve meydana gelecek enerji, kayıpları (H)
de erlerinden, HN (net düü yüksekli i) hesaplanmıtır. Porsuk havzasındaki mevcut çok
amaçlı barajlardan elektrik üretimi için, gerekli kurulu güç, aylık bazda üretece i elektrik
enerjisi miktarını ve yapılması gereken yatırımlara örnek olması için, aa ıda Porsuk barajına
ait örnek çözüm verilmitir.

4 .1. P ORSUK BARAJINA A T KU


U RULU GÜÇ VE ÜRETECE
ELEKTR K
E NERJ S N N HESABI

Bir tesisten üretilecek hidroelektrik enerji miktarını hesaplamak için; Suyun Brüt düüm
yüksekli i =Hb (m), Debi miktarı =Q (m3/sn), Suyun birim hacim a ırlı ı =: (kg/m3), Net
düü yüksekli i =HN (m), Toplam kayıplar= H+Hk’ (m), Türbin verimi= t: (%), Jenartör
verimi= g: (%) ve Trafo verimi=tr: (%)’nin belirlenmesi gerekir. Bu çalımada, genel olarak
sudan elde edilecek enerji miktarı aa ıdaki denklemlerle hesaplanabilir [20; 22; 24;

27]. (Buhar Beygiri=BG) veya E= (kW) …………………...(3)

(m) Net Düü yüksekli i ………………………….……………..……….(4)

472
T ablo 4.. Porsuk havzasında kurulu barajların adı, mevkisi ve koordinatları
B araj Adı B ulunn du u Pafta M evkii K oordinatları
Akçaköy Barajı Eski ehir J24-d4 Akçaköy civarı 30002.495D, 39003.527K
Kurey ler Barajı Kütahya J23-b4 Kurey ler Köyü 290849722D, 39030.278K
Be karı Barajı Afyon k24-a2 Be karı Köyü X=253250, Y= 4317400
Enne Barajı Kütahya J23-b1 Yoncalı civarı 29052.003D, 30028.283K
Dodurga (Darıdere) Barajı Kütahya
23-b3 Dodurga kasabası 29057986D, 39047.540K
A a ıkuzfındık Barajı Eski ehiri24-d1 A a ıkuzfındık köyü 30003064D, 49041.567K
Porsuk Barajı Eski ehir i24-c1-d2 Eskiehir 30°46'47D, 39°38'.630K
Musa özü barajı Eski ehir
24-c1 Eski ehir 30019444D, 39041.845 K
Karaca ehir Reülatörü Eski ehir
24-c2 Eski ehir 30027959 D, 39044650 K

T ablo 5.. Porsuk havzasında kurulu barajların karakteristik özellikleri [1; 19; 20]
A a ı D odurga
B e karı K urey ler A kçaköy M usaözü K araca ehir
VII. Ulusal Temiz Enerji Sempozyumu, UTES’2008

473
K arakteristik E nne Barajı K uzfındık ( Darıdere) P orsuk Barajı
B arajıı B arajı B arajı B arajı R egülatörü
B arajı B arajı
Seyitömer
Termik Sulama
çme Kullanma,
Amacı Sulama Sulama Sulama Sulama Sulama Sulama
Santrali'ne Su Ta kın, Sulama
Temini
Ya ı Alanı (km ) 216 km 291 km 112.70 km 300+152.50 km 156.7 km 5018 km 43 km 5150 km
Zonlu toprak Zonlu toprak Zonlu Toprak
Tipi Toprak Dolgu Toprak Dolgu Toprak Dolgu Beton A ırlık Toprak Dolgu Betonarme
dolgu dolgu Dolgu
Talveg Kotu (m) 1075.00 m 974.00 m 1091.0 m 1025.00 m 957.0 m 844.65 885 803
Yükseklik (m) 54.35 m 24.00 m 40.92 m 26.6 m 30.76 m 26.9 m 49.70 19.00 m 7
Ölü Hacim (x106 m3) 2.1 x 106 m 2.3 x 106 m 1.50 x 106 m 2.3 x 106 m 1.2 x 106 m - - - -
Aktif Hacim (x106 m3 ) 73.50 x 106 m 4.555 x 106 m 28.0 x 106 m 140.1 x 106 m 19.80 hm 21.72 hm 431x106 m3 1.67 x106 m3 -
Toplam Depolama
75.6 x 106 m 6.85 x 106 m 29.2 x 106 m 142.4 x 106 m 21.1 hm 31.586 hm 431x106 m3 1.67 x106 m3 -
Hacmi (x106 m3 )
Maksimum Rezervuar 6 6 6 2 2
5.12 x 10 m 100 ha 2.5 x x 10 m 11.40 x 10 m 2.9 km 23.4 km 0.43 km -
Alanı (km2) 2.45 km
Kret Kotu (m) 1129.35 m 988.50 m 1131.92 m 1051.6 m 987.76 m 1057.42 m 894.35 904 810
Kret Uzunlu u (m) 393 m 250 215.0 m 287 m 348 m 215 m 258 m 250 m 20 m
17-19 Aralık 2008, İstanbul
VII. Ulusal Temiz Enerji Sempozyumu, UTES’2008 17-19 Aralık 2008, İstanbul

, ve bunun açılımı ise:

……………………………………………………….…………..(5)

Toplam verim katsayı ……………………………………………….…….(6)

Burada: : Suyun birim hacim aırlıı (1000 kg/m3) ve DS ’ deki kabullere göre, t:
Türbin verimi (%92); g: Jenartör verimi (%95); tr: Trafo verimi (%98)’dir. Toplam verim
katsayısı==t.g.tr=0,92.0,95.0,98=0,87 ve (5) denkleminde kullanılan .g8,0 alınmı tır.
Porsuk barajı dip savaından mansaba verilen 38 yıl’a ait ortalama aylık debiler
ekil 3’te
verilmi tir. Yine baraja ait Debi-Zaman grafii ve Debi Süreklilik Erisi
ekil 4 ve
ekil 5’te
verilmi tir.

 ekil 4. Porsuk Barajı ( 38 yıllık) Debi (m3/s)-  ekil 5. Porsuk Barajı (38 yıllık-456 ay) debi
Zaman grafii süreklilik erisi

Porsuk Barajına ait 1963-2000 yılları arası aylık ortalama debilerin ortalaması 9,12
3
m /s’dir. Debi süreklilik erisinde, zamanın %50’sine kar ılık gelen debi miktarı ise,
Q50=7,91 m3/s’dir. Aynı ekilden 7,91 m3/s’ye kar ı gelen ay sayısı 228’dir. Buna göre Porsuk
barajından 228 ay boyunca de arj edilen debi 7,91 m3/sn ve üzerindedir. Literatürde,
Güvenilir güç hesabında, kurulu güç için Q50 ve maksimum dizayn debisi Q15 olarak
verilmi tir. Ba langıç tasarım debisi, zamanın %15-%30’a kar ı gelen deer olarak
alınabilecei ifade edilmektedir [22; 23]. Burada, tasarım debisi Q50=7,91 m3/s alınmı tır.
Porsuk barajından debilerin çıkması durumuna göre (
ekil 3), 1 Türbinin çalı ması halinde 4
m3/sn, 2 Türbinin çalı ması halinde 8 m3/sn ve 3 Türbinin çalı ması halinde 12 m3/sn debinin,
L=230 m uzunluunda bir cebri borudan geçecei varsayılan debilere göre, meydana gelecek
H kayıpları, (5) denklemine göre hesaplanmı tır. Porsuk barajı dip savak çapı 2,30 m ve
güvenli tarafta kalmak için boru izafi pürüzlülüü ks=1,15 mm, çelik boru alınarak, toplam
kayıplar hesaplanmı tır. (5) denklemindeki yersel kayıpların hesaplanmasında, boru, dirsek,
vana vs. meydana gelen kayıpların toplam katsayısı, =3,3 alınmı tır. Hesap sonuçları Tablo
6’da verilmi tir. Hb brüt dü ü yükseklii ve meydana gelecek enerji, kayıpları (H)
deerlerinden, HN (net dü ü yükseklii) bulunmu tur (Tablo 7).

474
T ablo 6 . Çeitli debiler geçmesi halinde meydana gelen (H) toplam enerji kayıpları
Debi Hız Reynold’s Boru zafi Moody Hız Sürekli Yersel Toplam kayıp
Q V Sayısı Pürüzlülüü Sürtünme L/D Yükseklii Enerji Enerji H= Hk+
(m3/sn) (m/sn) Re (x106) ks/Dx10-4 katsayısı, f (-) V2/2g kaybı, Hk kaybı, (m)
(-) (-) (-) (m) (m)
(m)
4 0,963 2,21 5 0,0169 100 0,0472 0,08 0,16 0,24
8 1,925 4,43 5 0,0168 100 0,1889 0,32 0,62 0,94
12 2,888 6,64 5 0,0168 100 0,4251 0,71 1,40 2,11

T ablo 7.. Porsuk barajından aylara göre, elektrik üretimi


Ekim Kasım Aralık Ocak
ubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Austos Eylül Toplam
Porsuktan Çıkan
Debi: Q (m3/sn) 7,18 4,30 2,59 2,45 1,83 2,38 5,92 12,37 12,49 12,93 12,19 11,02
Bürüt su yükseklii:
VII. Ulusal Temiz Enerji Sempozyumu, UTES’2008

475
Hb (m) 39,32 39,20 39,12 39,24 39,65 41,80 42,67 43,00 42,39 41,36 40,25 39,27
Enerji kaybı:H 0,94 0,24 0,24 0,24 0,24 0,24 0,94 2,11 2,11 2,11 2,11 2,11
Net Dü ü
Yükseklii:
HN=Hb-H 38,18 38,96 38,88 39,00 39,41 41,56 41,73 40,89 40,28 39,25 38,14 37,16
Elde edilebilecek
Güç
(kW cinsinden) 2190 1340 810 760 580 790 1970 4050 4030 4060 3720 3720
(MW cinsinden) 2,19 1,34 0,81 0,76 0,58 0,79 1,97 4,05 4,03 4,06 3,72 3,27
Kurulu Güç:
N (MW) (2x1,3) (1x1,3) (1x1,3) (1x1,3) (1x1,3) (1x1,3) (2x1,3) (3x1,3) (3x1,3) (3x1,3) (3x1,3) (3x1,3) 3,9
Ayda Üretilen
Enerji: 19,85
E (GWh) 1,58 0,96 0,58 0,55 0,42 0,57 1,42 2,91 2,90 2,92 2,68 2,36
17-19 Aralık 2008, İstanbul
VII. Ulusal Temiz Enerji Sempozyumu, UTES’2008 17-19 Aralık 2008, İstanbul

Porsuk barajından elektrik üretimi amacıyla yapılan bu çalı manın sonunda, takriben 3x1,3
=3,9 MW kurulu gücündeki türbinlerle, en yüksek verimde elektrik üretilebilece i
hesaplanmı tır. Bu türbin üniteleri ayda 720 saat (bir ay ortalama 30 gün kabul edilerek)
çalı tırılabildi i takdirde, üretebilecekleri potansiyel elektrik enerjisi miktarı aylara göre
hesaplanmı ve Tablo 7’de verilmi tir. Bu kurulu güç, 7,91 m3/sn ve yakla ık HN=40 m net
dü ü’ye göre de, ekil 6’dan da bulunabilir.

 ekil 6. Debi-net düü’ye göre türbin seçimi [27].

4 . 2. YATIRIM MAL
YET

Porsuk barajı, halihazırda kurulmu ve i letmede olan çok amaçlı bir barajdır. Böylesi,
tamamlanmı ve hazır bir tesisten ilave olarak elektrik enerjisi üretmek amacıyla yapılması
gereken takribi maliyetler, yeniden kurulacak bir hidroelektrik tesisinin maliyetlerine göre son
derece az olacaktır [27; 28]. Porsuk barajı gibi hazır kurulu bir tesisten elektrik üretmek için
yapılacak yatırım ise daha az olacaktır. Piyasadaki maliyetler dikkate alındı ında [29], böylesi
hazır bir tesis için gerekli olan yatırım miktarı Tablo 8’de verilmi tir.

T ablo 8.. Porsuk barajından elektrik üretimi için yapılacak takribi yatırım maliyeti.
H arcama kalemleri F iyatı Euro ()
Cebri boru
Mesnetler 460.000
Boru Enstrümanları dahil toplam fiyat
(3x1,3) türbin grubu 1.500.000
Elektromekanik aksamın tümü
Santral binası ve di er in aat i leri 540.000
Vergi, faizler ve sigorta vs. 380.000
Toplam Harcama 2.880.000

476
VII. Ulusal Temiz Enerji Sempozyumu, UTES’2008 17-19 Aralık 2008, İstanbul

5 . S ONUÇLAR

Büyük hidroelektrik santral uygulamaları, Türkiye’de ba arı ile yürütülmektedir. Ancak,


küçük hidroelektrik santraller yoluyla üretilen enerji uygulamaları son derece azdır. Güçleri
10 MW’ın altında kalan ve ço unlukla birkaç MW’ı a mayan bu tür potansiyellerin
de erlendirilmesi de son zamanlarda büyük önem arz etmektedir. Bütünü ile yerli teknoloji
kullanılarak de erlendirilebilecek bu tür olanakların ara tırılması ve hayata geçirilmesi
gerekir. Bu bildiride, Porsuk havzasında in aatı tamamlanmı /devam eden çok amaçlı
barajların hidroelektrik enerji potansiyelleri ara tırılmı tır. Çalı ma kapsamında elde edilen
sonuçlar a a ıda Tablo 9’da özetlenmi tir.

T ablo 9.. Porsuk Havzasındaki çok amaçlı barajlardan üretilecek elektrik enerjisi miktarı ve
yapılması gereken yatırımlar.
Kurulu Güç Üretece i Elektrik miktarı Gerekli Yatırım Miktarı
Baraj Adı (MW) (GWh/yıl) (x106 US$)
Akçaköy barajı 4x0.10=0.40 MW 1.380 GWh/yıl 0.4975
Kurey ler Barajı 4x0.025=0.100 MW 0.462 GWh/yıl 0.2975
Be karı Baraj 6x0.125=0.75 MW 2.793 GWh/yıl 0.940
Enne Barajı 2x0.05=0.100 MW 0.62 GWh/yıl 0.2975
Dodurga (Darıdere)Barajı 4x0.025=0.100 MW 0.41 GWh/yıl 0.2975
A a ıkuzfındık Barajı 4x0.100=0.40 MW 1.283 GWh/yıl 0.4475
Porsuk Barajı 3x1.30=3,9 MW 19,85 GWh/yıl 3.750
Musa özü barajı 3x10=30 kW =0.03MW 0.123 GWh/yıl 0.210
Karaca ehir Reülatörü 2x0.26=0.52 MW 3.192 GWh/yıl 1.060
T oplam 6 .30 MW 3 0.113 GWh/yıl 7 .79758

Porsuk havzasında 9 adet kurulu barajdan elektrik üretmek için yapılması gereken yatırım
maliyeti toplamı 8x106 US$’dır. Bu barajların toplam kurulu güçleri, 6,30 MW ve yılda
üretecekleri elektrik miktarı, su potansiyellerinin %70 olması halinde bile 30,113 GWh/yıl
olacaktır. Enerjinin gelecekte daha da pahalı olaca ı öngörüldü ünden, yatırım maliyetleri
daha kısa zamanda kendini amorti edecektir. Bu planlamanın gerçekle tirilmesi halinde,
bölgeye ve ülkeye tarım, enerji, çevre ve i sizlik anlamında önemli katkıları olacaktır.

6 . T E EKKÜR

Bu ara tırma, Anadolu Üniversitesi Bilimsel Ara tırma Komisyonu tarafından desteklenmi tir
(Proje No: 050247/2008).

7 . K AY
Y NAKLAR

1. Bartle, A., (2000). “Dams and Water”, 2nd World Water Forum-The Hague, The Netherlands.
2. Altinbilek, D., (2000). “Hydroelectric development plans in Turkey”, DSI, The General,
Directorate of State Hydraulic Works of Turkey (http://www.dsi.gov.tr).
3 WCD, (2000). “World Commission on Dams), Dams and Development: A New Framework for
Decision-Making”, The Report of the World Commission on Dams.
4 WEC., (2001).World Energy Council, “Survey of Energy Sources”.

477
VII. Ulusal Temiz Enerji Sempozyumu, UTES’2008 17-19 Aralık 2008, İstanbul

5. Chris, R., (1999). “.Multipurpose Dams, Contributing Paper”, (World Commission on Dams
Thematic Report), Prepared for Thematic Review III.2, Head Kinght Piesold, Limited, UK.
6. DSA, (2005). Dam Safety Association of Turkey, (http://www.barajguvenligi.com).
7. Bakı , R., (2005). “Electricity Generation from Existing Multipurpose Dams in Turkey”,
Energy Exploration & Exploitation, Volume 23, Number 6, pp.495-516.
8. DS
, (2006). Devlet Su
leri Genel Müdürlü ü (http://www.dsi.gov.tr), Ankara.
9.
TÜ , (2007). “Türkiye’de Enerji ve Gelece i”,
TÜ Görü ü, Editör: Abdurrahman SATMAN,

stanbul, 182 s.
10. Bakis, R. and Demirba , A.,” 2004”. “Sustainable Development of Small Hydropower Plants
(SHPs)”, Energy Sources, Volume 26, Number 12, pp. 1105-1118.
11. Bakı R. ve Tip H., (2007). “Zap Suyu Havzası Hidroelektrik Potansiyelinin Ara tırılması”,
Eskiehir Osman Gazi Üniversitesi Müh. Mim. Fak. Dergisi, Cilt XX, S. 2, ss. 15-42.
12. BHA, (2005). “A Guide to UK Mini-Hydro Developments”, The British Hydropower
Association, p. 29.
13. E
E, (2007). Elektrik
leri Etüt
daresi, (http://www.eie.gov.tr).
14.Bakis, R., (2006). “Electricity Production Opportunities from Multipurpose Dams (Case
Study)”, Renewable Energy, 32, 1723-1738.
15. Bakı , R. (2008). “Porsuk Havzası Su Potansiyelinin Hidroelektrik Enerji Yönünden
Ara tırılması”, Ara tırma Projesi, Eski ehir, No.:AUBAP 050247, 255 s.
16. Bakı R. and Bilgin M., (2005). “The examination of Potential Electricity Production at
Porsuk Dam and Other Planned Concrete Faced Rockfill Dams in Porsuk Basin”, Proceedings
of Symposium on 20 years for China's CFRD Construction, Yichang, China, pp. 128-136.
17. DS
, (2001). “Porsuk Havzası Su Yönetim Planı Projesi, Hidroloji Raporu”, T.C. Enerji ve
Tabii Kaynaklar Bakanlı ı, Devlet Su
leri Genel Müdürlü ü (DS
) III. Bölge Müdürlü ü
(Hazırlayan: SU-YAPI Mühendislik ve Mü avirlik A. .) Eski ehir.
18. DS
, (2001). “Porsuk Havzası Su Yönetim Planı Projesi, Nihai Rapor”, Cilt 1/3, Cilt 2/3, T.C.
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlı ı, Devlet Su
leri Genel Müdürlü ü (DS
) III. Bölge
Müdürlü ü (Hazırlayan: SU-YAPI Mühendislik ve Mü avirlik A. .) Eski ehir.
19. DS
, ( 1980). “Porsuk Eski ehir Projesi Porsuk Barajı HES ve Gökçekısık HES Planlama
Raporu, DS
Genel Müdürlü ü, III. Bölge Müdürlü ü, Eski ehir.
20. Erkek, C. ve A ıralio lu, N., (1986). Su kaynakları Mühendisli i,
TU,
stanbul.
21. Bayazıt, M., (1985). Hidroloji, ITU,
stanbul.
22. Yanmaz, A.M., (2006). Applied Water Resources Engineering, p. 606. METU, Ankara.
23. Gupta, R.S. (2001). Hydrology and Hydraulic Systems, Second Edition, p. 867, University,
Bristol.
24. Yıldız, K., (1992). Hidroelektrik santraller, hesap esasları ve projelendirilmesi. DS
Barajlar
ve HES Dairesi-HES ube Müdürü, Ankara.
25. Linsley R.K. and Franzini J.B., (1976). Water Resources Engineering, McGraw-Hill
Kogakusha LTD, London.
26.YEK Enerji, (2008). Küçük Sular Üzerine Kurulan Su Santrali (http://www.susantrali.com).
27. ESHA, (1998). Layman’s Guidebook, on how to develop a small hydro site, second edition,
European Small Hydropower Association (ESHA) (Author, Celso Penche), p.204, DG XVII-
97/010, European Commision, Belgica.
28. Head, C.R., (1999). “Multipurpose Dams, Contributing Paper”, Draft I, pp. 1-4, Knight
Piesold Limited, UK (For further information see http://www.dams.org).

478