You are on page 1of 659

ZAKON

O STANDARDIZACIJI

niu Sluæbeni list SRJ


ZAKON
O STANDARDIZACIJI*

I. OSNOVNE ODREDBE

Ålan 1.
Ovim zakonom ureœuje se jedinstveni sistem standardizacije pro-
izvoda, robe i usluga u Socijalistiåkoj Federativnoj Republici Jugosla-
viji, koji obuhvata donoãeçe i primeçivaçe standarda i propisa
predviœenih ovim zakonom, mera za obezbeœeçe tehniåke i konstrukcione
sigurnosti i kvaliteta proizvoda, robe i usluga i nadzor nad çihovim
sprovoœeçem.
Standardi i propisi predviœeni ovim zakonom donose se i primeçuju
radi stvaraça jedinstvene tehniåko-tehnoloãke osnove za:
1) razvoj jedinstvenog jugoslovenskog træiãta i otklaçaçe pepreka u
prometu robe i usluga sa inostranstvom;
2) tipizaciju i unifikaciju proizvoda, robe odnosno usluga i raci-
onalno koriãñeçe prirodnih dobara i energije;
3) obezbeœivaçe zaãtite æivota i zdravÿa ÿudi, æivotne sredine i
drugih prirodnih i radom stvorenih vrednosti;
4) jaåaçe odbrambene sposobnosti i bezbednosti zemÿe;
5) razvoj i unapreœeçe proizvodçe i prometa robe, izvoœeça radova,
odnosno vrãeça usluga, utvrœivaçe i obezbeœivaçe kvaliteta i tehniåku i
konstrukcionu sigurnost objekata, postrojeça, ureœaja, opreme i drugih
sredstava rada;
6) zaãtitu i obaveãtenost potroãaåa u pogledu kvaliteta proizvoda
i robe, odnosno usluga;
7) obradu i brzo, taåno i lako razumÿivo saopãtavaçe i prenoãeçe
informacija;
*
Ovaj zakon je objavÿen u “Sluæbenom listu SFRJ”, br. 37/88 i 23/91 i “Sluæbenom listu
SRJ”, broj 24/94.

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
8) ukÿuåivaçe u meœunarodnu saradçu, naroåito tehniåko-tehnolo-
ãku podelu rada.
Kao osnova za izradu standarda i propisa predviœenih ovim zakonom
koristiñe se, u celini ili delimiåno, meœunarodni standardi, u skladu s
odredbama meœunarodnih ugovora koji obavezuju Socijalistiåku Fede-
rativnu Republiku Jugoslaviju.
Standardi i propisi predviœeni ovim zakonom ne mogu se donositi
ili primeçivati u ciÿu stvaraça prepreka u prometu robe i usluga sa
inostranstvom.
Ålan 2.
Proizvodima, odnosno robom, u smislu ovog zakona, smatraju se: si-
rovine, poluproizvodi, delovi, sklopovi i gotovi industrijski i zanatski
proizvodi: poÿoprivredni i prehrambeni proizvodi, bezalkoholna i al-
koholna piña, aditivi, seme i sadni materijal poÿoprivrednog i ãumskog
biÿa: objekti, postrojeça, ureœaji, oprema i druga sredstva rada.
Uslugama, u smislu ovog zakona, podrazumevaju se usluge koje u okviru
usluænih delatnosti vrãe preduzeña i druga pravna lica, kao i odreœeni
radovi.
Odreœenim radovima, u smislu stava 2. ovog ålana, podrazumevaju se
radni postupci pri montaæi, tehniåkoj zaãtiti, odræavaçu, popravkama,
prepravkama i tehniåkoj kontroli, radni postupci u graœevinarstvu, ru-
darstvu, poÿoprivredi, saobrañaju, vezama i telekomunikacijama, kao i ra-
dovi koji se izvode radi zaãtite æivotne sredine i racionalnog
koriãñeça prirodnih dobara i energije.

Ålan 3.
Pod standardom, u smislu ovog zakona, podrazumeva se dokument koji je
utvrdilo nadleæno telo za standardizaciju, koji sadræi sve ili samo neke od
sledeñih elemenata: tehniåko-tehnoloãke i druge s çima povezane zahteve,
uslove i pravila kojima se definiãu proizvodi, roba i usluge: radne po-
stupke i procese u proizvodçi proizvoda, izvoœeçu radova, odnosno vrãeçu
usluga: postupke, naåin i metode ispitivaça proizvoda, odnosno karakteri-
stika i kvaliteta robe i usluga; jednoobrazne termine, definicije, simbole,
oznake, znakove, kodove, ãifre, veliåine i jedinice.

Ålan 4.
Radi obezbeœivaça tehniåke i konstrukcione sigurnosti objekata,
postrojeça, ureœaja, opreme i drugih sredstava rada propisuju se, saglasno
odredbama ovog zakona, tehniåki normativi u oblasti industrije, ener-
getike, rudarstva, graœevinarstva, poÿoprivrede, saobrañaja, veza i te-
lekomunikacija.
Pod tehniåkim normativima, u smislu ovog zakona, podrazumevaju se
tehniåki parametri koji obuhvataju tehniåko-tehnoloãke uslove, zahteve i
pravila od åijeg primeçivaça zavisi tehniåka i konstrukciona sigurnost
objekata, postrojeça, ureœaja, opreme i drugih sredstava rada, kao i sigur-
nost pri izvoœeçu radova.

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 5.
Postrojeça, ureœaji, oprema i druga sredstva za rad u objektima i pro-
storima ugroæenim eksplozivnim i zapaÿivim smeãama gasova, pare i pra-
ãine, ãtetnim zraåeçima ili drugim sliånim opasnostima, kao i
materijal, delovi i sklopovi za çihovu izradu, podleæe, u skladu s odred-
bama ovog zakona i propisa donesenih na osnovu ovog zakona, tehniåkom
nadzoru u proizvodçi, prometu i upotrebi.

Ålan 6.
Radi postizaça potrebnog nivoa kvaliteta proizvoda, robe i usluga
propisuju se, saglasno odredbama ovog zakona, norme kvaliteta, tehniåki
uslovi i zahtevi za postizaçe, proveravaçe i oåuvaçe kvaliteta, postupci
za obezbeœeçe kvaliteta proizvoda, robe i usluga i postupci i naåin
atestiraça proizvoda.
Pod normama kvaliteta, u smislu ovog zakona, podrazumevaju se ka-
rakteristike kvaliteta proizvoda, robe i usluga koje su definisane propi-
sanim svojstvima, sastojcima, vrednostima i postupcima.

Ålan 7.
Pod atestiraçem, u smislu ovog zakona, podrazumeva se atestiraçe
poizvoda, oceçivaçe i priznavaçe sistema kvaliteta proivoœaåa, odnosno
isporuåioca, oceçivaçe sposobnosti laboratorija za vrãeçe ispitivaça
i osposobÿavaçe kadrova za oceçivaçe i proveravaçe sistema kvaliteta
proizvoœaña, odnosno isporuåioca.
Pod deklaracijom o saobraznosti proizvoda, u smislu ovog zakona,
podrazumeva se izjava proizvoœaåa, na sopstvenu odgovornost, da su proiz-
vodi koji nisu obuhvañeni sistemom atestiraça saobrazni odreœenim jugo-
slovenskim standardima, tehniåkim specifikacijama i propisima
donesenim na osnovu ovog zakona.
Ålan 8.
Radi pouzdanosti rezultata ispitivaça, dokazivaça kvaliteta pro-
izvoda i priznavaça rezultata ispitivaça u prometu robe i usluga sa
inostranstvom propisuju se, saglasno odredbama ovog zakona, uslovi koje u
pogledu tehniåke opremÿenosti, struånih kadrova i drugih uslova moraju
ispuçavati preduzeña i druga pravna lica, odnosno druge struåne insti-
tucije koje obavÿaju odgovarajuñu delatnost.

Ålan 9.
Proizvodi za koje je to odreœeno propisom donesenim na osnovu ovog
zakona moraju biti snabdeveni propisanim ispravama, tehniåkim uput-
stvom ili uputstvom za upotrebu proizvoda, propisanim oznakama, poda-
cima i deklaracijom i moraju biti na propisani naåin upakovani.
Isprave iz stava 1. ovog ålana i tehniåko uputstvo, odnosno uputstvo
za upotrebu proizvoda moraju biti ispisani na jezicima i pismima naroda
Jugoslavije, a oznake i podaci na proizvodu, odnosno na deklaraciji na ori-
ginalnom pakovaçu – na jednom od jezika i pisama naroda Jugoslavije.

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 10.
Za tehniåki sloæene industrijske proizvode trajnije upotrebe, koja
je uslovÿena tehniåkim svojstvima i naåinom koriãñeça i odræavaça
proizvoda (u daÿem tekstu: tehniåki sloæeni proizvodi) moraju biti
obezbeœeni servis za odræavaçe i popravke, rezervni delovi za potrebe
servisa i træiãta, pribor i drugi proizvodi bez kojih se proizvod ne
moæe koristiti prema svojoj nameni.

Ålan 11.
Za specifiåne potrebe oruæanih snaga Socijalistiåke Federativne
Republike Jugoslavije donose se standardi narodne odbrane i drugi
propisi iz oblasti standadizacije u oruæanim snagama.
Za specifiåne potrebe organa unutraãçih poslova za objekte,
opremu i sredstva za rad organa i sluæbi unutraãçih poslova, donose se,
saglasno odredbama ovog zakona, posebni standardi i propisi iz oblasti
standardizacije u organima i sluæbama organa unutraãçih poslova.
Standardi i propisi doneseni na osnovu ovog zakona za proizvode,
robu i usluge od posebnog interesa za narodnu odbranu moraju biti u skladu
s potrebama narodne odbrane.
Standardi i propisi iz st. 1. i 2. ovog ålana treba da budu usaglaãeni
sa jugoslovenskim standardima i propisima donesenim na osnovu ovog
zakona.
Ålan 12.
Preduzeña i druga pravna lica mogu, u skladu s ovim zakonom i sa-
moupravnim opãtim aktom, donositi i primeçivati interne i granske
standarde.
Pod internim standardima podrazumevaju se standardi koje donosi od-
reœeno preduzeñe i drugo pravno lice za svoje potrebe.
Pod granskim standardima podrazumevaju se standardi koje donose
preduzeña udruæena u zajednice na osnovu saveznog zakona radi obezbeœi-
vaça i ostvarivaça nesmetanog funkcionisaça odreœenih delatnosti kao
tehnoloãki jedinstvenih sistema od interesa za celu zemÿu, kao i stan-
dardi koje donose preduzeña i druga pravna lica udruæeni u druge oblike
povezivaça i saradçe organizovane na nivou zemÿe.
Granski standardi moraju biti u skladu sa saveznim zakonima i pro-
pisima donesenim na osnovu saveznih zakona i jugoslovenskim standardima.

Ålan 13.
Standardi i propisi predviœeni ovim zakonom donose se, meçaju,
dopuçavaju ili zameçuju novim standardima, odnosno propisima u skladu sa
programima standardizacije.
Jugoslovenski stnadardi i propisi predviœeni ovim zakonom, osim
propisa iz ålana 11. st. 1. i 2. ovog zakona, donose se na osnovu i u okviru go-
diãçih i viãegodiãçih programa standardizacije koje utvrœuje savezna
organizacija nadleæna za poslove standardizacije.
U pripremaçu godiãçih i viãegodiãçih programa standardizacije
iz stava 2. ovog ålana, savezna organizacija nadleæna za poslove stan-

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
dardizacije saraœuje sa zainteresovanim preduzeñima i drugim pravnim li-
cima, privrednim komorama, organima uprave i struånim organizacijama.

Ålan 14.
Standardi i propisi predviœeni ovim zakonom treba da se zasnivaju
na proverenim dostignuñima i rezultatima nauke i tehnologije, na
praktiånom iskustvu u çihovoj primeni i na oceni moguñih efekata çi-
hove primene u datim uslovima, a naroåito s obzirom na bezbednost pri
upotrebi proizvoda, zaãtitu æivotne sredine, racionalno koriãñeçe
prirodnih dobara i energije, narodnu odbranu i bezbednost zemÿe.
Zavisno od promena koje nastaju u nauci i tehnologiji vrãe se od-
govarajuñe izmene i dopune, odnosno donose se novi standardi i propisi,
radi çihovog osavremeçivaça i usklaœivaça sa tim promenama.

Ålan 15.
Odredbe ovog zakona i propisa donesenih na osnovu ovog zakona od-
nose se i na proizvode iz uvoza i proizvode uzete u zakup iz inostranstva
radi koriãñeça u Socijalistiåkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji.
Odredbe ovog zakona i propisa donesenih na osnovu ovog zakona koje
se odnose na garantni list, servis, obezbeœeçe rezervnih delova i drugih
proizvoda i obavezno atestiraçe ne primeçuju se na robu carinskog pore-
kla, proizvode amaterske samogradçe, upotrebÿavane, popravÿane i pre-
pravÿane proizvode, kao i na proizvode koji se pojedinaåno uvoze na zahtev
i za potrebe graœana.
Ålan 16.
Standarde za koje je propisana obavezna primena i propise donesene
na osnovu ovog zakona duæna su da primeçuju preduzeña i druga pravna lica:
1) u proizvodçi i prometu, preradi i doradi proizvoda i vrãeçu
usluga;
2) pri projektovaçu, graœeçu, upotrebi, odræavaçu, popravkama,
prepravkama i prestanku rada, odnosno koriãñeça objekata, postrojeça,
ureœaja, opreme i drugih sredstava rada;
3) pri pakovaçu, oznaåavaçu, obeleæavaçu, deklarisaçu, rukovaçu,
transportu, prenosu, prevozu, skladiãteçu i åuvaçu proizvoda.
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, preduzeñe i drugo pravno
lice moæe, u obavÿaçu svoje delatnosti, odstupiti od pojedinih uslova i
zahteva odreœenih jugoslovenskim standardima åija je primena obavezna,
odnosno od normi kvaliteta, u sluåajevima i pod uslovima odreœenim ovim
zakonom.
Ålan 17.
Preduzeñe i drugo pravno lice duæno je da pri obavÿaçu svoje de-
latnosti, u toku procesa rada, obezbeœuje ispuçavaçe uslova i zahteva od-
reœenih standardima åija je primena obavezna i propisima donesenim na
osnovu ovog zakona u pogledu karakteristika kvaliteta i vrãeça kontrole
kvaliteta proizvoda, robe i usluga.

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 18.
Preduzeñe i drugo pravno lice duæno je da pre stavÿaça proizvoda u
promet na jugoslovenskom træiãtu proveri da li proizvod odgovara
uslovima i zahtevima odreœenim standardima åija je primena obavezna i
propisima donesenim na osnovu ovog zakona i da tu proveru izvrãi pod
uslovima i na naåin koji su odreœeni tim standardima, odnosno propisima.
Ispitivaçe proizvoda radi proveravaça u smislu stava 1. ovog ålana
vrãi proizvoœaå ili preduzeñe i drugo pravno lice, odnosno druga struåna
institucija koja obavÿa odgovarajuñu delatnost u Socijalistiåkoj Fede-
rativnoj Republici Jugoslaviji.
Proveravaçe uvezenih proizvoda u smislu stava 1. ovog ålana duænost
je uvoznika, odnosno zastupnika strane firme pri prodaji robe sa kon-
signacionog skladiãta.
Ako se ispitivaçe proizvoda radi proveravaça u smislu stava 1. ovog
ålana ne moæe izvrãiti u Socijalistiåkoj Federativnoj Republici Ju-
goslaviji zbog nedostatka opreme za ispitivaçe ili drugih uslova za pou-
zdanost rezultata ispitivaça, ispitivaçe proizvoda moæe izvrãiti
strana organizacija koja obavÿa odgovarajuñu delatnost u inostranstvu, o
åemu izdaje izveãtaj o ispitivaçu, sa podacima o ispitanim karakteristi-
kama, metodama ispitivaça i rezultatima ispitivaça.
Preduzeña i druga pravna lica koja proizvod stavÿaju u promet na
jugoslovenskom træiãtu duæni su da nadleænom organu inspekcije, na çe-
gov zahtev, stave na uvid izveãtaj o ispitivaçu proizvoda radi provera-
vaça u smislu stava 1. ovog ålana.
Ålan 19.
Standardi i drugi tehniåki uslovi, zahtevi i postupci odreœeni
meœunarodnim ugovorom koji obavezuje socijalistiåku Federativnu Repu-
bliku Jugoslaviju primeçuju se u skladu s odredbama tog ugovora, odnosno
propisa donesenih za çegovo izvrãavaçe.
Na proizvode koji se proizvode i usluge koje se vrãe na osnovu
ugovora o pribavÿaçu i ustupaçu prava industrijske svojine i znaça i is-
kustva (KNOW–HOW) izmeœu preduzeña, odnosno drugih pravnih lica i
stranih lica ili ugovora o ustupaçu izvoœeça investicionih radova u
Jugoslaviji stranom izvoœaåu, primeçuju se meœunarodni i strani stan-
dardi odreœeni tim ugovorom, pod uslovom da nisu u suprotnosti sa jugoslo-
venskim standardima åija je primena obavezna i propisima donesenim na
osnovu ovog zakona.
Ålan 20.
Ako za odreœene proizvode, robu, odnosno usluge nisu doneseni
standardi ili propisi predviœeni ovim zakonom, u proizvodçi proizvoda,
izvoœeçu radova i vrãeçu usluga mogu se do donoãeça tih standarda, odno-
sno propisa primeçivati meœunarodni i strani standardi åiju je primenu
reãeçem odobrio funkcioner koji rukovodi saveznom organizacijom nad-
leænom za poslove standardizacije.

Ålan 21.
Savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije moæe
donositi tehniåke preporuke koje sadræe podatke o novim tehnologijama i

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
naåinu çihove primene, radi bræeg prenoãeça tehnoloãkog znaça i usme-
ravaça na koriãñeçe novih tehnologija u oblastima sa intenzivnim teh-
noloãkim razvojem.
Ålan 22.
Odredbe ovog zakona koje se odnose na preduzeña i druga pravna lica
odnose se i na druge proizvoœaåe, izvoœaåe radova, vrãioce usluga i
uåesnike u prometu robe i usluga.

II. STANDARDI
1. Jugoslovenski standardi
Ålan 23.
Jugoslovenski standardi su standardi koje donosi funkcioner koji
rukovodi saveznom organizacijom nadleænom za poslove standardizacije,
åiji su uslovi i naåin primene odreœeni propisima donesenim na osnovu
ovog zakona.
Propisom o jugoslovenskom standardu moæe se odrediti da je primena
jugoslovenskog standarda obavezna u celini ili delimiåno.
Obavezna primena jugoslovenskog standarda moæe se, u smislu stava 2.
ovog ålana, propisati radi tipizacije i unifikacije delova i sklopova
tehniåki sloæenih proizvoda, tehniåke i konstrukcione sigurnosti,
bezbednosti pri upotrebi proizvoda, zaãtite æivotne sredine, obezbe-
œeça kvaliteta i zadovoÿavaça potreba narodne odbrane i bezbednosti ze-
mÿe.
Jugoslovenski standard za koji nije propisano obavezno primeçivaçe
obavezan je za proizvoœaåa proizvoda i uåesnike u prometu robe i vrãeçu
usluga, ako na naåin uobiåajen u prometu deklariãu da je çihov proizvod
proizveden, odnosno usluga izvrãena po tom standardu.
Ålan 24.
Jugoslovenskim standardima utvrœuju se naroåito:
1) namena, svojstva, karakteristike i kvalitet proizvoda, robe i
usluga;
2) zahtevi u pogledu tipizacije i unifikacije delova i sklopova
tehniåki sloæenih proizvoda;
3) tehniåko-tehnoloãki i drugi sa çima povezani uslovi, zahtevi i
postupci za proizvodçu proizvoda, izvoœeçe radova i vrãeçe usluga;
4) radni postupci, procesi i metode, ukÿuåujuñi metode i postupke
obezbeœeça, kontrole i oåuvaça kvaliteta proizvoda, robe i usluga;
5) jednoobrazni termini, definicije, simboli, znakovi, oznake,
kodovi, ãifre, boje, veliåine i jedinice, koji se koriste u proizvodçi
proizvoda, izvoœeçu radova i vrãeçu usluga, odnosno u vezi s proizvodçom
proizvoda, izvoœeçem radova i vrãeçem usluga, kao i u sistemima za
primaçe, obradu, prenoãeçe i saopãtavaçe informacija.
Jugoslovenskim standardima mogu se utvrœivati i drugi tehniåki
elementi koji se odnose na rukovaçe odreœenim proizvodima, prenos, pre-
voz i transport, skladiãteçe, åuvaçe i upotrebu, ambalaæu, pakovaçe,

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
nanoãeçe, odnosno postavÿaçe oznaka, znakova i obeleæja, deklarisaçe,
obradu, doradu i preradu i opremaçe proizvoda za prodaju.
Jugoslovenski standardi mogu sadræavati napomene i priloge infor-
mativnog karaktera, u kojima se daju bliæa objaãçeça pojedinih odredaba
stnadarda.
Ako propisima o jugoslovenskim standardima nije drukåije odreœeno,
oni se ne primeçuju:
1) na proizvode za liånu upotrebu pojedinca koji je naruåio çihovu
izradu;
2) na umetniåka dela, proizvode domañe radinosti, primeçene
umetnosti i umetniåkih zanata, kao i na proizvode za liånu upotrebu koji
se stavÿaju u promet kao unikati.
Ålan 25.
Predlog za donoãeçe jugoslovenskog standarda mogu podneti zain-
teresovana preduzeña i druga pravna lica, druge organizacije i zajednice,
privredne komore, druãtvene organizacije i organi uprave.
Predlagaå je duæan da uz predlog za donoãeçe jugoslovenskog
standarda dostavi saveznoj organizaciji nadleænoj za poslove standardiza-
cije obrazloæeçe i podatke na osnovu kojih se moæe oceniti osnovanost
predloga, a po prihvataçu predloga duæan je da dostavi i prednacrt odgova-
rajuñeg standarda.
Ålan 26.
Radi izrade nacrta i predloga jugoslovenskih standarda, u saveznoj
organizaciji nadleænoj za poslove standardizacije obrazuju se komisije za
standarde, a radi koordinacije struånog rada tih komisija – koordinacione
komisije za odgovarajuñu oblast standardizacije, odnosno atestiraça.
Komisije iz stava 1. ovog ålana su struåna radna tela savezne or-
ganizacije nadleæne za poslove standardizacije åije ålanove imenuje
funkcioner koji rukovodi saveznom organizacijom nadleænom za poslove
standardizacije iz reda struåçaka koje predlaæu zainteresovana preduzeña
i druga pravna lica, zajednice i organi, odnosno iz reda istaknutih struå-
çaka iz odgovarajuñe oblasti, odnosno grane proizvodçe i usluænih delat-
nosti.
Komisije za standarde utvrœuju nacrte jugoslovenskih standarda,
razmatraju miãÿeça, primedbe i predloge u vezi s tim nacrtima i utvrœuju
predloge jugoslovenskih standarda.
Koordinacione komisije staraju se o struånom usklaœivaçu plani-
raça i rada komisija za standarde i usklaœivaçu rada tih komisija sa ra-
dom radnih tela struånih meœunarodnih organizacija za standardizaciju i
daju miãÿeçe u vezi s usklaœivaçem jugoslovenskih standarda s meœunarod-
nim standardima.
Komisije iz stava 1. ovog ålana mogu funkcioneru koji rukovodi sa-
veznom organizacijom nadleænom za poslove standardizacije davati
struåna miãÿeça i predloge radi unapreœivaça standardizacije, ukÿuåu-
juñi i predloge tehniåkih preporuka predviœenih ovim zakonom.
Komisije iz stava 1. ovog ålana sastoje se, po pravilu, od po 15 åla-
nova.
Sednice Komisija iz stava 1. ovog ålana su javne.

10

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 27.
Nacrt jugoslovenskog standarda razmatra se na naåin koji svim za-
interesovanim subjektima omoguñava da o çemu daju svoje miãÿeçe, pri-
medbe i predloge.
Rok za razmatraçe nacrta jugoslovenskog standarda i za davaçe mi-
ãÿeça, primedaba i predloga je mesec dana od dana objavÿivaça informa-
cije o davaçu nacrta jugoslovenskog standarda na diskusiju, ako nije
odreœen duæi rok.
Ålan 28.
Propisi o jugoslovenskim standardima objavÿuju se u “Sluæbenom
listu SRJ”, a jugoslovenski standardi u posebnom izdaçu savezne organi-
zacije nadleæne za poslove standardizacije.
Izmene, dopune i ispravke jugoslovenskih standarda objavÿuju se kao
dodatak uz posebno izdaçe jugoslovenskih standarda.
Cenu posebnog izdaça iz st. 1. i 2. ovog ålana odreœuje funkcioner
koji rukovodi saveznom organizacijom nadleænom za poslove standardi-
zacije, u sporazumu sa funkcionerom koji rukovodi saveznim organom
uprave nadleænim za poslove finansija.
Zabraçeno je preãtampavaçe jugoslovenskih standarda i propisa
koji se objavÿuju u posebnom izdaçu savezne organizacije nadleæne za
poslove standardizacije.
Ålan 29.
Uputstvima funkcionera koji rukovodi saveznom organizacijom nad-
leænom za poslove standardizacije ureœuju se: naåin rada radnih tela save-
zne organizacije nadleæne za poslove standardizacije: naåin oznaåavaça
jugoslovenskih standarda i çihove usaglaãenosti sa meœunarodnim stan-
dardima; naåin rada pri izradi nacrta i predloga jugoslovenskih standarda
i propisa predviœenih ovim zakonom; naåin rada pri sprovoœeçu sistema
atestiraça, odnosno tehniåkog nadzora; naåin rada pri programiraçu, pla-
niraçu i automatskoj obradi podataka u oblasti standardizacije: naåin
rada pri obavÿaçu drugih poslova i zadataka iz delokruga savezne organi-
zacije nadleæne za poslove standardizacije.

2. Interni i granski standardi


Ålan 30.
Preduzeña i druga pravna lica i zajednice preduzeña i drugih pravnih
lica mogu donositi interne i granske standarde:
1) za proizvode, robe i usluge za koje nisu doneseni jugoslovenski
standardi åija je primena obavezna, odnosno propisi predviœeni ovim
zakonom;
2) za elemente koji nisu utvrœeni jugoslovenskim standardom åija je
primena obavezna.
Internim, odnosno granskim standardom mogu se utvrditi zahtevi
stroæi od zahteva koji su utvrœeni jugoslovenskim standardom åija je
primena obavezna ili propisom donesenim na osnovu ovog zakona, da bi se
postigao viãi nivo kvaliteta proizvoda od propisanog.

11

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Radi tipizacije, internim, odnosno granskim standardom moæe se
utvrditi uæi izbor delova i sklopova proizvoda utvrœenih jugoslovenskim
standardom åija je primena obavezna, ili propisom donesenim na osnovu
ovog zakona.
Proizvodi proizvedeni po internom, odnosno granskom standardu
moraju biti oznaåeni oznakom odgovarajuñeg standarda i moraju ispuçavati
uslove i zahteve koji su utvrœeni tim standardom.
Interni i granski standardi ne smeju se donositi i primeçivati
radi stvaraça prepreka u prometu robe i usluga.

Ålan 31.
Preduzeña i druga pravna lica udruæena u zajednice na osnovu sa-
veznog zakona radi obezbeœeça i ostvarivaça nesmetanog funkcionisaça
odreœenih delatnosti kao tehnoloãki jedinstvenih sistema od interesa za
celu zemÿu i preduzeña i druga pravna lica udruæeni u druge oblike
povezivaça i saradçe organizovane na nivou zemÿe utvrœuju svoje programe
standardizacije i donose i primeçuju granske standarde, kojima:
1) definiãu tipove objekata, postrojeça, ureœaja, opreme i drugih
sredstava rada koje koriste u obavÿaçu svoje delatnosti;
2) ureœuju naåin organizovaça i vrãeça stalne i povremene
kontrole, odnosno pregleda svojih kapaciteta i odræavaça tih kapaciteta;
3) odreœuju jednoobrazne radne postupke u obavÿaçu svoje delatnosti
i utvrœuju obrasce kojima ñe se sluæiti u obavÿaçu tih delatnosti:
4) odreœuju tehniåke uslove, zahteve i postupke pri upotrebi i odræa-
vaçu objekata, ureœaja, postrojeça, opreme i drugih sredstava rada kojma se
sluæe u obavÿaçu svoje delatnosti, odnosno koji sluæe koriãñeçu çiho-
vih usluga, s glediãta svoje delatnosti, specifiånih zahteva za obavÿaçe
te delatnosti i zahteva za zaãtitu æivotne sredine.
U skladu s aktima kojima, radi ostvarivaça tehnoloãkog jedinstva,
odreœuju tipove objekata, postrojeça, ureœaja, opreme i drugih sredstava
rada, koje zajednice iz stava 1. ovog ålana koriste u obavÿaçu svoje de-
latnosti, te zajednice mogu utvrœivati podobnost odreœenih proizvoda za
opremaçe svojih kapaciteta i o tome izdavati odgovarajuñu potvrdu.
Zajednice iz stava 1. ovog ålana ostvaruju saradçu sa meœunarodnim
struånim organizacijama za standardizaciju u skladu s odredbama ovog
zakona, a sa drugim meœunarodnim organizacijama – u skladu sa saveznim za-
konom.
Ålan 32.
Radi nesmetanog funkcionisaça jedinstvenog sistema informisaça
o standardizaciji u Socijalistiåkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji i
izvrãavaça meœunarodnih obaveza Socijalistiåke Federativne Republike
Jugoslavije u pogledu informisaça u oblasti standardizacije, organi-
zacije i zajednice iz ålana 31. ovog zakona duæne su da saveznoj organiza-
ciji nadleænoj za poslove standardizacije uredno i blagovremeno
dostavÿaju podatke o svojim programima standardizacije i o çihovom izvr-
ãavaçu.

12

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
III. PROPISI O TEHNIÅKOJ I KONSTRUKCIONOJ SIGURNOSTI
I O KVALITETU PROIZVODA, ROBE I USLUGA
1. Propisi o tehniåkim normativima
Ålan 33.
Propisima o tehniåkim normativima odreœuju se tehniåki nor-
mativi, ukÿuåujuñi norme kvaliteta materijala, konstrukcije i izrade
proizvoda i norme kvaliteta robe, odnosno usluga, kao i postupaka obezbe-
œeça kvaliteta proizvoda, robe i usluga od kojih zavisi tehniåka i kon-
strukciona sigurnost, i to:
1) za izradu tehniåke dokumentacije;
2) za izgradçu objekata, proizvodçu proizvoda i izvoœeçe radova,
odnosno vrãeçe usluga;
3) za puãtaçe u rad, probni rad, redovni pogon, odnosno koriãñeçe,
odræavaçe, popravke, prepravke ili promenu namene, prekida i prestanak
rada ili koriãñeça odreœenih objekata, postrojeça, ureœaja, opreme i dru-
gih sredstava rada:
4) za rukovaçe, prenos, prevoz, odnosno transport odreœenih pro-
izvoda, skladiãteça i åuvaçe proizvoda, kao i za trajno odlagaçe i skla-
diãteçe potencijalno opasnih materijala.
Proisima iz stava 1. ovog ålana moæe se odrediti:
1) da se odreœeni objekti, postrojeça, ureœaji, oprema i druga sred-
stva rada mogu izgraœivati, odnosno proizvoditi i koristiti samo na
osnovu tehniåke dokumentacije za koju je utvrœeno da zadovoÿava propisane
uslove (odobrena tehniåka dokumentacija):
2) da odreœeni objekti, postrojeça, ureœaji, oprema ili druga sred-
stva rada moraju biti u toku izgradçe, odnosno proizvodçe, prometa i
koriãñeça snabdeveni odreœenim ispravama;
3) da tipovi odreœenih objekata, postrojeça, ureœaja, opreme i drugih
sredstava rada moraju biti prethodno ispitani i odobreni za upotrebu;
4) sadræaj i naåin voœeça, dopuçavaça i åuvaça tehniåke dokumen-
tacije za objekte, postrojeça, ureœaje, opremu i druga sredstva rada koja su u
upotrebi;
5) da odreœeni objekti, postrojeça, ureœaji, oprema i druga sredstva
rada pri predaji korisniku moraju biti snabdeveni propisanom tehniåkom
dokumentacijom, uputstvima i garancijama i da za çih u tehnoloãkom veku
çihovog koriãñeça moraju biti obezbeœeni rezervni delovi, alat, pribor,
struåno odræavaçe i popravke.

2. Propisi o kvalitetu proizvoda, robe, odnosno usluga


Ålan 34.
Propisima o kvalitetu proizvoda, robe i usluga odreœuju se norme
kvaliteta, postupci i metode obezbeœeça, ispitivaça i kontrole
kvaliteta, kao i uslovi i zahtevi za postizaçe i oåuvaçe propisanog nivoa
kvaliteta pojedinih proizvoda, robe i usluga.
Propisima iz stava 1. ovog ålana moæe se odrediti i naåin de-
klarisaça, oznaåavaça, odnosno obeleæavaça proizvoda, robe i usluga,

13

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
postupak sa proizvodima åiji je rok upotrebe istekao, kao i uslovi i zah-
tevi u pogledu namene, trajnosti, funkcionalnosti i bezbednosti pri upo-
trebi proizvoda.
Propisima iz st. 1. i 2. ovog ålana, kojima se ureœuje kvalitet semena
i sadnog materijala poÿoprivrednog i ãumskog biÿa, bliæe se ureœuju i
uslovi koje moraju ispuçavati laboratorije, ispitne stanice i druge
struåne institucije koje izdaju certifikate o kvalitetu semena i sadnog
materijala, a naroåito u pogledu opreme, kadrova, organizacije rada, do-
kumentacije i evidencije.
Propisi o kvalitetu semena i sadnog materijala poÿoprivrednog i
ãumskog biÿa ne primeçuju se na seme i sadni materijal koji je nameçen za
potrebe nauånoistraæivaåkih eksperimenata, oplemeçivaçe biÿaka i
banke biÿnih gena.
Ålan 35.
Ako za odreœene proizvode, robu i usluge nisu doneseni standardi
åija je primena obavezna ili propisi o kvalitetu, propisom o obaveznoj
proizvoœaåkoj specifikaciji mogu se odrediti:
1) proizvodi za koje je donoãeçe proizvoœaåke specifikacije obave-
zno;
2) elementi i podaci koje ta specifikacija mora sadræavati;
3) naåin voœeça evidencije o donesenim proizvoœaåkim specifika-
cijama u preduzeñu i drugom pravnom licu.
Proizvoœaåka specifikacija iz stava 1. ovog ålana je sastavni deo
proizvodne dokumentacije preduzeña i drugog pravnog lica, koje je duæno
da tu specifikaciju donese pre poåetka proizvodçe proizvoda na koji se ta
specifikacija odnosi, odnosno pre poåetka izvoœeça radova ili vrãeça
usluga prema takvoj specifikaciji.
Na zahtev nadleænog organa inspekcije, preduzeñe i drugo pravno
lice duæno je da tom organu stavi na uvid proizvoœaåku specifikaciju iz
stava 1. ovog ålana.

IV. ODSTUPAÇE OD JUGOSLOVENSKIH STANDARDA I NORMI


KVALITETA

Ålan 36.
Preduzeñe i drugo pravno lice moæe, u proizvodçi proizvoda za iz-
voz, kao i pri izvoœeçu radova i vrãeçu usluga za stranog naruåioca, od-
stupiti od jugoslovenskih standarda åija je primena obavezna i od
propisanih normi kvaliteta, u skladu sa ugovorom sa stranim kupcem, od-
nosno naruåiocem.
Preduzeñe i drugo pravno lice moæe u proizvodçi proizvoda i
prometu robe, osim u proizvodçi semena i sadnog materijala poÿoprivred-
nog i ãumskog biÿa, pri izvoœeçu radova i vrãeçu usluga odstupiti od
jugoslovenskog standarda åija je primena obavezna i propisanih normi
kvaliteta proizvoda i usluga po prethodno pribavÿenom odobreçu savezne
organizacije nadleæne za poslove standardizacije.

14

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 37.
Odobreçe za odstupaçe od jugoslovenskih standarda i normi
kvaliteta u smislu ålana 36. stav 2. ovog zakona daje se na obrazloæeni zah-
tev proizvoœaåa, izvoœaåa radova, odnosno vrãioca usluga, za odreœenu ko-
liåinu proizvoda, za odreœeni period proizvodçe ili za izvoœeçe
odreœenih radova.
Ako su u pitaçu proizvodi ili radovi na objektima, postrojeçima,
ureœajima, opremi ili drugim sredstvima rada od posebnog interesa za
narodnu odbranu, savezna organizacija nadleæna za poslove standardiza-
cije duæna je da u vezi sa zahtevom iz stava 1. ovog ålana pribavi miãÿeçe
Saveznog sekretarijata za narodnu odbranu.
Savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije neñe
izdati odobreçe za odstupaçe od jugoslovenskih standarda i normi kvali-
teta ako se takvim odstupaçem ugroæava æivot i zdravÿe ÿudi, æivotna
sredina ili interesi narodne odbrane i bezbednosti zemÿe.
Na proizvodima koji odstupaju od jugoslovenskih standarda i normi
kvaliteta mora biti oznaåen broj i datum odobreça na osnovu koga je odstu-
pÿeno od tih standarda i normi kvaliteta.

Ålan 38.
Od jugoslovenskih standarda åija je primena obavezna i od propisanih
normi kvaliteta moæe se odstupiti u proizvodçi ili uvozu proizvoda, pri
izvoœeçu radova i vrãeçu usluga za potrebe oruæanih snaga Socija-
listiåke Federativne Republike Jugoslavije, odnosno za potrebe organa i
sluæbi unutraãçih poslova, pod uslovima i na naåin koji odredi savezni
sekretar za narodnu odbranu, odnosno funkcioner koji rukovodi saveznim
organom uprave nadleænim za unutraãçe poslove.

V. MERE ZA OBEZBEŒEÇE KVALITETA I TEHNIÅKE I


KONSTRUKCIONE SIGURNOSTI PROIZVODA I USLUGA

1. Atestiraçe

Ålan 39.
Pod atestiraçem proizvoda, u smislu ovog zakona, podrazumeva se:
1) postupak potvrœivaça saobraznosti proizvoda odreœenim standar-
dima, propisima ili tehniåkim specifikacijama, atestom o saobraznosti
i znakom saobraznosti:
2) postupak potvrœivaça saobraznosti proizvoda zahtevima koji pro-
izlaze iz meœunarodnih ugovora koji obavezuju Socijalistiåku Fede-
rativnu Republiku Jugoslaviju, ispravama i znacima predviœenim tim
meœunarodnim ugovorima.
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, proizvoœaå moæe da izda
deklaraciju o saobraznosti proizvoda koji nisu obuhvañeni sistemom ate-
stiraça odreœenim jugoslovenskim standardima, tehniåkim specifikaci-
jama i propisima donesenim na osnovu ovog zakona ako obezbedi dokaz da
sprovodi mere za obezbeœeçe kvaliteta koje se prema jugoslovenskim stan-
dardima odnose na taj proizvod.

15

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 40.
Atest o saobraznosti je isprava kojom se, na osnovu izveãtaja o is-
pitivaçu proizvoda, potvrœuje da je proizvod, na propisani naåin ispitan
i da ispuçava zahteve odreœene odgovarajuñim standardima, propisima ili
tehniåkim specifikacijama, odnosno meœunarodnim ugovorom koji oba-
vezuje Socijalistiåku Federativnu Republiku Jugoslaviju.
Atest o saobraznosti izdaje savezna organizacija nadleæna za po-
slove standardizacije ili organizacija koju ona ovlasti.
Izveãtaj o ispitivaçu proizvoda je sastavni deo atesta o saobrazno-
sti. Atest o saobraznosti i izveãtaj o ispitivaçu proizvoda izdaju se na
obrascima koje izdaje savezna organizacija nadleæna za poslove standardi-
zacije.
Atestirani proizvodi oznaåavaju se znacima saobraznosti (atestni
znak, homologaciona oznaka, ekoloãki znak, znak bezbednosti, energetski
znak, znak o elektromagnetskoj kompatibilnosti i dr.), kojima se na pro-
izvodu oznaåava da je proizvod na propisani naåin ispitan i da ispuçava
zahteve odreœene odgovarajuñim standardima, propisima ili tehniåkim
specifikacijama, odnosno meœunarodnim ugovorima koji obavezuju Socija-
listiåku Federatuvnu Republiku Jugoslaviju.
Izgled i upotrebu znaka saobraznosti ureœuje propisom funkcioner
koji rukovodi saveznom organizacijom nadleænom za poslove standardi-
zacije.
Odobreçe za koriãñeçe znaka saobraznosti izdaje savezna organi-
zacija nadleæna za poslove standardizacije ili organizacija koju ona ovla-
sti.
Ålan 41.
Atestiraçe proizvoda vrãi se pod uslovima i na naåin propisan
ovim zakonom, jugoslovenskim standardima ili tehniåkim specifika-
cijama i uputstvima funkcionera koji rukovodi saveznom organizacijom
nadleænom za poslove standardizacije, ili pravilima meœunarodnih
sistema atestiraça i standardima koji se primeçuju u tim sistemima, ili
meœunarodnim ugovorom koji obavezuje Socijalistiåku Federativnu Re-
publiku Jugoslaviju i aktima za çegovo sprovoœeçe ili propisima o obave-
znom atestiraçu odreœenih proizvoda, odnosno grupa proizvoda.
Ålan 41a.
Obaveznom atestiraçu podleæu proizvodi, odnosno grupe proizvoda
za koje je atestiraçe odreœeno meœunarodnim ugovorima koji obavezuju
Socijalistiåku Federativnu Republiku Jugoslaviju.
Obaveznom atestiraçu podleæu i proizvodi, odnosno grupe proizvoda
za koje je to odreœeno propisima donesenim na osnovu ovog zakona.
Obavezno atestiraçe proizvoda moæe se propisati radi:
1) zaãtite æivotne sredine,
2) zaãtite æivota i zdravÿa ÿudi, odnosno bezbednosti pri upotrebi
proizvoda:
3) otklaçaça tehniåkih prepreka u meœunarodnom prometu robe i
usluga;
4) zaãtite potroãaåa;
5) narodne odbrane, civilne zaãtite i bezbednosti zemÿe.

16

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 42.
Jugoslovenskim standardima za sisteme atestiraça koji se odnose na
odreœene proizvode (ãema atestiraça) utvrœuju se naroåito:
1) proizvodi, odnosno grupe proizvoda koji se atestiraju i çihova
svojstva i karakteristike za koje se u okviru odgovarajuñe ãeme atestiraça
ispituje i potvrœuje saobraznost:
2) tipovi atestiraça koji se primeçuju u sistemu;
3) metode ispitivaça;
4) uslovi koje treba da ispiuçavaju organizacije koje vrãe ispi-
tivaçe proizvoda u okivru ãeme atestiraça, a naroåito u pogledu kadrova
i çihove struåne osposobÿenosti i tehniåke opremÿenosti;
5) oznaåavaçe atestiranih proizvoda.

Ålan 43.
Propisom o obaveznom atestiraçu odreœuju se proizvodi koji pod-
leæu obaveznom atestiraçu, jugoslovenski standardi koji se primeçuju pri
atestiraçu tih proizvoda, kao i specifiåni uslovi za obavezno ate-
stiraçe odreœenih proizvoda.
Ålan 44.
Atestiraçe domañih proizvoda vrãi se na zahtev proizvoœaåa, a pro-
izvoda iz uvoza – na zahtev uvoznika, odnosno zastupnika strane firme ili
stranog proizvoœaåa.
Proizvoœaå, uvoznik, odnosno zastupnik strane firme duæan je da
pribavi atest o osaobraznosti za proizvode koji podleæe obaveznom
atestiraçu prema odredbama ovog zakona.

Ålan 45.
Na proizvodima za koje je izdat atest o saobraznosti ne smeju se vr-
ãiti nikakve izmene materijala i konstrukcije ili druge izmene koje mogu
uticati na promenu svojstva, karakteristika ili kvaliteta proizvoda.
Za proizvod na kome su posle izdavaça atesta o saobraznosti izvr-
ãene izmene u smislu stava 1. ovog ålana ne moæe se koristiti taj atest o
saobraznosti niti se proizvod moæe oznaåavati znakom saobraznosti.

Ålan 46.
Niko ne moæe da atestira proizvode koje sam proizvodi ili uvozi.

Ålan 47.
Atestiraçe proizvoda, u smislu ovog zakona, vrãi savezna organi-
zacija nadleæna za poslove standardizacije ili organizacija koju ona ovla-
sti.
Savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije moæe za
atestiraçe proizvoda ovlastiti organizaciju:
1) koja ima svojstvo pravnog lica;
2) koja ispuçava propisane uslove u pogledu kadrova i çihove struåne
osposobÿenosti i tehniåke opremÿenosti prema jugoslovenskim standar-
dima.

2 17

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Reãeçe kojim se odreœena organizacija ovlaãñuje u smislu stava 2.
ovog ålana donosi funkcioner koji rukovodi saveznom organizacijom nad-
leænom za poslove standardizacije.
Na osnovu reãeça iz stava 3. ovog ålana, organizacija stiåe naziv
“ovlaãñena organizacija za atestiraçe proizvoda”.
Savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije moæe za
ispitivaçe odreœenih proizvoda ili za odreœene vrste ispitivaça pro-
izvoda za koje sama izdaje atest o saobraznosti i za obavÿaçe tehniåkih i
administrativnih poslova u vezi s tim ispitivaçima ovlastiti i labora-
torije, ispitne stanice i druge struåne institucije koje nemaju svojstvo
pravnog lica ako ispuçavaju ostale uslove iz ålana 53. ovog zakona.
Ako atestiraçe proizvoda vrãi savezna organizacija nadleæna za po-
slove standardizacije, ispitivaça u okviru postupka atestiraça mogu se
izvrãiti kod proizvoœaåa, pri åemu nadzor nad tim ispitivaçima vrãi
ovlaãñeni struåni radnik ili struåna komisija savezne organizacije nad-
leæne za poslove standardizacije.
Ålan 48.
Savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije vrãi nad-
zor nad ovlaãñenim organizacijama iz ålana 47. ovog zakona u pogledu traj-
nog ispuçavaça propisanih uslova za obavÿaçe poslova za koje su te
organizacije ovlaãñene i daje im uputstva za obavÿaçe tih poslova.
Ovlaãñena organizacija za atestiraçe proizvoda duæna je da
obezbedi tajnost podataka o atestiranim odnosno ispitanim proizvodima.
Ålan 49.
Ovlaãñena organizacija iz ålana 47. ovog zakona duæna je da saveznoj
organizaciji nadleænoj za poslove standardizacije omoguñi nesmetano vr-
ãeçe nadzora iz ålana 48. ovog zakona.
Ako savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije u vr-
ãeçu nadzora iz ålana 48. ovog zakona utvrdi da ovlaãñena organizacija ne
ispuçava neke od propisanih uslova za obavÿaçe poslova za koje je ovla-
ãñena, reãeçem ñe utvrditi nedostatke i odrediti rok u kome se ti nedo-
staci moraju otkloniti, odnosno propisani uslovi ispuniti.
Ako ovlaãñena organizacija u odreœenom roku ne postupi po reãeçu
iz stava 2. ovog ålana ili ako savezna organizacija ndleæna za poslove
standardizacije u vrãeçu nadzora iz ålana 48. ovog zakona utvrdi da ovla-
ãñena organizacija ne obavÿa poslove za koje je ovlaãñena u skladu sa od-
redbama ovog zakona i propisa donesenih na osnovu ovog zakona ili
uputstvima savezne organizacije nadleæne za poslove standardizacije, re-
ãeçem ñe oduzeti toj organizaciji dato ovlaãñeçe.
Ålan 50.
Proizvoœaå, odnosno organizacija koja stavÿa u promet atestirane
proizvode duæna je da saveznoj organizaciji nadleænoj za poslove stan-
dardizacije, odnosno ovlaãñenoj organizaciji omoguñi nesmetani nadzor i
kontrolu saobraznosti proizvoda koji podleæe atestiraçu.
Ako se nadzorom i kontrolom saobraznosti utvrdi da proizvod nije
saobrazan atestiranom tipu, odnosno uzorku, savezna organizacija nadle-

18

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
æna za poslove standardizacije, odnosno ovlaãñena organizacija, reãe-
çem o povlaåeçu atesta, utvrœuje u åemu i u kojoj meri proizvod nije
saobrazan atestiranom tipu, odnosno uzorku i rok u kome se ti nedostaci
moraju otkloniti.
Ako proizvoœaå, odnosno organizacija koja stavÿa u promet ate-
stirane proizvode iz stava 1. ovog ålana ne postupi po reãeçu iz stava 2.
ovog ålana, savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije, od-
nosno ovlaãñena organizacija reãeçem ñe poniãtiti atest o saobrazno-
sti tog proizvoda.

Ålan 51.
Spisak ovlaãñenih organizacija za obavezno atestiraçe proizvoda i
organizacija kojima je oduzeto ovlaãñeçe objavÿuje se u “Sluæbenom listu
SFRJ”.
Izvod iz reãeça, odnosno potvrda, sa çihovim bitnim elementima iz
ålana 47. stav 3, ålana 49. stav 3, ålana 50. st. 2. i 3. ålana 52a. st. 4. i 8.
ålana 52b. st. 1. i 5, ålana 53. st. 3. i 6. i ålana 53a. st. 4. i 7. ovog zakona
objavÿuju se u informativnim glasilima savezne organizacije nadleæne za
poslove standardizacije.
Ålan 52.
Zabraçeno je koriãñeçe atesta o saobraznosti i oznaåavaçe pro-
izvoda znacima saobraznosti suprotno odredbama ovog zakona i propisa do-
nesenih na osnovu ovog zakona.
Ålan 52a.
Pod oceçivaçem i priznavaçem sistema kvaliteta proizvoœaåa, od-
nosno isporuåioca, u smislu ovog zakona, podrazumeva se postupak utvrœi-
vaça saobraznosti sistema kvaliteta proizvoœaåa, odnosno isporuåioca,
sa jugoslovenskim standardima za obezbeœeçe kvaliteta.
Oceçivaçe i priznavaçe sistema kvaliteta proizvoœaåa, odnosno
isporuåioca na zahtev proizvoœaåa, odnosno isporuåioca, vrãi savezna
organizacija nadleæna za poslove standardizacije ili organizacija koju
ona ovlasti.
Savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije moæe za
oceçivaçe i priznavaçe sistema kvaliteta proizvoœaåa, odnosno isporu-
åioca ovlastiti organizaciju:
1) koja ima svojstvo pravnog lica;
2) koja ispuçava uslove utvrœene jugoslovenskim standardima.
Reãeçe kojim se odreœena organizacija ovlaãñuje u smislu stava 3.
ovog ålana donosi funkcioner koji rukovodi saveznom organizacijom nad-
leænom za poslove standardizacije.
Na osnovu reãeça iz stava 4. ovog ålana, organizacija stiåe naziv
“ovlaãñena organizacija za oceçivaçe i priznavaçe sistema kvaliteta”.
Savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije vrãi nad-
zor nad ovlaãñenim organizacijama za oceçivaçe i priznavaçe sistema
kvaliteta proizvoœaåa, odnosno isporuåioca u pogledu trajnog ispuçavaça
propisanih uslova za obavÿaçe poslova za koje su te organizacije ovla-
ãñene, daje im uputstva za obavÿaçe tih poslova i vodi evidenciju tih or-
ganizacija.

2* 19

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Na nadzor nad ovlaãñenim organizacijama za oceçivaçe i prizna-
vaçe sistema kvaliteta, preduzimaçe mera za otklaçaçe nedostataka i od-
uzimaçe ovlaãñeça iz stava 4. ovog ålana shodno se primeçuju odredbe
ålana 49. ovog zakona.
Ako je ovlaãñenoj organizaciji za oceçivaçe i priznavaçe sistema
kvaliteta proizvoœaåa, odnosno isporuåioca reãeçem oduzeto ovlaãñeçe
za obavÿaçe tih poslova, tim reãeçem ñe se narediti i brisaçe te or-
ganizacije iz evidencije o ovlaãñenim organizacijama za oceçivaçe i
priznavaçe sistema kvaliteta proizvoœaåa, odnosno isporuåioca.
Ovlaãñena organizacija za oceçivaçe i priznavaçe sistema
kvaliteta duæna je da obezbedi tajnost podataka o oceçenim i priznatim
sistemima kvaliteta proizvoœaåa, odnosno isporuåioca.

Ålan 52b.
Proizvoœaåu, odnosno isporuåiocu za koga utvrdi da ispuçava
propisane zahteve za sistem kvaliteta, savezna organizacija nadleæna za
poslove standardizacije izdaje potvrdu o priznavaçu sistema kvaliteta.
Na osnovu potvrde iz stava 1. ovog ålana proizvoœaå, odnosno isporu-
åilac stiåe pravo na naziv “priznati proizvoœaå”, odnosno “priznati is-
poruåilac”.
Savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije ili or-
ganizacija koju ona ovlasti vrãi nadzor nad priznatim proizvoœaåima, od-
nosno priznatim isporuåiocima u pogledu trajnog ispuçavaça zahteva za
sistem kvaliteta i vodi evidenciju o priznatim proizvoœaåima, odnosno
priznatim isporuåiocima.
Ako savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije ili
organizacija koju ona ovlasti, u vrãeçu nadzora iz stava 3. ovog ålana,
utvrdi da priznati proizvoœaå, odnosno priznati isporuåilac ne ispuçava
propisane zahteve, funkcioner koji rukovodi saveznom organizacijom nad-
leænom za poslove standardizacije doneñe reãeçe kojim ñe utvrditi nedo-
statke u sistemu kvaliteta tog priznatog proizvoœaåa, odnosno priznatog
isporuåioca i odrediti rok u kome se ti nedostaci moraju otkloniti.
Ako priznati proizvoœaå, odnosno priznati isporuåilac, u roku od-
reœenom reãeçem iz stava 4. ovog ålana, ne otkloni nedostatke utvrœene
tim reãeçem, funkcioner koji rukovodi saveznom organizacijom nadle-
ænom za poslove standardizacije doneñe reãeçe kojim ñe poniãtiti po-
tvrdu iz stava 1. ovog ålana i narediti brisaçe tog priznatog proizvoœaåa,
odnosno priznatog isporuåioca iz evidencije o priznatim proizvoœaåima,
odnosno priznatim isporuåiocima.

Ålan 53.
Pod oceçivaçem sposobnosti laboratorija, ispitnih stanica i dru-
gih struånih institucija (u daÿem tekstu: laboratorija), u smislu ovog
zakona, podrazumeva se postupak utvrœivaça sposobnosti laboratorija da
ispitivaçe proizvoda vrãe pod uslovima i na naåin utvrœenim jugoslo-
venskim standardima kojima se utvrœuju kriterijumi za rad laboratorija i
jugoslovenskim standardima za metode ispitivaça proizvoda, odnosno pra-
vilima meœunarodnih sistema i standardima koji se primeçuju u tim siste-
mima.

20

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Sposobnost laboratorije, u smislu stava 1. ovog ålana, oceçuje save-
zna organizacija nadleæna za poslove standardizacije.
Savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije izdaje po-
tvrdu o sposobnosti za pouzdano ispitivaçe proizvoda laboratoriji za
koju utvrdi da ispuçava propisane uslove.
Na osnovu potvrde iz stava 3. ovog ålana laboratorija stiåe pravo na
naziv “akreditovana laboratorija”.
Savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije vrãi nad-
zor nad akreditovanim laboratorijama u pogledu trajnog ispuçavaça
uslova za vrãeçe ispitivaça u skladu sa jugoslovenskim standardima i
pravilima meœunarodnih sistema i standardima koji se primeçuju u tim si-
stemima i vodi evidenciju akreditovanih laboratorija.
Na nadzor nad akreditovanim laboratorijama, preduzimaçe mera za
otklaçaçe nedostataka utvrœenih pri vrãeçu nadzora, poniãtavaçe po-
tvrde iz stava 3. ovog ålana i brisaçe iz evidencije akreditovanih labora-
torija shodno se primeçuju odredbe ålana 52b. st. 4. i 5. ovog zakona.
Akreditovana laboratorija duæna je da obezbedi tajnost podataka o
ispitanim proizvodima.
Ålan 53a.
Pod osposobÿavaçem kadrova za oceçivaçe i proveravaçe sistema
kvaliteta proizvoœaåa, odnosno isporuåioca, u smislu ovog zakona, pod-
razumeva se postupak osposobÿavaça kadrova za oceçivaçe i proveravaçe
sistema kvaliteta proizvoœaåa, odnosno isporuåioca pod uslovima i na na-
åin utvrœenim jugoslovenskim standardima za obezbeœeçe kvaliteta.
Osposobÿavaçe kadrova za oceçivaçe i proveravaçe sistema
kvaliteta proizvoœaåa, odnosno isporuåioca vrãi savezna organizacija
nadleæna za poslove standardizacije ili organizacija koju ona ovlasti.
Savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije moæe za
osposobÿavaçe kadrova ovlastiti organizaciju:
1) koja ima svojstvo pravnog lica;
2) koja ispuçava uslove utvrœene jugoslovenskim standardima.
Reãeçe kojim se odreœena organizacija ovlaãñuje u smislu stava 3.
ovog ålana donosi funkcioner koji rukovodi saveznom organizacijom nad-
leænom za poslove standardizacije.
Na osnovu reãeça iz stava 4. ovog ålana, organizacija stiåe naziv
“ovlaãñena organizacija za osposobÿavaçe kadrova za oceçivaçe i prove-
ravaçe sistema kvaliteta”.
Savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije vrãi nad-
zor nad ovlaãñenim organizacijama za osposobÿavaçe kadrova za oceçi-
vaçe i proveravaçe sistema kvaliteta proizvoœaåa, odnosno isporuåioca
u pogledu trajnog ispuçavaça uslova za osposobÿavaçe kadrova u skladu sa
jugoslovenskim standardima, daje im uputstva za obavÿaçe tih poslova i
vodi evidenciju tih organizacija.
Na nadzor nad ovlaãñenim organizacijama za osposobÿavaçe kadrova
za oceçivaçe i proveravaçe sistema kvaliteta proizvoœaåa, odnosno ispo-
ruåioca, preduzimaçe mera za otklaçaçe nedostatka, oduzimaçe ovla-
ãñeça iz stava 4. ovog ålana i brisaçe iz evidencije tih organizacija
shodno se primeçuju odredbe ålana 52a. ovog zakona.

21

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ovlaãñena organizacija za osposobÿavaçe kadrova za oceçivaçe i
proveravaçe sistema kvaliteta duæna je da obezbedi tajnost podataka
dobijenih u toku postupka osposobÿavaça kadrova.
Ålan 53b.
Reãeçe o ovlaãñeçu organizacija iz ål. 47, 52a. i 53a. odnosno po-
tvrde iz ål. 52b. i 53. vaæe najduæe tri godine.
Ålan 53v.
Troãkove postupka iz ål. 44, 47, 48, 49, 52a, 52b, 53. i 53a. ovog zakona
snose podnosioci zahteva.
Pod troãkovima iz stava 1. ovog ålana podrazumevaju se savezne admi-
nistrativne takse, troãkovi ispitivaça proizvoda i obavÿaça radçi u
postupku, kao i troãkovi za potreban broj uzoraka.
Pod radçama u postupku, u smislu stava 2. ovog ålana, podrazumeva se:
1) obrada zahteva za atestiraçe proizvoda (ålan 44), zahteva za do-
bijaçe ovlaãñeça (ål. 47, 52a. i 53a), odnosno potvrda (ål. 52b. i 53):
2) provera podataka navedenih u zahtevia iz taåke 1. ovog ålana kod
podnosioca zahteva;
3) nadzor nad radom ovlaãñenih organizacija (ål. 49. 52a. i 53a), pri-
znatih proizvoœaåa (ålan 52b), odnosno akreditovanih laboratorija (ålan
53).
Troãkovi ispitivaça proizvoda i obavÿaça radçi u postupku nakna-
œuju se prema tarifi koju utvrœuje funkcioner koji rukovodi saveznom or-
ganizacijom nadleænom za poslove standardizacije u sporazumu sa
funkcionerom koji rukovodi saveznim organom uprave nadleænim za po-
slove finansija.

2. Priznavaçe isprava o saobraznosti i kvalitetu proizvoda izdatih u


inostranstvu
Ålan 54.
Atest o saobraznosti, izveãtaj o ispitivaçu proizvoda, saopãteçe o
homologaciji i druge odgovarajuñe isprave o saobraznosti i kvalitetu pro-
izvoda izdate u inostranstvu priznaju se u Socijalistiåkoj Republici Jugo-
slaviji u sledeñim sluåajevima i pod sledeñim uslovima:
1) ako je meœunarodnim ugovorom koji obavezuje Socijalistiåku
Federativnu Republiku Jugoslaviju predviœena obaveza zemaÿa ugovor-
nica, pod uslovima iz tog ugovora:
2) ako su te isprave izdate u okviru meœunarodnih sistema ate-
stiraça, priznavaça rezultata ispitivaça ili drugih meœunarodnih si-
stema obezbeœeça kvaliteta us kladu sa pravilima tih meœunarodnih
sistema, pod uslovom da je savezna organizacija nadleæna za poslove stan-
dardizacije ålanica tih sistema;
3) ako se uzajamno priznavaçe atesta o saobraznosti ili dokumenata o
ispitivaçu proizvoda sprovodi na osnovu meœunarodnih ugovora koje
zakÿuåuje Socijalistiåka Federativna Republika Jugoslavija sa drugim
dræavama.

22

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Priznavaçe isprava iz stava 1. ovog ålana vrãi savezna organizacija
nadleæna za poslove standardizacije.
Priznavaçe isprava iz stava 1. ovog ålana ne iskÿuåuje kontrolu
saobraznosti i ispitivaçe proizvoda u Socijalistiåkoj Federativnoj Re-
publici Jugoslaviji.

3. Tehniåki nadzor
Ålan 55.
Tehniåki nadzor nad postrojeçima, ureœajima, opremom i drugim
sredstvima za rad u objektima i prostorima ugroæenim eksplozivnim i
zapaÿivim smeãama gasova, pare i praãine ili ãtetnim zraåeçima i dru-
gim sliånim opasnostima, kao i ugraœenim instalacijama za ta postrojeça,
ureœaje, opremu i druga sredstva za rada (u daÿem tekstu: specifiåna
oprema) obuhvata:
1) odobravaçe tehniåke dokumentacije na osnovu koje se proizvodi
specifiåna oprema i materijal, delovi i sklopovi za çenu izradu, odnosno
na osnovu koje se izvode ugraœene instalacije;
2) odobravaçe izrade specifiåne opreme na osnovu ispitivaça tipa;
3) nadzor nad proizvodçom specifiåne opreme i materijala, delova i
sklopova za çenu izradu;
4) nadzor nad ispitivaçem specifiåne opreme i materijala, delova i
sklopova za tu opremu;
5) nadzor nad izvoœeçem radova na postavÿaçu instalacija i ugrad-
çom, odnosno montaæom specifiåne opreme na mestu koriãñeça;
6) pregled postojeñe specifiåne opreme u upotrebi kod korisnika;
7) nadzor nad odræavaçem specifiåne opreme u upotrebi;
8) nadzor nad izvoœeçem popravki, prepravki i nad obnavÿaçem spe-
cifiåne opreme.
Ålan 56.
Specifiåna oprema u upotrebi kod korisnika podleæe osnovnom,
redovnom, kontrolnom i vanrednom pregledu.
Osnovni pregled se vrãi ako tip specifiåne opreme nije bio ate-
stiran, odnosno ispitan i odobren za upotrebu: ako nije vrãen tehniåki
nadzor; ako se meça namena ili se proãiruju kapaciteti ugroæenih obje-
kata ili prostora ili ako se vrãe veñe popravke i prilagoœavaça speci-
fiåne opreme kojima se meçaju konstrukcione osobine, svojstva i
karakteristike te opreme.
Redovnim pregledom se utvrœuje da li staçe specifiåne opreme od-
govara uslovima i zahtevima odreœenim propisima donesenim na osnovu
ovog zakona sa glediãta tehniåke i kontrukcione sigurnosti i obezbeœeça
kvaliteta.
Kontrolnim pregledom se proverava pravilno odræavaçe spe-
cifiåne opreme u ispravnom staçu za bezbedan rad u redovnim i vanrednim
uslovima çenog koriãñeça.
Vanredni pregled se vrãi: posle pretrpÿene havarije: na zahtev nad-
leænog organa inspekcije: posle veñih popravki i prepravki za koje se ne
zahteva osnovni pregled i na zahtev korisnika specifiåne opreme.

23

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 57.
Tehniåki nadzor obavÿa savezna organizacija nadleæna za poslove
standardizacije ili struåna institucija koju ona ovlasti.
Na ovlaãñeçe, prava i obaveze, rad i nadzor nad radom ovlaãñene
struåne institucije shodno se primeçuju odredbe ål. 47. do 49. i ålana 51.
ovog zakona.
Troãkove rada struåçaka koji vrãe tehniåki nadzor snosi proizvo-
œaå, uvoznik, investitor, odnosno korisnik opreme.
Ålan 58.
U vrãeçu tehniåkog nadzora savezna organizacija nadleæna za po-
slove standardizacije, odnosno ovlaãñena struåna institucija ima pravo i
duænost:
1) da zahteva izmene u tehniåkoj dokumentaciji radi usaglaãavaça te
dokumentacije sa propisima donesenim na osnovu ovog zakona sa glediãta
tehniåke i konstrukcione sigurnosti i obezbeœeça kvaliteta;
2) da zahteva dopunu nepotpune tehniåke dokumentacije;
3) da vrãi nadzor iz ålana 55. ovog zakona i preglede iz ålana 56. ovog
zakona;
4) da proizvoœaåa, izvoœaåa radova, vrãioca usluga i korisnika spe-
cifiåne opreme upozorava na nedostatke koje zapazi pri vrãeçu tehniå-
kog nadzora i izdaje struåna uputstva za otklaçaçe tih nedostataka,
polazeñi od zahteva tehniåke i konstrukcione sigurnosti i obezbeœeça
kvaliteta;
5) da prema konkretnim uslovima koriãñeça specifiåne opreme u
odreœenom objektu, odnosno prostoru izdaje struåna uputstva za reæim upo-
trebe, naåin odræavaça i vrãeça tehniåke kontrole te opreme;
6) da saraœuje s nadleænim organima tehniåkih i drugih inspekcija u
vezi sa vrãeçem tehniåkog nadzora.
Ålan 59.
Proizvoœaå specifiåne opreme, izvoœaå radova, vrãilac usluga,
organizacija koja vrãi ispitivaçe, uvoznik ili investitor duæni su da
podnesu prijavu o proizvodçi specifiåne opreme, izvoœeçu radova, odno-
sno pruæaçu usluga u vezi sa specifiånom opremom, ispitivaçu speci-
fiåne opreme, odnosno o uvozu specifiåne opreme za koju je propisom
donesenim na osnovu ovog zakona propisan tehniåki nadzor.
Podnosilac prijave iz stava 1. ovog ålana, a korisnik specifiåne
opreme ako se tehniåki nadzor vrãi po zahtevu nadleænog organa in-
spekcije, duæan je da ovlaãñenom radniku savezne organizacije nadleæne
za poslove standardizacije odnosno ovlaãñene struåne institucije omo-
guñi nesmetano vrãeçe tehniåkog nadzora.
Ålan 60.
Propisima o tehniåkom nadzoru odreœuje se naroåito: specifiåna
oprema nad kojom se vrãi tehniåki nadzor, postupak i naåin vrãeça
tehniåkog nadzora, odnosno pojedinih poslova tehniåkog nadzora; obim
tehniåkog nadzora, zavisno od vrste specifiåne opreme i uslova pod ko-
jima se ona koristi; rokovi u kojima se vrãe pojedini poslovi tehniåkog

24

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
nadzora; saåiçavaçe i dostavÿaçe zapisnika o izvrãenom tehniåkom nad-
zoru i podaci koje zapisnik mora sadræavati.
Propisima iz stava 1. ovog ålana moæe se odrediti i naåin voœeça
evidencije i obavÿaçe struånih i tehniåkih poslova u vezi s vrãeçem
tehniåkog nadzora.

4. Uporedna ispitivaça

Ålan 61.
Uporedna ispitivaça proizvoda i usluga iste vrste i namene, radi
oceçivaça kvaliteta i saopãtavaça javnosti rezultata ispitivaça ili
radi javnog nagraœivaça proizvoœaåa, odnosno proizvoda koji je na osnovu
takvog ispitivaça oceçen kao najkvalitetniji, vrãe se na inicijativu
preduzeña i drugih pravnih lica, druãtvenih organizacija, organizacija
potroãaåa ili drugih organizacija i zajednica, pod uslovima i na naåin
koji su jugoslovenskim standardima ili propisima donesenim na osnovu
ovog zakona odreœeni za ispitivaçe odgovarajuñih proizvoda.
Uporedna ispitivaça poÿoprivrednih i prehrambenih proizvoda,
kao i industrijskih proizvoda opãte upotrebe vrãe se pod uslovima i na
naåin koji su za ispitivaçe tih proizvoda odreœeni jugoslovenskim
standardima, propisima donesenim na osnovu ovog zakona i propisima o
zdravstvenoj ispravnosti tih proizvoda.

5. Tehniåko uputstvo, uputstvo za upotrebu, servis i rezervni delovi

Ålan 62.
Tehniåki sloæeni proizvodi moraju biti snabdeveni tehniåkim uput-
stvom, a proizvodi åija odreœena svojstva mogu pri upotrebi izazvati opas-
nost za korisnika, druga lica ili æivotnu sredinu moraju biti snabdeveni
uputstvom za upotrebu.
Uputstvom iz stava 1. ovog ålana moraju biti snabdeveni i drugi pro-
izvodi za koje je to odreœeno propisom donesenim na osnovu ovog zakona.
Zavisno od vrste i namene proizvoda, tehniåko uputstvo, odnosno
uputstvo za upotrebu sadræi: tehniåke i druge podatke znaåajne za ispravno
montiraçe, prikÿuåivaçe, puãtaçe u rad, upotrebu i odræavaçe pro-
izvoda: uputstva za otklaçaçe smetçi i kvarova; crteæe i ãeme; upozo-
reça na opasnosti pri upotrebi proizvoda i naåin otklaçaça tih
opasnosti; upozoreça na opasna svojstva proizvoda (zapaÿivost, eksploziv-
nost, korozivnost, otrovni sastojci i dr.) i uputstva za bezbednu upotrebu
i åuvaçe proizvoda; uputstva za odræavaçe proizvoda i podatke znaåajne za
nabavku rezervnih delova.
Tehniåko uputstvo, odnosno uputstvo za upotrebu mora biti sa-
stavÿeno tako da je lako razumÿivo korisniku.
Propisom donesenim na osnovu ovog zakona moæe se, za odreœene pro-
izvode, odrediti bliæi sadræaj tehniåkog uputstva, odnosno uputstva za
upotrebu.

25

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 63.
Za tehniåki sloæene proizvode, proizvoœaå, uvoznik, odnosno za-
stupnik strane firme, pri prodaji robe sa konsignacionog skladiãta, du-
æan je da utvrdi i u tehniåkom uputstvu ili deklaraciji navede rok
obezbeœenog servisiraça i snabdevaça træiãta rezervnim delovima, pri-
borom i drugim proizvodima bez kojih se taj proizvod ne moæe koristiti
prema svojoj nameni.
Ako propisom donesenim na osnovu ovog zakona nije drukåije odre-
œeno, rok iz stava 1. ovog ålana ne moæe da bude krañi od tri godine za apa-
rate za domañinstvo, odnosno pet godina za druge tehniåki sloæene
proizvode.
Ako proizvoœaå, uvoznik ili zastupnik strane firme nema sopstveni
servis u Socijalistiåkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji, duæan je da
tehniåki sloæene proizvode snabde i spiskom preduzeña i drugih pravnih
lcia koja je ovlastio za vrãeçe tih usluga u Socijalistiåkoj Federativnoj
Republici Jugoslaviji (u daÿem tekstu: ovlaãñeni serviseri).
Proizvoœaå, uvoznik, odnosno zastupnik strane firme duæan je da
svoje servise, odnosno ovlaãñene servisere i træiãte redovno snabdeva
potrebnom vrstom i koliåinom rezervnih delova, pribora i drugih pro-
izvoda bez kojih se tehniåki sloæeni proizvod ne moæe koristiti prema
svojoj nameni.
Propisom donesenim na osnovu ovog zakona mogu se za odreœene pro-
izvode odrediti rokovi obezbeœenog servisiraça i sanbdevaça rezervnim
delovima, priborom i drugim proizvodima bez kojih se oni ne mogu ko-
ristiti prema svojoj nameni, rokovi u kojima se servis, odnosno ovlaãñeni
serviser mora odazvati zahtevu korisnika proizvoda za usluge odræavaça,
odnosno popravke proizvoda i rokovi u kojima se te usluge moraju izvr-
ãiti.
6. Garantni list
Ålan 64.
Proizvodi odreœeni propisom donesenim na osnovu ovog zakona mo-
raju biti snabdeveni garantnim listom, koji mora da sadræava sledeñe ele-
mente i podatke:
1) firmu, odnosno naziv i sediãte davaoca garancije;
2) podatke o proizvodu kojima se identifikuje proizvod;
3) izjavu o garanciji i uslovima garancije;
4) trajaçe garantnog roka;
5) firmu, odnosno naziv i sediãte preduzeña i drugog pravnog lica
koja su proizvod prodala na malo, datum prodaje, peåat i potpis ovla-
ãñenog radnika, a ako su u pitaçu postrojeça, ureœaji, oprema i druga sred-
stva rada - firmu odnosno naziv i sediãte isporuåioca, datum puãtaça u
pogon ili predaje proizvoda korisniku na upotrebu i potpis ovlaãñenog
radnika.
Propisom iz stava 1. ovog ålana odreœuju se proizvodi za koje pro-
izvoœaå, uvoznik, odnosno zastupnik strane firme mora izdati garanciju za
kvalitet, odnosno za ispravno funkcionisaçe proizvoda, obezbediti ser-
vis za odræavaçe i popravke i snabdevaçe rezervnim delovima u garantnom

26

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
roku, najmaçe trajaçe garantnog roka i rok u kome je davalac garancije du-
æan da postupi po zahtevu korisnika garancije i otkloni kvarove i nedo-
statke proizvoda, ili da neispravan proizvod zameni istim takvim novim i
ispravnim proizvodom.
Troãkovi materijala, rezervnih delova, rada, prenosa i prevoza pro-
izvoda koji nastaju pri otklaçaçu kvarova, odnosno zameni proizvoda no-
vim proizvodom po osnovu garancije padaju na teret davaoca garancije.

Ålan 64a.
Propisima o jugoslovenskim standardima, tehniåkim normativima,
odnosno normama kvaliteta ili drugim propisom donesenim na osnovu ovog
zakona odreœuju se proizvodi koji se mogu stavÿati u promet samo ako su
snabdeveni odreœenim ispravama, koje nisu navedene u ålanu 64. ovog
zakona, odnosno usluge za koje se mora pribaviti isprava kojom se potvrœuje
da ispuçvaju propisane uslove.

6a. Certifikat o kvalitetu semena i sadnog materijala poÿoprivrednog i


ãumskog biÿa

Ålan 64b.
Seme i sadni materijal poÿoprivrednog i ãumskog biÿa koji se
izvoze moraju biti snabdeveni certifikatom o kvalitetu koji izdaje pred-
uzeñe, odnosno drugo pravno lice koje odredi funkcioner koji rukovodi sa-
veznim organom uprave nadleænim za poslove poÿoprivrede.
Seme i sadni materijal poÿoprivrednog i ãumskog biÿa koji se uvoze
moraju biti snabdeveni certifikatom o kvalitetu koji izdaje nadleæni or-
gan zemÿe izvoznice.

7. Deklarisaçe, oznaåavaçe, obeleæavaçe i pakovaçe proizvoda

Ålan 65.
Pod deklarisaçem proizvoda, u smislu ovog zakona, podrazumeva se
navoœeçe podataka kojima se identifikuju proizvodi, çihova usaglaãe-
nost sa standardima i propisima, karakteristike i proizvoœaå, odnosno
preduzeñe i drugo pravno lice koje proizvod stavÿa u promet na træiãtu, i
to: na ambalaæu, na originalnom pakovaçu, na proizvodu, na nalepnici i na
privesnici, na proizvodu ili uz proizvod.
Pod oznaåavaçem, odnosno obeleæavaçem proizvoda, u smislu ovog
zakona, podrazumevaju se nanoãeçe na proizvode, ambalaæu, pakovaçe, na-
lepnice, privesnice ili nanoãeçe na drugi odgovarajuñi naåin znakova sa-
obraznosti ili drugih znakova i oznaka odreœenih ovim zakonom ili
propisima donesenim na osnovu ovog zakona, oznaka odreœenih ovim zako-
nom ili propisima donesenim na osnovu ovog zakona, oznaka odreœenih
tehniåkih karakteristika i drugih karakteristika proizvoda, obeleæja i
simbola za opasnost, upozoreça, oznaka i simbola za naåin rukovaça po-
ãiÿkama pri transportu, prenosu ili prevozu i rukovaça proizvodima pri
skladiãteçu i åuvaçu, kao i snabdevaçe proizvoda tablicama sa saopãte-

27

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
çima o karakteristikama, opasnostima, upozoreçima na opasnost i po-
stupku u sluåaju nezgode.
Ålan 66.
Propisom o deklarisaçu, oznaåavaçu, odnosno obeleæavaçu pro-
izvoda ili drugim propisima na osnovu ovog zakona mogu se, za odreœene
proizvode, odrediti naåin deklarisaça i elementi deklaracije, odnosno
naåin oznaåavaça ili obeleæavaça, kao i tehniåki uslovi i zahtevi u
pogledu nanoãeça tih oznaka ili obeleæja na proizvode, ambalaæu, pako-
vaçe i dr. i naåin çihovog nanoãeça.
Ålan 67.
Propisom o pakovaçu proizvoda ili drugim propisom donesenim na
osnovu ovog zakona odreœuju se proizvodi koji moraju biti na odreœen na-
åin upakovani, uslovi i zahtevi u pogledu naåina pakovaça, koliåina pro-
izvoda u pojedinaånom ili zbirnom pakovaçu, materijala za pakovaçe i
çihovih karakteristika, oblika i mera, kao i uslovi i zahtevi za tipi-
zaciju sredstava za pakovaçe, ambalaæu i za originalna pakovaça.
Proizvodi u originalnom pakovaçu, u smislu ovog zakona, jesu pro-
izvodi koji su pre stavÿaça u promet na træiãtu upakovani na naåin koji
osigurava da se sadræaj pakovaça ne moæe izmeniti, utroãiti, odnosno
upotrebiti bez otvaraça ili oãteñivaça pakovaça, a u ciÿu da se tako
upakovan proizvod ponudi neposrednom potroãaåu, odnosno korisniku.

VI. STANDARDIZACIJA U ORUÆANIM SNAGAMA SOCIJALI-


STIÅKE FEDERATIVNE REPUBLIKE JUGOSLAVIJE, ZA
POTREBE CIVILNE ZAÃTITE I ZA POTREBE ORGANA
UNUTRAÃÇIH POSLOVA
Ålan 68.
Za specifiåne potrebe oruæanih snaga Socijalistiåke Federativne
Republike Jugoslavije posebnim propisima ureœuju se:
1) delatnost standardizacije i postupak pri donoãeçu i objavÿivaçu
standarda narodne odbrane i drugih akata standardizacije u oruæanim sna-
gama za sredstva naoruæaça i vojne opreme, kao i za materijal, objekte, po-
strojeça, opremu, aparate i druga sredstva iskÿuåivo za potrebe oruæanih
snaga;
2) atestiraçe proizvoda koji sluæe iskÿuåivo za potrebe oruæanih
snaga;
3) vrãeçe tehniåkog nadzora u pogledu specifiåne opreme u ugroæe-
nim objektima i prostorima za proizvodçu sredstava naoruæaça i vojne
opreme i drugim objektima i prostorima iskÿuåivo za potrebe oruæanih
snaga.
Standardi narodne odbrane obavezno se primeçuju.
Ålan 69.
Za specifiåne potrebe civilne zaãtite i sistema osmatraça i oba-
veãtavaça posebnim propisima ureœuju se:

28

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
1) standardi, tehniåki normativi i norme kvaliteta za materijal,
objekte, postrojeça, ureœaje, opremu i druga sredstva civilne zaãtite i
sredstva osmatraça i obaveãtavaça;
2) atestiraçe proizvoda za potrebe civilne zaãtite i sredstva osma-
traça i obaveãtavaça.
Ålan 70.
Za specifiåne potrebe organa i sluæbi unutraãçih poslova, po-
sebnim propisima ureœuju se standardi, tehniåki normativi, norme kvali-
teta i atestiraçe materijala, objekata, postrojeça, ureœaja, opreme,
aparata i drugih sredstava iskÿuåivo za potrebe organa i sluæbi unutra-
ãçih poslova.

VII. MEŒUNARODNA SARADÇA I INFORMISAÇE U OBLASTI


STANDARDIZACIJE
Ålan 71.
Savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije saraœuje
sa meœunarodnim organizacijama u oblasti standardizacije i u svom delo-
krugu vrãi poslove koji se odnose napripremaçe, zakÿuåivaçe i izvrãa-
vaçe meœunarodnih ugovora.
Savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije saraœuje s
meœunarodnim struånim organizacijama za standardizaciju i uåestvuje u
radu organa i radnih tela organizacija åija je ålanica, ukÿuåuje se u
meœunarodne sisteme atestiraça, priznavaça rezultata ispitivaça i
obezbeœeça kvaliteta i sprovodi ih u skladu s odredbama ovog zakona, pri
åemu saraœuje se zainteresovanim preduzeñima i drugim pravnim licima,
zajednicama preduzeña i drugih pravnih lica, privrednim komorama, struå-
nim druãtvenim organizacijama i organima uprave.
Ålan 72.
Savezna organizacija nadleæna za poslove standardizacije obezbeœuje
informisaçe u oblasti standardizacije:
1) uåeãñem u meœunarodnom sistemu informisaça o standardizaciji
(ISO– NET):
2) informativnim glasilima i kataloãkim i drugim publikacijama
koje izdaje;
3) izdavaçem tehniåkih preporuka;
4) prikupÿaçem, obradom i davaçem informacija na zahtev ko-
risnika informacija;
5) dostavÿaçem radnih i drugih materijala u okviru postupka progra-
miraça standardizacije, planiraça, izrade i donoãeça jugoslovenskih
standarda i propisa predviœenih ovim zakonom, meœunarodnih standarda i
pravila i standarda meœunarodnih sistema atestiraça, priznavaça re-
zultata ispitivaça i obezbeœeça kvaliteta, obrazaca, kao i radnih i dru-
gih materijala u okviru druih oblika meœunarodne struåne saradçe u
oblasti standardizacije.
Korisnici informacija i informativnih materijala iz stava 1. ovog
ålana, osim korisnika kojima savezna organizacija nadleæna za poslove

29

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
standardizacije takve informacije i materijale dostavÿa po sluæbenoj du-
ænosti i kao radni materijal za izradu, izmene, dopune i pripremu novih
standarda i propisa, kao i tehniåkih preporuka, plañaju za te informacije
i materijale odreœenu naknadu.
Visinu naknade iz stava 2. ovog ålana odreœuje funkcioner koji ru-
kovodi saveznom organizacijom nadleænom za poslove standardizacije, u
sporazumu s funkcionerom koji rukovodi saveznim organom uprave nadle-
ænim za poslove finansija.

VIII. INSPEKCIJSKI NADZOR I UPRAVNE MERE

Ålan 73.
Nadzor nad primeçivaçem odredaba ovog zakona, standarda i propisa
donesenih na osnovu ovog zakona, osim standarda i propisa iz ål. 68. i 70.
ovog zakona, vrãe nadleæni organi inspekcije u reublikama odnosno auto-
nomnim pokrajinama i Savezni træiãni inspektorat saglasno saveznom za-
konu.
Inspekcijski nadzor nad primeçivaçem standarda i propisa donese-
nih na osnovu ovog zakona kojima se ureœuju proizvodça, radovi i usluge za
potrebe jugoslovenske narodne armije, odnosno narodne odbrane vrãi Sa-
vezni sekretarijat za narodnu odbranu. Savezni sekretarijat za narodnu od-
branu vrãi nadzor i nad primeçivaçem propisa iz ålana 68. ovog zakona i
tehniåki nadzor iz ålana 68. stav 1. taåka 3. ovog zakona.
Inspekcijski nadzor nad primeçivaçem propisa iz ålana 70. ovog
zakona vrãi savezni organ uprave nadleæan za unutraãçe poslove.

Ålan 74.
Ako pri vrãeçu nadzora nadleæni organ inspekcije utvrdi da nisu
primeçeni propisi doneseni na osnovu ovog zakona, narediñe reãeçem
preduzeñu i drugom pravnom licu koje nije primenilo te propise da u odre-
œenom roku obavÿaçe svojih delatnosti saobrazi propisanim uslovima i
zahtevima.
Ako pri vrãeçu inspekcijskog nadzora nadleæni organ utvrdi da
proizvodi, radovi ili usluge ne odgovaraju propisima donesenim na osnovu
ovog zakona i da usled toga postoji opasnost po æivot i zdravÿe ÿudi i æi-
votnu sredinu ili moguñnost nastanka znatne materijalne ãtete, doneñe
reãeçe kojim ñe zabraniti proizvodçu takvih proizvoda, odnosno daÿe
izvoœeçe radova ili vrãeçe usluga.

Ålan 75.
Ako pri vrãeçu inspekcijskog nadzora nadleæni organ utvrdi; da
proizvodi koji su stavÿeni u promet ne odgovaraju propisima donesenim na
osnovu ovog zakona, odnosno internim standardima, granskim standardima
ili proizvoœaåkoj specifikaciji po kojoj su proizvedeni: da nisu na
propisani naåin upakovani, deklarisani, oznaåeni, odnosno obeleæni: da
nisu snabdeveni propisanim ispravama: da za çih, suprotno odredbama ovog
zakona i propisa donesenih na osnovu ovog zakona, nisu obezbeœeni servis,
rezervni delovi, pribor i drugi proizvodi bez kojih se tehniåki sloæeni

30

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
proizvodi ne mogu koristiti prema svojoj nameni, da nisu snabdeveni
tehniåkim uputstvom, odnosno uputstvom za upotrebu, ili da su snabdeveni
netaånim oznakama, podacima ili znacima saobraznosti, suprotno od-
redbama ovog zakona i propisa donesenih na osnovu ovog zakona, doneñe re-
ãeçe kojim ñe zabraniti promet takvih proizvoda dok se nedostaci ne
otklone.

IH. ISPRAVE O OVLAÃÑEÇU ZA VRÃEÇE NADZORA

Ålan 76.
Radnicima savezne organizacije nadleæne za poslove standardizacije,
ålanovima struåne komisije savezne organizacije nadleæne za poslove
standardizacije i radnicima ovlaãñene organizacije koji vrãe nadzor iz
ål. 47, 48, 49, 52a, 52b, 53, 53a, 55. i 56. ovog zakona, izdaje se sluæbena le-
gitimacija za vrãeçe tog nadzora.
Sluæbenu legitimaciju iz stava 1. ovog ålana izdaje savezna organi-
zacija nadleæna za poslove standardizacije.
Propisom o sluæbenoj legitimaciji iz stava 1. ovog ålana odreœuje se
sadræina, obrazac, izdavaçe i koriãñeçe te legitimacije i voœeçe
evidencije o çoj.

H. KAZNENE ODREDBE

Ålan 77.
Novåanom kaznom od 15.000 do 150.000 novih dinara kazniñe se za pri-
vredni prestup preduzeñe ili drugo pravno lice:
1) ako ne primeçuje standarde za koje je propisana obavezna primena i
propise donesene na osnovu ovog zakona u proizvodçi, prometu, preradi i
doradi proizvoda i pri izvoœeçu radova, odnosno vrãeçu usluga: pri
projektovaçu, graœeçu, upotrebi, odræavaçu, popravkama, prepravkama i
prestanku rada, odnosno koriãñeça objekata, postrojeça, ureœaja, opreme i
drugih sredstava rada; pri pakovaçu, oznaåavaçu, obeleæavaçu, de-
klarisaçu, rukovaçu, transportu, prenosu, prevozu, skladiãteçu i åuvaçu
proizvoda (ålan 16. stav 1);
2) ako pri obavÿaçu svoje delatnosti, u toku procesa rada ne obezbedi
ispuçavaçe uslova i zahteva odreœenih standardima åija je primena obave-
zna i propisima donesenim na osnovu ovog zakona u pogledu karakteristika
kvaliteta i vrãeça kontrole kvaliteta proizvoda, robe i usluga (ålan 17):
3) ako pre stavÿaça proizvoda u promet na jugoslovenskom træiãtu
ne proveri da li proizvod odgovara uslovima i zahtevima odreœenim
standardima åija je primena obavezna i propisima donesenim na osnovu
ovog zakona i ako tu proveru ne izvrãi pod uslovima i na naåin koji su od-
reœeni tim standardima, odnosno propisima (ålan 18. st. 1. i 3):
4) ako preãtampava jugoslovenske standarde i propise koji se ob-
javÿuju u posebnom izdaçu savezne organizacije nadleæne za poslove stan-
dardizacije (ålan 28. stav 4);

31

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
5) ako za proizvode, robu i usluge za koje je to odreœeno propisom o
obaveznoj proizvoœaåkoj specifikaciji ne donese takvu specifikaciju
(ålan 35. st. 1. i 2):
6) ako izda deklaraciju o saobraznosti proizvoda suprotno odredbama
ovog zakona i propisa donesenih na osnovu ovog zakona (ålan 39. stav 2):
7) ako ne pribavi atest o saobraznosti za proizvod koji podleæe oba-
veznom atestiraçu - (ålan 44. stav 2.):
8) ako atestirani proizvod ne oznaåi znakom saobraznosti (ålan 40.
stav 4);
9) ako koristi atest o saobraznosti i oznaåava proizvode znacima sa-
obraznosti suprotno odredbama ovog zakona i propisima donesenim na
osnovu ovog zakona (ålan 52.);
10) ako ne podnese prijavu o proizvodçi specifiåne opreme, izvo-
œeçu radova, odnosno pruæaçu usluga u vezi sa specifiånom opremom, is-
pitivaçu ili uvozu speicifiåne opreme za koju je propisom donesenim na
osnovu ovog zakona propisan tehniåki nadzor (ålan 59. stav 1);
11) ako tehniåki sloæen proizvod ne snabde tehniåkim uputstvom, ili
ako proizvod åija odreœena svojstva mogu izazvati opasnost za korisnika,
druga lica ili æivotnu sredinu ne snabde uputstvom za upotrebu (ålan 62.
stav 1);
12) ako za tehniåki sloæene proizvode ne utvrdi i u tehniåkom uput-
stvu ili deklaraciji ne navede rok obezbeœenog servisiraça ili rok
snabdevaça træiãta ili ako svoje servise, ovlaãñene servisere i træi-
ãte ne snabdeva redovno potrebnom vrstom i koliåinom rezervnih delova,
pribora i drugih proizvoda bez kojih se tehniåki sloæeni proizvod ne
moæe koristiti prema svojoj nameni (ålan 63. st. 1. i 4);
13) ako za proizvode za koje je to odreœeno propisom donesenim na
osnovu ovog zakona ne izda garantni list, ili ako u garantnom roku ne
obezbedi za te proizvode servis i snabdevaçe rezervnim delovima, ili ako
ne postupi po zahtevu korisnika garancije i ne otkloni kvarove i nedo-
statke proizvoda ili neispravan proizvod ne zameni istim takvim novim i
ispravnim proizvodom (ålan 64).
14) ako za proizvod koji stavi u promet, odnosno za uslugu koju izvrãi
ne obezbedi isprave utvrœene propisima donesenim na osnovu ovog zakona
(ålan 64a).
Za radçu iz stava 1. ovog ålana kazniñe se za privredni prestup nov-
åanom kaznom od 1.000 do 10.000 novih dinara i odgovorno lice u preduzeñu
ili drugom pravnom licu.
Ålan 78.
Novåanom kaznom od 3.000 do 30.000 novih dinara kazniñe se za prekr-
ãaj preduzeñe ili drugo pravno lice:
1) ako propisane isprave, tehniåko uputstvo ili uputstvo za upotrebu
proizvoda ne ispiãe na jezicima i pismima naroda Jugoslavije (ålan 9);
2) ako propisane oznake i podatke na proizvodu, deklaraciji, odnosno
na originalnom pakovaçu proizvoda koje stavÿa u promet ne ispiãe na jed-
nom od jezika i pisama naroda Jugoslavije (ålan 9. stav 2):
3) ako nadleænom organu inspekcije, na çegov zahtev, ne stavi na uvid
izveãtaj o ispitivaçu proizvoda radi proveravaça da li proizvod od-

32

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
govara uslovima i zahtevima odreœenim standardima åija je primena obave-
zna i propisima donesenim na osnovu ovog zakona (ålan 18. stav 5):
4) ako saveznoj organizaciji nadleænoj za poslove standardizacije ne
dostavi podatke o svojim programima standardizacije i çihovom izvrãa-
vaçu (ålan 32);
5) ako nadleænom organu inspekcije, na çegov zahtev, ne stavi na uvid
obaveznu proizvoœaåku specifikaciju (ålan 35. stav 3);
6) ako odstupi od jugoslovenskog standarda åija je primena obavezna
ili od propisanih normi kvaliteta bez prethodno obavÿenog odobreça sa-
vezne organizacije nadleæne za poslove standardizacije (ålan 36. stav 2);
7) ako na proizvodu koji odstupa od jugoslovenskog standarda ili
normi kvaliteta ne oznaåi broj i datum odobreça na osnovu koga je odstu-
pÿeno od toga standarda, odnosno normi kvaliteta (ålan 37. stav 4);
8) ako saveznoj organizaciji nadleænoj za poslove standardizacije ne
omoguñi nesmetano vrãeçe nadzora iz ålana 48. ovog zakona (ålan 49. stav
1.);
9) ako saveznoj organizaciji nadleænoj za poslove standardizacije,
odnosno ovlaãñenoj organizaciji ne omoguñi nesmetanu kontrolu saobra-
znosti proizvoda koji podleæu atestiraçu, ako je takva kontrola
propisana (ålan 50. stav 1.);
10) ako ovlaãñenom radniku savezne organizacije nadleæne za po-
slove standardizacije, odnosno ovlaãñenom radniku struåne institucije
ne omoguñi nesmetano vrãeçe tehniåkog nadzora (ålan 59. stav 2).
Za radçu iz stava 1. ovog ålana kazniñe se za prekrãaj novåanom ka-
znom od 150 do 1.500 novih dinara i odgovorno lice u preduzeñu ili drugom
pravnom licu.
Ålan 79.
Za radçu iz ålana 77. ovog zakona kazniñe se za prekrãaj pojedinac
koji samostalno obavÿa delatnost liånim radom sredstvima u svojini gra-
œana, novåanom kaznom od 150 do 1.500 novih dinara.
Za radçu iz ålana 78. ovog zakona kazniñe se za prekrãaj pojedinac
koji samostalno obavÿa delatnost liånim radom sredstvima u svojini gra-
œana, novåanom kaznom od 30 do 300 novih dinara.
Ålan 79a.
Uz kaznu za privredni prestup iz ålana 77. stav 1. taåka 4. izreñi ñe se
zaãtitna mera oduzimaça jugoslovenskih standarda i propisa koji su na-
stali izvrãeçem privrednog prestupa.

HI. OVLAÃÑEÇA ZA DONOÃEÇE PROPISA


Ålan 80.
Ovlaãñuje se funkcioner koji rukovodi saveznom organizacijom nad-
leænom za poslove standardizacije da donese propise o: jugoslovenskim
standardima (ålan 23); tehniåkim normativima (ålan 33); kvalitetu
prozvoda, robe i usluga (ålan 34); obaveznoj proizvoœaåkoj specifikaciji
(ålan 35); izgledu i upotrebi znaka saobraznosti (ålan 40. stav 5); obave-
znom atestiraçu proizvoda (ålan 43); tehniåkom nadzoru (ålan 60); bliæem

3 33

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
sadræaju tehniåkog uputstva ili uputstva za upotrebu proizvoda (ålan 62);
obezbeœenom servisiraçu i snabdevaçu rezervnim delovima i drugim pro-
izvodima (ålan 63); proizvodima koji moraju biti snabdeveni garantnim
listom (ålan 64); proizvodima koji moraju biti snabdeveni odreœenim is-
pravama, odnosno o uslugama za koje se mora pribaviti odreœena isprava
(ålan 64a): deklarisaçu, oznaåavaçu, odnosno obeleæavaçu proizvoda
(ålan 66); pakovaçu proizvoda (ålan 67) i sluæbenim legitimacijama lica
koja vrãe nadzor (ålan 76).
Ålan 81.
Izuzetno od odredbe ålana 80. ovog zakona, propise o tehniåkim
normativima (ålan 33), u delu koji se odnosi na tehniåke normative koji
mogu biti od uticaja na bezbednost æivota i zdravÿa radnika na radu i pro-
pise o kvalitetu æivotnih namirnica (ålan 34), u dlu koji se odnosi na sa-
stav æivotnih namirnica koji ima uticaj na bioloãku vrednost
namirnica, donosi funkcioner koji rukovodi saveznom organizacijom nad-
leænom za poslove standardizacije, u sporazumu sa funkcionerom koji ru-
kovodi saveznim organom uprave nadleænim za poslove zdravstva.

Ålan 82.
Ovlaãñuje se funkcioner koji rukovodi saveznim organom uprave
nadleænim za poslove poÿoprivrede da donese propise o kvalitetu semena
i sadnog materijala poÿoprivrednog i ãumskog biÿa (ålan 34).
Ovlaãñuje se funkcioner koji rukovodi saveznim organom uprave
nadleænim za poslove poÿoprivrede da odredi laboratorije za izdavaçe
certifikata o kvalitetu semena i sadnog materijala poÿoprivrednog i
ãumskog biÿa koji se izvoze, preduzme mere da se te laboratorije prijave
meœunarodnoj organizaciji za ispitivaçe semena da ispuçavaju uslove za
ispitivaçe semena i sadnog materijala, imenuje lica koja ñe biti ålanovi
u toj meœunarodnoj organizaciji i obezbedi vrãeçe nadzora nad radom tih
laboratorija (ålan 34. stav 3).
Ålan 83.
Ovlaãñuje se savezni sekretar za narodnu odbranu da donese propise
o delatnosti standardizacije i postupku donoãeça i objavÿivaça
standarda narodne odbrane i drugih akata standardizacije u oruæanim sna-
gama za sredstva naoruæaça i vojne opreme, kao i za materijal, objekte, po-
strojeça, opremu, aparate i druga sredstva iskÿuåivo za potrebe oruæanih
snaga, atestiraçu proizvoda iskÿuåivo za potrebe oruæanih snaga i vr-
ãeçu tehniåkog nadzora u pogledu specifiåne opreme u objektima i pro-
storima koji sluæe iskÿuåivo za potrebe oruæanih snaga (ålan 68).

Ålan 84.
Ovlaãñuje se funkcioner koji rukovodi saveznom organizacijom nad-
leænom za poslove standardizacije da, u sporazumu sa saveznim sekretarom
za narodnu odbranu, donese propise o standardima, tehniåkim normativima
i normama kvaliteta, kao i o obaveznom atestiraçu za materijal, objekte,
postrojeça, ureœaje, opremu i druga sredstva za specifiåne potrebe ci-
vilne zaãtite i sistema osmatraça i obaveãtavaça (ålan 69).

34

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 85.
Ovlaãñuje se funkcioner koji rukovodi saveznim organom uprave
nadleænim za unutraãçe poslove da donese propise o standardima, tehniå-
kim normativima, normama kvaliteta i atestiraçu proizvoda, odnosno
sredstava i opreme za rad organa i sluæbi unutraãçih poslova. (ålan 70).

HII. PRELAZNE I ZAVRÃNE ODREDBE


Ålan 86.
Danom stupaça na snagu ovog zakona prestaje da vaæi Zakon o standar-
dizaciji (“Sluæbeni list SFRJ”, br. 38/77 i 11/80).
Propisi o obaveznom atestiraçu doneseni na osnovu Zakona o
standardizaciji uskladiñe se sa odredbama ovog zakona do kraja 1992. go-
dine.
Ålan 87.
Ovaj zakon stupa na snagu osmog dana od dana objavÿivaça u “Sluæbe-
nom listu SFRJ”.

3* 35

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
ZAKON
O SISTEMIMA VEZA*

I. OSNOVNE ODREDBE

Ålan 1.
Ovim zakonom ureœuju se pitaça sistema veza koja su od znaåaja za
bezbednost zemÿe i tehnoloãko jedinstvo sistema veza, meœunarodne veze i
radio-veze, koriãñeçe radio-stanica od strane diplomatskih i konzular-
nih predstavniãtava, stranih pravnih lica i stranih dræavÿana, stan-
dardi, tehniåki normativi i norme kvaliteta tehniåkih sredstava veza i
evidentiraçe i obrada podataka u oblasti veza.

Ålan 2.
Pojedini izrazi upotrebÿeni u ovom zakonu imaju sledeñe znaåeçe:
1) veza je svaki prenos, predaja ili prijem poruke u obliku znakova,
signala, pisanog teksta, slike i zvuka ili saopãteçu putem æiånih, ra-
dijskih, optiåkih ili drugih elektromagnetnih sistema;
2) tehniåka sredstva veza su postrojeça, ureœaji, aparati i druga
oprema koja sluæi za ostvarivaçe veza;
3) sistem veza je skup telekomunikacionih objekata, odnosno tehniå-
kih sredstava koji su meœusobno povezani tako da åine tehnoloãku celinu
i koriste se na teritoriji Socijalistiåke Federativne Republike Jugo-
slavije ili na pojedinim çenim delovima za prenos, predaju ili prijem po-
ruka;
4) imalac sistema veza je nosilac prava raspolagaça sistemom veza;
5) imalac tehniåkih sredstava veza je nosilac prava raspolagaça ili
nosilac prava privremenog koriãñeça, ili vlasnik tehniåkih sredstava
veza koje koristi iskÿuåivo za sopstvene potrebe;
*
Ovaj zakon je objavÿen u “Sluæbenom listu SFRJ”, br. 41/88, 80/89 i 29/90 i “Sluæbenom
listu SRJ”, br. 34/92 i 24/94.

36

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
6) tehnoloãko jedinstvo sistema veza su jedinstvena tehnologija u
prenoãeçu poruka i jedinstvene tehniåke karakteristike upotrebÿenih
tehniåkih sredstava;
7) vanredne okolnosti su dogaœaji prouzrokovani elementarnim
nepogodama i katastrofama, epidemije veñeg obima, veñi poremeñaji u
funkcionisaçu obavezno povezanih sistema veza, ugroæenost bezbednosti
zemÿe, neposredna ratna opasnost, ratno staçe i druge vanredne prilike;
8) industrijska, nauåna i medicinska primena radio-frekvencijske
energije je rad ureœaja ili aparata koji su konstruisani tako da lokalno
proizvode i koriste elektromagnetnu energiju za potrebe nauke, medicine,
industrije, domañinstva ili za sliåne potrebe, iskÿuåujuñi svaku primenu
u vezama;
9) radio-frekvencijski opseg je deo radio-frekvencijskog spektra
koji se nalazi izmeœu dve odreœene graniåne radio-frekvencije;
10) iskÿuåiva radio-frekvencija je radio-frekvencija dodeÿena ra-
dio-stanicama jednog imaoca (na jednoj lokaciji ili u odreœenoj zoni op-
sluæivaça), vodeñi raåuna o gustini zauzetosti opsega i o potrebnom
kvalitetu radio-veza;
11) zajedniåka radio-frekvencija je radio-frekvencija dodeÿena ra-
dio-stanicama viãe imalaca iste ili razliåite delatnosti, vodeñi raåuna
o gustini zauzetosti opsega i o potrebnom kvalitetu radio-veza;
12) opãta radio-frekvencija je radio-frekvencija dodeÿena radio-
stanicama viãe imalaca, ne vodeñi raåuna o gustini zauzetosti opsega i o
kvalitetu radio-veza;
13) radio-stanica je jedan ili viãe predajnika ili prijemnika ili
kombinacija jednog ili viãe predajnika ili prijemnika, sa jednom ili
viãe antena i drugim pripadajuñim ureœajima na jednom mestu koji su po-
trebni za obavÿaçe radio-sluæbi;
14) radio-mreæa je skup tri ili viãe radio-stanica koje omoguñavaju
ostvarivaçe radio-veza izmeœu tri ili viãe taåaka;
15) radio-emisija je elektromagnetsko zraåeçe predajne radio-sta-
nice;
16) dodeÿena radio-frekvencija je centar frekvencijskog opsega
dodeÿenog radio-stanici;
17) smetça je ãtetna smetça koja bitno i uåestalo ometa ili prekida
rad radio-sluæbe preko dozvoÿenih normi utvrœenih ovim zakonom i
propisima donesenim na osnovu ovog zakona;
18) stanica za kontrolu radio-emisija je skup specijalnih prijemnika,
antena i drugih ureœaja na jednom mestu koji su potrebni radi kontrole ra-
dio-emisija, za otkrivaçe emisija radio-stanica bez dozvole i drugih nedo-
zvoÿenih emisija, za istraæivaçe ãtetnih smetçi prouzrokovanih
emisijama, kao i za ispitivaça i mereça u radio-vezama za potrebe plani-
raça radio-sistema;
19) kontrola radio-emisija je proveravaçe usklaœenosti karakte-
ristika emisija radio-stanica za koje su izdate dozvole sa krakteristi-
kama propisanim saveznim propisima;

37

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
20) fiksna satelitska sluæba je radio-komunikacija izmeœu ze-
maÿskih radio-stanica posredstvom jednog ili viãe satelita.
Ålan 3.
Prilikom izgradçe sistema veza moraju se obezbediti naroåito:
usklaœen razvoj i efikasno funkcionisaçe sistema veza, meœusobno
povezivaçe sistema veza, odræavaçe i koriãñeçe povezanih sistema veza,
kao i izgradça zajedniåkih kapaciteta.
Ålan 4.
Sistem veza jugoslovenskih poãta, telegrafa i telefona (u daÿem
tekstu: sistem veza JPTT) je osnovni sistem veza u Jugoslaviji na koji se po-
vezuju ostali sistemi veza, u skladu sa ovim zakonom.
Sistem veza JPTT planira se i razvija radi izgradçe integrisanog i
tehniåki jedinstvenog sistema veza i integracije svih telekomunikacio-
nih sluæbi.
Radio-stanice za rad u fiksnoj satelitskoj sluæbi sastavni su deo si-
stema veza JPTT.
Izuzetno od odredbe stava 3. ovog ålana, radio-stanice za rad u fik-
snoj satelitskoj sluæbi koje sluæe za prijem i otpremu radio i televizij-
skih programa mogu biti i sastavni deo sistema veza radio-difuznih
organizacija u okviru JRT.
Imaoci sistema veza iz stava 4. ovog ålana, saglasno ålanu 7. ovog
zakona, usklaœuju svoje planove razvoja sa PTT organizacijama.
Ålan 5.
Druãtveno-politiåke zajednice staraju se o razvoju i izgradçi
sistema veza JPTT u skladu sa opãtim potrebama druãtva, kao i potrebama
bezbednosti zemÿe i tehnoloãkog jedinstva sistema veza.
Ålan 6.
Radi obezbeœivaça tehnoloãkog jedinstva sistema veza, imalac
sistema veza duæan je da svoj sistem veza planira, gradi ,koristi i odræava
u skladu sa osnovnom tehniåkom i tehnoloãkom koncepcijom tog sistema i
na naåin kojim se obezbeœuje tehnoloãko jedinstvo sistema veza.
Osnovnom tehniåkom i tehnoloãkom koncepcijom sistema veza ima-
lac sistema veza utvrœuje osnovne tehniåke principe za organizaciju,
izgradçu, odræavaçe i funkcionisaçe sistema veza, a naroåito:
1) principe i ciÿeve izgradçe i proãireça telekomunikacione
mreæe;
2) podelu telekomunikacione mreæe na saobrañajna podruåja, odnosno
podruåja pruæaça usluga krajçim korisnicima;
3) tehniåke principe i kriterijume za izgradçu telekomunikacione
mreæe;
4) osnovne principe eksploatacije telekomunikacione mreæe.
Osnovnu tehniåku i tehnoloãku koncepciju sistema veza imalac
sistema veza utvrœuje u skladu sa:

38

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
1) ovim zakonom i propisima donesenim na osnovu ovog zakona;
2) standardima, tehniåkim normativima i normama kvaliteta pro-
izvoda i usluga;
3) planom namene frekvencijskih opsega;
4) preporukama meœunarodnih savetodavnih komiteta za telegrafiju i
telefoniju, odnosno radio (CCITT i CCIR) i drugim meœunarodnim tehniå-
kim uslovima i standardima iz oblasti veza, saglasno meœunarodnim ugovo-
rima koji obavezuju Socijalistiåku Federativnu Republiku Jugoslaviju.

Ålan 7.
Imaoci sistema veza duæni su da meœusobno usklaœuju svoje planove
razvoja, naroåito u pogledu:
1) namene i lokacije telekomunikacionih objekata;
2) vrste i pravca sistema prenosa;
3) kapaciteta sistema prenosa na pojedinim pravcima;
4) mera zaãtite sistema prenosa;
5) rokova izgradçe zajedniåkih objekata.
Planovi razvoja sistema veza koji se obavezno povezuju u Sistemu veza
Jugoslavije, usklaœuju se po postupku, koji se ureœuje propisom donetim na
osnovu ovog zakona. Tim propisom odreœuje se nosilac koordinacije
meœunarodnog usklaœivaça ovih planova razvoja.
Odobreçe za izgradçu, rekonstrukciju ili proãireçe sistema veza
koji se obavezno povezuju u Sistem veza Jugoslavije, po zavrãenom usklaœi-
vaçu planova razvoja, izdaje nadleæni organ u republici, odnosno autonom-
noj pokrajini, po pribavÿenom miãÿeçu nosioca koordinacije za
usklaœivaçe planova razvoja.
Imalac sistema veza, odnosno zainteresovani organi ili organi-
zacije, osim imalaca sistema veza oruæanih snaga i sistema veza organa
unutraãçih poslova, duæni su da svoje potrebe za vreme dostave PTT orga-
nizaciji na tom podruåju.
Imalac funkcionalnog sistema veza, osim imalaca funkcionalnog
sistema veza koji se obaezno povezuju u Sistem veza Jugoslavije, duæan je da
uskladi svoj plan razvoja sistema veza sa PTT organizacijom na tom
podruåju.
Odobreçe za izgradçu, rekonstrukciju ili proãireçe funkcio-
nalnog sistema veza iz stava 5. ovog ålana izdaje nadleæni organ u repu-
blici, odnosno autonomnoj pokrajini ako na osnovu miãÿeça PTT
organizacije na tom podruåju oceni da nije tehnoloãki moguñe i ekonomski
opravdano koristiti sistem veza JPTT.

Ålan 8.
Imalac sistema veza, odnosno korisnik sistema veza i tehniåkih
sredstava veza ne sme ometati funkcionisaçe sistema veza ili sredstava
veza drugih imalaca sistema veza.

39

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 9.
Zabraçeno je uspostavÿaçe i koriãñeçe veza suprotno interesima
bezbednosti zemÿe, osnovama sistema socijalistiåkog samoupravnog
ureœeça Socijalistiåke Federativne Republike Jugoslavije i javnom redu
i moralu.
Ålan 10.
Imaoci sistema veza duæni su da, u okviru tehniåkih moguñnosti,
obezbede nepovredivost tajnosti poruka, a naroåito nepovredivost tajno-
sti poruka koje se prenose u vanrednim okolnostima, i da trajno vrãe kon-
trolu obezbeœeça nepovredivosti tajnosti poruka.

Ålan 11.
Imaoci sistema veza i sredstava veza duæni su da prenos poruka, kad
je to ureœeno propisima donesenim na osnovu ovog zakona, vrãe na naåin na
koji se obezbeœuje pouzdano i brzo sporazumevaçe, upotrebom jedinstvenih
izraza, pojmova, znakova i skrañenica.

Ålan 12.
Imalac, odnosno korisnik sistema i sredstava veza mora upotre-
bÿavati otvoren slog i propisane domañe i meœunarodne slogove, kodove i
skrañenice.
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, mogu se upotrebÿavati
sopstveni slogovi i kodovi, na naåin i pod uslovima odreœenim u propi-
sima o kriptozaãtiti, a na osnovu odobreça saveznog sekretara za narodnu
odbranu datog, u sporazumu sa funkcionerom koji rukovodi saveznim orga-
nom uprave nadleænim za unutraãçe poslove.

Ålan 13.
Imaoci sistema veza moraju davati prvenstvo prenosu poruka koje se
odnose na bezbednost zemÿe i ÿudskih æivota na moru, na kopnu, u vazduhu
ili u prostoru van atmosfere, kao i na ugroæenost imovine veñeg obima.

Ålan 14.
Objekti i tehniåka sredstva veza od znaåaja za tehnoloãko jedinstvo
sistema veza mogu se proizvoditi, projektovati, upotrebÿavati, graditi i
odræavati u skladu sa standardima, tehniåkim normativima, normama
kvaliteta proizvoda i usluga, tehniåkim uslovima i propisima donesenim
na osnovu saveznih zakona kojima se ureœuju pitaça od znaåaja za standardi-
zaciju i tehnoloãko jedinstvo sistema veza.

Ålan 15.
Objekti i tehniåka sredstva veza od znaåaja za tehnoloãko jedinstvo
sistema veza, za koje je to odreœeno propisom donesenim na osnovu saveznog
zakona, podleæu obaveznom atestiraçu.
Atest iz stava 1. ovog ålana izdaje savezna organizacija nadleæna za
poslove standardizacije ili organizacija ili zajednica koju ona ovlasti, a
koja je struåno osposobÿena za vrãeçe tih poslova.

40

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Za objekte i tehniåka sredstva u sistemu veza JPTT ateste izdaje
Zajednica jugoslovenskih poãta, telegrafa i telefona (u daÿem tekstu:
Zajednica JPTT), u skladu sa tehniåkim uslovima, osim kad je to u interesu
bezbednosti zemÿe drukåije ureœeno saveznim zakonom.
Ålan 16.
Radi obezbeœeça uslova za pravilno funkcionisaçe i nesmetano
koriãñeçe sistema veza, novoizgraœeni sistem veza ili deo sistema veza
koji predstavÿa odreœenu tehnoloãku celinu moæe se pustiti u rad i kori-
stiti tek kad se tehniåkim pregledom utvrdi da je izgraœen u skladu sa
uslovima utvrœenim ovim zakonom i propisima donesenim na osnovu ovog
zakona.
Ålan 17.
Zgrade, prostorije i drugi objekti za smeãtaj postrojeça, ureœaja,
aparata i druge opreme koja se ugraœuje u sistem veza moraju ispuçavati
tehniåke uslove za izgradçu i razvoj odnosnog sistema veza.
Zgrade, prostorije i drugi objekti iz stava 1. ovog ålana moraju se
graditi sa poveñanom otpornoãñu na zemÿotres, zavisno od stepena tru-
snosti zone, kao i sa potrebnom sigurnoãñu od drugih vrsta razaraça (po-
æara, poplava, ratnih dejstava i dr.), zavisno od znaåaja postrojeça,
ureœaja, aparata i druge opreme za funkcionisaçe odnosnog sistema veza.
Ålan 18.
U gradovima i naseÿima gradskog karaktera, prilikom gradçe po-
slovnih i stambenih objekata, investitori te gradçe moraju izgraditi ka-
nalizacionu mreæu za pretplatniåku telekomunikacionu mreæu, kao i za
kablovsku distribucionu mreæu – za distribuciju radio i televizijskih
programa, na naåin utvrœen i za ostalu komunalnu infrastrukturu.
U objekte iz stava 1. ovog ålana mora se ugraditi telefonska i
kablovska distribuciona instalacija.
Ålan 19.
U saveznom organu uprave nadleænom za poslove radio-veza obrazuje
se informaciono-dokumentacioni centar koji ñe vrãiti poslove priku-
pÿaça, obrade, razmene i koriãñeça podataka o sistemu veza znaåajnih za
çihov razvoj i funkcionisaçe.
Ålan 20.
Imaoci sistema veza, kao i imaoci odreœenih sredstava veza, duæni su
da vode odreœene tehniåke i druge podatke o svom sistemu veza, odnosno o
sredstvima veza koji su od znaåaja za bezbednost zemÿe i tehnoloãko je-
dinstvo sistema veza i da te podatke dostavÿaju nadleænim organima.
Ålan 21.
PTT organizacije i radio-difuzne organizacije, u okviru tehniåkih
moguñnosti i uz naknadu, obezbeœuju prenos, odnosno emisiju signala eta-
lona frekvencije i vremena koji dobijaju od savezne organizacije nadleæne
za poslove mera i dragocenih metala.

41

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Imaoci obavezno povezanih sistema veza iz ålana 25. ovog zakona du-
æni su da primaju signale etalona frekvencije i vremena i da ih uporeœuju
sa signalima svojih ureœaja i sredstava veza.

Ålan 22.
Imalac sistema veza duæan je da organizuje i trajno vrãi kontrolu
funkcionisaça i koriãñeça svog sistema veza i da pregleda objekte i
tehniåka sredstva veza koji su sastavni deo çegovog sistema veza, kao i da
blagovremeno preduzima potrebne mere za otklaçaçe smetçi i nedo-
stataka u svom sistemu veza.
O prekidu na meœunarodnim vezama ili na magistralnim vezama
izmeœu republika koje su od interesa za celu zemÿu, imalac sistema veza du-
æan je da obavesti savezni organ uprave nadleæan za poslove saobrañaja i
veza.
Ålan 23.
Ako zbog vanrednih okolnosti ili iz drugih razloga nastupi prekid
veza u nekom od obavezno povezanih sistema veza, imalac tog sistema duæan
je da odmah preduzme potrebne mere da se u ãto krañem roku veza ponovo
uspostavi.
Ålan 24.
Savezni organ uprave nadleæan za poslove saobrañaja i veza utvrœuje
plan koriãñeça sistema veza za vreme ratnog staça i u sluåaju neposredne
ratne opasnosti za potrebe organa federacije i stara se o çegovom sprovo-
œeçu.
Odredba stava 1. ovog ålana ne odnosi se na veze oruæanih snaga i
organa unutraãçih poslova åiji se plan koriãñeça utvrœuje na osnovu po-
sebnih propisa.

II. SISTEMI VEZA

1. Sistem veza Jugoslavije

Ålan 25.
Sistem veza Jugoslavije saåiçavaju odgovarajuñi delovi sledeñih
sistema veza:
1) sistema veza JPTT;
2) sistema veza jugoslovenskog radija i televizije;
3) sistema veza jugoslovenskih æeleznica;
4) sistema veza jugoslovenske elektroprivrede;
5) sistema veza oruæanih snaga;
6) sistema veza organa unutraãçih poslova;
7) sistema veza u pomorskoj plovidbi;
8) sistema veza u unutraãçoj plovidbi;
9) sistema veza u vazduãnoj plovidbi.

42

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 26.
Osnov Sistema veza Jugoslavije u redovnim uslovima i vanrednim
okolnostima åini sistem veza JPTT.
Sistem veza koji se obavezno povezuju u Sistem veza Jugoslavije po-
vezani su tako da mogu efikasno funkcionisati u vanrednim okolnostima.

Ålan 27.
Sistem veza jugoslovenskog radija i televizije i funkcionalni
sistemi veza iz ålana 25. taå. 3. do 9. ovog zakona obavezno se povezuju u od-
govarajuñim telekomunikacionim centrima sa sistemom veza JPTT i meœu-
sobno.

Ålan 28.
Sistemi veza koji su povezani u Sistem veza Jugoslavije moraju se odr-
æavati u staçu koje obezbeœuje çihovo pravilno i nesmetano funkci-
onisaçe i koriãñeçe.
Ålan 29.
Imaoci obavezno povezanih sistema veza duæni su da obezbede od-
govarajuñe neprekidno napajaçe elektriånom energijom u redovnim i van-
rednim okolnostima onih postrojeça i ureœaja od kojih zavisi pravilno
funkcionisaçe i nesmetano koriãñeçe Sistema veza Jugoslavije.
Elektroprivredne organizacije duæne su da prioritetno obezbede
osnovno napajaçe elektriånom energijom postrojeça i ureœaja obavezno
povezanih sistema veza.
Ålan 30.
Imaoci obavezno povezanih sistema veza duæni su da, po nalogu nadle-
ænog organa, organizuju i povremeno vrãe zajedniåke veæbe radi provere
funkcionisaça Sistema veza Jugoslavije ili çihovih delova i moguñnosti
za çegovo koriãñeçe u celoj zemÿi ili u odreœenim delovima zemÿe.
Ålan 31.
Obavezno povezani sistemi veza ili neki od tih sistema ili po-
jedinih delova tih sistema, u sluåaju vanrednih okolnosti, koriste se na
naåin odreœen ovim zakonom i propisima donesenim na osnovu ovog zakona.

2. Sistem veza JPTT

Ålan 32.
Sistem veza JPTT, kao osnovni sistem veza, jedinstven je sistem koji
sluæi opãtim druãtvenim potrebama i potrebama privrede i pojedinaca
za poãtanskim, telegrafskim, telefonskim, i drugim telekomunikacio-
nim uslugama (u daÿem tekstu: PTT usluge) u unutraãçem i meœunarodnom
PTT saobrañaju.
Sistem veza JPTT, kao jedinstven tehnoloãki sistem, planira se,
gradi, koristi i odræava na naåin na koji se obezbeœuje tehnoloãko je-
dinstvo sistema veza za nesmatano pruæaçe PTT usluga na celoj teritoriji
Socijalistiåke Federativne Republike Jugoslavije.

43

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 33.
PTT organizacije duæne su da vrãeçe PTT usluga organizuju na na-
åin i pod uslovima koji obezbeœuju efikasno i kvalitetno zadovoÿavaçe
potreba korisnika tih usluga i u skladu sa interesima bezbednosti zemÿe.
Ålan 34.
Razvoj i unapreœivaçe ãirokopojasnih sistema integrisanih teleko-
munikacionih sluæbi, kao dela tehnoloãki jedinstvenog sistema veza u Ju-
goslaviji, obezbeœuju se u okviru sistema veza JPTT.
Ålan 35.
Razvoj i unapreœeçe sistema veza JPTT na podruåju PTT organizacija
utvrœuju se planom PTT organizacije, u skladu sa zajedniåkim planom PTT
organizacija udruæenih u Zajednicu JPTT, generalnim planom PTT mreæe,
kao i tehniåkim uslovima koje Zajednica JPTT utvrœuje svojim opãtim
aktima.
Odobreçe za izgradçu, rekonstrukciju i proãireçe magistralnih i
meœunarodnih PTT kapaciteta i drugih objekata predviœenih zajedniåkim
planom moæe se izdati samo ako postoji potvrda da investiciono-tehniåka
dokumentacija za çihovu izgradçu, rekonstrukciju i proãireçe obezbe-
œuje tehnoloãko jedinstvo sistema u skladu sa zajedniåkim planom PTT or-
ganizacija udruæenih u Zajednicu JPTT, generalnim planom PTT mreæe i
tehniåkim uslovima odreœenim opãtim aktom Zajednice JPTT.
Potvrdu iz stava 2. ovog ålana izdaje Zajednica JPTT, a potvrda za
izgradçu, rekonstrukciju i proãireçe ostalih PTT objekata i tehniåkih
sredstava veza izdaje se na naåin utvrœen samoupravnim sporazumom o udru-
æivaçu PTT organizacija u Zajednicu JPTT.
Ålan 36.
PTT organizacije duæne su da obezbede pravilno i nesmetano
funkcionisaçe PTT saobrañaja i da PTT usluge vrãe u skladu sa odred-
bama zakona, o opãtim aktima.
Zajednice JPTT kojima se ureœuje i obezbeœuje tehnoloãko jedinstvo
sistema veza JPTT i jedinstvena tehnologija u vrãeçu PTT usluga na te-
ritoriji Socijalistiåke Federativne Republike Jugoslavije.
Ålan 37.
PTT organizacije imaju pravo i duænost da preduzimaju mere za
obezbeœeçe i zaãtitu sistema veza i funkcionisaça PTT saobrañaja na
svom podruåju.
PTT organizacije duæne su da se posebno staraju o tome da se pri
preduzimaçu mera iz stava 1. ovog ålana u ãto maçoj meri nanosi ãteta po-
strojeçima, ureœajima, objektima i drugim pokretnim i nepokretnim stva-
rima u druãtvenoj svojini i svojini graœana.
Ålan 38.
PTT organizacije mogu, u skladu sa Generalnim planom PTT mreæe i
tehniåkim uslovima utvœrenim opãtim aktima Zajednice JPTT, na zahtev

44

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
zainteresovanih druãtveno-politiåkih zajednica, preduzeña, mesnih za-
jednica, drugih samoupravnih organizacija i zajednica, druãtveno-poli-
tiåkih organizacija, druãtvenih organizacija, udruæeça graœana i
graœana izgraditi poãtansko-telegrafske i telefonske objekte, po-
strojeça ili ureœaje koji nisu predviœeni sredçoroånim planom razvoja
PTT organizacije ili premestiti, odnosno rekonstruisati postojeñe PTT
objekte, postrojeça ili ureœaje.
Druãtveno-politiåke zajednice, organizacije, odnosno pojedinci po
åijem se zahtevu izvode radovi iz stava 1. ovog ålana snose troãkove izvo-
œeça tih radova i naknaœuju PTT organizaciji poveñaçe troãkova poslo-
vaça koje je prouzrokovano izgradçom, rekonstrukcijom, odnosno
premeãtaçem PTT objekata, postrojeça ili ureœaja.
Meœusobna prava i obaveze druãtveno-politiåke zajednice, organi-
zacije, odnosno pojedinca iz st. 1. i 2. ovog ålana i PTT organizacije ure-
œuju se ugovorom.
Ålan 39.
PTT organizacije duæne su da svojim planovima razvoja obezbede
usklaœen razvoj mesnih, meœusobnih i meœunarodnih PTT kapaciteta, odno-
sno da obezbede pravilno i nesmetano odvijaçe PTT saobrañaja.

3. Sistem veza jugoslovenskog radija i televizije

Ålan 40.
Sistem veza jugoslovenskog radija i televizije (u daÿem tekstu: sis-
tem veza JRT) je sistem veza koji sluæi za prenos, emitovaçe i distribuciju
radio i televizijskih programa nameçenih opãtem prijemu, u skladu sa
propisima o javnom informisaçu i ovim zakonom. Sistem veza JRT mora
biti meœusobno povezan tako da åini tehnoloãki jedinstven sistem na
teritoriji cele zemÿe.
Sistem veza JRT mora se planirati, graditi, odræavati i koristiti
na naåin na koji se obezbeœuje prijem radio i televizijskog programa na od-
reœenoj teritoriji u Socijalistiåkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji
i van Socijalistiåke Federativne Republike Jugoslavije, u skladu sa ovim
zakonom i propisima donesenim na osnovu ovog zakona.

Ålan 41.
Radio-difuzne organizacije JRT duæne su da:
1) utvrde osnovnu i tehnoloãku koncepciju sistema veza;
2) usklade svoje planove razvoja radi obezbeœeça tehnoloãkog je-
dinstva sistema veza JRT i povezivaça sistema veza JRT sa odgovarajuñim
sistemima veza drugih zemaÿa;
3) utvrde osnove za jedinstveno istupaçe u vezi sa pitaçima zna-
åajnim za radio-difuziju i povezivaçe sistema sa drugim zemÿama.
Plan sistema veza JPT donosi se na osnovu usklaœenih planova
razvoja iz stava 1. ovog ålana.

45

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 42.
Radio-difuzne organizacije imaju pravo i duænost da preduzimaju
mere za obezbeœeçe i zaãtitu prijema svojih radio i televizijskih
programa i da preduzimaju mere za poboÿãaçe åujnosti i vidÿivosti svo-
jih programa u skladu sa propisima o javnom informisaçu i ovim zakonom.

Ålan 43.
Nosilac razvoja kablovskih sistema za distribuciju radio i tele-
vizijskih programa do korisnika – pretplatnika su radio-difuzne organi-
zacije JRT.
Radio-difuzne organizacije duæne su da planove razvoja kablovskih
sistema iz stava 1. ovog ålana usklaœuju sa organizacijama PTT saobrañaja
u republikama, odnosno autonomnim pokrajinama.

Ålan 44.
Imaoci, odnosno korisnici satelitskih prijemnika, odnosno ureœaja
za prijem radio i televizijskih programa emitovanih preko satelita, kad
su ti ureœaji sastavni deo sistema za kablovsku distribuciju tih programa
i programa JRT do pretplatnika, mogu biti samo radio-difuzne organi-
zacije JRT.
Meœusobna prava i obaveze izmeœu pretplatnika iz stava 1. ovog
ålana i radio-difuznih organizacija JRT, s jedne strane, i imalaca sate-
litskih veza i vlasnika programa, s druge strane, reguliãu se ugovorima, u
skladu sa ovim zakonom, propisima o javnom informisaçu i meœunarodnim
ugovorima iz oblasti veza koji obavezuju Socijalistiåku Federativnu Re-
publiku Jugoslaviju.
Ålan 45.
Zajedniåki antenski sistemi sa potrebnim kablovskim razvodom,
ukÿuåujuñi i prikÿuåak za kablovsku distribucionu mreæu u naseÿu, mo-
raju se projektovati i graditi u skladu sa jugoslovenskim standardima.
Pod zajedniåkim antenskim sistemom iz stava 1. ovog ålana podrazu-
meva se antenski sistem za prijem radio-difuznih programa, sa odgovaraju-
ñim ureœajima i kablovskim razvodom do stanova, odnosno prijemnika, kao
i spoÿni prikÿuåak na kablovsku distribucionu mreæu ili kablovski di-
stribucioni sistem naseÿa.
Ålan 46.
Kablovske distribucione mreæe za prijem radio-difuznih programa
za viãe stambenih zgrada ili drugih graœevinskih objekata moraju se
graditi u skladu sa jugoslovenskim standardima.
Pod kablovskim distribucionim sistemom iz stava 1. ovog ålana
podrazumeva se antenski sistem za prijem i distribuciju radio-difuznih
programa preko kablovske distribucione mreæe do viãe stambenih obje-
kata, stambenih blokova, naseÿa ili gradova.

Ålan 47.
Investitor izgradçe zajedniåkog antenskog sistema iz ålana 45. i
kablovskog distribucionog sistema iz ålana 46. ovog zakona duæan je da

46

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
pribavi saglasnost o tehniåkoj dokumentaciji kod nadleæne radio-difuzne
organizacije.
Za tehniåki prijem sistema iz ål. 45. i 46. ovog zakona, investitor je
duæan da obezbedi atest o ispravnosti tih sistema.

Ålan 48.
Prilikom izgradçe stambenog, poslovnog ili drugog graœevinskog
objekta, investitor takvog objekta duæan je da preduzme sve mere koje je
utvrdila radio-difuzna organizacija na tom podruåju da se ne pogorãa kva-
litet prijema radio-difuznih emisija kod korisnika na tom podruåju.

4. Funkcionalni sistem veza

Ålan 49.
Funkcionalni sistem veza sluæi za prenos, predaju ili prijem poruka
za sopstvene potrebe pojedinih organa, organizacija, zajednica i preduzeña
u vrãeçu çihove delatnosti, u skladu sa ovim zakonom.

Ålan 50.
Funkcionalni sistem veza planira se, gradi i odræava tako da
predstavÿa tehnoloãki jedinstven sistem u pogledu funkcionisaça i
koriãñeça i da zadovoÿava potrebe za pravilnim i efikasnim vrãeçem
delatnosti odnosnog imaoca tog sistema.
Tehnoloãko jedinstvo funkcionalnog sistema veza obezbeœuje se
osnovnom tehniåkom i tehnoloãkom koncepcijom tog sistema koju je çegov
imalac obavezan da utvrdi.
Funkcionalni sistem veza moæe se razvijati i izgraœivati prema po-
trebama odreœene delatnosti, u onoj meri koja je za tu delatnost potrebna,
a nije tehnoloãki moguñe i ekonomski opravdano koristiti sistem veza
JPTT, ãto se saglasno ålanu 7. ovog zakona, utvrœuje meœusobnim usklaœi-
vaçem planova razvoja sistema veza na nivou druãtveno-politiåke zajed-
nice.
Ålan 51.
Funkcionalni sistem veza treba u odreœenim posredniåkim ure-
œajima da omoguñi uspostavÿaçe veza sa zdravstvenim organizacijama za
pruæaçe hitne pomoñi, organizacijama koje pruæaju pomoñ u spasavaçu i sa
organima unutraãçih poslova radi prenoãeça saopãteça za pruæaçe
hitne pomoñi i spasavaçe u sluåaju udesa i u vanrednim okolnostima.

5. Sistem veza radio-amaterskih organizacija

Ålan 52.
Sistem veza radio-amaterskih organizacija sluæi za prenos, predaju
ili prijem poruka za sopstvene potrebe radio-amaterskih organizacija u
vrãeçu çihove radio-amaterske delatnosti.

47

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 53.
Sistem veza radio-amaterskih organizacija mogu, u vanrednim
okolnostima, koristiti i druãtveno-politiåke zajednice za izvrãeçe
svojih zadataka, ãto se utvrœuje odgovarajuñim planom nadleænog organa
odnosno druãtveno-politiåke zajednice.
Ålan 54.
Druãtveno-politiåke zajednice staraju se o obezbeœeçu potrebnih
uslova za razvoj i normalni rad radio-amaterskih organizacija, kako bi
ovaj sistem veza radio-amaterskih organizacija, pored radio-amaterskih
potreba, zadovoÿio i osnovne potrebe druãtva u vanrednim okolnostima i
potrebe odbrane i bezbednosti zemÿe.

III. RADIO-VEZA
1. Pravo na koriãñeçe radio-frekvencija i radio-stanica
Ålan 55.
Radio-frekvencije i odreœene vrste radio-stanica za uspostavÿaçe
radio-veza mogu koristiti organi druãtveno-politiåkih zajednica, oru-
æane snage, preduzeña, mesne zajednice i druge samoupravne organizacije i
zajednice, druãtveno-politiåke organizacije, druãtvene organizacije i
udruæeça graœana (u daÿem tekstu: organi i organizacije), kao i graœani.
Ålan 56.
Radio-frekvencije i odreœene vrste radio-stanica mogu koristiti
diplomatska i konzularna predstavniãtva, pod uslovima reciprociteta.
Funkcioner koji rukovodi saveznim organom uprave nadleænim za poslove
saobrañaja i veza, u sporazumu sa funkcionerom koji rukovodi saveznim
organom uprave nadleænim za unutraãçe poslove, odreœuje vrste radio-
stanica i radio-frekvencija koje mogu koristiti diplomatska i konzu-
larna predstavniãtva, u skladu sa meœunarodnim ugovorom koji obavezuje
Socijalistiåku Federativnu Republiku Jugoslaviju.
Radio-frekvencije i odreœene vrste radio-stanica mogu koristiti
strana pravna lica koja u Socijalistiåkoj Federativnoj Republici Jugosla-
viji ostvaruju poslovno-tehniåku, informativnu, nauånu, kulturnu, sport-
sku i drugu saradçu sa odgovarajuñim organima i organizacijama u zemÿi.
Diplomatska i konzularna predstavniãtva i strana pravna lica iz
st. 1. i 2. ovog ålana mogu koristiti radio-stanice samo za sopstvene po-
trebe.
Ålan 57.
Graœani Socijalistiåke Federativne Republike Jugoslavije mogu ko-
ristiti:
1) pretplatniåke radio-stanice za razliåite oblike u sistemu veza
JPTT, i to: pretplatniåke radio-stanice u javnoj radio-telefonskoj mreæi
PTT, beæiåne radio-telefone, radio-stanice za ruralne radio-veze i sl.;
2) radio-stanice na sopstvenim vazduhoplovima i na sopstvenim
brodovima i drugim plovilima na moru i unutraãçim plovnim putevima u
odnosnoj radio-sluæbi;

48

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
3) amaterske radio-stanice, kao ålanovi organizacije Saveza radio-
amatera;
4) radio-stanice za telefoniju koje su predviœene da rade u radio-
frekvencijskim opsezima nameçenim graœanima;
5) radio-stanice za telekomandovaçe igraåkama i napravama koje su
predviœene da rade u radio-frekvencijskim opsezima nameçenim graœa-
nima.
Ålan 58.
Strani graœani mogu za svoje potrebe, dok borave u Socijalistiåkoj
Federativnoj Republici Jugoslaviji, koristiti radio-stanice iz ålana 57.
taå. 1. do 5. ovog zakona na osnovu dozvole.

Ålan 59.
Prijemnici nameçeni iskÿuåivo za opãti prijem radio i televizij-
skih programa ne smatraju se radio-stanicama.
Pravo na koriãñeçe prijemnika iz stava 1. ovog ålana stiåe se prija-
vÿivaçem prijemnika radio-difuznoj organizaciji sa tog podruåja.
Radio-difuzne organizacije duæne su da vode evidenciju o pri-
javÿenim prijemnicima iz stava 2. ovog ålana.

2. Planiraçe namene radio-frekvencijskih opsega i raspodele


radio-frekvencija

Ålan 60.
Efikasno i ekonomiåno koriãñeçe radio-frekvencijskog spektra
obezbeœuje se planom namene radio-frekvencijskih opsega (u daÿem tekstu:
plan namene) i planovima raspodele radio-frekvencija (u daÿem tekstu:
plan raspodele).
Ålan 61.
Planom namene utvrœuju se naroåito:
1) granice radio-frekvencijskih opsega koji su nameçeni pojedinim
radio-sluæbama i delatnostima;
2) osnovni uslovi za koriãñeçe radio-frekvencijskih opsega.

Ålan 62.
Planovima raspodele utvrœuju se naroåito:
1) uslovi za raspodelu radio-frekvencija iz nameçenog radio-
frekvencijskog opsega;
2) raspodela radio-frekvencija po lokacijama, odnosno regionima, za
jednu radio-sluæbu i delatnost ili za viãe çih.
Planovi raspodele utvrœuju se na osnovu plana namene i plana razvoja
sistema radio-veza usaglaãenih prema ålanu 7. ovog zakona, a na zahtev
korisnika radio-frekvencija.
Ålan 63.
Radio-frekvencije utvrœene za koriãñeçe u odreœenim pograniånim
zonama moraju se pre dodele koordinirati sa susednim zemÿama sa kojima su

4 49

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
zakÿuåeni posebni sporazumi o koordinaciji koriãñeça radio-fre-
kvencija na osnovu plana raspodele radio-frekvencija.
Radio-frekvencije iz odreœenih radio-frekvencijskih opsega, po po-
trebi se, pre dodele, koordiniraju sa susednim i drugim zainteresovanim
zemÿama.
Poslove iz st. 1. i 2. ovog ålana vrãi savezni organ uprave nadleæan
za poslove radio-veza.

3. Dodela i koriãñeçe radio-frekvencija


Ålan 64.
Korisnicima radio-frekvencija mogu se prvenstveno dodeliti radio-
frekvencije iz radio-frekvencijskih opsega koji se meœunarodnim
ugovorima koji obavezuju Socijalistiåku Federativnu Republiku Jugosla-
viju raspodeÿuju pojedinim sluæbama i delatnostima na osnovu plana ras-
podele.
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, korisnicima radio-fre-
kvencija mogu se dodeliti i druge radio-frekvencije, pod uslovom da kori-
ãñeçe tih radio-frekvencija ne prouzrokuje ãtetne smetçe sluæbama
zemaÿa kojima su te radio-frekvencije raspodeÿene meœunarodnim ugo-
vorima.
Ålan 65.
Svaka dodela radio-frekvencija za odreœenu vrstu radio-stanica
prijavÿuje se Meœunarodnom komitetu za registrovaçe radio-frekvencija:
1) ako bi koriãñeçe radio-frekvencija moglo da prouzrokuje ãtetnu
smetçu radio-sluæbi druge zemÿe;
2) ako radio-frekvencija treba da se koristi za meœunarodnu radio-
vezu;
3) ako se æeli postiñi meœunarodno priznaçe, odnosno zaãtita ra-
dio-frekvencije na meœunarodnom nivou.
Ålan 66.
Korisnicima radio-frekvencija moæe se dodeliti jedna ili viãe is-
kÿuåivih, zajedniåkih ili opãtih radio-frekvencija, zavisno od plana
raspodele radio-frekvencija.
Ålan 67.
Radi Nacionalnog koriãñeça radio-frekvencija, koriãñeçe do-
deÿene radio-frekvencije moæe se vremenski ograniåiti, a ako je po-
trebno i izmeniti ili uskratiti pravo koriãñeça.
Naåin na koji i uslove pod kojima se moæe ograniåiti, izmeniti ili
uskratiti pravo koriãñeça dodeÿene radio-frekvencije utvrœuje savezni
organ uprave nadleæan za poslove radio-veza.
Odredbe st. 1. i 2. ovog ålana ne odnose se na radio-frekvencije koje
se koriste za potrebe: sluæbe za bezbednost vazduãne plovidbe, sluæbe za
bezbednost saobrañaja na moru i unutraãçim plovnim putevima, sluæbe za
bezbednost saobrañaja na æeleznicama i drumovima, sluæbe osmatraça i
obaveãtavaça u druãtveno-politiåkim zajednicama, hidrometeoroloãke
sluæbe vatrogasne sluæbe, sluæbe hitne medicinske pomoñi i sluæbe
zaãtite odgovarajuñih objekata, kao i na radio-frekvencije koje je Socija-

50

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
listiåka Federativna Republika Jugoslavija prihvatila na meœunarodnim
konferencijama Meœunarodne organizacije za telekomunikacije.

4. Dozvola za radio-stanicu i puãtaçe u rad radio-stanice


Ålan 68.
Radio-stanica moæe se nabaviti i koristiti samo na osnovu
prethodno pribavÿene dozvole.
Dozvola za radio-stanicu izdaje se na propisanom obrascu, posebno za
svaku radio-stanicu.
Izuzetno od odredbe stava 2. ovog ålana, jedna dozvola izdaje se za:
1) radio-stanicu na vazduhoplovu;
2) radio-stanicu na brodu i drugim plovilima na moru i unutraãçim
plovnim putevima;
3) radio-stanicu u sistemu za pozivaçe lica;
4 radio-stanicu na lokomotivama.
Ålan 69.
Dozvolu za radio-stanicu izaje savezni organ uprave nadleæan za po-
slove radio-veza.
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, dozvolu za radio-stanice iz
ålana 57. taåka 1. ovog zakona izdaje nadleæna TT organizacija, a dozvolu za
radio-stanice iz ålana 57. taå. 3. i 4. ovog zakona izdaje ovlaãñeni organ,
odnosno organizacija u republici, odnosno autonomnoj pokrajini.
Za radio-stanice iz ålana 57. taåka 5. ovog zakona nije potrebna
dozvola u smislu ovog zakona.
Ålan 70.
Dozvolu za radio-stanice iz ålana 56. stav 1. ovog zakona izdaje save-
zni organ uprave nadleæan za poslove radio-veza, u saglasnosti sa saveznim
organom uprave nadleænim za inostrane poslove.
Dozvolu za radio-stanice iz ålana 56. stav 2. ovog zakona izdaje save-
zni organ uprave nadleæan za poslove radio-veza, u saglasnosti sa Save-
znim sekretarijatom za narodnu odbranu i saveznim organom uprave
nadleænim za unutraãçe poslove.
Diplomatsko i konzularno predstavniãtvo, kao i strano pravno lice
duæni su da dozvolu za radio-stanice iz st. 1. i 2. ovog ålana pribave pre
unoãeça radio-stanice u zemÿu i da je pokaæu nadleænom pograniånom
organu uprave prilikom prelaska dræavne granice.
Ålan 71.
Dozvolu za radio-stanice iz ålana 58. ovog zakona stranom dr-
æavÿaninu izdaje savezni organ uprave nadleæan za poslove radio-veza, u
saglasnosti sa saveznim organom uprave nadleænim za unutraãçe poslove.
Strani dræavÿanin duæan je da dozvolu za radio-stanice iz stava 1.
ovog ålana pribavi pre unoãeça radio-stanice u Socijalistiåku Federa-
tivnu Republiku Jugoslaviju i da je pokaæe nadleænom pograniånom organu
uprave prilikom prelaska dræavne granice.

4* 51

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Dozvola za radio-stanice iz åo. 56, 57. i 58. ovog zakona ne moæe se
izdati ako se to protivi interesima bezbednosti zemÿe. Reãeçe o odbi-
jaçu izdavaça dozvole je konaåno i ne mora se obrazloæiti.

Ålan 72.
Zahtev za izdavaçe dozvole za radio-stanicu, koju izdaje savezni organ
uprave nadleæan za poslove radio-veza, podnosi se neposredno tom organu.
Uz zahtev za izdavaçe dozvole za radio-stanicu prilaæu se podaci o
radio-stanici, i to lokacija i namena, izlazna snaga, podaci o antenama i
miãÿeçe nadleænog organa u republici, odnosno autonomnoj pokrajini o
usklaœenosti sa planom razvoja radio-veza.
Ako radio-stanica treba da se koristi u odreœenoj radio-mreæi, uz
zahtev za pribavÿaçe dozvole za radio-stanicu mora se priloæiti od-
govarajuña dokumentacija o radio-mreæi.

Ålan 73.
Na stranom vazduhoplovu, dok boravi na aerodromu, mora se nalaziti
dozvola za radio-stanicu, koju je izdao nadleæni organ zemÿe u kojoj je va-
zduhoplov registrovan.
Na stranom brodu i drugom plovnom objektu na moru i unutraãçim
plovnim putevima, dok borave u luci, odnosno pristaniãtu, mora se nala-
ziti dozvola za radio-stanicu, koju je izdao nadleæni organ zemÿe u kojoj je
lokomotiva registrovana.
Uslovi za rad radio-stanice iz st. 1. 2. i 3. ovog ålana upisuje se u
dozvolu i moraju biti u skladu sa Meœunarodnom konvencijom o teleko-
munikacijama, koja obavezuje Socijalistiåku Federativnu Republiku Jugo-
slaviju.
Ålan 74.
Dozvola za radio-stanicu, po pravilu, vaæi deset godina, osim doz-
vole za radio-stanicu na vazduhoplovu, odnosno brodu åije vaæeçe je vezano
za plovidbenost vazduhoplova, odnosno broda.
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, na zahtev korisnika mogu se
izdavati dozvole za radio-stanice sa ograniåenim rokom vaæeça.
Imalac radio-stanice duæan je da 60 dana pre isteka roka iz stava 1.
ovog ålana podnese zahtev za obnavÿaçe, odnosno izdavaçe nove dozvole.

Ålan 75.
Za radio-stanicu åiji se kvalitet ispituje, istraæuje i prikazuje, iz-
daje se privremena dozvola.
Vaæeçe privremene dozvole za radio-stanicu ne moæe biti duæe od
60 dana.
Privremenu dozvolu iz stava 1. ovog ålana izdaje savezni organ uprave
nadleæan za poslove radio-veza, u saglasnosti sa Saveznim sekretarijatom
za narodnu odbranu i saveznim organom uprave nadleænim za unutraãçe
poslove.

52

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 76.
Dozvola za radio-stanicu prestaje da vaæi:
1) istekom roka vaæeça privremene dozvole;
2) zamenom dozvole;
3) istekom roka za puãtaçe u rad radio-stanice;
4) prestankom postojaça imaoca radio-stanice;
5) smrñu vlasnika radio-stanice;
6) prestankom potrebe za radio-vezama;
7) prestankom ålanstva u radio-amaterskoj organizaciji;
8) trajnom zabranom koriãñeça radio-stanice;
9) otuœeçem ili rashodovaçem radio-stanice.
Dozvola za radio-stanicu koja je prestala da vaæi, mora se, u roku od
30 dana od dana nastupaça jedne od okolnosti iz stava 1. taå. 4. do 8. ovog
ålana, vratiti organu uprave, odnosno organizaciji koja je dozvolu izdala.
Ako imalac sredstava veze promeni naziv, odnosno firmu, duæan je da
pribavi novu dozvolu za radio-stanicu.

Ålan 77.
Radio-stanica mora poåeti da radi najkasnije u roku od jedne godine
od dana izdavaça dozvole, odnosno u roku od 30 dana od dana dovrãetka
objekta u kome je smeãtena.
Radio-stanica se moæe pustiti u rad po izvrãenom tehniåkom
pregledu.
Od tehniåkog pregleda se izuzimaju radio-stanice graœana iz ålana
57. taå. 1, 4. i 5. ovog zakona.
Ålan 78.
Ako iz objektivnih razloga imalac radio-stanice nije u moguñnosti
da u roku iz ålana 77. ovog zakona pusti u rad radio-stanicu, duæan je da o
razlozima zakaãçeça obavesti organ uprave, odnosno organizaciju koja je
izdala dozvolu za radio-stanicu, najdocnije 15 dana pre isteka roka za pu-
ãtaçe radio-stanice u rad, i da predloæi novi rok poåetka rada radio-sta-
nice.
Organ uprave, odnosno organizacija iz stava 1. ovog ålana moæe, ako
oceni da su razlozi za zakaãçeçe puãtaça radio-stanice u rad bili takve
prirode da imalac radio-stanice nije mogao uticati na çihovo otklaçaçe,
produæiti predviœeni rok za puãtaçe radio-stanice u rad.
Izuzetno od odredbe stava 2. ovog ålana, ako je poåetak rada radio-
stanice vezan za zavrãetak izgradçe i montaæe opreme za smeãtaj radio-
stanice, rok za puãtaçe u rad radio-stanice moæe se produæiti do zavr-
ãetka izgradçe tog objekta.
Ålan 79.
Ako se prilikom puãtaça u rad radio-stanice utvrdi da radio-
stanica, i pored toga ãto ispuçava uslove iz ovog zakona i propisa donese-
nih na osnovu ovog zakona, prouzrokuje ãtetne smetçe drugim radio-stani-
cama ili trpi ãtetne smetçe od drugih radio-stanica, organ uprave,

53

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
odnosno organizacija koja je izdala dozvolu za tu radio-stanicu duæna je da
preduzme potrebne mere za otklaçaçe utvrœenih ãtetnih smetçi.

5. Koriãñeçe i odræavaçe radio-stanice

Ålan 80.
Imalac, odnosno korisnik radio-stanice mora koristiti i odr-
æavati radio-stanicu tako da ne prouzrokuje ãtetne smetçe radio-slu-
æbama ili sistemima radio-veza drugih imalaca, odnosno korisnika radio-
stanice koji rade u skladu sa odredbama ovog zakona i propisima donesenim
na osnovu ovog zakona.
Ålan 81.
Radio-stanice i radio-sistemi mogu se koristiti samo ako ispuçavaju
uslove odreœene ovim zakonom i propisima donesenim na osnovu ovog
zakona.
Ålan 82.
Uslovi utvrœeni u dozvoli za radio-stanicu mogu se izmeniti ako se u
toku rada te radio-stanice za to ukaæe potreba.
Izmene uslova iz stava 1. ovog ålana vrãi organ uprave, odnosno orga-
nizacija koja je izdala dozvolu za radio-stanicu, na zahtev imaoca radio-
stanice.
Ålan 83.
Ako u toku rada radio-stanice doœe do promene u planu namene, u pla-
novima raspodele, odnosno u propisima o uslovima za koriãñeçe radio-
stanica, imalac radio-stanice duæan je da, na zahtev organa uprave, odno-
sno organizacije koja je izdala dozvolu za radio-stanicu, prilagodi rad te
radio-stanice nastalim promenama.

Ålan 84.
U odreœenim radio-frekvencijskim opsezima koji su planom namene
predviœeni za industrijsku, nauånu i medicinsku primenu radio-fre-
kvencijske energije, korisnici radio-stanice koje rade u tim radio-fre-
kvencijskim opsezima ne mogu zabranom koriãñeça tih ureœaja traæiti
zaãtitu od ãtetnih smetçi koje su prouzrokovane çihovom primenom.

Ålan 85.
Imalac radio-stanice duæan je da se prilikom rada radio-stanice
pridræava uslova odreœenih u dozvoli za radio-stanicu i uslova odreœenih
ovim zakonom i propisima donesenim na osnovu ovog zakona, da obezbedi da
se radom çegove radio-stanice ne stvaraju ãtetne smetçe u radu drugih ra-
dio-stanica, kao i da preduzima mere za blagovremeno otklaçaçe nepra-
vilnosti u radu svoje radio-stanice.
Ako se radio-stanica ne koristi na naåin i pod uslovima iz stava 1.
ovog ålana, organ uprave, odnosno organizacija koja je izdala dozvolu za ra-
dio-stanicu moæe imaocu radio-stanice privremeno ili stalno zabraniti
rad te radio-stanice.

54

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 86.
Imalac radio-stanice duæan je da odredi lice koje ñe se starati o
pravilnom radu radio-stanice, vrãiti trajnu kontrolu rada radio-sta-
nice, preduzimati mere za otklaçaçe nedostataka i odgovarati za rad ra-
dio-stanice.
Ako imalac radio-stanice ne odredi odgovorno lice, funkcioner
koji rukovodi organom, odnosno lice koje prema statutu predstavÿa or-
ganizaciju smatra se odgovornim u smislu stava 1. ovog ålana.
Ålan 87.
Radio-stanica na jugoslovenskom i stranom vazduhoplovu moæe se, dok
se vazduhoplov nalazi na aerodromu, upotrebiti samo za radio-vezu sa slu-
æbom kontrole leteça, radi prijema podataka i uptustava za poletaçe i
kretaçe po manevarskim povrãinama na aerodromu. Vazduhoplovi mogu,
dok se nalaze na aerodromu, koristiti prenosne radio-stanice za
ostvarivaçe radio-veze sa sluæbom prihvata i otpreme putnika, pritÿaga
i robe na tom aerodromu.
Ålan 88.
Radio-stanica na jugoslovenskom i stranom brodu i drugom plovilu na
moru i unutraãçim plovnim putevima ne sme se upotrebÿavati dok se
brod, odnosno plovilo nalazi u luci, odnosno pristaniãtu, osim radio-
stanice koja sluæi za radio-vezu sa sluæbom luåke pilotaæe i za manevri-
saçe u luci, odnosno pristaniãtu, kao i prenosne radio-stanice za ostva-
rivaçe radio-veze u luci, odnosno pristaniãtu, pri iskrcavaçu i
ukrcavaçu putnika, istovara robe i drugim brodskim manipulacijama.
Ålan 89.
Radio-stanice sa stranim lokomotivama mogu se upotrebÿavati na
jugoslovenskim prugama do pograniåne æelezniåke stanice u skladu sa
meœunarodnim ugovorom koji obavezuje Socijalistiåku Federativnu Repu-
bliku Jugoslaviju.
Ålan 90.
Sve vrste radio-stanica moraju se, pri emitovaçu, identifikovati.
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, ne moraju se identifikovati:
1) radio-relejne stanice;
2) zemaÿske satelitske stanice;
3) radio-stanice na sredstvima za spasavaçe kad automatski emituju
odreœen signal za opasnost;
4) radio-far stanice za obeleæavaçe mesta nesreñe;
5) druge radio-stanice odreœene propisima o identifikaciji radio-
stanica.
Ålan 91.
Imaocu, odnosno korisniku radio-stanice zabraçeno je da prenosi:
1) laæne ili pogreãne signale i saopãteça, naroåito za opasnost,
hitnost, bezbednost ili identifikaciju;
2) signale i saopãteça bez identifikacije, osim u sluåaju pred-
viœenom u ålanu 90. stav 2. taåka 4. ovog zakona;

55

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
3) signale i saopãteça koji se ne odnose na çegovu delatnost;
4) nepotrebne i suviãne signale i saopãteça.
Imaocu, odnosno korisniku radio-stanice zabraçeno je da:
1) prima signale i saopãteça koji nisu nameçeni çemu ili koji nisu
za opãti prijem;
2) objavÿuje sadræaj, otkriva postojaçe, publikuje ili na drugi naåin
koristi, bez odobreça, bilo koje signale i saopãteça iz taåke 1. ovog
stava.
Ålan 92.
Znaci opasnosti i pozivi, poruke i saopãteça koji se emituju u slu-
åaju opasnosti za brod i drugi plovni objekat na moru i unutraãçim plov-
nim putevima, kao i za vazduhoplov, ili u sluåaju elementarnih nepogoda i
pri spasavaçu ÿudskih æivota, imaju prvenstvo u prenosu saopãteça preko
svih vrsta radio-stanica.
U sluåajevima iz stava 1. ovog ålana, dozvoÿeno je da se, pored do-
deÿenih frekvencija i odreœenih uslova za radio-stanice, upotrebe i
druge frekvencije i da se radi na naåin koji je najpogodniji da imalac ra-
dio-stanice ostvari zadatak u vezi sa otklaçaçem opasnosti.
Imalac radio-stanice koji primi znake opasnosti duæan je da odmah
prekine rad, da se odazove pozivu i stavi svoju radio-stanicu na raspo-
lagaçe, odnosno da postupi kako je najcelishodnije u takvoj situaciji.

6. Radio-veze oruæanih snaga, organa unutraãçih poslova i


organa inostranih poslova

Ålan 93.
Savezni organ uprave nadleæan za poslove saobrañaja i veza, Savezni
sekretarijat za narodnu odbranu i savezni organ uprave nadleæan za
unutraãçe poslove duæni su da saraœuju u razvoju sredstava i stanica za
kontrolu radio-emisija i na usavrãavaçu sistema kontrole radio-emisija
na teritoriji Socijalistiåke Federativne Republike Jugoslavije, naro-
åito radi obezbeœivaça efikasnog i ekonomiånog koriãñeça radio-fre-
kvencijskog spektra, otkrivaça i prekidaça rada radio-stanica bez
dozvole i nedozvoÿenih radio-emisija, kao i radi brzog otklaçaça ãtet-
nih smetçi.

Ålan 94.
Radio-veze oruæanih snaga, organa unutraãçih poslova i organa
inostranih poslova bliæe se ureœuju posebnim propisima, u skladu sa ovim
zakonom.
Oruæane snage, organi unutraãçih poslova i organi inostranih po-
slova pridræavaju se odredaba ovog zakona i propisa donesenih na osnovu
ovog zakona koji se odnose na namenu frekvencijskih opsega i vrsta emisija
u skladu sa prirodom sluæbe koja se obavÿa pomoñu odnosne radio-stanice,
kao i na preduzimaçe mera za spreåavaçe ãtetnih smetçi i na pruæaçe po-
moñi u sluåaju opasnosti.

56

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Kad radio-stanice oruæanih snaga, odnosno organa unutraãçih po-
slova i organa inostranih poslova uåestvuju u radio-sluæbama drugih ima-
laca radio-stanica, moraju se prilagoditi odredbama ovog zakona i
propisa donesenih na osnovu ovog zakona za vrãeçe takvih sluæbi.
Posebne uslove za instalisaçe, koriãñeçe, odræavaçe i kontrolu
emisija i inspekciju radio-stanica oruæanih snaga, odnosno organa unutra-
ãçih poslova i organa inostranih poslova, kao istraæivaçe i otklaçaçe
ãtetnih smetçi izmeœu tih radio-stanica, utvrœuje, zavisno od delokruga
organa uprave, savezni sekretar za narodnu odbranu, odnosno funkcioner
koji rukovodi saveznim oerganom uprave nadleænim za unutrãaçe poslove,
odnosno funkcioner koji rukovodi saveznim organom uprave nadleænim za
inostrane poslove u sporazumu sa funkcionerom koji rukovodi saveznim
organom uprave nadleænim za poslove saobrañaja i veza.

Ålan 95.
Posebne uslove za instalisaçe, koriãñeçe, odræavaçe i kontrolu
radio-emisija i inspekciju radio-veza u vezama za potrebe rukovoœeça u
druãtveno-politiåkim zajednicama (plan raspodele i dodele frekvencija,
posebni uslovi za koriãñeçe frekvencija, pozivni znaci, znaci za iden-
tifikaciju i dr.) utvrœuje savezni organ uprave nadleæan za poslove
saobrañaja i veza, u sporazumu sa Saveznim sekretarijatom za narodnu od-
branu.

7. Evidencija podataka u oblasti radio-veza

Ålan 96.
Savezni organ uprave nadleæan za poslove radio-veza, za potrebe pla-
niraça radio-frekvencija, kontrole radio-emisija i inspekciju radio-
stanica, vodi evidenciju podataka u oblasti radio-veza koji se odnose na:
1) dozvole za radio-stanice i podatke iz tih dozvola, osim za radio-
stanice iz ålana 57. taå. 1. i 4. ovog zakona;
2) koordinaciju koriãñeça radio-frekvencija sa susednim i drugim
zemÿama:
3) prijavÿivaçe i registrovaçe dodela radio-frekvencija kod
Meœunarodnog saveza za telekomunikacije;
4) kontrolu radio-emisija i inspekciju radio-stanica;
5) imaoce radio-stanica;
6) reÿef teritorije Socijalistiåke Federativne Republike Jugosla-
vije (u daÿem tekstu: model reÿefa) i odgovarajuñih pograniånih podruåja
susednih zemaÿa;
7) druge podatke koji se odnose na planiraçe radio-frekvencija,
kontrolu radio-emisija i inspekciju radio-stanica.

Ålan 97.
Organ uprave, odnosno organizacija koja je izdala dozvolu za odreœenu
vrstu radio-stanice vodi evidenciju dozvola za radio-stanice i podataka
iz tih dozvola.

57

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Organ uprave, odnosno organizacija iz stava 1. ovog ålana dostavÿa
saveznom organu uprave nadleænom za poslove radio-veza kopiju izdate
dozvole za radio-stanicu, u roku od osam dana od dana izdavaça te dozvole.

Ålan 98.
Savezni organ uprave nadleæan za poslove radio-veza vodi centralnu
evidenciju dozvola za radio-stanice koje su izdali organi uprave, odnosno
organizacije iz ålana 97. ovog zakona i podataka iz tih dozvola.
Savezni organ uprave nadleæan za poslove radio-veza dostavÿa
podatke za radio-stanicu za koju on izdaje dozvolu nadleænom organu
uprave u republici, odnosno autonomnoj pokrajini, u roku od osam dana od
dana poåetka rada te radio-stanice.
Podaci iz stava 2. ovog ålana dostavÿaju se nadleænom organu u repu-
blici, odnosno autonomnoj pokrajini za radio-stanice na çenoj teri-
toriji.
Ålan 99.
Podatke iz ålana 96. ovog zakona mogu koristiti zainteresovani
organi uprave u druãtveno-politiåkim zajednicama, oruæane snage, dru-
ãtveno-politiåke organizacije i druãtvene organizacije.
Savezni organ uprave nadleæan za poslove radio-veza moæe podatke
iz ålana 96. ovog zakona dati preduzeñima i drugim samoupravnim organi-
zacijama i zajednicama, na çihov zahtev, i to samo one koji se odnose na çi-
hov sistem radio-veza.
Savezni organ uprave nadleæan za poslove radio-veza daje podatke iz
stava 2. ovog ålana uz naknadu.

8. Kontrola radio-emisija i ispitivaçe u radio-vezama

Ålan 100.
Savezni organ uprave nadleæan za poslove radio-veza moæe na te-
ritoriji Socijalistiåke Federativne Republike Jugoslavije da osniva
centre za kontrolu radio-emisija (u daÿem tekstu: kontrolno-merni cen-
tri), kao podruåne organizacione jedinice, sa zadatkom da vrãe odreœene
poslove iz çegove nadleænosti.
Odluku o osnivaçu kontrolno-mernih centara donosi Savezno izvr-
ãno veñe, na predlog saveznog organa uprave nadleænog za poslove radio-
veza.
Ålan 101.
Savezni organ uprave nadleæan za poslove radio-veza moæe na zahtev
organizacija i organa da:
1) ispituje radio-stanice i sisteme radio-veza radi proveravaça da
li ispuçavaju uslove odreœene ovim zakonom i propisima donesenim na
osnovu ovog zakona;
2) ispituje predajnike, prijemnike, antene i druge ureœaje koji se
koriste u sistemu radio-veza, radi proveravaça da li tu ureœaji imaju ka-
rakteristike utvrœene jugoslovenskim stnadardima ili propisima donese-
nim na osnovu ovog zakona;

58

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
3) vrãi i druga ispitivaça i mereça u oblasti radio-veza za potrebe
planiraça i projektovaça novih sistema i mera radio-veza.
Za ispitivaçe i mereçe iz stava 1. ovog ålana plaña se naknada.
Obaveza plañaça naknade iz stava 2. ovog ålana ne odnosi se na radçe
predviœene u ål. 62, 63. i 119. ovog zakona.

9. Tehniåka sredstva, oprema i objekti

Ålan 102.
Savezni organ uprave nadleæan za poslove radio-veza planira i
obezbeœuje odgovarajuña tehniåka sredstva, opremu i objekte radi vrãeça
poslova odreœenih ovim zakonom.

Ålan 103.
Savezni organ uprave nadleæan za poslove radio-veza moæe pojedine
poslove iz ålana 101. ovog zakona poveriti organizaciji ili zajednici koja
je struåno osposobÿena da moæe vrãiti odreœene poslove za potrebe tog
organa.

IV. MERE ZA OBEZBEŒEÇE VEZA

Ålan 104.
Objekti i tehniåka sredstva veza moraju biti postavÿeni, koriãñeni
i odræavani tako da çihov rad ne prouzrokuje smetçe u funkcionisaçu i
koriãñeçu drugog sistema veza ili çegovog dela.

Ålan 105.
Radi obezbeœeça uslova za pravilno i nesmetano funkcionisaçe i
razvoj obavezno povezanih sistema veza, imaoci tih sistema imaju pravo da
na naåin i pod uslovima utvrœenim propisima o eksproprijaciji na
zemÿiãtima i objektima u druãtvenoj svojini i svojini graœana izgraœuju,
postavÿaju i odræavaju objekte i tehniåka sredstva veza koji su sastavni
deo çihovog sistema veza.
U pruænom i putnom pojasu mogu se polagati kablovi za sisteme veza
pod uslovom da se time ne ugrozi bezbednost saobrañaja i stabilnost
saobrañajnog objekta.
Ålan 106.
Pri izgradçi i postavÿaçu objekata i tehniåkih sredstava veza na
zemÿiãte i u objekat u druãtvenoj svojini i svojini graœana, imaoci oba-
vezno povezanih sistema veza duæni su da sprovedu propisane mere za
zaãtitu sistema veza od oãteñeça do kojih bi moglo doñi normalnim kori-
ãñeçem odnosnog zemÿiãta ili objekta.

59

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 107.
U blizini objekata, tehniåkih sredstava veza i spojnih puteva
sistema veza imalaca sistema veza ne smeju se izvoditi radovi ili podizati
objekti koji bi mogli da oãtete ili ometaju çihovo funkcionisaçe.
Ako u blizini objekta i tehniåkih sredstava veza treba da se izvedu
odreœeni radovi ili podigne novi objekt, investitor, odnosno izvoœaå
radova duæan je da o tome blagovremeno pribavi saglasnost imaoca odno-
snog sistema veza radi preduzimaça potrebnih mera za zaãtitu i obezbe-
œeçe nesmetanog funkcionisaça tog sistema veza.
Troãkove preduzimaça mera iz stava 2. ovog ålana snosi investitor,
odnosno izvoœaå radova.
Ålan 108.
U blizini odreœenih radio-stanica i na pravcima prostiraça
usmerenih radio-talasa od jedne do druge radio-stanice mora postojati
zaãtitna zona u kojoj se ne smeju graditi druge radio-stanice ili objekti i
postrojeça koji svojom lokacijom, konstrukcijom i funkcionisaçem mogu
ometati prostiraçe radio-talasa ili prouzrokovati smetçe u radio-
vezama.
Veliåina zaãtitne zone iz stava 1. ovog ålana i uslovi pod kojima se
odreœeni objekti mogu graditi u toj zoni utvrœuju se prema radio-fre-
kvencijskom opsegu u kome radio-stanice rade, vrsti prenosa poruka i tipu
antene.
Ålan 109.
Ispod nadzemnih i iznad podzemnih æiåanih vodova ili u çihovoj ne-
posrednoj blizini, kao i na pravcima usmerenih radio-talasa od predajne
do prijemne radio-stanice ne smeju se saditi sadnice koje bi mogle da
oãtete ili ometaju rad tih vodova, odnosno veza.
Ako usled razvoja rastiça doœe do ometaça rada æiånih vodova ili
radio-veza po radio-koridorima, nosilac prava raspolagaça, odnosno
sopstvenik zemÿiãta duæan je da potkreãe rastiçe.
Ako nosilac prava raspolagaça, odnosno sopstvenik zemÿiãta ne
potkreãe rastiçe, potkresañe ga imalac sistema veza o svom troãku.
Ålan 110.
Ako je zbog izgradçe ili rekonstrukcije nekog investicionog objekta
neophodno da se izmesti odreœeni objekt, postrojeçe, ureœaj ili spojni put
sistema veza, izmeãtaçe ñe se izvrãiti u skladu sa tehniåkim uslovima za
taj sistem.
Troãkove izmeãtaça iz stava 1. ovog ålana snosi investitor.
Ålan 111.
Elektroenergetska postrojeça za prenos, raspodelu i koriãñeçe
elektriåne energije koja se nalaze u blizini sistema veza ili çegovog dela
moraju biti izvedena, koriãñena i odræavana tako da çihov rad ne prou-
zrokuje smetçe u funkcionisaçu odnosnog sistema veza i da ne dovodi u
opasnost æivot i zdravÿe ÿudi koji izvode radove na sistemu veza ili
koriste sistem veza.

60

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 112.
Elektriåna i druga postrojeça, ureœaji i aparati ne smeju proizvo-
diti elektromagnetske smetçe u radu bilo kog sistema veza ili u prijemu
poruka i radio televizijskih programa (u daÿem tekstu: prijem radio-emi-
sija).
Elektriåna i druga postrojeça, ureœaji i aparati proizvedeni ili
uvezeni za koriãñeçe na teritoriji Socijalistiåke Federativne Re-
publike Jugoslavije moraju imati atest da su na çima sprovedene mere za
suzbijaçe elektromagnetskih smetçi u radu sistema veza i u prijemu po-
ruka i radio-emisija.
Ålan 113.
U gradovima i naseÿima gradskog karaktera, a prema potrebi i van
naseÿa, ne smeju se postavÿati radio-stanice iznad odreœene snage zra-
åeça, zavisno od frekvencijskog opsega, kao ni radio-stanice koje mogu
ometati normalan ra drugih sistema veza ili prijem radio-emisija.
U gradovima i naseÿima gradskog karaktera moraju se utvrditi
slobodni pravci za ulaz i izlaz radio-relejnih veza (radio-koridori).

Ålan 114.
Zajedniåki antenski sistemi iz ålana 45. i kablovski distribucioni
sistemi iz ålana 46. ovog zakona smatraju se ureœajima u sistemu veza u
skladu sa ovim zakoom, a imalac tih ureœaja mora ih odræavati u ispravnom
staçu.

V. MEŒUNARODNE VEZE

Ålan 115.
Sistemi veza mogu se povezivati sa sistemima veza drugih zemaÿa na
osnovu meœunarodnih ugovora koji obavezuju Socijalistiåku Federativnu
Republiku Jugoslaviju.
Sistemi veza iz stava 1. ovog ålana moraju pored uslova iz ovog zakona
ispuçavati i odgovarajuñe uslove iz meœunarodnih ugovora i stnadarde
koji obavezuju Socijalistiåku Federativnu Republiku Jugoslaviju.
Meœunarodne veze grade se i uspostavÿaju sa sistemima veza drugih
zemaÿa na naåin kojim se ne naruãava tehnoloãko jedinstvo sistema veza
Socijalistiåke Federativne Republike Jugoslavije, odnosno interesi bez-
bednosti zemÿe.
Imaoci sistema veza koji neposredno izvrãavaju meœunarodne ugo-
vore mogu sa stranim pravnim licima neposredno zakÿuåivati posebne ugo-
vore radi izvrãavaça tih meœunarodnih ugovora u okviru svojih ovla-
ãñeça.
Ålan 116.
Savezni organ uprave nadleæan za poslove saobrañaja i veza, u sa-
glasnosti sa Saveznim sekretarijatom za narodnu odbranu i saveznim orga-
nom uprave nadleænim za unutraãçe poslove, izdaje dozvolu za povezivaçe
sistema veza sa sistemom veza druge zemÿe.

61

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, dozvola nije potrebna ako se
proãiruje kapacitet sistema veza JPTT i JRT na postojeñim meœunarodnim
relacijama.
Ålan 117.
Savezni organ uprave nadleæan za poslove saobrañaja i veza ostvaruje
saradçu i odræava veze sa meœunarodnim organizacijama i organima i orga-
nizacijama drugih zemaÿa koje se bave poslovima veza i stara se o izvrãa-
vaçu meœunarodnih ugovora u oblasti veza koji obavezuju Socijalistiåku
Federativnu Republiku Jugoslaviju.
Saradçu sa meœunarodnim organizacijama i organima i organiza-
cijama drugih zemaÿa mogu ostvariti i zajednice i poslovne zajednice
preduzeña u åiju delatnost preteæno spada vrãeçe odreœenih poslova uz
oblasti veza, u skladu sa meœunarodnim ugovorima koji obavezuju Soci-
jalistiåku Federativnu Republiku Jugoslaviju.
Savezni organ uprave nadleæan za poslove saobrañaja i veza koordi-
nira i usaglaãava stavove zainteresovanih saveznih organa uprave, save-
znih organizacija, zajednica i poslovnih zajednica preduzeña u pogledu
meœunarodne saradçe u oblasti veza radi ostvarivaça interesa Jugoslavije
u oblasti veza.

VI. INSPEKCIJSKI NADZOR

Ålan 118.
Savezni organ uprave nadleæan za poslove saobrañaja i veza vrãi
inspekcijski nadzor nad izvrãavaçem ovog zakona, propisa donesenih na
osnovu ovog zakona i meœunarodnih ugovora koji obavezuju Socijalistiåku
Federativnu Republiku Jugoslaviju, a naroåito u pogledu:
1) povezivaça pojedinih sistema veza sa odgovarajuñim sistemima
veza drugih zemaÿa;
2) pravilnog ostvarivaça i funkcionisaça sistema meœunarodnih
veza.
Ålan 119.
Savezni organ uprave nadleæan za poslove radio-veza vrãi nadzor
nad primeçivaçem ovog zakona, propisa donesenih na osnovu ovog zakona i
meœunarodnih ugovora u oblasti radio-veza koji obavezuju Socijalistiåku
Federativnu Republiku Jugoslaviju.
U okviru nadzora iz stava 1. ovog ålana, savezni organ uprave nadle-
æan za poslove radio-veza ostvaruje:
1) kontrolu dozvoÿenih radio-emisija;
2) otkrivaçe nedozvoÿenih radio-emisija i preduzimaçe mera za pre-
kidaçe tih radio-emisija;
3) istraæivaçe ãtetnih smetçi i preduzimaçe mera za otklaçaçe
ãtetnih smetçi, i to:
– izmeœu radio-stanica u zemÿi i radio-stanica u inostranstvu;
– izmeœu radio-stanica u zemÿi:

62

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
– izmeœu radio-stanica saveznih organa uprave i saaveznih organi-
zacija, kao i izmeœu tih radio-stanica i radio-stanica drugih imalaca:
4) inspekciju radio-stanica obavezno povezanih sistema veza, inspek-
ciju radio-stanica sistema veza åiji se planovi razvoja usaglaãavaju na ni-
vou saveznog organa uprave nadleænog za poslove saobrañaja i veza, kao i
inspekciju radio-stanica bez dozvola i radio-stanica iz stava 2. taåka 3.
ovog ålana.
Ålan 120.
Inspekcijski nadzor iz ålana 118. ovog zakona vrãi savezni inspek-
tor za veze, a inspekcijski nadzor iz ålana 119. ovog zakona – savezni in-
spektor za radio-veze (u daÿem tekstu; savezni inspektor). Poslove
kontrole radio-emisija iz ålana 119. ovog zakona vrãe kontrolori radio-
emisija.
Funkcioner koji rukovodi saveznim organom uprave nadleænim za po-
slove radio-veza moæe se za vrãeçe odreœenih poslova inspekcijskog nad-
zora iz ålana 119. ovog zakona odrediti i drugog struånog radnika iz
oblasti radio-veza, u skladu sa samoupravnim opãtim aktom radne zajed-
nice.
Ålan 121.
Za vrãeçe poslova saveznog inspektora mogu se postavÿati samo lica
koja imaju propisanu struånu spremu.
Savezni inspektor mora imati posebnu legitimaciju za vrãeçe
inspekcijskih poslova.
Kontrolor radio-emisija mora imati posebnu legitimaciju za vr-
ãeçe poslova kontrole radio-emisija, odnosno radio-stanice.
Legitimaciju saveznog inspektora za veze izdaje savezni organ uprave
nadleæan za poslove saobrañaja i veza, a saveznog inspektora za radio-veze
i kontrolora radio-emisija – savezni organ uprave nadleæan za poslove ra-
dio-veza.
Ålan 122.
Ako se inspekcijski nadzor vrãi u organu ili organizaciji, savezni
inspektor duæan je da o svom prisustvu obavesti stareãinu organa, odno-
sno odgovorno lice u organizaciji.
Savezni inspektor duæan je da åuva sve podatke koje sazna pri vrãeçu
inspekcijskog nadzora koji predstavÿaju dræavnu, vojnu, sluæbenu i po-
slovnu tajnu.
Ålan 123.
Savezni inspektor ima pravo da, pri vrãeçu inspekcije, pregleda po-
strojeça i ureœaje koji se koriste za meœunarodne veze i da izvrãi ili zah-
teva izvrãeçe odreœenih ispitivaça u vezi sa staçem i radom itih
postrojeça i ureœaja.
Savezni inspektor ima pravo da pregleda tehniåku i drugu doku-
mentaciju koja sadræi podatke potrebne za vrãeçe inspekcijskog nadzora.
Pri vrãeçu inspekcijskog nadzora mora se voditi raåuna o tome da se
ne ometa redovan rad sistema meœunarodnih veza, odnosno redovan rad ra-
dio-stanica.

63

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Ålan 124.
Savezni inspektor ima pravo da pregleda dozvolu za radio-stanicu,k
ovlaãñeça operatora radio-stanice, tehniåku i drugu dokumentaciju koja
se odnosi na radio-stanicu i samu radio-stanicu ili pojedine ureœaje u ra-
dio-stanici, kao i da izvrãi odreœena ispitivaça i mereça na radio-
stanici ili na pojedinim ureœajima u radio-stanici, ili da od imaoca, od-
nosno korisnika radio-stanice zahteva izvrãeçe takvih ispitivaça i me-
reça.
Ålan 125.
Imaoci sistema veza i odreœenih sredstava veza, odnosno radio-
stanica duæni su da saveznom inspektoru omoguñe vrãeçe inspekcije, da
mu daju potrebna obaveãteça i omoguñe da razgleda dokumentaciju po-
trebnu za vrãeçe inspekcijskog nadzora, kao i da, na zahtev saveznog in-
spektora, bez odlagaça dostave potrebne podatke i materijale.
Imaoci radio-stanica duæni su da se odazovu pozivima radi vrãeça
kontrolnih radio-mereça.
Ålan 126.
Ako savezni inspektor za veze u vrãeçu nadzora utvrdi da se imaoci
sistema veza ne pridræavaju odredaba ovog zakona ili drugih saveznih
propisa iz oblasti veza, duæan je da preduzme jednu ili viãe od sledeñih
mera:
1) da odredi rok i da naredi da se otklone nedostaci na ureœajima,
spojnim putevima i drugoj opremi koja se koristi za meœunarodne veze, kao
i nepravilnosti u çihovom radu – ako utvrdi da ti nedostaci, odnosno
nepravilnosti ometaju ili bi mogli da ometaju çihovo pravilno funkci-
onisaçe;
2) da predloæi saveznom organu uprave nadleænom za poslove saobra-
ñaja i veza privremen prekid rada ureœaja, spojnih puteva i druge opreme
koja se koristi za meœunarodne veze dok se ne ispune propisani uslovi pod
kojima se oni mogu koristiti, da odredi rok u kome se ti uslovi moraju is-
puniti;
3) da naredi privremen prekid rada postrojeça ili ureœaja dok se ne
otklone utvrœeni nedostaci, odnosno utvrœene nepravilnosti – ako se ne
postupi u smislu taåke 1. ovog stava.
Ako savezni inspektor utvrdi da nisu ispuçeni uslovi za povezivaçe
pojedinih sistema veza sa odgovarajuñim sistemom veza drugih zemaÿa, oba-
vestiñe o tome savezni organ uprave nadleæan za poslove saobrañaja i veza.
Ako se nedostaci, odnosno nepravilnosti u radu postrojeça i ureœaja
iz st. 1. i 2. ovog ålana ne otklone ni u odreœenom roku, savezni organ
uprave nadleæan za poslove saobrañaja i veza, na zahtev saveznog inspek-
tora, doneñe reãeçe o zabrani koriãñeça tih sistema i odrediñe mere za
spreåavaçe rada odnosnih postrojeça i ureœaja.

Ålan 127.
Ako savezni inspektor prilikom vrãeça nadzora utvrdi da se imaoci
radio-stanica ne pridræavaju odredaba ovog zakona, propisa donesenih na

64

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
osnovu ovog zakona i meœunarodnih ugovora u oblasti radio-veza, duæan je
da naredi preduzimaçe sledeñih mera:
1) da se, u odreœenom roku, otklone nepravilnosti u radio-emisiji, od-
nosno nedostaci na radio-stanici;
2) da odmah prekine rad radio-stanice bez dozvole ili nedozvoÿenu
radio-emisiju i da odredi mere za onemoguñavaçe rada radio-stanice bez
dozvole ili nedozvoÿene radio-emisije;
3) da se privremeno prekine emisija radio-stanice koja prouzrokuje
ãtetnu radio-smetçu u prijemu druge radio-stanice dok se ne otklone
uzroci te radio-smetçe.
Ako imalac radio-stanice ne postupi po nareœeçu iz taå. 1. do 3. stav
1. ovog ålana, organ uprave, odnosno organizacija koja je izdala dozvolu za
radio-stanicu doneñe, na zahtev saveznog inspektora, reãeçe o oduzimaçu
dozvole i odrediñe mere za onemoguñavaçe radio-emisije te radio-stanice.

Ålan 128.
Ako je savezni inspektor, prilikom vrãeça poslova inspekcijskog
nadzora, izdao nareœeçe ili izrekao zabranu iz ål. 126. i 127. ovog zakona,
reãeçe o tom nareœeçu ili zabrani dostaviñe odmah organizaciji ili
licu na koje se to reãeçe odnosi.

Ålan 129.
Ako savezni inspektor utvrdi da u zoni prostiraça usmerenih radio-
talasa postoji rastiçe ili se grade objekti ili postrojeça koji svojom lo-
kacijom, konstrukcijom ili funkcionisaçem mogu ometati predaju, odno-
sno prijem radio-emisija u toj zoni, obavestiñe o tome organ uprave koji je
izdao odobreçe za izgradçu tog objekta, odnosno postrojeça, kao i imaoca
sistema veza, i predloæiñe mere koje treba preduzeti da se ne ometa pre-
daja, odnosno prijem radio-emisija.
Organ uprave iz stava 1. ovog ålana duæan je da, u roku od 30 dana od
dana prijema obaveãteça, izvesti savezni organ uprave nadleæan za po-
slove radio-veza o preduzetim merama.

Ålan 130.
Savezni inspektor vrãi inspekcijski nadzor samostalno i duæan je
da se u vrãeçu tog nadzora pridræava ovog zakona i propisa donesenih na
osnovu ovog zakona.
Protiv reãeça saveznog inspektora donesenog po odredbama ål. 126.
i 127. ovog zakona moæe se, u roku od osam dana od dana prijema reãeça,
podneti æalbu saveznom organu uprave nadleænom za poslove saobrañaja i
veza, odnosno saveznom organu uprave nadleænom za poslove radio-veza.
Æalba ne odlaæe izvrãeçe reãeça.

Ålan 131.
Kad savezni inspektor u vrãeçu inspekcijskog nadzora utvrdi da je
povredom propisa uåiçen prekrãaj, privredni prestup ili kriviåno delo,
duæan je da bez odlagaça podnese zahtev za pokretaçe prekrãajnog

5 65

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
postupka, odnosno prijavu za pokretaçe postupka zbog privrednog prestupa
ili kriviånog dela.
Organ kome je podnesen zahtev za pokretaçe prekrãajnog postupka,
odnosno organ kome je podnesena prijava za pokretaçe postupka zbog pri-
vrednog prestupa ili kve nadleæan za poslove saobrañaja i veza, odnosno
savezni organ uprave nadleæan za poslove radio-veza åiji je savezni in-
spektor podneo taj zahtev, odnosno prijavu.
Ålan 132.
Za postupaçe saveznog inspektora vaæe odredbe propisa o opãtem
upravnom postupku.
Ålan 133.
Saveznom inspektoru, odnosno kontroloru radio-emisije, prilikom
otkrivaça radio-stanice bez dozvole ili radio-stanice åija radio-emisija
prouzrokuje ãtetnu smetçu, mora se, na osnovu reãeça saveznog organa
uprave nadleænog za poslove radio-veza, omoguñiti ulazak u tuœ stan ili
druge prostorije radi pristupa toj radio-stanici.
Izuzetno od stava 1. ovog ålana, saveznom inspektoru, odnosno kontro-
loru radio-emisije, mora se omoguñiti ulazak u stan ili druge prostorije i
bez reãeça saveznog organa uprave nadleænog za radio-veze, ako je otkri-
vena radio-stanica bez dozvole ili radio-stanica åija radio-emisija prou-
zrokuje ãtetnu smetçu, kojom se ugroæava funkcionisaçe u sistemu veza
oruæanih snaga, unutraãçih poslova ili u sistemu veza u oblasti bezbed-
nosti saobrañaja, a na taj naåin i bezbednost zemÿe, ÿudi ili imovine ve-
ñeg obima.
Ålan 134.
Imalac sistema veza duæan je da svojim opãtim aktom utvrdi or-
ganizaciju i naåin vrãeça kontrole svog sistema veza i da obezbedi stalno
vrãeçe te kontrole.

VII. KAZNENE ODREDBE


Ålan 135.
Novåanom kaznom od 10.000 do 100.000 novih dinara kazniñe se za pri-
vredni prestup pravno lice kao imalac sistema veza:
1) ako svoj sistem veza ne planira, ili ne gradi ili ne koristi ili ne
odræava na naåin koji obezbeœuje tehnoloãko jedinstvo sistema veza u
skladu sa osnovnom tehniåkom i tehnoloãkom koncepcijom sistema veza
(ålan 6. stav 1);
2) ako svoj sistem veza ne poveæe u Sistem veza Jugoslavije (ålan 27);
3) ako sistem veza koji se obavezno povezuje u Sistem veza Jugoslavije
ne poveæe tako da ovaj sistem moæe efikasno funkcionisati u vanrednim
okolnostima (ålan 26. stav 2).
Za radçe iz stava 1. ovog ålana kazniñe se novåanom kaznom od 500 do
10.000 novih dinara i odgovorno lice u pravnom licu imaocu sistema veza.
Za radçe iz stava 1. ovog ålana kazniñe se odgovorno lice u organu
druãtveno-politiåke zajednice, drugom dræavnom organu ili mesnoj za-

66

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
jednici koja je imalac sistema veza, novåanom kaznom od 500 do 10.000 novih
dinara.
Ålan 136.
Novåanom kaznom od 8.000 do 80.000 novih dinara kazniñe se za pri-
vredni prestup pravno lice kao imalac sistema veza ili sredstava veza:
1) ako objekte ili tehniåka sredstva veze koja su od znaåaja za tehno-
loãko jedinstvo sistema veza proizvodi ili projektuje ili upotrebÿava
ili gradi ili odræava mimo propisanih standarda ili tehniåkih nor-
mativa ili normi kvaliteta proizvoda i usluga ili tehniåkih uslova ili
propisa donesenih na osnovu saveznih zakona (ålan 14);
2) ako novoizgraœeni sistem veza ili deo sistema veza koji predsta-
vÿa odreœenu tehnoloãku celinu pusti u rad i koristi bez tehniåkog pre-
gleda (ålan 16);
3) ako u svom sistemu veza ne obezbedi neprekidno napajaçe elektriå-
nom energijom u redovnim i vanrednim okolnostima onih postrojeça ili
ureœaja od kojih zavisi pravilno funkcioisaçe i nesmetano koriãñeçe
Sistema veza Jugoslavije (ålan 29. stav 1).
Za radçe iz stava 1. ovog ålana kazniñe se novåanom kaznom od 400 do
8.000 novih dinara i odgovorno lice u pravnom licu imaocu sistema veza
ili sredstava veza.
Za radçe iz stava 1. ovog ålana kazniñe se odgovorno lice u organu
druãtveno-politiåke zajednice, drugom dræavnom organu ili mesnoj za-
jednici koja je imalac sistema veza ili sredstava veza, novåanom kaznom od
400 do 8.000 novih dinara.
Ålan 137.
Novåanom kaznom od 5.000 do 50.000 novih dinara kazniñe se za pri-
vredni prestup PTT organizacija, radio-difuzna organizacija, elektro-
privredna organizacija ili drugo pravno lice:
1) ako ne izgradi kanalizacionu mreæu za pretplatniåku telekomuni-
kacionu mreæu ili kablovsku distribucionu mreæu za distribuciju radio
i televizijskih programa ili ako u objekte ne ugradi telefonsku i kablov-
sku distribucionu instalaciju (ålan 18. st. 1. i 2);
2) ako prioritetno ne obezbedi napajaçe elektriånom energijom
postrojeça i ureœaja obavezno povezanih sistema veza (ålan 29. stav 2);
3) ako sistem veza ne planira, ne gradi ili ne odræava na naåin koji
obezbeœuje çegovo tehnoloãko jedinstvo i nesmetano funkciniãe (ålan
32. stav 2);
4) ako ne organizuje ili ne vrãi PTT usluge na naåin i pod uslovima
koji obezbeœuju efikasno i kvalitetno zadovoÿavaçe potreba korisnika
tih usluga i u skladu sa interesima bezbednosti zemÿe (ålan 33);
5) ako ne obezbedi pravilno i nesmetano funkcionisaçe PTT saobra-
ñaja ili ako PTT usluge ne vrãi u skladu sa zakonom ili opãtim aktima
Zajednice JPTT (ålan 36);
6) ako ne preduzima mere za obezbeœeçe i zaãtitu sistema veza i
funkcionisaçe PTT saobrañaja na svom podruåju (ålan 37. stav 1);

5* 67

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
7) ako svoj sistem veza poveæe sa sistemom veza druge zemÿe protivno
uslovima iz ovog zakona ili odgovarajuñim uslovima iz meœunarodnih ugov-
ora ili standardima koji obavezuju Socijalistiåku Federativnu Re-
publiku Jugoslaviju ili na naåin kojim se naruãavaju tehnoloãko
jedinstvo sistema veza Socijalistiåke Federativne Republike Jugoslavije
ili interesi bezbednosti zemÿe (ålan 115. st. 2. i 3).
Za radçe iz stava 1. ovog ålana kazniñe se novåanom kaznom od 300 do
6.000 dinara i odgovorno lice u PTT organizaciji, radio-difuznoj or-
ganizaciji, elektroprivrednoj organizaciji ili drugom pravnom licu.
Za radçe iz taåke 1. stav 1. ovog ålana kazniñe se novåanom kaznom od
300 do 6.000 novih dinara i odgovorno lice u organu druãtveno-politiåke
zajednice ili drugom dræavnom organu ili mesnoj zajednici.

Ålan 138.
Novåanom kaznom od 5.000 do 50.000 novih dinara kazniñe se za prekr-
ãaj pravno lice kao imalac sistema veza ili sredstava veza ili investi-
tor:
1) ako uspostavi ili koristi vezu suprotno interesima bezbednosti
zemÿe i osnovama socijalistiåkog samoupravnog ureœeça ili javnom redu
ili moralu (ålan 9);
2) ako ne obezbedi nepovredivost tajnosti poruke koja se prenosi
çegovim sistemom veza ili ako ne vrãi kontrolu obezbeœeça nepovredivo-
sti tajnosti poruke (ålan 10);
3) ako ne organizuje ili trajno ne vrãi kontrolu funkcionisaça ili
koriãñeça svog sistema veza ili ne vrãi preglede objekata i tehniåkih
sredstava veza koji su sastavni deo çegovog sistema veza ili ako blago-
vremeno ne preduzme potrebne mere za otklaçaçe smetçi i nedostataka u
svom sistemu veza (ålan 22. stav 1);
4) ako o nastalom prekidu na meœunarodnim vezama ili na vezama
izmeœu republika i autonomnih pokrajina ne obavesti savezni organ
uprave nadleæan za poslove saobrañaja i veza (ålan 22. stav 2);
5) ako ne organizuje ili povremeno ne vrãi zajedniåke veæbe radi
provere funkcionisaça Sistema veza Jugoslavije ili çegovih delova i
moguñnosti za çihovo koriãñeçe u celoj zemÿi ili odreœenim delovima
zemÿe (ålan 30);
6) ako svoj sistem veza koji se obavezno povezuje ili pojedine delove
tog sistema veza, u sluåaju vanrednih okolnosti, ne koristi na propisani
naåin (ålan 31);
7) ako prilikom izgradçe stambenog, poslovnog ili drugog graœe-
vinskog objekta ne preduzme neku od mera koje je utvrdila radio-difuzna
organizacija na tom podruåju da ne pogorãa kvalitet prijema radio-difu-
znih emisija kod korisnika na tom podruåju (ålan 48);
8) ako u zaãtitnoj zoni gradi objekte ili postrojeça ili druge radio-
stanice koji svojom lokacijom ili konstrukcijom ili funkcionisaçem
mogu ometati prostiraçe radio-talasa ili prouzrokovati smetçe u radio-
vezama (ålan 108. stav 1);

68

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
9) ako svoj sistem veza poveæe sa sistemom veza druge zemÿe bez doz-
vole nadleænog saveznog organa uprave (ålan 116. stav 1).
Za radçe iz stava 1. ovog ålana kazniñe se novåanom kaznom od 300 do
3.000 novih dinara i odgovorno lice u pravnom licu imaocu sistema veza
ili sredstava veza ili odgovorno lice investitora.
Za radçe iz stava 1. ovog ålana kazniñe se novåanom kaznom od 300 do
3.000 novih dinara i odgovorno lice u organu druãtveno-politiåke za-
jednice, drugom dræavnom organu ili mesnoj zajednici.

Ålan 139.
Novåanom kaznom od 4.000 do 40.000 novih dinara kazniñe se za prekr-
ãaj preduzeñe ili drugo pravno lice:
1) ako prenos poruka ne vrãi na naåin kojim se obezbeœuje pouzdano i
brzo sporazumevaçe upotrebom jedinstvenih izraza ili pojmova ili zna-
kova ili skrañenica (ålan 11);
2) ako ne daje prvenstvo prenosu poruka koje se odnose na bezbednost
zemÿe i ÿudskih æivota na moru, na kopnu, u vazduhu ili u prostoru van
atmosfere, kao i na ugroæenost imovine veñeg obima (ålan 13);
3) ako o svom sistemu veza ne vodi i na propisani naåin ne dostavÿa
odreœene tehniåke i druge podatke znaåajne za bezbednost zemÿe i tehnolo-
ãko jedinstvo sistema veza, odnosno sredstvima veza (ålan 20);
4) ako u sluåaju prekida veze u nekom od obavezno povezanih sistema
veza odmah ne preduzme potrebne mere da se u ãto krañem roku veza ponovo
uspostavi (ålan 23);
5) ako prenosi laæne ili pogreãne signale ili saopãteça, ili saop-
ãteça bez identifikacije, ili signale ili saopãteça koja se ne odnose na
çegovu delatnost, ili nepotrebne ili suviãne signale ili saopãteça, ili
ako prima signale ili saopãteça koja nisu nameçena çemu ili koja nisu za
opãti prijem, ili objavÿuje sadræaj ili otkriva postojaçe, ili publikuje
ili na drugi naåin koristi, bez odobreça navedene signale i saopãteça
(ålan 91. st. 1. i 2);
6) ako ne prekine rad radio-stanice odmah kad primi znak opasnosti i
ne odazove se pozivu i ne stavi svoju radio-stanicu na raspolagaçe, odno-
sno ako u takvoj situaciji ne postupi na najcelishodniji naåin (ålan 92.
stav 3).
Za radçe iz stava 1. ovog ålana kazniñe se novåanom kaznom od 250 do
2.500 novih dinara i odgovorno lice u preduzeñu ili drugom pravnom licu.
Za radçu iz stava 1. ovog ålana kazniñe se novåanom kaznom od 250 do
2.500 novih dinara i odgovorno lice u organu druãtveno-politiåke za-
jednice, drugom dræavnom organu ili mesnoj zajednici.
Za prekrãaj iz taå. 2, 5. i 6. stav 1. ovog ålana odgovornom licu moæe
se, uz novåanu kaznu, izreñi i zaãtitna mera zabrane vrãeça duænosti od-
govornog lica u trajaçu od ãest meseci.

Ålan 140.
Novåanom kaznom od 3.00 do 30.000 novih dinara kazniñe se za prekr-
ãaj preduzeñe ili drugo pravno lice:

69

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
1) ako u blizini objekta ili tehniåkih sredstava veza ili spojnih pu-
teva sistema veza izvodi radove ili podigne objekte koji bi mogli da
oãtete ili ometaju çihovo funkcionisaçe (ålan 107. stav 1);
2) ako od imaoca sistema veza blagovremeno ne pribavi saglasnost da
u blizini çegovih objekata ili tehniåkih sredstava veza moæe izvesti od-
reœene radove ili podiñi novi objekat (ålan 107. stav 2);
3) ako elektroenergetska postrojeça za prenos ili raspodelu ili
koriãñeçe elektriåne energije u blizini sistema veza ili çegovog dela
ne izvede ili ne koristi ili ne odræava tako da çihov rad ne prouzrokuje
smetçe u funkcionisaçu odnosnog sistema veza ili dovodi u opasnost æi-
vot ili zdravÿe ÿudi koji izvode radove na sistemu veza ili koriste si-
stem veza (ålan 111);
4) ako elektriåna ili druga postrojeça, ureœaje ili aparate gradi
ili ugraœuje tako da prouzrokuju elektromagnetske smetçe u radu nekog
sistema veza ili u prijemu poruka ili radio ili televizijskih programa
(ålan 112. stav 1);
5) ako u gradu ili naseÿu gradskog karaktera ili van naseÿa postavi
radio-stanicu iznad odreœene snage zraåeça ili radio-stanicu koja moæe
ometati druge veze ili prijem radio-emisija (ålan 113).
Za radçe iz stava 1. ovog ålana novåanom kaznom od 20o do 2.000 novih
dinara kazniñe se i odgovorno lice u preduzeñu ili drugom pravnom licu.
Za radçe iz stava 1. ovog ålana novåanom kaznom od 200 do 2.000 novih
dinara kazniñe se i odgovorno lice u organu druãtveno-politiåke za-
jednice, drugom dræavnom organu ili mesnoj zajednici.

Ålan 141.
Novåanom kaznom od 2.500 do 25.000 novih dinara kazniñe se za prekr-
ãaj preduzeñe ili drugo pravno lice:
1) ako ometa sistem veza ili sredstvo veze drugih imalaca sistema
veza (ålan 8);
2) ako koristi radio-stanicu bez propisane dozvole (ålan 68);
3) ako dozvolu za radio-stanicu ne vrati, u roku od 30 dana od dana
nastupaça neke od okolnosti iz ålana 76. stav 1. ovog zakona, organu uprave,
odnosno organizaciji koja ju je izdala (ålan 76. stav 2);
4) ako koristi radio-stanicu ili radio-sistem koji ne ispuçavaju
propisane uslove (ålan 81);
5) ako na zahtev organa, odnosno organizacije koja je izdala dozvolu za
radio-stanicu ne prilagodi rad radio-stanice nastalim promenama (ålan
83);
6) ako se prilikom rada radio-stanice ne pridræava propisanih
uslova ili ako ne obezbedi da se radom çegove radio-stanice ne stvaraju
smetçe u radu drugih radio-stanica ili ako ne preduzima mere za blago-
vremeno otklaçaçe nepravilnosti u radu svoje radio-stanice (ålan 85.
stav 1);
7) ako se radio-stanica pri emitovaçu ne identifkuje (ålan 90. stav 1).

70

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
Za radçe iz stava 1. ovog ålana novåanom kaznom od 100 do 1.000 novih
dinara kazniñe se i odgovorno lice u preduzeñu ili drugom pravnom licu.
Za radçe iz stava 1. ovog ålana novåanom kaznom od 100 do 1.000 novih
dinara kazniñe se i odgovorno lice u organu druãtveno-politiåke za-
jednice, drugom dræavnom organu ili mesnoj zajednici.
Ålan 142.
Novåanom kaznom od 150 do 1.500 novih dinara kazniñe se za prekrãaj
pojedinac imalac sredstava veza ili korisnik veza:
1) ako ometa sistem veza ili sredstvo veze drugih imalaca sistema
veza (ålan 8);
2) ako uspostavi i koristi vezu suprotno interesima bezbednosti ze-
mÿe, osnovama socijalistiåkog samoupravnog ureœeça, kao i javnom redu i
moralu (ålan 9);
3) ako koristi radio-stanicu bez propisane dozvole (ålan 68);
4) ako dozvolu za radio-stanicu ne vrati, u roku od 30 dana od dana
nastupaça neke od okolnosti iz ålana 76. stav 1. ovog zakona, organu uprave,
odnosno organizaciji koja ju je izdala (ålan 76. stav 2);
5) ako koristi radio-stanicu koja ne ispuçava uslove propisane ovim
zakonom ili propisima donesenim na osnovu ovog zakona (ålan 81. stav 1);
6) ako, na zahtev organa, odnosno organizacije koja je izdala dozvolu za
radio-stanicu, rad radio-stanice ne prilagodi nastalim promenama (ålan
83);
7) ako se prilikom rada radio-stanice ne pridræava propisanih
uslova ili ako ne obezbedi da se radom çegove radio-stanice ne stvaraju
smetçe u radu drugih radio-stanica ili ako ne preduzima mere za blago-
vremeno otklaçaçe nepravilnosti u radu svoje radio-stanice (ålan 85.
stav 1);
8) ako se radio-stanica ne identifikuje pri emitovaçu (ålan 90. stav
1);
9) ako u blizini objekata ili tehniåkih sredstava veza ili spojnih pu-
teva sistema veza izvodi radove ili podigne objekte koji bi mogli da
oãtete ili ometaju çihovo funkcionisaçe (ålan 107. stav 1);
10) ako od imaoca sistema veza ne pribavi blagovremeno saglasnost da
u blizini çegovih objekata ili tehniåkih sredstava veza moæe izvesti od-
reœene radove ili podiñi novi objekat (ålan 107. stav 2);
11) ako ispod nadzemnih ili iznad podzemnih æiåanih vodova ili na
pravcima usmerenih radio-talasa ili u çihovoj neposrednoj blizini sadi
sadnice koje mogu oãtetiti ili ometati rad tih vodova (ålan 109. stav 1);
12) ako çegovo elektriåno ili drugo postrojeçe ili ureœaj ili apa-
rat prouzrokuje elektromagnetske smetçe u radu nekog sistema veza ili u
prijemu poruka ili radio ili televizijskih programa (ålan 112. stav 1).
Za radçe iz taå. 3. do 9. stav 1. ovog ålana, pored novåane kazne, ili
samostalno, moæe se izreñi zaãtitna mera oduzimaça radio-stanice.
Ålan 143.
Novåanom kaznom od 90 do 900 novih dinara kazniñe se za prekrãaj
voœa vazduhoplova ili zapovednik pomorskog broda ili plovila unutra-

71

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
ãçe plovidbe ili drugo odgovorno lice na vazduhoplovu ili pomorskom
brodu ili plovilu unutraãçe plovidbe ako, protivno odredbama ål. 87. i
88. ovog zakona, koristi radio-stanicu za vreme dok se vazduhoplov nalazi
na vazduhoplovnom pristaniãtu ili za vreme dok se brod ili plovilo na-
lazi u luci, odnosno pristaniãtu.

VIII. OVLAÃÑUJUÑE ODREDBE

Ålan 144.
Ovlaãñuje se Savezno izvrãno veñe da donese propise o: osnovnoj
tehniåkoj i tehnoloãkoj koncepciji Sistema veza Jugoslavije (ålan 6);
postupku za usklaœivaçe planova razvoja (ålan 7); naåinu prikupÿaça, ob-
radi, razmeni i koriãñeçu informacija i podataka o sistemima veza (ålan
19); naåinu koriãñeça obavezno povezanih sistema veza u sluåaju vanred-
nih okolnosti (ålan 31); organizaciji i naåinu vrãeça kontrole radio-
emisija (ålan 93); naknadama za koriãñeçe podataka iz oblasti radio-veza
(ålan 99); naknadama za ispitivaçe i mereçe u oblasti radio-veza (ålan
101).
Ålan 145.
Ovlaãñuje se funkcioner koji rukovodi saveznim organom uprave
nadleænim za poslove saobrañaja i veza da donese propise o: upotrebi
jedinstvenih izraza, pojmova, znakova i skrañenica za prenos poruka u si-
stemu veza (ålan 11); tehniåkim uslovima za tehnoloãko jedinstvo sistema
veza (ålan 14); uslovima gradçe zgrada, prostorija i drugih objekata za sme-
ãtaj postrojeça, ureœaja, aparata i druge opreme koja se ugraœuje u sistem
veza (ålan 17); naåinu povezivaça sistema veza u odgovarajuñim telekomu-
nikacionim centrima sa sistemom veza JPTT (ålan 27) odræavaçu sistema
veza Jugoslavije (ålan 28); planu namene radio-frekvencijskih opsega
(ålan 61); struånoj spremi i drugim uslovima koje moraju ispuçavati save-
zni inspektori (ålan 121. stav 1); obrascu legitimacije saveznog inspek-
tora i kontrolora radio-emisija (ålan 121. st. 2. i 3).

Ålan 146.
Ovlaãñuje se funkcioner koji rukovodi saveznim organom uprave
nadleænim za poslove saobrañaja i veza da, u sporazumu sa saveznim se-
kretarom za narodnu odbranu, funkcionerom koji rukovodi saveznim orga-
nom uprave nadleænim za unutraãçe poslove, funkcionerom koji rukovodi
saveznim organom uprave nadleænim za inostrane poslove i funkcionerom
koji rukovodi saveznim organom uprave nadleænim za poslove infor-
macija, donese propis o povezivaçu sistema veza sa odgovarajuñim siste-
mima veza drugih zemaÿa i koriãñeçu meœunarodnih veza (ålan 116).

Ålan 147.
Ovlaãñuje se funkcioner koji rukovodi saveznim organom uprave
nadleænim za poslove saobrañaja i veza da, u sporazumu sa saveznim se-
kretarom za narodnu odbranu i funkcionerom koji rukovodi saveznim orga-
nom uprave nadleænim za unutraãçe poslove, donese propise o tehniåkim

72

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
karakteristikama i eksploatacionim uslovima za radio-stanice stranih
pravnih lica (ålan 56); amaterske radio-stanice (ålan 57. taåka 3) i radio-
stanice za telefoniju koje su predviœene da rade u radio-frekvencijskim
opsezima nameçenim za graœane (ålan 57. taåka 4).

Ålan 148.
Ovlaãñuje se savezni sekretar za narodnu odbranu da, u sporazumu sa
funkcionerom koji rukovodi saveznim organom uprave nadleænim za po-
slove saobrañaja i veza i funkcionerom koji rukovodi saveznim organom
uprave naleænim za unutraãçe poslove, donese propise o tehniåkim i dru-
gim podacima i naåinu voœeça i dostavÿaça podataka o sistemu veza, odno-
sno sredstvima veza (ålan 20).
Ålan 149.
Ovlaãñuje se funkcioner koji rukovodi saveznim organom uprave
nadleænim za poslove radio-veza da donese propise o: pretplatniåkim ra-
dio-stanicama za razliåite oblike veza u sistemu veza JPTT (ålan 57.
taåka 1); tehniåkim karakteristikama i eksploatacionim uslovima za ra-
dio-stanice na sopstvenim vazduhoplovima i na sopstvenim brodovima i
drugim plovilima (ålan 57. taåka 2); radio-stanicama za telekomandovaçe
igraåkama i napravama (ålan 57. taåka 5); planovima raspodele radio-fre-
kvencija (ålan 62); obrascu dozvole za radio-stanice (ålan 68); podacima i
dokumentaciji koji se podnose uz zahtev za pribavÿaçe dozvole za radio-
stanicu (ålan 72); uslovima pod kojima se mogu koristiti pojedine vrste ra-
dio-stanica u razliåitim radio-sluæbama, odnosno razliåitim radio-fre-
kvencijskim opsezima (ålan 85); identifikaciji radio-stanica (ålan 90);
veliåini zaãtitne zone u blizini odreœenih radio-stanica (ålan 108);
slobodnim pravcima za ulaz i izlaz radio-relejnih veza (radio-koridori) u
gradovima i naseÿima gradskog karaktera (ålan 113).

Ålan 150.
Ovlaãñuje se funkcioner koji rukovodi saveznom organizacijom nad-
leænom za poslove standardizacije da, u sporazumu sa funkcionerom koji
rukovodi saveznim organom uprave nadleænim za poslove saobrañaja i veza,
donese propise o karakteristikama zajedniåkih antenskih sistema i zajed-
niåkih kablovskih distribucionih sistema i uslovima za çihovo instali-
raçe, koriãñeçe i odræavaçe (ål. 45 i 46), kao i o uslovima i naåinu
zaãtite sistema veza od smetçi koje prouzrokuju elektromagnetska po-
strojeça, ureœaji i aparati (ål. 111. i 112).

Ålan 151.
Funkcioner koji rukovodi saveznim organom uprave naleænim za po-
slove saobrañaja i veza i funkcioner koji rukovodi saveznim organom
uprave nadleænim za radio-veze mogu propisivati prekrãaje za povrede
propisa iz ål. 145, 146, 147. i 149. ovog zakona.

73

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
IX. PRELAZNE I ZAVRÃNE ODREDBE
Ålan 152.
Do donoãeça planova raspodele, a najdocnije u roku od dve godine od
dana stupaça na snagu ovog zakona, dozvole za radio-stanice mogu se iz-
davati na osnovu do tada dodeÿenih radio-frekvencija.
Ålan 153.
Danom stupaça na snagu ovog zakona prestaje da vaæi Zakon o
osnovama sistema veza (“Sluæbeni list SFRJ”, br. 24/74, 29/77 i 52/83).
Propisi koji su doneseni na osnovu tog zakona uskladiñe se sa od-
redbama ovog zakona u roku od jedne godine od dana stupaça na snagu ovog
zakona.
Ålan 154.
Ovaj zakon stupa na snagu 1. januara 1989. godine.

74

d:\baci\elteh1\elteh01 – 20/2/97
PRA VIL NIK
O TEHNIÅKIM NORMATIVIMA ZA ELEKTRIÅNE
INSTALACIJE NISKOG NAPONA*
I. OSNOVNE ODREDBE
Ålan 1.
Ovim pravilnikom propisuju se:
1) svojstva i karakteristike ureœaja i opreme za izvoœeçe elektriå-
nih instalacija;
2) uslovi i zahtevi koji moraju biti ispuçeni pri izvoœeçu i kori-
ãñeçu elektriånih instalacija;
3) oznaåavaçe i obeleæavaçe ureœaja, opreme i elektriånih instala-
cija koji utiåu na bezbednost i zaãtitu æivota i zdravÿa pri koriãñeçu
elektriånih instalacija;
4) tehniåke mere zaãtite pri koriãñeçu elektriånih instalacija;
5) postupak i naåin kontrolisaça i verifikacije propisanih
svojstava, karakteristika i kvaliteta elektriånih instalacija.
Ålan 2.
Odredbe ovog pravilnika ne primeçuju se na elektriåne instalacije
za: rudnike, prostorije ugroæene od eksplozija, elektriånu vuåu, brodove,
drumska vozila, osim kamp-prikolica, gromobrane, rasvetu ulica i drugih
javnih povrãina, proizvodnu opremu u industriji i opremu za medicinske
svrhe.
Nazivni napon elektriånih instalacija iz stava 1. ovog ålana je do
1 000 V efektivne vrednosti za naizmeniånu struju, ili do 1 500 V za jed-
nosmernu struju.
Ålan 3.
Termini upotrebÿeni u ovom pravilniku utvrœeni su u jugoslo-
venskim standardima JUS N.A0.441 i JUS N.A0.826, a tipovi razvodnih si-
*
Ovaj pravilnik je objavÿen u “Sluæbenom listu SFRJ”, broj 53/88. Izmene i dopune ovog
pravilnika su objavÿene u “Sluæbenom listu SRJ”, broj 28/95.

75

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
stema, sistemi napajaça i klasifikacija spoÿaãçih uticaja utvrœeni su u
jugoslovenskom standardu JUS N.B2.730.

II. UREŒAJI I OPREMA ZA IZVOŒEÇE ELEKTRIÅNIH


INSTALACIJA

1. Opãti uslovi

Ålan 4.
Tehniåki uslovi za odreœivaçe i postavÿaçe elektriåne opreme,
zavisno od spoÿaãçih uticaja, utvrœeni su u jugoslovenskim standardima
JUS N.B2.751 i JUS N.B2.752.
Ålan 5.
Ureœaji i oprema za elektriåne instalacije (u daÿem tekstu:
elektriåna oprema) moraju biti podesni za rad pri nazivnom naponu
elektriåne istalacije, odnosno pri efektivnoj vrednosti napona za naiz-
meniånu struju.
Ako se u IT sistemu vodi neutralni provodnik, elektriåna oprema
koja se prikÿuåuje izmeœu faznog i neutralnog provodnika mora biti izo-
lovana za meœufazni napon.
Ålan 6.
Elektriåna oprema mora odgovarati projektovanoj struji, odnosno
efektivnoj vrednosti struje za naizmeniånu struju, koja ñe proticati to-
kom normalnog rada.
Elektriåna oprema mora da podnese struje koje protiåu u vanrednim
uslovima, u toku vremenskih perioda koje dopuãtaju karakteristike
ureœaja za zaãtitu.
Ålan 7.
Ako frekvencija utiåe na karakteristike elektriåne opreme,
nazivna frekvencija te opreme mora odgovarati frekvenciji odgovaraju-
ñeg napojnog strujnog kola.
Ålan 8.
Elektriåna oprema odreœena prema karakteristikama snage
elektriåne opreme koja se ugraœuje mora biti podesna za normalan rad, uzi-
majuñi u obzir faktore optereñeça i intermitencije.
Ålan 9.
Elektriåna oprema, prilikom normalnog rada i pri ukÿuåivaçu i is-
kÿuåivaçu, ne sme ãtetno da deluje na drugu opremu.
Elektriåna oprema, ukÿuåujuñi provodnike i kablove, mora se posta-
viti tako da se moæe lako proveravati, odræavati i prilaziti çenim pri-
ÿuåcima i da se çome moæe lako rukovati.
Zahtevi iz stava 2. ovog ålana moraju biti ispuçeni i pri postavÿaçu
elektriåne opreme u kuñiãta.
Ålan 10.
Natpisne ploåice i druga sredstva koja sluæe za raspoznavaçe moraju
se postaviti na rasklopne aparate radi oznaåavaça çihove namene.

76

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Upravÿaåki elementi i elementi signalizacije (tasteri, signalne
svetiÿke i dr.) moraju se postavÿati na lako pristupaåna i vidÿiva mesta.
Tehniåki uslovi, smerovi kretaça i boje upravÿaåkih i signalnih
elemenata utvrœeni su u jugoslovenskim standardima JUS N.A9.003, JUS
N.A9.004, JUS N.K5.051, JUS N.K5.052 i JUS N.K5.056.

Ålan 11.
Provodnici i kablovi moraju se postaviti, odnosno oznaåiti tako da
se lako mogu raspoznati pri polagaçu, popravÿaçu ili zameçivaçu.
Radi raspoznavaça koriste se provodnici odgovarajuñih boja izolo-
vanog omotaåa, ili se vrãi bojeçe, namotavaçe traka ili postavÿaçe
prstenova odreœenih boja ili oznaka.
Kombinacija zelene i æute boje (bilo kao izolovanog omotaåa pro-
vodnika ili æile kabla, ili trake za omotavaçe, ili bojeçem) koristi se
iskÿuåivo za raspoznavaçe zaãtitnog provodnika, provodnika za izjedna-
åeçe potencijala i zaãtitno neutralnog provodnika (PEN-provodnika).
Svetloplava boja (bilo kao izlolovanog omotaåa provodnika, ili
æile kabla, ili trake za omotavaçe, ili bojeçem) koristi se za raspozna-
vaçe neutralnog provodnika. U strujnom kolu u kome se nalazi neutralni
provodnik, taj provodnik se mora oznaåiti svetloplavom bojom. U viãe-
æilnim kablovima sa viãe od pet provodnika, åije se æile oznaåavaju bro-
jevima, za neutralni provodnik mora se izabrati onaj koji je oznaåen
brojem 1.
U strujnom kolu u kome nema neutralnog provodnika moæe se ko-
ristiti provodnik viãeæilnog kabla oznaåen svetloplavom bojom za drugu
svrhu, ali ne u svrhu zaãtitnog provodnika. Ako se u tom strujnom kolu za
razvod koriste izolovani provodnici, provodnik sa izolacijom sve-
tloplave boje ne sme se koristiti.
Izuzetno od st. 3, 4. i 5. ovog ålana, zaãtitno neutralni provodnik
(PEN-provodnik) oznaåava se celom svojom duæinom kombinacijom zelene i
æute boje, a na krajevima kod prikÿuåka svetloplavom bojom, ili celom
svojom duæinom svetloplavom bojom, a na krajevima kod prikÿuåka kombi-
nacijom zelene i æute boje.
Provodnici koji nisu oznaåeni kombinacijom zelene i æute boje ili
svetloplavom bojom mogu se upotrebiti za sve druge svrhe osim za svrhu
zaãtitnog provodnika, odnosno neutralnog provodnika. Kod viãeæilnih
kablova sa viãe od pet æila, koji su oznaåeni brojevima, provodnici ozna-
åeni brojevima veñim od jedan mogu se upotrebiti za sve druge svrhe osim za
zaãtitni provodnik, odnosno neutralni provodnik.
Ako se neizolovani provodnici oznaåavaju bojeçem, ne moraju se
bojiti celom duæinom (npr. bojeçe na ãirini 15 mm do 100 mm u svakom
odeÿku ili na svakom pristupaånom delu smatra se zadovoÿavajuñim).
Kod kratkih razvoda jednoæilnim kablovima, gde su veze nedvo-
smisleno uoåÿive nije potrebno da se postavÿaju oznake za raspoznavaçe.

Ålan 12.
Ureœaj za zaãtitu mora se postaviti i oznaåiti tako da se lako raspo-
zna çegovo pripadajuñe strujno kolo.

77

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ureœaj za zaãtitu mora se postaviti u rasklopni blok (razvodni or-
man, razvodna tabla, komandni pult i dr.).

Ålan 13.
Ãeme, dijagrami ili tabele elektriånih instalacija niskog napona
moraju se postaviti na mesta na kojima ima viãe strujnih kola, tako da
oznaåavaju prirodu (tip) i sastav strujnih kola (taåke napajaça i broj i
presek izolovanih provodnika i kablova) i karakteristike za raspozna-
vaçe ureœaja za zaãtitu, ukÿuåivaçe i iskÿuåivaçe, kao i çihovo mesto
postavÿaça i izolacije.
Ålan 14.
U rasklopnom bloku (razvodna tabla, razvodni orman, komandni pult
ili razvodna kutija) mora se postaviti i grupisati elektriåna oprema iste
vrste struje i/ili napona i razdvojiti od elektriåne opreme druge vrste
struli i/ili napona tako da ne moæe doñi do meœusobno ãtetnih uticaja.

2. Elektriåni razvod

Ålan 15.
Tipovi elektriånog razvoda, trajno dozvoÿene struje provodnika i
spoÿaãçi uticaj na elektriåni razvod utvrœeni su prema jugoslovenskom
standardu JUS N.B2.752.
Ålan 16.
Izolovani provodnici i kablovi moraju se zaãtititi od mehaniåkih,
termiåkih i hemijskih oãteñeça odgovarajuñim tipom elektriånog
razvoda, naåinom postavÿaça, poloæajem ili oblogom.
Elektriåni razvod ima dovoÿno mehaniåku åvrstoñu ako su pro-
vodnici u instalacionim cevima ili u instalacionim kanalima, kablovi
sa ispunom ili plaãtom u malteru ili ispod maltera, a nezaãtiñeni ka-
blovi u prolazima i instalacionim prolazima.
Na naroåito ugroæenim mestima (npr. pri voœeçu izolovanih pro-
vodnika i kablova u podu) moraju se obezbediti dodatne zaãtitne mere, kao
ãto je postavÿaçe u cevi, kanale i sl. uz primenu odgovarajuñeg stepena za-
ãtite zaãtitnim kuñiãtem.
Tip elektriånog razvoda odreœuje se prema uslovima rada elektriåne
istalacije.
Ålan 17.
Presek i tip provodnika i kablova odreœuju se prema uslovima za
polagaçe provodnika i kablova i prema trajno podnosivoj struji, uzimajuñi
u obzir i ograniåavajuñe faktore zaãtitnih mera, karakteristika ureœaja
za zaãtitu od kratkog spoja i preoptereñeça, temperature spojeva i dozvo-
ÿeni pad napona.
Struja provodnika pri normalnom radu elektriåne istalacije mora
biti maça od nazivne struje osiguraåa ili nazivne vrednosti struje delo-
vaça ureœaja za zaãtitu od preoptereñeça strujnog kola provodnika, a ta
vrednost mora biti maça od trajno dozvoÿene struje provodnika.

78

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ålan 18.
Presek neutralnog provodnika mora biti jednak preseku faznog pro-
vodnika u jednofaznom strujnom kolu ili u viãefaznom strujom kolu u
kome su preseci faznih provodnika od bakra maçi od 16 mm2, a preseci fa-
znih provodnika od aluminijuma maçi od 25 mm2.
U viãefaznim strujnim kolima u kojima je presek faznog provodnika
od bakra veñi do 16 mm2, a presek faznog provodnika od aluminijuma veñi
od 25 mm2, neutralni provodnik moæe imati maçi presek pod sledeñim
uslovima:
1) da oåekivana najveña struja kroz ovaj provodnik, ukÿuåujuñi i
eventualno pojavu harmonika, tokom normalnog rada nije veña od trajno do-
zvoÿene struje za taj presek;
2) da je neutralni provodnik zaãtiñen od preoptereñeça;
3) da je presek neutralnog provodnika od bakra jednak najmaçe 16 mm2,
a presek neutralnog provodnika od aluminijuma jednak najmaçe 25 mm2.
Presek zaãtitnog provodnika utvrœen je prema jugoslovenskom
standardu JUS N.B2.754.
Ålan 19.
Presek izolovanih provodnika postavÿenih i mehaniåki zaãtiñenih
u trajnim elektriånim instalacijama ne sme biti maçi od 1,5 mm2 za pro-
vodnike od bakra, ni maçi od 2,5 mm2 za provodnike od aluminijuma.
Zahtev iz stava 1. ovog ålana ne odnosi se na presek izolovanih pro-
vodnika u rasklopnim blokovima, rasvetnim telima, elektriånim apara-
tima za domañinstvo i drugim elektriånim aparatima koji se prikÿuåuju
na elektriånu instalaciju.
Ålan 20.
Dozvoÿeni pad napona izmeœu taåke napajaça elektriåne instalacije
i bilo koje druge taåke ne sme biti veñi od sledeñih vrednosti prema
nazivnom naponu elektriåne istalacije, i to:
1) za strujno kolo osvetÿeça 3%, a za strujna kola ostalih potroãaåa
5%, ako se elektriåna istalacija napaja iz niskonaponske mreæe;
2) za strujno kolo osvetÿeça 5%, a za strujna kola ostalih potroãaåa
8%, ako se elektriåna instalacija napaja neposredno iz trafostanice koja
je prikÿuåena na visoki napon.
Za elektriåne istalacije åija je duæina veña od 100 m dozvoÿeni pad
napona poveñava se za 0,005% po duænom metru preko 100 m, ali ne viãe od
0,5%.
Ålan 21.
Spoj provodnika i druge elektriåne opreme (u daÿem tekstu: spoj)
mora biti izveden tako da bude osuguran i postavÿen tako da dozvoÿava
moguñnost stalne provere.
Spoj mora biti osiguran sredstvima koja odgovaraju materijalu pro-
vodnika i çegovom preseku.
Spoj mora biti pristupaåan posle skidaça poklopca ili pregleda
alatom, a pristup mora imati stepen zaãtite najmaçe IP 2X prema jugo-
slovenskom standardu JUS N.A5.070.

79

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ålan 22.
Izolovani provodnici i kablovi ne smeju se nastavÿati u instalaci-
onim cevima i instalacionim kanalima.
Izolovani provodnici i kablovi mogu se spajati samo u instalacio-
nim kutijama, kablovskim spojnicama i raskopnim blokovima, a mesta spa-
jaça moraju se izolovati stepenom izolacije koji odgovara tipu
elektriånog razvoda.
Izuzetno od odredbe stava 2. ovog ålana, u zidovima koji se montiraju
od elemenata izlivenih od betona spajaçe se moæe vrãiti i u kutijama
zidanih prikÿuånica, i to ispod prikÿuånica, pod uslovima da dubina tih
kutija dopuãta smeãtaj spojeva istog strujnog kola.

Ålan 23.
Meœusobni spoj elektriåne istalacije ili spoj elektriånog razvoda
sa elektriånom opremom mora biti izveden tako da elektriåni razvod ne
bude izloæen silama izvlaåeça ili uvijaça.
Ako se dejstvo sila iz stava 1. ovog ålana ne moæe izbeñi, mora se
predvideti sistem za rastereñeçe.

Ålan 24.
Spoju u elektriånim instalacijama mora biti dimenzionisan tako da
moæe trajno podnositi dozvoÿenu struju provodnika.
Ako je spoj elektriåne instalacije izloæen toploti, mehaniåkim ili
hemijskim uticajima ili vibracijama, moraju se preduzeti odgovarajuñe
dodatne mere zaãtite.
Ålan 25.
Spoj mora biti izveden tako da ne doœe do smaçeça preseka ili oãte-
ñeça provodnika i izolacije.
Ålan 26.
Na krajevima elektriånog razvoda, a posebno na izlazima, ulazima i
na mestima prodiraça elektriånog razvoda kroz zidove i elektriånu
opremu, mora se izvrãiti trajno zaptivaçe (npr. uvodnicama).

Ålan 27.
Na mestima prolaza elektriånog razvoda kroz zidove, osim tipa koji
se izvodi u instalacionim cevima i kanalima, mora se obezbediti od-
govarajuña dodatna mehaniåka zaãtita (npr. pomoñu åaure, cevi, kutije i
sl).
Ako elektriåni razvod prolazi kroz metalnu konstrukciju, otvor
mora biti zaobÿenih ivica.
Ålan 28.
Elektriåni razvod koji je izloæen vibracijama mora biti izveden sa
savitÿivim provodnicima ili kablovima.

80

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ålan 29.
Ako se u blizini elektriånog razvoda nalaze druge neelektriåne
instalacije, mora se izmeœu çih obezbediti takav razmak da odræavaçe
jedne instalacije ne ugroæava druge instalacije.
Najmaçi dozvoÿeni razmak izmeœu elektriånog razvoda i drugih
instalacija je 30 mm.
Ålan 30.
Ako se u blizini elektriånog razvoda nalaze instalacije grejaça,
cevi sa toplim vazduhom ili dimçak, elektriåni razvod mora se izolovati
toplotnom izolacijom ili ekranima ili se mora postaviti van toplotnih
uticaja.
Ålan 31.
Elektriåni razvod ne sme se postaviti ispod neelektriånih instala-
cija na kojima je moguña kondenzacija vode ili drugih teånosti.
Elektriåni razvod, po pravilu, ne sme se postavÿati u isti insta-
lacioni kanal, cev i sl. sa drugim neelektriånim instalacijama, a ako se
to ne moæe izbeñi, mora se osigurati zaãtita od indirektnog dodira auto-
matskim iskÿuåeçem napajaça ili primenom izolacije za opremu klase C i
mora se postaviti odgovarajuña zaãtita od opasnih uticaja drugih instala-
cija.
Ålan 32.
Metalni delovi elektriånog razvoda (npr. spojnica i sl.) koji su iz-
loæeni vodi ili kondenzaciji moraju biti zaãtiñeni od korozije spoÿa i
iznutra i moraju imati obezbeœen odvod kondenzovane teånosti.

Ålan 33.
Ako se elektriåni razvod postavÿa po zidovima, najmaçi dozvoÿeni
razmak izmeœu elemenata elektriånog razvoda i zida je 5 mm.

Ålan 34.
Elektriåni razvod niæeg napona ne sme se postavÿati u isti omotaå
ili cev, niti blizu elektriånog razvoda åiji je napon viãi, osim ako
izmeœu ta dva razvoda postoji izolaciona pregrada koja izdræava ispitni
napon elektriånog razvoda viãeg napona.

Ålan 35.
U istu instalacionu cev ili instalacioni kanal mogu se postavÿati
provodnici samo jednog strujnog kola, osim provodnika upravÿaåkih i
pomoñnih strujnih kola.
Ålan 36.
Kroz isti viãeæilni kabl ne sme se voditi viãe strujnih kola, osim
provodnika upravÿaåkih i pomoñnih strujnih kola.

Ålan 37.
Elektriåni razvod mora biti postavÿen tako da u sluåaju kvara ne
ugroæava okolinu.

6 81

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Razvodne kutije za kablove ili provodnike (u instalacionim cevima)
koji se polaæu pod malter moraju biti od izolacionog materijala ili od
metala sa izolacionom postavom i uvodnicama od izolacionog materijala.
Za priåvrãñivaçe elektriånog razvoda mogu se upotrebiti sredstva
i primeniti postupci koji ne izazivaju deformacije ili oãteñeçe izo-
lacije, kao ãto su: gipsovaçe, obujmice od izolacionog meterijala prila-
goœene u obliku kabla, lepÿeçe ili zakivaçe ekserima sa podloænim
ploåicama od izolacionog materijala i dr.

Ålan 38.
Kablovi podloæni neposredno u malter i u zid moraju po celoj du-
æini biti pokriveni malterom debÿine najmaçe 4 mm.
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, kablovi ne moraju biti po-
kriveni malterom a ako su poloæeni u ãupÿinama tavanica i zidova od be-
tona ili sliånog materijala koji ne gori niti potpomaæe goreçe.

Ålan 39.
Kablovi i instalacioni provodnici poloæeni u instalacione cevi u
zidu ili kablovi poloæeni neposredno u malter i ispod maltera moraju se
voditi vertikalno i/ili horizontalno tako da budu paralelni ivicama
prostorije.
Pri horizontalnom polagaçu kablovi i instalacioni provodnici (u
instalacionim cevima) vode se na rastojaçu od 30 cm do 110 cm od poda i 200
cm od poda do tavanice.
Pri vertikalnom polagaçu kablova i instalacionih provodnika (u
instalacionim cevima) rastojaçe od ivica prozora i vrata mora biti
najmaçe 15 cm.
Trase kablova koji napajaju uåvrãñene zagrevaåe vode moraju se
poklapati sa osom postavÿaça zagrevaåa vode.
Koso polagaçe kablova i instalacionih provodnika (u instalacio-
nim cevima) dozvoÿeno je u tavanicama, ali ne i u zidovima.

Ålan 40.
Uslovi za polagaçe kablova u prostorijama u kojima se nalaze kada
ili tuã utvrœeni su u jugoslovenskom standardu JUS N.B2.771.

Ålan 41.
Polagaçe kablova na zid dozvoÿeno je ako kabl ima izolaciju od
termoplastiånih materijala sa ispunom i plaãtom, ako se polaæe na obuj-
mice na zidu i ako je od poda do visine od 2 m dodatno zaãtiñen od mehaniå-
kih oãteñeça.
Razvodne kutije i drugi pribor koji se postavÿa na zid uz polagaçe
kablova iz stava 1. ovog ålana moraju imati zaptivne uvodnice i stepen
zaãtite najmaçe IP 5X utvrœen za vlaæne prostorije, odnosno odgovarajuñi
stepen zaãtite za druge prostorije.

82

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ålan 42.
Kablovi bez ispune, kao ãto su kablovi tipa PP/R, smeju se polagati
samo u suvim prostorijama i to ispod maltera, a u ãupÿine tavanica i
zidova od betona i sliånog negorivog materijala i bez pokrivaça malte-
rom.
Kablovi iz stava 1. ovog ålana ne smeju se voditi u snopu, postavÿati
u instalacione kanale niti ispod gips-kartonskih ploåa, bez obzira na na-
åin na koji se pråivrãñuju, i ne smeju se polagati na zapaÿive materijale
ni kad se pokrivaju malterom.

Ålan 43.
Za prikÿuåak prenosnih aparata i neprenosivih aparata koji se po-
meraju radi prikÿuåivaça ili su tokom normalnog rada izloæeni ograni-
åenom pokretaçu, kao i za elemente elektriånog razvoda u dvostrukom podu
moraju se koristiti savitÿivi kablovi.
Kablovi iz stava 1. ovog ålana prikÿuåuju se utikaåem i prikÿuå-
nicom ili kutijom za stalni prikÿuåak.
Na mestima na kojima je potrebna zaãtita od mehaniåkih oãteñeça,
savitÿivi kablovi mogu se zaãtititi postavÿaçem u savitÿiva insta-
laciona ili metalna creva sa unutraãçom izolacionom oblogom.

Ålan 44.
Pri postavÿaçu izolovanih provodnika u instalacione cevi u zidu
od nezapaÿivog materijala ili betona, instalaciona cev mora imati takve
unutraãçe mere da se provodnici mogu lako vaditi i postavÿati posle po-
stavÿaça pribora. Metalna instalaciona cev mora imati unutraãçi izo-
lacioni omot i odgovarajuñi stepen zaãtite ostvaren kuñiãtem.
Instalaciona cev, ako nije metalna, mora biti izraœena od mate-
rijala koji ne gori niti potpomaæe goreçe.

Ålan 45.
Ako se izolovani provodnici polaæu u instalacione kanale koji se
postavÿaju na zid ili tavanicu, moraju ispuçavati tehniåke uslove za
instalacione kanale. Instalacioni kanali se ne smeju postavÿati ispod
maltera ni ulivati u beton.
Ako se izolovani provodnici polaæu u instalacione kanale koji se
postavÿaju u podu, ti instalacioni kanali moraju odgovarati naåinu odr-
æavaça poda (suvi ili mokri postupak) i tehniåkim uslovima za instala-
cione kanale u podu.
Ålan 46.
Neizolovani provodnici moraju biti postavÿeni, odnosno zaãtiñeni
tako da nije moguñ dodir delova pod naponom i moraju biti priåvrãñeni na
odgovarajuñe izolatore. Najmaçi dozvoÿeni meœusobni razmaci neizolova-
nih provodnika odreœeni su u tabeli br. 1.

6* 83

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Tabela 1.
Horizontalni Vertikalni
Raspon
razmak razmak
1 2 3
do 2 m 5 cm 10 cm
iznad 2 do 4 m 10 cm 15 cm
iznad 4 do 6 m 15 cm 20 cm
iznad 6 m 20 cm 25 cm

Razmaci izmeœu neizolovanih provodnika i delova zgrada, åeliånih


konstrukcija i sl. moraju odgovarati meœusobnim horizontalnim razma-
cima neizolovanih provodnika odreœenih u tabeli br. 1.
Izuzetno od odredbe stava 2. ovog ålana razmaci maçi od razmaka od-
reœenih u tabeli br. 1 dozvoÿavaju se za neizolovane provodnike velikih
preseka, pod uslovom da su na svakom metru duæine priåvrãñeni na od-
govarajuña izolaciona tela i da su provereni na dinamiåka naprezaça
usled struje kratkog spoja.
Razmak izmeœu neizolovanih provodnika iz stava 4. ovog ålana i de-
lova zgrada, åeliånih konstrukcija i sl. iznosi najmaçe 1 cm, a u vlaænim
prostorijama ina slobodnom prostoru – 2 cm.

Ålan 47.
Razmak izmeœu izolovanih provodnika priåvrãñenih na odgovarajuñe
izolatore mora u svim prostorijama iznositi najmaçe 2 cm, a u vlaænim
prostorijama i na slobodnom prostoru – najmaçe 5 cm.

Ålan 48.
Kablovi se mogu ukopati u zemÿu ako imaju odgovarajuñi omotaå koji
ih ãtiti od mehaniåkih i drugih uticaja.
Pri polagaçu kablova u zemÿu dubina ukopavaça ne sme biti maça od
0,6 m od gorçe povrãine zemÿe, odnosno ne sme biti maça od 0,8 m ispod
povrãine puta.
Izuzetno od odredbe stava 2. ovog ålana moæe se odstupiti ako se
kablovi polaæu u kamenito tlo.
Ålan 49.
U blokove sa otvorima (kablovice) smeju se polagati kablovi koji su
nameçeni polagaçu u zemÿu, teãki gumeni kablovi i provodna uæad.
U podzemne zaãtitne izolacije instalacione cevi smeju se polagati
kablovi sa plaãtom ili sa olovnim omotaåem, pod uslovom da ostaju
pristupaåni i zamenÿivi i da je cev mehaniåki åvrsta, zaãtiñena od pro-
dora teånosti i provetrena.
Ålan 50.
Kablovi se mogu postaviti u vazduhu slobodno zategnuti ili priåvr-
ãñeni noseñim kukama, obujmicama ili sliånim sredstvima za priåvrãñi-

84

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
vaçe ili poloæiti na police (regale), reãetke (lestvice) ili sliåne
nosaåe.
Slobodno zategnuti kablovi moraju se postaviti i zategnuti tako da
ugib ili pomeraçe ne dovode do oãteñeça kablova.
Sredstva za priåvrãñivaçe, odnosno nosaåi moraju se izabrati tako
da mogu podneti teæinu kablova koje nose bez oãteñeça od spoÿaãçih
uticaja.
Pri vertikalnom polagaçu, kablovi se moraju rasteretiti sopstvene
teæine. Zatezno naprezaçe ne sme da bude veñe od 60 N/mm2 ukupnog preseka
provodnika za bakar, odnosno 30 N/mm2 ukupnog preseka za aluminijum.

3. Rasklopni ureœaji

Ålan 51.
Konstrukcija viãepolnih rasklopnih ureœaja mora biti takva da se
kontakti svih faza mehaniåki spajaju istovremeno pri zatvaraçu, odnosno
razdvajaju istovremeno pri otvaraçu, a kontakti za neutralni provodnik
mogu se spajati ranije pri zatvaraçu, a otvarati kasnije pri otvaraçu
rasklopnog ureœaja.
Ålan 52.
Jednopolni rasklopni ureœaj u viãefaznom strujnom kolu ne sme biti
postavÿen u neutralni provodnik, osim za rastavÿaçe strujnog kola u
skladu sa ålanom 71. ovog pravilnika.
Rasklopni ureœaj u jednofaznom strujnom kolu ne sme se postaviti u
neutralni provodnik, osim ako je zaãtitni ureœaj diferencijalne struje
postavÿen na stranu napajaça i u sluåaju kvara automatski iskÿuåuje na-
pajaçe.
Rasklopni ureœaj koji ima viãe funkcije mora zadovoÿiti zahteve za
svaku funkciju.
Ålan 53.
U TN sistemu napajaça, zaãtitni ureœaj od prekomerne struje, koji
sluæi i kao zaãtita od indirektnog dodira automatskim iskÿuåivaçem
napajaça, mora se postaviti na poåetku svakog strujnog kola, kao i na svim
mestima na kojima se smaçuje presek provodnika, osim ako ureœaj za zatitu
od kratkog spoja postavÿen ispred tog mesta ne obezbeœuje zahtevanu
zaãtitu.
Ureœaj iz stava 1. ovog ålana mora zadovoÿiti zahteve za automatsko
iskÿuåivaçe napajaça.
Odredbe ovog pravilnika za premeãtaçe ili izostavÿaçe ureœaja za
zaãtitu od kratkog spoja primeçuju se i na ureœaj za zaãtitu od preoptere-
ñeça.
Ålan 54.
Odredbe ålana 53. ovog pravilnika primeçuju se i na ureœaj za
zaãtitu od preoptereñeça kad su izloæeni delovi meœusobno povezani pri
pojavi druge greãke u IT sistemu.

85

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ålan 55.
Zaãtitni ureœaj diferencijalne struje, kad se upotrebÿava za
zaãtitu od indirektnog dodira, mora obezbeœivati iskÿuåivaçe svih pro-
vodnika pod naponom strujnog kola.
U TN-S sistemu, neutralni provodnik se ne mora prekidati.

Ålan 56.
Kroz magnetno kolo zaãtitnog ureœaja diferencijalne struje ne sme
se voditi zaãtitni provodnik.

Ålan 57.
Zaãtitni ureœaj diferencijalne struje za zaãtitu od indirektnog
dodira mora se tako odabrati, a strujna kola razdvojiti da struja odvoda
prema zemÿi koja se javÿa tokom normalnog rada prikÿuåenih optereñeça
ne sme izazvati nepotrebno delovaçe ovog ureœaja.

Ålan 58.
Zaãtitni ureœaj diferencijalne struje u strujnom kolu bez zaãtitnog
provodnika ne smatra se dovoÿnom zaãtitom od indirektnog dodira i kad na-
zivna vrednost diferencijalne struje delovaça ne prelazi 30 mA.

Ålan 59.
Ako se u TT sistemu primeçuje zaãtita jednim zaãtitnim ureœajem
diferencijalne struje, taj ureœaj se mora postaviti u taåki napajaça
elektriåne instalacije.
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, zaãtitni ureœaj se moæe po-
staviti na drugo mesto, pod uslovom da svi delovi izmeœu taåke napajaça
elektriåne instalacije i zaãtitnog ureœaja diferencijalne struje imaju
propisanu zaãtitu od elektriånog udara promenom izolacije za aparate
klase II ili odgovarajuñe izolacije.
Ako elektriåna instalacija ima viãe taåaka napajaça, zaãtitni ure-
œaj diferencijalne struje mora se postaviti u svaku taåku napajaça
elektriåne instalacije.
Ålan 60.
Osnove topÿivih osiguraåa tipa D u zaãtitnim ureœajima od preko-
merne struje moraju biti povezane tako da centralni kontakt bude spojen sa
stranom napajaça.
Osnove topÿivih osiguraåa za uticaçe topÿivog umetaka tipa B mo-
raju se postaviti tako da se iskÿuåi moguñnost da nosaå topÿivih umetaka
napravi spoj izmeœu provodnih delova dve susedne osnove topÿivih osigu-
raåa.
Ålan 61.
Topÿivi osiguraåi ili kombinacija jedinica “topÿivi osiguraå” i
“topÿivi umetak” kojim rukuju nestruåna lica mora se postaviti tako da
nije moguñ dodir delova pod naponom pri vaœeçu ili meçaçu topÿivog
umetaka.

86

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ålan 62.
Prekidaå kojim rukuje nestruåno lice mora biti konstruisan i po-
stavÿen tako da podeãenost prekostrujnog okidaåa nije moguñe izmeniti
bez upotrebe alata.
Na prekidaåu mora postojati vidÿiva oznaka podeãenosti preko-
strujnog okidaåa.
Ålan 63.
Vrednost nazivne struje In ili podeãena vrednost ureœaja za zaãtitu
kablova i izolovanih provodnika od preoptereñeça mora se odrediti
prema uslovima za koordinaciju provodnika i zaãtitnih ureœaja za preko-
mernu struju.
Za odreœivaçe zaãtitnog ureœaja uzimaju se temene vrednosti struja
cikliånih optereñeça.
U sluåaju cikliånih optereñeça, vrednosti nazivne struje ureœaja za
zaãtitu (In) i struje koja obezbeœuje delovaçe ureœaja za zaãtitu (I2), mo-
raju se odrediti na osnovu vrednosti struje za koju je strujno kolo projekto-
vano (Ib) i vrednosti trajno dozvoÿene struje provodnika (I2) za konstantno
optereñeçe koje odgovara cikliånim optereñeçima.

Ålan 64.
Vreme za automatsko iskÿuåeçe napajaça u trajaçu od 5 s, pri odreœi-
vaçu ureœaja za zaãtitu elektriånog razvoda od kratkog spoja, mora obu-
hvatiti graniåne uslove kratkog spoja strujnog kola.

Ålan 65.
Ako je zaãtitni ureœaj diferencijalne struje ugraœen u zaãtitni
ureœaj od prekomerne struje ili je u kombinaciji sa tim ureœajem, karak-
teristike takvog sklopa zaãtitnih ureœaja u pogledu moñi prekidaça i
radne karakteristike u zavisnosti od nazivne struje moraju zadovoÿavati
uslove za preoptereñeçe, uslove kratkog spoja, kao i uslove iz ål. 63. i 64.
ovog pravilnika.
Ålan 66.
Ako zaãtitni ureœaj diferencijalne struje nije ugraœen u zaãtitni
ureœaj od prekomerne struje niti je sa çim u kombinaciji, zaãtita od
prekomerne struje mora se obezbediti drugim odgovarajuñim ureœajem, a
zaãtitni ureœaj diferencijalne struje mora se odrediti tako da bez oãte-
ñeça izdræi termiåka i mehaniåka naprezaça ako se pojavi kratak spoj na
strani optereñeça.
Zaãtitni ureœaj diferencijalne struje ne sme se oãtetiti åak ni pri
pojavama neuravnoteæenih struja ili struja odvoda prema zemÿi, kad ovaj
ureœaj teæi da se otvori.
Ålan 67.
Ureœaji za rastavÿaçe moraju rastaviti sve provodnike pod naponom
posmatranog strujnog kola napajaça.

87

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ålan 68.
Rastavni razmak izmeœu otvorenih kontakata ureœaja za rastavÿaçe
ili drugog sredstva za rastavÿaçe odreœen je u tabeli br. 2.

Tabela 2.

Nazivni napon elektriåne instala-


Najmaçi rastavni razmak
cije naizmeniåne struje
mm
V

1 2

U ≤ 250 2,5

250 < U ≤ 400 3,5

400 < U ≤ 500 4,4

500 < U ≤ 750 6,5

750 < U ≤ 1 000 9

Rastavni razmak izmeœu otvorenih kontakata ureœaja za rastavÿaçe


mora biti vidÿiv ili jasno pouzdano oznaåen oznakom “O”, koja mora po-
stati vidÿiva kad se postigne rastavni razmak izmeœu otvorenih kontakata
na svakom polu ureœaja.
Ålan 69.
Ureœaji za rastavÿaçe moraju biti konstruisani i postavÿeni tako da
se spreåe sva nenamerna zatvaraça (npr. izazvana udarima, vibracijama i
dr.).
Poluprovodniåki ureœaji ne smeju se upotrebiti kao ureœaji za rasta-
vÿaçe.
Ålan 70.
Ureœaj za rastavÿaçe koji ne moæe prekinuti struju optereñeça mora
se obezbediti od nepaæÿivog i neovlaãñenog otvaraça (npr. postavÿaçem
u posebnu prostoriju koja se zakÿuåava, ili smeãtajem u zatvoreno kuñi-
ãte).
Ålan 71.
Sredstva za rastavÿaçe, po pravilu, moraju biti opremÿena viãe-
polnim ureœajem koji iskÿuåuje sve poslove sa napajaça. Jednopolni ure-
œaji mogu se upotrebiti pod uslovima da se postave jedan do drugog.

Ålan 72.
Upotrebÿena sredstva za rastavÿaçe moraju se oznaåiti tako da bude
uoåÿivo koje strujno kolo rastavÿaju.

88

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
4. Ureœaji za iskÿuåivaçe elektriåne instalacije radi mehaniåkog
odræavaça

Ålan 73.
Ureœaji za iskÿuåivaçe elektriåne instalacije radi mehaniåkog
odræavaça moraju se postaviti u glavno napojno strujno kolo. Ako to
iskÿuåivaçe vrãi sklopka, ona mora biti sposobna da prekine struju pu-
nog optereñeça odgovarajuñeg dela elektriåne instalacije.
Iskÿuåivaçe upravÿaåkog strujnog kola motornog pogona dozvoÿeno
je samo ako se primeni dodatna zaãtita pomoñu mehaniåkog ograniåivaåa
ili ako se primene zahtevi za ureœaj za upravÿaçe iz jugoslovenskih
standarda, pod uslovom da je u oba sluåaja obezbeœen isti uslov kao pri di-
rektnom prekidaçu glavnog napajaça.

Ålan 74.
Upravÿaçe ureœajem za iskÿuåivaçe radi mehaniåkog odræavaça ili
sklopkom za ovaj ureœaj mora biti ruåno, a razmak izmeœu otvorenih konta-
kata ovog ureœaja mora biti vidÿiv ili jasno oznaåen oznakom “O”.

Ålan 75.
Ureœaj za iskÿuåivaçe radi mehaniåkog odræavaça mora biti:
1) konstruisan ili postavÿen tako da spreåi nenamerno zatvaraçe
usled udara, vibracija i dr.;
2) postavÿen i oznaåen tako da oznake budu åitÿive, da se raspoznaju i
odgovaraju svojoj nameni.
Ålan 76.
Ureœaj za iskÿuåivaçe u sluåaju hitnosti mora biti takav da moæe da
prekine struju punog optereñeça odgovarajuñeg dela elektriåne insta-
lacije, uzimajuñi u obzir i eventualne struje ukoåenih motora.

Ålan 77.
Ureœaj za iskÿuåivaçe u sluåaju hitnosti moæe se sastojati od jednog
rasklopnog ureœaja koji moæe direktno prekinuti pripadajuñe napajaçe
ili od kombinacije opreme koja se aktivira samo jednim delovaçem radi
prekidaça pripadajuñeg napajaça.
Radi koåeça pokretnih delova ili iz drugih razloga, hitno zausta-
vÿaçe moæe zadræati napajaçe u odgovarajuñem trajaçu.

Ålan 78.
Iskÿuåivaçe u sluåaju hitnosti vrãi se sklopkom u glavnom stru-
jnom kolu ili upravÿaåkom sklopkom (npr. pritisnim tasterom u upra-
vÿaåkom ili pomoñnom strujnom kolu).
Rasklopni ureœaj za direktno rastavÿaçe glavnog strujnog kola na
koji se deluje ruåno mora biti postavÿen na pristupaåno mesto sa kog se
opasnost moæe uoåiti.
Prekidaå, kontaktor ili drugi ureœaj na koji se deluje mora se otva-
rati prekidom napajaça namotaja ili na drugi jednako bezbedan naåin.

89

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ålan 79.
Elementi (ruåica, pritisno dugme i dr.) koji sluæe za iskÿuåivaçe u
sluåaju hitnosti moraju biti crvene boje na æutoj åeonoj ploåi i moraju
ispuçavati sledeñe uslove:
1) da budu lako pristupaåni;
2) da se zabravÿuju ili da oznaka “O”, odnosno “STOP” bude vidÿiva,
osim ako su elementi za iskÿuåivaçe i za ponovno ukÿuåivaçe pod nad-
zorom istog lica.
Oslobaœaçe elementa za iskÿuåivaçe u sluåaju hitnosti ne sme re-
aktivirati odgovarajuñi deo elektriåne instalacije.

Ålan 80.
Ureœaj za iskÿuåivaçe u sluåaju hitnosti (ukÿuåujuñi hitno zausta-
vÿaçe) mora se postaviti i oznaåiti tako da se lako raspoznaje i mora
biti prilagoœen predviœenoj upotrebi.

Ålan 81.
Ureœaj za funkcionalno upravÿaçe mora biti prilagoœen najteæim
uslovima sredine (u kojima mora izvrãiti zahtevanu funkciju).
Funkcionalno upravÿaçe moæe se ostvariti sklopkom, polupro-
vodniåkim ureœajem, prekidaåem, kontaktorom, relejem, utikaåem i
prikÿuånicom do 16 A.
Rastavÿaå, osiguraå i mostna spojnica (prespoj) ne smeju se koristiti
za funkcionalno upravÿaçe.

5. Transformatori

Ålan 82.
Strujno kolo se napaja sa sekundarnog namotaja transformatora mora
se izvesti prema zahtevima za najviãi napon ovog strujnog kola.

Ålan 83.
Strujno kolo autotransformatora koji je prikÿuåen na napon iz op-
sega II mora se izvesti prema najviãem naponu koji se moæe javiti izmeœu
provodnika ili izmeœu provodnika i zemÿe.
Napon sekundarnog strujnog kola autogransformatora izmeœu pro-
vodnika ili izmeœu provodnika i zemÿe ne sme preñi gorçe vrednosti gra-
nice opsega II napona.

6. Rotacione maãine

Ålan 84.
Generatori se moraju postavÿati u posebne prostorije i zaãtititi
odgovarajuñim preprekama, a ako to nije moguñe, sredstva za upravÿaçe
smeju biti pristupaåna samo struånim licima.

90

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ålan 85.
Nazivne karakteristike motora moraju odgovarati karakteristikama
pogona.
Ålan 86.
Struja motora pri pokretaçu mora se ograniåiti na vrednost koja
nije ãtetna za instalaciju iz koje se napaja i ne utiåe ãtetno na druge
aparate vezane za isti izbor.
Direktno napajaçe motora naizmeniåne struje sa kratkospojenim
rotorom iz distributivne mreæe napona 0,4 kV, dozvoÿava se ako su ispu-
çeni sledeñi uslovi:
1) pad napona pri pokretaçu ne sme premaãiti vrednost pri kojoj do-
lazi do smaçeça momenta motora tako da ugroæava pouzdan zalet motora i
radne maãine ili utiåe na stabilan rad ostalih potraãaåa vezanih na
istu mreæu;
2) zaãtita pri pokretaçu motora ne sme delovati ni na viãem na-
ponskom nivou.
Ålan 87.
Motori moraju biti snabdeveni odgovarajuñim ureœajima za po-
kretaçe i, po potrebi, ureœajima za regulaciju.
Ureœaji za pokretaçe motora mogu se kombinovati sa ureœajima za
zaãtitu motora, pri åemu ureœaji za pokretaçe moraju zadovoÿiti zahteve
za ureœaje za zaãtitu motora.

7. Pretvaraåi
Ålan 88.
Pretvaraåi se moraju napajati preko transformatora sa elektriåki
odvojenim namotajima.
Ako se koristi pretvaraå naizmeniåne struje, strujno kolo iza tog
pretvaraåa mora biti posebno zaãtiñeno, a naroåito u pogledu selektiv-
nosti, s obzirom na funkconalne karakteristike pretvaraåa.

8. Akumulatori
Ålan 89.
Prenosivi ili pokretni akumulatori moraju se puniti u prosto-
rijama u kojima isticaçe i isparavaçe elektrolita neñe izazvati ãtete i
opasnosti.
Provetravaçem prostorija iz stava 1. ovog ålana mora se obezbediti
da prostorija ne postane opasna u pogledu eksplozije. Takoœe se mora
obezbediti da u blizini ne sme biti otvorene vatre.
Ålan 90.
Stacionarni akumulatori moraju biti u posebnoj prostoriji, koja
mora biti zatvorena i u koju je dozvoÿen pristup samo licima koja su duæna
da ih nadgledaju i odræavaju.

91

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ako nazivni napon akumulatorske baterije prelazi 150 V, prostorija
u kojoj su smeãteni stacionarni akumulatori mora imati pod koji ne sme da
bude klizav, koji mora da bude izolovan od tla i koji mora imati dovoÿnu
povrãinu za kretaçe radnika da ne bi doãlo do istovremenog doticaça
tla ili provodnog elementa vezanog za zemÿu i nekog od elemenata aku-
mulatora pod naponom.

9. Rasklopni blokovi
Ålan 91.
Rasklopni blokovi moraju biti izraœeni prema jugoslovenskom
standardu JUS N.K5.503, a instalirani prema odredbama ovog pravilnika,
shodno odreœenom tipu elektriånog razvoda.
Ålanovi 92–97. briãu se.

10. Elektriåna oprema i ureœaji koji troãe elektriånu energiju


Ålan 98.
Elektriåna oprema i ureœaji koji troãe elektriånu energiju
prikÿuåuju se direktrno na elektriånu instalaciju ili preko produænog
savitÿivog kabla.
Odredbe ovog pravilnika koje se odnose na zaãtitu od razaraça
spojeva odnose se i na elektriånu opremu i ureœaje koji troãe elektriånu
energiju i prikÿuåuju se direktno na elektriånu instalaciju.
Ako se prikÿuåak elektriåne opreme i ureœaja koji troãe
elektriånu energiju izvodi produænim savitÿivim kablovima, taj kabl
mora imati isti broj provodnika kao i elektriåna instalacija i zaãtitni
provodnik, ako je neophodan, sa potrebnom elektriånom i mehaniåkom åvr-
stoñom.
Ålan 99.
Ako produæni savitÿivi kabl ima zaãtitni provodnik, taj pro-
vodnik mora biti oznaåen zeleno-æutom bojom, a ako nema zaãtitni pro-
vodnik, ni jedan drugi provodnik ne moæe biti oznaåen tom bojom.
Ako produæni savitÿivi kabl ima neutralni provodnik i ako sred-
stvo za spajaçe odreœuje çegovo mesto, neutralni provodnik mora biti
oznaåen svetloplavom bojom.
Ålan 100.
Svetiÿka se mora postaviti na tavanicu prostorije tako da se ne
moæe okretati oko svoje ose.
Svetiÿka se ne sme veãati o provodnik za napajaçe.
Ako je svetiÿka klase O ili klase II, mora se priåvrstiti preko
izolacionog prikÿuåka koji odvaja metalne delove od svog nosaåa.
Ålan 101.
Navojni deo u sijaliånom grlu, u koji se sijalica zavrñe, ne sme biti
spojen sa faznim provodnikom.

92

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Grla u svetiÿkama mogu se postavÿati tako da budu pristupaåna bez
upotrebe alata, osim u svetiÿkama koje se dræe u ruci.
Sijaliåna grla sa sklopkom i tasterom dozvoÿena su samo ako su izra-
œena u izolacionom kuñiãtu.
Sijaliåna grla opremÿena sklopkama sa polugama dozvoÿena su samo
pod uslovom da je delovaçe sklopke osigurano izolacionim gajtanom ili
metalnim lancem koji je povezan sa polugom, preko umetnutog izolacionog
dela, pri åemu ne sme postojati moguñnost dodira ovog lanca sa delovima
pod naponom sijaliånog grla.
Ålan 102.
Za svetiÿku sa praæçeçem koja ima napon sijalice koji prelazi na-
pon opsega II (odnosno 1 000 V) zahtevi su utvrœeni jugoslovenskim standar-
dima JUS N.L5.210.
Ål. 103. i 104. briãu se.
Ålan 105.
Aparati sa otvorenim usijanim grejnim elementima ne smeju se pri-
kÿuåivati na elektriånu instalaciju u prostorijama u kojima postoji opa-
snost od poæara ili dodira zapaÿivih materijala sa delovima aparata koji
nose uæarene elemente.
Ålan 106.
Aparati sa zagrevaçe prostorija u kojima se izraœuju, obraœuju ili
skladiãte zapaÿivi materijali, odnosno u kojima je prisutna zapaÿiva
praãina moraju imati ureœaj za ograniåavaçe temperature ili ureœaj za
smaçivaçe odavaça toplote, kojim se spreåava dostizaçe opasne tempe-
rature, ili moraju biti tako konstruisani da tempratura kuñiãta i delova
aparata bude ispod temperature koja moæe izazvati opasnost od poæara.

Ålan 107.
U instalacijama elektriånih aparata za grejaçe toplim vazduhom ne
sme postojati moguñnost da se grejna tela stave pod napon dok se ne pokrene
odgovarajuñi ventilator, a moraju se iskÿuåivati pre nego ãto se taj
ventilator iskÿuåi.
Grejna tela iz stava 1. ovog ålana moraju imati ugraœena dva nezavisna
ograniåivaåa temperature, koji ne dopuãtaju pojavu visoke temperature.

Ålan 108.
Elektriåni aparati za zagrevaçe zapaÿivih teånosti na temperaturi
ispod temperature plamiãta moraju imati ograniåivaå temperature, koji
iskÿuåuje ili smaçuje grejaçe pre nego ãto se postigne opasna tempe-
ratura, odnosno moraju biti konstruisani tako da i pri nedozvoÿenom
poveñaçu temperature ne izazivaju opasnost za ÿude i okolne objekte.

11. Sigurnosni sistemi

Ålan 109.
Sigurnosni sistemi moraju funkcionisati pri izbijaçu poæara.

93

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Izvor sigurnosnog sistema mora obezbediti napajaçe u odreœenom
vremenu a oprema sigurnosnog sistema mora biti izvedena ili postavÿena
tako da za odgovarajuñe vreme bude otporna prema vatri.
Ålan 110.
U sigurnosnim sistemima mora se sprovesti zaãtita od indirektnog
dodira bez automatskog iskÿuåeça napajaça pri pojavi prve greãke.
I IT sistemima moraju se predvideti ureœaji za stalan nadzor
izolacije koji pri pojavi prve greãke daju zvuåni i svetlosni signal.
Ålan 111.
Oprema sigurnosnih sistema mora biti rasporeœena tako da se lako
mogu vrãiti periodiåni pregledi, ispitivaça i odræavaçe.
Ålan 112.
Izvori sigurnosnih sistema moraju se postaviti i uåvrstiti tako da
se ne mogu oãtetiti zbog greãaka koje se mogu javiti u glavnim izvorima
napajaça.
Izvori sigurnosnih sistema moraju se postaviti u prostorije koje su
pristupaåne samo struånom i priuåenom osobÿu (BA4 i BA5), osim opreme
koja se posebno napaja iz sopstvenih akumulatora.
Ålan 113.
Mesto na kome su smeãteni izvori sigurnosnih sistema (osim
sopstvenih akumulatora za posebno napajaçe) mora biti åisto i mora se
provetravati, tako da gasovi, dim ili para koje izvori ispuãtaju ne mogu
prodreti u prostorije u kojima se nalaze ÿudi.
Ålan 114.
Odvojeni nezavisni izvori za sigurnosne sisteme koji se napajaju iz
mreæe nisu dozvoÿeni, osim ako je obezbeœeno da dva izvora ne mogu biti
istovremeno u kvaru.
Ålan 115.
Ako postoji smao jedan izvor za napajaçe sigurnosnog sistema, on se
ne sme koristiti za drugu svrhu.
Ako postoji viãe izvora sigurnosnih sistema oni se mogu koristiti
za napajaçe sistema stalne pripravnosti, pod uslovom da u sluåaju kvara
jednog od çih preostala snaga bude dovoÿna za obezbeœeçe pokretaça i
rada svih sigurnosnih sistema.
Uslov iz stava 1. ovog ålana zahteva automatsko rastereñeçe izvora
napajaça od opreme koja nije predviœena sigurnosnim sistemima.
Odredbe st. 1. i 2. ovog ålana ne odnose se na opremu koja se posebno
napaja iz sopstvenih akumulatora.
Ålan 116.
Strujna kola sigurnosnih sistema moraju biti odvojena od drugih
strujnih kola tako da elektriåna greãka ili bilo koja intervencija ili
izmena u jednom sistemu ne utiåe na ispravnost rada drugog sistema.

94

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Zahtev iz stava 1. ovog ålana postiæe se odvajaçem strujnih kola izo-
lacionim materijalima koji su otporni prema vatri, voœeçem, drugim pu-
tevima ili upotrebom kuñiãta.
Ålan 117.
Strujna kola sigurnosnog sistema, po pravilu, ne smeju prolaziti
kroz mesta izloæena riziku od poæara, kao ãto su prostorije u kojima se
izraœuju, obraœuju ili skladiãte zapaÿive materije, odnosno u kojima je
prisutna zapaÿiva praãina.
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, ako se to ne moæe izbeñi
dozvoÿeno je da strujna kola sigurnosnog sistema prelaze i kroz ta mesta, s
tim ãto se u tom sluåaju mora obezbediti çihova otpornost prema vatri.
Strujna kola sigurnosnog sistema ne smeju prolaziti kroz prostorije
u kojima se obraœuje ili skladiãti eksploziv.

Ålan 118.
Strujna kola sigurnosnih sistema ne moraju se zaãtiti od preoptere-
ñeça veñ samo od kratkog spoja, s tim ãto se ureœaj za zaãtitu mora oda-
brati i postaviti tako da ne izaziva nepravilan rad u drugim strujnim
kolima sigurnosnog sistema.
Ålan 119.
Rasklopni ureœaji sigurnosnih sistema moraju se razlikovati gru-
pisati u prostoru koji je pristupaåan samo struånim licima.
Ureœaji za svetlosnu i zvuånu signalizaciju sigurnosnih sistema mo-
raju jasno pokazivati na koje se ureœaje ili strujna kola sigurnosnog
sistema odnose.
Ålan 120.
U sistemima u kojima se zahteva odreœeni stalni nivo osvetÿaja ili
odreœeno vreme prekida osvetÿaja, tip svetiÿke sigurnostnih sistema
mora biti takav da zadovoÿi zahtevani nivo osvetÿaja i pri prebacivaçu
na sigurnosni sistem.
Ålan 121.
U elektriånoj opremi sigurnosnih sistema koja se napaja sa dva razli-
åita strujna kola ne smeju se oãtetiti ureœaji za zaãtitu od elektriånog
udara usled greãke u jednom od strujnih kola ni izazvati pogreãno delo-
vaçe u drugom strujnom kolu.
Oprema iz stava 1. ovog ålana mora se povezati sa zajedniåkim
zaãtitnim provodnikom za oba strujna kola, ako je on predviœen.

Ålan 122.
Paralelni rad dva izvora napajaça sigurnosnih sistema koji nisu
sposobni za paralelni rad mora se spreåiti mehaniåkim zabravÿeçem ili
drugim pogodnim sredstvom.
Ålan 123.
Ako dva izvora napajaça sigurnosnih sistema nisu sposobna za para-
lelni rad, zaãtita od kratkog spoja i od indirektnog dodira mora se osigu-
rati za svaki izvor.

95

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ålan 124.
Ako razni izvori napajaça mogu raditi paralelno kao nezavisni
izvori napajaça sigurnosnih i drugih sistema, pojava reverzibilne ener-
gije mora se spreåiti postavÿaçem zaãtitnih ureœaja.

Ålan 125.
Kad se sigurnosni i drugi sistemi mogu napajati iz dva izvora koji
mogu raditi paralelno, zaãtita od kratkih spojeva i indirektnog dodira
mora se obezbediti bez obzira na to da li se elektriåna instalacija napaja
sa jednog ili sa oba izvora, pri åemu su neophodne mere za ograniåavaçe
struje koja protiåe izmeœu neutralnih taåaka izvora, a naroåito pri
pojavi treñeg harmonika.

III. TEHNIÅKE MERE ZAÃTITE

1. Tehniåke mere zaãtite od elektriånog udara

Ålan 126.
Na elektriånu opremu primeçuju se tehniåke mere zaãtite od
direktnih dodira prema jugoslovenskom standardu JUS N.B2.741.

Ålan 127.
Na elektriånu opremu primeçuju se tehniåke mere zaãtite od in-
direktnih dodira prema jugoslovenskom standardu JUS N.B2.741, s tim ãto
se tehniåka mera zaãtite automatskim iskÿuåeçem napajaça ne primeçuje
na delove elektriåne instalacije gde je neophodnost napajaça bitna i u
sluåajevima kad nije efikasna.
Zaãtita delova elektriåne instalacije iz stava 1. ovog ålana od
indirektnog dodira, gde je neprekidnost napajaça bitna ili zaãtita au-
tomatskim iskÿuåeçem napajaça nije efikasna, ostvaruje se kad se elek-
triåna oprema postavÿa u neprovodne prostorije ili lokalnim
izjednaåeçem potencijala bez povezivaça sa zemÿom.
Tehniåke mere zaãtite bezbednosno malim naponom, koriãñeçem
opreme klase II ili primenom ekvivalentne izolacije, kao i elektriånim
odvajaçem, mogu se primeçivati na celu elektriånu instalaciju, çene de-
love ili opremu.
Tehniåke mere zaãtite od indirektnog dodira iz s. 1, 2. i 3. ovog
ålana ne primeçuju se pri izvoœeçu elektriåne instalacije na: potporne i
metalne delove spojene sa çima, pribor za nadzemne vodove ako je van
dohvata ruke, betonsko gvoæœe ako nije pristupaåno, izloæene provodne
delove malih dimenzija (do 50 mm x 50 mm) ili ako su van dohvata ruke, a
mera zaãtite povezivaçem na zaãtitni provodnik je teãko izvodÿiva
(npr. vijci, zakovice, natpisne ploåice, kablovske obujmice i sl.), metalne
cevi ili druga metalna kuñiãta koja ãtite elektriånu opremu u skladu sa
zahtevima za klasu II ili ekvivalentne izolacije.

96

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
2. Tehniåke mere zaãtite od poæara

Ålan 128.
Postavÿaçe kablova i provodnika u prostorijama zgrada klase spo-
ÿaãçih uticaja BD 2, BD 3 i BD 4 za koje je karakteristiåno oteæano napu-
ãtaçe (kao ãto su: visoke stambene i poslovne zgrade, robne kuñe,
pozoriãta, bioskopi i dr.) treba izbegavati.
Ako se kablovi i provodnici postavÿaju u prostorijama iz stava 1.
ovog ålana, moraju se ispuniti sledeñi uslovi:
1) da u sluåaju nastanka poæara ne mogu preneti ni proãiriti poæar
dva åasa od çegovog nastajaça;
2) da se spreåi izazivaçe visoke temperature koja bi mogla da izazove
paÿeçe okolnih materijala (npr. postavÿaçem u kuñiãta, omotaåe i sl.);
3) da se polaæu u pokrivene kanale ili van dohvata ruke.

Ålan 129.
U zgradama klase spoÿaãçih uticaja BD 3 i BD 4, za koje je karak-
teristiåno prisustvo velikog broja ÿudi (kao ãto su: pozoriãta, bio-
skopi, robne kuñe i dr.), rasklopne aparature se postavÿaju tako da budu
pristupaåne samo struånim licima.
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, rasklopni ureœaji koji olak-
ãavaju napuãtaçe zgrade (npr. sklopke za protivpaniåno svetlo, ventila-
ciju i dr.) mogu se postaviti tako da svima budu pristupaåni.
Ako se rasklopne aparature postavÿaju u prostorijama iz ålana 128.
ovog pravilnika, one moraju biti u kuñiãtima od nezapaÿivih materijala
ili materijala koji ne potpomaæu goreçe.

Ålan 130.
Eleketriåna oprema koja sadræi zapaÿive teånosti ne moæe se posta-
vÿati u prostorijama predviœenim za napuãtaçe zgrade klase spoÿaãçih
uticaja BD 3 i BD 4, za koje je karakteristiåno oteæano napuãtaçe (kao
ãto su: visoke stambene i poslovne zgrade, pozoriãta, bioskopi i dr.).
U prostorijama zgrada klase spoÿaãçih uticaja BE 2, u kojima
postoji opasnost od poæara moæe se postavÿati samo neophodna elek-
triåna oprema, a prolaz kablovima i provodnicima dozvoÿen je pod uslo-
vom da se, u sluåaju nastavÿaça u ovim prostorijama, spoj nalazi u
nezapaÿivom kuñiãtu ili kuñiãtu koje ne potpomaæe goreçe, da su ka-
blovi i provodnici zaãtiñeni od prekomerne struje i da zadovoÿavaju
uslove ispitivaça na zapaÿivost prema jugoslovenskom standardu JUS
N.C0.075 u vremenu od jednog minuta, plamenom duæine 120 mm.
Ako se kablovi i provodnici polaæu na zapaÿive materijale, ti
materijali moraju zadovoÿiti uslove ispitivaça na zapaÿivost iz stava 2.
ovog ålana.
Ålan 131.
U prostorijama zgrada klase spoÿaãçih uticaja BE 2 u kojima se oåe-
kuje taloæeçe praãine na kuñiãta elektriåne opreme u takvim koliåi-
nama da mogu izazvati poæar moraju se preduzeti mere da kuñiãta ne
dostignu temperaturu paÿeça praãine.

7 97

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Pod merama iz stava 1. ovog ålana podrazumeva se da elektriåna
oprema za te prostorije mora biti izraœena prema jugoslovenskom
standardu JUS N.S8.850 i da se pri izvoœeçu mora razmestiti tako da je
obezbeœeno hlaœeçe kako tokom normalnog rada tako i pri preoptereñe-
çima.
Ålan 132.
Ako su rasklopne aparature za zaãtitu, upravÿaçe ili rastavÿaçe
postavÿene u kuñiãte koje ima maçi stepen zaãtite od IP 5X prema jugo-
slovenskom standardu JUS N.A5.070, one se moraju postaviti van prostorija
u kojima postoji opasnost od poæara u zgradama klase spoÿaãçih uticaja
BE 2).
Ålan 133.
Ako se prostorije u kojima postoji opasnost od poæara u zgradama
klase spoÿaãçih uticaja BE 2) greju sistemom prinudne cirkulacije va-
zduha, vazduh se mora usisavati iz prostorije u kojoj ne postoji zapaÿiva
praãina.
Temperatura ulaznog vazduha za grejaçe ne sme biti takva da moæe
izazvati poæar.
Ålan 134.
Motori kojima se upravÿa daÿinski i koji rade bez nadzora, osim
servomotora sa kratkotrajnim radom, smeãteni u prostorijama u kojima
postoji opasnost od poæara (u zgradama klase spoÿaãçih uticaja BE 2), mo-
raju se pomoñu ureœaja osetÿivih na temperaturu zaãtititi od tempera-
tura koje su viãe od temperature tiçaça praãine.

Ålan 135.
Svetiÿke u prostorijama u kojima postoji opasnost od poæara (u zgra-
dama klase spoÿaãçih uticaja BE 2) moraju imati stepen zaãtite najmaçe
IP 5X, prema jugoslovenskom standardu JUS N.A5.070.
Izvori svetla moraju biti zaãtiñeni od moguñih mehaniåkih oãte-
ñeça plastiånim ili staklenim poklopcima i reãetkama ili drugim odgo-
varajuñim zaãtitnim sredstvima.
Zaãtitna sredstva iz stava 2. ovog ålana moraju biti sastavni deo sve-
tiÿke.
Ålan 136.
Radi smaçeça opasnosti, u prostorijama u kojima postoji opasnost od
poæara (u zgradama klase spoÿaãçih uticaja BE 2) strujno kolo mora biti
zaãtiñeno zaãtitnim ureœajem diferencijalne struje nazivne vrednosti
struje delovaça od 0,5 A ili mora biti postavÿeno pod nadzor pomoñu
ureœaja za trajni nadzor izolacije (koji se koristi u IT sistemima), sa zvuå-
nim signalom za sluåaj greãke na izolaciji.
Provodik strujnog kola za nadzor izolacije moæe biti dodatni pro-
vodnik viãeæilnog kabla, plaãt kabla spojen sa zaãtitnim provodnikom
ili neizolovani provodnik voœen sa izolovanim provodnicima u plastiå-
nim instalacionim cevima.

98

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ålan 137.
Strujna kola koja napajaju opremu ili prolaze kroz prostorije u
kojima postoji opasnost od poæara (u zgradama klase spoÿaãçih uticaja
BE 2) moraju biti zaãtiñena od preoptereñeça i kratkih spojeva zaãtit-
nim ureœajima koji se moraju postaviti van tih prostorija.
Ålan 138.
Delovi pod naponom u strujnim kolima bezbednosno malog napona u
prostorijama u kojima postoji opasnost od poæara (u zgradama klase spoÿa-
ãçih uticaja BE 2) moraju biti zaãtiñeni kuñiãtem najmaçeg stepena za-
ãtite IP 2X ili opremÿeni izolacijom koja moæe da izdræi ispitni napon
od 500 V tokom 1 min.
Ålan 139.
U prostorijama u kojima postoji opasnost od poæara (u zgradama klase
spoÿaãçeg uticaja BE 2) PEN provodnik moæe biti samo pridruæen stru-
jnim kolima koja prolaze kroz ovakve prostorije, pod uslovom da nema pre-
kida.
Ålan 140.
U prostorijama zgrada od drvene graœe (klase spoÿaãçeg uticaja CA
2) moraju se preduzeti mere da elektriåna oprema ne izazove paÿeçe
zidova, podova ili tavanica.
Ålan 141.
U prostorijama visokih zgrada u kojima je primeçena prinudna ve-
ntilacija (klase spoÿaãçih uticaja CB 2), åiji odnos veliåina moæe
omoguñiti ãireçe poæara, moraju se preduzeti mere za spreåavaçe dejstva
dimçaka na mestima gde se nalazi elektriåna oprema.

3. Tehniåke mere zaãtite od prekomerne struje


Ålan 142.
Ureœaj za zaãtitu od preoptereñeça provodnika i kablova, osim u
sluåajevima iz ålana 143. ovog pravilnika, mora se postaviti na poåetak
svakog strujnog kola, kao i na sva mesta na kojima se smaçuje trajno do-
zvoÿena struja provodnika, ako ureœaj za zaãtitu od preoptereñeça posta-
vÿen ispred tog mesta ne obezbeœuje odgovarajuñu zaãtitu.
Uzrok smaçeça trajno dozvoÿene struje je smaçeçe preseka pro-
vodnika, promena prirode, naåina postavÿaça i promena izolacije ili
broja æila.
Ureœaj za zaãtitu od preoptereñeça proizvoÿno se sme pomerati duæ
elektriånog razvoda izmeœu taåke gde se trajno dozvoÿena struja smaçuje i
ureœaja za zaãtitu, pod uslovom da je zaãtiñen od kratkog spoja i da nema
granaça ni prikÿuånica.
Ureœaj za zaãtitu od preoptereñeça moæe se pomerati najviãe do 3 m
izmeœu taåke gde se trajno dozvoÿena struja smaçuje i zaãtitnog ureœaja,
pod uslovom da su provodnici ispred ureœaja poloæeni sigurno na kratak
spoj (npr. svaki provodnik u odvojenoj izolovanoj cevi), da su udaÿeni od
zapaÿivih materijala i da nema granaça ni prikÿuånica.

7* 99

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ålan 143.
Zaãtita od preoptereñeça provodnika i kablova moæe se izostaviti
samo u prostorijama u kojima ne postoji opasnost od poæara i eksplozija, i
to:
1) u strujnim kolima u kojima nema preoptereñeça, granaça ili pri-
kÿuånica;
2) u strujnim kolima telekomunikacija, upravÿaça, signalizacije i
sl.;
3) u provodnicima i kablovima za spajaçe elektriånih maãina, po-
kretaåa, transformatora, ispravÿaåa, akumulatora, rashladnih po-
strojeça i sl.
Ålan 144.
U IT sistemima ureœaji za zaãtitu od preoptereñeça mogu se preme-
stiti duæ voda, odnosno izostaviti samo ako je svako strujno kolo zaãti-
ñeno ureœajem diferencijalne struje ili ako je sva elektriåna oprema,
podrazumevajuñi provodnike i kablove, izvedena kao oprema klase II ili za-
ãtiñena ekvivalentnom izolacijom.
Ålan 145.
Ureœaj za zaãtitu od proeptereñeça kablova i provodnika ne posta-
vÿa se u takva strujna kola gde prekid napajaça moæe predstavÿati opa-
snost, kao ãto su pobudna strujna kola obrtnih maãina, strujna kola za
napajaçe elektromagnetskih dizalica, strujna kola sekundara strujnih
transformatora i sl.
U sluåaju iz stava 1. ovog ålana mora se predvideti alarmni ureãaj
koji deluje pri pojavi preoptereñeça.

Ålan 146.
Ureœaji za zaãtitu od kratkog spoja moraju se postaviti na poåetak
svakog strujnog kola, kao i na sva mesta na kojima se smaçuje struja kratkog
sporaj provodnika ako ureœaj za zaãtitu od kratkog spoja, postavÿen ispred
tog mesta, ne obezbeœuje odgovarajuñu zaãtitu.

Ålan 147.
Ureœaji za zaãtitu od kratkog spoja mogu se pomerati najviãe od 3 m
duæ ãtiñenog kabla ili provodnika pod uslovom da su kablovi, odnosno
provodnici ispred ureœaja poloæeni sigurno u odnosu na kratak spoj i
zemÿospoj i da su udaÿeni od zapaÿivih materijala.

Ålan 148.
Ureœaj za zaãtitu od kratkog spoja moæe se izostaviti:
1) ako provodnici ili kablovi spajaju generatore, transformatore,
ispravÿaåe, akumulatorske baterije do pripadajuñih razvodnih blokova i
zaãtitne ureœaje u tim razvodnim blokovima;
2) u strujnim kolima åije iskÿuåeçe moæe izazvati opasnost, kao ãto
su pobudna strujna kola obrtnih maãina, kola napajaça elektromagnetskih
dizalica i strujna kola sekundara strujnih transformatora;
3) u mernim strujnim kolima.

100

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
U sluåajevima iz stava 1. ovog ålana elektriåni razvod mora se izve-
sti tako da se rizik od kratkog spoja svede na minimum (primenom pojaåane
izolacije protiv spoÿaãçih uticaja), a provodnici i kablovi se ne smeju
polagati na zapaÿive materijale niti uz çih.
Ålan 149.
Jedan isti ureœaj za zaãtitu kablova i provodnika od kratkog spoja
moæe ãtititi viãe poloæenih provodnika u paraleli, pod uslovom da su
usklaœene radne karakteristike ureœaja i naåin paralelnog polagaça pro-
vodnika.
Ålan 150.
Ureœaj za zaãtitu od prekomerne struje mora se postaviti u svaki fa-
zni provodnik, osim u sistemu TT bez voœenog neutralnog provodnika, s
tim da taj ureœaj mora iskÿuåiti provodnik u kome je doãlo do prekomerne
struje, ali ne i bezuslovno iskÿuåeçe drugih provodnika pod naponom.
Ako pri napajaçu (npr. trofaznih motora) prekid jedne faze predsta-
vÿa opasnost, mora se predvideti iskÿuåivaçe i ostalih provodnika pod
naponom.
Ålan 151.
U strujnim kolima koja se napajaju izmeœu faza u sistemu TT, gde nema
voœenog neutralnog provodnika, otkrivaçe prekomerne struje moæe se
predvideti samo u dve faze, pod uslovom da u istom trofaznom strujnom
kolu na strani napajaça postoji ureœaj za zaãtitu diferencijalne struje
koji prekida sve fazne provodnike.
Ålan 152.
Ako je u TT i TN sistemima presek neutralnog provodnika jednak pre-
seku faznih provodnika, nije potreban ureœaj za zaãtitu od prekomerne
struje u neutralnom provodniku ni ureœaj za prekidaçe ovog provodnika.
Ako je u sistemima iz stava 1. ovog ålana presek neutralnog pro-
vodnika maçi od preseka faznog provodnika, potrebno je predvideti ureœaj
za zaãtitu od prekomerne struje u neutralnom provodniku i taj ureœaj mora
izazvati iskÿuåeçe faznih provodnika strujnog kola, pri åemu nije
neophodno prekidaçe neutralnog provodnika.
Ureœaj za zaãtitu od prekomerne struje neutralnog provodnika nije
potreban ako je neutralni provodnik zaãtiñen od kratkog spoja ureœajem
za zaãtitu faznih provodnika strujnog kola i ako je najveña struja koja
protiåe kroz neutralni provodnik tokom normalnog rada znatno maça od
vrednosti trajno dozvoÿene struje tog provodnika.
Ålan 153.
Neutralni provodnik, po pravilu, ne vodi se u sistemu IT.
Ako je voœeçe neutralnog provodnika u sistemu IT neophodno, mora se
predvideti ureœaj za zaãtitu od prekomerne struje neutralnog provodnika
svakog strujnog kola koji izaziva prekid faznih provodnika i neutralnog
provodnika odgovarajuñeg strujnog kola.
Ureœaj za zaãtitu od preoptereñeça neutralnog provodnika nije po-
treban ako je neutralni provodnik zaãtiñen od kratkog spoja ureœajem za

101

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
zaãtitu na strani napajaça (na poåetku strujnog kola) koji odgovara zahte-
vima utvrœenim jugoslovenskim standardom JUS N.B2.743 za karakteristike
zaãtitnog ureœaja od kratkog spoja ili ako se posebno strujno kolo ãtiti
ureœajem diferencijalne struje åija nazivna vrednost ne prelazi 0,15 puta
vrednost trajno dozvoÿene struje odgovarajuñeg neutralnog provodnika,
pod uslovom da ovaj ureœaj prekida sve fazne provodnike i neutralni pro-
vodnik odgovarajuñeg strujnog kola.

Ålan 154.
Prekidaçe neutralnog provodnika mora kasniti za prekidaçem fa-
znih provodnika, a pri spajaçu neutralni provodnik mora biti spojen isto-
vremeno ili pre spajaça faznih provodnika.

4. Tehniåke mere zaãtite od prenapona

Ålan 155.
Ureœaj za ograniåavaçe prenapona mora se postaviti tako da ne
predstavÿa opasnost za ÿude i okolne objekte u trenutku delovaça.

Ålan 156.
U isti instalacioni kanal ne smeju se polagati kablovi i provodnici
opsega napona I i II, osim ako nisu preduzeñe mere da ne budu izloæeni
naponu viãem od çihovog ispitanog napona mreæne frekvencije.

Ålan 157.
Na mestima na kojima atmosferski prenaponi mogu izazvati opas-
nost, moraju se postaviti odvodnici prenapona.

Ålan 158.
Ako se elektriåna instalacija napaja iz nadzemne mreæe i zaãtiñena
je odvodnicama prenapona, odvodnici prenapona moraju se postaviti ãto
bliæe kuñnom prikÿuåku.
Ålan 159.
Odvodnik prenapona uzemÿuje se najkrañim putem.

Ålan 160.
Elektriåna otpornost uzemÿivaåa odvodnika prenapona ne sme biti
veña od 5 Ø.
Ålan 161.
Postojeñi uzemÿivaåi, kao ãto su gromobranske instalacije, metalna
vodovodna mreæa i sl., mogu se koristiti za uzemÿeçe odvodnika prena-
pona.
Ålan 162.
Odvodnike prenapona i razna iskriãta nije dozvoÿeno postavÿati u
prostorijama u kojima postoji opasnost od poæara i eksplozija (klase spo-
ÿaãçih uticaja BE 2 i BE 3).

102

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
5. Tehniåke mere zaãtite od pada i nestanka napona

Ålan 163.
Ako pad, nestanak ili ponovno uspostavÿaçe napona moæe izazvati
opasnost za ÿude i opremu, mora se ugraditi ureœaj za zaãtitu od nestanka i
pada napona.
Ålan 164.
Ureœaj za zaãtitu od pada napona moæe delovati sa zakaãçeçem ako
pri radu aparat koji se ãtiti bez opasnosti podnosi kratkotrajan prekid
ili pad napona.
Ålan 165.
Ako se koriste kontaktori, kaãçeçe u çihovom otvaraçu i ponov-
nom zatvaraçu ne sme spreåiti trenutno iskÿuåivaçe ureœaja za upra-
vÿaçe i zaãtitu.
Ålan 166.
Ureœaji za zaãtitu od nestanka i pada napona moraju se predvideti u
krajçim strujnim kolima napajaça motora åije ponovno pokretaçe, posle
zaustavÿaça do koga je doãlo zbog pada ili nestanka napona, moæe biti
opasno.
Ålan 167.
Ureœaji za zaãtitu od nestanka ili pada napona neophodni su u
elektriånim instalacijama zgrada u kojima je predviœena oprema za sigur-
nosno napajaçe i zamenu napajaça.
Ureœaji iz stava 1. ovog ålana moraju obezbediti ukÿuåivaçe sigurno-
snog izvora ili zamenu napajaça opreme rezervnim izvorom ako je napon
maçi od granica pravilnog funkcionisaça opreme.

6. Tehniåka mere zaãtite rastavÿaçem, iskÿuåivaçem i funkcionalnim


ukÿuåivaçem i iskÿuåivaçem strujnog kola.

Ålan 168.
Tehniåke mere zaãtite rastavÿaçem i iskÿuåivaçem su mere za ot-
klaçaçe opasnosti sa elektriåne instalacije, opreme ili maãine.
Mere iz stava 1. ovog ålana postiæu se neautomatskim, lokalnim ili
daÿinskim rastavÿaçem, iskÿuåivaçem i funkcionalnim ukÿuåivaçem i
iskÿuåivaçem.
Ålan 169.
PE provodnik (zaãtitni provodnik) ne sme se rastavÿati ni pre-
kidati ni u jednom sistemu.
U TN-C sistemima, PEN provodnik (zaãtitno-neutralni provodnik)
ne sme se rastavÿati ni prekidati. U TN-S sistemima neutralni provodnik
(N–provodnik) ne mora se rastavÿati ni prekidati.

103

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
7. Rastavÿaçe strujnog kola

Ålan 170.
Svako strujno kolo, osim provodnika iz ålana 169. ovog pravilnika,
mora biti tako izvedeno da se moæe rastaviti od svih provodnika pod napo-
nom.
Ako radni uslovi dopuãtaju, viãe strujnih kola moæe se rastavÿati
zajedniåkim sredstvom.
Ålan 171.
Posle rastavÿaça strujnog kola, nenamerno napajaçe rastavÿenog
strujnog kola mora se spreåiti posebnim merama, i to: zakÿuåivaçem ra-
stavÿenog poloæaja, postavÿaçem opomenskih tablica i postavÿaçem ure-
œaja za rastavÿaçe strujnog kola u kuñiãta ili u prostorije koje se
zakÿuåavaju.
Pri rastavÿaçu strujnog kola, kao dodatna mera zaãtite, moæe se
primeniti kratko spajaçe i uzemÿeçe.

Ålan 172.
Na mestu na kome deo elektriåne opreme ili kuñiãte sadræe delove
pod naponom koji se napajaju sa viãe izvora, mora se postaviti tablica sa
upozoreçem licu kome ovaj deo postane pristupaåan da mora taj deo rasta-
viti sa svih izvora napajaça, osim u sluåaju, kada se koristi ureœaj za za-
bravÿivaçe koji obezbeœuje da se sva napojna strujna kola rastavÿaju.

Ålan 173.
Na mestima na kojima sa akumulira elektriåna energija moraju biti
predviœena sredstva za çeno praæçeçe.

8. Iskÿuåivaçe strujnog kola radi mehaniåkog odræavaça

Ålan 174.
Sredstva za iskÿuåivaçe moraju se predvideti na mestima na kojim
pri mehaniåkom odræavaçu moæe doñi do fiziåkih ozleda, a to su
elektriåne instalacije za kranove, liftove, pokretna stepeniãta, konve-
jere, maãine alatÿike, pumpe i sl.

Ålan 175.
Na mestima na kojima se vrãi mehaniåko odræavaçe moraju se pred-
videti sredstva za spreåavaçe neæeÿenog ponovnog ukÿuåeça iskÿuåene
elektriåne opreme, osim ako sredstva za iskÿuåivaçe nisu pod stalnim
nadzorom lica koja vrãe odræavaçe.
Pod sredstvima za spreåavaçe ponovnog ukÿuåivaça iskÿuåene
elektriåne opreme podrazumeva se jedna ili viãe sledeñih mera: zakÿuåa-
vaçe iskÿuåenog poloæaja, postavÿaçe tablica sa upozoreçem i posta-
vÿaçe opreme za iskÿuåivaçe u kuñiãta ili prostorije koje se mogu
zakÿuåavati.

104

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
9. Iskÿuåivaçe strujnog kola i zaustavÿaçe u sluåaju hitnosti
Ålan 176.
U delu elektriåne instalacije koja treba da se iskÿuåi da bi se ot-
klonila neoåekivana opasnost, mora se predvideti sredstvo za iskÿuåi-
vaçe u sluåaju hitnosti.
Elektriåne instalacije iz stava 1. ovog ålana su one instalacije koje
napajaju: pumpe zapaÿivih teånosti, ventilacione sisteme, velike
raåunare, svetiÿke sa praæçeçem napajane visokim naponom, velike ku-
hiçe i robne kuñe.
Ålan 177.
Ako se ureœajem za iskÿuåivaçe u sluåaju hitnosti otklaça opasnost
od elektriånog udara, rasklopni ureœaj mora prekinuti sve provodnike pod
naponom, osim provodnika iz ålana 169. ovog pravilnika.
Ålan 178.
Sredstvo za iskÿuåivaçe i zaustavÿaçe u sluåaju hitnosti mora de-
lovati ãto neposrednije na odgovarajuñe napajaçe.
Postavÿaçe sredstva za iskÿuåivaçe i zaustavÿaçe u sluåaju hitno-
sti iz stava 1. ovog ålana mora biti takvo da se samo jednim delovaçem is-
kÿuåi odgovarajuñe napajaçe.
Ålan 179.
Sredstva za iskÿuåivaçe u sluåaju hitnosti moraju se postaviti tako
da çihova delovaça ne uzrokuju pojave drugih opasnosti niti ometaju
postupak za otklaçaçe opasnosti.
Ålan 180.
U elektriånim instalacijama ureœaja åije pokretaçe moæe izazvati
opasnost, mora se predvideti sredstvo za hitno zaustavÿaçe tih ureœaja.
Elaktriåne instalacije iz stava 1. ovog ålana su one instalacije koje
napajaju: pokretna stepeniãta, liftove, elevatore, konvejere, elektriåna
pokretna vrata, maãine alatÿike, opremu za praçe kola i sl.

10. Funkcionalno ukÿuåivaçe i iskÿuåivaçe strujnog kola


Ålan 181.
Svaki deo strujnog kola za koji se zahteva da se funkcionalno
ukÿuåuje i iskÿuåuje (u daÿem tekstu: funkcionalno upravÿaçe) nezavi-
sno od drugih delova elektriåne instalacije mora biti opremÿen ureœajem
za funkcionalno upravÿaçe.
Ureœaj za funkcionalno upravÿaçe iz stava 1. ovog ålana ne mora
prekidati sve provodnike pod naponom, ali jednopolni rasklopni aparat
se ne sme postaviti u neutralni provodnik.
Ålan 182.
Jednim ureœejem za funkcionalno upravÿaçe moæe se upravÿati sa
viãe elektriånih aparata predviœenih da rade istovremeno.

105

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ålan 183.
Uticaçe i vaœeçe utikaåa u prikÿuånicu, nazivne struje do 16 A,
moæe se vrãiti za svrhu funkcionalnog upravÿaça aparatima i opremom.

Ålan 184.
Ureœaji za funkcionalno upravÿaçe kojima se obezbeœuje izmena
napajaça sa zamenskim napajaçem moraju delovati na sve provodnike pod
naponom i ne smeju staviti izvore u paralelan spoj, osim u elektriånim in-
stalacijama koje su specijalno predviœene za ovakve uslove. U tim sluåaje-
vima ne smeju se rastavÿati PEN provodnici (zaãtitno-neutralni
provodnici) ili PE provodnici (zaãtitni provodnici).

Ålan 185.
Upravÿaåka i pomoñna strujna kola moraju se projektovati, po-
stavÿati i zaãtititi tako da ograniåe opasnosti izazvane oãteñeçem izo-
lacije izmeœu upravÿaåkog strujnog kola i drugih provodnih delova i da ne
izazovu pogreãno delovaçe upravÿanog elektriånog aparata.

Ålan 186.
Upravÿaåka strujna kola motora moraju se projektovati i izvoditi
tako da se motori ne mogu nekontrolisano pokrenuti posle zaustavÿaça
zbog nestanka ili pada napona, ako takvo pokretaçe predstavÿa opasnost.

Ålan 187.
U elektriånim instalacijama motora, gde se motor koåi suprotnim
strujama, moraju se predvideti mere za spreåavaçe okretaça motora u
suprotnom smeru na kraju koåeça, ako to suprotno okretaçe izaziva opas-
nost.
Ålan 188.
Na mestima na kojima bezbednost zavisi od smera okretaça motora,
moraju se predvideti mere koje, po nestanku jedne faze ili izmene faza,
spreåavaju pokretaçe motora u pogreãnom smeru.

IV. POSTUPAK I NAÅIN KONTROLISAÇA I VERIFIKACIJE


SVOJSTAVA, KARAKTERISTIKA I KVALITETA ELEKTRIÅNIH
INSTALACIJA

Ålan 189.
Svaka elektriåna instalacija mora tokom postavÿaça i/ili kada je
zavrãena, ali pre predaje korisniku, biti pregledana i ispitana u skladu
sa odredbama ovog pravilnika.
Ålan 190.
Prilikom proveravaça i ispitivaça elektriånih instalacija mo-
raju se preduzeti mere za bezbednost lica i zaãtitu od oãteñeça
elektriåne i druge opreme.

106

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ålan 191.
Ako se elektriåna instalacija meça, mora se proveriti i ispitati da
li je izmeçena elektriåna instalacija u skaldu sa odredbama ovog pra-
vilnika.

1. Proveravaçe pregledom

Ålan 192.
Pregled elektriåne instalacije vrãi se kad je ona iskÿuåena, a
sastoji se iz proveravaça:
1) zaãtite od elektriånog udara, ukÿuåujuñi mereçe razmaka kod
zaãtite preprekama ili kuñiãtima, pregradama ili postavÿaçem opreme
van dohvata ruke;
2) mera zaãtite od ãireça vatre i od termiåkih uticaja provodnika
prema trajno dozvoÿenim vrednostima struje i dozvoÿenom padu napona
(ako nije izvrãena revizija projekta);
3) izbora i podeãenosti zaãtitnih ureœaja i ureœaja za nadzor;
4) ispravnosti postavÿaça odgovarajuñih rasklopnih ureœaja u
pogledu rastavnog razmaka;
5) izbora opreme i mera zaãtite prema spoÿaãçim uticajima;
6) raspoznavaça neutralnog i zaãtitnog provodnika;
7) prisustva ãema, tablica sa upozoreçima ili sliånih informacija;
8) raspoznavaça strujnih kola, osiguraåa, sklopki, stezaÿki i druge
opreme;
9) spajaça provodnika;
10) pristupaånosti i raspoloæivosti prostora za rad i odræavaçe.

2. Ispitivaça

Ålan 193.
Opãta ispitivaça izvode se prema sledeñem redosledu:
1) neprekidnost zaãtitnog provodnika i glavnog i dodatnog pro-
vodnika za izjednaåeçe potencija.a;
2) otpornost izolacije elektriåne instalacije;
3) zaãtita elektriånim odvajaçem elektriåne instalacije;
4) otpornost pada i zidova;
5) automatsko iskÿuåeçe napajaça;
6) dopunsko izjednaåeçe potencijala;
7) funkcionalnost.
Ako se pri ispitivaçu iskaæe neusaglaãenost sa odgovarajuñim od-
redbama ovog pravilnika, ispitivaçe se moraju ponoviti posle is-
pravÿaça greãaka.
Ålan 194.
Neprekidnost zaãtitnog provodnika i provodnika za izjednaåeçe
potencijala ispituje se mereçem elektriåne otpornosti, naponom od 4 do
24 V jednosmerne ili naizmeniåne struje sa najmaçom stujom od 0,2 A.

107

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Ålan 195.
Elektriåna otpornost izolacije elektriåne instalacije mora se me-
riti:
1) izmeœu provodnika pod naponom, uzimajuñi dva pod dva (mereçe se
vrãi tokom postavÿaça pre povezivaça opreme);
2) izmeœu svakog provodnika pod naponom i zemÿe (fazni provodnici
i neutralni provodnik se mogu spojiti zajedno).
U TN-C sistemu PEN provodnik se ne smatra provodnikom pod napo-
nom.
Elektriåna otpornost izolacije meri se naponima koji nisu maçi od
vrednosti napona datih u tabeli br. 2 i zadovoÿava ako svako strujno kolo,
bez prikÿuåene opreme, ima vrednost koja nije maça od vrednosti datih u
tabeli br. 2.
Mereça se vrãe jednosmernom strujom.
Kad strujno kolo sadræi elektronske ureœaje, mereça se vrãe samo
izmeœu faznog i neutralnog provodnika koji su spojeni zajedno sa zemÿom.
Bez spajaça provodnika pod naponom moæe se izazbati kvar na elektriå-
nim ureœajima.
Tabela 3.
Najmaçe vrednosti elektriåne otpornosti izolacije
Ispitni napon Otpornost izola-
Nazivni napon strujnog kola jednosmerne cije
struje
V MΩ
1 2 3
Bezbednosno mali napon i mali radni napon
kada se strujno kolo (bezbednosno) napaja
preko bezbednostnog transformatora za
odvajaçe, pod uslovom da ispuçavaju uslove
za ovu zaãtitu prema jugoslovenskom
standardu JUS N.B2.741 250 Š0,25
Do 500 V, ukÿuåujuñi i 500 V sa izuzetkom
propisanih sluåajeva 500 ≥0,5
Iznad 500 V 1000 ≥1,0

Ålan 196.
Elektriåno odvajaçe delova pod naponom od drugih strujnih kola pro-
verava se ispitivaçem elektriåne otpornosti izolacije, ali sa prikÿuåe-
nim aparatima shodno ålanu 195. ovog pravilnika.
Ålan 197.
Ako je oprema postavÿena u izolovane prostorije, mora se ispitati
elektriåna otpornost zidova i podova metodom utvrœenom u jugoslo-
venskom standardu JUS N.B.2.761. Najmaçe tri mereça moraju se izvrãiti
na istom mestu, s tim da se jedno mereçe vrãi na rastojaçu 1 m od bilo kog

108

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
pristupaånog stranog provodnog dela u prostoriji, a druga dva mereça
vrãe se na veñim rastojaçima.
Mereçe iz stava 1. ovog ålana moraju se ponoviti za svaku odgova-
rajuñu povrãinu prostorije.
Ålan 197a.
Provera uslova zaãtite automatskim iskÿuåeçem napajaça kao mere
zaãtite od indirektnog dodira vrãi se na sledeñi naåin:
1) Za TN sistem:
– mereçem impedanse petÿe kvara prema jugoslovenskom standardu
JUS N.B2.763 ili proraåunom stvarno izvedenog staça;
– pregledom karakteristika pripadajuñeg zaãtitnog ureœaja, npr. po-
deãene vrednosti struje prekidaåa ili nazivne vrednosti osiguraåa;
– ako u strujnim kolima postoji zaãtitni ureœaj diferencijalne
struje - proverom çegovog delovaça prema jugoslovenskom standardu JUS
N.B 2.764;
– ako se napajaçe vrãi nadzemnim vodom - mereçem ukupne otporno-
sti uzemÿivaåa (RB) prema jugoslovenskom standardu JUS N.B2.762.
2) Za TT sistem:
– mereçem otpornosti uzemÿivaåa izloæenih provodnih delova (RA),
prema jugoslovenskom standardu JUS N.B2.762;
– pregledom karakteristika pripadajuñeg zaãtitnog ureœaja i ureœaja
za zaãtitu od prekomerne struje;
– ako je pripadajuñi zaãtitni ureœaj diferencijalne struje - ispi-
tivaçem delovaça ovog ureœaja prema jugoslovenskom standardu JUS
N.B2.764.
3) Za TT sistem:
– pregledom proraåuna struje prvog kvara, a ako postoji sumça, ili su
nepoznati parametri za proraåun, onda se vrãi mereçe pri simuliranom
kvaru;
– ako se N-provodnik vodi, vrãe se mereçe kao pod 1), ako se N-pro-
vodnik ne vodi, vrãe se mereça kao pod 2).

Ålan 197b.
Ako je primeçeno dopunsko izjednaåeçe potencijala prema jugo-
slovenskom standardu JUS N.B2.741, meri se impendansa (odnosno otpor-
nost) izmeœu istovremeno pristupaånih izloæenih i stranih provodnih
delova.
Ålan 197v.
Na osnovu rezultata dobijenih prema ål. 197a. i 197b. ovog pra-
vilnika, zavisno od sistema razvoda, proveravaju se posebni i dopunski
uslovi zaãtite od elektriånog udara prema standardu JUS N.B2.741.

Ålan 198.
Rasklopni blokovi (komandni ormani, komandne table, upravÿaåki
pultovi i sl.), motorni pogoni, komande i zabravÿeça moraju se funkci-
onalno istitati da bi se proverilo da li zadovoÿavaju uslove propisane
ovim pravilnikom i jugoslovenskim standardima iz ove oblasti.

109

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
Zaãtitni ureœaji izlaæu se funkcionalnom ispitivaçu samo kad je
to moguñe, da bi se proverila çihova ispravnost, pravilnost postavÿaça i
podeãenost.

V. ZAVRÃNE ODREDBE
Ålan 199.
Danom stupaça na snagu ovog pravilnika prestaju da vaæe:
1) Pravilnik o tehniåkim merama i uslovima za izvoœeçe elektro-
energetskih instalacija u zgradama (“Sluæbeni list SFRJ”, 43/66);
2) Pravilnik o tehniåkim merama za elektroenergetska postrojeça
niskog napona u poÿoprivredi (“Sluæbeni list SFRJ”, 33/70);
3) Pravilnik o tehniåkim merama za elektroenergetske instalacije u
industriji (“Sluæbeni list SFRJ”, 2/73);
4) Pravilnik o tehniåkim normativima za projektovaçe i izvoœeçe
elektriånih prikÿuåaka i ormara u zgradama (“Sluæbeni list SFRJ”, 35/
74);
5) Pravilnik o tehniåkim normativima za elektroenergetske in-
stalacije u zgradama koje se izvode sistemom montaæe prefabrikovanih
tipiziranih finalno obraœenih elemenata (“Sluæbeni list SFRJ”, 19/85);
6) Pravilnik o tehniåkim normativima za elektroenergetske in-
stalacije u prostorijama sa specifiånim uslovima (“Sluæbeni list
SFRJ”, 68/85);
Ålan 200.
Ovaj pravilnik stupa na snagu po isteku ãest meseci od dana objavÿi-
vaça u “Sluæbenom listu SFRJ”.

110

d:\baci\elteh1\elteh02 – 20/2/97
PRAVILNIK
O TEHNIÅKIM NORMATIVIMA ZA IZGRADÇU NADZEMNIH
ELEKTROENERGETSKIH VODOVA NAZIVNOG NAPONA OD 1 kV
DO 400 kV*

I. OPÃTE ODREDBE

Ålan 1.
Ovim pravilnikom propisuju se tehniåki normativi za izgradçu nad-
zemnih elektroenergetskih vodova (u daÿem tekstu: vodovi) koji sluæe za
prenos i razvod elektriåne energije, nazivnog napona od 1 kV do ukÿuåivo
400 kV.
Odredbe ovog pravilnika ne primeçuju se na kontaktne vodove za
elektriånu vuåu i na nadzemne kablovske vodove.

Ålan 2.
Niæe navedeni izrazi, u smislu ovog pravilnika, imaju sledeña zna-
åeça:
1) nadzemni elektroenergetski vod je skup svih delova koji sluæe za
nadzemno voœeçe provodnika koji prenose i razvode elektriånu energiju,
kojim su obuhvañeni: provodnici, zaãtitna uæad, zemÿovodi, uzemÿivaåi,
izolatori, nosaåi, konzole, stubovi i temeÿi;
2) niskonaponski vod je vod åiji nazivni napon ne prelazi 1000 V;
3) visokonaponski vod je vod åiji nazivni napon prelazi 1000 V;
4) nazivni napon je napon prema kome je vod dimenzionisan, graœen i
nazvan;
5) maksimalni pogonski napon je vrednost napona izmeœu faznih pro-
vodnika koja u normalnom pogonu ne sme biti prekoraåena;
6) provodnici su metalne æice ili uæad koja sluæe za provoœeçe
struje;
*
Ovaj pravilnik je objavÿen u “Sluæbenom listu SFRJ”, broj 65/88 i “Sluæbenom listu
SRJ”, broj 18/92.

111

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
7) zaãtitno uæe je uzemÿeno uæe koje sluæi za zaãtitu voda od at-
mosferskih i pogonskih prenapona;
8) sigurnosno uæe je uzemÿeno uæe koje sluæi za zaãtitu od dodira sa
drugim vodom;
9) stvarni presek æice je geometrijski presek æice, a stvarni presek
uæeta je zbir geometrijskih preseka svih æica u uæetu, bez obzira na to da
li su æice od istog materijala ili od razliåitih materijala;
10) zatezna åvrstoña æice je najmaçe naprezaçe pri kome dolazi do
prekida æice. Vrednosti zatezne åvrstoñe su u skladu sa vrednostima zate-
zne åvrstoñe pre pouæavaça i navedene su u odgovarajuñim jugoslovenskim
standardima;
11) sila kidaça je 95% od raåunske sile kidaça za jednometalno uæe, a
90% od raåunske sile kidaça za dvometalno uæe. Raåunska sila kidaça
utvrœena je u propisima o jugoslovenskim standardima za metalnu uæad, a
prekidna åvrstoña izraåunava se iz tako definisane sile kidaça i preseka
uæeta;
12) maksimalno radno naprezaçe provodnika, odnosno zaãtitnog
uæeta je odabrana raåunska vrednost koju horizontalna komponenta zatezne
åvrstoñe postiæe na temperaturi od –5 oC pri normalnom dodatnom opte-
reñeçu, ili na temperaturi od –20 oC bez dodatnog optereñeça;
13) normalno dozvoÿeno naprezaçe provodnika, odnosno zaãtitnog
uæeta je naprezaçe koje se ne sme prekoraåiti pod normalnim uslovima, tj.
na temperaturi od –5 oC pri normalnom dodatnom optereñeçu i na tempe-
raturi od –20 oC bez tog optereñeça i donosi se na horizontalnu kompo-
menentu naprezaça;
14) izuzetno dozvoÿeno naprezaçe provodnika, odnosno zaãtitnog
uæeta je naprezaçe koje se ne sme prekoraåiti pod izuzetnim uslovima, tj.
na temperaturi od –5 oC pri izuzetnom dodatnom optereñeçu i odnosi se na
naprezaçe u taåki uåvrãñeça;
15) sila naprezaça provodnika, odnosno zaãtitnog uæeta je proizvod
stvarnog preseka i maksimalnog radnog naprezaça;
16) dodatno optereñeçe je optereñeçe provodnika, odnosno za-
ãtitnog uæeta od iça, leda ili snega, a dejstvuje vertikalno naniæe i do-
daje se teæini provodnika, odnosno zaãtitnog uæeta;
17) teæina provodnika, odnosno zaãtitnog uæeta (sa dodatnim opte-
reñeçem ili bez çega) koja optereñuje taåku uåvrãñeça je proizvod
jediniåne teæine provodnika, odnosno zaãtitnog uæeta po metru (sa do-
datnim optereñeçem ili bez çega) i gravitacionog raspona izraæenog u
metrima;
18) gravitacioni raspon je udaÿenost od najniæe taåke lanåanice s
jedne strane stuba do najniæe taåke lanåanice s druge strane stuba;
19) ugib provodnika, odnosno zaãtitnog uæeta je vertikalni razmak
od prave koja spaja taåke uåvrãñeça do provodnika, odnosno zaãtitnog
uæeta, meren na sredini raspona;
20) raspon je horizontalni razmak izmeœu dva susedna stuba;
21) zatezno poÿe je deo voda koji se nalazi izmeœu dva susedna zatezna
stuba;

112

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
22) raspon ukrãtaça je raspon u kome vod prelazi preko nekog objekta
navedenog u glavi VIII ovog pravilnika;
23) susedni raspon je raspon koji se nalazi neposredno do raspona ukr-
ãtaça;
24) poÿe ukrãtaça je zatezno poÿe u kome vod prelazi preko nekog
objekta navedenog u glavi VIII ovog pravilnika;
25) susedno poÿe je zatezno poÿe koje se nalazi neposredno do poÿa
ukrãtaça;
26) pojaåana mehaniåka sigurnost je pojaåana sigurnost voda po-
stignuta izolacijom koja je u mehaniåkom pogledu jaåe dimenzionisana;
27) pojaåana elektriåna sigurnost je pojaåana sigurnost voda po-
stignuta izolacijom koja je u elektriånom pogledu jaåe dimenzionisana;
28) sigurnosni razmak je najmaçi dozvoÿeni razmak izmeœu delova pod
naponom, odnosno izmeœu dela pod naponom i uzemÿenog dela voda, za od-
govarajuñi nazivni napon;
29) sigurnosna visina je najmaça dozvoÿena vertikalna udaÿenost
provodnika, odnosno delova pod naponom od zemÿe ili nekog objekta pri
temperaturi +40 oC, odnosno pri temperaturi –5 oC sa normalnim dodatnim
optereñeçem bez vetra;
30) sigurnosna udaÿenost je najmaça dozvoÿena udaÿenost pro-
vodnika, odnosno delova pod naponom od zemÿe ili nekog objekta u bilo
kom pravcu pri temperaturi +40oC i optereñeçu vetrom od nule do punog
iznosa;
31) stub je bilo koja konstrukcija koja nosi izolatore, provodnike i
zaãtitnu uæad (npr. stub, zidna konzola, nosaå i sl.);
32) noseñi (linijski) stub je stub koji nosi provodnike i zaãtitnu
uæad;
33) zatezni stub je stub koji sluæi za zatezaçe provodnika i zaãtitne
uæadi;
34) normalni sluåaj optereñeça stuba je sluåaj koji nastaje kad su svi
delovi voda neoãteñeni;
35) vanredni sluåaj optereñeça voda je sluåaj koji nastaje kad se jedan
provodnik ili jedno zaãtitno uæe s jedne strane stuba prekine;
36) uzemÿeçe je elektriåno provodno spajaçe pojedinih delova voda
sa zemÿom;
37) otpornost uzemÿeça je zbir otpornosti rasprostiraça uzemÿi-
vaåa i otpornosti zemÿovoda;
38) otpornost rasprostiraça uzemÿivaåa je otpornost zemÿe izmeœu
uzemÿivaåa i referentne zemÿe;
39) referentna zemÿa je podruåje zemÿiãta koje je od pripadajuñeg
uzemÿivaåa udaÿeno toliko da se izmeœu ma kojih taåaka tog podruåja ne
pojavÿuju znatnije razlike potencijala;
40) izolacija voda je izolacija koja se sastoji od vazduãnih razmaka i
izolatora u dodiru sa vazduhom koji su podvrgnuti dielektriånom na-
prezaçu, atmosferskim i drugim uticajima (vlaga, praãina, neåistoña
itd.);
41) izolator je deo montaænog sklopa koji sluæi za elektriåno izolo-
vaçe i mehaniåko spajaçe provodnika sa noseñom konstrukcijom;

8 113

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
42) izolatorski lanac je montaæni sklop jednog ili viãe izolatora i
opreme za noãeçe, koji sluæi za elektriåno izolovaçe i mehaniåko
spajaçe provodnika sa noseñom konstrukcijom.

II. USLOVI PRORAÅUNA

1. Temperatura

Ålan 3.
Provodnici i zaãtitna uæad proraåunavaju se za sledeñe uslove:
1) minimalna temperatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . –20oC
2) maksimalna temperatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .+40oC
3) temperatura pri kojoj postoji dodatno optereñeçe na vodu . . . –5oC.

2. Dodatno optereñeçe

Ålan 4.
Pri proraåunavaçu provodnika i zaãtitne uæadi uzima se da se na
çima stvara dodatno optereñeçe od iça, leda ili mokrog snega (u daÿem
tekstu: dodatno optereñeçe).
Smatra se da dodatno optereñeçe dejstvuje vertikalno naniæe i ono
se dodaje teæini provodnika, odnosno zaãtitnog uæeta.

Ålan 5.
Za normalno dodatno optereñeçe g uzima se najveñe dodatno optere-
ñeçe koje se na odnosnom mestu pojavÿuje proseåno svakih pet godina, ali u
svakom sluåaju ne maçe od

g = 0,18 √d [da N/m]

gde je: d - preånik provodnika, odnosno zaãtitnog uæeta, u mili-


metrima.
Za procenu dodatnog optereñeça koje se uzima pri proraåunu voda
koriste se podaci koji se dobijaju od hidrometeoroloãke sluæbe i izme-
rene vrednosti na postojeñim nadzemnim elektroenergetskim vodovima i
telekomunikacionim vodovima duæ projektovane trase. Po pravilu, raåuna
se sa sledeñim vrednostima za normalno dodatno optereñeçe:
1,0 · g
1,6 · g
2,5 · g
4,0 · g
Izuzetno od odredbe stava 2. ovog ålana, mogu se uzeti i vrednosti
razliåite od navedenih, ali ne maçe od 1,0 g.

114

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 6.
Za izuzetno dodatno optereñeçe uzima se najveñe dodatno optereñeçe
koje se na odnosnom mestu pojavÿuje proseåno svakih 20 godina, ali ne maçe
od dvostrukog normalnog dodatnog optereñeça iz ålana 5. ovog pravilnika.

Ålan 7.
Ako je na vodu ili delu çegove trase rezultanta sila pritiska vetra i
teæine provodnika, odnosno zaãtitnog uæeta bez dodatnog optereñeça
veña od teæine provodnika, odnosno zaãtitnog uæeta sa izuzetnim do-
datnim optereñeçem, kao izuzetno dodatno optereñeçe uzima se veña vred-
nost.

3. Vetar

Ålan 8.
Optereñeçe od vetra je proizvod povrãine objekta, pritiska vetra,
koeficijenta dejstva vetra i sinusa napadnog ugla. Pri tom se uzima vo-
doravni pravac vetra, a optereñeçe od vetra upravno na napadnutu povr-
ãinu.

Ålan 9.
Pri izraåunavaçu optereñeça od vetra, za povrãinu objekta uzima se
stvarna povrãina, bez dodatnog optereñeça, napadnuta vetrom, a za ci-
lindriåne objekte uzima se projekcija te povrãine. Za reãetkaste stubove
uzimaju se samo povrãine okrenute prema vetru.

Ålan 10.
Pritisak vetra r izraåunava se prema sledeñem obrascu:
v2
p = ------ [daN/mm2]
16
gde je v = maksimalna brzina vetra [m/s] koja se na istom potezu trase
pojavÿuje proseåno svakih pet godina, a za vodove napona 400 kV – i u duæem
periodu. Brzina vetra odreœuje se na osnovu mereça, primenom statistiåke
obrade mernih podataka. U nedostatku dovoÿnog broja mernih podataka,
brzina vetra se proceçuje koriãñeçem raspoloæivih podataka.
Pritisak vetra iz stava 1. ovog ålana primeçuje se za osnovnu vi-
sinsku zonu od 0 do 40 m nad zemÿom i ne sme biti maçi od 50 daN/m2. Dobi-
jene raåunske vrednosti za r poveñavaju se do prve veñe vrednosti iz
sledeñeg niza:
60, 75, 90, 110, 130 daN/m2

Na delovima koji se nalaze u zoni izmeœu 40 m i 80 m nad zemÿom


uzimaju se poveñane vrednosti pritiska vetra, prema tabeli 1.

8* 115

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Tabela 1.
Visinska zona voda Pritisak vetra, daN/m2
Vodovi sa ukupnom visinom do 15 m nad zemÿom 50 60 75 90 110
Osnovna visinska zona od 0 do 40 m nad zemÿom 60 75 90 110 130
Delovi voda u zoni izmeœu 40 m i 80 m nad zemÿom 75 90 110 130 150

Za pritisak vetra na provodnike, odnosno zaãtitnu uæad merodavna


je visina çihove taåke uåvrãñeça u stezaÿci na odnosnom stubu. Vredno-
sti iz tabele 1 mogu se poveñati zavisno od uslova terena.

Ålan 11.
Pri odreœivaçu koeficijenta dejstva vetra uzima se u obzir dejstvo
vetra na pritisak i usisavaçe, dejstvo vetra na zadçu stranu reãetkaste
konstrukcije, kao i smaçeçe dejstva vetra na provodnike i zaãtitnu uæad
zbog toga ãto se maksimalni pritisak nikad ne javÿa istovremeno duæ ce-
log raspona.
Koeficijenti dejstva vetra za pojedine delove voda su:
1) za stubove åetvorougaonog preseka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1,4
2) za stubove ãestougaonog ili osmougaonog preseka . . . . . . . . . . . . . 1,0
3) za stubove kruænog preseka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 0,7
4) za dvostruke stubove åetvorougaonog preseka, za vetar u pravcu
ravni koja prolazi kroz obe ose stubova (ako je razmak osa maçi od dvo-
struke strane preseka) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2,0
5) za dvostruke stubove kruænog preseka, za vetar u prav cu ravni
koja prolazi kroz ose stubova (ako je razmak osa maçi od dvostrukog pre-
ånika). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1,0
6) za reãtkaste stubove od profilisanog åelika u ravni . . . . . . . . . 1,4
7) za reãetkaste stubove od cevi u ravni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1,1
8) za åetvorougaone reãetkaste stubove od profilisanog åelika . 2,6
9) za åetvorougaone reãetkaste stubove od cevi . . . . . . . . . . . . . . . . . 2,0
10) za trougaone reãtkaste stubove od profilisanog åelika . . . . . . . 2,8
11) za provodnike i zaãtitnu uæad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1,0.

III. PROVODNICI I ZAÃTITNA UÆAD

1. Izrada

Ålan 12.
Za izradu æica i uæadi upotrebÿavaju se: aluminijum, aluminijumske
legure, bakar i åelik. Aluminijum i bakar moraju biti tvrdo vuåeni. Åelik
mora biti trajno i pouzdano zaãtiñen od korozije (npr. pocinkovaçem vru-
ñim postupkom).

116

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 13.
Ako se upotrebe kombinacije metala iz ålana 12. ovog pravilnika,
çihovih legura ili drugih materijala, æice i uæad moraju biti dovoÿno
æilavi postojani prema atmosferskim uticajima.

Ålan 14.
Za vodove koji se grade prema odredbama ovog pravilnika moæe se
upotrebÿavati samo gola uæad.

2. Najmaçi dozvoÿeni preseci

Ålan 15.
Najmaçi dozvoÿeni preseci uæadi su:
1) od aluminijuma i çegovih legura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 mm2
2) od al-åelika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 mm2
3) od åelika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 mm2
4) od bakra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 mm2
Uæad od drugih materijala mora imati takav presek da sila kidaça
bude najmaçe 380 daN.

Ålan 16.
Presek uæadi mora biti dovoÿno veliki da ukupna temperatura
uæadi usled zagrevaça strujom ne bude viãa od +80 oS, pri åemu se raåuna
sa temperaturom okoline od +40 oS.

Ålan 17.
Zaãtitno uæe mora biti takvih dimenzija da pri jednopolnim krat-
kim spojevima ne bude termiåki preoptereñeno.

3. Naprezaçe

Ålan 18.
Maksimalno radno naprezaçe, tj. odabrana raåunska vrednost koju ho-
rizontalna komponenta naprezaça na zatezaçe postiæe pri temperaturi
od –5 oS sa normalnim dodatnim optereñeçem prema ålanu 5. ovog pra-
vilnika, ili pri temperaturi od –20 oS bez dodatnog optereñeça, ne sme
prelaziti vrednost normalnog dozvoÿenog naprezaça.

Ålan 19.
Naprezaçe na zatezaçe u taåki uåvrãñeça provodnika pri tempe-
raturi od –5 oS sa izuzetnim dodatnim optereñeçem prema ålanu 6. ovog
pravilnika ne sme biti veñe od vrednosti izuzetnog dozvoÿenog naprezaça.

117

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 20.
Normalna i izuzetno dozvoÿena naprezaça koja se odnose na raåunski
presek uæadi za razne materijale ne smeju biti veña od vrednosti datih u
tabeli 2.

Tabela 2.
Dozvoÿeno naprezaçe
Odnos preseka, za uæad
Materijal od dva materijala, daN/mm2
pribliæno
normalno izuzetno
1 2 3 4
Al-åeliåna uæad Al/Å = 0,86 27,5 52
Al/Å = 0,95 27,5 51,5
Al/Å = 1,4 24,0 45
Al/Å = 1,7 22,0 41
Al/Å = 4,3 14,5 27
Al/Å = 4,4 14,0 26
Al/Å = 6 13,0 24,5
Al/Å = 7,7 11,0 21
Al/Å = 11,3 10 18,5
Al/Å = 14,5 9 16,5
Al/Å = 23,1 8 15
AlMgSiE-åeliåna uæad AlMgSie/Å = 0,86 30 56
AlMgSie/Å = 0,95 29,5 55
AlMgSie/Å = 1,4 26,5 48,5
AlMgSie/Å = 1,7 24,5 46,5
AlMgSie/Å = 4,3 18 34,5
AlMgSie/Å = 4,4 18 34,5
AlMgSie/Å = 6 16,5 31
AlMgSie/Å = 7,7 15,5 29,5
AlMgSie/Å = 11,3 14,5 27
AlMgSie/Å = 14,5 14 26
AlMgSie/Å = 23,1 13 24,5
AlMglE-åeliåna uæad AlMglE/Å = 0,86 29 55
AlMglE/Å = 0,95 29 55
AlMglE/Å = 1,4 25,5 48
AlMglE/Å = 1,7 22,5 42
AlMglE/Å = 4,3 17,5 32
AlMglE/Å = 4,4 16,5 30,5
AlMglE/Å = 6 14,5 27
AlMglE/Å = 7,7 14,5 27
AlMglE/Å = 11,3 12,8 24
AlMglE/Å = 14,5 11,7 22
AlMglE/Å = 23,1 11,6 21,8

118

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
1 2 3 4
Aluminijumska uæad 6 11
AlMgSiE - uæad 10,5 20
AlMgSiE - uæad 9 17
ÅEAL - uæad 45 84
Åeliåna uæad
Åelik I 14,5 26,5
Åelik II 26 49
Åelik III 49,5 93
Åelik IV 59,5 111
Bakarna uæad 16 30
Bronzana uæad
Bz I 19,5 36,5
Bz II 23 43,5
Bz III 26,5 49,5
Za materijale koji nisu navedeni u tabeli 2 uzima se:
– kao normalno dozvoÿeno naprezaçe: 40% od raåunske sile kidaça;
– kao izuzetno dozvoÿeno naprezaçe: 75% od raåunske sile kidaça.

Ålan 21.
Opasnost od zamora materijala zbog vibracija spreåava se odgovaraju-
ñim merama (npr. postavÿaçem priguãivaåa ili smaçeçem naprezaça).

Ålan 22.
Pri proraåunavaçu naprezaça, za fiziåka svojstva materijala kori-
ste se vrednosti navedene u tabeli 3.
Tabela 3.
Toplotni
Odnos
koefici-
preseka, za Modul ela-
Broj æica u Gustina jent
Materijal uæad od stiåno-sti
uæetu 103kg/m3 linearnog
dva mate- da N/mm2
ãireça
rijala
10-6/oS
1 2 3 4 5 6
Al/Å = Al Å
Al-åeliåna uæad 0,86 78 91 5,45 13,7 13400
0,95 18 19 5,33 13,3 13000
1,4 14 7 4,91 15,0 11000
14 19
1,7 12 7 4,66 15,3 10700
4,3 30 7 3,75 17,8 8200
4,4 30 19 3,64 18,0 8000
6 1 19,2 8100
26 3 18,8 7700

119

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
1 2 3 4 5 6
6 26 4 3,50 18,8 7700
26 5 18,7 7700
26 7 18,9 7700
24 19 19,6 7400
54 7 3,36 19,4 7000
54 19 19,4 6800
11,3 48 7 3,20 20,5 6200
14,5 45 7 3,09 20,9 6100
23,1 72 7 2,98 21,7 6000
AlMgSiE/Å AlMg- Å
SiE
AlMgSiE-åeliåna
uæad 0,86 78 91 5,45 13,7 13400
0,95 18 19 5,33 13,3 13000

1,4 14 7 4,91 16,0 11000


1,7 12 7 4,66 15,3 10700
4,3 30 7 3,75 17,8 8200
4,4 30 19 3,64 18,0 8000
6 1 19,2 8100
26 3 18,8 7700
6 26 4 3,50 18,8 7700
26 5 18,7 7000
26 7 18,9 7700
24 7 19,6 7400
54 7 3,36 19,3 7000
54 19 19,4 6800
11,3 48 7 3,20 20,5 6200
14,5 45 7 3,09 20,9 6100
23,1 72 7 2,98 21,7 6000
AlMglE/Å AlMglE Å
AlMglE-åeliåna
uæad 0,86 78 91 5,45 13,7 13400
0,95 18 19 5,33 13,3 13000
14 7 16,0
1,4 4,91 11000
14 19 15,0
1,7 12 7 4,66 15,3 10700
4,3 30 7 3,75 17,8 8200
4,4 30 19 3,64 18,0 8000
6 1 19,2 8100
26 3 18,8 7700
6 26 4 3,50 18,8 7700
26 5 18,7 7000
26 7 18,9 7700

120

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
1 2 3 4 5 6
24 7 19,6 7400
7,7 54 7 3,36 19,3 7000
54 19 19,4 6800
11,3 48 7 3,20 20,5 6200
14,5 45 7 3,09 20,9 6100
23,1 72 7 2,98 21,7 6000
Aluminijumska
uæad 7 6000
19 5700
– 2,7 23
37 5700
61 5500
AlMgSiE-uæad i
AlMglE-uæad 7 6000
19 5700
– 2,7 23
37 5700
61 5500
ÅEAL-uæad 7 16000
19 15700
– 6,87 13
37 15700
61 15500
Åeliåna uæad 7 18000
12 17500
– 7,8 11
19 17500
37 17500
61 17500
Bakarna uæad 7 11300
19 10500
– 8,9 17
37 10500
61 10500

Ålan 23.
Pri proraåunavaçu naprezaça provodnika na viseñim izolatorima u
strmim i neravnomernim rasponima mora se uzeti u obzir otklon izo-
latora u smeru trase voda (proraåunavaçe pomoñu “idealnog raspona”)

4. Nastavÿaçe provodnika i zaãtitne uæadi

Ålan 24.
Za nastavÿaçe provodnika, odnosno zaãtitne uæadi upotrebÿavaju
se, po pravilu, spojnice odnosno stezaÿke od istog materijala od kog su i
provodnici. Spojnice, odnosno stezaÿke od åelika moraju biti pocin-
kovane vruñim postupkom ili izraœene od nerœajuñeg åelika.

121

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 25.
Za vodove u istom rasponu dozvoÿen je najviãe jedan nastavak po pro-
vodniku, odnosno po zaãtitnom uæetu.

Ålan 26.
Provodnici, odnosno zaãtitna uæad razliåitih preseka ili od
razliåitih materijala smeju se nastavÿati samo na mestima na kojima su
mehaniåki rastereñeni. Upotrebÿene stezaÿke moraju biti takve kon-
strukcije da se pouzdano spreåava elektrolitsko razaraçe.

Ålan 27.
Nastavci provodnika, odnosno zaãtitne uæadi u rasponu moraju izdr-
æati najmaçe 90% sile kidaça provodnika, odnosno zaãtitnog uæeta, pri
åemu je dozvoÿeno upotrebiti i viãe od jedne spojnice.
Spojnice koje su takve konstrukcije da se çima postiæe pouzdan pro-
vodan spoj i da imaju najmaçe 100% sile kidaça provodnika, odnosno
zaãtitne uæadi (npr. kompresione spojnice) ne smatraju se nastavcima.

IV. RASPORED PROVODNIKA I ZAÃTITNE UÆADI

1. Sigurnosni razmaci

Ålan 28.
Udaÿenost izmeœu delova pod naponom, kao i udaÿenost od delova pod
naponom do uzemÿenih delova i do delova stuba, uzimajuñi u obzir dejstvo
vetra ili dodatnog optereñeça, mora biti najmaçe jednaka sigurnosnom
razmaku.

Ålan 29.
Sigurnosni razmaci (cm) moraju odgovarati sledeñim vrednostima:
Nazivni napon UN (kV)
Vrsta naponskog naprezaça izolacije
do 10 20 35 110 220 400
1) Atmosferski prenaponi 12 22 32 90 175 280
2) Sklopni i dugotrajni prenaponi 10 20 25 80 155 270
3) Naponi industrijske frekvencije (normalni – 7 10 30 55 90
i pogonski uslovi)

Sigurnosni razmaci raåunaju se za sledeñe sluåajeve:


1) pri neotkloçenom izolatorskom lancu
2) za P=0,15·Pmax
3) za P=Pmax
gde je: Pmax – maksimalni pritisak vetra, prema ålanu 10. ovog pra-
vilnika.

122

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 30.
Smatra se da je zahtev iz ålana 29. ovog pravilnika u pogledu udaÿeno-
sti izmeœu provodnika, odnosno izmeœu provodnika i zaãtitne uæadi u sre-
dini raspona ispuçen ako udaÿenost Œ u sredini raspona u uslovima bez
vetra na temperaturi + 40° S iznosi najmaçe:
Œ=k√f+1 sigurnosni razmak odreœen za sklopne i dugotrajne prena-
pone (cm)
gde je:
f – ugib provodnika, odnosno zaãtitnog uæeta na temperaturi + 40° S,
u cm, bez obzira na usvojenu maksimalnu temperaturu provodnika;
l – duæina izolatorskog lanca od taåke uåevrãñeça do provodnika, u
cm, za sva uåvrãñeça (ili delove uåvrãñeça) koja se ne otklaçaju u smeru
upravnom na pravac voda, kao i potporne izolatore, zatezne izolatorske
lance i zaãtitnu uæad l =O;
k – koeficijent åija vrednost zavisi od rasporeda dva posmatrana
provodnika, odnosno provodnika i zaãtitnog uæeta, a odreœuje se prema
obrascima iz ål. 31. do 33. ovog pravilnika, u kojima je α ugao otklona pro-
vodnika, odnosno zaãtitnog uæeta od punog pritiska vetra, raåunatog
prema ål. 10. i 11. ovog pravilnika, na uæe, bez leda, izraæen u stepenima.
Pri proraåunavaçu udaÿenosti izmeœu dva razliåita provodnika, od-
nosno izmeœu provodnika i zaãtitnog uæeta koje nije izvedeno isto kao i
provodnik, za svaki provodnik, odnosno i za provodnik i zaãtitno uæe uda-
ÿenost D izraåunava prema obrascu iz stava 1. ovog ålana, a odabira se veña
vrednost za D.
Pri prelasku sa jednog rasporeda provodnika na drugi raspored pro-
veravaju se rastojaça na najkritiånijem mestu, s tim da se u obrazac uvrsti
vrednost ugiba na tom mestu.

Ålan 31.
Pri horizontalnom rasporedu uzima se da je:
α , ali ne maçe od k = 6.
k = 4 + ------
25
Najmaça udaÿenost je D = 60 cm, ako sigurnosni razmak nije veñi.
Za vodove nazivnog napona do 20 kV koristi se obrazac iz stava 1. ovog
ålana i kad raspored (projekcija) provodnika, odnosno zaãtitnog uæeta
nije horizontalan.
Za sluåajeve iz stava 3. ovog ålana, horizontalna udaÿenost pro-
vodnika iznosi 20 cm kad zbog vremenskih prilika (sneg, led, içe) postoji
verovatnoña dodira, odnosno preskoka napona.

Ålan 32.
Pri kosom rasporedu uzima se da je koeficijent
α
k = 2 + ------ , ali nije maçi od k = 7.
10
Najmaça udaÿenost je D = 70 cm, ako sigurnosni razmak nije veñi.

123

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Za vodove nazivnog napona veñeg od 20 kV takvo izraåunavaçe
udaÿenosti (projekcija) dozvoÿeno je samo pod uslovom da je ujedno i hori-
zontalna udaÿenost izmeœu provodnika, odnosno izmeœu provodnika i za-
ãtitnog uæeta najmaçe jednaka sigurnosnom razmaku.
Ako je horizontalna udaÿenost izmeœu dva koso rasporeœena pro-
vodnika i zaãtitnog uæeta jednaka ili veña od udaÿenosti D izraåunate
prema ålanu 31. ovog pravilnika, udaÿenost je dovoÿna.

Ålan 33.
Pri vertikalnom rasporedu uzima se da je koeficijent
α
k = 4 + --- , ali ne maçi od k = 14.
5
Najmaça udaÿenost je D = 140 cm, ako sigurnosni razmak nije veñi.
Udaÿenost iz stava 2. ovog ålana potrebna je samo za vodove nazivnog
napona veñeg od 20 kV i u sluåaju kad raspored nije potpuno vertikalan, ali
je horizontalna udaÿenost maça od sigurnosnog razmaka.

Ålan 34.
Ugao otklona izolatorskog lanca α raåuna se sa 70% pritiska vetra
na provodnike, odnosno sa 50% pritiska vetra na provodnike u snopu. U oba
sluåaja ugao otklona raåuna se za provodnike bez leda. Pritisak vetra ra-
åuna se na naåin odreœen u ål. 10. i 11. ovog pravilnika.

2. Zaãtitna zona

Ålan 35.
Pod zaãtitnom zonom podrazumeva se prostor ispod zaãtitnog uæeta
u kome su provodnici dovoÿno zaãtiñeni od uticaja atmosferskih prena-
pona.

Ålan 36.
Provodnici se, po pravilu, moraju nalaziti u granicama zaãtitne
zone duæ svih raspona i na svim temperaturama od 0° do 40 °S u uslovima bez
vetra.

Ålan 37.
Na vodu sa jednim zaãtitnim uæetom zaãtitna zona obuhvata prostor
u granicama ugla od najviãe 30° sa obe strane zaãtitnog uæeta, mereno od
vertikale.

Ålan 38.
Zaãtitna zona izmeœu dva zaãtitna uæeta obuhvata prostor ispod
luka koji dodiruje oba zaãtitna uæeta, åije je srediãte iznad uæeta, a

124

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
polupreånik luka iznosi 0,58 d, gde je d meœusobna udaÿenost zaãtitne
uæadi (slika 1).

ZAÃTITNO ZAÃTITNO
UÆE UÆE

ZAÃTITNA ZONA

Slika 1

V. IZOLATORI I IZOLATORSKI LANCI

1. Opãte odredbe

Ålan 39.
Na vodovima se upotrebÿavaju potporni i viseñi izolatori.
Potporni izolatori spajaju se åvrsto sa stubom.
Viseñi izolatori spajaju se sa stubom tako da se mogu slobodno kla-
titi oko taåke uåvrãñeça.

Ålan 40.
Za odreœeni vod biraju se odgovarajuñi tipovi izolatora, pri åemu se
vodi raåuna o mehaniåkim i elektriånim optereñeçima tog voda.

2. Mehaniåko dimenzionisaçe

Ålan 41.
Potporni izolatori na noseñim stubovima moraju biti takvih di-
menzija da prelomno optereñeçe iznosi najmaçe 2,5 puta teæine provod-
nika sa dodatnim optereñeçem, s tim ãto se ako je optereñeçe provodnika
usled delovaça vetra veñe, uzima u obzir to veñe preoptereñeçe.

125

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Potporni izolatori na zateznim stubovima moraju biti takvih
dimenzija da prelomno optereñeçe iznosi najmaçe 2,5 puta sila zatezaça
provodnika.
Ålan 42.
Kapasti izolatori, odnosno kapasti izolatori u izolatorskim lan-
cima na noseñim stubovima moraju biti takvih dimenzija da imaju elektro-
mehaniåko, odnosno mehaniåko optereñeçe najmaçe tri puta veñe od te-
æine provodnika sa dodatnim optereñeçem, s tim ãto se, ako je optereñeçe
provodnika usled delovaça vetra veñe, uzima u obzir to veñe optereñeçe.
Kapasti izolatori, odnosno kapasti izolatori u izolatorskim
lancima na zateznim stubovima moraju biti takvih dimenzija da imaju
elektromehaniåko, odnosno mehaniåko optereñeçe najmaçe tri puta veñe
od sile zatezaça provodnika.
Ålan 43.
Masivni i ãtapni izolatori, odnosno masivni i ãtapni izolatori u
izolatorskim lancima na noseñim stubovima moraju biti takvih dimenzija
da imaju prekidno optereñeçe najmaçe tri puta veñe od teæine provodnika
sa dodatnim optereñeçem, s tim ãto se, ako je optereñeçe provodnika
usled delovaça vetra veñe, uzima u obzir to veñe optereñeçe. Masivni i
ãtapni izolatori, odnosno masivni i ãtapni izolatori u izolatorskim
lancima na zateznim stubovima moraju biti takvih dimenzija da imaju
najmaçe tri puta veñe prekidno optereñeçe od sile zatezaça provodnika.
Ålan 44.
Dozvoÿena je upotreba viãestrukih izolatorskih lanaca pod uslovom
da je u normalnom staçu osigurana ravnomerna raspodela optereñeça na
pojedine izolatorske lance.

3. Elektriåno dimenzionisaçe
Ålan 45.
Izolator, odnosno izolatorski lanac, kompletno sastavÿen kao na
nadzemnom vodu sa zaãtitnom armaturom ili bez çe, mora zadovoÿiti
vrednosti date u tabelama 4, 5 i 6.
Tabela 4.
Nazivni podnosivi atmosferski Nazivni
udarni prenapon (temena vred- kratkotrajni
Najviãi napon nost) (kV) podnosivi
Nazivni napon opreme Um stupaç izolacije napon indu-
(kV) (efektivna strijske fre-
vrednost) (kV) kvencije
sniæen pun (efektivna
vrednost)
1 2 3 4 5
3 3,6 20 40 10
6 7,2 40 60 20
10 12,0 60 75 28
20 24,0 95 125 50
35 38,0 145 170 70

126

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Stupaç izolacije voda (sniæen ili pun stupaç izolacije) bira se s
obzirom na izloæenost atmosferskim ili sklopnim prenaponima, naåin
uzemÿeça neutralne taåke i vrstu prenaponske zaãtitne naprave ako je
primeçena.
Tabela 5.
Nazivni
kratkotrajni
Osnova za jediniåne
Najviãi podnosivi podnosivi
Najviãi napon vrednosti
atmosferski udarni napon indu-
opreme Um
Nazivni napon (kV) 2 prenapon (temena strijske fre-
(efektivna vrednost) U ⋅ ------- (temena vred- vrednost) kvencije
(kV) m 3
(kV) (efektivna
nost) (kV)
vrednost)
(kV)
1 2 3 4 5

450 185
110 123 100
550 230

650 275
750 325
220 245 200 850 360
950 395
1050 460

Iz tabele 5 bira se jedan stupaç ili viãe stupçeva izolacije za po-


jedine standarde vrednosti najviãeg napona opreme. Ako je dato viãe stup-
çeva izolacije, viãi stupaç izolacije je prikladan za opremu u mreæama
sa kompenzacijom struje zemÿospoja ili gde je faktor zemÿospoja iznad 1,4.
Tabela 6.
Nazivni podnosivi
sklopni prenapon
Odnos
Osnova za
izmeœu
jediniåne
Najviãi nazivnih
vrednosti Nazivni podnosivi
napon opreme podnosivih
Nazivni Jediniåna Temena atmosferski udarni
Um 2 atmos-
napon
(efektivna U ⋅ ------- (te- vrednost vrednost
ferskih i
prenapon (temena
(kV) m 3 (kV) (kV) vrednost)
vrednost) sklopnih
mena vred- (kV)
(kV) udarnih
nost)
prenapona
(kV)
(kV)
1 2 3 4 5 6 7
1,11 1050
2,76 950 1,24 1175
400 420 343 1,12
3,06 1050 1,24 1300
1,36 1425

Ålan 46.
Vrednosti iz ålana 45. ovog pravilnika vaæe za izolatore pod slede-
ñim uslovima:
1) atmosferski pritisak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 13,25 mbar;
2) temperatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . + 20°S;
3) vlaænost . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 g/m3.

127

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 47.
Za delove voda na veñim nadmorskim visinama, vrednosti ispitnih
napona iz tabela 4, 5, i 6. iz ålana 45. ovog pravilnika mnoæe se sledeñim
faktorima:
1) 1,075 – za nadmorske visine od 1000 m do 1500 m;
2) 1,150 – za nadmorske visine od 1500 m do 2000 m;
3) 1,225 – za nadmorske visine od 2000 m do 2500 m.
Ålan 48.
Na vodovima ili delovima vodova u predelima sa poveñanim stepenom
zagaœenosti atmosfere (npr. u blizini obale mora, hemijske industrije,
toplana, cementara i dr.) moraju se upotrebiti specijalni izolatori sa
produæenom strujnom stazom.
Ålan 49.
Prema stepenu zagaœenosti, izolatorski lanci, odnosno izolatori
moraju imati specifiåne nazivne strujne staze najmaçe prema tabeli 7, s
tim se uzima najviãi napon opreme Um.
Tabela 7.
Specifiåna nazivna strujna staza izmeœu
Stepen zagaœenosti faze i zemÿe
mm/kV
I – Mala zagaœenost 16
II – Sredça zagaœenost 20
III – Velika zagaœenost 25
IV – Vrlo velika zagaœenost 31

Ålan 50.
Poloæaj izolatora, odnosno izolatorskog lanca na vodu mora biti
takav da bitno ne smaçuje çegova izolaciona svojstva.

4. Pojaåana izolacija
Ålan 51.
Izolacija voda pojaåava se, po potrebi, mehaniåki, elektriåno, odno-
sno mehaniåki i elektriåno.
Ålan 52.
Izolacija voda je mehaniåki pojaåana ako se:
a) za potporne izolatore upotrebe dva ili viãe izolatora, tako da, u
sluåaju preloma jednog izolatora, preostali izolatori budu dimenzi-
onisani prema ål. 41. do 44. ovog pravilnika, uzimajuñi u obzir raspodelu
optereñeça na neoãteñene izolatore;
b) za viseñe izolatore, odnosno izolatorske lance upotrebe dva lanca
ili viãe lanaca dimenzionisanih prema ål. 42. do 44. ovog pravilnika za
normalno staçe voda, kad je optereñeçe ravnomerno rasporeœeno na sve

128

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
lance, a ako se prekine jedna lanac, preostali lanci smeju biti optereñeni
najviãe za pola iznosa od elektromehaniåkog optereñeça, odnosno mi-
nimalnog prelomnog optereñeça.

Ålan 53.
Izolacija je elektriåno pojaåana ako se:
1) za potporne izolatore odabere izolator za prvi viãi izolacioni
nivo, odnosno izolator sa poveñanom duæinom strujne staze;
2) za masivne i ãtapne izolatore odabere izolator sa poveñanom du-
æinom strujne staze;
3) za kapaste izolatore, odnosno kapaste izolatore u izolatorskim
lancima stavi jedan ålanak viãe, nezavisno od naponskog nivoa.

5. Uåvrãñeçe provodnika

Ålan 54.
Na potpornim izolatorima noseñih stubova provodnici se, po pra-
vilu, vezuju mekanom æicom od istog ili sliånog materijala od kog su i
provodnici. Preånik æice ne sme biti maçi od 2,5 mm.

Ålan 55.
Na ugaone stubove provodnik se postavÿa tako da je potporni izo-
lator u tupom uglu i da je veza rastereñena.

Ålan 56.
Na zateznim stubovima provodnici se uåevrãñuju na potporne izo-
latore omåom koja je zatvorena spojnicama ili vezom.

Ålan 57.
Nosaåi potpornih izolatora dimenzioniãu se tako da izdræe optere-
ñeçe iz ålana 41. ovog pravilnika, s mehaniåkim faktorom sigurnosti naj-
maçe 2 s obzirom na prekidnu åvrstoñu materijala.

Ålan 58.
Stezaÿke i ostali metalni delovi u sastavu izolatorskih lanaca, kao
i oprema za uåvrãñeçe zaãtitnog uæeta moraju biti takvih dimenzija da
izdræe optereñeçe prema ål. 42. i 43. ovog pravilnika, s mehaniåkim
faktorima sigurnosti od najmaçe 2,5 s obzirom na silu kidaça.
Stezaÿke i ostali metalni delovi za uåvrãñeçe provodnika i
zaãtitnog uæeta moraju biti izgraœeni od istog ili sliånog materijala od
kog su provodnici, odnosno zaãtitna uæad ili od åelika pocinkovanog
vruñim postupkom, odnosno od nerœajuñeg åelika.

Ålan 59.
Kod viãestrukih izolatorskih lanaca, pri prekidu jednog lanca
metalni delovi ostalih lanaca moraju biti takvih dimenzija da izdræe

9 129

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
optereñeçe prema ål. 42. i 43. ovog pravilnika, s mehaniåkim faktorom si-
gurnosti od najmaçe 1,7 s obzirom na silu kidaça.

Ålan 60.
Sila izvlaåeça iz noseñih stezaÿki za provodnike i zaãtitnu uæad
ne sme biti maça od 60% sile zatezaça.

VI. STUBOVI

1. Vrste stubova

Ålan 61.
Stubovi mogu biti noseñi (linijski) i zatezni.
Noseñi stubovi se, po pravilu, postavÿaju samo u pravolinijskoj
trasi. Naprezaçe provodnika, odnosno zaãtitne uæadi kod noseñih stu-
bova u oba raspona je jednako, a provodnici i zaãtitna uæad nisu sa çima
åvrsto spojeni i na stub se ne prenosi direktno çihova sila zatezaça s
jedne strane stuba, nego se prenosi samo rezultanta sile zatezaça s obe
strane, ako ta rezultanta postoji.
Kod zateznih stubova naprezaçe provodnika, odnosno zaãtitne uæadi
ne mora biti jednako u oba raspona, provodnici i zaãtitna uæad su sa çima
åvrsto spojeni i na stub se direktno prenosi sila zatezaça svakog pro-
vodnika i zaãtitnog uæeta sa svake strane stuba.
Stubovi mogu istovremeno biti i noseñi i zatezni (npr. stub na kome
se vod odvaja je u odnosu na prolazni vod noseñi, a u odnosu na ogranak je
zatezni).
Ålan 62.
Stubovi se mogu nalaziti u pravolinijskoj trasi (linijski stubovi)
ili na uglu trase (ugaoni stubovi).
Noseñi zatezni stubovi mogu biti linijski ili ugaoni.

Ålan 63.
Na vodovima sa viseñim izolatorima ne upotrebÿavaju se ugaoni no-
señi stubovi na mestima na kojima ugao skretaça trase iznosi viãe od 20°.

Ålan 64.
Duæina zateznog poÿa, tj. udaÿenost izmeœu dva zatezna stuba, po pra-
vilu, ne sme biti veña od 8 km, niti sme sadræati viãe od 30 raspona.
Kraña zatezna poÿa primeçuju se ako posebne prilike na trasi to
zahtevaju (klimatski uslovi, teren, ukrãtaça, veñi broj uglova i sl.).

2. Naprezaçe stubova

Ålan 65.
Stubovi moraju biti takvih dimenzija da naprezaçe materijala ne
prekoraåi granicu dozvoÿenog naprezaça ni u jednom sluåaju optereñeça.

130

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Za proraåunavaçe pojedinog dela stuba bira se ono optereñeçe koje
prouzrokuje najviãu silu u çemu, s tim ãto se pri tom ne uzima da razna
optereñeça iz ål. 68. i 69. i optereñeça iz ålana 209. ovog pravilnika
dejstvuju istovremeno.
Ålan 66.
Dozvoÿena naprezaça za pojedine vrste materijala odreœuju se po-
sebno za normalne sluåajeve optereñeça, a posebno za vanredne sluåajeve
optereñeça.
Normalni sluåajevi optereñeça nastaju kad su svi delovi neoãte-
ñeni.
Vanredni sluåajevi optereñeça nastaju kad je jedan provodnik ili
jedno zaãtitno uæe s jedne strane stuba prekinuto.

3. Optereñeça

Ålan 67.
Optereñeça navedena u ål. 68. i 69. ovog pravilnika odnose se na stu-
bove vodova sa viseñim izolatorima i na stubove vodova sa potpornim izo-
latorima, a naprezaçe se izraåunava prema odredbama ålana 70. ovog
pravilnika.
Ålan 68.
Normalna optereñeça su:
1) za sve vrste stubova (noseñe i zatezne):
a) optereñeçe pri åijem se proraåunu uzima:
– teæina stuba, izolatora, pribora, provodnika i zaãtitne uæadi;
– teæina dodatnog optereñeça na provodnicima i zaãtitnoj uæadi;
– rezultanta pune sile zatezaça svih provodnika i zaãtitne uæadi s
obe strane stuba;
b) optereñeçe pri åijem se proraåunu uzima:
– teæina stuba, izolatora, pribora, provodnika i zaãtitne uæadi;
– pritisak vetra na stub i na sve provodnike i zaãtitnu uæad u
pravcu voda, odnosno upravno na simetralu ugla terase;
– rezultanta od dve treñine sile zatezaça svih provodnika i
zaãtitne uæadi s obe strane stuba;
v) optereñeça pri åijem se proraåunu uzima:
– teæina stuba, izolatora, pribora, provodnika i zaãtitne uæadi;
– pritisak vetra na stub i na sve provodnike i zaãtitnu uæad u
pravcu voda, odnosno upravno na simetralu ugla terase;
– rezultanta od dve treñine sile zatezaça svih provodnika i
zaãtitne uæadi s obe strane stuba;
2) za zatezne stubove:
a) optereñeçe pri åijem se proraåunu uzima:
– teæina stuba, izolatora, pribora, provodnika i zaãtitne uæadi;
– dve treñine sile zatezaça provodnika i zaãtitne uæadi s jedne
strane stuba.

9* 131

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 69.
Vanredna optereñeça su:
1) za noseñe stubove:
a) optereñeçe pri åijem se proraåunu uzima:
– teæina stuba, izolatora, pribora, provodnika i zaãtitne uæadi;
– teæina dodatnog optereñeça na provodnicima i zaãtitnoj uæadi;
– polovina sile zatezaça jednog provodnika ili jednog zaãtitnog
uæeta s jedne strane stuba, a za provodnike u snopu – åetvrtina sile za-
tezaça provodnika jednog snopa;
2) za zatezne stubove i za ugaone noseñe stubove sa uglom skretaça
trase veñim od 20°:
a) optereñeçe pri åijem se proraåunu uzima:
– teæina stuba, izolatora, pribora, provodnika i zaãtitne uæadi;
– teæina dodatnog optereñeça na provodnicima i zaãtitnoj uæadi;
– puna sila zatezaça svih provodnika i zaãtitne uæadi u oba pravca
trase, osim jednog provodnika, odnosno jednog zaãtitnog uæeta s jedne
strane stuba, a za vodove sa provodnicima u snopu – puna sila zatezaça svih
snopova provodnika i zaãtitne uæadi u oba pravca trase, osim jednog sno-
pa, odnosno jednog zaãtitnog uæeta s jedne strane stuba.
Ako je pritisak vetra veñi od 60 daN/m2, odnosno dodatno optereñeçe
veñe od 0,18 √d da N/m, vanredna optereñeça ne uzimaju se u obzir za jed-
nostavne konstrukcije drvenih stubova, ni za vodove do 35 kV, osim na deo-
nicama sa teæim atmosferskim uslovima.

Ålan 70.
Pri izraåunavaçu naprezaça stubova uzimaju se u obzir:
1) teæina provodnika i zaãtitne uæadi i teæina dodatnog optere-
ñeça, izraåunate za gravitacioni raspon stuba definisan u ålanu 2. ovog
pravilnika;
2) pritisak vetra na provodnike i zaãtitnu uæad u pravcu simetrale
ugla trase, izraåunat za poluzbir susednih raspona, bez ikakve redukcije s
obzirom na ugao trase;
3) pritisak vetra na provodnike i zaãtitnu uæad u pravcu simetrale
ugla trase, izraåunat za poluzbir susednih raspona, sa redukcijom, s ob-
zirom na poloæaj provodnika i zaãtitne uæadi prema pravcu vetra, ali
tako da je jednak najmaçe åetvrtini pritiska u pravcu simetrale ugla
trase;
4) ako nije odreœeno koji je provodnik, zaãtitno uæe ili strana stuba
u pitaçu, uzima se najnepovoÿniji sluåaj.

4. Natpisi na stubovima

Ålan 71.
Na sve stubove moraju se postaviti trajni natpisi sa upozoreçem na
opasnost od elektriåne struje.

132

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
VII. UZEMŸEÇE

1. Opãte odredbe

Ålan 72.
Pri uzemÿeçu vodova primeçuju se i odredbe propisa o tehniåkim
normativima za elektroenergetska postrojeça nazivnog napona iznad 1000
V.

Ålan 73.
Metalni i armiranobetonski stubovi visokonaponskih vodova,
metalna sidrena uæad i metalne trake na drvenim stubovima koje sluæe za
zaãtitu stubova od udara groma moraju biti pouzdano povezani sa zemÿom.
Ako se temeÿeçem stubova i ukopavaçem sidara ne dobije zadovoÿavajuñe
uzemÿeçe, postavÿaju se dopunski uzemÿivaåi, odnosno preduzimaju se
druge dopunske mere.

2. Uzemÿeçe u mreæama sa kompenzovanim zemÿospojem i sa izolovanom


neutralnom taåkom

Ålan 74.
U mreæama visokog napona sa izolovanom neutralnom taåkom i mre-
æama sa kompenzovanom strujom zemÿospoja uzima se da je trajaçe
zemÿospoja duæe, pa otpornost uzemÿeça Ru kod stubova na obradivim po-
vrãinama, pored prometnih puteva i u naseÿenim mestima ne sme preñi
vrednost datu obrascem:
U
z
R ≤ -------
u I
z
gde je:
Uz = 125 V – najviãi dozvoÿeni napon na uzemÿeçu;
Uz – stvarna struja zemÿospoja (A), koja teåe na mestu zemÿospoja.
U mreæama sa izolovanom neutralnom taåkom Iz je kapacitivna struja
zemÿospoja, a u mreæama sa kompenzovanim zemÿospojem – preostala struja
zemÿospoja, a u mreæama sa kompenzovanim zemÿospojem – preostala struja
zemÿospoja.
Smatra se da je stub pored prometnog puta ako se nalazi na udaÿenosti
maçoj od 15 m od ivice kolovoza.
Vrednost otpornosti uzemÿeça iz stava 1. ovog ålana ne sme biti
prekoraåena ako se stub voda nalazi na udaÿenosti maçoj od 15 m od stam-
bene zgrade, u ograœenom dvoriãtu, u okuñnici koja se koristi kao obra-
divo zemÿiãte, u parku ili na ãetaliãtu.

Ålan 75.
Na vodovima sa zaãtitnom uæadi uzima se ukupna otpornost uzemÿe-
ça, raåunajuñi i vezu preko zaãtitne uæadi.

133

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 76.
Prekoraåeçe vrednosti otpornosti Ru dozvoÿava se ako se preduzme
jedna od sledeñih mera:
1) upotreba neprobojnih masivnih ili ãtapnih izolatora;
2) redovna kontrola izolatora, a najmaçe jedanput godiãçe;
3) ugraœivaçe ureœaja za signalizaciju zemÿospoja i neposredno au-
tomatsko iskÿuåeçe voda åim nastane kvar.
Posebne mere za smaçeçe napona koraka nisu potrebne ako je predu-
zeta jedna od mera iz ovog ålana.

3. Uzemÿeçe u mreæama sa uzemÿenom neutralnom taåkom

Ålan 77.
Nadzemni vodovi koji pripadaju mreæi sa efikasno uzemÿenom
neutralnom taåkom moraju imati ureœaje za brzo automatsko iskÿuåeçe
pri zemÿospoju, koji pouzdano iskÿuåuju deonicu u kvaru i tako odstraçuju
opasnost od dejstva napona na mestu zemÿospoja.

Ålan 78.
Stubovi nadzemnih vodova iz ålana 77. ovog pravilnika imaju po pra-
vilu uzemÿivaå u obliku jednog ili dva prstena oko svakog temeÿa ili oko
svih temeÿa jednog stuba. Najmaça dubina ukopavaça uzemÿivaåa je 0,5 m.
Udaÿenost prstenova od temeÿa, odnosno stuba mora biti takva da se
postigne povoÿnije oblikovaçe potencijala, ãto zavisi od oblika i
konstrukcije temeÿa stuba.

Ålan 79.
Odredbe ålana 78. ovog pravilnika ne primeçuju se na stubove u te-
renu s velikom specifiånom otpornoãñu, u kome se, uz racionalnu upo-
trebu materijala, ne mogu postiñi zadovoÿavajuñi rezultati otpornosti
uzemÿeça. Stubove na ovakvom terenu ne treba uzemÿiti.

Ålan 80.
U pogledu zaãtite od opasnog napona na mestu zemÿospoja ne treba
preduzimati druge posebne mere osim mera predviœenih u ål. 77. do 79. ovog
pravilnika.

4. Uzemÿeça za zaãtitu od groma

Ålan 81.
Da bi se pri udaru groma u stub ili zaãtitno uæe smaçila opasnost
od preskoka na provodnike, treba, prema odabranom stupçu izolacije voda,
odrediti maksimalno dozvoÿenu otpornost uzemÿeça, uzimajuñi u obzir
uåestalost i jaåinu gromova u podruåju trase, sigurnost voda i uåestalost
kvarova.

134

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 82.
Ako se uzemÿeçem izvedenim prema ålanu 78. ovog pravilnika ne po-
stigne otpornost koja obezbeœuje zaãtitu od groma, potrebno je meœusobno
povezivati pojedinaåne uzemÿivaåe ili postaviti joã jedan prsten oko
svih temeÿa stuba na dubini od 1 m, odnosno poloæiti zrakaste uzemÿi-
vaåe ukupne duæine pribliæne duæini uzemÿivaåa prstena, ako je to po-
voÿnije s obzirom na teren.
Ako se postupkom iz stava 1. ovog ålana ne postigne otpornost koja
ãtiti od povratnog preskoka, odustaje se od daÿeg polagaça uzemÿivaåa.
Ålan 83.
Povratni preskok na provodniku nije verovatan ako je za otpornost
uzemÿeça ispuçen uslov prema sledeñem obrascu:
Ui
R uz ≤ ------
Iu
gde je:
Ruz – 125 V – otpornost uzemÿeça Q posmatranog stuba, bez veze sa
zaãtitnom uæadi;
Ui – podnosivi udarni napon (kV) izolacije posmatranog stuba u su-
vom;
Iu – temena vrednost udarne struje groma (kA) za posmatrani stub.
Pri izboru Iu kao orijentacija mogu posluæiti vrednosti date u ta-
beli 8, koje pokazuju za koliko procenata od svih udara groma, uzetih kao
100%, vrednost struje iz prvog reda tabele 8 neñe biti premaãena. Vredno-
sti struja maçe od 20 kA mogu se uzeti samo za vodove napona do 35 kV.
Tabela 8.
Struja od udara groma u stub (kA) 5 10 15 20 30 40 50 60
Procent od svih udara 14 40 62 79 91 95 98 99

Osnova za odreœivaçe struje od udara groma su podaci o uåestalosti


atmosferskog praæçeça, broj grmÿavinskih dana u godini ili broj udara
groma po jedinici povrãine, distribucija temene vrednosti struje u stazi
groma i æeÿeni nivo sigurnosti s obzirom na verovatni broj povratnih
preskoka u jednoj godini.
Ålan 84.
Otpornost uzemÿeça sa kojom se raåuna pri udarnim naponima groma
pribliæno je jednaka otpornosti uzemÿeça koja se dobija uobiåajenim me-
reçima.
5. Uzemÿeçe zaãtitne uæadi
Ålan 85.
Zaãtitno uæe na metalnim stubovima moæe se uzemÿiti preko
konstrukcije bez posebnog voda za uzemÿeçe ako je konstrukcija uzemÿena.
Iznad temeÿa konstrukcije mora postojati stezaÿka za prikÿuåak uzemÿi-
vaåa.

135

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 86.
Zaãtitno uæe na armiranobetonskim stubovima moæe se uzemÿiti
preko åeliåne armature u betonu ako presek armature iznosi najmaçe 50
mm2 i ako svi delovi armature koji sluæe za uzemÿeçe imaju pouzdan kon-
takt.
Odredba stava 1. ovog ålana odnosi se i na nosaåe izolatora.
Ako armatura armiranobetonskih stubova sluæi za uzemÿeçe, mora
imati izvod iznad temeÿa za prikÿuåeçe uzemÿivaåa.

Ålan 87.
Na drvenim stubovima uzemÿeçe se ne izvodi, osim ako nose zaãtitno
uæe ili metalne delove treba uzemÿiti. U tom sluåaju, uzemÿeçe se izvodi
kao kod metalnih i armiranobetonskih stubova.
Ako nosaåi izolatora nisu uzemÿeni, vod za uzemÿeçe zaãtitnog
uæeta treba odmañi ili izolovati od glave stuba i time spreåiti gal-
vansku vezu sa nosaåima.
Na drvenim stubovima zaãtitno uæe mora se uzemÿiti na svakom
stubu, najmaçe na svakih 300 m duæine voda.
Ako su drveni stubovi usidreni, moraju se uzemÿiti metalni delovi
za priåvrãñeçe izolatora i sidra, kao i sidro u zemÿi.

6. Vodovi za uzemÿeçe

Ålan 88.
Vodovi za uzemÿeçe (zemÿovodi) postavÿaju se radi galvanske veze
izmeœu zaãtitne uæadi i uzemÿivaåa.
Najmaçi dopuãteni preseci vodova za uzemÿeçe su:
1) za åelik pocinkovan toplim postupkom. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 mm2
2) za aluminijum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 mm2
3) za bakar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 mm2.
Stvarni preseci vodova za uzemÿeçe moraju biti dimenzionisani
prema oåekivanoj struji zemÿospoja.

Ålan 89.
Ako se goli zemÿovodi polaæu u zemÿu, smatraju se delom uzemÿi-
vaåa.
Ålan 90.
Ako se na mestu prelaska zemÿovoda u zemÿu oåekuje pojaåana ko-
rozija, potrebno je da se vod zaãtiti premazivaçem, da se poveña presek
ili da se primeni neka druga zaãtitna mera.

Ålan 91.
Ako postoji opasnost od mehaniåkog oãteñeça, zemÿovod se mora
zaãtititi.

136

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
7. Uzemÿivaåi
Ålan 92.
Uzemÿivaåi su metalni delovi koji se nalaze u zemÿi i ostvaruju
elektriånu provodnu vezu delova voda sa zemÿom.
Uzemÿivaåi mogu biti trakasti ili ãipkasti.
Kao materijal za uzemÿivaåe upotrebÿava se åelik pocinkovan top-
lim postupkom ili na neki drugi naåin zaãtiñen od korozije, ako lokalne
prilike ne zahtevaju upotrebu nekog drugog materijala (npr. bakra).
Za uzemÿivaåe se, po pravilu, ne upotrebÿavaju nepocinkovane åe-
liåne cevi, lim, profili i laki metali.
Ålan 93.
Najmaçi preseci uzemÿivaåa dati su u tabeli 9.
Tabela 9.
Pocinkovani åelik Bakar
2
Traka preseka 100 mm , debÿine Traka preseka 50 mm2, ali ne taça od 2mm
najmaçe 3,5 mm
Okrugli åelik preånika 10 mm Uæe preseka 35 mm2
Cev preånika 38 mm, debÿine najmaçe Cev preånika 30 mm, debÿine najmaçe
3,5 mm 2,5 mm
Ugaonik 65 mm h 65 mm h 7 mm –
Profil U 6,5, odnosno T 6 ili drugi
odgovarajuñi profili –

Za uzemÿivaåe se mogu upotrebÿavati i drugi materijali otporni


prema koroziji, sliånih svojstava i odgovarajuñih preseka.
Ålan 94.
Ako se na nekom podruåju oåekuje jaåa korozija ili se upotrebi ne-
pocinkovani åelik, uzimaju se oko 50% veñe vrednosti preseka od vredno-
sti navedenih u tabeli 9.
Ålan 95.
Na uzemÿivaåe i zemÿovode, pored odredaba ovog pravilnika, prime-
çuju se i odredbe propisa o tehniåkim normativima za elektroenergetska
postrojeça nazivnog napona iznad 1000 V.

VIII. PRELAZAK VODOVA I ÇIHOVO PRIBLIÆAVAÇE


OBJEKTIMA
1. Opãte odredbe
Ålan 96.
Pri prelasku vodova preko objekata, odnosno pri pribliæavaçu
vodova objektima, sigurnosna visina je jednaka sigurnosnoj udaÿenosti ako
za sigurnosnu visinu nije navedena posebna vrednost.

137

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 97.
Sigurnosne visine i sigurnosne udaÿenosti iz ål. 100. do 224. ovog
pravilnika odnose se na vodove nazivnog napona do 110 kV.

Ålan 98.
Sigurnosne visine i sigurnosne udaÿenosti poveñavaju se u odnosu na
sigurnosne visine i sigurnosne udaÿenosti za nazivni napon 110 kV, i to:
1) za 0,75 m - za vodove nazivnog napona 220 kV;
2) za 2,0 m - za vodove nazivnog napona 400 kV.

Ålan 99.
Odredbe ål. 121. do 129, ål. 142. do 148. i ål. 178. do 181. ovog pra-
vilnika primeçuju se i kad se vod pribliæi auto-putu, magistralnom putu,
æiåari, plovnoj reci ili plovnom kanalu na udaÿenost maçu od visine
stuba iznad zemÿe, s tim ãto se ne primeçuju odredbe o sigurnosnoj visini.

2. Nepristupaåna mesta

Ålan 100.
Za nepristupaåna mesta (npr. gudure, stene, neplovne reke, moåvare i
sl.) sigurnosna visina i sigurnosna udaÿenost iznose:
1) sigurnosna visina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4,0 m;
2) sigurnosna udaÿenost . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3,0 m.

3. Mesta nepristupaåna vozilima

Ålan 101.
Za mesta nepristupaåna vozilima sigurnosna visina i sigurnosna uda-
ÿenost iznose:
1) sigurnosna visina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5,0 m;
2) sigurnosna udaÿenost . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4,0 m.

4. Mesta pristupaåna vozilima

Ålan 102.
Za mesta pristupaåna vozilima (oko naseÿenih podruåja, iznad poÿa
oko kojih se nalaze poÿski putevi, iznad livada i oranica, iznad poÿskih
puteva i ãumskih puteva), sigurnosna visina i sigurnosna udaÿenost iz-
nose:
1) sigurnosna visina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6,0 m;
2) sigurnosna udaÿenost . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5,0 m.

138

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
5. Zgrade

Ålan 103.
Voœeçe vodova preko zgrada koje sluæe za stalan boravak ÿudi moæe
se izvesti ako su zadovoÿeni uslovi iz ål. 104. do 108. ovog pravilnika.
Smatra se da vod prelazi preko zgrade i kad je rastojaçe horizontalne
projekcije najbliæeg provodnika u neotkloçenom poloæaju od zgrade maçe
od 3,0 m za vodove nazivnog napona do 20 kV i maçe o d 5,0 m za vodove na-
zivnog napona veñeg od 20 kV.

Ålan 104.
Za nepristupaåne delove zgrade (krov, dimçak i sl.) sigurnosna uda-
ÿenost iznosi 3,0 m.

Ålan 105.
Za stalno pristupaåne delove zgrade (terasa, balkon, graœevinske
skele i sl.) sigurnosna visina i sigurnosna udaÿenost iznose:
1) sigurnosna visina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5,0 m;
2) sigurnosna udaÿenost . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4,0 m.

Ålan 106.
Vertikalna udaÿenost izmeœu provodnika i delova zgrade ispod pro-
vodnika (sleme krova, gorça ivica dimçaka itd.). za vodove sa viseñim izo-
latorima iznosi najmaçe 3,0 m i u sluåaju kad u rasponu ukrãtaça postoji
normalno dodatno optereñeçe, a u susednim rasponima nema tog optere-
ñeça.

Ålan 107.
Za vodove iznad zgrada potrebna je elektriåno pojaåana izolacija, a
za vodove iznad stambenih zgrada i zgrada u kojima se zadræava veñi broj
ÿudi (npr. ãkole, vrtiñi itd.) potrebna je i mehaniåki pojaåana izolacija.

Ålan 108.
Na stambenim zgradama nije dozvoÿeno postavÿaçe zidnih konzola
ili zidnih i krovnih nosaåa za noãeçe vodova.

6. Zgrade pogonskih postrojeça

Ålan 109.
Sigurnosne visine i sigurnosne udaÿenosti od zgrada koje pripadaju
istom pogonskom postrojeçu åiji je i elektroenergetski vod (elektrane,
transformatorske stanice, razvodna postrojeça), a ne sluæe za stanovaçe,
mogu biti i maçe od vrednosti iz ålana 103. ovog pravilnika ako se previde
odgovarajuñe zaãtitne mere za spreåavaçe sluåajnog dodira provodnika
(npr. postavÿaçe ograde, lako uooåÿivih natpisa za upozoreçe i sl.).

139

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
7. Zgrade sa zapaÿivim krovom
Ålan 110.
Za zgrade sa krovom pokrivenim zapaÿivim materijalom, radi
zaãtite vodova od oãteñeça sigurnosna visina i sigurnosna udaÿenost iz-
nose, bez obzira na napon voda:
1) sigurnosna visina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12,0 m;
2) sigurnosna udaÿenost . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5,0 m.
Za zgrade iz stava 1. ovog ålana vaæe i odredbe ål. 103. i 108. ovog pra-
vilnika.

8. Objekti u kojima se nalazi lako zapaÿiv materijal


Ålan 111.
Nije dozvoÿeno voœeçe vodova preko nadzemnih objekata u kojima se
nalazi lako zapaÿiv materijal (skladiãte benzina, uÿa, eksploziva i sl.).
Na prolazu pored objekata iz stava 1. ovog ålana, horizontalna sigur-
nosna udaÿenost jednaka je visini stuba uveñanoj za 3,0 m, a mora iznositi
najmaçe 15,0 m.

9. Naseÿena mesta
Ålan 112.
Za vodove u naseÿenim mestima sigurnosna visina iznosi 7,0 m.
Izolacija mora biti elektriåno pojaåana.

10. Sportska igraliãta


Ålan 113.
Ako vodovi prelaze preko igraliãta, moraju biti ispuçeni sledeñi
uslovi:
1) sigurnosna udaÿenost mora iznositi 12,0 m;
2) izolacija mora biti mehaniåki i elektriåno pojaåana;
3) dozvoÿeno naprezaçe (normalno i izuzetno) provodnika i za-
ãtitnih uæadi mora se smaçiti na 75% od vrednosti navedenih u tabeli 2
iz ålana 20. ovog pravilnika;
4) nije dozvoÿeno nastavÿaçe provodnika i zaãtitnih uæadi.
Ålan 114.
Nije dozvoÿen prelazak vodova preko streliãta.
Sigurnosna udaÿenost voda iznosi 12,0 m.

11. Javna kupaliãta i kampinzi


Ålan 115.
Nije dozvoÿn prelazak vodova preko javnih kupaliãta i kampinga.

140

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
12. Smuåarske skakaonice
Ålan 116.
Nije dozvoÿen prelazak vodova preko odskoåne i doskoåne staze.
Sigurnosna udaÿenost od odskoåne staze iznosi 8,0 m, a od doskoåne
staze –12,0 m.
Izolacija mora biti mehaniåki i elektriåno pojaåana.

13. Ãume i drveñe


Ålan 117
Sigurnosna udaÿenost od bilo kog dela stabla iznosi 3,0 m.
Za vodove nazivnog napona 110 kV i za viãe nazivne napone sigur-
nosna udaÿenost mora se odræati i u sluåaju pada stabla, pri åemu se sigur-
nosna udaÿenost meri od provodnika u neotkloçenom poloæaju.

14. Regionalni putevi, lokalni putevi i putevi za industrijske objekte


izgraœeni kao putevi za opãtu upotrebu.
Ålan 118.
Sigurnosna visina voda iznosi 7,0 m.
Ålan 119.
Udaÿenost bilo kog dela stuba od spoÿne ivice puta, po pravilu, ne
sme biti maça od 10 m, a u izuzetnim sluåajevima moæe se smaçiti na
najmaçe 5 m.
Izolacija mora biti elektriåno pojaåana.
U rasponu ukrãtaça dozvoÿava se jedan nastavak po provodniku ili
zaãtitnom uæetu.
Ålan 120.
Ugao ukrãtaça voda i regionalnog puta, po pravilu, iznosi najmaçe
20°.
Za lokalne puteve i puteve za industrijske objekte ugao ukrãtaça
nije ograniåen.
15. Magistralni putevi
Ålan 121.
Na magistralnim putevima sigurnosna visina voda iznosi 7,0 m.
Ålan 122.
Horizontalna udaÿenost bilo kog dela stuba od spoÿne ivice puta
iznosi 20,0 m.
Kad vod prelazi magistralni put, udaÿenost bilo kog stuba moæe biti
maça ako to uslovÿavaju mesne prilike, ali ne sme biti maça od 10,0 m.
Izolacija mora biti mehaniåki i elektriåno pojaåana.

141

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 123.
Ugao ukrãtaça, po pravilu, iznosi najmaçe 30°.
U rasponu ukrãtaça nije dozvoÿeno nastavÿaçe provodnika i
zaãtitne uæadi.

16. Auto-putevi

Ålan 124.
Sigurnosna visina voda iznad auto-puta iznosi 7,0 m.

Ålan 125.
Udaÿenost bilo kog dela stuba od ivice auto-putaa iznosi najmaçe
40,0 m.
Kad vod prelazi preko auto-puta, udaÿenost bilo kog dela stuba moæe
biti maça ako to zahtevaju uslovi tla, s tim da ne sme biti maça od 10,0 m.
Izolacija mora biti mehaniåki i elektriåno pojaåana.

Ålan 126.
Dozvoÿeno naprezaçe (normalno i izuzetno) provodnika i zaãtitnih
uæadi smaçuje se na 75% od vrednosti navedenih u tabeli 2 iz ålana 20.
ovog pravilnika.
Ålan 127.
U rasponu ukrãtaça nije dozvoÿeno nastavÿaçe provodnika, odnosno
zaãtitnih uæadi.

Ålan 128.
Ugao ukrãtaça ne sme biti maçi od 30°.

Ålan 129.
Pri voœeçu vodova paralelno sa auto-putem, udaÿenost voda od auto-
puta na potezima duæim od 5 km mora biti:
1) za vodove napona do 35 kV - najmaçe 50,0 m;
2) za vodove napona veñeg od 35 kV - najmaçe 100 m.
U brdovitim i ãumovitim predelima udaÿenost voda od auto-puta
moæe se smaçiti na 40,0 m.

17. Naseÿena mesta

Ålan 130.
U gusto naseÿenim mestima, sigurnosna visina voda mora da iznosi
7,0 m.
Ålan 131.
Izolacija mora biti elektriåno pojaåana, a na mestima ukrãtaça sa
ulicama ili putevima i mehaniåki pojaåana.

142

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 132.
Dozvoÿeno naprezaçe (normalno i izuzetno) provodnika i zaãtitnih
uæadi smaçuje se na 75% od vrednosti navedenih u tabeli 2 iz ålana 20.
ovog pravilnika.
Ålan 133.
U rasponu ukrãtaça vodova sa putevima u gusto naseÿenim mestima
nije dozvoÿeno nastavÿaçe provodnika, odnosno zaãtitne uæadi, a u su-
sednim rasponima dozvoÿen je samo jedan nastavak po provodniku, odnosno
zaãtitnom uæetu.
Ugao ukrãtaça ne sme biti maçi od 30°.

Ålan 134.
Ako je rastojaçe horizontalne projekcije najbliæeg provodnika u
neotkloçenom poloæaju maçe od 5,0 m, izolacija mora biti mehaniåki i
elektriåno pojaåana.

18. Pijace i vaãariãta

Ålan 135.
Ako vodovi prelaze preko pijaca i vaãariãta, moraju biti ispuçeni
sledeñi uslovi;
1) sigurnosna udaÿenost mora iznositi 12,0 m;
2) izolacija mora biti mehaniåki i elektriåno pojaåana;
3) dozvoÿeno naprezaçe (normalno i izuzetno) provodnika i
zaãtitne uæadi mora se smaçiti na 75% od vrednosti navedenih u tabeli 2
iz ålana 20. ovog pravilnika;
4) nije dozvoÿeno nastavÿaçe provodnika i zaãtitnih uæadi.

19. Parkiraliãta i autobuska stajaliãta

Ålan 136.
Ako vod prelazi preko parkiraliãta ili autobuskog stajaliãta,
sigurnosna visina iznosi 7,0 m.
Izolacija voda mora biti mehaniåki i elektriåno pojaåana.
Smatra se da vod prelazi preko parkiraliãta, odnosno autobuskog
stajaliãta i kad je rastojaçe horizontalne projekcije najbliæeg pro-
vodnika u neotkloçenom staçu maçe od 5,0 m.

20. Tramvaji i trolejbusi

Ålan 137.
Sigurnosna udaÿenost voda od tramvaja ili trolejbusa, voznih i na-
pojnih vodova, odnosno delova konstrukcije za çihovo noãeçe iznosi 3,0 m.
Izolacija voda mora biti mehaniåki i elektriåno pojaåana.

143

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 138.
Dozvoÿeno naprezaçe (normalno i izuzetno) provodnika i zaãtitne
uæadi smaçuje se na 75% od vrednosti navedene u tabeli 2 iz ålana 20. ovog
pravilnika.
Ålan 139.
U rasponu ukrãtaça nije dozvoÿeno nastavÿaçe provodnika i
zaãtitne uæadi.
Ålan 140.
Ugao ukrãtaça voda ne sme biti maçi od 30°.

21. Splavne reke

Ålan 141.
Sigurnosna visina voda od najviãeg vodostaja reka na kojima je
moguñno splavareçe iznosi 7,0 m.
Izolacija voda mora biti elektriåno pojaåana.

22. Plovne reke i kanali

Ålan 142.
Sigurnosna visina od najviãeg vodostaja pri kome je joã moguñna
plovidba iznosi po pravilu, 15,0 m.

Ålan 143.
Horizontalna udaÿenost bilo kog dela stuba iznosi najmaçe:
1) od obale. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 m;
2) od stope nasipa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 m.
Izolacija vode mora biti mehaniåki i elektriåno pojaåana.

Ålan 144.
Dozvoÿeno naprezaçe (normalno i izuzetno) provodnika i zaãtitne
uæadi smaçuje se na 75% od vrednosti navedene u tabeli 2 iz ålana 20. ovog
pravilnika.
Ålan 145.
U rasponu ukrãtaça nije dozvoÿeno nastavÿaçe provodnika i
zaãtitne uæadi.
Ålan 146.
Ugao ukrãtaça ne sme biti maçi od 30°.

Ålan 147.
Pri voœeçu vodova paralelno sa plovnim rekama i kanalima na po-
tezima duæim od 5 km, udaÿenost od obale, odnosno od nasipa ne sme biti
maça od 50 m.

144

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 148.
Odredbe ål. 143. i 144. ovog pravilnika primeçuju se i kad je hori-
zontalna udaÿenost otkloçenog provodnika od obale zbog dejstva vetra
pri +40 °C za vodove nazivnog napona do 110 kV maça od 2,0 m.

23. Mostovne konstrukcije


Ålan 149.
Sigurnosna udaÿenost voda iznosi:
1) od pristupaånih delova mosta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5,0 m;
2) od nepristupaånih delova mosta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3,0 m.
Ako vod prolazi kroz otvor mosta, sigurnosna udaÿenost mora biti
jednaka sigurnosnom razmaku iz ålana 29. ovog pravilnika.
Na mostu se mora ugraditi zaãtitna ograda koja ñe onemoguñiti do-
dir sa delovima pod naponom.

24. Antene televizijskih i radio-prijemnika


Ålan 150.
Prelazak vodova preko antena televizijskih i radio-prijemnika
dozvoÿen je ako su ispuçeni sledeñi uslovi:
1) sigurnosna udaÿenost mora iznositi 5,0 m;
2) izolacija mora biti mehaniåki i elektriåno pojaåana;
3) normalno dozvoÿeno naprezaçe ne sme da prelazi 1/3 prekidne åvr-
stoñe provodnika i zaãtitne uæadi.
Ako je raspon ukrãtaça ograniåen noseñim stubovima, mora se prove-
riti udaÿenost kad u prelaznom rasponu ostaje dodatno optereñeçe, a u su-
sednim rasponima nema dodatnog optereñeça na provodnicima i zaãtitnoj
uæadi. Dozvoÿena sigurnosna visina mora da iznosi 2,0 m.

25. Antene predajnih i prijemnih stanica


Ålan 151.
Prelazak voda preko antena predajnih i prijemnih radio-stanica nije
dozvoÿen.

26. Ukrãtaçe visokonaponskog voda sa drugim visokonaponskim vodovima i


çihovo meœusobno pribliæavaçe
Ålan 152.
Sigurnosna visina voda iznosi 2,5 m, a sigurnosna udaÿenost 1,0 m.
Uslovi iz stava 1. ovog ålana moraju biti ispuçeni i kad na gorçem
vodu ima dodatnog optereñeça, a na doçem vodu nema.
Odredba stava 2. ovog ålana odnosi se i na proveravaçe maksimalnog
otklona provodnika doçeg voda.
Vod viãeg napona postavÿa se, po pravilu, iznad voda niæeg napona.

10 145

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Gorçi vod mora se izgraditi sa elektriåno pojaåanom izolacijom.

Ålan 153.
Najmaça meœusobna udaÿenost provodnika paralelnih vodova mora
biti jednaka udaÿenosti D iz ål. 30. i 32. ovog pravilnika. Pri najveñem ot-
klonu provodnika jednog voda zbog dejstva vetra, mora se proveriti da me-
œusobna udaÿenost provodnika paralelelnih vodova nije maça od
sigurnosnih razmaka za viãi napon, s tim da ne sme biti maça od 70 cm kad
provodnici drugog voda nisu otkloçeni.

Ålan 154.
Ako su dva voda ili viãe vodova na raznim visinama zajedniåkih stu-
bova, vod viãeg napona postavÿa se iznad voda niæeg napona.

27. Ukrãtaçe visokonaponskog voda sa niskonaponskim vodom i çihovo


meœusobno pribliæavaçe

Ålan 155.
Prelazak niskonaponskog voda preko visokonaponskog voda nije
dozvoÿen.
Sigurnosna visina voda iznosi 2,5 m, a sigurnosna udaÿenost 2,0 m.
Gorçi vod mora se izgraditi sa elektriåno pojaåanom izolacijom.

Ålan 156.
Iznad niskonaponskih provodnika moraju se postaviti dva obostrano
uzemÿena sigurnosna uæeta åija raåunska sila kidaça (mehaniåka åvr-
stoña) iznosi najmaçe 1000 daN.

Ålan 157.
Zaãtitna uæad iznad niskonaponskih vodova ne moraju se postavÿati
ako su za visokonaponski vod ispuçeni sledeñi uslovi:
1) da je izolacija u rasponu ukrãtaça elektriåno i mehaniåki poja-
åana;
2) da normalno dozvoÿeno naprezaçe ne prelazi 1/3 prekidne åvr-
stoñe provodnika i zaãtitne uæadi;
3) da je raspon ukrãtaça ograniåen noseñim stubovima, a sigurnosna
visina iznosi najmaçe 2 m i kad u prelaznom rasponu postoji dodatno opte-
reñeçe, a u susednim rasponima nema dodatnog optereñeça na provodni-
cima i zaãtitnoj uæadi.
Ålan 158.
Ako uslovi iz ål. 156. i 157. ovog pravilnika nisu ispuçeni, vod ni-
skog napona treba postaviti u kabl ili ga izmestiti.

Ålan 159.
Najmaça meœusobna udaÿenost provodnika paralelnih vodova mora
biti jednake udaÿenosti D iz ål. 30. i 32. ovog pravilnika.

146

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Pri najveñem otklonu provodnika jednog voda zbog dejstva vetra mora
se proveriti da meœusobna udaÿenost provodnika paralelnih vodova nije
maça od sigurnosnog razmaka za viãi napon, s tim da ne sme biti maça od 70
cm kad provodnici drugog voda nisu otkloçeni.

Ålan 160.
Ako na zajedniåkim stubovima ima viãe vodova na raznim visinama,
visokonaponski vodovi moraju se postaviti iznad niskonaponskih vodova.
Niskonaponski vod mora se opremiti odvodnicima prenapona na po-
åetku i na kraju deonice voda koja je na zajedniåkim stubovima sa visokona-
ponskim vodom, kao i na svakom eventualnom ogranku.

28. Ukrãtaçe nadzemnog elektroenergetskog voda sa telekomunikacionim


vodom i çihovo meœusobno pribliæavaçe

Ålan 161.
Na mestu ukrãtaça nadzemnog elektroenergetskog voda sa teleko-
munikacionim vodom sigurnosna visina izmeœu najniæeg provodnika elek-
troenergetskog voda i najviãeg provodnika telekomunikacionog voda
iznosi:
1) za vodove napona 400 kV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5,5 m;
2) za vodove napona 220 kV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4,0 m;
3) za vodove napona od 35 kV do 110 kV. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3,0 m;
4) za vodove napona od 1 kV do 35 kV. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2,5 m.

Ålan 162.
U rasponu ukrãtaça nadzemnog elektroenergetskog voda sa teleko-
munikacionim vodom izolacija mora biti mehaniåki i elektriåno poja-
åana.
Ålan 163.
Na mestu ukrãtaça nadzemnog elektroenergetskog voda sa teleko-
munikacionim vodom nije dozvoÿeno postavÿaçe zaãtitne mreæe iznad te-
lekomunikacionog voda.
Ålan 164.
U rasponu ukrãtaça nadzemnog elektroenergetskog voda sa teleko-
munikacionim vodom nije dozvoÿeno nastavÿaçe provodnika, odnosno
zaãtitne uæadi.
Ålan 165.
Na stubovima raspona ukrãtaça elektroenergetskog voda sa teleko-
munikacionim vodom nije dozvoÿena upotreba iskoånih i kliznih ste-
zaÿki.
Ålan 166.
Ugao ukrãtaça nadzemnog elektroenergetskog voda sa telekomuni-
kacionom vodom, po pravilu, ne sme biti maçi od 45°, s tim da se izuzetno
moæe smaçiti do 30°.

10* 147

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 167.
Ako elektroenergetski vod nema zaãtitno uæe, na stubovima teleko-
munikacionih vodova koji se nalaze na krajevima raspona ukrãtaça sa nad-
zemnim elektroenergetskim vodom moraju se postaviti gromobrani åije
uzemÿeçe, po pravilu, treba da ima elektriånu otpornost maçu od 25 Ω .

Ålan 168.
U zateznom poÿu ukrãtaça nadzemnog elektroenergetskog voda sa te-
lekomunikacionom vodom najmaçi dozvoÿeni preseci provodnika i
zaãtitne uæadi iznose:
1) za bakar i åelik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 mm2
2) za al-åelik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 mm2;
3) za aluminijum i legure aluminijuma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 mm2.
Upotreba jednoæiånih provodnika i zaãtitne uæadi nije dozvoÿena.

Ålan 169.
Raspon ukrãtaça nadzemnog elektroenergetskog voda sa telekomuni-
kacionim vodom, po pravilu maçi je od susednih raspona, ili se stubovi u
rasponu ukrãtaça proraåunavaju za veñi raspon.

Ålan 170.
Na mestima pribliæavaça vodova, horizontalna udaÿenost izmeœu
najbliæih provodnika oba voda mora biti jednaka visini viãih stubova,
uveñanoj za 3,0 m.
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, dozvoÿena je horizontalna
udaÿenost jednaka sigurnosnoj visini iz ålana 161. ovog pravilnika, s tim
da izolacija voda bude mehaniåki i elektriåno pojaåana.

Ålan 171.
Pri pribliæavaçu vodova na krivinama moraju se preduzeti mere
protiv dodira otkinutih provodnika, i to;
1) raspon se mora smaçiti tako da otkinuti provodnik spoÿnog voda
ostane udaÿen najmaçe 3,0 m od najbliæeg provodnika unutraãçeg voda;
ili 2) uåvrãñeçe provodnika na potpornim izolatorima (sigurnosni stre-
meni ili sliåno) mora se pojaåati.

Ålan 172.
Odredbe ål. 170. i 171. ovog pravilnika primeçuju se i na telekomuni-
kacione vodove za koje su upotrebÿeni nadzemni (vazduãni) kablovi.

Ålan 173.
Telekomunikacioni kablovi poloæeni u zemÿu moraju se udaÿiti od
stubova elektroenergetskih vodova najmaçe 10,0 m za nazivne napone do 110
kV, 15,0 m za nazivni napon 220 kV, a 25,0 m za nazivni napon 400 kV.
Ako se ne mogu ispuniti uslovi iz stava 1. ovog ålana, dozvoÿeno je da
se telekomunikacioni kablovi poloæe najmaçe na 1 m od stubova elek-
troenergetskih vodova nazivnog napona do 35 kV.

148

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 174.
Postavÿaçe telekomunikacionih vodova na stubovima nadzemnih
elektroenergetskih vodova nije dozvoÿeno, osim ako taj telekomunikaci-
oni vod sluæi za signalizaciju i telekomunikacije u elektroenergetskim
mreæama.
Ålan 175.
Horizontalna udaÿenost najbliæeg provodnika elektroenergetskog
voda do stuba telekomunikacionog voda ne sme iznositi maçe od 5,0 m. Taj
uslov mora biti ispuçen ako visinska razlika izmeœu najbliæih pro-
vodnika oba voda iznosi najmaçe 10,0 m.
Horizontalna udaÿenost stuba elektroenergetskog voda od najbliæeg
provodnika telekomunikacionog voda ne sme biti maça od 2,0 m.

Ålan 176.
Ako su na mestu ukrãtaça telekomunikacioni vodovi izvedeni kao
kablovski, horizontalna projekcija udaÿenosti najbliæeg provodnika nad-
zemnog elektroenergetskog voda od najbliæeg stuba koji nosi telekomuni-
kacione vodove, odnosno izvod telekomunikacionog kabla mora biti
najmaçe jednaka visini stuba elektroenergetskog voda na mestu ukrãtaça,
poveñanoj za 3,0 m.

29. Prelazak telekomunikacionog voda preko nadzemnog


elektroenergetskog voda

Ålan 177.
Prelazak telekomunikacionog voda preko nadzemnog elektroener-
getskog voda nije dozvoÿen.

30. Æiåare

Ålan 178.
Pri ukrãtaçu elektroenergetskog voda sa æiåarom (iznad ili ispod
æiåare), sigurnosna udaÿenost u najnepovoÿnijem poloæaju delova æiåare
i provodnika iznosi 5,0 m.
Ålan 179.
Pri prelasku elektroenergetskog voda preko æiåare izolacija mora
biti mehaniåki i elektriåno pojaåana.

Ålan 180.
U rasponu ukrãtaça elektroenergetskog voda sa æiåarom nije dozvo-
ÿeno nastavÿaçe provodnika i zaãtitne uæadi.
Ugao ukrãtaça elektroenergetskog voda sa æiåarom mora biti maçi
od 30°.
Ålan 181.
U rasponu ukrãtaça elektroenergetskog voda sa æiåarom metalni de-
lovi susednih noseñih konstrukcija æiåare moraju se uzemÿiti.

149

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
31. Metalne i æiåane ograde

Ålan 182.
Metalne i æiåane ograde koje se nalaze oko objekata u kojima se zadr-
æava veñi broj lica ili sluæe za stanovaçe ne smeju se postavÿati u bli-
zini åeliånih i armiranobetonskih stubova. Çihova udaÿenost mora
iznositi najmaçe 0,7 Uu (cm), s tim ãto ne sme biti maça od 20 cm, gde je Un
nazivni napon (kV).
Za vodove nazivnog napona 110 kV i viãe, potrebno je sraåunavaçe
ili mereçe indukovanih napona pri normalnom pogonu dalekovoda.
Ako je indukovani napon prema zemÿi veñi od 65 V, moraju se predu-
zeti posebne mere zaãtite (uzemÿeçe, galvansko odvajaçe delova ograde,
zamena ograde ili sliåno). Ako se zaãtita vrãi uzemÿeçem, otpornost
uzemÿeça ne sme biti veña od 25 Ω .
Sigurnosna udaÿenost voda od metalne i æiåane ograde iznosi 3,0 m.

32. Æiåane mreæe

Ålan 183.
Sigurnosna visina i sigurnosna udaÿenost od æiåane mreæe u po-
ÿima zasejanim hmeÿom, vinogradima i voñçacima iznose 3,75 m.

Ålan 184.
Izolacija voda mora biti elektriåno pojaåana.
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, dozvoÿena je primena samo
jednog potpornog izolatora za prvi viãi stupaç izolacije, s tim da se
primeni sigurnosno uåevrãñivaçe provodnika na izolatore.

Ålan 185.
Najmaçi dozvoÿeni preseci provodnika i zaãtitnih uæadi odreœuju
se prema ålanu 168. ovog pravilnika.

Ålan 186.
Za vodove nazivnog napona 110 kV i viãe, primeçuju se odredbe st. 2 i
3. ålana 182. ovog pravilnika.

33. Gasovodi, naftovodi, parovodi i sl.

Ålan 187.
Ako su gasovodi, naftovodi, parovodi i sl. postavÿeni nadzemno,
sigurnosna visina i sigurnosna udaÿenost voda iznose 8,0 m.
Izolacija voda mora biti mehaniåki i elektriåno pojaåana.

Ålan 188.
Sigurnosna udaÿenost voda meri se od gasovoda, naftovoda, parovoda
ili sliånog objekta, kao i od çegove noseñe metalne konstrukcije.

150

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 189.
Ugao ukrãtaça voda ne sme biti maçi od 30°.

Ålan 190.
Na mestu ukrãtaça voda i cevovoda, nadzemni cevovod mora biti uze-
mÿen na odgovarajuñi naåin.
Ålan 191.
Ako se vod postavÿa paralelno sa nadzemnim gasovodom, naftovodom
ili sliånim objektima, sigurnosna udaÿenost tog voda ne sme biti maça od
visine stuba uveñane za 3,0 m.
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, dozvoÿena je maça sigur-
nosna udaÿenost pod uslovom da se preduzmu mere koje se preduzimaju pri
ukrãtaçu elektroenergetskog voda sa cevovodima prema ålanu 187. ovog
pravilnika.

34. Stogovi i suãare

Ålan 192.
Pri prelasku voda preko stogova i suãara, sigurnosna visina iznosi
najmaçe 12,0 m, a sigurnosna udaÿenost mora da iznosi najmaçe 5,0 m bez ob-
zira na nazivni napon voda.
Ålan 193.
Odredbe ål. 103. i 110. ovog pravilnika primeçuju se i za zgrade u
kojima se suãi seno, æitarice i sl. (seçaci, ambari i koãevi).

35. Grobÿa

Ålan 194.
Postavÿaçe stubova na grobÿima nije dozvoÿeno.
Pri prelasku voda preko grobÿa, na stubovima u rasponu ukrãtaça
izolacija mora biti mehaniåki i elektriåno pojaåana.

36. Aerodromi i helidromi

Ålan 195.
Vodovi ne smeju prelaziti preko aerodroma.
Udaÿenost voda od poletno-sletne staze ne sme biti maça od 1000 m, s
tim ãto se pravac poletno-sletne staze ne sme presecati na udaÿenosti ma-
çoj od 3000 m.
Udaÿenost iz stava 2. ovog ålana mogu se smaçiti zavisno od te-
renskih uslova i namene aerodroma.
Vodovi ne smeju da prelaze preko helidroma niti da se pribliæavaju
osnovnim pravcima poletaça i sletaça na udaÿenosti maçoj od 1000 m, a u
ostalim pravcima ta udaÿenost ne sme biti maça od 200 m.

151

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
37. Protivgradne stanice

Ålan 196.
Vodovi ne smeju prelaziti preko protivgradnih stanica.
Udaÿenost voda od protivgradne stanice ne sme biti maça od 200 m po
horizontali, s tim ãto provodnici i zaãtitna uæad moraju biti u niæoj
ravni od protivgradne stanice.

38. Æelezniåke pruge koje nisu predviœene za elektrifikaciju


sa nadzemnim kontaktnim vodom

Ålan 197.
Najmaçi dozvoÿeni preseci provodnika i zaãtitne uæadi u poÿu
ukrãtaça iznose:
1) za uæe od bakra i åelika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 mm2;
2) za uæe od aluminijuma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 mm2;
3) za uæe od drugih materijala. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 mm2.

Ålan 198.
Najveñe naprezaçe na zatezaçe (horizontalna komponenta), koje u
provodniku nastaje u najnepovoÿnijim uslovima, mora se u odnosu na
normalno dozvoÿeno naprezaçe materijala prema ålanu 20. ovog pravil-
nika smaçiti, i to: za elektroenergetske vodove nazivnog napona od 50 kV
na 2/3, a za elektroenergetske vodove nazivnog napona veñeg od 50 kV na
85%.
Ålan 199.
Pri trostrukom normalnom dodatnom optereñeçu mora se proveriti
da naprezaçe provodnika u taåki uåvrãñeça ne prelazi vrednost izuzetnog
dozvoÿenog naprezaça materijala prema ålanu 20. ovog pravilnika.

Ålan 200.
U rasponu ukrãtaça voda nije dozvoÿeno nastavÿaçe provodnika i
zaãtitne uæadi.
Ålan 201.
U zateznom poÿu ukrãtaça voda izolacija mora biti mehaniåki poja-
åana.
Radi pojaåane mehaniåke sigurnosti na potpornim izolatorima, nije
dozvoÿeno postavÿaçe izolatora jednog ispod drugog.

Ålan 202.
U rasponu ukrãtaça voda izolacija mora biti i elektriåno pojaåana.
Izolatorski lanci za napone od 35 kV ili viãe napone moraju biti
uzemÿeni i zaãtitnom armaturom zaãtiñeni od preskoka.
Odredba stava 2. ovog ålana ne odnosi se na izolatorske lance na
drvenim stubovima.

152

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 203.
Na noseñim stubovima zateznog poÿa ukrãtaça voda nije dozvoÿena
upotreba iskoånih stezaÿki.
Ålan 204.
U zateznom poÿu ukrãtaça dozvoÿena su najviãe tri noseña stuba.

Ålan 205.
U zateznom poÿu ukrãtaça voda nazivnog napona do 20 kV sa æele-
zniåkom prugom mogu se za noseñe stubove upotrebiti prosti drveni stu-
bovi ukÿeãteni u posebne nogare ili dvostruki drveni stubovi na kojima
ne sme biti skretaça trase.
Za zatezne stubove moraju se upotrebiti A stubovi ili drugi od-
govarajuñi tipovi stubova.
Ålan 206.
Za vodove nazivnog napona veñeg od 20 kV dozvoÿeni su i drveni A stu-
bovi samo u pravoj trasi voda, a izuzetno i za ugao skretaça do 5°, s tim ãto
se stabilnost mora raåunski proveriti. Za zatezne stubove moraju se upo-
trebiti stubovi tipa piramide ili drugih odgovarajuñih tipova.

Ålan 207.
U zateznom poÿu ukrãtaça nije dozvoÿeno usidreçe stubova za
vodove nazivnog napona do 20 kV.

Ålan 208.
Na stubove u rasponu ukrãtaça nadzemnih vodova nije dozvoÿeno
postavÿaçe transformatora i uÿnih prekidaåa, kao ni prekidaåa kod ko-
jih mogu nastati otvoreni elektriåni lukovi.

Ålan 209.
Stubovi raspona ukrãtaça moraju se proveriti za normalno i
vanredno optereñeçe prema ål. 67. do 70. ovog pravilnika, a zatezni stu-
bovi moraju se proveriti i za sledeña optereñeça:
1) teæinu stuba, izolatora, pribora, provodnika i zaãtitne uæadi;
2) teæinu dodatnog optereñeça na provodnicima i zaãtitnoj uæadi;
3) silu zatezaça svih provodnika i zaãtitne uæadi u poÿu ukrãtaça,
a za vodove sa provodnicima u snopu – silu zatezaça svih provodnika u
snopu i zaãtitne uæadi u poÿu ukrãtaça.

Ålan 210.
Na stubovima u poÿu ukrãtaça nadzemnog voda moraju se uzemÿiti
svi metalni delovi koji sluæe za uåvrãñeçe izolatora.

Ålan 211.
Odredbe ål. 81. do 84. ovog pravilnika primeçuju se i za otpornost
uzemÿeça voda.

153

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, otpornost uzemÿeça voda
moæe se ostvariti paralelnim spajaçem nekoliko uzemÿeça preko
zaãtitne uæadi.
Ålan 212.
Sigurnosna visina voda od gorçe ivice ãine mora da iznosi 7,0 m.
Ålan 213.
Ako u zateznom poÿu ukrãtaça postoje noseñi stubovi moraju se
proveriti sigurnosne visine iz ålana 161. ovog pravilnika za telekomuni-
kacione vodove i ålana 212. ovog pravilnika ako u rasponu ukrãtaça
ostane dodatno optereñeçe, a u susednim rasponima nema dodatnog optere-
ñeça na provodnicima i zaãtitnoj uæadi. U tom sluåaju, sigurnosna visina
moæe biti maça za 1,0 m od vrednosti utvrœene u ål. 161. i 212. ovog pravil-
nika.
Ålan 214.
Ugao ukrãtaça ne sme biti maçi od 45°, s tim ãto se, izuzetno, moæe
smaçiti do 30° za vodove nazivnog napona od 35 kV i viãe.
Ålan 215.
Ako se vodovi postavÿaju iznad staniånih perona, istovarnih rampi i
drugih istovarnih povrãina, sigurnosna visina voda od gorçe granice
ãina ne sme biti maça od 12,0 m.
Ålan 216.
Pri ukrãtaçu ili pribliæavaçu voda i æelezniåke pruge, najmaça
horizontalna udaÿenost bilo kog dela stuba od najbliæe æelezniåke ãine
treba da iznosi 10,0 m, s tim ãto se izuzetno moæe smaçiti na 5,0 m.
Ålan 217.
Ako se vod pribliæi koloseku æelezniåke pruge tako da je hori-
zontalna udaÿenost izmeœu najbliæeg provodnika i najbliæe ãine maça
od 5,0 m, moraju se preduzeti mere zaãtite kao da vod prelazi preko æele-
zniåke pruge, osim u pogledu sigurnosne visine.

39. Elektrificirane æelezniåke pruge sa nadzemnim kontaktnim


vodovima
Ålan 218.
Odredbe ål. 197. do 204, ål. 207. do 211. i ål. 213. do 217. ovog pra-
vilnika primeçuju se i na elektrificirane æelezniåke pruge sa nadzem-
nim kontaktnim vodovima.
Udaÿenost stuba od najbliæe æelezniåke ãine iznosi 15,0 m, a upo-
treba drvenih stubova nije dozvoÿena.
Sigurnosna visina voda za pruge koje su predviœene za elektrifika-
ciju, za koje ne postoje podaci o visini kontaktnih vodova na mestu ukr-
ãtaça sa elektroenergetskim vodom, mora da iznosi 12,0 m.

154

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Sigurnosna visina i sigurnosna udaÿenost nadzemnih elektroe-
nergetskih vodova od kontaktnih vodova odreœuju se prema odredbama ål.
152. do 154. ovog pravilnika.

40. Industrijske pruge i koloseci

Ålan 219.
Sigurnosna visina voda od gorçe ivice ãina iznosi 7,0 m, a za pruge
sa kontaktnim vodom odreœuje se prema odredbama ålana 218. ovog pra-
vilnika.
Ålan 220.
Za pruge bez kontaktnog voda izolacija mora biti mehaniåki poja-
åana, a za pruge sa kontaktnim vodom izolacija mora biti i elektriåno po-
jaåana.
Ålan 221.
Na noseñim stubovima raspona ukrãtaça voda i pruge nije dozvoÿena
upotreba iskoånih stezaÿki.
Ålan 222.
Ugao ukrãtaça, po pravilu, ne sme biti maçi od 30° za vodove na-
zivnog napona od 10 kV i viãe.
Ålan 223.
U pogledu udaÿenosti bilo kog dela stuba od æeÿezniåkog koloseka
pri ukrãtaçu voda i pruge primeçuju se odredbe ålana 216. ovog pra-
vilnika.

41. Staklenici i staklene baãte

Ålan 224.
Odredbe ålana 103. ovog pravilnika primeçuju se i za prelaske
elektroenergetskih vodova preko staklenika i staklenih baãti.

IX. DRVENI STUBOVI

1. Odreœivaçe dimenzija

Ålan 225.
Pri statistiåkom proraåunu uzima se da je drveni stub potpuno prav
i da je poveñaçe preånika stuba na debÿem kraju u skladu sa propisom o
jugoslovenskom standardu za drvene stubove za nadzemne eleketroenerget-
ske vodove.
Ålan 226.
Naprezaçe stuba ili çegovih delova od sila zatezaça, odnosno
pritiska, koje je ravnomerno rsporeœeno po preseku, ne sme prelaziti
vrednosti iz tabele 10.

155

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Tabela 10.

Zatezaçe Pritisak u Pritisak Smicaçe u Smicaçe


Vrsta ili pravcu upravno na pravcu upravno na
naprezaça savijaçe vlakana pravac vlakana pravac
vlakana vlakana
meko tvrdo meko tvrdo meko tvrdo meko tvrdo meko tvrdo
drvo drvo drvo drvo drvo drvo drvo drvo drvo drvo
Najveñe dozvo-
ÿeno naprezaçe
daN/cm2 150 190 110 120 40 50 15 20 30 40

Vrednosti navedene u tabeli 10 odreœene su prema zateznoj åvrstoñi


mekog drveta od 550 daN/cm2, odnosno tvrdog drveta od 850 daN/cm2 .
Pri vanrednom optereñeçu elektroenergetskog voda prema ålanu 66.
stav 3. ovog pravilnika vrednosti u tabeli 10 mogu se poveñati za 25%.
Ålan 227.
Pri naprezaçu stuba i çegovih delova na savijaçe, maksimalno
iviåno naprezaçe ne sme prelaziti dozvoÿeno naprezaçe na savijaçe
prema tabeli 10 iz ålana 226. ovog pravilnika.
Slabÿeçe preseka zbog rupa za vijke, moædanike i dr. mora se uvek
uzeti u obzir pri delovaçu sile zatezaça.
Ålan 228.
Naprezaçe stuba i çegovih delova na izvijaçe, izraåunato prema sle-
deñim obrascima, ne sme prelaziti vrednost dozvoÿenog naprezaça na pri-
tisak.
Naprezaçe na izvijaçe proraåunava se po obrascu:
ω⋅F
δ i = ----------- ≤ δ t t
S
gde je:
ω- koeficijent izvijaça;
F - najveña aksijalna sila (daN);
S - neoslabÿeni presek, u cm2.
Koeficijent ω odreœuje se s obzirom na vitkost ãtapa, i to:
2
--- − 0,8 (λ/100)
za λ ≤ 75 vredi ω = 1
1
λ2
za λ > 75 vredi ω = ------------
3100
Izvijaçe iz stava 1. ovog ålana proraåunava se za ravan izvijaça koja
je najnepovoÿnija.
vitkost obiånog stuba proraåunava se po sledeñem obrascu:
li
λ = ---
i

156

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
gde je:
li - duæina izvijaça;
J
i- polupreånik izvijaça i = --- ;
S
J - moment inercije preseka u pravcu izvijaça za koji vredi li (mala
lokalna slabÿeça ne uzimaju se u obzir);
S - povrãina preseka bez obzira na mala lokalna oslabÿeça, u cm.
Kao duæina izvijaça za ukopane A stubove uzima se razmak od sredine
klina i vijka na vrhu do polovine ukopane duæine, a za ukopane trokrake,
odnosno åetvorokrake piramide - razmak od sredine klina ili vijka na
vrhu do popreånog spoja, odnosno od popreånog spoja do polovine ukopane
duæine.
Za stubove sa nogarima, kao duæina izvijaça uzima se razmak od sre-
dine klina na vrhu, odnosno popreånog spoja do polovine razmaka izmeœu
vijaka koji spajaju nogare sa stubom.

Ålan 229.
Za dvostruke stubove koji po svojoj izradi ne ispuçavaju uslove iz
ålana 236. ovog pravilnika, moæe se uzeti da imaju dvostruki moment
otpora jednostrukog stuba.
Za dvostruke stubove koji ispuçavaju uslove iz ålana 236. ovog pra-
vilnika, uzima se da imaju trostruki moment otpora jednostrukog stuba ako
pravac sile leæi u ravni koja prolazi kroz ose stuba.

2. Spajaçe

Ålan 230.
Sredstva za spajaçe stubova treba da onemoguñe meœusobno pomicaçe
pojedinih elemenata sloæenih stubova i ta sredstva moraju imati vredno-
sti maksimalnih sila kojima se mogu opteretiti spojevi vijcima navedenim
u tabeli 11.

Tabela 11.
Maksimalno optereñeçe daN
Naåin spajaça Element spoja
za meko drvo za tvrdo drvo

Dvoseåan spoj Unutraãçe drvo 360 d2x 450 d2

Spoÿaãçe drvo 260d2 300d2

Jednoseåan spoj Jedan ili drugi 170 d2 200 d2


x
d - preånik spojnog vijka, u cm.

157

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 231.
Ako sila dejstvuje koso na pravac vlakana, pod uglom α sa pravcem vla-
kana (ålan 230), vrednosti iz tabele 11 mnoæe se sledeñim faktorom k:

= 0o 15o 30o 45o 60o 85o 90o


k = 1,00 0,95 0,91 0,87 0,83 0,79 0,75

Ålan 232.
Ispod glave i ispod navrtke svakog vijka mora se postaviti okrugla
podloæna ploåica preånika 3,5 d, odnosno kvadratna ploåica iste tolike
duæine strana, gde je d - preånik vijka. Debÿina ploåice mora iznositi oko
1/10 çene strane (preånika), ali ne sme biti maça od 4 mm.

Ålan 233.
Meœusobni razmak izmeœu vijaka, kao i razmak od vijaka do kraja
ãtapa, u pravcu sile zatezaça, mora iznositi najmaçe 7 preånika vijka, ali
ne sme biti maçi od 10 cm.

Ålan 234.
Moædanici stubova izraœuju se od tvrdog drveta. Pritisak izmeœu dr-
veta i moædanika ne sme biti veñi od pritiska dozvoÿenog prema tabeli 10
iz ålana 226. ovog pravilnika, pod uslovom da duæina moædanika nije maça
od petostruke dubine zaseka.
Svi delovi spojeni moædanicima moraju biti meœusobno stegnuti
vijcima.

Ålan 235.
A stubovi se moraju na gorçem kraju spojiti bar jednim moædanikom
od tvrdog drveta.
Pribliæno u sredini slobodne duæine stuba mora se postaviti bar
jedna popreåna spojnica. Spojnica se sastoji odo dva åetvrtasta ili poluo-
krugla drveta i na obe strane priåvrãñuje se vijcima za stub, ili se sastoji
od jednog okruglog drveta åiji preånik ne sme biti maçi od preånika stuba
na vrhu, a steæe se vijkom najmaçe M 20, postavÿenim odmah ispod spojnice
i paralelno s çom.
Na doçem kraju stuba postavÿaju se kleãta åije su gredice spojene sa
stubovima, vijcima preånika najmaçe M 20.

Ålan 236.
Dvostruki stubovi spojeni moædanicima moraju imati po jedan mo-
ædanik na svakom kraju, a zavisno od duæine stuba joã 2 do 4 moædanika po
duæini, i to tako postavÿena da se rupama za vijke i moædanike ne oslabi
stub oko opasnog preseka. Neposredno uz svaki moædanik mora se postaviti
najmaçe po jedan spojni vijak. Za dvostruke stubove preånika 16 cm na vrhu,
spojni vijci moraju biti najmaçe M 16, a za debÿe stubove najmaçe M 20.

158

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 237.
Umesto moædanika mogu se upotrebiti i druga sredstva iste meha-
niåke vrednosti (npr. buldog-ploåice).

3. Mere i oblik stubova


Ålan 238.
Najmaçi dozvoÿeni preånik stuba na taçem kraju mora da iznosi, i
to:
1) jednostrukih stubova i elemenata sloæenih stubova koji su
optereñeni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 cm;
2) pomoñnih elemenata sloæenih stubova . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 cm;
3) A stubova i dvostrukih stubova spojenih moædanicima . . . . . . 15 cm;
4) nogara . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 cm.
Ålan 239.
Preånik stubova meri se na 30 cm od vrha, a odreœuje se na osnovu
izmerenog obima stuba.
Ålan 240.
Stubovi za elektroenergetske vodove moraju biti pravi. Smatra se da
je stub prav ako razmak od konopca zategnutog izmeœu vrha stuba i mesta na
kome stub izlazi iz zemÿe od povrãine stuba ni na jednom mestu nije veñi
od polupreånika stuba na izmerenom mestu.

4. Zaãtita od truÿeça i korozije


Ålan 241.
Sve vrste drvenih stubova za elektroenergetske vodove, osim stubova
koji po svojoj prirodi nisu podloæni truÿeçu, impregniãu se podesnim
sredstvima da bi se obezbedila çihova trajnost.
Zaãtita drvenih stubova, u smislu stava 1. ovog ålana, mora biti u
skladu sa jugoslovenskim standardima za zaãtitu drvenih stubova.
Ålan 242.
Svi rezovi i rupe na stubu moraju se zaãtititi od razaraça.
Nije dozvoÿeno direktno ubetoniraçe stubova u temeÿe.
Åeliåni delovi koji su u dodiru sa drvenim stubovima moraju se
zaãtititi od korozije odgovarajuñom zaãtitom.

X. ÅELIÅNI STUBOVI
1. Naåin proraåunavaça reãetkastih stubova
Ålan 243.
Reãetkasti stubovi proraåunavaju se kao prostorne reãetkaste
konstrukcije.

159

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ako se reãetkasti stubovi ne proraåunavaju kao prostorne reãetka-
ste konstrukcije, sile koje deluju na stub rastavÿaju se na komponente para-
lelne sa stranicama stuba, a proraåunavaçe elemenata vrãi se prema ål.
244, 245. i 246. ovog pravilnika.
Ålan 244.
Pojasnici (ugaoni ãtapovi) reãetkastih stubova proraåunavaju se na
aritmetiåki zbir sila u odnosnim ãtapovima koje su prouzrokovane od-
nosnim komponentama.
Ålan 245.
Dijagonale reãetkastih stubova proraåunavaju se prema silama prou-
zrokovanim onom komponentom koja je paralelna sa odnosnom stranom
stuba.
Ålan 246.
Moment torzije od spojnih sila na reãetkastim stubovima pravougao-
nog preseka moæe se zameniti sa dva jednaka para sila koje dejstvuju meœu-
sobno paralelnim stranama preseka u ravni dejstvovaça torzionog
momenta. Takav naåin proraåunavaça primeçuje se ako odnos strana pre-
seka iznosi najviãe 1,5, ako stub ima oblik zarubÿene piramide i ako su u
ravni dejstvovaça torzionog momenta ugraœena horizontalna uåvrãñeça u
okviru preseka stuba.
Ålan 247.
Za pojasnike koji su prema projektu napregnuti aksijalnim silama
pritiska, eventualna ekscentriånost tih sila moæe se zanemariti.
Ålan 248.
Za ãtapove ispune, koji su prema projektu napregnuti aksijalnim
sila-ma pritiska, ekscentriånost tih sila moæe se zanemariti kad se ãtap
sastoji od jednog ugaonika koji je na ugaone ãtapove ili na åvorni lim pri-
kÿuåen samo jednim krakom.

2. Naåin izrade reãetkastih stubova


Ålan 249.
Najmaçe dozvoÿene mere noseñih elemenata åeliånih reãetkastih
stubova navedene su u tabeli 12.
Tabela 12.
Najmaçe mere,
Element Oblik
mm
1 2 3 4
Ugaonici profil 30 x 30 x 3
Pÿosnati åelik, neoslabÿen ãirina b 30
Hladno oblikovani profili debÿina δ 3
Pÿosnati åelik oslabÿen najviãe jednom rupom za ãirina b 30
zakovice ili vijke debÿina δ 4

160

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
1 2 3 4
ako vlaga moæe prodreti u cev debÿina zida δ 4
Cevi ako su sigurno zaãtiñene od debÿina zida δ 2,5
korozije
Okrugli åelik u najniæem poÿu preånik d 8
za predna-
pregnute dijago- u ostalim poÿima preånik d 6
nale
Zakovice preånik rupe d1 11
Vijci preånik navoja d 12
na sastavima ugaonika i pÿosna- duæina l 40
tog åelika debÿina vara a 3
Varovi
na sastavima cevi duæina l 40
debÿina vara a 3

Poãto je najmaçi preånik vijka 12 mm, ugaonici L 30 x 30 x 3 i


pÿosnati åelik ãirine 30 mm mogu se spajati samo vareçem ili zakovi-
cama.
Ålan 250.
Najveñe dozvoÿene mere zakovica i vijaka, zavisno od ãirine krakova
ugaonika, date su u tabeli 13.
Spajaçe se moæe izvesti i jednom zakovicom, odnosno jednim vijkom.

Tabela 13.
Mere, u mm
Ugaonici Najmaça ãirina kraka 35 45 50 60 70 75 80
Zakovice preånik rupe d1 11 14 17 20 23 26 29
Preånik navoja d 12 14 16 20 24 27 30
Vijci
Preånik rupe d1 13 15 17 22 26 28 32

Ålan 251.
Razmaci za veze pomoñu zakovica, odnosno vijaka navedeni su u tabeli
14.

Tabela 14.
Najmaçi razmak Najveñi razmak
Razmak noseñe konstrukci-
redovno izuzetno veze one veze
1 2 3 4 5
Izmeœu dve susedne za-
kovice ili upasovana 8 d1 ili
vijka, bez obzira na 3,0 d1 2,5 d1 6 d1 20 δ
pravac sile

11
161

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
1 2 3 4 5
Izmeœu dva susedna 8 d1 ili
vijka, bez obzira na 4,0 d1 3,5 d1 6 d1 20 δ
pravac sile
Od sredine zakovice
ili vijka do ivice 1,8 d1 1,5 d1 3 d1 4 d1 ili
elementa u pravcu i 8δ
sile
Od sredine zakovice
ili vijka do ivice 1,5 d1 1,2 d1 3 d1 4 d1 ili
elementa, upravno na 8δ
pravac sile

Ålan 252.
Pri spajaçu ãtapova zavarivaçem, materijal mora biti zavarÿiv, a te-
æiãte varova mora se poklapati sa teæiãnom linijom prikÿuånog ãtapa.
Ålan 253.
Izrada rupa za zakovice i vijke probijaçem bez naknadnog provrtaça
dozvoÿena je samo ako debÿina elementa ne iznosi viãe od 10 mm, u protiv-
nom, mora se, u skladu sa odgovarajuñim propisima za åeliåne konstrukcije,
ispitivaçem dokazati da pri probijaçu oãteñeça debÿih elemenata ne do-
lazi do oãteñeça noseñih elemenata.
Ålan 254.
Navrtke vijaka moraju se obezbediti od odvrtaça.

3. Koeficijenti sigurnosti i odreœivaçe dimenzija


Ålan 255.
Za proraåunavaçe konstrukcija stuba primeçuju se koeficijenti
sigurnosti, zavisno od sluåaja optereñeça, i to:
1) 1,50 - za normalno optereñeçe;
2) 1,10 - za vanredno optereñeçe (prekid provodnika ili zaãtitnog
uæeta).
Ålan 256.
Dimenzije elemenata stubova odreœuju se u skladu sa propisima o jugo-
slovenskim standardima za åeliåne konstrukcije.

4. Stubovi izraœeni od cevi


Ålan 257.
Za izradu stubova mogu se upotrebiti åeliåne cevi.
Ålan 258.
Za ukleãtene stubove izraœene od jedne cevi ili odgovarajuñeg poli-
gonalnog preseka primeçuju se koeficijenti sigurnosti, zavisno od slu-
åaja optereñeça, i to:
1) 1,65 - za normalno optereñeçe;
2) 1,30 - za vanredno optereñeçe.

162

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
5. Zaãtita od korozije
Ålan 259.
Za delove åeliånih stubova koji su iznad zemÿe, zaãtita od korozije
moæe se postiñi zaãtitnim premazom protiv korozije ili metalnim
prevlakama.
Ålan 260.
Za prevlake od cinka treba primeniti pocinkovaçe toplim po-
stupkom ako to oblik åeliånih delova dozvoÿava, a moæe se vrãiti i meta-
lizacija.
Ålan 261.
Navoji i navrtke pocinkovani vruñim postupkom mogu se obraœivati
samo ako je moguñno çihovo neometano navijaçe.
Ålan 262.
Åeliåni delovi koji su u zemÿi moraju se zaãtititi premazivaçem
bitumenom ili nekim drugim odgovarajuñim sredstvom.
Ålan 263.
Åeliåni delovi koji se nalaze u betonu ne moraju se zaãtititi od
korozije. Premazivaçe åeliånih delova zaãtitnim sredstvima koja sma-
çuju priÿubÿivaçe betona i åelika nije dozvoÿeno ako to nije uzeto u ob-
zir prilikom proraåuna.
Ålan 264.
Na stubovima od åeliånih cevi svi varovi moraju biti nepropusni da
bi se izbeglo prodiraçe i zadræavaçe vlage u cevi. Ako cevi nisu ne-
propusno zatvorene, unutraãçe zidove cevi treba premazati bitumenom
ili drugim zaãtitnim sredstvima istog dejstva.
Ålan 265.
Ako je raspored elemenata na stubu takav (hod dijagonala i hori-
zontala veñi od 60 cm) da je oteæano peçaçe radnika, moraju se predvideti
peçalice, s tim da prva peçalica ne sme biti na visini maçoj od 2,5 m iz-
nad terena.

XI. ARMIRANOBETONSKI STUBOVI


1. Opãte odredbe
Ålan 266.
Pri izradi stubova od armiranog betona, pored odredaba ovog pra-
vilnika primeçuju se i odredbe propisa o tehniåkim normativima za beton
i armirani beton, odnosno propisa o tehniåkim normativima za predna-
pregnuti beton.

2. Odreœivaçe dimenzija i konstruisaçe stubova


Ålan 267.
Sile i momenti za odreœivaçe dimenzija stubova proraåunavaju se na
osnovu statiåkog proraåuna, s tim ãto se moraju uzeti u obzir naprezaça

11* 163

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
stubova prema ål. 65. do 70. ovog pravilnika i ostala naprezaça (npr., pri
prenoãeçu i podizaçu stubova).
Ålan 268.
Åetvorougaoni i pravougaoni puni, razvijeni i ãupÿi koso opetere-
ñeni stubovi proraåunavaju se za komponente u pravcu simetrale ili u
pravcu dijagonala preseka, s tim ãto se naprezaçe odreœuju aritmetiåim
superponiraçem.
Ålan 269.
Za uspravno livene stubove, odreœivaçe dimenzija za usidreçe i
nastavak na preklop glavne armature vrãi se tako ãto se raåunski odre-
œene duæine poveñavaju za 50%.
Mere iz stava 1. ovog ålana treba poveñati najmaçe za 100% za
usidreçe armature stuba u temeÿe, pod uslovom da se ne predviœa efika-
snije obezbeœeçe.
Ålan 270.
Pri odreœivaçu dimenzija stubova za transport, podizaçe i sl.
naprezaça materijala koja tom prilikom nastaju ne smeju prekoraåiti do-
zvoÿena naprezaça propisana za vanredna optereñeça.
Ålan 271.
Dozvoÿena naprezaça betona i åelika za armiranobetonske stubove
navedena su u tabeli 15. Ako se upotrebe druge vrste åelika, potrebno je
podneti dokaze o çihovoj åvrstoñi i raåunati sa stepenom sigurnosti
predviœenim za materijale navedene u tabeli 15.
Tabela 15.
Be ton Åelik
Presek bez
Å.0550
obzira na MB 20 MB 30 Å.0300 RA 400/500
Å.0551
oblik
Naprezaçe na pritisak Naprezaçe na zatezaçe
daN/cm2 daN/cm2
teæiãno iviåno teæiãno iviåno A B A B A B
A B A B A B A B
Preseci
visine maçe 45 60 65 85 65 85 90 115
od 12 cm 1600 1900 1900 2400 2200 29000
Preseci
visine 55 70 80 105 80 105 120 155
najmaçe 12 cm
A – normalno optereñeçe
B – vanredno optereñeçe

Ålana 272.
Beton za izradu masivnih stubova ne sme biti marke niæe od MB 20, a
beton za stubove razvijenih, ãupÿih ili perforiranih preseka, kao i za
sve montaæne delove, ne sme biti marke niæe od MB 30.

164

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 273.
Sva naprezaça na zatezaçe treba u celini da preuzme armatura. Kosa
glavna naprezaça mogu iznositi najviãe polovinu od dozvoÿenih vredno-
sti za odnosnu marku betona.
3. Izrada stubova
Ålan 274.
Pri izradi betona za stubove, pored propisane åvrstoñe za odnosnu
marku betona, mora se obezbediti i priÿubÿivaçe betona i åelika od
najmaçe 7,0 daN/cm2.
Ålan 275.
Beton treba pripremiti u meãalici, a ako se priprema na cen-
tralnom mestu, mora se transportovati na odgovarajuñi naåin i ugraditi
pre poåetka vezivaça.
Ålan 276.
Prilikom ugraœivaça beton se za stubove mora nabijati maãinski:
vibratorima, pervibratorima, centrifugiraçem ili drugim opãteusvoje-
nim postupkom.
Ålan 277.
Gotove povrãine betona, posle skidaça oplate, moraju biti glatke,
bez ãupÿikavih mesta i gnezda. Ako nastanu hrapavosti, ãupÿine, gnezda i
sliåno moraju se popraviti neposredno posle skidaça oplata.
Ålan 278.
Gotovi stubovi moraju se prenositi i podizati tako da se ne oãtete i
da ne budu izloæeni optereñeçima za koja nisu dimenzionisani. Maça
oãteñeça moraju se popraviti, a stubovi koji su toliko oãteñeni da je
ugroæena çihova stabilnost ne smeju se upotrebiti.
Ålan 279.
Ako se radi poveñaça nepropusnosti spoÿaãçe povrãine betona ili
radi boÿeg izgleda stubovi premazuju (poåokiraju) ili prskaju cementnim
mlekom, to se mora izvrãiti neposredno posle skidaça oplate.
Ålan 280.
Prilikom betoniraça stubova na terenu, za svaki stub mora se uzeti
probna kocka, a pri serijskoj proizvodçi stubova probna kocka se uzima za
svaki deseti stub.
Ålan 281.
Ako su za peçaçe na stub predviœene fiksne peçalice od betonskog
åelika, çihov preånik ne sme biti maçi od 18 mm i moraju se zaãtiti od
korozije. Prva peçalica ne sme biti niæe od 2,5 m nad terenom.

XII. USIDREÇE STUBOVA


Ålan 282.
Usidreçe stubova dozvoÿeno je pod sledeñim uslovima:

165

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
1) konstrukcija usidrenog stuba, bez obzira na materijal, mora biti
takva da raspodela optereñeça na usidrene i ostale delove stuba ostane
uglavnom saåuvana i pri eventualnom malom popuãtaçu usidreça;
2) usidreçe se izvodi pocinkovanim åeliånim uæetom preseka
najmaçe 25 mm2, pri åemu pojedine æice uæeta ne smiju biti taçe od 2 mm,
ili od punog okruglog åelika, preånika najmaçe 8 mm.
Pri dimenzionisaçu zatega primeçuju se koeficijenti sigurnosti u
odnosu na granicu kidaça materijala, i to:
a) 2,6 - za normalno optereñeçe;
b) 1,7 – za vanredno optereñeçe;
3) dubina usidreça mora biti takva da stepen sigurnosti na åupaçe
uæeta za usidreçe iznosi najmaçe 1,5.
Ugao povrãine omotaåa zemÿanog tela uzima se iz tabele 16 ålana
290. ovog pravilnika, s tim ãto se moraju uzeti u obzir dejstva uzgona, ako
takva moguñnost postoji.
XIII. TEMEŸI
1. Opãte odredbe
Ålan 283.
Stubovi nadzemnih vodova moraju se uåvrstiti u tlu tako da bude
obezbeœena dovoÿna stabilnost i spreåeno nedozvoÿeno pomicaçe stubova
pri predviœenom optereñeçu. Pored geomehaniåkih karakteristika tla,
uzimaju se u obzir i sile koje dejstvuju na delove konstrukcije ispod povr-
ãine tla (pritisak tla, treçe, uzgon i sliåno).
Ålan 284.
Pri izradi temeÿa stubova, pored odredaba ovog pravilnika, prime-
çuju se i odredbe propisa o tehniåkim normativima za beton i armirani
beton.
Ålan 285.
Ako temeÿi stuba leæe neposredno uz kosine ili u kosinama strmih
padina ili u vodoplavnim podruåjima, pri proraåunavaçu se mora voditi
raåuna da se postigne ista sigurnost kao za temeÿe na ravnom terenu.

2. Fundiraçe drvenih stubova


Ålan 286.
Prosti i dvostruki drveni stubovi ukopavaju se u tlo sredçe vrste
tako da mora biti ukupana najmaçe 1/6 çihove ukupne duæine, ali ne maçe
od 1,60 m, ako po proraåunu nije potrebna veña dubina ukopavaça. Jama oko
stuba mora se ispuniti materijalom iskopa, uz åvrsto nabijaçe u slojevima
ne viãim od 30 cm. Sredçom vrstom tla smatra se vrsta tla koje ja navedena
u tabeli 16 pod C i F, iz ålana 290. ovog pravilnika.
Ålan 287.
Radi postizaça potrebne stabilnosti, stubovi, se, po potrebi, mogu
ukleãtiti u tlo pomoñu dva venca od krupnog i åvrstog kamena ili pomoñu
horizontalnih drvenih tupaca na dnu i na treñini dubine ukopavaça.

166

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Debÿina kamenih venaca, odnosno trupaca treba da je pribliåno jedanaka
debÿini ukupanog dela stuba

Slika 2

Ålan 288.
Tlo oko stuba treba åvrsto nabiti i povrãinu izravnati sa nagibom i
potrebnim nadviãeçem da bi se spreåilo da se posle slegaça nasipa
stvore udubÿeça u kojima bi se skupÿala kiãnica. Na tom mestu nije
dozvoÿeno nabacivaçe kameça.
Ålan 289.
A stubovi moraju biti stabilni za sile u ravni stuba, kao i za sile
upravne na tu ravan.
Ålan 290.
Za A stubove sa kleãtima pri dnu i ploåama u temeÿu (npr. reãetke
od pragova), najveñi pritisak na tlo ne sme prekoraåiti vrednosti do-

167

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
zvoÿene u tabeli 16. Sa strane suprotne od zatezaça, teæina zemÿe koja
optereñuje ploåu zajedno sa vertikalnim silama stuba mora biti u ravno-
teæi sa silama zatezaça u ravni stuba, sa koeficijentom sigurnosti od naj-
maçe 1,2.
Ålan 291.
Ako se kao ploåa za temeÿ upotrebi åeliåna reãetka, meœurazmaci
maçi od 15 cm uzimaju se u obzir samo pri proraåunu pritiska na tlo.
Za nagib stranica zemÿanog tela koje optereñuje temeÿ primeçuju se
odredbe ålana 308. ovog pravilnika.
Ålan 292.
Naåin proraåunavaça naveden u ålanu 290. ovog pravilnika vaæi i za
A stubove sa kleãtima pri dnu bez temeÿnih ploåa, s tim ãto se kao
podloga za zemÿu koja optereñuje temeÿ, kao i za odreœivaçe pritiska na
tlo, na strani pritska uzima 1/4 povrãine kleãta pri dnu, raåunajuñi od
çihovog kraja.
Ålan 293.
Odredbe ovog pravilnika primeçuju se i za nogare stubova koji se
upotrebÿavaju radi produæavaça trajnosti ili poveñaça stabilnosti
drvenih stubova.
Ålan 294.
Nogari stubova moraju biti izraœeni od materijala otpornog prema
agresivnom dejstvu tla. Upotreba drvenih nogara dozvoÿena je samo ako su
oni zaãtiñeni od truÿeça nekim od metoda u smislu ål. 241. do 244. ovog
pravilnika.
Ålan 295.
Odredbe ovog pravilnika koje se odnose na stubove od armiranog bet-
ona primeçuju se i nogare stubova od armiranog betona.
Ålan 296.
Veza izmeœu drvenih stubova i nogara mora se izvesti tako da se voda
nigde ne skupÿa, da vazduh i svetlost dopiru do drveta i da se ovlaæeno
drvo moæe brzo osuãiti.
Ålan 297.
Dimenzije i konstrukcije veze izmeœu nogara i stuba moraju biti sta-
tiåki besprekorne i imati jedinstven prenos sile.
Ålan 298.
Za materijal nogara za stubove i delove veza sa stubom, osim za vijke
optereñene na smicaçe, primeçuju se dozvoÿena naprezaça za stubove, od-
nosno za temeÿe, zavisno od materijala od koga su izraœeni, prema tabeli
10 iz ålana 226. ovog pravilnika.
Ålan 299.
Delovi veza nogara sa stubom od åelika koji su optereñeni na
smicaçe dimenzioniãu se prema tabeli 11 iz ålana 230. ovog pravilnika.
Vijci se moraju ponovo pritegnuti kada se drvo osuãi.
Ålan 300.
Pri odreœivaçu dimenzija nogara mora se uzeti u obzir stabilnost
nogara, da bi se izbegla nedozvoÿena pomicaça konstrukcije u smislu
ålana 304. ovog pravilnika.

168

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Tabela 16.
KARAKTERISTIKE TLA ZA PRORAÅUN TEMEŸA
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11

Koeficijent treça
Dozvoÿen pritisak
Ugao povrã. om. zem.

Konstanta tla S na

Ugao unutraãçeg
tela

dubini od 2,0 m

izmeœu betona
treça tla – ϕ
na tlo – σdoz

zdravici – β

ϕ
2
Za temeÿe u

Za temeÿe u

E≅tg2 45o+
nasipu – β
Gustina γ

i tla – ρ
Vrsta tla

(
γ ⋅E
Grupa

kg/m3 kg/cm2 kg/cm3 t/m3


0 0 0
A Treset, blato i sl. 650 do 0,2 0,5 do do 5 do3 do2 do 2,8 do 1,3 0,1 do 0,2
1
Humus, oranice, 1500 do 0,5 250 2,5 3,7 0,2 do 0,3
vinogradi
Nasipi od lake zemÿe 1600 1,2 30 do 100 30 do 80 250 2,5 4,0 0,2 do 0,3
B
0
Vlaæan sitan pesak do 1,0 30 3,0 5,1 0,3 do 0,4
Meka vlaæna ilovaåa
ili glina 2 do 4 250 2,5 4,25 0,3 do 0,4
C Sredçe åvrsta suva ilo- 5 do 8 0,3 do 0,4
vaåa ili glina do 2,0 80do 130 60do 110 300 3,0 5,1
Suv sitan pijesak 6 do 9 0,3 do 0,4
Åvrsto staloæena suva 10 0,3 do 0,4
ilovaåa ili glina do 3,0 120 do17 100 do 150 350 3,7 6,3
D
Krupan ãÿunkov pesak 1700 11 do 0,3 do 0,4
13
Åvrsto staloæen krupan 150do 200 120 do 170 0,3 do 0,4
E zrnasti pesak do 4,0
Sredçe åvrst lapor 400 4,6 7,8 0,3 do 0,5
13 do
16 0 0 0 0
Åvrsto staloæeni ãÿu- 20 do 25 5 do 20 0,4 do 0,5
nak i
F drobina do 5,0

Åvrst suv lapor 250 do 300 200 do 250 450 5,8 9,9 0,4 do 0,6
Nemonolitna ili jaåe – – – – – –
raspucana maçe åvrsta
stena (peãåar, kreåçak Neo-
G i sl.) 2200 do 10,0 grani-
åeno
Vrlo tvrd zdrav lapor u
veñim slojevima
Monolitna ili neznatno – – – – – –
raspucana åvrsta zdrava
H 2400 do 20,0
stena u povoÿno poloæe-
nim slojevima
I Monolitna kompaktna i 2600 do 30,0 – – – – – –
zdrava eruptivna stena

Konstantu tla C treba odabrati prema zbijenosti i kakvoñi tla u okviru navedenih vrednosti. Za vla-
æno i maçe zbijeno tlo treba uzeti niæe vrednosti, a za suvo i jaåe zbijeno – veñe. Za Sulcberger-ov naåin raåu-
naça, konstantu tla C treba preraåunati na cifru posteÿice za dno jame po obrascima Cb – m⋅Ch; Ch + ch/2,0 gde
je m = 1,0 do 1,2, a h = dubina ukopavaça temeÿa.
Maçe vrednosti ugla β vaæe za slabije koherentno tlo, a veñe – za vrlo koherentno i åvrsto nabijeno
tlo.
Maçe vrednosti koeficijenta treça ρ vaæe za beton u oplati, a veñe – za beton bez oplate.

169

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
3. Fundiraçe åeliånih i armiranobetonskih stubova

Ålan 301.
Åeliåni i armiranobetonski stubovi moraju imati temeÿe, odnosno
stope od ploåa ili pragova dimenzionisane tako da pritisak na tlo ne
preœe dopuãtenu vrednost za odreœenu vrstu tla. Za armiranobetonske stu-
bove dopuãteno je fundiraçe direktnim ukopavaçem.

Ålan 302.
Naåin izrade i oblik temeÿa (plitko ili duboko fundiraçe, prizma-
tiåni ili stepenasti temeÿi, temeÿi od ploåa ili pragova, raãålaçeni
temeÿi, temeÿi od montaænih elemenata, fundiraçe na ãipovima,
ankerni temeÿi u steni i sl.) moraju da odgovaraju ãirini osnove stuba, ve-
liåini napadnih sila i momenata i sliåno.

Ålan 303.
Stabilnost stuba sa blok-temeÿom smatra se dovoÿnom ako çegov ste-
pen sigurnosti od prevrtaça pod dejstvom najveñeg momenta spoÿnih sila
za normalne sluåajeve optereñeça odgovara vrednosti koja se dobija iz
dijagrama na slici 3, pri åemu se uzima u obzir odnos:
b ãirina temeÿa upravno na ravan momenta
b ãirina temeÿa upravno na ravan momenta
--- = -------------------------------------------------------------------------------------
h dubina fundiraça
Za momente koji nastaju u vanrednim sluåajevima optereñeça, tako
dobijeni stepen sigurnosti moæe se smaçiti za 15%.

2,6 2,4
STEPEN SIGURNOSTI

2,4 2,2
2,2 2,0
B

2,0 1,8
b
1,8 1,6
0,5 1,0 1,5 2,0 α
1,6 A
1,4
1,2
1,0
0,1 0,5 1,0 2 3 4 5 6 7 8 9 10-105
DOZVOŸENI MOMENT (daNm) U ODNOSU
NA DNO TEMEŸA b/h<1
Slika 3

Ålan 304.
Za temeÿe sa odnosom b:h<1, za utvrœivaçe najveñeg dozvoÿenog
momenta, za normalne i vanredne sluåajeve optereñeça, moæe se usvojiti
kao dozvoÿeno nagiçaçe temeÿa 1.100. Dijagram na slici 3. upotrebÿava se
pri proraåunavaçu temeÿa prema metodi Klejnlogel-Birklina (Kleinlógel-
-Bürklin).

170

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 305.
Pri proraåunavaçu temeÿa moraju se upotrebiti konstante koje od-
govaraju staçu tla na gradiliãtu (dozvoÿeni pritisak na tlo, konstanta
tla, otpor treça izmeœu betona i tla sl.). Pritisci na tlo dozvoÿeni za
normalne sluåajeve optereñeça mogu se pri vanrednom optereñeçu pove-
ñati za 20%.
Ålan 306.
Karakteristike za razne vrste tla uzimaju se iz tabele 16 iz ålana
290. ovog pravilnika, ako ispitivaçem tla nisu utvrœene druge vrednosti.

Ålan 307.
Pri proraåunavaçu betonskih temeÿa gustina nearmiranog betona
uzima se u raåun sa najviãe 2200 kg/m3, a gustina armiranog betona sa
najviãe 2300 kg/m3.
Ålan 308.
Masa tla uzima se iz tabele 16 iz ålana 290. ovog pravilnika ako is-
pitivaçem nisu utvrœene druge vrednosti. Za odreœivaçe mase tla koja
optereñuje temeÿ potrebno je uzeti zemÿano telo omeœeno omotaåem pod
uglom β od vertikalne strane prizmatiånog temeÿa, odnosno ivice stope
temeÿa, prema slici 4.

Slika 4

Ålan 309.
Ako od iskopavaça jame do betoniraça temeÿa proœe duæe vremena,
naroåito pri nepovoÿnim klimatskim uslovima, pre betoniraça treba
proveriti da li je tlo zadræalo prvobitne karakteristike.
Ako su se karakteristike tla u meœuvremenu pogorãale, dimenzije
temeÿa treba uskladiti sa novim uslovima.

Ålan 310.
Naprezaçe betona nearmiranih temeÿa ne sme prelaziti vrednosti
navedene u tabeli 17 izmerene na probnoj kocki 28 dana posle çene izrade.

171

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Tabela 17.
Optereñeçe stubova Pritisak zatezaçe
Za normalno optereñeçe 1/4 od åvrstoñe kocke na 1/20 od åvrstoñe kocke na
pritisak posle 28 dana, ali pritisak posle 28 dana, ali
ne viãe od 50 daN/cm2 ne viãe od 4 daN/cm2
Za optereñeçe pri pre- 1/3 od åvrstoñe kocke na 1/16 od åvrstoñe kocke na
kidu provodnika pritisak posle 28 dana, ali pritisak posle 28 dana, ali
ne viãe od 60 daN/cm2 ne viãe od 5 daN/cm2

Ålan 311.
Za proraåunavaçe blok-temeÿa primeçuju se metode Sulcbergera i
Klajnogel-Birklina. Druge metode mogu se primeçivati samo ako ispuça-
vaju uslove predviœene odredbama ovog pravilnika.

Ålan 312.
Za temeÿe od ploåa ili pragova, za raãålaçene i podeÿene temeÿe,
za temeÿe na ãipovima ili za temeÿe drugog oblika, koji se ne proraåuna-
vaju po metodama navedenim u ålanu 311. ovog pravilnika, stepen sigurno-
sti od prevrtaça mora biti najmaçe 1,5 a stepen sigurnosti od pomicaça -
najmaçe 1,0.
Ålan 313.
Pri proraåunavaçu raãålaçenih temeÿa, masa tla se uzima prema
ålanu 306, a masa betonskog temeÿa prema ålanu 307. ovog pravilnika.

Ålan 314.
Ako se u proraåunu raãålaçenih temeÿa zanemaruje treçe prilikom
izvlaåeça temeÿa, za masu tla uzima se masa zemÿanog tela prema ålanu
308. ovog pravilnika.
Ålan 315.
Pri proraåunavaçu raãålaçenih temeÿa mora se proveriti da li
konstrukcija stuba dozvoÿava, odnosno omoguñuje da se horizontalna sila
prenosi ravnomerno na sve temeÿe i da li horizontalni pritisak na tlo
usled te sile nije veñi od dozvoÿenih vrednosti.

Ålan 316.
Naprezaçe betona raãålaçenih temeÿa, ako oni nisu armirani,
treba da ispuni uslove iz tabele 17 iz ålana 310. ovog pravilnika, a ako su
armirani - uslove iz propisa za beton i armirani beton.

Ålan 317.
Koso optereñene blok-temeÿe, za koje je pravac rezultante napadnih
sila bliæi simetrali nego dijagonali temeÿa, dozvoÿeno je proraåunati
za veñu komponentu u pravcu simetrale. Ako je pravac rezultante bliæi
dijagonali temeÿa, takav temeÿ moæe se proraåunati za rezultantu zao-
krenutu ka bliæoj simetrali ili za obe komponente u pravcu simetrale, uz

172

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
superponiraçe rezultata, s tim da superponirane vrednosti ne smeju pre-
laziti 4/3 dozvoÿenog pritiska na tlo.

Ålan 318.
Temeÿe u åvrstoj ili maçe ispucanoj steni nije potrebno prora-
åunati na pritisak na tlo niti na prevrtaçe. Dimenzije se mogu odrediti
prema preseku stuba u osnovi, odnosno prema konstrukciji usidreça u
temeÿu i prema moguñnosti iskopa jame do potrebne dubine i ispuçavaça
preostalog prostora betonom.
Ålan 319.
Ako ima podzemne vode u nekoherentnom tlu, mora se uzeti u obzir
smaçeçe mase ovog uzgona.
Ålan 320.
Za stubove optereñene vertikalnim silama naviãe, pri dimenzi-
onisaçu temeÿa mora se uzeti u obzir smaçena sigurnost od prevrtaça
zbog smaçenog pritiska na dno jame za temeÿ.

Ålan 321.
Ako se betonski temeÿ sastoji od ploåa na dnu i gorçeg dela (vrata)
temeÿa koji se betonira posle ugraœivaça stuba, ploåa se sme uzeti u
proraåun pri odreœivaçu dimenzija temeÿa samo ako je odgovarajuñom ar-
maturom vezana sa vratom.
Ålan 322.
Za nearmirane temeÿe beton ne sme biti marke niæe od MB 10, a za
armirane temeÿe - marke niæe od MB 15, sa najmaçe 250 kg cementa na 1,0
m3 temeÿa. Za ugraœivaçe betona po pravilu se upotrebÿava pervibrator.

Ålan 323.
U beton masivnih temeÿa dozvoÿeno je ugraditi do 25% zdravog i åis-
tog kamena. Veña masa kamena u odnosu na masu betona ne uzima se u obzir
pri proraåunavaçu dimenzija i stabilnosti temeÿa.
U istaknutom delu nearmiranih stepenastih temeÿa i iza korena sto-
pe u ãirini do polovine çegove slobodne ãirine S nije dozvoÿeno ugra-
œivaçe kamena slika 4.
Ålan 324.
Visina stope h u korenu stepenastih temeÿa od nearmiranog betona
mora biti jednaka najmaçe 1,5-strukoj ãirini istaknutog dela stope slika 4.
Ålan 325.
Betonski temeÿi bez armature moraju se betonirati odjednom bez
prekida, osim ako se gorçi i doçi deo meœusobno poveæu odgovarajuñom
armaturom.
Ålan 326.
Temeÿi za åeliåne stubove moraju biti najmaçe 20 cm viãi od terena,
a gorça povrãina temeÿa mora biti obraœena tako da se na çoj ne zadræava
voda i da delovi stubova iznad temeÿa ne spreåavaju oticaçe vode.

173

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
Ålan 327.
U plavnim podruåjima temeÿi se proraåunavaju za najviãi nivo vode
koji se javÿa u periodu od 10 godina.
Za reãetkaste stubove, konstrukcija stuba mora se zaãtititi od
oãteñeça ploveñim predmetima, i to do visine od 50 cm iznad najviãeg ni-
voa vode koji se javÿa u periodu od 10 godina. Ako se na plavnom podruåju u
periodu od 10 godina pojavio i led, mora se izabrati takav oblik za temeÿ i
stub kako bi se zaãtitili od gomilaça leda.
Ålan 328.
Betonski temeÿi se ne malteriãu niti se obraœuje çihova povrãina,
ali vidÿivi delovi temeÿa moraju biti glatki.
Ålan 329.
Ako se betonski temeÿi izraœuju u moåvarama, na agresivnom tlu i
sl., moraju se primeniti mere radi spreåavaça ãtetnog dejstva tla ili
vode na beton.
Ålan 330.
Ako se stub fundira ploåama, pragovima i sl., a deo åeliånog stuba u
tlu nije obloæen betonom, åeliåni delovi koji leæe u tlu moraju se za-
ãtititi od korozije premazivaçem bitumenom ili nekim drugim zaãtit-
nim sredstvom.
Ålan 331.
Zatrpana zemÿa nad temeÿnim ploåama, pragovima i sl. ili oko
temeÿa mora se åvrsto nabijati u slojevima najviãe od po 30 cm. Pri izrav-
navaçu povrãine mora se uzeti u obzir i naknadno neslagaçe nasutog tla.

HIV. PRELAZNE I ZAVRÃNE ODREDBE


Ålan 332.
Odredbe ovog pravilnika ne odnose se na nadzemne elktroenergetske
vodove åija je izgradça zapoåeta pre dana stupaça na snagu ovog pra-
vilnika.
Ålan 333.
Danom stupaça na snagu ovog pravilnika prestaje da vaæi Pravilnik
o tehniåkim normativima za izgradçu nadzemnih elektroenergetskih
vodova Sluæbeni list SFRJ”, br. 51/73 i 11/80, osim odredaba koja se odnose
na niskonaponske elektroenergetske vodove nazivnog napona do 1 kV.*
Ålan 334.
Ovaj pravilnik stupa na snagu osmog dana od dana objavÿivaça u “Slu-
æbenom listu SFRJ”.
*
Odredbe Pravilnika o tehniåkim normativima za izgradçu nadzemnih elektroener-
getskih vodova “Sluæbeni list SFRJ”, br. 51/73 i 11/80 koje se odnose na niskonaponske elektro-
energetske vodove nazivnog napona do 1 kV stavÿene su van snage donoãeçem Pravilnika o
tehniåkim normativima za izgradçu niskonaponskih nadzemnih vodova “Sluæbeni list SFRJ”,
broj 6/92.

174

d:\baci\elteh1\elteh03 – 20/2/97
PRAVIL NIK
O TEHNIÅKIM NORMATIVIMA ZA IZGRADÇU
NISKONAPONSKIH NADZEMNIH VODOVA*

I. OPÃTE ODREDBE

Ålan 1.
Ovim pravilnikom propisuju se tehniåki normativi za izgradçu
niskonaponskih nadzemnih vodova i spoÿaãçeg dela niskonaponskih
prikÿuåaka izvedenih nadzemno.
Odredbe ovog pravilnika ne primeçuju se na izgradçu kontaktnih
vodova za elektriånu vuåu, niskonaponskih nadzemnih vodova i spoÿaãçeg
dela niskonaponskih prikÿuåaka izvedenih nadzemno i funkcionalno
vezanih za odnosni objekat (npr. osvetÿeçe puteva, sportskih objekata i
grobaÿa, kao i za elektroenergetske objekte i sl.).

Ålan 2.
Navedeni izrazi, u smislu ovog pravilnika, imaju sledeña znaåeça:
1) niskonaponski nadzemni vod i spoÿaãçi deo niskonaponskog pri-
kÿuåka izveden nadzemno (u daÿem tekstu: vod) jeste skup elemenata koji
sluæe za nadzemni dovod elektriåne energije do unutraãçeg dela pri-
kÿuåka, åiji je nazivni napon do 1 000 V, a sastoji se od uporiãta i jednog
ili viãe sistema provodnika;
2) sistem provodnika je skup provodnika jednog niskonaponskog
trofaznog ili niskonaponskog jednofaznog sistema a moæe biti sistem
provodnika od gole uæadi ili sistem provodnika u obliku samonoseñeg
kablovskog snopa;
3) provodnik je golo uæe ili izolovano uæe samonoseñeg kablovskog
snopa, koje kao element voda sluæi za neposredan razvod elektriåne energ-
ije;
4) golo uæe (u daÿem tekstu: uæe) jeste pouæeni snop æica od istog
ili razliåitih materijala;
* Ovaj pravilnik je objavÿen u “Sluæbenom listu SFRJ”, broj 6/92.

175

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
5) izolovano uæe samonoseñeg kablovskog snopa je uæe åiji stepen
izolacije odgovara stepenu izolacije nazivnog napona 1 000 V;
6) samonoseñi kablovski snop (u daÿem tekstu: SKS) jeste pouæeni
snop izlovane uæadi SKS-a, a moæe biti SKS sa noseñim uæetom ili SKS
bez noseñeg uæeta;
7) SKS sa noseñim uæetom je meœusobno puæeni snop izolovane uæadi
SKS-a, od kojih jedno sluæi za prihvataçe SKS-a, a istovremeno i kao
zaãtitno-neutralni, odnosno neutralni provodnik;
8) SKS bez noseñeg uæeta je meœusobno pouæeni snop izolovane uæadi
SKS-a koja zajedniåki sluæe za prihvataçe SKS-a, a istovremeno i kao
provodnici;
9) uporiãta su stubovi, zidni nosaåi, krovni nosaåi i konzole sa op-
remom, koji kao elementi voda sluæe za prihvataçe provodnika, a prema
nameni u vodu mogu da budu noseña uporiãta, ugaona uporiãta, krajça upo-
riãta i uporiãta za rastereñeçe i granaçe, a sastoje se od glave, trupa i
temeÿnog dela uporiãta;
10) noseña uporiãta su uporiãta za noseñe prihvataçe provodnika u
pravolinskom delu trase voda;
11) ugaona uporiãta su uporiãta za noseñe prihvataçe provodnika na
mestima gde trasa voda skreñe;
12) krajça uporiãta su uporiãta za zatezno prihvataçe provodnika
na mestima gde se trasa voda zavrãava;
13) uporiãta za rastereñeçe i granaçe su uporiãta za noseñe ili
zatezno prihvataçe provodnika u raznim smerovima i pravcima;
14) trasa voda je niz duæi koje spajaju projekcije vertikalnih osa
uporiãta na horiozntalnoj ravni;
15) ugao skretaça trase voda je ugao koji se dobija kada se od 180° odu-
zme unutraãçi ugao trase voda;
16) normalno dozvoÿeno naprezaçe uæeta je naprezaçe uæeta koje se
dobija deÿeçem 40% sile kidaça uæeta sa raåunskim presekom uæeta;
17) najveñe raåunsko naprezaçe je horizontalna komponenta na-
prezaça uæeta na istezaçe u rasponu, åija se vrednost odabira, ali ne moæe
se odabrati vrednost veña od vrednosti normalnog dozvoÿenog naprezaça
uæeta. Temperatura na kojoj se oåekuje pojava najveñeg raåunskog naprezaça
je –5 °C zajedno sa dodatnim teretom od obleœivaça uæeta ili SKS-a ili
–20 °C;
18) najveña raåunska sila uæeta ili SKS-a je proizvod najveñeg ra-
åunskog naprezaça sa:
– raåunskim presekom uæeta;
– raåunskim presekom noseñeg uæeta SKS-a sa noseñim uæetom;
– zbirom raåunskih preseka uæadi SKS-a bez noseñeg uæeta;
19) raspon je deo trase voda izmeœu dva susedna uporiãta odnosno
voda;
20) poÿe raspona je prostor u jednom rasponu u kom se nalazi objekat
na koji se vod odnosi;
21) duæina raspona je horizontalna udaÿenost izmeœu taåaka prihva-
taça provodnika u rasponu;
22) prelazni raspon je raspon u kome provodnici prelaze preko
objekta koji se nalazi u poÿu raspona;

176

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
23) optereñeçe od mase uæeta ili SKS-a na taåku prihvataça verti-
kalno naniæe je proizvod poduæne mase uæeta ili SKS-a, gravitacionog
ubrzaça i gravitacionog raspona uporiãta;
24) dodatno opteñeçe od obleœivaça uæeta ili SKS-a (u daÿem tek-
stu: obled) na taåku prihvataça vertikalno naniæe je proizvod dodatnog
tereta od obleœivaça uæeta ili SKS-a i gravitacionog raspona uporiãta;
25) dodatno optereñeçe od pritiska vetra na uæad ili SKS-a je pro-
izvod pritiska vetra, spoÿaãçeg preånika uæeta ili SKS-a i poluzbira
duæina susednih raspona uporiãta;
26) dodatno optereñeçe od pritiska vetra na uporiãte je proizvod
pritiska vetra, koeficijenta dejstva vetra, koeficijenta dejstva vetra na
uporiãte i projekcije povrãine napadnute vetrom u ravni upravnoj na
smer vetra;
27) gravitacioni raspon uporiãta (u daÿem tekstu: gravitacioni ra-
spon) jeste horizontalna udaÿenost izmeœu temenih taåaka lanåanica
uæeta ili SKS-a susednih raspona uporiãta pri temperaturi uæeta ili
SKS-a od -5 °C zajedno sa obledom;
28) temena taåka lanåanice je najniæa taåka lanåanice;
29) lanåanica je teorijska kriva linija kojom se uæe ili SKS zame-
çuje u grafiåkom i teorijskom predstavÿaçu uæeta ili SKS-a;
30) sigurnosna visina je najmaça dozvoÿena vertikalna udaÿenost
izmeœu lanåanice u rasponu ili delova pod naponom voda i tla ili objekta
koji se nalazi u poÿu raspona pri temperaturi uæeta ili SKS-a od 40° C
ili - 5 °C zajedno sa obledom, a koja daje veñi ugib;
31) sigurnosna udaÿenost je najmaçe dozvoÿena udaÿenost u bilo kom
pravcu izmeœu uæeta ili SKS-a ili delova pod naponom voda i objekta koji
se nalazi u poÿu raspona pri temperaturi uæeta ili SKS-a od 40° C zajedno
sa dodatnim optereñeçem od pritiska vetra;
32) horizontalna sigurnosna udaÿenost je sigurnosna udaÿenost u ho-
rizontalnoj ravni;
33) sigurnosni razmak je najmaça dozvoÿena udaÿenost izmeœu delova
pod naponom i ostalih delova, a iznosi 10 cm;
34) ugib je vertikalna udaÿenost izmeœu prave koja spaja dve taåke ra-
spona u kojima se uæe ili SKS prihvata i lanåanice;
35) ugib uæeta ili SKS-a u sredini raspona (u daÿem, tekstu: ugib u
sredini raspona) jeste ugib uæeta ili SKS-a u sredini raspona na tempe-
raturi uæeta ili SKS-a od 40 °C;
36) razmak izmeœu uæadi u sredini raspona (u daÿem tekstu: razmak u
sredini raspona) jeste razmak koji obezbeœuje da prilikom vetra ili od-
skoka uæeta ne doœe do pribliæavaça uæadi na udaÿenost maçu od sigurno-
snog razmaka;
37) trup uporiãta je deo konstrukcije uporiãta koji sluæi za verti-
kalno izdizaçe glave uporiãta iznad tla ili objekta koji se nalazi u poÿu
raspona;
38) glava uporiãta je prostor koji zauzima oprema uporiãta i deo
konstrukcije uporiãta;
39) oprema uporiãta je skup elemenata koji sluæe za prihvataçe
uæeta ili SKS-a na konstrukciju;
40) slobodni profil je povrãina popreånog preseka saobrañajnice
potreban za funkcionisaçe saobrañajnice;

12
177

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
41) izolovani provodnik telekomunikacionog nadzemnog voda je nad-
zemni izolovani telekomunikacioni provodnik, ili nadzemni telekomuni-
kacioni kabl ili nadzemni kabl kablovske televizije;
42) zakloçeni deo voda je onaj deo voda koji je niæi od okolnih obje-
kata ili ãume uz koridor voda;
43) koridor voda je prostor u rasponima oiviåen projekcijom uæeta
ili SKS-a u horizontalnoj ravni pri temperaturi uæeta ili SKS-a od
40 °C zajedno sa pritiskom vetra.
Ålan 3.
Za izgradçu vodova ne koriste se jednoæiåni provodnici.
Ålan 4.
Na podruåju gde postoji opasnost od poæara, opasnost od dodira i po-
treba za smaçeçem proseka ãume ili rastiça, vodovi se grade SKS-om.

II. ODREŒIVAÇE VREDNOSTI OBLEDA, PRITISKA VETRA I


KOEFICIJENTA DEJSTVA VETRA
Ålan 5.
Vrednost obleda odreœuje se za povratni period od pet godina.
Vrednost obleda ne moæe biti maça od:
1) 0,5 daN/m za uæad;
2) 1,0 daN/m za SKS, osim ako se vod gradi na podruåju gde se obleœi-
vaçe evidentno ne pojavÿuje.
Ålan 6.
Vrednost pritiska vetra odreœuje se za povratni period od pet go-
dina, za visinsku zonu od 0 do 15 m.
Vrednost pritiska vetra se moæe smaçiti do 70% vrednosti pritiska
vetra odreœenog u stavu 1. ovog ålana za zakloçene delove voda i za trasu
voda koja se nalazi u lokalno geografski zakloçenom podruåju, kao i za
trasu voda koja se nalazi u pravcu najåeãñih vetrova.
Vrednost pritiska vetra ne moæe biti maça od 50 daN/m2.
Ålan 7.
Vrednost koeficijenta dejstva vetra za razliåite oblike uporiãta,
odnosno stubova su:
1) åetvorougaonog preseka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1,4
2) poligonalnog preseka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1,0
3) okruglog preseka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 0,7
4) dva stuba åetvrtastog preseka, za vetar u pravcu ravni koja
prolazi kroz obe ose stubova (ako je razmak ose maçi od dvostruke
strane preseka) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2,0
5) dva stuba okruglog preseka, za vetar u pravcu ravni koja
prolazi kroz obe ose stubova (ako je razmak osa maçi od dvostru-
kog preånika). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1,0
6) reãetkasti od profila u ravni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1,4

178

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
7) reãetkasti od profila, åetvorougaonog preseka . . . . . . . . . . . . 2,6
8) reãetkasti od profila åetvorougaonog preseka . . . . . . . . . . . . 2,6
9) reãetkasti od cevi, åetvorougaonog preseka. . . . . . . . . . . . . . . . 2,0
10) reãetkasti od profila, trougaonog preseka . . . . . . . . . . . . . . . . 2,8.

III. OPÃTI USLOVI ZA UÆAD I OPREMU ZA PRIHVATAÇE,


NASTAVŸAÇE I SPAJAÇE UÆADI
Ålan 8.
Konstrukcija uæadi utvrœena je odgovarajuñim jugoslovenskim
standardima.
Raåunski presek uæeta odreœuje se prema propisu o tehniåkim nor-
mativima za zaãtitu niskonaponskih mreæa i pripadajuñih transforma-
torskih stanica.
Vrednost normalnog dozvoÿenog naprezaça odreœuje se prema propisu
o tehniåkim normativima za izgradçu nadzemnih elektroenergetskih
vodova nazivnog napona od 1 kV do 400 kV.
Ålan 9.
Uæad se nastavÿaju spojnicom koja mora biti od materijala i oblika
koji ne smaçuju mehaniåke i elektriåne karakteristike uæeta, a spoj
zajedno sa spojnicom ne sme da ima silu ukidaça maçu od sile kidaça
uæeta.
Ålan 10.
Izolatori za prihvataçe uæadi imaju silu sloma 2,5 puta veñu od oåe-
kivanog optereñeça.
Nosaåi izolatora imaju silu sloma 2,0 puta veñu od oåekivanog opte-
reñeça.
Ålan 11.
Uæe se prihvata opremom od istog materijala ili od materijala koji
odgovara materijalu spoÿaãçeg sloja uæeta.
Ako se za noseñe prihvataçe uæeta koristi æica, ona ne sme imati
preånik maçi od 1,5 mm.
Ako se zatezno prihvataçe uæeta vrãi omåom, uæe se zatvara od-
govarajuñom zavrãnom spojnicom.

IV. ODREŒIVAÇE VREDNOSTI RAZMAKA U SREDINI RASPONA


Ålan 12.
Vrednost razmaka u sredini raspona izraåunava se prema sledeñem
obrascu:
3. (ugib u sredini raspona uæeta sa veñim ugibom od dva posmatrana, u
cm) 1/2 (cm).
Vrednost razmaka u sredini raspona ne moæe biti maça od vrednosti
datih u tabeli 1.

12* 179

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
Tabela 1.
Najmaçe vrednosti razmaka u sredini raspona, u cm
za duæinu raspona
za raspored uæadi do ukÿuåivo preko
45 m 45 m
vertikalan 40 60
kos i horizontalan 30 40

V. OPÃTI USLOVI ZA SAMONOSEÑI KABLOVSKI SNOP I


OPREMU ZA PRIHVATAÇE, NASTAVŸAÇE I SPAJAÇE
SAMONOSEÑEG KABLOVSKOG SNOPA

Ålan 13.
Konstrukcija SKS-a utvrœena je odgovarajuñim jugoslovenskim
standardima.
Kod SKS-a sa noseñim uæetom, najveñe raåunsko naprezaçe noseñeg
uæeta ne sme da bude veñe od 8 daN/mm2.
Kod SKS-a bez noseñeg uæeta, najveñe raåunsko naprezaçe uæadi ne
sme da bude veñe od 4daN/mm2.
Ålan 14.
Nastavÿaçe noseñeg uæeta SKS-a sa noseñim uæetom ili uæadi SKS-
a bez noseñeg uæeta vrãi se spojnicom koja je od materijala i oblika koji
ne smaçuju mehaniåke i elektriåne karakteristike uæeta, a spoj zajedno sa
spojnicom ne sme da ima silu kidaça maçu od sile kidaça uæeta.
Nastavÿaçe faznih provodnika SKS-a sa noseñim uæetom vrãi se
spojnicom koja obezbeœuje dobru strujnu provodÿivost.
Spojnice za provodnike SKS-a moraju biti izolovane izolacijom koja
odgovora stepenu izolacije nazivnog napona 1 000 V.

Ålan 15.
Oprema za prihvataçe i spojna oprema SKS-a mora biti otporna na
atmosferske uticaje i mora spreåiti habaçe izolacije SKS-a.
Oprema za prihvataçe SKS-a sa noseñim uæetom ima silu popuãtaça
najmaçe 1,5 puta veñu od oåekivanog optereñeça opreme, a najviãe 1,5 puta
veñu od oåekivanog optereñeça odnosnog uporiãta.
Oprema za prihvataçe SKS-a bez noseñeg uæeta ima silu popuãtaça
veñu od oåekivanog optereñeça opreme, a maçu od oåekivanog optereñeça
odnosnog uporiãta.
Oprema za prihvataçe SKS-a pri skretaçu trase voda postavÿa se
tako da spreåi habaçe izolacije SKS-a.

180

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
VI. ODREŒIVAÇE VREDNOSTI OPTEREÑEÇA UPORIÃTA

Ålan 16.
Odreœivaçe vrednosti optereñeça uporiãta vrãi se odreœivaçem
optereñeça elemenata uporiãta, a prema nameni uporiãta u vodu i oåeki-
vanom optereñeçu.
Pri odreœivaçu vrednosti oåekivanog optereñeça ne uzima se u ob-
zir optereñeçe uporiãta na torziju, dodatno optereñeçe od obleœivaça
opreme uporiãta, kao ni dodatno optereñeçe od pritiska vetra na opremu
uporiãta.
Ålan 17.
Odreœivaçe vrednosti optereñeça trupa i glave uporiãta vrãi se
prema najteæem od sledeñih oåekivanih optereñeça, i to:
1) dodatnog optereñeça od pritiska vetra na uporiãte zajedno sa
dodatnim optereñeçem od pritiska vetra na provodnike bez ikakvih re-
dukcija s obzirom na napadni ugao vetra;
2) rezultante optereñeça najveñih raåunskih sila provodnika svih
pravaca;
3) 2/3 najveñe raåunske sile provodnika najoptereñenijeg pravca sa
zateznim prihvataçem provodnika.

Ålan 18.
Odreœivaçe vrednosti optereñeça konzola za uæad vrãi se prema te-
æem od sledeñih oåekivanih optereñeça, i to:
1) optereñeça od mase opreme, optereñeça od mase uæadi i dodatnog
optereñeça od obleœivaça uæadi;
2) rezultante optereñeça najveñih raåunskih sila uæadi svih
pravaca.
Ålan 19.
Odreœivaçe vrednosti optereñeça za nosaåe izolatora i izolatore
vrãi se prema teæem od sledeñih oåekivanih optereñeça, i to:
1) dodatnog optereñeça od pritiska vetra na uæe;
2) rezultante optereñeça najveñe raåunske sile uæeta.

Ålan 20.
Odreœivaçe vrednosti optereñeça za konzole i opremu za prihva-
taçe SKS-a vrãi se prema najteæem od sledeñih oåekivanih optereñeça, i
to:
1) dodatnog optereñeça od pritiska vetra na SKS;
2) optereñeça od mase SKS-a i dodatnog optereñeça od obleœivaça
SKS-a;
3) rezultante optereñeça najveñih raåunskih sila SKS-a.

181

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
VII. UZEMŸEÇE I ZAÃTITA OD PRENAPONA

Ålan 21.
Uzemÿeçe i zaãtita od prenapona izvodi se prema propisu o tehniå-
kim normativima za zaãtitu niskonaponskih mreæa i pripadajuñih tran-
sformatorskih stanica i propisu o tehniåkim normativima za zaãtitu
elektroenergetskih postrojeça od prenapona.

VIII. ODREŒIVAÇE VREDNOSTI SIGURNOSNE VISINE I


SIGURNOSNE UDAŸENOSTI ZA UKRÃTAÇE, PRIBLIÆAVAÇE
I PARALELNO VOŒEÇE VODOVA SA ODNOSNIM OBJEKTIMA

Ålan 22.
Ako ovim pravilnikom nisu propisane vrednosti sigurnosne visine i
sigurnosne udaÿenosti za ukrãtaçe, pribliæavaçe i paralelno voœeçe vo-
dova sa SKS-aom, mora se obezbediti da ne doœe do habaça izolacije SKS-a.
Ako ovim pravilnikom nisu propisane vrednosti sigurnosne
udaÿenosti za ukrãtaçe, pribliæavaçe i paralelno voœeçe vodova sa
uæadima, uzima se odgovarajuña vrednost sigurnosne visine.

Ålan 23.
Iznad mesta nepristupaånih za vozila, sigurnosna visina iznosi 4,0 m.
Stubovi se mogu postaviti neposredno na mesta nepristupaåna za vo-
zila.

Ålan 24.
Iznad mesta pristupaånih za vozila (npr. naseÿenih mesta, poÿa
preko kojih ima poÿskih puteva, livada i ãumskih puteva i sl.), sigurnosna
visina iznosi 5,0 m.
Kod ukrãtaça, pribliæavaça ili paralelnog voœeça, stubovi se
mogu postavÿati uz samu ivicu poÿskog ili ãumskog puta.

Ålan 25.
Iznad æiåanih mreæa (npr. u poÿima zasejanim hmeÿom, vinogradima,
voñçacima i sl.) ili metalnih ograda, sigurnosna visina za vodove sa uæa-
dima iznosi 1,25 m.
Kod ukrãtaça, pribliæavaça ili paralelnog voœeça, stubovi se
mogu postaviti uz samu ivicu æiåanih mreæa ili metalnih ograda.

Ålan 26.
Za ulice u naseÿenim mestima ili gradovima, sigurnosna visina iz-
nad trotoara iznosi 5,0 m, a iznad kolovoza ili kolskog ulaza 6,0 m.
Kod ukrãtaça, pribliæavaça ili paralelnog voœeça, stubovi se
mogu postavÿati uz samu ivicu kolovoza ili kolskog ulaza.

182

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
Ålan 27.
Iznad zgrada sa lako zapaÿivim krovom, po fasadama zgrada i ispod
doçe ivice prozora i spoÿnih vrata, vodovi sa uæadima se ne grade.
Iznad dimçaka i ventilacionih otvora zgrada, vodovi sa SKS-om se
ne grade.
Za nepristupaåne delove zgrada (npr. krov kosine veñe od 15° i sl.),
sigurnosna visina iznad slemena krova iznosi 0,4 m, a sigurnosna udaÿ-
enost za vodove sa uæadima 0,25 m.
Iznad pristupaånih delova zgrada (npr. terase, balkoni, ravni ili
kosi krov kosine do 15o i sl.), sigurnosna visina iznosi 2,5 m, a sigurnosna
udaÿenost za vodove sa uæadima 1,25 m.
Za prozore i spoÿna vrata, iznad gorçe ivice sigurnosna visina za
vodove sa uæadima iznosi 0,4 m, a od otvora sigurnosna udaÿenost za vodove
iznosi 1,25 m.
Za krovne prozore, iznad poda prostorije sigurnosna visina za vodove
sa uæadima iznosi 2,5 m, a od prostora otvaraça prozora sigurnosna uda-
ÿenost za vodove iznosi 0,4 m.
Iznad dimçaka i ventilacionih otvora, sigurnosna visina za vodove
sa uæadima iznosi 2,5 m, boåno iznad otvora sigurnosna udaÿenost za
vodove iznosi 0,8 m, a boåno ispod otvora 1,25 m. Za dimçake i ventilaci-
one otvore pri åijem åiãñeçu nije moguñe alatom za åiãñeçe dodirnuti
provodnike, boåno iznad otvora sigurnosna udaÿenost za vodove iznosi 0,4
m, a boåno ispod otvora 0,2 m.
Ålan 28.
Iznad stogova, suãara, seçaka, ambara ili koãeva, vodovi sa uæadima
se ne grade.
Kod pribliæavaça ili paralelnog voœeça sa stogom, suãarom, se-
çakom, ambarom ili koãem, horizontalna sigurnosna udaÿenost za vod sa
uæadima iznosi visina uporiãta uveñana za 3,0 m, ali ne maçe od 10,0 m.
Kod ukrãtaça, pribliæavaça ili paralelnog voœeça sa stogom, su-
ãarom, seçakom, ambarom ili koãem, vrednosti sigurnosne visine i sigur-
nosne udaÿenosti za vod sa SKS-om jednake su vrednostima sigurnosne
visine i sigurnosne udaÿenosti odreœene u ålanu 27. ovog pravilnika.

Ålan 29.
Iznad ili ispod antena televizijskih prijemnika, radiofonskih
prijemnika ili radio-primopredajnika, vodovi sa uæadima se ne grade.
Iznad antena televizijskih prijemnika, radiofonskih prijemnika
ili radio-primopredajnika, sigurnosna visina za vodove sa SKS-om iznosi
1,0 m, a sigurnosna udaÿenost za vodove sa uæadima 1,0 m.

Ålan 30.
Kod ukrãtaça, pribliæavaça ili paralelnog voœeça sa gromo-
branskim instalacijama, vod mora da bude izgraœen prema propisu o teh-
niåkim normativima za gromobrane.

183

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
Ålan 31.
Iznad sportskih objekata, streliãta, deåijih igraliãta, ãkolskih
dvoriãta, javnih kupaliãta, kampova, skijaãkih staza, pijaca, vaãariãta,
æelezniåkih ili autobuskih stanica (osim za stajaliãta), grobaÿa i obje-
kata u kojima se nalazi lako zapaÿiv materijal (npr. benzin, uÿe, eksplo-
ziv, gas i sl.), vodovi se ne grade.
Kod pribliæavaça ili paralelnog voœeça sa sportskim objektom,
streliãtem, deåijim igraliãtem, ãkolskim dvoriãtem, javnim ku-
paliãtem, kampom, skijaãkom stazom, pijacom, vaãariãtem, æelezniåkom
ili autobuskom stanicom, grobÿem i objektom u kome se nalazi lako zapa-
ÿiv materijal, horizontalna sigurnosna udaÿenost iznosi koliko i visina
uporiãta uveñana za 3,0 m, ali ne maçe od 10,0 m.
Ålan 32.
Sigurnosna visina za vodove sa uæadima iznad delova drveña iznosi
od 0,5 m do 1,0 m.
Pri izgradçi voda sa SKS-om kroz ãumu ili park, pojedino drveñe se
moæe koristiti za prihvataçe SKS-a, s tim da se mora obezbediti da ne
doœe do habaça izolacije SKS-a.
Ålan 33.
Iznad autoputeva vodovi se ne grade.
Iznad magistralnih, regionalnih, lokalnih ili prilaznih puteva koji
se koriste kao putevi za javnu upotrebu, sigurnosna visina iznosi 6,0 m.
Kod ukrãtaça sa magistralnim, regionalnim, lokalnim ili prila-
znim putem, stubovi se mogu postavÿati uz samu ivicu putnog pojasa.
Kod pribliæavaça ili paralelnog voœeça sa putnim pojasom, ho-
rizontalna sigurnosna udaÿenost iznosi 2,0 m.
Ålan 34.
Iznad kontaktnog voda trolejbusa ili tramvaja, sigurnosna visina
iznosi 1,5 m, a od slobodnog profila trolejbusa ili tramvaja sigurnosna
udaÿenost iznosi 1,25 m.
Ukrãtaçe voda sa SKS-om sa kontaktnim vodom trolejbusa ili
tramvaja moæe se izvesti prihvataçem provodnika na zajedniåkom upori-
ãtu.
Prihvataçe provodnika voda sa SKS-om i kontaktnog voda trolejbusa
ili tramvaja na zajedniåkim uporiãtima ili uporiãtu, moguñe je pod sle-
deñim uslovima:
1) ako sigurnosna udaÿenost od kontaktnog voda iznosi 1,5 m;
2) ako sigurnosna udaÿenost od slobodnog profila trolejbusa ili
tramvaja iznosi 1,25 m.
Kod pribliæavaça ili paralelnog voœeça sa slobodnim profilom
trolejbusa ili tramvaja, horizontalna sigurnosna udaÿenost iznosi 1,25 m.
Ålan 35.
Za ukrãtaçe, pribliæavaçe, paralelno voœeçe i prihvataçe na za-
jedniåkim uporiãtima ili uporiãtu provodnika vodova sa visokonapon-
skim vodom, primeçuju se odredbe propisa o tehniåkim normativima za

184

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
izgradçu nadzemnih elektroenergetskih vodova nazivnog napona od 1 kV do
400 kV, ako ovim pravilnikom nije drukåije odreœeno.
Iznad ili ispod provodnika visokonaponskog nadzemnog voda na-
zivnog napona iznad 45 kV, vodovi se ne grade.
Kod ukrãtaça, pribliæavaça ili paralelnog voœeça sa koridorom
visokonaponskog nadzemnog voda, uporiãta se mogu postavÿati uz samu
ivicu koridora.
Ukrãtaçe voda sa visokonaponskim nadzemnim vodom nazivnog
napona do 45 kV moæe se izvesti prihvataçem provodnika na zajedniåkom
uporiãtu.
Prihvataçe provodnika voda i visokonaponskog nadzemnog voda
nazivnog napona do 45 kV zajedniåkim uporiãtima ili uporiãtu moguñe je
pod sledeñim uslovima:
1) ako su provodnici voda ispod provodnika vosokonaponskog nad-
zemnog voda;
2) ako je u glavi uporiãta sigurnosna visina tolika da se omoguñi rad
na opremi uporiãta voda u blizini visokog napona, ali ne maça od sigur-
nosnog razmaka odreœenog za visoki napon prema propisu o tehniåkim nor-
mativima za izgradçu nadzemnih elektroenergetskih vodova nazivnog
napona od 1 kV do 400 kV;
3) ako je u sredini raspona sigurnosna visina jednaka razmaku u sre-
dini raspona odreœenog za vertikalni raspored provodnika za visokona-
ponski nadzemni vod prema propisu o tehniåkim normativima za izgradçu
nadzemnih elektroenergetskih vodova nazivnog napona od 1 kV do 400 kV.
Kod prihvataça provodnika voda i visokonaponskog nadzemnog voda
nazivnog napona do 45 kV na zajedniåkim uporiãtima ili uporiãtu, izo-
latori visokonaponskog nadzemnog voda su bez poveñane mehaniåke i
elektriåne sigurnosti.
Ålan 36.
Iznad ili ispod provodnika voda, sigurnosna visina za vodove iznosi
1,0 m, a sigurnosna udaÿenost 0,5 m.
Kod ukrãtaça, pribliæavaça ili paralelnog voœeça sa koridorom
voda, stubovi se mogu postavÿati uz samu ivicu koridora.
Ukrãtaçe dva voda moæe se izvesti prihvataçem provodnika na za-
jedniåkim uporiãtima.
Prihvataçe provodnika dva voda na zajedniåkim uporiãtima ili
uporiãtu moguñe je pod sledeñim uslovima:
1) ako je u glavi stuba sigurnosna visina 0,3 m;
2) ako je u glavi stuba sigurnosna udaÿenost jednaka vrednosti sigur-
nosnog razmaka;
3) ako je u sredini raspona sigurnosna visina za vod sa uæadima
jednaka razmaku u sredini raspona odreœenog za vertikalni raspored pro-
vodnika.
Ålan 37.
Iznad ili ispod provodnika telekomunikacionog nadzemnog voda, si-
gurnosna visina za vod sa SKS-om iznosi 0,5 m, a sigurnosna udaÿenost 1,5 m.

185

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
Iznad ili ispod izolovanih provodnika telekomunikacionog nad-
zemnog voda, sigurnosna visina za vod sa uæadima iznosi 0,5 m, a sigurnosna
udaÿenost 1,5 m.
Iznad ili ispod neizolovanih provodnika telekomunikacionog nad-
zemnog voda, vod sa uæadima se ne gradi.
Kod ukrãtaça sa telekomunikacionim nadzemnim vodom, stubovi se
mogu postavÿati uz samu ivicu koridora.
Ukrãtaçe voda sa telekomunikacionim nadzemnim vodom sa izolova-
nim provodnicima moæe se izvesti prihvataçem provodnika na zajedniå-
kim uporiãtima.
Prihvataçe provodnika voda i izolovanih provodnika telekomuni-
kacionog nadzemnog voda na zajedniåkim uporiãtima ili uporiãtu moguñe
je pod sledeñim uslovima:
1) ako su provodnici voda iznad izolovanih provodnika telekomuni-
kacionog nadzemnog voda;
2) ako je u glavi stuba sigurnosna visina tolika da se omoguñi rad na
opremi uporiãta telekomunikacionog voda u blizini niskog napona, ali
ne maça od 1,0 m ako su provodnici voda uæad, odnosno 0,5 m kada su SKS;
3) ako je u sredini raspona sigurnosna visina jednaka razmaku u sre-
dini raspona odreœenog za vertikalni raspored provodnika za vod sa uæa-
dima.
Kod pribliæavaça ili paralelnog voœeça sa telekomunikacionim
nadzemnim vodom, horizontalna sigurnosna udaÿenost za vod sa uæadima
iznosi koliko i visina uporiãta uveñana za 3,0 m, ali ne maçe od 10,0 m, a
za vod sa SKS-om 1,0 m.
Ålan 38.
Ako se telekomunikacioni podzemni vod pribliæava temeÿu stuba
voda, horizontalna sigurnosna udaÿenost iznosi 0,8 m, a ako je telekomuni-
kacioni podzemni vod mehaniåki zaãtiñen, ona iznosi 0,3 m.

Ålan 39.
Iznad najviãeg vodostaja reka na kojima je moguñe splavareçe, sigur-
nosna visina iznosi 7,0 m.
Iznad gorçe ivice nasipa kanala za navodçavaçe ili odvodçavaçe,
sigurnosna visina iznosi 6,0 m.
Ålan 40.
Ispod i po konstrukciji mosta, vodovi sa uæadima se ne grade.

Ålan 41.
Iznad æiåara, vodovi sa uæadima se ne grade.
Iznad ili ispod slobodnog profila æiåare, sigurnosna visina
iznosi 3,0 m.
Kod pribliæavaça ili paralelnog voœeça sa slobodnim profilom
æiåare, horizontalna sigurnosna udaÿenost iznosi koliko i visina upori-
ãta uveñana za 3,0 m, ali ne maçe od 10,0 m.

186

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
Ålan 42.
Iznad ili ispod gasovoda, naftovoda, parovoda i sl., vodovi sa uæa-
dima se ne grade.
Iznad slobodnog profila gasovoda, naftovoda, parovoda i sl., sigur-
nosna visina za vodove sa SKS-om iznosi 2,5 m.
Kod pribliæavaça ili paralelnog voœeça sa slobodnim profilom
gasovoda, naftovoda, parovoda i sl., horizontalna sigurnosna udaÿenost za
vodove sa SKS-om iznosi 2,5 m, a za vodove sa uæadima iznosi koliko i vi-
sina stuba uveñana za 3,0 m, ali ne maçe od 10,0 m.
Ålan 43.
Iznad æelezniåkih ili industrijskih pruga, vodovi se ne grade.
Kod ukrãtaça sa æelezniåkom ili industrijskom prugom, stubovi se
mogu postavÿati uz samu ivicu pruænog pojasa.
Kod pribliæavaça ili paralelnog voœeça sa slobodnim profilom
æelezniåke ili industrijske pruge, horizontalna sigurnosna udaÿenost
iznosi koliko i visina stubova uveñana za 3,0 m, ali ne maçe od 10,0 m.

IX. DIMENZIONISAÇE UPORIÃTA


Ålan 44.
Ako ovim pravilnikom nije drukåije odreœeno, uporiãta se dimen-
zioniãu prema propisu o tehniåkim normativima za izgradçu nadzemnih
elektroenergetskih vodova nazivnog napona od 1 kV do 400 kV.
Uporiãta se dimenzioniãu na osnovu oåekivanog optereñeça odre-
œenog u ål. 16, 17, 18, 19. i 20. ovog pravilnika, a uporiãta koja imaju viãe
ravni simetrije dimenzioniãu se za svaku ravan simetrije.
Preånik drvenog stuba na taçem kraju ne sme biti maçi od sledeñih
vrednosti:
1) za jednostruka i poduprta uporiãta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 cm;
2) za A-uporiãta i dvostruka uporiãta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 cm;
3) za uporiãta za prikÿuåke. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 cm;

X. USIDREÇE UPORIÃTA
Ålan 45.
Za usidreçe uporiãta primeçuju se odredbe propisa o tehniåkim
normativima za izgradçu nadzemnih elektroenergetskih vodova nazivnog
napona od 1 kV do 400 kV.

XI. TEMEŸI UPORIÃTA


Ålan 46.
Za temeÿe uporiãta primeçuju se odredbe propisa o tehniåkim
normativima za izgradçu nadzemnih elektroenergetskih vodova nazivnog
napona od 1 kV do 400 kV.

187

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
XII. ZAVRÃNE ODREDBE
Ålan 47.
Danom stupaça na snagu ovog pravilnika prestaju da vaæe odredbe o
niskonaponskim elektroenergetskim vodovima nazivnog napona do 1 kV
Pravilnika o tehniåkim normativima za izgradçu nadzemnih elektroe-
nergetskih vodova (“Sluæbeni list SFRJ”, br. 51/73 i 11/80) i Pravilnik o
tehniåkim normativima za postavÿaçe nadzemnih elektroenergetskih
vodova i telekomunikacionih, kablovskih vodova (“Sluæbeni list SFRJ”,
broj 36/86).
Ålan 48.
Ovaj pravilnik stupa na snagu osmog dana od dana objavÿivaça u “Slu-
æbenom listu SFRJ”.

188

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
PRAVILNIK
O TEHNIÅKIM PROPISIMA O GROMOBRANIMA*
Ålan 1.
Pri projektovaçu, graœeçu i odræavaçu gromobrana primeçivañe se
tehniåke mere sadræane u Tehniåkim propisima o gromobranima, koji su
odãtampani uz ovaj pravilnik i åine çegov sastavni deo.
Ålan 2.
Izgradça gromobrana zapoåeta pre dana stupaça na snagu ovog pra-
vilnika moæe se nastaviti odnosno zavrãiti prema veñ odobrenoj tehniå-
koj dokumentaciji za çihovu izgradçu u skladu sa do sada vaæeñim
propisima za graœeçe gromobrana.
Ålan 3.
Danom stupaça na snagu ovog pravilnika prestaju da vaæe: Pravilnik
o Tehniåkim propisima za graœeçe i odræavaçe gromobrana (“Sluæbeni
list FNRJ”, br. 7/57) i Tehniåki propisi za graœeçe i odræavaçe gro-
mobrana, koji åine çegov sastavni deo, a objavÿeni su u dodatku “Sluæbe-
nog lista FNRJ”, broj 7/57.
Ålan 4.
Ovaj pravilnik stupa na snagu po isteku trideset dana od dana obja-
vÿivaça u “Sluæbenom listu SFRJ”.

TEHNIÅKI PROPISI O GROMOBRANIMA


1 PREDMET PROPISA
Ovim propisima odreœuje se koje objekte treba ãtititi gromobra-
nom i naåin izgradçe i odræavaçe gromobrana.
2 PODRUÅJE PRIMENE
Gromobranom se moraju zaãtititi:
* Ovaj pravilnik je objavÿen u “Sluæbenom listu SFRJ”, broj 13/76.

189

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
2.1 visoke kuñe, fabriåki dimçaci, silosi, osmatraånice i drugi
objekti koji znatno nadvisuju okolinu;
2.2 objekti za preradu drveta, mlinovi, fabrike i skladiãta boja, lak-
ova, eksploziva, zapaÿivih teånosti i gasova, kao i drugi objekti
koji su lako zapaÿivi ili u kojima lako moæe doñi do poæara ili
eksplozije;
2.3 pozoriãta, bioskopi, sportske i druge dvorane, cirkusi, sajamske
hale, robne kuñe, bolnice, domovi zdravÿa, ãkole, kasarne, luåke,
pristaniãne i aerodromske zgrade, æelezniåke i druge saobra-
ñajne stanice, bogomoÿe, velike stambene zgrade i drugi objekti u
kojima se skupÿa ili boravi veñi broj ÿudi;
2.4 muzeji, biblioteke, spomenici, arhive, elektrane, transforma-
torske stanice sa transformatorima pojedinaåne snage preko 1000
kVA, pogonske zgrade vodovoda, fabrike i drugi objekti koji
predstavÿaju naroåitu kulturnu, istorijsku ili ekonomsku vred-
nost;
2.5 objekti za koje se posebnim propisima odredi da moraju biti
zaãtiñeni gromobranom.
3. OBJAÃÇEÇE POJMOVA
Niæe navedeni izrazi u smislu ovih propisa znaåe, i to:
3.101 Grom je direktno elektriåno atmosfersko udarno praæçeçe, ili
niz takvih praæçeça prouzrokovanih razlikom izmeœu elek-
triånog potenciala atmosferskog elektriciteta i zemÿe odnosno
objekta na zemÿi, a koja su praæçeça dovoÿna da oãtete objekte
ili ugroze ÿude.
3.102 Udarno praæçeçe je strujno praæçeçe pri åemu struja praæçeça
najpre poraste od nule do maksimalne jaåine (åeono vreme) i zatim,
posle odreœenog vremena (vreme polovine vrednosti), dobije polo-
vinu maksimalne jaåine.
3.103 Normalno atmosfersko udarno praæçeçe je ono praæçeçe åije
åeono vreme, zatim vreme polovine vrednosti i maksimalna jaåina
struje (temena vrednost) odgovaraju krivoj na slici 1..

Slika 1

190

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
Pri tome proseåno åeono vreme praæçeça iznosi 2 µs, vreme po-
lovine vrednosti 50 µs, a maksimalna jaåina struje 60 kA.
3.104 Direktan udar groma je onaj udar pri kome struja groma u zemÿu
prolazi kroz graœevinske objekte, drveñe, ÿude i æivotiçe.
3.105 Indirektan udar groma je onaj udar koji dejstvuje indirektno na
elektriåne vodove i metalne delove na zgradi i u çoj, prouzro-
kujuñi pojave prenapona u elektriånoj mreæi i na tim metalnim
delovima.
3.106 Preskok je nepoæeÿno preskakaçe groma izmeœu pojedinih taåaka
gromobrana odnosno sa gromobrana na delove zaãtiñenog objekta.
3.107 Specifiåni otpor zemÿe ς (jedinica Ω m) je otpor 1 m3 izmeren
izmeœu dve naspramne strane kocke åija je ivica 1 m.
3.108. Provodnost zemÿe γ (jedinica S/m) je reciproåna vrednost spe-
cifiånog otpora zemÿe.
3.109 Otpor rasprostiraça Rr (jedinica Ω) je otpor zemÿe izmeœu
uzemÿivaåa i referentne zemÿe.
3.110 Udarni otpor rasprostiraça Ru (jedinica Ω) je otpor koji se
suprotstavÿa udarnoj struji strmnog åela pri prolazu kroz
uzemÿivaå.
3.111 Otpor uzemÿeça je zbir otpora rasprostiraça uzemÿivaåa i
otpora zemÿovoda.
3.112 Referentna zemÿa je podruåje zemÿiãta a naroåito çegova
povrãina koja je od pripadajuñeg uzemÿivaåa udaÿena toliko da se
izmeœu ma kojih taåaka tog podruåja ne pojavÿuju znaåajnije poten-
cijalne razlike.
3.2. Delovi gromobranske instalacije
3.201 Gromobran je elektriåna instalacija izvedena tako da moguñnost
udara groma u zaãtiñeni objekt bude svedena na minimum. Ta in-
stalacija je sastavÿena od: hvataÿki, odvoda, uzemÿivaåa i dopun-
skog pribora (prema potrebi).
3.202 Hvataÿke su metalni ãtapovi, vodovi na krovu (krovni vodovi),
kao i metalni delovi krova uopãte, åiji je zadatak da prihvate
grom odnosno atmosfersko praæçeçe.
3.203 Odvod je deo instalacije gromobrana, koji spaja hvataÿku sa
uzemÿivaåem odnosno sa zemÿovodom, a sastoji se od metalnog voda
ili metalnih masa (delova) zaãtiñenog objekta.
Glavni odvodi su odvodi koji po materijalu u dimenzijama od-
govaraju odredbama taåke 4.21 ovih propisa.
Pomoñni odvodi su ostali odvodi, naroåito odvodi premalenog
preseka, oluci i sl.
3.204 Spoj, stezaÿke, var, itd. su delovi koji sluæe za meœusobno pro-
vodno spajaçe delova gromobrana, kao i za spajaçe gromobrana sa
metalnim masama zaãtiñenog objekta.
Merni spoj (rastavna spojnica) je spoj u odvodu, koji se moæe rasta-
viti radi mereça otpora rasprostiraça.
3.205 Prikÿuåni vodovi su vodovi koji spajaju hvataÿke ili metalne
mase u zgradi i na çoj, meœu sobom ili sa krovnim vodovima.

191

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
3.206 Uzemÿivaåi su u zemÿu ukopani metalni delovi koji su sa çom u
provodnoj vezi. Delovi dovoda do uzemÿivaåa, koji leæe neizolo-
vano u zemÿi, smatraju se delovima uzemÿivaåa.
3.207 Zemÿovodi su vodovi koji povezuju odvode (od mernog spoja) sa
uzemÿivaåem ili sabirnim zemÿovodom, i poloæeni su van zemÿe
ili izolovano u zemÿi.
3.208 Sabirni zemÿovod je podzemni vod koji spaja najmaçe dva uzemÿi-
vaåa prikÿuåena na glavne odvode.
3.209 Uzemÿeçe je skup uzemÿivaåa spojenih provodno meœu sobom
pomoñu zemÿovoda ili sabirnih zemÿovoda.
3.210 Dopunski pribor je pribor specijalnih gromobranskih insta-
lacija koji u normalnim pogonskim prilikama elektriåno odeÿuje
elektroenergetske instalacije od gromobranske instalacije, ali
ih dobro spaja sa çom prilikom atmosferskih praæçeça (od-
vodnik prenapona, iskriãte i sl.).
3.211 Spoÿne ili unutraãçe metalne mase su veñe metalne mase na
zaãtiñenom objektu ili u çemu, koje po svojoj prvobitnoj nameni
nisu sastavni deo gromobranske instalacije (åeliåne kon-
strukcije, metalni krovovi i dimçaci, cevi za ventilaciju itd.,
odnosno dizalice, strojevi, rezervoari, cevovodi, elektriåni vo-
dovi itd.)
4 OPÃTE ODREDBE O GROMOBRANIMA
4.1 Opãte
4.11 Gromobran mora biti izveden tako da atmosfersko praæçeçe
moæe odvesti u zemÿu bez ãtetnih posledica.
4.12 Gromobran mora biti takav da pri odvoœeçu atmosferskog udarnog
praæçeça ne doœe do preskoka. Pri tome treba imati u vidu da su
za vreme udara groma ÿudi i predmeti u neposrednoj blizini od-
voda uvek ugroæeni.
4.13 Hvataÿke treba da budu postavÿene na onim stranama odnosno de-
lovima objekta na kojima postoji najveña verovatnoña da ñe doñi do
udara groma, a krovni vodovi odnosno odvodi poloæeni tako da oko
objekta koji se zaãtiñuje stvaraju zatvoren kavez sa ãto viãe od-
voda.
4.2 Materijal za vodove
4.21 Za gromobranske vodove moæe se upotrebÿavati sledeñi materijal
i sledeñih dimenzija:
Materijal Van zemÿe U zemÿi
pocinkovana åeliåna æica 8 mm Ø 10 mm Ø
pocinkovana åeliåna traka 60 mm2 100 mm2
ali ne taça od 3,0 mm ali ne taça od 3,5 mm
bakarna æica 6 mm Ø ne preporuåuje se
aluminijumska æica 10 mm Ø nije dozvoÿena
aluminijumska traka 100 mm2 nije dozvoÿena
ali ne taça od 3, 5 mm
4.22 Glavni odvodi i hvataÿke treba da odgovaraju presecima u koloni
“Van zemÿe”. Kad se metalni delovi zgrade upotrebÿavaju kao hva-
taÿke ili odvodi, treba da imaju presek najmaçe 50 mm2 a debÿinu

192

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
najmaçe 0,5 mm, ako ovim propisima nije odreœeno drukåije za poje-
dine sluåajeve.
4.23 Na objektima åiji su vodovi jako izloæeni koroziji zbog gasova i
drugih sastojaka u vazduhu, potrebno je vodove posebno zaãtititi
premazivaçem ili na neki drugi ekvivalentni naåin.
4.24 U zemÿu se mogu polagati samo vodovi od masivnog materijala
(obiåno od pocinkovanog åelika). U zemÿu se ne smeju polagati
aluminijumski vodovi.
4.25 Ako su krov na zgradi, obloga krova ili oluk od bakra, åeliåne i
aluminijumske vodove treba poloæiti tako da kiãnica ne teåe sa
bakarnih delova na åeliåne ili aluminijumske vodove. Ako to nije
moguñe, treba upotrebiti bakarne vodove. Na krovovima od pocin-
kovanog åeliånog lima ili aluminijuma nisu dozvoÿeni odvodi od
gole bakarne æice.
4.26 Na spojevima bakarnih i aluminijumskih vodova potrebno je
umetnuti uloæak od dvostrukog materijala (Al–Cu).
Pocinkovani åelik i aluminijum mogu se spajati neposredno.
4.27 Za potpore vodova upotrebÿava se pocinkovani åelik.
Na bakarnim vodovima potrebno je izmeœu potpora i bakarnog voda
umetnuti uloæak od olova odnosno nekog drugog materijala ot-
pornog prema atmosferskim uticajima, ili treba upotrebiti ba-
karne ili bronzane potpore.
4.28 Radi zaãtite od korozije dozvoÿeno je premazivati vodove polo-
æene u zemÿu. Na ulazu vodova u zemÿu potrebno je vodove zaãti-
titi od korozije premazivaçem na duæini od 0,3 m u zemÿi i 0,3 m
iznad zemÿe.
Isto vaæi i za meœusobne spojeve vodova ili za spojeve vodova sa
cevovodima u zemÿi ili pod lepom (malterom).
Za zaãtitu od korozije preporuåuje se premazivaçe bitumenom ili
zaãtitni omot.
4.3 Hvataÿke
4.31 Objekt visok do 20 m dovoÿno je zaãtiñen od groma ako je opkoÿen
uzemÿenom mreæom koju stvaraju hvataÿke i odvodi.
Ãirina okaca mreæe ne sme biti veña od 20 m, a vodovi sa svih
strana objekta treba da stvaraju zatvoren kavez.
4.311 Na krovovima åeliånih i armiranobetonskih skeletnih zgrada
polaæu se normalni krovni vodovi koji su najmaçe na svakih 20 m
udaÿenosti spojeni sa åeliånim delovima krovne konstrukcije.
4.312 Umesto krovnih vodova, dozvoÿeno je po krovu smestiti na me-
œusobnoj udaÿenosti od 3 do 4 m metalne ãtapove provodno spojene
sa åeliånim delovima krova. Ovi ãtapovi treba da ãtråe iznad
krova najmaçe 0,2 m. Krovna konstrukcija u tom sluåaju predstavÿa
hvataÿke.
4.32 Kao hvataÿke mogu posluæiti:
– uspravni metalni ãtapovi;
– uspravni zavrãeci vodova;
– horizontalni i kosi vodovi duæ i povrh objekta (taåka 4.52);
– spoÿne metalne mase objekta (npr.: metalni krovovi, krovni
ornamenti, metalni stubovi, jarboli, dimçaci itd.), ako su isto-

13 193

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
vetne sa standardizovanim materijalom hvataÿki i ako je osiguran
trajan i pouzdan spoj izmeœu çihovih sastavnih delova (taåka 4,53).
4.321 Metalne obloge taçe od 0,5 mm ne smeju se upotrebÿavati kao hva-
taÿke.
4.33 Hvataÿka u vidu voda na drvenim konstrukcijama mora biti uz-
dignuta, po moguñnosti, 150 mm iznad krova, a na betonske ravne
krovove moæe se polagati neposredno po krovu.
4.331 Hvataÿka na kosim krovovima sastoji se od jednog voda na svakom
slemenu krova i odvoda na ivici zabata, koji se proteæu do strehe
(oluka).
4.332 Hvataÿka na ravnim krovovima usamÿenih zgrada sastoji se od pr-
stenastog voda duæ ivice krova. osim toga povrãina krova treba da
ima hvataÿke onako kako je to predviœeno u taåki 4.31 ovih
propisa.
Na ravnim krovovima predviœenim za hodaçe, hvataÿke moraju
biti zaãtiñene od mehaniåkog oãteñeça.
4.333 Hvataÿke u vidu vodova polaæu se na krovne potpore udaÿene
najviãe 1,50 mm i na potpore po slemenu udaÿene najviãe 1,00 m.
4.34 Na zidanim i metalnim krovnim nadgradçama (torçevi, dimçaci,
krovni ukrasi) moraju se na najviãim taåkama nalaziti hvataÿke
prema taåki 4.32 ovih propisa, ako ne postoje sliåni metalni de-
lovi.
4.35 Krovovi objekata koji su nadviãeni ili sliånim nadgradçama
(bogomoÿe i sliåno), moraju biti zaãtiñeni kao da takve nad-
gradçe i çihovi gromobrani ne postoje.
4.36 Hvataÿke na krovovima sa pokrivaåem od slame, trske ili ãindre
treba postaviti iznad drvenog slemena krova tako da one od
povrãine krova budu izdignute najmaçe 0,50 m.
4.37 Hvataÿke na nizovima i blokovima objekata mogu biti meœusobno
povezane, tj. ovakvi objekti mogu imati zajedniåku gromobransku
instalaciju.
4.38 Metalni krovni nosaåi za elektroenergetske ili telekomunikaci-
one vodove i nosaåi (stubovi) antena, koji se nalaze na zaãtiñenom
objektu, ne smatraju se hvataÿkama ni kad su prikÿuåeni na gromo-
bransku instalaciju (taåka 4.88).
4.4. Odvodi
4.41 Odvodi moraju uspostaviti najkrañu moguñu vezu sa uzemÿivaåem,
po moguñstvu vertikalno, bez promene pravca.
Odvodi moraju biti ãto krañi, a treba ih razmestiti prvenstveno
blizu ivica zgrade.
Odvodi moraju biti postavÿeni ãto daÿe od prozora, vrata,
elektriånih instalacija i onih metalnih masa koje nisu prikÿu-
åene na gromobransku instalaciju (taåka 4.7)
4.42 Za zgrade åija povrãina osnove nije veña od 20 m2 dovoÿan je samo
jedan odvod.
4.421 Za zgrade sa povrãinom osnove izmeœu 20 i 50 m2, pored glavnog od-
voda potreban je i jedan pomoñni odvod.
4.422 Svaka zgrada sa povrãinom osnove veñom od 50 m2 treba da ima
najmaçe dva glavna odvoda.

194

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
4.423 Ako je zgrada ãira od 12 m, potrebna su najmaçe 4 odvoda.
4.424 Ako je zgrada duæa od 20 m, treba za svakih zapoåetih 20 m dodati
joã po jedan odvod sa obe strane ako je zgrada ãira od 12 m, odnosno
samo sa jedne strane i to naizmeniåno, ako je zgrada ãiroka do 12 m.
4.425 Ako je zgrada ãira od 20 m, za svakih zapoåetih 20 m ãirine treba
dodati po jedan odvod.
4.426 Ako zbog nesimetriåne osnove zgrade nije izvesno koliko je odvoda
potrebno u smislu prethodnih odredaba, odvode treba postaviti na
svakih 20 m obima zgrade.
U odnosu na osnovu zgrade poæeÿno je odvode postaviti sime-
triåno, i to tako da su u prirodnom produæetku krovnih vodova.
4,43 Glavni odvodi mogu biti:
a) specijalno poloæeni odvodi koji odgovaraju uslovima iz taåke
4.21 ovih propisa;
b) metalne mase objekta koje obrazuju dobru, provodnu celinu
(metalni delovi krova, oluci, nosaåi, armature), a imaju i odgova-
rajuñi presek u skladu sa taåkom 4.21 ovih propisa.
Pomoñni vodovi mogu biti metalne mase kao pod b), åiji presek
mora odgovarati preseku iz taåke 4.22 ovih propisa.
4.44 Odvodi moraju biti izvedeni od ãto duæih komada, sa ãto maçe
spojeva, a naroåito bez spojnica.
4.441 Radi spreåavaça preskoka i velikih elektrodinamiåkih sila, ne
smeju se izvoditi kolena sa polupreånikom maçim od 200 mm, a pro-
mena pravca voda ne sme biti veña od 90°.
4.442 Razmaci izmeœu potpora odvoda odreœuju se prema poloæaju, pre-
seku i duæini vodova.
4.443 Odvodi se polaæu na zidne potpore meœusobno udaÿene najviãe 2
m, na krovne potpore meœusobno udaÿene najviãe 1,5 m i na
potpore na slemenu meœusobno udaÿene najviãe 1 m.
4.45 Za åeliåne skeletne zgrade i za zgrade sa limenim zidovima ili li-
menim oblogama zida (i kad obuhvataju samo deo zgrade), kao i za li-
mene sudove (rezervoare), te metalne mase moraju se upotrebiti kao
glavni odvodi.
Za armiranobetonske zgrade preporuåuje se da se armatura upo-
trebi za glavne odvode.
4.451 Ako se armatura betonskih konstrukcija upotrebi kao odvod, pre
betoniraça treba zavarivaçem uspostaviti neprekidan spoj od
vrha do dna konstrukcija najmaçe preko jednog åeliånog ãtapa
armature.
Preporuåuje se da se tako spoji åitava armatura stuba ili da se od
temeÿa do vrha zgrade u armaturu poloæi okrugli åelik bez
nastavka, preånik 8 do 10 mm.
4.46 Kao odvodi mogu se koristiti metalne mase zgrade koje po celoj vi-
sini prolaze kroz zgradu, ne prave oãtre krivine i nemaju izolaci-
onih delova, a imaju dovoÿan presek prema taåki 4.22 ovih propisa.
To su: cevi za vodu ili centralno grejaçe, konstrukcije liftova,
oluci i sliåno.
Odvodi ove vrste mogu se koristiti samo kao pomoñni odvodi, a
izmeœu çih treba da budu glavni odvodi u smislu ranijih odredaba.
Glavni i pomoñni odvodi treba da budu rasporeœeni naizmeniåno.

13* 195

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
Meœutim, odvode ove vrste koji se nalaze sa spoÿne strane zgrade
treba u svakom sluåaju povezati sa krovnim vodovima i sa uzem-
ÿeçem tako da saåiçavaju pomoñne odvode, a ako se nalaze u unutra-
ãçosti zgrade treba sa çima postupiti kao sa ostalim metalnim
masama iz taåke 4.7 ovih propisa.
4.461 Loãa kontaktna mesta na metalnim masama zgrada, koje sluæe kao
vodovi i odvodi, treba premostiti vodovima odgovarajuñeg preseka
(taåka 4.21) ili spojiti prema odredbama taåke 4.5 ovih propisa.
4.462 Na olucima koji se upotrebÿavaju kao glavni odvodi treba da su
pojedini delovi provodno spojeni zavarivaçem ili privremenim
mostovima.
4.47 Glavne odvode nije dozvoÿeno polagati u oluke.
Gasovode nije dozvoÿeno koristiti za glavne vodove. Na zgradama
ugroæenim od poæara ili od eksplozije svi odvodi moraju biti spe-
cijalno poloæeni odvodi iz taåke 4.43 pod a) ovih propisa.
4.48 Odvodi se mogu postaviti i neposredno ispod lepa ako su na od-
govarajuñi naåin zaãtiñeni od korozije, npr.: premazom, navlakom
od polivinila, ili na drugi sliåan naåin.
Pri tome spojna mesta moraju biti pristupaåna i ne smeju biti po-
krivena lepom.
4.481 Odvodi se mogu polagati i u zid pod lepom, ali u tom sluåaju ne
smeju imati nastavke, a treba da su zaãtiñeni protiv korozije,
osim ako su poloæeni u beton. Ako je odvode u zidu potrebno polo-
æiti u cevi, one treba da su izolacione a ne metalne. Odvodi pod
lepom, po moguñnosti, treba da su bez prikÿuåaka.
4.49 Glavni odvodi, kao i pomoñni odvodi prikÿuåeni na uzemÿeçe,
treba da imaju pristupaånu rastavnu spojnicu na visini od oko 2 m
iznad tla.
Ako su takvi odvodi od æice ili od trake poloæeni ispod lepa,
treba da su na mestima prikÿuåivaça – koja mogu biti u podzemnom
oknu – zavareni ili spojeni vijcima koji su osigurani protiv od-
vrtaça, a po potrebi i protiv korozije. U tom sluåaju rastavne
spojnice treba smestiti u ormanåiñe od nezapaÿivog materijala u
lepu.
4.491 Ako se pomoñni odvodi prikÿuåuju na najbliæi glavni vod, prikÿ-
uåak treba da je iznad rastavne spojnice.
4.5 Vodovi i spojnice
4.51 Ako su hvataÿke izraœene u vidu vodova poloæenih na krovu, nisu
potrebni posebni metalni ãtapovi, osim ako je to naroåito
propisano.
4.52 Vodovi moraju biti poloæeni i zaãtiñeni tako da nisu izloæeni
mehaniåkom oãteñeçu.
4.521 Poloæaj vodova mora biti takav da omoguñuje lak pregled.
4.522 Pri polagaçu vodova treba voditi raåuna o posledicama i dejstvu
izduæeça usled promene temperature.

196

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
4.523 Poloæaj vodova na krovu mora biti takav da ne spreåava klizaçe
snega.
4.524 Vodove ne treba polagati na krovove od metala, ako lim nije taçi
od 0,5 mm.
4.525 Od zapaÿivih delova krova vodovi moraju biti udaÿeni po moguñ-
nosti 150 mm.
Ako je ta udaÿenost maça, zapaÿive delove krova treba zaãtititi
izolacijom.
4.53 Spojevi moraju predstavÿati solidnu galvansku i mehaniåku vezu i
moraju izdræati bar desetostruku teæinu voda, koji bi ih u
nepovoÿnom sluåaju mogao opteretiti.
4.531 Spojevi treba, po pravilu, izvoditi na lako pristupanim mestima.
Nepristupaåni spojevi moraju biti naroåito pouzdani.
4.54 Spojevi se moraju ostvariti zavarivaçem ili spojnicama izraœe-
nim prema jugoslovenskom standardu, a trakasti vodovi moraju se
spojiti preklopno na duæini od 100 mm, sa najmaçe 2 vijka ili 2 za-
kovice.
4.541 Spoj lemÿeçem dozvoÿen je samo pri povezivaçu limenih delova
na objektu (oluci ili sl.).
4.542 Spojevi, naroåito oni ostvareni zavarivaçem, moraju biti zaãti-
ñeni od korozije odgovarajuñim zaãtitnim premazom.
4.55 Vodovi koji se spajaju i spojnice moraju biti od istog materijala.
Bakar i bronza mogu se, pri tome, smatrati istorodnim materi-
jalom.
4.551 Raznorodni materijali, kao åelik i bakar, smeju se meœusobno
spajati samo upotrebom olovnog uloãka debÿine najmaçe 2 mm, a
bakar i aluminijum smeju se spajati samo pomoñu posebnog uloãka
Al–Cu.

4.6 Uzemÿeçe
4.61 Ispravno i propisano izvedeno uzemÿeçe od bitnog je znaåaja za
ispravno dejstvovaçe gromobrana, i tom delu instalacije treba po-
kloniti naroåitu paæçu.
4.611 Dejstvovaçe gromobranskog uzemÿeça karakteriãe udarni otpor
rasprostiraça Rr a ne otpor rasprostiraça Rr.
4.612 Udarni otpor rasprostiraça Rr odreœuje se pribliæno iz di-
menzija uzemÿivaåa i çegovog otpora rasprostiraça Rr, na sledeñi
naåin:
4.613 Za nerazgranati horizontalni uzemÿivaå prikÿuåen na çegovom
kraju vaæi pribliæno: Rr = k · Rr (Ω), ali za udarnu struju groma
praktiåno efikasna je samo duæina 20 m od ulaza uzemÿivaåa u ze-
mÿu.

197

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
Vrednost koeficijenta k zavisi od duæine uzemÿivaåa “1” (m), spe-
cifiånog otpora zemÿe ρ (Ωm), a odreœuje se prema sledeñoj ta-
blici:

Duæina uzemÿivaåa Specifiåni otpor zemÿe ρ (Ωm)


“1” (m) 50 100 150 200 250 i viãe
do 20 2,0 1,0 * * *
preko 20 do 30 3,0 1,5 1,0 * *
preko 30 do 40 4,0 2,0 1,3 1,0 *
preko 40 do 50 5,0 2,5 1,7 1,3 1,0
* duæina nedovoÿna
4.614 Za vertikalne uzemÿivaåe i grupe takvih uzemÿivaåa kod kojih me-
œusobni razmak pojedinih uzemÿivaåa nije veñi od 5 m, uzima se k=1.
4.615 Pojedinaåna ploåa za uzemÿeçe ima otpor rasprostiraça pribli-
ρ
æno Rr = ------------- (Ω) ako je a strana kvadrata (ploåe).
4, 5 α
Tako je npr. za ploåu od 0,5 m2 otpor rasprostiraça: Rr = 0,35 ρ, a za
ploåu od 1 m2: Rr = 0,25 ρ.
4,62 Za specifiåni otpor zemÿe maçi od 250 Ωm, udarni otpor Ru
uzemÿivaåa sme iznositi najviãe 20 Ω ako ovim propisima za po-
jedine sluåajeve nisu date druge vrednosti.
4.621 Ako je specifiåni otpor zemÿe veñi od 250 Ωm, iznos udarnog
otpora Ru ne sme biti brojno veñi od 8% od izmerenog specifiånog
otpora u Ωm.
4.63 Konstrukcija i smeãtaj uzemÿivaåa moraju biti odabrani tako da
otpor rasprostiraça Rr, a time i udarni otpor Ru budu ãto maçi.
Kao uzemÿivaåi mogu posluæiti:
4.631 specijalno za tu svrhu u zemÿu poloæeni vodovi u obliku:
a) horizontalno poloæenih æica i traka (trakasti uzemÿivaåi);
b) vertikalnih cevi ili profila (ãtapni uzemÿivaåi);
v) vertikalnih ploåa (ploåasti uzemÿivaåi);
4.632 metalne konstrukcije i mreæe cevi u zemÿi, sa izuzetkom navede-
nim u taå. 4.682 i 4.684 ovih propisa.
4.64 Trakasti uzemÿivaåi izraœuju se od pocinkovanog åelika sa di-
menzijama po taåki 4.21 ovih propisa. Polaæu se ãto daÿe od te-
meÿa zgrade, po pravilu na udaÿenosti od 2 m, i to kao pojedinaåni
vodovi duæ zgrade, kao zatvoreni prstenasti uzemÿivaåi oko
zgrade ili kao zvezdasti uzemÿivaåi kod kojih viãe pojedinaånih
vodova izlazi iz jedne taåke raznim pravcima pri åemu ugao izmeœu
dva susedna voda treba da je najmaçe 60°.
Dubina polagaça mora iznositi najmaçe 0,5 m, ali se preporuåuje
da iznosi 0,8 m.
4.65 Ãtapni uzemÿivaåi izraœuju se od pocinkovanih åeliånih cevi od-
govarajuñe debÿine i duæine, a u skladu sa proraåunom koji zadovo-
ÿava uslove iz taå. 4.62 i 4.621 ovih propisa.
Najmaçi dozvoÿen unutraãçi preånik cevi je 38 mm. Preporuåuju
se gasne cevi od 50 mm Φ. Umesto cevi mogu se upotrebÿavati i åe-

198

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
liåni ravnokraki ugaonici 65.65.7 ili drugi ekvivalentni pro-
fil.
Duæina uzemÿivaåa iznosi najmaçe 3 m.
Pri upotrebi veñeg broja ãtapnih uzemÿivaåa, çihova meœusobna
udaÿenost treba da je bar jednaka duæini uzemÿivaåa.
4.66 Ploåasti uzemÿivaåi su obiåno kvadratnog oblika, i to od pocin-
kovanog åelika sa povrãinom ploåe (s jedne strane) najmaçe 0,5 m2
i debÿine 3 mm, ili od bakra debÿine 2 mm.
Ploåe se polaæu vertikalno u zemÿu, tako da je gorça ivica ploåe
najmaçe 1 m duboko u zemÿi.
Takvi uzemÿivaåi mogu se primeniti samo na mestima gde nivo pod-
zemne vode dopire na dubinu najmaçe 3 m od povrãine.
Ploåasti uzemÿivaåi ne preporuåuju se za gromobrane.
4.67 Ako je zemÿa u okolini zaãtiñenog objekta elektriåno nehomo-
gena, tj. nema isti specifiåni otpor, uzemÿivaåe treba poloæiti
u sloj zemÿe sa najveñom provodnoãñu.
4.671 Ako neki objekt ima viãe uzemÿivaåa, treba ih meœusobno spojiti
vodom poloæenim u zemÿu. Pri tome preimuñstvo ima polagaçe pr-
stenastog voda oko zaãtiñenog objekta.
4.672 Nije dozvoÿeno zasipati uzemÿivaåe ãÿakom ili zgurom, niti
uzemÿivaåe polagati u stalno zagrevanu zemÿu.
4.673 Razmak uzemÿivaåa odnosno odvoda od postojeñih podzemnih
elektriånih kablova mora iznositi najmaçe 3 m, a ukrãtaçe treba
sprovoditi pod pravim uglom. Ako se pri ukrãtaçu ne moæe odr-
æati ovaj razmak, on se sme smaçiti ako se dovod do uzemÿivaåa
izoluje zaãtitnom cevi od neprovodÿivog i nehidroskopnog mate-
rijala (npr. keramiåke cevi). Duæina zaãtitnih cevi mora biti
tolika da izmeœu kabla koji treba zaãtititi i neizolovanog do-
voda odnosno uzemÿivaåa ostane razmak od bar 3 m.
4.674 Ako ovi ili drugi propisi to ne zabraçuju, treba sa uzemÿivaåem
gromobrana spojiti sve metalne mase u zemÿi koje su udaÿene maçe
od 3 m, a po moguñnosti i one udaÿene do 20 m. Spajaçe se izvodi
direktno ili pomoñu dopunskog pribora.
4.675 Polagaçe uzemÿivaåa iz taåke 4.631 ovih propisa izuzetno je dozvo-
ÿeno i u vodu, ako ne postoji moguñnost izvoœeça isto tako dobrog
uzemÿeça u zemÿu na obali. U tom sluåaju, s obzirom na promene
vodostaja i specifiånog otpora vode tokom godine, treba se pobri-
nuti da udarni otpor Ru pri najniæem vodostaju, kao ni pri najve-
ñem specifiånom otporu vode, ne prekoraåi maksimalnu dozvo-
ÿenu vrednost.
Odvode u vodi treba zavrãiti vertikalnim uzemÿivaåem zabijenim
u dno. Na mestima gde su uzemÿivaåi poloæeni u vodu opasno je
zadræavaçe po nevremenu, pa na takvim mestima treba postaviti
odgovarajuñe natpise koji upozoravaju na to:
Postavÿaçe uzemÿivaåa u bunare nije dozvoÿeno.
4.68 Kao uzemÿivaåi mogu sluæiti u zemÿu poloæene metalne
konstrukcije, metalna vodovodna mreæa, a u odreœenim sluåajevima
i armiranobetonski temeÿi zgrade.
4.681 U zemÿi poloæena vodovodna mreæa sa metalnim cevima moæe
posluæiti kao uzemÿivaå, i to najviãe za dva odvoda po objektu.

199

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
4,682 Vodovodne mreæe ne smeju sluæiti kao uzemÿivaåi:
a) ako postoji moguñnost da sa çih doœe do preskoka u unutraãçost
zgrade ili postrojeça ugroæenih eksplozijom (fabrike i skladi-
ãta municije);
b) ako je otpor rasprostiraça Rr vodovodnih cevi veñi od 20 Ω.
4.683 Ako vodovodna mreæa sluæi kao uzemÿivaå gromobrana, odvod
gromobrana treba prvenstveno prikÿuåiti na ulaznu cev pre vodo-
mera. Ako to nije moguñe, treba prema taåki 4.752 ovih propisa
premostiti sve vodomere i sliåne aparate, koji su ugraœeni izmeœu
mesta na kojima je prikÿuåen gromobranski odvod i podzemnog dela
vodovodne mreæe.
4.684 Gasovodi ne smeju sluæiti kao uzemÿivaåi.
4.685 Ako su vodovi uzemÿivaåa i gasovodi meœusobno udaÿeni maçe od 3
m, treba ih meœusobno spojiti. Pri proraåunu prelaznog otpora
uzemÿeça gromobrana, gasovod se ne sme uzeti u raåun.
4.686 Ako kod nekih cevovoda poloæenih u zemÿi postoje uslovi iz taåke
4.67 ovih propisa, uzemÿivaå mora biti od çih udaÿen bar 3 m.
4.687 Za ukrãteçe uzemÿivaåa sa cevovodima primeçuje se odredba
taåke 4.673 ovih propisa.
6.688 Ako vodovodna mreæa sluæi kao uzemÿivaå, o tome se mora oba-
vestiti organizacija vodovoda kojoj pripada ta vodovodna mreæa.
4.69 Pojedinaåni uzemÿivaåi, po pravilu, neñe se polagati ispod mesta
na kojima se u sluåaju oluje mogu skupÿati ÿudi ili æivotiçe.
Ako se to ne moæe izbeñi, treba odgovarajuñim merama spreåiti
opasnost zbog napona koraka, koja nastaje pri udaru groma, u smislu
Tehniåkih propisa za elektroenergetska postrojeçe iznad 1000 V.
4.691 Zgrade u kojima se u sluåaju oluje mogu skupÿati ÿudi ili æi-
votiçe, kao: osmatraåki torçevi, planinske kuñe i sliåno, treba
da imaju jedan ili, joã boÿe, dva prstenasta uzemÿivaåka voda na
meœusobnoj udaÿenosti od 2 m koji su na viãe mesta meœu sobom
spojeni.
Zadræavaçe na osmatraåkim torçevima za vreme oluje treba
izbegavati.
4.7 Metalne mase
4.71 Na objektu åije metalne mase sa spoÿne strane stvaraju oblik ka-
veza (objekti sa åeliånom konstrukcijom i dr.), ostale çegove me-
talne spoÿne i unutraãçe mase ne moraju biti prikÿuåene na
gromobran, osim u sluåaju iz taåke 4.75 ovih propisa.
4.711 Na objektu niæem od 15 m, iako spoÿne metalne mase ne stvaraju
oblik kaveza, çegove unutraãçe i spoÿne metalne mase, isto tako,
ne moraju biti prikÿuåene na gromobran, osim ako je objekt pokri-
ven zapaÿivim pokrivaåem ili sadræi lako zapaÿiv materijal.
U tom sluåaju treba na gromobransku instalaciju prikÿuåiti one
metalne mase koje na udaÿenosti maçoj od 1 m, leæe paralelno sa
gromobranskom instalacijom na duæini veñoj od 4 m, Ako ta du-

200

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
æina iznosi viãe od 8 m, prikÿuåci moraju biti naåiçeni na naj-
viãoj i najniæoj taåki metalne mase.
4.72 Metalne mase duæe od 2 m ili mase åija je povrãina veña od 2 m2
prikÿuåuju se na gromobransku instalaciju ako se nalaze u ravni
koja je ograniåena zaãtitnim kavezom ili ako su van kaveza, a
stvarni razmak od tih masa do gromobranske instalacije je maçi od
vrednosti D u dijagramu na slici 2.

Slika 2

4.721 Razmak D (m) zavisi od veliåine udarnog otpora uzemÿeça Ru (Ω) i


razdaÿine L (m) izmeœu mesta na kome se metalna masa najviãe pri-

201

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
bliæuje gromobranskoj instalaciji i ulaza odvoda u zemÿu (slika
2). Razmak D izraåunava se po pribliænom obrascu:
D = 0,066 R + 0,028 L
4.722 Umesto obrasca mogu se koristiti krive iz dijagrama na slici 2
koje vaæe za vazduh. Ako se u meœuprostoru nalazi predmet druge
dielektriåne åvrstoñe (npr. suv. zid), razmak D treba u odgovaraju-
ñoj meri korigovati.
4.73 Metalne delove elektriånih aparata i maãina ispod krova
snabdevene zaãtitnim uzemÿeçem, koji mogu doñi pod napon, kao i
metalne mase na koje su ovi aparati i maãine uåvrãñeni, treba
prikÿuåiti na gromobran pomoñu dopunskog pribora (taåka 3.210).
4.731 U pogledu stvarnog razmaka izmeœu delova elektriåne i gro-
mobranske instalacije primeçuje se odredba taåke 4.72 ovih pro-
pisa. Ako stvarni razmak iz bilo kojih razloga mora biti maçi od
razmaka “D” dobivenog prema dijagramu slike 2, treba izmeœu de-
lova elektriånih instalacija koje stoje pod naponom i gromobran-
ske instalacije izvesti spoj preko dopunskog pribora.
4.74 Ako se armatura armiranobetonskog stuba upotrebi kao odvod
(taåka 4.45), ãtapovi armature koji sluæe kao odvod moraju biti
pouzdano spojeni sa uåvrãñeçem krova, meœuspratnim konstruk-
cijama i armiranim podrumskim podom. Ovakvi spojevi ne moraju
biti zavareni.
4.75 Metalni dimçaci, cevi za ventilaciju i ostale metalne mase na
krovu moraju biti u jednoj ili viãe taåaka prikÿuåeni na gro-
mobransku instalaciju, osim u sluåaju iz taåke 4.71 ovih propisa.
4.751 Voœice dizalica (liftova) koje dopiru do vrha zgrade (posledçeg
sprata), treba na çihovom gorçem i doçem kraju prikÿuåiti
najkrañim putem na gromobransku instalaciju, u smislu taåke 4.73
ovih propisa
4.752 Kad su cevovodi u zgradi prikÿuåeni na gromobransku instalaciju,
sve na çih prikÿuåene aparate i vodomere i eventualna prekidna
mesta treba premostiti vodovima preseka navedenih u taåki 4.21
ovih propisa.
4.76 Loãa spojna mesta u metalnim masama koje su prikÿuåene na gro-
mobransku instalaciju taå. 4.711 i 4.75) treba premostiti ako na
tim mestima u sluåaju udara groma postoji moguñnost da preskok
prouzrokuje poæar ili mehaniåka oãteñeça.
4.77 Åeliåne konstrukcije objekata i armature armiranobetonskih
objekata treba uzemÿiti najmaçe na dva mesta (taåka 4.45).
4.78 Veñe metalne mase u blizini zaãtiñenog objekta (åeliåne ograde,
mostovi, nadzemni cevovodi) treba uzemÿiti, ako çihov poloæaj
poveñava opasnost od udara groma.
4.781 Poãto drveñe u blizini zaãtiñenog objekta utiåe na dejstvovaçe
gromobrana, te ako je drvo viãe od objekta i ako je od çega udaÿeno
maçe od 10 m, gromobran mora imati jedan odvod postavÿen na
objektu ãto bliæe drvetu.

202

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
4.8 Elektriåna postrojeça
4.81 Pri postavÿaçu gromobranske instalacije treba uzeti u obzir
blizinu elektriånih postrojeça toj gromobranskoj instalaciji
prema taåki 4.7. ovih propisa, kao i blizinu:
a) Zgrada u obliku torça, kao ãto su: antenski stubovi predajnika,
torçevi bogomoÿa, osmatraåki torçevi, dimçaci sa elektriånim
reklamnim instalacijama, stubovi za reflektore itd.;
b) zgrada ugroæenih poæarom i eksplozijom.
4.82 Ako se elektriåno postrojeçe nalazi ili postavÿa blizu gro-
mobranske instalacije, potrebno je:
a) åeliåne cevi vodova koje su meœusobno provodno spojene i
metalne plaãteve kablova spojiti sa gromobranskim vodovima ili
sa metalnom masom spojenom sa gromobranskim vodovima, i to na
mestu pribliæavaça i na drugom mestu najbliæem zemÿi;
b) na vodovima sa zaãtitnim provodnikom zaãtitni provodnik
spojiti sa gromobranskim vodovima kao pod a), pod uslovom da
zaãtitni provodnik ima presek najmaçe 10 mm Cu, 16 mm* Al odno-
sno 50 mm* Fe.
Gde ima viãe provodnik provodnika, uzima se u obzir zbir çihovih
preseka.
4.821 Zaãtitni provodnici za zaãtitu pomoñu zaãtitne naponske
sklopke, ne smeju se spojiti sa gromobranskim postrojeçem.
4.83 Ako se elektriåna instalacija spaja sa gromobranskim postroje-
çem, postavÿaju se na glavnoj razvodnoj ploåi odvodnici prena-
pona spojeni sa uzemÿeçem gromobrana.
4.84 Elektriåne instalacije u armiranobetonskim ili åeliånim
skeletnim zgradama ili na metalnim masama koje su spojene sa gro-
mobranskim postrojeçem, nije potrebno spajati preko odvodnika
prenapona ni direktno sa gromobranskim vodovima.
4.85 Razmak izmeœu gromobranskog voda i voda niskonaponskog kuñnog
prikÿuåka treba da je najmaçe 1 m.
4.86 Treba nastojati da se na krovovima gromobranska instalacija
odeli od krovnog nosaåa. To je ispuçeno ako je krovni nosaå udaÿen
bar 1 m od gromobranske instalacije.
4.861 Ako je razmak iz taåke 4.86 ovih propisa maçi od 1 m, treba gro-
mobranske vodove izolovati pomoñu izolacione cevi otporne
prema atmosferskim uticajima iliih pokriti drvenim daskama.
4.862 Ako se izmeœu krovnog nosaåa i gromobranske instalacije ne moæe
postiñi ni udaÿnost od 0,4 m, treba pored izolovaça gromo-
branskih vodova pomoñu izolacione cevi u smislu taåke 4.861 ovih
propisa, krovni nosaå spojiti sa gromobranskom instalacijom
preko dva zatvorena iskriãta od 20 do 30 mm. Ova iskriãta treba
da su zaãtiñena od mehaniåkih oãteñeça i meœusobno udaÿena naj-
maçe 1 m, a çihov napon reagovaça pri 50 Hz treba da je viãi od 20
kV. Iskriãta treba ispitati pri svakom pregledu (glava 7).
4.863 Ako se vrh krovnog nosaåa nalazi za viãe od 2,5 m iznad najviãe
taåke zgrade u krugu oko nosaåa sa preånikom od 20 m (npr.: sleme,
dimçak, nadgradça itd.) krovni nosaå treba spojiti sa gromo-

203

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
branskom instalacijom preko dva iskriãta u smislu taåke 4.862
ovih propisa.
4.87 U pogledu antena treba primeçivati odgovarajuñe tahniåke prop-
ise za antenska postrojeça i ove tehniåke propise.
4.88 Televizijske antene i antene za ultrakratke talase treba
prikÿuåiti na gromobransku instalaciju neposredno, a druge an-
tene - preko odvodnika prenapona smeãtenog ãto bliæe anteni.
Ovo se odnosi na antene uzemÿene iz pogonskih razloga. Efek-
tivna vrednost naizmeniånog napona reagovaça odvodnika prena-
pona pri 50 Hz moæe iznositi najviãe 2000 V, ako antena nije
predviœena za viãi radni napon.
4.881 Metalne krovne nosaåe za antene treba uzemÿiti odnosno
prikÿuåiti na gromobransku instalaciju.
4.882 Presek i materijal prikÿuånih vodova za antenu ili krovni nosaå
moraju ispuçavati uslove iz taåke 4.21 ovih propisa.
4.89 Metalne nosaåe telekomunikacionih vodova na zaãtiñenim ob-
jektima treba prikÿuåiti na gromobransku instalaciju najkrañim
putem pomoñu provodnika u smislu taåke 4.21 ovih propisa, ako je
to iz pogonskih razloga dozvoÿeno.
4.9 Povezivaçe sa drugim uzemÿeçima
4.91 Uzemÿeçe gromobranske instalacije i pogonska kao i zaãtitna
uzemÿeça niskonaponskih elektroenergetskih postrojeça i in-
stalacija, po pravilu, meœusobno se povezuju, osim u odreœenim slu-
åajevima kad je to zabraçeno propisima.
4.92 Isto tako, gromobranska instalacija se povezuje sa pogonskim kao
i zaãtitnim uzemÿeçem visokonaponskih postrojeça, ako ispu-
çava uslove za to uzemÿeçe u pogledu napona dodira i napona
koraka.
4.93 Povezivaçe uzemÿeça gromobranske instalacije sa uzemÿeçima
telekomunikacionih instalacija vrãi se saglasno propisima o te-
lekomunikacionim instalacijama.
5 POSEBNE ODREDBE O GROMOBRANIMA NA
SPECIFIÅNIM OBJEKTIMA
5.1 Nemetalni torçevi, silosi i fabriåki dimçaci viãi od 10 m
5.11 Hvataÿke moraju nadvisiti gorçu ivicu dimçaka najmaçe za 0,5 m.
5.111 Kao hvataÿke mogu posluæiti poklopci i mreæe ako se mogu pou-
zdano prikÿuåiti na gromobransku instalaciju, ili prstenasti
provodnik u visini gorçe ivice dimçaka.
5.112 Hvataÿke u obliku åeliånih æica ili traka i odvodi na duæini
najmaçe 3 m ispod vrha, po potrebi, moraju biti zaãtiñeni od
korozije prevlakom od olova ili drugog ekvivalentnog materijala.
5.113 Hvataÿke u obliku ãtapova moraju biti ravnomerno rasporeœene po
obimu objekta a çihov meœusobni razmak sme iznositi najviãe 5 m.
5.114 Hvataÿke moraju biti meœusobno spojene.
5.12 Za nemetalne dimçake i torçeve do 30 m visine dovoÿan je jedan
odvod. Odvod mora prolaziti sa kiãne strane odnosno sa spoÿne
strane pored eventualnih metalnih peçalica, sa kojima treba da je
spojen. Peçalice mogu sluæiti za priåvrãñivaçe odvoda. Ako su

204

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
metalne peçalice po celoj duæini spojene provodnikom odgova-
rajuñeg preseka, mogu sluæiti kao odvod.
5.121 Za raspored odvoda vaæi odredba taåke 4.4. ovih propisa. U pogledu
torçeva od armiranog betona treba postupiti u smislu taåke 4.45
ovih propisa. Nemetalni torçevi i dimçaci viãi od 30 m moraju
imati najmaçe dva odvoda, koji na oba kraja moraju biti meœusobno
spojeni.
5.122 Odvodi se postavÿaju, po moguñstvu, na suprotnim stranama objekta,
s tim ãto jedan od çih ide pored metalnih peçalica i ãto je s
çima spojen, a drugi je postavÿen, po moguñstvu, sa kiãne strane.
5.123 Veñi delovi sa spoÿne strane dimçaka i torçeva (na primer,
metalni obruåi i sl.), moraju biti solidno spojeni sa odvodima.
5.124 Na nemetalnim torçevima moæe se postaviti poseban odvod za
prikÿuåivaçe unutraãçih metalnih masa.
5.13 Svaki odvod na torçevima mora imati svoj uzemÿivaå, a svi
uzemÿivaåi moraju biti meœusobno spojeni podzemnim prstenastim
vodom, koji treba, po moguñstvu, prikÿuåiti na uzemÿivaåe su-
sednih gromobrana.
Uzemÿivaå i podzemni prstenasti vodovi moraju biti poloæeni
ãto daÿe od podzemnih dimnih kanala.
5.131 Na uzemÿivaåe gromobrana treba prikÿuåiti uzemÿivaåe su-
sednih gromobrana i uzemÿeçe metalne mase, po moguñnosti sve do
udaÿenosti od 20 m.
5.14 Metalnu uæad za usidreçe (ankerovaçe) objekata treba uzemÿiti
na mestima çihovog uåvrãñivaça.
Ovakvo uzemÿeçe treba sprovoditi prema taåki 4.65 ovih propisa,
s tim ãto je dovoÿno upotrebiti ãtapni uzemÿivaå duæine 2 m.
5.141 Ako se metalna uæad uåvrãñena na zaãtiñenom objektu, ona moraju
biti prikÿuåena na gromobransku instalaciju odnosnog objekta.
5.2 Bogomoÿe, metalni torçevi, metalni dimçaci i sliåni objekti
5.21 Torçevi bogomoÿa visoki su 20 m moraju imati najmaçe jedan
glavni odvod, a visoki preko 20 m - najmaçe dva glavna odvoda, od
kojih se jedan moæe poloæiti u torçu, ali samo pod uslovom da
sluæi i za prikÿuåivaçe unutraãçih metalnih masa po taåki 4,7
ovih propisa.
5.22 Veñe metalne mase, na primer, konstrukcije na kojima vise zvona,
treba spojiti sa gromobranom.
5.221 Ako je od drveta konstrukcija na kojoj vise zvona, nije potrebno
zvona i çihova leæiãta prikÿuåiti na gromobran.
5.23 Oklopne metalne razvodne ormanåiñe i kutije sa prikÿuåcima
motora treba spojiti sa gromobranskom instalacijom, tako oni
onda u stvari predstavÿaju iskriãta za elektriåne vodove.
Osim toga, treba postaviti odvodnike prenapona izmeœu faznih
provodnika (sabirnica) i uzemÿeça.
5.24 Brod bogomoÿe treba da ima posebnu gromobransku instalaciju,
bez obzira na toraç. Potrebno je samo da se gromobran na brodu
bogomoÿe spoji najkrañim putem preko slemena sa najbliæim od-
vodom gromobrana torça.

205

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
5.241 Ako postoje unakrsni brodovi, krovni vod po slemenu treba da dob-
ije glavne odvode na svakom sporednom brodu i na oba kraja glavnog
broda.
5.25 Torçevima sliåni objekti od åelika ili armiranog betona, kao
ãto su: torçevi izvoznih postrojeça u rudnicima, torçevi gar-
nitura za buãeçe, rashladni torçevi, vodotorçevi, dimçaci, gra-
œevinske dizalice i sl. treba da imaju pri dnu najmaçe dva
naspramna prikÿuåka na uzemÿivaåe.
5.251 Delovi åeliåne konstrukcije po celoj visini treba da su dobro
spojeni u elektriånom pogledu. Posebni gromobranski vodovi na
samom objektu nisu potrebni.
5.3 Æiåare
5.31 Staniåna zgrada æiåare zaãtiñuje se gromobranom po odredbama
glave 4. ovih propisa.
5.32 Metalne konstrukcije u stanici, a naroåito oslonce pogonskih i
okretnih toåkova i ureœaj za zatezaçe uæadi, treba spojiti sa
uzemÿeçem gromobrana staniåne zgrade.
Takva uzemÿeça treba ostvariti najmaçe na svakih 500 m.
5.321 Ostale stubove odnosno metalne toåkove na çima treba uzemÿiti
pomoñnim odvodima.
5.322 Na stubovima sa viãe odvojenih betonskih temeÿa, treba na svakom
temeÿu postaviti odvod glavni ili pomoñni.
5.33 Na betonskim stubovima åija se armatura ne moæe upotrebiti za od-
vod, kao i na drvenim stubovima, treba od noseñih toåkova do
uzemÿivaåa postaviti specijalne odvode, i to na svakih 100 do 200 m.
5.331 Ako direktno uzemÿeçe noseñeg toåka nije moguñno ili poæeÿno,
treba postaviti iskriãta izmeœu odvoda i najniæeg dela metalne
konstrukcije na koju se oslaça toåak.
5.34 Na æiåarama sa noseñom uæadi izolovanom od stupa treba pred-
videti sredstva da se uæad mogu uzemÿiti za vreme oluje i kad æi-
åara ne radi. U tu svrhu moæe se upotrebiti i pritisni toåak.
5.35 Ako æiåara ima samo jedno uæe koje ne mora biti izolovano, po-
trebno je u pogonski toåak i u toåak za okretaçe ugraditi metalne
segmente koji obezbeœuju stalno uzemÿeçe uæeta.
5.4 Ãatori i vetreçaåe
5.41 U pogledu ãatora primeçuju se odredbe taåke 4.31 ovih propisa.
5.411 Ako su ãatorski stubovi, usidreça, napiçaåi itd. izraœeni od me-
tala, oni mogu zameniti zaãtitni kavez.
5.42 Za vetreçaåe vaæi, pored odredaba glave 4. ovih propisa, i sle-
deñe:
5.421 Duæ glavne ivice svakog krila moraju biti postavÿene hvataÿke
koje prelaze krilo za 100 mm. Ove hvataÿke moraju biti meœusobno
spojene.
5.422 Hvataÿke na krilima, kao i one koje su eventualno postavÿene na
obrtnoj kapi vetreçaåe, treba meœusobno spojiti preko postojeñe
metalne osovine, kliznih kontakata ili odgovarajuñeg savitÿivog
voda, i prikÿuåiti ih na odvode odnosno uzemÿivaåe.

206

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
5.423 U pogledu metalnih vetreçaåa primeçuje se taåka 5.25 ovih pro-
pisa.
5.5 Zgrade sa mekanim pokrivaåem
5.51 Na zgradama pokrivenim drvetom (ãindrom), slamom ili trskom,
krovne vodove treba polagati po slemenu na drvenim potporama
najmaçe na 0,50 m iznad krova, a odvodi treba da su od ivice krova
udaÿeni najmaçe 0,40 m. Drvene potpore treba dobro priåvrstiti
na krovnu konstrukciju.
5.52 Metalni delovi na mekanom pokrivaåu, kao ãto su: limene obloge
oko dimçaka, prozori, ventilacione cevi itd., ne smeju se spojiti
sa gromobranom i moraju biti udaÿeni od gromobranske insta-
lacije najmaçe za razmak D, prema taåki 4.72 ovih propisa.
5.53 Dimçake i ostale nadgradçe treba zaãtititi u smislu opãtih od-
redaba (taåka 4.34).
5.531 Ako vodovi prolaze kroz krov, treba ih zaãtititi provlaåeçem
kroz cevi od neprovodnog materijala otpornog prema atmos-
ferskim uticajima. U tu svrhu mogu se upotrebiti ventilacione
ili izolacione cevi.
5.532 Grane drveña treba potkresati tako da su udaÿene najmaçe 1 m od
krova.
5.6. Pogonske prostorije i skladiãta ugroæeni poæarom
5.61 Gromobranske vodove treba izvoditi tako da ne doœe do varniåeça
ili zagrevaça, ãto bi moglo prouzrokovati poæar. Zbog toga
vodovi treba da imaju ãto maçe spojeva, a nuæni spojevi treba da su
naroåito briæÿivo izraœeni.
5.62 Gromobranski vodovi van zgrade treba da su udaÿeni najmaçe 0,5 m
od elektroenergetskih instalacija (vodova).
5.621 Preporuåuje se postavÿaçe odvodnika prenapona na glavnoj
razvodnoj tabli ili na nadzemnom elektroenergetskom vodu, izmeœu
faznih provodnika (sabirnica) i uzemÿeça.
5.63 Otpor uzemÿeça ne sme biti veñi od 20 Ω ako specifiåni otpor
zemÿe nije veñi od 250 Ω m.
5.64 Glavni odvodi treba da su poloæeni u vidu posebnih vodova van
zgrade.
5.65 Transportne ureœaje za zapaÿive materije i transportne cevi za
iseckanu slamu, koji su poloæeni ispod slemena, treba na svakih 20
m i na krajevima spojiti sa krovnim slemenskim vodom ili sa odvo-
dima.
5.651 Zbog vibracije za vreme pogona, prikÿuåke treba izraditi od sa-
vitÿivog pocinkovanog uæeta sa osiguranim vijåanim spojem.
5.652 Na dizalicama za seno treba spojiti sa gromobranskim vodvima
najviãu taåku dizalice, kuñiãte motora i prekidaåa, kao i åekrk.
5.66 Odvodi na otvorenim skladiãtima za slamu i sl. sa krovom, treba
da su udaÿeni od uskladiãtenog materijala najmaçe 0,40 m.
5.67 U pogledu zaãtite uskladiãtene slame ili sl. na otvorenom
prostoru, primeçuju se odredbe o zgradama sa mekanim pokrivaåem
(taåka 5.5). Hvataÿke treba da su na izolacionim (drvenim) pot-
porama ili zategnute iznad slame, s tim ãto su hvataÿke udaÿene

207

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
od uskladiãtenog materijala najmaçe 0,50 m, a odvodi (vertikalni
delovi) - najmaçe 0,40 m.
5.68 Vodovodna instalacija u objektu treba da je odeÿena od vodovne
mreæe, izolacionom cevi duæine 1 m postavÿenom van objekta.

5.7 Pogonske prostorije i skladiãta ugroæeni eksplozijom


Ovakvim prostorijama smatraju se prostorije u kojima za vreme
rada moæe nastati opasna eksplozivna smeãa gasova ili praãine
sa vazduhom.
5.71 Gromobranske instalacije za ovakve zgrade treba da su izraœene na-
roåito briæÿivo. Svi spojevi i prikÿuåci treba da su zaãtiñeni
tako da se ne mogu olabaviti.
5.72 Hvataÿke i krovni vodovi postavÿaju se prema taåki 4.31 ovih pro-
pisa, s tim ãto je ãirina okaca reãetke krovnih vodova najviãe
10 m.
5.721 Na svakih 10 m po obimu objekta treba postaviti po jedan glavni
odvod, s tim ãto objekt mora imati najmaçe åetiri glavna odvoda.
Odvodi se polaæu sa spoÿne strane zgrade. Za åeliåne i armira-
nobetonske zgrade u pogledu odvoda primeçuju se odredbe taåke 4.45
ovih propisa.
5.73 Ako su metalni cevovodi prekinuti izolacionim uloãkom, ovaj
uloæak treba premostiti iskriãtem ili odvodnikom prenapona, i
to van prostorije ugroæene eksplozijom.
5.731 Ako to nije moguñe, mora se upotrebiti iskriãte ili odvodnik
prenapona zaãtiñen od eksplozije i osposobÿen za rad na mestima
ugroæenim eksplozijom.
5.74 Elektroenergetska instalacija, bez obzira na visinu zgrade, treba
da je spojena sa gromobranskim vodovima ako ne ispuçava uslove za
pribliæavaçe po taåki 4.72 ovih propisa.
5.75 Za otvoreno postavÿene veñe metalne mase, kao ãto su: cevovodi,
kolone i sl., nije potrebna gromobranska zaãtita, ako su svi
metalni delovi spojeni provodno i uzemÿeni.
5.76 Na otvorenom prostoru postavÿeni metalni sudovi (cisterne) sa
zapaÿivim teånostima åija para sa vazduhom obrazuje eksplozivnu
smeãu, kao i metalni sudovi sa zapaÿivim gasovima, moraju biti
povezani sa drugim sudovima i metalnim delovima na zemÿi i u çoj
u krugu od 20 m oko çih, kao i sa susednim gromobranskim
uzemÿeçima.
5.761 Za povezivaçe treba upotrebiti materijal prema taåki 4.21 ovih
propisa ili postojeñe cevovode, koji su provodno spojeni.
5.762 Namerno izolovane spojeve cevi treba premostiti iskriãtem
zaãtiñenim od eksplozije.
5.763 Posebno uzemÿeçe sudova nije potrebno ako su spojeni sa uzem-
ÿenim cevovodima ili ako su sudovi postavÿeni bez izolacione
podloge na zemÿu ili beton. Inaåe, sudove treba uzemÿiti pomoñu
prstenastih vodova ili prikÿuåiti na sabirni zemÿovod.

208

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
5.764 Broj prikÿuåaka na prstenasti ili sabirni zemÿovod odreœuje se s
obzirom na preånik ili duæinu suda, i to:
do 3 m 1 prikÿuåak
preko 3 do 20 m 2 prikÿuåka
preko 20 m 3 prikÿuåka
5.77 Zemÿom pokrivene sudove i cevovode koji su sa çom u neposrednom
dodiru, nije potrebno ãtititi gromobranom.
5.78 Noseñe konstrukcije cevovoda od drveta, opeke ili betona treba
najmaçe na svakih 20 m da imaju pomoñne odvode.
5.781 Uzemÿivaåe ili veñe metalne mase na daÿini od 10 m od tih odvoda,
treba povezati s çima odnosno sa çihovim uzemÿeçem.
5.782 Otpor uzemÿeça ne sme biti veñi od 20 Ω ako specifiåni otpor
zemÿe nije veñi od 250 Ω m.
5.783 Za noseñe konstrukcije od åelika ili armiranog betona i za niska
betonska postoÿa odvodi nisu potrebni.
5.79 Na postrojeça za puçeçe cisterni (kamioni, vagoni, brodovi) ce-
vovode treba uzemÿiti kao glavne odvode i s çima spojiti sve me-
talne mase u blizini, kao ãto su æelezniåke ãine, metalne
konstrukcije itd.
5.791 Na prelazu iz zone opasnosti æelezniåki kolosek treba izolovati
ugraœivaçem izolacionih umetaka u ãine.
5.8 Pogonske prostorije i skladiãta eksploziva
Ovakvim prostorijama smatraju se prostorije za izradu i preradu
eksploziva, kao i skladiãta eksploziva ili eksplozivnih
predmeta.
5.81 Spoÿna gromobranska instalacija.
5.811 Oko zaãtiñenog objekta treba postaviti stubove sa hvataÿkama, na
meœusobnom razmaku koji ne treba da je maçi od 10 m niti veñi od
30 m. Udaÿenost stubova sa hvataÿkama od ivice objekta izraåu-
nava se prema taåki 4.72 ovih propisa, s tim ãto ne moæe biti
maça od 2,00 m.
Ako je objekt okruæen nasipom, stubove, po moguñnosti, treba po-
staviti na vrh nasipa.
5.812 Vrhovi stubova odnosno ãiÿaka treba da nadvisuju sleme opasnog
objekta za polovinu najveñeg razmaka izmeœu dva susedna stuba.
5.813 Umesto stubova dozvoÿeno je koristiti pojedinaåno drveñe, ako od-
govara gore navedenim uslovima u pogledu visine i razmaka, a snab-
deveno je hvataÿkama.
5.815 Ako gusto drveñe dopire do objekta ili ga nadvisuje, gromobran
treba izvesti u smislu glave 4. ovih propisa.
5.816 Metalne ograde ili metalne stubove za ogradu treba spojiti sa
uzemÿeçem ako je çihovo odstojaçe od uzemÿeça maçe od 3 m.
5.817 Objekti i zemÿi ili pokriveni slojem zemÿe od 0,5 m nije po-
trebno da imaju spoÿnu gromobransku instalaciju, åak i kad venti-
lacione cevi izlaze iz zemÿe.
5.82 Gromobran na objektu.

14 209

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
5.821 Krovni vodovi treba da su poloæeni sa ãirinom okaca reãetke
najviãe 10 m. Na svakih 10 m po obimu objekta treba postaviti je-
dan glavni odvod, s tim da objekt ima najmaçe åetiri glavna odvoda.
5.822 Metalne delove na objektu, kao oluke i ælebove, treba spojiti sa
gromobranskim odvodima, ali oni se ne smeju koristiti kao hva-
taÿke ili odvodi.
5.823 Metalne nadgradçe objekta treba spojiti sa gromobranom. Nad-
gradçe od izolacionog materijala treba na vrhu da imaju hvataÿku
u obliku ãipke koju treba spojiti sa gromobranom.
8.824 Metalne cevi za vodu, paru ili sl. uvedene u objekt spoÿa nad ze-
mÿom, treba spojiti sa spoÿnim gromobranskim postrojeçem.
5.825 Hvataÿke u obliku krovnih vodova koje moraju biti udaÿene od sa-
mog krova, treba poloæiti razapete u vazduhu, ili, ako bi pri tome
ugib bio suviãe veliki, podupreti izolacionim potporama.
Drvene potpore treba impregnisati elektriåno neprovodnom ma-
som.
5.826 Armiranobetonski objekti åije su horizontalne i vertikalne
armature bile pri graœeçu meœusobno elektriåno provodno spo-
jene u smislu odredaba glave 4. ovih propisa, te saåiçavaju kavez,
treba da imaju samo hvataÿke prema taåki 4.3 ovih propisa, dok im
posebni odvodi nisu potrebni.
5.827 Ako åeliåna armatura ne odgovara uslovima iz taåke 5.826 ovih
propisa, objekt treba da ima hvataÿke i odvode (taå. 4.3 i 4.4) i åe-
liånu armaturu treba spojiti na viãe mesta sa unutraãçim zemÿo-
vodom neposredno pri zemÿi.
5.828 Ako objekte pokrivene zemÿom treba naroåito zaãtititi od
groma, na primer objekte za veoma eksplozivne materijale, onda se
u nasutu zemÿu ili na çu poloæi gromobranska mreæa sa ãirinom
okaca od 10 m i ona se uzemÿi pomoñu prstenastog uzemÿivaåa.
Za objekte do 8 m duæine umesto mreæe dovoÿne su dve ukrãtene
trake u dijagonalnim pravcima.
Za objekte nasute zemÿom koji imaju ventilacione cevi ovakva
zaãtita potrebna je u svakom sluåaju.
5.83 Uzemÿeçe
5.831 Uzemÿeçe se izvodi prema taåki 4.6 ovih propisa.
5.832 Ako su stubovi sa hvataÿkama postavÿeni na nasip, treba jedan pr-
stenasti vod poloæiti u nasip, a drugi van nasipa, sa çegove
spoÿne strane.
Oba prstenasta voda treba povezati meœusobno u produæeçu svih
odvoda, ali najmaçe åetiri puta.
5.833 Sa unutraãçe strane nasipa treba poloæiti joã jedan prstenasti
vod (unutraãçi), a u zemÿi ga spojiti sa spoÿnim prstenastim vo-
dom najmaçe na dva mesta.
5.834 Ako nasip obuhvata viãe objekata, prstenasti zemÿovod treba po-
loæiti oko svih tih objekata.
5.835 Ukupni otpor uzemÿeça jednog objekta ili grupe objekata ne sme
biti veñi od 10 Ω.
Ako se taj otpor ne moæe postiñi samo prstenastim vodovima, zbog
kratkog voda ili zbog loãe provodnosti zemÿe, treba dodati joã i
druge uzemÿivaåe.

210

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
5.836 Provodne (metalne) podove u objektu treba spojiti na viãe mesta
sa unutraãçim prstenastim vodom, i to, po moguñnosti, sime-
triåno. Dozvoÿen je i çihov prikÿuåak na sabirni vod u objektu.
Na mestu prikÿuåka poda na unutraãçi prstenasti zemÿovod
treba postaviti joã i poseban uzemÿivaå.
5.837 Uzemÿeça susednih objekata na udaÿenosti do 20 m od zaãtiñenog
objekta, treba podzemno spojiti sa uzemÿeçem tog objekta.
5.838 Za ispitivaça i mereça treba u prikÿuånim vodovima, u spojenim
vodovima izmeœu prstenastih vodova i u prikÿuånim vodovima
susednih uzemÿeça ugraditi rastavne spojnice i oznaåiti ih ta-
blicama.
5.84 Metalni delovi u objektu
5.841 Maãine, aparati, grejna tela, cevi i veñi metalni delovi, kao ãto
su: metalni podovi, metalne obloge stolova, metalna vrata i
prozori, treba da se prikÿuåe na sabirni vod u unutraãçosti
objekta, a taj vod treba prikÿuåiti na unutraãçi prstenasti ze-
mÿovod (taåka 5.833) najmaçe na dva mesta. Ove metalne mase mogu
se prikÿuåiti neposredno na prstenasti zemÿovod, naroåito ako
ih ima malo ili su meœusobno udaÿene.
5.842 Sabirni vodovi mogu se, po potrebi, poloæiti na raznim visinama,
ali treba da su vertikalno meœusobno spojeni najmaçe na dva mesta.
5.843 Maãine, aparati i sudovi, u kojima se eksploziv preraœuje ili
otvoreno åuva, ne smeju se spojiti sa krovnim vodovima, a od ma-
ãina, aparata i sudova, kao i metalnih delova spojenih sa çima,
treba da su udaÿeni za razmak D (taåka 4.72), a najmaçe 0,5 m. Od-
vodi na zgradi treba da su od prozora, vrata ili drugih otvora uda-
ÿeni, isto tako, za razmak D, a najmaçe 0,5 m.
5.844 Paralelne metalne cevi treba na viãe mesta provodno spojiti.
Spiralne (zmijaste) cevi treba takoœe na viãe mesta provodno
premostiti.
Preporuåuje se da se uvodi cevi u metalne sudove provodno premo-
ste, ako u blizini nije izvrãen spoj.
5.845 Metalne delove u sudovima od izolacionog materijala treba
spojiti meœusobno i sa najbliæim zemÿovodom.
5.846 Prikÿuåci i spojevi treba da su briæÿivo izraœeni, po moguñno-
sti vijcima ili zavarivaçem. Ako su spojeni pomoñu vijaka, spojevi
treba da imaju najmaçe dva vijka preånika najmaçe 8 mm, koji mo-
raju biti zaãtiñeni od odvrtaça.
5.847 Prikÿuåci na åeliåne konstrukcije treba da su izraœeni tako da je
osiguran stalan kontakt.
5.848 Na prolazu cevi kroz metalne ili provodne podove ili zidove cev
treba spojiti sa podom ili zidom.
5.849 Obujmice zagrevanih cevi treba da su naroåito jake i elastiåne.
5.85 Ostale mere
5.851 Elektriåne vodove treba dovesti u objekt kablovima poloæenim u
zemÿu na dubinu od najmaçe 1 m. Ovaj kablovski vod mora da poåne
na udaÿenosti od najmaçe 50 m od objekta.
Metalni plaãt kabla i zaãtitni provodnik zaãtitnog uzemÿeça
ili nulovaça treba spojiti sa unutraãçim prstenastim zemÿo-
vodom (taåka 5.833).

14* 211

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
5.852 Za naroåito opasne objekte (skladiãta nitroglicerina i sliånih
eksploziva, zgrade u kojima se izraœuje barut ili kapisle) treba u
elektroenergetski dovod ugraditi prekidno mesto. To prekidno
mesto mora da ima razmak preskoka od najmaçe 1 m i treba da se po-
stavÿa van unutraãaçeg prstenastog uzemÿivaåa.
Preporuåuje se da se pored prikÿuånica dovoda, na udaÿenosti od
najmaçe 1 m, predvidi druga kratko spojena prikÿuånica u koju se
uvlaåi utikaå kad je instalacija iskÿuåena.
Kratko spojenu prikÿuånicu treba uzemÿiti.
5.853 Za ostale objekte treba ugraditi poluænu preklopku pomoñu koje
se elektroenergetska instalacija objekta kratko spoji kad je van
upotrebe. Kratak spoj u preklopki treba uzemÿiti.
Radnu i kratko spojenu prikÿuånicu i poloæaje poluæne
preklopke treba jasno obeleæiti.
5.854 Kod glavne razvodne table ili razvodnog ormanåiña i na prelazu
nadzemnog voda u kablovski treba ugraditi odvodnike prenapona.
5.855 Metalna kuñiãta veñih elektriånih aparata treba prikÿuåiti na
sabirni vod u objektu ili neposredno na unutraãçi prstenasti
zemÿovod.
5.856 Metalna kuñiãta malih elektriånih naprava, kao ãto su: sve-
tiÿke, sklopke i prikÿuånice, treba spojiti sa zemÿovodima ako
su od çih udaÿeni do 0,5 m.
Za spajaçe treba primeniti bakarnu æicu preseka najmaçe 10 mm2.
5.857 Dimçaci, torçevi, visoki predmeti, visoko drveñe i uzviãeça,
udaÿeni maçe od 100 m od zaãtiñenog objekta sa eksplozivnom sa-
dræinom, moraju imati propisne gromobrane.
5.858 Æelezniåke ãine i nadzemne cevovode, koji ulaze u zaãtiñeni ob-
jekt, treba najkrañim putem spojiti na prstenasti uzemÿivaå
objekta. Na ulazu u zaãtiñeni objekt æelezniåki kolosek treba
izolovati pomoñu izolacionih umetaka izmeœu ãina.
Osim toga, treba na razdaÿinama od 15, 25 i 50 m od prstenastog
zemÿovoda objekta, nadzemne cevovode uzemÿiti ãtapnim uzemÿi-
vaåima (taåka 4.65) duæine najmaçe 4 m.
5.859 Nije dozvoÿeno postavÿaçe nadzemnih vodova na razdaÿini do 50
m od zaãtiñenog objekta, a takve vodove ne treba postavÿati, po
moguñstvu, ni na razdaÿini do 100 m.
6 TEHNIÅKA DOKUMENTACIJA ZA IZRADU
GROMOBRANSKIH INSTALACIJA
6.1 Tehniåka dokumentacija na osnovu koje se izraœuju gromobranske
instalacije mora sadræati:
a) vrstu, svrhu i materijal objekta, a eventualno i kategoriju
objekta iz glave 5. ovih propisa;
b) osnovu krova i izglede zgrade, sa glavnim merama;
v) oblik i nagib krova i vrstu pokrivaåa;
g) sve hvataÿke;
d) sve odvode;
œ) sve uzemÿivaåe i merne spojeve (rastavne spojnice), oznaåene i
numerisane po redu;
e) sve prikÿuåke na metalne mase (taåka 3.211);

212

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
æ) sav dopunski pribor (taåka 3.210);
z) potrebne proraåune.
6.2 Crteæi moraju biti izvedeni tako da se iz çih vide:
a) svi delovi koji nadvisuju krov, uz naznaku materijala;
b) poloæaj i veliåina metalnih delova na krovu i pored çega, kao
ãto su: limene obloge, oluci, hvataåi za sneg, firme i drugo;
v) poloæaj i veliåina spoÿnih i unutraãçih metalnih masa;
g) poloæaj nadzemnih elektriånih vodova u blizini krova i krov-
nih i zidnih nosaåa;
d) poloæaj elektriånih kablova u okolini zgrade;
œ) poloæaj cevovoda koji ulaze u zgradu;
e) svi predmeti koji utiåu na projektovaçe gromobranske instala-
cije;
æ) reke, potoci, jezera, moåvarni tereni, bunari i eventualno po-
znate podzemne vode u blizini objekta;
z) propisani otpor uzemÿeça.
6.3 Sve nastale promene na objektu ili u çegovoj okolini, odnosno na
gromobranskoj instalaciji, treba unositi u tehniåku dokumen-
taciju, tako da ona uvek prikazuje postojeñe staçe.
7 PREGLED I ISPITIVAÇE GROMOBRANSKIH
INSTALACIJA
7.1 Pregled gromobranskih instalacija posle izgradçe odnosno
rekonstrukcije objekta vrãi se prema odredbama Osnovnog zakona
o izgradçi investicionih objekata.
7.2 Pregled gromobranskih instalacija u toku upotrebe mora se vr-
ãiti:
a) posle prepravke ili popravke gromobranske instalacije;
b) posle udara groma u instalaciju ili objekt;
v) u sledeñim redovnim periodiånim razmacima, zavisno od vrste
objekata:
1 godina – za objekte sa eksplozivom, dok staçe zemÿovoda i
uzemÿivaåa treba detaÿno pregledati svakih 5 godina;
– za objekte ugroæene eksplozijom;
2 godine – za objekte ugroæene poæarom, za æiåare i objekte kod
kojih je spojeno uzemÿeçe gromobranske instalacije sa
zaãtitnim uzemÿeçem elektroenergetskog postrojeça;
3 godine – za ugroæene objekte kao ãto su: fabriåki dimçaci,
velike bogomoÿe, osmatraåki torçevi, torçevi izvo-
znih postrojeça u rudnicima;
– za objekte u kojima moæe doñi do panike pri udaru
groma, kao ãto su: pozoriãta, bioskopi, sportske
dvorane, cirkusi, bolnice, ãkole, kasarne, æelezniåke
stanice, robne kuñe;
– za objekte koji su ugroæeni zbog korozije gromo-
branskih vodova i uzemÿivaåa, kao ãto su: hemijske
fabrike, rudnici i sl.;
5 godina – za ostale objekte.
7.3 Prilikom pregleda treba naroåito utvrditi:
a) da li postoji oãteñeçe i korozija hvataÿki, odvoda i spojeva;

213

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
b) veliåinu otpora rasprostiraça pojedinih uzemÿivaåa i svih
uzemÿivaåa zajedno (ovo utvrœivaçe mereçem treba vrãiti, po
moguñstvu, u suãno doba, i to savremenim mernim metodama);
v) koroziju uzemÿivaåa (naroåito u agresivnom terenu) ako ne
zadovoÿavaju rezultati utvrœeni mereçem pod b);
g) staçe prikÿuåaka metalnih masa na gromobranske vodove, a ako
spojevi nisu vidÿivi, potrebno je mereçem utvrditi da li su
prikÿuåci dobri.
Pri prvom pregledu treba izvrãiti i pregled gromobranskih
instalacija naroåito u pogledu polagaça vodova, preseka i mate-
rijala i odrediti rokove periodiånih pregleda po odredbi taåke
7.2 pod v) ovih propisa.
7.4 O svakom pregledu treba sastaviti zapisnik, u koji se unose sve
vrednosti dobivene mereçem, i iz çega se mora videti da li je
instalacija ispravna i koje su eventualne popravke na çoj po-
trebne.
8 GROMOBRANI SA IZVORIMA JONIZUJUÑEG ZRAÅEÇA
8.1 Opãte odredbe
8.11 Odredbe ove glave odnose se na graœeçe i odræavaçe gromobrana sa
hvataÿkama koje koriste izvore jonizujuñeg zraåeça.
Na graœeçe i odræavaçe gromobrana sa hvataÿkama koje koriste
izvore jonizujuñeg zraåeça odnose se i odredbe prethodnih glava
ovih propisa ako odredbama ove glave nije drukåije odreœeno.
8.12 Hvataÿkama u smislu taåke 3.202 ovih propisa smatraju se i one
hvataÿke koje imaju glavu sa izvorom jonizujuñeg zraåeça, na pri-
mer: radioaktivni kobalt, radijum i dr.
8.13 Glavni delovi hvataÿki koje koriste izvore jonizujuñeg zraåeça
su:
– izvor jonizujuñeg zraåeça, npr.: Co60, Ra i dr.;
– zaãtitna radna posuda (radni kontejner) od olova ili åelika;
– metalni ãiÿak;
– nosaå hvataÿke;
– pomoñni delovi i pribor.
8.14 Za hvataÿke iz taåke 8.13 ovih propisa opasna zona zraåeça je zona
u kojoj doza radioaktivnog zraåeça prelazi maksimalno dozvoÿenu
vrednost. Maksimalno dozvoÿena vrednost je 2,5 mr/h (mili-
rendgena na åas).
Veliåina opasne zone zraåeça zavisi od aktivnosti upotrebÿenog
izvora i ona za izvor Co60 aktivnosti 100 mCi (milikirija) iznosi
u polupreåniku oko 7 m iznad otvorenog izvora.
Povrãina ispod ravni hvataÿke treba da bude zaãtiñena od zra-
åeça radnom posudom.
8.15 Za gromobrane sa hvataÿkama koje koriste izvore jonizujuñeg zra-
åeça zahtev iz taåke 4.12 ovih propisa ispuçen je ako zaãtitna
zona gromobrana pokriva celu povrãinu osnove ãtiñenih obje-
kata.
Za ovakve gromobrane nije potreban zatvoren kavez.

214

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
8.16 Za gromobrane sa hvataÿkama koje koriste izvore jonizujuñeg zra-
åeça smatra se da je objekt dovoÿno zaãtiñen ako je çegova
povrãina osnove pokrivena zaãtitnom zonom.
Zaãtitna zona, s obzirom na aktivnost izvora jonizujuñeg zraåeça,
iznosi:
Aktivnost izvora Polupreånik zaãtitne
mCi zone m
100 120
90 110
80 100
70 90
60 80
50 70
40 60
30 40
20 30
8.17 Treba voditi raåuna o opadaçu aktivnosti izvora jonizujuñeg zra-
åeça sa vremenom (npr. za Co60 vreme poluraspadaça, tj. vreme za
koje aktivnost izvora opadne na 50% od poåetne vrednosti, iznosi
5 godina i 4 meseca).
Meœutim, vreme opadaça aktivnosti izvora radijuma i sliånih
radioaktivnih materija je vrlo dugo (do 1000 i viãe godina), tako
da, praktiåno, kod hvataÿki sa ovim izvorima zraåeça ne treba
uzimati u obzir opadaçe aktivnosti izvora odnosno smaçivaçe
zaãtitne zone i hvataÿke.
8.18 Broj i poloæaj hvataÿki koje koriste izvore jonizujuñeg zraåeça
zavisi od povrãine osnove ãtiñenih objekata.
Ovakve hvataÿke treba postaviti:
– na najviãem delu objekta, s obzirom na zaãtitnu zonu;
– na nosaåima åija je visina dovoÿna da zraåeçe na dva metra iznad
moguñnog stajaliãta bude ispod maksimalno dozvoÿene vrednosti,
s obzirom na opasnost od zraåeça.

8.2 Posebne odredbe


8.21 Privremeno se ne dozvoÿava upotreba gromobrana sa izvorima jo-
nizujuñeg zraåeça na objektima za proizvodçu i uskladiãteçe eks-
ploziva.
8.22 Na gromobranske instalacije sa hvataÿkama koje koriste izvore jo-
nizujuñeg zraåeça ne primeçuju se odredbe taåke 4.3 ovih propisa
nego odredbe taå. 8.12, 8.13, 8.15 i 8.18 ovih propisa.
8.23 Izuzetno od odredaba taå. 4.42 do 4.426 ovih propisa, koje se ne pri-
meçuju na gromobrane sa izvorima jonizujuñeg zraåeça, broj glav-
nih odvoda za hvataÿke koje koriste izvore jonizujuñeg zraåeça,
radi veñe sigurnosti, mora biti najmaçe 2 (dva). Odvode treba po-

215

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
staviti na suprotnim stranama objekta, a ako to nije moguñe, raz-
mak izmeœu odvoda treba da iznosi najmaçe 10 m.
8.24 U pogledu postavÿaça hvataÿki sa izvorima jonizujuñeg zraåeça
na nemetalnim torçevima, silosima i dimçacima, primeçuju se
odredbe glave 5, osim odredbe taåke 5.11 ovih propisa, s tim ãto se
uvek postavÿaju dva glavna odvoda, bez obzira na visinu objekata.
8.25 U pogledu tehniåke dokumentacije gromobranskih instalacija sa
jonizujuñim zraåeçem primeçuju se odredbe glave 6. ovih propisa, s
tim ãto se zahteva da ta tehniåka dokumentacija sadræi joã i:
– statistiåki proraåun nosaåa hvataÿke i çegovog uåvrãñeça;
– proraåun trajnosti izvora jonizujuñeg zraåeça;
– uputstvo u sluåaju nezgoda sa izvorom jonizujuñeg zraåeça.
8.26 U pogledu pregleda i ispitivaça gromobranskih instalacija sa
izvorima jonizujuñih zraåeça primeçuju se odredbe glave 7. ovih
propisa, s tim ãto takva gromobranska instalacija spada u grupu
instalacija åiji je rok periodiånih pregleda jedna godina i do-
punom da pri pregledu treba obratiti posebnu paæçu na stabil-
nost uåvrãñeça hvataÿki u mehaniåkom pogledu.
8.3 Mere sigurnosti pri graœeçu i odræavaçu gromobranske instala-
cije sa izvorima jonizujuñeg zraåeça
8.31 Gromobrani sa hvataÿkama koje koriste izvore jonizujuñeg zra-
åeça moraju biti izvedeni tako da se spreåi ãtetno dejstvo zra-
åeça na ÿudski organizam. Nosaåi hvataÿke treba da imaju
prepreke koje onemoguñuju peçaçe uz çih.
8.32 Transport i koriãñeçe izvora jonizujuñeg zraåeça vrãi se prema
Pravilniku o stavÿaçu u promet i koriãñeçu radioaktivnih
materija iznad odreœene granice aktivnosti i o merama zaãtite od
zraåeça ovih izvora (“Sluæbeni list SFRJ”, broj 31/65).*
8.33 Hvataÿke sa izvorima jonizujuñeg zraåeça smeju se postaviti tek
poãto su zavrãeni svi radovi na izvoœeçu ostalih delova gro-
mobranske instalacije.
8.34 Hvataÿke sa izvorima jonizujuñeg zraåeça mogu postavÿati samo
lica koja imaju dozvolu za rad sa izvorima jonizujuñeg zraåeça
prema Pravilniku o struånoj spremi lica koja rade sa izvorima jo-
nizujuñih zraåeça i na poslovima zaãtite od tih zraåeça (“Slu-
æbeni list SFRJ”, broj 31/65).
8.35 Svaka hvataÿka sa izvorom jonizujuñeg zraåeça mora biti oznaåena
propisanim tablicama sa natpisom: “OPASNOST–ZRAÅEÇE”,
koje moraju biti lako uoåÿive sa svih prilaznih strana i uvek
åitke.
*
Navedeni pravilnici stavÿeni su van snage donoãeçem Zakona o zaãtiti od jonizujuñih
zraåeça “Sluæbeni list SFRJ”, broj 54/76.
Sada je materija zaãtite od jonizujuñih zraåeça regulisana Zakonom o zaãtiti od joni-
zujuñih zraåeça i nuklearnoj sigurnosti “Sluæbeni list SFRJ”, broj 53/91 i “Sluæbeni list
SRJ”, broj 24/94 i propisima donesenim na osnovu ovog zakona.

216

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
8.36 Prilikom primopredaje gromobranske instalacije izvoœaå radova
mora predati korisniku objekta detaÿno pismeno upustvo o
postupku u sluåaju nezgoda sa izvorom, tj. u sluåaju moguñnosti
ozraåavaça okoline iznad maksimalno dozvoÿene doze zraåeça pri
padu ili ruãeçu hvataÿke usled poæara ili nekog jaåeg nepredvi-
œenog mehaniåkog udara.
8.37 Korisnik gromobranske instalacije sa hvataÿkama koje koriste
izvore jonizujuñeg zraåeça mora da odredi jedno lice upoznato sa
uputstvom iz taåke 8.36 ovih propisa, koje ñe redovno u odreœenim
vremenskim periodima pregledati i proveravati stabilnost uåvr-
ãñeça ovakvih hvataÿki i, u sluåaju potrebe, na vreme izvestiti
korisnika o moguñnosti eventualne nezgode.

217

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
PRAVILNIK
O TEHNIÅKIM NORMATIVIMA ZA ZAÃTITU ELEKTRO-
ENERGETSKIH POSTROJEÇA I UREŒAJA OD POÆARA*

I. OSNOVNE ODREDBE

Ålan 1.
Ovim pravilnikom odreœuju se tehniåki normativi za zaãtitu
elektroenergetskih postrojeça i ureœaja od poæara i za zaãtitu od ãi-
reça poæara na objekte u blizini ovih postrojeça i ureœaja.
Odredbe ovog pravilnika primeçuju se prilikom projektovaça,
izgradçe, koriãñeça i odræavaça elektroenergetskih postrojeça i ure-
œaja za proizvodçu, prenos i distribuciju elektriåne energije.

Ålan 2.
Odredbe ovog pravilnika ne odnose se na elektroenrgetska po-
strojeça i ureœaje u prostorijama ugroæenim od eksplozivne atmosfere
ili zapaÿive praãine, u prostorijama u kojima se radi sa eksplozivima i u
rudnicima sa podzemnom eksploatacijom, kao ni na postrojeça elektriåne
vuåe.

II. ZAÃTITA ELEKTROENERGETSKIH POSTROJEÇA I UREŒAJA


ZA PROIZVODÇU, PRENOS I DISTRIBUCIJU ELEKTRIÅNE
ENERGIJE OD POÆARA

1. Mere zaãtite od poæara

Ålan 3.
Radi smaçeça opasnosti od poæara u elektroenergetskim postroje-
çima moraju biti ispuçeni sledeñi uslovi:
*
Ovaj pravilnik je objavÿen u “Sluæbenom listu SFRJ”, broj 74/90.

218

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
1) elektriåne rotacione maãine, energetski transformatori i drugi
elektriånia parati i ureœaji moraju biti zaãtiñeni od kratkih spojeva,
zemÿospojeva, opasnih prenapona i nedozvoÿenih optereñeça;
2) elektriåni rasklopni aparati moraju biti bez uÿa ili sa malo
uÿa;
3) svi aparati i ureœaji moraju se pravilno koristiti i redovno odr-
æavati.
Ålan 4.
Mere zaãtite od ãireça poæara su:
1) izbor pogodne lokacije elektroenergetskog postrojeça i pogodnog
razmeãtaja opreme i ureœaja koji sadræe zapaÿive teånosti;
2) mere za brzo odvoœeçe zapaÿivih teånosti;
3) podesno grupisaçe opreme u poæarne sektore, vodeñi raåuna o çe-
noj nameni, znaåaju i poæarnom optereñeçu;
4) pravovremeno i pouzdano otkrivaçe i javÿaçe nastalog poæara;
5) postavÿaçe ureœaja za gaãeçe poæara na mestima ugroæenim od po-
æara.
Ålan 5.
Radi spreåavaça razornog dejstva eksplozije usled kratkog spoja ili
drugog kvara u elektroenergetskom postrojeçu, moraju se primeniti mere
za rastereñeçe od prekomernog pritiska i za bezopasno usmeravaçe
eksplozivnog talasa iz ureœaja, odnosno prostorija. U ove mere spadaju: po-
stavÿaçe sigurnosnih membrana na merne transformatore ili oduãnika
na energetske transformatore, postavÿaçe sigurnosnih poklopaca na li-
mene prefabrikovane ñelije razvodnih postrojeça, postavÿaçe sigurno-
snih membrana na pojedine delove rzavodnog postrojeça izolovanog
sumpor-heksafluoridom (SF6) i sliåne mere.
Ålan 6.
U elektroenergetskim postrojeçima koja sadræe transformatore
ili aparate sa uÿem ili drugim izolacionim teånostima mora se spreåiti
prodiraçe uÿa, odnosno drugih izolacionih teånosti u vodotokove, vodne
zahvate ili kanalizaciju i kanale glavnih i pomoñnih strujnih kola od-
nosnog postrojeça.

2. Izbor lokacije i dispozicije elektroenergetskog postrojeça


Ålan 7.
Elektroenergetska postrojeça visokog napona moraju se smestiti
tako da se spreåi ãireçe poæara na susedne zgrade (objekte), i to:
1) u posebnu zgradu (objekat) koja sluæi iskÿuåivo za smeãtaj
elektroenergetskog postrojeça;
2) u okviru zgrade (objekta) koja sluæi i za druge namene;
3) na otvoren prostor.
Ålan 8.
Ako se elektroenergetsko postrojeçe visokog napona postavÿa u
zgradu koja sluæi iskÿuåivo za smeãtaj elektroenergetskog postrojeça,

219

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
dispozicija postrojeça i razmeãtaj delova postrojeça i ureœaja podlo-
ænih poæaru moraju se izvesti tako da se onemoguñi ãireçe poæara na su-
sedne zgrade (objekte) koje ne pripadaju ovom postrojeçu.
Ålan 9.
Ventilacioni otvori i kanali prostorija u koje su smeãteni ener-
getski transformatori i elektriåne rotacione maãine moraju biti tako
izvedeni da eventualni plamen i gasovi ne ugroæavaju ÿude i susedne
objekte.
Ålan 10.
Ako postoji opasnost ãireça poæara kroz kablovske kanale i rovove,
mora se izvrãiti çihovo protivpoæarno zaptivaçe. Zaptivaçe se mora
izvrãiti i pri ulasku i izlasku kablovskih kanala iz zgrade, odnosno po-
æarnih sektora. Protivpoæarno zaptivaçe izvodi se pomoñu peska ili ne-
kog drugog negorivog materijala, koriãñeçem vatrootpornih premaza za
kablove ili sliåno.
Ålan 11.
Energetski transformatori pojedinaåne nazivne snage do 1 600 kVA
mogu se smestiti u istu prostoriju u koju se postavÿaju drugi delovi pripa-
dajuñeg elektroenergetskog postrojeça (blok visokog napona, niskonapon-
ska tabla i sliåno), bez postavÿaça posebnih pregrada.
Ålan 12.
Energetski transformatori pojedinaåne nazivne snage iznad 1 600
kVA smeãteni u zgrade (objekte) moraju se postaviti pojedinaåno u prosto-
rije koje åine poæarne sektore.
Ålan 13.
Za zaãtitu i spasavaçe u sluåaju poæara ili eksplozije, kao i za uspe-
ãno gaãeçe poæara moraju se obezbediti ãto je moguñe krañi i sigurniji
putevi za evakuaciju.
Ålan 14.
Stepeniãta moraju biti postavÿena odvojeno od pogonskih pro-
storija elektroenergetskih postrojeça i moraju biti zaãtiñena od dejstva
vatre i eksplozije, ili se mora postaviti zasebno pomoñno stepeniãte.
Stepeniãta se moraju provetravati.
Ålan 15.
Izlazi za evakuaciju iz postrojeça moraju biti tako projektovani,
odnosno izgraœeni da ni jedno mesto u postrojeçu ne bude udaÿeno viãe od
20 m od izlaza na bezbedan prostor. Izlazi za evakuaciju moraju se jasno
obeleæiti.
Ålan 16.
Vrata pogonskih prostorija, kao i vrata na putevima koji vode od tih
prostorija do stepeniãta i na bezbedan prostor moraju se otvarati u smeru
izlaæeça, a otvaraçe vrata sa unutraãçe strane mora biti lako izvo-
dÿivo, bez upotrebe kÿuåa ili alata. Vrata moraju biti otporna prema po-
æaru.

220

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
Ålan 17.
Ako energetski transformator ima napravu za ispuãtaçe uÿa a u
sluåaju poæara, ova naprava se mora otvarati sa protivpoæarno zaãti-
ñenog mesta.
Ålan 18.
Ako se elektroenergetsko postrojeçe visokog napona postavÿa u
zgradu koja sluæi i za druge namene, delovi postrojeça podloæni poæaru
moraju se smestiti u posebne poæarne sektore åiji periferni zidovi, tava-
nice i podovi moraju imati poæarnu otpornost od najmaçe 90 minuta.
Vrata izmeœu poæarnih sektora moraju imati poæarnu otpornost od
najmaçe 30 minuta.
Izuzetno od stava 1. ovog ålana, ako se elektroenergetsko postrojeçe
visokog napona postavÿa u stambenu ili poslovnu zgradu, bolnicu, obdani-
ãte, ãkolu, robnu kuñu, zatvorenu veliku garaæu ili sportski objekt, de-
lovi postrojeça podloæni poæaru moraju se smestiti u posebne poæane
sektore åiji periferni zidovi, tavanice i podovi moraju imati poæarnu
otpornost od najmaçe tri sata, a vrata izmeœu poæarnih sektora moraju im-
ati poæarnu otpornost od najmaçe 60 minuta.
Poæarni sektori moraju imati pristup sa slobodnog prostora ili iz
prostorije koja je lako pristupaåna sa spoÿne strane. Vrata koja vode na
slobodan prostor moraju biti od negorivog materijala.
Izuzetno od stava 1. ovog ålana, dozvoÿeno je da se elektroenergetsko
postrojeçe sa transformatorima pojedinaånih nazivnih snaga do 1 600 kVA
smesti u fabriåku halu, pod uslovom da su primeçne efikasne mere za
zaãtitu od pojave i ãireça poæara.
Ålan 19.
Ako se elektroenergetsko postrojeçe visokog napona postavÿa na
otvoren prostor, uÿni transformatori moraju biti udaÿeni od susednih
zgrada prema sledeñoj tabeli:
Transformator nazivne snage MVA Najmaça udaÿenost m
do 10 3
preko 10 do 40 5
preko 40 do 200 10
preko 200 15

Ako se elektroenergetsko postrojeçe visokog napona postavÿa na


otvoreni prostor u blizini stambene ili poslovne zgrade, bolnice, obda-
niãta, ãkole, robne kuñe, zatvorene velike garaæe ili sportskog objekta,
udaÿenosti iz tabele stava 1. ovog ålana moraju se poveñati dvostruko.
Ako se udaÿenosti iz st. 1. i 2. ovog ålana ne mogu ostvariti, zaãtita
od ãireça poæara mora se predvideti pregradnim zidom:
- poæarne otpornosti od 90 minuta;
- visine do gorçe ivice dilatacionog suda tranformatora;
- duæine koja odgovara duæini, odnosno ãirini slivnog levka (kade)
ispod transformatora, zavisno od poloæaja transformatora u odnosu na
susedni objekt (zgradu).

221

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
Izuzetno od stava 1. ovog ålana, za transformatorske stanice sme-
ãtene na stubu, udaÿenost energetskog transformatora od susednih zgrada
(objekta) mora da iznosi najmaçe 3 m.

Ålan 20.
Ako se energetski transformatori postavÿaju na otvoren prostor
bez meœuprostora, moraju se odvojiti vatrootpornim zidovima.

Ålan 21.
Energetski transformatori moraju se postaviti tako da se omoguñi
ãto lakãi pristup vozilima za gaãeçe poæara.

3. Odvoœeçe uÿa

Ålan 22.
Svaki energetski transformator ili ureœaj koji pojedinaåno sadræi
viãe do 1 000 kg uÿa mora imati sabirnu uÿnu jamu za brzo odvoœeçe ili sa-
kupÿaçe uÿa. Sabirna uÿna jama sastoji se od slivnog levka (kade), re-
ãetke, uÿne jame, odvoda i sliåno.

Ålan 23.
Sabirna uÿna jama izvodi se ispod energetskog transformatora ili
ureœaja ili na nekom drugom pogodnom mestu u okviru elektroenergetskog
postrojeça ili van çega, zavisno od raspoloæivog prostora i lokalnih
uslova.
Ålan 24.
Sabirna uÿna jama izvodi se ili pojedinaåno, ispod svakog ener-
getskog transformatora ili ureœaja, ili kao zajedniåka jama, kad se ista
sabirna uÿna jama koristi za viãe transformatora.

Ålan 25.
Ako se sabirna uÿna jama postavÿa izvan mesta na kome se nalazi
energetski transformator ili ureœaj, naåin çenog izvoœeça bira se zavi-
sno od lokalnih uslova. Jama se povezuje sa slivnim levkom (kadom) ispod
ãtiñenog transformatora ili ureœaja, pomoñu odgovarajuñeg odvoda.
Ako se sabirna uÿna jama nalazi na otvorenom prostoru, dozvoÿeno je
da uÿe u çoj direktno ponire u zemÿu ili da se kao sabirna uÿna jama kori-
sti otvoreni rov. Uslov za ovakvo odvœeçe uÿa je da se zemÿa natopÿena
uÿem moæe ukloniti i zameniti novim slojem zemÿe i da izlivena koli-
åina uÿa ni u kom sluåaju ne moæe da prodre u vodotokove, vodne zahvate
ili kanalizaciju i u kanale za kablove glavnih i pomoñnih strujnih kola
odnosnog postrojeça.
Ålan 26.
Sabirna uÿna jama mora imati takvu zapreminu da moæe da primi uku-
pnu koliåinu uÿa koju sadræi energetski transformator ili ureœaj.

222

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
Ako sabirna uÿna jama sluæi za viãe energetskih transformatora
ili ureœaja, çena zapremina mora biti takva da primi ukupnu koliåinu
uÿa energetskog transfomratora ili ureœaja koji sadræi najviãe uÿa.
Ålan 27.
Sabirna uÿna jama izvodi se tako da zapaÿeno uÿe koje istiåe iz
energetskog transformatora ili naprave ne moæe goreti u jami. To se po-
stiæe postavÿaçem sloja ãÿunka ili tucanika na metalnu reãetku ili
mreæu,kojom se jama odvaja od okolnog prostora, ili koriãñeçem dovoÿno
dugog i pogodno oblikovanog odvoda, koji spaja slivni levak (kadu) i sa-
birnu uÿnu jamu.
Ålan 28.
Sabirna uÿna jama mora se izvesti tako da atmosferske ili podzemne
vode ne ometaju namenu koju ona ima.
Ålan 29.
Ako energetski transformator ili ureœaj sadræi do 1 000 kg uÿa,
izvoœeçe sabirne uÿne jame nije obavezno, a umesto sabirne uÿne jame mogu
se koristiti sledeñe mere zaãtite:
1) ako se elektroenergetsko postrojeçe nalazi u zgradi (objektu) koja
sluæi i za druge namene, prostorija u kojoj je postavÿen energetski
transformator ili ureœaj mora imati dovoÿno izdignut prag na vratima
tako da celokupna koliåina uÿa u sluåaju izlivaça ostane unutar prosto-
rije. Pod ove prostorije, kao i zidovi do visine praga na vratima moraju
biti nepropusni za uÿe;
2) ako se elektroenergetsko postrojeçe nalazi na otvorenom
prostoru, u posebnoj zgradi (objektu) koja sluæi iskÿuåivo za takvu namenu,
kao i u posebnoj jami izvan zgrade (objekta) dozvoÿeno je da se uÿe razliva
ispod i oko transformatora i da direktno ponire u zemÿu, pod uslovom da
su ispuçeni uslovi iz ålana 25. stav 2. ovog pravilnika.

4. Otkrivaçe i javÿaçe poæara


Ålan 30.
U zgradama sa elektroenergetskim postrojeçima nazivnog napona od
110 kV i viãe , odnosno nazivne snage od 20 MVA i veñe, mora se obezbediti
rano otkrivaçe poæara pomoñu ureœaja za automatsko otkrivaçe i javÿaçe
poæara.
Ureœaji za automatsko otkrivaçe i javÿaçe poæara moraju se
ugraditi i u prostorije u kojima se nalaze oprema i ureœaji od kojih bitno
zavisi rad elektroenergetskog postrojeça ili elektroenergetskog sistema
kao celine, na primer dispeåerski i raåunski centri, komandne sale i
sliåno.
Ålan 31.
Ureœaji za automatsko otkrivaçe i javÿaçe poæara moraju se
ugraditi u sve prostorije u podruåju jednog poæarnog sektora. Signal po-
jave poæara mora se proslediti dispeåerskom centru ili odgovarajuñem
centru kontrole i upravÿaça.

223

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
5. Ureœaji za gaãeçe poæara

a) Pokretni aparati i sprave za gaãeçe poæara

Ålan 32.
Za gaãeçe poæara na elektroenergetskim postrojeçima i ureœajima
primeçuju se pokretni aparati i sprave za gaãeçe koji su prema tehniåkom
uputstvu predviœeni za gaãeçe poæara na elektriånim instalacijama.
Za elektroenergetska postrojeça nazivne snage do 1 600 kVA bez oso-
bÿa, postavÿaçe ovih aparata u postrojeçe nije obavezno.

Ålan 33.
Pokretni aparati i sprave za gaãeçe koji se smeju upotrebÿavati za
gaãeçe poæara elektriånih ureœaja pod naponom moraju biti jednoobrazno
i upadÿivo oznaåeni natpisom: “Upotreba dozvoÿena za gaãeçe pod napo-
nom”.
Ålan 34.
Aparati i sprave za gaãeçe poæara kod kojih je sredstvo za gaãeçe
elektriåno provodÿivo ne smeju se smeãtati neposredno uz elektriåne
ureœaje.
Aparati i sprave iz stava 1.ovog ålana moraju imati oznaku da se ne
smeju upotrebÿavati za gaãeçe poæara na elektriånim ureœajima pod
naponom.
Ålan 35.
Za gaãeçe maçih poæara na tlu (npr: maçih koliåina zapaÿenog
razlivenog uÿa, kablova i sliåno) moæe se, uz ostale odgovarajuñe sprave i
sredstva, upotrebiti i suv pesak, koji se åuva na odreœenim mestima u od-
govarajuñim posudama, zajedno sa pripadajuñom lopatom.
Pesak se moæe upotrebiti i za podizaçe maçih nasipa radi spreåa-
vaça ãireça razlivenog i eventualno zapaÿenog uÿa.
Ålan 36.
Aparati i sprave za gaãeçe poæara u elektroenergetskim postroje-
çima ne smeju se iznositi iz prostorija u koje su postavÿeni niti je dozvo-
ÿena çihova upotreba u druge svrhe.

b) Stabilni ureœaji za gaãeçe poæara

Ålan 37.
Energetski transformatori i elektriåne rotacione maãine naziv-
nih snaga preko 40 MVA po jedinici, smeãteni u zgradama, moraju imati
stabilne ureœaje za gaãeçe poæara.
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog ålana, stabilne ureœaje za gaãeçe
poæara ne moraju imati cevni generatori, elektriåne rotacione maãine
hlaœene vodonikom, kao i druge elektriåne rotacione maãine koje imaju
izolaciju koja je nezapaÿiva ili ne podræava goreçe, a kod kojih je prime-
çen sistem za pravovremeno otkrivaçe poæara.

224

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
Energetski transformatori koji se nalaze u izdvojenim elektroe-
nergetskim postrojeçima na otvorenom prostoru ne moraju se ãtititi sta-
bilnim ureœajima za gaãeçe poæara pod uslovom da je poloæajem
(lokacijom) energetskih transformatora ili postavÿaçem vatrostalnih
pregrada spreåeno ãireçe poæara na susedna naseÿa ili znaåajne objekte.

Ålan 38.
Pri automatskom aktiviraçu stabilnog ureœaja za gaãeçe poæara,
sistem prenosa komande za glavni zaporni ventil (napravu) mora biti pou-
zdan, a izvodi se pomoñu odgovarajuñih eleektriånih, mehaniåkih, hidrau-
liånih ili pneumatskih naprava.
Aktiviraçem stabilnog ureœaja za gaãeçe poæara mora se dati
zvuåni signal uzbune.
Ako se komanda prenosi elektriånim putem, kao izvor napona kori-
sti se posebno strujno kolo akumulatorske baterije.

Ålan 39.
Aktiviraçem stabilnog ureœaja za gaãeçe poæara mora se izvrãiti
automatsko odvajaçe energetskog transformatora ili elektriåne rotaci-
one maãine od elektroenergetske mreæe. Pored toga, mora se izvrãiti
razmagnetisavaçe i iskÿuåeçe pogona elektriåne rotacione maãine (npr:
iskÿuåeçe dovoda vode pripadajuñe vodene turbine, odnosno dovoda pare
pripadajuñe parne turbine i sl.), odnosno iskÿuåeçe ventilatora ener-
getskog transformatora.
Ålan 40.
Aktiviraçe stabilnog ureœaja za gaãeçe poæara iz ålana 39, odnosno
prenos komande na glavni zaporni ventil (napravu) iz ålana 38. ovog pravil-
nika izvodi se, po pravilu, tako da se zahteva prethodno delovaçe osnovnih
elektriånih zaãtita elektriåne rotacione maãine ili energetskog tran-
sformatora (diferencijalna zaãtita, Buholcova zaãtita i sl.).

Ålan 41.
Pored automatskog aktiviraça ureœaja za gaãeçe poæara, mora
postojati moguñnost za çegovo nezavisno i neposredno ruåno aktiviraçe.
Naprava za ruåno aktiviraçe ureœaja za gaãeçe poæara (dugme, ru-
åica i sliåno) mora se nalaziti na uoåÿivom, lako pristupaånom i zaklo-
çenom mestu, u blizini zaãtiñenog postrojeça. ova naprava mora biti
oznaåena na upadÿiv naåin.
Ako postoji moguñnost da se naprava za ruåno aktiviraçe ureœaja za
gaãeçe poæara nehotiåno aktivira, treba predvideti dve uzastopne
operacije za çeno aktiviraçe (npr: razbijaçe stakla i pritisak na dugme).

Ålan 42.
Sve naprave za rukovaçe stabilnim ureœajem za gaãeçe poæara mo-
raju biti upadÿivo i jasno oznaåene odgovarajuñim bojama i natpisima, sa
oznakama çihovih pogonskih poloæaja. Na prilazima do tih naprava treba,
po potrebi, postaviti i posebne natpise (putokaze).

15 225

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
Ålan 43.
Razmaci izmeœu delova pod naponom eleketroenergetskog postrojeça
i delova stabilnog ureœaja za gaãeçe poæara moraju odgovarati propisima
o tehniåkim normativima za eleketroenergetska postrojeça nazivnog
napona iznad 1000 V.
Ålan 44.
Delovi stabilnog ureœaja za gaãeçe poæara moraju biti zaãtiñeni
od previsokog napona dodira prema propisima o tehniåkim normativima za
elektriåne instalacije niskog napona.
Ålan 45.
Ako u elektroenergetskom postrojeçu postoji opasnost od eksplozije,
delovi stabilnog ureœaja za gaãeçe poæara koji su bitni za gaãeçe moraju
se zaãtititi od eksplozije pogodnim smeãtajem, odgovarajuñom kon-
strukcijom ili odgovarajuñim merama za smaçeçe dejstva eksplozije.
Ålan 46.
Ako je postrojeçe zaãtiñeno stabilnim ureœajem za gaãeçe poæara
raspraãenom vodom, mora postojati moguñnost odvoœeça vode, kako se voda
ispuãtena iz ureœaja ne bi razlivala na delove postrojeça.

III. ZAVRÃNE ODREDBE


Ålan 47.
Danom stupaça na snagu ovog pravilnika prestaje da vaæi Pravilnik
o tehniåkim propisima za specijalnu zaãtitu elektroenergetskih po-
strojeça od poæara (“Sluæbeni list SFRJ”, br. 16/66, 58/72 i 24/75).
Ålan 48.
Ovaj pravilnik stupa na snagu osmog dana od dana objavÿivaça u “Slu-
æbenom listu SFRJ”.

226

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
PRAVILNIK
O TEHNIÅKIM MERAMA ZA UREŒAJE SA SVETLEÑIM CEVIMA*
Ålan 1.
Pri izvoœeçu, upotrebi i odræavaçu ureœaja sa svetleñim cevima
primeçivañe se tehniåke mere sadræane u Propisima o tehniåkim merama
za ureœaje sa svetleñim cevima, koji su odãtampani u Dodatku “Sluæbenog
lista SFRJ”, broj 14/67 i åine sastavni deo ovog pravilnika.
Ålan 2.
Postojeñi ureœaji sa svetleñim cevima i ureœaji sa svetleñim cevima
åije je izvoœeçe zapoåeto pre stupaça na snagu ovog pravilnika moraju se
prilikom prve rekonstrukcije ili zamene pojedinih delova uskladiti sa
odredbama Propisa o tehniåkim merama za ureœaje sa svetleñim cevima iz
ålana 1. ovog pravilnika.
Ålan 3.
Ovaj pravilnik stupa na snagu po isteku trideset dana od dana obja-
vÿivaça u “Sluæbenom listu SFRJ”.

* Ovaj pravilnik je objavÿen u “Sluæbenom listu SFRJ”, broj 14/67.

15* 227

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
PROPISI
O TEHNIÅKIM MERAMA ZA UREŒAJE SA SVETLEÑIM CEVIMA

1. OPÃTE ODREDBE
1.1 Ovim propisima odreœuju se tehniåke mere za izvoœeçe, upotrebu i
odræavaçe ureœaja sa svetleñim cevima koji se nalaze na otvore-
nom prostoru ili u zatvorenim prostorijama, a prikÿuåeni su na
mreæu niskog napona preko posebnih transformatora.
Ovi propisi primeçuju se i na ureœaje sa svetleñim cevima koji
sluæe kao signal za upozoreçe avionima na opasnost ili za druge
signalne svrhe, a koji su prikÿuåeni direktno na vodove visokog
napona.
Ovi propisi ne odnose se na ureœaje na vozilima, elektromedi-
cinske ureœaje, kao ni na druge ureœaje koji ne sluæe neposredno za
svetlosne efekte.
1.2 Ako ovim propisima nije drukåije odreœeno, za instalaciju niskog
napona na primarnoj strani ureœaja sa svetleñim cevima (od pri-
kÿuåka na mreæu ili na izvor struje do primarnih stezaÿki bala-
sta) vaæe Tehniåki propisi za izvoœeçe elektroenergetskih
instalacija visokog napona, propisi o zaãtiti na radu, kao i op-
ãte priznata pravila iz oblasti elektrotehnike.
1.3 Ureœaji sa svetleñim cevima moraju se izvoditi i dimenzionisati
tako da pri çihovoj redovnoj upotrebi ne moæe nastati nikakva
opasnost za ÿude i okolinu.
1.4 Svi sastavni delovi ureœaja sa svetleñim cevima moraju odgova-
rati vaæeñim jugoslovenskim standardima i moraju imati atest.
2. DEFINICIJE POJMOVA
Niæe navedeni izrazi imaju u smislu odredaba ovih propisa sle-
deña znaåeça:
2.01 svetleñe cevi su izvor svetlosti sa hladnim ili toplim elek-
trodama, puçene plemenitim gasom pod malim pritiskom i svetle
usled elektriånog praæçeça pod naponom preko 1000 V;

228

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
2.02 ureœaj sa svetleñim cevima je ureœaj sa cevima koje proizvode svet-
lost za potrebe osvetÿeça, reklame, svetlosnih efekata ili
signalizacije. Sastavni delovi tog ureœaja su: svetleñi cevi, vo-
dovi visokog napona, balasti, vodovi niskog napona i dr.;
203 ureœaji u zatvorenim prostorijama su ureœaji koji se nalaze u
prostorijama, u kojima su sa svih strana zaãtiñeni od uticaja vre-
menskih nepogoda;
2.04 ureœaji na otvorenom prostoru su ureœaji koji su neposredno izlo-
æeni vremenskim nepogodama, kao ãto su ureœaji na krovovima,
ureœaji na zidovima zgrada itd. Ureœajima na otvorenom prostoru
smatraju se i ureœaji na pokrivenim ali otvorenim mestima.
Ako se pojedini delovi ureœaja, kao ãto su cevi i vodovi, nalaze na
otvorenom prostoru, a pojedini delovi ureœaja, kao ãto su balasti
nalaze u zatvorenoj prostoriji, takav ureœaj smatra se kao ureœaj na
otvorenom prostoru;
2.05 svetleña skupina je deo ureœaja sa svetleñim cevima, koji je i sa
primarne i sa sekundarne strane elektriåno i prostorno odvojen
od drugih delova ureœaja. Jedna skupina moæe imati jedno ili viãe
strujnih kola visokog napona;
2.06 balasti su oni ureœaji koji sadræe aktivne i induktivne otpore,
transformatore i kondenzatore, pojedinaåno ili u kombinacijama,
a sluæe za ograniåeçe pogonske struje svetleñih cevi ili za stvar-
açe potrebnih preduslova za paÿeçe. Oni mogu imati i sredstva za
poboãÿaçe faktora snage, za uklaçaçe radio-smetçi ili za blo-
kiraçe tonfrekventnih komandnih impulsa;
2.07 vodovi svetleñih cevi su vodovi izmeœu sekundarnih stezaÿki ba-
lasta i cevi, kao i vodovi izmeœu samih cevi;
2.08 spojnice svetleñih cevi su spojni delovi izmeœu podnoæja (kapa)
cevi i vodova (vijci ili grla);
2.09 oboåja elektroda su oni delovi svetleñih cevi koji obuhvataju
elektrode,
2.10 pokrovi su kutije od metala ili od izolacionog materijala, ili i
od jednog i od drugog, koji tako pokrivaju oboåja elektroda,
podnoæja i spojnice cevi da su delovi pod naponom zaãtiñeni od
dodira. Pokrovi mogu sluæiti i za dræaçe cevi;
2.11 reÿefna tela su ãupÿa tela na koja se priåvrãñuju cevi i u kojima
se nalaze prikÿuåci i vodovi za cevi, koji su smeãteni tako da su
delovi pod naponom zaãtiñeni od dodira;
2.12 dræaåi svetleñih cevi su naprave za neposredno dræaçe cevi, a
mogu biti od metala ili od izolacionog materijala;
2.13 uklopne naprave za svetleñe cevi su uklopne naprave ugraœene na
strani visokog napona balasta;
2.14 napon skupine je najviãi napon koji se u skupini moæe pojaviti
izmeœu bilo koja dva dela pod naponom. On se obiåno pojavÿuje u
praznom hodu kad cevi nisu prikÿuåene;
2.15 napon skupine prema zemÿi je najviãi moguñi napon prema zemÿi,
koji se u skupini moæe pojaviti;

229

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
2.16 strujna staza je najkrañi put kojim struja moæe prelaziti po
povrãini izolatora ili kroz spojeve (fuge) sastavÿenih izola-
tora;
2.17 vazduãni razmak je najkrañi put kroz vazduh, na kome moæe nastati
preskok struje.
3. NAPON SKUPINE PREMA ZEMŸI, NAPON SKUPINE,
SNAGA
3.1 Najviãi dozvoÿeni napon skupine prema zemÿi ureœaja sa svetle-
ñim cevima moæe iznositi 7,5 kV.
3.2 Najviãi dozvoÿeni napon skupine ureœaja sa svetleñim cevima
moæe iznositi, i to:
7,5 kV – za skupine sa neuzemÿenim strujnim kolima visokog
napona;
15 kV – za skupine sa strujnim kolima visokog napona koja su u sre-
diãtu uzemÿena.
Navedene vrednosti napona su efektivne vrednosti.
3.3 U normalnom pogonu ne smeju usled izobliåeça naponske krive
nastati temene vrednosti napona skupine veñe od 12,5 kV za napon
skupine prema zemÿi, odnosno od 25 kV za napon skupine.
Za mereçe temene vrednosti napona treba upotrebiti sferna
iskriãta ili druge instrumente pogodne za takva mereça.
3.4 Najveña dozvoÿena sekundarna nazivna snaga svetleñe skupine
moæe iznositi 1,2 kVA.
4. ZAÃTITNE MERE
4.1 Zaãtita od sluåajnog dodira delova pod naponom
4.11 Svi delovi ureœaja sa svetleñim cevima, koji su pod naponom, mo-
raju biti zaãtiñeni od sluåajnog dodira.
Ta zaãtita mora postojati i kad se sa tih ureœaja uklone delovi
koji se mogu skinuti bez upotrebe alata.
4.12 Poklopci i vrata na ureœajima moraju biti tako priåvrãñeni da je
skidaçe poklopaca i otvaraçe vrata moguñno samo pomoñu alata
ili kÿuåa, ako takvim skidaçem odnosno otvaraçem postaju
pristupaåni delovi pod naponom.
Odredbe stava 1. ove taåke ne odnose se na kontakte u grlima, koji
postaju pristupaåni kad se cev izvadi.
Priåvrãñavaçe poklopaca i zatvaraçe vrata mora biti takvo da
poklopac odnosno vrata ne smeju popustiti usled potresa, udaraca,
vlade ili zagrevaça u pogonu.
4.13 Spoj svih primarnih strujnih kola koja pripadaju istoj svetleñoj
skupini sa izvorom struje mora biti izveden tako da se u svim polo-
vima prisilno prekine ako se skinu poklopci balasta odnosno vi-
sokonaponskih uklopnih naprava ili ako se otvore vrata na
ormanåiñima u kojima se nalaze balast odnosno visokonaponske
uklopne naprave.

230

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
Spoj sa izvorom struje moæe se prekidati i kontaktorom (sklopni-
kom).
4.14 Uz svaki ureœaj sa svetleñim cevima mora se na lako pristupaånom
i vidÿivom mestu postaviti posebna kutijica sa dugmetom (tip-
kalom) za prekidaçe spoja i sa staklenim poklopcem sa natpisom:
“U SLUÅAJU POÆARA – RAZBITI STAKLO”
Kutijica treba da bude izraœena tako da usled razbijaça stakla
dugme prekine struju magneta kontaktora, a kontaktor svaki dovod
primarne struje do tog ureœaja. Ova kutijica mora biti iznutra
osvetÿena kad je ureœaj u pogonu.
4.15 Prisilno prekidaçe spoja kad se skinu poklopci ili otvore vrata
ormanåiña, prema taåki 4.13 ovih propisa, nije neophodno ako se
ureœaj sastoji samo od jednog balasta, sa jednim visokonaponskim
strujnim kolom i ako se balast i oboåje elektrode nalaze u za-
jedniåkom zaãtitnom kuñiãtu, a ceo ureœaj nije svakom lako
pristupaåan.
4.16 Blaasti moraju biti ugraœeni u zaãtitna kuñiãta. Kao zaãtitna
kuñiãta mogu sluæiti i dovoÿno velike i podesne kutije za slova,
tj. kutije u koje su smeãtene cevi koje obrazuju slova.
4.17 Oboåja elektroda moraju biti zaãtiñena od dodira spojnicama
svetleñih cevi, pokrovima ili drugim vrstama pokrivaåa.
Ostali delovi svetleñih cevi ne moraju biti zaãtiñeni od dodira.
4.18 Balasti, uklopne naprave i razvodne kutije, u kojima se nalaze de-
lovi pdo visokim naponom, moraju biti jasno i trajno obeleæeni
znakom opasnosti.
4.2. Zaãtita od previsokog napona dodira
4.21 Na primarnoj strani balasta treba u smislu Tehniåkih propisa za
izvoœeçe elektroenergetskih instalacija u zgradama, sprovesti
zaãtitu odgovarajuñom izradom elektriånih naprava i sastavnih
delova ureœaja, savesnim postabÿaçem samog ureœaja i primenom
dopunskih zaãtitnih mera, kao ãto su: izolovaçe, uzemÿeçe, nulo-
vaçe i dr.
4.22 Na sekundarnoj strani treba preduzeti sledeñe zaãtitne mere:
4.221 Svi provodni delovi ureœaja sa svetleñim cevima, koji u sluåaju
kvara mogu doñi pod napon, a koji se mogu dodirnuti, kao ãto su
zaãtitne kutije i drugi delovi balasta, zaãtitne cevi ili pla-
ãtovi vodova, metalne konstrukcije na koje je postavÿen ureœaj i
sliåno – moraju se prikÿuåiti na zajedniåki zaãtitni vod.
Ako je viãe provodnih delova koje treba zaãtititi meœusobno
spojeno zakivaçem ili zavarivaçem, dovoÿno je jedan od tih delova
spojiti sa zajedniåkim zaãtitnim vodom;
4.222 U mreæama u kojima su ispuçeni uslovi zaãtite nulovaçem, mora
se zaãtitni vod spojiti sa nultim vodom;
4.223 U ureœajima kod kojih je na primarnoj strani primeçeno zaãtitno
uzemÿeçe, mora se zaãtitni vod spojiti sa zaãtitnim uzemÿeçem
na primarnoj strani;

231

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
4.224 U ureœajima kod kojih je na primarnoj strani kao zaãtita od pre-
visokog napona dodira primeçena zaãtitna naponska sklopka,
mora se i zaãtitni vod spojiti sa stezaÿkom koja je na sklopki
predviœena za prikÿuåak zaãtitnog voda.
Zaãtitni vod i pomoñni zemÿovod u zgradama moraju biti zaãti-
ñeni od mehaniåkog oãteñeça posebnom mehaniåkom zaãtitom,
npr. polagaçem u cev ili naåinom izvoœeça (posebna æila viãe-
æilnog voda ili voda sa plaãtom);
4.225 Ako je kao dopunska zaãtitna mera na primarnoj strani primeçeno
zaãtitno izolovaçe pa nema zaãtite prema taå. 4.222 do 4.224 ovih
propisa, zajedniåki zaãtitni vod sekundarne strane mora se pri-
kÿuåiti na uzemÿeçe åiji otpor ne sme biti veñi od 50 oma.
4.23 Ako je neka taåka sekundarnog strujnog kola pogonski uzemÿena, tu
taåku treba spojiti i sa zaãtitnim vodom iz taåke 4.221 ovih prop-
isa.
4.24 Svi balasti, sve sklopne naprave, sve spojnice svetleñih cevi, svi
pokrovi, sve kutije za slova i sve metalne konstrukcije, koji su
upotrebÿeni za ureœaj sa svetleñim cevima a posebno se montiraju,
moraju imati stezaÿku za prikÿuåak zaãtitnog voda.
4.25 Vijci za prikÿuåak zaãtitnog voda moraju biti tehniåki ekvi-
valentni prikÿuåcima za dovod struje i moraju biti dimenzioni-
sani za prikÿuåak zaãtitnog voda od 1,5 mm2 do 6 mm2.
4.26 Pored vijka za prikÿuåak zaãtitnog voda mora biti znak uzem-
ÿeça.
4.27 Otvoreno poloæeni zaãtitni vodovi moraju biti jednoæiåni i
moraju imati presek od najmaçe 4 mm2 Cu.
Ako su ovi vodovi od drugog materijala, moraju imati bar isto
toliko provodnost. Zaãtiñeno poloæeni vodovi moraju imati pre-
sek od najmaçe 1,5 mm2 Cu ili ekvivalentnu provodnost.
Ako se na sekundarnoj strani upotrebÿavaju vodovi sa metalnim
plaãtom i dodatnom æicom ispod plaãta, moæe se dodatna æica
upotrebiti kao zaãtitni vod sekundarne strane. Na primarnoj
strani to nije dozvoÿeno.
4.28 Kod ureœaja postavÿenih na otvorenom prostoru moæe se zaãtitni
vod spojiti sa gromobranom, ako postoji gromobran.
5. STRUJNA KOLA I SVETLEÑE SKUPINE
5.1 Optereñeçe vodova primarnih strujnih kola ne sme prekoraåiti
jaåine struje odreœene Tehniåkim propisima za izvoœeçe elek-
troenergetskih instalacija u zgradama. Primarno strujno kolo sme
se osigurati osiguraåen od najviãe 16 A.
5.2 Svako visokonaponsko strujno kolo sme imati samo jedan balast. To
se ne odnosi na aktivne i induktivne otpore.
5.3 Ako jedna svetleña skupina ima viãe visokonaponskih strujnih
kola, instalacioni materijal, strujne staze i vazduãni razmaci
moraju odgovarati najviãem naponu skupine prema zemÿi.

232

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
5.4 Balasti koji pripadaju istoj svetleñoj skupini moraju se prostorno
zajedniåki postaviti, radi istovremenog odvajaça od napona.
5.5 Vodovi svetleñih cevi jedne svetleñe skupine moraju biti odeÿeni
od vodova druge svetleñe skupine tako da izmeœu çih ne moæe doñi
do prevoœeça napona (npr. polagaçem u posebne cevi).
5.6 Sklopke za prekidaçe dovoda struje do jedne svetleñe skupine mo-
raju istovremeno prekidati sve fazne provodnike za tu skupinu.
Poloæaji “ukÿuåeno” i “iskÿuåeno” moraju se jasno raspoznavati.
5.7 Sve sklopke primarne strane, kao ãto su sklopke koje prekidaju
kolo pri otvaraçu poklopca i sl., a koje pripadaju balastima jedne
svetleñe skupine, moraju biti spojene tako da se otvaraçem samo
jednog zaãtitnog ormanåiña prekinu svi fazni provodnici bala-
sta te svetleñe skupine.
Umesto sklopke moæe se upotrebiti kontaktor.
6. SVETLEÑE CEVI
6.1 Na ureœajima na otvorenom prostoru mora se spreåiti da voda koja
uœe u spojnice i pokrove ne teåe preko prikÿuåaka, da se ne bi sma-
çili strujne staze i vazduãni razmaci.
Otvori za oticaçe vode moraju imati preånik od najmaçe 7 mm.
6.2 Svetleñe cevi moraju se dobro priåvrstiti pomoñu dræaåa i
vezova, tako da usled potresa i atmosferskih uticaja ne popuste
prikÿuåci vodova u spojnicama, da cevi na meçaju svoj poloæaj i da
se spreåi otpadaçe veñih delova cevi u sluåaju loma.
6.3 Vodovi se na cevi moraju prikÿuåiti preko podnoæja (kape) koje je
stalno priåvrãñeno za cev.
Vod se ne sme spojiti neposredno æicom koja od elektrode izlazi
kroz zid cevi. Æicu koja izlazi od elektrode treba lemÿeçem ili
zavarivaçem åvrsto spojiti sa podnoæjem cevi.
6.31 Oni delovi podnoæja cevi koji sluæe za kontakt moraju biti od do-
bro provodnog antikorozivnog materijala ili moraju na siguran
naåin biti prevuåeni takvim materijalom.
6.32 Vodovi se za podnoæje prikÿuåuju pomoñu vijaka preånika najmaçe
M3 ili pomoñu spojnica cevi.
7. BALASTI
7.1 Indikativni otpori ili transformatori ne smeju se prilikom
izvoœeça instalacije spajati na red sa kondenzatorima, nego to
mora biti izvrãeno veñ u toku proizvodçe.
7.2 Izmeœu primarne i sekundarne strane balasta ne smeju se naknadno
izvoditi nikakvi galvanski spojevi.
7.3 Transformatori i induktivni otpori moraju biti graœeni i
dimenzionisani tako da se ni u sluåaju poviãenog napona ni u slu-
åaju kratkog spoja ne zagreju niti svoju okolinu iznad temeprature
dozvoÿene za upotrebÿeni izolacioni materijal.

233

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
7.4 Dozvoÿeno poviãeçe temperature okoline iznosi:
50° C – na mestu uvoda izolovanih vodova u balast;
70° C – na spoÿnem delu ili na povrãini na koju se balast postavÿa
ili priåvrãñuje.
8. SKLOPKE I OSIGURAÅI
8.1 Svaki ureœaj sa svetleñim cevima mora na primarnoj strani da ima
glavnu ruånu sklopku za ukÿuåeçe i iskÿuåeçe, koja istovremeno
prekida sve fazne provodnike i neutralni provodnik ako nije uze-
mÿen.
Na sklopki se mora jasno videti poloæaj “iskÿuåeno”. Sklopka
mora da ima oznaku da pripada ureœaju sa svetleñim cevima.
Ako je ureœaj sa viãe svetleñih skupina odnosno strujnih kola, na
sklopki se mora nalaziti oznaka da pripada pojedinoj svetleñoj
skupini odnosno strujnom kolu.
8.2 Ako su delovi ureœaja sa svetleñim cevima na sekundarnoj strani
spojeni u svetleñe skupine, glavne mreæne sklopke na primarnoj
strani moraju istovremeno da prekidaju dovod struje do svih bala-
sta i drugih naprava koje pripadaju tim skupinama.
8.3 Primarni vodovi ureœaja sa svetleñim cevima moraju biti zaãti-
ñeni osiguraåima za koje vaæe propisi o osiguraçu vodova.
Osiguraåi mogu biti ugraœeni zajedno sa balastima ili odvojeno
npr. na centralnom razdelniku ili u ormanåiñu.
Ako su osiguraåi ugraœeni zajedno sa balastima, mora da postoji
moguñnost çihove zamene a da se poklopac balasta ne otvara.
Osiguraåi moraju biti uvek pristupaåni.
Na svim osiguraåima mora biti oznaåeno da pripadaju ureœaju sa
svetleñim cevima.
Ako je ureœaj sa viãe strujnih kola, mora biti oznaåeno i kom stru-
jnom kolu ili svetleñoj skupini osiguraåi pripadaju.
9. VODOVI I POLAGAÇE VODOVA
9.1 Za vodove primarne strane i çihovo polagaçe vaæe Tehniåki
propisi za izvoœeçe elektroenergetskih instalacija u zgradama.
9.2 Na sekundarnoj strani moraju se upotrebiti specijalni visokona-
ponski vodovi za ureœaje sa svetleñim cevima, i to:
9.21 Unutar pokrova i reÿefnih tela, kao i u åeliånim cevima nad i
pod lepom (æbukom) u suvim prostorijama – vodovi SP/V, SGP/V ili
AG/V;
9.22 u suvim i vlaænim zatvorenim prostorijama na otvorenom
prostoru nad lepom – vodovi sa metalnim ãavnim omotaåem i spoÿ-
nim zaãtitnim plaãtom od PVC mase, i to PCT 04, RAT 04, GCT 04,
GAT 04.
9.3 Izolacija na svetleñim skupinama kod kojih je jedna taåka sekun-
darne strane uzemÿena, mora odgovarati naponu skupine prema ze-
mÿi, a na svetleñim skupinama kod kojih ni jedna taåka sekundarne
strane nije uzemeÿena, mora odgovarati naponu skupine.

234

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
9.4 Pri polagaçu vodova ureœaja sa svetleñim cevima treba se
pridræavati sledeñeg:
9.41 na mestima na kojima postoji moguñnost mehaniåkog oãteñeça,
vodovi moraju biti dovoÿno zaãtiñeni posebnim zaãtitnim ce-
vima, metalnim pokrivaåima i sl;
9.42 vodovi za svetleñe cevi bez metalnog plaãta ne smeju se polagati
tako da budu pritisnuti na oãtre ivice.
Udaÿenost vodova od drugih delova pod naponom mora iznositi
najmaçe 5 mm pri naponu od 7,5 kV u suvim prostorijama odnosno
pri naponu od 4,5 kV na otvorenom prostoru.
Pri naponu od 15 kV udaÿenost vodova mora iznositi u suvim
prostorijama najmaçe 10 mm, a na otvorenom prostoru – najmaçe 14
mm;
9.43 u kanalima ili olucima treba vodove pojedinih svetleñih skupina
polagati pregledno i odvojeno;
9.44 u limena kuñiãta smeju se vodovi uvoditi samo kroz propisane
uvodnice;
9.45 posebnim merama treba spreåiti da voda koja curi po vodovima ne
doœe do provodnika, kao i da voda koja curi po svetleñim cevima ne
preœe na spoÿni plaãt vodova. Stoga treba spoÿne slojeve (oplet,
metalni plaãt i sl.) skinuti u duæini propisane strujne staze.
Krajeve vodova svetleñih cevi treba, po pravilu, omotati izolaci-
onom trakom od veãtaåke mase koja je otporna prema ozonu i ne
upija vodu;
9.46 spojni vodovi meœu pojedinim svetleñim cevima moraju biti ãto
krañi.
10 UREŒAJI NA OTVORENOM PROSTORU I U VLAÆNIM
ZATVORENIM PROSTORIJAMA, KAO I NA MESTIMA
UGROÆENIM OD EKSPLOZIVNIH SMEÃA
10.1 Za ureœaje na otvorenom prostoru i u vlaænim zatvorenim prosto-
rijama smeju se upotrebiti samo vodovi nameçeni za vlaæne pro-
storije.
10.2 Za ureœaje na otvorenom prostoru i u vlaænim zatvorenim prosto-
rijama smeju se upotrebiti samo vodovi nameçeni za vlaæne pro-
storije.
10.2 Balasti i ostali pribor, koji se upotrebÿavaju na otvorenom
prostoru, moraju biti zaãtiñeni od kiãe.
10.3 Postavÿaçe ureœaja sa svetleñim cevima na mestima ugroæenim od
eksplozivnih smeãa nije dozvoÿeno.
11. SUZBIJAÇE RADIO–SMETÇI
Ureœaji sa svetleñim cevima moraju, po potrebi, biti snabdeveni
napravama koje spreåavaju ãireçe radio-smetçi izazvanih tim
ureœajima.

235

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
12. PROTIVPOÆARNE MERE
12.1 S obzirom da su normalni balasti graœeni za temperaturu vazduha
okoline od najviãe 35°S, pri ugradçi takvih balasta treba postu-
piti na sledeñi naåin:
12.11 balaste treba smestiti tako da u redovnom pogonu temperatura va-
zduha okoline ne prelazi 35°S.
Ako se moæe oåekivati da temperatura vazduha okoline bude viãe
od 35°S, treba upotrebiti specijalne balaste graœene za poviãenu
temperaturu ãto mora biti oznaåeno na samoj napravi;
12.12 otvori za hlaœeçe u zaãtitnim ormanåiñima balasta moraju se po-
staviti tako da bude omoguñeno nesmetano strujaçe vazduha za hla-
œeçe;
12.13 ako se viãe balasta nalaze jedan do drugog, oni moraju biti me-
œusobno udaÿeni toliko, da temperatura vazduha çihove nepo-
sredne okoline pri normalnom radu ne prelazi 35°S, kako se ne bi
meœusobno zagrevali;
12.14 ako se balasti moraju postaviti u prostorije ili delove pro-
storija u kojima se mogu oåekivati temperature vazduha viãe od
35°S (u dvorane za publiku, kuhiçe i sl.), treba preduzeti posebne
mere (npr. dovod sveæeg vazduha i sl.) da u çihovoj okolini tempe-
ratura vazduha nikada ne prelazi 35°S.
12.2 U blizini zapaÿenog materijala balasti se moraju postaviti tako
da u sluåaju kvara ne moæe doñi do poæara.
Balaste ne treba, po pravilu, smeãtati u izloge u kojima se izlaæu
zapaÿivi predmeti.
12.3 Razvodni ormanåiñi ili razdelnici u koje se balasti smeãtaju mo-
raju biti od nezapaÿivog materijala.
12.4 Ako se pokrovi ili spojnice svetleñih cevi moraju postaviti jedni
pored drugih, ne smeju se postaviti tako blizu da se meœusobno
greju, a naroåito ne ako se postavÿaju jedni iznad drugih.
Temperatura spojnica svetleñih cevi ili pokrova ne sme prela-
ziti 40° S.
12.5 Radi spreåavaça poæara, vodove svetleñih cevi treba postaviti na
sledeñi naåin:
12.51 na nezapaÿivim zidovima, podlogama ili graœevinskim ele-
mentima vodove treba polagati tako da ne nastane opasnost od po-
æara, ako usled kvara u izolaciji ili zbog kratkog spoja izgori deo
voda;
12.52 pojedine provodnike treba polagati na meœusobnom odstojaçu kao i
na odstojaçu izmeœu çih i zemÿe odnosno izmeœu çih i uzemÿenih
provodnih delova, tako da u redovnom pogonu to odstojaçe bude do-
voÿna izolacija protiv kratkog spoja odnosno spoja sa zemÿom.

236

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
13. STRUJNE STAZE I VAZDUÃNI RAZMACI
Na ureœajima sa svetleñim cevima moraju postojati dovoÿno
velike strujne staze i vazduãni razmaci izmeœu delova pod napo-
nom raznog polariteta i izmeœu delova pod naponom i metalnih de-
lova koji se mogu dodirnuti. Ove strujne staze i vazduãni razmaci
moraju iznositi najmaçe:

Napon 380 V 3 kV 7,5 kV 15 kV


Strujna staza (SS) ili vazduãni
razmak (VR) SS VR SS VR SS VR SS VR
mm mm mm mm mm mm mm mm
U suvim prostorijama 4 3 16 11 32 20 60 35
U vlaænim prostorijama i na otvo-
renom prostoru 7 6 25 15 53 28 100 50

14. POSEBNI USLOVI ZA UREŒAJE SA SVETLEÑIM CEVIMA


Ureœaji sa svetleñim cevima moraju biti ãto pristupaåniji radi
popravki i odræavaça, i to bez postavÿaça skela, lestvica i dr.,
ãto bi moglo smetati saobrañaju za duæe vreme.
Ako se ureœaj nalazi na fasadi zgrade, treba uz çega po moguñstvu
ugraditi peçalice il ga odmaknuti od ivice krova da bi se mogao
popravÿati sa predçe strane bez postavÿaça skela.

15. ISPITIVAÇE UREŒAJA SA SVETLEÑIM CEVIMA


15.1 Novopostavÿeni ureœaji sa svetleñim cevima moraju se pre upo-
trebe ispitati da li odgovaraju ovim propisima, vaæeñim tehniå-
kim propisima koji se odnose na ove ureœaje ili delove ovih
ureœaja. Pri tom ispitivaçu treba naroåito utvrditi ispravnost
delova svih zaãtitnih naprava ugraœenih u ureœaj (maksimalnih
automata, osiguraåa i sl.), izolaciono staçe ureœaja prema zemÿi,
pogonsku jaåinu struje svakog visokonaponskog strujnog kola itd.
Izolaciono staçe treba ispitati pod naponom koji je 1,5 puta
viãi od dozvoÿenog napona skupine prema zemÿi.
Pogonska jaåina struje ne sme prelaziti nazivnu vrednost nazna-
åenu na natpisnoj ploåici balasta.
15.2 Na dobro vidÿivom mestu ureœaja sa svetleñim cevima mora se na-
laziti natpisna ploåica sa sledeñim podacima: naziv organizacije
koja je postavila ureœaj, datum postavÿaça ureœaja i napon skupine
prema zemÿi.
15.3 Korisnik ureœaja sa svetleñim cevima mora imati ãemu ureœaja,
koju mora åuvati u svojoj arhivi.
Jednu kopiju ãeme treba postaviti na podesno i zaãtiñeno mesto
pored samog ureœaja (npr. sa unutraãçe strane vrata ormanåiña za
balaste).

237

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
15.4 Ako su pri rekonstrukciji ureœaja sa svetleñim cevima nastale
bitne izmene, treba ponovo izvrãiti ispitivaçe prema taåki 15.1
ovih propisa, a po potrebi i izmeniti i dopuniti ãemu ureœaja.
15.5 Ako rekonstrukciju ureœaja nije izvodila ista organizacija, uz ra-
nije postavÿenu natpisnu ploåicu (taåka 15.2) treba dodati i novu
natpisnu ploåicu sa podacima: naziv organizacije koja je rekon-
strusala ureœaj, datum rekonstrukcije ureœaja i napon skupine
prema zemÿi.
15.6 Najmaçe jedanput godiãçe mora se ureœaj sa svetleñim cevima
pregledati i ispitati prema taåki 15.1 ovih propisa, kao i sasta-
viti zapisnik o ispravnosti i sigurnosti ureœaja.

238

d:\baci\elteh1\elteh04 – 20/2/97
PRAVILNIK
O TEHNIÅKIM MERAMA ZA POGON I ODRÆAVAÇE
ELEKTROENERGETSKIH POSTROJEÇA*

Ålan 1.
Na pogon i odræavaçe elektroenergetskih postrojeça primeçivañe
se tehniåke mere sadræane u Propisima o tehniåkim merama za pogon i
odræavaçe elektroenergetskih postrojeça, koji su odãtampani uz ovaj pra-
vilnik i åine çegov sastavni deo.

Ålan 2.
Danom stupaça na snagu ovog pravilnika prestaju da vaæe Pravilnik
o Tehniåkim propisima za pogon, odræavaçe i reviziju elektroener-
getskih postrojeça (“Sluæbeni list FNRJ”, broj 6/57) i Tehniåki propisi
za pogon, odræavaçe i reviziju elektroenergetskih postrojeça, koji åine
sastavni deo tog pravilnika a objavÿeni su u Dodatku “Sluæbenog lista
FNRJ”, broj 6/57.

Ålan 3.
Ovaj pravilnik stupa na snagu po isteku trideset dana od dana obja-
vÿivaça u “Sluæbenom listu SFRJ”.

PROPISI O TEHNIÅKIM MERAMA ZA POGON I ODRÆAVAÇE


ELEKTROENERGETSKIH POSTROJEÇA

1 OPÃTE ODREDBE
1.1 Ovim propisima odreœuju se tehniåke mere za pogon i odræavaçe
elektroenergetskih postrojeça.
*
Ovaj pravilnik je objavÿen u “Sluæbenom listu SFRJ”, broj 19/68.
Danom stupaça na snagu Pravilnika o tehniåkim normativima za pogon i odræavaçe
elektroenergetskih postrojeça i vodova (“Sluæbeni list SRJ”, broj 41/93) stavÿene su van snage
odredbe ovog pravilnika koje se odnose na pogon i odræavaçe elektroenergetskih postrojeça i
vodova.

239

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Na pogon i odræavaçe elektroenergetskih postrojeça obavezno se
primeçuju i zaãtitne mere utvrœene drugim propisima.
1.2 U smislu ovih propisa niæe navedeni izrazi imaju sledeña zna-
åeça, i to:
1.21 Pogon su proizvodça, prenos, raspodela i koriãñeçe elektriåne
energije;
1.22 Odræavaçe je rad na odræavaçu elektroenergetskih postrojeça u
tehniåki ispravnom staçu, u skladu sa uputstvima o odræavaçu i
uputstvima proizvoœaåa opreme;
1.23 Revizija je periodiåni pregled elektroenergetskih postrojeça
radi utvrœivaça çihovog staça i pogonske sposobnosti, koji se
vrãi u vremenskim razmacima predviœenim uputstvima o reviziji;
1.24 Remont je rad koji ima za ciÿ da se veñim popravkama i zamenama
dotrajalih delova, u granicama pogonskih potreba, odræi elek-
troenergetsko postrojeçe u tehniåki ispravnom staçu, a koji se
vrãi u vremenskim razmacima predviœenim uputstvima o remontu.
1.3 Radi pravilnog odræavaça i koriãñeça elektroenergetskog
postrojeça, kao i radi çegove veñe pogonske sigurnosti, za elek-
troenergetsko postrojeçe mora postojati sreœena tehniåka doku-
mentacija.
1.31 Tehniåka dokumentacija, zavisno od znaåaja i veliåine postrojeça,
treba, po pravilu, da sadræi:
– glavne karakteristike objekta, postrojeça, maãina i aparata;
– uputstva za pogon objekata i postrojeça;
– uputstva za odræavaçe objekata i postrojeça;
– uputstva za reviziju objekata i postrojeça;
– uputstva za remont objekata i postrojeça;
– rokovnik sistematskog odræavaça kojim se reguliãu pojedini
redovni poslovi kao ãto su: podmazivaçe, zamena uÿa, ispi-
tivaçe uÿa, zamena pojedinih delova i sl.;
– dosije osnovnog objekta, maãine ili aparata sa ãemom po-
strojeça, koji mora sadræavati osnovne podatke;
– dosije graœevinskih objekata ili çihovih delova, koji mora sadr-
æavati podatke o lokaciji objekta, nosivosti terena, geoloãkom
sastavu zemÿiãta i hidroloãkim i m eteoroloãkim prilikama,
kao i situacioni plan objekta, plan temeÿa objekta i crteæ svih
delova koji se nalaze u zemÿi.
1.32 Pri tekuñem odræavaçu i reviziji treba sastaviti i u tehniåku
dokumentaciju uneti izveãtaj o staçu objekta, maãine ili apar-
ata, sa naznakom ãta treba obezbediti i uraditi za vreme narednog
remonta.
1.33 U odgovarajuñi dosije unose se zapisnici o izvrãenom ispitivaçu
funkcionalnosti zaãtitnih i regulacionih ureœaja, kao i meœu-
zavisnih sklopova.
1.34 Sve promene, rekonstrukcije, havarije i çihovi uzroci ili bilo
kakvi radovi koji meçaju osnovne karakteristike objekta, moraju
se uneti u odgovarajuñi dosije.
1.4 Svaki elektroenergetski objekt mora imati potrebnu pogonsku
dokumentaciju.

240

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
1.41 Korisnik elektroenergetskog objekta duæan je, u skladu sa vaæe-
ñim propisima i pogonskim uputstvima, a na osnovu potreba i isku-
stava, odrediti veliåine koje se moraju ubeleæavati odnosno
registrovati tokom pogona. Veliåine treba da budu odreœene tako
da se mogu kontgrolisati staçe i promene odnosnog objekta, ma-
ãine ili aparata, kao i celog pogona.
1.42 Svako elektroenergetsko postrojeçe odnosno çegov deo koji
funkcionalno ili s obzirom na osobÿe koje çime rukuje åini za-
sebnu celinu, mora imati pismenu evidenciju:
– o primopredaji duænosti smene;
– o naredbama i uputstvima;
– o pogonskim manipulacijama, reagovaçima zaãtitnih ureœaja,
kvarovima i merama preduzetim za çihovo otklaçaçe (ope-
rativni dnevnik);
– o radnim nalozima i dozvolama za rad na pojedinim delovima
postrojeça prilikom odræavaça, revizije, remonta i popravki;
– o veliåinama koje pokazuju instrumenti znaåajni za tehnoloãki
proces odnosnog dela postrojeça u odreœenim intervalima, a
koje propisuje korisnik (pogonske liste);
– o podacima koji se automatski registruju.
1.43 Pravilnikom radne organizacije treba da se bliæe odrede rokovi
i naåin åuvaça pogonske dokumentacije.
1.44 Dnevnu pogonsku dokumentaciju mora svakodnevno pregledati i
overavati lice koje je radna organizacija za to odredila.
1.5 Za svaki elektroenergetski objekt moraju postojati detaÿni
interni propisi o manipulaciji, radu i bezbednosti pri radu, o
odræavaçu i kontroli postrojeça, kao i o evidenciji o tome.
1.51 Za svako znaåajnije postrojeçe i ureœaj: kotlovsko postrojeçe, ce-
vovod, parnu turbinu, rashladni ureœaj, postrojeçe za pripremu
vode, ureœaje za kontrolu i regulaciju toplotnog procesa, ureœaje
za istovar, drobÿeçe, uskladiãteçe i transport goriva do kotlov-
skog bunkera, elektrofiltre, dimovodne objekte i sl. u termoelek-
tranama; branu i dovodni organ, hidromehaniåku opremu, cevovod i
vodnu turbinu u hidroelektranama; motor sa unutraãçim sagoreva-
çem, kao i generator, sinhroni kompenzator, energetski transfor-
mator, elektromotor, energetski kablovski vod, razvodno
postrojeçe i komandu, ureœaj za relejnu zaãtitu, elektroautoma-
tiku i telemehaniku u objektima za prenos i razvoœeçe elektriåne
energije – moraju postojati detaÿna pismena uputstva za pogon,
odræavaçe, reviziju i remont, koja daju proizvoœaåi postrojeça i
ureœaja odnosno projektanti objekta. Takva uputstva moæe, po po-
trebi, dopuçavati tehniåka sluæba korisnika.
Jedan primerak ovih uputstava mora se priloæiti tehniåkoj do-
kumentaciji, a drugi primerak istañi na vidno mesto tako da je
pristupaåno pogonskom osobÿu (u blizini postrojeça odnosno ure-
œaja na koji se odnosi).
1.52 Za glavni pogonski objekt, hladçake, objekte za transport ugÿa,
vodoåistionice, objekte za elektrofiltre i dimovodne objekte,
objekte dovoda i odovoda pogonske vode, kanalizacije, skladiãta
plina, skladiãta tekuñih goriva, kao i za sve ostale graœevinske

16 241

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
objekte znaåajne za nesmetan pogon elektrane, moraju se izraditi
potrebna uputstva sa rokovnicima za tehniåki nadzor i kontrolu i
uputstva za çihov pogon i odræavaçe.
1.6 Izdavaçe naloga, nadzor i neposredne tehniåke radove u pogonu,
pri odræavaçu, reviziji i remontu, a od kojih zavisi sigurnost
ÿudi, imovine odnosno pogona, mogu vrãiti samo lica koja imaju
odgovarajuñe struåne kvalifikacije prema pravilniku radne or-
ganizacije.
Pravilnikom radne organizacije odreœuju se vreme i naåin na koji
se proverava da li lica kojima je povereno rukovaçe i odræavaçe
ureœaja i postrojeça poznaju propisane mere i uputstva.
1.61 Svi radovi na delovima postrojeça koja su u pogonu ili van pogona,
imaju se izvoditi pod nadzorom odgovornog struånog lica.
1.62 Pre poåetka rada, rukovodilac radova treba da dobije od ovla-
ãñenog lica dozvolu za rad, da proveri sprovedene mere obezbe-
œeça i da sam spovede dopunske mere obezbeœeça na radnom mestu u
smislu internih propisa o manipulaciji, radu i bezbednosti u po-
strojeçu.
1.63 Po zavrãetku rada, rukovodilac radova proverava ispravnost
izvrãenih radova, daje nalog radnoj grupi da ukloni postavÿena
obezbeœeça i napusti radno mesto. Po zavrãetku radova i ukla-
çaçu obezbeœeça postavÿenih na radnom mestu rukovodilac
radova i lice koje je izdalo dozvolu za rad pismeno konstatuju da su
radovi zavrãeni i da je dozvola za rad prestala.
1.64 Osobÿe koje radi sme da se kreñe iskÿuåivo u onim delovima po-
gonskih prostorija koje odredi rukovodilac radova.
1.65 Ovlaãñenim licima koja organizuju rad, vode nadzor ili samo-
stalno rade u pogonu, moraju biti pristupaåna sva sredstva po-
trebna za tu svrhu, kao i tehniåka i pogonska dokumentacija, radi
pravilnog nadzora i rukovaça postrojeçima koja su im poverena.
1.66 Sva lica zaposlena u pogonu moraju biti dobro upoznata sa uput-
stvom za pruæaçe prve pomoñi licima povreœenim od udara
elektriåne struje i uputstvom o postupku u sluåaju izbijaça po-
æara.
1.7 Pristup u prostorije i ograœene prostore koji sluæe iskÿuåivo za
pogon elektroengetskih postrojeça, dozvoÿen je samo struånom
osobÿu koje radi u pogonu ili na odræavaçu, reviziji odnosno
remontu odnosnog postrojeça.
Pristup u navedene prostorije ili prostore dozvoÿen je, izuzetno,
i nestruånim licima u prisustvu odreœenog struånog lica, kao i
licima koja rade u pogonu na pomoñnim poslovima a upoznata su sa
obimom opasnosti koja moæe nastati u vezi sa radom odnosnog
postrojeça.
1.71 Prostorije i ograœeni prostori elektroenergetskih postrojeça,
koji se samo povremeno pregledaju ili åiste, moraju biti
zakÿuåani, a kÿuåevi se moraju åuvati na odreœenom mestu.
1.8 Pogonske prostorije moraju se odræavati u åistom i urednom
staçu i u çima se ne smeju nalaziti predmeti koji nisu funkci-
onalno povezani sa namenom tih prostorija, a ometaju pravilan po-
gon ili mogu izazvati poæar.

242

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
1.81 Ureœaji za provetravaçe i klimatizaciju vazduha, osvetÿeçe i
grejaçe moraju se odræavati u ispravom staçu. Instalaciju za
rezervno (pomoñno) osvetÿeçe treba uredno odræavati. Ako po-
strojeçe nema pomoñno osvetÿeçe, mora se na odreœenom mestu dr-
æati u pripravnosti dovoÿan broj akumulatorskih ili baterijskih
ruånih svetiÿki.
1.82 Celokupan pomoñan izolovan alat i izolaciona oprema, koji
sluæe za rad u elektroenergetskom postrojeçu, moraju se dræati u
ispravnom staçu. Ovaj alat i oprema moraju biti ispitani i
atestirani od strane odreœene ustanove ili laboratorije proizvo-
œaåa.
1.9 Na svim elektroenergetskim ureœajima moraju se nalaziti tablice
sa karakteristikama odnosnog ureœaja.
1.91 Mesta koja su obezbeœena moraju biti vidno obeleæena tablicama
na kojima je oznaåeno ko je izvrãio obezbeœeçe i broj dozvole za
rad.

2 TERMOELEKTRANE
2.1 Doprema i priprema goriva
a) Å v r s t o g o r i v o
2.101 U sklopu rada ureœaja za dopremu i pripremu åvrstog goriva moraju
se kontrolisati i registrovati karakteristiåni podaci koje od-
redi korisnik, a iz kojih se moæe pratiti tehnoloãki proces i
staçe postrojeça.
2.102 Ako je ugroæeno postrojeçe za dopremu i pripremu goriva ili oso-
bÿe koje çime rukuje, treba odmah obustaviti rad celog postrojeça
odnosno ugroæenog dela postrojeça ukoliko taj deo åini tehnolo-
ãku celinu.
2.103 Sve sigurnosne ureœaje, pored redovnih kontrola posle revizije i
remonta, obavezno treba ispitivati u vremenskim razmacima datum
u uputstvu za pogon postrojeça.
2.104 Postrojeçe mora biti blokirano tako da ispad jednog ureœaja u
lancu izaziva iskÿuåeçe svih ostalih ureœaja iza çega – po-
smatrano u smeru kretaça goriva.
2.105 Ureœaji za iskÿuåeçe u sluåaju opasnosti moraju biti postavÿeni
celom duæinom transportnih traka.
2.106 Ureœaji za dopremu i pripremu goriva treba da budu povremeno
podvrgnuti reviziji i remontu. Prilikom odreœivaça vremenskih
intervala za reviziju i remonte, treba uzeti u obzir i uslove pod
kojima je radilo postrojeçe odnosno çegov deo.
2.107 Svi ureœaji za dopremu i pripremu goriva, koji se nalaze u rezervi
ili su u pogonu, moraju se odræavati u ispravnom staçu.
2.108 Prilikom radova na odræavaçu i popravkama ureœaja za dopremu i
pripremu goriva, radna mesta moraju biti propisno obezbeœena.

16* 243

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
b) T e å n o g o r i v o
2.111 Pri koriãñeçu teånog goriva moraju se kontrolisati i regi-
strovati karakteristiåni podaci na osnovu kojih se moæe utvrditi
potroãça i kretaçe teånog goriva u tehnoloãkom procesu postro-
jeça.
2.112 Crpna stanica teånog goriva, sa pripadajuñim ureœajima u samom
objektu, mora biti dimenzionirana tako da obezbedi neprekidno
snabdevaçe gorionika u postrojeçu teånim gorivom odgovarajuñeg
pritiska.
2.113 Svaki kotao mora imati poseban dovod teånog goriva od rezervo-
ara za gorivo. Za svaki dovod teånog goriva moraju se predvideti
crpke za gorivo odgovarajuñeg kapaciteta, sa rezervom u crpkama
od 100%. Snabdevaçe kotlova teånim gorivom mora biti automati-
zovano, sa moguñnoãñu manipulisaça i na licu mesta i sa termoko-
mande.
2.114 Rezervoare za teåno gorivo treba povremeno odvodçavati, a fil-
tre za odvajaçe grube neåistoñe redovno åistiti.
2.115 Elektriåni ureœaji crpne stanice za teåno gorivo moraju biti
izvedeni u skladu sa Propisima o elektriånim postrojeçima na
nadzemnim mestima ugroæenim od eksplozivnih smeãa (Dodatak
“Sluæbenog lista SFRJ”, broj 18/67).*
2.116 Potrebne posebne mere sigurnosti moraju biti internim pro-
pisima korisnika (taåka 1.5) detaÿno razraœene.
2.2 Kotlovska postrojeça
2.201 Prostor oko kotla i svi podesti, galerije i stepenice, moraju biti
lako pristupaåni i prohodni.
2.202 Za vreme pogona kotlovskog postrojeça svi izlazi na kotlarnici
moraju biti otkÿuåani i slobodni. Vrata se moraju otvarati u
poÿe.
2.203 U blizini kotlovskog postrojeça zabraçeno je dræati lako za-
paÿive teånosti i predmete koji bi mogli da izazovu poæar.
2.204 Pre stavÿaça kotlovskog postrojeça u pogon, treba proveriti da
li su postavÿena odnosno uzeta u obzir sva propisana obezbeœeça,
da li su ukloçeni oni predmeti koji ne pripadaju kotlovskom
postrojeçu i da li je kotao sa svim svojim pomoñnim ureœajima
spreman za pogon.
2.205 Pre prvog stavÿaça u pogon kotlovskog postrojeça, kao i posle
revizije i remonta, obavezno treba ispitati rad svih sigurnosnih i
zaãtitnih ureœaja, kao i proveriti rad mereça, signalizacije i da-
ÿinskog komandovaça.
*
Pravilnik o elektriånim postrojeçima na nadzemnim mestima ugroæenim od eksploziv-
nih smeãa “Sluæbeni list SFRJ”, br. 18/67 i 28/70 stavÿen je van snage donoãeçem Pravilnika
o jugoslovenskim standardima za protiveksplozijsku zaãtitu (“Sluæbeni list SFRJ”, broj 18/81;
ispravka navedenog pravilnika objavÿena je u “Sluæbenom listu SFRJ”, broj 38/81. Ovim pra-
vilnikom stavÿen je van snage i Pravilnik o konstrukciji, izradi i ispitivaçu elektriånih
ureœaja za rad u atmosferi eksplozivnih smeãa “Sluæbeni list SFRJ”, broj 52/68, kao i neki ju-
goslovenski standardi iz ove oblasti.
Sada je oblast protiveksplozijske zaãtite regulisana jugoslovenskim standardima.

244

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
2.206 Stavÿaçe u pogon i potpaÿivaçe kotlovskog postrojeça vrãi se
prema uputstvima za pogon. Prethodno treba provetriti loæiãta,
i to najmaçe 5 min. ako se za loæeçe koristi ugÿena praãina, a
najmaçe 10 min ako se za loæeçe koristi gasovito ili teåno go-
rivo – ukoliko uputstvima za pogon nije drukåije odreœeno.
2.207 Za svako kotlovsko postrojeçe vodi se dnevni pogonski list u koji
se unose åasovna ili poluåasovna åitaça karakteristiånih veli-
åina predviœenih uputstvima za odnosno postrojeçe, a na osnovu
kojih se moæe kontrolisati rad i pogonsko staçe kotlovskog post-
grojeça. Od ovog se mogu izuzeti automatizovana kotlovska postro-
jeça, za koja vaæi poseban naåin poluautomatskog ili automatskog
registrovaça pogonskih podataka.
2.208 Pri poremeñaju rada kotlovskog postrojeça, u dnevni pogonski
list hronoloãkim redom unose se sve zapaæene pojave, signali i
sliåno, da bi se na osnovu çih mogao analizirati rad sigurnosnih i
zaãtitnih ureœaja, kao i utvrditi uzrok poremeñaja.
2.209 Kad se utvrde smetçe ili nepravilnosti u pogonu koje bi ugro-
æavale postrojeça ili pogonsko osobÿe, kotlovsko postrojeçe
treba odmah staviti van pogona.
2.210 Svi delovi i sredstva za rukovaçe i nadzor nad radom kotlovskog
postrojeça moraju biti oznaåeni natpisnim ploåicama, pokaziva-
åem poloæaja i numeracijom koja odgovara brojevima datim u uput-
stvima za rad postrojeça i u principijelnim ãemama.
2.211 Sa kotlova koji se povremeno ili stalno loæe gasovitim odnosno
teånim gorivom, treba odmah po prekidu loæeça izvaditi raspr-
ãivaåe iz gorionika i odvojiti ih od cevovoda za snabdevaçe gori-
vom.
2.212 Revizija i remont kotlovskog postrojeça vrãe se u vremenskim
intervalima i prema uputstvu isporuåioca opreme. Ako nije
precizirano uputstvom, revizija se vrãi posle 2000 do 3000 pogon-
skih åasova, a remont jedanput godiãçe. Pri odreœivaçu ovih vre-
menskih intervala, treba uzeti u obzir uslove pod kojima
kotlovsko postrojeçe radi.
2.213 Unutraãçi pregled kotlovskog postrojeça vrãi se najdocnije 2
meseca posle çegovog prvog stavÿaça u pogon. Docniji pregledi
vrãe se najmaçe jedanput godiãçe. Ako se naœu tragovi korozije,
kamenca ili muÿa, moraju se odmah preduzeti odgovarajuñe mere
radi otklaçaça uzroka tih pojava. Zvaniåni pregledi i ispi-
tivaça kotlovskih naprava utvrdœeni su Tehniåkim propisima za
izradu i upotrebu parnih kotlova, parnih sudova, pregrejaåa pare i
zagrejaåa vode (Dodatak “Sluæbenog lista FNRJ”, br. 7/57, 22/57 i
3/58).
2.214 Kotlovsko postrojeçe u hladnoj rezervi treba odræavati u isprav-
nom staçu kao da je u pogonu. Ako kotlovsko postrojeçe treba duæe
da stoji neiskoriãñeno, vrãi se çegovo konzerviraçe prema uput-
stvu isporuåioca opreme. Pri ponovnom stavÿaçu u pogon treba
postupiti prema vaæeñim propisima.

245

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
2.215 Pored redovnog osvetÿeça, kotlovsko postrojeçe mora imati i
pomoñno osvetÿeçe. Pomoñno osvetÿeçe mora biti takvo da omo-
guñi nesmetan rad osobÿu koje rukuje postrojeçem za vreme ispada
iz pogona osnovnog izvora svetlosti. Vodokaze i manometre, kao i
ostale za pogon znaåajne instrumente i naprave, potrebno je po-
sebno osvetiliti.
2.216 Kvalitet napojne vode mora ispuçavati zahteve date uputstvima za
odnosno kotlovsko postrojeçe i ovim propisima (taåka 2.7).
Kontrola kvaliteta vode vrãi se najmaçe jedanput u toku jedne
smene.
2.217 Pored obaveznog pregleda i kontrole sigurnosnih ureœaja i blo-
kade posle revizije i remonta, treba ove ureœaje kontrolisati i
kad to pogonske prilike dozvole.
2.3 Cevovodi i pripadajuñe armature
2.301 Za svaki cevovod mora se izraditi taåna ãema sa ucrtanim simbo-
lima, presecima, vrstom materijala cevi i brojevima i karakteri-
stikama za armature. To je naroåito potrebno savesno izraditi za
podzemne cevovode ili cevovode u kanalima.
2.302 Ventili, zasuni i ostale armature moraju imati natpise sa broje-
vima, åitÿive oznake pravca, cirkulacije i stepena otvaraça –
prema ãemi i prema uputstvima, da bi se çima ispravno moglo
rukovati i da bi se spreåile manipulativne greãke i nesreñni slu-
åajevi.
2.303 Ako se cevovod ili çemu pripadajuña armatura oãteti do te mere
da moæe ugroæavati ostali deo postrojeça i osobÿe koje rukuje
çime, oãteñeno mesto treba odmah izdvojiti ili obustaviti rad
pripadajuñeg dela pogona.
2.304 Na zaporne organe mora se obratiti posebna paæça radi oåuvaça
çihove nepropustÿivosti. Kad to dozvole pogonske prilike, treba
ispitati da li se zaporni organ lako otvara i zatvara.
2.305 Ventile sigurnosti, redukcione ventile, ventile za zatvaraçe u
sluåaju prskaça cevovoda, brzozatvarajuñe ventile, kao i ventile
snabdevane prenosnikom ili elektriånim ureœajem treba posle
revizije i remonta obavezno ispitati prema uputstvima isporuåi-
oca opreme.
2.306 Na cevovodima za sveæu paru, a naroåito na cevovodima za visoke
pritiske i temperature, moraju se åeãñe pregledati slonci
(nepomiåni i pomiåni), kao i drugi noseñi delovi, da izduæeça
pod dejstvom toplote ne bi stvarala nedozvoÿena naprezaça. Naro-
åito treba paziti na staçe parovoda (pukotine, koroziju, poveñaçe
preånika i sl.) da bi se izbegla opasnost pri radu. Svi uoåeni nedo-
staci moraju se odmah otkloniti.
2.307 Povremeno treba kontrolisati izolaciju radi utvrœivaça staça
izolacije a naroåito radi utvrœivaça da li je ona dovoÿno zaãti-
ñena od vodenih kapÿica, vlage, mehaniåkih udara i sl. Sva oãte-
ñeça i nedostatke na izolaciji treba odmah otkloniti.

246

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
2.308 Sve cevovode i armature u kojima temperatura iznosi preko 50o C
treba izolovati radi smaçeça gubitaka toplote, postizaça veñe
pogonske sigurnosti i zaãtite pogonskog osobÿa.
2.309 Izolacija cevovoda treba da je izvedena tako da na povrãini
izolacije temperatura ne iznosi viãe od 45o C.
2.310 Pri prvom stavÿaçu u pogon, cevovod se mora isprati, i to po po-
trebi i luæinom radi otklaçaça neåistoñe, a cevovod za sveæu
paru treba izduvati parom.
2.311 Cevovodi i parovodi treba da se stavÿaju u pogon prema uputstvu
isporuåioca ili konstruktora. Ako uputstvo ne postoji, parni ce-
vovod treba da se stavÿa u pogon laganim otvaraçem zapornih or-
gana uz intenzivno odvodçavaçe i izduvavaçe dok se ne postignu
potrebne vrednosti,a cevovod za teånost – laganim otvaraçem
zaporinh organa uz intenzivno ispuãtaçe vazduha.
Naglo otvaraçe zapornih organa zabraçeno je.
2.312 Pri obustavÿaçu pogona parovoda, treba otvoriti sve organe za
ispuãtaçe kondenzata da bi se spreåila korozija.
2.313 Parovodi se smeju popravÿati samo za vreme prekida pogona, odno-
sno popravÿati se moæe samo onaj deo parovoda koji je sasvim is-
kÿuåen iz pogona.
2.314 Sve popravke parovoda i cevovoda moraju se vrãiti pod nadzorom
struånog odgovornog rukovodioca, koji za taj posao izdaje uputstvo
i nalog.
2.315 Deo cevovoda na kome se vrãi popravka mora biti zapornim orga-
nima odvojen od ostalog dela postrojeça. Na mestu rada (na zapor-
nim organima) moraju biti vidno istaknute tablice obezbeœeça na
kojima je navedeno ko je izvrãio obezbeœeçe i po åijem nalogu.
Preporuåuje se i zakÿuåavaçe zapornih organa pomoñu lanaca,
skidaçe toåkova sa vretena ventila, a pri elektriåom pogonu i is-
kÿuåeçe napajaça elektriånom energijom (skidaçe osiguraåa
itd.).
2.316 Ako zaporni organi propuãtaju ili ako se vrãi veña opravka
(izmena ventila, zavarivaçe cevovoda i sl.) treba, pored obezbe-
œeça iz taåke 2.315 ovih propisa, umetnuti slepu prirubnicu da se
potpuno zaãtiti od pare i teånosti onaj deo cevovoda koji se po-
pravÿa.
2.317 Prilikom opravki maãina koje su vezane za cevovod, radno mesto
se mora obezbediti prema taåki 2.316 ovih propisa.
2.318 Zagrevaçe i ispitivaçe popravÿenih delova cevovoda treba vr-
ãiti u prisustvu odgovornog rukovodioca.
2.319 Najstroæije je zabraçeno ispitivaçe cevovoda komprimovanim va-
zduhom ili vruñom vodom, ako je na çima prethodno izvrãena
popravka. U takvom sluåaju cevovode treba ispitivati hladnim vo-
denim pritiskom.

247

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
2.320 Sve cevovode treba radi boÿeg raspoznavaça i pregleda oznaåiti
sledeñim bojama:

Namena Osnovna Oznaka cevovoda Bliæa namena


boja
1 2 3 4
para crvena crveno zasiñena para
crveno-belo-zeleno pregrejana para
crveno-zeleno-crveno ispusna para
voda zelena zeleno pitka voda
zeleno-belo-zeleno topla voda
zeleno-crveno-zeleno napojna voda
svetlozeleno bunarska voda
zeleno-æuto-zeleno kondenzovana voda
svetlozeleno-crveno-sve- meka voda
tlozeleno otpadna voda
zeleno-crno-zeleno
vazduh plava plavo vazduh duvaÿke
plavo-belo-plavo topli vazduh
plavo-crveno-plavo komprimovani vazduh
plavo-crno-plavo ugÿena praãina
gas æuta æuto gradski gas (plin)
æuto-belo-æuto acetilen
æuto-plavo-æuto vodonik
æuto-zeleno-æuto ugÿen-dioksid
vakuum siva sivo vakuum

2.321 Cevovodi preånika do 50 mm treba da budu obojeni po celoj du-


æini. Cevovodi veñeg preånika imaju se na prirubnicama oznaåiti
i strelicama, koje pokazuju smer proticaça, i to na odreœenim raz-
macima zavisno od duæine cevovoda, poloæaja i boÿeg uoåavaça.
2.4 Ureœaji za uklaçaçe pepela i ãÿake
2.41 Ureœaji za uklaçaçe pepela i ãÿake moraju se koristiti, pre-
gledati i odræavati u skladu sa uputstvima proizvoœaåa odnosno
projektanta postrojeça.
2.42 Deo postrojeça vezan za kotao podleæe reviziji i remontu zajedno
sa kotlovskim postrojeçem, ako uputstvom iz taåke 1.51 ovih pro-
pisa nije drukåije odreœeno.
2.43 U uputstvima iz taåke 2.41 ovih propisa treba predvideti uslove
pod kojima u sluåaju kratkog spoja na delu elektrofiltra ostali
deo filtra moæe ostati u pogonu.
2.44 Elektrofiltar mora bit iskÿuåen za vreme pogona kotla sa teå-
nim ili gasovitim gorivom. Filtar se ukÿuåuje najranije 10 mi-
nuta posle prelaska na loæeçe kotla åvrstim gorivom.
2.45 Ako se transportuju u otvorenim sudovima ili transporterima na
otvorenom prostoru, pepeo i ãÿaka se moraju ovlaæiti.
2.5 Parne turbine sa pomoñnim ureœajima
2.501 Pre stavÿaça turbinskog postrojeça u pogon, kao i posle revizije
i remonta, treba ispitati rad svih sigurnosnih, zaãtitnih i re-

248

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
gulacionih ureœaja, kao i proveriti rad ureœaja za mereçe, sig-
nalizaciju i daÿinsko komandovaçe. Naroåito treba obratiti
paæçu na snabdevaçe parne turbine uÿem i na pritisak uÿa iza
glavne i pomoñne uÿne pumpe.
2.502 Posle izvrãene revizije i remonta turbinsko postrojeçe stavÿa
se u pogon pod nadzorom rukovodioca radova i tehniåkog rukovo-
dioca pogona a prema uputstvima proizvoœaåa.
2.503 Turbinsko postrojeçe povremeno treba zaustaviti nekim od sigur-
nosnih ureœaja da bi se proverila ispravnost tih ureœaja.
2.504 Pri svakom pokretaçu turboagregata snage preko 30 MW, u po-
gonski list se svakih 15 min unose karakteristiåne veliåine i ma-
nipulacije izvedene za vreme pokretaça. Pogonski list se vodi sve
dok se parna turbina ne optereti.
2.505 Pri pojavi veñih vibracija za vreme pokretaça ili pogona od onih
koje su navedene u uputstvu, turboagregat se mora zaustaviti.
Pre i posle svake revizije i remonta turbine, moraju se kontro-
lisati vibracije na karakteristiånim mestima koja su odreœena u
uputstvu za pogon, i dobiveni podaci odloæiti u dosije maãine.
2.506 Pre i posle revizije i remonta turbinskog postrojeça, moraju se
obavezno izmeriti karakteristiåni zazori maãine (izmeœu
statora i rotora, u leæiãtima, zaptivaåima i sl.).
2.507 U sluåajevima koji prema uputstvu za pogon turbinskog postrojeça
ugroæavaju postrojeçe ili pogonsko osobÿe, turbinsko postrojeçe
mora se odmah zaustaviti.
2.508 Ako uputstvom za pogon nije drukåije odreœeno, remont turbinskog
postrojeça vrãi se obavezno po isteku jedne godine od dana sta-
vÿaça postrojeça u pogon, a docnije u svakom periodu od jedne do
pet godina. Pri odreœivaçu ovih vremenskih intervala moraju se
uzeti u obzir uslovi pod kojima je parna turbina radila.
2.509 Svi zaporni organi i sredstva za rukovaçe i nadzor nad radom tur-
binskog postrojeça moraju biti oznaåeni natpisnim ploåicama,
pokazivaåem poloæaja i brojevima koji odgovaraju brojevima datim
u uputstvima za rad postrojeça i u principijelnim ãemama. Pored
natpisa na ãta se odnose, merni instrumenti moraju na skali imati
crvenom bojom obeleæene najveñe i najmaçe vrednosti za odnosno
merno mesto.
2.510 Za svaku parnu turbinu obavezno se kontroliãe vreme zaustavÿaça
rotora po prekidu dovoda sveæe pare. Ako to vreme odstupa od ra-
nije utvrœenog, mora se nañi uzrok i otkloniti.
2.511 Uputstva za pogon parne turbine moraju sadræati dozvoÿene obime
i visine frekvencije, temperature i pritiska pare i relativnih
istezaça pri kojima turbina moæe trajno raditi. Isto tako, uput-
stva moraju sadræati podatke o dozvoÿenim kratkotrajnim po-
rastima temperature i pritiska pare. Ovi podaci se daju za
dozvoÿeno åasovno i godiãçe trajaçe.
2.512 Pre svakog pokretaça turbine, iz rezervoara za uÿe treba ispu-
stiti vodu, kontrolisati nivo uÿa, a najmaçe jedanput godiãçe iz-
vrãiti hemijsku analizu uÿa. Rezervoare treba dopuçavati smo
uÿem istog kvaliteta.

249

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
2.513 Parnu turbinu u hladnoj rezervi treba odræavati u ispravnom
staçu kao da je u pogonu. Ako se parna turbina neñe koristiti duæe
vreme, treba izvrãiti çeno konzerviraçe prema uputstvu pro-
izvoœaåa.
2.514 Ispiraçe turbine vrãi se u vremenskom periodu i na naåin koji
utvrdi proizvoœaå turbine odnosno tehniåka sluæba korisnika.
2.6 Rashladni ureœaji
2.61 Tehniåka dokumentacija mora sadræati toplotne karakteristike
hlaœeça cirkulacione vode, koje daje konstruktor hladçaka.
2.62 Elektroenergetski objekti moraju za svoj tip hladçaka imati
detaÿno razraœen reæim rada, kao i reæim raspodele vode po kon-
denzatorima, obezbeœujuñi najcelishodniji vakuum zavisno od re-
æima rada turbine i temperature rashladne vode. Za hladçake sa
ventilatorima mora biti razraœen reæim rada ventilatora za ra-
zna godiãça doba.
2.63 U elektroenergetskim objektima sa protoånim ili kombinovanim
hlaœeçem, potrebno je na temperaturama niæim od +5o S vrãiti
recirkulaciju tople vode ispred reãetki crpnih stanica radi
spreåavaça zaleœivaça.
2.64 Pri potpunom obustavÿaçu rada hladçaka, treba omoguñiti pro-
tok izvesne koliåine tople vode da se bazen ne bi zaledio.
2.65 Hladçaci van pogona sa prãiãtima u kulama od drveta moraju
biti obezbeœeni od poæara.
2.66 Hladçake treba povremeno otakati da bi se odstranio talog i sni-
zio koncentrat soli iz vode.
2.67 Rashladni torçevi moraju biti snabdeveni hidrantima, radi praça
i gaãeça eventualnog poæara.
2.68 Voda koja se u hladçake dodaje da bi se nadoknadio gubitak vode
usled isparavaça i otakaça, mora biti bistra i hemijski pripre-
mÿena.
2.7 Priprema vode
2.71 Zbog rada sa hemikalijama opasnim po zdravÿe lica koja çima ru-
kuju, moraju se primeçivati mere predviœene vaæeñim propisima o
zaãtiti na radu sa ãtetnim materijama.
2.72 Kotlovska postrojeça moraju biti snabdevena odgovarajuñim
ureœajem za pripremu napojne vode i odgovarajuñom aparaturom sa
struånom kontrolom – u skladu sa tipom postrojeça.
2.73 Ureœaj za pripremu vode mora imati odgovarajuñe instrumente da
bi se stalno pratio kvalitet napojne vode.
2.74 Radi detaÿnog hemijskog ispitivaça kvaliteta vode, termoe-
nergetski objekti moraju imati laboratorijsku opremu potrebnu za
ispitivaçe vode, pare i kondenzata.
2.75 Uzimaçe probnih uzoraka za laboratorijsko ispitivaçe treba vr-
ãiti najmaçe jedanput u toku smene, ako uputstvom za pogon nije
drukåije odreœeno.
2.76 Ureœaj za pripremu vode mora biti takav da daje kvalitet napojne
vode koji odgovara tipu kotlovskog postrojeça da ne bi doãlo do
unutraãçih oãteñeça kotla, odnosno koji odgovara turbinskom

250

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
postrojeçu u pogledu åistoñe pare da ne bi doãlo do zasoÿavaça
turbinskih lopatica.
2.8 Kontrola i regulacija toplotnog procesa
2.81 Ureœaji za kontrolu i regulaciju toplotnog procesa moraju biti
izraœeni i postavÿeni tako da obezbeœuju pravilno funkci-
onisaçe postrojeça kome sluæe.
2.82 Za ispravno funkcionisaçe ureœaja za kontrolu i regulaciju
toplotnog procesa u sluåaju nestanka struje, mora se obezbediti
snabdevaçe tih ureœaja iz nezavisnog izvora sa moguñoãñu auto-
matskog i ruåog ukÿuåeça. Za ureœaje koji koriste uÿe ili vazduh
pod pritiskom potrebno je isto tako obezbediti rezervno napa-
jaçe.
2.83 Svi elementi kontrolnih i regulacionih ureœaja moraju biti
vidno obeleæeni natpisnim ploåicama ili brojevima koji od-
govaraju obeleæavaçu u principijelnim i detaÿnim ãemama. Na
skalama instrumenata moraju crvenim oznakama biti obeleæene
najmaçe i najveñe pogonske vrednosti merene veliåine.
2.84 Ureœaji za kontrolu i regulaciju toplotnog procesa pri nor-
malnom radu postrojeça, moraju biti stalno u pogonu, a zaãtitni
organi i signalizacija uvek ispravni i spremni za funkcionisaçe.
2.85 Kad bilo koji od osnovnih ureœaja za kontrolu i regulaciju to-
plotnog procesa otkaæe, treba odmah obustaviti rad celog postro-
jeça.
2.86 Prilikom rada sa ureœajem koji sadræi æivu, moraju se preduzeti
posebne mere predostroænosti. Za takav rad mora biti odreœena
naroåita prostorija koja obezbeœuje higijenske i tehniåke uslove
potrebne za bezopasan rad.
2.87 Radna organizacija treba svojim internim propisom da propiãe
mere bezbednosti koje se sprovode kad se odræavaçe, revizija ili
remont vrãi za vreme pogona.
2.88 Elektroenergetski objekti moraju imati potrebne laboratorijske
merne instrumente sa odgovarajuñim atestima, da bi se omoguñilo
proveravaçe ispravnosti rada ureœaja za kontrolu i regulaciju
toplotnog procesa.
3 MOTORI SA UNUTRAÃÇIM SAGOREVAÇEM
3.1 Prvo stavÿaçe u pogon motora sa unutraãçim sagorevaçem, kao i
çegovo stavÿaçe u pogon posle revizije i remonta, treba vrãiti
pod nadzorom odgovornog rukovodioca odnosnog dela pogona.
3.2 U sluåajevima koji prema uputstvu za pogon motora sa unutraãçim
sagorevaçem ugroæavaju postrojeça ili pogonsko osobÿe, motor se
mora odmah zaustaviti.
3.3 Ako uputstvom nije drukåije odreœeno, reviziju motora sa unutra-
ãçim sagorevaçem treba sprovoditi posle 2000 do 3000 pogonskih
åasova, a remont jedanput godiãçe.
3.4 Motor sa unutraãçim sagorevaçem koji je u hladnoj rezervi mora
se odræavati u ispravnom staçu kao da se nalazi u pogonu i treba
ga povremeno puãtati u rad radi probe. Pri duæem stajaçu motor
se mora konzervirati prema uputstvu proizvoœaåa.

251

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
3.5 Svi instrumenti, manipulativni organi i sl. moraju biti vidno
obeleæeni natpisnim ploåicama ili brojevima koji odgovaraju
obeleæavaçu u ãemama i uputstvima.
3.6 Pre i posle svake revizije i remonta motora sa unutraãçim sa-
gorevaçem, moraju se izmeriti i kontrolisati karakteristiåni
zazori motora.
3.7 Prilikom odræavaça i popravki motora sa unutraãçim sagoreva-
çem, radna mesta moraju biti obezbeœena (taåka 1.62).
3.8 Ako se motor sa unutraãçim sagorevaçem stavÿa u pogon kom-
primovanim vazduhom, treba stalno kontrolisati i sve naprave i
rezervoare za komprimovani vazduh.
4 HIDROELEKTRANE
4.1 Dovodni organi i brane
4.11 Betonske ili nasute brane treba odræavati prema uputstvu iz
investicione tehniåke dokumentacije, koje moæe biti dopuçeno
iskustvima steåenim u toku rada. Korisnik je duæan saåiniti
rokovnik pregleda za ostale graœevinske objekte, kao ãto su: brane
i kanali, betonski zidovi, dovodni tuneli, zemÿani nasipi, obloge
kanala i kameni nabaåaji, ureœaji za spreåavaçe i uklaçaçe leda,
drenaæne i oskultacione galerije, ribÿe staze, prevodnice za
brodove, plovne komore i akumulacioni bazeni.
Kontrolu staça brane treba vrãiti prema vaæeñim propisima o
tehniåkom osmatraçu visokih brana. Na osnovu osmatraça i u slu-
åaju veñih pomeraça terena, treba hitno preduzeti odgovarajuñe
mere radi saniraça.
4.12 Ureœaj za åiãñeçe reãetki mora u svakom trenutku biti ispravan
i spreman za otklaçaçe ploveñeg nanosa.
4.13 Ureœaj za otklaçaçe nanosa (kompresor, rezervoar, cevni razvod
itd.) kojim se otklaça nanos sa reãetaka dovodnog tunela, mora se
stalno odræavati u ispravnom staçu.
4.2 Hidromehaniåka oprema
4.21 Ako postrojeça imaju razgranatu hidromehaniåku opremu kojom se
upravÿa daÿinski iz komandne prostorije, treba, i pored toga ãto
se kontrola sprovodi preko dobijenih signala, u uputstvima za po-
gon i odræavaçe predvideti odgovarajuñe postupke u sluåaju:
– izvanredno niskog vodostaja;
– velikih i katastrofalnih voda;
– niskih temperatura, koje smrzavaju vodu u blizinu hidromeha-
niåke opreme;
– dolaska leda.
4.22 Jedanput u ãest meseci treba, po pravilu, izvrãiti puno kretaçe
(zatvaraçe i otvaraçe) svake hidromehaniåke naprave.
Ako postoje pogonske teãkoñe koje onemoguñavaju ãestomeseånu
kontrolu, onda kontrolu treba sprovesti najmaçe jedanput godi-
ãçe, i to u periodu kad to pogon dozvoÿava i kad kontrola neñe na-
neti ãtetu energetskom sistemu.

252

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
4.23 Kontrolu ispravnosti zatvaraåa tunelskih ispusta koji se mogu
kontrolisati samo kad su bazeni prazni, treba vrãiti svakih 10
godina.
4.24 Radna organizacija je duæna da obavesti nizvodna naseÿa i sva
zainteresovana lica o nameravanom praæçeçu akumulacionog je-
zera odnosno ispuãtaçu velikih voda, da odredi lica koja ñe da-
vati naloge za manipulisaçe hidromehaniåkom opremom zavisno od
koliåine vode kao i da predvidi sve potrebne sigurnosne mere u
vezi sa takvim poslom. Radna organizacija je duæna i da preduzme
sve mere predviœene Pravilnikom o tehniåkom osmatraçu visokih
brana, kao i da proraåuna i odredi domet poplavnog talasa u slu-
åaju prskaça brane i da dobijene podatke, zajedno sa obaveãteçem o
naåinu signalizacije uzbune, dostavi nadleænim organima.
4.25 Svake godine treba vrãiti revizuju svih hidromehaniåkih ureœaja.
Izuzetak åine grube reãetke i ostali delovi opreme åija se re-
vizija ne moæe izvrãiti bez potpunog praæçeça uzvodnog korita
odnosno akumulacionog jezera. Godiãça revizija obuhvata pregled
svih delova hidromehaniåke opreme, koji su izloæeni koroziji, ha-
baçu, prÿaçu, propuãtaçu vode, promeni svojstava materijala, ta-
loæeçu muÿa ili kreåçaka. naroåitu paæçu treba pokloniti
zaptivaåima, povrãinama nalegaça, zaptivnim prstenovima,
povrãinama izloæenim kavitaciji i mehanizmima.
4.26 Odræavaçu servomehanizma u sklopu automatskog komandovaça hi-
dromehaniåkom opremom treba pokloniti veliku paæçu.
4.27 Posle sprovedene revizije, hidrauliåne naprave treba podvrñi
detaÿnom ispitivaçu kojim ñe se utvrditi sigurno funkcionisaçe
svih pripadajuñih pogonskih i sigurnosnih ureœaja.
4.28 Posle pet godina rada elektrane, korisnik moæe smaçiti program
godiãçih revizija, ako se pokaæe da na pojedinim delovima
ureœaja i opreme ne dolazi do promena u periodu izmeœu dve godi-
ãçe revizije (nema znatnih oãteñeça od korozije, kavitacije i
sl.).
Korisnik treba, na osnovu iskustava steåenih u pogonu, stalno da
dopuçava uputstva za pogon, odræavaçe, reviziju i remont hidro-
mehaniåke opreme i da utvrœuje vremenske razmake u kojima se poje-
dini radovi na reviziji, odræavaçu i remontu hidromehaniåke
opreme imaju izvrãiti.
Ako korisnik smatra da se rok u kome se vrãi revizija moæe produ-
æiti, treba za to da traæi saglasnost proizvoœaåa opreme.
4.3 Cevovodi
4.31 Odræavaçu terena na kome se nalazi cevovod treba pokloniti po-
sebnu paæçu. Radi proveravaça stvarnog staça i çegovog upore-
œeça sa preœaãçim staçem, u uputstvima za odræavaçe, reviziju i
remont cevovoda treba da bude odreœen broj godiãçih geodetskih
mereça.
4.32 Ako se pojavi odroçavaçe ili klizaçe zemÿiãta, treba odmah
preduzeti mere za saniraçe terena. Tom prilikom treba proveriti
staçe repernih taåaka na cevovodima.

253

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
4.33 Posle svakog trusnog pomeraça u zoni cevovoda, treba izvrãiti
proveravaçe repernih taåaka na cevovodu.
4.34 Dilatacione delove cevovoda i klizne nosaåe treba odræavati u
ispravnom staçu.
4.35 Ako cevovod ima zaãtitu za sluåaj prskaça, koja dejstvuje na au-
tomatske zatvaraåe cevovoda, tu zaãtitu treba primarno ispitati
najmaçe dva puta godiãçe i posle svakog trusnog pomeraça u zoni
cevovoda. Ako to nije moguñno, treba primeniti sekundarno is-
pitivaçe.
4.4 Vodne turbine, sa pomoñnim ureœajima
4.41 Reviziju vodne turbine treba, po pravilu, vrãiti svake godine. Go-
diãça revizija obuhvata pregled svih delova turbine koji su izlo-
æeni habaçu, prÿaçu, prodiraçu vode, promeni svojstava
materijala i taloæeçu muÿa ili kreåçaka.
Ovu reviziju vrãi pogonsko osobÿe ili specijalizovana organi-
zacija za remont vodnih turbina.
Korisnik vodne turbine, na osnovu rezultata pregleda prilikom
revizije, odluåuje koji ñe se delovi turbine zameniti ili po-
praviti.
4.42 Pre stavÿaça turbine u pogon po izvrãenoj reviziji ili remontu,
treba vrãiti funkcionalnu probu svih ureœaja na turbini (pomoñ-
nih ureœaja, servomehanizama, turbinskih regulatora, preturbin-
skih zatvaraåa, centrifugalnih mehanizama, iskÿuåivaåa za
poviãene temperature, ureœaja za brzo zatvaraçe i dr.). Centrifu-
galno klatno treba primarno ispitati u prisustvu struånog lica
odreœenog od strane korisnika.
4.43 Rok za prvu reviziju koja treba da se izvrãi za vreme trajaça
garantnog roka, odreœuju sporazumno korisnik i proizvoœaå tur-
bine. Ovaj rok ne moæe biti duæi od 11 meseci, raåunajuñi od dana
kad je zapoåeo redovan pogon vodne turbine.
4.44 Posle treñe revizije moæe se smaçiti program godiãçih revizija,
ako se pokaæe da na pojedinim delovima turbine ne dolazi do bit-
nih promena u periodu izmeœu dve godiãçe revizije.
5 PROIZVODÇA, PRENOS I RAZVOŒEÇE ELEKTRIÅNE
ENERGIJE
5.1 Generatori i sinhroni kompenzatori
5.101 Stavÿaçe u pogon generatora ili kompenzatora posle revizije od-
nosno remonta mora se vrãiti pod nadzorom struånog lica odreœe-
nog od strane korisnika.
5.102 Pre stavÿaça maãine u pogon treba proveriti da li je ukÿuåena
svetlosna i zvuåna signalizacija zaãtitnih ureœaja i kontrolnih
mernih aparata i ureœaja. Na svakom svetlosnom znaku mora da
postoji odgovarajuñi natpis. Pre stavÿaça maãine u pogon posle
izvrãenog remonta, mora se ispitati rad svih zaãtitnih ureœaja
maãine.

254

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
5.103 U toku pogona generatora ili sinhronog kompenzatora moraju se
kontrolisati i registrovati veliåine koje omoguñavaju stalno
prañeçe ispravnosti rada i staça maãine.
5.104 Vibracije osovine maãine (udvojena amplituda promene osnovnog
poloæaja) ne smeju biti veñe od najveñih dozvoÿenih vibracija koje
je propisao proizvoœaå. Ako se u toku pogona maãine pojave ab-
normalne vibracije, maãinu treba odmah zaustaviti.
Dozvoÿene vibracije treba da su navedene u uputstvu za pogon ma-
ãine.
5.105 U sluåajevima koji prema uputstvu za pogon ugroæavaju maãinu ili
pogonsko osobÿe, maãinu treba odmah zaustaviti.
5.106 Za generatore i sinhrone kompenzatore dozvoÿen je trajan pogon sa
strujnom nesimetrijom u granicama najveñe dozvoÿene strune
nesimetrije koje je propisao proizvoœaå.
5.107 Otpor izolacije pobudnog kola generatora ili sinhronog kom-
penzatora ne sme biti maçi od vrednosti koju je propisao proizvo-
œaå. Proizvoœaå propisuje i naåin mereça otpora izolacije,
vremenski period u kome se vrãi mereçe, napon megometra i vred-
nosti najmaçih otpora izolacije na odreœenoj temperature i namo-
taja. Ovi podaci treba da su navedeni u uputstvu za pogon i remont
maãine.
5.108 Otpor izolacije namotaja statora generatora ili kompenzatora
treba periodiåno kontrolisati prema podacima proizvoœaåa nave-
denim u uputstvu za pogon maãine. Ako takvi podaci nedostaju, iz-
merene vrednosti otpora treba uporediti sa rezultatima koji su na
pribliæno istim tmperaturama namotaja dobijeni ranije i prili-
kom prvog stavÿaça maãine u pogon. Ako otpor izolacije znatno
opadne, maãinu treba podvrñi reviziji a eventualno i remontu.
5.109 Ako je delovala zaãtita od unutraãçih kvarova i ako je doãlo do
automatskog iskÿuåeça iz pogona, maãina se ne moæe staviti u po-
gon pre nego ãto se ispita uzrok delovaça, pronaœe i otkloni
kvar. Nalog za ponovno pokretaçe maãine daje struåno lice odre-
œeno od strane korisnika. Ako je delovala zaãtita od spoÿnih kva-
rova (prekostrujna zaãtita, zaãtita od preoptereñeça,
prenaponska zaãtita i sl.), maãina se moæe, posle detaÿnog pro-
veravaça uzroka reagovaça zaãtite i donetog zakÿuåka da je za-
ãtita pravilno reagovala kao sekundarna zaãtita, ponovo staviti
u pogon ukoliko ne postoji opasnost ponovnog reagovaça zaãtite i
ukoliko maãina nije oãteñena.
5.110 Generatore i sinhrone kompenzatore koji se nalaze u hladnoj re-
zervi treba kontrolisati i odræavati u ispravnom staçu kao da su
u pogonu.
5.111 Generatori i sinhroni kompenzatori podleæu periodiånim re-
vizijama i remontu. Remont generatora i sinhronog kompenzatora
obavezno treba izvrãiti u roku od jedne godine od dana stavÿaça
maãine u pogon. Docnije remonti se vrãe po potrebi, a na osnovu
uputstava koja propisuje proizvoœaå i zakÿuåaka donetih posle
sprovedene revizije. Pri tom se moraju uzeti u obzir i uslovi pod
kojima maãina radi.

255

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
5.112 U skladu sa kvalitetom izolacije namotaja maãine, trajaçem, obi-
mom i karakterom remonta, a na osnovu uputstva za pogon, tehniåka
sluæba korisnika odluåuje o tome da li je po zavrãetku remonta
potrebno suãeçe namotaja ili ne. Ako je suãeçe neophodno po-
trebno, treba ga sprovesti u skladu sa uputstvima proizvoœaåa.
5.113 Pri remontu generatora ili sinhronog kompenzatora hlaœenog
vodonikom, istovremeno treba podvrñi reviziji i eventualnom
remontu i ceo ureœaj za hlaœeçe vodonikom. Posebnu paæçu treba
pokloniti ureœajima koji obezbeœuju pravilno zaptivaçe na ma-
ãini i sigurnosnim ureœajima. Remont ureœaja za hlaœeçe treba
vrãiti prema uputstvima proizvoœaåa tih ureœaja.
5.114 Cevovodi za hlaœeçe vodonikom, cevovodi za uÿe, cevovodi za
ugÿen-dioksid itd., treba da su oznaåeni bojama u skladu sa taåkom
2.320 ovih propisa.
5.2 Energetski transformatori
5.201 Ako su prilikom isporuke transformatora skinuti provodni izo-
latori ili konzervator radi lakãeg prevoza, a kotao napuçen su-
vim vazduhom ili inertnim gasom (azotom), potrebno je proveriti
da li pri prevozu nije doãlo do gubÿeça suvog vazduha odnosno
inertnog gasa.
Transformator treba, prema uputstvu proizvoœaåa, napuniti is-
pitanim transformatorskim uÿem.
5.202 Dielektriåna åvrstoña uÿa u transformatoru treba da odgovara
vaæeñim jugoslovenskim standardima.
5.203 Pre stavÿaça transformatora u pogon treba ispitati:
– ispravnost primarnih i sekundarnih veza i rad zaãtitnih
ureœaja;
– izolaciju namotaja prema taåki 5.217 ovih propisa.
5.204 Ventilacija prostora u kome je transformator smeãten treba da
omoguñi rad transformatora sa punim nazivnim optereñeçem, u
granicama dzvoÿenog poviãeça temperature u transformatoru.
5.205 Drenaæni prostor ispod transformatora, odvodne cevi, jame za
uÿe i sl., moraju se odræavati u ispravnom staçu.
5.206 Prvo stavÿaçe transformatora pod napon i çegovo daÿe optere-
ñeçe, kao i stavÿaçe transformatora u pogon posle opravke ili
remonta, treba da vrãi struåno lice odreœeno od strane tehniåke
sluæbe korisnika.
5.207 Transformatori i çima pripadajuña oprema mogu u pogonu biti
preoptereñivani iznad nazivne snage samo u skladu sa uputstvima
proizvoœaåa i uputstvima za pogon transformatora.
5.208 Transformatori sa smaçenom izolacijom namotaja u nultoj taåki
mogu da rade u direktno uzemÿenoj mreæi bez uzemÿeça svoje nulte
taåke, ako je nulta taåka zaãtiñena odvodnikom prenapona i ako
pri zemÿospoju u mreæi nulta taåka ne dobije nedozvoÿeno visoki
prenapon.
5.209 U sluåaju automatskog iskÿuåeça transfomatora dejstvom relejne
zaãtite od unutraãçeg kvara (Buholcov rele, diferencijalni
rele, zaãtita kotla itd.), treba proveriti ispravnost reagovaça

256

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
zaãtite, a zatim transformator podvrñi pregledu radi utvrœi-
vaça mesta na kome je nastao kvar i veliåine kvara.
U sluåaju iskÿuåeça transformatora dejstvom Buholcovog relea,
treba proveriti sastav gasa u releu. Ako se utvrdi da je gas produkt
sagorevaça, transformator mora da ostane van pogona dok se kvar
ne otkloni.
5.210 Prilikom svog pregleda transformatorske stanice, a najmaçe dva
puta godiãçe (poåetkom i tokom zime), treba proveriti da li uÿe
u konzervatoru nije ispod odreœenog najniæeg nivoa, pa ukoliko je-
ste treba doliti prosuãeno uÿe do odreœenog nivoa.
5.211 Jedanput godiãçe treba proveriti ispravnost rada zaãtitnih
ureœaja transformatora. Ispravan rad Buholcovog relea utvrœuje
se uduvavaçem vazduha u sud sa plovcima, kroz posebne slavine na-
meçene za tu svrhu. Posle probe treba iz Buholcovog relea vazduh
ispustiti.
5.212 Jedanput godiãçe treba ispitati dielektriånu åvrstoñu trans-
formatorskog uÿa. Ako se ne dobije zadovoÿavajuña vrednost, treba
pristupiti filtriraçu i suãeçu uÿa, a po potrebi i dati uÿe na
analizu.
5.213 Suãaå vazduha treba stalno kontrolisati i, po potrebi, dolivati
uÿe na dno suãaåa vazduha, zameniti materijal za suãeçe ili ga
podvrñi suãeçu.
5.214 Na transformatorima nazivne snage preko 1000 kVA treba po-
vremeno ispitati staçe svih delova ureœaja za hlaœeçe.
5.215 Ako u zimskom periodu transformator hlaœen vodom mora biti van
pogona, potrebno je ispustiti vodu iz cevovoda i sistema za hla-
œeçe i cevi produvati vazduhom, odnosno primeniti sredstva koja
spreåavaju smrzavaçe vode.
5.216 Jedanput godiãçe treba na konzervatoru otvoriti doçu slavinu da
bi istekla eventualno skupÿena voda.
5.217 Na transformatorima nazivne snage ispod 4 MVA treba meriti ot-
por izolacije namotaja najmaçe jedanput u åetiri godine, a na tran-
sformatorima nazivne snage od 4 MVA i veñim – najmaçe jedanput u
dve godine.
Namotaje do 1 kV treba ispitivati megometrom od 1000 V, a na-
motaje viãih napona – megometrom od najmaçe 2500 V ili nekom
drugom metodom mereça.
Otpor izolacije treba da je u skladu sa uputstvima proizvoœaåa
transformatora.
5.218 Ako je namotaj transformatora izvaœen iz kotla, vrañaçe namotaja
u kotao bez prethodnog suãeça treba izvrãiti s obzirom na vreme
koje je transformator proveo van kotla, vlaænost okolnog vazduha,
sprovedeno ispitivaçe i mereçe, kao i na osnovu miãÿeça pro-
izvoœaåa i uputstava za pogon i odræavaçe transformatora.
5.219 Protivpoæarne ureœaje transformatora treba kontrolisati i
odræavati prema Tehniåkim propisima za specijalnu zaãtitu

17 257

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
elektroenergetskih postrojeça od poæara (Dodatak “Sluæbenog
lista SFRJ”, br. 16/66).*
5.3 Elektromotori
5.31 Najveñu dozvoÿenu snagu monofaznog motora i trofaznog motora,
koji se mogu direktno prikÿuåiti na mreæu bez pokretaåa, odre-
œuje korisnik mreæe na koju se taj motor prikÿuåuje.
5.32 Pre prvog stavÿaça elektromotora u pogon, kao i pre stavÿaça
elektromotora u pogon posle remonta, treba ispitati rad çegovih
zaãtitnih ureœaja.
5.33 Na elektromotorima sa cirkulacionim hlaœeçem treba kontro-
lisati optereñeçe motora i temperaturu leæiãta, kao i tem-
peraturu ulaznog i izlaznog vazduha. Na elektromotorima treba
kontrolisati i registrovati one veliåine koje je odredila
tehniåka sluæba korisnika. Veliåine moraju biti odreœene tako
da se prema çima moæe kontrolisati staçe motora.
5.34 U pogonu treba povremeno kontrolisati da li elektromotor radi
mirno i bez vibracija. Vibracije motora ne smeju biti veñe od
dozvoÿenih najveñih vibracija koje je propisao proizvoœaå.
5.35 Elektromotore koji se nalaze u rezervi treba kontrolisati i odr-
æavati u ispravnom staçu.
5.36 Pri remontu elektromotora treba vrãiti reviziju i remont
pripadajuñih ureœaja za automatski rad.
5.37 Remont elektromotora koji rade pod normalnim uslovima treba vr-
ãiti po potrebi, a prema uputstvima proizvoœaåa i zakÿuåcima
donetim posle revizije.
Na elektromotorima koji rade pod teæim temperaturnim uslo-
vima, kao i u zaprÿanoj sredini, remont treba sprovoditi najmaçe
jedanput u dve godine.
5.38 Otpor izolacije namotaja veñih elektromotora, koji se nalaze u
normalnom pogonu, treba kontrolisati prema podacima proizvo-
œaåa navedenim u uputstvu za pogon motora. Ako se ne raspolaæe
ovim podacima, izmerene vrednosti otpora treba uporediti sa
rezultatima koji su na pribliæno istim temperaturama namotaja
dobijeni ranije i prilikom prvog stavÿaça motora u pogon. Ako
otpor izolacije znatno opadne, motor treba podvrñi reviziji a
eventualno i remontu.
5.4 Nadzemni elektroenergetski vodovi
Odredbe ove taåke ne odnose se na vodove za elektriånu vuåu.
5.401 Prvo stavÿaçe voda pod napon i u pogon moæe da usledi tek posle
zavrãetka svih potrebnih radova, poãto se prethodno o tome na
pouzdan naåin obaveste sva zainteresovana lica (izvoœaåi radova,
nadzorno i pogonsko osobÿe i stanovniãtvo), kako ne bi doãlo do
udesa. Pre nego ãto se vod stavi pod napon, treba utvrditi da li su
odstraçeni zaãtitni kratki spojevi i uzemÿeça.
* Pravilnik o tehniåkim propisima za specijalnu zaãtitu elektroenergetskih postroje-
ça od poæara “Sluæbeni list SFRJ”, br. 16/66, 58/72 i 24/75 stavÿen je van snage donoãeçem Pra-
vilnika o tehniåkim normativima za zaãtitu elektroenergetskih postrojeça i ureœaja od
poæara “Sluæbeni list SFRJ”, broj 74/90.

258

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
5.402 Vod se normalno stavÿa direktno pod pun napon mreæe prilikom
prvog stavÿaça pod napon. Izuzetno, vod prikÿuåen na elektranu
moæe se postepeno staviti pod napon pomoñu posebnog generatora.
5.403 U mreæama sa izolovanom nultom taåkom ili u mreæama uzem-
ÿenim preko induktivnog otpora (Petersenov kalem) dozvoÿava se
pogon u reæimu jednofaznog zemÿospoja sve dok se ne pronaœe me-
sto kvara. Nadleæno pogonsko osobÿe ili sluæba relejne zaãtite
mreæe treba ãto pre da pronaœe mesto kvara i da deonicu u kvaru
iskÿuåi iz pogona.
5.404 Korisnik vodova mora da ima plan preventivnih pregleda i re-
vizija voda. Uåestalost pregleda i revizija zavisi od znaåaja voda,
mesnih uslova, broja iskÿuåivaça dejstvom kratkih spojeva, pe-
riodiånosti remonta i drugih specifiånih uslova.
U sluåaju izuzetnih nepogoda i pogorãaça atmosferskih prilika
tj. pri pojavi iça, leda, poplava, ãumskog poæara itd., obavezno
treba pojaåati kontrolu voda. Ovakva kontrola je potrebna i posle
nekoliko uzastopnih iskÿuåeça voda nastalih dejstvom zaãtite od
kratkog spoja i zemÿospoja.
5.405 Pri revizijama voda, koje se sprovode bez iskÿuåeça voda i uz
dozvoÿeno peçaçe na stub u skladu sa taåkom 5.410 ovih propisa,
posebno treba proveriti:
1) da li ima veñih oãteñeça provodnika usled kratkih spojeva ili
sluåajnih mehaniåkih oãteñeça:
2) da li je doãlo do poveñaça ugiba usled termiåkog preoptere-
ñeça provodnika, tj. do trajne deformacije materijala provodnika,
kao i do poveñaça ugiba ili trajne deformacije provodnika i za-
ãtitne uæadi usled dodatnog optereñeça od leda;
3) da li je doãlo do vidnog oãteñeça izolatora mehaniåkim ili
termiåkim dejstvom zbog kratkog spoja;
4) da li su metalni delovi za spajaçe izolatorskih lanaca oãte-
ñeni termiåkim dejstvom elektriånog luka u toj meri da moæe da
doœe do pada izolatorskog lanca i provodnika;
5) da li je doãlo do prekomerne korozije åeliånih delova stubova
zbog dotrajalosti ili oãteñeça zaãtitnih premaza;
6) da li su drveni impregnirani stubovi oãteñeni odnosno da li na
betonskim stubovima ima prskotina i sliånih oãteñeça zbog de-
jstva atmosferskih padavina;
7) da li su oãteñene konzole, zemÿovodi, vijci i ostala kon-
strukcija zbog abnormalnih optereñeça od leda u toku zime;
8) da li su oãteñena uzemÿeça mesta na kojima su izolatori pri-
åvrãñeni, provodnik za uzemÿeçe stuba i provodnik za uzemÿeçe
zaãtitnog uæeta;
9) da li su ispravne sve tablice za upozoreçe, brojevi stubova i
oznake faza;
10) da li se ispod ili u blizini izvode bilo kakvi radovi koji bi
mogli da ugroze vod ili osobÿe koje izvodi radove i da li udaÿ-
enost objekata koji se grade odgovaraju Tehniåkim propisima za

17* 259

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
gradçu nadzemnih elektroenergetskih vodova (Dodatak “Slu-
æbenog lista SFRJ”, broj 24/67)*
11) da li ima novih nepropisno izvedenih ukrãtaça sa drugim
objektima ili vodovima;
12) da li su se grane okolnog drveña pribliæile vodu toliko da
viãe ne postoji sigurnosna udaÿenost.
5.406 Otpori uzemÿeça stubova treba da su u dozvoÿenim granicama
predviœenim Tehniåkim propisima za gradçu nadzemnih elek-
troenergetskih vodova. Najmaçe jedanput u pet godina mora se pro-
veriti staçe uzemÿeça svakog stuba. Ako se prilikom takvog
proveravaça pokaæu nezadovoÿavajuñi rezultati, treba izvrãiti
dopunu i opravku uzemÿeça stuba.
5.407 Periodi i trajaçe remonta voda, kao i obim i naåin remonta,
zavisi od nalaza pri izvrãenim revizijama, visine izokerauniåkog
nivoa, broja iskÿuåeça zbog atmosferskih praæçeça i ostalih
atmosferskih nepogoda, znaåaja voda i moguñnosti obustavÿaça
pogona.
Remonti se vrãe prema prethodno saåiçenom planu remonta, koji
stavÿa tehniåka sluæba korisnika.
5.408 Radovi na elektroenergetskom vodu vrãe se samo kad je vod iskÿ-
uåen i obostrano uzemÿen.
Umesto pismene dozvole za rad (taåka 1.62) moæe se, izuzetno, nalog
za rad izdati telefonskim putem ili putem radija, pri åemu obe
strane – nalogodavac i rukovodilac radova – treba da u obrasce
izdate i overene od strane tehniåke sluæbe korisnika unesu taåne
podatke.
Zabraçeno je da se vremenski poåetak rada na vodovima unapred
utvrœuje, tj. prema prohodnom dogovoru.
5.409 Pre poåetka radova, rukovodilac radova proverava nestanak
napona na vodu odgovarajuñim ureœajem ili tiçalicom, posle åega
daje nalog da se neposredno ispred i iza radnog mesta svi fazni
provodnici kratko spoje i uzemÿe.
Po zavrãetku radova, rukovodilac radova daje nalog svim ålano-
vima radne grupe da se povuku sa voda i da se skinu kratki spojevi i
uzemÿeça. Posle ovog rukovodilac radova proverava izvrãeçe na-
reœeça i izveãtava ovlaãñeno lice koje je izdalo dozvolu za rad o
prestanku radova i o skidaçu obezbeœeça. Kad rukovodilac radova
i ovlaãñeno lice popune odgovarajuñi obrazac prema taåki 5.408
ovih propisa, prestaje da vaæi dozvola za rad i ovlaãñeno lice iz-
daje nareœeçe za stavÿaçe voda pod napon.
5.410 Izuzetno od taåke 5.408 ovih propisa, radovi na elektroener-
getskim vodovima pod naponom dozvoÿavaju se samo:
*
Pravilnik o tehniåkim normativima za gradçu nadzemnih elektoenergetskih vodova
“Sluæbeni list SFRJ”, broj 24/67, stavÿen je van snage donoãeçem Pravilnika o tehniåkim nor-
mativima za izgradçu nadzemnih elektroenergetskih vodova “Sluæbeni list SFRJ”, broj 51/73.
Pravilnik iz 1973. godine, a åija izmena je objavÿena u “Sluæbenom listu SFRJ”, broj 11/80, sta-
vÿen je van snage donoãeçem Pravilnika za izgradçu nadzemnih elektroenergetskih vodova na-
zivnog napona od 1 kV do 400 kV “Sluæbeni list SFRJ”, broj 65/88 i “Sluæbeni list SRJ”, broj 18/
92 i Pravilnika o tehniåkim normativima za izgradçu niskonaponskih nadzemnih vodova “Slu-
æbeni list SFRJ”, broj 6/92.

260

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
1) na vodovima nazivnog napona do 250 V prema zemÿi – kad to
pismeno naredi struåno lice odreœeno od strane korisnika.
Pri ovim radovima moraju se primeniti posebne mere bezbednosti
i mora se upotrebiti odgovarajuñi izolacioni alat.
Radovi pod naponom su izriåno zabraçeni, ako bi na mestu rada
elektriåna varnica mogla da izazove poæar odnosno eksploziju.
Isto tako, radovi pod naponom se ne dozvoÿavaju po nevremenu pra-
ñenom atmosferskim praæçeçima;
2) na vodovima nazivnog napona preko 250 V prema zemÿi – rad pod
naponom mogu vrãiti samo one radne organizacije koje za takav rad
imaju odobreçe nadleænog organa, i koje rad vrãe na osnovu inter-
nih propisa donetih uz saglasnost tog organa;
3) na vodovima nazivnog napona preko 250 V prema zemÿi, åiji su
provodnici pod naponom – rad na delovima koji nisu pod naponom
(stubovima i konzolama) dozvoÿava se samo kad se vrãi revizija,
boji ili opravÿa stub, ako to konstrukcija stuba omoguñuje, a ãto
treba uputstvom o reviziji detaÿno propisati. Rad se dozvoÿava
samo ako duæ voda nema jakog vetra ili nepogode;
4) ako se na istim stubovima nalaze dva ili viãe voda nazivnog
napona preko 250 V prema zemÿi – rad na jednom vodu, koji je
prethodno iskÿuåen, moæe se vrãiti samo onda ako se ostali vo-
dovi koji su pod naponom ne nalaze u blizini koja moæe da dovede u
opasnost lica koja vrãe rad, pod uslovom da su preduzete sigurno-
sne mere i da se vodovi mogu pouzdano raspoznati.
Ako konstrukcija stuba to omoguñuje, preporuåuje se da se svaki vod
obeleæi tako da se vodovi mogu raspoznati i meœusobno razli-
kovati sa zemÿe i sa svake konzole na stubu.
Sigurnosno odstojaçe mora da uzme u obzir i duæinu alata koji se
koristi za te radove.
5.411 Pri peçaçu na zajedniåke stubove elektroenergetskih vodova
nazivnog napona preko 250 V prema zemÿi i telekomunikacionih
vodova, moraju se telekomunikacioni vodovi uzemÿiti i kratko
spojiti i kad su elektroenergetski vodovi iskÿuåeni.
5.412 Rastiçe ispod elektroenergetskih vodova mora se redovno señi
tako da uvek bude obezbeœen sigurnosni razmak.
5.5 Energetski kablovski vodovi
5.501 Svaki kablovski vod treba na svojim krajevima da ima oznaku sa
osnovnim podacima, i to: tip kabla, napon, presek, broj ili neku
drugu oznaku kablovskog voda.
5.502 Najveñe dozvoÿeno optereñeçe kabla treba da je u skladu sa poda-
cima proizvoœaåa uzimajuñi u obzir i lokalne specifiåne uslove
hlaœeça. U sluåaju potrebe, naroåito za kablove od 110 kV i viãe,
optereñeçe treba odrediti uzimajuñi u obzir merene vrednosti
temperature zemÿe i specifiåne termiåke otpornosti zemÿe, kao
i faktor dnevnog optereñeça.
5.503 Ako pogonsko osobÿe stalno ne kontroliãe optereñeçe kablova,
optereñeçe se mora proveravati najmaçe dva puta godiãçe, i to u
periodu najveñih godiãçih optereñeça.

261

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
5.504 U sluåaju kvara u kablovskim mreæama sa nazivnim naponima do 10
kV dozvoÿava se preoptereñeçe ispravnih kablova u periodu vr-
ãnih optereñeça do one vrednosti i onoliko puta koliko za tu vr-
stu kabla dozvoÿava proizvoœaå u svojim uputstvima.
5.505 Korisnik mora imati plan preventivnih pregleda i revizija
kablova. Uåestalost pregleda i revizija zavisi od znaåaja kablov-
skog voda, mesnih uslova, naåina eksploatacije i drugih specifiå-
nih uslova pogona.
5.506 Posle poplava treba pregledati otvorene delove kablovske trase,
kao ãto su: kablovski kanali, kablovska okna (ãahtovi) i sl.
5.507 Na kablovskim vodovima nazivnog napona od 110 kV i 220 kV sa
uÿem ili gasom pod pritiskom treba kontrolisati sve ureœaje i ve-
liåine koje su uputstvima proizvoœaåa date za pogon i odræavaçe
kablova.
Na kablovima sa uÿem pod pritiskom povremeno treba ispitivati,
u skladu sa uputstvima proizvoœaåa, puçeçe i kvalitet uÿa u sudo-
vima koji sluæe za odræavaçe pritiska uÿa. U toku prve tri god-
ine posle prvog stavÿaça kabla u pogon, ispitivaça treba
sprovoditi jedanput godiãçe, a posle tog roka – u vremenskim
intervalima koje je odredio proizvoœaå kabla.
5.508 Kablovske prostore, tunele i okna treba odræavati u urednom i
åistom staçu. Kablovski pribor i metalne konstrukcije na kojima
su kablovi poloæeni treba, po potrebi, premazivati zaãtitnims
redstvima.
Tuneli i sabirni kablovski prostori u kojima se moæe skupÿati
voda, moraju da imaju odgovarajuñu drenaæu.
5.509 Ispravnost uzemÿeça kablova i kablovskih glava, pristupaånih
kablovskih spojnica i kablovskih nosaåa, treba ispitivati prili-
kom periodiånih pregleda kablova i pribora.
5.510 Ispravnost ventilacije kablovskih tunela, okana i ostalih
povrãinskih i podzemnih kablovskih prostora, treba ispitivati
prilikom periodiånih pregleda kablova i pribora.
5.6 Razvodna postrojeça i komande
5.601 Na podesnom i dovoÿno uoåÿivom mestu elektroenergetskog
postrojeça treba da se nalazi pregledna jednopolna ãema postro-
jeça sa osnovnim podacima za aparate, maãine i transformatore.
5.602 U neposrednoj blizini jednopolne ãeme postrojeça treba istañi
uputstvo za pruæaçe prve pomoñi nastradalim od elektriåne
struje, kao i za postupak u sluåaju izbijaça poæara. Pogonsko oso-
bÿe koje vrãi pogon i odræavaçe elektroenergetskog postrojeça
mora biti upoznato sa pruæaçem prve pomoñi nastradalim od
udara elektriåne struje, kao i sa rukovaçem vatrogasnim apa-
ratima u sluåaju izbijaça poæara na postrojeçu.
5.603 Ako se u toku pogona pojavi smetça koja moæe da ugrozi ÿude odno-
sno postrojeçe, pogonsko osobÿe mora odmah preduzeti odgovara-
juñe mere.

262

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
5.604 Posle svakog konaånog automatskog iskÿuåeça prekidaåa dejstvom
zaãtitnih ureœaja, treba ispitati uzrok dejstva i, po potrebi,
pregledati odnosni deo postrojeça, ako se radi o aparatu ili ma-
ãini u postrojeçu. Posebnu paæçu treba obratiti na dejstvo za-
ãtite od unutraãçih kvarova.
Ako nije zapaæena nikakva nepravilnost ili kvar, moæe se pre-
kidaå ponovo ukÿuåiti. Vremenski interval ponovnog ukÿuåeça
odreœuje se u skladu sa uslovima pogona i sa uputstvom proizvoœaåa
prekidaåa.
5.605 Za bezbedan rad u elektroenergetskom postrojeçu treba odræavati
u ispravnom staçu sredstva zaãtite i tablice za upozoreçe da se
ne ukÿuåuju delovi postrojeça koji su iskÿuåeni zbog radova ili
iz kakvih drugih razloga.
Kao sredstva zaãtite smatraju se stabilne izolacione podloge,
pregrade, izolovane motke i kleãta, uæad za uzemÿeçe i kratko
spajaçe i druga sredstva zaãtite.
Za rad u elektroenergetskom postrojeçu nazivnog napona prema ze-
mÿi do 250 V, kao sredstva zaãtite smatraju se i gumene rukavice i
gumene cipele, ko je pre upotrebe treba pregledait da nisu oãte-
ñene.
Sva sredstva zaãtite moraju se åuvati na podesnom suvom mestu i
ona moraju odgovarati nazivnom naponu dela postrojeça za koji su
nameçena. Sredstva zaãtite moraju biti ispitana i atestirana po
odredbama odgovarajuñih standarda i kontrolisana u odreœenim
vremenskim razmacima.
5.606 Radovi u elektroenergetskom postrojeçu, kako na delovima koji
provode struju, bilo da su pod naponom ili ne, tako i na delovima
koji su u blizini provodnih delova, treba da se vrãe prema inter-
nim propisima o manipulacijama, radu i bezbednosti rada u
postrojeçu, koji se zasnivaju na osnovnim postavkama iz ovih pro-
pisa i sadræe detaÿna uputstva za rad u postrojeçu (taåka 1.5).
5.607 Na delovima postrojeça pod naponom radovi su zabraçeni. Izu-
zetno se radovi mogu dozvoliti u sledeñim sluåajevima:
1) u postrojeçu nazivnog napona do 250 V prema zemÿi – kad to
pismeno naredi struåno lice odreœeno od strane korisnika.
Za rad pod ovakvim uslovima mora se koristiti odgovarajuñi alat i
preduzeti potrebne mere bezbednosti.
Takvi radovi su izriåno zabraçeni, ako bi na mestu rada
elektriåna varnica mogla da izazove poæar ili eksploziju. Ovo se
naroåito odnosi na prostore, prostorije i magacine sa zapaÿivim
i eksplozivnim materijalima;
2) u postrojeçu nazivnog napona preko 250 V prema zemÿi, rad na
delovima postrojeça pod naponom mogu vrãiti samo one radne
organizacije koje za takav rad imaju odobreçe nadleænog organa i
koje rad vrãe na osnovu internih propisa donetih uz saglasnost
tog organa.
5.608 Prilikom radova u blizini elektroenergetskih postrojeça viso-
kog napona, kad su ona pod naponom, treba primeniti zaãtitna
sredstva koja onemoguñuju sluåajan dodir delova pod naponom.

263

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Razmak izmeœu delova pod naponom i zaãtitnih sredstava ne sme
biti maçi od sledeñih vrednosti:

Nazivni napon postrojeça Razmak


kV mm

do 10 500
20 i 35 600
60 800
110 1200
220 2000

Za postrojeça nazivnog napona do 35 kV navedeni razmaci mogu


biti i maçi, ako se za zaãtitnu pregradu upotrebi puna ploåa od
izolacionog materijala, koja izdræava napon 2,5 kV/mm i ako se ta
ploåa postavi izolovanim alatom (motkom) tako da je iskÿuåena
svaka opasnost od dodira. U tom sluåaju izolacione ploåe (pre-
grade) mogu da budu udaÿene od delova pod naponom:

Nazivni napon Razmak


postrojeça mm
kV
do 10 150
20 i 35 300

5.609 Neispravne ili premoãñene rasklopne naprave moraju biti ozna-


åene ploåama sa upozoreçem. Ako su takve naprave sa daÿinskom
komandom, komanda treba da se iskÿuåi odnosno blokira.
5.610 Svi radovi u postrojeçu, osim normalnog pogonskog rukovaça, mogu
se vrãiti samo u prisustvu rukovodioca radova.
Osobÿe koje vrãi radove mora da bude duãevno i telesno zdravo, a
pri radu potpuno trezno i opremÿeno odeñom koja priaça uz telo.
5.611 Uæad primeçena za uzemÿeçe pri radu mora da su izraœena od tan-
kih bakarnih æica i opremÿena odgovarajuñim sigurnim ste-
zaÿkama. Presek uæeta treba da je odreœen prema najveñoj struji
kratkog spoja u postrojeçu i çegovom trajaçu, ali najmaçe treba da
iznosi 25 mm2.
5.612 Prilikom izmene neispravnih osiguraåa, ne smeju se upotre-
bÿavati improvizovani i krpÿeni umeci veñ samo originalni i
pravilno odabrani.
5.613 U suãnim periodima treba mereçem kontrolisati otpor svih
uzemÿeça i proveravati da li su vrednosti u dozvoÿenim grani-
cama.

264

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
5.614 Metalne konstrukcije postrojeça, nosaåa aparata i samih aparata
treba da su zaãtiñene antikorozivnim premazima, koje treba
kontrolisati i odræavati u ispravnom staçu.
5.615 Kablovske kanale i hodnike treba odræavati u urednom i åistom
staçu i kontrolisati odvodçavaçe kanala, naroåito posle veli-
kih kiãa.
5.616 Pogonske prostorije i prostori za razvodna postrojeça i komande,
moraju biti oznaåeni natpisnim ploåama. Na ulaze u postrojeça sa
nazivnim naponom preko 250 V prema zemÿi, treba postaviti i
ploåe sa upozoreçem na opasnost.
5.617 Razvodna poÿa, razvodne ñelije, komandna poÿa u komandnim
prostorijama i bitne razvodne elemente treba obeleæiti odgova-
rajuñim natpisnim ploåicama i oznakama da bi se izbegla svaka za-
buna pri kretaçu i manipulacijama.
5.7. Relejna zaãtita, elektroautomatika i telemehanika
5.701 Ureœaji za relejnu zaãtitu, elektroautomatiku i telemehaniku,
kao sastavni delovi opreme u pogonu, moraju se dobro kontrolisati
i odræavati u ispravnom staçu.
5.702 Ureœaji za relejnu zaãtitu, elektroautomatiku i telemehaniku mo-
raju se ispitivati povremeno, a najmaçe jedanput godiãçe. Ispi-
tivaça treba preduzeti i posle veñih prepravki, remonta, ili
kvarova na objektima kojima ti ureœaji pripadaju, kao i posle veñih
prepravki u sekundarnim kolima.
Ispitivaça zaãtitnih ureœaja treba sprovoditi kako na samim re-
leima (sekundarno ispitivaçe) tako i zajedno sa ãtiñenim objek-
tima (primarno ispitivaçe).
5.703 Kasete ispitanih i podeãenih ureœaja treba da plombira struåno
lice ovlaãñeno od strane korisnika.
5.704 Ako se neki deo ureœaja za relejnu zaãtitu, elektroautomatiku ili
telemehaniku skida radi ispitivaça u laboratoriji ili radi za-
mene, posle ponovne montaæe treba ispitati rad celog ureœaja.
5.705 Za ureœaje relejne zaãtite, elektroautomatike i telemehanike mo-
raju postojati sve potrebne ãeme i opisi, i svi radovi se moraju
prema çima vrãiti.
5.706 Na ploåama, pultovima i stalcima, na kojima su smeãteni ureœaji
relejne zaãtite, elektroautomatike i telemehanike, moraju da
postoje natpisne ploåice sa obeleæenim poÿima ili drugim ozna-
kama koje lako ukazuju kom aparatu, ureœaju, odnosno postrojeçu
pripadaju zaãtitni relei, elektroautomatika i telemehanika.
5.707 Svi sekundarni prevodnici moraju na svojim krajevima imati pode-
sne oznake.
5.708 Pri svakom ispravnom ili laænom dejstvu relejne zaãtite odno-
sno elektroautomatike, treba zabeleæiti dobijene signale i pred-
uzeti odgovarajuñe mere.
5.709 Prilikom rada na ureœajima relejne zaãtite, elektroautomatike i
telemehanike, treba sprovesti mere obezbeœeça prema internim
propisima radne organizacije o manipulacijama, radu i bezbedno-
sti rada u postrojeçu (taå. 1.5 i 5.606).

265

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
5.710 Ako za ureœaje zaãtite, elektroautomatike ili telemehanike pro-
izvoœaå propisuje posebne uslove u pogledu prostorije za çihov
smeãtaj, treba se tih uslova pridræavati. Ovo se naroåito odnosi
na vlaænost, vibracije, temperaturu, stepen zagaœenosti okoline
itd.
Ako to zahteva tehnoloãki proces, moraju se preduzeti dopunske
mere, kao ãto su: hlaœeçe, suãeçe, priguãivaçe vibracija itd.
5.8 Zaãtita od prenapona
5.81 U razvodnim postrojeçima na otvorenom prostoru povremeno
treba kontrolisati stepen korozije zaãtitnih zemÿovodnih
konstrukcija i uæadi (ako postoje), postavÿenih za zaãtitu od at-
mosferskih prenapona.
5.82 Povremeno treba proveriti kvalitet visokonaponskih odvodnika
prenapona na taj naåin ãto ñe se najmaçe u tri godine jedanput ski-
nuti 10% odvodnika iste proizvodçe i ispitati u odgovarajuñoj la-
boratoriji.
5.83 U sluåaju delimiånog ili potpunog razaraça odvodnika prenapona
zbog atmosferskih praæçeça, treba detaÿno pregledati razorene
delove odvodnika da bi se utvrdio uzrok razaraça i spreåila
naknada sliåna razaraça odvodnika.
5.84 Iskriãta treba podesiti prema koordinaciji izolacije za aparate
u postrojeçu.
5.85 Da bi se u direktno uzemÿenim visokonaponskim mreæama smaçile
eventualne prevelike struje zemÿospoja, pojedina direktna uzemÿ-
eça nultih taåaka transformatora mogu da se iskÿuåe. Iskÿuåeça
t reba sprovestio na osnovu dokumentovane analize, s tim da ostanu
uslovi za direktno uzemÿene mreæe. Istovremeno treba voditi ra-
åuna da se pri eventualnom iskÿuåeçu jednog dela mreæe ne dobije
u preostalom delu mreæe nedovoÿno uzemÿene zbog toga ãto su
neke nulte taåke iskÿuåene radi smaçeça struje zemÿospoja, a ãto
bi imalo za posledicu nedozvoÿene prenapone pri zemÿospoju.
5.86 Pogon mreæe sa izolovanom nultom taåkom moæe da se odvija, ako
kapacitivna struja zemÿospoja te mreæe nije suviãe velika.
Preporuåuje se da kapacitivna struja zemÿospoja ne preœe sledeñe
vrednosti:

Nazivni napon mreæe Kapacitivna struja zemÿospoja


kV A

6 30

10 20

20 15

35 i viãe 10

266

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Ako kapacitivna struja zemÿospoja preœe navedene vrednosti,
treba mreæu razdvojiti ili primeniti uzemÿeçe nulte taåke da bi
se spreåile prenaponske pojave pri zemÿospoju.
5.87 Sve kvarove i iskÿuåeça zbog prenapona treba prouåiti da bi se
spreåile posledice.
5.88 Povremeno treba kontrolisati uzemÿeça postrojeça i ispravnost
spojeva odvodnika prenapona sa sistemom uzemÿeça.
6 POMOÑNI POGONI
6.1 Akumulatori i akumulatorske prostorije
6.11 Akumulatorske prostorije moraju se stalno dobro provetravati.
Ventilacioni otvori treba da su zaãtiñeni od ulaska maçih
æivotiça i prÿavãtine i premazani bojama otpornim prema kise-
linama. Gorçi ventilacioni otvor mora da bude na najviãem mestu
prostorije. Bateriju treba na podesan naåin zaãtititi od direkt-
nog sunåanog zraåeça.
6.12 Na ulaznim vratima akumulatorske prostorije treba postaviti
ploåu sa natpisom “Akumulatorska prostorija – Zabraçeno pu-
ãeçe i upotreba vatre”.
6.2 Pneumatski ureœaji
6.21 U skladu sa uputstvima za odræavaçe objekata i postrojeça treba
stalno kontrolisati odgovarajuñe merne instrumente da bi pri-
tisak zbijenog vazduha bio u odreœenim granicama.
6.22 Povremeno treba kontrolisati ispravnost svih sigurnosnih, re-
dukcionih, zapornih i povratnih ventila, kao i ostale delove pne-
umatskih ureœaja. Iz kondenzacionih sudova treba redovne
ispuãtati skupÿenu vodu.
6.23 Gubitak vazduha u ureœaju za zbijeni vazduh i uåestalost rada
kompresora treba kontrolisati. Ako se utvrdi da cevi propuãtaju
vazduh, mora se kvar odmah otkloniti. Uåestalost i trajaçe rada
kompresora ne smeju da preœu vrednosti koje je propisao proizvo-
œaå.

267

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
PRAVILNIK
O TEHNIÅKIM NORMATIVIMA ZA POGON I ODRÆAVAÇE
ELEKTROENERGETSKIH POSTROJEÇA I VODOVA*

I. OPÃTE ODREDBE

Ålan 1.
Ovim pravilnikom propisuju se tehniåki normativi za pogon i odr-
æavaçe elektroenergetskih postrojeça i vodova.
Odredbe ovog pravilnika ne odnose se na elektroenergetske objekte
za elektriånu vuåu i za posebne namene u rudnicima, u elektrohemijskoj
industriji i na sliånim mestima ugroæenim od eksplozivnih smeãa.

Ålan 2.
Navedeni izrazi, u smislu ovog pravilnika, imaju sledeña znaåeça:
1) elektroenergetsko postrojeçe (u daÿem tekstu: postrojeçe) – tran-
sformatorska stanica, odnosno razvodno postrojeçe je objekat nameçen za
transformaciju, odnosno razvoœeçe elektriåne energije;
2) elektroenergetski objekat (u daÿem tekstu: objekat) je objekat koji
sluæi za proizvodçu, prenos, transformaciju ili razvoœeçe (distri-
buciju) elektriåne energije;
3) elektriåne pogonske prostorije su prostorije u zgradama ili otvo-
reni prostori, odreœeni prvenstveno za smeãtaj i pogon postrojeça, u ko-
jima smeju da se nalaze samo lica koja odræavaju postrojeça ili çima
rukuju. Ostalim licima pristup u takve prostorije moæe biti dozvoÿen
samo pod struånim nadzorom;
4) elektroenergetski nadzemni vod (u daÿem tekstu: nadzemni vod) je
vod koji sluæi za nadzemno voœeçe provodnika za prenos i razvoœeçe
(distribuciju) elektriåne energije;
5) elektroenergetski podzemni vod (u daÿem tekstu: podzemni vod, je
vod koji sluæi za podzemno voœeçe provodnika za prenos i razvoœeçe
(distribuciju) elektriåne energije;
*
Ovaj pravilnik je objavÿen u “Sluæbenom listu SRJ”, broj 41/93.

268

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
6) elektroenergetski vod (u daÿem tekstu: vod) je zajedniåki naziv za
nadzemni i podzemni vod;
7) pogon je staçe objekta u procesu proizvodçe, prenosa i razvoœeça
elektriåne energije;
8) opsluæivaçe je upravÿaçe i manipulacija pogonom i nadlgedaçe
pogona;
9) odræavaçe objekata je rad kojim se obezbeœuje tehniåki ispravno
staçe objekta (otklaçaçe kvarova, revizija, remont, rekonstrukcija i po-
gonska ispitivaça);
10) revizija je periodiåni pregled objekata radi utvrœivaça çihovog
staça i pogonske sposobnosti;
11) remont je rad koji ma za ciÿ da se veñim popravkama i zamenama do-
trajalih delova, u granicama pogonskih potreba, objekat odræi u tehniåki
ispravnom staçu.
Ålan 3.
Radi pravilnog odræavaça i koriãñeça objekata, kao i radi çihove
veñe pogonske sigurnosti, za objekte mora da postoji tehniåka dokumen-
tacija, koja, zavisno od vrste, znaåaja i veliåine objekata, po pravilu, sa-
dræi:
1) glavne karakteristike objekta, opreme, ureœaja i aparata, ãeme po-
strojeça sa osnovnim podacima o glavnim elementima;
2) dosije graœevinskog dela objekta, sa podacima o lokaciji i nosivo-
sti terena kao i situacioni plan temeÿa objekta i svih delova koji se na-
laze u zemÿi;
3) sve promene i rekonstrukcije kojima se meçaju osnovne karakte-
ristike objekta;
4) izveãtaje o reviziji i remontu objekta;
5) zapisnike o ispitivaçu funkcionalnosti zaãtitnih i regulacio-
nih ureœaja.
Objekti se odræavaju prema odgovarajuñim jugoslovenskim stanar-
dima i propisima o tehniåkim normativima, prema uputstvima proizvo-
œaåa i prema internim tehniåkim propisima i godiãçim planovima
korisnika, zasnovanim na pogonskom iskustvu i prañeçu razvoja tehno-
logije odræavaça.
Ålan 4.
Pri odræavaçu prostorija, postrojeça i pomoñnih ureœaja moraju
biti ispuçeni sledeñi uslovi:
1) elektriåne pogonske prostorije moraju biti åiste i uredne i u
çima se ne smeju nalaziti predmeti koji nisu funkcionalno povezani sa
namenom tih rpostorija.
Elektriåne pogonske prostorije u koje se povremeno ulazi moraju
biti zakÿuåane, a kÿuåevi se moraju åuvati na za to odreœenom mestu;
2) putevi unutraãçih i spoÿnih komunikacija u postrojeçu ne smeju
biti zakråeni;
3) ureœaji za provetravaçe i klimatizaciju vazduha, osvetÿeçe i
grejaçe moraju se redovno odræavati. Instalacije za rezervno (pomoñno)
osvetÿeçe moraju se uredno odræavati;

269

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
4) celokupan pomoñni izolovani alat, izolaciona oprema i druga
sredstva koja sluæe za rad u elektroenergetskom postrojeçu moraju biti
ispravna.
II. POSTROJEÇA
1. Energetski transformatori
Ålan 5.
Ako su prilikom isporuke energetskih transformatora (u daÿem tek-
stu: transformatori) skinuti provodni izolatori ili konzervator radi
lakãeg prevoza, a kotao napuçen suvim vazduhom ili inertnim gasom (azo-
tom), proverava se i da li je pri prevozu doãlo do gubÿeça suvog vazduha,
odnosno inertnog gasa.
Transformator se, prema uputstvu proizvoœaåa, puni ispitanim tran-
sformatorskim uÿem.
Dielektriåna åvrstoña uÿa u transformatoru mora da odgovara jugo-
slovenskom standardu JUS N.A5.014.
Pre stavÿaça transformatora u pogon, ispravnost primarnih i se-
kundarnih veza i rad zaãtitnih ureœaja, kao i izolacija namotaja ispituje
se prema ålanu 10. ovog pravilnika.
Ålan 6.
Ventilacija prostora u kome je transformator smeãten mora da
omoguñi rad transformatora s punim nazivnim optereñeçem, u granicama
dozvoÿenog poviãeça temperature u transformatoru.
Ålan 7.
Transformatori i oprema koja im pripada mogu u pogonu biti pre-
optereñivani iznad nazivne snage samo prema tehniåkim uputstvima pro-
izvoœaåa i uputstvima za pogon transformatora.
Ålan 8.
Transformatori sa smaçenom izolacijom namotaja u nultoj taåki
mogu da rade u direktno uzemÿenoj mreæi bez uzemÿeça svoje nulte taåke
ako je nulta taåka zaãtiñena odvodnikom prenapona i ako pri zemÿospoju u
mreæi nulta taåka ne dobije nedozvoÿeno visoki prenapon.
Ålan 9.
Rad zaãtitnih ureœaja energetskih transformatora proverava se:
1) pre prvog stavÿaça objekta u pogon;
2) povremeno, a najmaçe jedanput u åetiri godine, ãto se proceçuje na
osnovu znaåaja i starosti objekta, odnosno uåestalosti delovaça za-
ãtitnih ureœaja.
U sluåaju automatskog iskÿuåeça transformatora dejstvom za-
ãtitnih ureœaja od unutraãçeg kvara (Buholcov relej, diferencijalni re-
lej, zaãtita kotla itd.), proverava se ispravnost zaãtite, a zatim se
transformator podvrgava pregledu radi utvrœivaça mesta na kome je na-
stao kvar i veliåine kvara.

270

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
U sluåaju iskÿuåeça transformatora dejstvom Buholcovog releja,
proverava se sastav gasa u releju. Ako se utvrdi da je gas produkt sa-
gorevaça, transformator mora da ostane van pogona dok se kvar ne ot-
kloni.
Ålan 10.
Dielektriåna åvrstoña uÿa energetskog transformatora ispituje se:
10 pre prvog stavÿaça u pogon;
2) posle duæeg stajaça van pogona;
3) posle veñih prepravki transformatora;
4) najmaçe svake åetvrte godine, kod transformatora nazivne snage
iznad 4 MVA.
Na energetskim transformatorima mora se meriti otpor izolacije
namotaja, i to;
10 pre prvog stavÿaça u pogon, posle duæeg stajaça van pogona i posle
transporta i veñih popravki;
2) povremeno, a najmaçe jedanput u toku åetiri godine – na ener-
getskim transformatorima nazivne snage iznad 4 MVA.
Namotaji do 1 kV ispituju se megaommetrom od 1 000 V, a namotaji vi-
ãih napona – megaommetrom od najmaçe 5 000 V ili nekom drugom odgovara-
juñom metodom mereça.
Otpornost izolacije mora biti u skladu sa tehniåkim uputstvom pro-
izvoœaåa energetskih transformatora.

Ålan 11.
Prilikom svakog pregleda transformatorske stanice, a najmaçe dva
puta godiãçe (poåetkom i tokom zime), proverava se da li je je u konzer-
vatoru ispod odreœenog najniæeg nivoa i ako jeste, doliva se prosuãeno
uÿe do odreœenog nivoa.
Najmaçe jedanput u åetiri godine, na konzervatoru se otvara doça
slavina da bi istekla eventualno skupÿena voda.

Ålan 12.
Na transformatorima nazivne snage preko 1 000 kVA povremeno se
ispituje staçe svih delova ureœaja za hlaœeçe.
Ako u zimskom periodu transformator hlaœen vodom mora biti van
pogona, voda iz cevovoda i sistema za hlaœeçe se ispuãta i cevi se produva-
vaju vazduhom, odnsono primeçuju se sredstva koja spreåavaju smrzavaçe
vode.
Ålan 13.
Ako je namotaj transformatora izvaœen iz kotla, vraña se u kotao bez
prethodnog suãeça zavisno od vremena koje je transformator proveo van
kotla, vlaænosti okolnog vazduha, sprovedenog ispitivaça i mereça.

Ålan 14.
Protivpoæarni ureœaji transformatora kontroliãu se i odræavaju
prema propisu o tehniåkim normativima za zaãtitu elektroenergetskih
postrojeça i ureœaja od poæara.

271

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
2. Razvod i komande

Ålan 15.
Na podesnom i dovoÿno uoåÿivom mestu elektroenergetskog po-
strojeça mora da se nalazi pregledna jednopolna ãema postrojeça, sa
osnovnim podacima o aparatima, maãinama i transformatorima.

Ålan 16.
Neispravni ili premoãñeni rasklopni ureœaji moraju biti posebno
obeleæeni i oznaåeni u dokumentaciji. Ako su ti ureœaji sa daÿinskom
komandom, komanda mora da se iskÿuåi, odnosno blokira.

Ålan 17.
Prilikom izmene neispravnih osiguraåa ne smeju se upotrebÿavati
improvizovani i krpÿeni umeci, veñ samo originalni i pravilno
odabrani.
Ålan 18.
Povremeno mereçe otpornosti uzemÿeça vrãi se prema odgovaraju-
ñim propisima o tehniåkim normativima.

Ålan 19.
Razvodna poÿa, razvodne ñelije, komandna poÿa u komandnim pro-
storijama i svi razvodni elementi obeleæavaju se odgovarajuñim natpi-
snim ploåicama i oznakama da bi se izbegla svaka zabuna pri kretaçu i
manipulacijama.
Elektriåne pogonske prostorije moraju biti posebno oznaåene. Na
ulaze postrojeça sa nazivnim naponom preko 250 V prema zemÿi postavÿaju
se tablice sa upozoreçem na opasnost.

Ålan 20.
Kablovski kanali i hodnici odræavaju se uredno i åisto i kontro-
liãu odvodni kanali, naroåito posle velikih kiãa.

3. Relejna zaãtita, elektroautomatika i telemehanika

Ålan 21.
Ureœaji za relejnu zaãtitu, elektroautomatiku i telemehaniku mo-
raju se ispitati:
1) pre prvog stavÿaça objekta u pogon:
2) posle veñih prepravki, remonta ili kvarova na objektima kojima ti
ureœaji pripadaju, kao i posle veñih prepravki u sekundarnim kolima;
3) povremeno, zavisno od znaåaja ãtiñenog objekta, starosti i uåesta-
nosti kvarova na ureœajima, a najmaçe jedanput u åetiri godine.
Ispitivaçe zaãtitnih ureœaja sprovodi se zajedno sa ispitivaçem
ãtiñenih objekata, a ako nije bilo radova u sekundarnim kolima, dovoÿno
je samo ispitivaçe releja.

272

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Kuñiãta, odnosno sklopovi ispitanih i podeãenih ureœaja plombira
struåno lice koje je ovlastio korisnik.
Ako se neki deo ureœaja za relejnu zaãtitu, elektroautomatiku ili
telemehaniku skida radi ispitivaça u laboratoriji ili radi zamene, posle
ponovne montaæe ispituje se rad celog ureœaja.

Ålan 22.
Ram, relejne table i ormari za smeãtaj ureœaja relejne zaãtite,
elektroautomatike i telemehanike moraju da imaju natpisne ploåice sa
obeleænim poÿima ili drugim oznakama koje ukazuju kom aparatu, funkciji
odnosno delu postrojeça pripadaju zaãtitni relej, elektroautomatike i
telemehanika. Svi sekundarni provodnici moraju se obeleæiti na svojim
krajevima.

4. Pomoñni pogoni

Ålan 23.
Akumulatorske prostorije moraju se stalno dobro provetravati.
Ventilacioni otvori moraju biti zaãtiñeni od u ulaska maçih æivotiça
i prÿavãtine i premazani bojom otpornom na kiseline. Gorçi ventilaci-
oni otvor mora da bude na najviãem mestu prostorije. Baterija mora biti
zaãtiñena od direktnog sunåevog zraåeça.
Na ulazna vrata akumulatorske prostorije postavÿa se ploåa s nat-
pisom “Akumulatorska prostorija – Zabraçeno puãeçe i upotreba vatre”.
Radovi na odræavaçu akumulatorskih baterija izvode se prema
tehniåkim uputstvima proizvoœaåa.
Ispravnost na odræavaçu akumulatorskih baterija izvode se prema
tehniåkim uputstvima proizvoœaåa.
Ispravnost razvoda pomoñnih napona proverava se:
1) pre prvog stavÿaça objekta u pogon;
2) posle veñih prepravki u kolima;
3) povremeno, zavisno od starosti razvoda i uåestalosti kvarova, a
najmaçe jedanput u åetiri godine.

Ålan 24.
U skladu sa uputstvima za odræavaçe objekata i postrojeça, odgova-
rajuñi merni instrumenti moraju se kontrolisati da bi pritisak zbijenog
vazduha bio u odreœenim granicama.
Mora se kontrolisati ispravnost svih sigurnosnih, redukcionih,
zapornih i povratnih ventila kao i ostalih delova pneumatskih ureœaja, a
voda iz kondenzacionih sudova mora se redovno ispuãtati.
Mora se kontrolisati gubitak vazduha u ureœaju za zbijeni vazduh i
uåestalost rada kompresora i ako se utvrdi da cevi propuãtaju vazduh, kvar
se odmah mora otkloniti. Uåestalost i trajaçe rada kompresora moraju
biti u granicama vrednosti koje odredi proizvoœaå.

18 273

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
III. VODOVI

1. Nadzemni vodovi

Ålan 25.
Prvo stavÿaçe voda pod napon i u pogon moæe da usledi tek posle
zavrãetka svih potrebnih radova, poãto se prethodno o tome na pouzdan
naåin, obaveste sve organizacije koje imaju prikÿuåke na tom vodu i lica
odgovorna za organizaciju rada.
Pre nego ãto se vod stavi pod napon, utvrœuje se da li su odstraçeni
zaãtitni kratki spojevi i uzemÿeça. Vod se, po pravilu, stavÿa direktno
pod pun napon mreæe prilikom prvog stavÿaça pod napon.

Ålan 26.
Pri revizijama voda koje se sprovode bez iskÿuåeça voda, posebno se
proverava:
1) da li ima veñih oãteñeça provodnika usled kratkih spojeva ili
sluåajnih mehaniåkih oãteñeça;
2) da li je usled termiåkog preoptereñeça provodnika doãlo do
poveñaça ugiba ili do trajne deformacije materijala provodnika, kao i da
li je usled dodatnog optereñeça od leda doãlo do poveñaça ugiba ili
trajne deformacije provodnika i zaãtitne uæadi;
3) da li je mehaniåkim ili termiåkim dejstvom zbog kratkog spoja
vidno oãteñen izolator;
4) da li su termiåkim dejstvom elektriånog luka metalni delovi za
spajaçe izolatorskih lanaca oãteñeni u toj meri da to moæe prouzro-
kovati pad izolatorskog lanca i provodnika;
5) da li je zbog dotrajalosti ili oãteñeça zaãtitnih premaza doãlo
do prekomerne korozije åeliånih delova stubova;
6) da li su zbog dejstva atmosferskih padavina drveni impregnirani
stubovi oãteñeni, odnosno da li na betonskim stubovima ima prskotina
ili sliånih oãteñeça;
7) da li su zbog abnormalnih optereñeça od leda u toku zime oãte-
ñene konzole, zemÿovodi, vijci i ostala konstrukcija;
8) da li su oãteñena uzemÿena mesta na kojima su izolatori priåvr-
ãñeni, provodnik za uzemÿeçe stuba i provodnik za uzemÿeçe zaãtitnog
uæeta;
9) da li su ispravne sve tablice za upozoreçe, brojevi stubova i
oznake faza;
10) da li se ispod ili u blizini izvode bilo kakvi radovi koji bi mo-
gli da ugroze vod ili osobÿe koje izvodi radove i da li je udaÿenost obje-
kata koji se grade u skladu sa odgovarajuñim propisima o tehniåkim
normativima;
11) da li ima novih nepropisno izvedenih ukrãtaça sa drugim ob-
jektima ili vodovima;
12) da li su se grane okolnog drveña pribliæile vodu toliko da ne po-
stoji sigurnosna udaÿenost.

274

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Ålan 27.
Otpornost uzemÿeça stubova mora biti u granicama odreœenim od-
govarajuñim propisom o tehniåkim normativima.

Ålan 28.
Rastiçe ispod elektroenergetskih vodova mora se redovno señi, tako
da uvek bude obezbeœen sigurnosni razmak.

2. Podzemni (kablovski) vodovi

Ålan 29.
Na krajevima kablovskog voda mora da se nalazi oznaka sa osnovnim
podacima (tip kabla, napon, presek, broj) ili neka druga oznaka kablovskog
voda.
Ålan 30.
Najveñe dozvoÿeno optereñeçe kabla mora biti u skladu s tehniåkim
uputstvom proizvoœaåa, pri åemu se uzimaju u obzir i specifiåni lokalni
uslovi hlaœeça. U sluåaju potrebe, naroåito za kablove od 110 kV i viãe,
optereñeçe se odreœuje tako ãto se uzimaju u obzir merena vrednost tempe-
rature zemÿe i specifiåna termiåka otpornost zemÿe, kao i faktor dnev-
nog optereñeça.
U sluåaju kvara u kablovskim mreæama sa nazivnim naponima do 10 kV,
dozvoÿeno je preoptereñeçe ispravnih kablova u periodu vrãnih optere-
ñeça prema tehniåkom uputstvu proizvoœaåa.

Ålan 31.
Posle poplave pregledaju se otvoreni delovi kablovske trase, kao
ãto su kablovski kanali, kablovska okna (ãahtovi) i sl.

Ålan 32.
Na kablovskim vodovima nazivnog napona od 110 kV i 220 kV kontro-
liãu se svi ureœaji i veliåine koje su tehniåkim uputstvima proizvoœaåa
date za pogon i odræavaçe kablova.

Ålan 33.
Kablovski prostori, tuneli i okna odræavaju se uredno i åisto.
Kablovski pribor i metalne konstrukcije na kojima su kablovi poloæeni
premazuju se, po potrebi, zaãtitnim sredstvima.
Tuneli i sabirni kablovski prostori u kojima se moæe skupÿati
voda, moraju da imaju odgovarajuñu drenaæu.
Ispravnost ventilacije kablovskih tunela, okana i ostalih povr-
ãinskih i podzemnih kablovskih prostora ispituje se prilikom periodiå-
nih pregleda kablova i pribora.

18* 275

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
IV. ZAÃTITA OD PRENAPONA

Ålan 34.
U razvodnim postrojeçima na otvorenom prostoru povremeno se
kontroliãe stepen korozije zaãtitnih zemÿovodnih konstrukcija i uæadi
(ako postoje) postavÿenih za zaãtitu od atmosferskih prenapona.

Ålan 35.
U sluåaju delimiånog ili potpunog razaraça odvodnika prenapona
zbog atmosferskih praæçeça, detaÿno se pregledaju razoreni delovi od-
vodnika da bi se utvrdio uzrok razaraça i spreåila sistemska greãka.
Iskriãta se podeãavaju prema koordinaciji izolacije za aparate u
postrojeçu.
Ålan 36.
Da bi se direktno uzemÿenim visokonaponskim mreæama smaçile
eventualne prevelike struje zemÿospoja, pojedina direktna uzemÿeça nul-
tih taåaka transformatora mogu da se iskÿuåe. Iskÿuåeça se sprovode na
osnovu dokumentovane analize, s tim ãto moraju biti ispuçeni uslovi za
direktno uzemÿeçe mreæe. Istovremeno, pri eventualnom iskÿuåeçu jed-
nog dela mreæe, u preostalom delu mreæe ne sme se pojaviti nedovoÿno uze-
mÿeçe, zbog toga ãto su neke nulte taåke iskÿuåene radi smaçeça struje
zemÿospoja, a ãto bi imalo za posledicu nedozvoÿene prenapone pri ze-
mÿospoju.
Ålan 37.
Pogon mreæe sa izolovanom nultom taåkom moæe da se odvija ako
kapacitivna struja zemÿospoja te mreæe nije suviãe velika. Dozvoÿene
vrednosti kapacitivne struje zemÿospoja su:

Nazivni napon mreæe Kapacitivna struja zemÿospoja


kV A
6 30
10 20
20 15
35 i viãe 10

Ako kapacitivna struja zemÿospoja preœe navedene vrednosti, mreæa


se razdvaja ili se primeçuje uzemÿeçe nulte taåke da bi se spreåile prena-
ponske pojave pri zemÿospoju.
Ålan 38.
Danom stupaça na snagu ovog pravilnika prestaju da vaæe odredbe
Pravilnika o tehniåkim merama za pogon i odræavaçe elektroenergetskih
postrojeça “Sluæbeni list SFRJ”, br. 19/68, koje se odnose na pogon i odr-
æavaçe elektroenergetskih postrojeça i vodova.
Ålan 39.
Ovaj pravilnik stupa na snagu osmog dana od dana objavÿivaça u “Slu-
æbenom listu SRJ”.

276

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
PRAVILNIK
O TEHNIÅKIM NORMATIVIMA ZA IZGRADÇU SREDÇE-
NAPONSKIH NADZEMNIH VODOVA SAMONOSEÑIM
KABLOVSKIM SNOPOM*
I. OPÃTE ODREDBE
Ålan 1.
Ovim pravilnikom propisuju se tehniåki normativi za izgradçu
sredçenaponskih nadzemnih vodova samonoseñim kablovskim snopom.
Odredbe ovog pravilnika ne primeçuju se na izgradçu sredçena-
ponskih nadzemnih vodova samonoseñim kablovskim snopom funkcionalno
vezanih za odnosni objekat (npr. osvetÿeçe puteva, sportskih objekata, gro-
bÿa, elektronergetskih objekata i sl.).
Odredbe ovog pravilnika ne primeçuju se na neizolovane delove
sredçenaponskih nadzemnih vodova samonoseñim kablovskim snopom.
Ålan 2.
Navedeni izrazi, u smislu ovog pravilnika, imaju sledeña znaåeça:
1) sredçenaponski nadzmeni vod izveden samonoseñim kablovskim
snopom (u daÿem tekstu: vod) jeste skup elemenata za nadzemni razvod
elektriåne energije, åiji je nazivni napon od 1 kV do ukÿuåivo 45 kV, a sa-
stoji se od uporiãta i jednog ili viãe sistema provodnika;
2) sistem provodnika je skup provodnika jednog sredçenaponskog
trofaznog sistema u obliku samonoseñeg kablovskog snopa sredçeg napona;
3) provodnik je uæe samonoseñeg kablovskog snopa sredçeg napona,
koji kao element voda neposredno razvodi elektriånu energiju;
4) izolovano uæe samonoseñeg kablovskog snopa sredçeg napona (u da-
ÿem tekstu: izolovano uæe) je uæe izolovano izolacijom koja odgovara ste-
penu izolacije nazivnog napona;
5) noseñe uæe samonoseñeg kablovskog snopa sredçeg napona (u daÿem
tekstu: noseñe uæe) je pouæeni snop æica od istog ili razliåitih mate-
rijala;
* Ovaj pravilnik je objavÿen u “Sluæbenom listu SRJ”, broj 20/92.

277

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
6) samonoseñi kablovski snop sredçeg napona (u daÿem tekstu: SN
SKS) je pouæeni snop izlovanih uæadi oko noseñeg uæeta;
7) uporiãte je stub, zidni nosaå, krovni nosaå i konzola sa opremom,
koje kao element voda sluæi za prihvataçe SN SKS-a prema nameni u vodu
moæe da bude noseñe uporiãte, ugaono uporiãte, krajçe uporiãte i upori-
ãte za rastereñeçe i granaçe, a sastoje se od glave trupa i temeÿnog dela;
8) noseñe uporiãte je uporiãte za noseñe prihvataçe SN SKS-a u
pravolinijskom delu trase voda;
9) ugaono uporiãte je uporiãte za noseñe prihvataçe SN SKS-a na me-
stima gde trasa vode skreñe;
10) krajçe uporiãte je uporiãte za zatezno prihvataçe SN SKS-a na
mestima gde se trasa voda zavrãava;
11) uporiãte za rastereñeçe i granaçe je uporiãte za noseñe ili
zatezno prihvataçe SN SKS-a u raznim smerovima i pravcima;
12) trasa voda je niz duæi koji spajaju projekcije vertikalnih osa
uporiãta ili horizontalnoj ravni;
13) ugao skretaça trase voda je ugao koji se dobija kada se od 180 odu-
zme unutraãçi ugao trase voda;
14) normalno dozvoÿeno naprezaçe noseñeg uæeta je naprezaçe nose-
ñeg uæeta koje se dobija deÿeçem 40% sile kidaça noseñeg uæeta sa raåun-
skim presekom noseñeg uæeta;
15) najveñe raåunsko naprezaçe je horizontalna komponenta na-
prezaça noseñeg uæeta na istezaçe u rasponu, åija se vrednost odabira, ali
ne moæe se odabrati veña vrednost od vrednosti normalnog dozvoÿenog na-
prezaça noseñeg uæeta. Temperatura na kojoj se oåekuje najveñe raåunsko
naprezaçe je ili -5 °C zajedno sa dodatnim teretom od obleœivaça SN SKS-a
ili -20 °C;
16) najveña raåunska sila noseñeg uæeta je proizvod najveñeg ra-
åunskog naprezaça sa raåunskim presekom noseñeg uæeta;
17) raspon je deo trase voda izmeœu dva susedna uporiãta odnosnog
voda;
18) poÿe raspona je prostor u jednom rasponu u kom se nalazi objekat
koji je u odnosu sa vodom;
19) duæina raspona je horizontalna udaÿenost izmeœu taåaka prihva-
taça noseñeg uæeta u rasponu;
20) prelazni raspon je raspon u kojem SN SKS prelaze preko objekta
koji se nalazi u poÿu raspona;
21) optereñeçe od mase SN SKS-a na taåku prihvataça vertikalno na-
niæe je proizvod poduæne mase SN SKS-a, gravitacionog ubrzaça i gravita-
cionog raspona uporiãta;
22) dodatno optereñeçe od obleœivaça SN SKS-a (u daÿem tekstu: ob-
led) na taåku prihvataça vertikalno naniæe je proizvod dodatnog tereta
od obleœivaça SN SKS-a i gravitacionog raspona uporiãta;
23) dodatno optereñeçe od pritiska vetra na SN SKS je proizvod
pritiska vetra, spoÿaãçeg preånika SN SKS-a i poluzbira duæine sused-
nih raspona uporiãta;
24) dodatno optereñeçe od pritiska vetra na uporiãte je proizvod
pritiska vetra, koeficijenta dejstva vetra na uporiãte i projekcija
povrãine napadnute vetrom u ravni upravnoj na smer vetra;

278

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
25) gravitacioni raspon uporiãta (u daÿem tekstu: gravitacioni ra-
spon) je horizontalna udaÿenost izmeœu temenih taåaka lanåanica noseñeg
uæeta susednih raspona uporiãta pri temperaturi noseñeg uæeta -5 °C za-
jedno sa obledom;
26) temena taåka lanåanice je najniæa taåka lanåanice;
27) lanåanica je teorijska kriva linija kojom se noseñe uæe zameçuje
u grafiåkom i teorijskom predstavÿaçu SN SKS-a;
28) sigurnosna visina je najmaça dozvoÿena vertikalna udaÿenost
izmeœu lanåanice u rasponu i tla ili objekta koji se nalazi u poÿu raspona
pri temperaturi noseñeg uæeta 40 °C ili -5 °C zajedno sa obledom, a koja
daje veñi ugib;
29) sigurnosna udaÿenost je najmaça dozvoÿena udaÿenost u bilo kom
pravcu izmeœu SN SKS-a i objekta koji se nalazi u poÿu raspona pri tempe-
raturi noseñeg uæeta 40 °C zajedno sa dodatnim optereñeçem od pritiska
vetra;
30) horizontalna sigurnosna udaÿenost je sigurnosna udaÿenost u ho-
rizontalnoj ravni;
31) ugib je vertikalna udaÿenost izmeœu prave koja spaja dve taåke ra-
spona u kojima se noseñe uæe prihvata i lanåanice;
32) trup uporiãta je deo konstrukcije uporiãta koji sluæi za verti-
kalno izdizaçe glave uporiãta iznad tla ili objekta koji se nalazi u poÿu
raspona;
33) glava uporiãta je deo konstrukcije uporiãta sa opremom;
34) oprema uporiãta je skup elemenata koji sluæe za prihvataçe no-
señeg uæeta na konstrukciju;
35) slobodni profil je povrãina popreånog preseka saobrañajnice
potreban za funkcionisaçe saobrañajnice;
36) izolovani provodnik telekomunikacionog nadzemnog voda je nad-
zemni izolovni telekomunikacioni provodnik ili nadzemni telekomuni-
kacioni kabl ili nadzemni kabl kablovske televizije;
37) zakloçeni deo voda je onaj deo voda koji je niæi od okolnih obje-
kata ili ãume uz koridor voda;
38) koridor voda je prostor u rasponima oiviåen projekcijom noseñeg
uæeta u horizontalnoj ravni pri temperaturi noseñeg uæeta 40 °C zajedno
sa pritiskom vetra.
Ålan 3.
Na podruåju gde postoji opasnost od poæara, opasnost od dodira i po-
treba za smaçeçem presecaça ãume ili rastiça, vodovi se grade SN SKS-
om.

II. ODREŒIVAÇE VREDNOSTI OBLEDA, PRITISKA VETRA I


KOEFICIJENTA DEJSTVA VETRA

Ålan 4.
Vrednost obleda odreœuje se za povratni period od pet godina.
Vrednost obleda ne moæe biti maça od 16 N/m, osim kada se vod gradi
na podruåju gde se obleœivaçe evidentno ne pojavÿuje.

279

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Ålan 5.
Vrednost pritiska vetra odreœuje se za povratni period od pet go-
dina, za visinsku zonu od 0 do 15 m.
Vrednost pritiska vetra se moæe smaçiti do 70% vrednosti pritiska
vetra iz stava 1. ovog ålana za zakloçene delove voda i za trasu voda koja se
nalazi u lokalno geografski zakloçenom podruåju, kao i za trasu voda koja
se nalazi u pravcu najåeãñih vetrova.
Vrednost pritiska vetra ne moæe biti maça od 500 N/m.
Ålan 6.
Vrednosti koeficijenta dejstva vetra za sledeñe oblike uporiãta su:
1) åetvorougaoni presek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1,4
2) poligonalni presek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1,0
3) okrugli presek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 0,7
4) dva stuba åetvorougaonog preseka, za vetar u pravcu ravni
koja prolazi kroz obe ose stubova (ako je razmak osa maçi od dvo-
struke strane preseka). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2,0
5) dva stuba okruglog preseka, za vetar u pravcu ravni koja pro-
lazi kroz obe ose stubova (ako je razmak osa maçi od dvostrukog pre-
ånika). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1,0
6) reãetkasti od profila u ravni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1,4
7) reãetkasti od cevi u ravni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1,1
8) reãetkasti od profila åetvorougaonog preseka. . . . . . . . . . . . . . . 2,6
9) reãetkasti od cevi åetvorougaonog preseka . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2,0
10) reãetkasti od profila trougaonog preseka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2,8.

III. OPÃTI USLOVI ZA SN SKS, OPREMU ZA PRIHVATAÇE,


NASTAVŸAÇE I SPAJAÇE SN SKS
Ålan 7.
Konstrukcija izolovanog uæeta utvrœena je odgovarajuñim jugoslo-
venskim standardima.
Vrednost normalnog dozvoÿnog naprezaça odreœena je u propisu o
tehniåkim normativima za izgradçu nadzemnih elektroenergetskih vodova
nazivnog napona od 1 kV do 400 kV.
Ålan 8.
Nastavÿaçe noseñeg uæeta vrãi se iskÿuåivo spojnicom koja je od
materijala i oblika koji ne smaçuje mehaniåke karakteristike, a spoj
zajedno sa spojnicom ne sme da ima silu kidaça maçu od sile kidaça nose-
ñeg uæeta.
Nastavÿaçe izolovanog uæeta vrãi se spojnicom koja obezbeœuje
elektriånu provodÿivost i izolaciju koja odgovara stupçu izolacije na-
zivnog napona.
Ålan 9.
Oprema za prihvataçe i spajaçe SN SKS-a mora da je otporna na
atmosferske uticaje i da spreåi habaçe plaãta SN SKS-a.

280

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Oprema za prihvataçe SN SKS-a pri skretaçu trase voda mora da bude
tako postavÿena da se spreåi habaçe plaãta SN SKS-a.

IV. ODREŒIVAÇE VREDNOSTI OPTEREÑEÇA UPORIÃTA

Ålan 10.
Odreœivaçe vrednosti optereñeça uporiãta vrãi se odreœivaçem
optereñeça elemenata uporiãta, a prema nameni uporiãta u vodu i oåeki-
vanom optereñeçu.
Pri odreœivaçu vrednosti oåekivanog optereñeça ne uzima se u ob-
zir optereñeçe uporiãta na torziju, dodatno optereñeçe od obleœivaça
opreme uporiãta, kao ni dodatno optereñeçe od pritiska vetra na opremu
uporiãta.
Ålan 11.
Odreœivaçe vrednosti optereñeça trupa i glave uporãta vrãi se
prema najteæem od sledeñih oåekivanih optereñeça, i to od:
1) dodatnog optereñeça od pritiska vetra na uporiãte zajedno sa
dodatnim optereñeçem od pritiska vetra na SN SKS bez redukcija s obzi-
rom na napadni ugao vetra;
2) rezultante optereñeça najveñih raåunskih sila noseñih uæadi svih
pravaca;
3) 2/3 najveñe raåunske sile noseñeg uæeta najoptereñenijeg pravca sa
zateznim prihvataçem SN SKS-a.

Ålan 12.
Odreœivaçe vrednosti optereñeça za konzole i opremu vrãi se
prema najteæem od sledeñih oåekivanih optereñeça, i to od:
1) dodatnog optereñeça od pritiska vetra na SN SKS,
2) optereñeça od mase SN SKS-a i dodatnog optereñeça od obleœivaça
SN SKS-a.
3) rezultate optereñeça najveñih raåunskih sila noseñih uæadi.

V. UZEMŸEÇE I ZAÃTITA OD PRENAPONA

Ålan 13.
Za uporiãta na kojima nije ostvarena galvanska veza izmeœu noseñeg
uæeta i opreme uporiãta nije potrebno uzemÿeçe.
Na mestima gde je noseñe uæe uzemÿeno uzemÿuje se i ekran pro-
vodnika.
Na mestima gde se vrãi uzemÿeçe kablovske glave uzemÿuje se i no-
señe uæe.

281

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
VI. ODREŒIVAÇE VREDNOSTI SIGURNOSNE VISINE I
SIGURNOSNE UDAŸENOSTI ZA UKRÃTAÇE, PRIBLIÆAVAÇE
I PARALELNO VOŒEÇE VODOVA SA ODNOSNIM OBJEKTIMA

Ålan 14.
Ako ovim pravilnikom nisu propisane vrednosti razmaka, sigurnosne
visine i sigurnosne udaÿenosti, mora se obezbediti da ne doœe do habaça
plaãta SN SKS-a.
Ålan 15.
Iznad mesta nepristupaånih za vozila, sigurnosna visina iznosi 4,0 m.
Uporiãta se mogu postaviti neposredno na mesta nepristupaåna za
vozila.
Ålan 16.
Iznad mesta pristupaånih za vozila (npr. oko naseÿenih mesta, poÿa
preko kojih ima poÿskih puteva, iznad livada i ãumskih puteva i sl.)
sigurnosna visina iznosi 5,0 m.
Kod ukrãtaça pribliæavaça i paralelnog voœeça, uporiãta se mogu
postavÿati uz samu ivicu poÿskog ili ãumskog puta.

Ålan 17.
Za ulice u naseÿenim mestima i gradovima, sigurnosna visina iznad
trotoara iznosi 5,0 m, a iznad kolovoza ili kolskog ulaza 6,0 m.
Kod ukrãtaça, pribliæavaça i paralelnog voœeça, uporiãta se
mogu postavÿati uz samu ivicu kolovoza ili kolskog ulaza.

Ålan 18.
Iznad dimçaka i ventilacionih otvora zgrada nije dozvoÿena
izgradça vodova.
Boåno iznad otvora dimçaka i ventilacionih otvora sigurnosna uda-
ÿenost iznosi 0,8 m, a boåno ispod otvora 1,25 m. Za dimçake i ventilaci-
one otvore pri åijem åiãñeçu nije moguñe alatom za åiãñeçe dodirnuti
provodnike, boåno iznad otvora sigurnosna udaÿenost iznosi 0,4 m, a boåno
ispod otvora 0,2 m.
Za nepristupaåne delove zgrada (npr. krov kosine veñe od 15° i sl.) si-
gurnosna visina iznad slemena krova iznosi 0,4 m.
Iznad pristupaånih delova zgrada (npr. terase, balkoni, ravni ili
kosi krov kosine do 15° i sl.), sigurnosna visina iznosi 2,5 m.
Za prozore i spoÿna vrata sigurnosna udaÿenost, raåunajuñi od
otvora, iznosi 1,25 m.
Za krovne prozore, od prostora otvaraça prozora sigurnosna uda-
ÿenost iznosi 0,4 m.
Ålan 19.
Kod ukrãtaça, pribliæavaça i paralelnog voœeça sa stogom, suãa-
rom, seçakom, ambarom ili koãem, vrednosti sigurnosne visine i sigurno-
sne udaÿenosti jednake su vrednostima sigurnosne visine i sigurnosne
udaÿenosti odreœene u ålanu 18. ovog pravilnika.

282

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Ålan 20.
Iznad antena televizijskih, radio-fonskih prijemnika i radio-
primopredajnika sigurnosna visina iznosi 1,0 m.

Ålan 21.
Kod ukrãtaça, pribliæavaça i paralelnog voœeça sa gromobranskim
instalacijama vod mora da bude izgraœen prema propisima o tehniåkim
normativima za gromobrane.
Ålan 22.
Iznad sportskih objekata, streliãta, deåijih igraliãta, ãkolskih
dvoriãta, javnih kupaliãta, kampova, skijaãkih staza, pijaca, vaãariãta,
æelezniåkih i autobuskih stanica (osim za stajaliãta) grobÿa i objekata
u kojima se nalazi lako zapaÿiv materijal (npr. benzin, uÿe, eksploziv, gas
i sl.) nije dozvoÿena izgradça vodova.
Kod pribliæavaça i paralelnog voœeça sa sportskim objektom, stre-
liãtem, deåjim igraliãtem, ãkolskim dvoriãtem, javnim kupaliãtem,
kampom, skijaãkom stazom, pijacom, vaãariãtem, æelezniåkom i autobu-
skom stanicom, grobÿem i objektom u kojem se nalazi lako zapaÿiv materi-
jal, sigurnosna udaÿenost u horizontalnom pravcu iznosi koliko i visina
uporiãta uveñana za 3,0 m, ali ne maçe od 10,0 m.

Ålan 23.
Pri izgradçi voda kroz ãumu i park, pojedino drveñe se moæe kori-
sti za prihvataçe SN SKS-a, pod uslovom da se obezbedi zaãtita plaãta SN
SKS-a od habaça.
Ålan 24.
Iznad auto-puteva, magistralnih, regionalnih, lokalnih i prilaznih
puteva koji se koriste kao putevi za javnu upotrebu, sigurnosna visina
iznosi 6,0 m.
Kod ukrãtaça sa auto-putem, magistralnim, regionalnim, lokalnim i
prilaznim putem uporiãta se mogu postavÿati uz samu ivicu putnog pojasa.
Kod pribliæavaça i paralelnog voœeça sa putnim pojasom sigur-
nosna udaÿenost u horizontalnom pravcu iznosi 2,0 m.
Uporiãta prelaznog raspona moraju biti krajça.

Ålan 25.
Iznad kontaktnog voda trolejbusa i tramvaja, sigurnosna visina
iznosi 1,5 m a od slobodnog profila trolejbusa i tramvaja sigurnosna
udaÿenost iznosi 1,25 m.
Ukrãtaçe SN SKS-a sa kontaktnim vodom trolejbusa i tramvaja moæe
se izvesti prihvataçem na zajedniåkom uporiãtu.
Prihvataçe SN SKS-a i kontaktnog voda trolejbusa i tramvaja na
zajedniåkom uporiãtu, moguñe je pod sledeñim uslovima:
1) ako sigurnosna udaÿenost od kontaktnog voda iznosi 1,5 m.
2) ako sigurnosna udaÿenost od slobodnog profila trolejbusa ili
tramvaja iznosi 1,25 m.

283

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Kod pribliæavaça ili paralelnog voœeça sa slobodnim profilom
trolejbusa ili tramvaja, sigurnosna udaÿenost u horizontalnom pravcu
iznosi 1,25 m.
Ålan 26.
Za ukrãtaçe, pribliæavaçe, paralelno voœeçe i prihvataçe po
zajedniåkim uporiãtima ili uporiãtu SN SKS-a sa visokonaponskim vo-
dom, primeçuju se odredbe propisa o tehniåkim normativima za izgradçu
nadzemnih elektroenergetskih vodova nazivnog napona od 1 kV do 400 kV,
ako ovim pravilnikom nije drukåije odreœeno.
Kod ukrãtaça, pribliæavaça i paralelnog voœeça sa koridorom
visokonaponskog nadzemnog voda uporiãta se mogu postavÿati uz samu
ivicu koridora.
Ukrãtaçe SN SKS-a sa visokonaponskim nadzemnim vodom nazivnog
napona do 45 kV moæe se izvesti prihvataçem na zajedniåkom uporiãtu.
Prihvataçe SN SKS-a i provodnika visokonaponskog nadzemnog voda
nazivnog napona do 45 kV na zajedniåko uporiãte moguñe je pod sledeñim
uslovima:
1) ako je SN SKS ispod provodnika visokonaponskog nadzemnog voda,
2) ako je u glavi uporiãta sigurnosna visina tolika da se omoguñi rad
na opremi SN SKS-a u blizini visokog napona, ali ne maça od sigurnosnog
razmaka odreœenog za visoki napon prema propisu o tehniåkim normati-
vima za izgradçu nadzemnih elektroenergetskih vodova nazivnog napona od
1 kV do 400 kV,
3) ako je u sredini raspona sigurnosna visina jednaka razmaku u sre-
dini raspona odreœenog za vertikalni raspored provodnika za visokona-
ponski nadzemni vod prema propisu o tehniåkim normativima za izgradçu
nadzemnih elektroenergetskih vodova nazivnog napona od 1 kV do 400 kV.
Kod prihvataça SN SKS-a i provodnika visokonaponskog nadzemngo
voda nazivnog napona do 45 kV na zajedniåkom uporiãtu, izolatori visoko-
naponskog nadzemnog voda su bez pojaåane mehaniåke i elektriåne sigurno-
sti.
Ålan 27.
Iznad i ispod drugog SN SKS-a ili provodnika niskonaponskog voda
sigurnosna visina iznosi 1,0 m, a sigurnosna udaÿenost 0,5 m.
Kod ukrãtaça, pribliæavaça i paralelnog voœeça sa koridorom
voda sa SN SKS-om ili nisokonaponskog voda uporiãta se mogu postavÿati
uz samu ivicu koridora.
Ukrãtaçe SN SKS-a i drugog SN SKS-a ili provodnika niskona-
ponskog voda moæe se izvesti prihvataçem na zajedniåkom uporiãtu.
Prihvataçe SN SKS-a i drugog SN SKS-a ili provodnika niskona-
ponskog voda na zajedniåkom uporiãtu moguñe je pod sledeñim uslovima:
1) ako u glavi uporiãta sigurnosna visina iznosi 0,3 m;
2) ako je u glavi uporiãta sigurnosna udaÿenost u odnosu na pro-
vodnike niskonaponskog voda jednaka vrednost sigurnosnog razmaka za
niskonaponski nadzemni vod;
3) ako je u sredini raspona sigurnosna visina u odnosu na niskona-
ponski vod s uæadima jednaka razmaku u sredini razmaka odreœenog za
vertikalni raspored provodnika za niskonaponski nadzemni vod.

284

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Ålan 28.
Iznad i ispod provodnika izolovanih provodnika telekomunikacio-
nog nadzemnog voda sigurnosna visina iznosi 0,5 m, a sigurnosna udaÿenost
1,5 m.
Kod ukrãtaça sa telekomunikacionim nadzemnim vodom upriãta se
mogu postavÿati uz samu ivicu koridora.
Ukrãtaçe sa telekomunikacionim nadzemnim vodom sa izolovanim
provodnicima moæe se izvesti prihvataçem na zajedniåkom uporiãtu.
Prihvataçe SN SKS-a i izolovanih provodnika telekomunikacionog
nadzemnog voda na zajedniåkom uporiãtu moguñe je pod sledeñim uslovima:
1) ako su provodnici SN SKS-a iznad izolovanih provodnika teleko-
munikacionog nadzemnog voda.
2) ako u glavi uporiãta sigurnosna visina iznosi 0,5 m.
3) ako u sredini raspona sigurnosna visina iznosi 0,5 m.
Kod pribliæavaça i paralelnog voœeça sa telekomunikacionim nad-
zemnim vodom sigurnosna udaÿenost u horizontalnom pravcu iznosi 1,0m.

Ålan 29.
Ako se telekomunikacioni podzemni vod pribliæava temeÿu stuba
SN SKS-a sigurnosna udaÿenost u horizontalnom pravcu iznosi 0,8 m, a ako
je telekomunikacioni nadzemni vod mehaniåki zaãtiñen ona iznosi 0,3 m.

Ålan 30.
Iznad najviãeg vodostaja reka na kojima je moguñe splavareçe, sigur-
nosna visina iznosi 7,0 m.
Iznad gorçe ivice nasipa kanala za navodçavaçe ili odvodçavaçe,
sigurnosna visina iznsoi 6,0 m.
Ålan 31.
Iznad i ispod slobodnog profila æiåare, sigurnosna visina iznosi
3,0 m.
Kod pribliæavaça ili paralelnog voœeça sa slobodnim profilom
æiåare, sigurnosna udaÿenost u horizontalnom pravcu iznosi koliko i vi-
sina uporiãta uveñana za 3,0 m, ali ne maçe od 10,0 m.

Ålan 32.
Iznad slobodnog profila gasovoda, naftovoda, parovoda i sl., sigur-
nosna visina iznosi 2,5 m.
Kod pribliæavaça i paralelnog voœeça sa slobodnim profilom
gasovoda, naftovoda, parovoda i sl., sigurnosna udaÿenost u horizontalnom
pravcu iznosi 2,5 m.
Ålan 33.
Iznad æelezniåkih i industrijskih pruga sigurnosna visina od gorçe
ivice ãine za elektrifikovanu prugu iznosi 12,0 m, a za neelektrifi-
kovanu prugu 7,0 m.
Za ukrãtaçe sa kontaktnim vodom elektrifikovane pruge vaæe od-
redbe propisa o tehniåkim normativima za izgradçu nadzemnih elek-
troenergetskih vodova nazivnog napona od 1 kV do 400 kV.

285

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Kod ukrãtaça sa æelezniåkom i industrijskom prugom uporiãta se
mogu postavÿati uz samu ivicu pruænog pojasa.
Kod pribliæavaça i paralelnog voœeça sa slobodnim profilom æe-
lezniåke i industrijske pruge, sigurnosna udaÿenost u horizontalnom
pravcu iznosi koliko i visina uporiãta uveñana za 3,0 m ali ne maçe od
10,0 m.
Uporiãta prelaznog raspona moraju biti krajça.

VII. DIMENZIONISAÇE, USIDREÇE I TEMEŸEÇE UPORIÃTA


Ålan 34.
Ako ovim pravilnikom nije drukåije odreœeno, uporiãta se dimen-
zioniãu prema propisima o tehniåkim normativima za izgradçu nadzem-
nih elektroenergetskih vodova nazivnog napona od 1 kV do 400 kV.
Uporiãta se dimenzionãtu na osnovu oåekivanog optereñeça pro-
pisanog u ål. 10, 11. i 12. ovog pravilnika, a uporiãta koja imaju viãe ravni
simetrije dimenzioniãu se za svaku ravan simetrije.
Ålan 35.
Za usidreçe uporiãta primeçuju se odredbe propisa o tehniåkim
normativima za izgradçu nadzemnih elektroenergetskih vodova nazivnog
napona od 1 kV do 400 kV.
Ålan 36.
Za temeÿe uporiãta primeçuju se odredbe propisa o tehniåkim
normativima za izgradçu nadzemnih elektroenergetskih vodova nazivnog
napona od 1 kV do 400 kV.

VIII. ZAVRÃNA ODREDBA


Ålan 37.
Ovaj pravilnik stupa na snagu osmog dana od dana objavÿivaça u “Slu-
æbenom listu SRJ”.

286

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
PRAVILNIK
O TEHNIÅKIM MERAMA ZA IZGRADÇU, POGON I ODRÆAVAÇE
ELEKTRIÅNIH GENERATORA I SINHRONIH KOMPENZATORA
HLAŒENIH VODONIKOM*

Ålan 1.
Pri izgradçi, pogonu i odræavaçu elektriånih generatora i sinhro-
nih kompenzatora hlaœenih vodonikom primeçivañe se tehniåke mere sadr-
æane u Propisima o tehniåkim merama za izgradçu, pogon i odræavaçe
elektriånih generatora i sinhronih kompenzatora hlaœenih vodonikom,
koji su odãtampani uz ovaj pravilnik i åine çegov sastavni deo.
Odredbe propisa iz stava 1. ovog ålana koje se odnose na izgradçu ne
primeçuju se na elektriåne generatore i sinhrone kompenzatore hlaœene
vodonikom, koji se pre dana stupaça na snagu ovog pravilnika nalaze u
izgradçi ili su puãteni u pogon.

Ålan 2.
Ovaj pravilnik stupa na snagu po isteku trideset dana od dana obja-
vÿivaça u “Sluæbenom listu SFRJ”.

PROPISI O TEHNIÅKIM MERAMA ZA IZGRADÇU, POGON I


ODRÆAVAÇE ELEKTRIÅNIH GENERATORA I SINHRONIH
KOMPENZATORA HLAŒENIH VODONIKOM

1 Opãte odredbe
1.1 Ovim propisima odreœuju se tehniåke mere za izgradçu, pogon i
odræavaçe elektriånih generatora i sinhronih kompenzatora hla-
œenih vodonikom. Ako ovim propisima nije drukåije odreœeno, na
elektriåne generatore i sinhrone kompenzatore hlaœene vodoni-
kom primeçuju se i odredbe odeÿka 5.1. Propisa o tehniåkim me-
rama za pogon i odræavaçe elektroenergetskih postrojeça, koji su
*
Ovaj pravilnik je objavÿen u “Sluæbenom listu SFRJ”, broj 13/69. Ispravka ovog pravil-
nika je objavÿena u “Sluæbenom listu SFRJ”, broj 19/69.

287

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
sastavni deo Pravilnika o tehniåkim merama za pogon i odræa-
vaçe elektroenergetskih postrojeça (“Sluæbeni list SFRJ” broj
19/68) i odredbe Propisa o elektriånim postrojeçima na nadzem-
nim mestima ugroæenim od eksplozivnih smeãa (Dodatak “Sluæbe-
nog lista SFRJ”, broj 18/67), koji su sastavni deo Pravilnika o
elektriånim postrojeçima na nadzemnim mestima ugroæenim od
eksplozivnih smeãa (“Sluæbeni list SFRJ”, broj 18/67).*
1.2 Korisnik elektriånih generatora i sinhronih kompenzatora hla-
œenih vodonikom duæan je da se u pogonu pridræava i podataka da-
tih od strane isporuåioca takvih generatora odnosno
konpenzatora, o pritiscima vodonika, odgovarajuñoj snazi i tempe-
raturi.
1.3 Kuñiãta i svi delovi koji im pripadaju treba da budu dimenzi-
onisani tako da unutraãça eksplozija ne moæe ugroziti zapo-
ãÿena lica odnosno druga lica.
1.4 Kuñiãte, provodni izolatori, hladçaci i ostala oprema, koji su u
sklopu elektriånih generatora i sinhornih komenzatora hlaœenih
vodonikom, moraju se ispitivati prema propisima i standardima
po kojima su ti generatori i kompenzatori graœeni.
1.5 Elektriåni generatori i sinhroni kompenzatori hlaœeni vodoni-
kom moraju biti dimenzionisani tako da mogu trajno davati nomi-
nalnu aktivnu odnosno reaktivnu snagu, oznaåenu na natpisnoj
poåici, pri najviãoj dozvoÿenoj temperaturi gasa za hlaœeçe.
2 Ureœaji za mereçe temperature
2.1 Za mereçe temperature statorskog namotaja treba ugraditi
najmaçe ãest termoindikatora.
Termoindikatori se ravnomerno rasporeœuju po obimu statora i
ugraœuju na mestima na kojima se predviœa najviãa temperatura.
Za elektriåne generatore hlaœene vodonikom åija je snaga veña od
100 MW, odnosno za sinhrone kompenzatore hlaœene vodonikom åija
je snaga veña od 50 MVAr, preporuåuje se ugradça aparata za re-
gistrovaçe temperature statorskog namotaja.
2.2 Kod elektriånih generatora i sinhronih kompenzatora hlaœenih
vodonikom sa neposredno hlaœenim statorskim namotajima treba
kontrolisati temperaturu vodonika za hlaœeçe na izlazu iz na-
motaja, i to sa najmaçe tri termoindikatora. Ovi termoindika-
tori treba da su u ãto je moguñe teãçem dodiru sa vodonikom za
hlaœeçe koji izlazi iz namotaja.
2.3 Broj termoindikatora za mereçe temperature vodonika za hlaœeçe
pri izlazu iz hladçaka, treba odrediti prema prostornoj raspo-
deli temperature gasa koji izlazi.
*
Pravilnik o elektriånim postrojeçima na nadzemnim mestima ugroæenim od eksploziv-
nih smeãa “Sluæbeni list SFRJ”, br. 18/67 i 28/70, stavÿen je van snage donoãeçem Pravilnika
o jugoslovenskim standardima za protiveksplozijsku zaãtitu “Sluæbeni list SFRJ”, broj 18/81;
ispravka navedenog pravilnika objavÿena je u “Sluæbenom listu SFRJ”, broj 38/81. Ovim pravil-
nikom stavÿen je van snage i Pravilnik o konstrukciji, izradi i ispitivaçu elektriånih ureœaja
za rad u atmosferi eksplozivnih smeãa “Sluæbeni list SFRJ”, broj 52/68, kao i neki jugosloven-
ski standardi iz ove oblasti.
Sada je oblast protiveksplozione zaãtite regulisana jugoslovenskim standardima.

288

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
3 Ureœaj sistema za hlaœeçe vodonikom
3.1 Elektriåni generatori i sinhroni kompenzatori hlaœeni vodoni-
kom treba da imaju:
3.1.1 Ureœaj za vodonik sa potrebnim priborom (instrumentima) za me-
reçe pritiska vodonika i ureœaj za podeãavaçe potrebnog priti-
ska vodonika; dva ureœaja za mereçe åistoñe vodonika koji rade
nazavisno jedan od drugog i potrebne ureœaje za signalisaçe ne-
propisnog stepena åistoñe vodonika.
Ovi ureœaji treba da budu postavÿeni tako da omoguñavaju brz i
jednostavan uvid u rad elektriånih generatora i sinhronih kom-
penzatora hlaœenih vodonikom. Signali za opasnost moraju se pre-
nositi do mesta sa stalnom posadom.
3.1.2 Ureœaj za puçeçe vodonikom i za istiskivaçe vazduha ili vodo-
nika neutralnim gasom (ugÿendioksidom ili azotom).
Prikÿuåak za dovod zbijenog vazduha na tabli za razvod i mani-
pulaciju gasovima (vazduhom, neutralnim gasom, vodonikom), mora
se izvesti preko vidÿivog spoÿnog voda åijim se uklaçaçem pre-
kida dovod zbijenog vazduha.
Ureœaj za ispuãtaçe vodonika, neutralnog gasa i vazduha u
slobodnu atmosferu odnosno van krova zgrade u kojoj se nalazi
elektriåni generator hlaœen vodonikom odnosno sinhroni kom-
penza-tor hlaœen vodonikom.
3.1.3 Ureœaj za zaptivaçe uÿem i, po potrebi, napravu za odstraçivaçe
vazduha i vode iz uÿa, ako se zaptivaçe vrãi uÿem. Pritisak u
ureœaju za zaptivaçe uÿem mora biti veñi od pritiska vodonika u
elektriånom generatoru hlaœenom vodonikom odnosno u sinhronom
kompenzatoru hlaœenom vodonikom, a prema uputstvu proizvoœaåa.
Ureœaj za zaptivaçe uÿem mora biti izveden tako da rad elek-
triånog generatora hlaœenog vodonikom odnosno sinhronog kom-
penzatora hlaœenog vodonikom ne moæe biti ugroæen za sluåaj
ispada ili kvara ma kog bitnog elementa tog ureœaja.
3.1.4 Potrebne merne i alarmne naprave za nadgledaçe svih pomoñnih
ureœaja i za utvrœivaçe pojava teånosti u elektriånom generatoru
i sinhronom kompenzatoru hlaœenim vodonikom; naprave za otkla-
çaçe teånosti i naprave za suãeçe gasa za hlaœeçe.
3.2 Cevovodi za hlaœeçe vodonikom, cevovodi za uÿe, cevovodi za
ugÿendioksid i sl., treba da su oznaåeni razliåitim bojama u
skladu sa taåkom 2.320 Propisa o tehniåkim merama za pogon i odr-
æavaçe elektroenergetskih postrojeça.
4 Sigurnosne mere
Mere predviœene u ovoj glavi primeçuju se da bi se izbeglo stva-
raçe smeãe vodonika i vazduha u opasnoj koliåini odnosno u koli-
åini koja je zapaÿiva i eksplozivnog sastava.
4.1 Ako su kolektor budilice ili klizni prstenovi koji rade u slo-
bodnoj atmosferi smeãteni u oklop u koji moæe da prodre vodonik
treba obezbediti dovoÿno provetravaçe prostora u oklopu, i to
kako za vreme pogona tako i za vreme stajaça elektriånih gene-
ratora i sinhronih kompenzatora hlaœenih vodonikom.

19 289

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
4.2. Rezervoari za odstraçivaçe vazduha (vetrenici) koji pripadaju po-
strojeçu za vodonik i za uÿe za zaptivaçe, moraju biti dimen-
zionisani tako da izdræe ispitni pritisak predviœen propisima i
standardima po kojima su graœeni elektriåni generatori i
sinhroni kompenzatori hlaœeni vodonikom.
4.3 Suãionik gasa mora biti dimenzionisan tako da izdræi ispitni
pritisak predviœen propisima i standardima po kojima je graœen
elektriåni generator hlaœen vodonikom odnosno sinhroni kom-
penzator hlaœen vodonikom. Grejno telo moæe se ukÿuåivati samo
pod uslovom da je prethodno ukÿuåen ventilator ili sliåan ureœaj
za ventilaciju. Temperatura grejnog tela ne sme biti viãa od 3000 C.
Grejno telo treba postaviti ãto niæe, a elektriåni prikÿuåak
treba da bude zatvorene izrade, tj. ekploziono zaãtiñen.
4.4 Merni i kontrolni instrumenti i ureœaji u kojima se za vreme po-
gona moæe da nakupi zapaÿiva gasovita smeãa i u kojima se nalaze
strujna elektriåna kola, moraju biti obezbeœni od eksplozije da bi
se zaãtitila zapoãÿena odnosno druga lica. Za ovu svrhu upo-
trebÿavaju se konstrukcije eksploziono zaãtiñene ili konstruk-
cije koje obezbeœuju dovoÿno provetravaçe. Eksploziono
zaãtiñeni elektriåni ureœaji moraju na spoÿnoj strani imati ja-
sno vidÿiv znak: “S” prema taåki 15.3 Propisa o elektriånim po-
strojeçima nad nadzemnim mestima ugroæenim od eksplozivnih
smeãa.
Elektriåna instalacija i svi elektriåni ureœaji u sklopu
elektriånog generatora i sinhronog kompenzatora hlaœenih vodo-
nikom odnosno na mestima na kojima moæe doñi do stvaraça opasne
smeãe vodonika i vazduha, moraju biti izraœeni kao eksploziono
zaãtiñeni.
4.5 Elektriåni spojevi delova koji provode struju u mernom kolu bez
pokretnih kontakata, moraju biti izraœeni tako da prikÿuåak na
çima bude zaãtiñen od nedozvoÿenog zagrevaça, od potresa ili
promena izolacionog materijala.
4.6 Ako je u pitaçu pojedinaåno snabdevaçe elektriånog generatora
odnosno sinhronog kompenzatora vodonikom, broj boca u bateriji
ne sme biti veñi od broja boca predviœenog uputstvom proizvoœaåa.
Svaka boca u bateriji mora biti dobro priåvrãñena i obezbeœena
od pada i udara. Cela baterija boca sa vodonikom mora biti ogra-
œena i obezbeœena od ãtetnog dejstva koje moæe prouzrokovati
udar, temperatura, hemikalije, elektriåni luk i dr.
U pogonu ili pri puçeçu elektriånog generatora odnosno sinhro-
nog kompenzatora vodonikom, mora se imati rezervna koliåina ne-
utralnog gasa koja odgovara zapremini najveñeg ugraœenog takvog
generatora odnosno kompenzatora.
4.7 Ako se viãe elektriånih generatora odnosno sinhronih kompen-
zatora snabdevaju vodonikom iz zajedniåke baterije, baterija boca
sa vodonikom mora se postaviti na posebnom mestu izvan maãinske
sale. Da bi se zaãtitilo od posledica loma cevovoda ili nezapti-
venosti cevovoda, mora se pre uvoœeça svakog cevovoda pod priti-
skom u zatvorenu zgradu predvideti automatski ventil za brzo
zatvaraçe. Pri pojedinaånom i pri centralnom snabdevaçu vodo-

290

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
nikom, strana niskog pritiska napajaça vodonikom mora se
zaãtiti ventilom sigurnosti.
Ako je batrija postavÿena u zatvorenoj prostoriji, na najviãem
mestu prostorije moraju se predvideti otvori za prirodnu ventila-
ciju. Iznad otvora za prirodnu ventilaciju ne smeju se postavÿati
bilo kakvi elektriåni ureœaji (ventilatori, sijalice i dr.).
Cevovode koji odvode vodonik, a poloæeni su u zemÿu, treba po-
kriti ãÿunkom tako da se omoguñi postepeno izlaæeçe vodonika u
sluåaju da cevovodi propuãtaju. Cevovode poloæene u kanal pogon-
ske zgrade treba pokriti pokrivaåem koji omoguñuje çihovo prove-
travaçe. Ako je potrebno, treba predvideti i veãtaåko
provetravaçe.
4.8. U maãinskoj sali, u temeÿima i u svim prostorijama koje su u bli-
zini instalacija sa vodonikom, u koje moæe da prodre vodonik, ne
smeju postojati ãupÿine koje su sa gorçe strane zatvorene i u ko-
jima se moæe vodonik da skupÿa.
Mora se voditi raåuna o stalnom dovoÿnom provetravaçu.
4.9 Skupÿaçe smeãe vodonika i vazduha u opasnoj koliåini u ureœaju
za podmazivaçe uÿem mora se spreåiti. Moraju se na odgovarajuñem
mestu postaviti ureœaji za stalno odstraçivaçe smeãe vodonika i
vazduha. Ako, izuzetno treba postaviti elektromotore u struji
gasa, elektromotori moraju biti izraœeni kao eksploziono sigurni
(S-motori) prema Propisima o elektriånim postrojeçima na nad-
zemnim mestima ugroæenim od eksplozivnih smeãa. Cevovodi za
vodonik ili za smeãu vodonika i vazduha moraju biti poloæeni
tako da se smeãa vodonika i vazduha pri izlazu iz cevovoda ne
moæe nigde da skupÿa. U blizini izlaznog otvora ne sme postojati
nikakav izvor vatre ili varnica.
Prostorije sa uÿem za zaptivaçe, napravama za puçeçe, nadgle-
daçe i praæçeçe, kao i sa baterijama boca sa vodonikom, moraju se
stalno i dovoÿno provetravati.
4.10 U blizini ureœaja za vodonik, razvodna postrojeça moraju se
graditi i postavÿati tako da u sluåaju kratkog spoja ne mogu da
oãtete ureœaje za vodonik. Elektriåne instalacije u blizini ure-
œaja za vodonik moraju se graditi prema Propisima o elektriånim
postrojeçima na nadzemnim mestima ugroæenim od eksplozivnih
smeãa.
5 Pogon
5.1 Pogon elektriånog generatora i sinhronog kompenzatora hlaœenih
vodonikom mora se vrãiti tako da se u çima ne moæe stvarati
eksplozivna smeãa vodonika i vazduha. Elektriåni generator od-
nosno sinhroni kompenzator mora imati automatski alarmni ure-
œaj za signalisaçe smaçeça stepena åistoñe vodonika. Pri
smaçeçu stepena åistoñe na 85%, vodonik se mora istisnuti iz
elektriånog generatora odnosno sinhronog kompenzatora.
5.2 Prilikom puçeça elektriånog generatora odnosno sinhronog
kompenzatora vodonikom, odnosno prilikom praæçeça takvog ge-
neratora odnosno kompenzatora napuçenog vodonikom, ne sme se

19* 291

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
potiskivati vazduh vodonikom niti vodonik vazduhom. U takvom
sluåaju elektriåni generator odnosno sinhroni kompenzator se
mora najpre isprati neutralnim gasom (ugÿendioksidom ili azo-
tom) do stepena åistoñe vodonika od najmaçe 90%. Prikÿuåak za
dovod zbijenog vazduha mora se sprovesti vidÿivim spojnim vodom
(taåka 3.1.2), i to samo radi izduvavaça neutralnog gasa pri pra-
æçeçu. Ovaj prikÿuåak se mora po izduvavaçu neutralnog gasa od-
mah skinuti.
5.3. Ako se snabdevaçe uÿem za zaptivaçe zaptivaåa na osovini vrãi
posledçom rezervom uÿa, moraju se preduzeti potrebne pogonske
mere (na primer na mreæi, kotlu) da bi se elektriåni generator
hlaœen vodonikom odnosno sinhroni kompenzator hlaœen vodoni-
kom mogao brzo da zaustavi i isprazni.
Kad se utroãi posledça rezerva uÿa za zaptivaçe, elektriåni
generator hlaœen vodonikom odnosno sinhroni kompenzator hlaœen
vodonikom mora se odmah zaustaviti.
5.4. Zaptivenost gasa u postrojeçu mora se neprekidno nadgledati. Ako
se pri stalnom optereñeçu ili maçim promenama optereñeça iz-
nenada poveñava gubitak gasa, moraju se preduzeti mere za smaçeçe
gubitka gasa. Ako u toku 24 åasa gubitak gasa preœe vrednost (koli-
åinu) koju garantuje proizvoœaå, mora se gubitak gasa smaçiti. Ako
se preduzetom merom to ne postigne, a pri tome je sniæen i priti-
sak gasa pri odgovarajuñem smaçeçu optereñeça, treba ispustiti
vodonik.
5.5 Pri pojedinaånom snabdevaçu vodonikom, sistem za hlaœeçe moæe
da napaja samo jedna boca iz baterije boca sa vodonikom. Pri
centralnom snabdevaçu vodonikom, pored automatskog ventila za
brzo zatvaraçe (taåka 4.7), koji se mora predvideti, treba predu-
zeti pogonske mere koje u sluåaju propuãtaça spreåavaju izduva-
vaçe velikih koliåina vodonika.
5.6 Ako elektriåni generator i sinhroni kompenzator hlaœen vodoni-
kom treba da stoje duæe od 30 dana, mora se prethodno iz çih isti-
snuti vodonik.
Hladçake i sistem za rashladnu vodu treba isprazniti, ako postoji
opasnost od smrzavaça.
5.7 Ako pri opravkama rashladnog ureœaja moæe doñi do varniåeça
koje nastaje usled mehaniåkog udara, vareça i sl., iz rashladnog
ureœaja treba istisnuti vodonik pre nego ãto se pristupi oprav-
kama.
5.8 Ako u blizini elektriånog generatora hlaœenog vodonikom odno-
sno sinhronog kompenzatora hlaœenog vodonikom treba vrãiti za-
varivaçe, mora se prethodno prenosnim detektorima ispitati da
li postoji koncentracija eksplozivne smeãe.
5.9 Ako usled izvrãenih radova pri remontu moæe doñi do promene
kvaliteta zaptivaça, mora se izvrãiti kontrola zaptivaça, kao i
pregledati i, po potrebi, oåistiti ureœaji za hlaœeçe vodonikom.

292

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Ispravnost rada mernih, regulacionih, sigurnosnih i signalnih
ureœaja mora se proveravati prema uputstvu proizvoœaåa.
6 Ostale odredbe
6.1 U blizini ureœaja za hlaœeçe vodonikom treba na vidnom mestu po-
staviti potrebne ãeme i uputstva za rukovaçe. Ventili i druga
oprema moraju imati one oznake koje su predviœene u ãemi.
6.2 Na ureœaju za hlaœeçe vodonikom treba na vidnim mestima posta-
viti tablice sa natpisom da postoji opasnost od eksplozije i da je
zabraçena upotreba otvorene vatre, kao i da je zabraçeno puãeçe.
Tablice sa takvim natpisom treba postaviti na svim mestima na
kojima moæe doñi do stvaraça smeãe vodonika i vazduha.

293

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
PRAVILNIK
O TEHNIÅKIM NORMATIVIMA ZA ZAÃTITU ELEKTRO-
ENERGETSKIH POSTROJEÇA OD PRENAPONA*

I. OPÃTE ODREDBE

Ålan 1.
Ovim pravilnikom odreœuju se tehniåki normativi za zaãtitu od
prenapona, koji se moraju preduzimati pri izgradçi, rekonstrukciji i
eksploataciji elektroenergetskih postrojeça.

1. Definicije pojmova

Ålan 2.
Niæe navedeni izrazi, upotrebÿeni u ovom pravilniku, imaju sledeña
znaåeça, i to:
1) odvodnik prenapona je naprava za zaãtitu elektriånih ureœaja i
postrojeça od visokih prelaznih napona, kao i za ograniåeçe trajaça
propratne struje;
2) ventilni odvodnik prenapona je odvodnik sa rednim nelinearnim
otporima koji ograniåavaju napon i amplitudu propratne struje i omoguña-
vaju çeno blagovremeno gaãeçe;
3) cevni odvodnik prenapona je odvodnik sa komorom u kojoj se po-
sredstvom elektriånog luka razvija gas za prekidaçe propratne struje;
4) iskriãte je sklop od dve ili viãe meœusobno razmaknutih
elektroda;
5) zaãtitno iskriãte je jednostruko iskriãte koje sluæi za zaãtitu
od prenapona;
6) izolaciono (spoÿno) iskriãte cevnog odvodnika prenapona je
iskriãte izvan komore za gaãeçe, vezano na red sa iskriãtem u komori;
*
Ovaj pravilnik je objavÿen u “Sluæbenom listu SFRJ”, br. 7/71 i 44/76.

294

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
7) nazivni napon zaãtitne naprave je najviãa dozvoÿena efektivna
vrednost naizmeniånog napona industrijske frekvencije izmeœu çenih
prikÿuåaka;
8) nazivna frekvencija zaãtitne naprave je nazivna frekvencija ili
opseg nazivnih frekvencija elektriåne mreæe za koju je zaãtitna naprava
nameçena;
9) probojno praæçeçe je pojava koja nastaje u izolaciji usled
elektriånih naprezaça, pri åemu dolazi do sloma napona i protoka
elektriåne struje;
10) proboj je probojno praæçeçe kroz åvrsti dielektrik;
11) preskok je probojno praæçeçe u gasu, u teånosti ili po povrãini
åvrstog dielektrika;
12) reagovaçe je probojno praæçeçe izmeœu elektroda iskriãta;
13) udarni talas je talas napona ili struje jednog polariteta, koji bez
znatnih oscilacija naglo naraste do maksimalne vrednosti, a zatim,
obiåno sporije, opadne do nule;
14) puni udarni naponski talas je udarni naponski talas koji nije pre-
kinut probojnim praæçeçem;
15) odrezani udarni naponski talas je udarni naponski talas prekinut
probojnim praæçeçem na åelu, temenu ili zaåeÿu;
16) struja odvoœeça zaãtitne naprave je udarna struja koja protiåe
kroz zaãtitnu napravu posle reagovaça çenog iskriãta;
17) nazivna struja odvoœeça zaãtitne naprave je udarna struja odre-
œenog oblika i odreœene temene vrednosti, koja sluæi za razvrstavaçe
zaãtitnih ureœaja u pogledu izdræÿivosti i zaãtitnih karakteristika;
18) podnosiva udarna struja zaãtitne naprave je udarna struja odre-
œenog oblika i odreœene temene vrednosti, koja je predviœena za provera-
vaçe propusne sposobnosti zaãtitne naprave;
19) propratna struja zaãtitne naprave je struja izazvana naponom
mreæe, koja protiåe kroz zaãtitnu napravu prateñi struju odvoœeça;
20) podnosivi, udarni napon je udarni napon odreœene temene vredno-
sti oblika 1,2/50, koji izolacija mora da izdræi;
21) jednominutni podnosivi napon je efektivna vrednost naizme-
niånog napona industrijske frekvencije, koji izolacija mora da izdræi za
vreme od jedne minute;
22) jednominutni podnosivi napon cevnog odvodnika je efektivna
vrednost najviãeg napona industrijske frekvencije dovedenog na
prikÿuåke odvodnika, koji odvodnik mora da izdræi bez reagovaça çego-
vih iskriãta;
23) naizmeniåni napon reagovaça zaãtitne naprave je efektivna
vrednost najniæeg naizmeniånog napona industrijske frekvencije, koji
prikÿuåen na zaãtitnu napravu izaziva reagovaçe çenih iskriãta;
24) udarni napon reagovaça zaãtitne naprave je najviãa vrednost
napona koja se dostiæe pre prolaska struje odvoœeça;

295

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
25) 100% udarni napon reagovaça zaãtitne naprave je udarni napon
odreœenog oblika najniæe temene vrednosti, koji izaziva reagovaçe
zaãtitne naprave pri svakoj primeni;
26) udarni napon reagovaça na åelu talasa je najviãa vrednost li-
nearno rastuñeg napona koja se dostiæe u trenutku reagovaça iskriãta
zaãtitne naprave, za odreœeno vreme do reagovaça ili za odreœenu str-
minu;
27) preostali napon zaãtitne naprave je napon na çenim prikÿuå-
cima u toku proticaça struje odvoœeça;
28) udarni zaãtitni nivo zaãtitne naprave odreœen je najviãom
vrednoãñu udarnog napona koja se moæe javiti na prikÿuåicma zaãtitne
naprave pod odreœenim uslovima, i on se brojno izraæava najviãom vredno-
ãñu izmeœu sledeñih napona:
– udarnog napona reagovaça na åelu talasa podeÿenog sa 1,15;
– 100% udarnog napona reagovaça zaãtitne naprave za talas oblika
1,2/50;
– preostalog napona za datu struju odvoœeça;
29) koeficijent zaãtite je odnos podnosivog udarnog napona opreme
koja se ãtiti i udarnog zaãtitnog nivoa zaãtitne naprave, pri åemu se po-
rede vrednosti istog polariteta;
30) oåekivana struja je efektivna vrednost simetriåne struje kratkog
spoja koja bi se javila u datoj taåki mræe kad bi zaãtitnu napravu za-
menili vezom åija je impedansa jednaka nuli;
31) najviãi pogonski napon mreæe je najviãa efektivna vrednost li-
nijskog napona koji se pojavÿuje u bilo kom trenutku i u bilo kojoj taåki
mreæe pod normalnim pogonskim uslovima, pri åemu se ne uzimaju u obzir
prolazne promene napona usled smetçi ili naglih promena optereñeça;
32) mreæa sa izolovanom neutralnom taåkom je mreæa u kojoj
neutralna taåka nema nikakve namerne veze sa zemÿom osim preko signla-
nih, mernih i zaãtitnih ureœaja vrlo velike impedanse;
33) mreæa sa kompenzovanom struom zemÿospoja je mreæa u kojoj je ne-
utralna taåka spojena sa zemÿom preko priguãnice åija je reaktansa
tolika da pri zemÿospoju jedne faze induktivna struja najveñim delom
kompenzuje kapacitivnu komponentu struje zemÿospoja industrijske fre-
kvencije;
34) mreæa sa uzemÿenom neutralnom taåkom je mreæa u kojoj je
neutralna taåka spojena sa zemÿom direktno ili preko omskog otpora od-
nosno reaktanse male vrednosti;
35) mreæa sa efikasno uzemÿenom neutralnom taåkom na odreœenom
mestu je mreæa åiji koeficijent uzemÿeça na tome mestu ne prelazi 80%;
36) mreæa sa neefikasno uzemÿenom neutralnom taåkom na odreœenom
mestu je mreæa åiji koeficijent uzemÿeça na tom mestu moæe preñi 80%;
37) koeficijent uzemÿeça trofazne mreæe na odreœenom mestu i za
odreœenu konfiguraciju mreæe je u procentima izraæen odnos najviãeg
efektivnog napona industrijske frekvencije prema zemÿi ispravne faze
na tom mestu mreæe za vreme zemÿospoja jedne faze ili viãe faza prema
efektivnom linijskom naponu industrijske frekvencije koji bi nastao na
tom mestu posle prestanka kvara;

296

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
38) stupaç izolacije elektroenergetskog ureœaja odreœen je vred-
nostima podnosivih napona (jednominutnog podnosivog napona industrij-
ske frekvencije i podnosivog udarnog napona) koji karakteriãu izolaciju
odnosnog ureœaja s obzirom na çenu dielektriånu åvrstoñu;
39) prelazni napon uspostavÿaça je napon koji se javÿa na krajevima
cevnog odvodnika neposredno posle prekida propratne struje, a koji se
sastoji iz komponente industrijske frekvencije (osnovni harmonik) i kom-
ponente pseudoperiodiånog odnosno aperiodiånog oblika;
40) napon uspostavÿaça je efektivna vrednost komponente indu-
strijske frekvencije prelaznog napona uspostavÿaça;
41) prelazni napon uspostavÿaça kola je prelazni napon usposta-
vÿaça odreœenog kola uslovÿen samo çegovim parametrima;
42) prelazni napon uspostavÿaça mreæe je prelazni napon usposta-
vÿaça mreæe na mestu postavÿaça odvodnika;
43) nazivni prelazni napon uspostavÿaça je prelazni napon usposta-
vÿaça kola na koji se odnosi nazivni opseg propratnih struja cevnog od-
vodnika;
44) strmina åela prelaznog napona uspostavÿaça je brzina porasta
prelaznog napona uspostavÿaça izraæena u voltima po mikrosekundi, koja
se utvrœuje propisanim postupkom;
45) temena vrednost prelaznog napona uspostavÿaça je najviãa
trenutna vrednost koju dostiæe prelazni napon uspostavÿaça;
46) amplitudni faktor prelaznog napona uspostavÿaça je odnos te-
mene vrednosti prelaznog napona uspostavÿaça i temene vrednosti napona
uspostavÿaça;
47) sopstvena frekvencija je frekvencija ili frekvencije kojima
mreæa oscilira u slobodnom reæimu;
48) nazivni opseg propratnih struja cevnog odvodnika je opseg struja
izmeœu minimalne i maksimalne oåekivane struje koje cevni odvodnik
mora da prekine pri svom nazivnom naponu a pri odreœenim uslovima u
pogledu strmine åela i amplitudnog faktora prelaznog napona usposta-
vÿaça, kao i faktora snage;
49) koordinacija izolacije je usklaœivaçe izolacione åvrstoñe
elektriåne opreme, aparata i vodova i karakteristika zaãtitnih naprava;
50) zaãtitna zona zaãtitne naprave je rastojaçe ispred i iza
zaãtitne naprave, mereno duæ provodnika, na kome dolazi do poviãeça
napona iznad zaãtitnog nivoa, pri åemu napon joã ne prelazi vrednost
podnosivog napona izolacije.

2. Opãti uslovi
Ålan 3.
Zaãtitne naprave i zaãtita elektroenergetskih postrojeça od
prenapona moraju ispuçavati opãte uslove koji su predviœeni sledeñim
jugoslovenskim standardima i propisima:
– Koordinacija izolacije u elektrotehnici – JUS N.B0.030;
– Smernice za koordinaciju izolacije u visokonaponskim razvodnim
postrojeçima – JUS N.B0.031;

297

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
– Ventilni odvodnici prenapona – JUS N.B2.050;
– Tehniåki propisi za elektroenergetska postrojeça iznad 1 000 V
(“Sluæbeni list SFRJ”, broj 14/67).
Proizvoœaåi, projektanti, izvoœaåi i korisnici elektroenergetskih
postrojeça moraju se pridræavati ovih propisa, kao i propisa navedenih u
ovom ålanu.

II. NAPRAVE ZA ZAÃTITU OD PRENAPONA

1. Ventilni odvodnici prenapona

Ålan 4.
Osnovne karakteristike ventilnog odvodnika prenapona su:
– nazivni napon,
– nazivna struja odvoœeça (klasa),
– nazivna frekvencija,
– naizmeniåni napon reagovaça,
– 100% udarni napon reagovaça za talas 1,2/50,
– udarni napon reagovaça na åelu talasa,
– preostali napon.
Ove karakteristike i çihove brojne vrednosti date su u jugoslo-
venskom standardu – JUS N.B2.050.
Za odvodnike koji se ugraœuju u mreæe napona 220 kV i viãih, pro-
izvoœaå je duæan da dâ i vrednost komutacionog napona reagovaça defini-
sanog u jugoslovenskom standardu – JUS N.B2.050.
Ako je odvodnik sklop od viãe jediniånih odvodnika, proizvoœaå je
duæan da oznaåi poloæaj svakog jediniånog odvodnika u sklopu.

Ålan 5.
Ventilni odvodnik prenapona vezuje se paralelno na izolaciju koja se
ãtiti.
Ålan 6.
Nazivni napon, nazivnu struju odvoœeça (klasu) i naizmeniåni napon
reagovaça odreœuju pogonski uslovi rada ventilnog odvodnika, te oni åine
osnovu za çegov izbor s obzirom na sigurnost rada. Ostale karakteristike,
kao ãto su 100% udarni napon reagovaça za talas 1,2/50, udarni napon
reagovaça na åelu talasa i preostali napon prvenstveno pri nazivnoj
struji odvoœeça, odreœuju udarni zaãtitni nivo odnosno kvalitet zaãtite.
Za odvodnike koji se koriste u mreæama napona 220 kV i viãih, komutaci-
oni napon reagovaça takoœe odreœuju pogonski uslovi rada ventilnog od-
vodnika.
Ålan 7.
Naizmeniåni napon reagovaça odvodnika svih klasa, osim odvodnika
klase 10 kA za vrlo teãke uslove rada, ne sme biti niæi od nazivnog
napona odvodnika pomnoæen sa 1,5.

298

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Ålan 8.
Udarni napon reagovaça: 100% za talas 1,2/50 i na åelu talasa su dve
najvaænije taåke na Krakteristici reagovaça odvodnika. Prema tim taå-
kama (vrednostima) vrãi se odnosno proverava usklaœivaçe zaãtitnog i
podnosivog nivoa sve dok odvodnik ne reaguje.
Ålan 9.
Preostali napon predstavÿa stvarnu zaãtitnu karakteristiku posle
ragovaça iskriãta ventilnog odvodnika prenapona, te se prema çemu i od-
reœuje odnosno proverava koordinacija izolacije.

2. Cevni odvodnici prenapona


Ålan 10.
Cevni odvodnik prenapona moæe se primeniti za zaãtitu tran-
sformatorskih stanica i nadzemnih vodova od prenapona atmosferskog po-
rekla.
Cevni odvodnik prenapona vezuje se paralelno na izolaciju koja se
ãtiti.
Ålan 11.
Osnovne karakteristike cevnog odvodnika prenapona su:
– nazivni napon,
– nazivna frekvencija,
– klasa,
– graniåne propratne struje,
– nazivni prelazni napon uspostavÿaça,
– faktor snage pri kratkom spoju,
– podnosivi naizmeniåni napon,
– 100% udarni napon reagovaça,
– udarni napon reagovaça na åelu talasa,
– razmak spoÿnog iskriãta.
Ako se razmak spoÿnog iskriãta moæe da podeãava, proizvoœaå mora
da odredi maksimalni i minimalni dozvoÿeni razmak iskriãta.

3. Zaãtitna iskriãta
Ålan 12.
Iskriãte kao zaãtitnu napravu predstavÿaju dve metalne elektrode
odreœenog oblika i dimenzija koje se postavÿaju na odreœeno meœusobno ra-
stojaçe. Iskriãte se prikÿuåuje paralelno izolaciji koja se ãtiti.
Ålan 13.
Zaãtitno iskriãte se moæe koristiti kao normalna zaãtitna
naprava od prenapona u podruåjima sa slabim intenzitetom atmosferskih
praæçeça (izokerauniåki nivo ispod 20) i u sluåaju kad su komutacioni
prenaponi niski u odnosu na napon reagovaça iskriãta. U takvim sluåaje-
vima zaãtitno iskriãte se mora postaviti na dovoÿno veliko rastojaçe

299

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
od objekata koji se ãtite i ostalih objekata, tako da luk pri ãireçu ne do-
tiåe te objekte i ne izaziva oãteñeça na çima.

Ålan 14.
Koordinaciono iskriãte za odreœeni stupaç izolacije koristi se u
sluåaju kad je spoÿna izolacija pojaåana i ima namenu da ãtiti opremu od
proboja na unutraãçoj izolaciji. Ono je podeãeno na takav razmak da
reaguje na napon, koji je neãto viãi od punog podnosivog napona za taj stu-
paç izolacije. Vrednost napona reagovaça ovog iskriãta mora odrediti
proizvoœaå ãtiñene opreme.
Ålan 15.
Iskriãte za lokalizaciju elektriånog luka sluæi za otklaçaçe
elektriånog luka od izolacionih povrãina i spreåavaçe oãteñeça izo-
lacije. Ovo iskriãte moæe da sluæi i za raspodelu elektriånog poÿa, a i
kao koordinaciono iskriãte.
Ålan 16.
Osnovne karakteristike zaãtitnog iskriãta su naponi reagovaça.
Naponi reagovaça iskriãta zavise, pre svega, od razmaka izmeœu elektroda
iskriãta. Na vrednosti napona reagovaça jako utiåu i oblik elektroda,
vrsta metala od kog su elektrode naåiçene, meœusobna dispozicija
elektroda, kao i dispozicija u odnosu na okolne objekte i staçe okoline.
Na udarni napon reagovaça utiåe i strmina dolazeñeg talasa. Naponi rea-
govaça zavise od vrste primeçenog napona, te se razlikuju udarni naponi
reagovaça i naizmeniåni naponi reagovaça. Za iskriãta koja se koriste u
mreæama napona 220 kV i viãeg treba poznavati i komutacioni napon
reagovaça.
Udarni napon reagovaça zaãtitnog iskriãta je 100% preskoåni na-
pon punog udarnog talasa standardnog oblika 1,2/50 onog polariteta koji
daje veñe vrednosti.
Naizmeniåni napon reagovaça zaãtitnog iskriãta definisan je u
taåki 23. ålana 2. ovog pravilnika, a odnosi se na preskok u suvom.
Naponi reagovaça zaãtitnog iskriãta imaju izvesno rasipaçe
vrednosti usled navedenih uzroka, te ih treba utvrditi ispitivaçem.

Ålan 17.
U mreæama åija neutralna taåka nije uzemÿena, reagovaçe zaãtitnih
iskriãta dovodi do zemÿospoja, te ako je struja zemÿospoja veña od 5 do
10 A a nije predviœeno iskÿuåeçe deonice sa zemÿospojem, moæe doñi do
interminentnog zemÿospoja.
u sistemima sa efikasno uzemÿenom neutralnom taåkom, svako reago-
vaçe zaãtitnog iskriãta predstavÿa jednopolni kratak spoj, te iskriãte
mora biti predviœeno da izræi struju jednopolog kratkog spoja na tom me-
stu.
Otpor uzemÿeça za naizmeniånu struju, a naroåito za udarnu struju,
treba da je ãto maçi, a zaãtitno iskriãte mora najkrañim ptuem biti
vezano za zaãtitno uzemÿeçe objekta koji ãtiti.

300

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
4. Izbor naprave za zaãtitu od prenapona
Ålan 18.
Elektroenergetska postrojeça treba zaãtiti od prenapona. U tu
svrhu treba koristiti ventilne odvodnike, cevne odvodnike i zaãtitna
iskriãta. Izbor zaãtitne naprave zavisi od zahtevanog stepena i
kvaliteta zaãtite.

a) Izbor zaãtitne naprave s obzirom na vrstu postrojeça


Ålan 19.
Za zaãtitu opreme relativno niske uzduæne dielektriåne åvrstoñe
(transformatora, obrtnih maãina, opreme sa namotima i sl.) treba ko-
ristiti kvalitetniju napravu, a za opremu velike uzduæne dielektriåne
åvrstoñe moæe se koristiti i druga zaãtitna naprava. Ventilni od-
vodnici prenapona su osnovna zaãtitna naprava elektrana, transforma-
torskih stanica, razvodnih postrojeça i svih ostalih objekata koji sadræe
opremu sa namotajima. Cevni odvodnici ili zaãtitna iskriãta mogu se
koristiti kao dopunska zaãtita takvih objekata, pri åemu se osnovni
zaãtitni nivo ostvaren ventilnim odvodnikom prenapona ne sme poreme-
titi.
Cevni odvodnici i zaãtitna iskriãta mogu se koristiti i kao
osnovna zaãtita opreme maçih objekata i objekata kod kojih se uzduæna
naprezaça izolacije ne javÿaju odnosno nisu od znaåaja.

b) Izbor zaãtitne naprave s obzirom na znaåaj postrojeça


koje se ãtiti
Ålan 20.
Sva znaåajna postrojeça moraju se zaãtiti od atmosferskih prena-
pona odgovarajuñim zaãtitnim napravama. Koeficijent zaãtite takvih
postrojeça ne sme biti maçi od uobiåajenih minimalnih vrednosti (ålan
51). Postrojeça treba ãtititi ventilnim odvodnicima prenapona. Zavi-
sno od postrojeça, pored kÿuåne opreme, mogu se zaãtiti i çegovi pri-
lazi. Preporuåÿivo je koristiti i dopunsku zaãtitu cevnim odvodnicima
ili zaãtitnim iskriãtima.

v) Izbor zaãtitne naprave s obzirom na lokaciju postrojeça


koje se ãtiti
Ålan 21.
Lokacija postrojeça koje se ãtiti odreœuje åestinu, amplitudu, str-
minu i trajaçe atmosferskih prenapona kojima moæe biti izloæena çe-
gova izolacija. Zbog toga se izbor zaãtitne naprave mora zasnivati i na
çenoj sposobnosti da podnosi naprezaça izazvana atmosferskim strujama
karakteristiånim za klimatske uslove mesta na kom se nalazi postrojeçe
koje se ãtiti.

301

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
U zonama slabih olujnih aktivnosti (izokerauniåki nivo ispod 20)
mogu se za osnovnu zaãtitu koristiti cevni odvodnici i zaãtitna iskri-
ãta. U svim ostalim zonama treba za osnovnu zaãtitu koristiti ventilne
odvodnike prenapona.
Ålan 22.
Za postrojeça nazivnog napona 220 kV i viãih, zaãtita od komutaci-
onih prenapona mora se posebno razmotriti pri izboru zaãtitnih
naprava.

5. Utvrœivaçe podataka neophodnih za izbor osnovnih karakteristika


zaãtitne naprave
a) Udarni izolacioni nivo opreme koja se ãtiti
Ålan 23.
Udarni izolacioni nivo opreme odreœen je podnosivim udarnim napo-
nom standardnog oblika 1,2/50. Vrednosti podnosivih udanih napona date su
u jugoslovenskom standardu – JUS N.B0.030.

b) Udarni izolacioni nivo vazduãne izolacije


Ålan 24.
Odgovarajuña minimalna vazduãna rastojaça za odreœene stupçeve
izolacije i odgovarajuñi udarni podnosivi naponi dati su u jugoslovenskom
standardu – JUS N.B0.031.

v) Izolacioni nivo u odnosu na komutacione prenapone


Ålan 25.
Proizvoœaå treba da navede podatke o dielektriånoj åvrstoñi u od-
nosu na komutacione prenapone opreme koju treba zaãtititi za napone
preko 220 kV.

g) Utvrœivaçe najviãeg faznog napona na mestu prikÿuåka


zaãtitne naprave
Ålan 26.
Najviãi fazni napon na mestu prikÿuåka zaãtitne naprave dobija se
mnoæeçem najviãeg dozvoÿenog meœufaznog napona mreæe koeficijentom
uzemÿeça na mestu prikÿuåka zaãtitne naprave. Prema vrednostima
koeficijenta uzemÿeça izvrãena je sledeña klasifikacija:
– koeficijent uzemÿeça nije veñi od 80% (efikasno uzemÿena
mreæa) na mestu postavÿaça zaãtitne naprave, ako je u svim uslovima u
mreæi odnos nulte i direktne reaktanse (X0/X1) izmeœu 0 i + 3, a odnos nul-
tog otpora i direktne reaktanse (R0/X1) izmeœu 0 i + 1;
– koeficijent uzemÿeça je veñi od 80% (mreæa sa neefikasno uzem-
ÿenom neutralnom taåkom, mreæa sa kompenzovanom strujom zemÿospoja

302

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
ili mreæa sa izolovanom neutralnom taåkom). Ovo je sluåaj u mreæama koje
su uzemÿene preko omskog ili induktivnog otpora, ili u kojima su neke ili
sve neutralne taåke izolovane. U takvim mreæama koeficijent uzemÿeça
moæe da bude 100% ili viãe, ako je odnos X0/X1 negativan;
– ako je odnos reaktansi X0/X1izmeœu 0 i - 20, postoje uslovi za re-
zonansu. U mreæama sa izolovanim neutrlanim taåkama odnos X0/X1 je
obiåno maçi od - 20, tako da ne postoje uslovi za rezonansu.
Ålan 27.
Uticaj naglog rastereñeça u mreæi i poveñaçe brzine obrtaça ma-
ãina mogu da dovedu do poveñaça faznog napona, te to treba proveriti. Po
potrebi, treba korigovati vrednost najviãeg faznog napona koja je dobi-
vena prema ålanu 26. ovog pravilnika.
Ålan 28.
Veliåinu prenapona usled rezonanse, indukcije od susednih para-
lelnih vodova i sliånih uzroka treba prouåiti, ako se sumça da ta veli-
åina moæe biti znatna. Normalno se uticaj ovih prenapona zanemaruje.

d) Procena veliåine i oblika struje odvoœeça zaãtitne naprave


Ålan 29.
Procena veliåine i oblika struje odvoœeça zaãtitne naprave vrãi
se na osnovu zaãtiñenosti vodova i postrojeça od direktnog udara groma.
Postoje:
– efikasno zaãtiñena postrojeça i
– neefikasno zaãtiñena postrojeça.

1) Veliåina i oblik struje odvoœeça zaãtitne naprave za postrojeça i spojeve nadzemnog


voda i kablovskog voda efikasno zaãtiñenih od direktnog udara groma

Ålan 30.
Efikasno zaãtiñena postrojeça su ona postrojeça kod kojih su od
direktnog udara groma zaãtiñeni, pored postrojeça, i svi prikÿuåeni
vodovi na celoj duæini ili najmaçe na duæini od 1 km ispred postrojeça.
Otpor uzemÿeça temeÿa pojedinih stubova, ako vod nije zaãtiñen od
direktnog udara groma na celoj duæini, mora na duæini od 1 km ispred
postrojeça da bude niæi od 10 Ω . Pored toga, potrebno je da verovatnoña da
direktan udar groma na zaãtiñenom delu pogodi fazne provodnike ili
druge delove pod naponom, ili da doœe do povratnog preskoka na tom delu,
bude tako mala (0,1%) da se takav rizik moæe prihvatiti.
Ålan 31.
Zaãtita od direktnog udara groma nije dovoÿno efikasna za vodove
sredçih napona (ispod 100 kV), te se takva postorjeça mogu tretirati i kao
neefikasno zaãtiñena. Na vodovima viãih napona, radi postizaça efika-
sne zaãtite, zaãtitni ugao zemÿovodnih uæadi ne sme biti veñi od 30° . U
takvom sluåaju najveña struja odvoœeça (oblika 8/20) kreñe se oko 4 kA u po-

303

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
strojeçima 110 kV, a oko 10 kA u postrojeçima 400 kV. Ako su vodovi sa pro-
vodnicima u snopu, struje odvoœeça mogu biti i veñe.
Strmina struje odvoœeça zavisi od strmine prenapona na zaãtitnoj
napravi i çenih karakteristika. Maksimalna strmina napona koji dolazi u
postrojeçe sa efikasno zaãtiñenog voda iznosi od 500 kV/µs do 1500 kV/µs
(ålan 63).

2) Veliåina i oblik struje odvoœeça zaãtitne naprave za postrojeça i spojeve nadzemnog


voda i kablovskog voda neefikasno zaãtiñenih od direktnog udara groma

Ålan 32.
Izolacija i zaãtitne naprave u neefikasno zaãtiñenim postroje-
çima izloæeni su bliskim direktnim udarima groma koji mogu stvoriti
izvanredno visoke napone sa veoma velikim strminama, pa i do 4000 kV/µs,
kao i velikim strujama. Teãki uslovi mogu nastati i usled povratnih pre-
skoka u blizini zaãtitne naprave. Zadovoÿavajuñi rezultati zaãtite po-
stiæu se, ako se udarna åvrstoña izolacije koordinira sa preostalim
naponom na odvodniku koji odgovara struji odvoœeça (oblika 8/20) u opsegu
od 5 do 20 kA.

6. Izbor karakteristika zaãtitnih iskriãta

Ålan 33.
Isktriãte mora biti konstruisano i postavÿeno tako da se
elektriåni luk ãiri na suprotnu stranu od izolatora. Minimalna rasto-
jaça izmeœu putaçe elektriånog luka i povrãine izolatora treba da iz-
nose najmaçe 0,75 d kod niæih pogonskih napona, a kod viãih ta vrednost
opada sve do 0,3 d gde je d rastojaçe elektroda iskriãta.

Ålan 34.
Preporuåuje se primena standardnih iskriãta åiji su oblici i
dimenzije dati u jugoslovenskom standardu – JUS N.B0.031.

Ålan 35.
Za efikasno zaãtiñena postrojeça koeficijent zaãtite treba da
iznosi najmaçe 1,25, ãto u veñini sluåajeva zadovoÿava. Maça vrednost
moæe se uzeti jedino ako su uslovi rada mreæe takvi da usled komutacionih
prenapona åesto dolazi do reagovaça iskriãta, s tim da iskriãte joã uvek
ãtiti postrojeçe. Ukoliko se na taj naåin ne moæe obezbediti dovoÿna
zaãtita, mora se primeniti dopunska zaãtita.

Ålan 36.
Za neefikasno zaãtiñena postrojeça vrednost koeficijenta zaãtite
mora biti veña i treba je poveñavati sve dok to dozvoÿava nivo unutra-
ãçih prenapona.
Ålan 37.
Iz usvojenog koeficijenta zaãtite odreœuje se potreban udarni na-
pon reagovaça iskriãta. Na osnovu odreœenog udarnog napona reagovaça

304

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
iskriãta odreœuje se razmak iskriãta eksperimentalnim putem. Za ovako
definisano iskriãte treba utvrditi komutacioni napon reagovaça i
uporediti ga sa oåekivanim nivoom komutacionih prenapona.

7. Izbor karakteristika i primena cevnih odvodnika


a) Izbor nazivnog napona cevnog odvodnika prenapona
1) Normalni uslovi rada

Ålan 38.
Nazivni napon cevnog odvodnika prikÿuåenog izmeœu faznog pro-
vodnika i zemÿe mora biti jednak ili viãi od najviãeg faznog napona in-
dustrijske frekvencije koji se moæe pojaviti pod normalnim ili
nenormalnim uslovima rada ukÿuåujuñi i sluåaj zemÿospoja.
Ålan 39.
U mreæama sa efikasno uzemÿenom neutralnom taåkom nazivni napon
cevnog odvodnika treba da je jednak ili viãi od 80% najviãeg pogonskog
napona mreæe. Ako koeficijent uzemÿeça nije viãi od 75%, nazivni na-
pon cevnog odvodnika moæe biti jednak ili viãi od 75% najviãeg po-
gonskog napona mreæe.
Ålan 40.
U mreæama sa neefikasno uzemÿenom neutralnom taåkom nazivni na-
pon cevnog odvodnika treba da je jednak ili viãi od najviãeg pogonskog
napona mreæe.
Ålan 41.
U mreæama sa izolovanom neutralnom taåkom nazivni napon cevnog
odvodnika treba da je jednak ili viãi od najviãeg pogonskog napona mreæe.
Ako je odnos reaktansi H0/H1 izmeœu 0 i –20, postoje uslovi za rezonansu, te
se ne mogu dati opãta pravila za izbor nazivnog napona cevnog odvodnika.

2) Nenormalni uslovi rada

Ålan 42.
Ako postoji verovatnoña da ñe u mreæi nastati nenormalno visoki
naponi i da ñe se reagovaçe odvodnika vremenski podudariti sa takvim po-
viãeçem napona, potrebno je da se primeni odvodnik nazivnog napona vi-
ãeg od onog koji je odreœen u odredbama ål. 38. do 41. ovog pravilnika.

b) Izbor klase cevnog odvodnika


Ålan 43.
Za zaãtitu maçih postrojeça treba koristiti staniåne cevne od-
vodnike. Pri tome u postrojeçima maçeg znaåaja i u maçe ugroæenim
podruåjima treba koristiti cevne odvodnike maçe propusne sposobnosti a
u ostalim sluåajevima – cevne odvodnike veñe propusne sposobnosti.

20 305

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Ålan 44.
Za zaãtitu vodova treba koristiti linijske cevne odvodnike.

v) Izbor ostalih karakteristika cevnog odvodnika

Ålan 45.
Graniåne propratne struje cevnog odvodnika moraju u svom rasponu
obuhvatiti oåekivanu struju kratkog spoja na mestu postavÿaça cevnog od-
vodnika, sraåunatu za normalni fazni napon.
Za mreæu sa izolovanom neutralnom taåkom, kao i za mreæu sa
kompenzovanom strujom zemÿospoja, oåekivanu struju kratkog spoja treba
sraåunati za linijski napon.
Ålan 46.
Nazivne vrednosti strmine åela i aplitudnog faktora prelaznog
napona uspostavÿaça, date za odabrani cevni odvodnik u Aneksu, ne smeju
biti maçe od odgovarajuñih vrednosti za mreæu u koju se odvodnik posta-
vÿa.
Aneks iz stava 1.ovog ålana odãtampan je uz ovaj pravilnik i åini çe-
gov sastavni deo.
Ålan 47.
Faktor snage kratkog spoja, dat za odabrani cevni odvodnik, u Aneksu,
ne sme biti veñi od vrednosti faktora snage kratkog spoja na mestu posta-
vÿaça odvodnika.
Ålan 48.
Minimalna vrednost koeficijenta zaãtite iznosi 1,25.

8. Izbor karakteristika i primena ventilnih odvodnika prenapona

Ålan 49.
Nazivni napon ventilnog odvodnika prenapona, koji se prikÿuåuje
izmeœu faznog provodnika i zemÿe, treba da je jednak ili viãi od pro-
izvoda koeficijenta uzemÿeça i najviãeg pogonskog napona mreæe.
Nazivni napon ventilnog odvodnika za zaãtitu neutralne taåke tran-
sformatora, ako je ona izolovana ili uzemÿena preko impendanse velike
vrednosti, treba da je jednak ili viãi od 70% najviãeg pogonskog napona
mreæe za punu izolaciju transformatora. Za transformatore sa stupçevi-
tom izolacijom, ako je neutralna taåka vezana za zemÿu preko priguãnice,
nazivni napon ventilnog odvodnika treba da je od 58% do 65% najviãeg po-
gonskog napona mreæe. Ako je nautralna taåka uzemÿena preko impedanse
ili otpora, nazivni napon ventilnog odvodnika treba da je od 35% do 65%
najviãeg pogonskog napona mreæe.
Zaãtitni udarni nivo odvodnika za zaãtitu neutralne taåke
transformatora ne sme biti viãi od 83,3% udarnog izolacionog nivoa
neutralne taåke transformatora.

306

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Na osnovu sraåunate vrednosti nazivnog napona ventilnog odvodnika,
treba iz standardnog niza nazivnih napona izabrati vrednost koja se podu-
dara sa raåunskom ili je veña, pod uslovom da zaãtitni nivo izabranog od-
vodnika pruæa potrebnu sigurnost tj. da se ostvari potrebni koeficijent
zaãtite.

Ålan 50.
Objekti niskonaponskih mreæa ãtite se ventilnim odvodnicima
prenapona najmaçe klase 1,5 kA. Postrojeça u zonama jaåe olujne aktivno-
sti (izokerauniåki nivo iznad 40), kao i znaåajnija postrojeça, treba ãti-
titi ventilnim odvodnicima viãe klase.
Postrojeça sredçih napona treba ãtititi ventilnim odvodnicima
klase 5 i 10 kA. Na podruåjima sa izokerauniåkim nivoom ispod 30, mogu se
koristiti i ventilni odvodnici klase 2,5 kA.
Transformatorske stanice i razvodna postrojeça nazivnog napona
110 kV i viãih treba ãtiti ventilnim odvodnicima klase 10 kA, a nazivnog
napona 400 kV – ventilnim odvodnicima klase 10 kA za vrlo teãke uslove
rada (po JUS N.B2.050).
Sva visokonaponska postrojeça, bez obzira na nazivni napon, izlo-
æena veoma jakim atmosferskim udarima, naroåito strujama dugog trajaça
(reda milisekunde), moraju se ãtititi ventilnim odvodnicima klase 10 kA,
a izuzetno i ventilnim odvodnicima klase 10 kA za vrlo teãke uslove rada.

Ålan 51.
Usklaœivaçe zaãtitnog nivoa ventilnog odvodnika prenapona i udar-
nog nivoa opreme koja se ãtiti vrãi se izborom koeficijenta zaãtite.
Minimalne vrednosti koeficijenta zaãtite, zavisno od stupça
izolacije postrojeça, date su u sledeñoj tabeli:

Stupaç izolacije Koeficijent zaãtite


Si 3,6 2,5
Si 7,2 2
Si 12 1,7
Si 24 1,4
Si 38 1,3
Si 72,5 1,3
Si 123 1,3
Si 123s 1,3
Si 245 1,3
Si 245 s 1,3
Si 245 s1 1,3
Si 420 s 1,2
Si 420 s1 1,2
Si 420 s2 1,2

20* 307

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Ovi koeficijenti zaãtite odnose se na odreœene uslove propisane
jugoslovenskim standardom – JUS N.B2.050 i standardima za odgovarajuñu
opremu, odnoso opãtim jugoslovneskim standardom o koordinaciji izo-
lacije – JUS N.B0.030.

9. Ostale mere za zaãtitu od prenapona

Ålan 52.
Sva spoÿna postrojeça moraju biti zaãtiñena gromobranima, ako
sama konstrukcija ne pruæa dovoÿnu zaãtitu. Nadzemni vodovi nazivnog
napona preko 20 kV moraju biti zaãtiñeni gromobranima (primenom
zemÿovodnih uæadi ili gromobrana sa ãiÿcima) na duæini od najmaçe 1
km ispred kostrojeça, pod uslovom da otpori uzemÿeça stubova ne budu
veñi od 10 oma. Sa porastom nazivnog napona preporuåuje se i poveñaçe du-
æine deonice voda koju treba zaãtititi, naroåito na krãevitim podruå-
jima. Prilazi dalekovoda nazivnih napona do 20 kV ne moraju se ãtititi
gromobranima, ako se nalaze na podruåju åiji je izokerauniåki nivo ispod
40, odnosno ako prelaze preko poãumÿenih terena ili terena sa velikim
brojem visokih objekata, koji u odnosu na nadzemni vod deluju kao zaãtita.
Zaãtita prilaza vodova gromobranima u podruåju niske olujne aktiv-
nosti (izokerauniåki nivo ispod 20), bez obzira na visinu nazivnog napona,
nije obavezna.
Ålan 53.
Kondenzatori i priguãnice mogu se koristiti kao dopunska zaãtita
rotacionih maãina i opreme male uzduæne dielektriåne åvrstoñe.

10. Zaãtita vodova od prenapona

Ålan 54.
Radi zaãtite vodova od prenapona atmosferskog porekla mogu se
primeniti sledeñe mere:
– zaãtita od direktnih udara groma pomoñu zemÿovodih uæadi posta-
vÿenih na stubove iznad faznih provodnika;
– zaãtita od prenapona pomoñu iskriãta i odvodnika prenapona. Za
ovu svrhu po pravilu koriste se cevni odvodnici, dok se ventilni od-
vodnici koriste samo izuzetno.
Ålan 55.
Zaãtita od direktnih udara groma postiæe se pomoñu jednog ili viãe
zemÿovodnih uæadi postavÿenih dovoÿno visoko iznad faznih pro-
vodnika, tako da se obezbedi zaãtitni ugao od najviãe 30o. Zemÿovodno
uæe (jedno ili viãe) treba da je uzemÿeno kod svakog stuba, osim u izuzet-
nom sluåaju.
Zemÿovodna uæad nadzemnog voda moraju se povezati sa zaãtitnim
uzemÿeçem postrojeça.

308

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
Ålan 56.
Ako nadzemni vod koji prolazi ugroæenim podruåjem nije zaãtiñen
zemÿovodnim uæetom od direktnih udara groma, moæe se zaãtititi
zaãtitnim napravama, i to prvenstveno cevnim odvodnicima.

Ålan 57.
Na stubovima koji su naroåito izloæeni direktnim udarima groma:
na prometnim mestima, na prelazima preko reka, æelezniåkih pruga i
sliåno, a na deonicama koje nisu zaãtiñene od direktnih udara groma,
preporuåuje se postavÿaçe zaãtitne naprave, prvenstveno cevnih odvod-
nika. U takvom sluåaju nije izliãno postaviti cevne odvodnike i ako po-
stoji zaãtita zemÿovodnim uæetom.

Ålan 58.
Za vodove vrlo visokih napona (220 i 400 kV) neophodno je posebno
razmotriti primenu zaãtitnih mera na ulazu u postrojeçe (zaãtitno
iskriãte, odvodnik i sl.).
Ålan 59.
Na prelazima nadzemnog voda u kablovski vod moraju se postaviti od-
vodnici prenapona. Ako kablovski vod predstavÿa deo voda sa nadzemnim
deonicama na obe strane, potrebno je postaviti odvodnike na oba kraja.
Ako je duæina kabla maça od zaãtitne zone odvodnika, odvodnici se mogu
postaviti samo na jednom kraju kabla.
Ako nadzemni vod ima kablovski ulaz u postrojeçe, potrebno je posta-
viti odvodnike na oba kraja. Ako je duæina kabla mala tako da je ceo kabl u
zaãtitnoj zoni odvodnika, odvodnici se mogu postaviti samo u postrojeçu.
Ako je duæina kabla veña, moguñnost postavÿaça odvodnika samo na kraju
kabla prema nadzemnom vodu mora se posebno razmotriti.

Ålan 60.
U mreæama niskog napona, zaãtitne naprave se postavÿaju po po-
trebi, a prvenstveno na sledeña mesta: na mesta raåvaça vodova, na krajeve
duæih deonica, na kuñne prikÿuåke, na spojeve kablovskog voda i nadzemnog
voda.
Zaãtitna naprava se mora postaviti na prikÿuåke nadzemnih vodova
kod usamçenih kuña na podruåjima sa izokerauniåkim nivoom iznad 40.

Ålan 61.
Zaãtitne naprave ne smeju se postavÿati u prostorije u kojima se na-
laze lakozapaÿivi materijali, a od zapaÿivih (kao ãto je drvo, i sl.) treba
da budu odvojene nezapaÿivim pregradama. Svuda gde postoji moguñnost po-
vrede ÿudi od eksplozije odvodnika, potrebno je postaviti odgovarajuñe za-
ãtitne mreæe.

309

d:\baci\elteh1\elteh05 – 20/2/97
11. Zaãtitna zona i mesto postavÿaça zaãtitne naprave

Ålan 62.
Odreœivaçe zaãtitne zone ispred i iza zaãtitnog ureœaja vrãi se
prema sledeñem obrascu:
Up – Uz
L = --------------------- V (m)
2s
gde je: