Thuy  t Thuy t nguyên t

Thuy t nguyên t là s mô t c a các nguyên t , nh ng ơn v nh nh t c a các nguyên t . B ng ch ng khoa h c cho s t n t i c a các nguyên t và nh ng thành ph n còn nh hơn c a nó có quá nhi u, cho nên a s m i ngư i ngày nay xem s t n t i c a nguyên t là m t th c t , ch không ơn gi n ch là m t lí thuy t.

s L ch s
B t u vào kho ng năm 600 trư c Công nguyên, nhi u nhà tri t h c Hi L p ã n l c tìm hi u b n ch t c a v t ch t. M t s ngư i cho r ng v n v t c u t o t nư c, chúng có ba d ng (băng th r n, nư c l ng và hơi nư c). M t s ngư i khác thì tin r ng v t ch t c u t o hoàn toàn t l a d ng bi n i không ng ng. Tuy nhiên, nh ng ngư i khác thì tin r ng cho dù v t ch t c u t o t cái gì thì nó ph i là cái gì ó không th b phá h y mà ch k t h p l i thành nh ng d ng th c m i. N u h có th nhìn th y nh ng cái nh , h s th y nh ng “viên g ch c u trúc” c a chúng. M t trong nhà tri t h c này có tên g i là Democritus. Ông tư ng tư ng b t u v i m t m u l n v t ch t và d n d n chia c t nó thành nh ng m u m i lúc m t nh hơn, cu i cùng thì t t i m u nh nh t. Viên g ch c u trúc nh nh t không th chia c t ư c n a này ư c g i là atomos, ti ng Hi L p có nghĩa “không th chia c t”. T atomos bư c sang th i kì hi n i ã bi n i thành atom (nguyên t ). Các nguyên t mà Democritus hình dung ra ch khác nhau v hình d ng và kích c . Trong lí thuy t c a ông, nh ng v t khác nhau trông khác nhau vì cách các nguyên t s p x p. Aristotle, m t trong nh ng nhà tri t h c có s c nh hư ng nh t c a th i kì y, tin vào m t s lo i “ph n t nh nh t” c a v t ch t nhưng không theo các mô t c a Democritus. Aristotle nói ch có b n nguyên t ( t, không khí, l a, nư c) và nh ng nguyên t này có m t s ơn v nh nh t c u t o nên toàn b v t ch t. S thuy t giáo c a Aristotle ch ng l i quan i m nguyên t c a Democritus quá m nh m nên quan i m nguyên t ã b g t ra kh i th gi i tri t h c trong 2000 năm sau ó. M c dù thuy t nguyên t b b rơi trong kho ng th i gian lâu dài như v y, nhưng s th c nghi m khoa h c, c bi t là hóa h c, ã phát tri n. T th i Trung c (kho ng năm 1100) v sau, nhi u ph n ng hóa h c ã ư c nghiên c u. Vào th k th 17, m t s nhà hóa h c này b t u nghĩ t i nh ng ph n ng mà h nhìn th y dư i d ng nh ng ph n t nh nh t. Th m chí, h còn b t u s d ng t nguyên t tr l i. M t trong nh ng nhà hóa h c n i ti ng nh t vào cu i th k th 18 là Antoine Lavoisier. Các thí nghi m hóa h c c a ông ã cân r t kĩ t t c các hóa ch t. Ông cho nh ng ch t khác nhau ph n ng cho n khi chúng tr ng thái ơn gi n nh t c a chúng. Ông tìm ra hai y u t quan tr ng: (1) nh ng ch t ơn gi n nh t, cái ông g i là nguyên t , không th b phân tách thành ch t khác n a, và (2) nh ng nguyên t này luôn ph n ng v i nhau theo nh ng t l gi ng nhau. Nh ng ch t ph c t p hơn mà gi ng nhau ó ông g i là h p ch t. Thí d , hai th tích hydrogen ph n ng chính xác v i m t th tích oxygen t o ra nư c. Nư c có th b phân tách luôn cho chính xác hai th tích hydrogen và m t th tích oxygen. Lavoisier không có s gi i thích nào cho nh ng k t qu nh t quán b t ng này. Tuy nhiên, vô s nh ng phép o th n tr ng c a ông ã cung c p manh m i cho m t nhà hóa h c khác tên là John Dalton. Dalton nh n ra r ng n u như các nguyên t khác nhau có m t lo i nguyên t k t qu c a Lavoisier. N u hai nguyên t oxygen, thì t h p nguyên t thu ư c, g nguyên t c u t o g m nh ng nguyên t , m i riêng, thì thuy t nguyên t có th gi i thích các hydrogen luôn luôn k t h p v i m t nguyên t i là phân t , s là nư c. Dalton công b s gi i 1

thích c a ông vào năm 1803. Năm này ư c xem là năm ra i c a thuy t nguyên t hi n i. Các thí nghi m khoa h c sau Dalton ã c g ng mô t c trưng xem có bao nhiêu nguyên t , nguyên t c a m i nguyên t trông như th nào, các nguyên t thu c cùng m t nguyên t gi ng nhau như th nào và chúng khác nhau như th nào và, cu i cùng, li u có cái gì nh hơn nguyên t n a hay không.

tþ î– c~ t Mô tþ các î–c tròng c~a nguyên t
M t trong nh ng thu c tính u tiên c a các nguyên t ư c mô t là tr ng lư ng nguyên t tương i. M c dù m t nguyên t ơn l là quá nh mà cân, nhưng ngư i ta có th so sánh các nguyên t v i nhau. Nhà hóa h c Jons Berzelius gi s r ng nh ng th tích khí b ng nhau i u ki n nhi t và áp su t như nhau ch a s lư ng nguyên t ngang nhau. Ông ã s d ng quan i m này so sánh tr ng lư ng c a các ch t khí ang ph n ng. Thí d , ông có th xác nh r ng nguyên t oxygen n ng g p 16 l n nguyên t hydrogen. Ông ã l p danh sách nh ng tr ng lư ng nguyên t tương i này cho nhi u nguyên t mà ông bi t. Ông ã nghĩ ra kí hi u cho các nguyên t b ng cách s d ng kí t th nh t ho c hai kí t u tiên trong tên g i Latin c a chúng, h th ng kí hi u ó v n ư c s d ng ngày nay. Kí hi u cho hydrogen là H, cho oxygen là O, cho natrium là Na, và vân vân. Nh ng kí hi u ó còn t ra h u ích trong vi c mô t nhi u nguyên t k t h p v i nhau như th nào t o ra phân t thu c m t h p ch t nào ó. Thí d , th hi n nư c có c u t o g m hai nguyên t hydrogen và m t nguyên t oxygen, kí hi u cho nư c t o là H2O. M t nguyên t oxygen còn có th k t h p v i m t nguyên t oxygen khác ra m t phân t oxygen v i kí hi u O2.

S phát tri n c a thuy t nguyên t Khi ngư i ta khám phá ra ngày m t nhi u nguyên t hơn, cái ti n l i là nên b t u l p danh sách chúng d ng kí hi u trong m t bi u . Năm 1869, Dmitri Mendeleev ã l p danh sách các nguyên t theo tr t t tr ng lư ng nguyên t tăng d n và phân nhóm nh ng nguyên t dư ng như có nh ng ph n ng hóa h c gi ng nhau. Thí d , lithium (Li), natrium (Na), và kalium (K) u là nh ng nguyên t kim lo i b c cháy khi chúng b m. 2

Trong bi u c a ông, nh ng nguyên t tương t nhau ư c t trong cùng m t c t. Mendeleev b t u nhìn th y m t ki u phân b trong s các nguyên t , trong ó m i tám nguyên t trên danh sách li t kê tr ng lư ng nguyên t s thu c v cùng m t c t. Do s l p l i hay tu n hoàn c a ki u phân b này, nên bi u c a Mendeleev ư c ngư i ta g i là “B ng tu n hoàn hóa h c”. Th t ra, b ng tu n hoàn ó không u l m, vì có nh ng “ch tr ng” trong b ng. Mendeleev d oán r ng cu i cùng ngư i ta s khám phá ra nguyên t l p y ch tr ng ó. Ch ng h n, có m t kho ng tr ng dành cho m t nguyên t v i tr ng lư ng nguyên t kho ng 72 (n ng hơn hydrogen 72 l n) nhưng là nguyên t chưa bi t. Năm 1886, 15 năm sau s d oán c a nó, nguyên t Germanium (Ge) ã ư c tách li và ngư i ta th y nó có tr ng lư ng nguyên t 72,3. Nhi u nguyên t khác ti p t c ư c d oán và tìm ra theo cách như v y. Tuy nhiên, khi có thêm nhi u nguyên t b sung vào b ng tu n hoàn hóa h c, ngư i ta th y n u m t s nguyên t ư c t trong nh ng c t thích h p do nh ng ph n ng gi ng nhau c a chúng, thì chúng không tuân theo tr t t úng c a tr ng lư ng nguyên t tăng d n. M t s c trưng nguyên t khác là c n thi t s p x p có tr t t các nguyên t . Nhi u năm trôi qua trư c khi tính ch t thích h p ó ư c tìm th y. Khi các thí nghi m hóa h c tìm ki m và mô t c trưng ư c nhi u nguyên t hơn, nh ng ngành khoa h c khác ã và ang th c hi n nh ng khám phá v dòng i n và ánh sáng ã góp ph n cho s phát tri n c a thuy t nguyên t . Michael Faraday ã ti n hành nhi u nghiên c u mô t c trưng dòng i n; James Clerk Maxwell mô t c trưng ánh sáng. Vào nh ng năm 1870, William Crookes ã ch t o m t thi t b , ngày nay g i là ng Crookes, kh o sát nh ng “tia” do kim lo i gi i phóng ra. Ông mu n bi t nh ng tia y là ánh sáng hay dòng i n d a trên nghiên c u c a Faraday l n Maxwell. ng Crookes g m m t bóng èn th y tinh, trong ó a ph n không khí ã b rút ra, b c hai b n kim lo i g i là hai i n c c. M t i n c c g i là anode, còn i n c c kia g i là cathode. M i b n có m t dây d n n i bóng chân không v i m t ngu n i n. Khi n i i n cho các i n c c, các tia phát ra t phía cathode. Crookes xác nh ư c nh ng tia cathode này là nh ng h t có i n tích âm do kim lo i gi i phóng kh i b n cathode. Năm 1897, J.J. Thomson phát hi n th y nh ng h t tích i n âm này gi i phóng t nguyên t ra và ph i có m t trong các nguyên t kim lo i lúc ban u. Ông g i nh ng h t h nguyên t tích i n âm này là “electron”. Vì electron mang i n âm, nên ph n còn l i c a nguyên t ph i mang i n dương. Thomson tin r ng các electron phân tán trong nguyên t gi ng như nh ng mi ng nho r c trong bánh bông lan v y. M c dù m u “bánh bông lan r c nho” c a Thomson là không chính xác, nhưng nó là n l c u tiên cho th y các nguyên t th t ra ph c t p hơn nh ng qu c u thu n nh t. Vào th i gian y, các nhà khoa h c ang kh o sát nh ng lo i tia bí n khác phát ra t ng Crookes và không phát sinh t i cathode c a nó. Năm 1895, Wilhelm Roentgen ý th y nh ng t m kính nh g n m t ng Crookes s tr nên m i do m t s tia chưa bi t, không nhìn th y nào ó gây ra. Roentgen g i nh ng tia này là “tia X”, v i ch “x” là bi n chưa bi t trong toán h c. Roentgen còn ch ng minh vi c s d ng các t m kính nh là m t phương pháp ch p nh c a nh ng tia bí n ó. Ông nh n th y khi dùng tay c a ông ch n tia X l i, ch ng h n, xương trong bàn tay ch n ư c tia X nhưng da và các mô thì không. Các bác sĩ v n s d ng tia X c a Roentgen ch p nh cơ th con ngư i. Kính nh tr thành thi t b chu n i v i các nhà khoa h c thu c th i i c a Roentgen. M t trong nh ng nhà khoa h c này, Henri Becquerel, ã m t s kính nh trong ngăn kéo cùng v i uranium, m t nguyên t m i mà ông ang nghiên c u. Khi ông mang kính nh ra, ông nh n th y chúng b m i. Vì ch ng có cái gì khác trong ngăn kéo n a, cho nên ông k t lu n r ng uranium ph i gi i phóng m t lo i tia nào ó. Becquerel ch ra r ng b c x này không có tính âm xuyên như tia X vì nó có th b gi y ch n l i. Chính nguyên t uranium t sinh ra b c x , m t tính ch t g i là s phóng x . Ph n l n qua 3

nghiên c u c a Pierre và Marie Curie, ngư i ta tìm ra thêm nhi u ch t phóng x khác. Nh ng n l c nh m mô t nh ng lo i phóng x khác nhau ã ưa n chương quan tr ng ti p theo trong s phát tri n c a thuy t nguyên t . Năm 1896, Ernest Rutherford, m t sinh viên c a J.J. Thomson, b t u nghiên c u s phóng x . Khi ki m tra nh ng nguyên t khác nhau và xác nh xem nh ng lo i ch t li u nào có th ch n ư c b c x i n kính nh, Rutherford k t lu n r ng có hai lo i phóng x phát ra t các nguyên t . Ông t tên cho chúng b ng hai kí t u tiên c a b ng ch cái Hi L p, alpha và beta. B c x alpha g m nh ng h t tích i n dương n ng g p b n l n nguyên t hydrogen. B c x beta g m nh ng h t tích i n âm dư ng như gi ng h t như các electron. Rutherford quy t nh th m t thí nghi m s d ng h t alpha. Ông b trí m t lá vàng m ng v i nh ng t m kính nh t xung quanh nó. Sau ó, ông cho các h t alpha i t i lá vàng. Ph n l n các h t alpha i th ng qua lá vàng. Nhưng m t vài h t alpha không i như v y. M t vài h t alpha b l ch kh i qu o th ng c a chúng. Rutherford vi t r ng th t b t ng vì i u ó tương t như b n m t viên n vào m t m nh gi y mà viên n b d i ngư c tr l i. Rutherford k t lu n r ng vì a s h t alpha i xuyên qua, cho nên các nguyên t vàng ch y u ph i là không gian tr ng r ng, ch không gi ng như m u bánh bông lan y kín c a Thomson. Vì m t vài h t alpha b ch ch hư ng, nên ph i có m t vùng tích i n dương r t c trong m i nguyên t g i là h t nhân. V i toàn b i n tích dương h t nhân, câu h i ti p theo là các electron trong nguyên t s p x p như th nào. Năm 1900, nhà v t lí Max Planck ang nghiên c u các quá trình ánh sáng và nhi t, c bi t tìm hi u b c x ánh sáng phát ra b i m t “v t en”, m t h p lí tư ng có nh ng thành ph n x hoàn h o. Ngư i ta tư ng tư ng nh ng h p này ch a nh ng v t g i là dao ng t h p th và phát x ánh sáng và nhi t. Cho th i gian thì b c x phát ra t m t v t en như v y s t o ra m t s phân b ánh sáng nhi u màu s c g i là quang ph ch ph thu c vào nhi t c a v t en ch không ph thu c vào thành ph n c u t o c a nó. Nhi u nhà khoa h c ã n l c i tìm m t m i liên h toán h c d oán nh ng dao ng t c a m t v t en có th t o ra m t s phân b ph c bi t như th nào. Max Planck ã tìm ra m i liên h toán h c chính xác ó. Ông gi nh r ng năng lư ng h p th ho c phát ra b i các dao ng t luôn luôn là b i s c a m t s “gói năng lư ng” cơ b n mà ông g i là m t lư ng t . Các v t phát x hay h p th năng lư ng thành t ng ph n r i r c, g i là các lư ng t . Vào th i gian này, có m t nhà v t lí ang nghiên c u v i Thomson và Rutherford tên g i là Niels Bohr. Bohr nh n th y r ng quan i m lư ng t năng lư ng có th gi i thích các electron trong nguyên t s p x p như th nào. Ông mô t các electron ang “ trên qu o” xung quanh h t nhân gi ng h t như các hành tinh quay xung quanh m t tr i. Gi ng như các dao ng t trong m t v t en không th phát ra nh ng lư ng năng lư ng b t kì, các electron trong nguyên t không th có qu o b t kì. Ch nh ng kho ng cách nh t nh m i ư c năng lư ng mà m i electron có cho phép. N u m t electron thu c m t nguyên t nào ó h p th m t lư ng t năng lư ng chính xác, thì nó có th chuy n lên m t qu o xa h t nhân hơn. N u m t electron qu o xa h t nhân phát ra m t lư ng t năng lư ng chính xác, thì nó có th chuy n xu ng qu o g n h t nhân hơn. Nh ng giá tr năng lư ng chính xác ó khác nhau i v i nh ng nguyên t khác nhau. Nh ng giá tr này có th xác nh b ng m t quá trình g i là quang ph nguyên t , m t kĩ thu t th c nghi m kh o sát quang ph ánh sáng do các nguyên t t o ra. M t nguyên t ư c làm nóng n m c toàn b các electron c a nó chuy n ra xa h t nhân h t. Khi chúng chuy n xu ng g n h t nhân hơn, các electron b t u phát ra nh ng lư ng t năng lư ng c a chúng dư i d ng ánh sáng. Quang ph c a ánh sáng t o ra có th ư c ngư i ta kh o sát b ng m t lăng kính. Quang ph t o ra theo ki u này không th hi n h t m i màu s c, mà ch có m t vài màu phù h p v i năng lư ng tương ng nh ng s chênh l ch qu o electron. M c dù sau này có tinh ch nh thêm, nhưng “mô hình hành tinh” nguyên t c a Bohr gi i thích ư c s li u 4

quang ph nguyên t nhân nguyên t .

t t nên các nhà khoa h c ã chuy n s chú ý c a h tr l i v i h t

Rutherford, cùng v i Frederick Soddy, ti p t c nghiên c u v i các nguyên t phóng x . c bi t, Soddy ý th y khi h t alpha và h t beta phát ra kh i nguyên t , các nguyên t ó bi n i theo m t trong hai ki u: (1) nguyên t ó tr thành m t nguyên t khác hoàn toàn v i nh ng ph n ng hóa h c hoàn toàn m i, ho c (2) nguyên t ó v n duy trì nh ng ph n ng hóa h c như cũ và quang ph nguyên t như cũ nhưng ch thay i tr ng lư ng nguyên t . Ông g i các nguyên t thu c nhóm th hai v a nói là các ng v , nh ng nguyên t thu c cùng m t nguyên t v i tr ng lư ng nguyên t khác nhau. Trong b t kì m u nguyên t t nhiên nào, có th có vài lo i ng v . K t qu là tr ng lư ng nguyên t c a m t nguyên t mà Berzelius tính ư c th t ra là giá tr trung bình c a m i tr ng lư ng ng v thu c nguyên t ó. ây là nguyên do m t s nguyên t không rơi vào tr t t úng trên b ng tu n hoàn Mendeleev – tr ng lư ng nguyên t trung bình ph thu c vào m i lo i ng v có m t bao nhiêu. Soddy xu t t các nguyên t vào b ng tu n hoàn d a trên s tương ng ph n ng hóa h c và sau ó ánh s th t chúng. Con s gán cho m i nguyên t theo ki u này ư c g i là s nguyên t . S nguyên t là phương pháp ti n l i ch các nguyên t .

Các

ng v c a hydrogen: hydrogen, deuterium và tritium.

Trong khi ó, Thomson ti p t c nghiên c u c a ông v i ng Crookes. Ông nh n th y, không nh ng tia cathode g m nh ng electron ư c sinh ra, mà còn g m nh ng h t mang i n dương. Sau nhi u nghiên c u th n tr ng, ông ã có th tách li nhi u lo i h t dương khác nhau b ng tr ng lư ng. D a trên nh ng phép o này, ông ã có th xác nh m t h t cơ b n, h t mang i n dương nh nh t ư c t o ra, g i là proton. Vì nh ng h t này ư c sinh ra b i nh ng nguyên t c a cathode và vì Rutherford ã ch ng minh r ng h t nhân mang i n dương, nên Thomson nh n th y h t nhân nguyên t ph i ch a proton. M t nhà khoa h c tr tên là Henry Moseley ã làm thí nghi m b n phá nguyên t thu c nh ng nguyên t khác nhau b ng tia X. Gi ng như trong quang ph nguyên t , trong ó nhi t c p cho các electron thêm năng lư ng, tia X truy n thêm năng lư ng cho các proton trong h t nhân. Và gi ng như các electron gi i phóng ánh sáng thu c nh ng năng lư ng nh t nh khi chúng ngu i i, h t nhân phát ra tia X thu c m t năng lư ng nh t nh khi nó “thôi kích thích”. Moseley phát hi n th y năng lư ng c a tia X phát ra i v i m i nguyên t tuân theo m t m i liên h toán h c ơn gi n. Năng lư ng ó ph thu c vào s nguyên t c a nguyên t ó, và s nguyên t tương ng v i s i n tích dương trong h t nhân. Cho nên tr t t úng c a b ng tu n hoàn hóa h c là s p theo s proton tăng d n trong h t nhân nguyên t . Trong m t nguyên t trung hòa, s lư ng proton b ng s electron. Các electron là nguyên nhân gây ra các ph n ng hóa h c. Các nguyên t thu c cùng m t c t c a b ng

5

tu n hoàn có s s p x p electron thu c m c năng lư ng cao nh t gi ng nhau, và ây là nguyên do ph n ng hóa h c c a chúng gi ng nhau. Ch còn l i m t tr ng i n a. Electron có tr ng lư ng r t nh , b ng 1/1836 tr ng lư ng c a m t proton. Nhưng các proton không lí gi i n i toàn b tr ng lư ng nguyên t c a m t nguyên t . Mãi n năm 1932 thì James Chadwick m i phát hi n ra s t n t i c a m t h t trong h t nhân không mang i n tích nhưng có kh i lư ng hơi nh nh hơn proton m t chút. Ông t tên cho h t này là neutron. Neutron gi i thích cho s t n t i c a các ng v . Hai nguyên t thu c cùng m t nguyên t s có s proton và electron như nhau, nhưng chúng có th có s neutron khác nhau, và vì th nên tr ng lư ng nguyên t khác nhau. Các ng v ư c t tên theo tên c a nguyên t và theo sau ó là s proton c ng v i s neutron có trong h t nhân. T ng s proton và neutron ư c g i là s kh i. Thí d , uranium-235 có 235 proton và neutron. Chúng ta có th nhìn vào b ng tu n hoàn hóa h c tìm s nguyên t c a uranium (92), s nguyên t cho chúng ta bi t proton. Sau ó, làm toán tr , chúng ta bi t ng v này có 143 neutron. Có m t ng v khác c a uranium, 238U, v i 92 proton và 146 neutron. M t s k t h p c a proton và neutron thì kém b n hơn nh ng k t h p khác. Hãy hình dung b n ang c gi 10 qu bóng bowling trong tay. S có m t s s p x p b n có th làm ch ư c như v y. Nhưng gi hãy th gi 11 ho c 9 qu thôi. Có th s không còn m t s p x p b n và b n s làm rơi các qu bóng. i u tương t x y ra v i các proton và neutron. Nh ng s p x p không b n s t ng phân rã, gi i phóng các h t, cho n khi t t i m t c u trúc b n. ây là cách th c nh ng h t phóng x như h t alpha ư c sinh ra. H t alpha g m hai proton và hai neutron gi i phóng ra t m t h t nhân không b n. Hydrogen có ba ng v : hydrogen, 2H (deuterium) và 3H (tritium). Tr ng lư ng nguyên t c a nh ng nguyên t khác ban u ư c so sánh v i hydrogen mà không nói rõ là ng v nào. Cũng th t khó có ư c ơn nguyên t hydrogen vì nó thư ng ph n ng v i nh ng nguyên t khác t o thành nh ng phân t như H2 ho c H2O. Cho nên, ngư i ta ã ch n m t ng v c a nguyên t khác so sánh. Tr ng lư ng 12 ng v này có 6 proton và 6 nguyên t ngày nay ư c xây d ng trên C (carbon-12). neutron trong h t nhân c a nó. Carbon-12 ư c nh nghĩa là b ng 12 ơn v kh i lư ng nguyên t . ( ơn v kh i lư ng nguyên t , vi t t t là u, là ơn v dùng so sánh tr ng lư ng tương i c a các nguyên t . M t u nh hơn 2000 ph n t t t c a m t gam). M i ng v thu c m i nguyên t khác ư c so sánh v i ơn v này. Khi ó, tr ng lư ng c a các ng v thu c m t nguyên t cho trư c ư c tính trung bình cho tr ng lư ng nguyên t s p x p vào b ng tu n hoàn hóa h c. Cho n ây, trong câu chuy n nguyên t , thì m i h t c u thành nên nguyên t ư c ngư i ta hình dung là nh ng qu c u r n, ng nh t. Bư c sang năm 1920, v i nghiên c u c a Louis de Broglie, thì b c tranh này ã thay i h n. De Broglie ch ng minh r ng nh ng h t như electron th nh tho ng có tính ch t sóng. Ch ng h n, n u như sóng nư c ư c t o ra b i hai ngu n, thí d th rơi hai hòn s i xu ng m t h nư c, thì nh ng con sóng có th giao thoa v i nhau. i u này có nghĩa là nh ng nh sóng cao c ng l i t o thành nh ng nh sóng cao hơn. Nh ng ch lõm c ng l i t o ra nh ng vùng lõm hơn. Khi cho các electron i qua m t khe ôi, v i m t s electron i qua m t khe và m t s electron i qua khe kia, thì chúng t o hai ngu n. Các electron th hi n s giao thoa này, t o ra m t h vân trên màn nh h ng. Kh năng c a electron và nh ng h t khác th nh tho ng th hi n tính ch t h t và th nh tho ng th hi n tính ch t sóng ư c g i là lư ng tính sóng h t. S b sung này cho b n ch t c a electron có nghĩa là quan i m hành tinh nguyên t c a Bohr là không chính xác cho l m. Các electron có nh ng m c năng lư ng r i r c khác nhau, nhưng chúng không tuân theo nh ng qu o tròn. Năm 1925, Werner Heisenberg ã phát bi u r ng t c và v trí chính xác c a m t electron là không th bi t ng th i. 6

“Nguyên lí b t nh Heisenberg” này ã kích thích Erwin Schrödinger nghĩ ra m t phương trình tính xem m t electron v i m t năng lư ng nh t nh chuy n ng như th nào. Phương trình Schrödinger mô t nh ng vùng trong m t nguyên t trong ó m t electron v i năng lư ng nh t nh có kh năng ó nhưng không bi t chính xác nó ch nào. Vùng xác su t này ư c g i là orbital. Các electron chuy n ng quá nhanh bên trong nh ng orbital này cho nên chúng ta có th hình dung chúng b m i thành m t ám mây electron. Các electron di chuy n t orbital này sang orbital khác b ng cách h p th ho c phát x m t lư ng t năng lư ng, gi ng như Bohr ã gi i thích.

d€ c~ thuy  t “ng d€ng c~a thuy t nguyên t
Nh ng nghiên c u bu i u v phóng x cho th y nh ng h t nhân nguyên t nh t nh có tính phóng x t nhiên. M t s nhà khoa h c nêu v n r ng n u có nh ng h t gi i phóng kh i nguyên t thì ngư i ta có th ưa các h t vào bên trong nguyên t hay không? Năm 1932, Cockcroft và Walton ã thành công trong vi c xây d ng m t máy gia t c h t, m t d ng c có th làm cho nh ng dòng h t tích i n chuy n ng m i lúc m t nhanh thêm. Nh ng h t chuy n ng nhanh này, thí d như proton, sau ó ư c nh m vào m t b n m ng thu c m t nguyên t nh như lithium (Li). N u m t h t nhân nguyên t lithium “b t gi ” m t proton, thì h t nhân ó tr nên không b n và nó b v ra thành hai h t alpha. Kĩ thu t kích thích phóng x b ng cách b n phá v i nh ng h t gia t c như th này v n là phương pháp ư c s d ng nhi u nh t trong nghiên c u c u trúc h t nhân và các h t h nguyên t . Ngày nay, các máy gia t c cho các h t ch y ua h t t c l c trong nh ng ư ng th ng, ho c ti t ki m không gian, trong nh ng qu o vòng tròn ư ng kính hàng d m ư ng. S s p x p l i t phát c a h t nhân nguyên t luôn luôn mang l i s gi i phóng năng lư ng dư i d ng ng năng c a các neutron ang chuy n ng nhanh. Khi m t h t nhân l n v ra t o thành nh ng nguyên t nh hơn, quá trình ó ư c g i là phân h ch. Khi nh ng nguyên t nh b bu c h p l i v i nhau t o thành nh ng nguyên t n ng hơn, thì quá trình ư c g i là nhi t h ch. Trong m i trư ng h p u có neutron nhanh ư c gi i phóng. Nh ng neutron này có th truy n ng năng c a chúng cho môi trư ng xung quanh, làm môi trư ng nóng lên. Nhi t lư ng này có th dùng un sôi nư c, t o ra dòng hơi làm quay tuabin ch y máy phát i n. Nhi t h ch là quá trình x y ra trong lõi c a M t tr i và nh ng ngôi sao khác. Quá nhi u năng lư ng ư c gi i phóng trong th i gian ng n nên quá trình ó còn ư c s d ng ch t o bom khinh khí. Tuy nhiên, cho n nay ngư i ta v n chưa làm ch ph n ng nhi t h ch ch y nhà máy i n. Nghiên c u ang ti p t c tìm ki m nh ng phương pháp s d ng năng lư ng nhi t h ch có i u khi n. M t khác, ph n ng phân h ch còn ư c ngư i ta s d ng ch t o nh ng lo i vũ khí r t m nh. Qu bom nguyên t u tiên ã phát n vào năm 1945. Tuy nhiên, k t ó, năng lư ng phân h ch cũng ã ư c ki m soát ch y nhi u nhà máy i n h t nhân trên kh p th gi i. Trong khi nguyên t là thành ph n nh nh t c a m t nguyên t khi nó v n còn là nguyên t ó, thì các nguyên t không ph i là nh ng h t nh nh t t n t i. Th m chí, ngư i ta cũng tin r ng các proton và neutron trong h t nhân nguyên t ư c c u t o t nh ng h t còn nh hơn n a g i là h t quark. Nghiên c u hi n nay trong ngành v t lí nguyên t t p trung vào vi c mô t c u trúc bên trong c a nguyên t . B ng cách s d ng các máy gia t c h t, các nhà khoa h c ang c g ng mô t c trưng các quark có th k t h p theo m t s cách t o ra nh ng h t h nguyên t khác. Không ai t ng nhìn th y m t nguyên t ơn l , th m chí v i nh ng kính hi n vi quang h c t t nh t. Nh ng lo i kính hi n vi c bi t g i là kính hi n vi quét chui h m và kính hi n vi l c nguyên t khai thác các l c do các electron sinh ra thu ư c hình nh 7

c a nh ng ám mây electron. Nh ng ám mây này cho bi t các nguyên t ư c s p x p như th nào, m c dù chúng ta không th “nhìn” xuyên qua ám mây ó vào trong h t nhân. Do gi i h n v kích c , chúng ta s không bao gi nhìn th y nguyên t v i ôi m t c a mình. M i th chúng ta bi t v nguyên t ph i ư c suy lu n ra t nh ng thí nghi m quy mô l n. K t qu là s mô t nguyên t như trên v n ư c g i là m t lí thuy t. Tuy nhiên, lí thuy t này gi i thích các thí nghi m nguyên t quá t t nên chúng ta thư ng nghĩ s t n t i c a nguyên t là m t th c t . Theo Gale Encyclopedia of Science Tr n Nghiêm d ch Download t i thuvienvatly.com

8

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful