HİDROLİK

7. HAFTA

SERBEST YÜZEYLİ AKIMLAR
(AÇIK KANAL AKIMLARI)

AKIM ÇEŞİTLERİ
AKIMLAR: 1. BASINÇLI AKIMLAR (kapalı akımlar, boru akımları): Sıvı bir basınç altında akar. 2. SERBEST YÜZEYLİ AKIMLAR (açık kanal akımları, yerçekimi sistemleri, tam dolu olmayan boru akımları):
• • • • • Su yüzeyi atmosferle temas halindedir Sıvı sadece atmosfer basıncı etkisindedir Akımı sağlayan kuvvet, yerçekiminden doğan ağırlık kuvvetidir. Üstü açık su yolları (kanallar) Üstü kapalı su yolları (tam dolu akmayan galeriler, tüneller, borular)

SSY

Boru

Açık kanal

Boru (serbest yüzeyli akım)

AÇIK KANAL AKIMLARI
• Açık kanal: Su yüzeyinin atmosferle temas halinde olduğu bütün su yollarına verilen isimdir • Açık kanal akımlarının çözümü, boru akımlarına oranla daha güçtür • Boru kesiti genellikle dairedir, açık kanallarda ise çok farklı kesitlerle karşılaşılır (yamuk (trapez), dikdörtgen, üçgen, yarım daire, parabol vb.) • Borularda pürüzlülük dar sınırlarda değişir. Kanallarda ise kullanılan malzeme çok farklı olduğundan pürüzlülük çok geniş sınırlarda değişir • Açık kanallarda SSY’nin durumu zaman ve mekan boyutunda değişir, • açık kanallarda güvenilir deneysel verilerin elde edilmesi genellikle daha zordur • Açık kanallarda akım derinliği (h), debi (Q), kanal taban eğimi (It) ve SSY birbirinden bağımsızdır • Borularda boru ekseninin eğiminin akıma etkisi yoktur, HEÇ’ne göre akım gerçekleşir. Açık kanallarda ise kanal taban eğimi akımda önemli rol oynar.

AÇIK KANAL VE BORU AKIMLARININ KARŞILAŞTIRILMASI
Boru EEÇ HEÇ V1
2/2g

Açık kanal hL V22/2g V12/2g P2/ V2 h1=P1/ A V1 Z1

SSY

hL

.
V V2
KIYAS DÜZLEMİ

V22/2g h2=P2/ Z2

P1/ V1 Z1

Z2 Kıyas düzlemi

AÇIK KANAL AKIMINDA
• Kanaldaki serbest su yüzeyi, HEÇ ile aynıdır (piyezometrik yükseklik: h= P/) • Akım, kanal taban eğimine göre gerçekleşir • Akım hızı (yönü ve şiddeti) kanal taban eğimine bağlıdır • SSY eğimi, EEÇ eğimi ve kanal taban eğimi aynı olabilir veya olmayabilir

AÇIK KANAL AKIM TÜRLERİ
• Açık kanal akımları da daha önceki belirtildiği gibi farklı açılardan sınıflandırılabilir A. AKIŞKANIN CİNSİNE GÖRE 1. Sıkıştırılabilen akışkanların akımı 2. Sıkıştırılamayan akışkanların akımı B. AKIŞKANIN VİSKOZİTESİNE GÖRE 1. İdeal akım 2. Gerçek akım C. SIVI PARÇACIKALRININ HAREKETİNE GÖRE 1. Laminar akım 2. Türbülanslı akım D. HIZIN ZAMANLA DEĞİŞİMİNE GÖRE 1. Düzenli akım 2. Düzensiz akım

E.

HIZIN MEKANLA DEĞİŞİMİNE GÖRE 1. Üniform akım 2. Üniform olmayan akım F. KRİTİK HIZA GÖRE 1. Kritik akım 2. Kritik altı akım 3. Kritik üstü akım G. HIZIN BOYUTUNA GÖRE 1. Bir boyutlu akım 2. İki boyutlu akım 3. Üç boyutlu akım

AÇIK KANALLARDA SIVI PARÇACIKALRININ HAREKETİNE GÖRE: LAMİMAR-TÜRBÜLANSLI AKIM

• Boru akımlarında Re<2000 ise akım laminar akımdı • Açık kanallarda D=4R idi Re = D.V / = (4R).V / =2000 Re =500 olur • Açık kanallarda:
– Re<500 ise akım laminardır – 500<Re<2000 ise geçiş bölgesidir – Re>2000 ise akım türbülanslıdır

• Açık kanallarda laminar akım çok sınırlı koşullarda oluşur (kesit alanı çok küçükse, hız düşükse ve viskozite yüksekse) (su derinliği 1 cm den az ise) (arazide yüzey akış ve erozyon kontrolü çalışmalarının hidrolik modellemesinde kullanılır) • Bu nedenle açık kanallarda bundan sonraki bilgiler türbülanslı akım şartları için verilecektir

AÇIK KANALLARDA SU DERİNLİĞİNİN ZAMANLA DEĞİŞİMİNE GÖRE: DÜZENLİ - DÜZENSİZ AKIM • Açık kanalda belirli bir kesitte (mekan sabit) su derinliği: – Zamanla değişmiyorsa düzenli akım (sabit debili bir sulama kanalındaki akım) – Değişiyorsa düzensiz akım denir (taşkınlar)
Düzenli akım Zaman Derinlik t1 h t2 h t3 h

h

Düzensiz akım Zaman Derinlik t1 h1 t2 h2 t3 h3

h h1

h2

AÇIK KANALLARDA SU DERİNLİĞİNİN MEKANLA DEĞİŞİMİNE GÖRE: ÜNİFORM - ÜNİFORM OLMAYAN AKIM • Herhangi bir zamanda (zaman sabit) su derinliği: – mekanla değişmiyorsa üniform akım (kanal taban eğimi sabit olan uzun bir sulama kanalındaki akım) – mekanla değişiyorsa üniform olmayan akım (=değişken akım) (kanal taban eğimi değişen sulama kanalındaki akım)

h h

h1 h2

DEĞİŞİM MİKTARINA GÖRE ÜNİFORM OLMAYAN (DEĞİŞKEN) AKIM TÜRLERİ: ANİ-TEDRİCİ DEĞ. AKIM

• ANİ DEĞİŞKEN AKIM: Su derinliğinin aniden (birdenbire) değiştiği akımlar (birim kanal boyundaki değişim çok fazla, hidrolik sıçrama, hidrolik düşü) • TEDRİCİ DEĞİŞKEN AKIM: Su derinliğinin yavaş yavaş (tedrici) değiştiği akımlar (birim kanal boyundaki değişim çok az)

AÇIK KANALDA SU DERİNLİĞİNİN ZAMAN VE MEKANLA DEĞİŞİMİNE GÖRE AKIM TÜRLERİ
1.

DÜZENLİ-ÜNİFORM AKIM
Su derinliği gerek zaman gerek mekan boyutunda değişmez (su yüzeyi kanal tabanına paralel, açık kanal hidroliğinde en çok incelenen akım türüdür, açık kanallarda üniform akım denince düzenli-üniform akım anlaşılır)

2.

DÜZENSİZ-ÜNİFORM AKIM
Su derinliği zaman boyutunda değişir, mekan boyutunda değişmez (su yüzeyi kanal tabanına paralel, ancak zamanla alçalıp yükseliyor, pratikte pek rastlanmaz)

3.

DÜZENLİ-ÜNİFORM OLMAYAN (DEĞİŞKEN) AKIM
Su derinliği zaman boyutunda değişmez, mekan boyutunda değişir

4.

DÜZENSİZ-ÜNİFORM OLMAYAN (DEĞİŞKEN) AKIM
Su derinliği hem zaman hem de mekan boyutunda değişir (açık kanallarda düzensiz akım denince düzensiz-üniform olmayan akım anlaşılır)

AÇIK KANAL AKIMLARININ SINMIFLANDIRILMASI AÇIK KANAL AKIM TÜRLERİ DÜZENLİ AKIM ÜNİFORM AKIM
TEDRİCİ DEĞİŞKEN AKIM

DÜZENSİZ AKIM ÜNİFORM AKIM
TEDRİCİ DEĞİŞKEN AKIM

DEĞİŞKEN AKIM
ANİ DEĞİŞKEN AKIM

DEĞİŞKEN AKIM
ANİ DEĞİŞKEN AKIM

AÇIK KANAL AKIM TÜRÜ ÖRNEKLERİ
h h
Düzensiz-üniform akım

Üniform akım (düzenli-üniform akım)

A t1

B

h

A t2

B

Taşkın dalgası (düzensiz akım, tedrici değişken akım, TDA) B A t1 A t2 B

Med dalgası (düzensiz akım, ani değişken akım, ADA)

DÜZENLİ-DEĞİŞKEN AKIM ÖRNEKLERİ
ADA TDA ADA TDA ADA TDA ADA Üniform akım

SSY

Kapak altında büzülme

Hidrolik sıçrama

Savak üzerinden akış

Hidrolik düşü

Savak Dip savak

Kanal Kanal

ANİ VE TEDRİCİ DEĞİŞKEN AKIMLAR (Zaman boyutunda değişim yok, sadece mekan boyutunda değişim var)

AÇIK KANALDA DÜZENLİ AKIM ÇEŞİTLERİ
(Zaman boyutunda değişim yok, sadece mekan boyutunda değişim var)
Üniform olmayan akım

Üniform akım

A Dolu savak
Bölge A-B B-C C-D D-E E-F

B

C

h1

h2

D
Akım

E

F

Akım hızlanır, ağırlık kuvvetleri sürtünme kuvvetlerinden fazla, su derinliği değişken Kanal eğimi artıyor, hız artar, sürtünme kuvveti artar, (denge oluşana kadar) Denge oluşur, hız sabit (su derinliği sabit), ağırlık kuvvetleri sürtünme kuvvetlerine eşittir, su derinliği sabit=h1, üniform akım Kanal eğimi azalıyor, hız azalır, su derinliği artar Hız sabit (su derinliği sabit), ağırlık kuvvetleri sürtünme kuvvetlerine eşittir, su derinliği sabit=h2, üniform akım

AÇIK KANAL AKIM REJİMLERİ
• Açık kanallarda yerçekiminin etkisi “FROUDE SAYISI” ile değerlendirilir • FROUDE SAYISI, atalet kuvvetlerinin yerçekimi kuvvetlerine (ağırlık kuvvetlerine) oranıdır
• Eşitlikte: F: Froude Sayısı V: ortalama akım hızı (m/s) g: yerçekimi ivmesi (m/s2) h: su derinliği (m)

Fr =V/√ gh

Fr=V/√gh Akım rejimi <1 Kritik altı akım, =1 >1 Kritik akım Kritik üstü akım

Akım adı
Nehir akımı, yüksek akım, durgun akım Sel akımı, alçak akım, hızlı akım,

Sonuç V< √ gh V= √ gh V> √ gh

VİSKOZİTE VE YERÇEKİMİ KUVVETLERİNE GÖRE AÇIK KANAL AKIM TÜRLERİ • KRİTİK ALTI - LAMİNAR AKIM REJİMİ Fr<1 ve Re<500 • KRİTİK ÜSTÜ - LAMİNAR AKIM REJİMİ Fr>1 ve Re<500 • KRİTİK ÜSTÜ - TÜRBÜLANSLI AKIM REJİMİ Fr>1 ve Re>2000 • KRİTİK ALTI - TÜRBÜLANSLI AKIM REJİMİ Fr<1 ve Re>2000 (şekil 7.6: derinlik-hız ilişkisine göre 4 akım rejimi)

AÇIK KANAL ÇEŞİTLERİ
• DOĞAL AÇIK KANALLAR (dere, çay, ırmak, nehir, yer altı akarsuları)
– Hidrolik özellikler (kesit, eğim, pürüzlülük vb.) çok düzensizdir: Akarsu hidroliği

• SUNİ AÇIK KANALLAR (sulama kanalları (toprak veya beton kaplı), kanaletler, drenaj kanalları, düşülü dolu savaklar, taşkın yolları, fazla eğimli kanallar (şüt), düşü, menfez, serbest akımlı tünel)
– Hidrolik özellikler (kesit, eğim, pürüzlülük vb.) belirlidir – Hidrolik teorilerin açık kanallara uygulanması gerçek şartlara oldukça yakın sonuçlar verir

AÇIK KANAL GEOMETRİSİ
• PRİZMATİK KANAL: Taban eğimi ve kesiti sabit kalacak şekilde inşa edilen kanallardır (bu derste prizmatik kanallar incelenecektir) • PRİZMATİK OLMAYAN KANAL: Taban eğimi ve kesiti sabit olmayan kanallardır

KANAL KESİTİNİN GEOMETRİK ELEMANLARI (Cetvel 7.1)
HİDROÜST LİK GENİŞ ALAN ISLAK (A) ÇEVRE YARI- LİK (T) ÇAP (P) (R=A/P) HİDROLİK DERİNL İK (D=A/T) KESİT FAKTÖRÜ (Z=A. D1/2)

ADI

KESİT

TRAPEZ DİKDÖRTGEN
h

(b+mh)h/ (b+2h(1+m2)1/2)

(b+mh)h/ (b+2mh)

((b+mh)h)1,5/(b+ 2mh)1/2

b+2h(1+m2)1/2

T h A b T P 1 m

(b+mh)h bh

b+2mh

bh/(b+2h)

b+2h

bh

h

b

A b P

AÇIK KANALLARDA EĞİM
Açık kanallarda 3 çeşit eğim vardır • Kanal taban eğimi (It) (açı: t) • Su yüzeyi eğimi (SSY=HEÇ eğimi) (Is) (açı: s) • Enerji eğimi (EEÇ eğimi, hidrolik eğim) (I) (açı: )
Üniform akımda kesit alanı sabit, su hızı sabit, su derinliği sabit: • Kanal tabanı, SSY ve EEÇ birbirine paralel • Eğimleri It=tan t Is=tan s I=hL/L I=sin 

I
s

hL h Is It

V
t

L

HİDROLİK EĞİM
• Hidrolik eğim: I=hL/L I=sin  Eşitlikte: hL: Yük kaybı (m) L: Kanal gerçek uzunluğu (yatay uzunluk değil) • Açık kanallarda genellikle kanal taban eğimi %5 ten küçüktür. Bu durumda sin  ile tan  birbirine çok yakındır. • Üniform akım şartlarında üç eğim birbirine eşit alınabilir: Is = It ~ I I  hL s V
t

h L

Is It

AÇIK KANALLARDA ÜNİFORM AKIM İÇİN SÜRTÜNME VE HIZ FORMÜLLERİ
T A b

• F1 ve F2 : hidrostatik kuvvetler • F3= AL : Su kütlesinin ağırlığı
1 m P

h

I F1 V AL L It h

hL Is F2

• F4=0 PL : Sürtünme kuvveti (kanal çeperinde yani ıslak çevrede etkili olan) • Açık kanallarda genel hız denklemi: V= √ (2g/Cf)RI Eşitlikte: V: Akım hızı Cf: Sürtünme katsayısı R: Hidrolik yarıçap I: Hidrolik eğim

AÇIK KANALLARDA KULLANILAN HIZ FORMÜLLERİ

• Chezy formülü: V= C √ RI C=1.108 √ Re • Küçük çaplı borular, açık su yolları, akarsular için uygun • Chezy formülündeki C katsayısını belirlemek için birçok araştırıcı uzun süreli deneylere ve gözlemlere dayalı olan ve kendi adı ile anılan formül geliştirmiştir:
– – – – Bazin formülü Ganguillet-Kutter formülü Kutter formülü Manning formülü: V=(1/n).R2/3.I1/2

n: Pürüzlülük katsayısı (Cetvel 7.5)

AÇIK KANALLARDA HIZ DAĞILIMI
SSY
0,5 1,5 1,0 2,0

0,05h-0,25h

h

h

0,6h

b

Eş hız eğrileri SSY h Pürüzlü Pürüzsüz

• Islak çevrede kanal yüzeyi ile su arasında sürtünme olur • SSY’de hava ile su arasında sürtünme olur (şiddeti daha az) • Maksimum hız, SSY’den 0,05h-0,25h kadar derinde oluşur • Ortalama hız, SSY’den 0,6h kadar derinde oluşur

Kanal pürüzlülüğünün hız dağılımına etkisi

HİDROLİK AÇIDAN EN UYGUN KESİT
• Aynı kesit alanına sahip açık kanal çeşitleri içerisinde en fazla debiyi taşıyan kesite “HİDROLİK AÇIDAN EN UYGUN KESİT” adı verilir (alan aynı, pürüzlülük aynı, kanal taban eğimi aynı, kesit farklı: trapez, dikdörtgen, üçgen vb.) Q=AV
maks maks

V= C √ RI
maks maks

R= A/P
maks min

• Debinin maksimum olması için, yukarıdaki eşitlikler gereğince hızın maksimum, hidrolik yarıçapın maksimum, ıslak çevrenin minimum olması gerekir • Alanı aynı olan farklı geometrik şekiller içerisinde ıslak çevresi minimum olan şekil daire veya yarım dairedir. A A A A A

A

HİDROLİK AÇIDAN EN UYGUN KESİT
• Yarım daire şeklindeki açık kanal en yüksek debiyi taşır • Yarım daire şeklinde açık kanal yapımı güçtür • Açık kanal çeşitleri içerisinde (dikdörtgen, trapez, üçgen) kesiti yarım daireye en yakın olan şekil, trapez kesittir • Bu nedenle pratikte açık kanallar trapez kesitli olarak yapılır • Kanalın geçeceği yer çok dar ise o bölümde kanal dikdörtgen kesitli olarak yapılır

b

b

YAMUK KANALLARDA EN UYGUN KESİT
Verilen: m, n, Q, V İstenen: b, h, T, I Çözüm: A=Q/V
T mh c h b P b mh 1 m

A=h2(2 √1+m2 -m) b=2h(√1+m2 -m) P=2h(2 √1+m2 -m) R=h/2 T=2h √1+m2 V= (1/n).R2/3.I1/2

h bulunur

c=h √1+m2

I bulunur

DİKDÖRTGEN KANALLARDA EN UYGUN KESİT
T

h

A b P

• Verilen: n, Q, V • İstenen: b, h, I • Çözüm: A=Q/V A=2h2 h bulunur b=2h P=4h R=h/2 V= (1/n).R2/3.I1/2 I bulunur

h
b

b=2h

TARLA İÇİ SU DAĞITIM SİSTEMLERİNDEKİ TRAPEZ KESİTLİ BETON KANALLARDA SINIRLAR
B
1

T F b
m
1

1,5

h t

d

Unsur Kanal tabanı Kanal yüksekliği Hava payı Banket genişliği Beton kaplama kalınlığı

Trapez kesitli beton kanal b≥0,25 m d≥0,30 m F≥0,20h F≥0,075 m B≥0,50 m t=0,08 m (P.Ç. 300) t=0,10 m (P.Ç. 250)

Unsur Banket şev eğimi Kanal taban eğimi Akım hızı

Trapez kesitli beton kanal 1/m=1/1,5

Kanal şev eğimi 1/m=1/1 It≥% 0,04 It≤% 0,2 V≥0,3 m/s V≤2,4 m/s

TARLA İÇİ SU DAĞITIM SİSTEMLERİNDEKİ TRAPEZ KESİTLİ TOPRAK KANALLARDA SINIRLAR
B
1

T F b
m
1

1,5

h

d

Unsur

Trapez kesitli toprak kanal b≥0,25 m d≥0,30 m F≥0,20h F≥0,10 m B≥0,50 m 1/m=1/1,5 It≥% 0,04 It≤% 0,2

Unsur Kanal şev eğimi

Trapez kesitli toprak kanal Yüksek stabilite: 1/m=1/1,5 Düşük stabilite: •Yükseklik<0,50 m ise: 1/m=1/1,25 •Yükseklik>0,50 m ise: 1/m=1/1,5-1/2 V≥0,3 m/s •Çok ince kum: V≤0,45, Kumlu tın: V≤0,55, Siltli tın, Tın: V≤0,60, Kil, ince çakıl: V≤0,75, Kolloidal sert kil: V≤1,10, Orta ve kaba çakıl: V≤1,20 m/s

Kanal tabanı Kanal yüksekliği Hava payı Banket genişliği Banket şev eğimi Kanal taban eğimi

Akım hızı

Froude Fr≤1 sayısı

TARLA İÇİ SU DAĞITIM SİSTEMLERİNDEKİ DİKDÖRTGEN KESİTLİ BETON VE KARGİR KANALLARDA SINIRLAR
0,2 b 0,2 m F h d 0,1 m 0,15 m 0,5 b 0,5 m 0,05 F h d 0,1 m 0,15 m

Blokaj Beton Tesviye (P.Ç. betonu (P.Ç. 250) 250) Unsur Kanal tabanı Kanal yüksekliği Hava payı Dikdörtgen kanal b≥0,25 m d≥0,30 m F≥0,20h F≥0,10 m

Kargir Tesviye Blokaj (P.Ç. betonu (P.Ç. 250) 250) Unsur Kanal taban eğimi Akım hızı Dikdörtgen kanal It≥% 0,04 It≤% 0,2 V≥0,3 m/s V≤2,4 m/s

DOLU OLARAK AKMAYAN DAİRESEL KESİTLER
A D h h=0,938D

Basınçlı akım

Serbest yüzeyli akım

• Tam dolu olmayan dairesel kesitlerde maksimum debi h=0,938D iken elde edilir • Bununla birlikte dairesel kesitler tam dolu akım gibi hesaplanır. Çünkü dairesel kesitlerde maksimum debi geçerken çeşitli nedenlerle su kabarabilir ve tam dolu akışa geçebilir, su yolu az da olsa basınç altında kalabilir.

ÖZGÜL ENERJİ VE KRİTİK DERİNLİK
(DİKDÖRTGEN KESİTLİ KANALLAR İÇİN) • Açık kanallarda enerji: (kıyas düzlemine göre) E=Z+h+(V2/2g) • Özgül enerji: Herhangi bir kesitte suyun kanal tabanına göre sahip olduğu enerjidir (Z=0): E=h+(V2/2g) (sabit)
Su derinliği (basınç yükü, piyezometrik yükseklik) Hız yükü

hL V12/2g h1=P1/ A V1 Z1

.
V V2
KIYAS DÜZLEMİ

V22/2g h2=P2/ Z2

Bu iki enerji türünden biri artarsa diğeri azalır

h

A Q

ÖZGÜL ENERJİ
b

h

A Q

b

V2/2g V h

Kanal taban eğimi düşük ise: • Su yavaş akar (su ağırlığının kanal tabanına paralel bileşeni düşük), V düşük • Debi sabit alırsak (Q=A.V) A yani h yüksek olmalı • Nehir rejimi • V düşük ise hız yükü de düşük olacaktır • Toplamı sabit: E=h+(V2/2g)

• Kanal taban eğimi çok arttırılırsa: • Su daha hızlı akar (su ağırlığının kanal tabanına paralel bileşeni düşük), V yüksek • Debi sabit alırsak (Q=A.V) A yani h daha düşük olmalı • Sel rejimi • V yüksek ise hız yükü de yüksek olacaktır • Toplamı sabit: E=h+(V2/2g)

A. SABİT ÖZGÜL ENERJİ İÇİN DEBİNİN DEĞİŞİMİ
(ÖZGÜL ENERJİ (E) SABİT, DERİNLİK (h) VE DEBİ (q) DEĞİŞKEN)

q q q
h b A Q

1 1 1 m

• Dikdörtgen kesitli kanal için • Birim debi: birim kanal genişliğinden akan debidir: q=Q/b Q=q.b V=Q/A=q.b/h.b=q/h E=h+(V2/2g)=h+((q/h)2/2g) E= h+(q2/2gh2) Özgül enerji eşitliği q=h √2g(E-h) Farklı kanal eğimleri için
q/qmaks- h/E eğrisi çizilirse:

SABİT ÖZGÜL ENERJİ İÇİN DERİNLİK-DEBİ DİYAGRAMI
1,0

A 1 Kritik derinlik, hc B

V12/2g

h/E

0,8
0,66

0,6

V22/2g

V1
0,4 0,2

2 C V2
0,2 0,4 0,6 0,8 1,0

0,0

0,0

q/qmaks Fr=V/√gh Akım rejimi <1 Kritik altı akım, =1 Kritik akım >1 Kritik üstü akım

1 Nehir rejimi Akım adı

2 Sel rejimi Sonuç V< √ gh V= √ gh V> √ gh

Nehir akımı, durgun akım Sel akımı, hızlı akım

SABİT ÖZGÜL ENERJİ İÇİN DERİNLİK-DEBİ DİYAGRAMI
DERİNLİK-DEBİ (q/qmaks ile h/E) DİYAGRAMINDA: • A noktası: Kanal taban eğimi sıfır, kanalda su akışı yok, debi sıfır, q/qmaks sıfır olur, derinlik maksimum olur, hız sıfırdır, E=h olur, h/E=1 olur • A-B noktaları arası: Kanal taban eğimi biraz arttıkça, kanalda su akışı başlar, debi artar, derinlik azalır, hız artar: kritik altı akım, nehir akımı • B noktası (Kritik akım): Kanal taban eğimi kritik eğimde (Ic), debi maksimum, kritik debi (qc=qmaks= √g.hc3), q/qmaks=1, derinlik kritik derinlikte (hc=0,66E), hız kritik hızda (Vc= √g.hc), hız yükü derinliğin yarısı kadardır: (Vc2/2g)=hc/2 • B-C noktaları arası: Kanal taban eğimi daha da arttıkça, debi azalmaya başlar, derinlik azalmaya devam eder, hız artmaya devam eder: kritik üstü akım, sel akımı • Diyagramda herhangi bir debi değerinde (örneğin , q/qmaks=0,65 değerinde) aynı özgül enerjiye sahip (ancak 2 farklı kanal taban eğiminde) 2 farklı akım meydana gelmektedir: 1 nolu noktada meydana gelen kritik altı akım (nehir rejimi) ve 2 nolu noktada meydana gelen kritik üstü akım (sel rejimi)

B. SABİT DEBİ İÇİN ÖZGÜL ENERJİNİN DEĞİŞİMİ
(DEBİ (q) SABİT, ÖZGÜL ENERJİ (E) VE SU DERİNLİĞİ (h) DEĞİŞKEN)
Özgül enerji eşitliği: E= h+(q2/2gh2) 3 farklı debide farklı kanal eğimleri için E-h eğrisi çizilirse:

A
Vc2/2g V12/2g

h h1 hc h2 hc B
V22/2g V12/2g

1 2 q2 q1

q3 C

V22/2g

V1 V2 1 Nehir rejimi 2 Sel rejimi

450

E= h+(q2/2gh2)

DERİNLİK-ENERJİ DİYAGRAMINDA
• ÖZGÜL ENERJİ-DERİNLİK (E-h) DİYAGRAMINDA: • A noktası: Kanal taban eğimi sıfır, kanalda su akışı yok, debi sıfır, derinlik maksimum (sonsuz) olur, hız sıfırdır, E=h (sonsuz) • A-B noktaları arası: Kanal taban eğimi biraz arttıkça, kanalda su akışı başlar, derinlik azalır, hız artar, özgül enerji azalır: kritik altı akım, nehir akımı • B noktası (özgül enerjinin minimum, Kritik akım): Kanal taban eğimi kritik eğimde (Ic), derinlik kritik derinlikte (hc=3√q2/g), hız kritik hızda (Vc) • B-C noktaları arası: Kanal taban eğimi daha da arttıkça, derinlik azalmaya devam eder, hız artmaya devam eder, özgül enerji artar: kritik üstü akım, sel akımı • Diyagramda belirli bir özgül enerji değerinde aynı debiye sahip (ancak 2 farklı kanal taban eğiminde) 2 farklı akım meydana gelmektedir: 1 nolu noktada meydana gelen kritik altı akım (nehir rejimi) ve 2 nolu noktada meydana gelen kritik üstü akım (sel rejimi)

DİKDÖRTGEN KESİTLİ AÇIK KANAL AKIMLARINDA
• • • • ÖZET OLARAK: Sabit özgül enerji için kritik derinlikte debi maksimumdur hc=0,66E (Vc2/2g)=hc/2 qc=qmaks= √g.hc3 Vc= √g.hc Sabit debi için kritik derinlikte özgül enerji minimumdur hc=3√q2/g Kritik derinlikte (ve kritik akıma yakın derinliklerde) akarsu yüzeyi dalgalıdır. Unun nedeni özgül enerjideki küçük bir değişimin su derinliğinde büyük bir değişime neden olmasıdır.Bu nedenle açık kanalların kritik eğime yakın eğimlerde projelenmesi hiçbir zaman istenmez. Kanallarda kritik akım dışında aynı özgül enerjiye sahip ve aynı debinin taşındığı alternatif 2 akım daha ortaya çıkar: – Kritik altı akım: nehir rejimi (hız çok küçükse kanalda sedimantasyon sorunu ortaya çıkabilir) – Kritik üstü akım: sel rejimi (hız çok yüksekse kanalda erozyon sorunu ortaya çıkabilir) Açık kanallar doğal zemin eğimine göre (I) genellikle nehir rejiminde projelenir, topografya zorunlu kılıyorsa sel rejiminde projelenir

KANAL TABAN EĞİMİ VE ALTERNATİF AKIM DERİNLİKLERİ • ÜNİFORM AKIM KOŞULLARINDA, DİKDÖRTGEN KANALLARDA, DEBİ (q) SABİT: Q=A.V=b.h.V (sabit debide I artınca V artar, h azalır)
h
A Q

hc b V12/2g SSY

Ac Q

h

A Q

b

b

Vc2/2g SSY V22/2g

V1<Vc

Vc V2>Vc I2>Ic Dik eğim Sel akımı

I1<Ic Tatlı eğim Nehir akımı

Ic Kritik eğim Kritik akım

DİKDÖRTGEN KANALLARDA KRİTİK AKIM EŞİTLİKLERİ • VERİLEN: n, b, Q • İSTENEN: Ic • Çözüm: q=Q/b hc=3√q2/g Vc= √g.hc Rc=Ac/Pc=b.hc/(b+2hc) Vc=(1/n)Rc2/3.Ic1/2 Ic bulunur Ic Kritik akım Vc
Vc2/2g SSY hc
Ac Q

b

KESİTLERİ DİKDÖRTGEN OLMAYAN KANALLARDA KRİTİK DERİNLİK VE KRİTİK HIZ
• Kesiti düzgün olmayan kanallarda hc=Q2/g=A3/Tc (Deneme ve tekrar yöntemiyle çözülebilir)
Tc

Vc= √g.Ac/Tc hc • Üçgen kesitli kanallarda Tc hc=5√2Q2/m2g hc 1 Vc= √g.hc/2 m Tc • Trapez kesitli kanallarda 1 Vc= √g.(b+mhc)hc/(b+2mhc) hc m Em=hc+(Ac/2Tc)=hc+(b+mhc)hc/2(b+2mhc) b hc=(4m.Em-3b+√(16m2.Em2+16m.Em.b+9b2))/10m (Trapez kanallarda kritik akım hesapları oldukça zordur ancak b ve m için geliştirilen çeşitli çizelgelerden yararlanılabilir veya bilgisayarlarda çözüm yapılabilir)

KRİTİK DERİNLİĞİN OLUŞTUĞU YERLER
Açık kanallarda akım kritik altı akımdan kritik üstü akıma geçerken veya tersi (kritik akımdan kritik altı akıma geçerken) su derinliği mutlaka kritik derinlikten geçer. • Akım kritik altı akımdan kritik üstü akıma geçerken “hidrolik düşü” veya “serbest düşü” ve “kontrol kesiti” oluşur ve su derinliği kritik derinlikten geçer. • Açık kanallarda akımın nehir rejiminden sel rejimine geçmesinin nedenleri:
– kanal taban eğiminin değişmesi – kanal kesitinin değişmesi veya – pürüzlülüğün değişmesi nedeniyle oluşabilir)

• Akım kritik üstü akımdan kritik altı akıma (sel rejiminden nehir rejimine) geçerken “hidrolik sıçrama” oluşur ve su derinliği kritik derinlikten geçer

HİDROLİK DÜŞÜ VE KONTROL KESİTİ
SSY h1 hC hC

h2
• • • • • • •

Depo

Kanallarda eğim veya kesit değişimi nedeniyle su derinliğinin aniden alçalarak akımın nehir rejiminden sel rejimine geçmesine “hidrolik düşü” adı verilir Depodan dik eğimli kanala suyun alınmasında da seviye azalması oluşur, su derinliği kritik derinliğin altına düşer, bu olaya da “hidrolik düşü” adı verilir Akım kritik altı akımdan kritik üstü akıma geçerken kontrol kesiti oluşur Kanal eğiminin düşük olduğu ilk bölümde su derinliği kritik derinlikten fazladır (h1>hc) Kanal eğiminin arttığı ikinci bölümde ise su derinliği kritik derinliğin altındadır (h2<hc) Kanal derinliğinin değiştiği noktada kritik derinlik oluşur (kontrol kesiti) Dikdörtgen kanallarda kontrol kesitindeki su derinliği ölçülerek hc=3√q2/g eşitliğiyle oldukça doğru bir şekilde q ve kanal debisi (Q=b.q) hesaplanabilir.

SERBEST DÜŞÜ
4hc h
hc

0,72hc Serbest düşü

Tatlı eğimli kanal

• Tatlı eğimli bir açık kanaldan su serbest düşmektedir • Bir alçalma eğrisi oluşur • Serbest su yüzeyinin kritik derinlikten geçtiği nokta, kanal sonundan 3-10 hc kadar geridedir (ort. 4hc) • Kanal sonundaki su derinliği 0,72hc kadardır

SU SEVİYESİNİN DEĞİŞTİĞİ ANCAK KRİTİK DERİNLİĞİN OLUŞMADIĞI DURUMLAR
• Kanal taban eğimi artsa bile, eğer kritik eğimi geçmezse kritik derinlik oluşmaz Depodan tatlı eğimdeki kanala suyun alınmasında kritik derinlik oluşmaz Dik eğimli kanaldan serbest düşü olması halinde alçalma eğrisi ve kritik derinlik oluşmaz

h1 hC
Tatlı eğim Tatlı eğim

h2

hC

Depo
hc

h

h Dik eğimli kanal

Serbest düşü

AÇIK KANAL PROBLEMLERİNİN ÇÖZÜMÜ
T

• Açık kanalların projelendirilmesinde 4 unsur önemlidir:
– – – – Su derinliği (h) Pürüzlülük (n) Kanal taban eğimi (It) Debi (Q)
h

h

A b

1 m

Q
b

n

1 m

It

• Uygulamada açık kanallar projelendirilmesinde 3 durumla karşılaşılabilir:
– Kanal kesitinin boyutlarının belirlenmesi (h) (Tip 1) – Kanal taban eğiminin belirlenmesi (It) (Tip 2) – Kanalın akıtacağı debi değerinin belirlenmesi (Q) (Tip 3)

AÇIK KANALLARDA 1. TİP PROBLEMLERİN ÇÖZÜMÜ
• • • VERİLEN: Q, I, n, (Kesit şekli: dikdörtgen, trapez vb.) İSTENEN: h (kesit) ÇÖZÜM:
1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. A= (A=f(h)) (kesite göre) P= (P=f(h)) (kesite göre) R=A/P (R=f(h)) Q=A.V=A.(1/n).R2/3.I1/2 (sadece h den oluşan bir eşitlik): Deneyim-yanılgı yaklaşımıyla h bulunur. hc=3√q2/g=3√Q2/b2.g Kritik derinlik bulunur h>hc veya h<hc Kontrol edilir Kesitin diğer unsurları bulunur

AÇIK KANALLARDA 2. TİP PROBLEMLERİN ÇÖZÜMÜ
• • • VERİLEN: Q, h (kesit: b, h, m), n, (Kesit şekli: dikdörtgen,
trapez vb.)

İSTENEN: I (I=It=Kanal taban eğimi) ÇÖZÜM:
1. 2. 3. 4. 5. 6. A= (kesite göre) P= (kesite göre) R=A/P Q=A.V=A.(1/n).R2/3.I1/2 I= bulunur hc=3√q2/g=3√Q2/b2.g Kritik derinlik bulunur h>hc veya h<hc Kontrol edilir, akım rejimi belirlenir (veya Fr sayısı bulunur, akım rejimi belirlenir)

AÇIK KANALLARDA 3. TİP PROBLEMLERİN ÇÖZÜMÜ
• • • VERİLEN:I (I=It), h (kesit: b, h, m), n, (Kesit şekli:
dikdörtgen, trapez vb.)

İSTENEN: Q ÇÖZÜM:
1. 2. 3. 4. 5. 6. A= (kesite göre) P= (kesite göre) R=A/P Q=A.V=A.(1/n).R2/3.I1/2 hc=3√q2/g=3√Q2/b2.g Kritik derinlik bulunur h>hc veya h<hc Kontrol edilir, akım rejimi belirlenir (veya Fr sayısı bulunur, akım rejimi belirlenir)

SORU ?

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful