You are on page 1of 43

∞Ó·˙ËÙÒÓÙ·˜

ÙÔ ÓfiÌÔ Ù˘ ΛÓËÛ˘
∞fi ÙÔÓ ∞ÚÈÛÙÔÙ¤ÏË ÛÙÔÓ Heisenberg

Αναζητώντας το νόµο της κίνησης
ΑΠΟ ΤΟΝ

Α Ρ Ι Σ Τ Ο Τ ΕΛΗ

ΣΤΟΝ

HE ISENBERG

ª∂ƒ√™ ∞

Ο ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 

~ F /R
[ ΤΑ ΤΕΛΙΚΑ ΑΙΤΙΑ ΚΥΡΙΑΡΧΟΥΝ ]

ª∂ƒ√™ µ

Ο ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ ΝΕΥΤΩΝΑ

F = ma
[ Ο ΘΡΙΑΜΒΟΣ ΤΗΣ ΑΙΤΙΟΚΡΑΤΙΑΣ ]

ª∂ƒ√™ °

Ο “ΝΟΜΟΣ” ΤΟΥ HEISENBERG  

x • p  —
2

[ ΤΥΧΗ ή ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ; ]
∂¶π§√°√™

Ο ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ ΚΑΙ
ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ
ΒΟΥΛΗΣΗΣ
ªÈ· ·ÏÈ¿ ·¿ÓÙËÛË Û ¤Ó· ·ÏÈfi Úfi‚ÏËÌ·

ª∂ƒ√™ ∞

Ο ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 
~ F /R
[ ∆· ÙÂÏÈο ·›ÙÈ· ΢ÚÈ·Ú¯Ô‡Ó ]

∂π™∞°ø°∏

ªÈ· ÁÚ‹ÁÔÚË ÍÂÓ¿ÁËÛË
ÛÙËÓ ∞ÚÈÛÙÔÙÂÏÈ΋ º˘ÛÈ΋:
√π ∞ƒπ™∆√∆∂§π∫∂™ ∆∂∆ƒ∞¢∂™

1. ∆· Ù¤ÛÛÂÚ· ›‰Ë ΛÓËÛ˘
( Οι 4 βασικές διαδικασίες)

• °¤ÓÂÛË Î·È ÊıÔÚ¿
• ∫›ÓËÛË Î · Ù ¿  Ô Û fi Ó
(¶ÔÛÔÙÈΤ˜ ÌÂÙ·‚ÔϤ˜  ·‡ÍËÛË, ÂÏ¿ÙÙˆÛË)

• ∫›ÓËÛË Î · Ù ¿  Ô È fi Ó
(¶ÔÈÔÙÈΤ˜ ÌÂÙ·‚ÔϤ˜  ·ÏÏÔ›ˆÛË)

• ∫›ÓËÛË Î · Ù ¿ Ù fi  ÔÓ
(ªË¯·ÓÈ΋ ΛÓËÛË)

2. . . . Î·È Ù· Ù¤ÛÛÂÚ· ·›ÙÈ¿ ÙÔ˘˜
• ύλη
• µορφή 

 “τυπικές” προϋποθέσεις της κίνησης

• Αρχικό (ή ποιητικό) αίτιο
• Τελικό αίτιο

3-4. ∆· Ù¤ÛÛÂÚ· ‚·ÛÈο ÛÙÔȯ›·
Î·È ÔÈ Ù¤ÛÛÂÚȘ ‚·ÛÈΤ˜ «‰˘Ó¿ÌÂȘ»

ıÂÚÌfi

ºˆÙÈ¿

∞¤Ú·˜

2
2

2

™ÙÂÚÂfi (•ËÚfi)

ÀÁÚfi (ƒÂ˘ÛÙfi)

2
°Ë

¡ÂÚfi
„˘¯Úfi

Κάθε στοιχείο έχει τις «ποιότητες»
που κείνται στην άµεση γειτονιά του: ∆ηλαδή
°Ë = Ψυχρό και Ξηρό (Στερεό)
¡ÂÚfi = Ψυχρό και Υγρό (Ρευστό)
∞¤Ú·˜ = Θερµό και Υγρό (Ρευστό)
ºˆÙÈ¿ = Θερµό και Ξηρό (Στερεό)
Η ιεραρχική διάταξη των στοιχείων σύµφωνα µε τη φυσική
τους θέση (από το κέντρο της Γης προς τα πάνω) προκύπτει
“διαβάζοντας” το τετράγωνο δεξιόστροφα, αρχίζοντας από
τη Γη.
/////////////////////////////////

ºˆÙÈ¿

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\

\∞‹Ú

/////////////////////////////////

¡ÂÚfi

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\

°É

. . . Î·È ÙÔ AÚÈÛÙÔÙÂÏÈÎfi Û‡Ì·Ó
όπως αποτυπώνεται σε µια αναγεννησιακή ξυλογραφία του 1508,
όταν το Aριστοτελικό «σύστηµα του κόσµου» ήταν ακόµη
σε πλήρη ισχύ.

™ÙÔ Î¤ÓÙÚÔ ÙÔ˘ AÚÈÛÙÔÙÂÏÈÎÔ‡ Û‡Ì·ÓÙÔ˜ ‚Ú›ÛÎÂÙ·È Ë °Ë
(Ì ٷ 4 Â¿ÏÏËÏ· ÛÙÚÒÌ·Ù· ÙˆÓ ıÂÌÂÏȈ‰ÒÓ ÛÙÔȯ›ˆÓ: °É,
NÂÚfi, A
\ ¤Ú·˜, ºˆÙÈ¿) Ù˘ ÔÔ›·˜ Ë «ÂÈÎÚ¿ÙÂÈ·» ÙÂÚÌ·Ù›˙ÂÙ·È ÛÙË ÛÊ·›Ú· Ù˘ ™ÂÏ‹Ó˘, Î·È ·ÎÔÏÔ˘ı› Ë Î·ı·˘Ùfi Ô˘Ú¿ÓÈ· ÂÚÈÔ¯‹ ÔÚÁ·ÓˆÌ¤ÓË Û Â¿ÏÏËϘ ÛÊ·›Ú˜ Ô˘ ʤÚÔ˘Ó ‰È·‰Ô¯Èο ÙÔÓ EÚÌ‹, ÙËÓ AÊÚÔ‰›ÙË, ÙÔÓ ◊ÏÈÔ, ÙÔÓ ÕÚË,
ÙÔÓ ¢›·, ÙÔÓ KÚfiÓÔ Î·È ÙÔ˘˜ ·Ï·Ó›˜ ·ÛÙ¤Ú˜. OÈ ÂÍÒÙÂÚ˜
ÛÊ·›Ú˜ (ÔÈ Ôԛ˜ ÎÈÓÔ‡Ó ÙȘ ˘fiÏÔÈ˜) ·ÔÙÂÏÔ‡Ó ÙËÓ
«¤‰Ú·» ÙÔ˘  Ú Ò Ù Ô ˘ Î È Ó Ô Ü Ó Ù Ô ˜ .
ŸÏË Ë «ÂÈÎÚ¿ÙÂÈ· ÙÔ˘ Ô˘Ú·ÓÔ‡» ÂÍ·ÈÚÂ›Ù·È ·fi ÙË ÌÂÙ·‚ÔÏ‹ Î·È ÙË ÊıÔÚ¿ Ô˘ ¯·Ú·ÎÙËÚ›˙ÂÈ ÙË Á‹ÈÓË ÂÚÈÔ¯‹, ηÈ
ÙÔ ÌÔÓ·‰ÈÎfi «˘ÏÈÎfi» Û˘ÛÙ·ÙÈÎfi Ù˘ Â›Ó·È ÌÈ· «¤ÌÙË Ô˘Û›·» (ÂÌÙÔ˘Û›·), Ô ÂÚ›ÊËÌÔ˜ · å ı ¤ Ú · ˜ .

H ÎÂÓÙÚÈ΋ ı¤ÛË Ù˘ ¤ÓÓÔÈ·˜ Ù˘ ΛÓËÛ˘
ÛÙËÓ AÚÈÛÙÔÙÂÏÈ΋ º˘ÛÈ΋

\EÂd ‰’ ì ʇÛȘ ÌbÓ âÛÙdÓ àÚ¯c ÎÈÓ‹Ûˆ˜ ηd
ÌÂÙ·‚ÔÏɘ, ì ‰b ̤ıÔ‰Ô˜ ìÌÖÓ ÂÚd ʇÛˆ˜ âÛÙ›,
‰ÂÖ Ìc Ï·Óı¿ÓÂÈÓ Ù› âÛÙd ΛÓËÛÈ˜Ø àÓ·ÁηÖÔÓ ÁaÚ
àÁÓÔÔ˘Ì¤Ó˘ ·éÙɘ àÁÓÔÂÖÛı·È ηd ÙcÓ º‡ÛÈÓ.
«\EÊ’

¬ÛÔÓ ì º‡ÛȘ ÂrÓ·È àÚ¯c ÎÈÓ‹Ûˆ˜ ηd ÌÂÙ·‚ÔÏɘ,
ì ‰b öÚÂ˘Ó¿ Ì·˜ àÛ¯ÔÏÂÖÙ·È Ìb ÙcÓ Ê‡ÛÈÓ, ‰bÓ Ú¤ÂÈ Óa
àÊ‹ÛˆÌÂÓ ÛÎÔÙÂÈÓeÓ Ùe Ù› ÂrÓ·È Î›ÓËÛÈ˜Ø ‰ÈfiÙÈ Î·Ù’ àÓ¿ÁÎËÓ ¬ÔÈÔ˜ ÙcÓ àÁÓÔÂÖ, àÁÓÔÂÖ Î·d ÙcÓ Ê‡ÛÈÓ.»
º˘ÛÈÎa °1 

ŸÌˆ˜, ·’ fiϘ ÙȘ ÌÔÚʤ˜ ΛÓËÛ˘, ÎÂÓÙÚÈ΋ ı¤ÛË
ÛÙËÓ AÚÈÛÙÔÙÂÏÈ΋ º˘ÛÈ΋ η٤¯ÂÈ Ë «Î·Ùa ÙfiÔÓ» ‹
«ÙÔÈ΋» ΛÓËÛË ÛÙËÓ ÔÔ›· ·ÊÈÂÚÒÓÂÙ·È ÙÔ ÌÂÁ·Ï‡ÙÂÚÔ Ì¤ÚÔ˜ ÙˆÓ Û¯ÂÙÈÎÒÓ ¤ÚÁˆÓ (º˘ÛÈÎa Î·È ¶ÂÚd OéÚ·ÓÔÜ).
H ·Ó¿‰ÂÈÍË ÙÔ˘ ÚÔ‚Ï‹Ì·ÙÔ˜ Ù˘ ΛÓËÛ˘
ˆ˜ ÎÂÓÙÚÈÎÔ‡ ÚÔ‚Ï‹Ì·ÙÔ˜ Ù˘ º˘ÛÈ΋˜ EÈÛÙ‹Ì˘
Â›Ó·È ÌÈ· ıÂÌÂÏÈ҉˘ Û˘Ì‚ÔÏ‹ ÙÔ˘ AÚÈÛÙÔÙ¤ÏË.

H AÚÈÛÙÔÙÂÏÈ΋ º˘ÛÈ΋
Ù˘ Î · Ù a Ù fi  Ô Ó Î›ÓËÛ˘

I: º˘ÛÈΤ ˜ Î ·È ‚›·È˜ ÎÈÓ‹ÛÂȘ

¶ÚáÙÔÓ ÌbÓ ÔsÓ, ¬ÙÈ ÄÛ· ΛÓËÛȘ j ‚›· j ηÙa ʇÛÈÓ.
«¶ÚÒÙ·-ÚÒÙ·,

οı ΛÓËÛË Â›Ó·È ‹ ·fiÙÔÎÔ˜ ‚›·˜ ‹

Ê˘ÛÈ΋.»
º˘ÛÈÎa ¢215a 

«E¿Ó ‰Â fiÓÙˆ˜ Ë ‚È·›· ΛÓËÛȘ ˘¿Ú¯ÂÈ, Â›Ó·È ·Ó¿ÁÎË Î·È

Ë Ê˘ÛÈ΋ Ó· ˘¿Ú¯Ë, ‰ÈfiÙÈ ÙÔ ‚È·›ÔÓ Â›Ó·È ·ÓÙ›ıÂÙÔÓ ÚÔ˜
ÙËÓ Ê‡ÛÈÓ, fi,ÙÈ ‰Â Â›Ó·È ·ÓÙ›ıÂÙÔÓ ÚÔ˜ ÙËÓ Ê‡ÛÈÓ Â›Ó·È
·ÓÙ›ıÂÙÔÓ ÚÔ˜ ÂΛÓÔ Ô˘ Â›Ó·È Û‡ÌÌÔÚÊÔÓ ÚÔ˜ ·˘Ù‹Ó.
TÔÈÔ˘ÙÔÙÚfiˆ˜, Â¿Ó ‰ÂÓ ˘¿Ú¯Ë ‰È¿ ηı¤Ó· ·fi Ù· Ê˘ÛÈο ÛÒÌ·Ù· Ê˘ÛÈ΋ ΛÓËÛȘ, Ô‡Ù ηÓÂÓfi˜ ¿ÏÏÔ˘ ›‰Ô˘˜
ΛÓËÛȘ ı· ˘¿Ú¯Ë.»
º˘ÛÈÎa ¢215a

II. O AÚÈÛ ÙÔÙÂÏÈÎfi˜ ÓfiÌÔ ˜ ٠˘
ÂχıÂÚ˘  ÙÒÛ Ë˜: «ŸÛÔ  ÈÔ ‚·Ú‡
ÙfiÛÔ  ÈÔ Ù·¯‡».
«ŒÓ· ÌÈÎÚfi ÎÔÌÌ¿ÙÈ Á˘, ·Ó ·Ó˘„ˆı› Î·È ·ÊÂı› Âχ-

ıÂÚÔ ¤ÊÙÂÈ Î·È ‰ÂÓ Ì¤ÓÂÈ ·Î›ÓËÙÔØ Î·È Ì¿ÏÈÛÙ· fiÛÔ ÌÂÁ·Ï‡ÙÂÚÔ Â›Ó·È ÙfiÛÔ Ù·¯‡ÙÂÚ· ¤ÊÙÂÈ.»
¶ÂÚd ÔéÚ·ÓÔÜ B294a10 

Eå ÁaÚ ÙÔÛfiӉ ‚¿ÚÔ˜ ÙcÓ ÙÔۋӉ âÓ Ù÷áÓ‰Â
Ù÷á ¯ÚfiÓ÷ˆ ÎÈÓÂÖÙ·È, Ùe ÙÔÛÔÜÙÔÓ Î·d öÙÈ âÏ¿ÙÙÔÓÈ, ηd ÙcÓ àÓ·ÏÔÁ›·Ó mÓ Ùa ‚¿ÚË ö¯ÂÈ Ôî
¯ÚfiÓÔÈ àÓ¿·ÏÈÓ öÍÔ˘ÛÈÓ.
«AÓ

ÙfiÛÔ ‚¿ÚÔ˜ ‰È·Ó‡ÂÈ ÙfiÛË ·fiÛÙ·ÛË Û ÙfiÛÔ ¯ÚfiÓÔ,
ÙÔ ÙfiÛÔ ÌÂÁ¿ÏÔ ‚¿ÚÔ˜ [ÙË ‰È·Ó‡ÂÈ] Û ÏÈÁfiÙÂÚÔ, Î·È ÔÈ
¯ÚfiÓÔÈ ı· Â›Ó·È ·ÓÙÈÛÙÚfiʈ˜ ·Ó¿ÏÔÁÔÈ ÚÔ˜ Ù· ‚¿ÚË.»
¶ÂÚd ÔéÚ·ÓÔÜ A274a

. . . Î ·È Ë «Î ·Ù¿ÚÚÈ„‹» ÙÔ˘ ·fi ÙÔÓ
Iˆ¿ÓÓË ºÈÏfiÔÓÔ, 800 ¯ÚfiÓ È· ÌÂÙ¿!

°Ú¿ÊÂÈ Ô ºÈÏfiÔÓÔ˜:

ÔÏÏ÷á ÁaÚ ¿Ó˘ ̤ÙÚ÷ˆ ‰È·Ê¤ÚÔÓÙ· àÏÏ‹ÏˆÓ ‰‡Ô ‚¿ÚË
±Ì· àÊÂd˜ âÎ ÙÔÜ ·éÙÔÜ ≈„Ô˘˜ ù„ÂÈ ÙÈ Ôé¯ ≤ÂÙ·È Ù÷É
÷ àÓ·ÏÔÁ›÷· ÙáÓ ‚·ÚáÓ ì àÓ·ÏÔÁ›· ÙÔÜ ¯ÚfiÓÔ˘ ÙáÓ ÎÈÓ‹ÛˆÓ,
àÏÏa ¿Ó˘ âÏ·¯›ÛÙË ÙȘ ì ‰È·ÊÔÚa ηÙa ÙÔf˜ ¯ÚfiÓÔ˘˜ Á›ÓÂÙ·È, ó˜ Âå Ìc ÔÏÏ÷á ¿Ó˘ ̤ÙÚ÷ˆ ‰È·Ê¤ÚÔÈÂÓ àÏϋψÓ
Ùa ‚¿ÚË, àÏÏ\ ÔxÔÓ Ùe ÌbÓ ‰ÈÏ¿ÛÈÔÓ ÂúË Ùe ‰b ≥ÌÈÛ˘,
Ôé‰b ‰È·ÊÔÚaÓ ÙÈÓ· Û¯‹ÛÔ˘ÛÈÓ Ôî ¯ÚfiÓÔÈ ÙáÓ ÎÈÓ‹ÛˆÓ, õ,
Âå ηd Û¯‹ÛÔ˘ÛÈÓ, ÔéÎ ·åÛıËÙcÓ ≤ÍÔ˘ÛÈ, η›ÙÔÈ ÙáÓ ‚·ÚáÓ
Ôé ÙÔÈ·‡ÙËÓ â¯fiÓÙˆÓ ÙcÓ ‰È·ÊÔÚ¿Ó, àÏÏa ‰ÈÏ·Û›÷ˆ ÏfiÁ÷ˆ
ö¯ÔÓÙÔ˜ ÙÔÜ ëÙ¤ÚÔ˘ Úe˜ Ùe ≤ÙÂÚÔÓ.
«¢ÈfiÙÈ

·Ó ·Ê‹ÛÂȘ Ó· ¤ÛÔ˘Ó ·fi ÙÔ ›‰ÈÔ ‡„Ô˜ ‰‡Ô ‚¿ÚË
ÂÎ ÙˆÓ ÔÔ›ˆÓ ÙÔ ¤Ó· Â›Ó·È ÔÏϤ˜ ÊÔÚ¤˜ ‚·Ú‡ÙÂÚÔ ·fi
ÙÔ ¿ÏÏÔ, ı· ‰ÂȘ fiÙÈ Ô ÏfiÁÔ˜ ÙˆÓ ¯ÚfiÓˆÓ Ô˘ ··ÈÙÔ‡ÓÙ·È ÁÈ· ÙËÓ ÙÒÛË ‰ÂÓ ÂÍ·ÚÙ¿Ù·È ·fi ÙÔÓ ÏfiÁÔ ÙˆÓ ‚·ÚÒÓ, ·ÏÏ¿ Ë ‰È·ÊÔÚ¿ ¯ÚfiÓÔ˘ Â›Ó·È Ôχ ÌÈÎÚ‹. K·È Û˘ÓÂÒ˜, ·Ó Ë ‰È·ÊÔÚ¿ ÙˆÓ ‚·ÚÒÓ ‰ÂÓ Â›Ó·È ÛËÌ·ÓÙÈ΋,
.¯. ·Ó ÙÔ ¤Ó· ›ӷÈ, ·˜ Ô‡ÌÂ, ‰˘Ô ÊÔÚ¤˜ ‚·Ú‡ÙÂÚÔ ·fi
ÙÔ ¿ÏÏÔ, ‰ÂÓ ı· ˘¿ÚÍÂÈ ‰È·ÊÔÚ¿ ¯ÚfiÓÔ˘ ‹ Ë ‰È·ÊÔÚ¿ ı·
Â›Ó·È ·ÓÂ·›ÛıËÙË, ·ÚfiÙÈ Ë ‰È·ÊÔÚ¿ ÛÙ· ‚¿ÚË Î¿ı ¿ÏÏÔ ·Ú¿ ·ÌÂÏËÙ¤· ›ӷÈ, ·ÊÔ‡ ÙÔ ¤Ó· ˙˘Á›˙ÂÈ ‰ÈÏ¿ ·fi
ÙÔ ¿ÏÏÔ.»
Iωάννης Φιλόπονος, In Aristotelis physicorum libros
commentaria, τόµος 17, σελ. 683

EÓ ÙÔ‡ÙÔȘ:
¶·ÚfiÙÈ Ï·Óı·Ṳ̂ÓÔ˜, Ô ÓfiÌÔ˜ ÙÔ˘ AÚÈÛÙÔÙ¤ÏË («fiÛÔ ÈÔ ‚·Ú‡ ÙfiÛÔ ÈÔ Ù·¯‡») ·ÓÙ·ÔÎÚ›ÓÂÙ·È Ôχ ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ÛÙËÓ
ÎÔÈÓ‹ ·ÓıÚÒÈÓË ‰È·›ÛıËÛË ·’ fi,ÙÈ Ô ·ÏËı‹˜ ÓfiÌÔ˜.

¶ ∂ π ƒ ∞ ª ∞ ! A‰ÂÈ¿ÛÙ ÙÔ ÎÂÊ¿ÏÈ Û·˜ ·fi ÙȘ ¤ÙÔÈ̘

··ÓÙ‹ÛÂȘ (!), ¿ÚÙ ÛÙ· ¯¤ÚÈ· Û·˜ ‰‡Ô ·ÓÙÈΛÌÂÓ·,
ÙÔ ¤Ó· Ôχ ‚·Ú‡ÙÂÚÔ ·fi ÙÔ ¿ÏÏÔ, Î·È ÚˆÙ‹ÛÙ ÙÔÓ
·˘Ùfi Û·˜ ÔÈÔ ·fi Ù· ‰‡Ô ÂÚÈ̤ÓÂÙ ӷ ÊÙ¿ÛÂÈ
ÚÒÙÔ ÛÙÔ ¿ÙˆÌ· ·Ó Ù· ·Ê‹ÛÂÙ ӷ ¤ÛÔ˘Ó Ù·˘Ùfi¯ÚÔÓ· ·fi ÙÔ ›‰ÈÔ ‡„Ô˜.

¶·Ú¿ Ù· ·ÓÙÈı¤Ùˆ˜ ÏÂÁfiÌÂÓ·,
Ë AÚÈÛÙÔÙÂÏÈ΋ º˘ÛÈ΋ Â›Ó·È ÌÈ· º˘ÛÈ΋
ÙÔ˘ ÎÔÈÓÔ‡ ÓÔ˘ fiÛÔ Î·ÌÈ¿ ¿ÏÏË ÚÈÓ ‹ ÌÂÙ¿.

III: TÔ ·›ÙÈÔ Ù Ë˜ Ê˘ÛÈ΋˜ ΛÓËÛ Ë˜:
H «¤ÏÍË» ÚÔ˜ ÙÔÓ Ê˘ÛÈÎfi ÙfiÔ

«AÓ

ÏÔÈfiÓ ·˘Ùfi Ô˘ ÚÔηÏ› ÙËÓ Î›ÓËÛË ÚÔ˜ Ù· οو Î·È ÚÔ˜ Ù· ¿Óˆ Â›Ó·È ÂΛÓÔ Ô˘ ÚÔηÏ› ‚¿ÚÔ˜
Î·È ÂÏ·ÊÚfiÙËÙ·, ÙfiÙ ÂΛÓÔ Ô˘ ÎÈÓÂ›Ù·È Â›Ó·È ÙÔ ‰˘Ó¿ÌÂÈ ‚·Ú‡ ‹ ÂÏ·ÊÚ‡ Î·È Ë Î›ÓËÛ‹ ÙÔ˘ Á›ÓÂÙ·È ÚÔ˜ ÙÔÓ Ùfi Ô Ô˘ ÙÔ˘ ·Ó‹ÎÂÈØ Â›Ó·È Î›ÓËÛË ÚÔ˜ ÙÔ Â›‰Ô˜ ÙÔ˘.»
¶ÂÚd ÔéÚ·ÓÔÜ 310a32 

«TÔ

Ó· ·Ó·˙ËÙԇ̠ÁÈ·Ù› Ë ÊˆÙÈ¿ ÎÈÓÂ›Ù·È ÚÔ˜ Ù· ¿Óˆ Î·È Ë ÁË ÚÔ˜ Ù· οو, Â›Ó·È Û· Ó· „¿¯ÓÔ˘Ì ÁÈ·Ù›
ÙÔ È¿ÛÈÌÔ, ·Ó ÎÈÓÂ›Ù·È Î·È ÌÂÙ·‚¿ÏÏÂÙ·È ˆ˜ È¿ÛÈÌÔ,
ÊÙ¿ÓÂÈ ÛÙËÓ ˘Á›· Î·È fi¯È ÛÙË Ï¢ÎfiÙËÙ·.» 

«TÔ

fiÙÈ ˘¿Ú¯ÂÈ Î¿ÔÈÔ˜ Ê˘ÛÈÎfi˜ ÙfiÔ˜ ÚÔ˜ ÙÔÓ ÔÔ›Ô
Ë ÁË Î·È Ë ÊˆÙÈ¿ ÎÈÓÔ‡ÓÙ·È, Â›Ó·È Ê·ÓÂÚfi. . .»

IV: O ÓfiÌÔ˜ ٠˘ ‚È·›·˜ ΛÓËÛ Ë˜
[NfiÌÔ˜ ÙÔ˘ AÚÈÛ ÙÔÙ¤ÏË]

H Ù·¯‡ÙËÙ· Â›Ó·È ·Ó¿ÏÔÁË ÚÔ˜ ÙËÓ ÎÈÓÔ‡Û·
‰‡Ó·ÌË Î·È ·ÓÙÈÛÙÚfiʈ˜ ·Ó¿ÏÔÁË ÚÔ˜ ÙËÓ
·ÓÙ›ÛÙ·ÛË ÙÔ˘ ̤ÛÔ˘ ÂÓÙfi˜ ÙÔ˘ ÔÔ›Ô˘ ÎÈÓ›ٷÈ
ÙÔ ÛÒÌ·
F 
~—
R

. . . Î·È Ë ˘ÔÛÙ‹ÚÈÍ‹ ÙÔ˘ ·fi ÙÔÓ AÚÈÛÙÔÙ¤ÏË
«H

›ڷ ‰ÂÈÎÓ‡ÂÈ fiÙÈ ÙÔ ·˘Ùfi ‚¿ÚÔ˜ Î·È ÛÒÌ· ÎÈÓÂ›Ù·È Ù·¯‡ÙÂÚÔÓ ‰È¿ ‰‡Ô ·ÈÙ›·˜: ◊ ¤ÓÂη Ù˘ ‰È·ÊfiÚÔ˘
˘ÎÓfiÙËÙ·˜ ÙÔ˘ ̤ÛÔ˘ ‰È¿ ÙÔ˘ ÔÔ›Ô˘ ÎÈÓ›ٷÈ, .¯.
ÙÔ˘ ÓÂÚÔ‡ ‹ Ù˘ Á˘ ‹ ÙÔ˘ ·¤ÚÔ˜, ‹ ÏfiÁˆ ÌÂÙ·‚ÔÏ‹˜
Ù˘ ÎÈÓÔ‡Û˘ ‰˘Ó¿Ìˆ˜ ‹ ÙÔ˘ ‚¿ÚÔ˘˜ ÙÔ˘ ÛÒÌ·ÙÔ˜,*
ÙˆÓ ÏÔÈÒÓ ÛÙÔȯ›ˆÓ Ù˘ ΛÓËÛ˘ ·Ú·ÌÂÓfiÓÙˆÓ
ÛÙ·ıÂÚÒÓ.»
«ÕÚ· ¤¯Ô˘Ó ÙÔÓ ·˘Ùfi ÏfiÁÔ ÔÈ ˘ÎÓfiÙËÙ˜ ÛÙÔ ÓÂÚfi ηÈ

ÙÔÓ ·¤Ú· Ì ÙȘ Ù·¯‡ÙËÙ˜ ÛÙÔÓ ·¤Ú· Î·È ÙÔ ÓÂÚfi.»
º˘ÛÈο 215a30-215b
* EÔ̤ӈ˜, Û‡Ìʈӷ Ì ÙÔÓ AÚÈÛÙÔÙ¤ÏË, Ô ÓfiÌÔ˜ Ù˘ ‚È·›·˜
ΛÓËÛ˘ ÈÛ¯‡ÂÈ Î·È ÁÈ· ÙËÓ ÂχıÂÚË ÙÒÛË, Ì ÙËÓ «ÂÂÍ‹ÁËÛË» fiÙÈ
ÙÔ ‚¿ÚÔ˜ ÙÔ˘ ÛÒÌ·ÙÔ˜ Â¤¯ÂÈ ı¤ÛË ÎÈÓÔ‡Û˘ ‰˘Ó¿Ìˆ˜.

O AÚÈÛÙÔÙÂÏÈÎfi˜ ÓfiÌÔ˜ Ù˘ ΛÓËÛ˘
Î·È Ë ÎÔÈÓ‹ ÂÌÂÈÚ›·
¢IA¶ I™Tø™H 1:

O AÚÈÛÙÔÙÂÏÈÎfi˜ ÓfiÌÔ˜ Ù˘ ΛÓËÛ˘ ›-

Ó·È Û‡ÌʈÓÔ˜ Ì ÙËÓ ÎÔÈÓ‹ ÂÌÂÈÚ›·, Ë ÔÔ›· ϤÂÈ fiÙÈ:
K·Ó¤Ó· ÛÒÌ· ‰ÂÓ Û˘Ó¯›˙ÂÈ Ó· ÎÈÓÂ›Ù·È Â’ ·fiÚÈÛÙÔÓ, Î·È ÁÈ· Ó· Û˘Ì‚Â› ·˘Ùfi ı· Ú¤ÂÈ ‰È·ÚÎÒ˜ Ó· ·ÛÎÂ›Ù·È ¿Óˆ ÙÔ˘ ÌÈ· ‰‡Ó·ÌË.
¶∞ƒ∞¢∂π°ª∞∆∞:

H ΛÓËÛË ÌÈ·˜ ‚¿Úη˜ Ì ÎÔ˘-

È¿ Î·È Ë Î›ÓËÛË ÌÈ·˜ ·ÏÔÁ¿Ì·Í·˜.
K·È ÛÙȘ ‰‡Ô ÂÚÈÙÒÛÂȘ Ë Î›ÓËÛË ‰È·ÙËÚÂ›Ù·È ÌfiÓÔ
ÂÓfiÛˆ «ÙÚ·‚¿Ó» Ù· ¿ÏÔÁ· ‹ Û˘Ó¯›˙ÂÙ·È Ë ÎˆËÏ¿ÙËÛË.
¢IA¶ I™Tø™H 2 :

O AÚÈÛÙÔÙÂÏÈÎfi˜ ÓfiÌÔ˜ Ù˘ ΛÓËÛ˘

Â›Ó·È ÂÌÊ·ÓÒ˜ ·ÓÙ›ıÂÙÔ˜ Ì ÙËÓ ÎÔÈÓ‹ ÂÌÂÈÚ›·.
H ¤ÙÚ· Ô˘ ʇÁÂÈ ·fi ÙÔ ¯¤ÚÈ Ì·˜
Û˘Ó¯›˙ÂÈ Ó· ÎÈÓÂ›Ù·È ÁÈ· ÌÂÁ¿ÏÔ ‰È¿ÛÙËÌ· ¯ˆÚ›˜ Ó·
·ÛÎÂ›Ù·È ¿Óˆ Ù˘ η̛· ‰‡Ó·ÌË!

¶∞ƒ∞¢∂π°ª∞:

➤ ™ÙËÓ Ú·ÁÌ·ÙÈÎfiÙËÙ·, ·˘Ùfi ÙÔ ·Ú¿‰ÂÈÁÌ· ·ÔÙÂÏ›
ÙËÓ ÚÔÊ·Ó‹ ·¯›ÏÏÂÈÔ Ù¤ÚÓ· Ù˘ AÚÈÛÙÔÙÂÏÈ΋˜ ıˆڛ·˜ Ù˘ ΛÓËÛ˘ Ë ÔÔ›· Û˘Ó¤‚·Ï ÛÙË ‚·ıÌÈ·›· ˘ÔÓfiÌ¢ÛË Î·È ·ÚÁfiÙÂÚ· ÛÙËÓ ·Ó·ÙÚÔ‹ Ù˘.

E Ó Ù Ô ‡ Ù Ô È ˜ : O ÓfiÌÔ˜ ÙÔ˘ AÚÈÛÙÔÙ¤ÏË Û˘Ó¯›˙ÂÈ Î·È
Û‹ÌÂÚ· Ó· ÂÚÈÁÚ¿ÊÂÈ ÛˆÛÙ¿ ÙË Û¯¤ÛË Ù·¯‡ÙËÙ·˜,
‰‡Ó·Ì˘ Î·È «·ÓÙ›ÛÙ·Û˘», ÛÙËÓ Ôχ ÎÔÈÓ‹ ÂÚ›ÙˆÛË ÎÈÓ‹ÛÂˆÓ Ì ÙÚÈ‚‹ ·Ó¿ÏÔÁË ÚÔ˜ ÙËÓ Ù·¯‡ÙËÙ· fiÙ·Ó ·˘Ù‹ ÊÙ¿ÛÂÈ ÛÙËÓ ÔÚȷ΋ Ù˘ ÙÈÌ‹ . = F / 
fiÔ˘ F Ë ÎÈÓÔ‡Û· ‰‡Ó·ÌË Î·È  Ô Û˘ÓÙÂÏÂÛÙ‹˜ ÙÚÈ‚‹˜.

O AÚÈÛÙÔÙÂÏÈÎfi˜ ÓfiÌÔ˜ Ù˘ ΛÓËÛ˘
Î·È Ë ·ÙÔÌÈ΋ ˘fiıÂÛË
[MÈ· ·‰‡Ó·ÙË Û˘Ó‡·ÚÍË]

¶ÄÛÈ ÁaÚ ìÌÖÓ Û‡ÓËı˜, Ìc Úe˜ Ùe ÚÄÁÌ·
ÔÈÂÖÛı·È ÙcÓ ˙‹ÙËÛÈÓ, àÏÏa Úe˜ ÙeÓ ÙàÓ·ÓÙ›·
ϤÁÔÓÙ·Ø Î·d ÁaÚ ·éÙe˜ âÓ ·éÙ÷á ˙ËÙÂÖ Ì¤¯ÚÈ
ÂÚ iÓ Ôy ÌËΤÙÈ ö¯÷Ë àÓÙÈϤÁÂÈÓ ·éÙe˜ ·ñÙ÷á.
«ŸÏÔÈ

Ì·˜ ¤¯Ô˘Ì ÙË Û˘Ó‹ıÂÈ· Ó· ÌËÓ ‰ÈÂÍ¿ÁÔ˘Ì ÙËÓ
¤Ú¢ӷ Û ۯ¤ÛË Ì ÙÔ ·ÓÙÈΛÌÂÓÔ, ·ÏÏ¿ Û ۯ¤ÛË ÌÂ
·˘ÙfiÓ Ô˘ ϤÂÈ Ù· ·ÓÙ›ıÂÙ·. AÎfiÌË ÎÈ ·˘Ùfi˜ Ô˘ ÂÚÂ˘Ó¿
ÌfiÓÔ˜ ÙÔ˘, ÂÚÂ˘Ó¿ ̤¯ÚÈ ÂΛ Ô˘ ‰ÂÓ ÌÔÚ› È· Ó· ʤÚÂÈ ·ÓÙÈÚÚ‹ÛÂȘ ÛÙÔÓ Â·˘Ùfi ÙÔ˘.»
¶ÂÚd ÔéÚ·ÓÔÜ, B294b10

I: OÈ ÙàÓ·Ó Ù›· ϤÁÔÓ Ù˜

NfiÌ÷ˆ ¯ÚÔÈ‹, ÓfiÌ÷ˆ ÁÏ˘Î‡, ÓfiÌ÷ˆ ÈÎÚfiÓ, âÙÂ÷É
‰’ ôÙÔÌ· ηd ÎÂÓfiÓ.
«K·Ù¿ ۇ̂·ÛË ˘¿Ú¯ÂÈ ¯ÚÒÌ·, ηٿ ۇ̂·ÛË ˘¿Ú¯ÂÈ

ÁÏ˘Îfi, ηٿ ۇ̂·ÛË ˘¿Ú¯ÂÈ ÈÎÚfi. ™ÙËÓ Ú·ÁÌ·ÙÈÎfiÙËÙ· ˘¿Ú¯Ô˘Ó ¿ÙÔÌ· Î·È ÙÔ ÎÂÓfiÓ.» 

¢Èa ‰b Ùe ÎÂÓeÓ ÎÈÓÂÖÛı·È
«§fiÁˆ ÙÔ˘ ÎÂÓÔ‡ Â›Ó·È ‰˘Ó·Ù‹ Ë Î›ÓËÛË» 

K·È ηıÒ˜ Ù· ¿ÙÔÌ· ÎÈÓÔ‡ÓÙ·È ÛÙÔ ÎÂÓfi, Û˘ÁÎÚÔ‡ÔÓÙ·È Î·È ·ÏÏËÏÔÛ˘ÌϤÎÔÓÙ·È, Î·È ÌÂÚÈο ·Ó·Ë‰Ô‡Ó Î·È ¿ÏÏ· ÂÓÒÓÔÓÙ·È Î·È ·Ú·Ì¤ÓÔ˘Ó Ì·˙›, Û‡Ìʈӷ Ì ÙÔ Û¯‹Ì· Î·È ÙÔ Ì¤ÁÂıÔ˜ Î·È ÙËÓ Ù¿ÍË ÙÔ˘˜. K·È
¤ÙÛÈ Â›Ó·È Ô˘ Û¯ËÌ·Ù›˙ÔÓÙ·È Ù· Û‡ÓıÂÙ· ·ÓÙÈΛÌÂÓ·.»

«…

¢ËÌfiÎÚÈÙÔ˜ 

Oé‰bÓ ¯ÚÉÌ· Ì¿ÙËÓ Á›ÓÂÙ·È, àÏÏa ¿ÓÙ· âÎ
ÏfiÁÔ˘ Ù ηd ñ’ àÓ¿Á΢.
«T›ÔÙ·

‰ÂÓ Á›ÓÂÙ·È Ù˘¯·›·, ·ÏÏ¿ fiÏ· ÚÔ¤Ú¯ÔÓÙ·È ·fi
ÌÈ· ÏÔÁÈ΋ ·ÈÙ›· Î·È ·Ó·ÁηÈfiÙËÙ·.»
§Â‡ÎÈÔ˜

II:

. . . Î ·È Ë ·Ó Ù›ÎÚÔ˘Û‹ ÙÔ˘˜
·fi ÙÔÓ AÚÈÛ ÙÔÙ¤ÏË

·: E› ÙÔ˘ Û˘ÁÎÂÎÚÈ̤ÓÔ˘
1. «EΛÓÔÈ Ô˘ ÈÛ¯˘Ú›˙ÔÓÙ·È fiÙÈ ÙÔ ÎÂÓfiÓ Â›Ó·È ··Ú·›-

ÙËÙÔ˜ fiÚÔ˜ Ù˘ ÎÈÓ‹Ûˆ˜ ı· Ú¤ÂÈ Ó· ηٷϋÁÔ˘Ó
Ì¿ÏÏÔÓ ÂȘ ÙÔ ·ÓÙ›ıÂÙÔÓ Û˘Ì¤Ú·ÛÌ·, ÙÔ˘Ù¤ÛÙÈ fiÙÈ Â›Ó·È ·‰‡Ó·ÙÔÓ Î¿ÙÈ Ó· ÎÈÓÂ›Ù·È Â¿Ó ˘¿Ú¯Ë ÙÔ ÎÂÓfiÓ:
¢ÈfiÙÈ, fiˆ˜ ηٿ ÙËÓ ¿Ô„ÈÓ ÌÂÚÈÎÒÓ, Ë ÁË ı· ‹ÙÔ ÂÓ
ËÚÂÌ›· ÂÍ ·ÈÙ›·˜ Ù˘ ÔÌÔÈÔÁÂÓ›·˜, ¤ÙÛÈ Î·È ÂȘ ÙÔ ÎÂÓfiÓ Ë ËÚÂÌ›· Â›Ó·È ·Ó·fiÊ¢ÎÙÔ˜Ø Ú·ÁÌ·ÙÈο ‰ÂÓ
˘¿Ú¯ÂÈ Ù›ÔÙ ÚÔ˜ ÙÔ ÔÔ›ÔÓ Î·Ù¿ ÚÔÙ›ÌËÛÈÓ ı·
ËÌÔÚÔ‡Û ӷ Á›ÓÂÈ Ë Î›ÓËÛȘ, ‰ÈfiÙÈ ÙÔ ÎÂÓfiÓ ˆ˜ ÎÂÓfiÓ
‰ÂÓ Û˘ÓÂ¿ÁÂÙ·È Î·ÌÌ›·Ó ‰È·ÊÔÚ¿Ó.»
º˘ÛÈÎa ¢214b35

2.  = F/R στο κενό R = 0, ⇒  = ∞ ⇒ ∆εν υπάρχει κενό
‚: ™ÙÔ ÌÂıÔ‰ÔÏÔÁÈÎfi Â›‰Ô
«OÈ

ÛÙÔ¯·ÛÙ¤˜ ÂΛÓÔÈ Ô˘ ÂÍ·ÈÙ›·˜ Ù˘ ÚÔۋψۋ˜
ÙÔ˘˜ ÁÈ· ıˆÚËÙÈΤ˜ Û˘ÏÏ‹„ÂȘ ·Ú·Ï›Ô˘Ó Ó· ÂÍÂÙ¿ÛÔ˘Ó Ù· [ÔÏÏ·Ï¿] ‰È·ı¤ÛÈÌ· ‰Â‰Ô̤ӷ, ÁÚ‹ÁÔÚ· Â›Ó·È ¤ÙÔÈÌÔÈ Ó· Û˘Óı¤ÛÔ˘Ó ÌÈ· ıˆڛ· Ì ÂÏ¿¯ÈÛÙ· ‰Â‰Ô̤ӷ.»
Περί γενέσεως και φθοράς, Α2, 316a-5-8

O AÚÈÛÙÔÙÂÏÈÎfi˜ ÓfiÌÔ˜ Ù˘ ΛÓËÛ˘
Î·È ÙÔ ÁˆÎÂÓÙÚÈÎfi Û‡ÛÙËÌ·
[¢˘Ô ·ÏÏËϤÁÁ˘Â˜ ıˆڛ˜]
AÓ fiÓÙˆ˜ Ë °Ë ‚ÚÈÛÎfiÙ·Ó Û ΛÓËÛË, fiˆ˜ ›¯·Ó Û˘¯Ó¿ ÈÛ¯˘ÚÈÛÙ› ·ÚÎÂÙÔ› ÚÈÓ ÙÔÓ AÚÈÛÙÔÙ¤ÏË, ÙfiÙÂ,
Û‡Ìʈӷ Ì ÙÔÓ ¶ÙÔÏÂÌ·›Ô Ë ÁË «ı· ¤Ê¢Á ÌÚÔÛÙ¿
·fi οı ›ÙÔÓ ÛÒÌ·»

«. . . Î·È fiÏ· Ù· ˙Ò· Î·È Ù· ¯ˆÚÈÛÙ¿ ‚¿ÚË ı· ›¯·Ó
Ì›ÓÂÈ ›Ûˆ ·ÈˆÚÔ‡ÌÂÓ· ÛÙÔÓ ·¤Ú·, ÂÓÒ Ë ›‰È· Ë ÁË
Ì ÙËÓ ÙÂÚ¿ÛÙÈ· Ù·¯‡ÙËÙ¿ Ù˘ ı· ›¯Â ʇÁÂÈ ¤Íˆ ·fi
ÙÔ ›‰ÈÔ ÙÔ Û‡Ì·Ó.»
. . . ηd ñÂÏ›ÂÙÔ ÌbÓ Ù¿ Ù ˙÷á
÷ · ηd Ùa
ηÙa ̤ÚÔ˜ ÙáÓ ‚·ÚáÓ ç¯Ô‡ÌÂÓ· âd ÙÔÜ
à¤ÚÔ˜, ·éÙc ‰b Ù¿¯ÈÛÙ· Ù¤ÏÂÔÓ iÓ âÎÂÙÒÎÂÈ Î·d ·éÙÔÜ ÙÔÜ ÔéÚ·ÓÔÜ.
KÏ·‡‰ÈÔ˜ ¶ÙÔÏÂÌ·›Ô˜, MÂÁ›ÛÙË ™‡ÓÙ·ÍȘ, Ù. 1, Û. 23

™ Y M ¶ E PA ™ M A

O ∞ÚÈÛÙÔÙÂÏÈÎfi˜ ÓfiÌÔ˜ Ù˘ ΛÓËÛ˘
Â›Ó·È ·Ôχو˜ ·Û˘Ì‚›‚·ÛÙÔ˜ Ì ÌÈ· ÎÈÓÔ‡ÌÂÓË ÁË.
AÓ Ë ÁË ÎÈÓ›ٷÈ,
ÙfiÙÂ Ô ÓfiÌÔ˜ ÙÔ˘ AÚÈÛÙÔÙ¤ÏË Â›Ó·È ÓÂÎÚfi˜.

ª∂ƒ√™ B

Ο ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ ΝΕΥΤΩΝΑ
F=ma
[ √ ıÚ›·Ì‚Ô˜ Ù˘ ·ÈÙÈÔÎÚ·Ù›·˜ ]

K·È fï˜ … ÎÈÓ›ٷÈ

«EÂȉ‹ fï˜ Ë AÁ›· Œ‰Ú· Ì ‰È¤Ù·Í ӷ ÂÁηٷÏ›„ˆ

ÙÂÏ›ˆ˜ ÙËÓ „‡ÙÈÎË È‰¤· Ô˘ ‰È·Ù›ÓÂÙ·È fiÙÈ Ô ◊ÏÈÔ˜
Â›Ó·È ·Î›ÓËÙÔ˜ ÛÙÔ Î¤ÓÙÚÔ, Î·È ÌÔ˘ ··ÁfiÚ¢Û ӷ ÈÛÙ‡ˆ, Ó· ˘ÂÚ·Û›˙ÔÌ·È ‹ Ó· ‰È‰¿ÛΈ ·˘Ù‹ ÙËÓ „‡ÙÈÎË ıˆڛ· Ì ÔÔÈÔÓ‰‹ÔÙ ÙÚfiÔ (…) ··ÚÓԇ̷È,
·Ó·ıÂÌ·Ù›˙ˆ Î·È ·ÔÛÙÚ¤ÊÔÌ·È fiϘ ·˘Ù¤˜ ÙȘ Ï¿Ó˜
Î·È ÙȘ ·ÈÚ¤ÛÂȘ, Î·È ÁÂÓÈο οı ¿ÏÏË Ï¿ÓË Î·È ·›ÚÂÛË
Ô˘ Â›Ó·È ·ÓÙ›ıÂÙË ÛÙ· ÏÂÁfiÌÂÓ· Ù˘ AÁ›·˜ EÎÎÏËÛ›·˜…»
Galileo Galilei 

«O

£Âfi˜ Ì·˜ ‰›‰·Í Ì ÙËÓ AÁ›· °Ú·Ê‹ Ò˜ Ó· ¿ÌÂ
ÛÙÔ˘˜ Ô˘Ú·ÓÔ‡˜, fi¯È Ò˜ … ¿Ó ÔÈ Ô˘Ú·ÓÔ›.»
Galileo Galilei
(™¯fiÏÈÔ ÂÎÙfi˜ Ú·ÎÙÈÎÒÓ!)

TÈ Â›‰Â Ô °·ÏÈÏ·›Ô˜:
OÈ “··ÁÔÚÂ˘Ì¤Ó˜ ÂÈÎfiÓ˜”
I: H ÛÂÏ‹ÓË
‰ÂÓ Â›Ó·È Ù¤ÏÂÈ· ÛÊ·›Ú·

«EÈϤÔÓ ‰ÂÓ Â›Ó·È ÌfiÓÔ Ù· Û‡ÓÔÚ· ÌÂٷ͇ ʈÙfi˜ Î·È ÛÎÈ¿˜ ÙfiÛÔ
·ÓÒÌ·Ï· Î·È “Î˘Ì·Ù҉˔, ·ÏÏ¿, ·ÎfiÌË ÈÔ ÂÎÏËÎÙÈÎfi, ̤۷
ÛÙËÓ ›‰È· ÙË ÛÎÔÙÂÈÓ‹ ÂÚÈÔ¯‹ Ù˘ ÛÂÏ‹Ó˘, ÂÌÊ·Ó›˙ÔÓÙ·È ÊˆÙÂÈÓ¤˜ ÎËÏ›‰Â˜ Ï‹Úˆ˜ ‰È·¯ˆÚÈṲ̂Ó˜ ·fi ÙÔ ÊˆÙÈṲ̂ÓÔ ÙÌ‹Ì· Ù˘
Î·È Û ·ÈÛıËÙ‹ ·fiÛÙ·ÛË ·’ ·˘Ùfi.»
Galileo Galilei, O Aγγελιοφόρος των άστρων 

«A˘ÙÔ› ÔÈ ‰È‰¿ÎÙÔÚ˜ Ù˘ ÊÈÏÔÛÔÊ›·˜ Ô˘‰¤ÔÙ ·Ú·‰¤¯ÔÓÙ·È fiÙÈ
ÙÔ ÊÂÁÁ¿ÚÈ Â›Ó·È ÏÈÁfiÙÂÚÔ Á˘·ÏÈṲ̂ÓÔ ·fi ¤Ó·Ó ηıÚ¤ÊÙË. TÔ
ı¤ÏÔ˘Ó Ó· Â›Ó·È ¤ÙÛÈ, ·Ó ÌÔÚ› Ó· ÙÔ Ê·ÓÙ·ÛÙ› ηÓ›˜, ‰ÈfiÙÈ ıˆÚÔ‡Ó fiÙÈ ÌfiÓÔ Ù· Ù¤ÏÂÈ· Û¯‹Ì·Ù· ÌÔÚÔ‡Ó Ó· Ù·ÈÚÈ¿ÍÔ˘Ó Û ٤ÏÂÈ· ÛÒÌ·Ù·. AÏÏÈÒ˜, ·Ó ˘Ô¯ˆÚÔ‡Û·Ó ‰Â¯fiÌÂÓÔÈ Î¿ÔÈ· ·ÓÈÛfiÙËÙ·, ¤ÛÙˆ Î·È ÙËÓ ÂÏ¿¯ÈÛÙË, ÙfiÙ ı· ·Ó·˙ËÙÔ‡Û· ¯ˆÚ›˜ ÂÓ‰ÔÈ·ÛÌÔ‡˜ ÙËÓ ÂfiÌÂÓË Ô˘ ı· ‹Ù·Ó Ï›ÁÔ ÌÂÁ·Ï‡ÙÂÚË. ¢ÈfiÙÈ ·Ó Ë Ù ÏÂÈfiÙËÙ· Â›Ó·È ·‰È·›ÚÂÙË, ÌÈ· ÙÚ›¯· ÙËÓ Î·Ù·ÛÙÚ¤ÊÂÈ ÂÍ›ÛÔ˘ ÌÂ
¤Ó· ‚Ô˘Ófi . »
Galileo Galilei, ∆ιάλογος για τα δύο κύρια συστήµατα του κόσµου

II: O ¢›·˜ ¤¯ÂÈ ‰ÔÚ˘ÊfiÚÔ˘˜

Aπό το σηµειωµατάριο
του Γαλιλαίου

H τηλεσκοπική εικόνα

«M¤¯ÚÈ

ÙÒÚ· ÂÚÈÁÚ¿„·Ì ÂÓ Û˘ÓÙÔÌ›· ÙȘ ·Ú·ÙËÚ‹ÛÂȘ Ô˘ ¤ÁÈÓ·Ó Û¯ÂÙÈο Ì ÙË ÛÂÏ‹ÓË, ÙÔ˘˜ ·Ï·Ó›˜
·ÛÙ¤Ú˜ Î·È ÙÔ Á·Ï·Í›·. AÔ̤ÓÂÈ ÙÔ ˙‹ÙËÌ· Ô˘ ›ӷÈ
ηٿ ÙË ÁÓÒÌË ÌÔ˘ ÙÔ ÈÔ ÛËÌ·ÓÙÈÎfi ·’ fiÏ·: H ·ÔÎ¿Ï˘„Ë ÙÂÛÛ¿ÚˆÓ ¶§ANHTøN Ô˘ ηÓ›˜ ·fi ÙË ‰ËÌÈÔ˘ÚÁ›· ÙÔ˘ ÎfiÛÌÔ˘ ̤¯ÚÈ Û‹ÌÂÚ· ‰ÂÓ ¤¯ÂÈ ‰ÂÈ, Ì·˙› ÌÂ
ÙȘ ·Ú·ÙËÚ‹ÛÂȘ Ô˘ οӷÌ ÁÈ· ÙȘ ‰È·Ù¿ÍÂȘ Î·È ÙȘ
ÎÈÓ‹ÛÂȘ ÙÔ˘˜, ÙÔ˘˜ ÙÂÏÂ˘Ù·›Ô˘˜ ‰‡Ô Ì‹Ó˜.»
Galileo Galilei, O AÁÁÂÏÈÔÊfiÚÔ˜ ÙˆÓ ¿ÛÙÚˆÓ

III: H AÊÚÔ‰›ÙË ¤¯ÂÈ Ê¿ÛÂȘ   

¶ÙÔÏÂÌ·˚Îfi Û‡ÛÙËÌ·
[∆εν υπάρχει ποτέ πανσέληνος]

Ó¤· «ÛÂÏ‹ÓË»  

ËÌÈ«Û¤ÏËÓÔ˜» 

·Ó«Û¤ÏËÓÔ˜»  

KÔÂÚÓ›ÎÂÈÔ Û‡ÛÙËÌ·
[H Aφροδίτη έχει όλες τις φάσεις]

TÔ ÛÙÔ›¯ËÌ·

«£· Í·Ó·¤ÛÂÈ;»
Ξυλογραφία από το αρχείο του Kαρτέσιου.

Tο «στοίχηµα» προτάθηκε από φίλο του Γαλιλαίου
για να επιβεβαιώσει την αρχή της αδράνειας κατά την
άνοδο και πτώση των σωµάτων σε µια κινούµενη γη.
Σύµφωνα µε τη Γαλιλαιική αρχή της αδράνειας, παρότι η γη κινείται, το βόλι θα ξαναπέσει (στο ίδιο σηµείο εννοείται), ενώ σύµφωνα µε τον Aριστοτελικό
νόµο κίνησης θα µείνει πίσω και θα χαθεί στο διάστηµα.

O Ó¤Ô˜ ÓfiÌÔ˜ Ù˘ ΛÓËÛ˘ . . .
«O AÚÈÛÙÔÙ¤Ï˘ ¤ı·ÓÂ, ˙‹Ùˆ Ô N‡وӻ
«MÔÚÒ

Ó· ÛÎÂÊÙÒ ıˆÚËÙÈο ¤Ó· ÎÈÓËÙfi Ô˘ ‚¿ÏÏÂÙ·È Û’ ¤Ó· ÔÚÈ˙fiÓÙÈÔ Â›Â‰Ô Î·È fi,ÙÈ ·ÚÂÌÔ‰›˙ÂÈ ÙËÓ
ΛÓËÛ‹ ÙÔ˘ Ó· ·ÁÓÔ›ٷÈ. K·È Â›Ó·È ÙÒÚ· Ê·ÓÂÚfi ÂÍ fiÛˆÓ
¤¯Ô˘Ó ϯı› ·ÏÏÔ‡ Û ÌÂÁ·Ï‡ÙÂÚË ¤ÎÙ·ÛË, fiÙÈ Ë ÔÌ·Ï‹
ΛÓËÛË Û’ ¤Ó· Ù¤ÙÔÈÔ Â›Â‰Ô ı· Â›Ó·È ·Ù¤ÚÌˆÓ ÂÊ’ fiÛÔÓ
ÙÔ Â›Â‰Ô ¤¯ÂÈ ¿ÂÈÚË ¤ÎÙ·ÛË.»
Galileo Galilei, ∆ύο νέες επιστήµες 

«K¿ıÂ

ÛÒÌ· ‰È·ÙËÚ› ÙËÓ Î·Ù¿ÛÙ·ÛË ·ÎÈÓËÛ›·˜ ‹ ¢ı‡ÁÚ·ÌÌ˘ ÔÌ·Ï‹˜ ΛÓËÛ˘ ÂÎÙfi˜ Î·È ·Ó ÂÍ·Ó·ÁηÛı›
Ó· ÙËÓ ·ÏÏ¿ÍÂÈ ·fi ‰˘Ó¿ÌÂȘ Ô˘ ÙÔ˘ ÂÈ‚¿ÏÏÔÓÙ·È.»
Isaac Newton, Principia, 1ος Nόµος 

«MÈ·

·ÏÏ·Á‹ ÛÙËÓ Î›ÓËÛË Â›Ó·È ·Ó¿ÏÔÁË ÚÔ˜ ÙËÓ ÂȂ‚ÏË̤ÓË ÎÈÓÔ‡Û· ‰‡Ó·ÌË Î·È Ï·Ì‚¿ÓÂÈ ¯ÒÚ· ηٿ ÙË
‰È‡ı˘ÓÛË ·˘Ù‹˜ Ù˘ ‰‡Ó·Ì˘.»
Isaac Newton, Principia, 2ος Nόµος

Eποµένως

F=ma

. . . Î·È ÙÔ «Ó¤Ô Û‡ÛÙËÌ· ÙÔ˘ ÎfiÛÌÔ˘»
«M’ ·˘Ù¤˜ ÙȘ ·Ú¯¤˜ ı· ·ԉ›͈ ÙÒÚ·

ÙË ‰ÔÌ‹ ÙÔ˘ Û˘ÛÙ‹Ì·ÙÔ˜ ÙÔ˘ ÎfiÛÌÔ˘.»
Isaac Newton, Principia

«AÊÔ‡ ¤ÌÂÈÓ·Ó Ì·˙› ÁÈ·
·ÚÎÂÙ‹ ÒÚ·, Ô ‰Ú. X¿ÏÂ˚
ÙÔÓ ÚÒÙËÛÂ ÔÈ· ÓÔÌ›˙ÂÈ
fiÙÈ ÌÔÚ› Ó· Â›Ó·È Ë Î·Ì‡ÏË Ô˘ ‰È·ÁÚ¿ÊÔ˘Ó ÔÈ
Ï·Ó‹Ù˜ ·Ó ˘ÔÙÂı› fiÙÈ
Ë ‰‡Ó·ÌË Ô˘ ÙÔ˘˜ ¤ÏÎÂÈ
ÚÔ˜ ÙÔÓ ‹ÏÈÔ Â›Ó·È ·ÓÙÈÛÙÚfiʈ˜ ·Ó¿ÏÔÁË Ì ÙÔ
ÙÂÙÚ¿ÁˆÓÔ Ù˘ ·fiÛÙ·Û‹˜ ÙÔ˘˜ ·’ ·˘ÙfiÓ. O
ÛÂÚ IÛ·¿Î ·¿ÓÙËÛÂ
·Ì¤Ûˆ˜ fiÙÈ ı· Â›Ó·È ÌÈ·
¤ÏÏÂÈ„Ë. °ÂÌ¿ÙÔ˜ ¯·Ú¿
Î·È Î·Ù¿ÏËÍË, Ô ‰fiÎÙˆÚ
ÙÔÓ ÚÒÙËÛ Ò˜ ÙÔ ‹ÍÂÚÂ. ¢ÈfiÙÈ ÙÔ ˘ÔÏfiÁÈÛ·,
ÙÔ˘ › ·˘Ùfi˜.»
∆ιήγηση
του De Moivre

TÔ Ì˯·ÓÈÛÙÈÎfi «Ì·ÓÈʤÛÙÔ»

«A’

·˘Ù¤˜ ÙȘ [‚·Ú˘ÙÈΤ˜] ‰˘Ó¿ÌÂȘ, Ì·˙› Ì ¿ÏϘ
ÚÔÙ¿ÛÂȘ Ô˘ Â›Ó·È Â›Û˘ Ì·ıËÌ·ÙÈ΋˜ ʇÛˆ˜, Û˘Ó¿Áˆ ÙȘ ÎÈÓ‹ÛÂȘ ÙˆÓ Ï·ÓËÙÒÓ, ÙˆÓ ÎÔÌËÙÒÓ, Ù˘ ÛÂÏ‹Ó˘ Î·È Ù˘ ı¿Ï·ÛÛ·˜. K·È ÈÛÙ‡ˆ fiÙÈ ı· ÌÔÚ¤ÛÔ˘ÌÂ
Ó· Û˘Ó·Á¿ÁÔ˘ÌÂ Î·È fiÏ· Ù· ¿ÏÏ· Ê·ÈÓfiÌÂÓ· Ù˘ ʇÛ˘
Ì ÙËÓ ›‰È· Û˘ÏÏÔÁÈÛÙÈ΋ ·fi Ì˯·ÓÈΤ˜ ·Ú¯¤˜. ¢ÈfiÙÈ
·Ú·ÎÈÓÔ‡Ì·È ·fi ÔÏÏÔ‡˜ ÏfiÁÔ˘˜ Ó· ˘Ô„È¿˙ÔÌ·È fiÙÈ
fiÏ· [Ù· Ê·ÈÓfiÌÂÓ·] ÌÔÚ› Ó· ÂÍ·ÚÙÒÓÙ·È ·fi ÔÚÈṲ̂ӷ ›‰Ë ‰˘Ó¿ÌÂˆÓ ‰È¿ ÙˆÓ ÔÔ›ˆÓ Ù· ÌÈÎÚ¿ ÎÔÌÌ¿ÙÈ·
ÙˆÓ ÛˆÌ¿ÙˆÓ Â›Ù ¤ÏÎÔÓÙ·È ·ÌÔÈ‚·›· Î·È Û˘ÓˆıÔ‡ÓÙ·È
Ì·˙› Û ηÓÔÓÈο Û¯‹Ì·Ù· ›Ù ·ˆıÔ‡ÓÙ·È Î·È ·ÔÌ·ÎÚ‡ÓÔÓÙ·È ÙÔ ¤Ó· ·fi ÙÔ ¿ÏÏÔ. MË ÁÓˆÚ›˙ÔÓÙ·˜ ·˘Ù¤˜ ÙȘ
‰˘Ó¿ÌÂȘ, ÔÈ ÊÈÏfiÛÔÊÔÈ Ì·Ù·›ˆ˜ ÚÔÛ¿ıËÛ·Ó Ó· ÂÚ¢ӋÛÔ˘Ó ÙË Ê‡ÛË Ì¤¯ÚÈ ÙÒÚ·. EÏ›˙ˆ fï˜ fiÙÈ ÔÈ ·Ú¯¤˜
Ô˘ Ù¤ıËÎ·Ó Â‰Ò ı· Ú›ÍÔ˘Ó Î¿ÔÈÔ Êˆ˜ ›Ù Û ÙÔ‡ÙË Â›Ù Û ÌÈ· ·ÏËı¤ÛÙÂÚË Ì¤ıÔ‰Ô ÊÈÏÔÛÔÊ›·˜.»
Isaac Newton, Principia

... Î·È Ë ·Ó·‚›ˆÛË ÙÔ˘ ·ÙÔÌÈÛÌÔ‡

«MÂ

‚¿ÛË fiÏ· Ù· ÚÔËÁÔ‡ÌÂÓ·, ÌÔ˘ Ê·›ÓÂÙ·È Èı·ÓfiÓ
fiÙÈ ÛÙËÓ AÚ¯‹ ¤ÊÙÈ·ÍÂ Ô £Âfi˜ ÙË ‡ÏË ˘fi ÌÔÚÊ‹Ó ÛÙÂÚÂÒÓ, Ì·˙ÈÎÒÓ, ÛÎÏËÚÒÓ Î·È ·‰È·¤Ú·ÛÙˆÓ ÎÈÓËÙÒÓ
ۈ̷Ùȉ›ˆÓ, Ù¤ÙÔÈˆÓ Û¯ËÌ¿ÙˆÓ Î·È ÌÂÁÂıÒÓ Î·È Ì ٤ÙÔȘ ¿ÏϘ ȉÈfiÙËÙ˜ Î·È Ì ٤ÙÔÈ· ·Ó·ÏÔÁ›· ˆ˜ ÚÔ˜
ÙÔÓ ¯ÒÚÔ fiÛË Û˘Ó¿‰ÂÈ Ì ÙÔÓ ÛÎÔfi ÁÈ· ÙÔÓ ÔÔ›Ô Ù·
¤ÊÙÈ·ÍÂ.
ŸÓÙ·˜ “ÛÙÂÚ¿”, ·˘Ù¿ Ù· ÚˆÙ·Ú¯Èο ۈ̷ٛ‰È· Â›Ó·È ·Û‡ÁÎÚÈÙ· ÛÎÏËÚfiÙÂÚ· ·fi οı ÔÚ҉˜ ÛÒÌ· Ô˘
ÊÙÈ¿¯ÓÂÙ·È ·fi ·˘Ù¿Ø Î·È Ì¿ÏÈÛÙ· ÙfiÛÔ ÛÎÏËÚ¿ ÒÛÙÂ
ÔÙ¤ Ó· ÌËÓ Êı›ÚÔÓÙ·È ‹ Ó· ıÚ·‡ÔÓÙ·È ·ÊÔ‡ η̛· Û˘Ó‹ı˘ ‰‡Ó·ÌË ‰ÂÓ ÌÔÚ› Ó· Â›Ó·È ÈηӋ Ó· ‰È·ÈÚ¤ÛÂÈ fi,ÙÈ
Ô £Âfi˜ ‰ËÌÈÔ‡ÚÁËÛ ·‰È·›ÚÂÙÔ.
KÈ ¤ÙÛÈ ÌÈ· Ù¤ÙÔÈ· º‡ÛË ÌÔÚ› Ó· Â›Ó·È ‰È·Ú΋˜ Î·È ÔÈ
ÌÂÙ·‚ÔϤ˜ ÙˆÓ ˘ÏÈÎÒÓ ·ÓÙÈÎÂÈÌ¤ÓˆÓ ı· ·ÓÙÈÛÙÔȯԇÓ
ÌfiÓÔ Û ‰È·¯ˆÚÈÛÌÔ‡˜, Â·Ó·Û˘Ó‰¤ÛÂȘ Î·È ÎÈÓ‹ÛÂȘ ·˘ÙÒÓ ÙˆÓ ÛÙ·ıÂÚÒÓ ÛˆÌ·Ùȉ›ˆÓ, ÂÓÒ Ù· Û‡ÓıÂÙ· ÛÒÌ·Ù· ı· Â›Ó·È ÂȉÂÎÙÈο ıÚ·‡Ûˆ˜ fi¯È ÂȘ ÙÔ Ì¤ÛÔÓ ÙˆÓ
ÛÙÂÚÂÒÓ ÛˆÌ·Ùȉ›ˆÓ ·ÏÏ¿ ÂΛ fiÔ˘ “ÂÓÒÓÔÓÙ·È” ·˘Ù¿
Ù· ۈ̷ٛ‰È·.»
Isaac Newton, Principia

ªÈ· Ó¤· ÂÈÎfiÓ· ÁÈ· ÙÔÓ ÎfiÛÌÔ
∆Ô ·ÙÔÌÈÛÙÈÎfi Û‡Ì·Ó
[ ŸÓÂÈÚÔ ‹ ÂÊÈ¿ÏÙ˘; ] 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

↓ 

«∫¿ıÂ

Ê˘ÛÈÎfi Ê·ÈÓfiÌÂÓÔ —Û˘ÌÂÚÈÏ·Ì‚·ÓÔ̤Ó˘ Ù˘
›‰È·˜ Ù˘ ‡·ÚÍ‹˜ Ì·˜ ˆ˜ Û˘ÓÂȉËÙÒÓ ·ÓıÚˆ›ÓˆÓ
fiÓÙˆÓ— ‰ÂÓ Â›Ó·È ·Ú¿ ÙÔ ·ÔÙ¤ÏÂÛÌ· Ù˘ ΛÓËÛ˘ ÂÓfi˜
ÙÂÚ¿ÛÙÈÔ˘ Ï‹ıÔ˘˜ ·ÙfiÌˆÓ Ô˘ ‰È¤ÂÙ·È ·fi ÙÔ˘˜ ÓfiÌÔ˘˜ Ù˘ ¡Â˘ÙÒÓÂÈ·˜ ªË¯·ÓÈ΋˜. ŒÓ· “˘ÂÚ-ÔÓ” Ô˘
ı· “ʈÙÔÁÚ¿ÊÈ˙” ÙËÓ ·ÚÔ‡Û· ηٿÛÙ·ÛË ÙÔ˘ Û‡Ì·ÓÙÔ˜ (ÙȘ ·Ú¯ÈΤ˜ ı¤ÛÂȘ Î·È Ù·¯‡ÙËÙ˜ fiÏˆÓ ÙˆÓ ·ÙfiÌˆÓ ÙÔ˘) ı· ÌÔÚÔ‡Û ӷ ·Ó·Û˘Óı¤ÛÂÈ fiÏÔ ÙÔ˘ ÙÔ ·ÚÂÏıfiÓ Î·È Ó· ÚԂϤ„ÂÈ ÙÔ Ì¤ÏÏÔÓ ÙÔ˘.»
Laplace

ª∂ƒ√™ °

Ο “ΝΟΜΟΣ” ΤΟΥ HEISENBERG  

x • p  —
2
[ T‡¯Ë ‹ ·Ó·ÁηÈfiÙËÙ·; ]

Το µυστήριο της ατοµικής σταθερότητας

∆√ ∞∆√ª√
∂¡∞ ¶§∞¡∏∆π∫√ ™À™∆∏ª∞
∞§§πø∆π∫√ ∞¶√ ∆∞ ∞§§∞
«∞ÊÂÙËÚ›· ÌÔ˘ ‰ÂÓ ‹Ù·Ó ηıfiÏÔ˘ Ë È‰¤· fiÙÈ ÙÔ ¿ÙÔÌÔ Â›-

Ó·È ¤Ó· Ï·ÓËÙÈÎfi Û‡ÛÙËÌ· Û ÌÈÎÚ‹ Îϛ̷η Î·È Û·Ó
Ù¤ÙÔÈÔ fiÙÈ ‰È¤ÂÙ·È ·fi ÙÔ˘˜ ÓfiÌÔ˘˜ Ù˘ ·ÛÙÚÔÓÔÌ›·˜.
ÔÙ¤ ‰ÂÓ ‹Ú· ·˘Ù‹ ÙËÓ ·Ó·ÏÔÁ›· ηٿ ÁÚ¿ÌÌ·. ∞ÊÂÙËÚ›· ÌÔ˘ ‹Ù·Ó Ì¿ÏÏÔÓ Ë ÛÙ·ıÂÚfiÙËÙ· Ù˘ ‡Ï˘. ŒÓ· ηı·Úfi ı·‡Ì·, ·Ó ÙÔ ‰ÂÈ Î·Ó›˜ ·fi ÙË ÛÎÔÈ¿ Ù˘ ∫Ï·ÛÈ΋˜ º˘ÛÈ΋˜.»
Niels Bohr

√ ·fi Ì˯·Ó‹˜ ıÂfi˜:
∏ ·Ú¯‹ Ù˘ ·‚‚·ÈfiÙËÙ·˜  

x • p  —
2
Το γινόµενο των αβεβαιοτήτων θέσης και ορµής
ενός σωµατιδίου δεν µπορεί ποτέ να γίνει µικρότερο από το µισό της σταθεράς του Planck.

και για πρόχειρους υπολογισµούς 

x • p ~ 

∆ η λ α δ ή : ∆εν είναι δυνατόν να γνωρίζουµε ταυτόχρονα τη θέση και την ταχύτητα ενός σωµατιδίου.
Όσο καλύτερα γνωρίζουµε τη θέση του τόσο µεγαλώνει η άγνοιά µας για την ταχύτητά του, και αντίστροφα.

∏ ΂·ÓÙÈ΋ ·ÓÙ›ÛÙ·ÛË ÛÙÔÓ ÂÓÙÔÈÛÌfi:
ªÈ· Ôχ ÁÂÓÈ΋ Û˘Ó¤ÂÈ·
Ù˘ ·Ú¯‹˜ Ù˘ ·‚‚·ÈfiÙËÙ·˜

?

m——————




| •
| 
x ≈ a 
x ≈ a ⇒ p ≈ /a ⇒ EK ≈ 2/2 ma 2
Κάθε σωµατίδιο εντοπισµένο σε µια περιοχή διαστάσεως a είναι «καταδικασµένο» να κινείται µε µια ελάχιστη κινητική ενέργεια ίση µε:

EK ≈ 2/2 ma 2
που είναι τόσο µεγαλύτερη όσο µικρότερη είναι η περιοχή µέσα στην οποία βρίσκεται παγιδευµένο το σωµατίδιο.

... Î·È ÙËÓ Îϛ̷η
ÙˆÓ ˘ÚËÓÈÎÒÓ ÂÓÂÚÁÂÈÒÓ

√ ˘Ú‹Ó·˜ Â›Ó·È Á›Á·ÓÙ·˜ ÂÓ¤ÚÁÂÈ·˜
·ÎÚÈ‚Ò˜ ‰ÈfiÙÈ Â›Ó·È Ó¿ÓÔ˜ ÌÂÁ¤ıÔ˘˜

∏ ·Ú¯‹ Ù˘ ·‚‚·ÈfiÙËÙ·˜
ÂÍËÁ› ÙË ÛÙ·ıÂÚfiÙËÙ· Î·È ÙÔ Ì¤ÁÂıÔ˜
ÙÔ˘ ·ÙfiÌÔ˘

∆Ô ¿ÙÔÌÔ ¤¯ÂÈ ·˘Ùfi ÙÔ Ì¤ÁÂıÔ˜
ÁÈ·Ù› ¤ÙÛÈ ÂÏ·¯ÈÛÙÔÔÈ› ÙËÓ ÔÏÈ΋ ÙÔ˘ ÂÓ¤ÚÁÂÈ·.

∞fi ÙÔ Ì˘ÛÙ‹ÚÈÔ Ù˘ ·ÙÔÌÈ΋˜ ÛÙ·ıÂÚfiÙËÙ·˜
ÛÙÔ Ì˘ÛÙ‹ÚÈÔ ÙˆÓ Î‚·ÓÙÈÎÒÓ ·‚‚·ÈÔًوÓ
Το βασικό ερώτηµα:
Πού οφείλεται η αδυναµία µας να προβλέψουµε µε ακρίβεια την κίνηση ενός ηλεκτρονίου σε
ένα άτοµο και αναγκαζόµαστε να µιλάµε µόνο
µε πιθανότητες;

. . . και οι πιθανές απαντήσεις του
1. Οφείλεται σε ατέλεια των µετρητικών µας οργάνων.
2. Οφείλεται σε ατελή γνώση των παραγόντων που
προσδιορίζουν την κίνηση ενός ηλεκτρονίου.

✔ 3.

Οι κβαντικές αβεβαιότητες είναι ένα εγγενές χαρακτηριστικό της φυσικής πραγµατικότητας.

Η σωστή (σηµερινή) απάντηση είναι η (3) και εποµένως (µέχρι νεωτέρας):
Η ΦΥΣΗ Ε ΙΝΑΙ
Ε Γ Γ Ε Ν Ω Σ Π Ι Θ Α Ν Ο Κ ΡΑΤ Ι Κ Η

∆fiÙ fï˜ . . .
Πώς εξηγείται το προφανές γεγονός ότι ζούµε σ’ έναν
κόσµο στον οποίο η φυσικοχηµική συµπεριφορά της
ύλης είναι τόσο σταθερή και προβλέψιµη ώστε να
µπορεί να βασιστεί σ’ αυτήν ακόµα και η τόσο ευαίσθητη χηµεία της ζωής;
Ας θυµηθούµε τον Bohr:
«∏

ʇÛË ¤¯ÂÈ Û·ÊÒ˜ ÙËÓ Ù¿ÛË Ó· ·Ú¿ÁÂÈ ÔÚÈṲ̂Ó˜ “ÌÔÚʤ˜” —¯ÚËÛÈÌÔÔÈÒ ÙË Ï¤ÍË “ÌÔÚʤ˜” ÛÙËÓ ÈÔ ÁÂÓÈ΋ Ù˘ ¤ÓÓÔÈ·— Î·È Ó· ·Ó·‰ËÌÈÔ˘ÚÁ› ·˘Ù¤˜ ÙȘ ÌÔÚʤ˜ ·ÎfiÌ· ÎÈ fiÙ·Ó ·Ú·ÌÔÚÊÒÓÔÓÙ·È ‹ ηٷÛÙÚ¤ÊÔÓÙ·È.»

Πώς αυτή η “σταθερότητα των µορφών” —στην οποία
βασίζεται η ίδια η ύπαρξή µας— είναι συµβιβαστή µε
µια τυχαιοκρατούµενη φύση;

¶ È ı · Ó ‹ ·  ¿ Ó Ù Ë Û Ë : Οι ατοµικές καταστάσεις έχουν απόλυτα καθορισµένη ενέργεια και στροφορµή
και αυτά τα φυσικά µεγέθη διαδραµατίζουν τον καίριο ρόλο στη φυσικοχηµική συµπεριφορά της ύλης.

“∂Ì›˜”
Î·È Ë “·ÓÙÈÎÂÈÌÂÓÈ΋” Ú·ÁÌ·ÙÈÎfiÙËÙ·:
ŒÓ·˜ Ó¤Ô˜ ÚfiÏÔ˜ ÁÈ· ÙÔÓ ·Ú·ÙËÚËÙ‹
Έ ν α ε ρ ώ τ η µ α γ ι α ε κ κ ίν η σ η :
Ας προσπαθήσουµε να περιγράψουµε το “πώς είναι”
ένα άτοµο — π.χ. ένα άτοµο Υδρογόνου— µε τον ίδιο
τρόπο που περιγράφουµε το “πώς είναι” το πλανητικό µας σύστηµα. Ειδικότερα, ας προσπαθήσουµε να
περιγράψουµε το “τί ακριβώς κάνει” το ηλεκτρόνιο σ’
ένα άτοµο Υδρογόνου.
....................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................
ΤΕΛΙΚΟ ΣΥΜΠΕ ΡΑΣΜΑ:

Στην Κβαντική Μηχανική —λόγω των περιορισµών
που θέτει η αρχή της αβεβαιότητας— είναι αδύνατον
να περιγράψουµε το φυσικό σύστηµα “καθ’ εαυτό”. Η
περιγραφή θα είναι πάντοτε µια περιγραφή “της σχέσης του” µε µια συσκευή παρατήρησης. Ο παρατηρητής —όχι κατ’ ανάγκην ως συνειδητό υποκείµενο—
γίνεται συστατικό στοιχείο της περιγραφής της
φυσικής πραγµατικότητας.

∂¶π§√°√™

Ο ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ
ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ
ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΒΟΥΛΗΣΗΣ
[ ªÈ· ·ÏÈ¿ ·¿ÓÙËÛË
Û’ ¤Ó· ·ÏÈfi Úfi‚ÏËÌ· ]

¶ÔÈÔ Â›Ó·È ÙÔ ÂÚÒÙËÌ·

Είναι η ανθρώπινη βούληση πραγµατικά ελεύθερη
όπως αυθόρµητα το αισθανόµαστε —και µάλιστα ως
το κεντρικό στοιχείο της υπαρξιακής µας ταυτότητας
ως ανθρωπίνων όντων— ή δεσµεύεται (και σε ποιο
βαθµό) από τους φυσικούς νόµους που επίσης δεχόµαστε ότι διέπουν την ύπαρξή µας ως υλικών όντων;

∆ÚÂȘ ÓfiÌÔÈ Î›ÓËÛ˘ – ÙÚÂȘ “··ÓÙ‹ÛÂȘ”
ÛÙÔ Úfi‚ÏËÌ· Ù˘ ÂχıÂÚ˘ ‚Ô‡ÏËÛ˘

1. Η απάντηση της Αριστοτέλειας Μηχανικής
Προφανής. Σε µια τελεολογική Φυσική, ο βουλητικός παράγοντας δρα ως αυτόνοµο αίτιο και, εποµένως, η ελευθερία της βούλησης είναι αξιωµατικά
δεδοµένη. Είναι θεµελιώδης νόµος.
2. Η απάντηση της Νευτώνειας Μηχανικής
Η ελεύθερη βούληση είναι ψευδαίσθηση. Μια ζωτική ανθρώπινη ψευδαίσθηση, αλλά ψευδαίσθηση.
Όλες µας οι επιθυµίες και ενέργειες είναι το προδεδικασµένο αποτέλεσµα των αρχικών συνθηκών µε
βάση τις οποίες “ξεκίνησε” το σύµπαν.
3. Η “απάντηση” της Κβαντικής Μηχανικής
Καθόλου προφανής. Στην πιο ανάλαφρη εκδοχή
του θέµατος, η ανθρώπινη βούληση µπορεί να θεωρηθεί ότι υπόκειται εν µέρει στις τυχαίες κβαντικές
διακυµάνσεις των ηλεκτρονίων που εµπλέκονται
στη Χηµεία των νευρικών συνάψεων.

. . . και η απάντηση του Σωκράτη(*)
Προηγείται µια εξοµολογητική διήγηση του Σωκράτη
για την αποτυχηµένη προσπάθειά του να γνωρίσει τις
αιτίες και πώς ανέκτησε προς στιγµήν τις ελπίδες του
µε τις θεωρίες του Aναξαγόρα ότι ο Nους είναι «ï ‰È·ÎÔÛÌáÓ Ù ηd ·úÙÈÔ˜ ¿ÓÙˆÓ».
Kαι συνεχίζει ο Σωκράτης (Φαίδων 98b6):

«A˘Ù‹ fï˜ ÙËÓ ÂÏ›‰· ÁÚ‹ÁÔÚ· ÙËÓ ÂÁη٤ÏÂÈ„·
fiÙ·Ó, ηıÒ˜ ÚÔ¯ˆÚÔ‡Û· ÛÙËÓ ·Ó¿ÁÓˆÛË, ›‰· ¤Ó·Ó
¿ÓıÚˆÔ [ÙÔÓ AÓ·Í·ÁfiÚ·] Ô˘ ‰ÂÓ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈ› ηıfiÏÔ˘ ÙÔÓ ÓÔ˘ Ô‡Ù ·Ô‰›‰ÂÈ Û οÔȘ ·Èٛ˜ ÙËÓ Ù¿ÍË ÙˆÓ Ú·ÁÌ¿ÙˆÓ, ·ÏÏ¿ ˆ˜ ·Èٛ˜ ·Ó·Ê¤ÚÂÈ ÙÔÓ ·¤Ú·, ÙÔÓ ·Èı¤Ú· Î·È ÙÔ ÓÂÚfi Î·È ÔÏÏ¿ ¿ÏÏ· ·Ú¿ÏÔÁ·.
A˘Ùfi Ô˘ οÓÂÈ ÌÔ˘ Ê·›ÓÂÙ·È ·ÓÔÌÔÈfiÙ˘Ô Û·Ó Ó·
¤ÏÂÁ οÔÈÔ˜ fiÙÈ Ô ™ˆÎÚ¿Ù˘ fiÛ· οÓÂÈ Ù· οÓÂÈ ÌÂ
ÓÔ˘ Î·È ¤ÂÈÙ·, ÂȯÂÈÚÒÓÙ·˜ Ó· ÚÔÛ‰ÈÔÚ›ÛÂÈ ÙȘ ·Èٛ˜ ÙˆÓ Ú¿ÍÂÒÓ ÌÔ˘, Ó· ÂÈ fiÙÈ ÁÈ· ·˘ÙfiÓ ÙÔÓ ÏfiÁÔ
οıÔÌ·È Â‰Ò [ÛÙÔ ÎÂÏ› ÌÔ˘], ÁÈ·Ù› ÙÔ ÛÒÌ· ÌÔ˘ ·ÔÙÂÏÂ›Ù·È ·fi ÔÛÙ¿ Î·È Ó‡ڷ … T· ÔÛÙ¿ ·ÈˆÚÔ‡ÓÙ·È
ÛÙ· ÛËÌ›· Û˘Ó·ÚÌÔÁ‹˜ ÙÔ˘˜, Ù· Ó‡ڷ ¯·Ï·ÚÒÓÔ˘Ó
Î·È ÙÂÓÙÒÓÔÓÙ·È Î·È Ì οÓÔ˘Ó ÈηÓfi Ó· οÌÙˆ ÙÒÚ· Ù· ̤ÏË ÌÔ˘. K·È ÂÂȉ‹ ¤Î·Ì„· Ù· ̤ÏË ÌÔ˘, ÁÈ·
·˘Ù‹Ó ÙËÓ ·ÈÙ›· οıÔÌ·È Â‰Ò …

... ŒÙÛÈ fï˜ ·ÔʇÁÂÈ Ó· ÂÈ ÙËÓ Ú·ÁÌ·ÙÈ΋ ·ÈÙ›·, fiÙÈ ‰ËÏ·‰‹, ·ÊÔ‡ ÔÈ AıËÓ·›ÔÈ ıÂÒÚËÛ·Ó Î·Ï‡ÙÂÚÔ (‚¤ÏÙÈÔÓ) Ó· Ì ηٷ‰ÈοÛÔ˘Ó, ÁÈ· ·˘ÙfiÓ ·ÎÚÈ‚Ò˜
ÙÔÓ ÏfiÁÔ ıÂÒÚËÛ· Î·È ÂÁÒ Î·Ï‡ÙÂÚÔ Î·È ‰ÈηÈfiÙÂÚÔ
Ó· Ì›ӈ Â‰Ò Î·È Ó· ˘ÔÛÙÒ ÙËÓ ÔÈÓ‹ Ô˘ ı· ÌÔ˘
ÂÈ‚¿ÏÔ˘Ó. °È·Ù›, Ì· ÙËÓ ·Ï‹ıÂÈ·, ÈÛÙ‡ˆ fiÙÈ ·˘Ù¿
Ù· Ó‡ڷ Î·È ·˘Ù¿ Ù· ÔÛÙ¿ ı· ‹Ù·Ó ·fi ηÈÚfi ÛÙ·
M¤Á·Ú· ‹ ÛÙË BÔȈٛ·, ˆıÔ‡ÌÂÓ· ·fi οÔÈ· ·ÓÙ›ÏË„Ë ÙÔ˘ ‚ÂÏÙ›ÛÙÔ˘, ·Ó ‰ÂÓ ıˆÚÔ‡Û· fiÙÈ Â›Ó·È ÈÔ
‰›Î·ÈÔ Î·È ÈÔ ˆÚ·›Ô, ·ÓÙ› Ó· ·Ô‰Ú¿Ûˆ Î·È Ó· ÂÍÔÚÈÛÙÒ, Ó· ˘ÔÛÙÒ ÙËÓ ÔÈÓ‹ Ô˘ Ë fiÏË ÌÔ‡ ÂÈÙ¿ÛÛÂÈ.»

* Bλέπε σχετικά σχόλια στο λαµπρό βιβλίο του B. Kάλφα, Aριστοτέλης, Περί Φύσεως, Eισαγωγή-µετάφραση-σχόλια σελ. 48-52.
Bλ. επίσης του ίδιου, Πλάτων, Tίµαιος, Eισαγωγή-µετάφραση-σχόλια
(έκδ. Πόλις).