MATEMATĐK BÖLÜMÜ

YÜKSEK MERTEBEDEN SABĐT KATSAYILI
DĐFERANSĐYEL DENKLEMLER

HAZIRLAYAN

Ahmet ÇALIŞKAN
G0602.00006

DANIŞMAN

Yrd. Doç. Dr. Şevket GÜR











Mayıs 2011


T.C.
SAKARYA ÜNĐVERSĐTESĐ
FEN-EDEBĐYAT FAKÜLTESĐ
MATEMATĐK BÖLÜMÜ










YÜKSEK MERTEBEDEN SABĐT KATSAYILI
DĐFERANSĐYEL DENKLEMLER





BĐTĐRME ÖDEVĐ




HAZIRLAYAN
Ahmet ÇALIŞKAN
G0602.00006



DANIŞMAN
Yrd. Doç. Dr. Şevket GÜR





Mayıs 2011



T.C.
SAKARYA ÜNĐVERSĐTESĐ
FEN-EDEBĐYAT FAKÜLTESĐ
MATEMATĐK BÖLÜMÜ










YÜKSEK MERTEBEDEN SABĐT KATSAYILI
DĐFERANSĐYEL DENKLEMLER





BĐTĐRME ÖDEVĐ




HAZIRLAYAN
Ahmet ÇALIŞKAN
G0602.00006




Bu tez ... / ... / 2011 tarihinde aşağıdaki jüri tarafından oybirliği /
oyçokluğu ile kabul edilmiştir.

......................... ...................... ......................
Jüri Başkanı Jüri Üyesi Jüri Üyesi




ii

TEŞEKKÜR

Bu çalışmayı hazırlamamda bana yardımcı olan başta hocam Yrd. Doç. Dr. Şevket
GÜR’e, ev ve okul arkadaşlarıma ve her zaman yanımda olan, maddi ve manevi tüm
desteklerini benden esirgemeyen kıymetli aileme sonsuz teşekkürlerimi sunarım.
SAYGILARIMLA
Ahmet ÇALIŞKAN

iii

ÖNSÖZ

Diferansiyel denklemler modern mühendislik, fizik ve matematik alanlarının önemli
bir kısmını oluşturmaktadır.
Bu çalışmada diferansiyel denklemlerin bir konusu olan Yüksek mertebeden sabit
katsayılı diferansiyel denklemler tanım, teorem ve örneklerle ele alınmıştır. Çalışma dört
bölümden oluşmaktadır.
Ön bilgiler kısmında diferansiyel denklemleri tanımaya ve sınıflandırmaya yönelik
bilgilere yer verilmiştir.
Birinci bölümde ikinci mertebeden sabit katsayılı homojen denklemlerin çözüm
yöntemlerine ilişkin bilgiler ele alınmıştır.
Đkinci bölümde mertebesi ikiden yüksek olan sabit katsayılı diferansiyel denklemlerle
ilgili tanımlar ve çözümler bulunmaktadır.
Üçüncü bölüm sabit katsayılı lineer homojen olmayan diferansiyel denklemlerin
çözümlerinde kullanılan belirsiz katsayılar ve parametrelerin değişimi yöntemleri ve bunlarla
ilgili örnekler içermektedir.
Dördüncü bölümde ise sabit katsayılı lineer diferansiyel denklemlerin bir özel hali
olan Euler diferansiyel denklemleri ve çözümleri ele alınmıştır.

iv

ĐÇĐNDEKĐLER


TEŞEKKÜR ................................................................................................................................ i
ÖNSÖZ ....................................................................................................................................... ii
ĐÇĐNDEKĐLER .......................................................................................................................... iii

ÖN BĐLGĐLER ........................................................................................................................... 1

BÖLÜM 1.
ĐKĐNCĐ MERTEBEDEN SABĐT KATSAYILI LĐNEER HOMOJEN DĐFERANSĐYEL
DENKLEMLER ......................................................................................................................... 9
1.1 Karakteristik Denklem .................................................................................................. 9
1.2 Genel Çözümün Elde Edilmesi ................................................................................... 10
1.2.1 Karakteristik Denklemin Köklerinin Reel ve Birbirinden Farklı Olması
Durumu ......................................................................................................................... 12
1.2.2 Karakteristik Denklemin Köklerinin Birbirine Eşit Olması Durumu .................. 14
1.2.3 Karakteristik Denklemin Kompleks Köklere Sahip Olması Durumu ................. 16

BÖLÜM 2.
n-YĐNCĐ MERTEBEDEN SABĐT KATSAYILI LĐNEER HOMOJEN DĐFERANSĐYEL
DENKLEMLER ....................................................................................................................... 18
2.1 Karakteristik Denklem ............................................................................................ 18
2.2 Genel Çözüm .......................................................................................................... 19

BÖLÜM 3.
SABĐT KATSAYILI LĐNEER HOMOJEN OLMAYAN DĐFERANSĐYEL
DENKLEMLER ....................................................................................................................... 22
3.1 Belirsiz Katsayılar Yöntemi ................................................................................... 22
3.2 Parametrelerin Değişimi Metodu ........................................................................... 30


v

BÖLÜM 4.
EULER DĐFERANSĐYEL DENKLEMĐ ................................................................................. 36

KAYNAKLAR ......................................................................................................................... 40














ÖN BĐLGĐLER


Diferansiyel Denklemler

x bağımsız değişkeni, bilinmeyen ( ) y f x = fonksiyonu ve bu fonksiyonun
( )
, ,...,
n
y y y ′ ′′ türevleri arasındaki bağıntıya diferansiyel denklem denir. Bu denklem
( )
( )
, , , , ..., 0
n
F x y y y y ′ ′′ =
şeklinde gösterilir.

Diferansiyel Denklemin Mertebesi ve Derecesi

Bir diferansiyel denklemin mertebesi, denklemde var olan en yüksek mertebeli
türevin mertebesidir. En yüksek mertebeli türevin üssü denklemin derecesidir.

Örnek: 2 4 6 0 y y y ′′ ′ − − = denklemi ikinci mertebeden birinci dereceden bir
diferansiyel denklemdir.

Diferansiyel Denklemlerin Çözümleri

Bir diferansiyel denklemi özdeş olarak sağlayan her ( ) y f x = fonksiyonuna
diferansiyel denklemin çözümü denir. Diferansiyel denklemlerin çözümü genel, özel
2


ve tekil olmak üzere üç şekildedir. n . mertebeden bir diferansiyel denklemin genel
çözümü, sayıca daha aşağıya düşürülemeyen n tane keyfi sabit içerir. Özel
çözümler, genel çözümlerde sözü edilen sabitlere özel değerler verilerek elde edilen
çözümlerdir. Bazı diferansiyel denklemlerin, denklemi sağlayan, fakat genel
çözümlerden bulunamayan bir veya birkaç çözümü olabilir ki bu çözümlere tekil
çözümler denir.

Lineer ve Lineer Olmayan Denklemler

Diferansiyel denklemlerin bir diğer sınıflandırması lineer olup olmamalarına göre
yapılabilir. Eğer
( )
( )
, , , , ..., 0
n
F x y y y y ′ ′′ = adi diferansiyel denkleminde F
fonksiyonu
( )
, , ,...,
n
y y y y ′ ′′ değişkenlerinin lineer bir fonksiyonu ise
( )
( )
, , , , ..., 0
n
F x y y y y ′ ′′ = denklemine lineerdir denir. Böylece n . mertebeden en
genel lineer diferansiyel denklem
( )
( )
( )
( )
( ) ( ) ( ) ( )
1
1 2 1 0
...
n n
n n
b x y b x y b x y b x y b x y g x


′′ ′ + + + + + =
biçimindedir.


Lineer Diferansiyel Denklemler

n -yinci mertebeden bir lineer diferansiyel denklem
( )
( )
( )
( )
( ) ( ) ( ) ( )
1
1 2 1 0
...
n n
n n
b x y b x y b x y b x y b x y g x


′′ ′ + + + + + = (1)
biçimindedir ve burada ( ) g x ve ( )
j
b x ( ) 0,1, 2,..., j n = katsayıları sadece x
değişkenine bağlıdır.
3


Eğer ( ) 0 g x ≡ ise, o zaman (1) denklemi homojendir; aksi durumda homojen
değildir. Denklemdeki ( )
j
b x katsayıları sabitse bu lineer diferansiyel denklem sabit
katsayılı; eğer bu katsayılardan biri veya daha fazlası sabit değilse değişken
katsayılıdır.
Teorem 1: ( )
( )
( )
( )
( ) ( ) ( ) ( )
1
1 2 1 0
...
n n
n n
b x y b x y b x y b x y b x y g x


′′ ′ + + + + + = lineer
diferansiyel denklemi ve aşağıdaki n başlangıç koşulu ile verilen başlangıç-değer
problemini ele alalım.
( ) ( ) ( )
( )
( )
1
0 0 0 1 0 2 0 1
, , ,...,
n
n
y x c y x c y x c y x c


′ ′′ = = = = (2)
Eğer ( ) g x ve ( )
j
b x ( ) 0,1, 2,..., j n =
0
x ı içeren bir I aralığında sürekli ise ve
( ) 0
n
b x ≠ ise, o zaman (1) ve (2) ile verilen başlangıç–değer probleminin I da
tanımlı tek bir çözümü vardır.
Teorem 1’de ( )
n
b x üzerindeki koşullar sağlandığında, (1) denklemini ( )
n
b x
ile bölerek

( )
( )
( )
( ) ( ) ( ) ( )
1
1 2 1 0
...
n n
n
y a x y a x y a x y a x y x φ


′′ ′ + + + + + = (3)
bulabiliriz, burada ( )
( )
( )
j
j
n
b x
a x
b x
= ( ) 0,1, 2,..., 1 j n = − ve ( )
( )
( )
n
g x
x
b x
φ = dir.
( ) L y operatörünü, ( )
i
a x ( ) 0,1, 2,..., 1 i n = − ilgilenilen aralıkta sürekli
olmak üzere,
( )
( )
( )
( )
( ) ( ) ( )
1
1 2 1 0
...
n n
n
L y y a x y a x y a x y a x y


′′ ′ ≡ + + + + + (4)
ile tanımlayalım. O zaman (3) denklemi
( ) ( ) L y x φ = (5)
olarak yazılabilir ve özel durumda, bir lineer homojen denklem
( ) 0 L y = (6)
4


halinde ifade edilebilir.



Lineer Bağımsız Çözümler

Bir ( ) ( ) ( ) { }
1 2
, ,...,
n
y x y x y x fonksiyon kümesi, eğer a x b ≤ ≤ üzerinde,
( ) ( ) ( )
1 1 2 2
... 0
n n
c y x c y x c y x + + + ≡ (7)
olacak şekilde en az biri sıfırdan farklı olmak üzere
1 2
, ,...,
n
c c c varsa, a x b ≤ ≤
üzerinde lineer bağımlıdır.

Örnek: { } , 5 ,1,sin x x x kümesi | | 1,1 − üzerinde lineer bağımlıdır, çünkü (7)
denklemini sağlayan ve en az biri sıfırdan farklı olan
1 2 3
5, 1, 0 c c c = − = = ve
4
0 c =
sabitleri vardır.

Teorem 2: n -yinci mertebeden, lineer homojen ( ) 0 L y = diferansiyel denkleminin
n tane lineer bağımsız çözümü vardır. Eğer bu çözümler ( ) ( ) ( )
1 2
, ,...,
n
y x y x y x
şeklinde ise, o zaman ( ) 0 L y = ın genel çözümü
( ) ( ) ( ) ( )
1 1 2 2
...
n n
y x c y x c y x c y x = + + + (8)
ile verilir, burada
1 2
, ,...,
n
c c c keyfi sabitlerdir.



5




Wronskian

( ) ( ) ( ) { }
1 2
, ,...,
n
z x z x z x fonksiyonlar kümesinin a x b ≤ ≤ aralığı üzerinde
Wronskianı, her bir fonksiyon bu aralıkta 1 n− türeve sahip olmak üzere,
( )
( ) ( ) ( )
1 2
1 2
1 2
1 2
1 1 1
1 2
, ,...,
n
n
n
n
n n n
n
z z z
z z z
W z z z
z z z
z z z
− − −
′ ′ ′
= ′′ ′′ ′′



⋮ ⋮ ⋮


ile tanımlıdır.

Teorem 3: Eğer, a x b ≤ ≤ aralığı üzerinde tanımlı n tane fonksiyondan oluşan
kümenin Wronskianı, bu aralıkta en az bir noktada sıfırdan farklı ise, o zaman
fonksiyon kümesi aynı aralıkta lineer bağımsızdır. Eğer Wronskian bu aralıkta özdeş
olarak sıfırsa ve fonksiyonların her biri aynı lineer diferansiyel denklemin çözümü
ise, o zaman fonksiyon kümesi lineer bağımlıdır.
Uyarı: Wronskian sıfır olduğunda ve fonksiyonların aynı lineer diferansiyel
denklemin çözümleri olduğu bilinmediğinde Teorem 3 bilgi vermez. Bu durumda,
doğrudan (7) denkleminin sağlanıp sağlanmadığı kontrol edilmelidir.

Homojen Olmayan Denklemler

Teorem 4: ( ) ( ) L y x φ = denkleminin herhangi bir özel çözümü
p
y ve homojen
çözümü
h
y olmak üzere ( ) ( ) L y x φ = denkleminin genel çözümü
6



p h
y y y = + (9)
ile verilir.

Örnek: Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin her birinin mertebesini bulunuz ve
lineer olanları belirleyiniz.
a) ( )
2
2 sin 2 xy x y x y ′′ ′ + − =
b)
2
yy xy y x ′′′ ′ + + =
c) 0 y y ′′ − =
d)
2
3
x
y xy e

′ + =
e) 2 1
x x
e y e y ′′′ ′′ + =
f)
2
y y y x ′′ ′ + + =
Çözüm:
a) Đkinci mertebeden. Burada ( )
2
2 b x x = , ( )
2
1
b x x = , ( )
0
sin b x x = − ve ( ) 2 g x =
dir. Bu terimlerin hiçbiri y’ye veya y’nin herhangi bir türevine bağlı olmadığından
denklem lineerdir.
b) Üçüncü mertebeden lineer bir diferansiyel denklemdir.
c) Đkinci mertebeden lineerdir.
d) Birinci mertebeden lineerdir.
e) Üçüncü mertebeden lineerdir.
f) Đkinci mertebedendir. Denklem lineer değildir, çünkü y’nin birinci türevinin birden
daha yüksek bir kuvveti alınmıştır.

7


Örnek: Đkinci mertebeden bir lineer diferansiyel denklemin genel şeklini yazınız.
Çözüm: Bir ikinci mertebeden diferansiyel denklem için, (1) denklemi
( ) ( ) ( ) ( )
2 1 0
b x y b x y b x y g x ′′ ′ + + =
haline gelir. Eğer ( )
2
0 b x ≠ ise denklemi ( )
2
b x ile bölersek
( ) ( ) ( )
1 2
y a x y a x y x φ ′′ ′ + + =
biçimini alır.

Örnek:
{ }
,
x x
e e

kümesinin Wronskianını bulunuz.
Çözüm:
( ) ( ) ( )
, 2
x x
x x
x x x x x x
x x
x x
e e
e e
W e e e e e e
de de
e e
dx dx


− − −


= = = − − =

Örnek:
{ }
2 3
, , x x x kümesinin Wronskianını bulunuz.
Çözüm:
( )
( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( )
2 3
2 3
2 3
2 2 2 3
2
2 2 2
2 3
2
3
, ,
1 2 3
0 2 6
2
x x x
d x d x
d x
W x x x
dx dx dx
d x d x
d x
dx dx dx
x x x
x x
x
x
=
=
=

8


olarak bulunur. Bu örnek, Wronskianın genelde basit olmayan bir fonksiyon
olduğunu göstermektedir.


Örnek: 9 0 y y ′′ + = denkleminin iki çözümü
( )
1
sin3 y x x = ve ( )
2
cos3 y x x =
olduğu biliniyorsa genel çözümünü bulunuz.
Çözüm: Önce bu iki çözümün Wronskianını bulalım.
( )
( ) ( )
( )
2 2
sin3 cos3
sin3 cos3
sin3 , cos3 3 sin 3 cos 3 3
sin3 cos3
3cos3 3sin3
x x
x x
W x x x x
d x d x
x x
dx dx
= = = − + = −

olarak bulunur ki bu da her yerde sıfırdan farklıdır. Yani bu iki çözüm lineer
bağımsızdır ve genel çözüm
( )
1 2
sin3 cos3 y x c x c x = +
olarak bulunur.



BÖLÜM 1
ĐKĐNCĐ MERTEBEDEN SABĐT KATSAYILI LĐNEER
HOMOJEN DĐFERANSĐYEL DENKLEMLER

1.1 Karakteristik Denklem
0
a ve
1
a in sabit olduğu

1 0
0 y a y a y ′′ ′ + + = (10)
diferansiyel denklemine,

2
1 0
0 a a λ λ + + = (11)
cebirsel denklemi karşılık gelir. Bu denklem (10) denkleminde y′′ , y′ , y sırasıyla
2
λ , λ ve
0
1 λ = ile değiştirilerek elde edilmiştir. Burada (11) denklemine (10)
denkleminin karakteristik denklemi denir.

Örnek: 3 4 0 y y y ′′ ′ + − = denkleminin karakteristik denklemi
2
3 4 0 λ λ + − = dır.

y den başka bağımlı değişkeni olan diferansiyel denklemlerin karakteristik
denklemleri de benzer şekilde, bağımlı değişkenin j - yinci türevi
j
λ ( ) 0,1, 2 j = ile
değiştirilerek elde edilir.
Karakteristik denklem çarpanlarına ayrılabilir:
( ) ( )
1 2
0 λ λ λ λ − − = (12)
10



1.2 Genel Çözümün Elde Edilmesi
2 1 0
0 a y a y a y ′′ ′ + + = , ( )
2
0 a ≠ sabit katsayılı lineer diferansiyel denkleminin
karakteristik denklemi
2
2 1 0
0 a a a λ λ + + =
ve karakteristik denklemin kökleri
1
λ ve
2
λ olmak üzere,
1
1 2
2
a
a
λ λ + = − ve
0
1 2
2
.
a
a
λ λ =
olduğunu biliyoruz.
2 1 0
0 a y a y a y ′′ ′ + + = denkleminde eşitliğin her iki tarafını
2
a ile bölelim. Denklem
0 1
2 2
0
a a
y y y
a a
′′ ′ + + =
haline gelir. Buradan
( )
1 2 1 2
0 y y y λ λ λ λ ′′ ′ − + + =
denklemi elde edilir ve bu denklemi düzenlersek
( ) ( )
1 2 1
0 y y y y λ λ λ ′′ ′ ′ − − − =
şeklinde yazılabilir. Burada
1
y z λ ′ − =
1
y y z λ ′′ ′ − =
dersek, denklem
2
0 z z λ ′ − =
11


haline gelir ki bu denklem değişkenlerine ayrılabilirdir. O halde
2 2 2
1
0
dz dz
z z dz dx
dx dx z
λ λ λ − = ⇒ = ⇒ =
elde edilir ve eşitliğin her iki tarafının integrali alınırsa
2
ln z x A λ = + ( Akeyfi)
ve buradan
( )
2
2
2
.
.
x A
x A
x
z e
z e e
z B e
λ
λ
λ
+
=
=
=
( B keyfi)
bulunur. Bulduğumuz bu eşitliği
1
y y z λ ′ − = denkleminde yerine yazarsak
2
1
x
y y Be
λ
λ ′ − =
elde edilir. ( )
1
P x λ = − ve ( )
2
x
Q x Be
λ
= olmak üzere bu denklem birinci dereceden
lineer diferansiyel denklemdir. Bu denklemin çözümünü elde etmek için gerekli
integrasyon çarpanı
( )
1
P x dx
x
e
e
λ
u


=
=

olmak üzere genel çözüm
( )
1 1 2
1
1
x x x
y Q x dx c
e y e Be dx c
λ λ λ
u u
− −
= +
= +




( )
2 1 1 1
1
x x x
y e Be dx c e
λ λ λ λ −
= +

(13)
olarak elde edilir.

12


1.2.1 Karakteristik Denklemin Köklerinin Reel ve Birbirinden Farklı Olması
Durumu
Elde edilen (13) denkleminde
1 2
λ λ ≠ ise genel çözüm
( )
( )
( )
2 1 1 1
2 1 1 1
2 1 1 1
1 2
1
1
2 1
2 1
1 2
x x x
x x x
x x
x x
y e Be dx c e
B
y e e c e
y c e c e
y c e c e
λ λ λ λ
λ λ λ λ
λ λ λ λ
λ λ
λ λ


− +
= +
= +

= +
= +


şeklinde elde edilir.
2 1
λ λ = − özel durumda çözüm, ( ) ( )
1 1 2 2
cosh sinh y k x k x λ λ = + olarak
yeniden yazılabilir.

Örnek: 2 0 y y y ′′ ′ − − = denklemini çözünüz.
Çözüm: Verilen denklem için karakteristik denklem
2
2 0 λ λ − − =
ve bu denklem çarpanlarına ayrılırsa
( )( ) 1 2 0 λ λ + − =
olarak elde edilir. Karakteristik denklemin kökleri olan
1
1 λ = − ve
2
2 λ = kökleri
reel ve birbirinden farklı olduğundan, verilen denklemin çözümü
2
1 2
x x
y c e c e

= +
olarak bulunur.


13


Örnek: 7 0 y y ′′ ′ − = denklemini çözünüz.
Çözüm: Verilen denklemin karakteristik denklemi
2
7 0 λ λ − =
dir ve bu da
( ) 7 0 λ λ − =
şeklinde çarpanlarına ayrılabilir.
1
0 λ = ve
2
7 λ = kökleri reel ve birbirinden farklı
olduğundan çözüm
0 7 7
1 2 1 2
x x x
y c e c e c c e = + = +
olarak elde edilir.

Örnek: 5 0 y y ′′ − = denklemini çözünüz.
Çözüm: Karakteristik denklemi
2
5 0 λ − =
dır ve bu da
( )( )
5 5 0 λ λ − + =
olarak çarpanlarına ayrılabilir.
1
5 λ = ve
2
5 λ = − kökleri reel ve birbirinden
farklı olduğundan çözüm
5 5
1 2
x x
y c e c e

= +
olarak bulunur. Ayrıca verdiğimiz özel durum olan
1 2
λ λ = − sağlandığından çözüm
farklı olarak
14


( ) ( )
( ) ( )
5 5
1 2
1 2
1 2 1 2
1 2
cosh 5 sinh 5 cosh 5 sinh 5
cosh 5 sinh 5
cosh 5 sinh 5
x x
y c e c e
c x x c x x
c c x c c x
k x k x

= +
= + + −
= + + −
= +

olarak da elde edilebilir. Burada
1 1 2
k c c = + ve
2 1 2
k c c = − dir.

1.2.2 Karakteristik Denklemin Köklerinin Birbirine Eşit Olması Durumu
Elde edilen (13) denkleminde
1 2
λ λ = ise genel çözüm
( )
( )
( )
2 1 1 1
1 1
1
1
1
0
1
1
1 2
x x x
x x x
x
x
y e Be dx c e
y e Be dx c e
y e Bx c
y c c x e
λ λ λ λ
λ λ
λ
λ

= +
= +
= +
= +



olarak elde edilir. (
1 2
, , B c c keyfi)

Örnek: 8 16 0 y y y ′′ ′ − + = denklemini çözünüz.
Çözüm: Verilen denklem için karakteristik denklem
2
8 16 0 λ λ − + =
dir ve bu da
( )
2
4 0 λ − =
çarpanlarına ayrılabilir.
1 2
4 λ λ = = kökleri reel ve birbirine eşittir. Genel çözüm
4 4
1 2
x x
y c e c xe = +
olarak elde edilir.
15


Örnek: 0 y′′ = denklemini çözünüz.
Çözüm: Karakteristik denklem
2
0 λ =
ve kökleri
1 2
0 λ λ = =
dır. Buradan genel çözüm
0 0
1 2
1 2
x x
y c e c xe
c c x
= +
= +

olarak bulunur.

Örnek:
2
2
100 20 0
d N dN
N
dt dt
− + = denklemini çözünüz.
Çözüm: En yüksek türevin katsayısını bir yapmak için eşitliğin her iki tarafını 100
ile bölersek,
2
2
0.2 0.01 0
d N dN
N
dt dt
− + =
elde ederiz. Bu denklemin karakteristik denklemi
2
0.2 0.01 0 λ λ − + =
dır ve bu da
( )
2
0.1 0 λ − =
şeklinde çarpanlarına ayrılabilir, buradan denklemin kökleri
1 2
0.1 λ λ = =
olarak bulunur ki bu kökler reel ve birbirine eşittir. Böylece denklemin genel çözümü
16


0.1 0.1
1 2
t t
N c e c te = +
olarak bulunur.

1.2.3 Karakteristik Denklemin Kompleks Köklere Sahip Olması Durumu
Köklerin reel ve birbirinden farklı olması durumunda elde ettiğimiz (13)
denkleminde karakteristik denklemin kökleri
1
a ib λ = + ,
2
a ib λ = −
ise genel çözüm
( ) ( )
( )
( ) ( )
( ) ( )
( )
3 4
3 4
3 4
3 4 3 4
1 2
cos sin cos sin
cos sin
cos sin
a ib x a ib x
ib x ax ibx ax
ax
ax
ax
y c e c e
y c e e c e e
y e c bx i bx c bx i bx
y e c c bx i c c bx
y e c bx ic bx
+ −

= +
= +
= + + −

= + + −

= +

olarak elde edilir. (
1 2 3 4
, , , c c c c keyfi)

Örnek: 4 5 0 y y y ′′ ′ + + = denklemini çözünüz.
Çözüm: Verilen denklemin karakteristik denklemi
2
4 5 0 λ λ + + =
şeklindedir. Kuadratik formül kullanılırsa, kökler
( ) ( )
2
1,2
4 4 4 5
2
2 i
λ
− ± −
=
= − ±

olarak bulunur. Yani kökler kompleks eşlenik çifttir, böylece genel çözüm ( 2 a =−
ve 1 b = ile)
17


2 2
1 2
cos sin
x x
y c e x c e x
− −
= +
olarak bulunur.

Örnek: 4 0 y y ′′ + = denklemini çözünüz.
Çözüm: Karakteristik denklem
2
4 0 λ λ + =
dir ve bu da çarpanlarına ayrılarak
( ) ( ) 2 2 0 i i λ λ − + =
bulunur. Yani kökler komplekstir. Buradan genel çözüm
1 2
cos 2 sin2 y c x c x = +
olarak bulunur.

Örnek: 3 4 0 y y y ′′ ′ − + = denklemini çözünüz.
Çözüm: Verilen denklem için karakteristik denklem
2
3 4 0 λ λ − + =
dır. Kuadratik fomülden yararlanarak, kökler
( ) ( ) ( )
2
1,2
3 3 4 4
3 7
2 2 2
i λ
− − ± − −
= = ±
oalrak bulunur. Böylece genel çözüm
3 3
2 2
1 2
7 7
cos sin
2 2
x x
y c e x c e x
| | | |
| |
\ ¹ \ ¹
= +
olarak elde edilir.



BÖLÜM 2
n-YĐNCĐ MERTEBEDEN SABĐT KATSAYILI LĐNEER
HOMOJEN DĐFERANSĐYEL DENKLEMLER


2.1 Karakteristik Denklem
Sabit
j
a ( ) 0,1, 2,..., 1 j n = − katsayılı

( ) ( ) 1
1 1 0
... 0
n n
n
y a y a y a y


′ + + + + = (14)
diferansiyel denkleminin karakteristik denklemi

1
1 1 0
... 0
n n
n
a a a λ λ λ


+ + + + = (15)
dır. (15) karakteristik denklemi (14) denkleminden,
( ) i
y yerine
( ) 0,1, 2,..., 1
j
j n λ = − yazılarak elde edilmiştir. y den başka bağımlı değişkeni olan
diferansiyel denklemlerin karakteristik denklemleri de benzer şekilde, bağımlı
değişkenin j − yinci türevinin yerine ( ) 0,1, 2,..., 1
j
j n λ = − yazılarak elde edilir.

Örnek:
( ) 4
3 2 0 y y y y ′′′ ′′ − + − = denkleminin karakteristik denklemi
4 3 2
3 2 1 0 λ λ λ − + − =
şeklindedir.

19


Uyarı: Karakteristik denklemler, sadece sabit katsayılı lineer ve homojen denklemler
için tanımlıdır.
2.2 Genel Çözüm
Karakteristik denklemin kökleri (14) denkleminin çözümünü belirler. Eğer
1 2
, ,...,
n
λ λ λ köklerinin tümü reel ve farklı ise çözüm


1 2
1 2
...
n
x x x
n
y c e c e c e
λ λ λ
= + + + (16)
dir. Eğer kökler farklı ancak bazıları kompleks ise o zaman çözüm yine (16) ile
verilir. Bölüm 1’deki gibi, kompleks üsteller içeren terimler, sinüs ve kosinüs içeren
terimler vermek üzere birleştirilebilir. Eğer
k
λ , p katlı bir kök ise o zaman
k
λ ye
karşılık,
2 1
, , ,..., ,
k k k k
x x x x p
e xe x e x e p
λ λ λ λ −
lineer bağımsız çözümleri vardır. Bu çözümler
olağan biçimde diğer köklere karşılık gelen çözümlerle birleştirilerek tam çözüm
elde edilir.
Teoride, karakteristik denklemin çarpanlara ayrılması her zaman mümkündür,
ancak pratikte bu çok zor olabilir. Bu özellikle yüksek mertebeden diferansiyel
denklemler için doğrudur. Böyle durumlarda nümerik yöntemler kullanarak çözümler
yaklaştırılmalıdır.

Örnek: 6 11 6 0 y y y y ′′′ ′′ ′ − + − = denklemini çözünüz.
Çözüm: 6 11 6 0 y y y y ′′′ ′′ ′ − + − = denkleminin karakteristik denklemi
3 2
6 11 6 0 λ λ λ − + − =
dır ve bu da
( ) ( ) ( ) 1 2 3 0 λ λ λ − − − =
şeklinde çarpanlara ayrılabilir. Kökler
1 2 3
1, 2, 3 λ λ λ = = = tür; böylece çözüm
20


2 3
1 2 3
x x x
y c e c e c e = + +
olarak bulunur.
Örnek:
( ) 4
9 20 0 y y y ′′ − + = denklemini çözünüz.
Çözüm: Verilen denklem için karakteristik denklem
4 2
9 20 0 λ λ − + =
dır ve bu denklem
( )( )
( )( )
2 2 5 5 0 λ λ λ λ − + − + =
şeklinde çarpanlarına ayrılabilir. Böylece kökler
1 2 3 4
2, 2, 5, 5 λ λ λ λ = = − = = − tir
ve buradan çözüm
2 2 5 5
1 2 3 4
x x x x
y c e c e c e c e
− −
= + + +
olarak bulunur.

Örnek: 6 2 36 0 y y y y ′′′ ′′ ′ − + + = denklemini çözünüz.
Çözüm: Karakteristik denklem
3 2
6 2 36 0 λ λ λ − + + =
ve kökler ise
1 2 3
2, 4 2, 4 2 i i λ λ λ = − = + = − dir. O halde çözüm
( )
2 4
1 2 3
cos 2 sin 2
x x
y c e e c x c x

= + +
şeklinde bulunur.

Örnek:
5 4 3 2
5 4 3 2
2 2 0
d P d P d P d P dP
P
dt dt dt dt dt
− − + + − = denklemini çözünüz.
21


Çözüm: Verilen denklem için karakteristik denklem
( ) ( )
3 2
1 1 0 λ λ − + =
şeklinde çarpanlarına ayrılabilir; böylece
1,2,3
1 λ = üç katlı ve
4,5
1 λ = − iki katlı bir
köktür. Buradan çözüm
2
1 2 3 4 5
t t t t t
P c e c te c t e c e c te
− −
= + + + +
olarak elde edilir.

Örnek: Çözümlerinden biri
2x
xe olan
4 3 2
4 3 2
4 5 36 36 0
d y d y d y dy
y
dx dx dx dx
− − + + =
denkleminin genel çözümünü bulunuz.
Çözüm: Eğer
2x
xe bir çözüm ise
2 x
e de bir çözümdür ki bu da ( )
2
2 λ − nin,
4 3 2
4 5 36 36 0 λ λ λ λ − − + − =
karakteristik denkleminin bir çarpanı olduğunu belirtir. O halde
( )
4 3 2
2
2
4 5 36 36
9
2
λ λ λ λ
λ
λ
− − + −
= −


olur, böylelikle karakteristik denklemin diğer iki kökü 3 λ =± ve bunlara karşılık
gelen çözümler
3 x
e ve
3x
e

tir. Verilen dördüncü mertebeden lineer diferansiyel
denklemin dört lineer bağımsız çözümü belirlenmiş olduğundan, genel çözümü
( )
2 2 3 3
1 2 3 4
x x x x
y x c e c xe c e c e

= + + +
şeklinde yazabiliriz.






BÖLÜM 3
SABĐT KATSAYILI LĐNEER HOMOJEN OLMAYAN
DĐFERANSĐYEL DENKLEMLER
3.1 Belirsiz Katsayılar Yöntemi

( )
( )
( )
( ) ( ) ( ) ( )
1
1 2 1 0
...
n n
n n
a y a x y a x y a x y a x y x φ


′′ ′ + + + + + = (17)
denklemini ele alalım. (17) şeklinde verilen diferansiyel denklemin çözümü için
önce,

( )
( )
( )
( ) ( ) ( )
1
1 2 1 0
... 0
n n
n n
a y a x y a x y a x y a x y


′′ ′ + + + + + = (18)
denkleminin çözümü bulunur. Daha sonra verilen ( ) x φ fonksiyonunun polinom,
üstel ya da ( ) ( ) sin , cos ax b ax b + + şeklinde veya bunların lineer kombinasyonu
olması durumunda kullanılan bir metottur.

1.Durum: ( ) x φ , m−yinci dereceden bir polinom olsun. Bu durumda;
( )
1
1 1 0
...
m m
m m
x b x b x b x b φ


= + + + +
şeklinde yazılabilir. Böylelikle denklemin
p
y özel çözümü;
1
1 1 0
...
m m
p m m
y c x c x c x c


= + + + +
biçiminde araştırılır. Karakteristik denklemin k tane kökü sıfır ise özel çözüm
( )
1
1 1 0
...
k m m
p m m
y x c x c x c x c


= + + + +
şeklinde aranır.
23


Örnek:
( ) 4 2
2 2 3 y y y x ′′′ ′′ + − = + denkleminin genel çözümünü bulunuz.
Çözüm: Denkleme ait homojen denklem
( ) 4
2 0 y y y ′′′ ′′ + − =
dır. Buradan karakteristik denklem
( )
( )( )
4 3 2
2 2
2
2 0
2 0
2 1 0
λ λ λ
λ λ λ
λ λ λ
+ − =
+ − =
+ − =

olarak bulunur ve böylelikle kökler
1 2 3 4
0, 2, 1 λ λ λ λ = = = − = şeklinde elde edilir. O
halde homojen kısmın çözümü
2
1 2 3 4
x x
h
y c c x c e c e

= + + +
olur. Verilen denklemde homojenliği bozan kısım 2.mertebeden bir polinom ve
karakteristik denklemin iki kökü sıfır olduğundan özel çözüm
( )
2 2
p
y x Ax Bx C = + +
şeklinde aranır.
p
y bir özel çözüm olduğundan verilen denklemi sağlar. Burada
gerekli türevleri alıp denklemde yerine yazılarak
p
y özel çözümü elde edilir. O
halde
( )
4 3 2
3 2
2
4
4 3 2
12 6 2
24 6
24
p
p
p
p
p
y Ax Bx Cx
y Ax Bx Cx
y Ax Bx C
y Ax B
y A
= + +

= + +
′′
= + +
′′′
= +
=

türevlerini denklemde yerine yazarsak
2
24 24 6 24 12 4 2 3 A Ax B Ax Bx C x + + − − − = +
elde edilir ve polinomların eşitliğinden
24


24 2
24 12 0
24 6 4 3
A
A B
A B C
− =
− =
+ − =

sistemi çözülürse
1 1 3
, ,
12 6 2
A B C = − = − = − olarak bulunur ki buradan özel çözüm
4 3 2
1 1 3
12 6 2
p
y x x x = − − −
şeklinde elde edilir. Böylece genel çözüm
2 4 3 2
1 2 3 4
1 1 3
12 6 2
h p
x x
y y y
y c c x c e c e x x x

= +
= + + + − − −

olarak bulunur.

2.Durum: ( )
mx
x Ae φ = şeklinde olsun. Bu durumda özel çözüm
mx
p
y Be =
şeklinde aranır. Eğer karakteristik denklemin köklerinden k tanesi m

ise özel
çözüm
k mx
p
y Bx e =
şeklinde araştırılır.

Örnek: 4 5 2 3
x
y y y y e ′′′ ′′ ′ − + − = denkleminin genel çözümünü bulunuz.
Çözüm: Önce verilen denklemin homojen kısmının çözümünü bulalım. Denklemin
homojen kısmı
4 5 2 0 y y y y ′′′ ′′ ′ − + − =
ve buradan karakteristik denklemi
25


3 2
4 5 2 0 λ λ λ − + − =
olup karakteristik denklemin kökleri
1 2 3
1, 2 λ λ λ = = = dir. Homojen kısmın çözümü
2
1 2 3
x x x
h
y c e c xe c e = + +
olarak bulunur. Özel çözüm için
( )
( )
( ) ( )
( )
( )
2
2
2
2
2
2
2
2
2 2 2
4 2
6 6
x
p
x x
p
x
x x
p
x
x
p
y Ax e
y A xe x e
Ax Ax e
y Ax A e Ax Ax e
e Ax Ax A
y e Ax Ax A
=

= +
= +
′′
= + + +
= + +
′′′
= + +

eşitlikleri denklemde yerine yazılırsa
( )
2 2 2 2
6 6 4 16 8 5 10 2 3
x x
e Ax Ax A Ax Ax A Ax Ax Ax e + + − − − + + − =
olur ve eşitliği düzenlersek
( ) 2 3
x x
e A e − =
elde edilir. Buradan
3
2 3
2
A A − = ⇒ = −
olarak bulunur. Böylece özel çözüm
2
3
2
x
p
y x e = −
şeklinde olur. Genel çözüm ise
2 2
1 2 3
3
2
x x x x
y c e c xe c e x e = + + −
olarak elde edilir.
26


3.Durum: ( ) ( ) sin x A x φ α β = + veya ( ) ( ) cos x B x φ α β = + şeklinde ise
özel çözüm
( ) ( ) sin cos
p
y A x B x α α = +
şeklinde aranır. Eğer karakteristik denklemin k tane kökünde reel kısım sıfır ve
imajiner kısım α ise özel çözüm
( ) sin cos
k
p
y x A x B x α α = +
şeklinde aranır.

Örnek: 2sin y y x ′′ + = denkleminin genel çözümünü bulunuz.
Çözüm: Önce homojen kısmın çözümünü bulalım.
0 y y ′′ + =
denkleminin karakteristik denklemi
2
1 0 λ + =
ve buradan kökler
1,2
i λ = ± dir. Böylece homojen kısmın çözümü
1 2
cos sin
h
y c x c x = +
olarak elde edilir. Özel çözümü ise
( ) sin cos
p
y x A x B x = +
şeklinde aramalıyız. O halde
( ) sin cos cos sin
2 cos 2 sin sin cos
p
p
y A x B x Ax x Bx x
y A x B x Ax x Bx x

= + + −
′′
= − − −

türevleri denklemde yerine konulursa
27


2 cos 2 sin sin cos cos sin 2sin A x B x Ax x Bx x Ax x Bx x x − − − + + =
2 cos 2 sin 2sin A x B x x − =
2 2 1
2 0 0
B B
A A
− = = − ¹

`
= =
)

ve buradan özel çözüm
cos
p
y x x = −
olur. Böylece genel çözüm
1 2
cos cos sin y x x c x c x = − + +
olarak bulunur.

4.Durum: ( )
m
P x , m− yinci dereceden en genel polinom olmak üzere
( ) ( )
x
m
x P x e
α
φ = şeklinde ise özel çözüm
( )
1
1 1 0
...
m m x
p m m
y b x b x b x b e
α −

= + + + +
şeklinde araştırılır. Eğer karakteristik denklemin k tane kökü α ise bu durumda özel
çözüm
( )
1
1 1 0
...
k m m x
p m m
y x b x b x b x b e
α −

= + + + +
şeklinde araştırılmalıdır.

5.Durum: ( )
m
P x , m− yinci dereceden en genel polinom olmak üzere
( ) ( ) ( ) sin cos
m
x P x A x B x φ α α = + şeklinde ise özel çözüm
( )( )
1
1 1 0
... sin cos
m m
p m m
y b x b x b x b x x α α


= + + + + +
28


biçiminde aranır. Eğer karakteristik denklemin k tane kompleks kökünün imajiner
kısmı α ise
p
y ,
k
x ile çarpılır.
6.Durum: ( ) ( )
1 2
sin cos
mx
x e A x A x φ α α = + olması durumunda özel çözüm
( ) sin cos
mx
p
y e A x B x α α = +
şeklinde aranır. Eğer karakteristik denklemin k tane kompleks kökü m iα ± şeklinde
ise özel çözüm
( ) sin cos
k mx
p
y x e A x B x α α = +
olarak aranmalıdır.

7.Durum: ( )
m
P x , m− yinci dereceden en genel polinom olmak üzere
( ) ( ) ( ) sin cos
x
m
x P x e x x
α
φ β β = + olması durumunda özel çözüm
( ) ( )
1
1 1 0
... sin cos
m m x
p m m
y b x b x b x b e x x
α
β β


= + + + + +
şeklinde aranır. Eğer karakteristik denklemin k tane kompleks kökü i α β ± şeklinde
ise özel çözüm
( ) ( )
1
1 1 0
... sin cos
k m m x
p m m
y x b x b x b x b e x x
α
β β


= + + + + +
biçiminde araştırılır.

Örnek: 2 sin
x
y y y e x

′′ ′ − − = denkleminin genel çözümünü bulunuz.
Çözüm: Verilen denklemin homojen kısmı
2 0 y y y ′′ ′ − − =
ve karakteristik denklem
29


2
2 0 λ λ − − =
olarak bulunur. Karakteristik denklemin kökleri ise
1
2 λ = ,
2
1 λ = − dir. Buradan
homojen kısmın çözümü
2
1 2
x x
h
y c e c e

= +
olur. Verilen denklem için özel çözüm
( ) sin cos
x
p
y e A x B x

= +
şeklinde araştılırsa ve
( ) ( )
( )
sin cos cos sin
2 cos sin
x x
p
x
p
y e A x B x e A x B x
y e A x B x
− −


= − + + −
′′
= − −

türevleri denklemde yerine yazılırsa
( ) ( ) ( )
( )
( ) ( )
( ) ( )
sin 2 cos sin sin cos cos sin
2 sin cos
sin 3 cos sin sin cos
sin 3 sin 3 cos
x x x x
x
x x x
e x e A x B x e A x B x e A x B x
e A x B x
e x e A x B x e A x B x
x A B x A B x
− − − −

− − −
= − − + + − −
− +
= − − − +
= − + − +

elde edilir ve buradan
1
10
A = − ,
3
10
B = olarak bulunur. Böylece özel çözüm
1 3
sin cos
10 10
x
p
y e x x

| |
= − +
|
\ ¹

olur. O halde genel çözüm
2
1 2
1 3
sin cos
10 10
x x x
y c e c e e x x
− −
| |
= + + − +
|
\ ¹

şeklinde bulunur.

30


3.2 Parametrelerin Değişimi Metodu

( ) ( )
( )
( ) ( )
1
1 2 1 0
1
1 2 1 0
...
... 0
n n
n n
n n
n n
a y a y a y a y a y x
a y a y a y a y a y
φ




′′ ′ + + + + + =
′′ ′ + + + + + =

denklemlerini ele alalım. 0
n
a ≠ için bu denklemler


( ) ( )
( )
1
1 2 1
...
n n
n n n
y P y P y P y P y x φ

− −
′′ ′ + + + + + = (19)

( ) ( ) 1
1 2 1
... 0
n n
n n n
y Py P y P y P y

− −
′′ ′ + + + + + = (20)
şeklinde yazılabilir.
1 2
, ,...,
n
y y y fonksiyonları (20) denkleminin temel çözümler
kümesini oluşturur. Burada ( ) ( )
1
n
i i
i
y x c y x
=
=

, (20) denkleminin genel çözümü
bulunur. Şimdi (19) denkleminin çözümünü ( ) ( ) ( )
1
n
i i
i
y x c x y x
=
=

şeklinde
arayalım.
( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( )
1 1 2 2
...
n n
y x c x y x c x y x c x y x = + + +
denkleminin x değişkenine göre türevini alalım:
( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( ) ( )
1 1 1 1
1 1
...
n n n n
n n
i i i i
i i
y x c x y x c x y x c x y x c x y x
y x c x y x c x y x
= =
′ ′ ′ ′
′ = + + + +
′ ′
′ = +
∑ ∑

olarak bulunur.

1.Koşul: ( ) ( )
1
0
n
i i
i
c x y x
=

=

kabul edelim. O halde
( ) ( ) ( )
1
n
i i
i
y x c x y x
=

′ =


31


olarak bulunur ve buradan
( ) ( ) ( ) ( ) ( )
1 1
n n
i i i i
i i
y x c x y x c x y x
= =
′′ ′ ′
′′ = +
∑ ∑

şeklinde elde edilir.

2.Koşul: ( ) ( )
1
0
n
i i
i
c x y x
=
′ ′
=

kabul edelim.
( ) ( ) ( )
1
n
i i
i
y x c x y x
=
′′
′′ =


olur.
Bu şekilde devam ederek;
( )
( ) ( )
( )
( ) ( )
( )
( )
1 1 2
1 1
n n
n n n
i i i i
i i
y x c x y x c x y x
− − −
= =

= +
∑ ∑

(n-1).Koşul: ( )
( )
( )
2
1
0
n
n
i i
i
c x y x

=

=

kabul edelim. Buradan
( )
( ) ( )
( )
( )
1 1
1
n
n n
i i
i
y x c x y x
− −
=
=


olarak bulunur ve son olarak
( )
( ) ( )
( )
( ) ( )
( )
( )
1
1 1
n n
n n n
i i i i
i i
y x c x y x c x y x

= =

= +
∑ ∑

olur.
n.Koşul: ( )
( )
( ) ( )
1
1
n
n
i i
i
c x y x x φ

=

=

olsun.


( )
, ,...,
n
y y y ′ ′′ türevleri (19) denkleminde yerine yazılırsa;
32


( )
( )
( ) ( )
( )
( )
( )
( ) ( ) ( )
1 1
1
1 1
...
n n
n n n
i i i i i n i
i i
c x y x c x y x Py x P y x x φ
− −
= =

+ + + + =

∑ ∑

olarak elde edilir ve
1 2
, ,...,
n
y y y ler homojen denklemin çözümü olduğundan
( )
( )
( )
( ) ( )
1
1
... 0
n n
i i n i
y x P y x P y x


+ + + =


olur. Yani
( )
( )
( ) ( )
1
1
n
n
i i
i
c x y x x φ

=

=


dir.

Koşullar:
( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( )
( )
( )
( ) ( )
( )
( ) ( )
( )
( )
( )
( )
( ) ( )
( )
( ) ( )
( )
( ) ( )
1 1 2 2
1 1 2 2
2 2 2
1 1 2 2
1 1 1
1 1 2 2
... 0
... 0
... 0
...
n n
n n
n n n
n n
n n n
n n
c x y x c x y x c x y x
c x y x c x y x c x y x
c x y x c x y x c x y x
c x y x c x y x c x y x x φ
− − −
− − −
′ ′ ′
+ + + =
′ ′ ′ ′ ′ ′
+ + + =
′ ′ ′
+ + + =
′ ′ ′
+ + + =


Eğer ( ) ( ) ( )
1 2
, ,...,
n
c x c x c x fonksiyonları koşulların oluşturduğu denklem
sistemini sağlarsa ( ) ( ) ( )
1
n
i i
i
y x c x y x
=
=

fonksiyonu (18) denkleminin çözümü olur.
Son olarak ise koşulların oluşturduğu denklem sistemini sağlayan
i
c
fonksiyonlarının var olup olmadığını inceleyelim. Koşulların oluşturduğu denklem
sisteminin katsayılar determinantı
| |
1 2
, ,..., 0
n
W y y y ≠
olup, buradan denklem sistemi çözülebilirdir ve tek çözümü vardır.
33


Örnek:
1
cos
y y
x
′′ + = denkleminin genel çözümünü bulunuz.
Çözüm: Verilen denklem için önce homojen kısmın çözümünü bulalım. Denklemin
homojen kısmı
0 y y ′′ + =
ve buradan karakteristik denklem
2
1 0 λ + =
olarak bulunur. Karakteristik denklemin kökleri
1,2
i λ = ± dir. Böylece homojen
kısmın çözümü
1 2
cos sin
h
y c x c x = +
olarak elde edilir. Denklemin özel çözümünü
( ) ( )
1 2
cos sin
p
y c x x c x x = +
şeklinde araştıralım. Verilen denklem ikinci mertebeden olduğundan iki koşul vardır.
1.Koşul: ( ) ( )
1 2
cos sin 0 c x x c x x
′ ′
+ =
2.Koşul: ( )( ) ( )
1 2
1
sin cos
cos
c x x c x x
x
′ ′
− + =
Bu iki denklemi ortak çözebilmek için ilk denklemi sin x , ikinci denklemi cosx ile
çarparsak
( )( ) ( )
( )( ) ( )
2
1 2
2
1 2
sin cos sin 0
sin cos cos 1
c x x x c x x
c x x x c x x
′ ′
+ =
′ ′
− + =

elde edilir ve bu iki denklemi ortak çözersek
( ) ( )
( )
2 2
2
2
sin cos 1
1
c x x x
c x

+ =

=

34


bulunur. Burada eşitliğin her iki yanının integrali alınarak ( )
2
c x x = bulunur.
Bulduğumuz bu ifadeyi denklemlerden herhangi birine yazarak ( ) ( )
1
ln cos c x x =
olarak elde edilir. Böylece özel çözüm
( ) ln cos cos sin
p
y x x x x = +
olur ki buradan genel çözüm
( )
1 2
cos sin ln cos cos sin y c x c x x x x x = + + +
şeklinde bulunur.

Örnek: 2
x
e
y y y
x
′′ ′ − + = denkleminin genel çözümünü bulunuz.
Çözüm: 2 0 y y y ′′ ′ − + = için karakteristik denklem
2
2 1 0 λ λ − + = ve kökler
1 2
1 λ λ = = − dir. Böylece
1 2
x x
h
y c e c xe = +
olarak bulunur. ( ) ( )
1 2
x x
p
y c x e c x xe = + şeklinde özel çözüm aranırsa
( ) ( )
( ) ( ) ( )
1 2
1 1
0
x x
x
x x x
c x e c x xe
e
c x e c x e xe
x
′ ′
+ =
′ ′
+ + =

bulunur. Bu denklem sistemi ortak çözülürse
( )
1
1 c x

= − ve ( )
2
1
c x
x

=
elde edilir. Buradan
( )
1
c x x = − ve ( )
2
ln c x x =
olur. O halde özel çözümü
35


ln
x x
p
y xe xe x = − +
olarak buluruz. Dolayısıyla genel çözüm
1 2
1 3
ln
ln
x x x x
x x x
y c e c xe xe xe x
c e c xe xe x
= + − +
= + +

olur. ( )
3 2
1 c c = −



BÖLÜM 4
EULER DĐFERANSĐYEL DENKLEMĐ

0 1 2
, , ,...,
n
a a a a ler reel sabitler ve 0
n
a ≠ olmak üzere

( ) ( )
( )
1 1 2
1 2 1 0
...
n n n n
n n
a x y a x y a x y a xy a y x φ
− −

′′ ′ + + + + + = (21)
denklemine Euler diferansiyel denklemi denir. (21) denkleminde
t
x e = dönüşümü
yapılırsa denklem sabit katsayılı lineer diferansiyel denklem haline gelir ve bilinen
yöntemlerle çözümü elde edilir. ln t x = dönüşümü yardımıyla da denklemin genel
çözümü bulunur.
2 2
2 2 2
1
1 1 1 1
dy dy dt dy
y
dx dt dx x dt
d y d dy d dy dy d dy dt d y dy
y
dx dx dx dx x dt x dt x dt dt dx x dt dt
′ = = =
| |
| | | | | |
′′ = = = = − + = −
| | | |
\ ¹ \ ¹ \ ¹
\ ¹


Örnek:
2
2 ln x y xy y x x ′′ ′ − + = denkleminin çözümünü bulunuz.
Çözüm: Verilen denklemde
t
x e = dönüşümü yaparsak ve
1 dy
y
x dt
′ = ,
2
2 2
1 d y dy
y
x dt dt
| |
′′ = −
|
\ ¹

türevleri denklemde yerine yazılırsa
2
2
2 2
2
2
1 1
2 .
2 2
t
t
d y dy dy
x x y t e
x dt dt x dt
d y dy
y te
dt dt
| |
− − + =
|
\ ¹
− + =

37


denklemi sabit katsayılı lineer hale gelir. Bu denklemin karakteristik denklemi
2
2 2 0 λ λ − + =
ve buradan kökler 1 i λ = ± olarak bulunur. Böylece homojen kısmın çözümü
( )
1 2
cos sin
t
h
y e c t c t = +
şeklinde elde edilir.
( )
( )
( ) 2
t
p
t t
p
t t
p
y At B e
y Ae At B e
y Ae At B e
= +

= + +
′′
= + +

türevleri denklemde yerine yazılırsa
( ) ( ) ( ) 2 2 2
2 2
t t t t
A At B e A At B e At B e te
A At B A t
At B t
+ + − + + + + =
+ + − =
+ =

ve buradan 1 A= , 0 B= bulunur. O halde
t
p
y te =
olur. Böylelikle genel çözüm
( )
1 2
cos sin
t t
y e c t c t te = + +
olarak bulunur. Bulunan çözümde ln t x = yerine yazılırsa genel çözüm
( ) ( ) ( )
1 2
cos ln sin ln ln y x c x c x x x = + +
şeklinde elde edilir.

Örnek: ( )
3 2
2 sin ln x y x y x x ′′′ ′′ + = + denkleminin genel çözümünü bulunuz.
Çözüm: Verilen denklemde
t
x e = dönüşümü yaparsak ve
38


1 dy
y
x dt
′ = ,
2
2 2
1 d y dy
y
x dt dt
| |
′′ = −
|
\ ¹
,
3 2
3 3 2
1
3 2
d y d y dy
y
x dt dt dt
| |
′′′ = − +
|
\ ¹

türevleri denklemde yerine yazılırsa
3 2 2
3 2
3 3 2 2 2
3 2 2
3 2 2
3 2
3 2
1 1
3 2 2 sin
3 2 2 sin
sin
t
t
t
d y d y dy d y dy
x x e t
x dt dt dt x dt dt
d y d y dy d y dy
e t
dt dt dt dt dt
d y d y
e t
dt dt
| | | |
− + + − = +
| |
\ ¹ \ ¹
| |
− + + − = +
|
\ ¹
− = +

denklemi sabit katsayılı lineer hale gelir. Bu denklemin karakteristik denklemi
3 2
0 λ λ − =
ve buradan kökler
1,2
0 λ = ,
3
1 λ = olarak bulunur. Böylece homojen kısmın çözümü
( )
1 2 3
t
h
y c c t c e = + +
şeklinde elde edilir.
( )
( )
( )
sin cos
cos sin
2 sin cos
3 cos sin
t
p
t t
p
t t
p
t t
p
y Ate B t C t
y A e te B t C t
y A e te B t C t
y A e te B t C t
= + +

= + + −
′′
= + − −
′′′
= + − +

türevleri denklemde yerine yazılırsa
( ) ( )
( ) ( ) ( )
( ) ( )
3 cos sin 2 sin cos sin
3 2 sin cos sin
sin cos sin
t t t t t
t t
t t
A e te B t C t A e te B t C t e t
A At A At e B C t C B t e t
Ae B C t C B t e t

+ − + − + − − = +

+ − − + + + − = +
+ + + − = +

ve buradan 1 A= ,
1
2
B = ,
1
2
C = bulunur. O halde
39


1 1
sin cos
2 2
t
p
y te t t = + +
ve böylece genel çözüm
( )
1 2 3
1 1
sin cos
2 2
t t
y c c t c e te t t = + + + + +
olarak bulunur. Bulunan çözümde ln t x = yerine yazılırsa genel çözüm
( ) ( )
1 2 3
1 1
ln ln sin ln cos ln
2 2
y c c x c x x x x x = + + + + +
şeklinde elde edilir.
40


KAYNAKLAR

BRONSON R., Schaum’s outline of differential equations (H.H.Salihoğlu, çev.), Ankara
1994.
C. CERĐT, Çözümlü diferansiyel denklem problemleri, Cerit Yayınları, Đstanbul 2004.
E. S. TÜRKER, M. BAŞARIR, Çözümlü problemlerle diferansiyel denklemler, Değişim,
Sakarya 2003.
Ö. F. GÖZÜKIZIL, Đ. ŞĐAP, Diferansiyel denklemler, Sakarya Yayınları, Sakarya 2002.
R. MOCAN, Diferansiyel denklemler diferansiyel denklem sistemleri, Đstanbul Devlet
Mühendislik ve Mimarlık Akademisi Yayınları, Đstanbul 1977.
Ş. EREN, M. RAZBONYALI, Diferansiyel denklemler, Maltepe Üni. Yayınları, Đstanbul
2006

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful