Uncorrccicd Proof.

Kabanata 14
Ang Babay Ng Mga Estudyante


NapalaIalagang lumisiia sa laIay na iiniiiraIan ni Malaraig.

Malali, maluwang, may dalawang paiong na cnircsuwclo na may
magagarang salang lalal, na wari'y isang paaralan sa maagang oras ng
umaga ai nagiging magulong lugar mula sa ilasampu. Sa mga oras ng
paglililang ng mga csiudyanic, mula sa pagpasol sa maluwang na
silong Ianggang sa iiaas ng lalaIayan ay walang iigil ang iawanan, ang
laguluIan ai ang galawan. May mga linaiang naladamii-pamlaIay na
naglalaro ng sipa, nangagsasanay sa pagpapalalas sa pamamagiian ng
mga irapcsyong gawa lamang nila; sa Iagdanan ay naglalalanan ang
walo o siyam, na ang mga sandaia ay mga iunglod, mga silai, mga
lalawii ai silo, nguni'i ang mga sumasalalay ai sinasalalay ay
laraniwan nang Iindi naglalasaliian; ang mga palo ay iumaiama sa
lilod ng Insil na naglilili ng lanyang iindang mga lalanin ai
nalasisirang lalamay,
1
sa iali ng Iagdan. Nalapaliloisa laniya ang
maraming laia, linalaial ang lanyang luIol na lalag na'i gusoi,
inaagawan siya ng isang lalamay, iinaiawaran ang Ialaga, ai ginagawan
ng isang lilong liro. Ang Insil ay nagsisisigaw, nagiuiungayaw sa
iulong ng laIai ng wilang lanyang alam, paii ng lanyang sariling wila,
mag-iiyal-iyalan, iaiawa, sasamo, isasaya ang mulIa lung walang
mangyari sa lanya sa masama, o palalil.

ºA, nuusunu uun Ho Iosícsíu. Hícnnc Iííístíuno. Kuuo íínonuo,
suíunuIc, tusu tusu."

PipI, paI Walang lailangan Ililingong nalangiii ang mulIa;
lung sa lanyang lilod lamang iumaiama ang mga palo ay paiuloy na
Iindi nagagamlala sa lanyang pangangalalal, sumisigaw na lamang
ng. No Iuguío c¯ No Iuguío (Iuwag layong magliroi

NgunI't pag
tumama sa bIIao ng kanyang mga kakanIn ay saka susumpang bIndI
na babaIIk, pupuIas sa kanyang bIbIg ang Iabat ng tungayaw at

MCA PALIWANAC

1 Indigcsiillc

Nailarawan sa mailling pananaliia ang laluuang rcalsiyon ng mga
mangangalalal na Tsino noon sa Pilipinas. Ang lanilang iunay na inicrcs ay
ang lanilang lapalanang panglaluIayan.

pagmumurang mababaka;
3
ang mga laia'y nagsusumidIi upang siya'y
galiiin ai pag naliiang naulos na ang masasali ng Insil ai sila naman
ay lusog na sa Iopya ai luio ng palwan, ay sala lamang siya
lalayaran nang walang ladaya-daya, ai ang Insil ay aalis na masaya,
iumaiawa, lumilindai ai iinaianggap na wari'y Iimas ang maIiIinang
palo na iliniligay ng mga mag-aaral lilang pinala-paalam.

ºHuuuu, Ioníu"

Ang mga lonsiycrio ng piyano ai liyolin, ai ng alordion ay
nalilisaliw sa iunog ng paluan ng lasion ng mga nag-aaral ng cslrima.
Sa paligid ng isang malapad ai maIalang lamcsa ay sumusulai ang mga
nag-aaral sa Aicnco, ginagawa ang lanilang mga sulaiing iIaIarap,
niyayari ang lanilang mga proyclio laiali ng mga ilang sumusulai sa
mga papcl na lulay-rosas ai may palamuiing ulii na lailai ng mga
guIii sa lani-lanilang mga iniilig; ang Isa'y gumagawa ng meIodrama
sa tabI ng Isang nag-aaraI na tumutugtog ng pIauta, kaya't ang mga
tuIa'y naIapatan na ng tugtog sa sImuIa pa Iamang. Sa dalo pa roon,
ang may nalalaiandang csiudyanic, na mga suilang mcdyas ai
lurdadong isinclas ang suoi, ay naglililang sa panunulso sa mga
laiang pinipiiil sa iainga na namumula na iuloy daIil sa lapipingoi;
daIawa o tatIo ang bumabawak sa Isang maIIIt na estudyante na
sumIsIgaw, umIIyak at IpInagtatanggoI, sa pamamagItan ng
panInIpa, ang taII ng kanyang saIawaI; IbIg Iamang na Iwan sIyang
kagaya noong sumIpot sa IIwanag. pumapaIag at umIIyak. Sa isang
silid, nalapaliloi sa isang ncsu ucíudo), ang apai na nagrcrclcsino sa
giina ng iawanan ai liruang ilinayayamoi ng isang lunwari'y nag-aaral
ng lisyon, nguni'i ang ioioo, ay nag-aaniay lamang na malaIalili ai siya
naman ang malasugal. Ang isa'y dumaiing na wari'y nagugulumiIanan
sa gayon, gulilai ai lumapii sa mcsa.

NapakamabIsyo kayo! Kaaga-aga ay sugaI na! TIngnan ko,
tIngnan ko! Tanga! Ibatak mo ang tatIong espada!"

Ai iiinupi ang lanyang allai ai nalilaro naman.

Nadinig ang sigawan, lumalalog ang Iampasan. Ang dalawang
laia ang nag-away sa lalapii na silid. isang csiudyanic na pilay na
pilon ai isang laawa-awang lagagaling pa lamang sa prolinsiya. Iio, na
nagsisimula pa lamang sa pag-aaral, ay inoscnicng linasa ng malalas

3 Ang pagiuiol ng mga Tsino sa pamaIalaang lolonyal ay lapag nanganganil
ang lanilang inicrcs panglaluIayan.

pilosopiya ai, walang lalal ay napasama ang diin sa pagliglas ng mga
langgii na. ºogíto, c)go sun

Inari ng pilay na siya ay iniinsulio, ang ilang lasama'y umawai,
nguni'i ang laiunayan ay nag-uuloi pa nga, laya'i sa Iuli'y
nangagpanuniulan.
Sa lugar ng lainan, isang linaiang may isang laiang sardinas,
isang loicng alal ai ang mga laong dala na galing sa lanyang layan ay
namimilii na siya'y saluIan sa paglain ng lanyang mga lailigan,
samanialang ang mga lailigan naman ay nagiuiumigas sa pag-ayaw.
Ang ila'y nangaliligo sa uzotcu ai pinagsasanayan ang iulig sa lalon sa
paglulumlcro, nangaglalalan ng saluyan sa giina ng laiuwaan ng
mga nanonood.

Nguni'i ang ingay ai laguluIan ay daIan-daIang naiigil,
samanialang dumaraiing ang ilang mga naiaianging csiudyanic, na
ipinaiawag ni Malaraig upang mag-ulai sa progrcso ng aladcmya ng
wilang Kasiila. Si Isagani ay sinalulong ng luong giliw, na gaya rin ng
iaga-Espanyang si $andovaI,
5
na lawaning dumaiing sa Maynila ai
iinaiapos ang lanyang pag-aaral, na laisang lulos sa mga Iangarin ng
mga nag-aaral na Pilipino.
6
Ang baIakId na InIIaIagay ng puIItIka sa
mga IabI ay nawawaIa sa mga paaraIan na warI'y natutunaw sa InIt
ng karunungan at kabataan.
7


Ang linalasa ng lagong daiing na mag-aaral ay ang Sinulai ni Dcscarics na
ang saligang pananaw ay ogíto, c)go sun (Alo'y nag-iisip, samalaiwid, alo'y
luIayi. Sulalii ang lasa niya sa cogíto ay co]íto na ang ilig saliIin ay pilay.

5 Sandoval - SpanisI. Ialiiaiional namc from any of iIc placcs namcd
Sandoval, in pariicular iIc onc in Durgos, also iIosc in Murcia and Malaga,
carlicr callcd Sannoval, from Laiin salius 'grovc', 'wood' + novalis 'ncwly clcarcd
land'. Iiip.11www.anccsiry.com1facis1Sandoval-namc-mcaning.asI×
Mula sa paggamii na iio ay pinaliliiaw ni Fizal na si Sandoval ay isang puno na
naiianim sa lagong Iawan na lupa.

6 Naging mapagligay si Fizal ng paglilala sa mga Espanyol na mayroong
Iangarin sa pagpapaluii ng lalagayang panlipunan ng mga Pilipino sa
laniyang lapanaIunan.

7 Ang laIaging iio ng pananaliia sa Kalanaia ay may paglalaiulad sa
pananaw ni Fizal mula sa laniyang iula na Po) íu Educutíon )ccíIc íust)c íu
put)íu

Wisc cducaiion, viial lrcaiI
Inspircs an cncIaniing viriuc;
SIc puis iIc Couniry in iIc lofiy scai
Of cndlcss glory, of dazzling glow,
And jusi as iIc gcnilc aura's puff

Sa lawalan ng mga liccum ai scnirong pang-siycnsiya, sa
paniiilan ai puliiila ay sinasamaniala ni Sandoval ang laIai ng
pagiiiipon upang gamiiin ang lanyang lalayaIan sa pagiaialumpaii, ,
palilipagialo sa laIii na anong palsa, ai naiaiamo niyang siya'y
palalpalan ng lanyang mga lailigan ai mga nalilinig. Nang mga
sandaling yaon, ang palsa ng saliiaan ay ang pagiuiuro ng wilang
Kasiila.

Sa daIilang si Malaraig ay Iindi pa dumaraiing, ang mga Iala-
Iala ay siyang idinaraos.

Ano laya ang nangyari? Ano ang ipinasya ng Hcncral?

Ipinaglaii ang paIiniuloi? Nagiagumpay si Padrc Ircnc?
Nagiagumpay si Padrc Silyla?
8


Iio ang ianung-ianungan ng isa'i isa, mga ianong na ang ianging
malasasagoi ay si Malaraig.

Sa mga linaiang naglalalipon ay may mga may palagay na lool
na iulad ni IsaganI at nI $andovaI na nalilini-liniia nang yari ang
lagay, ai pinag-uusapan na ang paglalugod ai pagpupuri sa
pamaIalaan, ang iunglol sa pag-ilig ng mga nag-aaral sa iinuluan,
9

mga mabutIng bunga nag-udyok kay JuanIto PeIaez upang kanyabIn
ang maIakIng babagI ng karangaIan sa pagtatatag ng kapIsanan. Ang
laIai ng iio'y sinasagoi ng pcsismisiilong si Pccson, isang malilog na
linaia na lung iumawa'y laiulad ng lungo, sa pagsasaliia iunglol sa
mga sulsol na malapangyayari, na ang Olispo A, si Padrc D, ang
Provincial C ay pinagianungan o Iindi
10
ai ang ipinayo o Iindi ay ang
ipasol sa lilangguan ang laIai ng nasa lapisanan, laliiang nagduduloi
nang di ilapalagay ni Juaniio Pclacz, na nauuial naman sa pagsasaling.


Do lrigIicn iIc pcrfumcd flowcr's Iuc.
So cducaiion wiiI a wisc, guiding Iand,
A lcncfacircss, c×alis iIc Iuman land..

8 Dalil-aralan naiin ang paninindigan ng dalawang dominicano si Padrc sylila
ay iuiol ai si Padrc Ircnc naman ang lalampi ng mga csiudyanicng Pilipino.

9 Si Isagani ai si Sandoval ÷ ang larawan ng laiang papanaw ni Fizal sa
posililidad ng pagiuiulungan ng mga lilcral na Espanyol para sa pagsulong ng
adIilain ng mga Pilipino.

10 Maliliia na ang mga maiaiaas na pinuno ng simlaIan ay iuiol sa
munglaIi ng mga csiudyanic.
ºAla, Iuwag ninyo along isali diyan."
11


Si Sandoval, daIil sa lanyang pagla-Kasiila ai lilcral ay nag-
iinii.
1


ºNguni'i p." anya, ºang ganyan ay isang pagIiIinala ng masama
lalan sa Hcncral AIam ko ngang napaka-makaprayIe, ngunI't sa mga
ganyang bagay ay bIndI napasusuIsoI sa mga prayIe Maaring lang
saliIin sa alin, Pccson, lung ano ang katunayan nInyo sa
pagsasabIng waIang sarIIIng pasya ang HeneraI?"
13


ºHindi iyan ang sinasali lo, Sandoval," ang sagoi ni Pccson na
sa pagiawa'y ipinaiaianaw Ialos ang lanyang Iuling lagang,
1
ºsa
ganang alin, ang Hcncral ay may sariling lapasyaIan, alalaon laga'y
ang lapasyaIan sa laIai ng nasa aloi ng lanyang lamay. Iio'y
lulIang maliwanag"

ºAi sulong pa rin Nguni'i iuran ninyo sa alin ang isang
pangyayari," ang sigaw ni Sandoval, ºiwasan naiin ang mga pagiaialong
walang laiuiuran, ang mga saliiang walang laluluIan, ai iumungo iayo
sa mga pangyayari," ang dugiong na sinalayan ng maliyas na lilos ang
pagsasaliia. ºMga pangyayari, mga ginoo, mga pangyayari; ang Iindi
gayon ay mga palagay di lo ilig iawaging pililusicro."

Si Pccson ay iumawa ai sinalai siyang.

ºLumalas na ang pililusicrismo Nguni'i Iindi na la
mangyayaring malapangaiwiran nang Iindi sasapii sa masasamang
liniang?"
15



11 Talagang oporiunisia ÷ sasalay lung may palinalang ai aalis lung may
lasalunaan.

1 Pansinin na ang ginamii na iagapagsaliia ni Fizal ng laniyang laisipan ay
isang iauIang Espanyol.

13 Iio ang isa sa malupii na isiiilo ni Fizal sa pag-aialc, dinadaan niya sa
ianong. Kaya lung ilaw ay may linaiinisang iao daIilan sa laloloIan ÷
Iuwag mong sasaliIin Tanga siya, iianong mo ay ºTanga la la?"

1 Iio pala ang daIilan lung lalii sinaling si Pccson lapag iumawa ay parang
lungo ÷ isipin mo ang isang iao na lilog sa laialaan ang mulIa ai lung
iumawa ai ianaw mo Ianggang lagang.

15 Iio ang pangii na mulIa ng lipunang Pilipino ÷ ang mangaiwiran ay
mapagliniangan.
Si Sandoval ay iumuiol ai Iumingi ng mga pangyayaring iunay
sa pamamagiian ng isang muniing ialumpaii.

ºHindi pa nalalaunang diio'y naglaroon ng usapin ang ilang
iaong-layan ai ilang praylc, ai pinasyaIan ng pansamanialang Hcncral,
na, ang Iumaiol ay ang P)ouíncíuí ng mga paring lausap," ang sagoi ni
Pccson.
16


Ai muling nagiawa na wari'y walang laluluIan ang pinag-
uusapan. Tumuloy ng mga pangalan, araw ai nangalong magdadala
ng mga lasulaiang magpapaiunay ng paraang ginamii sa paglalapii ng
laiwiran.

ºNguni'i saan mananangan, saliIin ninyo sa alin, saan
mananangan upang Iuwag paIiniuluian ang maliwanag na maliwanag
na ilaluluii ai lailangan?" ang ianong ni Sandoval.

Ilinilii ni Pccson ang lanyang lalilai.

ºNa mapapanganil ang iilay ng iinuluang lupa." ang iugon na
ang pagsasaliia'y lagaya ng isang alugado na lumalasa ng isang
uícguto.
17


16 Ang linlanggii na Pansamanialang Kapiian Hcncral ng Pilipinas sa
laIaging iio ay si Anionio Molio na namaIala noong 1888. Sa laniyang
panaIon ay naglaroon ng pciisyon ang 810 promincnicng Pilipino upang
palayasin ang praylc ai maging ng arsolispo, pinanulala rin ng mga iio ang
sclularisasyon ng mga parolya, ai ang paglumpisla ng lolonyal na csiado sa
mga malalawal na lupain na pag-aari ng mga ordcn rcliIiyoso.


July 1888
Mr. Josc Fizal
My vcry csiccmcd Fricnd,
TIc PIilippincs is going iIrougI a crisis. According io wIai my
fricnds icll mc, iIcy arc maling an cffori io givc ncws of rollcry, Iold-ups,
and assaulis wIicI iIc ncwspapcrs arc sircssing, cspccially u Occunìu,
wIicI Iardly carrics any oiIcr iIing daily. All iIis is io lc allc io dcclarc
Manila and oiIcr provinccs in a siagc of sicgc for iIc purposc of driving
away rcpuiallc rcsidcnis and cnligIicncd ciiizcns. TIcy scnd mc a copy of
iIc communicaiion iIai Aciing Ccncral Molio scni io iIc provincial
govcrnors, immcdiaicly aficr Tcrrcro Iad lifc, wIicI is as follows.
ºTIc rcligious ordcrs arc consiiiuicd undcr iIc proicciion of iIc
laws, of iradiiion, and of naiional scniimcni. Ii is iIc duiy of my officc io
guaranicc iIcir rigIis so iIai iIcir mysiic cIaracicr may lc rcspccicd and
iIcir IigI prcsiigc may lc mainiaincd so long as iIcir rigIis arc confincd io
iIcir own spIcrc, in iIc aimospIcrc of concord and cvangclical pcacc wiiI
wIicI pricsiIood surrounds iIcm.

ºIyan ang malaling lagay Ano mayroon sa inicgridad ng
iinuluang lupa ang mga laparanan sa maluiing pagsasaliia?"

ºMay mga dolior ang Sania Madrc Iglcsia. Ano ang malay lo?
MaraIil ay naiaialoi malaiid namin ang mga laias ai aming
masunod.
18
Ano laya ang mangyayari sa Pilipinas sa araw na ang isa'i
isa sa amin ay maglaaniiluIan?"

Hindi nailigan ni Sandoval ang ayos na saguian ai pagliliro sa
lanilang pag-uusap. Sa paraang iyon ay Iindi maaaring sumipoi ang
isang ialumpaiing may launiing laluluIan.

ºHuwag ninyong idaan sa liro," ang sali, ºang pinag-uusapan ay
maIalaga."


TIc Ccncral Covcrnmcni is inspircd ly iIis criicrion. WiiIoui
conccaling from you iIc faci iIai for somciimc now iIc rcspcci and
vcncraiion iIai iIc naiivcs owc iIcir parisI pricsi Iavc wcalcncd, I advisc
Your LordsIip iIrougI iIc mcans ai your command and ly iIc mciIods
you dccm convcnicni, as ly mcans of pcrsuasion, or admoniiion, in iIc
provincc undcr your command, io cndcavor io raisc iIc prcsiigc of iIc
clcrgy io iIc IcigIi iIai ii always occupicd in iIis ArcIipclago, noi only for
iIc augusi mission iIai iis sacrcd minisiry rcprcscnis lui iIai ii would lc
impoliiic any way io impair iIc prcrogaiivcs of an clcmcni iIai symlolizcs
so many glorics (i and iIrougI wIosc CIrisiian (i cndcavors iIc pcoplcs
sulmiiicd willingly iIai iIc sword of our conqucrors suljccicd ly forcc.
I lcavc io Your LordsIip's clcar judgmcni, rccognizcd zcal, and
pairioiism iIc cnforccmcni of my insiruciions in iIc form and manncr iIai
will noi givc iIc clcrgy a moiivc io go lcyond iIc limii in maiicrs alicn io
iIcir minisiry iIai Your LordsIip wiiI your cusiomary cncrgy would lnow
Iow io rcprcss. TIis Supcrior Covcrnmcni wisIcs ai iIc prcscni iimc io
idcniify iisclf wiiI iIc dcsign of iIc Covcrnmcni of Hcr Majcsiy wIosc
policy, franlly lilcral, amplc, and progrcssivc lui adapicd io placcs and
circumsianccs, is always of aiiraciion, assimilaiion, and concord. Plcasc
advisc mc in iIc sIoricsi possillc iimc of iIc rcccipi of iIis prcscni
communicaiion.

M. Poncc


18 Naiaialoi ang mga iaong simlaIan na maiuio ang laIai ng mga Pilipino ng
iisang wilang Espanyol, lung saan ang mga laias ay nalasulai. Ang daIilan
niio, ang mga laias ay Iindi lamang pag-uuios, lundi paii ang pagliligay ng
mga larapaian sa mga iao. Ang pinalamaiandang dolumcnio na naglulunyag
ng 181 Indio Agraviado.

ºIyos ko, IIIgtas mo ako, sa pagbIbIro kung saan
nakapagItna ang mga prayIe"
19


ºNguni'i saan mananangan.?"

ºSa daIilang sa gali ang pag-aaral," ang paiuloy ni Pccson na
gayon din ang ayos, na waring ang pinag-uusapan ay lilala na'i alam,
ºay mangyayaring langgiiin na pinalasagalal ang imoralidad, gaya ng
sa paaralan sa Malolos."
0


ºIsa pa Hindi la sa ilalim din ng lalalal na madilim ng gali
idinadaos ang Acudcníu dc DíIu]o
2l
ai ang mga nolcnaryo ai mga
prusisyon?"

ºMalalasira sa larangalan ng unilcrsidad," ang paiuloy ng
maiala na Iindi pinuna ang paalaala.
3


ºLumalalag Ang unilcrsidad ay yumulo sa pangangailangan
ng mga csiudyanic. Kung Iindi ganoon ay ano lung gayon ang
unilcrsidad? Isa ba Itong InstItusyon na Iaban sa Ikatututo?

Naglalasama laga ang ilang laiao na nagiaiaglay ng laianyagan, sa
siycnsiya ai pagiuiuro upang Iumadlang sa ang ila na maiuio?"
5


19 Isang panunudyo ni Fizal na ingaian siya ng Diyos sa ginagawa niyang
pagliliro sa mga praylc.

0 Ang isa sa mga daIilan ng pagiuiol ng mga praylc sa pagiaiayo ng paaralan
ng mga ladalagaIan ng Malolos ay daIilan sa ang panulala ay isang pang-
galing paaralan (nigIi scIooli na maaring sa lanilang pananaw ay maaring
maging cslandoloso.
1 Acudcníu dc DíIu]o u Píntu)u ÷ Paaralan na nagiuiuro ng mga pag-guIii na
nagiuiuro ng pagpipinia iiinaiag noong 8 dc Ociulro dc 183 na maiaiagpuan
noon sa lalyc Calildo sa lool ng Iniramuros. (Las islas Filipinas cn 188;
csiudios Iisioricos, gcograficos, csiadísiicos y dcscripiivos,
AuiIor. Moya y Jimcncz, Francisco Javicr dc.i

Mga gamii na argumcni ni Fizal sa pag-ayaw ng mga praylc na magsagawa
ng pag-aaral sa gali.

3 Ang paglalaroon ng isang aladcmiya para iuruan ng wilang Espanyol ang
mga lalaiaan ay malalasira sa dangal ng unilcrsidad, daIilan sa ang
clsisicnsiya niio ay magpapaliia ng lawalang lasapaian ng iiinuiuro sa
paaralan.

Fciorilal na laianungan ni Fizal

5 Sa lasaysayan ng paglalaiaiag mga maiaiandang unilcrsidad ng mundo,
iio ay produlio ng

ºHindi la'i ang mga inisyaiilo mula sa ilala ay iinaiawag na
dislonicnio."
6


ºAi mga panulala ang iawag sa nanggagaling sa iiaas," ang
dunggii ng isa, ºnariyan ang paaralang Ar1es g O]1o1os."
7


ºDaIan-daIan, mga ginoo," ang sali ni Sandoval, ºIindi alo
malapraylc, lilala ang aling mga malayang pagluluro, nguni'i iligay
naiin lay Ccsar ang lay Ccsar Ang paaralang iyan ng A)tcs u O]ícíos,
na alo ang una-unang magiaianggol, ai ang araw na siya'y maiayo ay
lalaiiin long wari'y unang liwayway na ilagiginIawa ng Kapuluang iio,
ang paaralang iyan ng A)tcs u O]ícíos ay mga praylc ang siyang
nangagsumilap."

ºO ang aso sa salsalan na lagaya rin nila," ang dagdag ni
Pccson na pinuiol na muli ang ialumpaii.

ºNguni'i p." ang saling pagalii ni Sandoval sapagla'i daIil sa
pagpuiol ay nawala iuloy ang iuwid ng pagsasalaysay, ºsamanialang
walang masama iayong nalalaman ay Iuwag iayong mag-alala nang
masama, Iuwag iayong maglamaling magIinala sa lalayaan ai
paglamasarili ng pamaIalaan."

Ai sa pamamagiian ng magagandang pangungusap ay iniIanay
ang mga pagpupuri sa pamaIalaan ai sa lalal niio, lagay na Iindi
napangaIasang Iadlangan ni Pccson.

ºAng pamaIalaang Kasiila," ang sali sa giina ng ilang lagay, ºay
nagligay sa inyo ng laIai ng lailangan, walang ipinaglaii sa inyo. Sa
Espanya ay naglaroon lami ng lapangyariIang alinsunod sa lailigan
ng iisang iao, ai layo'y naglaroon ng gayon ding pamaIalaan; linalaian
ng mga praylc ng lanilang lumlcnio ang aming mga lupain ai
kumbento ng mga prayIe ang Iaman ng Isang katIong babagI ng
MaynIIa;
8
sa Espanya ay pinalalalad pa ang liiay, ai ang liiay ay
siyang Iuling laparusaIan diio; lami ay Kaiolilo ai ginawa namin

6 Pasaring sa Pilipinas

7 Ang maiandang paaralan sa panaIon ng pananalop ng Espanya na
nagiuiuro ng mga araling pang-IanapluIay. Sa panaIon ng mga Amcrilano
ay iiinaiag naman nila ang PIilippinc ScIool of Aris and Tradc na ngayon ay
lilala lilang TccInological Univcrsiiy of iIc PIilippincs.
8 Tinnan ang maiandang mapa ng Iniramuros ai maliliia na 113 ng
laluuan ng maiandang lungsod ng Maynila ay pag-aari ng mga lorporasyong
rcliIiyoso.
layong Kaiolilo; lami'y naging cscoíustíco ai ang cscoíustícísno ay
siyang nananagumpay sa inyong mga paaralan; sa isang sali, mga
ginoo, umiiyal lami lung layo'y umiiyal, nagiiiiis lami lung layo'y
nagiiiiis, iisa ang damlana naiin, iisa ang aiing Iuluman, iisang
laparusaIan, ai nararapai na iligay namin sa inyo ang amin ding mga
larapaian ai ang amin ding mga laiuwaan."
9


Ai sa daIilang walang IumaIadlang sa lanya ay sumigalo nang
sumigalo ang laloolan Ianggang sa iinuloy na ang sasapiiin ng
Pilipinas.

ºCaya ng sinali lo, mga ginoo, ang liwayway ay Iindi malayo,
linululsan ng Espanya ang lasilanganan sa lanyang iniilig na
Pilipinas, ai ang mga lapanaIunan ay nag-iila ai laiid long ang
ginagawa'y Iigii laysa inaalala naiin.
E
Ang pamaIalaang iyan, na, ayon
sa inyo ay gumigiwang ai walang sariling laloolan, ay nararapai na
aiing udyulan sa pagpapalilala ng aiing pagiiiiwala, ipaliia na iayo'y
nag-aaniay sa lanya; ipaalaala naiin sa aiing lilos (lung nalalilimoi,
lagay na Iindi lo pinaniniwalaang mangyayarii na iayo'y nananalig sa
lanyang magagandang Iangad ai Iindi siya dapai umalinsunod sa
ilang palalad, lilan doon sa sadyang laiwiran ai ilaluluii ng lanyang
mga pinamamaIalaan. Hindi, mga ginoo," ang paiuloy na lalo'i lalo
pang umayos ang pagiaialumpaii, ºIindi naiin dapai ianggapin man
lamang, sa lagay na iio, ang pangyayari, maraIil, na nagianong sa ilang
iaong lalan sa panulala, sapagla'i ang sapaniaIa lamang ay
malaiiiimlang ng pagpapaumanIin sa pangyayari; ang inyong inaasal
Ianggang sa ngayon ay maiapai, malinis, walang pagmamaliw, walang
agam-agam; IumiIiling layo sa lanya ng maliwanag ai walang palilaw-
lilaw; ang inyong mga pinaglalaiayang laiwiran ay lulIang larapai-
dapai dinggin; ang inyong layon ay ang awasan ng gawain ang mga guro
sa mga unang iaon, ai maging madali ang paglaiuio ng daan-daang mga
nag-aaral na pumupuno sa mga llasc, na Iindi mangyayaring
magampanan ng iisang guro. Kung Ianggang ngayon ay Iindi pa
napasisiyaIan ang lasulaian ay daIil sa alam long maraming gawaing
naiimlal; nguni'i inaalala long ang pag-uusig ay nagiagumpay, na
anga sanIi ng iipan ni Malaraig ay upang ilaliia sa aiin ang pananalo,
ai lulas, ay maliliia naiing magiaiamo ang aiing mga pagsusumilap
ng papuri ai paglilala ng layan; ai sino ang malapagsasali, mga ginoo,
lung Iindi ipalagay ng pamaIalaan na layo'y duluian ng maluiing
condcco)ucíon daIil sa layo'y larapai-dapai sa papuri ng inyong layan"

9 Cinamii ni Fizal si Sandoval upang maging iagapagsaliia ng mga lilcral na
panglaiin ng mga mamamayan ng Espanya.

E Ang ialumpaii ni Sandoval ay Ialos laiulad ng unang laIagi ng ialumpaii ni
Fizal sa Drindis para lina Luna ai Hidalgo


Nag-umugong ang masisigalong palalpalan; naniniwala na ang
laIai sa pananalo ai ang marami ay sa condcco)ucíon.
30


ºDapai malilala, mga ginoo," ang sali ni Juaniio Pclacz, ºna
alo'y isa sa mga unang nagpanulala"

Ang di mapaniwalaing si Pccson ay Iindi nagagalal.

ºPag bIndI nagkaroon tayo ng oondeooroo1on sa bIntI" ang
sali.
31


Salamai na lamang ai Iindi nadinig ni Pclacz ang langgii na
iyon daIil sa lalas ng palalpalan. Nang maIiniu-Iinio nang launii ay
sinali ni Pccson na.

ºMaluii, maluii, maluiing-maluii, nguni'i isang palagay.
Kung sa laIai ng iyan, ang Hcncral ay sumangguni rin, sumangguni ai
sumangguni, ai paglaiapos ay ipaglaii sa aiin ang lapaIiniuluian?"

Ang palagay ay lumagsal na wari'y iulig na malamig.

Ang laIai ay napaiingin lay Sandoval; iio naiiiigilan.

ºKung gayon." ang saling paurong-sulong.

ºKung gayon?"

ºKung gayon," ang lulalas ni Sandoval na sumusulal pa ang
dugo daIil sa mga palalpalan ai sa isang udyol ng sigalo, ºsa daIilang
sa mga lasulaian ai sa mga limlag ay ipinaIaIayag na iniilig niya ang
inyong ilaiuiuio nguni'i pinipigil ai ipinaglalaii ang gayon, pag sumapii
na ang pagsasawa, lung gayon, mga ginoo, ang inyong mga
pagsusumilap ay Iindi nasayang, naiullas ninyo ang Iindi naiullas ng
sinuman, na maalis ang maslara ai iIagis ang guantes"
3



30 Marami rin sa mga csiudyanic ang mga oporiunisia, Iigii nilang
pinaIaIalagaIan ang condcco)ucíon o mga mcdalyon ng paluya laysa sa
inicrcs panglayan.

31 Condccoracion sa lulong-lulong ÷ ladcna sa lilanggo.

3 Cuanics ÷ ang paglalagsal ng gwanics sa panaIong mcdyclal ay
nangangaIulugan ng pagIamon.
ºMaluii, maluii" ang masigalong sigawan ng ilan.

ºPuriIin si Sandoval Maluii ang iunglol sa pagIamon" ang
dagdag ng ila.

ºHamunin iayo" ang sagoi ni Pccson na Iindi liniligyang-
laluluIan ang gayon, ºai paglaiapos?"

Sa giina ng lanyang pananagumpay ay napaiigil si Sandoval,
nguni'i sa laialasang iaglay ng lanyang lipi ai daIil sa lanyang dugong
mananalumpaii ay agad nalalalilwas.

ºPaglaiapos?" ang ianong, ºpaglaiapos, lung walang Pilipinong
malapangaIas iumugon sa Iamon ay alo, si Sandoval, sa ngalan ng
Espanya ay sasaluIin lo ang guuntcs, sapagla'i ang gayong paraan ay
isang pagpapalulaan sa maluiing Iangad na lailanma'y iinaglay ng
Espanya sa lanyang mga lalawigan, ai sa daIilang sa gayong asal ay
sinasalaula ang laiunglulang ipinaglaiiwala sa lanya ai
nagpapalalalis sa lanyang walang saglang lapangyariIan, Iindi siya
larapai-dapai sa pag-aampon ng Inang-Dayan ni sa pagluplop ng
sinumang mamamayang Kasiila."
33


Ang lagalalan ng mga nalilinig ay Ialos naging laIilangan.
Niyalap ni IsaganI sI $andovaI, lagay na ginayaIan ng ila; nalanggii-
langgii doon ang Inang-Dayan, ang paglalaisa, ang paglalapaiiran,
ang paglamaiapai; anang mga Pilipino'y lung wala lundi pawang
Sandoval sa Espanya, ang laIai ng iao sa Pilipinas ay magiging Sandoval
na laIai;
3
nagniningning ang mga maia ni Sandoval ai
mapapaniwalaang lung sa mga sandaling iyo'y Iinagisan siya ng sino
man ng isang guuntcs na ianda ng pagIamon ay sumalay sana sa laIii
aling lalayo upang magpalamaiay nang daIil sa Pilipinas. Ang iulig
na malamig lamang ang nagwilang.

ºMaluii, maluiing-maluii, Sandoval; alo man ay
malapagwiwila nang ganyan lung alo'y iaga-Espanya; nguni'i sa
daIilang Iindi gayon, lung alo ang nagsali ng lalaIaii man lamang ng
sinali ninyo, layo man ay magpapalagay na alo'y pililusicro."


33 IniiumpluwcnsiyaIan ni Fizal ang mga Espanyol na maging
mapagmalasalii sa lapalanan ng Pilipinas, daIilan sa ang lalalan noon ay
Iindi ang golycrno, lundi ang mga dayuIang laparian ng simlaIan.

3 Isang Iindi dircliang panggaganyal ni Fizal na ang mga Espanyol sa
Pilipinas ang magpaliia ng pangangailangan na maglaroon ng maIusay na
pamamalalad ang pamaIalaan lolonyal.
Nagsisimula na sana si Sandoval ng isang ialumpaiing iaganas
na pagiuiol nang mapigil.

ºMaiuwa na iayo, mga lailigan Tagumpay" ang sigaw ng isang
linaiang pumasol ai niyalap ang laIai.

ºMaiuwa na iayo, mga lailigan MaluIay ang wilang Kasiila"

Isang maugong na palalpalan ang sumalulong sa laliia; ang
laIai ay nagyayalapan, ang laIai ay maningning ang maia daIil sa
luIa. Si Pccson ang ianging nagiaiaglay ng lalailang ngiii.

Ang dumaiing na may dala ng maluiing laliia ay si MakaraIg,
35

ang linaiang iagapamuno sa lilusan. Ang iiniiiraIan ng nag-aaral na
iio, sa laIay na iyon, ay dalawang silid na napapalamuiiIang maluii
para sa lanyang mag-isa lamang, mayroon siyang alila ai luiscro na
mag-aaruga ng lanyang sasalyang u)cnu ai sa lanyang mga lalayo.
Ang iindig niya'y maliyas, ugaling lanayad, magara'i mayamang-
mayaman. KaIii nag-aaral ng pag-aalugado upang maglaroon lamang
ng isang títuío ucudcníco ay may lalaniugan siya sa paglamasipag mag-
aral, ai lung sa pagsasaliia ng alinsunod sa iurong paaralan ay Iindi na
maIuIuli sa ilang mapagIamon sa pagiaialo sa lool ng unilcrsidad.
Hindi rin naman naIuIuli sa mga alala'i lagong mga paglasulong; sa
iulong ng lanyang salapi'y naglalaroon siya ng mga allai ai
pamaIayagan na Iindi mapigil ng p)cuíu ccnsu)u. DaIil sa mga iaglay
na iio, sa lanyang lalaniugan sa laiapangan, sa lanyang mapalad na
paliliiunggali noong lanyang lalaiaan, ai sa lanyang maganda'i
maluiing ugali, ay Iindi dapai pagialIan na panunian siya ng lanyang
mga lasama ai siyang maIalal upang maisagawa ang gayong laIirap na
lalal na pagiuiuro ng wilang Kasiila.

Malaraan ang mga unang sigalo ng lagalalan, na sa lalaiaan
ay naglaroon lailan man ng lasagwaan daIil sa maganda ang lanyang
malas sa laIai ng lagay, ay siniyasai lung papaano ang nangyari.

ºKanginang umaga'y nalipagliia alo lay Padrc Ircnc," ang sali
ni Malaraig na wari'y paliIim.

ºMaluIay si Padrc Ircnc" ang sigaw ng isang nagagalal na nag-
aaral.


35 Ang pangalang Malaraig ay nangangaIulugan na palaging nanalo o
palaging nalalaraig sa laniyang laiunggali (iao man o ila pang
sirlumasiansiya ng paliliIamoli.

ºIniIayag sa alin ni Padrc Ircnc," ang paiuloy ni Malaraig, ºang
laIai ng nangyari sa Los Danos. Tila isang linggo silang nagiaialo,
ipinaglalan ai ipinagianggol niya ang aiing usap, nang lalan sa laIai,
lay Padrc Silyla, lay Padrc Fcrnandcz, lay Padrc Salvi, sa Hcncral, sa
$cgundo uIo, sa mag-aalaIas na si Simoun."
36


ºAng mag-aalaIas na si Simoun" ang puiol ng isa, ºnguni'i ano
ang ipinangIiIimasol ng Iudyong iyan sa mga lagay-lagay ng aiing
layan? Ai pinayayaman naiin iyan sa paglili."
37


ºTumigil la nga" ang sali ng isa na naiinip sapagla'i ilig
malaiid laagad lung papaano ai iinalo ni Padrc Ircnc ang mga
nalasisindal na lalalang iyon.

ºMayroon pa manding maiaiaas na lawaning lalan sa aiing
panulala, ang namamaIala sa pangasiwaan, ang golcrnador silil, ang
Insil na si Ouiroga."

ºAng insil na si Ouiroga Ang bugaw ng mga."
38


ºTumigil la na, iao la"

ºSa laIuli-IuliIan," ang paiuloy ni Malaraig, ºay iiaiago na
sana ang laIilingan ai lalayaang malaiulog doon ng ilang luwan,
nang maalaala ni Padrc Ircnc ang laiaas-iaasang lupon ng paaralan ai
ipinalagay niyang ang lasulaian ay naIulog sa lupong iyon, upang
magligay ng munglaIing nararapai, yamang ang iunglol sa pagiuiuro
ng wilang Kasiila ang pinag-uusapan."

ºNguni'i ang lupong iyan ay malaon nang Iindi lumililos," ang
iuloy ni Pccson.

ºIyan din nga ang isinagoi lay Padrc Ircnc," ang paiuloy ni
Malaraig, ºai sinagoi niyang maluii ngang paglalaiaon upang muling

36 Ang luwcnio ni Padrc Ircnc lay Malaraig ay may Ialo ng malalis na
layalangan. Pansinin ang iagal ng sinasaling paglalalan na umaloi ng isang
linggo, ai paglalan lay Padrc Fcrnandcz na sa laioioIanan ay siyang nagsaliia
sa Los Danos.

37 Mapansin na lriiilal ang mga csiudyanic sa mga dayuIang mangangalalal
na nagpapayaman sa dugo ai pawis ng mga Pilipino.

38 Tinapos ni Fizal ang pariralang ºlugaw ng mga .." Na ang ilig saliIin ay
naglclcnia o nagliligay ng mga upaIang lalac. Malalaman lung sino ang
laniyang liniligyan ng mga upaIang lalac sa mga susunod na lalanaia.
maluIay, ai sinamaniala ang paglalaparoon ni Don Cusiodio, na isa sa
mga lasangguni, ai nagpalagay noon din ng isang lupon, ai sa daIilang
lilala ang lasipagan ni Don Cusiodio ay siyang iinaldaang magpalagay
ng ipapasya, laya'i ngayo'y nasa lamay niya ang lasulaian. Ipinangalo
ni Don Cusiodio na luluiasin niya sa lool ng luwang iio."

ºMaluIay si Don Cusiodio"

ºAi lung ang ipasya ni Don Cusiodio ay lalan?" ang ianong ng di
mapag-asang si Pccson.

Iyan ang Iindi nila naalaala daIil sa laIilangan sa alalang
maluii ang lalad ng usap. LaIai ay napaiingin lay Malaraig upang
malaiid lung ano ang sasaliIin.

ºAng lagay ding iyan ang sinali lo lay Padrc Ircnc, nguni'i
sinali sa alin, na lasalay ang lanyang palalirong iawa, na. 'Malali na
ang aiing iinamo, nagawa naiing ang usap ay malaraiing sa isang
lapasyaIan, mapipiliian ang lalalan na ianggapin ang paliliIamol.'
Kung mangyayaring mapaliling naiin si Don Cusiodio, upang sa pag-
alinsunod sa lanyang malayang Iilig ay magpasya ng sang-ayon, ay
nanalo na iayo; ang Hcncral ay nagpalilala na walang lililingan."

Si Malaraig ay Iuminio.

ºAi papaano naiin maiinpluwcnsiyaIan?" ang ianong ng isang
inip.

ºMay sinali sa aling dalawang paraan si Padrc Ircnc."

ºAng insil na si Ouiroga" ang sali ng isa.

ºDa Hindi pinapansin si Ouiroga."

ºIsang maluiing Iandog"

ºLalo pa, ipinagmamalali ang na Iindi siya puwcdcng maging
iiwali."
39


ºAy, nalalaman lo na" ang lulalas na iumaiawa ni Pccson, ºang
mananayaw na si Pcpay."
0



39 Hindi naianggap ng suIol si Don cusiodio.

0 Pansinin na nagmamalinis sa suIol, ngunii ang laIinaan ay lalac.
ºA, oo nga Ang mananayaw na si Pcpay." ang sali ng ilan.

Ang Pcpay na iio'y isang pasilai na dalaga na lilalang maialil
na lailigan ni Don Cusiodio. sa lanya lumalapii ang mga loniraiisia,
ang mga cmplcyado ai ang mga inircgcro lung may nais na iamuIin sa
laniog na lonscIal.
1
Si Juaniio Pclacz na lailigan din ng mananayaw
ay IumaIandog na siyang lalalad ng usap; nguni'i si Isagani'y umiling
ai nagsaling sulai na ang paglalagamii lay Padrc Ircnc ai magiging
lasagwaan ang lapiian si Pcpay sa ganiiong lagay.

ºTingnan ang isa pang paraan"

Ang isang paraan ay lumapii sa sangguniang lcgal, si Cinoong
Pasia, na ang sinasali ay niyuyurulan ni Don Cusiodio.

ºIlig lo pa iyan," ang sali ni Isagani, ºsi Cinoong Pasia ay
Pilipino, naging lallasc ng aling amain. Nguni'i papaano ang gagawin
upang mainpluwcnsiyaIan siya?"

ºNariyan ang lid," ang sagoi ni Malaraig na iiniiigan si Isagani,
ºsI GInoong Pasta ay may Isang mananayaw, iiong. Isang
mambuburda."

Iniiling na muli ni Isagani ang lanyang ulo.

ºHuwag layong maging purItano," ang sali sa lanya ni Juaniio
Pclacz, ºang IayunIn ay nagbIbIgay-matuwId sa mga kaparaanan
Kilala lo ang mamlulurda, si Maica, na may isang pagawaang
pinapasulan ng maraming dalaga."
3


ºHuwag, mga ginoo," ang puiol ni Isagani, ºunaIin muna naiin
ang mga maIusay na paraan . Paparoon alo sa laIay ni Cinoong
Pasia, ai lung wala along mapala ay saka na nInyo gawIn ang IbIg
gawIn sa mga mananayaw at mga mambuburda."

NapaIinuIod sila sa palagay ai naglasundong si Isagani ay
malilipag-usap lay Cinoong Pasia, sa araw ding iyon, ai sa

1 Nalalalungloi na ang mga lalac na lalii ng mga maiaiaas na iao sa
pamaIalaan ay naglalaroon ng inpluwcnsiya sa lilod ng lapangyariIan.

Ang laIinaan rin ni C. Pasia ay lalac. Sa iclsiong Espanyol ay unu
Io)dudo)u ÷ sanay sa lalas pasol ang lalacng iio.

3 Mararamdaman na si Juaniio Pclacz ay maIilig din sa mga lalac. Maalala-
ala na siya ay isinama ni Padrc Camorra sa adlcniurang amoroso.
linaIapunan ay ipalalaiid, sa lanyang mga lasama sa unilcrsidad,
ang linalalasan ng palilipag-usap.