Tin, Tin mi? Ruh mu? Peki Zihin de Olamaz mı?

SAVAŞ KILIÇ (Sıcak Nal dergisi, no. 3, Temmuz-Ağustos 2010)

TİN, TİN Mİ? RUH MU? PEKİ ZİHİN DE OLAMAZ MI? ............................................................................................. 1 I. GIRIS ................................................................................................................................................................ 2 II. İNGİLİZCE SPİRİT.................................................................................................................................................. 3 III. FRANSIZCA ESPRİT .............................................................................................................................................. 5 IV. OSMANLICA KARŞILIKLAR .................................................................................................................................... 7 V. TÜRKÇEDE RUH, TİN ............................................................................................................................................ 9 VI. ÇEVİRİLERDE TİN .............................................................................................................................................. 12

I. Giriş
İng. spirit, Fr. esprit, Alm. Geist’dan söz ediyorum. Bu sözcüklerin gerek felsefi gerekse felsefi olmayan metinlerde çevirisi çeşitli güçlükler çıkarıyor: Kimileri her zaman tin’le karşılamayı tercih ediyor, kimileri ise yeri geldiğinde ruh veya zihin, zihniyet gibi karşılıkları da kullanma yoluna gidiyor. Terimlerin kaynak dillerdeki güçlüklerine Türkçeye özgü sorunlar da eklenince, doğrusu, çevirisi en zor durumlardan biriyle karşı karşıya kalıyoruz kimi zaman. Spirit ve esprit’nin köken anlamlarıyla başlayalım. İlk bakışta anlaşılacağı üzere, bu ikisi akraba, kardeş sözcükler: Lat. spirare “solumak, nefes almak” fiilinden türemiş olan spiritus “soluk, nefes” kökeninden geliyorlar. Bu kökenden gelen İng. ve Fr. başka pek çok sözcükte işte bu “soluk” anlamı hâlâ hissediliyor: Fr. aspirateur “elektrikli süpürge; havalandırma cihazı”, İng. aspirator “havalandırma cihazı”, Fr. aspirer “nefes almak, içine çekmek; can atmak” ve İng. aspire “can atmak”; Fr. inspirer ve İng. inspire sözcüklerini Türkçede biz de yine “hava” ile ilişkili bir sözcükle karşılamışız: esinle(n)mek (es- ten esin, tıpkı esinti gibi). İng. respire ve Fr. respirer “solumak, nefes almak” demek olduğu gibi, İng. spiracle’ın da zoolojide “soluma deliği” anlamına geldiğini; İng.’de alkollü içeceklere (=içki) spirits dendiğini, Türkçe’de de (en azından) alkol dediğimiz “uçucu” sıvının ispirto diye adlandırıldığını eklersek, tablo daha bir aydınlanır.1 Alm. Geist ise bize daha yabancı duruyor; fakat onun Danca kuzeni dünya dillerinin çoğu için nispeten eski bir tanıdık: gaz. Anlambilimci Michel Bréal, Danimarkalı bir bilginin doğal gazı keşfettiğinde bir isim bulamadığı için “soluk, hava” anlamlarına geldiği gibi, “ruh” da demek olan bu sözcüğü kullandığını anlatıyordu Essai de sémantique’de (1897). Bu bilgilerden Batı dillerinde “ruh”un hep “soluk” kavramı ile tanımlandığı açıkça anlaşılıyor. İşin doğrusu, Doğu dillerinde de durum farklı değil: Avrupa dillerinin doğulu akrabası Farsça’dan aldığımız can sözcüğü de “ruh, dirim, yaşam gücü” anlamlarının yanı sıra bir “son nefes” anlamı taşır dilimizde: canı burnunda. Farsçada nasıldır bilemiyorum, ama Türkçe’de can, son nefesle birlikte vücuttan “çıkan” bir şeydir. Arapça rûh sözcüğünün de “esinti” anlamına gelen rîh ile aynı kökten geldiği söylenir ki, İslam dininde Tanrı’nın insana
1

Eklenmesi gereken bir şey daha var: esprit sözcüğünün –herhalde Fransız okullarından yayılan bir tesirle– Türkçede de kullanılması. Günümüz Fransızcasında yalnızca yerici anlamda kullanılan espiri yap- (faire de l’esprit “espiri yapmaya çalışmak”) dilimizde nükte’nin, latife’nin, şaka’nın yerini uzun zamandır almış durumda. Espirili, nüktedan anlamında kullanılan espirituel türetimi ise, birkaç benzeri (redakte et-) gibi, Türkçe konuşanların yabancı dil modeline uygun olarak kurduğu, ama özgününe uymayan (spirituel) türetimlerden. İşin espirisini kavramak gibi ifadelerde espiri Fransızca anlamlarından birine –“ruh, mantık, püf noktası”– yaklaşmakta.

kendi “ruhundan (=soluğundan) üflemiş” olduğuna inanılması, rûh’un yine üflenen bir şey (“soluk, hava”) anlamını bir zaman taşımış olduğunu açıkça gösteriyor. Ne ilginçtir ki, iki dil grubuyla hiç ilişkisi bulunmayan Türkçede eskiden kullanılan bir sözcük de köken olarak “soluk” anlamına geldiği gibi, Eski Uygurca Budist metinlerinde “ruh, can” anlamlarını ifade edecek biçimde kullanılmıştır. Bu sözcük, bugün tin biçiminde kullandığımız tın’dır. Eski Uygurcada “canlı” demek için tınlığ “soluklu, tinli” türetimi kullanılıyordu. Sözcüğün çeviri metinlerde görülmesi, Türkçeye bu anlamın Hint-Avrupa dillerinin Hint kolundan çeviri yoluyla aktarıldığını düşündürse de, pekâlâ daha önce de bu anlama gelmiş olması ihtimal dâhilinde. Bu kısa girizgâhtan “ruh” kavramının geleneksel dünyada genelde “soluk” kavramıyla tanımlandığı; ruh’un, can’ın, bu yaşam enerjisinin solukla birlikte alınıp verilebilen, dolayısıyla son derece somut, maddi bir şey olduğu açıkça anlaşılıyor. Ama ne bu geleneksel anlayışın ne de bu anlayışı taşıyan sözcüklerin ilelebet değişmeden kalması beklenemezdi. Nitekim, modern çağla birlikte hem ruh tasavvurları hem de sözcükler, son derece karmaşık değişimlere uğradı. Özellikle iki kavramın –“ruh” ile “akıl, zihin”in– çakışması ve ayrışması bizim konumuz olan sözcüklerde görülen anlam karmaşıklığını doğurdu.

II. İngilizce Spirit Spirit’in İngilizcedeki serüveninden başlayalım. Oxford sözlüğü, kelimenin anlamlarını 5 gruba ayırmış ve hepsi tarih olarak Orta İngilizcenin son dönemine kadar gidiyor; geniş bir özetle aktarıyorum:
I) 1. İnsanda (ve hayvanlarda) bulunan yaşamsal ilke (=can, dirim): The spirit when it is gone forth returns not, neither the soul received up comes again2 “Can bir kez çıktı mı geri dönmez, göğe çıkan ruh da geri gelmez” ; 2. insan dediğimiz varlıkta geçici olarak birbirinden ayrılan maddi ve gayrımaddi kısımlardan maddi olmayanı (immaterial part), dolayısıyla bedensel (incorporeal) olmayan; 3. kişinin Tanrı’ya teslim ettiği “ruh”u (soul); 4. Olağan koşullarda insan duyularının algılayamadığı, keyfi biçimde kendini gösterebilen, genellikle korkutucu olarak tasavvur edilen doğaüstü, bedensel olmayan, rasyonel varlık ve kişi (= hayalet, hortlak, “ruh”). 1. Tanrı’nın etkin özü veya özsel gücü: the Spirit of God or of the Lord “Tanrı’nın veya Rabbin Ruhu”; the Holy Spirit “Kutsal Ruh” da denir; 2. İnsanların içinde veya üstünde etkili olan bir duygu, zihin durumu vb’nin etkin veya özsel ilkesi ya da gücü; özel türden bir eğilim, yönelim vb: A slight spirit of mockery played over his speech “Konuşmasında hafif bir alay tonu hissediliyordu” (Disraeli) ; 3. Bir veya birden fazla kişide bulunan özel bir nitelik, mizac veya “ruh hali”; bir şeyin yapıldığı sırada içinde

II)

2

İmlayı modernleştiriyorum.

III)

IV)

V)

bulunulan, değerlendirilirken benimsenen zihin durumu (frame of mind), duygu veya “ruh hali”: The money-making spirit was ... driven back “Para kazanma ruhu gerilemişti” ; 4. Kişiliği yahut mizacı ile ilişkisi içinde değerlendirilen bir kimse; 5. Bir şeyin özsel niteliği, doğası; zamanın belli bir bölümüne hakim eğilim ya da ton (bu anlama İngilizce’de ilk olarak 1820’de rastlanmış): It is the spirit of age, and we are all infected with it “Çağın ruhudur bu, hepimize de bulaştı” (Shelley). 1. Kişinin gayrimaddi, zeka veya akılla ilgili (intelligent or sentient) kısmı, genellikle bedenle karşıtlık içine sokulur (bu anlam Orta İngilizce’den beri görülüyor); 2. İnsanın duygusal kısmı, öfke ve düşmanlık gibi duyguların kürsüsü: She was prepared for war and her spirit was hot within her “Savaşa hazırdı, içi içine3 sığmıyordu” (1862); 3. Cesaret; 4. Kişi veya nesnelerin canlılığı, hareketliliği. 1. Özellikle dilbilgisi terimi olarak ve arkaik bir şiirsel sözcük olarak spirit soluk anlamını korur: The balmy spirit of the western gale “Batı rüzgârının merhem gibi esintisi” (Pope) 2. Ortaçağ tıbbında, kanda dolaştığı ve temel organlara hayatiyet verdiği kabul edilen karmaşık bir sıvı; (çoğul olarak kullanıldığında) yaşam gücü ve enerjisi anlamlarına geliyor: Thy spirits have fainter flow, I see thee daily weaker grow “Betin benzin solmuş, her geçen gün gözünün feri sönüyor” (Cowper) ; 3. (çoğul) Özellikle olaylar ve koşullara bağlı olarak sevinçlere ya da kedere boğulan zihin veya yetiler: Depressed in spirits “morali bozuk” ; 4. Algılama ya da düşünme yetileri: His spirits should hunt after new fancies “Zihni yeni hayaller peşine düşmeli” (Shakespeare). Ortaçağ simyacılarının bu adı verdiği dört maddeden biri – özellikle civa. 2. Genelde damıtma yoluyla elde edilen bir maddenin özü – bilhassa alkol (ispirto).

Bunların dışında bir de fiil biçimi var; to spirit, başlıca iki anlam taşıyor: 1. Kana veya bir sıvıya canlı, faal bir nitelik kazandırmak: And shall our quick blood, spirited with wine, seem frostie? “Ya damarlarımızda delice akan, şarapla tutuşmuş kanımız buz gibi mi görünsün?” (Shakespeare); 2. Gizemli veya hileli biçimde ortadan kaldırmak, kaybetmek, (ruh/hayalet gibi) gözden kaybolmak: She was spirited away in a moment “Bir anda ruh/hayalet gibi ortadan kaybolmuştu”. Sonuç olarak, İngilizce’de spirit kelimesi yalnızca “tin, ruh” anlamı taşımıyor; Türkçeye aktarırken, ruh’un yanı sıra can, dirim; iç (âlem); zihin; ruh-hayalet/hortlak; ton; moral karşılıkları da kullanılabilir pekâlâ.

3

Baudelaire’in « İnsan ve Deniz » şiirinin ilk dörtlüğünde de esprit sözcüğünün aynı şekilde « iç » diye çevrilebileceğini düşünüyorum: Homme libre, toujours, tu chériras la mer ! La mer est ton miroir ; tu contemples ton âme Dans le déroulement infini de sa lame, Et ton esprit n'est pas un gouffre moins amer. Özgür insan, denizi hep seveceksin sen! Deniz aynan senin; ruhunu seyredersin Dalgalarının sonsuz çalkantısında, İçin de o denli acı bir girdap senin.

III. Fransızca esprit Fransızca’nın tarihsel sözlüğü olan, günümüzün en büyük sözlük uzmanı Alain Rey’nin yönetiminde yeniden yayınlanmış Grand Robert sözcüğün başlıca 6 anlamı ve bunlara bağlı düzinelerce kullanımı (alt anlamı) bulunduğunu tespit ediyor. Özetleyerek aktarıyorum:
I) 1. Etimolojik, eski anlamı: Soluk, hava (=tin). İncil’e özel bir kullanım bu : L'esprit de Dieu (...) selon la première signification de la lettre, un vent, un air que Dieu agitait. “Tanrı’nın tini (...) lafzın ilk anlamına göre, esinti, Tanrı’nın harekete geçirdiği hava.” (Bossuet); 2. Buradan analoji yoluyla: insanın bedensel olmayan yaşamının ilkesi, âme (ruh) ile eşanlamlı; 3. XII. yy’ın başından itibaren dini metinlerde: Tanrı’dan gelen ilham, esin. Saint-esprit veya Esprit saint: Üçlemede Baba ve Oğuldan sonra üçüncü kişi (= Kutsal Ruh/Tin). 1. (XIV. yy’dan itibaren) Les esprits: yaşam ve duygu ilkesi olarak değerlendirilen kendilikler (=şuur/bilinç, kendi). Deyim: perdre ses esprits “şuurunu kaybetmek, kendinden geçmek, kendini kaybetmek, bayılmak”, reprendre ses esprits “şuuru yerine gelmek, kendine gelmek”. 2. (eski kimya) Damıtma yoluyla elde edilebilen uçucu sıvılar; alkol. Esprit de vin “etil alkol”. 1. (Tespit edilen ilk kullanımı: 1119) maddi ve bedensel/cismani olmayan varlık, âme “ruh” eşanlamlısı. Dieu est un esprit pur "Tanrı saf ruhtur"; 2. Yeryüzünde kendisini gösterdiği varsayılan hayali, mitik varlık (= ruh, hayalet) 3. (1458’den itibaren) ölünün ruhu (=hortlak). Château hanté par des esprits “Hortlakların musallat olduğu şato”. Bu yazı için en önemlisi olan IV. anlamın, sözlük, XII. yy’ın ortasından beri görüldüğünü belirtiyor: düşünen gerçeklik. 1. (Düşünmenin nesnesi ve maddeye karşıt olan) genel anlamda, düşünme ilkesi (=zihin). Doctrine pour laquelle il existe deux principes, l’esprit ayant pour caractères la pensée et la liberté, et la matière → Spiritualisme “İki ilkenin, ayırıcı özellikleri düşünce ve özgürlük olan zihin ile madde’nin bulunduğu öğreti bkz. Spiritualisme". Je suis, j'existe, cela est certain; mais combien de temps? Autant de temps que je pense (...) Je ne suis donc, précisément parlant, qu'une chose qui pense, c'est-à-dire un esprit, un entendement ou une raison (...) “Ben varım, bu kesin; ama ne zamana kadar? Düşündüğüm sürece (...) Öyleyse, açık seçik söylemek gerekirse, ben düşünen bir varlığım, yani bir zihin, dimağ veya akılım ben.” (DESCARTES, Méditations métaphysiques, II) (...) l'esprit peut être considéré ou comme la faculté productrice de nos pensées, et l'esprit, en ce sens, n'est que sensibilité et mémoire; ou l'esprit peut être regardé comme un effet de ces mêmes facultés, et dans cette seconde signification, l'esprit n'est qu'un assemblage de pensées (...) “zihin ya düşüncelerimizi üreten yeti olarak, ki bu anlamda zihin duyarlılık ve bellekten başka bir şey değildir; ya da bu yetilerin bir sonucu olarak değerlendirilebilir ki, bu anlamda zihin düşüncelerin bir araya gelişinden başka bir şey değildir.” (Helvétius, De l'esprit, I.); 2. Teolojide chair (İng. flesh) “beden” karşıtı olarak; 3. (XII. yy’ın başından itibaren) Bireyde entelektüel olduğu kadar duygusal anlamda ruhsal/zihinsel (psychique) yaşamın ilkesi, bu anlamıyla âme’ın eşanlamlısı (=zihin, akıl, kafa, ruh, gönül, kalp) Deyim: avoir l’esprit ailleurs “aklı başka yerde olmak”, état d’esprit / état d’âme “ruh hali, hâleti ruhiye”, l’oeil/les yeux d’esprit “gönül gözü, kalp gözü”, santé de l’esprit “akıl/ruh sağlığı”, avoir l’esprit dérangé “akıl/ruh sağlığı bozuk olmak”, perdre l’esprit “aklını kaybetmek, kaçırmak, delirmek”. Quoi! toujours Andromaque occupe votre esprit? “Ne diyorsun! Hâlâ aklın Andromaque’ta mı?” (Racine, Andromaque, II, 5); 4. (eski) duygu ilkesi (=kalp, gönül, fikir/karar) changer d’esprit (krş. İng. to change one’s mind) “fikir, niyet değiştirmek”: Depuis que mon esprit est capable de flamme, Jamais un trouble égal n'a confondu mon âme (...) “Kalbim tutuşmayı öğrendiğinden bu yana, Böyle bir bela çatmadı ruhuma...” (Corneille, Médée, I, 2); 5. a) Alışkanlıklar ve

II)

III)

IV)

V) VI)

mizaç (=ruh) avoir l’esprit audacieux, aventurier “cesur, maceracı ruhu olmak”. b) Düzdeğişmece yoluyla, kişi. C’est un mauvais esprit qui s’oppose à toute discipline “Hiç hizaya gelmeyen kötü bir biri bu.”; 6. (Duyarlılığa karşıt olarak) entelektüel yaşam ilkesi (krş. entendement, intellect, intelligence, raison) (=zihin). Entelektüel yatkınlık, niteliklilik. Davranışı belirleyen tutum, ilke.

Fransızca sözcüğün âme sözcüğü ile karşıtlığını Bernard Lafaye Dictionnaire des synonymes’de (Eşanlamlılar Sözlüğü) şöyle açıklıyor:

ÂME, ESPRIT. Fransızcada varlığımızın mahrem ve gözle görünmez kısmına, filozofların yetilerini ve işlemlerini incelediği yaşam ilkesine verilen ad. Bir insan son nefesini vermek üzere olduğunda da, Romalıları takliden, ruhunu *âme veya esprit+ teslim ettiğini söyleriz. Ancak âme daha ziyade bedenle ilişkili olarak ele alınır; hayat verdiği ve hareket ettirdiği bedene bağlıdır. Oysa esprit bedenden bağımsız olarak, maddeye karşıt ince ve girift bir şey olarak kavranır: Tanrı ve semavi zihinler *intelligences+ âme değil, esprit’dir ve de insan’ın ruh’u *âme+ bedensel mahfazasından kurtulduğu zaman o da esprit olur, pür bir esprit. “Nasıl Tanrı esprit ise, benim de ruh’um *âme+ esprit’dir.” LABR. Öte yandan, özellikle en bedensel yetilerimiz, gelişimleri içinde bedene en çok bağlı olanlar âme sözcüğüne bağlanır, duyarlılık ve irade fikirleri gibi; oysa esprit bilhassa en soyut yetimizi, deyiş yerindeyse, işleyişi içinde bedenin durumuna en az tabi olanı, akıl’ı [raison] çağrıştırır. Ruh’un *âme+ duyguları ve çalkantıları deriz; duyarlı, tutkulu, güçlü bir ruh deriz; ama esprit’nin *zihin+ düşünceleri, ışığı, doğruluğu, icatları deriz; aydın, bilgili, yöntemli bir esprit *dimağ+ de deriz. İnsanın entelektüel ve duygusal [moral]4 ilkelerinden âme duygusal yönü, esprit ise entelektüel yönü temsil eder. Kalbiyle ayırt edilmek, güçlü duyguları, kuvvetli heyecanlar ve enerjik kararları hissetmeye muktedir olmak, ruh’u *âme+ olmak’tır; sağlam bir kafaya sahip olmak, eşyayı ve bağıntılarını kavramaya, tasavvur etme, tefekkür etme ve akıl yürütmeye muktedir olmak ise esprit’si olmaktır. “Dünyada gelişmiş dimağlar’ın [esprit] yanı başında alçak ruhlar *âme+ görüyoruz, sağlam kafalar da, şeytani kalpler de.” BOURD. “Bizi güldüren his, insan zihninin *esprit+ veya aklının *raison+ bir tahassüsüdür *affection+; gözlerimizden yaş getiren ise ruh’un *âme+ bir hissidir.” BERN. “Zihin [esprit], ruh’un *âme+ gücü değil, gözüdür; ruhun gücü kalpte, yani hissiyattadır *passions+.” VAUV. [...] Mecazda da aynı fark bulunur. İnsanın kendisini yönlendiren, götüren, harekete geçiren yanına âme diyoruz, insanın simgesi görevi gören görüşler veya özdeyişlerin tümüne ise esprit. Reisinin ölümüyle bir topluluğun ruh’u *âme+ değişir, ama esprit’si *zihniyeti+ aynı kalır. (Lafaye, s. 22)

Bu sözcükbilim incelemesinden çıkarılacak ilk sonuç şu: Esprit yalnız “ruh, tin” değil, pekâlâ “şuur/bilinç, kendi; hayalet; hortlak; zihin; akıl/kafa, gönül/iç; fikir, karar; kişi” olarak da
4

Bugün “ahlaki, ahlaksal” anlamına gelmekle birlikte, moral kelimesinin geçmişte –herhalde 19. yy’ın sonuna kadar– hep bir “duygusal” anlamı taşıdığı aşağıdaki cümlelerden açıkça anlaşılıyor. Keza 19. yy’ın sciences morales’i ya da İng. moral sciences’ı da “ahlak bilimleri”ne değil, “ruh bilimleri, psikolojik bilimler”e karşılık gelir: örneğin Amerikalı dilbilimci Whitney dilbilimi bir “science morale et historique” olarak tanımlarken, aklından en son geçecek şey “ahlak, töre vb” kavramlar olurdu. Bu yazı boyunca göstermek istediğimiz şeyin, bir başka örneği de işte budur: çeviri yaparken olsun, geçmişin felsefi veya bilimsel metinlerini anlamaya çalışırken olsun, anlamın tarihsel olduğunu akıldan çıkarmamak gerek.

tercüme edilebilir. Ayrıca Fransızca inceleme şunu açıkça göstermektedir: Fransızcada esprit’nin “akıl, zihin, dimağ” anlamı, spirit’in İngilizce’de taşıdığı aynı anlamdan çok daha güçlü, yani metinlerde daha yaygın ve sık görülmekte. IV. Osmanlıca karşılıklar Şimdi bir de Esprit sözcüğünün Osmanlıca sözlükler ve Osmanlı yazarlarınca nasıl karşılandığına bir bakalım. Kâmûs-ı Fransevî’nin esprit maddesinde Şemsettin Sami şunları yazmış:

Rûh, ervâh-ı latîfenin beheri; cin, perî; ‘akl, zekâ, fehm, idrâk, fikr; tab’îat, ahlâk; ma’nâ, mazmûn, me’al; niyet, maksad; isti’dâd. Bel esprit ‘akl ü zekâ iddi’asında bulunan. Saint esprit Rûhü’l-kuds. Unité d’esprit i’tilâf-ı efkâr. Trait d’esprit mazmûn, nükte. Homme d’esprit zarîf ve nükte-perdâz adam. Avoir de l’esprit au bout des doigts gayet mâhir olmak. Esprit de conciliation efkâr-ı müsâlemet-kârâne, i’tilâf-cûyâne. De peu d’esprit sebük-magz. La lettre et l’esprit mantûk ve mefhûm, elfâz ve me’âni ile makâsıd ve mebânî. Terme et esprit ta’bîrât ve tefsîrât. Esprit perspicace sür’at-i intikâl. Mettre en l’esprit işrâb ve ihtâr etmek. (Kimya) Taktîr ile çıkarılan mâyi’, rûh, ispirto. (c. I, s. 979-80).

Bunun ardından Sami, son derece ilginç bir madde tanımı veriyor: “Esprit-fort mesleksiz [=dinsiz] ve –hâşâ– münkir-i ulûhiyyet [=ateist+, hakîm-i kâzib *=sahte, yalancı filozof+.”5 Felsefeci Babanzade Ahmed Nâim ise esprit sözcüğünün “nefs; akl; meleke” gibi Arapça kelimelerle karşılanabileceği düşüncesinde:
esprit: nefs, nefs-i nâtıka, ruh; akıl | esprit géométrique: akl-ı nazarî, kuvve-i nazariye | esprit philosophique: meleke-i felsefiye | esprit scientifique: meleke-i ilmiye | esprit de finesse: akl-ı amelî, kuvve-i ameliye, [kuvve-i+ kiyâset. (Aktaran İsmail Kara, s. 350)

Nâim Bey, George-Lespinasse Fonsegrive’in (1852-1917) Eléments de philosophie’sinden çevirdiği Mebâdî-i Felsefeden Birinci Kitâb: İlmü’n-Nefs’e (İstanbul, 1331/1915-1916) yazmış olduğu bir notta “akıl” teriminin niçin esprit’yi karşılamak için daha uygun olduğunu şöyle açıklamakta:6
Metindeki Fransızca iki tabir harfiyyen tercüme edilmek lazım gelse birincisine *esprit géométrique] ruh-i hendesî veya –bugünkü ülfete*=alışkanlığa+ göre– fikr-i hendesî, ikincisine de
5

Grand Robert bu tanımı, André Lalande’ın (1867-1963) meşhur felsefe sözlüğünde verdiğini yazıyor. Demek ki Sami Bey’in Kamus-ı Fransevî’sinin (gözden geçirilmiş ve genişletilmiş 4. basım : 1905, İstanbul, Mihran) kaynaklarından biri Lalande’ın Vocabulaire technique et critique de la philosophie (Paris, 1902 →) başlıklı sözlüğü. 6 Metinde zaten köşeli ayraçlar kullanılmış olduğu için, anlaşılmayabilecek Osmanlıca ifadelerin günümüz [= xxx] Türkçesine çevirilerini = işaretiyle ve üstyazıyla ( ) göstermek gibi tuhaf bir yolu seçmek zorunda kaldım.

[esprit de finesse] ruh-i veya fikr-i kiyâset demek icap ederse de tercümelerdeki garabet*=tuhaflık+ bizi bu tabirlerden sarf-ı nazar etmeye*=vazgeçmeye+ mecbur ediyor. Müellifin bu fıkradaki tarifât ve izahâtı bi’z-zarure*=bu paragraftaki tanım ve açıklamaları ister istemez+ bize akl-ı nazarî veya kuvve-i nazariye; akl-ı amelî veya kuvve-i ameliye tabirât-ı kadîmemizi*=şeklindeki eski deyişlerimizi+ hatıra getiriyor. İnsan marifet ve fehm-i hakâyık[=bilgi ve hakikatleri anlamak] içün akla muhtaç olduğu gibi, bu marifet ve fehmi*=bilgi ve anlamayı+ iktisab[=edinmek] ve şuûn-ı zâtiye ve bedeniyesini*=özüyle ve bedeniyle ilgili olguları+ hüsn-i tanzim ve tedbir*=iyi düzenlemek ve denetlemek+ içün de akla muhtaçdır. İşte aklın bu birinci nevine kuvve-i nazariye veya akl-ı nazarî, ikinci nevine kuvve-i ameliye veya akl-ı amelî demişlerdir. Akl-ı nazarî’ye Fransızca raison spéculative veya raison abstraite, akl-ı amelî’ye raison pratique denilmiştir. Bu kitabın müellifi ise bazı hususi ıstılahâta tebe’an*=özel terimlere uyarak] raison yerine esprit, spéculative yerine géométrique, pratique yerine finesse tabirlerini istimal etmiştir*=kullanmıştır+ ki, bu tabirler ihtiyar ettiğimiz*=seçtiğimiz+ tercümelerden ‘udûle[=sapmaya] sebep olamaz zannederim. Tercümemizde olsa olsa raison ile esprit’den her ikisinin de akıl ile ifadesi gibi bir kusur vardır ki, bundan taharrüz edilemeyecek*=kaçınılamayacak+ gibi görünüyor. Esprit’nin raison’dan farkı*:+ rasion’un fehm-i hakâyık, fehm-i mebâdî kuvveti*=hakikatleri anlama, temelleri/ilkeleri anlama gücü+ olmasına mukabil, esprit’nin –daha evvel malum olup burada bahsimize taalluku[=konumuzla ilgisi] olmayan me’ânisinden*=anlamlarından+ başka– küllî olan hakâyık ve mebâdîyi*=tümel/evrensel olan hakikatler ve temeller/ilkeleri+ cüz’iyâta[=tikellere] tatbik ile tasavvurât ve mefâhîm-i cüz’iyeyi[=tikel tasavvurları ve temelleri/ilkeleri] yekdigere*=öbürüne/ tümellere+ kıyas kuvvetine deniyor. Biri müdrikin külliyâtıdır*=idrak edenin/anlağın tümelleridir+, diğeri külliyâtı cüz’iyât içinde müdrikdir*=tümelleri tikeller içinde anlar/idrak eder+. İşte bu fark-ı dakîki eda edecek*=bu ince farkı ifade edecek+ bir tabire henüz tesadüf edemedim. Biz her iki müdriki akıl tesmiye ediyoruz. Binaenaleyh daha müsanip bir tercüme bulununcaya kadar bu iki terkibi böyle tercüme edeceğiz. (Aktaran İsmail Kara, s. 142-3.)

Görüldüğü üzere Nâim Bey, esprit’nin bu tür bağlamlarda ruh (veya bugün olsa “tin”) diye çevrilmesinin “garabet” (tuhaf ve yanlış) olacağını, fikr diye anlaşılmasının alışkanlık haline geldiğini, fakat fikr’in de yetersiz olduğunu ifade ediyor. Bir anlamıyla esprit’nin raison’a gayet yakın olduğunun, ama aralarında bir ayrımın bulunduğunun da farkındadır. İki terimi çevirirken iki farklı biçim kullanmanın daha doğru olacağını bilmekle birlikte, çaresizlikten akıl karşılığını kullanmak zorunda olduğunu belirtirken, müstakbel Dil Reformu’nun Türkçe sözcükleri Batı dillerinin terimlerine raptiyeleme hülyasının boş olduğunu da bir bakıma bilmeden (avant la lettre) ifade etmektedir. Mufassal Kâmûs-ı Felsefe yazarı Rıza Tevfik, sözlüğünü ne yazık ki tamamlayamamış (yayınlanan ciltler, C maddesinin ortasında sona eriyor); ancak diğer kitaplarında yeri geldikçe, yabancı sözcükler ve Türkçe karşılıkları üzerinde duruyor. Doğu dillerinin yanı sıra, kadim ve modern Batı dillerini bilen feylesof, Abdülhak Hâmid’in Mülahaza-i felsefiyyesi’nde esprit’yi rûh ile karşılarken şunları yazıyor:

*...+ şu görünen kâinat-ı maddiyenin bir şu’bede-i his (illusion de sens) olduğunu iddia etmek, belki hakikat-i zâtiyenin vahdaniyetini ispat içindir. Nitekim eski hükemâ-yı Yunaniye meyânında –en evvel– bu iddiayı güden ve onun vâzıh ve sarih bir düsturunu veren meşhur

Parménide olmuş idi. O hakikat-ı mutlaka maddî olmak lazım gelmez. Aksi de düşünülebilir; mesela rûh (esprit) ve akıl (intelligence) olmak üzre dahi telakki edilebilir ki, kudemâ-yı eslâfda “noûs” yani akıl nazariyesini ilk defa vaz’ ve müdafaa eden Klazomenli Anaxagore bu itikadda idi. (s. 94-95)

Keza ileriki sayfalarda rûh = esprit’nin tanımına da gidiyor feylesof:

Feylesoflar miyanında bir kısmı eskiden beri muteber olan bir nazariyeden ayrılamıyorlar: Madem ki duygu vardır; onu tecrübe eden, duyan da olmak gerektir!.. diyorlar ve zevk ve elem dediğimiz hadisâta “mahal ve kâbil” olmak üzre, yahut mesned (support) ve âhiz (réceptacle), ayrıca bir de şahsiyet-i mücerrede (abstraite personnalité)nin vücudunu iddia ediyorlar ki, lisan-ı nâsda rûh (esprit) denilen cevher-i gayr-ı maddî (substance immatérielle) odur. Bu itikatta olan feylesoflara rûhiyyûn (les spiritualistes) denir. (s. 179)

Victor Hugo’nun “Lui” şiirinde şairin karşısına çıkan binlerce ağzı, gözü, kanadı olan hayalet’in “Sen kimsin?” sorusuna verdiği “Ben insan ruhuyum” cevabını, “insaniyetin rûhu (l’esprit humain)” diye aktarıyor (s. 273). Ancak kitabının sonlarına doğru, şiirde kullanılan söz oyunları üzerine konuşurken, Türkçe incelik sözcüğünün Fransızca karşılıkları olarak esprit ve finesse’i gösterir (s. 367). Uzun sözün kısası, Osmanlıca, felsefi anlamıyla Fransızca esprit’yi “akıl”, “ruh” ve “fikir” ile karşılamaya çalışmış, kimi durumlarda ise incelik ile eşleme yolunu tutmuştur. Cumhuriyet dönemi çeviri pratiğinde ise spirit ve esprit genellikle “ruh”, “tin” veya “zihin” ile karşılanmakta. Önce ilk iki kelimenin anlam ve geçmişine bir bakalım, ardından tin’in çeviri metinlerde kullanımını değerlendirmeye çalışacağız.

V. Türkçede ruh, tin Daha çok okul sözlüğünü andıran TDK’nın Türkçe Sözlüğü’nden Oxford ve Robert sözlüğü gibi ayrıntılı analizler beklemek –hakkımız olmakla birlikte– toyluk olur doğrusu. Yıllardır kamu bütçesinden ve Atatürk’ün mirasından sebeplenmeyi bilen ama tarihsel sözlük hazırlamayı beceremeyen TDK’ya göre ruh sözcüğünün dilimizde yalnızca 5 anlamı varmış:
1 . Dinlerin ve dinci felsefelerin insanda vücuttan ayrı bir varlık olarak kabul ettiği öz, tin. 2 . En önemli nokta, öz: "Lakin oyunun ruhunu anlamak mümkün değil."- M. Ş. Esendal. 3 . Esans: 7 "Bazısı ruh koklatır, bazısı alnına sirke sürer, bazısı kollarını, bileklerini ovuşturur."- H. R. Gürpınar.

7

Herhalde “esans” değil, “alkol” söz konusu burada.

4 . mecaz Canlılık, duygu: "Nesri gibi güzel bir ruhu olan Falih Rıfkı, Türk gazeteciliğini bir vatan hizmeti telakki etmiş ve kutsi bir vazife gibi ifa ediyor."- Y. K. Beyatlı. 5 . felsefe Bedeni etkin kılan canlılık ilkesi, bedenin hayat gücü.

Bu durumda, ispirtizma (spiritisme) ayinlerinin gözdesi ruh çağırmak eyleminde çağrılan ruh da ruh gibi dolaşmak’taki ruh da “dinlerin insanda vücuttan ayrı bir varlık olarak kabul ettiği öz, tin”den başkası değil. Oysa bu örneklerde hayalet ve hortlak’a yakın bir anlam var ve bu iki kavram, genelde dinler tarafından değil, halk muhayyilesince şekillendirilmiştir. Dolayısıyla tanım, ya eksik ya da yanlış! İkinci olarak, sözcüğün “canlılık” gibi bir anlamı vardır, ama Yahya Kemal’in alıntılanan cümlesi buna bir örnek olabilir mi gerçekten? Okuduğunu anlamaktan âciz zatlar, eski TDK sözlüğünün kullandığı tanıklarda başvurulan yazarların adlarına alerji duyup değiştirmeye kalkınca, işte böyle yüzlerine gözlerine bulaştırıyorlar. (Laf aramızda, futbol taraftarlarının “Ruhsuz i.neler!” tezahüratı bile bundan daha uygun bir tanık olurdu bu anlam girdisine.) Keza, “canlılık” anlamı ile “duygu” anlamı nasıl olur da bir tek maddede toplanabilir?! Sözgelimi, dayanışma ruhu ifadesi, “dayanışma canlılığı” diye (dil içinde yeniden) tercüme edilebilir mi? Demek ki, bir değil –en az– iki mecazi anlam girdisi olması gerekiyor. Hadi bu anlama “duygu” (“dayanışma duygusu”?) dedik, iş burada bitiyor mu? Temel anlamlarda nispeten ayrıntılı tanımlara yer verildiği halde, mecaz anlamlar için sanki bir eşanlamlılar sözlüğü imiş gibi kelimeleri peş peşe dizmek midir sözlükçülük?! Görebildiğim kadarıyla, Arapça rûh kelimesi Türkçeye XI. yüzyılda Orta Asya’da yapılmış ilk Kuran tercümesiyle girmiştir:
Meryem oglı Îsâ, tangrınıng yalavaçı, anıng sözi, kemişti anı Meryemka hem rûh. “Meryemoğlu İsa Mesih, ancak Allah'ın peygamberi, Meryem'e ulaştırdığı (emriyle onda var ettiği) kelimesi ve kendisinden bir ruhtur./ Meryem oğlu Mesih İsa, yalnızca Allah'ın peygamberi, Meryem'e ulaştırdığı kelimesi ve ondan bir ruhtur.” (RKT 27/10b3=4: 171)8 Kavî kıldı olarnı rûh birle. “Onları kendi katından bir ruh ile desteklemiştir” (RKT 38/15b1=58: 22) Mundaguk yarlıg ıdtımız sanga rûhnı yarlıgımız birle, bilmez erding ne ol bitig ne ol îmân. “İşte sana da, emrimizle, bir ruh (kalpleri dirilten bir kitap) vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin.” (RKT 36/35a 2-3=42: 52)

Arapça kelime zaman zaman Farsça cân ile karşılanmıştır:

8

Günümüz Türkçesinde kullanılan karşılıkları Diyanet veya Elmalılı meallerinden aldım.

Kaçan kim tüp tüz kılsa-miz anı, ürse men anıng içinde men yaratmış cândın, tüşüngler angar yüknügler. “*Hani Rabbin meleklere, ‘Ben kuru bir çamurdan, şekillendirilmiş balçıktan bir insan yaratacağım+ onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman, onun için hemen saygı ile eğilin’ *demişti+.” (RKT 30/22a1= 15:29) Rûhü’l-kuds (Kutsal Ruh, le Saint Esprit, Saint Spirit): Arıg Cân Aygıl: indürdi anı Arıg Cân *=Arı Can, Arı Ruh, Saf Ruh+ ya’ni Cibril “Ey Muhammed! De ki: ‘Kur'an'ı, Ruhu'l-Kuds (Cebrail) *…+ indirdi.’” (RKT 30/86b1-2=16:102)

XV. yüzyılın sonlarında Anadolu’da yapılmış bir Kuran tercümesinde, rûh yine Farsça cân ile karşılanmakta:
Dakı Meryem kızı İmrân ol kim fercini sakladı, pes anuñ içine cânumuzdan ürdük. Dakı çalabısı kelimelerini dakı kitâblarını togru tuttu. “Ve dişilik organını *=iffetini+ korumuş olan İmran kızı Meryem’in içine ruhumuzdan üfledik. O da rabbinin sözlerine ve kitaplarına uydu.”9 (SKT 571a7=66:12)

XVIII. yüzyılda hazırlanmış olan Mütercim Âsım’ın Burhân-ı Kâtı’ Tercümesi’nde de cân birebir aynı şekilde tanımlanmakla birlikte, Âsım rûh ve cân için bilmediğimiz bir Türkçe karşılık bulunduğuna da işaret etmektedir: “Rûh-i hayvanidir ki, Türkîde dahi can denir. Cân’ın asıl Türkîsi zivindirik olduğu resîde-i sâmi'adır*=kulağıma çalınmıştır+.” Tin’e gelince, tam anlamıyla bir arkaizm, yani unutulduğu halde bilinçli bir iradeyle yeniden dolaşıma sokulmaya çalışılan bir kelime. 11. yüzyılda Divanu Lugati’t- Türk, tın “soluk, nefes” anlamını veriyor. Gerard Clauson, sözcüğün “bazen genişlemeyle ‘ruh, can *=ömür, hayat]’ anlamı da kazanarak bütün Kuzeydoğu Türk dillerinde” yaşadığını ekliyor (s. 512): örn. tın alu umasar “nefes alamazsa”, tını uzun “ömrü uzun”, anıñ tını kesildi “soluğu kesildi”, tın kişi (el-mucimm) “işten el ayak çekmiş, emekli”. Uygurca Altun Yaruk metninde sözcük türemiş biçimiyle çok sık geçmekte: ters tetrü tınlıglar birle katılıp kavışıp “yanlış yola sapan canlılara katılıp” (Ölmez, 132. 10-1), kişisiz tınlıgsız “insansız canlısız (=ıssız)” (145. 16). Birkaç yerde daha dar bir anlamda, “insan” anlamında kullanılmış gibi: alku kamag tınlıglar oglanlarınıñ kılmış ne türlüg edgüli ayıglı *... kılınçlar+ “bütün insanoğullarının yaptığı ne kadar iyi ve kötü *...amel varsa+” (133. 7-8, ayrıca 147. 16, 154. 6 vs). Osmanlı döneminde tin kelimesi, Tarama Sözlüğü ve Ömer Asım Aksoy’un bir makalesine (s. 242) göre bir kez Nazmü’l-Le’âl diye bir manzum sözlükte Farsça “cân”ın karşılığı olarak geçiyor. Tın aslında Farsça cân ve Arapça rûh'un köken anlamıyla birebir örtüşüyor. Fakat metinler üzerinde yapılan inceleme gösteriyor ki, tın’ın (> tin) hiçbir zaman, Batı dillerindeki
9

Eski Anadolu Türkçesine yapılan çeviriyi günümüz diline aktardım.

spirit, esprit ve Geist gibi “zihin, dimağ, akıl” anlamı gelişmemiştir. Zaten TDK da tin’i Fransızca esprit’nin “zihin” anlamı için değil, Osmanlıca-Türkçe Cep Kılavuzu’nda (1935) belirtildiğine göre, ervah ve ruh kelimelerine karşılık olarak önerilmiş (s. 76, 272). 1942 tarihli Felsefe ve Gramer Terimleri sözlüğünde ise son derece açık biçimde esprit’nin “ruh” (Alm. Geist kelimesine gönderme yapılmış) anlamı için tin, kendi deyişleriyle “mind” anlamı içinse “şimdilik” kaydıyla Arap asıllı vatandaşımız “zihin” önerilmiş (s. 211).10 Buna mukabil Bedia Akarsu’nun Felsefe Terimleri Sözlüğü (eski TDK’nın yayını), tin’in tanımında karışıklığa katkıda bulunmaktan öteye gidemiyor: Terimin tanımında ruh sözcüğünün kullanılmasına bakılacak olursa, mantıken tin’in ruh’un bir altkümesi olduğunu düşünmemiz gerekir; oysa durum tartışmaya açık. Ayrıca, Akarsu, tin’in karşılığı olduğu Batılı terimlere bakarak, ruh’un tin’in yerine kullanıldığını söylüyor ki, verdiği örnek Saint Spirit/le Saint esprit “Kutsal Ruh” evlere şenlik. Çünkü ruh’un tin’in yerine kullanıldığını öne sürebilmek için, 1) öncelikle ruh ile tin arasında (biçimsel değil semantik) bir ayrım yapmak gerekiyor, ama maddenin başında tin’in Osmanlıca ruh’un öz Türkçe karşılığı olduğu belirtildiğinde, ikisinin özdeş olduğundan başka ne söylenmiş olabilir ki; ya da 2) tin’in kullanımdan düşmediği ve ruh’la birlikte, yan yana, belki bir anlam inceliğiyle birlikte kullanıldığı varsayılmalı, oysa tin sözcüğü Osmanlı sahasında neredeyse hiç kullanılmamıştır.11 Arkaizm olarak tin’in yanıt, kanıt gibi benzerlerinden çok daha az rağbet gördüğü aşikâr; konuşma diline “ruh” karşılığı olarak hiçbir zaman giremedi ve günümüzde yalnız felsefe alan yazınında kullanılıyor. Ama bu kullanımı da birtakım önemli sorunlara gebe: En önemlisi de kimi çevirmenlerin eski TDK’nın ayırt edebildiği esprit/spirit/Geist’ın “zihin” anlamını görmezden gelmeleri veya –bilerek ya da bilmeyerek– zihin sözcüğü yerine tin’i koşmak istemeleri...

VI. Çevirilerde tin Çeviri dünyamızda tin özellikle Hegelci anlamda Geist’ın karşılığı olarak kabul görmüş gibi: Phenomenologie des Geistes/ Tinin Görüngübilimi, çev. Aziz Yardımlı (İstanbul: İdea). Buna ek olarak İngilizce soul ile spirit arasında ayrım yapmak gerektiğinde de tin’e başvurulduğu

10 11

Bu eski kaynaklara ulaşmamda yardımını esirgemeyen üstat Tuncay Birkan’a teşekkür ediyorum. Bir tek Nazmü’l-le’al diye bir manzum sözlükte karşılaşılması Osmanlı dilinde kendine ait bir yeri ve değeri olduğu anlamına gelmez.

görülüyor: Joel Kovel, History and Spirit/ Tarih ve Tin, çev. Hakan Pekinel (İstanbul: Ayrıntı). Kitabın editörü olan Tuncay Birkan, “tin” tercihini şöyle açıklamakta:
Tarih ve Tin’in alımlanmasında karşılaşılabilecek en büyük güçlük, Türkçede “tin”in tarihsiz ve bu yüzden de talihsiz bir kavram olmasından kaynaklanıyor. İngilizcedeki karşılığı olan “spirit” gibi gündelik yaşamda da sık sık kullanılan, zengin çağrışım ve yananlamları olan bir terim değil “tin”. Hiç değil. Yazarın “soul” (ruh) ve “spirit” (tin) arasında çok önemli bir ayrım yaptığı düşünüldüğünde başka bir çaremiz de kalmıyordu ama [vurgu benim, S.K.]. (Sadece İncil gibi kadim metinlerden yapılan alıntılarda “tin”i kullanmayıp, “ruh”u tercih ettik.) Tin, terimin imlediği yaşantı/ilişki/duygu durumuna ihtiyaç duyanların kullanmasıyla yaygınlaşacak yaygınlaşacaksa. Özgürleşmeyi kendi meselesi olarak görenlerin bu ihtiyacı duyup kavrama sahip çıkmaları gerekiyor.

Buna karşılık, esprit’nin “tin” çevirisi biraz daha ihtilaflı. Örneğin Gaston Bachelard’ın Nouvel esprit scientifique’i (1933), ilkin Hilmi Ziya Ülken tarafından Yeni İlmî Zihniyet (İstanbul: Vakıflar Matbaası, 1934), Alp Tümertekin tarafından ise Yeni Bilimsel Tin (İstanbul: İthaki, 2009) diye çevrilmiş. İki çeviriyi de, başlık düzeyinde, savunmak için çeşitli gerekçeler öne sürülebilir. Bir yandan, yukarıdaki incelemelerden anlaşıldığı gibi, esprit’nin “ruh/tin”e indirgenemeyeceği; öte yandan, Bachelard’ın 1930’larda Fransa’da moda olmaya başlamış Hegelciliğin cazibesine kapıldığı için, sözcüğü az çok muğlak biçimde kullandığı, yani hem “bilimsel aklı” hem de “bilimsel tini” düşündürecek bir kullanımı olduğu söylenebilir. Fakat Tümertekin’in çevirisinde “fizikçinin tini”, “bilimadamının tini” gibi kullanımların ne derece doğru olduğu ortada. Aynı şekilde Paul Ricoeur’ün şu cümlesinde de esprit’yi “tin” diye çevirmek pek doğru bir tercih gibi görünmüyor: Ainsi la phénomènologie de la mémoire s’ouvre délibérément sur une analyse tournée vers l’objet de mémoire, le souvenir que l’on a devant l’esprit; “Böylelikle hafıza görüngübilimi ister istemez hafıza nesnesine, tin karşısında sahip olunan anıya yönelik bir çözümlemeye doğru açılıyor *…+”. Burada aslında “tin”den ziyade, “zihin, akıl”, hatta “göz” söz konusudur: “gözümüzde canlanan anı” veya, illa daha sadık bir çeviri isteniyorsa,“zihnimizin/aklımızın önünde duran anı” gibi bir ifadeyi tercih etmek daha doğru olur. Nitekim metnin İngilizce çevirisinde de bu ifade, “the memory that one has before the mind” diye karşılanmış.12 Bu örneklere mukabil, Maurice Merleau-Ponty’nin Göz ve Tin adlı kitabının çevirisinde “tin” ve “zihin” karşılıkları birlikte kullanılmış. Çevirmen Ahmet Sosyal, bu tercihini şöyle açıklamakta:
12

Memory, History, Forgetting, çev. Kathleen Blamey - David Pellauer, Chicago : The University of Chicago Press, 2004, s. xvi.

Kitabın başlığında yer alan esprit sözcüğünü ‘zihin’ diye çevirmek de olanaklıdır. Zaten metin içinde yer yer böyle yaptık. Ama tinci (spiritualiste) bir düşünce geliştirmemekle birlikte Merleau-Ponty’nin bu başlıkta esprit sözcüğüne ‘zihin’den daha yüce ve geniş bir anlam yüklediği söylenebilir. (“Çevirenin Önsözü”, Maurice Merleau-Ponty, Göz ve Tin (L’oeil et l’esprit), çev. Ahmet Soysal, İstanbul: Metis, 3. bs., 2006, s. 11)

Esprit’nin başlıkta daha “yüce” bir anlam taşıyıp taşımadığı tartışılabilir elbette; “Göz ve Zihin” gibi bir başlığın kitabın içeriğini daha iyi yansıtabileceği de ileri sürülebilir belki. Ama Soysal’ın dediği gibi, Merleau-Ponty’nin tincilik (maneviyatçılık?) ile bir ilgisi olmadığı halde, “tin” karşılığına başvurmak gerekebilir bazen, özellikle de “ruh”u âme için saklı tutmanın gerekli olduğu durumlarda. Örneğin:
L’oeil accomplit le prodige d’ouvrir à l’âme ce qui n'est pas âme, le bienheureux domaine des choses, et leur dieu, le soleil. Un cartésien peut croire que le monde existant n’est pas visible, que la seule lumière est d’esprit, que toute vision se fait en Dieu (s. 83). Göz ruha, ruh olmayanı, şeylerin mutlu alanını, ve onların tanrısı güneşi açma mucizesini gerçekleştirmektedir. Bir Descartesçı varolan dünyanın görünür olmadığına, tek ışığın tinden [tin-zihinden? S.K.] geldiğine, her görüşün Tanrı’da gerçekleştiğine inanabilir (s. 74).

Öte yandan çoğu durumda “tin”den ziyade “zihin” söz konusu galiba:
Cet extraordinaire empiétement, auquel on ne songe pas assez, interdit de concevoir la vision comme une opération de pensée qui dresserait devant l’esprit un tableau ou une représentation du monde, un monde de l’immanence et de l’idéalité (s. 17). Bu yeterince düşünülmeyen olağanüstü nitelikteki birbirinin sınırını aşma durumu, görüşü, zihin önünde dünyanın bir tablosunu ya da temsilini, bir içkinlik ve ideallik dünyasını koyan bir düşünce işlemi olarak kavramayı engeller (s. 33). Ainsi la vision se dédouble: il y a la vision sur laquelle je réfléchis, je ne puis la penser autrement que comme pensée, inspection de l’Esprit, jugement, lecture de signes (s. 54) Böylelikle görüş iki kat olur: Üstüne düşündüğüm görüş vardır, bunu ancak düşünce, zihnin teftişi, yargı, işaret okuması olarak düşünebilirim (s. 56).

Hatta aşağıdaki cümlede de aslında “zihnin” söz konusu olmadığından emin olamayız:
Le peintre ‘apporte son corps’, dit Valéry. Et, en effet, on ne voit pas comment un Esprit pourrait peindre. (s. 16) Valéry, ressam ‘vücudunu katmaktadır,’ der. Gerçekten de bir Tin’in [zihnin/dimağın?+ nasıl resim yapabileceği bilinmez. (s. 32)

Ama aşağıdaki örnekte, esprit, bana öyle geliyor ki, “tin”den ziyade “can”dır:
L’animation du corps n’est pas l’assemblage l’une contre l’autre de ses parties – ni d’ailleurs la descente dans l’automate d’un esprit venu d’ailleurs, ce qui supposerait encore que le corps lui-même est sans dedans et sans 'soi'. (s. 21) Bir vücudun canlılığı, onun kısımlarının yan yana

bitiştirilmesi değildir – ne de başka yerden gelmiş bir tinin [=canın, S.K.] otomata inmesidir, ki bu hâlâ vücudun kendisinin içsiz ve ‘kendi’siz olduğunu varsaymak olacaktır. (s. 35)

Esprit’yi (ve çoğu zaman spirit’i de) “tin”e indirgemeyeceğimizi gösteren bu incelemeler ve örneklerden sonra biraz da serbest-vezin akıl yürütelim: Sözgelimi Montesquieu’nün Kanunların Ruhu Üzerine (çev. Fehmi Baldaş, MEB, 1963)13 / De l’Esprit des lois (1748), kitabı bugün çevrilse “Yasaların Tini” olur mu? Zorlanırsa, yani Montesquieu’nün Hegel’den önce yaşadığı, hiçbir biçimde “evrensel zihin” anlamında bir tin tasavvur etmediği unutulursa, olur elbette. Ama bana kalırsa, tin sözcüğünü öncelikle, (1) felsefedeki Hegelci anlamına, yani İngilizcede de Fransızcada da çevirisi pek kolay olmayan bu anlama hasretmek; saniyen, (2) özellikle Batı dillerinde soul ile spirit, âme ile esprit, Seele ile Geist arasında ayrım yapılan bağlamlarda ikincileri karşılamak için kullanmak daha doğru olur. Batı dillerinden yoğun bir şekilde yürütülen çeviri faaliyeti göstermiştir ki, gerek Osmanlıca döneminin Türkçenin (t)üretim sistemini iğdiş etmiş yabancılaşması gerekse Dil reformunun nüansları katleden ırkçı indirgemeciliğinin ardından, dilimiz pek çok kavramı karşılamakta zorlanıyor. Bu süreçte, gerek duyulduğunda tin benzeri arkaizmlere yeni değerler yükleyerek kullanmak, çözüm yollarından biri olabilir; ama bu tür (arkaik) neolojizmlerin içeriği, değeri ve kullanım alanı net bir şekilde tanımlanmalı ve dil reformunun ırkçı indirgemeciliğine yüz verilmemeli – yani sırf yabancı kökenli olduğu için arada önemli, hatta ince farklar bulunan kelimeler arkaizm yahut neolojizmlere feda edilmemeli; çünkü dilin zenginliğini köken veya nicelik değil, ifade edebildiği nüansların çeşitliliği belirler ve çeviri faaliyetinde de önemli olan budur. Dil reformu sürecinin, biliyoruz ki, en büyük yanlışı, önerilen kelimelerin yalnızca köken ve morfolojisinin değil, iletişim ve üslup değerlerinin de kullanımları açısından belirleyici olduğunu hesaba katmamasıydı. TDK’nın neolojizmlerinin (yanıt, sözcük vb.) büyük ölçüde yazı dili veya, çok çok, televizyonların gazetecilik diline münhasır kalmasının nedeni budur. Başka dillerde olduğu üzere, Türkçe yazı dili (özellikle çeviri yazı dili) de neolojizmlere, arkaizmlere elbette daha açık; ancak önerilerin olumlu bir işlevlerinin olabilmesi için, sözünü ettiğimiz gibi, değerlerinin net bir şekilde tanımlanması gerekiyor. Tutarlı olmak adına, “akıl, zihin, dimağ” vb. gibi anlamlarda kullanıldıkları bağlamlarda Geist/spirit/esprit kelimelerini yalnız tin ile karşılamak, “zihin” anlamını feda edip (veya –bilerek ya da bilmeyerek– tin’e o anlamı da yükleyip) nereye koysan gider
13

Kitabın Maarif Vekaleti’nden 1339/1923’te çıkan Osmanlıca diyebileceğimiz ilk çevirisi de Rûhu’l-Kavânîn (çev. Hüseyin Nâzım) başlığını taşıyor.

mantığıyla tin kullanmak, çevrilen metinlerin anlaşılmaz bir kılığa girmesinden, ayrıca dil reformunun ırkçı indirgemeciliğine geri dönmekten başka bir sonuç doğurmaz.
Kaynaklar Akarsu Bedia (1979). Felsefe Terimleri Sözlüğü. Gözden geçirilmiş ikinci baskı, Ankara: TDK. Aksoy Ömer Asım (1960). “Dürrü’n-Nızâm ve Nazmü’l-Cevâhir”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, s. 145171. Bachelard Gaston (2008). Yeni Bilimsel Tin. Çev. Alp Tümertekin. İstanbul: İthaki. Bréal Michel (1897). Essai de sémantique, Paris: Hachette. [Bölükbaşı+ Rıza Tevfik (1918). Abdülhak Hâmid ve Mülâhazât-ı Felsefiyyesi, haz. Abdullah Uçman, İstanbul: İÜ. Edebiyat Fak., 1984. Clauson Gerard (1972). An Etymological Dictionary of Pre-thirteenth Century Turkish. Oxford: Clarendon. Felsefe ve Gramer Terimleri. Ahlâk, Eğitbilim, Estetik, Fizikötesi, Gramer, Mantık, Ruhbilim, Toplumbilim. İstanbul: TDK, 1942. Le Grand Robert de la langue française, haz. Alain Rey, Paris: Robert, 2. basım, VI cilt. Kara İsmail (2001). Bir Felsefe Dili Kurmak: Modern Felsefe ve Bilim Terimlerinin Türkiye’ye Girişi. İstanbul: Dergâh. Lafaye Bernard (1884). Dictionnaire des synonymes de la langue française avec une introduction sur la théorie des synonymes, Supplément, Paris: Hachette. Osmanlıca-Türkçe Cep Kılavuzu, İstanbul: TDK, 1935. Oxford English Dictionary, haz. John Simpson ve Edmund Weiner, Oxford: OUP, 2. basım, XX cilt. Mütercim Âsım. Burhân-ı Kâtı’ Tercümesi, haz. Mürsel Öztürk-Derya Örs, Ankara: TDK, 2009. Ölmez Mehmet (1991). Altun Yaruk III. Kitap, Ankara: Türk Dilleri Araştırmaları. RKT: Aysu Ata, İlk Kuran Tercümesi (Rylands Nüshası), Ankara: TDK, 2004. SKT: Mehmet Kütükçü, Eski Anadolu Türkçesiyle Yazılmış Satır Arası bir Kur’an Tercümesi (535b-616b), Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sivas 2005. Şemseddin Sami (1905). Resimli Kamus-ı Fransevî /Dictionnaire français-turc, 4. baskı, İstanbul: Mihran, 1322. Yeni Tarama Sözlüğü, haz. Cem Dilçin. TDK: Ankara.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful