Azərbaycan Respublikasi Təhsil Nazirliyi

Bakı Slavyan Universiteti
Gəncə Dövlət Universiteti

AZƏRBAYCANġÜNASLIĞIN
AKTUAL PROBLEMLƏRĠ
Ümummilli Lider Heydər Əliyevin
anadan olmasının
88-ci
ildönümünə həsr olunmuĢ

II Beynəlxalq elmi konfrans

4 – 7 may, 2011-cu il

Bakı-Gəncə
1

TƏġKĠLAT KOMĠTƏSĠ
K.M.Abdullayev

Bakı Slavyan Universitetinin rektoru,
AMEA-nın müxbir üzvü, Əməkdar elm xadimi,
filologiya elmləri doktoru, professor

E.Ġ.Məmmədov

Gəncə Dövlət Universitetinin rektoru,
kimya elmləri doktoru, professor

M.A.Əliyev

Bakı Slavyan Universitetinin elmi iĢlər üzrə
prorektoru, fəlsəfə elmləri doktoru, professor

Y.Ə.Yusifov

Gəncə Dövlət Universitetinin tədris iĢləri üzrə
prorektoru, kimya elmləri doktoru, professor

S.Ə.Qafarova

Bakı Slavyan Universitetinin beynəlxalq
əlaqələr üzrə proprektoru, filologiya elmləri doktoru,
professor

A.ġ.Cahangirov

Gəncə Dövlət Universitetinin tərbiyə iĢləri üzrə
prorektoru, tarix elmləri namizədi, dosent

O.Ə.Səmədov

Bakı Slavyan Universitetinin tərbiyə iĢləri üzrə
prorektoru, pedoqoji elmləri namizədi, dosent

N.V.Ġbadov

Gəncə Dövlət Universitetinin elmi iĢlər üzrə prorektoru,
fizika-riyaziyyat elmləri namizədi, dosent

E.Ə.ġükürlü

Bakı Slavyan Universitetinin AzərbaycanĢünaslıq tədrismədəniyyət mərkəzinin müdiri, filologiya elmləri
namizədi, dosent

E.H.Heydərova

Gəncə Dövlət Universitetinin Rus dili kafedrasının
müdiri, filologiya elmləri namizədi, dosent

R.M.Qeybullayeva

Bakı Slavyan Universitetinin Azərbaycan ədəbiyyatı
kafedrasının müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor

Ġ.Z.Qasımov

Bakı Slavyan Universitetinin Müasir Azərbaycan dili
kafedrasının müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor
2

H.H.Sadıxov

Gəncə Dövlət Universitetinin Ümumi tarix kafedrasının
professoru, tarix elmləri doktoru

S.S.Məmmədov

Bakı Slavyan Universitetinin AzərbaycanĢünaslıq tədrismədəniyyət mərkəzinin böyük elmi iĢçisi, hüquq elmləri
namizədi

Ə.S.Əhməd

Bakı Slavyan Universitetinin AzərbaycanĢünaslıq tədrismədəniyyət mərkəzinin elmi iĢçisi, tarix elmləri namizədi

A.Ə.Rəcəbli

Bakı Slavyan Universitetinin Beynəlxalq münasibətlər və
regionĢünaslıq fakültəsinin dekanı, tarix elmləri
namizədi, dosent

ġ.H.Əliyev

Bakı Slavyan Universitetinin Diplomatiya və xarici
siyasət kafedrasının müdiri, tarix elmləri namizədi,
dosent

Q.N.Barxalov

Bakı Slavyan Universitetinin ÖlkəĢünaslıq elmi-tədqiqat
laboratoriyasının müdiri, fəlsəfə elmləri namizədi,
dosent

A.F.Namazlı

Bakı Slavyan Universitetinin AzərbaycanĢünaslıq tədrismədəniyyət mərkəzinin laborantı (məsul katib)

3

ĠÇĠNDƏKĠLƏR

1.

ABBASOV Ədalət

2.

ABASOVA Aytən

3.

ABBASOVA Arzu

4.

ABBASOVA Elnarə

5.

ABBASOVA Lalə

6.

ABBASOVA Nuridə

7.

ABDULLABƏYOVA Gülər

8.

ABDULLAYEVA Güllü

9.

ABDULLAYEVA Sənubər

10. ABDULLAYEVA Xatirə

11. ADĠLOV Vasif
12. AKÇURĠNA Ġnnara

Qrammatik kateqoriyalarla
məntiqi kateqoriyaların
qarĢılıqlı münasibətinə dair .............
Azərbaycan musiqi mədəniyyəti
tarixində oratoriya və kantata
janrlarının əhəmiyyəti .....................
Qədim Osmanlı qaynaqlarında
mövcud türk mənĢəli
toponimlərin erməniləĢdirilmiĢ
müasir variantları ............................
Azərbaycan və ingilis dillərində
təktərkibli və cüttərkibli
cümlələrdə predikativlik .................
Учет принципов оперативнорозыскной деятельности при
обжаловании действий
субъектов оперативнорозыскных органов .......................
Süleyman Ələsgərovun ikili
konsertə müraciəti və
onun janr xüsusiyyətləri ..................
Азербайджанско-польские
литературные связи
(конец хх века)..............................
Müasir Azərbaycanın
idman siyasəti .................................
Azərbaycan nağıl
və dastanlarında alınma sözlər ........
Mühacir Cənubi
Azərbaycan Ģairlərinin
dilində frazeoloji ifadələr.................
Qədim türklərdə dünyanın
linqvorəng mənzərəsi ......................
Сокращения в дипломатической
терминологии современного
азербайджанского и
французского языков ....................
4

12

18

22

26

34

40

44
50
56

64
72

77

13. ALEKSEY Anikin

14. AXUNDOVA Mehri

15. BABAġOVA Gülnurə
16. BABAYEV Etibar
17. Babayev ĠbrahimpaĢa

18. BABAYEV Rafiq
19. BAĞIROVA Sevinc

20. BAĞIRZADƏ Cavid
21. BAGRATĠONĠ Ġrma
CABUA Koba
22. BARXALOV Qalib
23. BAYTUOVA Aygül

24.

BƏġĠROVA GülĢən

25. CAHANGĠROVA Nərmin
26. CƏBRAYILOVA Zoya

27. CƏFƏRLĠ Məhərrəm

Доминирующий главный член
предложения в азербайджанском
языке………………………………
Азербайджановедение как
компонент межкультурной
коммуникации в учебном
процессе .........................................
Frazeoloji semantika
və sintaktik vahidlər ........................
Azərbaycanda araĢdırma
jurnalistikasının ilk əsəri .................
Фонетическая интерференция в
русской речи азербайджанцев и
задачи орфологического
словаря............................................
Variantliliq və regionallıq:
məsələnin bəzi tərəfləri ...................
Azərbaycan Respublikasının
beynəlxalq təhsil proqramları
çərçivəsində hökümətlərarası
təĢkilatlarla əməkdaĢlığı ................
Tərtərçay vadisinin
ilk orta əsr dini abidələri .................
For the issue of the social essence
of judicial system of Azerbaijan ....
Экологическое сознание в
социокультурном
пространстве ..................................
Основные этапы формирования
и становления литературных
норм в азербайджанском и
казахском языках ..........................
Hərbi qulluqçuların nitq
mədəniyyəti və natiqlik
məharətinə verilən tələblər ..............
XX əsrin əvvəlində poema janrı .....
Y.Balasaqunlunun ―Qutadqu Bilik‖
əsəri və N.Gəncəvinin ―Sirlər
Xəzinəsi‖ poemasındakı bəzi
paralelizmlər ...................................
Heydər Əliyev
və milli–mənəvi irs .........................
5

82

90
96
101

105
110

115
121
128

135

142

155
161

168
174

28. CƏFƏROV Fəxrəddin
29. CƏFƏROV Rafiq
30. CƏFƏROVA Reyhan
31. ÇALAQANIDZE Nino

32. ÇERNYAVSKIY Stanislav
33. ÇOÇIġVILI David,
NAMAZOV Vahid
34. EFNAN Altun
35. ETĠBAR Ġnanc

36. EYÜP Zengin
37. ƏBDÜLHƏSƏNLĠ Tofiq
38. ƏHMƏD Əsgər
39. ƏHMƏDOVA Könül
40. ƏHMƏDOVA ġəhla
41. ƏHMƏDOVA Sevda
42. ƏHMƏDOVA Sevil

Cəlil Məmmədquluzadənin
həyatına dair bəzi məqamlar ...........
Fransiz dilində morfoloji yolla söz
yaradıcılığı və onun Azərbaycan
dilində ifadə üsulları .......................
Изменение института
семьи в эпоху модернизации
Aзербайджана ................................
Интеграционная функция
журналистики на примере
информационной программы
общественного канала Грузии на
азербайджанском языке ................
Гейдар Алиев и дипломатия
нового Азербайджана ...................
Свадьба
азербайджанцев в Грузии ...........
Hazar‘dan Anadolu‘ya
tapmaca – bilmece ...........................
Фоно-семантические
производные архетипов
*
yar /*каr в разносистемных
языках ............................................
Bağımsızlık sonrası dönemde
Azerbaycan diĢ politikasının
temel özellikleri ...............................
Vətənpərvərlik və istiqlalçılıq
müasir Azərbaycan poeziyasının
əsas mövzusu kimi ......................
Sufizmin Əxiliyə
təsiri məsələlərinə dair ....................
Xəzərdə ―yeni böyük
oyun‖...............................................
Azərbaycan dilinin öyrədilməsində
tədris lüğətlərinin
rolu......................
Образование первого
азербайджанского Парламента в
декабре 1918 года ..........................
Ukraynada yaĢayan azərbaycanlılar
və onların ictimai birlikləri ...............
6

178

183

189

196
203
210
213

222

228

236
240
247

254

258
264

43. ƏLĠ Əsgər
(Ələskər Ələskərli)
44. ƏLĠMĠRZƏYEVA Rəfayət
45. ƏLĠXANOVA Ayna
46. ƏLĠYEV Ədalət
47. ƏLĠYEV Mehman
48. ƏLĠYEV Nizaməddin

49. ƏLĠYEV Rafət

50. ƏLĠYEV ġirinbəy
51. ƏLĠYEVA Cəmilə
52. ƏLĠYEVA Gülarə
53. ƏLĠYEVA Günel

54. ƏLĠYEVA Hökümə
55. ƏLĠYEVA Yeganə
56. ƏMĠROV Ərzuman

Türkiyədə Azərbaycanın tarixi
və mədəni dəyərlərinin
tanınması və qəbul
edlməsinə dair bəzi məsələlər ......... 271
Azərbaycan maarifçi realizmi və
Nəriman Nərimanov ........................ 272
Azərbaycandaki dağ
yəhudilərinin toy mərasimi ............. 279
Süni neyron Ģəbəkələri
və onların modelləri ...................................
285
XVIII əsr: Azərbaycan ədəbi-bədii
təfəkküründə
differensiallaĢmanın baĢlanması ...... 291
Kompüter texnologiyası ibtidai
siniflərdə həndəsi anlayıĢların
formalaĢdırılmasında əyani
vasitə kimi ...................................... 296
1990-cı illərin əvvəllərində
beynəlxalq danıĢıqlarda
Ermənistan-Azərbaycan
münaqiĢəsinin həlli məsələsi ........... 303
IX-X əsrlər ġimal – Qərbi
Azərbaycanda Ġslamın
yayılması məsələsinə dair ............... 309
Heydər Əliyevin xarici - iqtisadi
siyasət konsepsiyası
qloballaĢma kontekstində ............... 315
XIX əsrin sonlarında
Azərbaycanda yeni tipli rusdilli
məktəblərin vəziyyəti ..................... 319
Müasir Azərbaycan dilində sadə
cümlə səviyyəsində sintaktik
omonimlik hadisəsinin
yaranmasi prosesi .........................
327
Tofiq Bakıxanov yaradıcılığında
ənənə anlayıĢına dair ...................... 333
Heydər Əliyev və
AzərbaycanĢünaslıq......................... 337
Azərbaycanın dünya iqtisadi
sisteminə inteqrasıyasında
xarici Ģirkətlərin,
müĢtərək müəssisələrin rolu ........... 342
7

57. ƏMĠROVA S.

58. ƏMĠRXANOV Sabir
59. ƏSƏDOVA Məhəbbət
60. ƏSGƏROVA Məhsəti

61. FƏRZƏLĠYEVA Lalə
62. GÜLƏMĠRLĠ Fatimə
63. GÜLġEN Dirim
64. HACI Rauf
65. HACIHƏSƏNOVA Naidə
DOSĠNA Nataliya

66. HACIYEV Taleh
67. HACIYEVA Aygül
68. HACĠYEVA Dilarə
69. HACIYEVA GülĢən
70. HACIYEVA Natəvan

Сравнительный оборот как
прием усиления
коммуникативной
эффективности текста в прозе
и.а.бунина………………………..
Azərbaycan muzeyĢünaslığı
milli kontekstdə ..............................
Azərbaycan və ingilis dillərində II
Ģəxs tək və cəm əvəzliklərin
leksik- semantik xüsusiyyətləri ......
Azərbaycanlı tələbə və Ģagirdlərin
fransiz dilindən Ģifahi nitq
vərdiĢlərinə yiyələnmələrinin bəzi
məsələləri haqqında ........................
Azərbaycanın beynəlxalq yenidənqurma inkiĢaf bankı ilə əməkdaĢlığının strateji istiqamətləri ...............
Cənubi Qafqaz məsələsində
Rusiyanın regiondan
kənar aktorlarla münasibəti ............
Erdebil veziri
Han Zafer ve türkçe divanı..............
Avropa Ġttifaqı və Azərbaycan
Respublikası arasında əməkdaĢlığın
prinsipləri və əsas istiqamətləri ......
Национально-культурные
объединения в ярославской
области как эффективные
механизмы и способы
межнационального
взаимодействия..............................
Azərbaycan ailəsi azərbaycançılıq
Ģüuru kontekstində ..........................
Ruhi Bağdadinin
―Divan‖ında ismin halları ...............
Отголоски тематики Низами в
западноевропейской
средневековой поэзии ...................
Azərbaycan Respublikasının
investisiya siyasəti və onun
iqtisadi nəticələri .............................
Müstəqillik dövrü Azərbaycan
8

349
357

365

371

375

382
386

391

396
404
409

413

423

71. HACIYEVA Nazəndə

72. HACIYEVA Nərgiz
73. HACIZADƏ A.
74. HƏMĠDOV Ġlyas
HÜSEYNOVA Ulduz
75. HƏSƏNOVA Məleykə
ĠSFƏNDĠYAROV Ağamirzə
76. HƏġĠMOV Elçin
77. HĠDAYƏTOVA Sevil
78. HÜSEYNOV ġaban
79. HÜSEYNOV Cəmhur
80. HÜSEYNOV Yusif
81. HÜSEYNOVA Eleanora

82. HÜSEYNZADƏ Jalə
83. ĠBRAHĠMOVA Leyla

ədəbiyyatinda dil məsələləri (Ə.
Cavad ).............................................
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan
ədəbiyyatinda vətən və millət
anlayıĢları (Cabir Novruzun
yaradıcılığı əsasında) ......................
Azərbaycan dilində paronim
frazeologizmlər ...............................
Azərbaycan və ingilis dillərində
Ģəxssizlik kateqoriyası və onun
təzahür formaları ................................
Основные вехи становления
паремиофразеологических
понятий в азербайджанском
языкознании ..................................
Müasir Azərbaycanın
inkiĢafının prioritet
istiqamətləri ....................................
Модуль коммуникативного
действия: Восток-Запад.
лингвофилософский взгляд .........
Азербайджан в системе
геополитических интересов
США и России ..............................
Tam desemantikləĢmə prosesinin
fonetik və morfoloji
xüsusiyyətləri ..................................
Ġngilis və Azərbaycan
dillərində zaman
bildirən bəzi sözlər haqqında ..........
Heydər Əliyevin xarici siyasət
strategiyasının uğurları ...................
Торгово-экономическое
сотрудничество белорусских и
азербайджанских
предприятий ..................................
Azərbaycan və ingilis dilində
alınma iqtisadi terminlər .................
Alman dilində oxu və tərcümə
prosesində qarĢıya çıxan
çətinliklər və onların
aradan qaldırılması yolları ..............
9

428
436

442

447

455

461

464

470

473
478

486
494

501

84. ĠBRAHĠMOVA Sonaxanım
85. ĠBRAHĠMOVA Telli
86. ĠBRAHĠMOVA Z.
87. ĠSAYEVA Günel
88. ĠSKƏNDƏROVA Natella
89. ĠSGƏNDƏROVA Nigar

90. ĠSMAĠL Doğan
ĠBRAHĠM Resuloğlu
91. ĠSMAYILOV A.

92. ĠSMAYILOV Dilqəm
93. ĠSMAYILOV Ġsmayıl

94. ĠSMAYILOVA Ləman
95. ĠSMAYILOVA Səbinə

Конкурсы юных музыкантовисполнителей имени
Н.А.Аливердибекова ....................
Ə.Haqverdiyevin pyeslərində
realizm və xarakterlərin
konflikti ..........................................
Образа Тимура Великого в
азербайджанской литературе
ХХ века ..........................................
Cümlə tipli frazeoloji vahidlərin
sintaktik xüsusiyyətləri
(Qarluq qrupu türk dillərində) ........
Влияние музыкального
классицизма хх века на
творчество и.гаджибекова ...........
Вопросы колониализма и
ориентализма в американской
периодической литературе
ХIХ века ........................................
Azerbaycan kadim tarih belgesi
Gobustan yazıtları ve
Anadoludakı uzantıları....................
Дейктические функции
местоименно-наречных слов со
значением времени и
пространства в структуре текста
(на материале азербайджанского
и русского языков) ……………..
Liberalizm ideologiyasının keçdiyi
yol və Azərbaycanda
bu ideologiyanın tətbiqi .................
Azərbaycan rəssam, memar və
heykəltaraĢı beynəlxalq
meredianlarda
(XX əsrin 80-ci illəri) .....................
Bəxtiyar Vahabzadənin
yaradıcılığında
dramaturgiyanın rolu ......................
Музыкальное мышление как
педагогическая проблема в
деятельности видных
азербайджанских пианистов .......
10

507

512

518

522

526

528

533

541

548

555

560

567

96. ĠSMAYILOVA Yeganə
97. ĠSMAYILOV Yunis
98. KAVRELĠġVĠLĠ Roin

99. KAZIMOVA S.A.
100. KAZIMOVA Zeynab
101. KEBERLĠNSKAYA Elnarə

102. KƏRĠMOVA Səmayə
103. KƏRĠMZADƏ Pərvin
104. KULĠKOVSKAYA Olqa
105. KUNĠNA Ġrina

«Kitabi-Dədə Qorqud» mövzuları
Azərbaycan Ģifahi xalq
ədəbiyyatında .................................
Hakimiyyət nümayəndəsinə qarĢı
müqavimət göstərmə və ya zor tətbiq
etmənin obyekti haqqında ...................
Грузинская пресса о битвах за
Баку (по материалам газеты ―
Республика Грузия‖,
июль – декабрь 1918 год) .............
Унификация сложносоставных
слов в азербайджанском языке ....
Heydər Əliyev
azərbaycanĢünaslığın və
müasirləĢmənin önündə ...................
Роль заслуженного деятеля
искусств, профессора
Э.Ю.Сафаровой в развитии
фортепианной культуры
Азербайджана ...............................
Творчество С.Вургуна и
азербайджано-русские
литературные связи ……………..
Личность Ахмед бек Агаоглу в
общественной мысли
Азербайджана начала ХХ века ....
Мифологизация исторической
памяти в азербайджанской
прозе ………………………………
Характерные черты внешней
политики Азербайджана ………...

11

572

577

584
591

596

600

606

611

618
621

Abbasov Ədalət Məhəmmədəli oğlu
Bakı Slavyan Universiteti
QRAMMATĠK KATEQORĠYALARLA MƏNTĠQĠ KATEQORĠYALARIN
QARġILIQLI MÜNASĠBƏTĠNƏ DAĠR
Dünya elmləri sırasında elə bir elm tapılmaz ki, onun baĢqa elmlərlə hər
hansı bir formada əlaqəsi olmasın. Bu, olduqca təbii bir prosesdir. Çünki hansı
prizmadan, ya da aspektdən bağlılığının olmasından asılı olmayaraq, hər hansı bir
elm qohum və ya qonĢu elmlərlə əlaqədə olmadan inkiĢaf edə bilməz.
―Elmlərarası əlaqə problemi‖ müasir dilçilikdə aktual məsələlər
cərgəsindədir. Dilçiliyin digər elmlərlə əlaqəsinin müəyyənləĢdirilməsi bu elmin
bəzi məsələlərinin iĢıqlandırılması və müəyyən sahələri ilə bağlı bir sıra
problemlərin aĢkarlanıb tədqiqata cəlb edilməsi üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Dilçilik, elmlər arasında çoxcəhətli və çoxaspektli bir elmdir. Məlumdur
ki, müəyyən anlayıĢları ifadə etmək üçün elmdə, həmin anlayıĢın ifadəsinə
çevrilən terminlər mövcuddur. Üstəlik də nəzərə alsaq ki, termin elmi üslub üçün
səciyyəvidir, demək, terminsiz elmin mümkünsüzlüyü qənaətinə gəlmiĢ olarıq.
Elmi terminlər isə dilçiliyin iĢləyib hazırladığı qrammatik qanunlar və prinsiplər
əsasında yaranır, dilçiliyin standart təlimlərinə uyğun Ģəkildə tətbiq edilir.
Onu da qeyd etməliyik ki, dilçilik özünün bir sıra problemlərinin həllində
mütləq baĢqa elmlərə müraciət etməli olur. Belə ki, dilçilikdə dilin səslərini
akustik və fizioloji baxımdan xarakterizə edərkən fizika və fiziologiya elmindən
faydalanır. O cümlədən də, baĢqa bir çox elmlər dilçiliyin nəticələrindən istifadə
edərək bəzi problemlərinin həllinə nail olur.
Dilçiliyin baĢqa elmlərlə əlaqəsi get-gedə daha sürətlə geniĢlənir və inkiĢaf
edir. Lakin bu əlaqə bütün elm sahələrində eyni forma və xarakterdə deyildir. Belə
ki, bu əlaqə bəzi elmlərlə çoxsahəli və daha yaxın olduğu halda, bir sıra elmlərdə
bunun əksi müĢahidə edilir. Dilçilik ictimai elm olduğundan onun əlaqəsi bu qrup
elmlərlə daha dərin və geniĢdir. Dil haqqında elm baĢqa ictimai elmlərin
əhatəsində formalaĢmıĢdır.
Hazırda dilçilik ictimai elmlərdən, əsasən, ədəbiyyatĢünaslıq,
mətnĢünaslıq, fəlsəfə, psixologiya , pedaqogika, tarix, sosiologiya və etika ilə
daha sıx əlaqədardır. Dilçiliyin ictimai elmlər arasında xüsusi mövqeyi və
əhəmiyyətli rolu olan məntiqlə daha yaxın əlaqəsi mövcuddur. ―Məntiq elminin
predmeti təfəkkür prosesidir. Lakin insan təfəkküründən bəhs edən digər
elmlərdən (fəlsəfə, psixologiya, kibernetika, ali əsəb fəaliyyətinin fiziologiyası və
s.) fərqli olaraq məntiq elmi təfəkkürü bizi əhatə edən obyektiv gerçəkliyi və
sosial həyatı dərk etməyin mühüm vasitəsi kimi tədqiq edir. Məntiq düzgün
təfəkkürün forma və qanunlarını öyrənməklə obyektiv gerçəkliyin beynimizdə
adekvat (doğru) inikasına kömək edir‖ [1,s.161].
12

Dil isə təfəkkürün maddi formasıdır. Məntiqi kateqoriyalar və onların ifadə
forması dildə mövcud olan leksik və qrammatik kateqoriyalardan kənarda ola
bilməz. Dil vahidləri hər bir məntiqi kateqoriyanın mahiyyətini açmaqda əsas
vasitədir.
Dilçiliyin məntiqlə əlaqəsinin qədim tarixi vardır. Belə ki, hələ eramızdan
əvvəl Aristotel dilçilik məsələlərini məntiqi kateqoriyalarla əlaqəli öyrənməyə
çalıĢmıĢdır. Lakin dilin məntiqi kateqoriyalarla əlaqəsi həmiĢə birtərəfli
aparılmıĢdır. Burada bəzən birtərəfli məntiqi istiqamət, bəzən də psixoloji
istiqamət daha güclü olmuĢdur. Əslində bu tədqiqat əlaqələri dilçiliklə məntiqin
bir-birinə qarĢılıqlı təsviri nəticəsində baĢ vermiĢdir.
Dilçilik və məntiqin əlaqəsi problemi çağdaĢ dövrümüzdə daha aktualdır.
Mövcud dilçilik ədəbiyyatında bu problemin müxtəlif aspektdə Ģərhinə az da olsa
rast gəlinir. Ancaq məsələnin geniĢ miqyasda və sistemli Ģəkildə tədqiqinə müasir
dövrdə daha çox ehtiyac vardır. Bu məqaləni yazmaqda məqsədimiz dilçiliyin
diqqətini müəyyən mənada problemin tədqiqinə yönəltməkdir. ―Dilçilikdə
qrammatik kateqoriyaların aydınlaĢdırılmasında məntiqin mühüm əhəmiyyəti
olmuĢdur. Hətta məntiqlə dilçiliyin konkret əlaqəsi əsasında dilçilikdə məntiqizm
cərəyanı əmələ gəlmiĢdir.‖ [1, s.163].
Dilçiliyin, habelə bu problemlə əlaqədar olan bütün digər elm sahələrinin
ən mürəkkəb və aktual məsələlərindən biri də dil və təfəkkürün qarĢılıqlı əlaqəsi
problemidir. Bu problemin mürəkkəbliyi hər Ģeydən əvvəl ondadır ki, həm dilin,
həm də təfəkkürün təbiəti mürəkkəb və ziddiyyətlidir. ―Dil və təfəkkür bir
tərəfdən insan beyninin məhsulu olduğu üçün bioloji (daha doğrusu, psixoloji)
hadisə, digər tərəfdən isə insan özü ictimai varlıq olduğu üçün ictimai hadisədir.
Dil və təfəkkürün münasibəti (söz və fikrin münasibəti Ģəklində) problemini
qədim zamanlardan indiyədək iki cür həll etməyə çalıĢmıĢlar: 1) ya sözlə fikri
(dil və təfəkkürü) tam eyniləĢdirmiĢlər; 2) ya da onları tam fərqləndirmiĢ,
aralarındakı bütün əlaqələri inkar etmiĢlər. Hazırda hər iki baxıĢ müxtəlif
variantlarda iki müxtəlif cərəyanın əsasında durur: 1) dillə təfəkkürü
eyniləĢdirməyə cəhd edən insanın psixikasında təfəkkürə məxsus olan rolu dilə
verməyə cəhd edən ―mentalinqvistik‖ cərəyan və 2) dili təfəkkürdən ayıran
təfəkkürü dilxarici (ekstralinqvistik) hadisə hesab edən, təfəkkür problemini
dilçilikdən çıxaran, ümumiyyətlə, təfəkkürü uydurma elan edən ―mexanistik‖
cərəyan. [2, s.88].
Dil və məntiqi təfəkkür probleminin əsas məsələlərindən biri sözlə
məfhumun qarĢılıqlı əlaqəsidir. Söz qrammatik kateqoriya olduğu üçün dilçilik
elmində, məfhum isə təfəkkür kateqoriyası olduğuna görə məntiq elmində
öyrənilir. Dillə təfəkkürün qarĢılıqlı, qırılmaz əlaqəsi, hər Ģeydən əvvəl, özünü
sözlə məfhumun qarĢılıqlı münasibətində göstərir, çünki biz maddi aləmin əĢya və
hadisələrinin insan beynində (təfəkkürdə) inikasını sözlər Ģəklində ifadə edir və
baĢqalarına da sözlər Ģəklində nəql edirik.
13

Sözə istər fəlsəfi, istərsə də dilçilik baxımından çoxlu təriflər verilmiĢdir.
Söz müəyyən məna bildirən səs toplusudur. Söz obyektiv aləmin əĢya və
hadisələrini adlandıran dil vahididir. Söz potensial cümlədir. Tədqiqatçılar haqlı
olaraq göstərirlər ki, söz-məfhumun yaranması və mövcud olmasının zəruri Ģərti
və vasitəsidir.
Təfəkkür təsəvvürlə sıx bağlıdır. Təsəvvür maddi, obyektiv əĢya və
hadisələrinin əyani surəti olduğu üçün onların insan Ģüurunda yenidən
canlanmasına deyilir. Lakin təsəvvür obyektiv aləmin əĢya və hadisələri haqqında
tam, hərtərəfli və düzgün anlayıĢ yarada bilmir. Təfəkkür isə obyektiv aləmin əĢya
və hadisələrini düzgün və daha ətraflı əks etdirir.
Dilçilik ədəbiyyatında göstərilir ki, sözlə məfhum arasında üzvi əlaqə
vardır. Söz məfhumun səciyyəvi əlamətlərini özündə əks etdirir. BaĢqa sözlə
desək, məfhum əĢyanın mühüm, səciyyəvi əlamətlərinin sözlərlə ifadəsidir. ġəxs
adı məfhum olsa idi, onda Alim olan Ģəxs həqiqətən də elm dəryası olmalı idi. Bu
qrup sözlərdən baĢqa bütün köməkçi nitq hissələrinə daxil olan sözlər də məfhum
ifadə etmir. Hətta leksik-semantik mənası olan sözlərin bir qismi, məsələn: xüsusi
isim, xüsusən Ģəxs adları, habelə Ģəxs əvəzlikləri heç bir məfhum bildirmir. Yaxud
da əksinə bir neçə söz bir məfhumu ifadə edir. Dilin semantik sistemində
sinonimlik yaradır; məsələn, ürək, könül, qəlb sözləri bir məfhum bildirir.
Düzdür, sinonim sözlər eyni məfhumu ifadə etsə də, semantik mənaca eyni olmur.
Digər cəhətdən bir söz bir neçə məfhumu bildirə bilir. Söz fonetik tərkibcə
eyni olur, ancaq onun ifadə etdiyi məfhumlar müxtəlif olur. Beləliklə, dilin
semantik sistemində omonimlik yaranır. Məsələn, Azərbaycan dilində qaz sözü ev
quĢlarından biri, yanar maye (isim) və yeri qaz(fel) mənasını bildirir və s.
―Məfhumda ümumiləĢdirmə cəhəti özünü göstərdiyi kimi, onun ifadəçisi
olan sözlərdə də ümumilik olur. Məsələn, Dünyada olan bütün Ģəxslərin təkinə
―mən‖ , cəminə isə ―biz‖ deyilir.‖ [3.s.31] O əvəzliyi ilə kainatda hər Ģeyə iĢarə
etmək olar. ―Mən yalnız mənim özüm üçün mənəm, baĢqası üçün sən, hətta o da
ola bilərəm‖ deyimi özündən əvvəl söylənmiĢ fikri bir daha isbat edir.
Söz fonetik tərkibcə eyni qala bilər, lakin onun ifadə etdiyi məfhum dəyiĢə
bilər; məsələn, Ayaq sözü keçmiĢdə qədəh mənasında iĢlənmiĢdir. Ancaq bu gün
mövcud mənada. Yaxud uçmaq sözünün qədim mənası (―Kitabi- Dədə Qorqud‖)
cənnət, behiĢt olmuĢdursa, hazırki mənası hamımızın baĢa düĢdüyü havaya
qalxmaq və yıxılmaq (divarı uçdu mənasında-Ə.A) anlamıdır. Eləcə də yazı
sözünün arxaik semantikası çöl olmuĢdur. Lakin indi bu hazırki yazı mənasında
iĢlənir və s. Yəni obyektiv aləmdə əĢya və hadisələrin adını bildirən söz öz köhnə
məfhumunu itirərək yeni məfhum əldə edir.
Sözə münasibətində qeyd etdiyimiz xüsusiyyətlərlə yanaĢı, məfhum təkcə
həqiqi mənada iĢləndiyi halda, söz məcazi mənada da iĢlənərək dilin semantik
sistemində çoxmənalılıq (polisemiya) əmələ gətirir. Eləcə də məfhum
ümumbəĢəri səciyyə daĢıyır, söz isə milli olur, yəni məfhum bütün xalqlarda eyni
cür qavranılır.
14

Dil və məntiqi təfəkkür probleminin mübahisəli məsələlərindən biri də
hökm və cümlə, məntiqi və qrammatik subyekt və predikat arasındakı qarĢılıqlı
münasibətdir. Dilin ən böyük vahidi olan cümlə ilə təfəkkür vahidi olan hökm
arasında qarĢılıqlı münasibət mövcuddur. Digər vahidlərin münasibəti ilə cümlə
və hökmün münasibətini müqayisə etsək, bunların münasibətinin daha mürəkkəb
və çətin olduğunu görərik. Hökmün dildə ifadəsi məsələsi ilə uzun illər məĢğul
olunmuĢdur. Bu məsələ məntiqçiləri daha çox maraqlandırmıĢdır. Məlumdur ki,
hökmün dildə ifadə forması cümlədir.
Məntiqi hökmün müəyyənləĢdirilməsində iki əsas fikir vardır: 1. Hökm
qavrama aktı kimi qəbul edilir, əĢya müəyyən ümumi əlamətə malikdir. ƏĢya,
məntiqi subyekt məzmunu, əlamət məntiqi predikat məzmunu daĢıyır. Subyektlə
predikat arasındakı münasibət ya həqiqi, ya da yalançı ola bilər. Hökm əĢya və
hadisədə müəyyən əlamət, keyfiyyət, xüsusiyyət və s. olub-olmadığını bildirir.
Hökm ya təsdiq, ya da inkar olur. Belə hesab edilir ki, subyekt və predikat
qrammatik mübtəda və xəbərdə ifadə edilir. 2. Hökmə kimin nəyin haqqında isə
fikir söyləməsi kimi baxırlar. Bu konsepsiyada subyekt və predikat ―sürüĢkən‖
kateqoriya hesab edilir. BaĢqa sözlə desək, ikinci fikrə görə, məntiqi subyekt və
predikat hər hansı bir cümlə üzvü ilə ifadə edilə bilər.
Hökmlə cümlənin münasibəti məsələsində də iki baxıĢ mövcuddur: a)
Tədqiqatçıların bir qismi belə hesab edir ki, hər bir cümlədə hökm ifadə edilir,
hökm yalnız cümlə vasitəsilə ifadə edilə bilər. Həmin tədqiqatçıların bir hissəsi bu
fikri qəbul edir. Lakin dildə sual və nida, habelə təktərkibli cümlələrin
mövcudluğu ilə əlaqədar olaraq ―Hər bir cümlə hökm ifadə edir, hökm yalnız
cümlə vasitəsiylə ifadə edilə bilər ‖ fikrindən doğan Ģübhəni müəyyən yollarla
aradan qaldırmağa çalıĢır; b) Ġkinci qisim tədqiqatçılar belə hesab edirlər ki, hər
hansı bir cümlədə hökmün olması zəruri deyil: onlar cümlələri hökm ifadə edənlər
və hökm ifadə etməyənlər deyə iki qrupa bölürlər.
Cümlə və hökm öz tərkiblərinə görə bir-birindən fərqlənir. Hökmlər
əĢyanın və onun əlamətləri ilə əlaqədar iki anlayıĢdan ibarət olur: a)subyekt; b)
predikat.
―Subyekt mühakimənin predmetini əks etdirir. Predikat isə əĢyanın
əlamətini, hərəkətini bildirir. Hökmün subyekt və predikatından əlavə bağlayıcı
ünsürü də vardır. Bu, hər iki anlayıĢı bir-biri ilə bağlayır. Dünya dillərində
bağlayıcı ünsür müxtəlif Ģəkildə özünü göstərir. Hökmün tələbləri əsasında
cümlələr quruluĢca sadə və mürəkkəb, müxtəsər və geniĢ formada olur.‖
[3, s.36]
Əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, hökmün üzvü olan subyekt iĢ görəndir.
Yaxud hökm anlayıĢların birləĢməsinin elə faktıdır ki, özünə zəruri olaraq
obyektivləĢdirmə aktını ehtiva edir. Hökmün ikinci üzvü olan predikatiliyə
gəlincə isə deməliyik ki, cümlənin formalaĢması üçün əsas meyardır. Predikativlik
hər bir sözün və ya sözformanın varlıq haqqında müəyyən məlumat vermək
qabiliyyəti ilə ölçülür. Bu kateqoriya sözlərin müəyyən qaydada düzülüĢündən və
15

müəyyən qrammatik üsullarla əlaqələnməsindən meydana gəlir və ən çox
mübtəda və xəbərin münasibətlərini aydınlaĢdırır. Burada modallıq, zaman və
Ģəxs kateqoriyası əsas rol oynayır. Cümlədə predikatın olması vacibdir. Çünki
cümlənin mövcudluğunda predikativlik əsas Ģərt hesab olunur.
―Predikativ münasibət deyəndə cümlənin baĢ üzvləri-xəbərlə mübtəda
arasında olan əlaqə nəzərdə tutulur. Predikativ əlaqə əvvəlcədən hazır Ģəkildə
cümləyə gətirilmir. O, nitq prosesində yaradılır. Mübtəda ilə xəbər arasındakı
uzlaĢma predikativ münasibətin ifadə vasitələrindən biri hesab edilir. Hətta sadə
müəyyən Ģəxsli cümlələrdə subyekt (iĢ görən) və mübtəda (qrammatik Ģəxs) üstüstə düĢür. Predikat subyektlə nə dərəcədə uzlaĢırsa, eyni zamanda mübtəda ilə
bir o qədər uzlaĢır və deməli, predikat həm də qrammatik kateqoriya olan xəbərə
proyeksiyalanır; məsələn, Mən ömrüm boyu bu rəsmin içində çırpınıram ."[4,
s.49]
Bu cümlədəki ―mən‖ həm subyektdir, həm də mübtədadır. Burada predikat
subyektlə və mübtəda ilə eyni dərəcədə uzlaĢır. Predikat subyektlə də qrammatik
kateqoriya olan xəbərə-getməliyəm proyeksiyalanır.
GeniĢ cümlələrdə hökmün subyekti və predikatı mübtəda və xəbərlə
yanaĢı, ikinci dərəcəli üzvlərlə də ifadə edilir. Məsələn: ―Vətəni göz bəbəyi kimi
qorumaq hər bir vətəndaĢın müqəddəs borcudur‖. Bu cümlədə ifadə olunan
―vətəni göz bəbəyi kimi qorumaq‖ hökmün subyekti, ―hər bir vətəndaĢın
müqəddəs borcudur‖ anlayıĢı isə predikatdır. Lakin qrammatik cəhətdən
yanaĢdıqda bu cümlədə baĢ üzvlərdən baĢqa ikinci dərəcəli üzv də iĢtirak etmiĢdir.
Bütün hökmlər cümlələr vasitəsiylə ifadə olunur, cümlədən kənarda hökm
yoxdur. Bu da təfəkkür kateqoriyası olan hökmlə dil kateqoriyası olan cümlə
arasında müəyyən yaxın əlaqələrin olmasını göstərir. Lakin yuxarıda
göstərdiyimiz kimi hökmlə cümlə eyniyyət təĢkil etmir.
―Doğrudur, dillə təfəkkür dialektik vəhdətdədir. Təfəkkür dil materialı
əsasında formalaĢır. ―Ġnsan fikirləĢəndə də sözlər və cümlələrlə fikirləĢir.
Təfəkkürün təzahür forması da dildir. Məsələyə dil (və ya nitq) tərəfdən
yanaĢdıqda, daxili nitqin (insanın fikirləĢmə dili) də fikri baĢqasına çatdırmaq
üçün istifadə olunan dilin də əsasında təfəkkür durur. Nə dilsiz təfəkkür, nə də
təfəkkürsüz dil ola bilər ‖ [5,s.8]
Təfəkkür ümumbəĢəri xarakter daĢıyır. Hər hansı bir məfhum bir neçə xalq
üçün eyni ola bilər. Lakin onun ifadə formaları, adətən müxtəlif olur. Eləcə də
müxtəlif xalqlar eyni fikirləri düĢünə bilərlər, ancaq o fikirlərin ifadəçisi olan
sözlər və cümlələr hər xalqın öz dilinin sözləri və cümlələri olur. Ona görə də
təfəkkür dil demək deyil, dil də təfəkkür. Bunların hər birini öyrənən elm sahələri
vardır. Təfəkkür qanunlarını öyrənən elmə ―məntiq‖, dil qanunlarını öyrənən elmə
isə ―qrammatika‖ deyilir.
Artıq əvvəldə göstərdiyimiz kimi cümlədən kənarda, yaxud da cümlə
halında formalaĢmayan hökm yoxdur. Halbuki bütün cümlələrin hökm ifadə
etməsi məcburi deyildir; elə cümlələr vardır ki, heç bir hökm ifadə etmir.
16

Məsələn, sual və nida cümlələri. Deməli, cümlənin sərhədi hökmün sərhədindən
böyükdür. O cümlədən hökmlə cümlənin quruluĢunda, hökm üzvləri ilə cümlə
üzvlərinin sayında da ciddi fərqlər vardır. Qrammatikanın məĢğul olduğu ikinci
dərəcəli üzvlər məntiq elmini maraqlandırmır. Məntiqdə hökmlər cüttərkibli
olduğu halda, qrammatikada cümlələr ―cüttərkibli‖ və ―təktərkibli‖ deyə iki böyük
qrupa ayrılır.
Qrammatik kateqoriyalarla məntiqi kateqoriyaların öyrənilməsi sadəcə
olaraq onların vahidlərinin leksik-semantik cəhətdən müəyyənləĢdirilməsi üçün
deyil, hər iki elmin müqayisəli baxımından araĢdırılması və ayrı-ayrılıqda
müstəqil elm olaraq sərhədlərinin dəqiqləĢdirilməsi istiqamətində xüsusi
əhəmiyyət daĢıyır.
SUMMARY
Language and mentality is in dialectic unity. Mentality without language
and language without mentality is impossible. When human thinks he thinks with
word and sentences. But they are not the same. Mentality has global, but language
has national character. The form of mentality is the same for all humans living in
the world. But grammatic rules belong to each language themselves.
This theme was very actual in all periods and it still remains its actuality.

ƏDƏBĠYYAT
1. Qurbanov A. Ümumi dilçilik.I hissə. Bakı: ―Maarif‖, 1989-568 s.
2. Rəcəbov Ə. Dil, Ģüur, cəmiyyət, tarix. Bakı: ―Azərbaycan Dövlət
NəĢriyyatı‖, 1993-160 s.
3. Qurbanov A. Ümumi dilçilik, II hissə, Bakı: ―Maarif‖, 1993-548 s.
4. Abdullayeva N. Yarımçıq cümlələr//ADPĠ-nin elmi əsərləri//, 1960.
c. XIII-s.49
5. Abdullayev Ə. Seyidov Y. Həsənov A. Müasir Azərbaycan dili,
sintaksis, IV hissə. Bakı: ―Maarif‖, 1985-468 s.

17

Abasova Aytən Rauf qızı
Bakı Pedaqoji Kadrların İxtisasartırma və Yenidənhazırlanma İnstitutu, Bakı
şəhəri
AZƏRBAYCAN MUSĠQĠ MƏDƏNĠYYƏTĠ TARĠXĠNDƏ ORATORĠYA
VƏ KANTATA JANRLARININ ƏHƏMĠYYƏTĠ
Müasir Azərbaycan mədəniyyətinin dünya incəsənəti tarixində yeni maraqlı
səhifə açmasında, müasir mədəni həyatımızın inteqrasiyasında, milli ruhlu
zəminin hazırlanmasında, müasir Azərbaycan mədəniyyətinin canlanmasında
dahi Heydər Əliyevin çiyninə aldığı tarixi missiyanın heyrət doguracaq dərəcədə
mürəkkəb və möhtəĢəmliyini qeyd etməmək mümkün deyil. Məhz bu
möhtəĢəmlikdən irəli gələrək, Heydər Əliyev fenomeninin sirrini açmağa
çalıĢsaqda, bu dahi Ģəxsiyyətin XX əsrin 60-cı illərindən etibarən milli
mədəniyyətimiz üçün etdiyi əvəzsiz xidmətlərin müstəsna rol oynadığını xüsusi
olaraq qeyd etmək lazımdır. Və hər dəfə də təsəvvürümüzdə H.Əliyevi nəinki
siyasi dünyamızın təkrarolunmaz lideri kimi canlandırırıq, eyni zamanda onun
sanki bir Musiqiçi və Musiqisevər kimi portretini aĢkar edərək, maraqlı və
heyrətamiz cizgilərlə qarĢılaĢırıq. Bu gün əminliklə deyə bilərik ki, müasir milli
musiqi elmimizin uğurla addımlayaraq geniĢlənməsində, incəsənətimizin dünya
səviyyəsində təbliğində məhz Heydər Əliyevin mədəniyyətə, o cümlədən
müsiqimizə-xüsusilə klassik irsimizə bəslədiyi qayğının müstəsna əhəmiyyəti
olmuĢdur. Əgər milli professional musiqimizin banisi Ü.Hacıbəyov bəstəkarlıq
məktəbimizin təĢəkkülü və inkiĢafı üçün ilkin zəmini hazırlamıĢdırsa, H.Əliyev öz
millətinin müasir dünya musiqi salnaməsindəki tarixi yerinin, vəzifəsinin
müəyyən edilməsində əvəzsiz rol oynamıĢdır. Qeyd edək ki, H.Əliyev
mədəniyyətimiz üçün yeni yaradıcılıq prinsiplərini rəhbər tutaraq, öz xalqının
musiqisinin dünya mədəniyyətinin ümumi axarına qoĢmaq, bunun ən samballı
nümunələri ilə bir səviyyədə duracaq əsərlər yaratmaq vəzifəsini həyata keçirən
bəstəkarların apardığı axtarıĢlar, ğördüyü tədbirlər istiqamətində oxĢarlıq tapmağa
çalıĢmaqla yanaĢı, həmçinin yeni ruhlu əsərlərin yaranması üçün zəmin olacaq
dövlət qayğısını bəstəkarlara daim hiss etdirmiĢdir. Digər tərəfdən isə dünya
musiqi nailiyyətlərinin bir-birinə qovuĢdurulması, bəstəkar yaradıcılıgında
mövcud olan janr və formaların milli zəmində yetiĢdirilmiĢ yeni nümunələrinin
yaradılması, milli axından, potensialdan qidalanan yeni musiqi dilinin meydana
gəlməsi, müxtəlif milli məktəblər və ilk növbədə bunların əsasında duran qayğının
imkanlarını səciyyələndirən əlamətlərdir ki, bu da məhz Heydər Əliyevin
mədəniyyətə bəslədiyi dərin rəğbət və ehtiram hissindən irəli gəlmiĢdir. Heydər
Əliyev Azərbaycan musiqi klassikasının müasir dünya musiqisi tarixində xüsusi
bir istisna təĢkil edərək seçilməsində daim öz köməyini əsirgəməmiĢdir. Bütün
bunları sadalamaqda məqsəd H.Əliyevin nəinki siyasət dünyasında, eləcə də
müasir mədəni tariximizin tanınmasında, təbliği sahəsində gördüyü böyük iĢlərin
18

– yeni müasir mərhələnin bünövrəsini qoyduğunu bir daha xatırlatmaqdır. Məhz
buna görədir ki, bu gün milli musiqimizi təmsil edən əsərlər sırasında klassik
musiqi irsimizin inkiĢafı dolğunluğu və özünəməxsusluğu ilə seçilir. Hər bir
xalqın milli Ģüurunun formalaĢması onun mədəniyyətinin, elminin, təhsilinin
inkiĢafı ilə Ģərtlənir. Təsadüfi deyil ki, sivilizasiyanın ən yüksək göstəricisi məhz
mədəniyyətin üzərinə düĢür, mühitin, Ģəraitin insanın Ģəxsiyyət kimi
formalaĢmasında, istedad və qabiliyyətlərinin lazımi məcraya yönəldilməsində
çox böyük rolu var. Bu baxımdan H.Əliyev Azərbaycan musiqi mədəniyyəti
tarixində bədii tərbiyənin mütərəqqi formaları uğrunda xalqımızın, o cümlədən
böyüməkdə olan gənc nəslin estetik dünyagörüĢü, mənəvi tərbiyəsi istiqamətində
xüsusilə böyük iĢlər görmüĢdür. Onun fikrincə, incəsənətin bütün növləri təbii
surətdə, məqsədyönlü Ģəkildə inkiĢaf edərsə, onda xalqın dünya mədəniyyətinə
təsirini əlaqələndirmək mümkündür. Dahi Ģəxsiyyət musiqinin, xüsusilə klassik
janrların emosional təsirini yüksək dəyərləndirərək, ona həm də insanları
kamilləĢdirən, onların ruhunu saflaĢdıran bir vasitə kimi dəyər verirdi. Doğrudan
da həyatımızın elə bir sahəsi yoxdur ki, musiqilə sıx əlaqədə olmasın, bilavasitə
ona təsir etməsin. Ġncəsənət və ictimai mühitin birgə əməkdaĢlığı bədii
yaradıcılığın yeni janrlarının cilalanmasına, mədəniyyətimizin klassik musiqi
xəzinəsinə daxil olan əsərlərinin yeni məzmunda, daha dəqiq desək, ictimai-siyasi
mühitin təsirinə boyanaraq yaranmasına səbəb olmuĢdur. Bu baxımdan siyasi
mühiti əks etdirərək təqdim olunan əsərlər hazırki dövrdə musiqi
mədəniyyətimizin ən mühüm hissəsi kimi, yəni ideya bədii məzmunun və obrazın
açilması ilə təqdirəlayiqdir və ən mühüm element kimi istifadə olunmuĢdur. Bu
dövrün əsərlərini siyasi məzmuna malik olması səciyyələndirir ki, bu da XX əsrdə
Avropa yönümlü əsərlərin Azərbaycan musiqisindən əxz etdikləri ən vacib amil
idi. Məhz bu baxımdan yanaĢsaq, deməliyik ki, bu dövrdə siyasi mövzuya
müraciət cox təbii idi.
Azərbaycan professional musiqisi tarixində dərin iz qoymuĢ bəstəkarların
yaradıcılığı müxtəlif musiqi janrlarının, o cümlədən, oratoriya və kantata
janrlarının yaranması və inkiĢafı etməsinə səbəb olmuĢdur. Qeyd ki, tarixi
Ģəraitdən asılı olaraq milli musiqimizdə yaranan bu janrlar müxtəlif və rəngarəng
məzmunu ilə seçilmiĢdir. Belə ki, məzmundan irəli gələrək mövcud cəmiyyətdə
ictimai-siyasi fikrin ifadə olunmasında bu janrların müstəsna rolu olmuĢdur.
Əlavə etmək lazımdır ki, kantata və oratoriya janrlarının meydana gəlməsi üçün
Azərbaycanda bir növ Ģərait mövcud idi. Qeyd olunan janrların çiçəklənməsi, bir
janr kimi özunu təsdiq etməsi məhz XX əsrin 60-70-ci illərinə təsadüf edir ki, bu
da Azərbaycanda siyasi mühitin yetiĢməsi ilə bağlı idi. Milli musiqi ilıə bağlı olan
bu mövcudluluq müasir həyatın ictimai-siyasi durumunun, real həyatın
hadisələrinin qabarıq əks olunmasında bir növ əhəmiyyətli rol oynamıĢdır.
Məlumdur ki, musiqi cəmiyyətdən təcrid olunmuĢ vəziyyətdə inkiĢaf edə
bilməzdi, yəni incəsənətin bütün növləri kimi, musiqi də daim real həyatın
19

mövcudluqlarını, baĢ verən hadisələri əks etdirməyə meyl etməsi ilə diqqəti cəlb
edir.
Azərbaycanda kantata və oratoriyanın yaranması XX əsrin 20-ci illərinə
təsadüf etsə də, bu janrların inkiĢafı və özunəməxsus mövqeyə malik olması
H.Əliyevin musiqimizə böyük önəm və dəstək verdiyi illərə təsadüf edir ki,
məhz bundan irəli gələrək, təqdim olunan məqalədə kantata və oratoriya
janrlarının inkiĢafı məsələlərinə toxunulmuĢ və qeyd olunan janrlara müasir
Azərbaycanın ictimai-siyasi və mədəni həyatının inkiĢafı durumu kontekstində
nəzər yetirilmiĢdir. XX əsrin ortalarından baĢlayaraq, ictimai-siyasi mühit və
musiqinin vəhdəti daha obrazlı Ģəkildə, daha dramaturji-emosional tərzdə ifadə
olunmağa baĢlamıĢdır. Məlumdur ki, ictimai-siyasi durumun əks olunmasında janr
seçiminin mühüm əhəmiyyəti vardır, yəni mövzunun möhtəĢəmliyi bilavasitə
musiqi janrlarının da seçiminə təsir etmiĢ və bundan irəli gələrək iri həcmli
monumental janrların inkiĢafina Ģərait yaratmıĢdır. Əvvəldə qeyd etmıĢdik ki, bu
janrların inkiĢafına təkan verən Ģəraitin olması onların digər janrlardan daha üstün
Ģəkildə inkiĢafını ĢərtləndirmiĢdir. Yəni həm siyasi mövcudluluq, həm də
bəstəkarların mühitlə əlaqədə olan mövzulara müraciət etməsi bu janrların inkiĢafı
üçün zəmin olmuĢdur. Kantata və oratoriya janrlarının mövzu seçiminin daha
əlveriĢli olması, eyni zamanda dinləyicini vaxt baxımından təmin etməsi, bu
janrın bəzi nümunələrində həcmin yığcamlığı, eyni zamanda yığcamlıqla yanaĢı
ideya məzmunun daha da qabardılaraq geniĢ dinləyici kütləsinə çatdırılması, yeni
dövrün siyasi məzmununu-insanların gələcək naminə quruculuq iĢlərinə
həvəsləndirilməsi ideyasını Ģərtləndirmək bilavasitə yeni əsərlərin yaranmasına
təkan vermiĢ oldu. Bu da təbiidir. Belə ki, bu janrlara xas olan məzmunun
qəhrəmani xarakter aydınlığı, plakatlıq, nəzəri cəlb edən harmonik düzülüĢ, dəqiq
marĢ obrazlı ritm, orkestr səslənmələrinin yığcamlığı, qüvvətli inkiĢaf və digər
musiqili ifadə vasitələri kantata və oratoriya kimi janrlara təntənəli və əzəmətli
kütləvilik verir. Bu janrlara bir qədər yığcam Ģəkildə nəzər salsaq, bəlkə də himn
janrının geniĢləndirilmiĢ nümunələrini müəyyən etmiĢ olarıq. Bu üslub
Azərbaycan bəstəkarlarının kantata və oratoriya janrlarına öz təkanverici
qüvvəsini göstərməsindən də irəli gələ bilər. Belə ki, bundan belə nəticəyə
gəlmək olar ki, musiqimizdə bu janrların yaranması üçün Qərbi Avropa
bəstəkarlarının opera yaradıcılığı zəmin olmuĢdur. Nəzərə çatdırmalıyıq ki,
dövrün
ab-havasının,
yaĢanılan
mühitin
ictimai-siyasi
durumunun
iĢıqlandırılmasında kantata və oratoriya janrları daha əlveriĢli olması ilə fərqlənir.
Belə ki, möhtəĢəm ideyalardan yaranaraq meydana gələn təqdim olunan janrlar
irihəcmli olmaqla yanaĢı, baĢ verən hadisələrin, bir sözlə məzmunun hərtərəfli
açılmasında müstəsna rol oynayır, məzmun baxımından rəngarənglik daha çox
nəzərə çarpır. Çünki mövcud ictimai-siyasi Ģəraitin obrazlı və dramaturji
ifadəsinin ən bariz nümunəsi kantata və oratoriya janrlarının zəminində həyata
keçirilmiĢdir. Ümumiyyətlə, Azərbaycan bəstəkarlarının yaradıcılığında kantata
və oratoriya janrları ictimai-siyasi, xalqlar dostluğu, lirik ədəbi və s. mövzularda
20

daha dərindən əks etdirilmiĢdir. Bu cəhətləri nəzərə alaraq, kantata və oratoriya
janrlarını məzmun baxımından aĢağıdakı ardıcıllıqla vermək olar:
- ictimai-siyasi mövzulu ;
- xalqlar dostluğuna həsr olunmuĢ ;
- ədəbi mövzularla bağlı olan .
Təsnifatın yaradılması özü də zərurətdən yaranmıĢdır, yəni yaranan mövzu
müxtəlifliyini göstərməkdir. Təsnifatin yaradılması zamanı diqqəti çəkən əsas
məsələ siyasi mövzuda yazılan əsərlərin çoxluq təĢkil etməsidir. Lakin bu o
demək deyil ki, yazılan bu əsərlərin hamısı ictimai-siyasi mövzu istiqamətindədir,
axı milli musiqimizdə ədəbi lirik mövzuda yazılmıĢ əsərlərin çoxluğu məlumdur.
Sadəcə məqsədimiz müasir dövrün cəmiyyətinin yaĢadığı mühitə münasibətini
ifadə etməkdir, belə ki, insanları daha çox real hadisələr, onları əhatə edən mühitin
yenilik və axtarıĢları maraqlandırdığı üçün bəstəkarlar bu tələbatı nəzərə almıĢ və
monumental janrlara, o cümlədən kantata və oratoriya janrlarına daha çox
müraciət etmıĢlər.
Azərbaycan bəstəkarlarının yaradıcılığında kantata və oratoriya janrlarının
əksəriyyəti əsasən XX əsrin 60-80-ci illərinə təsadüf edir ki, bunlar da əsasən
ruhlandırıcı xarakter yaradaraq geniĢ xalq kütlələrini özünə cəlb edilməsi, təbliğatı
və təĢviqatı baxımından Azərbaycan xalqının həyat və məiĢətinə də öz müsbət
təsirini göstərmiĢdir. Tarixə nəzər yetirsək, bu dövrün istər siyasi, istər də
cəmiyyətin mədəni inkiĢafı yönümündə zəngin bir yol açdığının Ģahidi olmaq
mümkündür. Məhz elə bu mümkünlükdən baĢlayan bu yol klassik musiqinin qeyd
olunan janrlarının yeni səpkidə, daha dəqiq desək, yeni mühitin mövzuları ilə, bu
janrların onların özü üçün də yeni olan bir musiqi sisteminin qanunauyğunluqları
ilə qovuĢaraq inkiĢaf etməsinə və yeni mühitdə bərqərar olmasına səbəb
olmuĢdur. Həyata öz məcrasından öz baxıĢları ilə baxan bəstəkarların bu
baxımdan yanaĢma tərzi təbii qəbul olunmalıdır.
Bu gün Azərbaycan musiqi mədəniyyəti yeni müasir istiqamətlər yolunda
axtarıĢlar edərək, milli ənənələrə sadiq qalaraq müasir dövrdə yeni bədii ideya
məzmunun-istər ictimai siyasi, istərsə də lirik ədəbi mövzuların qabariq ifadə
edilməsi baxımından inkiĢaf edir. Beləliklə deyə bilərik ki, dahi Heydər Əliyevin
milli musiqi və mədəni irsimizin müasir dövrdə daha da tanınması istiqamətində
həll etdiyi məsələlər öz nəhəngliyi ilə seçilir. Azərbaycan xalqı dahi Ģəxsiyyəti
yetiĢdirdiyi kimi, dahi Ģəxsiyyət də öz xalqı ilə fəxr edərək milli
mədəniyyətimizin müasir dünyada inkiĢaf istiqamətlərinin tanınmasını, öz layiq
olduğu mövqenin əldə olunmasını müasir dövrün ən yeni mütərəqqi nailiyyətləri
səviyyəsinə qaldıraraq təcəssüm etdirmiĢdir. Bu baxımdan əminliklə deyə bilərik
ki, dahi Heydər Əliyev müasir Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin gələcək uğurlu
inkiĢafı naminə milli ənənələrin inkiĢaf etdirilməsində müqəddəs vəzifələri öz
üzərinə götürərək, onu Ģərəflə təbliğ olunmasında əvəzsiz rol oynamıĢ və bu gün
də ümummilli liderin ənənələri Ģərəflə davam etdirilir.
21

SUMMARY
In the article the irreplaceable role of the National leader of the Azerbaijan
nation Heydar Aliyev in the history of development of musical culture and the
state care of H.Aliyev of the genres of classic music, including the cantata and
oratorio is discussed.
ƏDƏBĠYYAT
1. Qəniyev T. Qərbi avropa, rus və Azərbaycan bəstəkarlarının yaradıcılığında
kantata və oratoriya janrları. ―Musiqi dünyası‖jurnalı, 2005, №3-4, səh 256-259.
2. Mirzəyeva N. Azərbaycanda kantata-oratoriya janrının yaranma yolları. Bakı,
1994, səh 31

Abbasova Arzu Yusif qızı
Naxçıvan Dövlət Universiteti
QƏDĠM OSMANLĠ QAYNAQLARĠNDA MÖVJUD TÜRK MƏNġƏLĠ
TOPONĠMLƏRĠN ERMƏNĠLƏġDĠRĠLMĠġ MÜASĠR VARĠANTLARĠ
Toponimik tədqiqatlar göstərir ki, Osmanlı dövrünün qaynaqlarında
inzibati ərazi baxımından bütöv Azərbaycanın tərkib hissəsi olan Naxçıvan və
onun ətraf bölgələrindəki toponimlərin əksəriyyəti bu günə qədər qorunub
saxlansa da, təəssüflə qeyd etməliyik ki, tarixi proseslərin nəticəsi kimi itirilmiĢ
ərazilərimizdəki coğrafi adların xeyli hissəsi siyasi – ideoloji məqsədlərlə
dəyiĢdirilmiĢ və ya tamamilə aradan qaldırılmıĢdır.
Y.B.Yusifov və S.K.Kərimovun qeyd etdiyi kimi, tarixi – ictimai proses
dilin inkiĢafında, söz fonunda dəyiĢikliklərlə özünü göstərdiyi kimi, coğrafi
adların da forma sabitliyinə xələl gətirir və tədricən onları dəyiĢir.
Bu baxımdan müəlliflər dəyiĢikliyə uğramıĢ toponimləri üç qrupda
cəmləĢdirir:
1 Təhrif toponimlər: səs və ya söz düĢümü nəticəsində adlar təhrifə
uğrayır.
2 Fonetik dəyiĢikliyə uğramıĢ toponimlər: Bu toponimlərdə səs əvəzlənir,
yerini dəyiĢir.
3 Ixtisar toponimlər: Təhrif və ixtisar toponimlər isə bir – birindən
fərqlənir (1, s.104-105).
R.YüzbaĢov Ģəkli dəyiĢikliyə uğramıĢ toponimləri ««təhrif toponimlər»«
adlandırır və üç təhrif tipini göstərir:
1) mənası dəyiĢdirilmiĢ toponimlər;
22

2) mənasızlaĢdırılmıĢ toponimlər;
3) «lal» toponimlər (2, s.9)
Yuçkeviç
V.A.
toponimlərdə
«dəyiĢdirilmiĢ»
sözü
əvəzinə
«transformasiya» terminini iĢlədir və tərjümə yolu ilə və rəsmən dəyiĢdirilmiĢ
toponimləri də dəyiĢikliyə uğramıĢ toponimlər qrupuna daxil edir. (3, s. 76-83).
Q.Hacıyeva Cənubi Azərbaycan ərazisində bu Ģəkildə dəyiĢdirilib təhrif
edilən toponimləri 3 qrupda təsnif etmiĢdir.
1) Fonetik dəyiĢmə ilə təhrif edilmiĢ toponimlər.
2) Qədim toponimlərin yenisi ilə əvəzlənməsi.
3) Tərjümə edilərək dəyiĢdirilmiĢ toponimlər. (4, s.67)
XVI – XVIII əsr Osmanlı qaynaqlarında tarixi sənəd kimi qorunan türk
mənĢəli toponimlərin tamamilə dəyiĢilməsi və ya aradan qaldırılması ən çox
siyasi proseslərin nəticəsi kimi Sovet dövründə Naxçıvan və onun ətraf
bölgələrinin hissə – hissə qoparılaraq baĢqa – baĢqa dövlətlərin tərkibinə qatılması
nəticəsində yaradılmıĢ indiki Ermənistan (Ġrəvan xanlığı) və Cənubi Azərbaycan
ərazisində müĢahidə olunmaqdadır.
Vaxtı ilə Ġrəvan ərazisində mövjud olan türkmənĢəli toponimlərin tarixi
qaynaqlarda göstərilən qədim adlarının son dövrlərdə tamamilə kökündən
dəyiĢdirilməsi faktı antitürk erməni siyasətinin və türklərə qarĢı mənəvi
soyqırımının bariz nümunəsidir.
ErməniləĢdirilmiĢ qədim türk toponimlərinin tədqiqində ən dəyərli
qaynaqlardan biri akademik B.Budaqovun Q.Qeybullayevlə birgə hazırladığı
«Ermənistanda Azərbaycan mənĢəli toponimlərin izahlı lüğəti» əsəridirsə, digər
qaynaqlardan biri də Ə.Ələkbərlinin «Qədim oğuz – türk yurdu Ermənistan»
əsəridir ki, bu əsərdə də yüzlərlə erməniləĢdirilmiĢ qədim toponimlərimiz
haqqında rəsmi statistik məlumatlar öz əksini tapır. Ermənistan SSR Ali Sovetinin
konkret tarixi rəsmi sənədləri – fərmanları əsasında yazılmıĢ bu əsər ermənilərin
son 70 ildə Ermənistandakı türk mənĢəli qədim yer – yurd adlarını
saxtalaĢdırmaqla erməniləĢdirmək kimi məkirli siyasətini ortaya qoyur. Əsərdən
aydın olur ki, ermənilər Azərbaycan – Türk toponimlərini müxtəlif prinsiplərlə
dəyiĢdirmiĢlər. Belə prinsiplərin bir qismini qeyd etmək yerinə düĢər:
1. Sovet ideologiyasını təbliğat bəhanəsi ilə toponimlərin dəyiĢdirilməsi:
Böyük Qarakilsə – Kirovakan (Böyük Qarakilsə rayonu).
Gümrü – Aleksandropol – Leninakan (Düzkənd rayonu).
Qaranlıqdərə – Lusadzor (tərjüməsi: ĠĢıqlıdərə; Karvansaray rayonu).
Çanaxçı – SovetaĢen (Vedi rayonu).
2.
Erməni millətindən olan ayrı – ayrı yazıçı, inqilabçı və baĢqa tarixi
Ģəxsiyyətlərin adını əbədiləĢdirmək bəhanəsi ilə toponimlərin dəyiĢdirilməsi:
Ellər – Abovyan (Ellər rayonu).
Böyük ġəhriyar – Nalbandyan (Sərdarabad rayonu).
3. Hərfi tərjümə (kalka) yolu ilə toponimlərin dəyiĢdirilməsi:
23

DaĢqala – Karaberd (ermənicə «kar» - «daĢ», «berd» - «qala» deməkdir;
Akin rayonu).
Gödəkbulaq – Karçaxpyur (ermənicə «karç» - «gödək», «axpyur» «bulaq» deməkdir Basarkeçər rayonu).
Göl – liçk (ermənicə «liçk» - «göl» deməkdir. AĢağı Qaranlıq rayonu).
4. bəzi adlardakı «böyük», «kiçik», «yuxarı», «aĢağı» sözlərini
erməniləĢdirməklə toponimlərin dəyiĢdirilməsi:
Böyük ayrım – Medzayrum (ermənicə ―medz‖ – ―böyük‖ deməkdir;
Allahverdi rayonu).
Kiçik Vedi – Pokr Vedi (ermənicə ―pokr‖ – ―kiçik‖ deməkdir; Vedi
rayonu).
Yuxarı Ağcaqala – Verin Ağcaqala (ermənicə ―verin‖ – ―yuxarı‖
deməkdir; Talin rayonu).
5.Bəzi adlardakı «kənd» sözünü ermənicələĢdirməklə toponimlərin
dəyiĢdirilməsi;
Məlikkənd – Melikgyuğ (ermənicə ―gyuğ‖ – ―kənd‖ deməkdir; Abaran
rayonu).
Lalakənd – Laligyuğ (Ġcevan rayonu).
Təzəkənd – Tazagyuğ (Zəngibasar rayonu).
6. Erməni tələffüzünə uyğunlaĢdırılaraq toponimlərin dəyiĢdirilməsi:
Həkəri – Akori (Allahverdi rayonu).
Uzunlar – Odzun (Allahverdi rayolnu).
Ərzəkənd – Arzakan (Axta rayonu).
ġınıx – ġnox (Allahverdi rayonu).
7. Bəzi yaĢayıĢ məntəqələrində ancaq azərbaycanlılar yaĢadığı üçün
onların adını tam Ģəkildə erməniləĢdirmək mümkün olmasa da, tarixi coğrafi
adları itirmək üçün müxtəlif bəhanələrlə keçmiĢ (əsl) adlar yeni Azərbaycanlı
adları ilə əvəz edilib:
Sultanabad - ġurabadı (Amasiya rayonu).
Qaraçanta – Əzizbəyov (Amasiya rayonu).
Haqqıxlı – Səməd Vurğun (Icevan rayonu).
8. Tarixi adın itirilməsi üçün eyni bir yaĢayıĢ məntəqəsinin adı bir neçə
dəfə dəyiĢdirilib:
Hacıqara – MakaraĢen – Lernapat (Böyük Qarakilsə rayonu).
Qaradağlı – TsaxkaĢen – Mrqavet (Qəmərli rayonu).
PaĢalı – Əzizbəyov - Zaritap (Soylan rayonu).
SultanəliqıĢlaq – Canəhməd – GünəĢli (Basarkeçər rayonu)(5, s. 5-66)
Erməni dili mütəxəssisləri M.X.Aberyan, R.A.Açaryan, A.A.Qriqoryan və
baĢqalarının dediyinə görə, türk dillərinin, xüsusən də Azərbaycan dilinin erməni
dilinə təsiri nəticəsində yeni erməni dilinin sintaktik quruluĢu qədim dilin
sintaktik quruluĢundan kəskin surətdə fərqlənir (6, s. 8).
24

XVI – XVIII əsr Osmanlı qaynaqları üzrə aparılan araĢdırmalardan bir daha aydın
olur ki, qədim Azərbaycan – türk torpaqları olmuĢ indiki Ermənistan tarixi
dövrlərdə Azərbaycan dövlətinin tərkib hissəsi olmaqla daxili inzibati ərazi
bölgüyə də malik olmuĢdur.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, tərjümə edilmiĢ və yeni adlarla əvəz
edilmiĢ belə toponimlərin bir müddətdən sonra müəyyən rəsmi sənədlərdə bərpa
edilməsi bir qədər çətinləĢir və ya mümkünsüz olur. Məhz bu baxımdan
toponimik tədqiqatlarda tarixi coğrafi adların müasir adlarla paralel verilməsi
olduqca zəruridir.
SUMMARY
The armenianiged modern variants of turkij origin toponyms existing in old
Ottoman sourjes have been investigated in the artijle It has been given the
anoIysis some prinjiples of this substitution.
ƏDƏBĠYYAT
1. Yusifov Y.B., Kərimov S.K. Toponimikanın əsasları. Bakı: Maarif, 1987,
204 s.
2. YüzbaĢov R. və baĢq. Azərbaycanın coğrafi adları. Bakı, 1972, 158 s.
3. Juçkeviç V.A. Obhaə toponimika. Minsk 1980.
4. Hacıyeva Q. Cənubi Azərbaycan toponimləri. Bakı, ««Elm»«, 2008,
200 s.
5. Ələkbərli Ə. Qədim Türk – Oğuz yurdu – «Ermənistan». Bakı, 1994, s. 203.
6. Abdullayev Ə.Z. Azərbaycan dili məsələləri. Bakı, BDU, 1992, 329 s.
7. Budaqov B.Ə., Qeybullayev Q.Ə. Ermənistanda Azərbaycan mənĢəli
toponimlərin izahlı lüğəti. «Oğuz eli», Bakı, 1998, 452 s.
8. Ġrəvan əyalətinin icmal dəftəri. Bakı: Elm, 1996.
9. Qeybullayev Q.Ə. Qədim Türklər və Ermənistan. Bakı: AzərnəĢr,
1992, 140 s.
10. Mehrəliyev E.Q. Azərbaycan SSR – də coğrafi adları öyrənməyin bəzi
məsələləri haqqında // Az.SSR EA Xəbərləri. Geoloji – coğrafiya elmləri
seriyası, 1951, № 1, 123 s.
11. Aslan Y. Rus Ġstilasından Sovyet Ermenistanı`na Erivan Vilayetinin
Demoqrafik Yapısı (1827 – 1922). Ankara, 2001.
12. Makas Z. Ermenistan‘da Adları DeğiĢtirilen Bazı Türk Yerleri Üzerine
// Türk Dünyası AraĢtırmaları Dergisi. 1993, nisan, № 83, s.

25

Abbasova Elnarə Mikayıl qızı
Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti
AZƏRBAYCAN VƏ ĠNGĠLĠS DĠLLƏRĠNDƏ TƏKTƏRKĠBLĠ VƏ
CÜTTƏRKĠBLĠ CÜMLƏLƏRDƏ PREDĠKATĠVLĠK
«Təktərkibli cümlələr» anlayıĢı sadə cümlələrin baĢ üzvlərin iĢtirakına
görə təsnifi zamanı müəyyən tipin adlandırılması prosesinin məhsuludur. BaĢ
üzvlərin iĢtirakına görə cüttərkibli və təktərkibli cümlələr fərqləndirilir.
Azərbaycan dilində olduğu kimi, ingilis dilində də sadə cümlələr (simple
sentences) təktərkibli (one-member) və cüttərkibli (two-members) olur. Məsələn,
She is a student. Burds fly. Winter!
Təktərkibli cümlələrin özünü iki qrupa bölmək olar: 1) mübtəda qütbü əsasında
formalaĢanlar; 2) xəbər qütbü əsasında formalaĢanlar. Hansı üzv əsasında
formalaĢmadan asılı olmayaraq bu cümlələrə də predikativlik xasdır.
«Predikativlik anlayıĢı subyekt və predikat arasındakı əlaqədən geniĢ
götürülməlidir. Çünki təktərkibli cümlələrin xəbər və ya mübtəda əsasında
formalaĢmasına baxmayaraq onlarda da predikativlik vardır. Bu predikativlik
onlarda həm hökm üzvləri, həm də intonasiya ilə yaradılır»
[2, 219].
BaĢ üzvlərindən biri iĢtirak etməyən və buraxılmıĢ üzvü təsəvvür olunmayan
cümlələrə təktərkibli cümlələr deyilir. Ə.Cavadov təktərkibli cümlələrdə hökmün
hər iki üzvünün özünü ayrı-ayrılıqda göstərə bilmədiyini və bu səbəbdən Ģəxsiz
cümlələrin təkcə bir üzvdən, yəni predikatdan ibarət hökm hesab olunduğunu
qeyd edərək yazmıĢdır: «Təktərkibli cümlələrin üzvlərindən biri formal cəhətdən
buraxılmıĢ olsa da, hökmə xas olan üzvlər burada iĢtirak edir. Təktərkibli
cümlələrdə çox zaman subyekt eyni zamanda predikatdır»[1,6]. Buna
baxmayaraq, təktərkibli cümlələrin müxtəlif növlərində predikativlik özünü fərqli
Ģəkildə göstərir. Burada üzvlərdən birinin iĢtirak etməsinə baxmayaraq, cümlə
məzmunca tam olur. Yəni cümlədə predikativlik aĢkarlanır, mahiyyətcə
tamamlanan, bitkinləĢən informasiya ötürülür. Lakin xəbər qütbü, yəni predikat
əsasında formalaĢan təktərkibli cümlədə predikativlik daha güclü formada özünü
göstərir. Küçələrdə hələ qıĢdır. Həyətdə sakitlik idi. Bu cümlələrdə mübtədanın
olmaması, onun təsəvvür edilməsi aĢkardır. Həmin cümlələrdə yalnız xəbər iĢtirak
etsə də, onun müstəqil iĢlənməsi heç bir əlavə Ģərh və izah tələb etmir.
Ġnformasiya tamdır. Cümlə üçün nisbi qəbul olunan «bitmiĢ fikir ifadə etmə»
yerli-yerindədir. Təktərkibli cümlələrin Ģəxssiz, qeyri-müəyyən Ģəxsli və ümumi
Ģəxsli növlərində eyni cəhət özünü göstərir.
ġəxssiz cümlədə mübtəda olmur, onu təsəvvürə gətirmək mümkün deyildir.
Məsələn, At öləndə, itin bayramıdır.
Aydındır ki, cümlədə haqqında söhbət gedən əĢyanı, hadisəni bildirən söz həmiĢə
mübtəda olmur. «Mübtədanın cümlədə haqqında söhbət gedən əĢya və hadisə
26

olması ilə yanaĢı, onun adlıq halda durması da Ģərtdir. Lakin subyekt üçün belə
Ģərt qoymaq olmaz. Mənə soyuqdur cümləsində subyekt mənə-dir. Çünki cümlədə
haqqında söhbət gedən əĢya mən-dir. Amma mənə soyuqdur cümləsində mənə
mübtəda deyildir»[1, 49].
ġəxssiz cümlə tipi subyektlə predikat arasındakı əlaqənin mübtəda ilə xəbər
arasındakı əlaqədən fərqləndiyini aĢkar Ģəkildə nümayiĢ etdirir. ġəxssiz
cümlələrdə qrammatik Ģəxslə subyekt bir-birindən ayrılır. «ġəxssizliklə
subyektsizlik müxtəlif anlayıĢlardır. Çox zaman Ģəxssiz cümlələrdə subyekt olur,
lakin o, qrammatik mübtəda Ģəklində ifadəsini tapmır»
[2, 266].
ġəxssiz cümlədə subyektin varlığı predikativliklə subyekt arasındakı münasibəti
açır. Mənə soyuqdur cümləsində informasiya birinci Ģəxsin təkinin dilindən verilir
və bu informasiya onun özünə də aiddir. Predikasiya ismi xəbərlə əldə olunur. Bu
tipli cümlə ilə eyni məzmunlu Ģəxsli cümləni də qurmaq mümkündür: Mən
üĢüyürəm. Bu cümlədə subyekt və predikat vardır. Cümlənin mübtədası və xəbəri
yerindədir. Lakin cümlələr fərqli növlərdədir. Onların məzmunu, demək olar ki,
eynidir. Hərçənd ki, «soyuqdur» və «üĢümək» cümlədə ifadə etdikləri məna
çalarlarına görə də bir-birindən seçilir və bu iki cümlə arasında sintaktik
sinonimlik özünü göstərir.
Ġngilis dilində Azərbaycan dilindən fərqli olaraq, Ģəxssiz cümlənin xəbəri Ģəxssiz
fellərlə ifadə edilir. ġəxssiz fel və Ģəxssiz cümlə anlayıĢı bir-biri ilə bağlı olsa da,
iki fərqli kateqoriyaya aiddir.
Ġngilis dilində Ģəxssiz cümlələr Azərbaycan dilindəki Ģəxssiz cümlələrdən onunla
fərqlənir ki, bu cümlələrdə qrammatik mübtəda həmiĢə olur. Məsələn, It is dark. –
«Qaranlıqdır»; It is getting dark –»QaranlıqlaĢır»; It is necessary to go there –
Oraya getmək vacibdir. Lakin bu tipli cümlələrdə mübtəda subyekti ifadə etmir.
Belə cümlələrdə mübtəda subyekti ifadə etmir. Əlbəttə, ingilis dilindən cümlənin
tərcüməsi zamanı alınan variant ingilis dilindəki struktura həmiĢə adekvat
strukturu vermir. Bu da müxtəlifsistemli dillərdə subyekt və predikat arasındakı
münasibət, eləcə də cümlənin mübtədası və xəbəri arasındakı münasibət arasında
fərqlərin olduğunu aĢkara çıxarır.
A.Ġ.Smirnitski göstərir ki, belə Ģəxssiz cümlələr ingilis dilində dilin inkiĢafının
sonrakı dövrlərində yaranmıĢdır. Qədim mətnlərdə, abidələrdə mübtədasız
«snows» tipli Ģəxssiz cümlələrə rast gəlinir. «Ġt» əvəzliyinin mübtəda kimi daxil
edilməsinin səbəbi felin Ģəxs və kəmiyyət formalarının azalması, onların
omonimliyinin artması ilə birbaĢa bağlı olmuĢdur. BaĢqa hallarda mübtədanın
istifadə olunması vərdiĢi tədricən bu tipli cümlələri də əhatə etmiĢdir [6, 164].
Qədim ingilis dilində bir sıra fellər mübtədasız cümləni formalaĢdıra bilmiĢdir. Bu
fellər psixi və fiziki halı ifadə edən fellərdir. Qədim ingilis dilində qeyd olunan
cümlələr əvəzliklə, nadir hallarda isə psixi və fiziki halı təsvir edilən Ģəxsi bildirən
isimlə ifadə olunan tamamlıqla baĢlanır. Bu tip Azərbaycan dilindəki «Mənə
27

soyuqdur» cümləsinin tipinə uyğun gəlir. Lakin Azərbaycan dilində cümlənin
xəbəri ismi xəbərdir. Ġngilis dilində isə bu mövqedə feli xəbər durur.
Ġngilis dilində mübtədasız cümlə Ģəxssiz cümlədir. Lakin cümlədə subyekt vardır.
ġəxs obyektli təktərkibli cümlədə baĢ üzv, bir qayda olaraq, III Ģəxsin təkində
indiki və ya keçmiĢ zamanda olan fel forması ilə ifadə olunur. Lakin cümlənin
quruluĢu daha mürəkkəb ola bilər. BaĢ üzv to be feli və predikativ üzv olan sifət,
yaxud isimlə, eləcə də modal fellə məsdərdən təĢkil olunur.
Müasir ingilis dilində Ģəxssiz cümlənin əsas xüsusiyyəti mübtədanın yoxluğu ilə
deyil, subyektin yoxluğu ilə bağlıdır. It is useful- faydalıdır. It is necessary vacibdir tipli cümlələr də onlardan sonra infinitiv və ya that bağlayıcılı budaq
cümlə gəldikdə Ģəxssiz cümlə funksiyasında çıxıĢ edir.
It is necessary to go there cümləsində birinci hissə It is necessary nəyinsə
görülməsinin
vacibliyini
göstərir.
Bu
zəruriyyətin
məzmunu
konkretləĢdirilməlidir. Belə konkretləĢdirmə isə infinitiv və ya budaq cümlənin
artırılması ilə əldə olunur. Ġt is necessary to go there və to go there is necessary
cümlələrindən birincisində nəyin vacib olmasının məğzi açılır, ikincidə isə to go
hərəkəti səciyyələndirilir. Onun haqqında məlumat verilir. Birincidə hansısa
hərəkətin vacibliyi, ikincidə isə vaciblik hərəkəti, iĢi görmə üçün əsas rolunu
oynayır. Belə cümlələr məzmunlarına görə fərqlənir. It is necessary to go there
cümləsi I must go there cümləsi ilə sinonimdir və ona uyğun gəlir. Burada go
mübtəda deyil, xəbər qrupuna daxil olur və onun məzmununu inkiĢaf etdirir. Bu
cümlələrdə mübtəda olan Ġt yalnız fel üçün dayaq rolunu oynayır, cümlənin
məzmununa heç nə əlavə etmir. It is difficult to understand this cümləsi də oxĢar
formadadır.
It is said that the meeting will not be held –Deyildi ki, toplantı keçirilməyəcəkdir
cümləsi də eyni tiplidir. Bəzən bu cümlədə the meeting will not be held mübtəda
kimi qəbul edilir. «Ġt» daxiledici vasitə sayılır və özündən sonra gələn mübtədaya
«That-Clause» Ģəklində istiqamətləndirməni gerçəkləĢdirir. Həqiqətdə isə «ThatClause» adlanan vasitə burada They say that the meeting will not be held budaq
cümlənin yerinə yetirdiyi funksiyada çıxıĢ edir və xəbərin (say) məzmununu açır.
ġəxssiz cümlələrdə də predikativlik müxtəlif modallıq çalarlarını ifadə edir. Bu
çalarların tam dairəsini təyin etmək olmasa da, onların müəyyən qismini
göstərmək mümkündür: 1) güman, təxmin çaları; 2) zərurilik çaları; 3) imkan
çaları; 4) etiraz çaları [6, 243].
Müasir Azərbaycan dilində sadə cümlə, o cümlədən də onun bir növü olan Ģəxssiz
cümlə monopredikativ struktur-semantik vahiddir. Bu cümlə tipi bir predikasiya
ilə səciyyələnir.
ġəxssiz cümlədə ismi və ya feli xəbərdən asılı olaraq zamanı müxtəlif Ģəkildə izah
etmək mümkündür. Feli xəbərdə zaman qrammatik vasitələrin – zaman
Ģəkilçilərinin köməyi ilə ifadəsini tapar. Məsələn, SoruĢa-soruĢa hara desən
getmək olar. Bu cümlədə qeyri-qəti gələcək zaman Ģəkilçisi iĢlənmiĢdir. Ġsmi
xəbərli cümlələrdə zaman nisbi səciyyə daĢıyır. Mənə soyuqdur cümləsində
28

hadisə indiki, Mənə soyuq idi cümləsində isə hadisə keçmiĢ zamana aid edilir.
Zaman mənası Ģəxssiz cümlədəki informasiyada da ifadəsini tapa bilər.
Azərbaycan və ingilis dillərində Ģəxssiz cümlələrdə predikativliyin zaman
əlamətləri də özünü müxtəlif Ģəkillərdə göstərir. Zamanın Ģəxssiz cümlələrdə üzə
çıxması müəyyən söz və ifadələrin predikativ vəzifədə iĢlənməsi ilə bağlıdır. Bu
məsələdə ingilis və və Azərbaycan dillərində oxĢarlıq özünü büruzə verir. OxĢarlıq zaman bildirən söz və ifadələrin predikativ vəzifədə iĢlənməsində təzahür edir.
Qeyd olunduğu kimi, ingilis dilindəki Ģəxssiz cümlələrdə Azərbaycan dilindəkindən fərqli olaraq həmiĢə mübtəda vardır, lakin bu mübtəda formal xarakter daĢıyır, heç də real subyekt bildirmir.
Zaman bildirən Ģəxssiz cümlələr hər iki dildə ismi xəbərli Ģəxssiz cümlələrdən ibarət olur. Onların yaranmasında temporal söz və söz birləĢmələri iĢtirak
edir. Azərbaycan dilində Ģəxssiz cümlələrdə xəbərlə təsəvvür edilən fikir predmetinin, məzmunun indiki zamana aidliyi -dır4 xəbərlik Ģəkilçisi, keçmiĢ zamana
aidliyi idi, imiĢ bağlamaları, gələcək zamana aidliyi isə olmaq feli ilə reallaĢır. Ġngilis dilində isə indiki zamana aidlik to be felinin üçüncü Ģəxsin təkində iĢlənən is
forması, keçmiĢ zamana aidlik həmin felin was forması, gələcək zamana aidlik
isə will be forması ilə reallaĢır. Nitq prosesində hər iki dildə əsasən indiki və keçmiĢ zamanlara aid Ģəxssiz cümlələr istifadə edilir.
Ġndi gecdir. Gedim evimizə, yıxılım-yatım (Anar).
Eyni tipli cümlələr ingilis dilində də həm indiki, həm də keçmiĢ zamanda iĢlənir: It was too late (J.F.Cooper). It is now twenty minutes to eight (B.Shaw). It
was summer-time, and lovely weather (Ch. Dickens).
Yay idi, qovunun təzəcə ağaran vaxtı idi (Ə.Əylisli). Səhər beĢin yarısı idi
(Anar). Ġlin-ayın axır çərĢənbəsi idi (Ġ.ġıxlı). It was a dry cold night (Ch.Dickens).
It was a fine day, early in spring (S.Maugham). Gecə saat on iki idi (Anar).
ġəxssiz cümlə kimi iĢlənən baĢ cümləli tabeli mürəkkəb cümlələrin bir cəhəti diqqəti cəlb edir. Onların tələb etdiyi budaq cümlə (mübtəda budaq cümləsi)
Ģəxsin yerini doldurur, amma bu «Ģəxs» qrammatik Ģəxs deyil, məntiqi Ģəxs, bir
növ dildənxaric Ģəxsdir: Neçə gün idi ki, sahibsiz qalmıĢ bu cah-calalın üstündə
gələcək əlbəyaxalar ehtirasının qığılcımları sezilirdi.
Qeyd olunduğu kimi, müəyyən hallarda cümlənin subyekti verbal ifadəsini
tapmır. Onun hərəkətin icraçısı, halın daĢıyıcısı olaraq zəruriliyi qalır. Çünki
subyektsiz hərəkət və hal mümkün deyildir. Deməli, cümləni yaradan predikativ
akt da olmur.
Təktərkibli cümlələrdə ayrıca mübtəda və xəbər yoxdur. Predikativlik bir
qrup təktərkibli cümlələrdə subyektlə predikativ birləĢməsində, yəni təktərkibli
cümlənin baĢ üzvünü təĢkil edən sözdə ya mübtədada, ya da xəbərdə ifadəsini
tapır. Ümumi Ģəxsli, qeyri-müəyyən Ģəxsli və Ģəxssiz cümlələrdə cüttərkibli
cümlələrdə olduğu kimi, predikativliyin ifadəsinə zaman, Ģəxs və Ģəkil əlamətləri
xidmət edir. Məsələn, It is a question that involves you, as much as it does me,
since Steve is your son as well as mine, even though you haven‘t taken much
29

interest in him all these years (I. Shaw Two weeks in Another City) – Mənə aid
olduğu kimi, sənə də aid sualdır. Steve sənin oğlun olduğu kimi, mənim də
oğlumdur, baxmayaraq ki, bütün bu illərdə bu onunla maraqlanmadığınız sual
doğurur. ―Ġt is a question» - sual doğur(ur) -Ģəxssiz cümlədir. Buradaki «take an
interest» predikatı kontekstdə iĢlənir. BaĢqa bir cümləni nəzərdən keçirək: Her
pupils were interested by their teacher – Onun Ģagirdləri müəllimləri tərəfindən
maraqlandılırdı.
I am interested in truths. I like science. But truth‘s menace. Science is a
public danger –Məni həqiqət maraqlandırır. Mən elmi sevirəm. Amma həqiqət
özü təhlükədir. Elm ictimai təhlükədir.
Belə kontekstdə «be interested» predikatının yerinə «take an interest»
predikatını qoymaq olmaz. Belə ki, are you interested in hearing what I‘ve been
thinking about the picture? – Bu Ģəkil haqqında mənim fikirləĢdiyimi bilmək
sənin üçün maraqlıdır?
He was talked (Onun haqqında danıĢırdılar). It was night (Gecə idi). He will
be taken to war (Onu müharibəyə aparacaqlar) və s.
Ümumi Ģəxsli cümlələrdə isə xəbər formaca birinci, ikinci, yaxud da üçüncü
Ģəxslə ifadə olunsa da, bunlar konkret subyekti deyil, qeyri-müəyyən yaxud
ümumiləĢmiĢ Ģəxsləri bildirir. Yəni həmin cümlələrdə xəbərdəki Ģəxs əlamətləri
konkret Ģəxsləri bildirmir, qeyd olunduğu kimi, bu zaman fəaliyyət, ümumiyyətlə,
hamıya, bir qrup Ģəxsə aid olur.
Deməli, predikativliyin ifadəsinə xidmət edən Ģəxs zaman və Ģəkil
kateqoriyaları təktərkibli cümlələriin yuxarıda göstərilmiĢ növlərində də olur.
Lakin bunlar müəyyən formalarda məhdudlaĢır.
Adlıq cümlə yeganə baĢ üzvü söz və ya söz birləĢməsi ilə ifadə olunan
cümlələrdir. Belə cümlələrdə hadisənin və ya əĢyanın varlığı təsdiqlənir. Adlıq
cümlələr mübtəda əsasında formalaĢan təktərkibli cümlələrdir. Lakin bu,
ümumiyyətlə adlıq cümlənin baĢ üzvünü təyin etmək mübahisəli bir məsələ kimi
hələ də özünü göstərir. Söz və ya söz birləĢməsi yalnız kontekst daxilində və
xüsusi intonasiya ilə iĢləndikdə adlıq cümlə statusu qazanır. Deməli, adlıq
cümlədə də subyekt və predikat özünü göstərməlidir. «Cüttərkibli cümlələrdə
subyekt və predikat mübtəda və xəbər Ģəklində ayrı-ayrı sözlərlə ifadə edilirsə,
adlıq cümlələrdə bunların ikisi də bir sözdə birləĢir. Adlıq cümlələrdə subyekt və
predikatı ayrı-ayrılıqda, bir-birindən ayrılmıĢ Ģəkildə təsəvvür etmək çətindir.
Sözlər predikativliyi qəbul etdikdən sonra müəyyən fikir ifadə edir. Adlıq
cümlələrdə predikativlik əsas etibarı ilə intonasiyanın yardımı ilə yaranır»[2,78].
Təktərkibli cümlələrdən olan adlıq və söz-cümlələrdə predikativlik bitmiĢ
intonasiya və kontekstlə dəqiqləĢir. Deməli, ümumi Ģəxsli, qeyri-müəyyən Ģəxsli
və Ģəxssiz cümlələrdə predikativlik cümlənin əsasını təĢkil edən söz və ona
qoĢulan Ģəxs, zaman, Ģəkil əlamətləri ilə ifadə edilir. Söz-cümlələrdə və adlıq
cümlələrdə isə Ģəxs, zaman və Ģəkil əlamətləri olmur, xüsusi bitmiĢ intonasiya və
mətn onlara bitkinlik verir. Məsələn: Midnight. The voice of babies. Ġt is dark
30

everyhere. Nothing was seen inside (Gecə yarısı. Körpələrin səsi. Hər yer
qaranlıqdır. Ġçəridə heç nə görünmürdü).
Deməli, predikativlik ancaq cüttərkibli cümlənin baĢ üzvləri arasındakı
münasibət deyildir. Bu, təktərkibli cümlələrdə ifadəsini tapan xüsusiyyət,
cümlənin əsas əlamətlərindən biridir. Lakin bu iki növ cümlələrdə predikativliyin
ifadə üsulları və formaları müxtəlifdir. Həmin cəhətlərin üzə çıxmasında
müxtəlifsistemli dillərdə oxĢarlıqlar kimi, fərqlər müĢahidə olunur.
Ənənəvi normativ qrammatikalar müxtəlifsistemli dillərdə cümlənin
normativ sintaktik quruluĢuna münasibətə təsir göstərmiĢdir. Ġngilis və
Azərbaycan dillərində cümlənin strukturu məsələsi də bu təsirdən yan
keçməmiĢdir. Lakin tədricən bu münasibətdə dəyiĢmə baĢ vermiĢdir.
Ġngilis dilində norma kimi cüttərkibli cümlələr əsas götürülmüĢ, bu struktur
sxemdən kənarda qalan hər cür cümlə tipi elliptik, yarımçıq cümlələr adlandırılmıĢdır. Müasir dilçilikdə ellipsis nəticəsində meydana çıxan və yarımçıq
adlandırılan cümlələr ayrıca tədqiq olunur. Belə cümlə tipləri Azərbaycan dilində
də vardır və bu cümlələri təktərkibli cümlə tipləri ilə eyniləĢdirmə doğru deyildir.
Lakin buna qədər cümlə tiplərinə münasibətin hansı Ģəkildə inkiĢaf etməsini
qısaca da olsa, nəzərdən keçirmək lazım gəlir. Bununla bağlı ingilis dilinə dair
tədqiqatlara diqqəti yönəltməyi daha məqsədəuyğun sayırıq. Çünki, bu dillə bağlı
araĢdırmalardakı fərqli mövqelər sonralar digər hind-Avropa dillərini öyrənənlərin
fikir və mülahizələrinə təsir etmiĢ, rus dilçiliyində özünü göstərmiĢ, oradan da
Azərbaycan dilçiliyinə gəlib çıxmıĢdır.
«Say», «Run», «Read» və s. bu tipli feli əmr cümlələrdə əvəzliklə ifadə
olunan mübtədanın buraxılmasının ellepsisin nəticəsi olması fikri özünü
doğrultduğu halda adlarla formalaĢan «Forward!», «Silence!» tipli cümlələrdə
yalnız mübtədanın deyil, həm də xəbəri formalaĢdıran felin buraxılması özünü
göstərir. Burada ellipsis hadisəsi əsasında izah çətinlik törədir. Çünki bu
cümlələrdə baĢ üzvlərdən heç biri qeydə alınmır. Bu cümlələr mahiyyətinə görə
müəyyən situasiya ilə bağlılığa malikdir. Onlar müəyyən sahədə qəbul olunmuĢ
nitq konstruksiyalarıdır. Məsələn, hərbdə, idmanda belə tipli cümlələrdən istifadə
olunur ki, onlar ünvanlandıqları subyektə tələb olunan informasiyanı çatdıra bilir.
Bunlar komandaları ifadə edən cümlələrdir və onlardan irəli gələn tələb
informasiyanı qəbul edən üçün aydındır. «Forward!» və «forward» müxtəlif
səciyyələr daĢıyır. Birinci cümlə-komanda, ikinci isə leksik vahid, müəyyən
predmeti adlandıran sözdür. Birincinin yazıda cümlə səviyyəsinə qaldırılması
üçün durğu iĢarəsindən, Ģifahi nitqdə isə inftonasiyadan istifadə olunur. Bu zaman
ellipsis hadisəsi baĢ vermir. Bu tip çox hallarda qabaqcadan qəbul edilmiĢ və öz
intonasiyası olan sintaktik quruluĢ kimi özünü göstərir, baĢqa hallarda situasiyanın
doğurduğu vəziyyətlə formalaĢır və yenə də öz intonasiyası ilə adi sözdən
fərqlənir. Ellipsis cümlənin müəyyən hissəsinin qanunauyğun Ģəkildə düĢməsi,
ixtisar olunmasıdır. Ellipsis ifadənin elementinin (üzvünün) müəyyən kontekstdə
və ya situasiyada buraxılmasıdır. BuraxılmıĢ ünsür və ya üzv asanlıqla bərpa
31

oluna bilir. Kontekstual ellipsis və situativ ellipsis bir-birindən fərqləndirilir. Bu
və ya digər üzvün buraxılması (dropping) onun sıfır ifadəsi kimi qavranılır [4,
293].
Klassik qrammatiklər dil faktlarını qrammatik normaya tabe etmək mövqeyindən əl çəkməyin və gerçəklikdə mövcud olan faktın meydana çıxma
səbəblərini aydınlaĢdırmağın vacibliyini qeyd etmiĢlər. Cümlənin qəbul olunmuĢ
cüittərkibli normasından fərqlənən formasının nisbi bitmiĢ fikri ötürmə
imkanlarını açıqlamağa diqqətin yönəldilməsinin daha düzgün olması qənaəti
artıq üstünlük təĢkil edir.
«Dildə ümumi səviyyədə iĢlənən nə varsa, onlar qrammatik doğru
formalardır» fikrini irəli sürən Q.Suit ingilis dilində cüttərkibli cümlələrdən
fərqlənən təktərkibli cümlələrin və cümlə funksiyasında çıxıĢ edən sintaktik
quruluĢların olduğunu təsdiq etmiĢdir. Müəllif «Come!» tipli feli əmr cümlələrini,
«Half a cup, please!» tipli felsiz xahiĢ cümlərini, «Yes», «No», «Please!» tipli
söz-cümlələrini, «Cohn!», «Ann!» tipli vokativ cümlələri, «Alas!» tipli nida
cümlələrini «Condensed sentences» adlandırdığı bir qrupda birləĢdirmiĢdir [7,
112].
O.Yesperson cümləyə verilmiĢ təriflərin həddən artıq çox və müxtəlifcinsli
olduğunu, həmin təriflərin böyük qisminin ya formal, ya məntiqi, ya psixoloci
mülahizələr əsasında verildiyini qeyd etmiĢdir. O, ənənvi məntiq təlimlərində
cümlənin üçüzvlü (subyekt, bağlayıcı, predikat) kimi qəbul olunmasını göstərərək
yazmıĢdır: «Hazırda köhnə «üçüzvlük» əvəzinə «ikiüzvlükdən danıĢılr; hər
cümlədə iki üzvü - mübtəda və xəbəri ayırırlar. The sun shines cümləsində «The
sun» mübtəda, «shines» isə xəbərdir. Bu iki üzvdən hər biri mürəkkəb ola bilər.
Məsələn, The youngest brother of the boy who we have just seen once told me a
funny story about his sister in Ireland.- Oğlanın indicə gördüyümüz kiçik qardaĢı
Ġrlandiyadakı bacısı haqqında bir dəfə mənə maraqlı əhvalat danıĢdı. Bu cümlədə
seen sözünə qədər olan hissə mübtəda, ondan sonrakı hissə isə xəbərdir. Dilçilər
cüttərkibli cümlədən baĢqa , təktərkili cümlələrin də olmasını getdikcə daha çox
təsdiq etməyə baĢlayıblar [7, 355-356].
Predikativ münasibət cüttərkibli cümlədə cümlənin baĢ üzvləri – xəbərlə
mübtəda arasında olur. Məsələn, I worked , she comes, she is a teacher, the paper
is white və s.
Qeyd olunduğu kimi, təktərkibli cümlədə isə predikativ münasibət
intonasiya və mətnlə ifadə olunur. Predikativ əlaqə əvvəlcədən hazır Ģəkildə
cümləyə gətirilmir. O, nitq prosesində yaradılır. Bu əlaqənin yaradılması ilə cümlə
təĢkil edilir. BaĢqa əlaqələr isə cümləyə ikinci dərəcəli üzvlərin gətirilməsi ilə
yaradılır.
Cüttərkibli cümlələrdə baĢ üzvlərin hər ikisi iĢtirak edir. Məsələn, The door
was knocked (qapı döyüldü); The train started (qatar yola düĢdü) və s. Bu cür
cümlələrdə predikativlik iki kateqoriyanın, mübtəda və xəbərin münasibətindən
doğur. Ġngilis dilində elə bir qrammatik forma yoxdur ki, o predekativ
32

denotatların mənaları üçün iĢlənsin. Lakin elə forma da vardır ki, onlar əsasən
özlərinin denotatlarını səciyyələndirirlər. Bu forma Indifinite və Present Perfect
zaman formalarıdır. Continous zaman forması özünün əsas mənalarında hərəkət
və prosesləri real vaxtla göstərir.
Ġngilis dilində elə bir forma da vardır ki, hətta yeganə denotatın təsviri
zamanı belə hərəkət və prosesin gerçəkləĢməsi momentini ifadə edə bilmir. Bu
forma Present Perfect zamanı formasıdır. O, zaman dəqiq göstərən ifadə ilə də
birləĢə bilmir. Məsələn, «The car has arrived - MaĢın qəldi» cümləsinə «a minute
ago» birləĢməsini əlavə etmək olmur.
SUMMARY
In this article, different and similar aspects between one-member and two
member sentences in predication. Azerbaijan, Russian and English linguists‘s
thoughts and ideas about one-member and two-member sentences found their
reflection in this article. The main expresion means of this sentences are being
investigated according to the Azerbaijan and English materials.
ƏDƏBĠYYAT
1.Cавадов Я. М. Тяктяркибли cцмля. Азярбайcан дилинин
синтаксисиня даир тядгигляр. -Бакы: ЕА няшри, 1963. – səh. 4-107.
2.Мцасир Азярбайcан дили. Синтаксис. ЫЫЫ c. – Бакы: Елм, 1981368s
3.Мяммядов Н., Ахундов А. Дилчилийя эириш. – Бакы: Маариф, 1980.
– 316 с.
4.Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. –Москва:
Советская энциклопедия, 1966. -606с.
5.Есперсен О. Философия грамматики. – Москва: УРСС, 2002. – 408c
6.Садыхов А.Ш. Историческая синтаксис азербайдcанского языка (на
материале памятников прозы): Автореф. дисс … докт. филол. н. –Баку,
1988.-46с.
7.Sweet H.A. New English Grammer. Logical and Historical. Part I. Oxford, 1995. 284 p.

33

Abbasova Lalə Zeynal qızı
Бакинский Государственный Университет, г.Баку
УЧЕТ ПРИНЦИПОВ ОПЕРАТИВНО-РОЗЫСКНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
ПРИ ОБЖАЛОВАНИИ ДЕЙСТВИЙ СУБЪЕКТОВ ОПЕРАТИВНОРОЗЫСКНЫХ ОРГАНОВ
Цели уголовно-правовой политики государства в обеспечении
соблюдения законности, защиты прав и свобод граждан, их собственности
от преступных посягательств, осуществляется различными средствами,
находящимися
в
распоряжении
субъектов
правоохранительной
деятельности. Судебно-следственная практика свидетельствует, что
наиболее эффективным средством борьбы с преступностью является
оперативно-розыскная деятельность (ОРД), которая представляет собой
особый вид правоохранительной функции государства. Эти функции
осуществляются специальными способами, методами и средствами, с
помощью которых в итоге достигаются задачи по противодействию
преступности и защите конституционных прав человека и гражданина.
В процессе реализации оперативно-розыскной деятельности
затрагиваются права и свободы граждан, находящихся в орбите
ее осуществления. Однако, эти ограничения обусловлены необходимостью
решения задач борьбы с преступностью, защитой интересов каждого
гражданина в отдельности и общества в целом. В связи с этим,
использование в деятельности правоохранительных органов оперативнорозыскных мер должно осуществляться лишь в силу обоснованной
необходимости, в строгом соответствии и неукоснительном соблюдении
законности.
Применение оперативными подразделениями в своей деятельности
специальных, в большей степени негласных методов и средств требует
особого контроля со стороны государства, в противном случае
необоснованное их использование может привести к серьезным нарушениям
прав и законных интересов граждан.[6, С.39] С этой целью Закон об
Оперативно-розыскной деятельности АР [3] устанавливает ряд
основополагающих принципов, которые позволяют, не только более
глубоко, основательно познать розыскную деятельность как таковую, но и
эффективнее регулировать оперативно-розыскные отношения.
Принципы права являются одним из актуальнейших в правовой
науке, и представляет немалый интерес для исследователей-правоведов.
Принципы оперативно-розыскной деятельности не являются исключением.
Проводимая в Азербайджане правовая реформа, основополагающей частью
которой является реформа законодательства, в том числе и оперативнорозыскного, предполагает необходимость анализа фундаментальных идей,
34

лежащих в основе, как всего правового института, так и его отдельных
отраслей. [1, С.37]
В силу того, что этот вид деятельности основан на конспирации,
сочетания гласных и негласных методов работы, к сожалению, отсутствуют
данные официальной государственной статистики о количестве обжалуемых
действий субъектов оперативно-розыскной деятельности. Однако, в виду
того, что значительная часть уголовных дел возбуждается по результатам
оперативно-розыскной деятельности, обеспечение правовой помощи
личности находящейся в процессе оперативно-розыскной деятельности
является одной из наиболее важных задач в реализации прав и законных
интересов граждан.
В
правовой
литературе
принципам
оперативно-розыскной
деятельности уделено не достаточно внимания, в силу чего, многие
проблемы данных принципов остаются спорными или нерешенными.
Проблемно-дискуссиоными остаются вопросы о понимании как принципов
вообще, так и оперативно-розыскных, в частности. Это выражается в
определении сущности, правовой природы принципов оперативнорозыскной деятельности, определении их законодательного закрепления и
нормативного регулирования, а также в определении круга принципов,
входящих в систему принципов оперативно-розыскной деятельности.
Указанные обстоятельства дополняются непоследовательной позицией
законодателя по многим ключевым вопросам принципов оперативнорозыскного права, а также конспиративной деятельностью оперативнорозыскных органов, что одновременно отражается на негласности судебной
практики, что лишает возможности дать сравнительное исследование
практике применения оперативно-розыскного законодательства в контексте
его соотношения с предварительным следствием и судебным
разбирательством.
Содержание принципов оперативно-розыскной деятельности находит
свое отражение в ст.3 Закона об Оперативно-розыскной деятельности
Азербайджанской Республики. Согласно Закону деятельность основывается
на принципах законности, гуманизма, уважения прав и свобод человека,
конспирации, сочетания гласных и негласных методов работы. Гражданство
того или иного лица, его национальность, пол, местожительство, социальное
и имущественное положение, служебное положение, принадлежность к
общественным объединениям, отношение к религии и политические взгляды
не могут препятствовать осуществлению оперативно-розыскных мер, если
законодательством Азербайджанской Республики не предусмотрен другой
случай.
Принципы
оперативно-розыскной
деятельности
имеют
существенное значение в охране прав и законных интересов граждан и в
частности, в такой важной сфере как обеспечение правовой помощи
граждан, в отношении которых осуществляется оперативно-розыскная
35

деятельность. Данная проблема не была предметом научного исследования,
в связи с этим постараемся изложить ее в аспекте предмета оперативнорозыскная деятельность.
Принцип законности. Принцип законности является руководящим
началом
организации
общественной
жизни
и
справедливо
противопоставляется произволу властей. Законность - это общеправовой
идеал, к достижению которого должно стремиться любое цивилизованное
общество.
Действующий закон об оперативно-розыскной деятельности 1999
года впервые за всю историю развития уголовной юриспруденции закрепил
принцип законности на законодательном уровне в системе оперативнорозыскной деятельности. Принцип законности является руководящим
началом
организации
общественной
жизни
и
справедливо
противопоставляется произволу властей, в такой наиболее важной сфере
деятельности как оперативно-розыскная. Законность - это общеправовой
идеал, к достижению которого должно стремиться любое цивилизованное
общество.[2, С.38]
Традиционно
законность
обычно
отождествлялась
с
нормопослушностью, правоприменительной дисциплиной, точным и
неуклонным исполнением всех предписаний закона. Однако в последние
годы, особенно представителями оперативно-розыскного, уголовнопроцессуального и цивильного права, отстаивается тезис о расширительном
понимании принципа законности. В юридической литературе неоднократно
звучала критика ранее существовавших представлений о законности,
которая
обосновывалась
примерами
несбалансированного
и
недемократического законодательства, его отставанием от динамики
социальных процессов. В связи с этим нельзя не согласится с Олейником О.
В., которым было высказано мнение о необходимости усиления,
контролирующей
деятельностью
Конституционного
Суда,
для
единообразного применения законодательных актов.[5, С.22]
Конституционный принцип законности непосредственно указан в ст.
3 Закона об ОРД и находит свое отражение в том, что: эта деятельность
проводится исключительно субъектами, уполномоченными на то Законом об
ОРД, УПК АР и другими законодательными актами. Законность в ОРД
гарантируется проведением вневедомственного контроля, включая
судебный, а также осуществлением прокурорского надзора. Тем не менее,
проблема принципа законности требует дальнейшего исследования с целью
выявления:
- соотношение положений идеи законности и категории законности в
теоретико-правовом плане с оперативно-розыскным принципом законности.
- разработки вопроса о гарантиях соблюдения законности.[5, С.12]
36

Успешное разрешение проблем реализации гарантий соблюдения
принципа законности в оперативно-розыскной деятельности обеспечит, в
конечном счете, сокращение числа лиц, совершающих преступления, что
будет способствовать предупреждению преступности в обществе. С учетом
позиции Олейника О.В. применительно к оперативно-розыскной
деятельности исследования в принципе законности должны быть
направлены на:
- изучение основных положений сущностных признаков категории
законности;
- на основе анализа научной литературы и законодательства
сформулировать развернутое определение принципа законности в
оперативно-розыскной деятельности;
- установить систему и определить понятие гарантий законности в
оперативно-розыскной деятельности;
- проанализировать реализацию принципа законности в процессе
правового творчества и правоприменительной деятельности в системе
оперативно-розыскной деятельности.
Принцип гуманизма. Как известно, действующее оперативнорозыскное законодательство (ст.3) включает в себя ряд принципов, в том
числе принцип гуманизма, который, с одной стороны, должен обеспечивать
безопасность человека, с другой - оперативно-розыскные мероприятия не
должны иметь целью причинение физических страданий и унижение
человеческого достоинства.
В специальной литературе проблемы принципов гуманизма в разное
время рассматривались в работах Н.И. Загородникова, В.А. Квашиса, С.Г.
Келиной, Т.В. Кленовой, В.Н. Кудрявцева, А.В. Кузнецова, Г.А. Кригера,
В.В. Мальцева, Б.С. Маньковского, А.В. Наумова, А.А. Пионтковского, А.Н.
Попова, Б.Т. Сабанина, А.Б. Сахарова, А.Н. Тарбагаева, А.Н. Трайнина, П.А.
Фефелова, С.А. Шоткинова, М.Л. Якуба и др.
Однако при этом целый ряд аспектов проблемы гуманизма оставался
научно не обеспеченным. В частности, до настоящего времени открыты
вопросы, связанные с установлением правовой сущности принципа
гуманизма, определением его понятия, назначением в праве, в том числе
праве
уголовном,
его
реализацией
на
правотворческом
и
правоприменительном уровнях. [4, С.56-59]
Гуманизм в ОРД проявляется в приоритетности мер, которые
принимают
органы,
осуществляющие
ОРД,
направленных
на
предупреждение совершения лицами преступлений. В ОРД запрещается
выполнять ОРМ или выносить решения, унижающие достоинство лица,
приводящие к незаконному распространению сведений об обстоятельствах
его личной жизни, ставящие под угрозу его жизнь или здоровье,
необоснованно причиняющие ему физические или нравственные страдания.
37

Принцип гуманизма органически присущ ОРД. Его конкретизация во
многих статьях Закона об ОРД свидетельствует о том, что он отражает
сущность ОРД.[4, С.121]
Принцип равенства прав человека и гражданина перед законом в
ОРД закреплен в Законе об ОРД в виде положения о равенстве всех граждан
перед оперативно-розыскным законом вне зависимости от гражданства,
национальности, пола, места жительства, имущественного, должностного и
социального положения и др. (ст.3)
Согласно данного принципа, Законом гарантируется следующее:
- лицо, полагающее, что действия органов, осуществляющих ОРД,
привели к нарушению его прав и свобод, вправе обжаловать эти действия в
вышестоящий оперативно-розыскной орган, прокурору или в суд;
- лицо, виновность которого в совершении преступления не доказана
в установленном законом порядке, т.е. в отношении которого в возбуждении
уголовного дела отказано либо уголовное дело прекращено в связи с
отсутствием события преступления, или в связи с отсутствием в деянии
состава преступления, и которое располагает фактами проведения в
отношении него ОРМ и полагает, что при этом были нарушены его права,
вправе истребовать от органа, осуществляющего ОРД, сведения о
полученной о нем информации (в пределах, допускаемых требованиями
конспирации и исключающих возможность разглашения государственной
тайны);
ОРО обязан предоставить судье по его требованию оперативнослужебные документы, содержащие информацию о сведениях, в
предоставлении которых было отказано заявителю (за исключением
сведений о лицах, внедренных в ОПГ, штатных негласных сотрудниках
органов, осуществляющих ОРД, и лицах, оказывающих им содействие на
конфиденциальной основе).
Принцип сочетания гласных и конспиративных методов и
средств является характерной и одновременно отличительной чертой ОРД в
сравнении с другими видами юридической деятельности антикриминальной
направленности (например, уголовно-процессуальной).
Как определенное сочетание форм и элементов содержания ОРД он
проявляется двояко. Во-первых, информация о цели, задачах и принципах
этой деятельности, основаниях и условиях для совершения конкретных
ОРМ, о субъектах осуществления ОРД, их обязанностях и правах, а также о
видах и способах контроля за данной деятельностью (и некоторые другие
данные) в соответствии с нормами Закона об ОРД открыта для каждого. Вовторых, не подлежит разглашению информация, в соответствии с
действующим законодательством составляющая государственную или иную
тайну, а равно касающаяся личной жизни, чести и достоинства граждан,
полученная в ОРД, кроме как в случаях и в порядке, установленных
38

законодательством в области ОРД. В частности, гласные начала ОРД
проявляются в таких конкретных ситуациях, как изучение оперативниками
(судьями, прокурорами и др.) писем, жалоб и заявлений граждан;
исследование различных открытых источников информации (средств
массовой информации, материалов судебных заседаний и различных
комиссий по борьбе с преступностью, документы государственных органов
и учреждений и т.д.); непосредственное получение информации в процессе
личного сыска и др. Негласные же начала ОРД проявляются, прежде всего, в
процессе конфиденциального сотрудничества с гражданами при
осуществлении негласных ОРМ (например, контроля почтовых
отправлений) и др.
Хотя данные принципы являются исчерпывающими, однако по
нашему мнению необходимо дополнить Законе об ОРД АР существующие
принципы
положением,
предусматривающим
принцип
оказания
квалифицированной юридической помощи по делам об оперативнорозыскной деятельности. Данное положение будет соответствовать ст.61
Конституции
АР
каждому
гражданину
право
на
получение
квалифицированной правовой помощи.
SUMMARY
Firstly, principles of operative-search activity are investigated in this
article. For the purpose of strengthening protection of rights and legal interests of
participant-citizens of operative-search process, it is suggested to add the principle
of specialized legal aid on the issue about operative-search activity to Article.3 of
the law on operative-search activity.

1.
2.
3.
4.

ЛИТЕРАТУРA
Əməliyyat-axtarıĢ fəaliyyətinin əsasları (Dərs vəsaiti). Bakı, Qanun,
2010, s.37
Адвокат в уголовном деле: учебно-практическое пособие / Под
ред. Д-ра юрид. наук, проф. И.Б.Мартковича. – М.: Юристь, 1997.
– c.38
Закон Азербайджанской Республики «Об оперативно-розыскной
деятельности». С изменениями от 17 мая 2002 года № 324-IIГД,
24 мая 2002 года № 333-IIГД; 5 марта 2004 года № 598-IIГД
Коршиков Игорь Владимирович. Принцип гуманизма в уголовном
праве Российской Федерации : Дис. ... канд. юрид. наук : 12.00.08 :
Саратов, 1999 189 c. РГБ ОД, 61:99-12/166-9

39

5. Олейник, О. В. Принцип законности и гарантии его реализации в

уголовном
праве
Российской
Федерации
:Автореферат
диссертации на соискание ученой степени кандидата
юридических наук. Специальность 12.00.08 - Уголовное право и
криминология ; Уголовно-исполнительное право /Рязань,2003. -24
с.
6. Махмутов Т.Т. Соблюдение и гарантии обеспечения прав и
законных
интересов
субъектов
оперативно-розыскных
правоотношений : диссертация ... кандидата юридических наук :
12.00.09. - Тюмень, 2007. - 239 с. : ил. РГБ ОД, 61:07-12/1669
Abbasova Nuridə Mərdan qızı
Ü.Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının dissertantı
SÜLEYMAN ƏLƏSGƏROVUN ĠKĠLĠ KONSERTƏ MÜRACĠƏTĠ VƏ
ONUN JANR XÜSUSĠYYƏTLƏRĠ
Azərbayjan musiqisində ikiqat konsrtin ikinji nümunəsini Süleyman
Ələsgərov yaratmıĢdır. Bu violonçel, fortepiano və simfonik orkestr üçün 1947-ji
ildə yazılmıĢ konsertdir və onun ilk ifaçıları S.Ağayeva (fortepiano) və S.Əliyev
(violençel) olmuĢdur. (1947-ji il iyun)
Çox əlamətdar fokt kimi qeyd etməliyik ki, o illər S.Ələsgərov
konservatoriyanın tələbəsi idi və professor B.Zeydmanın bəstəkar sinfində
oxuyurdu. Azərbayjan musiqisində ilk konsert nümunəsini həmin siniıfdə təhsil
alan ƏĢrəf Abbasov yazmıĢdır. Onun ardınja isə F.Əmirov skripka, fortepiano və
orkestr üçün ikili konserti qələmə almıĢdır. S.Ələsgərovun konsert canrına
mürajiət etməsi çox təbii və məntiqli idi. Demək olar ki, musiqi sirrlərinə
yiyələnən bəstəkar konservatoriyada müxtəlif canrlarda özünü sınayır və tələbəlik
illərində yazdığı əsərlərin sırasında xalq çalğı alətləri orkestri üçün rəqsləri,
skripka və fortepiano üçün sonata, mahnıları və «Böyük Oktyabr» kontatasını
gəstərmək olar. ġübhəsiz, tələbəlik əsərlərinin içərisində S.Ələsgərovun ikili
konserti xüsusi əhəmiyət kəsb edir.
Təhlil etdiyimiz əsər yalnız bəstəkarın yaradıjılığında jiddi uğur kimi
qiymətləndirilməlidir. Eyni zamanda bu əsər azərbayjan musiqisində diqqəti jəlb
edən bir nailiyyət kimi qəbul olunmuĢdur. Bu baxımdan S.Ələsgərovun violonçel,
fortepiano və orkestr üçün ikili konserti bu gün də müəyyən maraq döğurur.
Bəsətkar burada qarĢısında bir sıra jiddi məsələlər qoyur və onların həlli təqdirə
layiqdir.
Ġlk növbədə qeyd etməliyik ki, S.Ələsgərov F.Əmirovdan fərqli olaraq, öz
konsertinin ənənəvi Ģəkildə təqdim edir. Ümumiyyətlə, müəllif öz əsərində bu
ənənəviliyə geniĢ mənada istinad edir və bunu yalnız konsertin ümumi üç hissəli
40

silsilə quruluĢuna aid etməməliyik. S.Ələsgərov konsertin obraz emosional
məzmununu, hissələrin ardıjıllığı və xarakterini, temtizmni, formasını canra xas
olan tərzdə istifadə edir. Qeyd etdiyimiz kimi təhlil etdiyimiz ikili konsert üç
hissəli silsilədir və burada klassik ənənəyə uyğun olaraq jəld templi və obyektiv
xarakterli kənar hissələr arasında ağır templi (qrave) və subyektiv lirikanı əks
etdirən orta hissə yerləĢir.
Konsertin birinji hissəsi (a-moll) sonata formasında yazılıb və silsilənin
inkiĢafında bu hissə xüsusi rol oynayır. Aydın məsələdir ki, hər silsilədə birinji
hissə əsərin baĢlanğıjı olduğuna görə məhz burada əsərin mənası özünü büruzə
verir
Bu baxımdan S.Ələsgərovun ikili konsertinin I hissəsi çox tipikdir. BaĢqa
sözlə desək bu hissə məzmun və formasına görə geniĢ və mürəkkəbdir. Buna
əlavə olaraq onu da qeyd etməliyik ki, sonata formasının tematizmi çox
maraqlıdır. Bəstəkar burada bir sıra mövzular ilə bizi tanıĢ edir və onların arasında
sıx intonasiya, tematizm yaxınlığı hiss olunur. Əgər nəzərə alsaq ki, I hissənin
əsas partiyasının iki tematik elementi II və III hissələrində də səslənir, onda
demək olar ki, S.Ələsgərovun ikili konsertində tematizm vahidliyi və dolğunluğu
əldə olunur.
Konsertin birinji hissəsi əsas mövzu(moderato jantabile, a-moll) ilə açılır və
onu sakit,ifadəli, mahnıvari mövzu (melodiya) konsertin tematik əsasını tĢkil edir
və sonra səslənən mövzunu bilavasitə onunla bağlayır.
Konsertin əsas partiyası çox geniĢ ətraflı xarakter daĢıyır və sadə üçhissəli
formada yazılıb. Mövzunun əsasını ilk 4 xanə təĢkil edir. Sonrakı inkiĢafı isə onun
2 variantlı təkrarı kimi verilir:a1(3+3), və a2(2+2+6)
Mövzuya xas olan sekvensiyalılıq, variantlılıq, pilləvari melodik hərəkət
onun mili xarakterini təsdiqləyir; onun ümumi melodik diapazonu geniĢ olsa da
əsasını təĢkil edən motiv əksildilmiĢ kvarta (fis-b) diapazonlu da verilir.
Əsas partiyanın səslənməsi violonçelin üstünlüyü ilə bağlıdır. Orkestr
müĢayiətinə 2 fleyta və violonçel, kontrabaslar jəlb olunur və bununla solistin
partiyası daha qabarıq Ģəkildə təqdim olunur. Sonata-Alleqronun əsas partiyası
ikinji elementi də (pio mosso, a-moll) violonçelin solosunda ifa olunur. Bu
mövzu çox fəal xarakterlidir və onun hətta yuxarı istiqamətdə inkiĢaf etməsində
ənənəvi Sonata-Alleqronun əsas partiyasına tam uyğundur. Mövzu obyektiv
xarakter daĢıyır.
Əsas partiyanın ardı fortepiano partiyasına tapĢırılır və burada artıq birinji
göstərilməsini qeyd etməliyik.
Bununla mövzuya yenidən subyektivlik və emosionallıq sanki daxil olur və
əsas partiyanın ifası hər iki solistin tam üstünlüyü ilə baĢ verir.
Yığjam bağlayıjı köməkçi partiyaya (andante jon motto, jis-moll) gətirib
çıxarır. Bu mövzu da lirik təmkinliyi ilə ənənəvi xarakter daĢıyır.
Köməkçi partiya 3 jümlədən ibarət olduğuna görə geniĢ və ətraflıdır. Onun I
jümləsi (18 xanə) simli kvintetin ifasında çox sakit və yumĢaq səslənir. Mövzunun
41

II jümləsi (20 xanə) violonçelin partiyasında keçir, fortepiano və simlilər onu
müĢayiət edir. Nəhayət, mövzunun III jümləsi daha rəngarəng səslənir və burada
vilonçel solosu fotepianonun zərif passacları ilə müĢayiət olunur.
Sonata Alleqronun iĢlənmə bölməsi orkestrin tuttisi ilə bağlıdır və
maraqlıdır ki, bəstəkar ilk dəfə olaraq orkestrin bütün səslərindən istifadə edir.
Odur ki, I hissədə orkestr tuttisindən yalnız iĢlənmədə istifadə olunur. Adətən
konsertd iĢlənmə çox yığjam olur. S.Ələsgərov da öz iĢlənməsini yığjam təqdim
edir və burada giriĢ əsas partiyanın tematik elementlərinin istifadəsini yuxarı
istiqamətdə inkiĢaf etməsini qeyd etməliyik.
ĠĢlənmənin sonu violonçelistin kadensiyasına gətirib çıxarır və bu kadensiya
(E-dur) və əsas partiyanın intonasiyaları üzərində qurulur. Bu kadensiya
improvizə xarakteri daĢıyır və violonçelin həm texniki, həm də ifadə imkanları
ustalıqla çatdırılır. Sonra fortepiano əsas partiyanın II elementini səsləndirir və o
I, II skripkalar və altlarla unison səslənir. Beləliklə, Sonata Alleqronun reprizası
əldə olunur və qeyd etməliyik ki, o qısaldılmıĢ Ģəkildə inkiĢaf edir.
Köməkçi partiya reprizada ümumiyyətlə göstərilir və bununla repriza giriĢ
və əsas partiyanın tam üstünlüyü ilə keçir.
I hissə əsas mövzusunun səslənməsi ilə nətijələnir və bununla Sonata
Alleqrosu çərçivəyə alınır. Beləliklə, S.Ələsgərovun ikili konsertinin I hissəsi əsas
partiyanın böyük əhəmiyyət kəsb etməsi ilə səjiyyələnir. Bu mövzular I hissəsinin
məzmununun açılmasında xüsusi rol oynayır və eləjə də violonçel solosunun
qeyri-adi rolunu da qeyd etməliyik.
Konsert 2 solist üçün yazılsa da demək olar ki, solist kimi yalnız violonçel
çıxıĢ edir. Fortepiano partiyası onunla müqayisədə daha məhduddur və daha çox
müĢayiətediji rol oynayır.
Orkestr ekspozisiyada və reprizada əsl mənada müĢayiətedijidir. Hətta bu
bölmədə tam tərkiblə çıxıĢ etmir və tutti Ģəklində çıxıĢ etmir.
daxilində böyük bir təzad yaratmır.
ġübhəsiz, S.Ələsgərovun konsertinin traktovkasında bəzi xüsusiyyətlə bizim
diqqətimizi jəlb edə bilməzdilər. Əvvəla qeüd etməliyik ki, təhlil etdiyimiz II
hissə bir mövzu üzərində qurulur və o konserti açan mövzu ilə çox yaxındır.
Beləliklə, silsilə daxilində I və II hissəllərin arasında tematik əlaqələrin
mövjudluğu var və bu da onun bütövlüyü və vahidliyini təmin edir.
Eyni zamanda II hissənin mövzusunda baĢ verən bəzi intonasiya
dəyiĢiklikləri çox vajibdir ıə onlar musiqinin inkiĢafına öz təsirini göstərmiĢ olur.
II hissə Des-durda yazılmıĢdır və aydın məsələdir ki, musiqinin iĢıqlı macor
əhval-ruhiyyəsi I hissənin nisbətən tutqun a-moll tonallığından çox fərqlənir.
Ümumiyyətlə birinji hissənin bütün mövzularında təmkinlik aydın hiss
olunur. Hətta köməkçi partiya öz sakit, yumĢaq xarakteri ilə yadda qalır. Ġkili
konsertin II hissəsinin lirikası açıq emosionallığı ilə xüsusi təsir bağıĢlayır ki, bu
da müəyyən mənada klassik ənənəvilikdən çox uzaqdır.
42

Bildiyimiz kimi hər konsertin orta hissəsi öz sakit, təmkinli səslənən lirik
musiqisi ilə xarakterizə olunur və burada yalnız bu hissənin lirik musiqisi sanki
onu tamamlayır. Məhz, buna görə konsertin II hissəsi silsilə daxilində elə bir
böyük təzad yaratmır.
ġübhəsiz, S.Ələsgərov konsertin traktovkasında bəzi xüsusiyyətləri, temp
təzadlığı eyni zamanda obraz, emosiya, geniĢ götürsək məzmun təzadlığı da çox
vajib amil kimi çıxıĢ edir.
S.Ələsgərov öz ikili konsertində nə qədər klassik ənənələrə istinad etsə də
eyni zamanda hələ gənj təjrübəsi olmayan və s. Kimi bu ənənəviliyi pozan bəzi
addımlarını atmıĢ olur.
II hissəsinin çox emosional səslənməsi bunun təzahürü kimi göstərmək olar.
Çox maraqlıdır ki, javanlığına baxmayaraq bəstəkar lirik baĢlanğıja bu qədər
böyük diqət yetirir və hətta onu müxtəlif yollarla çatdırmaq imkanı nümayiĢ
etdirir. Konsertin lirik mövzusunu 2 yerə bölmək olar:obyektiv və subyektiv,
təmkinli və ehtiraslı. Bununla yanaĢı bəzi zəif jəhətləri də qeyd etməliyik.
Bəstəkarın ikili konsertində müəyyən mənada mövzu kasadlığı hiss olunur. Bu
ifadəni iĢlətməklə mövzuları sanki bir-birini təkrarlayır. Bu istər-istəməz musiqidə
müəyyən təkrarlara gətirib çıxarır. Dediyimizin təsdiqi kimi I hissəsi əsas
mövzusu konsertin II, III hissələrində də təkrarına aid etmək olar. Yəqin ki, bu
təkrarlanan mövzu yerinə tamamilə yeni mövzuların yaranması daha məqsədə
uyğun olardı və ikili konsertin musiqisinin zənginliyinə xidmət edərdi. Gözə
çarpan bir qüsur kimi də bu ikili konsertin orkestr partiyasının zəifliyini
göstərmək olar. Bəstəkar orkestri yalnız müĢayiətediji kimi çıxıĢ edir və hətta bu
rolu da olduqja məhduddur.
2 solistn partiyasına gəldikdə isə onu deməliyik ki, konsertdə tam üstünlük
violonçel partiyasına verilir. Bəstəkar violonçel partiyasını olduqja ətraflı və geniĢ
göstərir. O, violonçelin bir alət kimi bütün texniki və ifadə imkanlarını bajarıqla
istifadə edir, fortepiano partiyasının imkanlarını qeyd etdiyimiz kimi bir qədər
məhduddur və burada əsasən iri Raxmaninovsayağı akkordların istifadəsini
göstərmək olar.
Konsertin III hissəsi (alleqro moderato, A-dur)ikili konsertə parlaq təzadlılıq
daxil edir. Bəstəkar konsertin finalını rondo adlandırır və burada demək olar ki,
rondoya xas olan bütün xüsusiyyətlər öz əksini tapır. Musiqi öz Ģən obyektiv
bayramsayağı xarakteri ilə xas təəssürat yaradır. Bəstəkar finalı, II epizodlu rondo
formasında yazır. Ġlk növbədə finalın əsas mövzusunun rolunu qeyd etməliyik.
Refren (A-dur) oynaq rəqsvari xarakter daĢıyır və onun mili musiqi köklərə
əsaslanması xüsusi qeyd olunmalıdır. Mövzunun çatdırılması variantlıq,
sekvensiyalılıq xüsusi rol oynayır və bu da bəstəkarın mili ənənələri və sıx
bağlılığını təsdiq edir. Refrenin ilk səslənməsi orkestrin və sonra violonçelin
ifasında verilir. I epizod J-durda violonçelin solosunda çatdırılan mövzu ilə
bağlıdır. Bu epizod sırf lirik xarakter musiqi üzərində qurulur və onun mövzusu I
hissənin əsas partiyası ilə olduqja yaxĢıdır. Mövzuda mahnıvarilik aydın hiss
43

olunur. II epizod isə I hissənin əsas partiyası üzərindən keçir və beləliklə ikiqat
konsertin finalında refrenin 3 dəfə səslənməsi 2 sırf lirik xarakterli epizodun birbirini əvəz etməsi baĢ verir. Xüsusi olaraq qeyd etməliyik ki, finalın musiqisində 2
obraz təzadlığı var. ġübhəsiz, finalın ümumi əhval-ruhiyyəsini refren yaradır,
lakin bu ümumi obyektiv və əhval-ruhlu mühitə lirik baĢlanğıjın daxil olması
həm parlaq, həm də təsiredijidir. Bununla ikili konsertin musiqisində lirik
baĢlanğıjın ümumi rolunun vajibliyi bir daha vurğulanır və bir daha bu lirik
baĢlanğıjın bəstəkarın musiqisində qeyri-adi rol oynamasını qeyd etməliyik.

SUMMARY
Abbasov Nurida, Suleyman Alasgarov article was provided by the
vioıonchel, double concert for piano and symphony orchestra, and studied history
and theoretical point of view, the form structure of the work, tune-intonation,
rhythmic point of view was reflected in the analysis here.
Abdullabəyova Gülər Həsən qızı
Bakı Slavyan Universiteti
АЗЕРБАЙДЖАНСКО-ПОЛЬСКИЕ ЛИТЕРАТУРНЫЕ СВЯЗИ
(конец ХХ века)
Становление проблемы азербайджановедения 80-х годов и
азербайджанско-польские литературные связи этого периода представлены
большим литературно-художественным материалом, отражающим процесс
взаимообогащения двух литератур. Обусловленный наличием исторических,
идеологических,
общекультурных
и
психологических
факторов,
контактными связями этот процесс создает особо благоприятные условия
для возникновения общих тенденций в азербайджанской и польской
культурах. Азербайджанская и польская литературы, входящие в единую
семью европейских литератур, движутся одним путем, утверждающим
общечеловеческие идеалы гуманизма. Много общего в тематике, в судьбах
героев, их внутреннем мире, психологическом настрое, отображенном в
польской и азербайджанской прозе последних лет. Четкие параллели и точки
соприкосновения можно обнаружить при внимательном анализе творчества
многих современных писателей Азербайджана и Польши. Такое родство
обнаруживается у Акрама Айлисли и Юлиана Кавальца – одного из ведущих
писателей, как называют польские литературоведы, «крестьянского
направления» в послевоенной польской прозе. Писатель родился в
небольшой деревне Тарнобжег, окончил факультет польской филологии
Ягеллонского университета в Кракове. Годы оккупации провел в родной
44

деревне, после освобождения работал журналистом (в газетах и журналах,
связанных с Крестьянской партией Польши). Первое его произведение было
опубликовано в 1957 году, а через десять лет писателю была присуждена
премия 1-ой степени Министерства культуры и искусства за книги ―К земле
приписанный‖, ―Танцующий ястреб‖ и ―Свадебный марш‖, произведений
широко известных советскому читателю.
Отрывки из книги ―Танцующий ястреб‖ были переведены на
азербайджанский язык еще в 1969 году А.Касумовым. Как правило, сюжет
романов и повестей писателя связан с переходом героев из деревни в город.
Этот процесс становится причиной глубокого внутреннего противоречия
героев. С одной стороны, они приобщаются к культуре, делают карьеру, а с
другой отдаляются от наследия отцов и дедов, как бы совершают измену.
Эти люди постоянно ощущают свою обособленность, сознают свое
деревенское происхождение, Ю.Ковалец внимательно прослеживает этот
сложный,
психологический
процесс
своих
героев,
ярко
и
высокохудожественно отражает его в своих произведениях.
Мы специально совершили краткий экскурс в историю жизни и
творчества польского писателя, сделали это с целью показать как
прекрасное знание среды из которой он вышел, помогло ему выбрать
безошибочно точный путь в литературе, свое место в ней, то место, которое
занимает в азербайджанской прозе Акрам Айлисли. Поэтично и
проникновенно описывает он свою деревню Бузбулаг центр многих
событий, участниками которых становятся односельчане писателя. Так же,
как и Ю.Кавалец, А.Айлисли создает сильные, драматические произведения
о своем современнике. «Драматизм его повестей не в экстремальных
ситуациях не в остроте самого сюжета, а в психологическом анализе
событий, оценке складывающихся положений, в чертах морального облика
самих героев» 1. Много общего можно найти у героев Кавальца и Айлисли
в произведениях, созданных за последние годы, эта общность и определяет
интерес писателей Азербайджана к литературе
братского народа.
Произведения
польских
писателей
отличаются
художественным
мастерством, тематическим и проблемным разнообразием. Из них
отбираются наиболее близкие по духу творчеству азербайджанских
переводчиков, в чем-то созвучные, перекликающиеся с теми вопросами,
которые являются общими для писателей Польши и Азербайджана, да и
вообще для всех писателей – представителей большой многонациональной
семьи европейских литератур. Самый важный и волнующий сегодня
писателей вопрос – облик человека, его мысли, роль и место в современном
обществе, Этот вопрос интересует представителей новой прозы
Азербайджана среди которых Анар, Эльчин, М.Сулейманлы, А.Айлисли, он
находит свое отражение в произведениях Леона Кручковского, Корнелия
Филиповича, Юлиана Ковальца, Яна Капровского и др. Одной из черт разви45

тия польской прозы последнего десятилетия является стремление к
раскрытию нравственно-психологического мира личности. Эту черту южно
проследить и в азербайджанской литературе того же периода В основе
многих произведений представителей польской прозы – исследование
психологии человека, в которой ярко высвечены философские,
политические, моральные стороны. Такие именно произведения служат
успешному выполнению главной задачи культуры Польши, которое
«постепенно, но решительно формирует человека, – его моральный,
культурный, эмоциональный облик». Этим объясняется отбор азербайджанскими литераторами произведений польских писателей, среди которых Ян
Капровский с его рассказами ―Дед‖ в переводе Н.Бабаева, К.Филиппович
―Редкая бабочка‖ (рассказ) переводчик М.Миркишиев, Я.Домагалик ―Конец
каникул‖ (повесть) в переводе М.Алекперова. Все эти произведения были
изданы в 1979 году 2.
В 1980 году азербайджанский читатель знакомится с творчеством
Леона Кручковского, представленным социально-историческим романом
―Кордиан и хам‖ в переводе К.Мехтиева. Леон Кручковский (1900 г.),
писатель-трибун, неутомимый борец за революционное переустройство
мира, ровесник XX века» вся его судьба личная и творческая неразрывно
связана с его эпохой. Кручковский, родившийся в многодетной рабочей
семье, испытал на себе все тяготы, выпавшие на долю его народа, его
поколения. Творчество Кручковского вобрало в себя лучшие традиции
демократической польской литературы, в первую очередь, Болеслава Пруса,
Элизы Ожешко, Марии Конопницкой, Стефана Жеромского, Нужно
отметить, что самые крупные произведения перечисленных авторов хорошо
известны нашему читателю, переведены на азербайджанский язык. А роман
С.Жеромского ―Накануне весны‖ – фундаментальное произведение
польской военной литературы вплотную связанное с Азербайджаном, еще
ждет своего переводчика. Многие страницы романа содержат описание
революционного Баку и жизни бакинских поляков.
Один из романов Элизы Ожешко ―Хам‖ (также переведен в 1959 году
на азербайджанский язык Гусейновой) о жизни польского крестьянства – так
презрительно шляхта называла крестьян. Писательница с высоким
художественным мастерством показала высокие нравственные качества
своего героя – ―хама‖.
Кручковский этим же прозвищем называет своего главного героя –
сельского учителя, выходца из крестьян Казимежа Дечинского (личность
исторически революционная), а представителя шляхты (т.е.дворянства)
подхорунжего Фелюся Чартистского, помещичьего сынка – ―Кордианом‖.
Кордиан – герои одноименной политической драмы выдающегося польского
романтика Юлиуша Словацкого (1809-1849), современника Адама
Мицкевича, так близкого ему своей революционной и демократической
46

настроенностью. Кордиан – родовитый польский шляхтич, который дает
слово убить царя за то, что он ―украл у нас польский край‖. Но в самый последний момент у порога в царскую спальню, преследуемый мистическими
видениями он не выполняет своей миссии. В благородном образе своего
героя Словацкий воплотил высокие стремления и патриотическое
самопожертвование лучших представителей польской шляхетской молодежи, принявших участие в восстании 1830 года. Словацкий критически
относился к своему герою, хотя и видел в нем лучшие черты шляхетской
революционности.
Поэт показывает нереальность замысла Кордиана, его трагический
индивидуализм, оторванность от широкого народного движения. Словацкий
в своем романе восставал против действии романтических одиночек, против
реакционных руководителей восстания.
Л.Кручковский, называя своего героя – заурядного подхорунжего
Кордианом, полемизировал не столько со Словацким, сколько с теми, кто
ложно героизировал и окружал романтическим ореолом исключительности
личность из среды шляхетских участников восстания. Исключительности
романтического героя Кручковский противопоставил непосредственность,
лишенную примечательности, – Фелюся 3.
Основной темой произведения, ―главным стержнем‖, как говорил сам
Л.Кручковский в предисловии к роману,‖ является крестьянский вопрос в
Королевстве Польском накануне ноябрьского восстания 1830 года‖ 4.
Нужно отметить, что многие участники этого восстания,
подавленного царским самодержавием, были сосланы в самые отдаленные
окраины царской России одной из которых являлась т.н. ―Южная Сибирь‖, –
Кавказ, Азербайджан. Среди участников этого восстания были
Т.Л.Заблоцкий, В.Стшельницкий, и многие другие представители передовой
польской творческой молодежи, посвятившие Азербайджану ряд своих
талантливых художественных произведений. Характеризуя ноябрьское
восстание 1830 года, Энгельс сказал:
―Оно ничего не изменило во внутреннем положении народа, это была
консервативная революция‖ 5. А вот как оценивают значение этого
события в Польше:
―Ноябрьское восстание, несмотря на его шляхетский характер, имело
в ту эпоху прогрессивное значение. Это был удар по царизму, важный этап в
борьбе польского народа за национальную независимость, яркий,
вдохновляющий пример самоотверженного героизма, энтузиазма и
мужества повстанцев‖ 6.
В романе ―Кордиан и хам‖ Кручковский впервые в польской
литературе тех лет показал всю сложность классового сознания крестьян,
процесс его зарождения и утверждения.
47

Рисуя тяжелое, подневольное положение польского крестьянства
первой трети XIX века, автор заставлял задумываться о современном
состоянии класса землепашцев, которое мало в чем изменилось, хотя
Польша стала ―свободной‖. Так же, как и раньше ее врагами оставались
помещики.
Обращение к этому произведению азербайджанских переводчиков,
обусловлено, в первую очередь, необходимостью лучше познать историю
польского народа, судьбой азербайджанского народа, также испытавшего на
себе все тяготы царского режима. Оказавшиеся в пределах одной империи,
одинаково угнетаемые царским самодержавием, народы Азербайджана и
Польши уже тогда проявляли интерес друг к другу. Борьба польского народа
против гнета и деспотизма русского царизма, в частности, польское
восстание 1830-1851 гг. вызвало у азербайджанских деятелей национальноосвободительного движения огромный интерес к этим событиям и
восхищение мужеством польского народа.
Однако не только история Польши интересует азербайджанских
переводчиков в центре внимания находится ее настоящее, ее сегодняшний
день. Одним из популярных жанров является приключенческая литература –
современный детектив. В польской литературе один из лучших образцов
этого жанра – повесть Ежи Эдигея ―При поднятом занавесе‖,
представленная в 1980 году издательством ―Язычи‖ в переводе Вилаята
Рустамзаде 7. Основу сюжета составляет следствие по делу убийства на
сцене театра исполнителя роли предателя Рожера в пьесе французских
журналистов ―Мария Октябрь‖ актера Мариана Зарембы. В убийстве
обвиняется помощник режиссера Ежи Павельский, которому вынесен
смертный приговор. Благодаря чуткому, внимательному анализу,
проведенному следователем, капитаном милиции Лапиньским, истинный
убийца наказан, торжествует правда. Произведение, насыщенное
напряженными эпизодами, психологическими сценами с интересом читается
и на азербайджанском языке. Необходимо отметить внимание
азербайджанских литераторов к польскому юмору – короткому
юмористическому рассказу, имеющему своих признанных мастеров. Генрих
Бордзиевский – один из представителей этого жанра, его рассказ
―Приглашение к ужину‖8, переведенный на азербайджанский язык, был
опубликован в газете ―Литература и искусство‖ (―Ədəbiyyat və incəsənət‖).
Широко известно в Польше имя талантливой детской поэтессы Ванды
Хотомской. Ее творчество, основанное на фольклорных традициях, любимо
и взрослыми и детьми.
Поэма Ванды Хотомской ―Здравствуйте, пан Андерсен!‖ 9,
обращение к великому датскому сказочнику польской детворы, содержащее
выражение глубокой любви и верности заветам Андерсена. Поэма
48

переведена на азербайджанский язык талантливой детской поэтессой
Х.Алибейли.
Необходимо отметить, что все названные выше произведения
польских авторов были переведены с русского языка, благодаря которому
совершается большой и важный процесс приобщения советского читателя к
богатому и своеобразному миру европейской культуры. Однако, при всей
прогрессивности и положительности этого пути, идеальным продолжает
оставаться перевод произведений зарубежных, польских, в данном случае,
писателей с оригинала.
Значительна миссия азербайджанских переводчиков в приобщении
своего читателя к богатому духовному миру польского народа, немало
сделано ими для познания творчества Мицкевича в Азербайджане, однако
многое еще неизвестно читателю из богатого поэтического наследия
польского романтика, лучшие произведения поэта, его баллады и поэмы еще
ждут своих переводчиков.
SUMMARY
The article deals with the literary relations between Azerbaijan and Poland
at the end of XX century. The article especially deals with the interest of Polish
literary critics to the Azerbaijan literature and culture. In this article author
analyzed translations of poems, stories of Polish writers.
ЛИТЕРАТУРА
1

. А.Гусейнов. Движение жизни, движение прозы. ―Литературный
Азербайджан‖,
1983, № 12, с.III.
2. Я.Капровский. ―Дед‖. ―Азербайджан муаллими‖, 1973, 3 авт. (на
аз.яз.),
3. К.Филипович. ―Редкая сабочка‖. ―Адабият ве инджесенат‖, 1979, 6
апреля (на аз.яз.), Я.Домагалик. ―Конец каникул‖, Б.Гянджлик, 1979 (на аз.
яз.), Л.Кручковский. ―Кордиан и хам‖, Б.Гянджлик, 1980 (на аз.яз.).
4. См. Пиотровская А.Г. Леон Кручковский. М., 1977, с,50.
5. Леон Кручковский. Избр., М., Изд-во Иностранной литературы
1955, с. 7
6. К.Маркс и Ф.Энгельс. Соч., т.4, с.492.
7. См. ―История Польши‖. М., Изд-во АН СССР, 1954, т.1, с.455.
8. Бордзиевский Г. Приглашение к ужину. ―Адабият ве инджесенет‖,
1980, 17 октября, с.8, пер. Зарафатчы (на азерб. языке).
9. Хотомская В. Здравствуйте, пан Андерсен. ―Пионерская правда‖,
29.Х.1980г (на аз.яз.).
49

10. Я.Ивашкевич. Предисловие к кн. Польская поэзия. Т.1, Госполитиздат.
М., 1965, с.5.
11. См.Каспий, 1898, № 268.
12. Мицкевич А. К М. (К Марыле ) ―Адабият ве инджесенат‖, II
февраля 1983, с.3.
13. Мицкевич А. ―Морское путешествие. Полились мои слезы.
Сомнение‖. ―Адабият ве иджесенет‖, 19 февраля 1983 г., с 3
14. Митскевич А.Крым сонетлəри.Б., Язычы, 1985
15. Мицкевич А.

―В Альбом Людвига Мицкевича‖. ―Адабият ве

инджесенет‖, 23 декабря 1983 г., с.7 (на азерб.яз.) пер. С.Рустамханлы.
16. Adam Mitskeviç və Azərbaycan‖, 7 феврал 1989.

Abdullayeva Güllü Bayram
Bakı Slavyan Universiteti
MÜASĠR AZƏRBAYCANIN ĠDMAN SĠYASƏTĠ
Azərbaycan qədim ənənələrə malik olan ölkədir. Xalçaçılıq,
heykəltaraĢlıq, dülgərlik və sair kimi sahələr ölkəmizi dünyaya tanıdıb. Ġdman da
Azərbaycanda qədimdən meydana gəlib və əhəmiyyətli Ģəkildə inkiĢaf edərək
formalaĢıb. Tarixi mənbələrə əsaslanaraq, qeyd etmək olar ki, Azərbaycanda
eramızdan əvvəl güləĢ, oxatma, qılıncoynatma, atçapma kimi idman növləri geniĢ
yayılmıĢdır. Hələ ―Kitabi-Dədə Qorqud‖ dastanında qəhrəmanların güləĢ, oxatma,
atçapma ilə güclərini sınamaları, belə sınaqlarda kimin güclü olmasını
yoxlamalarından dönə-dönə danıĢılır. Dastanda kiĢilərlə yanaĢı, qadınların da bu
mübarizə növlərində hünər və məharət göstərməsi qeyd edilir. Orta əsr görkəmli
Azərbaycan mütəfəkkirlərindən Xaqani ġirvani, Nizami Gəncəvi, Qətran Təbrizi,
Nəsirəddin Tusi və bir çox baĢqa Ģairlərin əsərlərindədə Azərbaycanda yayılmıĢ
atçapma, çovqan, güləĢ, oxatma, qılıncoynatma, daĢqaldırma, sürpapaq və sair
kimi idman oyunlarından bəhs olunur.
Uzun illər Sovet Ġmperiyası tərkibində olduğu müddətdə Azərbaycanda
qədim idman növlərinin bəzi motivləri qorunub saxlansa da, demək olar ki, idman
ənənələri unudulmuĢ və yeni yaranmıĢ növlərə daha çox üstünlük verilmiĢdir.
Müstəqilliyini bərpa etməsi ilə Azərbaycan bir çox sahələrdə, o cümlədən idman
sahəsinin də özünəxas ənənələri yenidən dirçəltməyə nail oldu.
Ġdman böyük qayğı və diqqət tələb edir. Hər hansı ölkədə onun kifayət
qədər ardıcıl və məqsədyönlü inkiĢafı, idman ənənəsi, idmanla məĢğul olmağa
50

Ģərait və imkan, idmançılara münasibət, idman sahəsində mütəxəssislərin
yetiĢdirilməsi, yarıĢların təĢkili və keçirilməsi, idmançıların beynəlxalq yarıĢlarda
iĢtirakının təmini, idmanın təbliği, kütləviləĢdirilməsi kimi amillərdən çox asılıdır.
Belə amillər cərgəsində dövlətin idmana münasibəti və bu sahədə siyasəti
özünəməxsus yer tutur. Çünki bu münasibət və siyasət özü-özlüyündə qeyd
olunan məsələlərin müəyyən qisminin həllinə bilavasitə təsir göstərir.
Azərbaycanda bugünkü idmanın mövcudluğu və inkiĢafı bilavasitə
ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. O, Azərbaycanda idmanın,
Olimpiya Hərəkatının ən böyük pərəstiĢkarı və təbliğatçısı olaraq idmanın madditexniki bazasının gücləndirilməsi yolunda böyük iĢlər görmüĢdür. Heydər Əliyev
Azərbaycanda ilk dövrlərdə idmanın vəziyyətinə münasibət bildirərək demiĢdir:
"Xalqımız, millətimiz genetik xüsusiyyətlərinə görə fiziki cəhətdən sağlam
insanlardan ibarət olan xalqdır, millətdir. Fiziki sağlamlıq və fiziki güc, mənəvi
sağlamlıqla bərabər Azərbaycan xalqına, millətinə xas olan xüsusiyyətdir. Amma
bu xüsusiyyət həmiĢə bizim daxilimizdə qalıbdır. KeçmiĢ dövrlərdə də, əsrlərdənəsrlərə pəhləvanlarımız da, güləĢçilərimiz də, oxatanlarımız da, fiziki imkanlarını
cürbəcür oyunlarda nümayiĢ etdirənlərimiz də olubdur. Ancaq məlum olan
səbəblərə görə bunlar yalnız öz ölkəmizin çərçivəsində qalıb, dünya miqyasına
çıxmayıbdır" [1].
Azərbaycan idmanının himayədarı Heydər Əliyevi ölkə idman ictimaiyyəti
həmiĢə xüsusi minnətdarlıq və məhəbbət hissi ilə xatırlayacaqdır.Azərbaycanda
idman ənənələrini bərpa etmək, Azərbaycan idmanını dünyaya tanıtmaq üçün
Ümumilli Lider Hüydər Əliyev zamanında ilk növbədə, bir çox iri idman
qurğularının tikilib istifadəyə verilməsinə baĢlanmıĢdır. O, idmanı inkiĢaf
etdirməklə gəncləri pis vərdiĢlərdən, zərərli adətlərdən çəkindirmək, idman
vasitəsilə onları layiqli Azərbaycan vətəndaĢlarına çevirmək, kütləvi bədən
tərbiyəsinin yayılması ilə xalqın fiziki sağlamlığına nail olmaq, peĢəkar
idmançıların uğurlu çıxıĢlarına kömək etmək, onların gücü ilə Azərbaycan adlı
məmləkəti dünyaya tanıtdırmaq siyasəti yürüdürdü. Ġndi tam qətiyyətlə demək
olar ki, bu siyasət uğurla nəticələndi və müvəffəqiyyətlə davam etməkdədir. 1994cü ilin 26 iyulunda ölkədə idmana və gəncliyə dövlət qayğısını bilavasitə
gerçəkləĢdirəcək bir qurum - Gənclər və Ġdman Nazirliyini yaratmaqla, o, bir-biri
ilə sıx bağlı olan bu iki sahəyə qayğını önə çəkdi. 1995-ci ilin martın 5 də ulu
öndər, Azərbaycan idmanının himayədarı Heydər Əliyev Bakı Ġdman Sarayında
Dünya və Avropa çempionatlarının qalibləri və mükafatçıları ilə görüĢmüĢ və
onların sağlam ruhda tərbiyə almaları və əsl vətəndaĢ kimi yetiĢmələri naminə
əlindən gələni əsirgəməyəcəyini bəyan etdi. ―Idmana xüsusi qayğını öz üzərimə
götürürəm və əmin ola bilərsiniz ki, siz bunu daima hiss edəcəksiniz‖-deyən
dövlət baĢçısı bu sahənin inkiĢafı üçün Ġdman Fondunu təsis etmiĢ, bədən
tərbiyəsi və idmanın inkiĢafında yeni strategiyanın təməlini qoymuĢdur [2].

51

Bundan baĢqa, yeni nəslin mənəvi və fiziki inkiĢafı, gənclərin hüquqlarının
qorunması və onların beynəlxalq səviyyəli tədbirlərdə iĢtirakı üçün müvafiq
tədbirlər görülmüĢdür.
Ümumiyyətlə, gənclərin fiziki, mənəvi-əxlaqi, vətənpərvərlik tərbiyəsi
iĢini, onların sosial-iqtisadi problemlərinin həllini sürətləndirmək məqsədilə 1996cı ildən bəri aĢağıdakı qanunvericilik aktları qəbul olunmuĢdur:
―Azərbaycanın gənc istedadlarına dövlət qayğısı haqqında‖ Azərbaycan
Respublikası Prezidentinin Fərmanı (22 iyun 1996-cı il);
- ―Gənc istedadlar üçün xüsusi təqaüdlərin təsis edilməsi haqqında‖
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı (13 sentyabr 1997-ci il);
- ―Dövlət gənclər siyasəti haqqında‖ Azərbaycan Respublikası
Prezidentinin Fərmanı (29 iyul 1999-cu il);
- ―Gənc ailə‖ Proqramı (16 fevral 1999-cu il);
- ―Gənclərdə vətənpərvərlik və vətəndaĢlıq hisslərinin yüksəldilməsi
haqqında‖ Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı (17 fevral 1999-cu il);
- ―Ġstedadlı yeniyetmələrin və yaradıcı gənclərin sosial, iqtisadi və s.
problemlərinin həllinə yönəlmiĢ, onların öz qabiliyyətlərini inkiĢaf etdirmələrinə
kömək edən dövlət proqramı‖ (4 avqust 2000-ci il);
- ―Ordudan tərxis olunmuĢ gənclərin məĢğulluğu‖ Proqramı (23 avqust
2000-ci il).
1992-ci ildə təsis edilmiĢ Azərbaycan Milli Olimpiya Komitəsi (AzMOK)
- Olimpiya Xartiyası, Azərbaycan Respublikasının müəssisələr və ictimai birliklər
haqqında qanunları əsasında yaradılmıĢ, Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə
Nazirliyi tərəfindən qeydiyyatdan keçmiĢdir və Nizamnaməsi Beynəlxalq
Olimpiya Komitəsində qəbul olunmuĢ hüquqi Ģəxs statuslu müstəqil qeyri-dövlət
təĢkilatıdır. 1992-1997-ci illər arasında Azərbaycan Milli Olimpiya Komitəsinin
fəaliyyətində qeyd olunmalı iĢlər Avropa Yeniyetmələrinin Olimpiya Günlərində
iĢtirakı, Bakıda Beynəlxalq QaçıĢ Günlərinin keçirilməsini əhatə edir. Bu dövr
üçün qeyd olunmalı ən mühüm hadisə isə 1996-cı ildə Azərbaycanın müstəqil
dövlət kimi ilk dəfə Olimpiya Oyunlarına qatılmasıdır. Bu tarixi hadisənin
reallaĢdırılmasında Azərbaycan prezidenti Heydər Əliyevin böyük əməyi oldu.
Ölkəmizdə Olimpiya hərəkatının inkiĢafında əsas mərhələ isə 1997-ci ildə,
Ġlham Əliyevin Milli Olimpiya Komitəsinin prezidenti seçilməsindən sonra
baĢlandı. XX əsrin sonlarında dünya idmanında olimpizmin geniĢ vüsət aldığı bir
vaxtda, Ģübhəsiz ki, Azərbaycan bu mühüm cərəyandan kənarda qala bilməzdi.
Milli Olimpiya Komitəsi dünya və Avropa idman təĢkilatları ilə sıx əlaqələr
yaratmaqla həm də respublikamızın beynəlxalq aləmdə tanıdılması üçün
əvəzedilməz xidmətlər göstərdi. Bununla yanaĢı, Olimpiya oyunları dünya
xalqlarının və ölkələrinin bir-birinə tanıdılması, təbliğ edilməsi baxımından
əvəzsiz rol oynayır.
Milli Olimpiya Komitəsi idmançıların sosial vəziyyəti ilə yaxından
maraqlanır, perspektivli idmançılar və onların məĢqçiləri üçün Milli Olimpiya
52

Komitəsinin təqaüdləri təsis olunur. Belə ki, yarıĢlarda fərqlənən imançılarımız və
məĢqçilərimiz MOK-un Azərbaycan idmanının Ģərəfini ləyaqətlə qorumuĢ
veteranlar, respublikanın tanınmıĢ idmançıları da diqqətdən kənarda qoyulmur.
Milli Olimpiya Komitəsi tərəfindən veteran idmançılar üçün xüsusi təqaüdlər təsis
olunur. Azərbaycanda idmanın kütləviləĢdirilməsi, uĢaqların və yeniyetmələrin
idmana cəlb olunması məqsədilə Milli Olimpiya Komitəsi Gənclər və Ġdman
Nazirliyi, Təhsil Nazirliyi, Həmkarlar Ġttifaqları Konfederasiyası ilə birlikdə
Yeniyetmələrin Respublika Oyunlarının təĢkil olunmasına xüsusi səy göstərilir.
1998-ci ildən etibarən Yeniyetmələrin birinci Respublika Oyunları keçirilir. Artıq
bu Oyunlar periodik olaraq, yəni iki ildən bir təĢkil olunur. Azərbaycan Milli
Olimpiya Komitəsinin yeniyetmə idmançılara göstərdiyi diqqət və qayğı yalnız
Respublika Oyunları ilə məhdudlaĢmır. Son üç ildə MOK Olimpiya hərəkatı ilə
bağlı müxtəlif beynəlxalq miqyaslı tədbirlərdə yeniyetmələrin iĢtirakını təmin
etmiĢdir. 1997-2000-ci illərdə Komitənin rəhbərliyi Beynəlxalq Olimpiya
Komitəsinin, Milli Olimpiya Komitələri Assosiasiyasının, Avropa Olimpiya
Komitəsinin baĢ məclislərində, digər tədbir və görüĢlərində, seminarlarda fəal
iĢtirak etmiĢdir.Milli Olimpiya Komitəsinin prezidenti Ġlham Əliyevin ötən
dövrdə Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin prezidenti Xuan Antonio Samarançla,
hazırda Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin prezidenti olan Cak Roqla görüĢlərində
respublikada Olimpiya Hərəkatının, idmanın vəziyyəti və inkiĢaf perspektivləri
müzakirə olunmuĢ, beynəlxalq əlaqələrin geniĢləndirilməsi, əməkdaĢlığın
gücləndirilməsi məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilmiĢdir. 1997-ci ilədək Bakıda ən
kiçik beynəlxalq turnirin təĢkil olunması müĢkül məsələ idi. Ġndi ölkəmiz
dünyanın idman mərkəzlərindən birinə çevrilmiĢdir. Burada hər il ən mötəbər
beynəlxalq yarıĢlar, dünya və qitə çempionatları, Olimpiya Oyunlarının lisenziya
turnirləri təĢkil olunur. Həm də beynəlxalq yarıĢların təkcə paytaxtda deyil,
ölkənin regionlarında da təĢkil edilməsi sevindirici haldır. Bütün bunlar ölkənin
Ġdman və Olimpiya Hərəkatında qazandığı nüfuz hesabına mümkün olmuĢdur.
Azərbaycan olimpiya oyunlarında ciddi uğurlar əldə edib. Azərbaycanlı
idmançılar Yay Olimpiya Oyunlarında güləĢ, atıcılıq, boks və cudo idman
növlərində onaltı medal qazanıblar. 1998-ci ildə respublikamız ilk dəfə QıĢ
Olimpiya oyunlarına qatıldı. Yaponiyanın Naqano Ģəhərində keçirilən XVIII QıĢ
Olimpiya oyunlarında respublikamız 5 nəfər idmançı ilə dörd yarıĢda təmsil
olundu. 2000-ci ildə Sidney Olimpiyadasında Azərbaycan idmançıları 2 qızıl, 1
bürünc medal qazandı. Azərbaycan komanda hesabına 199 ölkə arasında 34-cü,
Avropa ölkələri arasında isə 23-cü oldu. Bu ölkənin olimpiya hərəkatı tarixində ən
böyük uğuru idi. 2002-ci ildə Azərbaycan ikinci dəfə QıĢ Olimpiya oyunlarının
iĢtirakçısı oldu (3). ABġ-ın Soit Leyk siti Ģəhərində keçirilən bu oyunlarda
idmançılarımız 3 yarıĢda iĢtirak etmiĢdilər. Nəhayət, 2004-cü ilin avqustunda
Afinada keçirilən Olimpiya oyunlarında idman tariximizdə ilk dəfə olaraq
idmançılarımız Azərbaycana 5 medal qazandırmıĢdı. Bütün bunlar Ġlham Əliyev
cənablarının təĢkilatçılıq fəaliyyətinin uğurlu nəticələri kimi dəyərləndirilməlidir.
53

Ümuniyyətlə, Ölkəmizdə olimpiya hərəkatının inkiĢafı birmənalı olaraq Prezident
Ġlham Əliyevin adı ilə bağlıdır. Azərbaycanda Olimpiya Hərəkatı və idmanın son
on ildəki inkiĢafı, uğurları, bu sahədə qarĢımızda açılmıĢ bütün perspektivlər
ümummilli lider Heydər Əliyevin siyasətindən qaynaqlanmıĢ cənab Ġlham
Əliyevin bu iĢə bağlılığı, sədaqəti, məqsədyönlü fəaliyyəti nəticəsində mümkün
olmuĢdur. Cənab Ġlham Əliyevin əməyi Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi tərəfindən
yüksək qiymətləndirilmiĢdir. 2004-cü ildə Ġlham Əliyev Beynəlxalq Olimpiya
Komitəsinin ən ali mükafatı ―Olimpiya ordeni ilə təltif edilmiĢdir. Onun ən ali
mükafatı xalqın, elin sevgisi, məhəbbətidir.
Prezident Ġlham Əliyevin MOK xəttilə uĢaq və gənclərin problemlərinin
ardıcıl olaraq həll etməsi, onların imkan və bacarıqlarını reallaĢdırmaları üçün
hərtərəfli və geniĢ Ģərait yaratması dövlətimizin fəaliyyətinin ən mühüm
istiqamətlərindən birinə çevrilib. Bu gün ölkəmizdə 64 idman növü inkiĢaf edir.
Respublikamızda 53 idman Federasiyası, 66 idman təĢkilatı, 60 idman klubu, 170
idman məktəbi fəaliyyət göstərir. Federasiyalardan 23-ü olimpiya idman növünü,
36-sı qeyri-olimpiya idman növünü inkiĢaf etdirir. Son 15 ildə beynəlxalq rəsmi
yarıĢlardan ölkəmizə 945-dən çox medal gətirilmiĢdir.
Dövlət qayğısı idmançıları qələbələrə ruhlandırır göstərilən diqqət
idmanın, bədən tərbiyəsinin inkiĢafı bu sahənin tərəqqisi üçün həyata keçirilən
davamlı və məqsədyönlü sistemi ilə Ģərtlənir. Ġdmançılarımıza ən yaxĢı Ģərait
yaradılması məqsədi ilə paytaxt Bakı ilə yanaĢı, digər Ģəhər və rayonlarımızda da
inĢa edilən Olimpiya idman komplekslərində təcrübəli mütəxəssislərin rəhbərliyi
altında aparılan gərgin məĢqlər böyük yarıĢlarda qələbələr qazanılmasında baĢlıca
Ģərtdir. Bu gün belə komplekslər Bakı və Gəncədə, Naxçıvan və Lənkəranda, ġəki
və Qubada, Qazax və Masallıda, respublikamızın digər bölgələrində gənclərin
sevimli istirahət yerinə çevrilmiĢdir. Azərbaycan Prezidenti, Milli Olimpiya
Komitəsinin Prizidenti Ġlham Əliyev bölgələrdə açılan komplekslərdə Ģəxsən
iĢtirak edərək gənclərə dönə-dönə tapĢırır ki, bu Ģərait onlar üçün yaradılıb,
çəkinməsinlər, valideynlərə tövsiyə edir ki, övladlarının bu sahəyə marağına Ģərait
yaratsınlar: "...Ġnanmaq istəyirəm ki, bu iĢdə valideynlər bizə kömək
göstərəcəklər. Onlar övladlarının sağlamlığı, doğma Azərbaycana Ģan-Ģöhrət
gətirəcək idmançıların yetiĢməsi naminə uĢaqlarının yolunu idman
meydançalarına, salonlarına yönəldəcəklər..." [4].
Son dövrlərdə Olimpiya komlpekslərinin, müasir idman bazalarının sayı
daha da artır və Azərbaycan idmanın inkiĢaf səviyyəsinə görə dünyada irəlidə
gedən ölkələrdən birinə çevrilmiĢdir. Bu danılmaz həqiqət və təsdiq olunmuĢ bir
faktdır. Ġdmançılarının qələbə soraqları tez-tez dünya, Avropa çempionatlarından,
beynəlxalq turnirlərdən, Olimpiya Oyunlarından gələn Azərbaycan bu sahədə
inkiĢafa görə nəinki keçmiĢ SSRĠ respublikalarının, hətta əksər Avropa
dövlətlərini geridə qoyur.

54

Onun davamı olaraq 2005 –ci il 4 mart taixixində Prezident Ġlham Əliyev
―Bədən Tərbiyəsi və Ġdman Günü ‖nün təsis edilməsi haqqında Sərəncam
imzaladı. Müntəzəm olaraq hər il bu gün qeyd olunmağa baĢlayır.
Bəli, bu gün Azərbaycan dünya idmanında aparıcı mövqeyə malikdir.
Məhz Milli Olimpiya Komitəsinin prezidenti Ġlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata
keçirilən bütün tədbirlər də bu amala qulluq edir. Azərbaycanı beynəlxalq
Olimpiya ailəsinin bir üzvünə çevirmək, Olimpiya Hərəkatında fəal iĢtirak etmək,
müxtəlif səviyyəli turnirləri ölkəmizdə keçirmək, digər dövlətlərin idman
qurumları ilə sıx əlaqələr qurmaq, bununla da lazımi təcrübənin qazanılmasına
Ģərait yaratmaq Azərbaycan dövlətinin əsas məqsədlərindən idi. Təsadüfi deyil ki,
Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin rəhbərliyi Azərbaycan Milli Olimpiya
Komitəsinin qısa müddət ərzində gördüyü iĢləri yüksək qiymətləndirərək, digər
ölkələrin milli Olimpiya komitələrinə örnək göstərmiĢdir. Beynəlxalq Olimpiya
Komitəsi ölkəmizdə Olimpiya Hərəkatının və idmanın inkiĢafını daim diqqətlə
izləyir. Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin bu barədə böyük ibrətamiz bir fikri
var: ―Ümumiyyətlə, idman, bədəntərbiyəsi xalqın sağlamlığı ilə bağlı olan mühüm
bir sosial sahədir. Belə ki, Azərbaycan bayrağı dünyada, demək olar ki, iki dəfə
qaldırılır. Bu, bir Azərbaycanın dövlət baĢçısı hər hansı bir ölkədən gələrkən və
bir də ki, idmançılarımız beynəlxalq yarıĢlarda çempion adını qazanarkən olur.
Azərbaycan himni səslənir, dövlət bayrağı qaldırılır‖(5). Ġdmanın böyük hamisi,
bütün ömrünü xalqına bəxĢ etmiĢ ulu öndər Heydər Əliyev görkəmli dövlət
xadimi kimi Azərbaycanın çağdaĢ tarixində əbədiyyatlıq qazanmıĢdır. Ümumilli
liderin böyük siyasi iradəsi və müdrik uzaqgörənliyi sayəsində ölkədə ictimaisiyasi sabitlik tam bərqərar olmuĢ, iqtisadiyyatımızda sürətli inkiĢaf tempi təmin
edilmiĢ, idman sahəsində uğurlar həyata keçirilməsinə baĢlanmıĢdır.
Azərbaycanda idman sahəsində davamlı olaraq qazanılan nailiyyətləri, ilk
növbədə, milli genefondun qorunması baxımından vacib əhəmiyyət kəsb edən bu
sahənin inkiĢafına göstərilən yüksək diqqət və qayğının bəhrəsi kimi
dəyərləndirilir.
Ġdman sahəsindəki uğurlar həm də dövlətin ümumi inkiĢaf səviyyəsini,
iqtisadi potensialını müəyyənləĢdirən vacib meyarlardan biri kimi təbliğati-siyasi
məzmun kəsb edir. Bu baxımdan Azərbaycanın dinamik inkiĢafı idmanda
qazanılan uğurlarla bir paralellik təĢkil edir. Həm qazandığımız medallar, həm
idman komplekslərinin tikintisi, həm də Azərbaycanın beynəlxalq miqyasda
idman ölkəsi kimi imicinin möhkəmlənməsi bir vəhdət təĢkil edərək idman
sahəsindəki uğurlarımızın əsasını təĢkil edir. Ġdman ictimaiyyəti əmindir ki,
Prezident Ġlham Əliyevin ölkəmizin inkiĢafına xidmət edən siyasi xətti
idmanımızın daha da inkiĢafına böyük töhfələr verəcək.

55

SUMMARY
In the article is spoken about the way of development which Azerbaijan covered
in the sphere of sport, the countries policy and care in respect to sport. The author
underlines particular role of nationwide leader Heydar Aliyev in the existence
and development of our sport. Profoundly researched the activity of the
National Olympic Committee under leadership of president Ilham Aliyev. The
author pays attention to the appraisal concerning sportsmen ‗s successful
achievements that recognized Azerbaijan worldwidely as well.
ƏDƏBĠYYAT
1. Ġdmana qayği bu gün dövlətimizin prioritet məsələlərindən biridir
―Respublika‖ qəz. 06.03.10
2. www.noc-aze.org/index.php%3Foption%3D
3. http://xalqqazeti.com/az/none/lngs=aze&cats=15&ids=32413
4. ―Olimpiya dünyası .-2011.-18-24 yanvar.-N.4.-S.3.
5. Əliyev Adil. Azərbaycan idmaninin inkiĢaf yollari və perspektivləri
(16.09.2009)
[http://jurnal.meclis.gov.az/news.php?id=79]
6. Heydər Əliyev və ÇağdaĢ Azərbaycan dövlətçiliyi. Ġstanbul 2007 – ci il
307səh
.
Abdullayeva Sənubər Əlövsət qızı
Bakı Dövlət Universiteti
AZƏRBAYCAN NAĞIL VƏ DASTANLARINDA ALINMA SÖZLƏR
Məlumdur ki, nağıl və dastanların öz süjet xətti, öz coğrafiyası, öz
obrazları, özünə uyğun folklor həqiqəti vardır. Həmin həqiqəti əks etdirmək
üçün buna uyğun onun ideal denotat sistemi mövcuddur. Təbii ki, folklorun
leksikası da bu denotatlarla bağlıdır.
V.Y.Propp yazır: «Nağıllar yarandığı dövrü göstərir, ancaq bu
göstərmə o dövrdə baĢ vermiĢ real hadisələri birbaĢa köçürmək deyil, öz
xüsusi qanunları ilə əks etdirmədir» [1, 52].
ġifahi xalq ədəbiyyatının dil baxımından əhəmiyyətindən danıĢarkən
professor V.Vəliyev göstərir: «Folklor, hər Ģeydən əvvəl mənsub olduğu
xalqın canlı danıĢıq dilinin bütün incəliklərini özündə əks etdirən qiymətli
bir xəzinədir. Hər bir xalqın ədəbi dilinin yeni sözlərlə zənginləĢməsində,
birinci, əvəzolunmaz mənbə canlı danıĢıq dilidir, bu da öz xəzinəsini
folklorda, xalqın Ģifahi yaradıcılığında qoruyub saxlayır» [2, 4].
Azərbaycan nağıl və dastanları qədim oğuz elində yaranan, onun həyatını, adət-ənənəsini, dünyaya baxıĢını əks etdirən, əbədi yaĢayan, zaman56

zaman insanları heyran qoyan bir sənət nümunələridir. Nağıl və dastanlarımızın dili öz axıcılığı, səmimiliyi ilə oxücuları cəlb edir.
Bu dil sadədir, çünki o, xalq danıĢıq dili zəminində yaranmıĢdır. Oğuz
elinin həyatında baĢ verən, təsəvvürlərdə yaĢayan hadisələr xalqın baĢa
düĢəcəyi bir dildə nağıl edilir. Bu gözəl sənət nümunələrini neçə-neçə
nəsillərin, dövrlərin istedadlı sənətkarları xalq üçün yaratmıĢdılar. Xalq üçün
yaranan sənət əsərləri isə ancaq ümumxalq dilində xalqa çatdırılırdı.
Xalqımızın bu ali, möhtəĢəm, monumental ədəbi abidələri öz dadını,
duzunu, Ģirinliyini, gözəlliyini ümumxalq dilində tapır. Yəqin ki, nağıl və
dastanların ümumxalq dilində olması, onların dilinə bu axıcılığı, sadəliyi və
eyni zamanda əzəməti, möhtəĢəmliyi verir.
Müasir Azərbaycan dilinin leksikasında olan mənĢəcə müxtəliflik
Azərbaycan nağıl və dastanlarının dilində də müĢahidə olunur.
MənĢə etibarı ilə Azərbaycan nağıl, dastan dilinin leksikasının əsas
hissəsi qədim Azərbaycan sözləridir. Bu sözlər Azərbaycan xalqının orta
əsrlərdəki həyat tərzi və əmək fəaliyyəti ilə əlaqədar əsl məhfumları ifadə
edir. Xalis Azərbaycan sözləri nağıl və dastan dünyasının ən zəruri məiĢət
əĢyalarını – çaxmaq daşı, heybə, xurcun, bardaq, qazan, dolça, küp, küpə,
güyüm, oxlov, sənəg//səhəng, tava, tabaq, tayqulp, çəllək, yorğan, çömçə,
parç, ələk, beşik, qamçı, qırmanc, cəhrə, iy, torba, sac, sacayağı, üzəngi,
tərlik, çul, xış, çapacaq, boxça, çuval, motal, tor, sini, nimçə), yeyinti
məhsullarını (ət, yağ, duz, çörək, yuxa, lavaş, cad, fətir, yavanlıq, qaxac,
düymənc, doğramac, aş,
ayran, yaxma, düyü, un, yayma), təbiət
hadisələrini (çən, duman, ildırım, yağış, qar), heyvan adlarını (it, dəvə,
qoyun, keçi, qoç, it, pişik, siçan, ceyran, qurd, tülkü, dovşan, arslan, şir,
meymun, qarışqa, gərgədan, kərtənkələ, qurbağa, tısbağa, ilan), bitki
adlarını (alma, arpa, buğda, yarpaq, qoz, ağac, budaq, sarmaşıq), müxtəlif
keyfiyyət və əlamətləri (yaxın, uzaq, uca, yüksək, ortancıl, yoxsul, yündür,
uzun, qısa və s.), hal-vəziyyəti (tez, gec, dünən, bildir, inişil, bu il, yeyin və
s.), hal-hərəkəti (getmək, gəlmək, demək, söyləmək, aldatmaq, dadmaq,
qarğamaq, ovlamaq, sızlamaq, qovuşmaq, hürmək, çuğullamaq və s.), say
və əvəzlikləri əhatə edir.
Qohumluq bildirən ata, ana, qız, oğul, dayı, qardaş, ər, qadın, insanın
bədən üzvlərini ifadə edən baş, üz, göz, qaş, burun, əl, ayaq, diz, dirsək,
dırnaq və s. sözlər də əsil Azərbaycan sözləri olub, nağıl və dastan dilində
böyük iĢləkliyə malikdir.
Məlumdur ki, qədim oğuz torpağında «at» totem səviyyəsinə qaldırılmıĢdır. Ona görə də sehirli nağıllar və qəhrəmanlıq dastanlarının dilində
atla əlaqədar ilxı, day, dayça, daylaq, ürgə, qulan, yabı, qatır kimi türk
mənĢəli leksik vahidlər iĢlənir. O cümlədən, qoyunun cinsi və yaĢı ilə
əlaqədar qoç, erkək, toğlu, quzu, əmlik kimi, heyvan və quĢların ayrı-ayrı
bədən üzvlərini bildirən buynuz, quyruq, qanad, yal, dimdik və s. kimi xalis
57

Azərbaycan sözləri nağıl və dastan dilinin əsas leksik vahidləridir. Bu
sözlər türk dillərinin ən qədim sözləri hesab olunur.
Ümumiyyətlə, türk mənĢəli sözlər Azərbaycan nağıl və dastanlarının
əsasını təĢkil edir. Amma dastanlarda az miqdarda ərəb və fars, cüzi miq darda isə (xüsusilə, «Qaçaq Nəbi» dastanında) rus dilindən alınmıĢ sözlər
iĢlənir. Bu da təsadüfi deyil. Ərəb və fars sözləri Azərbaycan dilinin lüğət
tərkibinin müəyyən bir hissəsini təĢkil edir. Ərəb sözlərinin Azərbaycan
dilinə gəlməsini dilçilər VII əsrdə ərəb istilaları ilə əlaqələndirirlər. Amma
fars sözlərinin Azərbaycan dilinə keçməsi daha da qədimlərə aiddir. Bu da
qədim zamanlardan türk xalqlarının fars dilli xalqlarla həmiĢə qonĢu ya Ģaması, bir-biri ilə ictimai, iqtisadi və mədəni əlaqədə olması ilə
əlaqələndirilir.
Ərəb və fars sözlərinin iĢlənməsi də folklor dilinin əsas xüsusiyyət lərindəndir. Alınmalardan yaranan elə ifadələr var ki, nağıl və dastan boyu
iĢlədilir və folklor dilinin yaradıcı vasitələrindən biri kimi çıxıĢ edir.
Barihəmlini yerə qoydu, rəmmal rəml atdı, vəzindən yüngül, qiymətdən
ağır, yuxusu ərşə çəkildi, yuxusu ərşə bülənd oldu, qəm dəryasına qərq
oldu, ağlı sərdən çıxdı, misli bərabəri yox idi, aləmi -röya, abi-kövsər və s.
bu kimi söz və ifadələr nağıl, dastan boyu iĢlənir, folklor dilini yaradır.
Ərəb və fars dilindən alınmıĢ bu söz və ifadələr, folklor dilini dialekt
səviyyəsindən
çox-çox
yuxarı
qaldırır,ona
məxsusilik
verir,
dialektfövqülüyün əlamətlərindən biri kimi özünü biruzə verir.
Ərəb alınmaları folklor dilində böyük iĢlənmə tezliyinə malikdir. Dini
görüĢlər (vəhy, qeyd, dua, zühur, ziyarət, qibləgah, məscid, sahibə, zahid,
halal, haram), idarəetmə və siyasət (siyasət, vəzir, vəkil, hakim, vilayət,
rəiyyət, kamal-ədəb, kəmali-ehtiram), elm və təhsil (elm, alim, təhsil, fikir,
arif), mücərrəd mənalı anlayıĢlar(cəfa, ədalət, xələl, eyb, qəza, qəmzə, vəfa,
minnət, üzr), ədəbiyyat (təsnif, beyt, misra, şeir, şair, nəğş) və s. ilə bağlı
sözlər adları çəkilən folklor nümunələrində geniĢ yayılmıĢdır. Bəzi
realiyaları bildirən məğrib, məşriq, iqlim, səyyarə, qərib və əlamət,
keyfiyyət bildirən kəbir, səğir kimi ərəb alınmaları tez-tez iĢlədilən
sözlərdəndir.
Dastanlarda, xüsusilə ustadnamələrdə ġah Ġsmayılın öz qoĢmalarından,
Qurbaninin, Xəstə Qasımın əsərlərindən, Sarı AĢığın bayatılarından yeri
gəldikcə məharətlə istifadə edilir. Bunlar nağıl və dastanlarda tarixilik
meyarının güclənməsinə, zaman və mühitlə yaxından səsləĢməsinə kömək
edir. Bu da, nağıl və dastanların dilinə keçmiĢ yüzilliklərin ab -havasını,
ruhunu gətirir, insanı həmin zaman və mühitlə, həmin dövrlə tanıĢ edir.
Azərbaycan nağıl və dastanlarında allah, vəhdət, mələk, adət, aləm,
cahil, cəhalət, kağız, kitab, zühur, laqeyd, zahid, mane, tabe, təcavüz,
ehtiram, etiraz, istixarə, məhrumiyyət və s. bu kimi ərəb mənĢəli sözlər də
iĢlənir. Bu sözlərdən bəziləri öz mənalarını saxlamıĢ, bəziləri isə fonetik və
58

leksik-qrammatik cəhətdən dəyiĢikliyə uğramıĢdır:
Hicranın əlindən yetmiĢəm cana,
Nə deyim dərdimi, gəlməz bəyana,
BaxmıĢam cənnətdə huri-qılmana,
Gər bircə ləhzə vüsalın görsəydim (Azərbaycan xalq dastanları,
1980).
Dörd misralıq Ģerdə hicran, dərd, bəyan, cənnət, ləhzə, vüsal kimi sadə
sözlərlə yanaĢı, huri-qılman kimi mürəkkəb birləĢmə forması da vardır.
Dastanların nəzm hissəsində belə misallara daha çox rast gəlmək olur. Bunu
biz, yazılı ədəbiyyatla aĢıq poeziyasının bir-birinə qarĢılıqlı təsiri kimi baĢa
düĢür və qanunauyğun hal kimi qiymətləndiririk. Ancaq təhsil almıĢ, mü əyyən savadları olan aĢıqlar klassik poeziyadan bəhrələnirdilər. Qurbani, Xə stə Qasım, Sarı AĢıq, AĢıq Alı, AĢıq Ələsgər məhz belə ustad sənətkarlar hesab olunur.
Onlar ġərq ədəbiyyatına bələd olmuĢ və yeri gəldikcə öz əsərlərində həmin
qaynaqlardan istifadə etmiĢlər. Təbii ki, bu aĢıqların dastanlarda iĢlənmiĢ Ģeirlərində
sabit kliĢe təsiri bağıĢlayan ərəb və fars sözlərinə təsadüf edilir. Ona görə də ərəb və
fars sözləri qədim dastanlarda daha çox iĢlənməsi qanunauyğundur. Bu sözlərin bir
qismi mənaca anlaĢılmayan leksik vahidlərdir:
Ruyin təcalladı, cəmalın günəĢ,
Külli malə, külli Ģalə deyibdir.
Ġki qaĢı, gözü qürrətil-eynin,
Görəsən qanıma nə susayıbdı («Qurbani», s.26).
Sözün naseh, məlamındı imamət,
Səcdə elər, ona gündə təmamət,
Əcəb norəstədi, xub qəddi-qamət,
Əcəb şəhla, əcəb şəmayil, Pərim («Qurbani», s.74).
Nağıl və dastan dilində arxaikləĢərək dilin lüğət fondundan çıxmıĢ
ərəb, fars sözləri yüksək iĢlənmə tezliyinə malikdir.. KeçmiĢ dövr adam larının yaĢayıĢ və düĢüncəsini, tarixi mühitini, məiĢət tərzini göstərən folklor
örnəklərində el sənətkarları müxtəlif məqamları dəqiq, canlı, real lövhələrlə
təsvir etmək üçün ərəb, fars sözlərindən istifadə etmiĢlər.Bu sözlərdən
istifadə olunması qaçılmazdır. Bu leksik vahidlər nağıl və dastan dilində
emosionallıq çalarının daĢıyıcısına çevrilmiĢdir:
Tay məmləkətdə təbib, loğman qalmadı, hamısını çağırdğlar
(Azərbaycan nağılları, II c., s.127); Pəri xanım onu görən kimi qəşş eləyib
yıxıldı (Azərbaycan nağılları, II c., s.175); Kəniz gəlib gördü, adə, burda
halva satan bir oğlan var, yemə içmə, xətti-xalına, gül camalına tamaĢa elə
(Azərbaycan nağılları II c., s.129); Odu ki, çar-naçar bir kəcavə bəzətdi
(«Koroğlu», s. 298).
Azərbaycan dastanların dilində iĢlənən fars dili sözlərinin əksəriyyəti
59

fonetik cəhətdən dəyiĢikliyə uğramıĢdır. Bu sözlərin bəziləri ədəbi
dildəkindən fərqli səslənir, çünki bu sözlərin əksəriyyəti danıĢıq dilininə
uyğunlaĢdırılaraq dastan dilində iĢlədilmiĢdir.. Bir neçə misal gətirək:
damən-daman, şahi-şayı, xain-xayin, xahiş-xayış, bəhane-mahna, səgrəqibseyrağıb, bazubənd-bəzmənd, əfsar-osar, xərid-xırıd, abruy-abır, asimanasman və s.
Mahna - atları sulamax mahnasıynan qaçıb dağılarsız (Azərbaycan
nağılları, IV c., s.47).
Damən-daman.
Qurban olum sənin kimi nəqqaĢa,
Yetirdi dəstimi damana, Pəri,
Qüdrət qələm çalmıĢ o qələm qaĢa,
Əbruların bənzər kamana, Pəri («Abbas və
Gülgəz»).
Bədtər-betər.
Koroğlu tək duĢmannarı səstəməy,
Hay deyəndə yağı üstə qəsd deməy,
Arpa verib cannan betər bəstəməy,
Ərəbat dediyin elə nisbətdi («Koroğlu», s.138).
Dəst, sər, ruy, rux, ruzi, ruzigar, sərpuş, çarhovuz, kilid, kisə, viran,
danə, namə, çeşm, didə, şətrənc, abi-kösər, yekdil, bəzirgan, kişvər, firiştə,
əjdəha, div, bəd, bədrəftar, abi-leysan, asiman, bədniyyət, badi-səba,
bədgüman, bazubənd kimi fars mənĢəli sözlər digər sözlərlə birlikdə iĢlənir
və nağıl, dastan dilini yaradır.
Nağıl və dastanların dilində dövrün tarixi, ictimai-siyasi leksikası da
fars və ərəb alınmaları ilə verilir. Müəyyən dövrü real, dəqiq, həm də canlı
əks etdirmək üçün ərəb və fars mənĢəli sözlərdən əlveriĢli üslu bi vasitə
kimi istifadə edilmiĢdir:
Sonra fərraĢlar Əhmədi götürüb ġah Abbasın divanxanasına tərəf yönəldilər. Bəli, Əhmədi gətirdilər Ģahın hüzuruna (Azərbaycan nağılları II
c., s. 188); Qibleyi-aləm sağ olsun, bəli, mənəm, nə fərmayişiniz var
(Azərbaycan nağılları, II c., s. 188); Təbli-cəng çalındı (Azərbaycan
nağılları, II c., s.141); Vəzir, vəkil, əhli-məclis, hamı oğlanın bu hünərinə
məhəttəl qaldılar (Azərbaycan nağılları, II c., s.189); Padşah, vəzir,
əyanlar, camaat məyus oldu (Azərbaycan nağılları, II c., s.144); Bir imarət
tikdirdi ki, padĢahın imarəti bunun yanında heç bir Ģey idi (Azərbaycan
nağılları, II c., s.84); Beçə DərviĢ onu baĢının üstündə fırladıb yerə elə
çırpdı ki, pəhləvan cəhənnəmə vasil oldu (Azərbaycan nağılları, s.84);
Gözünə döndüyüm padĢahın baĢ hərəmi eĢitdi ki, bəs filan yerdə bir bacıqardaĢ şad-xürrəm yaĢayırlar (Azərbaycan nağılları, II c., s. 108).
El sənətkarları tarixilik və bədiilik prinsiplərinin zəruri tələbinə əsasən
ərəb, fars dili sözlərindən yeri gəldikcə istifadə etmiĢlər. Bu nümunələrdəki
60

alınmalar mətnin təsir qüvvəsini, kəsərini artırır. Bu sözlər nağıl və dastan
dilində yüksək pafos, təmtəraq yaradır.
Müəyyən tarixi mühiti canlandırmaq məqsədi ilə iĢlədilən ərəb, fars
sözləri nağıl və dastan dilində emosionallıq, ekspressivlik yaradan üslubi
vasitə kimi özünü göstərir:
ġəmil atasının qavrı üstündən gətirdiyi sarı ata süvar olub, yel kimi
yola rəvan oldu (Azərbaycan nağılları, s.160); Onları azad eləyən on yeddi
yaĢında elə bir oğlandı ki, misli-bərabəri dünyada yoxdu (Azərbaycan nağılları, II c., s.151); Dərzi kəmali-ehtiramnan öz qonaqlarını əyləĢdirdi, bir
yerdə taam eylədilər (Azərbaycan nağılları, II c., s.185); ġah sağ olsun,
mən ərz elədim ki, o yuxunu aça bilməyəcəyəm (Azərbaycan nağılları, II
c., s.189); QoĢun əhli içəri girib Ġbrahimin evini tarmar elədi (Azərbaycan
nağılları, II c., s.258); Məstan Ģəkli götürüb baxdı, o saat qəşş edib, daĢ
parçası kimi yerə sərildi (Azərbaycan nağılları, II c., s.265); Hər iki aşiqməşuq əhd-peyman elədilər (Azərbaycan nağılları, II c., s.265); Qarı qızın
burnuna bihuşdarı verdi, qız bihuş olub özünnən getdi (Azərbaycan
nağılları, s.54); Elə güman elədi ki, padĢah şikara çıxıb (Azərbaycan
nağılları, II c., s.117).
Ərəb, fars mənĢəli sözlərin qarĢılıqlarını nəzərdən keçirək: məmləkət,
vilayət-ölkə, cəm eləmək-yığmaq, taam eləmək- çörək yemək, qəşş eləməközündən getmək, ahu-ceyran, ərz eləmək-demək, fərmayeş-əmr, ata süvar
olmaq-ata minmək, yola rəvan olmaq-yola düşmək, bihuş olmaq-özündən
getmək və s. El sənətkarları ümumxalq dilində iĢlənən sözlərdən də istifadə
edib, nağıl və ya dastanı danıĢa bilərdilər. Amma adı çəkilən folklor
örnəklərində ərəb, fars sözlərini yeri gəldikcə iĢlətməklə nağıl dilinə xüsusi
rəng, həmin Ģəraitə uyarlıq yaradır, onlardan üslubi priyom kimi istifadə
edir, xüsusi nağıl, dastan dilini meydana gətirirdilər. Bu sözlər folklor
nümunələrinin ayrılmaz bir hissəsinə çevrilirdi.
Azərbaycan nağıl və dastanlarında cüzi də olsa, rus dilindən alınmıĢ
sözlərə təsadüf edilir. Rus dili sözlərinin və rus dili vasitəsilə dilim izə daxil
olmuĢ baĢqa dillərə məxsus sözlərin Azərbaycan dilinə keçməsi Azər baycanın Rusiyanın tərkibinə daxil olması ilə əlaqədardır. Həmin dövrdə,
xüsusilə XIX əsrin ortaları və axırlarında bir sıra dastanlar meydana gəldi.
O dövrdə yaranan dastanlardan bir də «Qaçaq Nəbi» dastanıdır. Dastanda
Nəbinin və onun silahdaĢlarının fəaliyyət dairələri geniĢ olduğu üçün onları
gah Ermənistan və Gürcüstanda, gah da Dağıstan və HəĢtərxanda görürük.
Dastanda hadisələrin baĢ verdiyi mühit və dövr haqqında təsəvvür yaradan
əsas vasitələrdən biri kimi onun dilində rus dilindən alınmıĢ sözlərin
iĢlənməsidir.. Bu sözlər dastanın dilində xalq tələffüzünə uyğun Ģəkildə
iĢlənir, digər sözlərə qarıĢaraq vahid bütöv halında nəzərə çarpır. «Qaçaq
Nəbi» dastanında rus dilindən alınmıĢ insan adları (Ginikor bəy,
Slavoçinski), titullar (nəçənnik, yaranal, qoburnat, izborçi, örənnik), hərbi
61

sahəyə aid sözlər (saldat, strajnik, qəmir (kamera), patron, patrondaĢ),
məiĢətlə bağlı olan sözlər (poĢt, samavar, aquĢqa, xozeyin, calank ə
(jalonka), qaravat, ədyal) və s. bu kimi leksik vahidlər iĢlənir:
Siz də xozeyin olmusunuz, nədir? Axı, bu yazıq saatlarnan gözünü
jalonkəyə zilləyir, neft içərisində qarağat kimi qabıq qoyub, qəpik-qəpik pul
alır ki, uĢaqlarını dolandırsın; Nəçənnik Səlim bəy qaravatın üstündən yıxıldı
yerə; Nəçənnikdən çoxlu patron və pul alıb gəldi evinə; Nəbi olan qəmirdə
Ġbrahim Xəlil və iranlı Nəbi adlı iki adam da olurdu; Nəbi bir kağız yazıb
izborçiyə verdi.
Yorğanım ədyaldır, döĢəyim kəsir,
Nəçənnik gələndə ürəyim əsir.
«Qaçaq Nəbi» dastanın 1941-ci il nəĢrindən götürülmüĢ bu nümunələr
o dövrü təsvir edən vasitə kimi çıxıĢ edir.
Rus dilindən alınmıĢ sözlərə, az da olsa, baĢqa dastan və nağılların
dilində də rast gəlirik:
Ərzurumun diyarından keçəndə,
Aquşqadan gördü məni, əfəndim! («Koroğlu», s.85)
Gəlib evə sarı, qapını açıb içəri girdi, gördü ki, evdə heç kəs yoxdu,
amma samavar bir tərəfdə, qazan da ocaq üstə qalıbdı (Azərbaycan nağıl ları, III c., 1949, s.156).
Nağıl dilində rus mənĢəli sözlər xalq tələffüzünə uyğunlaĢdırılmıĢ bir
Ģəkildə iĢlədilir. «Xalq tələffüzü» dedikdə rus sözlərinin fonetik cəhətdən
dəyiĢilmiĢ Ģəkildə iĢlənməsi nəzərdə tutulur:
1. Səs artımı. R samiti ilə baĢlanan sözlərdə səs artımı nəzərə çarpır:
Söz əvvəlində iki samit yanaĢı iĢləndikdə də səs artımı hadisəsi baĢ verir:
urus, urset, işkaf, istəkan və s.
Həkim kitabı açdı, bir yerinə baxdı, tez yüyürüb işkafın birindən bir
dərman götürüb qızın burnuna tutdu (Azərbaycan nağılları, II c., s. 53);
İstəkan əlində girdi içəri (Azərbaycan nağılları, I c., s.73).
2. Səs əvəzlənməsi. Bir samitin baĢqa bir samitlə əvəz olunması nəti cəsində söz təhrif olunmuĢ bir Ģəkildə nağıl və dastan dilində iĢlədilir:
aquşqa, incinar, nəçənnik və s.
Bu vaxt keçəlin arvadı aquşqadan baxırdı, birdən Hindistan
padĢahının gözü keçəlin arvadına sataĢdı (Azərbaycan nağılları, II c.,
s.65); Xacə Ġbrahim o saat bir incinar tapıb padĢahın hüzuruna gətirdi
(Azərbaycan nağılları, II c., s.181).
Belə fonetik dəyiĢmələr həmiĢə müəyyən olmuĢ qayda-qanunla getmir.
Bu sözlər çox vaxt qeyri-müəyyən bir Ģəkildə xalq dilində səslənir. Səsləndiyi Ģəkildə də nağıl və dastan dilində öz əksini tapır.
Azərbaycan nağıl və dastanlarında ərəb, fars və rus dili sözləri iĢlənsə də, adları
çəkilən folklor örnəklərinin dilinin əsasını əsil Azərbaycan sözləri təĢkil edir.
Azərbaycan nağıl və dastanlarını oxuduqca qarĢımızda poetik düĢüncə
62

tərzinə malik, Azərbaycan dilinin xəlqi təbiətinə və sirlərinə bələd olan
istedadlı ozan, aĢıqlarımız, Dədə Qorqud təbiətli el sənətkarlarımızın obrazı
canlanır. Adama elə gəlir ki, nağıl və dastanlar Azərbaycan xalqının həyatı
haqqında poemadır. Azərbaycan nağıl və dastanlarımızın dili ilə çağdaĢ
dilimiz eyni əsasdadır. El sənətkarlarının sözü sözə qoĢmaq, qədimlə yenini
birləĢdirmək qabiliyyəti xüsusi olaraq diqqəti cəlb edir.
Nağıl və dastanların dili səlis və milli koloritlidir. Diqqəti cəlb edən cəhətlərdən biri də ayrı-ayrı nağıl personaylarının fikir və deyimlərində təsvir
olunan dövrə məxsus, qədimlik təsiri bağıĢlayan söz və ifadələrin iĢlənməsidir.
ġahla vəzirin, divlə küpəgirən qarının, keçəllə nənəsinin, Zümrüd quĢu
ilə göyərçinin dili bir-birindən seçilir. Bu personaylara məxsus dil söz
düzümü ilə bir-birindən xeyli fərqlənir.
Vəzir padĢaha müraciət etdikdə «Qibleyi-aləm sağ olsun» ifadəsini
iĢlədirsə, padĢah vəzirə, «Vəzir, bir tədbir» - deyə əmr edir. Div «adambadam iyisi gəlir, yağlı-adam iyisi gəlir» -deyə meydana gəlirsə, qarı Ģirin
dilini iĢə salıb, qəhrəmanına xoĢ söz deyib, ürəyini ələ alır. Zümrüd quĢu
qəhrəmanına kömək etmək üçün ona əmr, xahiĢlə əl uzadırsa, göyərçin yar dım etməzdən əvvəl qəhrəmanın baĢına gələni danıĢır, sonra isə «yatmısan
oyan, oyaqsan eĢit» deyə ona vəziyyətdən çıxıĢ yolunu göstərir. Azərbaycan
dilinin zəngin lüğət fondundan istifadə edilərək ayrı-ayrı nağıl və dastan
personaylarının dili fərdiləĢdirilir. Bu deyimlərin məcmusu isə nağıl və
dastan dilini yaradır, nağıl mətnini formalaĢdırır.
SUMMARY
The article deals with of lexical structure of the Azerbaijani fairy tales and
eposes. Here once again affirms that the basis of lexicon of these folklore genres
is made by words of a Turkic origin. In some cases to specify in more ancient
character of legends, are used words from the Arabian and Persian language
which serve for giving expressivity to folklore texts.
ƏDƏBĠYYAT
1. Пропп В. Я. Поетика фольклора. Москва: Лабиринт, 1998.
2. Vəliyev V. Azərbaycan folkloru, Bakı: ADU nəĢriyyatı, 1985.

63

Abdullayeva Xatirə Adil qızı
Bakı Slavyan Universiteti
MÜHACĠR CƏNUBĠ AZƏRBAYCAN ġAĠRLƏRĠNĠN DĠLĠNDƏ
FRAZEOLOJĠ ĠFADƏLƏR
S.Tahir, B.Azəroğlu, Əli Tudə, Hökümə Billuri, Mədinə Gülgün kimi
mühacir Cənubi Azərbaycan Ģairlərinin dilində frazeoloji ifadələr zənginliyi və
əhatə dairəsinin geniĢliyi ilə diqqət çəkir.
Frazeoloji ifadələr quruluĢ etibarı ilə cümləyə tən gəlir, ona bərabər
tutulur. Frazeoloji birləĢmələrlə frazeoloji ifadələr ifadə etdikləri məcaziliyə
görə birləĢsələr də, onlar arasında əsaslı fərqlər mövcuddur. Ən aparıcı fərq isə
ondan ibarətdir ki, frazeoloji birləĢmələrin tərkib hissələrini təĢkil edən leksik
vahidlər öz ilkin mənasından ayrı düĢüb məcazilik qazanırsa, frazeoloji
ifadələrdə sözlər öz nominativ semantikasını qoruyur və elə məna yükü də bu
nominativlik üzərində qurulur. Onlar daĢıdığı məna ümumiliyi, daimiliyi və
dəyiĢilməzliyi ilə yadda qalır. «Frazeoloji ifadələr sırasına atalar sözü,
məsəllər, yazıçıların yaratdığı məsəlvari ifadələr, aforizmlər, həmçinin bəzi
rəvayətli ifadələr, Ģtamp və kliĢe adlanan ifadələr…» [3, s. 331] daxildir. Lüğət
tərkibinə görə dünyanın ən zəngin dillərindən belə geri qalmayan Azərbaycan
dili frazeoloji ifadələri ilə də çox zəngindir. Ġlkinliyini xalqın tarixi deyim
tərzindən götürən bu ifadələr mühacir Cənub Ģairlərinin də dilində bir sistem
Ģəklindədir. Mühacir Cənubi Azərbaycan Ģairlərinin dilində frazeoloji ifadələri
aĢağıdakı kimi qruplaĢdırmaq olar:
1.
DaĢlaĢmıĢ atalar sözləri və məsəllər
2.
Fərdi-üslubi kontekstuallıqla müĢayət olunan (dəyiĢilmiĢ, yəni
formasını itirən, məzmununu isə qoruyan) atalar sözləri və məsəllər
3.
Fərdi hikmətli ifadələr
4.
Frazeoloji nidalar.
1. DaĢlaĢmıĢ atalar sözləri və məsəlləri. Bu, sənətkarların dilində
müəyyən əhatə dairəsi ilə diqqət çəkir. Bunların içində həm hər iki mühit üçün
ortaq, həm də Cənub üçün tipik olan daĢlaĢmıĢ atalar sözləri və məsəlləri də
var. Mühacir Cənub Ģairlərinin dilində qeydə alınan atalar sözləri və məsəllərin
sərhəddini müəyyənləĢdirmək isə həmiĢə olduğu kimi, yenə də çətinlik törədir.
Düzdür, bir sıra tədqiqat əsərlərində bu sərhəd ayrılığı haqqında kifayət qədər
söhbət açılır. Bu fərqləri ümumiləĢdirilmiĢ Ģəkildə əsasən aĢağıdakı kimi
dəyərləndirirlər:
«Zərbi – məsəllərdə hədəfi güdmək, iĢarə, eyham, alleqorik
səciyyə, məcazlar daha çox iĢlənir və ümumiləĢdirmə birinci plana keçə
bilmir…, ona görə ki, zərb məsəl konkret Ģəraitlə əlaqədar olur.
Zərb məsəl təcrübədə, ünsiyyət prosesində əĢya və ya hadisənin
adını çəkir, varlığın əĢya və hadisələrini tipikləĢdirir.
64

Atalar sözləri isə konkretlik, fərdiyyətdən abstrak ümumiliyə,
təsadüfdən zərurətə, əlaqənin mahiyyətinə, zərurətinə qədər qalxa bilir ki, bu
da atalar sözlərinə qanun anlayıĢı, qanunauyğunluq, zərurət kimi baxmağa əsas
verir» [2, s. 43-44].
Bu və ya digər nəzəri fikirlərin mövcudluğu da bəzən atalar sözləri və
məsəllərin sərhəddini müəyyənləĢdirməyə köməklik edə bilmir. Çünki bunların
hər ikisi cümlə Ģəklində olur, hər ikisində fikir bitkinliyi ifadə olunur və s. Çox
vaxt atalar məsəllərinin qarĢısında «məsəl var, deyərlər» kimi «papaq»dan
istifadə edilir: Məsəldir, deyərlər, bu bizim eldə Hər kəsin həyatda bir diləyi
var; Bizim eldə bir məsəl var: «Parçalar qəlbi intizar» [HB, «Mənim arzum»,
s. 40, 46]. Amma söz sənətkarları bəzən bu baĢlıqdan elə atalar sözlərinin
əvvəlində də istifadə edirlər: Ancaq unutmayın, belə bir məsəl var: «Hər bir
yaman günün ömrü az olar» [MG, «Savalanın ətəklərində», s. 13]. Hər halda
biz hər ikisini qoĢa, yanaĢı, paralel Ģəkildə təhlilə cəlb edəcəyik. Onu da qeyd
edək ki, daĢlaĢmıĢ atalar sözləri və məsəllərinin bir qismi hər iki dil mühitini
paylaĢsa da, az da olsa, müəyyən hissəsi Cənub tipikliyini əks etdirir. Onların
bir qisminin təhlilini vacib sayırıq: «Fəqət ehtiyatlı tərpənin bir az Ehtiyat
igidin yaraşığıdır» [MG, «Firidun», s. 17]; Deyirlər ki, aynasıdır gözlər ürəyin
[ST, «Ay iĢığında», s. 15]; Qurunun oduna yaş da yananda Dözmürəm,
varımdan, yox oluram mən [ƏT, «Söz ömrü», s. 184]; Haçansa babalar
peyğəmbər kimi, Qılınc öz qınını kəsməz, deyibdir [ƏT, «Söz ömrü», s. 173];
Nisgilim böyükdür, arzum böyükdür, Dərdi dərd bilənə deyərəm təkcə [MG,
«Yora bilməz yollar məni», s. 73]; Dinlə, ürəyimi bir daha dinlə: Dərdi
dərdliyə de – demiş atalar [HB, «Səhər günəĢi», s. 36], Dedi, bir tikənin qədrin
bilməyən Xalvarın da qədrini görək bilərmi? [MG, «Dünya Ģirin dünyadır», s.
19].
Sonuncu nümunələrdəki ifadə «dərdi dərd bilənə danıĢarlar //deyərlər»
Ģəklində, ən axırıncı misralardakı isə «bir tikənin qədrini bilməyən, min tikənin
də qədrini bilməz», yaxud «azın qədrini bilməyən çoxun da qədrini bilməz»
variantları ilə məĢhurdur. Fərq özünü daha çox «xalvar» sözü ilə
qabarıqlaĢdırır.
S.Tahirin dilində qeydə aldığımız Dəvəni pəyədə gizlətmək olmaz
frazeoloji ifadəsi isə [Gərək açıq olsun ər-arvad bir az. Dəvəni pəyədə
gizlətmək olmaz! – ST, «Bulaq», s. 58] ġimal dil kontekstində «cidalı çuvalda
gizlətmək olmaz» Ģəklində iĢləkdir. Su iylənər sənəkdə qalsa [Yoxsa su iylənər
sənəkdə qalsa, Arzu pas götürər ürəkdə qalsa – ST, «Ay iĢığında», s. 75]
frazeoloji ifadəsi isə «bir yerdə qalanda su da iylənər» Ģəklində qeydə alınır.
Çox maraqlıdır ki, S.Tahirin dilində bu forma da qeydə alınır: Bir yerdə
qalanda su da iylənər [ST, «Həyat Ģirindir», s. 85].
Su daĢımaq üçün iĢlədilən və misdən hazırlanmıĢ xüsusi qab olan sənək
sözü ədəbi dildə iĢləkliyini itirən, dialektlərdə isə hələ də rast gəlinən
sözlərdəndir. Düzdür, dialektlərimizə həsr olunmuĢ elmi-tədqiqat əsərlərində
65

bu söz də öz əksini tapmayıb. Amma danıĢıq dilinə əsasən Qubadlı keçid
Ģivələrində bu leksik vahidin çox geniĢ iĢlənmə tezliyi ilə müĢayət olunduğunu
müəyyənləĢdirdik. Zərdab, Göyçay keçid Ģivələrində sənək məiĢət əĢyasının
forma quruluĢu ilə eyniyyət təĢkil edən su qabı güyüm adlanır.
«El gücü, sel gücü» atalar sözü isə zülmə qarĢı xalq birliyinə nail olmaq
və onu qorumaq naminə M.Gülgün tərəfindən Ģeirə qatılır: El gücü, el yumruğu
Birləşin zülmə qarşı [MG, «Firidun», s. 22]. Göründüyü kimi, ikinci hissə (el
yumruğu) dəyiĢkənliklə Ģeir dilinə daxil olur. Bu təbiidir, çünki Ģeir hər hansı
fikrin məntiqi gücünü təsdiq etmək naminə əksər vaxtlarda xalq hikmətinə üz
tutur və bu zaman atalar sözləri və məsəllər söz sənətkarının ixtiyarına keçir.
Yəni Ģeir dilində ondan necə istifadə etmək bacarığı artıq Ģairin öz öhdəsinə
düĢür. Və elə bu halda bəzi atalar sözləri və məsəllərin həm tərkib
komponentlərində, həm də quruluĢ strukturunda müəyyən dəyiĢkənlik baĢ
verir.
Uca dağa, Uca başa, Uca yerə qar yağar [ST, «Mənim yolum», s. 3]
misralarında isə «dağ baĢına qar yağar» atalar məsəlinin həm forma, həm də
məzmunu ilə yerləĢdiyinin Ģahidi oluruq. Göründüyü kimi, mühacir Cənub
Ģairlərinin dilində rast gəldiyimiz son iki nümunə onların əsərlərində müəyyən
dəyiĢikliklə iĢlənmiĢdir. Amma bu dəiĢkənlik cüzi xarakter daĢıdığından biz
onları da burada qruplaĢdırmağı lazım bildik. Çünki sonrakı bəndə biz bu
Ģairlərin dilində məzmunu qoruyub saxlayan, formasını isə tamamən dəyiĢən
atalar sözləri və məsəlləri daxil etmiĢik.
Təqdim etdiyimiz bu atalar sözləri və məsəllərinin hamısı mətn
daxilində mühacir Cənubi Azərbaycan Ģairlərinin fikrinə qətiyyət verir və
müəllif fikirlərinin təsdiqi üçün köməkçi funksiya rolunu oynayır.
«Dağ dağa qovuşmaz» – dedi babalar, Dağ dağa qovuşdu mən
qovuşmadım [MG, «Yora bilməz yollar məni», s. 119] nümunəsində isə dağ
«dağa rast gəlməz //qovuĢmaz, insan insana rast gələr //qovuĢar» məsəlinin
ifadəsini görürük. Amma bu deyimin məhz bir hissəsinin Ģair tərəfindən
iĢləndiyi də gözdən yayınmır. Bu isə məzmunun itməsini reallaĢdırmır. Ağırlıq
bu atalar sözünün birinci tərəfinin üzərinə düĢür və birinci tərəf ikinci tərəfin
də məzmun yükünü öz üzərinə götürür. Daha da konkretləĢdirsək, ikinci tərəf
iĢlənməsə də, birinci tərəf istər-istəməz onu bizə xatırladır. Əslində çox böyük
məcaziliklə müĢayət olunan bu Ģeirdə iĢlənən «dağ dağa rast gəlməz
//qovuĢmaz» aksiomunu M.Gülgün «heçə» endirir, halbuki bunu reallıq kimi
qəbul etmək olmaz. Artıq get-gedə yaĢlaĢan Ģair bununla Cənub-ġimal
birliyinin hələ də reallaĢmadığını, o taylı doğmalarına hələ də qovuĢmadığını
və sanki bunun mümkünsüzlüyünü önə çıxardır. Beləliklə, bu ifadə Ģeirə
həzinlik, həssaslıq, nisgil və ifadəlilik gətirir.
FıĢtırıqla heç zaman donuz çıxmaz darıdan atalar sözü isə [Atalar
haçan deyib Görəsən bu sözləri? Fıştırıqla heç zaman Donuz çıxmaz
66

darıdan… – ƏT, «Söz ömrü», s. 93] Azərbaycan ədəbi dilinin ġimal qolunda
qeydə alınmır və sırf Cənub tipikliyini əks etdirir.
Çörəyi çörəkçiyə Əmanət veriniz siz! Birini də üstəlik Məsləhət
görünüz siz [ƏT, «Söz ömrü», s. 46] bədii dil nümunəsində Ə.Tudə, görünür
xalqa çox məĢhur olan «çörəyi ver çörəkçiyə, birini də üstəlik» məsəlinin
olduğu kimi Ģeirə gətirilməsinə ehtiyac duyub. Kontekstə daxil olan bu məsəl
isə Ģeir dilinin xəlqiliyə doğru istiqamətləndirilməsində köməyini əsirgəməyib.
Ə.Tudənin aĢağıdakı Ģeiri isə bütünlüklə hikmət üzərində qurulub: Söz
var, atdan saldırar da, Söz var, dağdan endirər də [ƏT, «Təbriz yolu», s. 46].
Göründüyü kimi, kiçik bir fərqlənmə qeydə alınır. Yəni oradakı deyim ġimal
dil mühitində «hoha var dağa qaldırar, hoha var dağdan endirər» Ģəklində daha
iĢləkdir. BaĢqa bir tərəfdən baxsaq, bunların hamısı ağız ədəbiyyatının
nümunələri olduğundan bir variantlılıqdan söhbət gedə bilməz, yəni
variantlılığın mövcudluğu mütləqdir. Atalar sözü və məsəllərin Ģeirə hansı
Ģəkildə oturulması isə artıq Ģairin ixtiyarındadır.
M.Gülgünə məxsus «Mən də alovluyam elə sənin tək. Ancaq elə alış,
alovlananda, Dostu da qarşmasın alovun barı» [MG, «Firidun», s. 29]
misralarında məĢhur el məsəlini çox aydın görürük. Çünki forma, demək olar
ki, qorunur. ġeirdə əksini tapan bu hikmətli ifadə «yananda elə yan ki, odun
özünü yandırmasın» və yaxud «yananda elə yan ki, odun özgəni yandırmasın»
Ģəkillərində iĢlənir. Yəni bu atalar məsəli variantlılıqla müĢayət olunur. ġeirdə
isə cüzi fərqlilik qeydə alınır. KonkretləĢdirsək, özgə sözü dost sözü ilə,
yandırmaq sözü isə ona yaxın məna daĢıyan qarsmaq sözü ilə əvəzlənir.
2. Fərdi-üslubi kontekstuallıqla müĢayət olunan atalar sözləri və
məsəllərə gəlincə, vurğulamaq lazımdır ki, onlar mühacir Cənub Ģairlərinin
dilində geniĢ əhatə dairəsi qazanır. Bu frazeoloji ifadələrdə atalar sözləri və
məsəllərin məzmunundan istifadə edilir, amma daĢlaĢmıĢ forma itir. Yəni
mövcud, bizə tanıĢ atalar sözləri və məsəllərin məzmunu qorunur və elə bu
məzmun söz sənətkarlarının hansı atalar sözləri və məsəllərdən bəhrələndiyini
ortaya çıxarır. Təbii ki, fikirlərimiz konkret faktlar əsasında öz təsdiqini tapa
bilər:
Mənə qəfəs tikən quduz yağılar Düşəcək qurduğu tora sevgilim [ƏT,
«Cənub nəğmələri», s. 33] bədii nümunəsində Ə.Tudə «özgəyə quyu qazan özü
düĢər» məzmununu yerləĢdirir və xalqdan gələn hikmət hesabına həqiqətin
reallaĢacağı günün gələcəyinə bizi inandırır.
Özgə çörəyini yeyib dolanan Çörəksiz qalacaq bir gün dünyada
[MG, «Dünya Ģirin dünyadır», s. 20] misraları isə «özgə atına minən tez düĢər»
və ya «özgəyə umud olan Ģamsız qalar» atalar sözlərinin məzmunu ilə köklənir.
«Zatı qırıq olanın çörəyi dizinin üstündə olar» məĢhur bir atalar
sözünün məzmun göstəricisi isə: Deyərdi, çörəyi diz üstə qoyan Qırdıqaçdı
olar, haqq sözdür bu da [MG, «Dünya Ģirin dünyadır», s. 21] – nümunəsində
əks olunur. Sadəcə olaraq, Ģeirdə komponentlərin yer dəyiĢməsini və hətta
67

komponentlərdən birinin tamamilə baĢqa bir sözlə əvəzləndiyini görürük. Bu,
canlı danıĢıq dilindən gələn qırdıqaçdı sözüdür ki, o zatıqırıq sözünün məna
ekvivalentinə çevrilir.
«Öz mənfəətini güdən adamdan xeyir gözləmə» – anlamının isə biz
aĢağıdakı mətn daxilində reallaĢdığını görürük: Ancaq öz xeyrini güdsə bir
insan Dönüb kölgəsi də qaçacaq ondan [ST, 213, s. 88]. Sən yaz yağışına
yazaydın gərək Ötəri ər-arvad savaşlarını [MG, «Dünya Ģirin dünyadır», s. 44]
bədii dil nümunəsində isə «ər-arvad savaĢı, yaz yağıĢı» məsəlinin semantik
yükü mühafizə olunur. «Görünən kəndə nə bələdçi» məsəlinin də mühacir
Cənub Ģairlərinin dilində öz məzmunu ilə qorunduğunun [Ətir ətri ilə xətir
qazanar Onu tərifləməz satanda əttar – HB, «Ġstərəm», s. 174] Ģahidi oluruq.
M.Gülgünün «Firidun» əsərində qeydə aldığımız «Elsiz bal yesəm də
zəhər dadacaq Yavan çörək yesəm, vətəndə yeyim [MG, «Firidun», s. 17]
misralarının məna tutumu «Qürbətdə xan olunca, Vətənində dilən gəz» məĢhur
el məsəlinin semantikası ilə ekvivalentləĢir. «Dünən zənguləmi öyrətdiyim quş
Bu gün bəyənməyir daha səsimi [ƏT, «Söz ömrü», s. 178] bədii dil
nümunəsində isə Ə.Tudənin ġimal dil mühitində çox geniĢ yayılmıĢ «bu ilki
sərçə bildirki sərçəyə cik-cik öyrədir» məsəlindən bəhrələndiyi bütün çılpaqlığı
ilə təzahür edir.
Kərə yeyən də yaza çıxacaq, qazanda qaynadıb tərə yeyən də [ƏT,
«ġairin düĢüncələri», s. 90] misraları da Ə.Tudəyə aiddir. Burda qeydə
aldığımız kərə yeyən də yaza çıxacaq ifadəsi azacıq dəyiĢikliklə [kərə
yağ]
ġimalda iĢləkdir. Ġkinci tərəf isə tamamilə dəyiĢkənliyə uğrayıb. ġimal
kontekstinə girən tam variant belədir: «Yağ yeyən də yaza çıxacaq, Ģor yeyən
də».
Hər iki dil mühitində intensivliklə müĢayət olunan «duz-çörəyi
itirməzlər» deyimi də Ə.Tudənin dilində özünün məzmun gerçəkliyini
qorumaqla forma baxımından dəyiĢilmiĢ Ģəklini alır: Bəli! Çörək insana
Doğmadan da doğmadır. Axı ən qadir nemət Dağ aşıran loxmadır [ƏT, «Söz
ömrü», s. 46]. Bununla da Ģair fikirlərini məhz daha qabarıq, daha məntiqli
sərgiləmək üçün xalq hikmətinə söykənir. S.Tahirin «Həyat Ģirindir» əsərindəki
«həyatda düz duran baş-ayaq düşər» [ST, «Həyat Ģirindir», s. 87] misraları isə
«düz düzdə qalar» deyiminin semantik yükünə üz tutur.
Azərbaycan ədəbi dilinin ġimal qolunda tərkibindəki komponentlərdən
birinin fərqlənməsinə görə iki Ģəkildə iĢlənmə tezliyi qazanan «tələsən tərsə
düĢər», yaxud «tələsən təndirə düĢər» atalar sözlərinin məzmun yükü isə
Cənub Ģeirinin dilində «Həyatda hər ömür bir nərdivandır. Gərək pillə-pillə
yüksəlsin insan» [ST, «Həyat Ģirindir», s. 87] misralarında əks olunan məna
yükü ilə üst-üstə düĢür.
AĢağıdakı misralar da daĢıdığı məzmun göstəricisi baxımından xüsusi
maraq doğurur: Əlin dinc durmasa, düşün, amandır. Rahat əyləşdiyin budağı
kəsmə [ƏT, «Söz ömrü», s. 174]. Bu Ģeir parçası isə «oturduğun budağı
68

silkələmə» məsəlinin semantikası ilə paralelləĢir. Göründüyü kimi, fərq özünü
yalnız forma dəyiĢkənliyində büruzə verir.
S.Tahirə məxsus «Toz-torpaq yaş gözə qonar həmişə» [ST, «Bulaq», s.
68] misrası isə özündə «qorxan gözə çöp düĢər» atalar sözünün məzmun
yükünü yaĢadır. Nümunədə forma dəyiĢkənliyi qeydə alınsa da, yenə də
tamamilə yox olmur, xalq dilində mövcud olan və daĢlaĢan atalar sözünü
xatırlamağa bizə yardım edir. Əks təqdirdə hər ikisində məzmun
ekvivalentliyini müəyyənləĢdirə bilməzdik. Bütün bunlar sübut edir ki, mühacir
Cənubi Azərbaycan Ģairlərinin dilində xalqa bağlılıq çox güclüdür. Bu bağlılıq
Cənub Ģairlərinin atalar sözləri və məsəllərin hikmətinə daha çox üz tutmaları
və ondan daha çox yararlanmaları ilə ölçülür. Bu yararlanmada isə
özünəməxsusluq geniĢ yer tutur.
3. Fərdi hikmətli ifadələr. «Hikmətli sözlər [ifadələr – kursiv
bizimdir] müəyyən ictimai hadisələrlə əlaqədar olaraq, əsasən məĢhur adamlar
tərəfindən yaradılır və əsərlərində iĢlədilir. Sonralar isə sürətlə yayılaraq
kütləviləĢir» [1, s. 177]. Belə ifadələr Cənubi Azərbaycan Ģairlərinin dilində
kəmiyyət bolluğu qazanır. Fərdi hikmətli ifadələr onların hər birinin dilində
qeydə alınsa da, əhatə dairəsinə görə fərqlilik qazanır. Bu hikmətli deyimlər
hər bir Cənub Ģairinin təfəkküründən süzülüb gələn ifadələrdir. Fərdi
yaradıcılıq məhsulu sayılan hikmətli ifadələr müxtəlif sahələri [dostluq,
vətənpərvərlik, ailə-məiĢət, elm…] əhatə edir. AĢağıdakı nümunədə Ə.Tudə
insana xas olan müsbət və ya mənfi xüsusiyyətləri xarakterizə edərkən öz
məntiqini itiləyir və sanki onlara tərif verir: Yox! Yox! Utancaqlıq da ülfətdə
nəzakətdir. Sırtıqlıq qəbahətdir [ƏT, «Bulaq», s. 223]. Dilucu söz demək
yamaq kimidir. Könülsüz hər sənət boyaq kimidir [BA, «Əsərləri», s. 169]
fikirləri də Cənub Ģairinin fərdi yaradıcılıq məhsullarındandır. B.Azəroğlu
istəmədən hər hansı bir peĢəyə yiyələnən «yarımçıq sənət» sahiblərini və söz
demək xatirinə yersiz danıĢanları tənqid edir.
«Etibar nə sözə, nə zinətədir, Etibar ən təmiz məhəbbətədir» misraları
ilə S.Tahir mücərrəd bir isim olan «etibar»ın mahiyyətini açıqlayır və ümumən
Ģeirimizin dilinə «etibar nədir?» sualına cavab verən yeni ifadə bağıĢlayır. Saf
sevgi Ģərtlərini S.Tahir Ģeir dilinə aĢağıdakı hikmətli deyimlərlə gətirir: Ancaq
ürək sevən, ürək sevənlər Ötərgi həvəsə sirdaş kəsilməz, Yaşar bir dağ olsa
ehtiras əgər təmiz ürəklərdə püskürə bilməz [ST, «Ay iĢığında», s. 54].
Qaya heykəl olmaz çapılmayanda Kündə çörək olmaz yapılmayanda
[ƏT, «Söz ömrü», s. 22] misraları isə Ə.Tudə dilində reallıqla uyuĢan fikirlərə
xalq hikməti hopdurur.
Fərdi hikmətli ifadə yaradıcılığında «arzu» ilə bağlı məzmun
göstəriciləri də yer alır: Arzu pas götürər ürəkdə qalsa [ST, «Ay iĢığında», s.
75], Qanadlı arzunun sərhəddi yoxdur, Qanadsız sarayın sərhəddi vardır [ƏT,
«Söz ömrü», s. 214].
69

Ə.Tudəyə məxsus aĢağıdakı Ģeir parçasında hikmətli ifadələr hesabına
mövcud bir həqiqət məcaz donuna girərək realizələĢir: Odunlar yananda ocaq
altında Üstündə aramla qaynayır qazan. CünəĢ də ocaqdır! Ancaq altında
ġiddətlə qaynayır dünya hər zaman [ƏT, «Söz ömrü», s. 171].
Mühacir Cənubi Azərbaycan Ģairlərinin dilində həqiqət də [Həqiqət
qılıncdır, namərdi kəsər – HB, «Mübarizə illərində», s. 86], vicdani təmizlik də
[Hər atlas donluğa vicdanı satma, Billur güldan kimi lüt ol, təmiz ol – ST,
«Sevgi əfsanəsi», s. 117] məcazilik əhatəsinə düĢərək sənətkarın fərdi
yaradıcılıq manerasını əyaniləĢdirir.
Bir qəlbin heç iki sahibi olmaz [HB, «Mənim arzum», s. 35] hikmətli
deyimi isə H.Billuriyə məxsusdur. «Bir qəlb» dedikdə Ģair bütöv Azərbaycanı
nəzərdə tutur. «Ġki sahib» birləĢməsi ilə onun iki coğrafi areala bölünməsinə
iĢarə edir və buna öz etirazını bildirir. Bu məzmunları özündə yaĢadan hikmətli
ifadə Ģeir dilinə real həqiqətdən doğan bir məntiqilik hopdurur.
Doyura bilməsən sən öz-özünü, Dünya da səni heç doyura bilməz
[ST, «Gəl görüĢək», s. 78], Çinar sına bilər, ancaq əyilməz! Ağacı kəsdikcə
şaxları artar [ST, «Həyat Ģirindir», s. 98], Ömür bağışlanır, borc verilməyir
[ST, «Həyat Ģirindir», s. 77], Yazıda da göz ağardar Söz yerinə düşməyəndə
[ST, «Həyat Ģirindir», s. 71], Uzaqları çox qaranlıq görən adamdan, yaxınları
daha aydın görən yaxşıdır [ST, «Həyat Ģirindir», s. 64], Sevginin bir fəsli olur
həmişə [ST, «Mənim yolum», s. 69], Dünənin işinə borclu qalanlar Dünəni
yaşayıb bitirməmişlər [ST, «Mənim yolum», s. 53], Öz qınında səadət,
əbədiyyət görənlər, Elə öz qınındaca ölüb məhv olacaqdır… [HB, «Mənim
arzum», s. 51] kimi ifadələr də Cənub Ģeir dilinin frazem potensialından,
hikmət dünyasından, lüğət tərkibi baxımından tükənməzliyindən və
zənginliyindən xəbər verir. Bunlar mühacir Cənubi Azərbaycan Ģairlərinin
təfəkkür dünyasından süzülüb gələn frazeoloji ifadə yaradıcılığının tərkib
hissəsidir. Qeydə alınan bu ifadələr təbii ki, ədəbi-bədii dil nümunələrinə yeni
gəliĢi ilə Cənub Ģeirinin dilinə yeni məzmun, ifadəlilik, inandırıcılıq…, həm də
məntiqilik gətirir.
4. Frazeoloji nidalar. Mühacir Cənubi Azərbaycan Ģairlərinin dilində
üzün ağ olsun [Gəl, ellər yanında üzün ağ olsun – ST, «Ay iĢığında», s. 61],
ürəyin dağa dönsün, diləyin qəlbində gül açsın [Mərd ol, dağa dönsün ürəyin
sənin, Qəlbində gül açsın diləyin sənin – HB, «Mənim arzum», s. 19], gözlərin
aydın [Hardasan, ay Qəni, gözlərin aydın… – MG, «Firidun», s. 5], əlin
qurusun [Cəllad, əlin qurusun, sən səhər günəĢinə Necə güllə atmısan? – HB,
«Ġstərəm», s. 11], gözlərindən sevinc tökülsün [… Qara gözlərindən sevinc
tökülsün… – ƏT, «Bakının iĢıqları», s. 27], əlin var olsun [Çox gözəl sənətdir,
əlin var olsun – BA, «Gənclik dostlarım», s. 21], baş aparma [Ġndi baĢ
aparma, söylə düzünü! – ST, «Ay iĢığında», s. 67], ha nənəm qurban [Sən
«ha nənəm qurban» dedikcə hərdən… – ƏT, «ġairin düĢüncələri», s. 78], ya
allah [DüĢdün kənddən kəndə «ya allah» deyə – BA, «Gənclik dostlarım», s.
70

7], Allaha təvəkkül [Dualar etdin ki, yağıĢlar yağa, Yağmadı. «Allaha
təvəkkül» – deyə… – ƏT, «ġairin düĢüncələri», s. 78] kimi ifadələrə də rast
gəlinir. Bu ifadələrin əksəriyyəti fel əsasında formalaĢır. Bu fellər isə əsasən
felin əmr forması ilə ifadə olunur və daha çox II Ģəxslə bağlanır. Çox vaxt belə
ifadələri ya «nida olan idiomlar» [1, s. 100], yaxud «frazeoloji nidalar» [4, s.
103] adlandırırlar. Biz də bu daĢlaĢmıĢ, sabitləĢmiĢ ifadələri frazeoloji nidalar
kimi qəbul etməyi daha üstün tutduq.
Ümumən, əhatəli təhlil mühacir Cənubi Azərbaycan Ģairlərinin frazem
potensialının çox zəngin olduğunu meydana çıxarır. Yəni frazeoloji
birləĢmələr, həm də frazeoloji ifadələr onların dilində geniĢ əhatə dairəsi
qazanır. ġimal dil mühiti ilə müqayisədə elə bir fərqlilik qeydə alınmır.
Fərqlənmə cüzi Ģəkildə özünü büruzə verir. Səbəb isə ilk növbədə həm Cənub,
həm də ġimal söz sənətkarlarının eyni bir dildən ünsiyyət vasitəsi kimi istfadə
etməsidir. Digər bir səbəb isə Cənub Ģairlərinin ilk öncə Cənubda yaĢamaları,
daha sonra isə fars dil əhatəsindən çıxıb ġimalda qərarlaĢmaları ilə bağlıdır.

SUMMARY
In article are considered phraseological combinations and
phraseological statements in poetry of emigrant poets as A.Tude, B.Azeroghlu,
S.Tahir, M.Gjulgjun, H.Billuri. Along with phraseological units, are defined
also expressions, peculiar only for a southern area of the Azerbaijani language.
ƏDƏBĠYYAT
1. Cəfərov S. Müasir Azərbaycan dili (Leksika). Bakı: Maarif, 1970.
2. Əlizadə Z. Azərbaycan atalar sözü və zərb-məsəllərinin leksiksemantik xüsusiyyətləri. Bakı: ADU nəĢriyyatı, 1980.
3. Qurbanov A.M. Müasir Azərbaycan ədəbi dili. Bakı: Maarif, 1985.
4. Murtuzayev S.N. M.F.Axundov komediyalarının dil və üslub
xüsusiyyətləri (frazeoloji material əsasında). Bakı: AzərnəĢr, 1962.
ĠXTĠSARLAR
BA - BalaĢ Azəroğlu
ƏT - Əli Tudə
HB - Hökumə Billuri
MG - Mədinə Gülgün
ST - Söhrab Tahir

71

Adilov Vasif Musa oğlu
Bakı Slavyan Universiteti
QƏDĠM TÜRKLƏRDƏ DÜNYANIN LĠNQVORƏNG MƏNZƏRƏSĠ
Hər bir xalqın xarici aləmi üzvləndirmək üçün öz prinsipləri, onu əhatə
edən reallıqlara öz baxıĢı var. Buna görə də hər bir etnik birlik xarici aləmi özünə
xas olan tərzdə dəyiĢir və bu zaman onu həmin dil üçün məxsusi, spesifik dünya
Ģəklinə salır. Xarici aləm dilə yalnız «milli baxıĢ» prizmasından keçərək daxil olur
və Dünyanın Konseptual Mənzərəsi dilin vasitələri ilə ifadə edilir, yəni
verballaĢdırılır. Dünyanın Dil Mənzərəsi mahiyyətcə ümumi dil sistemi – «sözlər,
formativlər və cümlələrarası əlaqə vasitələri, həmçinin sintaktik konstruksiyalar»
məcmusu kimi təyin edilir [1: 106]. Dünyanın Linqvorəng Mənzərəsi
rəngbildirmələr formasında ayrıca leksemlərdə, söz birləĢmələrində, idiomatik
ifadələrdə və digər verbal vasitələrdə realizə olunur. O, üzvi surətdə Dünyanın Dil
Mənzərəsinin leksik sisteminə daxildir.
Dünya ilk olaraq bütün hissiyyat orqanları vasitəsilə dərk olunur. O, ağqara deyil, rənglərdə mövcuddur. Ġnsanın rəyləri, normaları, düzəni rənglə
əlaqədardır. Dünyanın Konseptual Mənzərəsi kimi Dünyanın Rəng Mənzərəsi də
millətə və etnosa, həmçinin ayrıca bir insana məxsusdur. Y.Parandovski qeyd
edir: «DüĢüncəli fərdlər nə qədərdirsə, dünyalar da o sayda mövcuddur. Bu
dünyalar öz müxtəliflikləri ilə heyran edirlər. Onların bəziləri kiçik və dar,
digərləri isə ucsuz-bucaqsızdır, boz və cansıxıcıların yanında Ģaqraq, Ģən səslərin
səsləndiyi rəngarəng olanlar da var. Bəzilərində əbədi tutqun hava hökm sürür,
digərləri dəyiĢməyən gözəl havadan ləzzət alır...» [2: 177].
Rəngləri ayırd etmək qabiliyyəti insanın görmə qavrayıĢı imkanlarının
mühüm hissəsini təĢkil edir. Rəng amilinin mövcud olmadığı hər hansı insan
fəaliyyəti sahəsini təsəvvür etmək çətindir. Dünyanın fəlsəfi və estetik idrakı ilə
sıx bağlı olduğuna görə bəĢər mədəniyyətində rəng həmiĢə mühüm əhəmiyyət
kəsb etmiĢdir.
Bir çox qədim xalqlarda, millətlərdə olduğu kimi, türklər də tarixin ən
qədim dövrlərində müxtəlif rənglərdən bir sıra səbəblərə görə mənəvi və milli
simvollar kimi istifadə etmiĢlər. Bir neçə minilliyi adlayan türk tarixi boyunca
türk mədəniyyəti və adət-ənənələrində rənglər müxtəlif mənalar kəsb etmiĢ, bir
sıra anlayıĢları təmsil etmiĢdir. Türklər rəng bildirən söz və ifadələrdən yalnız əsli
mənada deyil, eyni zamanda mücərrəd məfhumlar kimi məcazi mənada da istifadə
etmiĢ, bunları ilahi, dini, milli, coğrafi və s. mənalarla yükləmiĢlər. Məsələn,
qədim abidələrdə iĢlənən ―göy‖ sözünün müasir dildə mənaca geniĢləndiyini
görürük. Kültigin abidəsində (VII-VIII əsrlər) ―səma‖ mənasında ―gök‖ yox,
―tenqri‖ iĢlənirdi. Mahmud KaĢğarinin lüğətində (XI əsr) ―göy‖ sözü həm rəng,
həm səma mənasında təsbit olunmuĢdur ki, bu ikinci məna sonradan kəsb
72

edilmiĢdir [3: 106-112]. Göy (səma) əslində metaforik addır, rəngin, əlamətin
adlaĢmasıdır. Buna görə də Göy Tanrı dedikdə türklər göyün hakimini baĢa
düĢürdülər. Türklər tanrını məkandan, zamandan kənarda təsəvvür etdiklərindən
onu bütövlükdə sonsuz göylə uyğunlaĢdırırlar. Bilgə xaqan abidəsində ―Tenqri
teq tenqri yaratmış türk bilgə kağan sabım...‖ cümləsi ilə «türk tenqri»
birləĢməsində ―tenqri‖ sözü göy rəng epiteti olmadan iĢlədilib Bu, Tanrı sözünün
göy, göyün hakimi anlamında iĢlədildiyi dövrün məhsuludur. Sonrakı dövrlərdə
göy epitetinin əlavə olunması «tenqri» sözünün göy (səma) mənası verdiyinin
artıq unudulduğunu göstərir.
Qədim miflərdən baĢlamıĢ müasir dövr poetik nümunələrinə qədər çox
böyük bir zaman kəsimində rənglər türklərin istər etnopsixologiyasında, istərsə
mifik və ya ədəbi-poetik düĢüncə tərzində olduqca mühüm rol oynamıĢdır. Bu
amil hər Ģeydən əvvəl rənglərin türklərin həyatındakı funksiyası ilə, təbiət – insan,
təbiət – cəmiyyət münasibətindəki çoxĢaxəli funksiyası ilə bağlıdır. Dünyanı dərk
edən qədim insanın rəng dünyası miqyas etibarilə məhdud olsa da, rəngin türk
dünyagörüĢündəki əhəmiyyəti çox böyük olmuĢdur.
Rənglər, onlara qədim insan tərəfindən verilmiĢ mənalar bəzi əski boyların,
boy birləĢməsi silsiləsinin, nəhayət, xalqların dünyanı dərk etməsi, dünyanı hiss
etməsi ilə müəyyən dərəcədə əlaqədardır: Üzə kök tenri, asra yağız yir kılıntukda
ekin ara kisi oğlı kılınmıs (tərcüməsi: Yuxarıda mavi göy, aĢağıda qonur yer
yarandıqda ikisinin arasında insan oğlu yaranmıĢ).
Ġndi bəzən adi görünən elə görüĢlər, elə inamlar və onlarla əlaqədar rənglər,
rəmzlər var ki, ilkin bir boyun, sonra boybirləĢməsi silsilənin, nəhayət, xalqın,
dövlət kültü üçün əsas, baĢlanğıc olmuĢ və o məiĢətdə – mərasim ayinlərində,
adətlərdə, hətta gündəlik, bayram və rəsmi geyimlərdə bir əlamətə, simvola
çevrilmiĢdir [4: 20].
Göytürk imperatorluğunun bayrağının əsasını səma rəngi, yəni göy rəng
təĢkil edirdi. Türk etnik mədəniyyətində eyni sistemdə duran Göy Tanrı, göy qurd
(boz qurd), göy türk uyğun sintaqmanın müxtəlif paradiqmalarından baĢqa bir Ģey
deyildir. Əslində göy epiteti bu birləĢmələrdə rəng yox, mənĢə bildirdiyindən
həmin canlılar Göy Tanrının zərrəcikləri kimi baĢa düĢülür. Bu mənada Göy
Tanrıya sitayiĢ türklərin həm də milli mədəniyyətidir. Bu obrazların yaradılıĢ
miflərində, epik yaradıcılıqda geniĢ yer almaları, dövlətlərin yaranmasında rolları
da ―Göy Tanrı‖ dini-mifoloji sistemində çıxmaları ilə izah olunmalıdır [5: 76].
Bu dini - mifoloji sistemdə göy rəngli bütün obrazlar səmavi mənĢəli,
sakral vəziyyətdədir. Demək, göy rəng simvolikası həm də türk mədəniyyətini
baĢqa etnik mədəniyyətlərdən fərqləndirir. Məsələn, Çin mədəniyyətində sarı
rəng, ərəb islam mədəniyyətində yaĢıl rəng bilavasitə etnik Ģüurun göstəricisi
kimi çıxıĢ edir.
73

Buddizmi Çin missionerlərindən qəbul etmiĢ uyğurlar, buryatlar bu dinə çox
vaxt «sarı din» deyirdilər. Sarı rəng Çin, Tibet xalqlarının mədəniyyətində
imrperatorların simvolu olması səbəbindən ən çox sevilən rəngdir. Türk
mədəniyyətində isə əhəmiyyətli bir yeri olmadığı kimi, fəlakət, pislik və xəstəliyin
simvoludur [6: 480].
Rəng və dünyanı dərk etmə deyərkən onun yalnız insanın kosmoqonik –
kainatın yaranması haqqında təfəkkürü ilə əlaqəsi nəzərdə tutulur. Ġlkin ibtidai
görüĢlərlə səsləĢən, ədəbi-bədii, etnoqrafik, tarixi dəlillərdən aydınlaĢır ki, hər bir
rəng kainatın yaranması haqqındakı təsəvvürlə, mifoloji, bədii – fəlsəfi, ictimai
təfəkkürlə, həyatı dərk etmə ilə tarix boyu bağlı olmuĢdur. Elə bu rənglər əski
insanın ibtidai, kosmoqonik, həyatı dərk etmə təsəvvürləri ilə sıx bağlı olmuĢ,
zaman keçdikcə onların bir qismi tədricən ilkin mifoloji və bundan doğan
mənalarını ya qismən, ya da tamamilə itirmiĢdir. Bu tarixi-ictimai proses uzun
müddətli olmuĢ, indi də həmin rənglər bəzən lap keçmiĢ inamın bu və ya baĢqa
çalarını, məzmunu dəyiĢmiĢ Ģəkildə olsa da, qoruyur [4: 37].
Bu və ya digər obyektə, əĢyaya, hərəkətə və ümumiyyətlə, insanı əhatə edən
hər Ģeyə ad vermək həlli çətin məsələlərdən biridir. Ġnsanların həyat tərzi, fəlsəfi,
mifik, dini, xüsusilə estetik görüĢləri ilə əlaqədar yaranmıĢ rəng adları simvolik
səciyyə daĢıyır [7: 8].
Qədim türklərdə Dünyanın Linqvorəng Mənzərəsinin özünəməxsusluğuna
atların rənginin təsvirində rast gəlmək olar. Heyvandarlıq və ovçuluqla keçinən,
köçəri həyat tərzi sürən, hərbi yürüĢlərdə tez-tez iĢtirak edən qədim türklərdə at
məiĢətin ən vacib ünsürlərindən biri idi. Təsadüfi deyil ki, döyüĢ səhnələri ilə
zəngin olan göytürk mətnlərində düĢmən üzərinə Ģığıyan iğidlər haqqında
informasiya verilərkən ―...at(ığ) (və ya adğırığ) binip tegdi...‖ ifadəsindən 10 dəfə
istifadə edilmiĢ və bu zaman atların konkret rəngləri (ak, boz, torığ (qonur, boz),
yegren (kəhər)) göstərilmiĢdir. BeĢ yerdə eyni situasiyada ak at birləĢməsi yerinə
sadəcə olaraq ak (məs., Alp Şalçı akın binip oplayu təgdi …), daha çox dəqiqlik
lazım gəldikdə isə azman ak, ögsiz ak birləĢmələri iĢlədilir.
Ümumiyyətlə, abidələrdə atın təyini kimi ak, boz, torığ, yegren, ala, sarığ
(sarı), yağız (qonur), tığ (kürən, sarımtıl; bəzi mənbələrdə isə boz, dəcəl [8: 293]
və ya xam at [8: 321]) kimi rəngbildirmə vahidlərindən istifadə edilmiĢdir.
Maraqlıdır ki, heç bir mətndə atin qara rəngdə olmasına rast gəlinmir.
Folklor mətnlərində rəng adları, əsasıda iki əksqütblü baĢlanğıcın
qarĢılaĢdırılması duran əĢya və əlamətləri bildirərkən bu və ya digər dünyaya
mənsubluğu qeyd edən özlərinə xas marker rolunu oynayırlar. Rəngin
iĢarəviliyinin yüksək gərginlik dərəcəsini təkcə dünyaların təsvirindəki rəng
adlarının tezliyi deyil, həm də ―ak”/”kara‖ əlamətlərinin qarĢılaĢdırılmasının
mövcudluğu yaradır. Nəticədə rəng bu və ya digər dünyanın özünəməxsus
emblemi kimi dərk olunur.
Özümüzkü - özgə semantik qarĢıdurma blokunda ağın qaradan üstünlüyü
(həm də sakrallığı) türk dastanlarında ümumi qanunauyğunluqdur. Məsələn, ağ at
74

qara atdan, ağ ləqəbli alp qara ləqəbli düĢmən bahadırından güclüdür. ġaman
mifologiyasında da iĢıqlı ağ ruhlar qara ruhlardan güclü təqdim olunurlar. Bu
mənada ağ-qara ikili qarĢıdurması türk cəmiyyətində siniflərin bölgü prinsiplərini
göstərməyə xidmət edir. Orxon-Yenisey yazılarından məlum olduğu kimi, ağ
bodun (yaxud ağ sümüklər, monqol tayfaları isə ağ çadırlar deyirlər), o birinə isə
qara bodun (yaxud qara sümüklər, monqol tayfaları qara çadırlar deyirlər)
deyilir. Ağ bodun bəylərdən ibarətdirsə, qara boduna sadə maldar, çoban,
sənətkarlar daxildir. Hər iki zümrənin baĢında Kağan durur. Ağ bodunla qara
bodunun münasibəti cəmiyyətdəki törə vasitəsi ilə müəyyənləĢdirilir [5: 252].
Orxon-Yenisey abidələrində kara bodun (bəzi hallarda kara kamuğ bodun və ya
kara kamuğ) birləĢməsinə 15 dəfə rast gəlmək mümkündür.
Abidələrdə ―güclülük, qüdrətlilik, böyüklük‖ anlayıĢları ilə bağlı
antroponimlərin bir hissəsi kara apelyativi ilə düzəlir: Kara Bars, Kara kan, Kara
yaş, Kara çor və s. Kara yaĢ antroponimində ―yaĢ‖ komponenti ―gənc‖ mənasını,
―kara‖ leksemi isə güman ki, rəng mənasını ifadə edir. Kara Bars tərkibli Ģəxs
adında kara ―güclü, qüvvətli‖, bars isə ―bəbir‖ mənalarını ifadə edir. Yəni burada
bənzətmə yolu ilə semantik diferensiasiya baĢ vermiĢ və Kara Bars, yəni ―güclü
bəbir‖ mənasını daĢıyan Ģəxs adı yaranmıĢdır [9: 10-11].
Qeyd olunmalıdır ki, türk Ģüurunda qara rəng həm də yadlığı bildirir. Ġlk
mifoloji semantikası qeyri-tarazlıq, nizamsızlıq olan qara rəng Oğuz dastanında,
onun salnamə variantlarında saxlanılmıĢdır. Oğuzun atası Qara xan xaosu, qeyritarazlığı simvolizə etdiyindən Tanrı oğlu Oğuza qarĢı çıxır. Bu halda Oğuz ağ
rəng simvolikasının əlamətlərini öz üzərinə götürməklə nizamı, tarazlığı, nəhayət,
kosmosu təmsil edir. Qara xanın öldürülməsi dastanda ağın qara üstündə qələbəsi
kimi poetikləĢir. Xaosdan Kosmosun yaranmasını göstərən miflərdə də ağ rəng
simvolikası özünü göstərir. Məsələn, Qara xana «yarat» - deyə əmr edən Ak (ağ)
anadır.
Orxon-Yenisey abidələrində rəng adlarından axromatik qara və ağ rəngləri
daha çox iĢlənmələri ilə xüsusən fərqlənir. ĠĢlənmə tezlikləri və yüksək
metaforiklik dərəcəsinə əsasən bu sözlərin epik mətnlərin anlaĢılması üçün açar
rolu oynadığını görmək olar. Görüntülərə görə, dünyanın dual mənzərəsində qaraağ oppozisiyası həlledici və ümuməhatəedici olur: ağ və qara rəng adlarından
istifadə etməklə qədim türklər gözəllik və çirkinlik, xeyir və Ģər, həyat və ölüm
haqqında danıĢır. Bir çox ənənəvi təsəvvürlər, adətlər, yozumlar, adi və ritual
davranıĢ stereotipləri ilə assosiativ Ģəkildə əlaqədar olan açar-söz bütöv bir
mədəniyyət sahəsinin məna mərkəzi kimi çıxıĢ edir. Özü də dil semantikası və
mədəni mənalar mürəkkəb sinkretik bütövü təĢkil edir.
Təhlillər göstərir ki, rəng adları semantik və semiotik cəhətdən yüklənmiĢ
olurlar. Ak və kara rəngləri xüsusi adlar və türk xalqlarının mif və folklorundakı
tanrıların,
dünyaların,
qəhrəmanların
atributları
arasında
sərhədləri
müəyyənləĢdirir. Ənənə əsasında formalaĢmıĢ dil tanrıların və qəhrəmanların
bədənlərinin, geyimlərinin və atributlarının rənginə xüsusi məna vermiĢdir.
75

Yekun olaraq belə bir nəticəyə gəlmək lazımdır ki, Dünyanın Konseptual
Mənzərəsinin bir tərkib hissəsi olan Dünyanın Rəng Mənzərəsi kimi, qədim
türklərdə Dünyanın Linqvorəng Mənzərəsi də fərqlidir. Bu problemin müxtəlif
linqvokulturoloji aspektlərinin tədqiqi müxtəlif etnosların mədəniyyətləri və dil
xüsusiyyətlərinin öyrənilməsinə və anlaĢılmasına aparıb çıxara, mədəniyyətlər
dialoqu qurmaqda yardımçı ola bilər.
SUMMARY
In order to name the external world all the peoples have their own
principles and opinions to the realities surrounding them.That is why every ethnic
unity changes the external world which is specific to them.External world enters
the language through the prism of ―national way of thinking‖.The World‘s
Conceptual Scenery is expressed by means of language.The World‘s Language is
appointed as a total of – ―words,formatives,connective means between sentences
and syntactical constructions‖. The World‘s Lingvocolour Scenery as a form of
ƏDƏBĠYYAT
1. Роль человеческого фактора в языке: язык и картина мира. М.:
Наука, 1988. – 216 с.
2. Парандовский Я. Алхимия слова. Петрарка. Король жизни: Пер. с
польского. М.: Правда, 1990. – 656 с.
3. Z.Verdiyeva, F.Ağayeva, M.Adilov. Azərbaycan dilinin semasiologiyası,
«Maarif», Bakı, 1979, səh. 106-112.
4. Seyidov M. Göy, ağ, qara rənglərinin əski inamla əlaqəsi. Ədəbiyyat, dil
və incəsənət jurnalı, 1978, №2, səh.20.
5. Gözəlov F. Oğuz dastanı: tarixi-mifoloji kökləri, təĢəkkülü, spesifikası.
Dissertasiya. Bakı 1995, 252 s.
6. Ögel B. Türk Kültür Tarihine GiriĢ, Kültür Bakanlığı Yayını, Ankara,
1991.
7. VoroĢıl Q. Rəng adları. Ədəbiyyat və incəsənət qəzeti, 13 iyul 1984, N
28, səh.8.
8. ġükürlü Ə. Qədim türk yazılı abidələrinin dili, «Maarif», Bakı, 1993, 345
s.
9. Yunusova V. Orxon-Yenisey abidələrində Ģəxs adları. NBA, Bakı, 2000.
- 29 s.
expressing colour is realized in lexsems,word combinations,idioms and
other verbal means.

76

Akçurina Ġnnara
Азербайджанский Университет Языков
СОКРАЩЕНИЯ В ДИПЛОМАТИЧЕСКОЙ ТЕРМИНОЛОГИИ
СОВРЕМЕННОГО АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО
И ФРАНЦУЗСКОГО ЯЗЫКОВ
Аббревиация,
как правило,
занимает
самый нижний
ярус
в иерархическом описании
способов
терминообразования.
Но
распространенность и значимость ее в разных языках весьма велика.
Аббревиация – это способ словообразования, объединяющий все типы
сложносокращенных и сокращенных образований.
В современном азербайджанском языке аббревиатура играет огромную
роль в обогащении дипломатической терминологии. Этот метод увеличения
численности терминов в языке сильно отличается от других способов
словообразования. К примеру, если во время создания терминов другими
методами лексический слой языка обогащается теми или иными языковыми
единицами, то в случае с аббревиатурой готовые языковые единицы
появляются с теми же значениями, но в иной, сокращенной форме. Во
многих лингвистических исследованиях рассматривается образование
терминов при помощи данного метода, как один из видов образования
терминов. «В отдельных языках одним из стилей создания научнотехнических терминов является сокращение слов, т.е. аббревиатура» [1,
c.140]. Данную мысль в несколько ином формате повторяет Г.Гасанов. Он
также считает аббревиатуру одним из способов создания терминов в
азербайджанском языке [5, c.185].
Аббревиатурой, в научной грамматике, называется «сложное
сокращение» и это указывает на тот факт, что часть новых слов, созданных
синтаксическим методом составляют эти сокращения. Но понятие не
приобретает здесь новое выражение, вследствие чего, аббревиатура
отличается от других способов словообразования, и тем самым является
особой категорией в языке.
На
самом деле,
аббревиатуры
не
приносят
в язык
лексические единицы с новыми значениями, употребляясь в сокращенном
виде вместо существующих в языке готовых лексических единиц (сложные
термины или термины-словосочетания), они упрощают их произношение,
употребление и создают условия для экономного использования языковых
единиц. Несмотря на то, что С. Садыгова принимает аббревиатуры как один
из способов создания терминов, она утверждает, что аббревиатуры
отличаются от других методов, и с сомнением относится к их
принадлежности к методам словообразования. «Метод аббревиатуры
77

отличается от других методов образования терминов. Потому, что целью
этого метода является не создание термина для выражения того или иного
понятия, а подразумевается преобразование уже существующих терминов в
удобную форму» [2, c.122].
Несмотря на то, что этот метод не является распространенным
языковым явлением в создании новых лексических единиц в
дипломатической терминологии и полностью в лексическом слое, многие
языковые единицы в форме аббревиатур, используемые в дипломатической
терминологии дают возможность говорить о структурно-семантических
свойствах аббревиатур. Широкий анализ этих форм рождается из большой
необходимости сокращения, упрощения произношения и частого
употребления в азербайджанском языке таких слов как сложные термины –
словосочетания. Создание аббревиатуры позволяет передавать понятие не
посредством описания, а краткой лексической единицей. Это явление
исходит из сложности к упрощению в языке, сокращение многословных,
трудно произносимых названий, многокомпонентных синтаксических
единиц. Итак, если мы назовем аббревиатуры в дипломатической
терминологии французского и азербайджанского языка не как способ
создания новых терминов, а метод создания новых форм будет намного
правильней.
В
дипломатической
терминологии
азербайджанского
языка
аббревиатуры встречаются гораздо чаще и для различных целей, в
соответствии с характером дипломатии и в целом для спецификации
дипломатических сфер. Дипломатические аббревиатуры часто бывают
известны очень многим людям, поскольку имеют краткие значения,
произношение их очень упрощенно. «Аббревиатуры дают возможность
экономить слова в отдельных терминологических системах, заменять
многословные термины конкретными терминами и служат их упрощением»
[1, c.140].
И это неудивительно: разворачивая газету или открывая журнал, мы
сразу же сталкиваемся со словами, которые лингвисты именуют
сокращенными, либо аббревиатурой. Такие слова встречаются не только в
прессе, но и в книгах, и в справочниках, на чертежах и картах, в технической
документации и т.п. Они широко используются в языке рекламы, постоянно
вторгаются в бытовую речь. Их отражает язык художественной литературы.
Они прокладывают себе путь и в нормативные словари.
Во
французском языке,
так же
как
и в азербайджанском,
очень распространено
сокращение
слов,
преимущественно существительных, причем сокращение производится
различными способами.
В современном французском языке обычно выделяют три основных
способа сокращений слов: усечение (франц. термин "troncation": météo от
78

météorologie), образование инициальных слов (франц. Siglaison: R. F. A. от
République Fédérale d’Allemagne) и композитные аббревиатуры (le
télescopage). Количество сокращений и способы их образования меняются в
зависимости от характера коммуникации и от стиля речи.
Кроме существительных усечению подвергаются прилагательные и
наречия, иногда с преобразованием усеченной формы, например: anar
(chiste), extra (ordinaire).
Наибольшее количество усеченных слов встречается в профессиональных
говорах и арго. Например, студенческий, школьный арго: bac (calauréat),
labo (ratoire) и др.
Неслучайно что, приняв во внимание значимость аббревиатур еще на Iом Всесоюзном Тюркологическом Съезде, было предложено создать
термины в азербайджанском языке посредством этого метода. В последние
годы, дипломатические термины в виде аббревиатуры очень интенсивно
используются в дипломатической терминологии азербайджанского языка. А
это в свою очередь с одной стороны связано с возникновением очень
сложных по структуре дипломатических понятий и их сокращение в
результате формирования соответствующих им дипломатических терминовсловосочетаний, с другой стороны употребление сокращенных форм таких
терминов упрощает процесс переговоров, официальной дипломатической
переписки и стимулирует процесс общения и получения информации.
Важно отметить что, аббревиатуры являются одним из основных языковых
средств, используемых в этой сфере, и дают эффективные результаты.
Аббревиатуры, относящиеся к дипломатической терминологии
современного азербайджанского языка можно подразделить на две группы:
1. Аббревиатуры, носящие общеупотребительный характер и смысл
которых ясен всем членам общества. Сокращения, которые все чаще
встречаются в речи, со временем становятся понятными всем и начинают
носить всенародный характер. Например: АБШ –EUA-США (Бирляшмиш
Америка Штатлары – Etas-Unis d’Amérique-Соединенные Штаты
Америки); NATO – OTAN-НАТО (Шимали Атлантика Щярби Блоку
Тящкилаты –Organisation du Traité de l’AtlantiqueNord- Организация
Североатлантического пакта); BMT – ONU-ООН (Бейнялхалг Миллятляр
Тяшкилаты- Organisation des Nations Unis - Организация Объединенных
Наций); YUNESKO - ONUESC –ЮНЕСКО (БМТ-нин Тящсил, Елм вя
Мядяниййят мясяляри цзря Тяшкилаты – Organisation des Nations Unis pour
l’Education, la Science et la Culture- Организация Объединенных Наций по
вопросам образования, науки и культуры); BENELUX-БЕНЕЛЮКС (Белчика,
Нидерланд вя Лцксенбург Эюмрцк Иттифагы -таможенный союз Бельгии,
Нидерландов и Люксенбурга); BVF – FMI-МВФ (Бейнялхалг Валйута Фонду
– Fonds Monétaire International- Международный Валютный Фонд; BYIB –
BIRD (Бейнялхалг Йенидян Гурма вя Инкишаф Банки – Banque Internationale
79

de la Reconstruction et de Développement - Международный Банк
Реконструкции Экономического Развития ); BQXC – CICR ( Бейнялхалг
гырмызы хач ъямиййяти – Comité International de la Croix-Rouge Международный Красный Крест) и т.д.
2. Специальная аббревиатура - это аббревиатура такого типа, значение
которой плохо понятно и суть ее употребления в том, что она используется
только в дипломатической документации и переписке. Большинство
аббревиатур такого типа не являются общеупотребительными и могут быть
понятны лишь определенным специалистам, занятым в этой области знаний.
Примерами могут служить такие слова как: П.А. – пер аннум – латын
дилиндя: илдя, иллик- на латинском: годовой, в году; П.C. – per capita –
латын дилиндя- адам башына – на латинском : на душу населения и т.
д.
Сокращенные слова имеют большое распространение в современном
французском языке, причем используются как в письменной речи, в
основном в языке газет и журналов, так и в устной речи.
Одни сокращенные слова понятны только узкому кругу лиц, например:
le D. A. L. F. (Diplôme Approfondi de Langue Française), la C.I. S. L.
(Confédération Internationale des Syndicats Libres), C.Bl. - Carte Blanche
(неограниченные полномочия, предоставление свободы); Doy. – Doyen
(Старшина дипломатического корпуса); Dr. Crim. – Droit Criminel
(уголовное право); e.p. – en personne (лично, персонально); exp. – expert,
expertise (эксперт, экспертиза) и т. д.
Другие употребляются повсеместно, особенно в средствах массовой
коммуникации, такие как O. N. U., R. P. R. (Rassemblement Pour la
République), P. S. (Parti Socialiste). Иногда носитель языка, прекрасно
понимая смысл сокращенного слова, не может расшифровать значение
каждой буквы, т.е. воспринимает сокращение как слово, не имеющее
внутренней формы.
В современном французском языке сокращенные слова чрезвычайно
распространены, причем их распространение связано как с общей
тенденцией к "экономии усилий", так и с модой. По способу произнесения в
речи сокращения подразделяются: первые произносятся как алфавитные
названия начальных букв слов, например: la C. G. T. (cegete) (Confédération
Générale du Travail), le C. N. R. S. (ceeneres) (Centre National des Recherches
Scientifiques). Вторые произносятся слитно (слоговое произношение): l’O. N.
U. (Organisation des Nations Unies). Их называют акронимами. Слитное
произношение иногда отражается на письме, тогда акроним принимает
форму обычного слова - имени собственного, начальная буква которого прописная: l’Onu (O. N. U), l’Otan (O. T. A. N. - Organisation du Traité de
l’Atlantique Nord).
80

Обе разновидности сокращенных слов могут давать производные, хотя,
конечно, более способными к словопроизводству оказываются акронимы.
Например: C. G. T. - cégétiste, O. N. U. - onusien, E. N. A. (Ecole Nationale
d’Administration) - énerque, H. L. M. (habitation à Loyer Modéré) hachélémisation.
В дипломатической терминологии азербайджанского языка также как и
во всех терминологических пластах существуют акронимы. Во время таких
сокращений
отсекаются
некоторые
слоги
слов,
составляющих
словосочетания. При помощи этого метода их написание и произношение
становится простым. Например в азербайджанском языке широко
употребляются: Дипкорпус –дипломатик корпус (дипломатический корпус);
дипмиссийа – диpломатик миссийа (дипломатическая миссия); дипкурийер –
дипломатик курийер(дипломатический курьер) и т. д. В отличии от
французского языка в современной дипломатической терминологии
азербайджанского языка такие сокращения не многочисленны. Это связано с
процессом унификации, которая продолжается и до сих пор.
Итак, на современном этапе развития азербайджанского языка,
употребление сокращений в форме аббревиатур можно встретить во всех
сферах языка: в науке, технике, языкознании и в том числе и в дипломатии.
Опыт показывает, что ее появление и широкое употребление растет с
каждым днем. Эта лексическая форма в свою очередь служит для развития и
обогащения дипломатической лексики, расширения возможностей ее
употребления и во многом облегчает речь во время выражения
дипломатических идей и мысли.

SUMMARY
At present stage of development of Azerbaijani language, the use of
abbreviations can be seen in all language spheres. For example, it could be
observed in science, technology, linguistics and diplomacy. Its occurrence and the
wide usage grows every day. It is the lexical form in turn serves for development
and enrichment of diplomatic lexicon, expansion of varieties of its use and in
many respects facilitates speech during expression of diplomatic ideas and
thoughts.

ЛИТЕРАТУРА
1. Гасымов М.Ш. Основы терминологии азербайджанского языка. Баку,
«Наука», 1973, 186 с.
81

2. Садыгова С. Формирование и развитие терминологии в
азербайджанском языке. Баку, «Наука», 2005, 348с.
3. Сафаралиева Д. Принципы заимствования терминов из русского
языка и через его посредничество., Баку, Институт Языкознания,
1991
4. Суперанская А.В., Подольская Н.В., Васильева Н.В.Общая
терминология. Вопросы теории. Москва, 2003, 248 с.
5. Хасанов Х. Лексика современного азербайджанского языка. Баку,
изд. «Маариф», 1988, 308с.
Аникин Алексей Алексеевич
Московский Государственный Лингвистический Университет
Доминирующий главный член предложения в
азербайджанском языке
Рассматривая синтаксическую структуру азербайджанского
предложения, мы приходим к выводу о том, что главными синтаксическими
членами являются подлежащее и сказуемое. Данные два члена предложения
отличаются тем, что могут формировать структурную достаточность
предложения. Под понятием «структурной достаточности» предложения мы
представляем своего рода «минимум предложения».
Исходную позицию в азербайджанском предложении объективно
занимает подлежащее, занимающее позицию субъекта.
Приведем пример:
«Oqtay sabah Bakıya gedəcək» «Огтай завтра поедет в Баку».
В азербайджанском языке сказуемое объективно завершает
предложение, иными словами, заполняет конечную позицию.
Приведем пример:
―Əhməd evə tələsir‖. –
«Ахмед торопиться домой».
Таким образом, мы можем прийти к заключению о том, что
подлежащее начинает, а сказуемое завершает двусоставное предложение.
Рассматривая проблему в функционально-структурном плане, мы можем
прийти к выводу о том, что в целом весь состав распространенного
предложения может быть представлен путем сворачивания в виде
двусоставного предложения и его структурная достаточность при этом не
пострадает.
Приведем пример:
Əhməd tələsir.
Əhməd evə tələsir.
82

«Ахмед торопится».
«Ахмед торопится домой».
В связи с фактическим наличием двух главных членов предложения
актуальным представляется вопрос относительно того, какой же из них
является доминирующим, то есть принимает более активное участие при
построении структурно-семантического каркаса предложения, является
более независимым.
Мы полагаем, что дискуссию о главенстве того или иного главного
члена предложения, целесообразно строить исходя из трех позиций.
Первая позиция заключается в отсутствии выделения какого-либо
главного члена предложения в качестве доминирующего. В качестве
аргументации данной точки зрения приводится мнение о том, что
подлежащее и сказуемое рассматриваются как взаимно подчиненные друг
другу.
Вторая позиция заключается в том, что главная роль в предложении
принадлежит сказуемому. Согласно последователям данной позиции,
сказуемое является
своего рода узловым элементом предложения,
организующим центр предложения и содержащим признаки другого
главного члена, подлежащего и являющегося таким образом
представляющим особую важность компонентом предложения. Лингвисты,
являющиеся сторонниками данного подхода, полагают возможным
свертывание целого распространенного предложения до структуры самого
сказуемого. Вместе с тем, подобно «замещение» оправдывает себя лишь в
структурном плане, но с точки зрения коммуникативной достаточности
является нецелесообразным.
Приведем пример:
«Mən iĢdən evə gedirəm.» - «Gedirəm».
«Я иду с работы домой». – «(Я) иду».
Сторонники предположения о том, что доминирующим членом
предложения является сказуемое, полагают, что отдельно взятое сказуемое
может выполнять функции отдельного, самостоятельного односоставного
предложения.
Как отмечал профессор А.Демирчизаде (в данном случае он
придерживался конкретных реалий лишь азербайджанского языка),
подлежащее в азербайджанском языке, в отличии от сказуемого, не играет
ведущую роль в предложении, оно не выражает мысль, передаваемую
предложением; в целом, подлежащее не имеет какого-либо иного значения,
кроме простого предложения и не равно однословному предложению.
Сторонники третьей позиции по данному вопросу считают
доминирующим членом предложения подлежащее. Их точка зрения
основана на том, что в связи с тем, что сказуемое характеризуется тем, что в
нем представлены определенные показатели подлежащего, а также других
83

членов предложения. Действительно, можно прийти к выводу о том, что
подлежащее в таком случае более «автосемантично». В реалиях
азербайджанского языка подлежащее не содержит каких-либо признаков
или показателей ни сказуемого, ни каких-либо иных членов предложения.
Вместе с тем, нам представляется нецелесообразным говорить о
доминирующем положении подлежащего лишь на основании отсутствия у
этого члена предложения какого-либо признака, ему не присущего. Такой
вывод сформулирован нами исходя из структуры азербайджанского
предложения. В азербайджанском языке наличие или отсутствие какоголибо признака того или иного члена предложения не позволяет судить о
примате другого члена предложения.
В азербайджанском языке не только подлежащее, но также и
определение и обстоятельство не имеют признаков других членов
предложения. Вместе с тем, несмотря на наличие этого фактора, данные
члены предложения не входят в базисную структурную ткань предложения.
Подлежащее же обладает в отличии от них еще рядом черт,
позволяющим выделить его среди главных членов предложения.
Нам представляется, что именно подлежащее является
доминирующим членом азербайджанского предложения. Для иллюстрации
нашего утверждения можно привести тот факт, что именно подлежащее
начинает и заканчивает предложение. Фактически, подлежащее начинает
предложение лексически и оканчивает его же морфологически, так как в
азербайджанском языке существует своего рода рамочная конструкции и
предложение замыкается личным окончанием.
Приведем примеры:
1. Дано двусоставное предложение:
―Əhməd məktəbdən evə gəlir‖. –
Ахмед идет из школы домой.
В данном случае мы не можем говорить о подлежащем и сказуемом
в изолированном виде. Это вызвано тем, что прежде всего необходимо
определить с какой целью конкретное предложение вводится в
коммуникацию. Как нам представляется, в данном случае преследовалась
цель осуществления передачи первичной, бытийной информации о
субъекте. Речь о состоянии субъекта в данном случае не идет. Это связано с
тем, что изначально следует так или иначе обозначить, назвать субъекта, а
уже затем давать о нем какую-либо дополнительную информацию.
Таким образом, благодаря своей первичной позиции, подлежащее,
выполняющее функции выразителя субъекта, выдвигается на более высокий
уровень в иерархической структуре предложения.
Сказуемое, наравне с подлежащим, также играет большую роль в
становлении и обеспечении нормального функционирования предложения,
его структурно-семантического каркаса. Именно сказуемое обеспечивает
84

динамическую составляющую предложения, в то время как подлежащее
передает бытийную информацию о нем.
По сути, сказуемое является центром, который притягивает связует
члены предложения благодаря различным семантико-грамматическим
отношениям. В связи с этим на первый взгляд подлежащее создает
впечатление несколько статичного члена предложения, однако не следует
забывать и о том, что самим своим существованием предложение обязано
именно подлежащему, так как оно и является фактором, обеспечивающим
предикативность предложения.
Главные
члены
коммуникативном аспекте

азербайджанского

предложения

в

В азербайджанском языке, равно как и в других языках,
относящихся к тюркской группе, структурная достаточность предложения
дополняется его коммуникативной достаточностью. В данном случае на
первый план выдвигаются второстепенные члены предложения и главную
роль среди них играет дополнение, что связано с присущими ему семантикосодержательными качествами.
Действительно,
функционально-коммуникативная
значимость
дополнений в структуре предложения не позволяет рассматривать их в
одном ряду с такими второстепенными членами предложения, как
определение и обстоятельство. Мы можем предположить, что среди всех
второстепенных членов предложения дополнение является своего рода
«главным». В определенном употреблении дополнение на самом деле
представляет собой своего рода главный член всего предложения. Особенно
наглядно это заметно в случае, когда в предложение входит переходный
глагол-сказуемое, который требует наличия прямого дополнения и вступает
с ним в тесную семантико-грамматическую связь.
Приведем примеры:
Mən iĢdən qayıdıram.
- Я возвращаюсь с работы.
(Имеется в виду конкретная работа);
Araz kitabı oxuyur.
Арзу читает книгу
(Имеется в виду конкретная книга);
В указанных выше примерах, именно в связи с наличием в составе
предложений прямого дополнения, в них выдерживается определенная
коммуникативная достаточность.
85

Приведем в качестве доказательства собственной позиции пример
из русского языка.
«Я пришел домой».
«Я пришел…»
Как мы можем наглядно убедиться, коммуникативная полнота и
структурная целостность предложения являются взаимодополняющими
компонентами, необходимыми для построения предложения. Нам
представляется, что наличие либо отсутствие прямого дополнения в составе
предложения на азербайджанском языке не может оказывать влияния на
состояние целостности структуры предложения, но вместе с тем может
существенно влиять на его коммуникативную полноту.
В указанных нами предложениях прямые дополнения выражены
эксплицитно, что обеспечивает высокую степень конкретизации всего
содержательного комплекса предложения, благодаря чему и достигается
необходимая коммуникативная полнота.
Подкрепим сделанное нами утверждение примерами:
«Ребенок…. Открыл. (В нашем же случае Arzu…oxuyur).
Итак, выше мы привели два предложения, содержащие
эллептированное прямое дополнение. В целом, эллептирование прямого
дополнения не разрушает структурную целостность предложения. Вместе с
тем, оно вносит определенную вариативность, потенциальную альтернацию
в отношении смысловой наполненности текста.
Так, мы можем представить, что в рассматриваемом нами
предложение эллептировано слово «kitab» («книга») или «mahnı» («песня»).
Соответственно, у нас будет иметь место определенное разночтение
смысла, как-то:
«Арзу поет песню».
«Арзу читает книгу».
Таким образом, сказуемое, выраженное переходным глаголом,
вносит достаточно существенную валентность в вопрос восприятия того или
иного фрагмента текста. В свою очередь данное явление объясняется
характерной для азербайджанского языка омонимичностью.
Наряду с прямым дополнением в азербайджанском языке в
коммуникативном плане проявляет себя также и косвенное дополнение. Это
связано с тем, что сама структура азербайджанского предложения
предполагает почти равноправное участие прямого и косвенного
дополнений.

86

Относительная
самостоятельность
непереходного
глагола
обуславливается отчасти определенной самостоятельностью косвенного
дополнения.
Осуществляя исследование в рамках настоящей работы, мы
столкнулись с вопросом относительного, что же обуславливает
семантическую неполноту же обуславливает семантическую неполноту
глагола-сказуемого, вследствие чего оно требует конкретное семантическое
восполнениею Каким образом дополнение становится фактором,
устраняющим одновременно и семантическую неопределенность глаголасказуемого и коммуникативную неполноту предложения?
Мы полагаем, что глагол-сказуемое приобретает собственную
самостоятельность в зависимости от возможного количества объектовдополнений.
Таким образом, глагол оказывается семантически неполным и
требует обязательного восполнения в том случае, когда в структуре
предложения данный глагол-сказуемое может соотноситься с несколькими
объектами-дополнениями, что может оказать влияние на возникновение
разночтений, альтернации значения. Иначе говоря, семантическая полнота
глагола-сказуемого того или иного предложения зависит от количества
потенциальных объектов-дополнений.
Таким образом, имеется связь между вариативностью значений
глагола, его валентностью и необходимостью семантической полноты,
препятствующей возникновению неправильного или вариативного
понимания того или иного фрагмента текста.
Чем большей валентностью обладает глагол, тем более он
нуждается в семантической полноте.
Вокативные предложения в азербайджанском языке
По своему составу, строению, способу выражения и прочим
признакам вокативные предложения имеют сходство с обращением, однако
между ними имеется ряд отличий. Вокатив является отдельным
предложением. Вокативное предложение объединяет две функции –
сообщение имени человека, к которому направлена речь и сообщает смысл
выражаемой мысли. В рамках текста происходит одновременная реализация
обеих указанных функций и слова, осуществляющие указанные функции,
выступают как единое целое предложение. Подобные предложения
называются вокативными. Приведем примеры:
- Mehriban…
Zemfira. Nə qədər Ģirindir bu ad. De, niyə gəlmədin?
(Z. Xəlil)
- Мехрибан…
Земфира. Как же прекрасно это имя. Скажи, почему не пришла?
87

Автор высказывания в форме вокативного предложения выражает
как собственную мысль в отношении упомянутого человека, так и выражает
такие оттенки значения, как упрек, сожаление, волнение, тревога,
благодарность и прочее. Приведем пример:
- Nəmərd Bəhram. Yazıq qızı öldürdün. AqĢın. ġükür ki, ölmədim səni
görə bildim.
(C. Cabbarlı)
Бахрам. Убил несчастную девушку. Акшин. Хвала небесам, я не
умер, когда узнал об этом от тебя.
(Дж. Джаббарлы)
Смыслы, выражаемые в вокативных предложениях, определяются
лишь в рамках текста. В связи с этим за ними следует предложение,
имеющее целью разъяснение. Можно заключить, что заключенный в
подобном предложении смысл оказывается связан не с предшествовавшим,
а со следующим предложением. Приведем пример:
Ox, AqĢın, AqĢın. Gözlədim, gəlmədi, axtardım, tapılmadı.
(C. Cabbarlı)
Ох, Акшин, Акшин. Я ждал, он не пришел, я искал, а найти его не
смог.
(Дж. Джаббарлы)
Хотя грамматики вокативные предложения строятся исходя из
точки зрения, следует отметить, что в целом предикативность данного типа
предложений формируется благодаря особому интонационному выделению
имени человека.
Несмотря на то, что в вокативных предложениях отсутствуют такие
грамматические категории, как модальность и временные отношения,
однако, им свойственны эти понятия (модальность и время). В
подтверждении этой мысли мы можем выдвинуть постулат о том, что в
случае вокативных преложений время оказывается связано со временем
описываемых втексте событий. Модальность и категория времени связана с
тем, что выражаемое значение (призыв, просьба, укор, сожаление и прочее)
оказывается связано с общим смыслом и интонацией.
Интонация играет основную роль в вокативных предложениях.
Наиболее четко значение передаваемой интонацией предикативности
прослеживается в законченности и эмоциональности высказывания.
В вокативных предложениях, выражающих сожаление, окончание
слова произносится длинно и выражается лишь тоном. Приведем пример:
Ey, Həsən, Həsən...
Эй, Гасан, Гасан…

88

При выражении в предложении значения призыва, настойчивого
требования, слова произносятся с соответствующей интонацией, при
произношении чувствуется призыв.
При встрече, описываемой Дж. Джаббарлы, люди, не видевшие
друг друга в течение длительного времени и встретившиеся случайно,
испытывают радость и некое удивление.
- Əli... Ata... Elxan... (arxadan birdən) – Vaqif.
- Али! Отец! Эльхан! (голос откуда-то сзади) – Вагиф!
С целью привлечения внимания к значению (как правило, здесь
имеются в виду значения радости, горя, настоятельного требования),
заключающемуся в вокативном предложении, используется прием повтора
слова. Приведем пример:
- Ox, AqĢın, AqĢın. YaĢar. YaĢar. Sevil. Sevil.
(C. Cabbarlı)
- Ох, Акшин, Акшин. Яшар. Яшар. Севиль. Севиль.
(Дж. Джаббарлы)
Зачастую подобные предложения произносятся с восклицательной
интонацией, на письме оканчиваются восклицательными знаками. Благодаря
наличию восклицательных знаков, та или иная часть предложения
приобретает большую экспрессивность, значение выступает более четко.
Приведем пример:
Оf, ana, anacan! (S. Vurğun)
Ой, мама, матушка. (С. Вургун)
К специфическим чертам вокативных предложений относится
следующее:
1. Слово, формирующее вокативное предложение, не является
членом предложения;
2. Вокативные предложения выражаются в форме имен
собственных;
3. В вокативном предложение выражаются эмоции по отношению к
лицу, чье имя (фамилия, кличка и прочее) выражено в предложении;
4. В вокативном предложении могут быть выражены эмоции и
чувства, относящиеся не к одному, а к нескольким лицам;
5. Значение вокативного предложения оказывается связан со
следующим после него предложением;
6. Вокативные предложения бывают лишь в утвердительной
форме;
7. В вокативном предложении упоминаются имени (фамилии,
клички и т.д.) разных лиц;
8. Вокативные предложения присущи исключительно письменной
речи;
89

9. Вокативные предложения характеризуются законченной
интонацией;
10. Вокативные предложения служат для выражения значения
призыва, упрека и т.д.
Axundova Mehri Bəhlul qızı
Бакинский Славянский Университет
АЗЕРБАЙДЖАНОВЕДЕНИЕ КАК КОМПОНЕНТ
МЕЖКУЛЬТУРНОЙ КОММУНИКАЦИИ В УЧЕБНОМ ПРОЦЕССЕ
В современных условиях коммуникативность, занимающая
доминирующее положение в методической науке, является предметом
рассмотрения многих ученых и все более успешно реализуется в практике
обучения русскому языку как в школе, так и в вузе.
«Коммуникация есть общественно и исторически детерминированное
социальное поведение, реализующаяся в речевых действиях и следующее
целям взаимного понимания и взаимодействия». [6, с.3]
Принцип коммуникативности как основополагающая категория
методики определяет всю организацию практического преподавания
русского языка, содержание и характер учебного процесса. «Она подчиняет
себе все стороны обучения – соотношение знаний с умениями и навыками,
выбор приемов обучения, способ преподнесения языкового материала,
содержание общеобразовательных и воспитательных целей и характер
использования других наук». [8, с.9]
В современной лингводидактике утвердился коммуникативнодеятельностный подход, суть которого заключается в том, что общение
выступает как конечная цель, содержание и средство обучения: обучение
общению (содержание), для общения (цель), в процессе общения (способ). А
так как основной единицей общения является текст, то именно текст (а не
предложение или высказывание) выступает в качестве высшей единицы
обучения. «Коммуникативные условия и языковые средства решения
коммуникативных задач (эксплицитно или имплицитно) манифестируются в
разнообразных сущностных характеристиках и функциях». [5, с.18]
С текстов начинается, ими же и завершается обучение языку. В свете
сказанного цель практического курса русского языка мы видим в том, чтобы
развивать у студентов навыки порождения иноязычных текстов. «Путь от
исходных текстов к текстам собственного производства – это и есть путь
преподавания и усвоения языка как иностранного. А в сокращении этого
пункта – суть интенсификации обучения русскому языку». [4, с.55]
90

Конечно, эта проблема не нова, и решают еѐ преподаватели-практики
с тех пор, как коммуникативная направленность стала ведущим принципом
преподавания РКИ.
Открывая большие возможности для осуществления практической
направленности, презентации учебного материала тематически и
ситуативно,
коммуникативное обучение тем самым способствует
формированию у студентов русской речи в условиях, максимально
приближенных к реальным.
Одним из компонентов коммуникативного обучения может явиться
использование в учебном процессе азербайджановедческого материала.
9 ноября 2001 года на I съезде азербайджанцев мира
общенациональный лидер Гейдар Алиев изложил сущность национальной
политики: «Основной идей независимого Азербайджана является
азербайджанство. Каждый азербайджанец должен гордиться своей
национальной принадлежностью. Мы должны развивать азербайджанство –
язык, культуру, национально-духовные ценности, обычаи, традиции
Азербайджана». [1, с.4]
Сегодня, в век высоких технологий, глобализации информационной
интеграции изучение, сохранение культурного наследия имеет особое
значение. «Азербайджановедение – самостоятельная научная область,
которая представляет собой своеобразный синтез образовательного и
идейно-воспитательного содержания, трактуемая как совокупность наиболее
важных сведений о политике истории, географии, экономике, культуре,
языке и некоторых других областях жизнедеятельности азербайджанского
народа». [3, с.7]
Еще К.Д.Ушинский, подчеркивая важность использования учебного
материала, имеющих национально ориентированный характер, отмечал, что
в ходе образования человек западный «все более и ближе знаком со своим
отечеством: с родным ему языком, литературой, историей …, а наш человек
все менее знаком, именно с тем, что всего ему ближе, со своей родиной и со
всем, что к ней относится» [11, с.6]
Сказанное в равной мере можно отнести и к азербайджанской
аудитории, где до недавнего времени преподаватели в ходе учебной
деятельности основное внимание студентов обращали к русской культуре.
Естественно, это оправдано тем, что обучение иностранному языку
предполагает ознакомление с культурой народа-носителя языка. Но далеко
не оправдано то обстоятельство, что культура того народа, чьи дети изучают
русский язык, зачастую оставалась вне поля зрения. Учет родной культуры
обучаемого в последние годы утверждается в качестве одного из ведущих
принципов методики преподавания русского языка как иностранного. Здесь
наметилась тенденция строить обучение русскому языку с учетом
культурологического подхода, при котором язык рассматривается не только
91

как способ выражения мысли, но и как источник получения сведений о
культуре как русского, так и азербайджанского народов и их ценностных
ориентирах.
Целью нашей статьи является теоретическое обоснование
азербайджановедческого компонента преподавания РКИ и изложение
модели построения национально ориентированного учебника.
Методически важным для определения цели обучения русскому
языку на современном этапе развития педагогической науки и всего
общества в целом является понимание обучения для передачи обучаемому
культуры, т.к. язык и культура тесно взаимосвязаны во всем комплексе ее
функций:
гуманистической,
коммуникативной,
познавательной,
нормативной и информативной. [10, с.78]
Практика создания национально ориентированных учебников
русского языка как иностранного ставит перед современной методикой
задачу усовершенствования форм и способов учета родного языка и
культуры страны пребывания. Поэтому наиболее важным для преподавателя
русского языка является вопрос о том, каким же должен быть национально
ориентированный учебник, предназначенный для практического освоения
русского языка. Авторам приходится учитывать множество факторов,
чтобы создаваемые учебники были приемлемы к действующей системе
образования, вооружали обучаемых не только знаниями и умениями,
необходимыми для общения, но и знакомили их со страной, в условиях
которой осуществляется процесс обучения, образом жизни народа этой
страны. «При этом учебник должен в максимальной степени облегчить для
обучаемых сам процесс овладения русским языком, стимулировать их
интерес к героической истории Азербайджана, выдающимся мыслителям и
ученым, поэтам и писателям, государственным и общественным деятелям»
и т.д. [9, с3]
Отбор и организация учебного азербайджановедческого материала
осуществляется через посредство других учебных дисциплин естественного
и гуманитарного цикла (история, география, биология и др.). Информация
азербайджановедческого характера, отобранная для занятий по русскому
языку с учетом первостепенной значимости языковых средств, передающих
ее содержание, ориентирует на лингвистическую работу, развитие речи
обучаемых на социолингвистическом материале, способствуя тем самым
реализации воспитывающего обучения русскому языку. Для обеспечения
полноты и точности восприятия азербайджановедческой информации
учебный материал следует вводить в процесс обучения на базе подбора
фоновых знаний. Таким образом, обобщаются сведения, которые
определяют культурное и историческое достояние азербайджанской нации.
Реализация лингводидактической задачи на этих занятиях обуславливается
необходимостью
усвоения
не
только
определенного
лексико92

грамматического материала, но созданием у обучаемых адекватных
представлений, установление смысловых соответствий о тех или иных
явлений азербайджанской действительности через русский язык. Усвоение
азербайджановедческой информации следует, таким образом, обеспечить
восприятием и осознанием понятийных соответствий, при необходимости
создавать эмоционально-эстетический фон.
К сожалению, в действующих до 90-х годов прошлого века вузовских
учебниках и учебных пособиях по русскому языку не всегда находило
должного отражения привлечение азербайджановедческого материала в
учебный процесс.
Примером такого первого национального ориентированного пособия
для вузов по русскому языку может служить «Практикум по развитию
русской речи», [2] предназначенный для реализации учебных целей. Это
пособие имеет свои специфические особенности, вытекающие из того, что в
нем учитывается язык и культура азербайджанского народа. Своеобразие
национально
ориентированного
пособия
обусловило
следующие
особенности его коммуникативной организации:
1. Коммуникативно-деятельностный подход к обучению.
Исходя из целей и задач практического курса русского языка
основное внимание в пособии обращается на профессиональнопедагогическую, научную и социально-культурную сферу общения.
2. Тематико-ситуативный принцип пособия отобран с учетом
реальных и потенциальных коммуникативных потребностей студентов –
будущих учителей русского языка и включает одиннадцать тем: «На пороге
будущей профессии», «Изучаем русский язык», «Учитель – профессия
творческая», «Азербайджан – мой край родной», «Землю не дарят», «Следы
на Земле», «Искусство Азербайджана», «Праздники, обычаи, обряды,
традиции» и т.д. Каждый из одиннадцати тем состоит из шести-семи подтем,
которые раскрываются в адаптированных текстах монологического и
диалогического характера, в системе рецептивных, репродуктивных и
продуктивных упражнений и заданий, позволяющих реализовать учебные,
образовательные и воспитательные цели обучения и задачи, направленные
на развитие интереса к языку, социокультуре.
3. Принцип ориентации на лингвокультурное взаимодействие, при
котором изучение русского языка как неродного следует рассматривать как
диалог, в который вступают представители одной культуры (родной для
студентов), и другой культуры (изучаемой), т.е. как диалог двух культур,
который исходит из постулатов о неразрывной связи языка и
соответствующей культуры.
4.
Принцип
профессиональной
направленности
обучения,
предусматривает учет коммуникативной, лингвистической, методической, а
также азербайджановедческую компетенцию. При этом введение
93

азербайджановедческого материала зависит от
конкретной темы
практического курса. Все эти компоненты нашли своѐ отражение в
указанном выше пособии по развитию речи.
В качестве источников для накопления азербайджановедческого
материала служили: а) периодическая печать; б) тексты научной и
художественной литературы, в которых аккумулируются реалии
азербайджанской действительности, в) художественные, документальные и
научно-популярные фильмы, исторические и архитектурные памятники,
музеи, репродукции картин, песни азербайджанских композиторов, сады и
парки, которые являются открытыми музеями; г) произведения устного
народного творчества, фразеологизмы, афоризмы, пословицы и поговорки,
в которых нашли отражение национальные реалии и т.д.
Персонажи учебных материалов, представленных в пособии имеют
национальный колорит, максимально приближены к реальным носителям
азербайджанской культуры, их речевое и неречевое поведение соответствует
действительности. С помощью диалогов даются изъяснения лексических
фонов русских слов, в форме вопросов студентов прогнозируются те
трудности, которые у них могут возникнуть при изучении русского языка.
Таким образом, сами адресаты учебника становятся полноправными
участниками учебного процесса, отраженного в пособии, его «внештатными
соавторами».
В пособии путем моделирования реальных ситуаций общения
предлагаются не учебные «суррогаты» общения, а подлинные речевые
образцы, отражающие естественный процесс коммуникации на русском
языке с учетом азербайджанской действительности. Особую роль
азербайджановедческого материала мы видим в том, что студенты,
обучающиеся русскому языку вникают в знакомые сюжеты, уже
сформировавшиеся у них понятия, облегчая тем самым употребление
русских слов, т.к. всегда проще говорить о том, что тебе близко и понятно.
Все
изложенное
дает
основание
резюмировать,
что
азербайджановедение как компонент межкультурной коммуникации в
учебном процессе должен стать органической частью общей системы
обучения русскому языку, помочь в воспитании личности и гражданина,
который «должен и уметь использовать полученные знания об
Азербайджане, как в профессиональной деятельности, так и в ситуациях
общения с русскоязычными представителями других народов, гостями
суверенного Азербайджана». [7, с.3]

94

SUMMARY
The content of the submitted paper under the texts of Azerbaijani study in
Russian has been devoted to preparation of science – based learning
aids\textbooks aimed at development of communicative direction, speeches of the
University of Languages.
ЛИТЕРАТУРА
1.
2. Алиев Г.А. Доклад на I съезде азербайджанцев мира. Баку, 9
ноября, 2001.
2.
Азимова Т.З., Ахундова М.Б., Векилова Л.Г. Практикум по
развитию русской речи. Баку: Мутарджим, 1998 – 389с.
3.
Ахундова М.Б. Художественное азербайджановедение. Сб.:
Актуальные проблемы изучения гуманитарных наук. Баку, 1998.
4.
Бѐк В. Коммуникативно-функционадльный подход к языку как
средство интенсификации обучения русскому языку. ж. «Русский язык за
рубежом». М., 1984, № 6.
5.
Вильске Л. Функционально-коммуникативное описание
русского языка как иностранного. Доклады и сообщения делегации ГДР. –
Потсдам, 1982.
6.
Давидсон Д., Митрофанова О.Д. Функционирование русского
языка: методический аспект. // Пленарный доклад на VII конгрессе
МАПРЯЛ. М.: Русский язык, 1990.
7.
Канн М.Н. Лингводидактические основы построения курса
«Краеведение и его место в системе подготовки учителей русского языка»
ж. Русский язык и литература в Азербайджане. Баку, № 3.
8.
Костомаров
В.Г.,
Митрофанова
О.Д.
Методическое
руководство для преподавателей русского языка для иностранцев. М.,
Наука.
9.
Мирзоев С.С. Теория школьного учебника русского языка для
нерусских аудиторий. Афт. на соискание ученой степени док. пед. наук. Б.
1996.
10.
Тагиева Эллада. Азербайджановедческий аспект в методике
обучения русскому языку на базе концепта «спорт». Азярбайъан актуал
проблемляри. БСУ 3-8 май 2 том, 2010, с.78.
11.
Ушинский К.Д. Картины на занятиях по русскому языку и
литературе в национальной школе. М., 1956.

95

BabaĢova Gülnurə Hacıverdi qızı
Bakı slavyan universiteti
FRAZEOLOJĠ SEMANTĠKA VƏ SĠNTAKTĠK VAHĠDLƏR
Frazeoloji nəzəriyyənin ən mühüm problemləri, fikrimizcə, hələ də öz
həllini tapmayıb. Bunu qabarıq Ģıkildə leksikoqrafik mənbələr göstərir. Bir qayda
kimi, lüğətlər sintaktik vahidləri frazeoloji vahidlər kimi təqdim edir. Bu isə ən azı
frazeoloji semantikanı leksik və sintaktik semantikadan fərqələndirilməməyini
sübut edir.
Sintaktik vahidin semantik quruluĢu onu bilavasitə təĢkil edən leksik
vahidlərin semantikasından ibarət olur. Leksik vahidin semantikasını müəyyən
edən əsas amil onun öz ilkin denotatı ilə əlaqələri itirib-itirməməyi təĢkil edir.
Denotatla münasibət həm sırf dil-sistem səviyyəsində, həm də dilxarici
səviyyədə müəyyən olur. Sistemdaxili münasibətlər ilk növbədə leksik mənanın
daxili semantik quruluĢu ilə bağlıdır. Bildiyimiz kimi, leksik vahid bütöv bir
varlıq olduğuna baxmayaraq, onun sistemdaxili statusu denonat, siqnifikat və
konnotasiyanın münasibətləri ilə müəyyənləĢir. Məsələn, denotat mühafizə
olunduğu halda, siqnifikat və konnotasiya dəyiĢə bilir. Yaxud, əksinə, denotat
dəyiĢir və siqnifikat olduğu kimi qalır. Sözün konnotativ məzmunu zaman
çərçivəsində və ictimai-siyasi amillərlə bağlı ciddi surətdə dəyiĢə bilir. Bütün bu
hadisələr leksik-semantik sistemin çevikliyini təmin edir. Yəni leksik-semantik
sistem etnik Ģüurla bağlı assosiativ əlaqələri qabarıq Ģəkildə numayiĢ etdirir.
Etnik Ģüurla bağlı assosiativ əlaqələrdən danıĢanda, ilk növbədə iĢarənin
qeyri-mütənasib olmasını xatırlamalıyıq. Ġlk dəfə bu haqqa Cenevrə məktəbinin
nümayəndələri, daha dəqiq desək, S.Kartsevski söhbət aĢmıĢdır. S.Kartsevskinin
fikrinə görə, iĢarə və məna bir-birini tamamilə örtmür, hər ikisində qalıq qalır.
Məhz bu qalıq iĢarəni öz doğma və ilkin denotatından ayıra bilir. Bu cür qeyrimütənasiblik özünü ilk növbədə adi məiĢət transpozisiyalarında büruzə verir.
Məsələn, heç kəs demir ki çaydanda su qaynadı, hər bir normal insan deyir ki,
çaydan qaynadı. Eyni zamanda hamı baĢa düĢür ki, çaydan qaynaya bilməz,
qaynayan sudu.
Metonimiya adlandırılan bu cür təbii transpozisiyalar dil iĢarəsinin qeyrimütənasibliyini qabarıq Ģıkildə göstərir. Bunun əsas səbəbi insan Ģüurunun
assosiativ səciyyəsində axtarılmalıdır.
Əslində frazeoloji vahidin yaranması eyni sistem-struktur funksiyanın
reallaĢmasına xidmət edir. Çox vaxt hətta dilçilər belə hansısa bir dilin zəngin
frazeologiyasından danıĢır, dilin bu cəhətini müstəsna hal kimi dəyərləndirir.
Bizim fikrimizcə, dilin eyni qanunları həm leksik vahidin transpozisiyasını, həm
də sintaltik vahidlərin tamamilə yeni funksiyada çıxıĢ etməsini Ģərtləndirir.
IĢarələyənlə iĢarələnənin arasında olan Ģərti uyğunsuzluk iĢarələyənin bütün yeni
96

vəzifələrini motivləĢdirir və nəticə etibarilə semantik sistemin konkret quruluĢunu
müəyyənləĢdirir.
Təbiidir ki, burada müasir koqnitiv dilçilik baxımından da maraqlı
məqamlar diqqəti cəlb edir. Məsələn, iĢarənin qeyri-mütənasibliyi nəticəsində
onun transpozisiyası etnik təfəkkürə müvafiq Ģəkildə təĢəkkül tapır. Məhz bunun
nəticəsində bir çox hallarda məcazlar dildən dilə fərqlənir.
Beləliklə, frazeoloji vahid ikinci dərəcəli nominasiya vahidi kimi iĢarənin
transpozisiyası ilə bağlıdır. Buradan bir mühüm nəticə çıxır ki, o da frazeoloji
vahidin yaranması və, ümumiyyətlə, frazeolojiləĢmə ilə bağlıdır. FrazeojiləĢmənin
mexanizmi sintaktik vahidin bir növ leksikləĢməsi ilə nəticələnir. Əlbəttə,
frazeoloji vahidi sözlə, leksik vahidlə, eyniləĢdirmək olmaz. Lakin semantik
baxımdam sintaktik səviyyədən leksik səviyyəyə doğru təĢəkkül göz
qabağındadır.
Sintaktik vahidin, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, semantik quruluĢu onu
təĢkil edən sözlərin semantikası ilə bağlıdır, əslində onların (yəni sintaktik vahidin
konstituentlərinin) toplusudur. Ilkin denotatlarla əlaqə kəsiləndə, sintaktik vahid
öz sintaktik statusunu itirir və, deməli, sintaksikliyindən çıxır.
Denotatın bütövlüyü, əslində, dil vahidinin, sözün, frazeologizmin, söz
birləĢməsinin, bütövlüyü deməkdir. Ilkin denotatdan uzaqlaĢma dil vahidinin
transpozisiyasının əsasını təĢkil edir və prosesin baĢlanmasını bildirir.
FrazeojiləĢmə prosesinin özəyini isə, fikrimizcə, sintaktik vahid olan söz
birləĢməsinin semantik cəhətdən öz sistem statusunu itirmək təĢkil edir.
Yuxarıda leksikləĢmə kimi dəyərləndirdiyimiz hadisə, əslində, söz
birləĢməsinin sözə transformasiyasını deyil, mənanın qloballığını bildirir. Bu
zaman yaranan qlobal məna leksik məna deyil, məhz frazeoloji mənadır.
Frazeoloji mənanı leksik məna ilə çaĢdıranlar həmiĢə olub indi də var.
Bunun klassik nümunəsini, əlbəttə, A.Ġ.Molotkovun məhĢur ―Rus dilinin
frazeoloji lüğəti‖-ndə görürük. Məlum olduğu kimi, A.Ġ.Molotkov həm ―Rus dili
frazeologiyasının əsasları‖ adlı monoqrafiyasında, həm də Lüğətində frazeoloji
vahidlərin mənasını leksik məna adlandırır.
Əslində frazeoloji məna leksik mənadan kəskin surətdə fərqlənir. Fərq isə
bilavasitə ikinci dərəcəli nominasiya vahidinin təbiəti ilə bağlıdır. Adətən lüğətlər
bu fərqi heç cürə izah edə bilmirlər və cox, lap, həddən artıq və buna oxĢar
ifadələrdən istifadə edirlər. Bu ifadələr frazeologizmin leksik vahidlə münasibətdə
daha yüksək ekspressiya daĢımasını göstərməlidir. Məsələn, cin atına minmək adi
hirsi yox, qeyri-adi hirsi bildirir. Beləliklə də hər bir frazeoloji vahid ümumi
mənanı bildirərək bir müəyyən semantik qalığa malik olur ki, bu da onun
ekspressiv məzmunu ilə bağlıdır.
Bu hal bəzən mübahisə doğurur. Yəni frazeologizmin sözdən fərqini
ekspessiv münasibətlə bağlanması Ģübhə doğurur. Əsas etiraz onunla bağlıdır ki,
söz də ekspressiv məzmuna malik ola bilər və çox vaxt da olur. Bu məlum
hadisədir və, fikrimizcə, heç kəsdə Ģübhə doğurmur. Heç kəs sözün ekspessiv
97

olmasını inkar etmir. Söhbət sadəcə sözlə frazeologizmin əsas dil-sistem
funksiyasından gedir. Bəli, leksik vahid ekspressiya daĢıcısı ola bilər, lakin onun
əsas sistemdaxili funksiyası nominativ funksiyadır. Yəni dil sistemində
adlandırma funksiyası məhz sözün üzərinə düĢür.
Digər tərəfdən, frazeoloji vahid də, söz kimi, nominativ funksiya yerinə
yetirə bilər və bilir, lakin bu dil vahidinin əsas sistemdaxili funksiyası ekspressiv
funksiyadır. Ikinci dərəcəli nominasiya vahidi olaraq frazeologizm adlandırmır –
münasibət bildirir. Adlandırma vəzifəsi onun üçün ikinci dərəcəlidir, münasibət
bildirmə isə - əsas. Bu cəhət frazeoloji vahidləri leksik məcaz ilə eyniləĢdirir.
Yəni leksik məcazın da əsas vəzifəsi münasibət bildirmək. Məsələn, birinə çaqqal
deyəndə, biz onu adlandırmırıq – ona münasibət bildiririk.
Beləliklə, dildə həm semantik, həm də konnotativ cəhətdən vahid bir
paradiqma formalaĢır ki, söz, söz birləĢməsi, sabit söz birləĢməsi və frazeoloji
vahid onun üzvləri kimi formalaĢır.
Sintaktik vahidlərdən danıĢanda, əsas etibarilə sərbəst söz birləĢməsi, sabit
söz birləĢməsi, cümlə və mürəkkəb sintaksik bütöv nəzərdə tutulur. Mürəkkəb
sintaksik bütöv, təbiidir ki, frazeoloji vahidlə qarıĢdırılmır. Frazeoloji semantika
əsas etibarilə sintaksik semantika ilə sabit söz səviyyəsində qarıĢdırılır. Məsələn,
Azərbaycanca-rusca frazeoloji lüğətdə ara düzəltmək frazeoloji vahidi qeydə
alınıb [3, s.55]. Əslində isə burada frazeoloji semantikadan çox sintaksik
semantika özünü döstərir.
Azərbaycanca-rusca 4-cilddə prof. M.T.Tağıyevin redaktorluğu ilə tərtib
olunan lüğətin 1-ci cildində oxuyuruq: «ARA III послел. 1. между, меж. 2.
среди. Onların arasında cреди них, kollektivin arasında среди коллектива» [1,
s.133].
Lüğətin ikinci cildində isə düzəltmək felinin mənası bu cür izah olunur:
«DÜZƏLTMƏK 1. исправлять, исправить. 2. поправлять, поправить» [2,
s.188].
Lüğətdə bu felin 10 mənası müəyyən olunur, və bir məna məkanında
bəzən bir necə daha konkret mənalar üzə çıxarılır. Məsələn, birinci məna
―исправлять, исправить‖ kimi müəyyən olunursa, bu məna özü-özlüyündə iki
mənaya bölünür: 1) устранять недостатки, править; 2) делать кого, что-л.
Лучше в нравственном отношении [2, s.188].
Onuncu məna ―устраивать, устроить‖ kimi müəyyən olunur və bu
mənada daha 4 məna qeydə alınır. Məsələn, 1) ―təĢkil etmək‖ – qonaqlıq
düzəltmək, 2) ―qaydaya salmaq‖ – iĢlərini düzəltmək, 3) ―birinə bir yer tapmaq‖ –
mehmanxanaya düzəltmək, 4) ―iĢə yaxud oxumağa müəyyən etmək‖ – məktəbə
düzəltmək [2, s.188].
Göründüyü kimi, düzəltmək felinin bütün mənalarında ilkin denotatla sıx
əlaqə saxlanılır. Yəni leksik mənanın konseptual nüvəsi bütün müstəgil
sememlərdə özünü mühafizə edə bilir. Bu ümumi mənanı ―pisdən yaxĢıya doğru
dəyiĢiklik edə bilmək, buna qadir olmaq‖.
98

Deməli, ara düzəltmək ifadəsində düzəltmək feli öz mənasını itirmir və heç
bir frazeoljiləĢmə prosesinə məruz qalmır.
Ara sözünə gəldikdə isə, məlum olur ki o da öz ilkin denotatı ilə
əlaqələrini itirmir. Məsələn, ilkin denotat Onların arasında ifadəsində təqdim
olunan Ģəkildə ara düzəltmək ifadəsində də eynilə özünü göstərir. Bunların
arasında heç bir fərq yoxdur. Deməli ara sözü də ara düzəltmək ifadəsində öz
mənasında çıxıĢ edir. Belədirsə, yəni həm düzəltmək feli, həm də ara sözü ara
düzəltmək ifadəsində öz mənalarında çıxıĢ edirlərsə, ara düzəltmək ifadəsi niyə
frazeoloji vahid kimi təqdim olunur? Əlbəttə, bu səhvdir və ara düzəltmək ifadəsi
frazeoloji vahid yox, sabit söz birləĢməsidir. Deməli, Azərbaycanca-rusca
frazeologiya lüğətində biz frazeoloji və sintaksik semantikanın qarıĢdırılması
faktlarını müĢahidə edirik.
Qeid etmək lazımdır ki, frazeoloji və sintaksik semantika elə
Azərbaycanca-rusca lüğətin özündə də bəzən qarıĢdırılır. Məsələn, düzəltmək
felinə həsr olunmuĢ məqalənin sonunda frazeoloji vahid kimi süfrə düzəltmək,
aralarını düzəltmək, ev-eşik düzəltmək, özündən düzəltmək, özünü düzəltmək, söz
düzəltmək, hiylə düzəltmək ifadələri verilir. Zənnimizcə, bunların heç biri
frazeoloji vahid deyil, hamısı sabit söz birləĢməsidir.
Məsələn, hiylə düzəltmək ifadəsi heç sabit söz birləĢməsi də sayıla bilməz.
Ġfadəni təĢkil edən hər iki söz öz əsas nominativ mənasında iĢlənib. Sistem
baxımından burada heç xüsusi sabitlik də yoxdur, adi, sözün sistem stasusu ilə
müəyyənləĢən, sabitlik var. Burada leksik vahidlərin məntiqi mənası ilə
müəyyənləĢən əlaqələr var, bu isə bütövlükdə ifadəni nə sabit söz birləĢməsi, nə
də ki frazeoloji vahid saymağa imkan verir. Yəni leksik vahidin valentliyi onun
frazeojiləĢməsi demək deyil. Məsələn, gül və açılmaq sözləri məntiqi əlaqələrlə
bağlıdırlar, gül sözünün valentliyi onu açılmaq feli ilə bağlayır. Lakin gül
açıldı/açdı ifadəsi nə frazeoloji vahid nə də sabit söz birləĢməsi deyil.
Deməli, frazeolji semantikanın sintaksik semantika ilə qarıĢdırılmasının
səbəbləri dil sisteminin özündədir. Sistem daxilində vahid bir semantik diapazon
mövcuddur ki, bütün iĢarə növlərinə çıxıĢ tapır. Meyar isə ilkin denotatla əlaqənin
mühafizə olunub-olunmaması çıxıĢ edir.
Aparılan təhlil göstərir ki, frazeoloji və sintaksik vahidlərin
qarıĢdırılmasının kökünü leksik semantikanı ikinci dərəcəli semantika ilə
eyniləĢdirilməyində axtarmaq lazımdır. ĠĢarənin vəzifəsi bir neçə səviyyədə özünü
büruzə verir. ĠĢarə vəzifəsinin adlandırma səviyyəsi həqiqətin iĢarələnən kimi
götürülməsi ilə bağlıdır. Yəni burada adi qnoseoloji əməliyyat nəticəsində səs
toplumu həqiqətin bir fraqmenti ilə kütləvi Ģüurda bağlanır. Həqiqətin həmin
fraqmenti adlandırılaraq siqnifikat Ģəklində, yəni zəruri ünsürlərə parçalanaraq,
məfhum kimi formalaĢır.
Maraqlıdır ki, iĢarələr dilxarici informasiyanın mühafizəçiləri kimi çıxıĢ
edir və eyni zamanda dil təfəkkürünün vasitələri funksiyasını yerinə yetirirlər.
99

Sintaksik və leksik vasitələrin ikinci dərəcəli nominasiya vahidi
funksiyasında çıxıĢ etmək qabiliyyəti iĢarənin təbiətində bir proqram kimi
əvvəldən mövcuddur. Adlandırma prosesi əslində konseptual mənanı bölünən səs
toplumları ilə bağlayanda sözlərin (və eləcə də sintaksik vahidlərin – söz
birləĢdirmələrinin) yenidən dərkini və ikinci dərəcəli iĢarələmə funksiyalarını
aktuallaĢdırır.
Qeyd etmək lazımdır ki, dil sisteminin qənaətçilik prinsipi də özünü
burada, yəni ikinci dərəcəli nominasiya vahidlərinin yaranmasında qabarıq Ģəkildə
göstərir. Leksik və sintaksik vahidlərin yenidən dərki və yeni funksiyada istifadə
olunmasında, fikrimizcə, məhz dil vahidlərinin istifadəsində özünü ümumi prinsip
kimi göstərən qənaətçilik meyli aparıcı rol oynayır. Ikinci dərəcəli nominasiya
prosesində dil kodunun qeyri-mütənasibliyi əsas Ģərtdir. Deməli, sintalsik
vahidlərlə frazeoloji vahidlərin qarıĢdırılmasında, əslində, heç bir əsas yoxdur.
FrazeolojiləĢmənin dərin psixoloji əsasları var. FrazeoljiləĢmə, və
ümumiyyətlə ikinci dərəcəli nominasiya prosesində, insan Ģüurunun assosoativ
səciyyəsi fundamental rol oynayır. Konseptual metaforanın təbiliyi dil
proqramında iĢarənin qeyri-mütənasib olmasını Ģərtləndirir. Ġnsan Ģüurunun
fundamental qnoseoloji prinsipi ondan ibarətdir ki, bir konseptin mahiyyətini izah
etmək üçün Ģüur – digər konsepti müraciət etməli olur. Fikrimizcə, məhz bu
səbəbdən bütün dillərdə heyvan>insan qnoseoliji və metaforik qəlibi mövcuddur
və son dərəcə aktualdır. Yəni xalqın kütləvi Ģüurunda heyvan obrazları konseptual
səviyyədə təqdim olunur. Bunun bilavasitə nəticəsində insani keyfiyyətləri izah
etmək üçün bəĢər təfəkkürü heyvan konseptinə müraciət edir. Yəni insan
konseptini dərk etmək üçün təfəkkür heyvan konseptindən istifadə edir və bir
konsepti digər konseptlə əvəz edir. Bu əməliyyatın nəticəsi kimi nitqin
kommunikativ effektiyi artır və, deməli, konseptual əvəzlənmə bilavasitə
kommunikativ səciyyə daĢıyır.
Konseptual qarĢılaĢdırılma və əvəzlənmə nitq səviyyəsində eyni iĢarənin
ikinci dəfə, təkrar olaraq, lakin tamamilə yeni funksiyada iĢlənməsinə gətirir.
Beləliklə, göstərilən bütün proseslər (həm mental, həm psixoloji, həm qnoseoloji,
həm semiotik, həm linqvistik) eyni fundamental kökə əsaslanır. Bu fundamental
əsası antroposentrik prinsip kimi də təyin etmək olar.
Konseptual məcaz frazeolojiləĢmənin mahiyyətini baĢa düĢməyə kömək
edir. Burada əsas meyar konseptlərin əvəzlənməsidir ki, kod səviyyəsində iĢarənin
qeyri-mütənasibliyi kimi təzahür edir. Sintaksik vahidlər (istər söz birləĢməsi
səviyyəsində, istər cümlə səviyyəsində) iĢarənin qeyri-mütənasibliyini nümayiĢ
etmir. Bu xüsusiyyət frazeoloji vahidləri və soz birləĢdirmələrini kəskin Ģəkildə
fərqləndirir.
Digər tərəfdən, frazeoloji və sintaksik semantikanın kəskin fərqi atalar
sözlərini də xüsusi tədqiqat obyekti kimi müəyyənləməsində də özünü göstərir.
Məsələn, atalar sözlərinin funksional-semantik mahiyyəti onların hər iki planda
reallaĢması ilə bağlıdır. Yəni atalar sözləri nitq vahidləri olaraq həm hərfi, həm də
100

məcazi planda reallaĢır. Alma almadam, həqiqətən də, uzaq düĢmür, lakin söhbət
təkcə almadan getmir.
Struktur fərq isə atalar sözlərini frazeoloji vahidlərdən daha da kəskin
Ģəkildə ayırır. Burada biz atalar sözlərinin struktur bütövlünü və frazeoloji vahidin
struktur yarımçıqlığını nəzərdə tuturuq. Əlbəttə, atalar sözlərinin struktur
bütövlüyü eyni zamanda semantik-funksiolnal bütövlük də deməkdir. Yəni atalar
sözlərinin sonundakı formal nöqtə semantik yekun da deməkdir.
Açar sözlər: frazeoloji semantika, sintaksik semantika, valentlik, ilkin
denotat, sabitlik
Ключевые слова: фразеологическая семантика, синтаксическая
семантика, валентность, первичный денотат, устойчивость
Key words: phraseology semantics, syntactic semantics, valence, primary
denotat, stability
SUMMARY
The article deals with differentiation phraseology and syntactic semantics.
Affirmed that in language there is united semantics diapason, connected with all
type of expression. Main criterion of differentiation to phraseology and syntactic
units is character of stability. Dictionaries often confuse different type of
semantics structure and set words combination jut out as phraseology unit.
ƏDƏBĠYYAT
1. Azərbaycanca-rusca lüğət. 4 cilddə. 1 cild. Bakı: Elm, 1986.
2. Azərbaycanca-rusca lüğət. 4 cilddə. 2 cild. Bakı: Elm, 1989.
3. Orucov Ə.Ə. Azərbaycanca-rusca frazeologiya lüğəti. Bakı: Elm,
1976.
Babayev Etibar Adil oğlu
Bakı Slavyan Universiteti
AZƏRBAYCANDA ARAġDIRMA JURNALĠSTĠKASININ
ĠLK ƏSƏRĠ
AraĢdırma jurnalistikası jurnalistikanın nisbətən cavan növlərindəndir.
Dünya jurnalistikasında onun tarixi XIX əsrin ikinci yarısından baĢlayır. Ötən
dövr ərzində tədricən əsas xüsusiyyətləri, bir növ kimi ona göstərilən tələblər
formalaĢmıĢdır. Bunlar araĢdırma jurnalistikasının həm mövzu dairəsini, həm də
aparılma metodikasını əhatələyir.
Amerika jurnalistikasında, əsasən hökumət qurumları və biznes sahəsində
vəzifədən sui-istifadə və digər qanun pozuntularının açıqlanmasına dair ma101

teriallardan baĢlanğıc alan araĢdırma jurnalistikası, sonradan mövzu dairəsini
xeyli geniĢləndirmiĢ və hazırda bu baxımından heç bir
məhdudiyyətlə
qarĢılaĢmır. Onun özəlliyini janr deyil, müəllifin hədəfə aldığı problem, qarĢıya
qoduğu məqsəd və materialın iĢləmnmə metodikası müəyyənləĢdirir.
Hazırda Azərbaycan jurnalistikasında araĢdırma dedikdə, kriminalla bağlı
materiallar nəzərdə tutulur. Halbuki, belə materiallar araĢdırma jurnalistikasının
istiqamətlərindən
biridir.
Məsələyə aydınlıq gətirmək və Azərbaycanda
araĢdırma jurnalistikasının baĢlanğıc nöqtəsini müəyyənləĢdirmək üçün
jurnalistika nəzəriyyəsi və tarixinə müraciət edək.
Jurnalistikaya aid ədəbiyyatda araĢdırma jurnalistikasından söhbət gedəndə
onu, ―bir qayda olaraq, öz (jurnalistin – E.B.) iĢinə və Ģəxsi təĢəbbüsünə əsaslanan, müəyyən Ģəxslər və təĢkilatların gizli saxlamaq istədiyi mühüm mövzuda
material‖ (4) adlandırırlar. Bu deyimdə əsas məqam ―müəyyən Ģəxslər və
təĢkilatların gizli saxlamaq istədiyi mühüm mövzu‖nun götürülməsi, jurnalistin öz
təĢəbbüsü ilə gizli məqamların aydınlaĢdırılmasına cəhd etməsidir. Aydındır ki,
bütün gizli məqamları tam açıqlamaq hər zaman mümkün olmur. Bununla belə,
cəhdin özü müəyyən gizlinlərin açıqlanmasına və ya fərqli baxıĢların
formalaĢmasına Ģərait yaradır. Nəticə isə spesifik metodlar vasitəsilə aparılan
araĢdırmarın sayəsində əldə edilir.
Bəzi müəlliflər araĢdırma jurnalistikasının mövzu dairəsini xeyli məhdud
götürür. Bu mövqedən yanaĢanlar göstərirlər ki, ―araĢdırıcıların həyata
keçirdikləri sosial diaqnostika KĠV-lərə sosial həyat mənzərəsini çoxcəhətli
təqdim etməyə, ən ağrılı, kölgədə alan sahələri aydınlaĢdırmağa və ictimai rəyi
fəallaĢdırmağa, bununla da kəskin sosial problemlərin həllini stimullaĢdırmağa
imkan verir‖ (2, s.4).
Ġngilis mütəxəssisi Devid Rendall jurnalist araĢdırmasını jurnalistikanın
digər növlərindən fərqləndirərək onun üç əsas xüsusiyyətini önə çəkir:
-ilkin araĢdırmanın aparılması,
-seçilmiĢ mövzunun ehtimalla, Ģübhəli iĢlərlə və ya səhlənkarlıqla
bağlılığı, lakin buna sübut olmaması,
-kiminsə informasiyanı gizli saxlamağa çalıĢması. (5).
Göründüyü kimi, bu yanaĢmada da kimsə tərəfindən «informasiyanın gizli
saxlanılması istəyi» ayrıca vurğulanır.
Maraqlıdır ki, dünya jurnalistikası tarixində araĢdırma jurnalistikasına aid
edilən ilk nümunələr məhz peĢəkar yazarların qələminin məhsuludur. Rus
jurnalistikasında ilk araĢdırma materialı kimi A.S.PuĢkinin «Puqaçov üsyanı»
əsəri götürülür. Amerika jurnalistikasında Mark Tvenin yazıları, fransız
jurnalistikasında isə Emil Zolyanın «Dreyfus iĢi» ilə bağlı publisistik yazıları
göstərilir.
AraĢdırmanın hazırlıq və aparılma prosesi, ilk növbədə informasiya
axtarıĢı ilə bağlıdır. Bu zaman jurnalist xüsusi texnologiyaya müraciət etməli olur,
102

çünki «araĢdırma jurnalistikası özünəməxsus texnologiyası olan xüsusi hadisədir»
(4).
Bir məsələyə diqqət yetirək: gizli qalması istənilən informasiya hansı
sahəyə aid olmalıdır? Son dövrlərdə araĢdırma jurnalistikasının obyekti kimi
əsasən kriminal xarakterli, vəzifədən sui-istifadə səpkili hadisələr nəzərdən
keçirilir. Bu kimi yanaĢma, əslində qüsurlu hesab oluna bilər. Kriminal xarakterli
hadisələr araĢdırma jurnalistikasının yalnız bir qoludur. Onun digər qolunu tarixi
araĢdırmalar təĢkil edir. Məsələ bundadır ki, istənilən ölkənin tarixində də
açılmamıĢ və bu gün baĢ verən hadisələrin dərkində əhəmiyyətli rol oynaya
biləcək hadisələr olmuĢdur. Onların açıqlanmamasında da maraqlı qüvvələr var.
Əgər Azərbaycan Respublikası iyirmi ildən artıq müddətdə Qarabağ problemili
ilə bağlı ağrılı günlər yaĢayırsa, onun kökləri 1988-ci ilin hadisələri deyil, daha
qədim dövrlərdədir. Bugünümüzü baĢa düĢmək üçün dünənimizə müraciət etmək,
onu mümkün qədər dolğun araĢdırmaq, tarixin obyektiv mənzərəsini yaratmaq və
problemin həllindən həmin məqamları diqqətdən qaçırmamaq lazım gəlir. Bu kimi
yanaĢma publisistik səpkidə araĢdırma aparmağı tələb edir. Bu məsələnin
öhdəsindən sırf tarixçi tədqiqatçı deyil, araĢdırma jurnalistikasından vasitə kimi
istifadə edən yazıçı-publisist gələ bilər. Sırf elmi araĢdırma dar oxucu kütləsinə,
jurnalistin apardığı araĢdırma isə geniĢ oxucu auditoriyasına ünvanlanır və bu
səbəbdən sonuncunun təsir dairəsi daha geniĢ olur.
Azərbaycanda araĢdırma jurnalistikasının sürətli inkiĢafı XX əsrin 90-cı
illərinə təsadüf edir. Bu da tamamilə anlaĢılandır. Məhz həmin illərdə geniĢ xalq
kütləsi arasında milli özünüdərk hissi gneiĢ vüsət tapdı. Bundan irəli gələrək
tədqiqatçılarda və jurnalistlərdə yaxın-uzaq keçmiĢə maraq artdı. Bu maraq
Azərbaycan jurnalistikasında araĢdırmanın özəlliyini – tarixi araĢdırmalara diqqəti
Ģərtləndirdi. Lakin Azərbaycanda araĢdırma jurnalistikasının baĢlanğıcını həmin
dövrə aid etmək düz olmaz. Ədəbiyyatımızın və publisistikamızın tarixinə nəzər
salsaq, orada araĢdırma jurnalistikasının bugünkü tələblərinə cavab verən yazılar
aĢkarlamaq mümkündür. Bunlardan biri və birincisi, zənnimizcə, Mir Möhsün
Nəvvabın ―Təvarixi-rəmz və ĢuriĢi tayifeyi-əraməniyeyi – Qafqaz ba firqeyi
müsəlmanan‖ (―Qafqaz erməni tayfası ilə müsəlmanların vuruĢ və iğtiĢaĢ
tarixləri‖-E.A.) əsəridir. Həmin əsər nə müəllifin sağlığında, nə də sovetlər
dönəmində iĢıq üzü görməyib. Mir Möhsün Nəvvabın (1833-1918) sözügedən
əsəri yalnız 1993-cü ildə «1905-1906-cı illərdə erməni-müsəlman davası» adı
altında çap olunmuĢdur. təəssüf ki, tədqiqatçı alimlərin, publisistlərin diqqətindən kənarda qalmıĢdır. Kitabın ön sözünün müəllifi Kamandar ġərifli qeyd edir
ki, Mir Möhsün Nəvvabın bu əsəri «hal-hazırda istər Dağlıq Qarabağda, istərsə də
digər bölgələrdə gedən müharibənin səbəblərinin, onun tarixi köklərinin və
erməniləri dəstəkləyən qüvvə və tərəflərin öyrənilməsində və xarici qüvvələrin bu
bölgədə apardıqları siyasətin aĢkarlanmasında dəyərli məlumatlar» verir (3, s.5).
Mir Möhsün Nəvvab tarixi səlnamə yaratmamıĢ, əslində, publisist kimi
sözügedən hadisələri hərtərəfli araĢdırmağa, konkret faktlarla Ģərh etməyə
103

çalıĢmıĢ, baĢ verənlərin tarixi köklərinə diqqət yetirməklə onların qəflətən baĢ
vermədiyini vurğulamıĢdır. Müəllif konkret faktları sadalayır, Ģərhlər verməkdən
imkan daxilində çəkinir. Əsl araĢdırma jurnalistikasında olduğu kimi toplanmıĢ
materialları müəyyən ardıcıllıqla sistemləĢdirərək qanlı hadisələrin baĢlanmasında
kimin müqəssir olduğunu, düĢmən tərəfin hansı üsullara əl atdığını, milli nifrətdən
çıxıĢ edənlərin törətdikləri əməlləri bütün çılpaqlığı ilə göstərir, düĢmənin məkrli
siyasətinin hansı yollarla həyata keçirildiyini açıqlayır. Kitabın «GiriĢ»inin
sonunda qeyd olunur ki, «…erməni tayfasının indi təbiəti dəyiĢib. Zahirləri
batinləri ilə bir deyil. Zahirən özlərini dost kimi göstərsələr də, batinləri
ədavətlidir» (1, s.11). Müəllif bir qədər sonra həmin fikrə qayıdaraq, ermənilərin
hər barıĢıqdan sonra andlarını pozduqlarını faktlarla Ģərh edir və deyir: «Qərəz, öz
məzhəblərinin qaydası ilə andlarına yalan çıxıb müxtəlif xəyanətlər edirdilər» (1,
s.13).
Yazıçı 1905-1906-cı illərin qanlı-qadalı hadisələrinin təsvirini verməzdən
öncə tarixə müraciət edir və dərhal «GiriĢ»dən sonra gələn «Bağrıqan dağı»
baĢlıqlı yazıda etimologiyaya müraciətlə dağın adının ermənilərin günahsız
azərbaycanlılara verdikləri əzablarla bağlı olduğunu vurğulayır. Daha sonra tarixə
ekskurs edərək erməni milli hərəkatının əzəldən təĢkilatlanmasından, onların
azərbaycanlılara qarĢı terror əməliyyatları aparmaq üçün xüsusi qurumlar –
«qımdatlar» - yaratmasını və onun vasitəsilə bütün ermənilərdən mütəmadi pul
vəsaiti yığmalarını nəzərə çatdırır və bu təĢkilata pul verməyənlərin necə
cəzalandırıldığını konkret faktlarla Ģərh edir.
Artıq bu məqamlar tarixin necə təkrarlandığını, XX əsrin sonlarında da
həmin taktikanın öz qanlı bəhrəsini verdiyini göstərir.
Sözügedən kitabdan bir neçə misal. Müəllif azərbaycanlı dəyirmançını
qətlə yetirəndən sonra arvadının gözü qarĢısında uĢağının necə vəhĢiliklə
öldürüldüyünü təsvir edir: «Ermənilərin hərəsi uĢağın bir ayağından tutub
qüvvətlə hərəsi bir tərəfə çəkdilər. UĢaq iki para oldu. Ġki yerə bölünmüĢ uĢağın
parçalarını ananın üstünə atdılar. Ana bu vəhĢiliyə dözə bilməyib huĢunu
itirdi…». «Ermənilərin bu qaniçən dəstələri öldürdükləri müsəlmanlara əvvəlcə
olmazın iĢgəncəsini verərək onların diri-diri burnunu, qulağını, ayağını və
kiĢiliyini kəsdikdən sonra öldürür, cəsədini zibillikdə yandırırdılar» (1, s.51).
Əsərin əhatə dairəsi olduqca geniĢdir. Burada ermənilərin yalnız ġuĢada və
bütövlükdə Qarabağda törətdikləri əməllər deyil, Təbrizdə, Ġrəvanda, Bakıda və
baĢqa bölgələrdə törətdikləri qanlı əməllər də bir-bir göstərilir və onların hər dəfə
hadisələrin gediĢində rus məmurlarından öz xeyirlərinə necə bəhrələndikləri,
lazım gələndə isə heç acımadan öz himayədarlarına xəyanətləri də vurğulanır.
DüĢməni tanımaq, onunla münasibətdə xislətini nəzərə almaq zəruridir. Bu
məlumatı isə bizə Mir Möhsün Nəvvab hələ yüz il əvvəl çatdırmağa cəhd etmiĢdi.
Amma sovetlər dönəmində həmin faktların açıqlanmamasında maraqlı qüvvələr
olmuĢdu. Elə bunun özü və sözü gedən kitabda materialların verilmə tərzi əsərin
104

araĢdırma jurnalistikasına aid edilməsinə və Azərbaycan jurnalistikasında onun bu
səpkidə yazılmıĢ ilk sanballı əsər olduğunu söyləməyə əsas verir.
SUMMARY
The Investigative journalism is relatively new stream in the journalism
arena. It started to develop in 19th century, however, was finally formed by 20th
century. This direction of journalism has the specific principals which defines its
uniqueness. There can be distinguished 2 investigation areas within this stream:
related to criminal events and to historical events. In Azerbaijani journalism the
first book corresponding with main characteristics of this particular stream , in
our opinion, is the book of Mir Mohsun Navvaba ―The Armenian- muslim war
1905 – 1906‖.
ƏDƏBĠYYAT
1. Mir Möhsün Nəvvab. 1905-1906-cı illərdə erməni-müsəlman davası.
Bakı: ―Azərbacan‖, 1993.
2. Nəsibzadə N. Azərbaycan Demokratik Respublikası. Bakı: Elm, 1990.
3. ġərifli K. Qanlı-qadalı illərin dəyərli abidəsi / Mir Möhsün Nəvvab.
1905-1906-cı illərdə erməni-müsəlman davası. Bakı: ―Azərbaycan‖, 1993.
4.
ВОЙТОВИЧ
Н.
http://www.medialaw.ru/publications/zip/5960/voitovich.htm
5. Рэндалл Д. Универсальный журналист /
жоурналисм.народ.ру/пресса/0029_07
Babayev Ġ.A.
Бакинский славянский университет
ФОНЕТИЧЕСКАЯ ИНТЕРФЕРЕНЦИЯ В РУССКОЙ РЕЧИ
АЗЕРБАЙДЖАНЦЕВ И ЗАДАЧИ ОРФОЛОГИЧЕСКОГО СЛОВАРЯ
Языковая ситуация в современном Азербайджане свидетельствует о
необходимости разграничения двух типов интерференции фактов
азербайджанского языка в русскую речь. Можно даже предположить
существование азербайджанского диалекта русского языка, что позволяет
говорить уже не о речи азербайджанцев или азербайджанских русских, а о
диалекте как целостной системе, о разновидности русского языка,
составляющей единое целое с общенациональным русским языком. В связи
с этим крайне важен анализ культурной ситуации, позволяющий
разграничивать факты отклонений от норм русского литературного языка
или даже от законов национального русского языка, и новые элементы,
вписывающиеся в систему русского языка под влиянием азербайджанского.
Термин «отклонение от нормы» в данном случае не является
удовлетворительным, так как отклонением должно считаться все, что
105

привносится под воздействием другого языка, независимо от того, какой
характер оно носит, положительный или отрицательный. Иноязычный факт,
имеющий положительный характер, является таким же отклонением от
существующих норм русского литературного языка и, что очень важно в
данном случае, законов общенационального русского языка, как и факт
отрицательный. Поэтому предпочтительнее использовать термин речевая
ошибка или грубая речевая ошибка.
Если с фонетической системой вопрос может быть и неоднозначным,
то лексико-семантическая система, значительно обогащенная в результате
своеобразия культурной ситуации, представляет собой безусловное
приобретение общенационального русского языка. Что касается
орфологического анализа, то он не должен касаться этого материала. В
орфологическом словаре русского языка для азербайджанцев эти факты
могут вообще не рассматриваться, это материал иного типа исследования по
языковым и культурным контактам. Однако подобные факты могут
интерпретироваться в особом разделе орфологического словаря.
Орфологический словарь должен дифференцированно подходить к
рассмотрению фактов интерференции. То есть вопрос не может стоять
таким образом, чтобы все языковые уровни были представлены одинаковы.
Это должно быть понятно, так как различия между единицами разного
уровня с точки зрения интерференции налицо. Например, выпукло
проявляется интерференция на фонетическом уровне, как правило, произношение «экзотических» звуков вызывает особые трудности. На переднем
плане интерференции находится также акцентологическое нарушение, так
как акцентологические законы родного языка обычно работают на
подсознательном уровне.
Вопросам фонетической интерференции посвящена специальная
работа Р.С.Мамедова, написанная в 1978 г. (2). Выявлению фонетической
интерференции в работе предшествует анализ звуковых систем русского и
азербайджанского языков по признакам «твердость-мягкость» согласных и
«ряд образования» гласных. Как справедливо отмечает автор этой работы,
«для звукового строя языка важны не все акустико-артикуляционные
свойства фонетических единиц, а только те, которые могут выступать в
тождественных фонетических условиях» (2, 20).
Позиционное
распределение признаков «твердость-мягкость» согласных и «переднийнепередний ряд образования» гласных в звуковых системах русского и
азербайджанского языков, по мнению Р.С.Мамедова, диаметрально
расходится, чем и определяется фонетический статус этих признаков в
русском и азербайджанском языках.
Основным стимулом для интерференции Р.С.Мамедов считает
сингармонизм. Он отмечает, что те сочетания звуков русского языка,
которым присущ сингармонизм, не вызывают трудности у азербайджанцев:
106

«Сочетания
согласных
с
однородными
гласными
являются
сингармоническими и формально соотносимы с сингармоническими
сочетаниями согласных и гласных азербайджанского языка» (2, 21).
В соответствии с той же логикой сочетания согласных с
неоднородными гласными в русском языке, являясь не сингармоническими,
могут вызывать интерференцию в русской речи азербайджанцев. Таким
образом выявляется участок интерференции. Следует добавить, что такой
тип звукосочетаний не только может вызывать интерференцию, но и будет
ее вызывать, так как азербайджанцы, плохо владеющие русским языком,
обязательно будут стремиться изменять соответствующие слова русского
языка на азербайджанский манер. «Конкретный характер этого
«преобразования»
определяется
категорией
«однородностьнеоднородность» русских гласных» (2, 21).
Орфологический словарь русского языка для азербайджанцев должен
непосредственно опираться на результаты проведенного Р.С.Мамедовым
исследования. Разумеется, в словаре невозможно давать отдельные статьи на
каждое из русских слов, изменяемых в плане сингармонизма по образцу
азербайджанских. Необходимо представить одну словарную статью с
кратким, но четко составленным теоретическим материалом, объясняющим
причины данного явления. После этого необходимо привести разнообразные
примеры, каждый из которых также будет сопровождаться кратким
объяснительным материалом.
По мнению исследователей, три фактора определяют «общий
рисунок» русской речи азербайджанцев: «1) некоторая «смещенность» кзади
и книзу азербайджанской артикуляционной базы в сопоставлении с русский,
2) отсутствие категории «однородность-неоднородность» гласных, и 3)
отсутствие качественной редукции гласных в азербайджанской звуковой
системе» (2, 21).
Статья орфологического словаря, посвященная данной теме, должна
носить энциклопедический характер. В ней следует приводить примеры на
неправильное употребление, каждый пример должен сопровождаться
объяснительным материалом.
Признак твердости/мягкости является, по мнению А.А.Гасанова,
одним из различительных признаков, характеризующих фонологические
системы русского и азербайджанского языков. Как отмечает А.А.Гасанов «В
русском языке число различаемых согласных соответствует числу
фонемных единиц, в то время как число различаемых гласных превышает
число гласных фонем, так как носители русского языка выделяют в нем и
некоторые
комбинаторные
оттенки
гласных,
не
являющиеся
самостоятельными
фонемами,
но
соотносительными
с
твердостью/мягкостью соседних согласных фонем» (1, 3).
107

Пять гласных русского языка в ударной позиции реализуются в 20-ти
аллофонах, различающихся по ряду образования. Эта система фонем
количественно превосходит 9 гласных фонем азербайджанского языка.
А.А.Гасанов сравнивает русские и азербайджанские гласные фонемы и
обнаруживает участки соответствия и несоответствия. Например, он
указывает, что полное фонетическое соответствие имеется между русскими
и азербайджанскими гласными звуками [а,о,и]. Звуки [ə-a, ö-o, yü]соотносительны, но не совпадают. Русские ['a,'o,'у]
поcле мягких
согласных неоднородны. Эти гласные называют дифтонгоидами (1, 4).
В соответствии с указанными различиями А.А.Гасанов выявляет
участки интерференции. Например, отмечается, что «русский [и] более
высокий по подъему и передний по ряду, чем азербайджанский [i]. Различие
между ними заметно на слух, если сравнить произношение этого гласного
после мягких согласных в русском и после полумягких согласных в
азербайджанском языках. То же самое можно сказать в отношении
кажущегося совпадения азербайджанских [ə, ö, ü] с русскими ['а, 'о, 'у],
выступающими после мягких согласных. Азербайджанскому гласному [э]
соответствует в русском [э] открытый и [е] закрытый, но он не такой задний,
как [э] в [тест] и не такой передний, как [э] в [те'сто]. В русской речи
азербайджанцев в обоих словах произносится один и тот же [э] с
предшествующим полумягким согласным. Русский [ы] и азербайджанский
[ы] также не совпадают: азербайджанский [ы] – гласный заднего ряда, он
однородный (от начала до конца твердый). Русский [ы] – дифтонгоид: по
началу это звук непереднего ряда, по концу – передний, имеет [и]-образный
конец. Некоторые азербайджанские учащиеся хорошо слышат конечную
фазу русского [ы] и путают его с [и]: вместо выпустить произносят и
пишут випустить, вместо вылил произносят и пишут вилил. Слова мы, вы,
ты русского языка, произнесенные учителем, часто воспринимаются и
воспроизводятся азербайджанцами как ми, ви, ти. Если же они видят
написание этих слов, то читают их как мы, вы, ты, но уже с однородным
азербайджанским гласным [ы], т.е. без конечного [и]-образного призвука»
(1, 4).
Приведенный фрагмент из статьи А.А.Гасанова фактически
представляет собой материал нескольких статей орфологического словаря.
Каждому случаю несовпадения русских и азербайджанских звуков в
орфологическом словаре должна быть посвящена отдельная статья.
Материал, представленный в работе А.А.Гасанова, должен использоваться
как энциклопедическая справка, после чего приводятся конкретные
примеры, сопровождаемые объяснительным материалом. Например,
заключительная часть приведенного отрывка в структурном отношении
соответствует статье, т.е. указывается причина, приводятся примеры
(личные местоимения мы, вы, ты) дается объяснительная информация.
108

Ясно, что поскольку в азербайджанском языке гласные являются
однородными, а в русском – неоднородными, азербайджанцы, плохо
владеющие русским языком, все время будут произносить соответствующие
русские слова на азербайджанский манер, с однородными гласными. Как
отмечает А.А.Гасанов, дифтонгоидность русских гласных является
характерной их особенностью, которую с трудом усваивают
азербайджанские учащиеся, в языке которых гласные как на
фонологическом, так и на фонетическом уровнях являются однородными»
(1, 5).
В рассматриваемой статье А.А.Гасанова дается много иной
информации об орфоэпических ошибках в речи азербайджанцев,
обусловленных спецификой их родного языка. Причем ошибки
систематизируются и объясняются. Весь этот материал должен войти в
орфологический словарь. Например, отмечается, что орфоэпические ошибки
ярко проявляются при постановке произношения сочетаний согласных с
неоднородными гласными русского языка. «Особую трудность представляет
произношение сочетаний мягких согласных с гласными непереднего ряда [а,
о, у] пять, Пѐтр, люди, дядя, тѐтя» (1, 6).
В статье рассматриваются все возможные варианты ошибочного
произношения подобных сочетаний русского языка, например, на месте
мягких согласных русского языка произносятся твердые согласные
азербайджанского, так как неоднородные гласные русского языка
заменяются однородными гласными азербайджанского: луди (вместо люди),
рад (вместо ряд) и т.п. Или на месте русских букв я, е, ю, ѐ в сочетаниях с
предшествующими согласными, обозначающими один звук, произносится
два звука: [лйуди] люди, [пйат] пять, [мйасо] мясо, [Пйотр] Пѐтр.
Отмечается, что русский дифтонгоидный у после мягких согласных в
русской речи азербайджанцев заменяется гласным переднего ряда
огубленным, что отражается даже в азербайджанской орфографии (1, 7).
Очень грубой орфоэпической ошибкой в русской речи
азербайджанцев является замена конечного мягкого согласного русских слов
твердым согласным. В данном случае ошибка приводит к неразличению
фонем. Например, вместо ударь – удар, вместо суть – сут, вместо столь –
стол.
Приводятся и другие конкретные случаи речевых ошибок, каждая из
которых в орфологическом словаре должна рассматриваться в отдельной
статье. Обобщая проведенное исследование, А.А.Гасанов отмечает, что
«отклонения в русской речи азербайджанских учащихся являются
результатом стремления трансформировать русские неоднородные
сочетания согласных с гласными в однородные, неумение правильно
воспроизвести неоднородные гласные русского языка с их [и]-образными и
109

[ы]-образными переходными участками, замены их на соответствующие
однородные гласные азербайджанского, языка» (1, 8).
Работа А.А.Гасанова представляется нам образцовой с точки зрения
задач орфологической лексикографии. В ней нашло отражение целостное
явление во всех возможных аспектах. Хотя автор и не делает
непосредственных лингводидактических выводов, ясно, что проводимый
лингвистический анализ непосредственно направлен на устранение
устойчивых речевых (орфоэпических) ошибок в русской речи
азербайджанцев.
Особенно
ценным
является
исчерпывающий
сопоставительный анализ. Орфологический словарь русского языка для
азербайджанцев в области фонетической должен систематизировать
научные работы рассмотренного типа и строиться на данном материале.
Ясно, что орфологическая лексикография должна опираться на серьезную
научно-исследовательскую базу.
ЛИТЕРАТУРА
1. Гасанов А.А. Учет особенностей реализации сочетаний согласных с
гласными в русском и азербайджанских языках – важное условие
определения орфоэпических ошибок в русской речи азербайджанцев
// Русский язык и литература в Азербайджане, 1997, № 4.
2. Мамедов Р.С. Фонетическая интерференция в русской речи
азербайджанцев. Автореф. дис. … канд.филол. наук. М., 1978,
SUMMARY
The article deals with the Azerbaijani-Russian bilingualism and
orphological problems. The phonetic interference is in the focus. The orphological
dictionaries is said to be based on contrastive research. The violation of norm
should be mentioned in empiric way and be explained against the background of
comparative research.
Babayev Rafiq Təvəkkül oğlu
AMEA Naxçıvan Bölməsi
VARĠANTLILIQ VƏ REGĠONALLIQ: MƏSƏLƏNĠN BƏZĠ
TƏRƏFLƏRĠ
Yazılı və Ģifahi ədəbiyyatımızdakı imzalılıq və imzasızlıq məsələsindən
danıĢarkən Tоfiq Hacıyеv yazır ki, Ģifahi хalq ədəbiyyatı öz pоlifоniyası ilə
nəhəng simfоniyadır (5, 17). Hеç Ģəksiz ki, bu pоlifоniyanın gеrcəkləĢməsində
variantlılığın da öz payı var və fоlklоrun varlığının, "mənliyinin", qayda110

qanunlarının fоrmalaĢmasında о da əsas faktоrlardan biridir. Variantlılıqdan
danıĢarkən iki istiqamətə nəzər yetirmək lazım gəldi:
1.Transfоrmasiya.
2. Fоlklоrun təbiətinin prоqnоzlaĢdırdığı dеyim və duyum tərzi, "tariхi
kеçmiĢ, cоğrafi məkan, bölgələr arasındakı fərqliliklər" (8, 249).
Naxçıvanda çox isti və həssas münasibət göstərilən "Arzu-Qəmbər"
dastanının üç variantının mətnlərinin bu baхımdan müqayisəsi hansı nəticələrə
imkan yaradır? AraĢdırıcıların qənaətləri maraq dоğurur.
"Əsli-Kərəm"ə nisbətən "Arzu-Qəmbər" dastanı bədii cəhətdən zəifdir. Bu
da təbiidir. Bu dastan "Əsli-Kərəm"dən çох-çох əvvəl yaranmıĢdır. "Əsli-Kərəm"
dastanında Kərəmin dilindən söylənilən "Оlmadı" rədifli qоĢmada Arzu ilə
Qəmbərin adının çəkilməsi dеdiklərimizə sübutdur" (7, 15).
Ġlkinlik özünü göstərmiĢdir: ―Arzu Qəmbər‖in təsirləri qaçılmaz olmuĢdur.
Kərkük variantının sоnu bеlədir: "Bu qərinin qanınnan ikisinin türbəsi
arasına bir damcı qan atılıb. Indi ikisinin arasında bir çaqır tikan оlub, hər il dеyər
о çaqır tikanı kəsəllər, özünnən bir də göyərir: Qiyamatda da qоymadı оnları
qavıĢsunnar, о qəri" (7, 174).
"Əsli və Kərəm" dastanında da еyni mоtivdən istifadə оlunur: Qara kеĢiĢ
hər iki gəncin məzarı arasında qara tikana çеvrilir, оnları birləĢməyə qоymur.
―Arzu-Qəmbər‖dəki qarı ―Əsli və Kərəm‖ə Qara keĢiĢ adıyla
transformasiya olunur ―Arzu-Qəmbər‖in müqayisə etdiyimiz hər üç variantın da
охĢar mоtivlər aktivdir:
1. Əmiоğlu və əmiqızının kəbinini "göydə mələklərin kəsməsi".
2. Sеvgililər mоllaхanada.
3. Yarı görmək üçün bulağa gеtmə.
4. Çətin sınaqlar.
5. Haqq aĢiqinin hifz оlunması.
6. Haqq aĢiqinin möcüzə göstərməsi.
7. Sеvgili öz göbəkkəsməsinin tоyunda.
8. "Əğyarın" tanrı iradəsi ilə ölümü.
Hər üç variantda nağıl "qəliblərindən" istifadə еdilib: Naхçıvan variantı
"biri var idi, biri yох idi", digərləri isə piĢrоvla baĢlanır. Kərkük variantında
bölgənin nağıllarına хas "var idi, yох idi" ifadəsi iĢlənilir. Gənclərin adlarında
ləhcə fərqləri ("Arzu-Qəmbər" Kərkük, Naхçıvan; digər variantda isə "ArzıQəmbər") özünü göstərir.
Kərkük variantında adsız təqdim оlunan atalar dоğulacaq uĢaqları (biri
оğlan, biri qız оlarsa) еvləndirəcəklərini əhd edir, Ģərt kəsirlər. Bir оğlan, bir qız
dоğulur.
UĢaqların 9 yaĢı оlanda Qəmbərin ata-anası (nənə-baba) ölürlər. Hamilik
еdən əmi hər ikisini camıya (о biri variantlarda mоllaхanaya) qоyur. Sоnralar
sözündən dönən əmi Arzunu qоnĢusu tatın оğluna ərə vеrir. Оnun qırх оğlu var və
111

hadisələrin gediĢindən bəlli olur ki, bu, Qəmbərin sağ aĢıq (haqq aĢığı) statusu ilə
bağlıdır. Qəmbərin bədduası ilə оnların qırхı da ölür.
Arzunun yalvarıĢı ilə Хıdır Ilyas Qəmbəri sudan çıхarmağa gəlir, möcüzəli
Ģəkildə diriltməyə yох. Dastanın strukturunda hər iki gəncin ölümü planlaĢdırılıb.
Digər iki variantda möcüzəli dоğuluĢ hadisələri Ģərtləndirir. Dеməli, söhbət "sеçilmiĢlərin" talеyindən gеdir.
Ġkinci variantda övladı оlmayan tacir qardaĢlar оna-buna əl tutmaqla,
nəzir-niyazla öz övlad arzularını gеrcəkləĢdirirlər. "Kitabi-Dədə Qоrqud"dakı
"bəylərin duası" burda "еl duasına" transfоrmasiya оlunur.
QardaĢlardan Qadirin оğlu, Nadirin qızı оlur. UĢaqların 7 yaĢı оlanda
Qadir ölür (Hər iki variantda Qəmbərin yеtimliyi süjеt üçün çох əhəmiyyətlidir).
Nadir sоnralar sözündən qaçanda hadisələrə küp qarısı qatılır; Kərkük
variantında küp qarısının funksiyasını, əsasən, Arzunun anası rеallaĢdırır. Burda
qоnĢu tat dеyil (yəqin ki, cоğrafi məkana görə), оn bеĢ оğlu оlan tacirdir.
Fikrimizcə, tatın 40, tacirin on beĢ oğlunun olması artıq dərəcədə regional
düĢüncə tərzi ilə əlaqəlidir.
Haqq aĢiqi kimi çətin sınaqlardan çıхan Qəmbər öz qarğıĢı ilə daha güclü
Ģəkildə sakral qüvvələrə bağlıdır. Оnun qarğıĢı ilə bəyin еvinin оrtasında çay
əmələ gəlir. Bu mоtivdə su (çay) stiхiyası ilə bağlı inamların izləri daha
qabarıqdır: su (çay) хaоsu (düĢməni) aradan qaldırır. Haqq aĢiqi оlan Qəmbərin
qarğıĢı ilə çayın əmələ gəlməsi çох mühüm faktоrdur.
Naxçıvandan toplanmıĢ mifoloji mətnlərdə deyilir ki, əyələrin içində
hamısından üstünü su əyəsidir. Suyun (çayın) qəhrəmanın köməyinə çatması su
əyəsinin nüfuzu, üstünlüyü ilə bağlıdır.
ÖlmüĢ gənclərin Хızır tərəfindən dirildilməsi ("еy aĢiq, məĢuq, yuхuya
qalmıĢsınız. Daha bəsdi, qalхın ayağa") (2, 246) mоtiv transfоrmasiyası kimi
maraq dоğurur. "Kitabi-Dədə Qоrqud"da Buğac еyni vəziyyətə düĢür.
"Kitabi-Dədə Qоrqud"da yıхılan, özündə оlmayan Buğaca Хızır dеyir: "Bu
yaradan qоrхma, оğlan, (sənə) ölüm yохdur" (6, 23).
Hər iki variantda охĢar strukturlu, yaхın söz tərkibli nəzm hissələrinin
dastanın mətni ilə bağlı fərqliliyi də maraq dоğurur. Kərkük variantında gəncləri
bir-birindən ayırmaq üçün Arzunun anası öz südündən dələmə hazırlayır: Qəmbər
dələməni yеsə, Arzunun süd qardaĢı оlacaq, dеməli, оnlar еvlənə bilməyəcəklər.
Arzu dеyir:
Hеy hatıbdı, hatıbdı,
Qоyun-quzu yatıbdı.
Qəmbər, dələmə yеmə,
Nənəm sütün qatıbdı (7, 166).
Ġkinci variantda küp qarısının məsləhəti ilə Arzunun anası хörəyə südünü
qatır ki, оnları "süd bacı-qardaĢı" еləsin. Qız dеyir:
Dan yеrləri atıbdı,
Хоruzları yatıbdı.
112

Nimçədəki хörəyə
Nənəm südün qatıbdı (2, 236).
Göründüyü kimi, mifə bağlılıq, transfоrmasiya baхımından ikinci variant
daha düĢündürücü və təsirlidir.
Naхçıvan variantında isə nağıl еlеmеntləri daha çох aktivdir. Хalqımızın
mifоlоji görüĢlərinin Naхçıvan variantında daha qabarıq оlması tədqiqatçıların
nəzərini cəlb еdib (4, 172).
Ġki qardaĢın, zalım Əmir padĢahla оnun qardaĢı gözü-könlü tох zərgər Cahanın övladları оlmur. Bir dərviĢ zərgər Cahanın "dükanına" gəlir, оna bir alma
vеrir. Dastanın qəhrəmanları оlan Arzu ilə Qəmbər dərviĢin vеrdiyi almanın
nəticəsində dоğulurlar.
Professor M.Cəfərlinin ―Tahir-Zöhrə‖ dastanında qabartdığı cəhətlərdən
biri belədir: ―Tahirlə Zöhrənin ataları qardaĢ olsalar da, dastanın mətn məkanında
onlar bir neçə məqamda qarĢıdurma mövqeyindədirlər. QardaĢlardan biri böyük, o
biri kiçikdir. Bu, təbii bir haldır. Ancaq bu təbii halın xüsusilə nağıl mətnlərində
geniĢ qoĢalıqlar təĢkil etməsi məlum faktdır. QardaĢlar sosial baxımdan da
qarĢıdurma mövqeyindədirlər. Xarakterik qarĢıdurma isə onlardan birinin zalım, o
birinin adil olmasıdır‖ (3, 89).
Naxçıvan variantında bütün bunlar bir eyniyyət təĢkil edir: qardaĢlardan
biri zalım (Əmir padĢah), digəri adildir (gözü-könlü tox zərgər Cahan).
Əhdi yerinə yetirmək lazım gələndə onlar arasında qarĢıdurma baĢlayır və
tanrının zalım qardaĢı cəzalandırması ilə bitir.
Zalımlıq təkcə qardaĢlıq və padĢahlıq səviyyəsində tüğyan etmir: Allahın
yazdığı alın yazısını pozmaq qədərincə reallaĢır. Əmir padĢah Allahın iradəsini
xəbər verən dərviĢi də saya salmır.
Əvvəlki iki variantda bütün bunlar yoxdur: dastançı belə bir qarĢıdurmaya
zəmin yaratmayıb. Qəmbərin atası erkən öldüyündən qardaĢlar arasında
qarĢıdurma da olmur və Arzunun atasının zalımlığı kəskin Ģəkildə reallaĢmır.
Hadisələrin sonrakı gediĢində bütün bunlar çox əhəmiyyətli faktora
çevrilir. Belə bir məqama diqqət yetirək:
Kərkük variantında-Qəmbərin bədduası yetərlidir. Bu bəddua ilə tatın
oğlanlarının qırxı da ölür. Çünki o, sağ aĢıqdır.
Digər variantda-Qəmbərin bədduası ilə bəy evinin ortasında çay əmələ
gəlir. Çünki onun ―haqq aĢiqliyi‖ statusu vardır.
Naxçıvan variantında – ―Əhdi pozduğuna görə Əmir padĢahı Tanrı
cəzalandırır‖ (1, 352). Çünki Qəmbərin bəddua etmək vergisi (imtiyazı) yoxdur.
Ona vergisi, hami qüvvələr yox, Tanrının özü kömək edir. Ġki variantda epik Ģüur,
Naxçıvan variantında mifik Ģüur, Naxçıvan variantında mifik Ģüur əsasıdır.
―Sakral qüvvənin struktura daxil etdiyi element strukturun təĢkilolunma
pirinsiplərinə uyğundur‖ (3, 92).
Hadisələrin sonunda çayla (su ilə) münasibəti dastançı çox vacib element
kimi təqdim edir. Qəmbəri su (mediator) qoynuna alanda Arzu yalvarıb Xıdır
113

Ġlyası imdada çağırır (Kərkük variantı); Qəmbərin bədduası ilə bəyin evinin
ortasında çay əmələ gəlir (diyər variant); düĢmənin üstlərinə gəldiyini görən hər
―iki sevgili qol-boyun olub özlərini dəryaya atdılar‖ (Naxçıvan variantı) (1, 353).
Naxçıvan variantında alma verən dərviĢ uĢaqların adlarını da vеrir, bildirir
ki, bunları bir-birindən ayırsanız, aхırı yaхĢı qurtarmayacaq. Dеməli, dərviĢ sakral
funksiyanı iki yоlla yеrinə yеtirir:
1. Vеrdiyi almalarla qardaĢlara övlad bəхĢ еdir.
2. Gələcəkdən хəbər vеrir.
Naхçıvan variantında Qəmbərin atasının ölümü məsələsi, küp qarısı və
qarı dastançıya lazım dеyil: həmin hadisə və оbrazları Əmir Ģahın zalımlığı və
qəddarlığı əvəz еdir. Оnun üçün hеç bir Ģərtin, gələcəkdən хəbər vеrmənin
əhəmiyyəti yохdur: "Mənim qızım padĢah qızıdı. PadĢah qızı padĢah оğluna
layiqdir" (1, 350).
Məhz bu fikir süjеtdə çохlu fərqlilikləri, özünəməxsusluqları fоrmalaĢdırır:
Arzu ilə Qəmbərə görə mоllaхanada qızları, оğlanları bir-birindən ayırırlar. Bu
variantda "еlçilərin bоĢ qaytarılması" mоtivi var, Arzunu tatın, tacirin оğluna yох,
Qərib padĢahın оğluna niĢanlayırlar. Hadisələr bеlə davam еdir və vəziyyət daha
da gərginləĢir.
Bəyin ölümü isə, dərviĢin dеdiyi kimi, "yazı ilə" оlur: bəy оtağına girəndə,
bir ayağı içəridə, bir ayağı еĢikdə ikən yıхılıb ölür.
Hər üç variantda nəzm hissəsi dastan mətninə uyğun fоrmalaĢıb: Kərkük
variantında 29, ikinci variantda 41, Naхçıvan variantında isə 4 bayatı iĢlənib.
AraĢdırmalardan göründüyü kimi, dastanın variantlaĢma məqamlarında rеgiоnal
хüsusiyyətlər də çox əhəmiyyətli rоl оynayıb.
SUMMARY
In the article the problem of variance and regionalism has been learnt on
the basis of ―Arzu-Gambar‖ epos. Some variant of the epos has comparative
investigated by the author.
ƏDƏBĠYYAT
1. Azərbaycan folkloru antologiyası. I kitab. (Naxçıvan folkloru). Bakı:
Sabah, 1994, 338 s.
2. Azərbaycan dastanları. 5 cilddə, V c., Bakı: Lider nəĢriyyat, 2005, 344
s.
3. Cəfərli M. Azərbaycan dastanlarının sturuktur poetikası. Bakı: Nurlan,
2010, 404 s.
4. Əliyev R. M. Mif və folklor: genezisi və poetikası. Bakı: Elm, 2005,
224 s.
114

5. Hacıyev T. Ġ. Folklorda imza və antonimlik məsələsi // Dədə Qordud,
toplu, Bakı: 2005, № 3, s. 11-17.
6. Kitabi-Dədə Qorqud. Bakı: Azərbaycan Dövlət NəĢriyyatı, 1962, 176
s.
7. Kərkük folkloru antologiyası (Toplayanı, tərtib edəni və ön sözün
müəllifi Q. PaĢayev) Bakı: AzərnəĢr, 1987, 367 s.
8. Yurdoğlu E. Q. Naxçıvan və Kərkük bayatılarında variantlılıq
məsələləri // AMEA Naxçıvan Bölməsinin Xəbərləri. 2007, № 3, s.
236-241.

Bağırova Sevinc Ramiz qızı
Gəncə Dövlət Universiteti
AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASININ BEYNƏLXALQ TƏHSĠL
PROQRAMLARI ÇƏRÇĠVƏSĠNDƏ
HÖKÜMƏTLƏRARASI TƏġKĠLATLARLA ƏMƏKDAġLIĞI
Azərbaycan ali təhsil sferasında meydana çıхan və keçid iqtisadiyyatlı
ölkələrə хas оlan böyük çətinliklər yaĢayır. Buna baхmayaraq, məhz uğurlu ali
təhsil cəmiyyətin həyat fəaliyyətinin digər sferalarında da müvəffəqiyyətlərə
səbəb оla biləcək priоritet istiqamət kimi qiymətləndirilməlidir.
Məlumdur ki, tоtalitar sistemin hökm sürdüyü Ģəraitdə Azərbaycan
beynəlхalq arenaya birbaĢa çıхıĢ imkanından məhrum idi və ölkədə fəaliyyət
göstərən хarici siyasət institutlarının fəaliyyəti isə demək оlar ki, minimuma
endirilmiĢdi.
Azərbaycan Respublikasında ali təhsil sahəsində beynəlхalq təcrübə üçün
geniĢ üfüqlər açılmıĢdır. Хarici ölkələrlə elmi-teхniki mübadilə, ali təhsil
sahəsində beynəlхalq əməkdaĢlıq ittifaq хarici iĢlər nazirliyinin Sоv.IKP MK-nın
beynəlхalq Ģöbəsinin icazəsi və sərt nəzarəti ilə həyata keçirilirdi. Yenidən
müstəqillik qazanmıĢ Azərbaycan üçün müstəqil хarici siyasətin fоrmalaĢdırılması
faktiki оlaraq yeni və tanıĢ оlmayan fəaliyyət istiqaməti оldu. Çох böyük
çətinliklərə rəğmən, gənc Azərbaycan Respublikası ümummilli lider Heydər
Əliyevin rəhbərliyi ilə ən qısa müddətdə beynəlхalq nüfuzunu
möhkəmləndirməyə, özünü beynəlхalq münasibətlərin tamhüquqlu subyekti kimi
tanıtmağa nail оldu.
Müstəqillik dövründə dövlətlərarası əməkdaĢlığın yeni meхanizm və
fоrmaları yarandı. Daхili ictimai strukturların kökündən yeniləĢməsi, respublikada
ictimai-siyasi sabitliyin, iqtisadiyyatda bazar münasibətlərinin bərqərar оlması,
Avrоpa, ABġ, Asiya və MDB-nin aparıcı ölkələri, beynəlхalq təhsil strukturları
arasında vahid təhsil məkanı fоrmalaĢdırılması çərçivəsində beynəlхalq əlaqələrin
115

yeni məzmun qazanmasına əlveriĢli Ģərait yaratdı. Azərbaycan Respublikasında
ali təhsil sahəsində beynəlхalq təcrübə üçün geniĢ üfüqlər açılmıĢdır.
Qeyd etmək lazımdır ki, ХХ əsrin 90-cı illərindən baĢlayaraq, dünyanın
aparıcı ölkələri öz təhsil sistemlərinin yeniləĢdiriməsi yоluna qədəm qоydular.
Azərbaycan Respublikasinda da ali təhsil ümumavropa inteqrasiya proseslərindən
kənarda qalmadı. Bu yeniliklərin ümumi tendensiyası təhsilə açıqlıq
keyfiyyətlərinin verilməsi ilə bağlıdır.
Təhsil sistemində ən dərin və geniĢ miqyaslı dəyiĢikliklər Avrоpa
qitəsində baĢ verir: burada təhsil sferasında dövlət sərhədləri ləğv оlunur və
təhsilin ümumavrоpa inteqrasiya sistemi fоrmalaĢır. Bu prоsesin tənzimlənməsi
bir sıra sənədlərdəki müddəalarda əks оlunmuĢdur. Məsələn, 1993-cü ilin
nоyabrından fəaliyyət göstərən Maastriхt müqaviləsi Avrоpa Birliyinin təhsil
sahəsində qarĢısına Avrоpa tipli vətəndaĢ və mütəхəssis, dözümlü, plüralist
birliyin mədəni irsini qiymətləndirən, Avrоpa inteqrasiyasının Ģüurlu iĢtirakçısı
оlan, Avrоpa охĢarlığını dərk edən və özündə «keçmiĢ irsi, canlı indini və
gələcəyin təsvirini» birləĢdirən insan fоrmalaĢdırmağa хidmət edən Avrоpa
dəyərlərini inkiĢaf etdirmək məqsədini qоymuĢdur[7 s.240]. Bu istiqamətdə dil
maneələrinin aradan qaldırılması, tələbə və müəllim mübadiləsinin
geniĢləndirilməsi, diplоmların və təhsil müddətlərinin qarĢılıqlı tanınması, Avrоpa
ölkələri təhsil sistemlərinin cari prоblemləri haqqında daimi təcrübə və
infоrmasiya mübadiləsinin həyata keçirilməsi kimi məsələlər həll оlunmalı idi.
Maastriхt müqaviləsində təsbit оlunmuĢ müddəalar 1999-cu ildə 29
Avrоpa ölkəsinin qəbul etdiyi Bоlоnya deklarasiyasında (bəyannamə) növbəti
inkiĢaf mərhələsinə keçdi. Bоlоnya deklarasiyası Avrоpanın təhsil sistemlərinin
dərin və ümumi yenidənqurma epохasına daхil оlmasını Ģərtləndirdi. Vahid
Avrоpa təhsil məkanının yaradılması məqsədini güdən Bоlоnya deklarasiyası
təhsilin nоrmativ müddətlərinin qısaldılması və milli təhsil sistemlərinin охĢar və
ya uyğun ikisəviyyəli ali təhsil prоqramı və iхtisaslara (strukturun
bakalavr/magistr unifikasiyası və dоktоrluq prоqramlarının təĢkili) keçilməsini;
təhsilin keyfiyyətinin təmin оlunmasının yeni, daha çох demərkəzləĢdirilmiĢ
meхanizm və prоsedurlarının:
təhsilin infоrmatizasiyası və distant təhsil
teхnоlоgiyalarının geniĢ Ģəkildə tətbiqini bəyan etdi.
Bütövlükdə, təhsilin Avropa islahatı ideyası elə bir vahid ali təhsil
məkanının yaradılmasından ibarət idi ki, orada hər bir universitetin və fakültənin
unikallığı saхlanmaqla, Avropanın müхtəlif universitetlərinin məzunlarının ali
təhsil səviyyəsi müqayisəyə gələn olsun. Islahatın məqsədi müхtəlif iхtisaslar üzrə
müvafiq
meхanizmlər
iĢləyib
hazırlamaqla,
Avropada
ali
təhsili
harmonikləĢdirmək idi.
Avropa ölkələrində təhsil islahatı aĢağıdakı əsas prinsip üzrə həyata
keçirilirdi: təhsilin digər pillələri, sosial əhatə və milli təhsil sistemlərində mövcud
fərqlər Ģəraitində müхtəlif ölkələrin iхtisaslarının tutuĢdurulmasının
mümkünlüyünü asanlıqla müəyyənləĢdirməyə imkan verən təmas və əlaqələrə
116

yetiĢməkdə açıqlıq хüsusiyyətinin bərqərar edilməsi.
Ali məktəblərin nailiyyətlərini və ənənələrini saхlamaqla ali iхtisas təhsili
sisteminin dünya ali təhsil sisteminə inteqrasiya etməsi dövlətimizin təhsil
siyasətinin əsas prinsiplərindəndir. Azərbaycan Ali iхtisas təhsili sisteminin 2005ci ilin may ayında Bolonya Konvensiyasına qoĢulması belə bir irimiqyaslı
fəaliyyətin həyata keçirilməsi istiqamətində vaхtında atılmıĢ bir addımdır[8].
Bolonya sisteminə qoĢulmaqla Azərbaycan təhsili ali iхtisas təhsilinin
modernizasiyasını sürətləndirmək, ali məktəblərimiz Avropa komissiyası və
beynəlхalq donor fondları tərəfindən maliyyələĢdirilən birgə Avropa layihələrində
iĢtirak etmək, tələbə və müəllimlər isə Avropa universitetləri ilə akademik
mübadilə aparmaq imkanları əldə edə biləcəkdir. Bolonya prosesinin tam hüquqlu
iĢtirakçısına çevrilmək üçün Azərbaycanın ali iхtisas təhsil sistemi 2005-2010-cu
illərdə, aĢağıdakı prioritet istiqamətlər üzrə geniĢ fəaliyyət proqramı iĢləməli və
həyata keçirməlidir.
Azərbaycan təhsil sisteminin beynəlxalq təhsil məkanına daxil olması
yanlız Təhsil Nazirliyinin öz gücü hesabına mümkün deyil, burada beynəlxalq
sturuktur və təĢkilatlarla əməkdaĢlıq tələb olunur. Bu məqsədlə Təhsil
Nazirliyinin fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri beynəlxalq əlaqələr və
qarĢılıqlı əməkdaĢlığı gücləndirməkdir.
Bu gün Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyi dünyanın 50-dən
dövləti ilə təhsil əlaqələri yaratmıĢdır, 20-dən artıq beynəlxalq təĢkilatla
ümumilikdə 70-dən çox birgə layihə və proqamlar həyata keçirilir. Azərbaycan
Respublikası Təhsil Nazirliyinin beynəlxalq əlaqələrinin əsas istiqamətləri
YUNESKO, ĠSESKO, AVROPA Ġttifaqı, YUNEVOK və digər nüfuzlu
təĢkilatlarla sıx əməkdaĢlığının inkiĢafı, beynəlxalq və regionlararası təhsil
proqramlarına qoĢulma, beynəlxalq forumlarda iĢtirak etməkdir[9, s. 35].
Belə ki, XX əsrin 90-cı illərinin ortalarında dünya standartlarına cavab
verən beynəlxalq jurnalistlərin hazırlanması məqsədilə ADU-da və Dövlət dillər
universitetində YUNESKO proqramı həyata keçirilməyə baĢlamıĢdır.
Üzvlərinə dünya səviyyəli mütəxəssislərin texniki yardımlarının, həmçinin
elmi və pedoqoji kadrların hazırlanması, qlobal elmi layihələrdə iĢtirak etmək
imkanlarından bəhrələnmək üçün Ģərait yaradan YUNESKO ilə əmkdaĢlıq etmək
qərarına gələn Azərbaycan Respublikası 1992-ci il iyunun 3-də həmin təĢkilata
daxil olmuĢdur. Bundan sonra YUNESKO- nun Avropa və Mərkəzi Amerika
ölkələri ilə əlaqələr Ģöbəsinin direktoru Horst Qodike Bakıya gəlmiĢ və
Azərbaycan hökümətinin nümayəndələri ilə bu təĢkilatla əmkdaĢlığını inkiĢaf
etdirilməsi məsələsini müzakirə etiĢdir [4, s. 15].
Xatırlamaq lazımdır ki, Azərbaycanla YUNESKO arasında təhsil
sahəsində əməkdaĢlıq qarĢılıqlı səfərlərlə məhdudlaĢmamalıdır. Azərbaycan
YUNESKO-nun əsas vəzifələrindən biri olan normativ aktların yaradılması ilə
bağlı fəaliyyətinə də qoĢulmuĢ və 1997-ci ilin aprel ayında Azərbaycan
117

Respublikasının Təhsil Naziri M. Mərdanov Avropa ġurası və YUNESKO-nun
Avropa regionunda ali təhsil dərəcələrini və diplomlarının qarĢılıqlı tanınası
haqqında Konvensiyasına imza atmıĢdır[4, s. 369-380]. Həmin ilin sonunda
Konvensiya Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən təsdiq ediliĢdir.
Avropa ġurası ölkəmizdə təhsil sahəsində aparılan islahatlara konsultativ
və ekspert yardımı göstərən ən fəal beynəlxalq partnyorlardan biridir.
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi ilə Avropa ġurası arasında təhsil
sahəsində səmərəli əməkdaĢlıq Azərbaycanın Avropa ġurasına rəsmi daxil
olmasından xeyli əvvəl yaranmıĢdır.
Avropa ġurasının himayəsi altında ilk birgə layihələrin həyata keçirilməsi
1996-cı ildən baĢlanmıĢdır. Buna misal olaraq «Təhsil keyfiyyətinin təmin
edilməsi sahəsində qanunvericilik» və «Tbilisi təĢəbbüsü» kimi böyük regional
layihələri göstərmək olar[5, s. 358].
1998-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyi Avropa ġurası
BaĢ Katibinin «Tbilisi təĢəbbüsü» layihəsinə qoĢulmuĢdur. Bu layihə Avropa
ümumtəhsil məktəblərinin 15-16 yaĢlı Ģagirdləri üçün «Qafqaz xalqlarının tarixi»
dərs vəsaitinin hazırlanmasını nəzərdə tutur. Avropa ġurası tərəfindən təqdim
olunmuĢ və region ölkələri tərəfindən qəbul edilmiĢ prinsiplərə söykənən bu
vəsaitin yazılmasında regionun 4 dövlətindən (Azərbaycan, Gürcüstan,
Ermənistan və Rusiya Federasiyası) olan müəlliflər qrupu və Avropa ġurasının
Böyük Britaniya, PolĢa, Almaniya və Hollandiyadan dəvət edilmiĢ ekspertləri və
naĢirləri iĢtirak ediblər.
Layihənin əsas məqsədi Qərbi Avropa ölkələrinin orta məktəb Ģagirdlərini
Azərbaycan və digər Qafqaz ölkələri xalqlarının tarixi, ənənələri və mədəniyyəti
ilə tanıĢ etməkdir. Vəsaitin ingilis dilində çap olunması nəzərdə tutulur. 2004-cü
ildə dərs vəsaitinin son variantı Avropa ġurasına təqdim olunmuĢdur. Dərs
vəsaitinin siqnal nəĢri 2005-ci ildə çap edilib təsdiq olunmaq üçün layihədə iĢtirak
edən ölkələrə göndərilmiĢdir[6].
Digər vacib tədbir Azərbaycan Respublikası Təhsil Qanununun yeni
layihəsinin Avropa ġurasında müzakirəsindən sonra Bakıda bu təĢkilatın
ekspertləri ilə layihənin hazırlanmasında iĢtirak etmiĢ azərbaycanlı mütəxəssislər
və Milli Məclisin müvafiq komissiyasının üzvləri ilə aparılmıĢ məsləhətləĢmələr
olmuĢdur. Avropa ġurasının ekspertləri bu müzakirənin nəticələrinə aid
məruzələrini 2001-ci ilin yanvar ayında Milli Məclisə və Azərbaycan
Respublikası Təhsil Nazirliyinə təqdim etmiĢlər.
2000-ci ildə Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Avropa ġurasının
«Ermənistanda, Azərbaycanda və Gürcüstanda təhsilin keyfiyyətinin təmin
edilməsi sahəsində qanunvericilik» аdlаnаn mühüm regional lаyihəsinə
qoĢulmuĢdur. Həmin layihə Azərbaycana təhsilin keyfiyyətinin təmin edilməsi
üzrə beynəlxalq standartlara uyğun mexanizmlərin (akkreditasiya, lisenziya
verilməsi, diplomların tanınması) yaradılmasına yardım göstərməyi nəzərdə tutur.
Eyni zamanda, bu lаyihə göstərilən sahələrdə beynəlxalq əməkdaĢlıq üçün geniĢ
118

imkanlar yaratmıĢdır.
Həmin layihə çərçivəsində 2000-2003-cü illərdə Azərbaycanda Avropa
ġurası ekspertləri ilə çalıĢan birgə iĢçi qruplarının iclasları keçirilmiĢdir. Bу
iclaslarda Azərbaycanda akkreditasiya, lisenziya verilməsi və təhsilin keyfiyyətinə
nəzarət sahəsində effektiv hüquqi-normativ sənədlərin iĢlənməsi və təsdiq
olunması məsələləri ilə bağlı müzakirələr və fikir mübadiləsi aparılmıĢdır.
Görülən iĢlərin nəticəsində 2001-ci ilin may ayında Bakıda üç Qafqaz
ölkəsi Təhsil nazirlərinin II Regional Konfransı keçirilmiĢdir[1]. Konfransda
Avropa ġurası BaĢ Katibinin Siyasi məsələlər üzrə müĢaviri cənab Klans ġuman,
Avropa ġurasının Departament rəisi və Avropanın bir sıra nüfuzlu ekspertləri
iĢtirak etmiĢdir.
Azərbaycana səfər zamanı cənab K. ġuman Azərbaycan Respublikası
Təhsil naziri Misir Mərdanovla rəsmi görüĢ keçirmiĢdir. GörüĢ zamanı
Azərbaycanlа Avropa ġurası arasında səmərəli əməkdaĢlığın geniĢləndirilməsi
məsələləri müzakirə olunmuĢdur. [1]
Konfrans zamanı Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan Təhsil nazirləri
tərəfindən imzalanmıĢ birgə Bəyannamə qəbul edilmiĢdir.
Bu layihə çərçivəsində əldə olunmuĢ səmərəli təcrübə və informasiya ali
təhsil müəssisələrinin akkreditasiyası (2003) və ali təhsil sahəsində xarici
diplomların tanınması (2004) üzrə yeni normativ sənədlərin hazırlanmasında geniĢ
Ģəkildə istifadə olunmuĢdur. Layihənin uğurla həyata keçirilməsi Cənubi Qafqaz
ölkələri Təhsil nazirlərinin 2004-cü ildə Strasburq Ģəhərində keçirilmiĢ
Konfransında vurğulanmıĢdır və həmin konfransda nazirlər birgə Bəyannamə
qəbul etmiĢlər. Afinada olarkən nazir Misir Mərdanov Yunanıstanda təhsil alan
azərbaycanlı tələbələrlə də görüĢmüĢdür.
Avropa ġurasının BaĢ katibi cənab Valter ġvimmerin təĢəbbüsü ilə 17-18
may 2005-ci il tarixlərində Strasburqda Cənubi Qafqaz ölkələrinin Təhsil
nazirlərinin konfransı keçirilmiĢdir. Konfransda Azərbaycan Respublikasının
Təhsil naziri professor Misir Mərdanovun baĢçılıq etdiyi nümayəndə heyəti də
iĢtirak etmiĢdir. Konfransın əsas məqsədi iĢtirakçıları və Avropa ġurası
ekspertlərini Cənubi Qafqaz ölkələrində ali təhsil sahəsində keçirilən islahatların
gediĢi və təhsilin inkiĢafının prioritet istiqamətləri ilə tanıĢ etmək, eyni zamanda
Avropa ġurası ilə birgə həyata keçirilmiĢ layihə və proqramların nəticələrinin və
2004-2006-cı illər üçün əməkdaĢlıq proqramlarının müzakirəsi idi. Professor
Misir Mərdanov konfrans iĢtirakçılarına Azərbaycanda həyata keçirilən islahatlar
haqqında, o cümlədən təhsilin keyfiyyətinin təmin edilməsi, ali təhsil sahəsində
xaricdə qazanılmıĢ ixtisasların tanınması, ali təhsil müəssisələrinin attestasiya və
akkreditasiya proseduru haqqında ətraflı məlumatlarla tanıĢ etdi. Eyni zamanda,
nазiр Azərbaycanın 1999-cu ildə baĢlanmıĢ Bolonya prosesinə qoĢulmaq niyyətini
Avropa ġurasına çatdırdı. Avropa ġurasının rəhbərliyi tərəfindən qeyd olundu ki,
təĢkilat Azərbaycana Bolonya prosesinin Ģərtlərini yerinə yetirmək üçün konkret
ekspert və konsultativ yardım göstərməyə hazırdır. Cənab nazirin xahiĢi ilə bu
119

istiqamətdə müvafiq tədbirlərin həyata keçirilməsi məsələləri 2005-2006-cı illər
üçün Avropa ġurası ilə əməkdaĢlıq proqramına daxil olundu. Konfransın birinci
gününün yekununda professor Misir Mərdanovun Avropa ġurasının BaĢ katibi
xanım Qabriela Battani-Draqoni ilə görüĢü oldu. GörüĢ zamanı qarĢılıqlı
əməkdaĢlığın prioritet istiqamətləri və bir neçə konkret layihə,o cümlədən
məcburi köçkün uĢaqlar üçün təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi, ali təhsil
sahəsində ixtisasların tanınmasında ekspert yardımının göstərilməsi haqqında
müzakirələr oldu.
Həmin gün Misir Mərdanov Avropa ġurasının Təhsil üzrə direktoru cənab
Qabriel Mazza, Avropa ġurasının Ali təhsil və tədqiqatlar departamentinin
direktoru cənab ġur Berqan və Gürcüstanın təhsil naziri cənab Aleksandr Lomaya
ilə çox səmərəli görüĢlər keçirdi. 18 may 2005-ci il tarixində üç Cənubi Qafqaz
ölkəsinin nümayəndə heyəti baĢçılarının Avropa ġurasının BaĢ Katibi cənab
Valter ġvimmerlə birgə görüĢü oldu. GörüĢ zamanı cənab ġvimmer bir də
vurğuladı ki, Avropa ġurası Qafqaz regionuna xüsusi diqqət yetirir və gələcəkdə
də bu təĢkilat Cənubi Qafqaz ölkələrinə müasir tələblərə tam cavab verən təhsil
sistemlərinin qurulmasında lazımi yardım göstərəcəkdir. Nazir Misir Mərdanov,
öz növbəsində, Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi ilə Avropa ġurası
arasında uğurla həyata keçirilən birgə layihə və proqramlar haqqında qısa
məlumat verdi. O eyni zamanda bildirdi ki, Ermənistanın Azərbaycana qarĢı
davam edən təcavüzü regional əməkdaĢlığın səmərəli Ģəkildə həyata keçirilməsinə
problemlər yaradır və bu münaqiĢə öz həllini tapana qədər Azərbaycanın
Ermənistanla heç bir sahədə, o cümlədən təhsil sahəsində əməkdaĢlığı mümkün
deyil.
Bu faktı nəzərə alaraq 2005-2006-cı illər üçün əməkdaĢlıq proqramının
müzakirəsi zamanı bəzi aspektlərə, xüsusilə regional miqyasda məktəblilərin
mübadiləsi proqramına yenidən baxılmaq haqqında Misir Mərdanovun təklifi
Avropa ġurası rəhbərliyi tərəfindən qəbul olundu. Konfransın sonunda nazirlər
müvafiq bəyannamə, 2004-cü və 2005-2006-cı illər üçün əməkdaĢlıq üzrə Çərçivə
proqramı və digər sənədləri qəbul etdilər[2].
Avropa ġurası ilə təhsil sahəsində əməkdaĢlığın istiqamətlərindən biri də
Azərbaycanın Bolonya prosesinə inteqrasiyası çərçivəsində müxtəlif layihələrin
icrasıdır. Avropa ġurasının Ali Təhsil və Tədqiqatlar üzrə Rəhbər Komitəsi
Avropa Vahid Ali Təhsil Məkanının formalaĢması üçün kifayət qədər əhəmiyyətli
tədbirlər həyata keçirir. Bir çox hallarda bu tədbirlər Avropa Ġttifaqının təhsil üzrə
müvafiq qurumları ilə əlaqəli Ģəkildə təĢkil olunur. Bu tədbirlər sırasında Bolonya
prosesinə yeni qoĢulmuĢ ölkələrdə ali təhsil sahəsində islahatlara yardım
göstərmək məqsədilə təĢkil olunan müxtəlif seminar və konfranslar xüsusilə qeyd
olunmalıdır.
Azərbaycan təhsil sisteminin beynəlxalq təhsil məkanına daxil olması
yanlız Təhsil Nazirliyinin öz gücü hesabına mümkün deyil, burada beynəlxalq
sturuktur və təĢkilatlarla əməkdaĢlıq tələb olunur. Bu məqsədlə Təhsil
120

Nazirliyinin fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri beynəlxalq əlaqələr və
qarĢılıqlı əməkdaĢlığı gücləndirməkdir.
SUMMARY
The scientific article examine an attempt to disclose major problems of
development of high education in the republic. There is investigated the
participation of International cooperation of the Azerbaijan Republic‘s higher
schools in the realization of international programs in the frames of bilateral
relations promoted by universal inter governmental organizations (UNESCO,
European Union, European Council).
ƏDƏBĠYYAT
1. «Azərbaycan müəllimi», qəzeti, 21 may, 2001
2. «Azərbaycan müəllimi», qəzeti, 6 iyul, 2005
3. Azərbaycan Respublikası Təhsil Qanunvericiliyinin külliyatı (birinci nəĢr),
Bakı, ABU nəĢriyyatı, 2000
4. Azərbaycan və YUNESKO üzrə Azərbaycan Milli Komissiyası, Bakı: Təhsil
nəĢriyyatı 2002,s. 369-380
5. Ахмедов Г. История развития школы в педагогической системе
Азербайджана. Баку: Техсил, 2002, 358с.
6. Mətbuat və təhsil müəssisəsi. Bakı: Təhsil nəĢr., 2006
7. Нейматов Я.М. Образование в XXI веке: тенденции и прогнозы. М.,
Алгоритм, 2002, 240с.
8. Məmmədov R. Təhsilimizin milli əsaslar üzərində çağdaĢ dünya təhsil
sisteminə inteqrasiya baĢlica vəzifədir // ―Respublika ― qəzeti, 13 yanvar, 2008
9. Mərdanov M. Azərbaycan təhsili:dünən, bu gün və sabah, Bakı: Təhsil
nəĢriyyatı 2006
Bağırzadə Cavid Vəkil oğlu
Gəncə Dövlət Universiteti
TƏRTƏRÇAY VADĠSĠNĠN ĠLK ORTA ƏSR DINI ABIDƏLƏRI
Açar sözlər: Tərtərçay vadisi, Müqəddəs Yelisey, Xudavəng məbədi,
Gəncəsər məbədi.
Key words: Tartarchay valley, The saint Yelisey, The Khudaveng temple,
The Ganjasar temple.
Təbii-coğrafi cəhətdən son dərəcə füsunkar bir guĢə olan Tərtərçay
vadisinin Kiçik Qafqazda özünə məxsus yeri vardır. Tərtərçay vadisi Qarabağın
ən zəngin və təbii gözəlliklərə malik dilbər guĢədir. Qarabağın yaylaq hissəsi ilə
düzənini birləĢdirən köç-karvan yolunun keçdiyi bu dərə xalqımızın çoxəsrlik
121

tarixini özündə əks etdirən müxtəlif növlü abidələrlə zəngindir. Tərtərçay vadisi
həm də Azərbaycan tarixi ilə bağlı bir çox hadisələrin baĢ verdiyi ərazilərdən
biridir.
Tərtərçay vadisində, Ağdərə bölgəsində hələ qədim zamanlardan gur
yaĢayıĢın olması burada müxtəlif tip qəbir abidələrinin mövcudluğu ilə izlənir. Ġlk
orta və inkiĢaf etmiĢ orta əsrlər dövründə də bölgədə intensiv yaĢayıĢ olmuĢ və
buna görə də bəhs olunan ərazidə zəngin xristian qəbir abidələrinə təsadüf olunur.
Bəhs etdiyimiz dövrə aid bölgədə Alban xristian qəbir abidələri çoxluğu ilə
diqqəti cəlb edir.
Alban xristianlığının qəbir abidələri öz quruluĢuna görə dörd tipə bölünür:
torpaq qəbirlər, daĢ qutular, daĢ sənduqələr və sərdabələr. DaĢ sənduqələr
müstəsna olmaqla qalan qəbir tipləri bütün xristianlıq dövründə yayılmıĢdır.
Əlbəttə bu qəbir tiplərinin müxtəlifliyi tikinti materialının ayrı-ayrı coğrafi
rayonlarında müxtəlif olması ilə əlaqədardır. Bəzi rayonlarda çiy kərpicdən
tikilmiĢ qəbirlərə də təsadüf edilir. DaĢ sənduqələr isə əsasən VII əsrdən sonra
meydana gəlmiĢ və baĢlıca olaraq Qarabağ ərazisi üçün xarakterikdir. Çox baha
baĢa gəldiyindən ehtimal etmək olar ki, daĢ sənduqələr varlı xristian ruhaniləri və
dövlət xadimləri, o cümlədən zadəganlar üçün düzəldilmiĢdir.
Ağdərə ərazisində daha çox təsadüf olunan qəbir tipləri torpaq, daĢ qutu və
daĢ sənduqələrdən ibarət qəbirlərdir. Tərtər çayı boyunca yerləĢən yaĢayıĢ
məntəqələrinin yaxınlıqlarında, adətən qalın meĢəlik ərazilərində Alban xristian
qəbir tiplərinə daha çox rast gəlinir. Ağdərə bölgəsində DovĢanlı, Vəng, Çardaxlı,
Həsənirz və Umudlu kəndlərinin ətrafındakı arxeoloji abidələrlə yanaĢı böyük
qəbirstanlıqlar mövcuddur. Ağdərə bölgəsinin digər ərazisində də qəbir
abidələrinin olması istisna deyildir.
Tərtərçay hövzəsi eyni zamanda memorial abidələrin də bolluğu ilə seçilir.
Buradakı kilsə-monastr komplekslərində bu cür abidələrə daha çox təsadüf olunur.
Tərtərçay hövzəsinin ən mühüm abidələrindən biri də Xudavəng məbədi
kompleksidir. Tərtər çayının sol sahilində inĢa edilmiĢ bu abidə əfsanəyə görə
Ġsanın 12 Ģagirddən biri olan apostol Faddeyin qəbri üzərində, I əsrdə tikilmiĢdir.
Hal-hazırda mövcud olan məbəd kompleksi, əsasən XIII əsrdə inĢa edilmiĢ baĢ
kilsədən, yardımçı binalardan, bir neçə sövmədən, Ģərab istehsalı
emalatxanasından, mehmanxana binasından, qurbangahdan və bütün bunları əhatə
edən qala divarlarından ibarətdir.
Məbədin yazılarından birində burada Qarabağın Xaçın hökmdarlarından
bir çoxunun və hətta XIII əsrin görkəmli Alban hökmdarı Həsən Cəlalın arvadı
Mina Xatunun dəfn olunduğu göstərilir. Burada, həmçinin öz dövrünün nüfuzlu
nəslə malik Arzu xatunun adına da xeyli xatirə yazıları vardır [1, s.64].
Xudavəng məbədi kompleksi sahibləri öz dövrünün iri feodallarından
olmuĢ və ölkənin istər siyasi, istərsə də iqtisadi həyatında hərtərəfli rol
oynamıĢlar. Xudavəngdə XIII əsrin görkəmli Alban ziyalısı Mxitar QoĢ da olmuĢ
və orada xatirə üçün niĢandaĢ da qoymuĢdur.
122

Həsən Cəlalın arvadı Mina Xatun burada dəfn olunub, anası Arzu Xatun
və dövrün görkəmli ziyalısı Mxitar QoĢ bu məbəddə xatirə üçün niĢan daĢları
qoymuĢdur.
Kompleksə ümumilikdə 9 tikili daxildir. Onlardan beĢi əsas tikili, digərləri
isə köməkçi və xidməti xarakter daĢıyır. Kompleksə daxil olan abidələrin heç də
hamısı dövrümüzə yaxĢı vəziyyətdə çatmamıĢ, onlardan daha qədim olanlar
nisbətən dağılmıĢdır. Kompleksin ətrafı digər Alban monastrlarında olduğu kimi
möhkəm divarlarla əhatələnmiĢdir. Kompleksin əsas tikililəri Alban bazilikası
(Müqəddəs Məryəm ana bazilikası) və Arzu Xatun kilsələridir. Həmçinin
kompleksə sonradan əlavə edilmiĢ Müqəddəs Qriqoris məbədi və Həsən Cəlal
kilsəsi də diqqətə layiq memarlıq nümunələridir. Kompleksə daxil olan binaların
inĢası zamanı əsasən yerli qara bazalt daĢdan, biĢmiĢ kərpicdən və əhəng
məhlulundan istifadə edilmiĢ, binaların damı isə kirəmit və səliqə ilə kəsilmiĢ
daĢlarla örtülmüĢdür.
Alban bazilikası səliqə ilə yonulmuĢ daĢ və kərpicdən inĢa edilmiĢ
məbədin xarabalıqları daxili sütunları olmayan uzun zaldan ibarətdir. Abidənin
uzunluğu 16,2 metr, eni 5,8 metrdir. Zalın Ģərq hissəsi yarımdairəvi apsis ilə baĢa
çatır.
Səcdəgah yerinin hər iki tərəfində keĢiĢ cübbələrinin saxlandığı dairəvi yer
tikilmiĢdir. ĠnĢaat texnikasının və inĢaat materiallarının öyrənilməsi zamanı aydın
olmuĢdur ki, cübbələrin saxlandığı yer məbədin tikilməsindən sonra inĢa
edilmiĢdir. Həmin yerə giriĢ səcdəgah absidasındandır. Bu cəhətə ilk dəfə Alban
memarlığında təsadüf olunur. Bu cür memarlıq üslubiyyatını Göygöl rayonunun
Yeni Zod kəndinin (Əbləh) yaxınlığında xarabalıqları olan ilk orta əsr məbədində
də müĢahidə etmiĢik. Görünür ki, əvvəllər tikilmiĢ məbədin ümumi planı
memarlara qapını ibadət zalında qoymaq imkanı yaratmadığı üçün qapı oyuğu
cübbələrin saxlandığı yerə səcdəgah absidası istiqamətində açılmıĢdır. Soldakı
cübbə yerinin tədqiqi zamanı onun tavanında Xudavəng monastrının baĢ
keĢiĢlərindən birinin – XIII əsrdə yaĢamıĢ Ter-Atanasın yazısı aĢkara
çıxarılmıĢdır. Güman etmək olar ki, məhz Ter-Atanas qədim bazilkaya birləĢmiĢ
cübbə yerinin qurucusu olmuĢdur.
Arzu Xatun kilsəsi Alban knyazı Vaxtanqın xanımı Arzu Xatun tərəfindən
1214-cü ildə əri Vaxtanq və iki oğlunun xatirəsinə inĢa etdirilmiĢdir. Kilsənin Ģərq
fasadında daĢ üzərində Vaxtanqın, cənub fasadında isə Arzu Xatunun iki oğlunun
təsvirləri həkk olunub.
Düzbucaqlı Ģəkildə inĢa edilmiĢ kilsənin giriĢ qapısının hər iki tərəfində
xırda otaqlar vardır. Apsisin ətrafında isə iki rahib cübbəxanası yerləĢdirilmiĢdir.
Binanın tam mərkəzində böyük bir alın hissəsinin üstündə qübbə ucaldılmıĢ,
qübbənin üstü isə konusvari damla örtülmüĢdür.
Kilsənin fasadı səliqə ilə yonulmuĢ daĢla üzlənmiĢ və daĢların üstündə
qabartma və oyma Ģəklində çox incə naxıĢlar iĢlənmiĢdir. Qübbənin fasadı
yarımçıq kəmərlər silsiləsi ilə əhatələnmiĢ, kəmərlərin arasındakı boĢluqlar isə
123

qabartma Ģəkilli naxıĢlarla bəzədilmiĢdir. Həmçinin kəmərlərin arasına içəriyə iĢıq
düĢməsi üçün pəncərə yarıqları qoyulmuĢdur.
Müasir Ağdərə ərazisində Qafqaz Albaniyasının ilk və qədim kilsəmonastr kompleksləri inĢa edilmiĢ və Qafqaz Albaniyasında xrsitianlığın ilk
yayıldığı bölgələrdən biri də məhz Tərtərçay vadisi, Qarabağ ərazisi olmuĢdur.
Ağdərə ərazisi həm də xristian kilsəsinin monofizit cərəyanının tərəfdarlarının və
onların məbədlərinin məskun olduğu bölgədir. Belə ki, monofizit cərəyanının
tərəfdarlarının əsas mərkəzlərindən biri xarabalığı Ağdərə ərazisində qalmıĢ
müqəddəs Yelisey (CirviĢdik) məbədi idi. Maraqlıdır ki, hazırda Azərbaycan
ərazisində Yeliseyin Ģərəfinə tikilmiĢ onlarla məbəd qalığı mövcuddur. Bunlar
əsasən Böyük Qafqazın cənub, Kiçik Qafqazın isə Ģərq ətəklərində, xüsusilə
Tərtərçay və qismən Xaçınçay hövzəsində qamıĢdır.
Kilsə tarixçiləri Albaniyada xristianlığın yayılmasını müqəddəs Yeliseyin
adı ilə bağlayırlar. Mənbələrin verdiyi məlumata görə Yelisey Ġsanın 12
Ģagirdindən biri olan apostol Faddeylə birlikdə Cənubi Qafqaz ərazisində
xristianlığın təbliğinə baĢlamıĢdır. Yelisey Albaniyada Çola adlı bir yerə gəlib,
orada missionerlik fəaliyyətinə baĢlayır. Nəhayət o, Gis adlı yerə gələrək burada
ilk kilsənin əsasını qoyur [2, s.139]. M.Kaqankatlının yazığına görə Yelisey
ölkənin Ģimalında dini təbliği nöqteyi-nəzərdən böyük müvəffəqiyyətlərə nail
olur. Bu iĢdə ona yerli əhalidən yeni dinin tərəfdarları da kömək edir.
Alban tarixçisi Yeliseydən baĢlayaraq ölkədə yepiskop adlandırdığı bir
neçə xristian missionerinin adını çəkir. Onlar hələ yepiskopluqdan əvvəl
xristianlığın yayılmasında fəaliyyət göstərmiĢ adamlar olub, çox güman ki, ilk
xristian icmalarının baĢçıları olmuĢlar.
Bu kilsə Qafqaz Albaniyasının ilk, qədim kilsələrindən biri olmuĢ və
müxtəlif dövrlərdə burada inĢaat-bərpa iĢləri həyata keçirilmiĢdir. Erməni
fitnəkarlığı və çar Rusiyanın məkrli siyasəti nəticəsində Alban kilsəsinin 1836-cı
ildə mövcudluğuna son qoyulmasınadək Müqəddəs Yelisey kilsəsi məbəd kimi
fəaliyyət göstərmiĢdir.
Müqəddəs Yelisey kilsə-monastr kompleksi Murovdağın Ģərq ətəklərində,
qalın meĢəlik bir ərazidə, Tərtər çayı ilə Torağay çayının qovuĢacağının
yaxınlığında, ilk orta əsrlərin mühüm və məĢhur qalalarından biri olan Çaraberd
qalasının bir neçə km-liyində yerləĢir. Hazırda Müqəddəs Yelisey məbədi müasir
Ağdərə ərazisində, Çardaqlı və Madagis kəndlərinin yaxınlığındakı qalın
meĢəlikdədir.
Müqəddəs Yelisey kilsəsinin inĢa olunduğu və ondan qabaqkı dövrlərdə bu
ərazidə kəndtipli qədim yaĢayıĢ məskəni olmuĢdur. Burada kəndtipli yaĢayıĢ
məskənində qaynar həyat yerli əhalinin verdiyi məlumata görə XIX əsrdə
ermənilərin bura kütləvi Ģəkildə köçürülməsinə qədər davam etmiĢdir.
Ermənilərin bu ərazidə məskunlaĢmasından sonra buranın əhalisi Tərtər çayının
aĢağı axarları istiqamətində köçüb getmiĢdir. Yerli əhalinin verdiyi məlumata görə
124

Müqəddəs Yelisey kilsə-monastr kompleksinin yaxın ətrafında Almalı kəndi
mövcud olmuĢdur.
Qala divarları ilə əhatə olunmuĢ monastr kompleksinin əsası V əsrdə
qoyulub. V əsrdə Qafqaz Albaniyasında xristianlığın yayılmasının və
möhkəmlənməsinin geniĢ vüsət aldığı bir dövrdə xristian dini məbədlərinin inĢası
artır. Buna görə də V əsrə aid Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində kilsə-monastr
komplekslərinin qalıqlarına daha çox təsadüf olunur. Bununla belə ehtimal etmək
olar ki, Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində mövcud olan ondan çox Müqəddəs
Yelisey adlı kilsə-monastr kompleksləri V əsrdən daha qabaqlar inĢa edilmiĢdir.
Qafqaz Albaniyasında xristianlığın yayılmasının I əsrdə baĢlandığını nəzərə alaraq
(xristianlığın Albaniyada I əsrdən etibarən yayılması və Alban kilsəsinin I əsrdən
təĢəkkül tapması görkəmli tədqiqatçı F.Məmmədovanın tədqiqatlarında təsdiq
edilmiĢdir). Qafqaz Albaniyasında xristian müqəddəslərin (Moisey, Yelisey və s.)
adlarını daĢıyan məbədlərin V əsrdən qabaq inĢa olunması ehtimalının əsaslı
olması aydınlaĢır.
Müqəddəs Yelisey kilsəsində Xaçın knyazlığı dövründə inĢaat iĢləri
aparılmıĢ, iri baĢ kilsə binası, altı kiçik kilsə, bir neçə yaĢayıĢ və təsərrüfat binaları
tikilmiĢdir. YaxĢı yonulmuĢ daĢdan tikilmiĢ baĢ kilsənin ikimailli daĢ damının
üstündə dörd sütunlu ratonda ucalır. Yerli əhalinin DaĢtapılan və Dəyirman daĢı
adlandırdığı yerdə – Müqəddəs Yelisey kilsəsinin təxminən 3 – 4 km-liyində
inĢaat üçün olduqca yararlı olan daĢ yataqları vardır. Müqəddəs Yelisey kilsəsinin
dam örtüyündən tutmuĢ inĢasındakı bütün tikinti materiallarının hamısı kilsənin
yerləĢdiyi bölgənin təbiətinin səxavətinə məxsusdur.
Xaçın knyazlığı dövründə aparılmıĢ geniĢ inĢaat iĢlərinə görə XIII – XIV
əsrlərə aid edilən bu alban kilsəsi geniĢ ibadət zalından və silindirik tağbəndlərlə
tamamlanan sütunları olan düzbucaq formalı otaqdan ibarətdir. Monastr
kompleksində dəfələrlə yenidənqurma və inĢaat iĢləri aparılmıĢdır.
Ağdərə bölgəsinin Madagis kəndinin təxminən 5 – 6 km-liyində
dövrümüzədək qalıqları gəlib çıxmıĢ Müqəddəs Yelisey kilsə-monastr
kompleksinin tarixi abidə olaraq müasir vəziyyəti haqqında, bölgə erməni
qəsbkarlarının iĢğalı altında olduğundan, bir söz söyləmək mümkün deyildir.
Ümumiyyətlə, VIII – XII əsrlərdə indiki Ağdərə bölgəsi ərəblər tərəfindən
iĢğal olunaraq siyasi müstəqilliyinə son qoyulmuĢ Qafqaz Albaniyasının tarixi
varisi olaraq, Qarabağ ərazisinin siyasi, iqtisadi və dini nöqteyi-nəzərindən
mərəkəzi olmuĢdur. Qafqaz Albaniyasının siyasi varisi olan Xaçın (Qarabağ –
C.B.) knyazlığının əsas mərkəzi Tərtərçay hövzəsi, indiki Ağdərə - Kəlbəcər
bölgəsi olmuĢdur. Bunu təkcə mənbələr deyil, eləcə də bölgədə mövcud olan
çoxsaylı qalaların, dini məbədlərin və s. abidələrin olması da sübut edir.
705-ci ildə Bərdədə keçirilmiĢ kilsə qurultayında Albaniyanın yeni
katolikosunun seçilməsi, Alban kilsəsinin xəlifəsi Əbd əl-Məlikin göstəriĢi ilə
(Erməni katolikosu Ġlyanın çuğulluğu və fitnəkarlığı nəticəsində) erməni
Qriqoryan kilsəsinə tabe edilməsi və Alban katolikosluğunun yeni mərkəzinin
125

müəyyənləĢdirilməsi məsələləri müzakirə edilmiĢdi. Alban katolikosluğunun yeni
mərkəzi isə Murovdağ ətəyində indiki Ağdərə ərazisində inĢa edilmiĢ Müqəddəs
Yelisey elan olundu [1, s.78-79].
Beləliklə, VIII əsrdən etibarən Qafqaz Albaniyasının dini mərkəzi müasir
Ağdərə bölgəsinə keçir.
Məlumdur ki, IX əsrdən etibarən feodalizmin surətli inkiĢafı nəticəsində
Azərbaycanda bir sıra feodal dövlətləri yarandı. Bunlardan biri də Xaçın feodal
hökmdarlığı idi. Xaçın feodal dövlətinin dini, Azərbaycanın digər feodal
dövlətlərindən fərqli olaraq xristianlıq oldu. Lakin yaranmıĢ siyasi vəziyytətin
nəticəsi olaraq, burada Qriqoryan kilsəsinin təsiri getdikcə güclənirdi. Buna
baxmayaraq kiçik ərazidə (Ağdərə ərazisində) də olsa alban kilsəsi öz
müstəqilliyini uzun müddət qoruyub saxlaya bildi. Xaçın hökmdarı Həsən Cəlalın
dövründə (XIII əsr) alban kilsəsi daha da gücləndi. Bu vaxt indiki Ağdərə
ərazisində Vəng kəndi ərazisində alban katolikosluğunun mərkəzi yaradıldı və
məĢhur Gəncəsər kilsəsi inĢa edildi. Bu dövrdə Xaçın hökmdarlarının gürcü
hökmdarları ilə qohumluq əlaqəsi alban kilsəsində yenidən xalkedonizm (diofizit
cərəyanı) təmayüllərini gücləndirdi.
Ağdərə ərazisində möhtəĢəmliyi və məĢhurluğu ilə seçilən dini abidələrdən
biri də Gəncəsər monastrıdır. Bu monastr həm də 1836-cı ilədək mövcud olmuĢ
Alban katolikosluğunun mərkəzi olmuĢdur. Tədqiqatlar nəticəsində məlum
olmuĢdur ki, Gəncəsər monastrı bir məbəd kimi hələ XIII əsrdən çox-çox qabaqkı
dövrlərdə də mövcud olmuĢ və fəaliyyət göstərmiĢdir. XII – XIII əsrlərdə Qafqaz
Albaniyasının siyasi varisi kimi Ağdərə ərazisində Xaçın feodal dövlətinin və
katolikosluğunun tarixi dirçəliĢ dövrü olmuĢdur. Bu zaman Ağdərə ərazisində,
bütövlükdə Tərtərçay vadisində qədim kilsə-monastrların yerində yeni məbədlərin
inĢası geniĢlənmiĢdir.
Arsax – Xaçın knyazlığının əhalisi XII – XIII əsrlərdə müxtəlif tipli yazılı
abidələri alban və Qrabar dillərində yaradırdı. Bununla belə, yerli alban
mədəniyyətinin ənənəvi komponentləri (IX – XIII əsrlərin alban xaç
baĢdaĢlarındakı dünyəvi süjetlər, il hesabının bənzəri olmayan, erməni il
hesabından fərqlənən kiçik alban təqvimi) hələ də fəaliyyət göstərirdi.
Gəncəsər (Qanzasar) monastr komleksi Həsən Cəlalın təkidi ilə inĢa
edilmiĢdir. Qanzasar monastrının qədim hissələri Həsən Cəlalın hakimiyyəti
zamanından xeyli əvvəl mövcud idi və Xaçın hakimləri olmuĢ Cəlairlərin nəsli
məzarlığı kimi fəaliyyət göstərmiĢdir. Həsən Cəlalın cəsədini oğlu Atabəy 1261-ci
ildə burada dəfn etmiĢdir. Qanzasar baĢ kilsəsi 1216-cı ildən 1238-ci ilədək alban
patriarx katolikosu Nersenin məsləhəti ilə və Həsən Cəlalın göstəriĢi ilə
tikilmiĢdir [3, s.43]. Hökmdar özü bu kilsəni ―Albaniyanın taxt-tac kilsəsi‖
adlandırmıĢdır. Kilsədə olan daĢüstü yazıda bildirilir ki, bu kilsə albanlar üçün
inĢa edilmiĢdir. Bu kilsədə cəmi 84 daĢüstü yazı mövcuddur. Hazırda Dağlıq
Qarabağda, Ağdərə bölgəsində Vəngli kəndində yerləĢən Gəncəsər monastr
126

kompleksi orta çağların alban memarlığının incisidir və erməni memarlığında
həmin abidənin bənzəri yoxdur.
Monastr kompleksinin Gəncəsər (ermənilər isə Qanzasar adlandırmıĢlar)
adlanması təsadüfi deyildir. Məbəd Gəncə - Qarabağ ərazisinin baĢ kilsəsi
olduğundan belə adandırılmıĢdır. Gəncədə doğulmuĢ yerli albanların
nümayəndələrindən Mxitar QoĢ, Gəncəli Kirakos Ağdərə ərazisindəki kilsəmonastr komplekslərində təhsil almıĢ və fəaliyyət göstərmiĢlər. Gəncə və
ətrafındakı xristian albanların dini və təhsil mərkəzi məhz Ağdərə ərazisindəki
məbədlər, o cümlədən Gəncəsər məbədi olmuĢdur.
1593 və 1727-ci illərdə osmanlılar tərəfindən tərtib edilmiĢ və mənbə
olaraq ―Osmanlı dəftərləri‖ adı ilə tanınan sənədlər toplusunda Gəncəsər monastrı
―Ağvəng‖ adı ilə qeyd olunmuĢ və göstərilmiĢdir ki, bu kilsə Gəncə - Qarabağ
əyalətlərinin Xaçın mahalının Yuxarı Külədək kəndinin yanında yerləĢir [4,
s.357].
Görkəmli tədqiqatçı – arxeoloq R.GöyüĢov Gəncəsər monastrını
―Xəzinədağ‖ kimi adlandırmıĢdır. Çox güman ki, bu cür nəticə hasil edilməsi
―Çənzə‖ ifadəsini xəzinə mənası verməsi ilə əlaqədardır. Əslində aydın olur ki,
Gəncəsər kilsəsi Gəncə – Qarabağın baĢ kilsəsidir (Gəncəsər – Gəncənin baĢ
kilsəsi mənasındadır). Tarixçi Mxitar QoĢ bildirir ki, Arranın paytaxtı Gəncə
Ģəhəri Qarabağın baĢlıca dağlıq vilayəti olan Xaçının da baĢ Ģəhəri idi.
Gəncənin baĢ kilsəsi Gəncəsər isə Xaçında yerləĢirdi. Xaçın ərazisində
(indiki Ağdərə ərazisində) mövcud olmuĢ məĢhur dini abidələrdən biri də Getik
monastrı olmuĢdur. Bu monastrda Mxitar QoĢ yaĢamıĢ, fəaliyyət göstərmiĢ və
özünün məĢhur əsərlərini burada qələmə almıĢdır. Getik monastrı Ağdərənin
Həsənirz (sonralar ermənilər bu kəndi Haterk adlandırmıĢlar) kəndində yerləĢirdi.
Alban özünüdərkin vüsət tapdığı XII – XIII əsrlərdə xristian albanlar üçün
onların həyatlarının bütün tərəflərini, tənzimləyə biləcək hüquqi sənədin
yaranması zərurəti meydana çıxdı. Bu zərurət alban mədəniyyətinin görkəmli
xadimi olan, Gəncədə doğulmuĢ Mxitar QoĢun (1130 – 1213) Albaniya
katolikosu III Stepannosun xahiĢi ilə ―Qanunnamə‖ (―Məcəllə‖) əsərini yazmasına
səbəb oldu.
Gəncədən köçərək Xaçına gələn Mxitar buradakı Getik monastrında
yaĢamağa baĢlayır və monastrı dağıdan zəlzələyədək Getikdə qalır. Bundan sonra
Xaçın knyazı Vahtanqın və onun yaxın adamlarının köməyi ilə Yeni Getik
(QoĢavəng – ―QoĢun monastrı‖da adlanırdı) monastrının və oradakı məktəbin
əsasını qoyur. Buranı Albaniyanın maarif ocağına çevirə bilir. QoĢavəngə yalnız
oxumaq üçün deyil, öz biliklərini təkmilləĢdirmək üçün də axıĢıb gəlirdilər.
Mxitar QoĢ ömrünün sonunadək bu monastırda qalmıĢ və 1213-cü ildə burada
vəfat etmiĢdir. Elə burada da o, ―Alban salnaməsi‖, eləcə də dini mövzulu
―Gəncəli Xosrovun müsibəti‖ əsərlərini qələmə almıĢdır.

127

SUMMARY
The Tartarchay valley was an important part of the Caucasian Albania and
there are lots of rich archeological monuments belonging to the early medieval
period. Among the monuments belonging to the early medieval period, religious
monuments especially draw great attention. In the district there existed important
religious centers referring to the early medieval period. It is no coincidence that
the monuments belonging to the early medieval period. Such as the Saint Yelisey,
Ganjasar and Khudaveng temple complexes are situated namely in the Tartarchay
valley.

1.
2.
3.
4.
5.

6.
7.

ƏDƏBĠYYAT
GöyüĢov R.B. Qarabağın keçmiĢinə səyahət. Bakı, Az. Dövlət NəĢriyyatı,
1993, 83 s.
Геюшев Р.Б. Христианство в Кавказской Албании. Баку, Элм, 1984, с.
191.
Azərbaycan tarixi (VII cilddə) III cild, Bakı, Elm, 2007, 532 s.
Gəncə - Qarabağ əyalətinin müfəssəl dəftəri (ön söz, tərcümə, tərtib, qeyd
və Ģərhlər H.Məmmədovundur), Bakı, ġuĢa, 2000, 576 s.
Mehdiyev ġ.Ġ. Tərtər çayı vadisində müdafiə qalaları haqqında // ÜĠKÇĠ-nin
70 illiyinə həsr olunmuĢ elmi konfransın materialları, Bakı, Elm, 1989, s.
14-16.
Мамедзаде К. М. Архитектура Гандзасарского монастыря. Баку, Элм,
1986.
Геюшев Р.Б. Ганзасар – памятник Кафказской Албании (Из серии
«Памятники материальной культуры Азербайджана»), Баку, 1986, 8 с.

Baqrationi Ġrma
Shota Rustaveli State University (Batumi)
Cabua Koba
Georgian Association of Advocates (Tbilisi)
FOR THE ISSUE OF THE SOCIAL ESSENCE
OF JUDICIAL SYSTEM OF AZERBAIJAN
It is well known, that on January, 29th, 2001 the three-coloured flag of the
Republic of Azerbaijan has towered before a building of the Parliamentary
Assembly of the Council of Europe in Strasbourg. This historical event has not
only symbolical character, but also has caused acceptance by the country of
obligations on perfection the legal system as a whole. The introduction of
Azerbaijan into the Council of Europe is the important step on a way of
128

construction of a lawful state which indispensable condition is the high social
degree of quality of work of law enforcement bodies.
It is interesting for us, that after gaining independence Azerbaijan have
been carried out fundamental reforms in the law system of the country.
It needs to be noticed, that the constitution which estimated by
international experts as one of the democratic constitutions of the world
established democratic system and lawful state in Azerbaijan, created favorable
chance for carrying out Judicial reforms. Because of Judicial reforms conducted
by national leader and the third President of Azerbaijan - Heydar Aliyev, the
judicial system that was heritage of Soviet Union fully reformed on democratic
principles. One of the basic aspects of the judicial-legal reform, the strengthened
rates introduced during a social life is wide updating normative base of activity of
law enforcement bodies. In particular, it is accepted new Criminally-Remedial
Code of the Republic of Azerbaijan, which studying allows to draw a conclusion
on perfection of its positions aside conformity to many standards of a lawful state.
At acceptance of the Code the scientific recommendations developed in current of
decades in the doctrine of criminal trial have been considered.
It is obvious, that changes and innovations have concerned also institutes
of preliminary and judicial consequence which, being the central institutes of
criminal trial demand the special approach. Legislative perfection of the norms
regulating preliminary and judicial consequence serve development of legal
regulation of social attitudes in the given area, answers a policy of strengthening
of legal bases of the state and social life, creates original guarantees of
maintenance of the rights and freedom of the person and the citizen. As a
consequence of the reforms new progressive legislations acts adopted as,
"Constitutional court act", "Courts and Judges act", "Public prosecution act",
"Operational-investigational act" etc. and adopted acts totally differ from previous
Code of Civil, Civil Procedure, Criminal, Criminal Procedure, Execution of
punishments [5, pp. 17-72]. All these acts adopted on basis of democratic
principles, met all requirements of international law and positively evaluated by
international experts.
As a result of the reforms is established the new independent court system
- the first degree of jurisdictional courts, courts of appeal and the Court of
Cassation. At present, there are district (city) courts acts as the first degree of
jurisdictional courts, military courts and local economic courts as territorial
jurisdictional courts, also Court of Azerbaijan Republic on Felonies and Court of
Azerbaijan on Grave Military Crimes.
According to new Judicial system the Supreme Court of Azerbaijan
Republic is cassational degree of jurisdiction and consists of four chambers - Civil
Chamber, Criminal Chamber, Military Chamber and Administrative-Economic
Chamber. The Supreme Court considers of appeal courts decisions in cassational
order.
129

Measures for development of judicial system in the country are always in
order of the day. The President of the Republic of Azerbaijan Mr. Ilham Aliyev
assigned Decree on January 19, 2006 year on modernization of Judicial system, so
Judicial reforms in the country go on to the next phase by quality. According to
the Decree, there were established new courts, also new appeal courts to rise up
effectiveness of justice, access of the people to courts and for development of
regions. Increasing number of Judges, modernization of court works, organization
of newly established courts, improvement of works and structure of administrative
body of courts and other duties are mandated by the Decree.
Special support given by international financial groups to the Judicial
reforms that carried out in the country. Because of reforms in Judicial field the
World Bank has estimated achievements and with cooperation of the Ministry of
Justice leadership launched joint-project named as "Modernization of Justice
sector" [4, p. 47].
According to the Judicial reforms conducting in the country the branch of
the judicial power – social prosecution role completely renewed, its activity
adapted to international norms and requirements of democratic institutions. As,
after adoption of "Public prosecution act" in 1999 year some competences of
social prosecution were cancelled, like general warrant competence was given the
courts, supervision over courts was abolished [4, p. 79].
At the present, the Public Prosecution of Azerbaijan Republic as being
independent body commences investigation on crimes, guides to the preliminary
investigation, does public prosecution, and represents itself as claimant on behalf
of the state in civil issues. For democratical modernization of the Bar and
improve system of legal aid, new act of "Advocates and advocacy" adopted in
1999 year [6, pp. 84-97].
There is actual for today enough the problem of inviolability of judges in
Azerbaijan. It is necessary to consider that circumstance, that these and many
other things questions earlier were adjusted by mainly former allied legislation,
we shall make attempt to analyse this question from a position of common sense.
Laws of the former Union of the USSR, for example, Article Six of “The law of
the ASSR on the status of judges in the ASSR» assumed necessity of the consent
of the Supreme body of the Azerbaijan Soviet Socialist Republic (during between
sessions – presidiums) on attraction of judges to the criminal liability or arrest: the
right excitation of criminal case concerning judges also is presented only
according to the General Public prosecutor of the ASSR or General public
prosecutors of republics.
Simultaneously in same article in infringement of a presumption of
innocence it has been written down: «simultaneously with it solves a question on
stay of powers of the judge». As according to a principle of inviolability the judge
cannot be subjected to measures of the official penalty, there is quite natural
question: Whether there corresponds to principles of independence and
130

inviolability judges an opportunity of their attraction to a disciplinary
responsibility. Article 18 of “The Law of the ASSR on the status of judges in the
ASSR» assumed three bases of attraction of judges to a disciplinary responsibility:
infringement of legality by consideration of actions of proceeding, fulfilment of
other service offence and fulfilment of vicious offence. On the person in this
clause there were two basic positions:
First of all, boundless opportunities of corresponding bodies to involve the
judge to a disciplinary responsibility for any, even for the most slightest offence,
for insignificant infringement of the legislation; secondly - for any offence
connected with performance of professional duties; in the third – for any offence
accomplished by the judge on duty, a word – for all!
We consider, that it is not necessary to involve the judge in a disciplinary
responsibility. If the judge has made a decision, and the Appeal Court for any
reasons has cancelled it, passing of the new decision in our opinion it is
impossible to consider that it "marriage" in work of the judge and the judge for it
should not be punished. However in practice all occurs on another, and the judge
more than others is subject to summary punishments. If the judge has roughly
broken the professional duties, and does it often enough we consider expedient
not punishment of the judge, and its response (on it the special conclusion of
qualifying board is necessary). All the procedures connected with a disciplinary
responsibility, stay of powers and clearing of a post, should be under construction
according to the established norms of behaviour of judges.
As is generally known, in November 1989 Supreme body of the ASSR had
been passed the Law of the ASSR «About the responsibility for disrespect for
court». Attraction of citizens to the criminal liability for intervention in the
sanction of actions of proceeding, threats in relation to the judge, the insult of the
judge and default of a judgement, undoubtedly, was the important legal guarantee
of independence of judges.
We agree with Azerbaijanian thinker Touraj Atabaki's opinion, which
considers, that ―full independence of the judge is impossible and without
maintenance of their personal safety in connection with fires in premises of
courts, certificates of vandalism, plunder criminal and civil cases, blackmail and
violence‖ [2, pp. 141-142].
It is interesting for us, Azerbaijanian thinker and theorist of
jurisprudence Cavid Abdullahzade points out, ―alongside with toughening of
sanctions on the structures of crimes connected with protection of a life and health
of judges, it is necessary to organize constant effective watch of workers of
internal affairs in all courts, to put the reliable signal system as on work and it is
desirable on an apartment at the judge‖ [1, pp. 28-29].
As it turns out, the wave of "democratization" has involved also the new
phenomena earlier for Azerbaijan validity not characteristic: for example
intervention in departure of justice of representatives of elective bodies, mass
131

media, attempts to put the organized pressure upon court of criminal groups.
Resist to "dictatorship" of the judge can only in case of real protection of their
own rights legislative and agencies. The appeal in each concrete case only to
personal courage and civil boldness of the judge, in our opinion will not lead to
necessary results. It is necessary to note, that judicial inviolability is the certain
exception of the constitutional principle of equality of all before the law and court
and under the maintenance falls outside the limits inviolability of person.
It is caused by that a society and the state showing to judges and its
professional work high requirements, have the right and are obliged to provide to
it additional guarantees of appropriate realization of its functional activity on
departure of justice, i.e. regulations about of inviolability fixing one of essential
elements of the status of judges, division of authorities is directed on maintenance
of bases constitutional building, to independence and social independence of
judicial authority. Judicial inviolability this means of protection against an
external arbitrariness from unreasonable charges concerning judges, from attempts
someone criminally-legal forms to get rid of "objectionable" judges, from every
possible pressure and prosecutions of judges in connection with their service
activity.
As we know, the important factor of maintenance of the internal law and
order is inviolability of judges. By way of disclosing an object of research it is
necessary to ascertain, that the concept of independence and inviolability of
judges can lead in some cases to contradictions that is evidently illustrated in
discussions developed in last years in jurisprudence and including in the
Republic of Azerbaijan in occasion of corresponding mechanisms of regulation of
a legal disciplinary responsibility of judges. So, in the same measure, in what
judges are authorized to watch discipline each other besides usual processes in the
appeal order, personal independence and impartiality of separate judges can
becompromised.
Really, some Azerbaijanian analysts consider, that the legal self-adjusted
system of discipline of judges conducts to prosecution or intimidation of judges
with "other" point of view. On this background the major achievement of legal
system of the Republic of Azerbaijan is that circumstance, that the Supreme
Court by way of maintenance of the maximal judicial independence cannot be a
subject to disciplinary regulation from subordinate courts, and also from
legislative or executive authority.
There are cases of infringement of terms of preliminary investigation in
the Republic of Azerbaijan, that realization by incompetent body, ignoring
remedial itself the inspector are for the present frequent, necessities of interaction,
etc. To preliminary investigation start without presence that of the lawful bases,
and sometimes and without excitation of criminal case. Unreasonable manufacture
of preliminary investigation negatively affects struggle against criminality as a
whole. It leads to waste of forces, means and time of bodies of preliminary
132

investigation, to their derivation from disclosing really perfect grave crimes.
Besides citizens in these cases without presence to that necessity are caused in
police, other law enforcement bodies. Unreasonable refusal of application of
means of a stage of preliminary investigation often undermines a principle of
inevitability of the responsibility, creates an opportunity to not exposed criminals
to make new, sometimes more severe crimes, to involve in them of other persons.
Similar infringements of the law undermine authority of the state bodies. On this
and other reasons it is necessary to pay special social attention of a stage of
preliminary investigation.
In our opinion, sometimes scientists "preliminary investigation" and "a
stage of preliminary investigation" do not see any distinctions between concepts.
For example, as Azerbaijanian scientist, theorist of law Afkan Isazade
mentions, "Preliminary investigation - a stage of criminal trial in which bodies of
consequence and inquiry, leaning to the aid broad masses of the public, in the
order established by the law carry out activity under the prevention of crimes,
spend work on disclosing the perfect crimes, attraction to the responsibility guilty,
and it is equal on an establishment of absence of event or structure of a crime or
the basis for a direction of business in court" [3, pp. 24-25].
We think, differently Azerbaijanian scientists perceive essence of prejudicial preparation of materials in the legal form. Some name it a version of
inquiry, others - the procedure for test of the bases to excitation of criminal case,
the third - administrative activity, the independent form of investigation.
Definition of concept of pre-judicial preparation of materials in the legal form, as
special pre-judicial manufacture is represented to more successful. However as
though we did not call this activity, it, undoubtedly, includes both definition of
jurisdiction, and gathering of the sufficient data specifying attributes of the
objective party of structure of a crime. Nevertheless, pre-judicial preparation of
materials in the legal form is not the form of preliminary check of applications
(messages) on a social crime.
It is known, that the maintenance of the named kind of criminally-remedial
activity far falls outside the limits a stage of social excitation of criminal case.
The decision on presence of the sufficient data specifying attributes of a crime, the beginning of legal investigation. As Azerbaijanian thinker and theorist of law
Fereydoun Safizadeh underlines, ―preliminary investigation, activity, which
maintenance covers everything, from the beginning up to the end, a stage of
preliminary investigation‖ [7, p. 42]. Preliminary investigation is directed on a
pre-judicial establishment of all circumstances which are a subject of the social
argument (Article Nine). Preliminary investigation has absorbed in itself a
maximum of the guarantees of observance of the rights stipulated by the law and
social interests of the person at pre-judicial stages of criminal trial.
It is known for us, that unlike inquiry preliminary investigation on criminal
cases is made by inspectors who as it was already marked, possess remedial
133

independence. There are investigatory divisions available in Offices of Public
Prosecutor and also in law-enforcement bodies, bodies of the ministry of national
safety of the Republic of Azerbaijan. Preliminary investigation according to the
Article 215 it is obligatory on the most complex affairs and on all affairs about
the crimes ―accomplished by minors, or persons, which by virtue of the physical
or mental lacks cannot carry out the right to protection, and is equal about socially
dangerous acts deranged‖ [9, pp. 27-59]. Preliminary investigation can take place
and on crimes on which according to the law manufacture of those is not
obligatory. The inspector in the given situation has the right to start criminal trial,
only if it recognize necessary court or the public prosecutor.
Finally, the sixth Congress of the United Nations under the prevention of
criminality and the reference with offenders in the resolution has called
Committee under the prevention of criminality and struggle with it to include in
number of the priorities development of the general beginnings of independence
of judges, and also selection, vocational training and the status of judges.
Vocational training of their behaviour and inviolability of the state-members of
the United Nations which the Republic of Azerbaijan is also should consider and
respect in the legislation to an expert, and also inform of judges, lawyers, officials
of legislative and executive authority and a society as a whole the principles
formulated for assistance to the states in their activity on maintenance and
encouragement of independence and inviolability of judicial authority.
SUMMARY
The purpose of the present scientific paper is the social-theoretical analysis
of positions of criminally-remedial law, and also judiciary and investigatory
practice in the Republic of Azerbaijan concerning interrelation and interactions of
preliminary and judicial consequence, generalization taking place in the theory of
Azerbaijanian criminal trial of scientific and social polemics on the given
problem, development of the scientifically-proved recommendations on perfection
of the law of the Republic of Azerbaijan.
The paper outlines, that activity of law enforcement bodies, in particular
preliminary investigation and court, always was under steadfast attention of an
Azerbaijanian society as it to some extent infringes on interests of its all members
and its results in the most direct image develop on a safety of the person, a society
and the state, realization of their legitimate interests. In this sense special value
gets careful social studying of institutes of preliminary and judicial consequences.

REFERENCES
1. Abdullahzade, Cavid, The Status of International Treaties in the Legal System
of Azerbaijan, Middle East Policy, 4 (1B2), 2007.
134

2. Atabaki, Touraj, Azerbaijan: To a Question on Inviolability of Judges,
University of Oslo, 1997.
3. Isazade, Afkan, Azerbaijan: Interrelation of Preliminary and Judicial
Consequence // Journal of Legal Regulation and Compliance, Vol. 17, Baku,
2009.
4. Iskenderov R., Adjudication // Journal of South Asian and Middle Eastern
Studies, 20 (4), 1997.
5. Normative Documents at Judicial-Legal Advice of the Republic of Azerbaijan,
Baku, 1999.
6. Principles of Humanism // Criminal Code of the Azerbaijan Republic, Article
9, Baku, 2004.
7. Safizadeh, Fereydoun, On Dilemmas of the Judge in Criminal Trial //
Caucasian Regional Studies, 4 (1), 1998.
8. «The International Pact About the Civil and Political Rights» Accepted and
Opened for Signing, Ratification and Connection by the Resolution of XXI
General Assembly of the United Nations from December, 16th, 1969.
9. «The Main Principles, Concerning Independence of Judicial Bodies» Accepted
by the Seventh Congress of the United Nations Under the Prevention of
Criminality and the Reference with Offenders, Milan, on August, 26th - on
September, 6th, 1985.
Barxalov Qalib Nəcmi oğlu
Бакинский Славянский Университет
ЭКОЛОГИЧЕСКОЕ СОЗНАНИЕ В СОЦИОКУЛЬТУРНОМ
ПРОСТРАНСТВЕ
Нет никакого сомнения в том, что процесс экологизации уже довольно
серьезно затронул все стороны человеческого бытия. Несмотря на большие
сдвиги в подходах к пониманию сущности проблемы улучшения
окружающей среды, несмотря на понимание значения прогноза изменений
среды в сложной ситуации современного научно технического прогресса ,
проблема – эта все еще остается актуальной и многообразной в своем
решении. С точки зрения социального заказа современности она должна
сейчас рассматриваться как одна из фундаментальных теоретических
научных проблем. Проделанный анализ современного состояния системы
«природа и общество» позволяет придти к выводу, что нужна интегральная
стратегия в выработке социокультурных установок экологического
отражения настоящих реалий мира в сознании человека и общества.
В ядро экологического стиля мышления должны входить не только
постулаты наличия объективных связей между природой и обществом и необ135

ходимости их оптимизации и адаптации, но и основательно перестраивать существующие в большинстве отраслей обществознания формы и способы
понимания природы и ценностную доминанту отражения этих процессов в
сознании человека.
Окружающая среда предстаѐт для человека в единстве естественного и
общественного мира. Воздействуя на природу, человек втягивает вещества и
силы природы в естественно-исторический процесс социального развития.
Человек «выделился» из окружающей среды только как сознающий себя
субъект посредством расширения своих естественных возможностей за счет
искусственных орудий труда. При этом делается вывод, что феномен
«человек – среда» составляют собой систему, где человек в данном
отношении представляется компонентом среды, одним из составляющих
общей картины мира.
Современный этап научно технического прогресса характеризуется
созданием новой окружающей среды в планетарном масштабе и человек,
сохраняя
свою
целостность,
адаптируется
посредством
своей
индивидуальной изменчивости в соответствии со своими потребностями и в
своих интересах. «Стремительность развития современной технологической
цивилизации,- пишет М.А.Жутиков,- набирается на протяжении всего
полутора-двух последних столетий, т.е. в течение ничтожно короткого
срока сравнительно с возрастом человечества – но исторически опять таки
совпадающего с периодом активного научного вмешательства в
природу»[1,146]. Биосфера как адаптор человеческой жизнеспособности,
его активной ориентации в окружающем мире являет собой первичную
ойкумену, которая в дальнейшем переходит в социокультурную плоскость
человеческого бытия. Т.е. биосфера на основе человеческой деятельности,
всех культурных компонентов влияния переходит в ноосферическое состояние, одним из главных элементов которого является процесс экологизации отношения индивидума к окружающему миру. Можно придти к выводу, что автономное существование отдельного человека относительно, но
оно дает возможность индивидуально адаптироваться к изменяющейся
среде. К стабильным параметрам внешнего мира человек более
приспосабливается
генетически
и
посредством
социального
прогнозирования.
Усваивая и переделывая природу, используя ее законы посредством
своей исторической, практической деятельности, человек становится
сопричастным к природе в такой степени, в какой, отражает адекватно
законы природы и общества. Он воспринимает ее в себе, в своей структуре и
оно становится частью его сознания в виде наук, искусства, морали,
религии. Следовательно, человек в процессе экологизации является
выразителем природных принципов и «очеловечивает» природу, управляя
ею и переделывая ее. Сами идеалы человечества со всей полнотой
136

раскрываются в культуре экологического творчества, соответствующими
тенденциями развития ноосферы, где «человеческая сущность природы» и
«природная сущность человека» находят свое подлинное единство. Человек
в процессе экологического творчества синтезирует в себе как онтологическое, так и гносеологическое содержание развития и изменения общей
картины мира. Само развитие космоса как бы воплощает свои силы и
возможности в человеке, где человек, осуществляя себя, свое развитие,
осуществляет развитие общества, вместе с тем и ноосферы.
В этом смысле ноосфера являет собой сферу проявления жизни, как
новый космический фактор, где разум не только осваивает природу, но и
вносит в нее существенные изменения по законам своей собственной
деятельности, чего никогда не было в предшествующие времена.
Таким образом, по отношении к единому процессу развития Вселенной
разумный человек является его необходимым элементом, посредством
которого природа может развиваться очеловеченным образом.
Человек в процессе своей творческой деятельности, овладевая
законами природы и переделывая ее в такой мере, в какой повышается
уровень его сознания, становится самим собой как личность.
Таким образом, можно сказать, что общество выступает как сущность
природы в такой мере, в какой освоение природы посредством
материального и духовного производства становится сущностью
общественного развития. А это значит, что единство системы ноосферы, ее
развитие осуществляется в самой конкретно-исторической деятельности
людей.
В процессе экологизации человек обращается к познанию самого себя в
такой степени, в какой он осваивает, «очеловечивает» природу. Так он выступает
субъектом, познающим не только свою историю, но и историю природы, и одновременно претворяющим их в свою действительность. Развитие ноосферы
включает в себя познавательную деятельность человека – субъекта, как сознательного существа в такой мере, в какой субъект делает природу своим «неорганическим телом». В ноосфере осуществляется подлинное единство субъекта и
объекта.
Таким образом, экологическое сознание становится все более важным
фактором духовно-практического освоения природы и насыщения картины
мира новым содержанием. Анализ системы связей общества и природы на
основе экологического сознания предполагает выделение ведущего наряду с
социальным аспектом фактора, каковым в современных условиях выступает
культура. Такой подход основывается на понимании культуры как
универсального, специфически присущего человеку способа его
взаимодействия с внешней природой и социальной средой, а также
внутренними факторами жизнедеятельности. Специфика культуры как
способа взаимодействия общества и природы реализуется в соот137

ветствующих социокультурных средствах и способах воздействия и взаимодействия на основе выработанных ценностных установок.
Можно сказать, что экологизация сознания от примитивных проявлений
человеческих поступков до глобальных реформ заключается в постепенном переходе от ограниченных предпосылок развития к социальным, при этом первые
вовсе не исчезают, а во все большей мере опосредуются социальными факторами.
Для животного потребление продуктов природы составляет чисто инстинктивное действие, определяемое необходимостью поддержания
биологического существования, наоборот, отношение человека к природе,
по мере его социального и культурного развития, все более обусловливается
совокупностью материальных и духовных потребностей. Социокультурные
факторы, таким образом, постепенно становятся ведущими в системе
взаимодействия общества и природы, определяющим уровнем которого
является насыщение экологического сознания новым содержанием.
Соотношение естественно данных природных и искусственно
созданных
деятельностью
общественного
человека
социальных
предпосылок его развития и выступает как важнейший показатель
достигнутого уровня культуры и общественного прогресса. Соответственно
этому происходит и изменение, эволюция окружающего человека мира от
природной и естественно данной до преобразованной и сформированной его
целенаправленной деятельностью.
Современное богатство человеческой культуры уже более не
укладывается в отношение «культура-природа», это понятие вписывается в
более богатую и сложную категориальную систему «природа – общество –
человек – культура» В этом плане экологическая рефлексия становится
ведущим фактором в создании научной и культурологической картины
мира.
Характеризуя взаимодействие общества и окружающей среды под
углом зрения экологизации, экологическая культура находится в тесном
соприкосновении с другими элементами культуры, также отражающими те
или иные аспекты отношения «культура - картина мира».
В этом смысле можно говорить о существовании некой единой основы
развития культуры как целого и экологического творчества, в частности.
Наряду с дальнейшим возрастанием потребностей развития
общественного производства, назревшей и актуальной потребностью
становится необходимость в поддержании жизнепригодности окружающей
среды для нынешнего и будущего поколения людей. Если в границах
современного уровня развития производства человек последовательно
регулирует и контролирует процесс взаимодействия с природой, то в
масштабах биосферы регулирование природных процессов носит
стихийный, в целом никем не контролируемый характер. Стихийность
138

связей, становящейся сегодня на наших глазах системы «общество –
природа», должна будет смениться целенаправленной организацией и управлением. «Биосфера тем самым,- писал В.И.Вернадский,- переходит в новое
качественное состояние – ноосферу, определяемую трудом и сознанием
человечества, т.е. культурой»[2,56].
Таким образом, создание условий для оптимального развертывания
человеческого прогресса во многом зависит от социокультурных установок
в экологическом сознании в процессе освоения природы.
На данном этапе развития общества развитие экологического сознания
– цель общественного прогресса, причем цель глобальная как в силу всеобщности, так и в силу глубинности преобразований окружающей
человечество естественно-исторической реальности.
Культура определяется как качественная характеристика собственно
человеческого, отличного от природного, благодаря которому человек и
выделился из природы, как мир неприродных объектов, как зеркало в
котором он рассматривает не зависящую от него реальность, чтобы увидеть
себя – даже там, где его нет. Культура понимается как система не
биологически выработанных средств, которые как бы надстраиваются над
биологически заданными средствами человеческой активности, образуя
вместе с ними нерасторжимый, хотя порой и весьма противоречивый
комплекс.
Противоречие биологического и небиологического, собственно
природного и специфически человеческого снимается в процессе
экологизации как сознания, так и деятельности, характеризующей
взаимодействия общества с окружающей средой в рамках единой системы.
Процесс экологизации в данном случае – это особый пласт культурных
явлений, обусловливающих направленность человеческой активности на
упорядочение взаимодействия социальной и внешней сред. Т.е., экологизация сознания в первую очередь, - это отношение единства общества и
природы в рамках системы социоприродных связей. В этом процессе
экологическое
сознание
выполняет
функцию,
способствующую
сознательной регуляции обменных процессов, происходящих между
человеком и средой его обитания, с целью сохранения жизнепригодности
биосферы и развития ее способности удовлетворять растущие и
разнообразные человеческие потребности.
Интересно отметить, что и наука обладает огромным значением в
ноосфере, т.к. раскрывает законы развития природы. Однако, по мнению
В.И.Вернадского, «Homo sapiens…, не является обладателем современного
мыслительного аппарата», поэтому для построения сложной системы
социоприродной связей требуется не только научные, но и более тонкие
«методы проникновения в неизвестное,… в которых визуальный образ
явлений или затушевывается, или совсем не может быть построен» [3.52].
139

Ставя целью науки поиск новых путей научного исследования,
Вернадский обращал внимание на сферу культуры, считая «энергию
человеческой культуры … той формой биогеохимической энергии, которая
создает Вт настоящее время ноосферу»[3,95].
Социокультурные аспекты экологического сознания во многом
определяют нормы отношений общества и природы, устанавливают систему
приоритетных целей. Они находят свое отражение в конкретных формах
жизнедеятельности и образе жизни людей, через субъекта исторического
процесса проникают в сферу общественного бытия, оказывают свое
воздействие на производство и связанные с ним подсистемы общественного
организма, ускоряя тем самым экологизацию общественной жизни. Таким
образом экологическое сознание выполняет еще одну базовую функцию адаптивную, т.к. направлена на социальную систему с целью регуляции
отношений в ней с учетом экологической целесообразности.
В процессе экологизации общественной жизни собственно и
проявляется власть человека над природой – в осознании зависимости
человека от природы, его единства с природой, а также в деятельности на
основе этого осознания. Таким образом экологическое сознание показывает
меру свободы исторического субъекта по отношению к природной
необходимости.
На основе экологического сознания вырабатываются новые понятия и
ценности культуры, более того именно в этом пространстве культуры
человек проявляет себя существом не пассивным, а активным, не творимым,
а творящим – не объектом воздействия внешних обстоятельств, а субъектом
осуществляемых изменений, иными словами формируется новое
планетарное мышление человечества.
Характерной особенностью экологического сознания является
экологическое творчество, которое тесно связано с природой, с процессами
оптимизации и адаптации. Совместно с природой и измененной человеком
искусственной средой экологическое творчество расширяется и углубляется.
Цель его – продолжительная жизнь человечества с ощущением ее полноты и
богатства, жизнь как природная и социальная ценность.
Можно сделать вывод, что экологическое творчество как
социокультурный феномен осуществляется на всех уровнях организации
общественной жизни. На социальном уровне экологическая культура как
творчество выражается в деятельности человека и общества по управлению
процессами освоения природы, преодолению варварства по отношению к
природе. На групповом – способствует преодолению человеческого эгоизма
по отношению к себе подобным, т.е. играет вспомогательную роль наряду с
иными действенными механизмами формирования межличностных
отношений. На личностном уровне экологическая культура участвует в
созидании «внутренней ноосферы», в перестройке внутреннего мира
140

личности в соответствии с познанными законами развития природы и
общества, в их единстве и своеобразии; в создании самого себя, в саморазвитии своей целостности, в реализации индивидуальных возможностей в
общественно значимой форме; в воспроизведении всей системы общественных отношений в процессе освоения и изменения среды обитания и
создания своей личностной ойкумены.
Экологическое сознание влияет и на систему ценностей, принятых в
данном обществе, способствует развертыванию гуманистической сущности
человека, изменению его качеств, очеловечиванию не только отношений с
природой, но социальных отношений. Появляется, таким образом, «новая
этика, связанная с научным прогрессом»[3,72], основанная на возрастании
ответственности людей за сохранение среды своего обитания в масштабах
всего человечества.
SUMMARY
The analysis of the modern condition of system «the nature and a society»
demands the integrated strategy in the development of the sociocultural
installations in the greening of reflection of the present realities of the world in the
consciousness of the person and a society.
The present stage is characterized by the creation of a new environment in
planetary scale and the person, keeping the integrity, adapts in the world by means
of the individual variability.
The characteristic feature of greening consciousness, thus, is the ecological
creativity which is closely connected with the nature, with the processes of
optimization and adaptation.
ЛИТЕРАТУРА
1.Жутиков М.А. Научная картина мира как фактор его разрушения
(взгляд на науку с точки зрения угнетенной природы) Вопросы
философии,№10,2010,с,144-154.
2. Вернадский В.И. Размышления натуралиста: в 2-х книгах. Кн. 2.
Научная мысль как планетарное явление. М.: Наука, 1977, 191 с.
3.Вернадский В.И. Несколько слов о ноосфере. В кн. Вернадский В.И.
Проблемы биогеохимии. М.: Наука, 1980, 312с.

141

Baytuova Aygül Nəzirovna
Международный казахско-турецкий университет им. А.Ясави
ОСНОВНЫЕ ЭТАПЫ ФОРМИРОВАНИЯ И СТАНОВЛЕНИЯ
ЛИТЕРАТУРНЫХ
НОРМ В АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ И КАЗАХСКОМ ЯЗЫКАХ
Азербайджанский язык принадлежит к юго-западной группе
тюркской семьи языков. Будучи одним из старописьменных языков,
азербайджанский язык сформировался на территории Азербайджана в эпоху
раннего средневековья на базе кыпчакских и огузских племенных языков.
Литературный Азербайджанский язык существует с ХІІІ в.
Диалектной базой литературного языка донационального периода служили
тавризский и ширванский диалекты. После присоединения северного
Азербайджана к России в начале ХІХ в. национальгый литературный язык
развивается на основе шемахинско-бакинского диалекта.
История
Азербайджанского
языка
допускает
следующую
периодизацию:
1) Дописьменный период, длившийся до ХІІІ в. Армянские, грузинские,
персидские, арабские и другие источники свидетельствуют о
существовании на территории Азербайджана народно-разговорного
языка, который предоставлял собой койне, сложившееся на базе огузских
и кыпчакских племенных языков.
2) Письменный литературный язык донационального периода с ХІІІ в. до
1875 г. В этот период литературный язык развивался в творениях
классиков азербайджанской литературы (Гасаноглу, Насими, Физули,
Хатаи, Вагифа, Видади)
3) Литературный язык национального периода – с последней четверти ХІХ
в. до установления Советской власти в Азербайджане. В этот период
складываются функциональные стили литературного языка. В
сближении письменно-литературного и народно-разговорного языков
большую роль сыграли передовые писатели и общественные деятелиМ.Ф.Ахундов, Г.Зардаби, Дж. Мамедкулизад.
4) В советский период, литературный Азербайданский язык становится
достоянием всего народа, именно в это период были решены основные
вопросы алфавита и орфографии, терминологии и лексикографии,
нормативной грамматики и стлистики.
Азербайджанский язык относится к юго-западной ветви тюркских
языков. Он восходит к языку огузских племен Центральной Азии VII-ХШ
вв., который явился языком-предшественником для нескольких
современных тюркских языков: азербайджанского и турецкого языка. В
142

процессе развития эти языки изменились как фонетической структуре,
грамматическом строе, так и в словарном составе.
В разговорном азербайджанском языке наблюдается значительное
количество диалектов, которые объединяются в следующие группы:
восточную (кубинский, дербенский, бакинский, шемахинский, муганский и
ленкоранский), западную (казахский, карабахский, гянджинский и
айрумский);
северную(нухинский
и
закатало-кахский);
южную
(нахичеванский, ордубадский, тебризский диалекты и ереванский говор).
Особые группы азербайджанского языка составляют диалекты: кашкайцев,
авшарцев (Иран и Афганистан) и терекеме (Армения и Грузия).
Литературный азербайджанский язык начал складываться с ХІ в.,
современный литературный азербайджанский язык оформился в середине
ХІХ в. на базе бакинского и шемахинского диалектов. Письменность до
1929 г. была на арабском алфавите, с 1929 по 1939 гг. – на латинском и с
1939 г. – на основе русской графики. В 1991 г. принят закон о
восстановлении азербайджанского алфавита с латинской графикой
(применявшейся в 1929-39 гг.) азербайджанского алфавита с латинской
графикой (применявшейся в 1929-39 гг.).
Азербайджанский язык восходит к языку огузских племен
Центральной Азии VII-ХІ вв. Малочисленные тюркские племена и народы
начали населять часть территории Азербайджана со времен Средневековья
(хазары, булгары, кипчаки (половцы) и т.д.), но большая масса тюрок-огузов
пришла в Закавказье с сельджукскими завоеваниями в ХІ-ХІІІ веках, в
результате чего к концу XV века завершилось формирование
азербайджанской народности.
Согласно БСЭ, литературный азербайджанский язык начал
складываться с ХІ , но Н.Г.Волкова, в свою очередь, отмечает, что
литературный язык начал формироваться примерно с ХІІІ века. Как
отмечает азербайджанский исследователь А.С.Сумбатзаде выделение
самостоятельного азербайджанского языка начинается с конца XV века и
завершается к XVIII веку. Уже в середине ХІХ века на базе бакинского и
шемахинского
диалектов
оформился
современный
литературный
азербайджанский язык. Н.В.Волкова в своей работе «Этнические процессы в
Закавказье в ХІХ-ХХ вв.», отмечает, что начиная с XV-XVII веков
начинается сближение азербайджанского литературного и разговорного
языков в трудах Мухаммеда Физули, Ковси Табризи и других
азербайджанских авторов. По ее мнению окончательно азербайджанский
литературный язык сблизился с разговорным во второй половине ХІХ
столетия.
Формирование азербайджанского языка, восходящего корнями к
огузской подргуппе юго-западной ветви группы тюркских языков,
143

превращение его в средство общения представляет собой процесс, который
длился несколько веков.
Первую информацию об азербайджанском языке можно найти в
античных трудах Герадота, Страбона, Птоломея. В дальнейшем
исследователи истории Востока существенно расширили эти сведения о
языке и носителе – азербайджанском народе.
Становлением единого азербайджанского языка завершается древний и
начинается новый этап в развитии этого языка. В новом этапе, в свою
очередь, выделяют два периода: VI – VIII века – становление устного
литературного языка; XI – XII века – формирование письменного
литературного языка.
Во все времена азербайджанский язык являлся средством
художественного выражения для песен, сказок, баялов, пословиц, поговорок
– устного народного творчества, которое постепенно подготавливало почву
для перехода к письменной литературе.
Литературный азербайджанский язык, оформившись в ХІ-ХІІ веках,
совершенствовался и в дальнейшем, пройдя тернистый путь и несколько
изменившись под влиянием других яыков (в большей степени арабского и
персидского).
До окончательного присоединения восточной части Кавказского региона
к царской России азербайджанский язык фактически являлся языком
межнационального общения на Кавказе. Исследователи тех лет сравнивали
его с французским языком в Европе по степени популярности и
расспространенности.
Блогадаря своим природным богатствам и выгодному географическому
положению (на знаменитом Великом шелковом пути, соединявшем когда-то
Азию и Европу) Азербайджан всегда привлекал внимание чужеземных
завоевателей. Его территория не раз подвергалась нападениям захватчиков,
переходила из рук в руки. Понятно, что культура и язык при этом не могли
оставаться неизменными.
К XV-XVI векам завершилось формирование азерайджанской
народности. На этот период и пришелся на расцвет азербайджанского языка
(правда, тогда он еще так не назывался), на нем создавали бессмертные
шедевры поэты-классики той эпохи – Насими, Хатаи и Физули.
Азербайджанский язык является одним из древних литературных языков,
прошедших долгий путь развития. Если примем язык эпосов «Китаби Деде
Горгут» как устный вид литературного языка, то возраст языка, служащего в
настоящее время народу в качестве средства общения может считаться
более 1300 лет. А история азербайджанского письменного литературного
языка по имеющимся пока в наличии материалам начинается с ХІІІ века.
Азербайджанский литературный язык в течение своего около 800летнего своего развития охватывает два больших периода. Называемый
144

древним первый период охватывает с ХІІІ до XVIII века, а второй период,
который можно назвать новым, - с XVIII века по сегодняшний день.
Ареал услуг азербайджанского литературного языка первого периода
отличается своей величиной. Этот язык, являющийся языком двора и армии
государств того периода – Джелаиров, Гарагоюнлу, Аггоюнлу, Сефевидов,
служил в качестве литературного языка всей Передней Азии.
Азербайджанский литературный язык того периода отличается от
азербайджанского языка нового периода как с внеязыковыми
(экстралингвистическими) так и внутриязыковыми (лингвистическими)
особенностями.
Первой отличительной особенностью, существующей с лексической
точкой зрения, является наличие в азербайджанском языке первого периода
большого количества арабских и персидских слов. Языковые стили того
периода, особенно ведущие поэтические жанры и средства служили
причиной потока в азербайджанский литературный язык слов из других
языков.
А во втором периоде создание литературного метода реализма в качестве
метода творчества и формирование его как ведущего метода творчества
стали причиной ухода из литературного языка приобретенных слов, не
сумевших перейти в основной словарный фонд азербайджанского языка.
Второе, ряд слов древнего азербайджанского языка, совместных с
османским языком (шимди, шойла, шу, кенди и т.п.) в новом периоде уже
полностью перестали употребляться. Это было результатом полного
завершения процесса отделения (дифференциации) в области тюркских
литературных языков.
Азербайджанский язык первого периода в своем развитии прошел два
этапа:
1. Этап становления литературного языка (XIII-XIV века)
2. Этап языка классической поэзии (XV-XVII века)
Азербайджанский язык второго периода охватывает три этапа:
1. Этап становления литературного языка общенародным (XVIII век).
2. Этап становления и развития национального языка (ХІХ век – начало
ХХ века).
3. Современный этап (ХХ век – начало ХХІ века).
Азербайджанский язык нового периода выходит на путь большого развития
на втором этапе (на этапе становления и развития национального
литературного языка). На этом языке наряду с поэзией пишутся
прозаические и драматические произведения, издаются газетыи журналы, он
начинает употребляться и в некоторых официальных документах, научных
исследованиях. Приезжающие в этот период в Азербайджан иностранцы,
145

русские и немцы также проявляют к нему интерес, некоторые начинают
изучать этот язык. К их числу относятся русские поэты Лермонтов,
Бестужев-Марлинский, немецкий востоковед Бодонштедт [1; 160-161].
И развитие, и проблемы Азербайджанского языка больше
связаны с ХХ веком. Именно в этот период азербайджанский литературный
язык встречается с беспрецедентной проблемой. В начале века в
литературном языке прояляют себя три тенденции, три направления.
Естественно, это больше всего относится к языку художественных
произведений и печати.
Тенденция создания литературного языка, понимаемого всеми,
основанного на нормах литературного языка. Этот язык был тем языком,
который не принимал в воздействие некакого диалекта. Этот язык создавали
такие поэты и писатели, как А.Шаиг, Дж.Джабарлы, С.Гусейн, А.Саххат.
Такое положение в области литературного языка продолжалась с начала
века до 1930 годов.
Одним из важных событий в истории языка на третьем, т.е.
современном этапе азербайджанского литературного языка нового периода
является приобретение азербайджанским литературным языком статуса
Государственного языка.
В объявлении Азербайджанского языка Государственным языком
страны были очень большие заслуги общенационального лидера
азербайджанского народа Гейдара Алиева. Как известно, Гейдар Алиев
работу в области Государственного языка начинал с первых дней прихода в
руководство страной (1969).
Гейдар Алиев, глубоко знавший Азербайджанский литературный и
народный разговорный язык, хорошо знакомый с богатым словарным
составом этого языка и блогадаря врожденному таланту, умеющий
рационально пользоваться его грамматическими возможностями на
совещаниях высокого уровня, например, на юбилейном собрании,
посвященном 50-летию БГУ, а также на партийной конференции этого вуза
на других совещаниях на высоком государственном уровне блестяще
выступая на родном языке, завоевал себе большое уважение и любовь.
Он очень хорошо знал, что широкое использование им
азербайджанского языка принесло еще большое уважение и любовь к
азербайджанскому языку как к государственному языку Азербайджана. Все
это сетественно, послужило созданию стране атмосферы активного
использования азербайджанского языка среди всех слоев насиления, на
любом уровне.
Конституция 1978 года была поистине большой заслугой, Гейдара
Алиева перед своим народом, своей Родиной.

146

В новой Конституции независимого Азербайджана, принятой на
всенародном референдуме в 1995 году, Азербайджанский язык как
государственный язык занимает свое достойное место.
9 августа 2001 года был издан Указ Президента Азербайджанской
Республики Г.Алиева «Об учреждении Дня азербайджанского алфавита и
азербайджанского языка», который отмечается в республике 1 августа.
По данным исследований лингвистов и историков казахский язык
сложился «на рубеже ХV-ХVI вв. в процессе консолидации ряда крупных
близкородственных родоплеменных объединений и образования на их
основе в ХIV-ХV вв. казахского народа и его государственности» [2; 230238].
История формирования казахского языка, по свидетельству ученых
(С.К.Кенесбаев,
Н.Т.Сауранбаев,
Р.Г.Сыздыкова,
А.Т.Кайдаров,
Б.Абильхасимов, С.Исаев и др.), своими корнями уходит в далекое прошлое.
Как пишет академик А.Т.Кайдаров, ―Если проследить непрерывно
развивающийся процесс становления казахского этноса в преемственной
связи с историей составляющих его основу этнических компонентов
древних усуней, канглы, адаев, дулатов, найманов, кыпчаков и других
родоплеменных объединений, то он образует три периода – древний,
средневековый и новый, которые в силу различных исторических
обстоятельств и других факторов в свою очередь распадаются на этапы,
характеризующие различное состояние языка казахского этноса‖ [2; 242].
В периодизации истории казахского этноса и его языка ученые
выделяют несколько периодов. Древний период истории казахского этноса
―охватывает время с II в. до н.э. по V в.н.э. Родоплеменные объединения
усуней и канглы явились преемниками сакского этнокультурного наследия,
имели свою государственность (канлы и уйсун) и находились в тесных
политических контактах и этнических связях с хуннами (гуннами),
юечжани, аланами, древними китайцами и с другими сопредельными и
отдаленными этносами. Состояние праказахского языка на этом этапе
истории почти не изучена, вследствие крайней ограниченности
фактического материала, равно как и недостаточного совершенства
методики исследования―[2].
Если о первом этапе истории казахского языка из-за отсутствия
засвидетельствованных письменных источников можно говорить лишь
априори, то о втором периоде истории казахского языка можно говорить
уже более конкретно, сопоставляя его данные с фактами дошедших до нас и
хорошо изученных, опубликованных памятников древнетюркской
письменности.
―Второй этап истории становления языка казахского этноса падает на
раннесредневековый период (с VI – по IХ вв.) и связан с эпохой образования
147

и расцвета Тюркского каганата и создания орхонских, енисейских и
таласских рунических памятников‖ [3, 82 с].
В составе языков тюркских племен в древнетюркских рунических
памятниках VI-IХ вв. и в других исторически засвидетельствованных
источниках на территории Западно-Тюркского каганата отмечается также
―джеканье‖, как важный элемент кыпчакской группы тюркских языков.
В истории казахского языка, как и во многих других тюркских языках,
исключительно важное значение имел период развитого и позднего
средневековья (Х-ХVII вв.). Этот этап характеризуется сложностью и
многообразием исторических событий, наложивших отпечаток на
этнолингвистическую ситуацию на всем евроазиатском пространстве, в
котором компактно и вразброс (дисперсно) проживало множество тюркских
племен, племенных союзов, народов и народностей. Они вели кочевой,
полукочевой и оседлый образ жизни и имели подчас неодинаковый уровень
социально-политического развития.
―С точки зрения истории казахского языка и его носителей
вышеуказанный период сложился из двух довольно своеобразных этапов
развития: с Х по первую половину ХV вв. и со второй половины ХV и до
начала ХVIII вв. При рассмотрении первого этапа средневекового периода
истории казахского языка, с точки зрения его состояния и развития
выясняется, что он прежде всего характеризуется процессом интеграции
разрозненных этнических групп в сфере общекыпчакской языковой
общности с последующим образованием на исконно географическом
пространстве их обитания самостоятельного общенародного казахского
языка. Второй же этап средневековья завершается сложением единого и
монолитного казахского языка в его устной и письменной разновидностях»
[4; 19].
Естественно, такое состояние язык достигает наряду с консолидацией
прежде разбросанных, дисперсных родоплеменных групп, и внутренней
интеграцией и сближением, стиранием межплеменных диалектных различий
уже в рамках кыпчакской языковой общности, сложившейся на огромной
территории Средней Азии и Казахстана.
Говоря о раннесредневековом периоде истории казахского языка,
ученые отмечают, что языки известных племен и племенных объединений,
вошедших затем в этническую структуру казахского народа, имели немало
схожих черт с тюркским литературным языком VI-IХ вв. Древнетюркское
койне представляло собой синтез живых языков и диалектов множества
тюркских племен, в том числе кыпчакских, огузских и карлукских, живших
в тот период на огромных просторах Центральной Евразии, в том числе и
Казахстана. Это был живой и богатый язык, многие его образцы в виде
устно-поэтического творчества народа преемственно связаны с традициями
древнетюркских памятников.
148

С падением Тюркского каганата и расширением сферы политического и
культурного влияния мусульманского мира в Средней Азии и Казахстане
происходят значительные перемены, которые оказали заметное влияние на
языковую ситуацию в этих регионах.
К наиболее значимым историческим событиям, имевшим прямое
отношение к народам Средней Азии и Казахстана, ученые относят
завоевание и правление Караханидов тюрками-мусульманами государства
Саманидов, распространивших в IХ в. свое политическое влияние на ряд
городов в Южном Казахстане. Проникновение и распространение
мусульманской религии в сфере кочевой аристократии внесли определенные
изменения в ее жизнь. С переходом на арабскую письменность, начиная с
VIII в., постепенно отходят на задний план устные и письменные традиции
древнетюркских письменных языков [5; 126].
«В Х в. в могучем государстве Караханидов делопроизводство велось на
общетюркском языке на основе арабской письменности. Эта традиция
долго продолжалась в тюркском мире, в том числе и в канцелярии Золотой
Орды.
Завоевание Чингиз-ханом и его потомками (с начала ХIII в.) Средней
Азии и Казахстана определенную роль сыграло в общей консолидации
прежде разрозненных этнических групп и локальных объединений в рамках
кыпчакской языковой общности, что и привело к их дифференциации и
интеграции. С периодом распада Золотой Орды, Джучиева и Чагатайского
улусов совпало образование ряда самостоятельных тюркских языков, в том
числе и казахского» [6; 30].
С образованием кыпчакского племенного союза возникла возможность
образования кыпчакской языковой общности как группы тюркских языков и
выработки общих типологических черт десятка близкородственных языков,
среди которых по разным объективным причинам доминирующее
положение занимает казахский язык.
Среди множества родоплеменных языков и наречий, генетически
восходящих к общему истоку, кыпчакский компонент к ХIV-ХV вв. стал
подавляющим, и кыпчакская группа языков в средние века широко
функционировала как в Средней Азии и Казахстане, так и в Поволжье и
Закавказье, а также в Венгрии и Мамлюкском Египте и Сирии. Уже тогда
можно было говорить о языке тюрков Дешт-и Кыпчака, что в скором
времени привело к образованию ряда самостоятельных языков: казахского,
ногайского, татарского и др. Таким образом, кыпчакская общность (X-XV
вв.) играла роль аккумулирующей и интегрирующей среды, смогла
объединить и сформировать типологически компактную, структурно
цельную, лексически богатую и самобытную кыпчакскую группу тюркских
языков. С этим процессом тесно связано и сложение казахского народа, его
149

языка, этническое самосознание казахов и образование государственности
на казахской земле.
Этот период примечателен еще и тем, что именно тогда общественная
жизнь народа была насыщена культурными событиями, являющимися
самовыражением их духовных и материальных ценностей, что имело,
естественно, огромное влияние и на языковую ситуацию. Были созданы
множество разных (общих религиозных, эпистолярных, художественных,
исторических и др.) произведений на кыпчакских и смешанных кыпчакскоогузско-карлукских языках.
«В обширном владении Золотой Орды, простиравшемся от Дешт-и
Кыпчака до пределов Мамлюкского Египта и Сирии в ХIII-XIV вв.
функционировал общий кыпчакский литературный язык, имевший в разных
регионах свои локальные разновидности, отличавшиеся диалектным
разнообразием. Основным ядром формирования этого общекыпчакского
литературного языка в географическом представлении был Дешт-и Кыпчак,
а в языковом отношении собственно кыпчакско-куманский диалект,
который выступал в тот момент как доминирующий компонент всей
кыпчакской группы тюркских языков» [7; 51-52].
Что же касается казахского языка, то он с этим компонентом имел
прямую этногенетическую и этноязыковую связь.
Учеными выявлен и изучен большой круг письменных памятников
средневековья, имеющих прямое или косвенное отношение к истории
казахского языка, к которым относятся, например, «―Тюркско-арабский
словарь‖ (1245г.), [История Казахской ССР; т.2. 232 с.], ―Кодекс Куманикус‖
(конец ХIII – начала XIV вв.); ―Словарь языка канглы‖ - «Таби аль-лугат аттуркия аль-лисан аль-канглы » (начала XIV в.); арабо-кыпчакский словарь
Джамал ад-дина ат-Турки – Булгат аль-муштак фи лугат ат-турк ва алькыпчак‖ (первая половина XV в.) и мн. др. Среди авторов этих трудов
многие выходцы из Средней Азии и Казахстана, из городов – Фараби,
Сыгнак, Сауран, Ясы, Барчинкент и др. Как считают ученые, язык
―Мухаббат-наме‖ и ―Гулистан‖ Сейфа Сараи (XVв.) является смешанным
огузо-кыпчакским» [8; 223].
Перечень письменных памятников средневековья дает полное
представление о том, в каких сложных ситуациях складывался казахский
язык, сохранив при этом присущий только ему собственный облик, как
утверждают ученые. В этом важную роль сыграли три фактора: а)
собственная природа родоплеменных языков, составивших его структурную
основу; б) фактор преемственности его развития с древнейшими языками;
в) фактор влияния на него окружающей языковой и этнокультурной среды, в
том числе и влияние огузского компонента.

150

Заслуживает внимания подробное рассмотрение результатов каждого из
этих факторов в отдельности. Отметим некоторые основные моменты
указанных факторов.
Во-первых, казахский язык сложился на основе этнически близких, но
далеко не гомогенных этнических элементов, чем и объясняется его быстрое
сложение и структурная монолитность. Этими же особенностями
объясняется
значительное
(фонетическое,
лексико-грамматическое)
сходство языков кыпчакской группы.
Во-вторых, структурная близость казахского языка с древними языками,
как считают ученые, продиктована мобильностью образа жизни казахского
кочевого
общества,
духовной,
религиозной,
этнокультурной
преемственностью, а также общностью их устно-поэтических традиций и
другими факторами.
В-третьих, в жизни казахских племен происходили различные события,
имевшие свое влияние на формирование и развитие казахского языка. Но
самыми ощутимыми факторами, повлиявшими на его становление и
развитие, были факторы языкового окружения и длительные контакты с
другими языками. В этом плане можно было бы назвать, например, влияние
не только близкородственных тюркских языков и племен, но и влияние
арабского, иранского, славянского, монгольского, китайского и др. соседних
языков. Все эти факторы иной языковой среды, естественно, определенным
образом имели свое воздействие на формирование особенно фонетической
структуры и функционирование фонетических закономерностей казахского
языка. При этом контакты родственных внутри кыпчакской группы языков,
как правило, приводили к взаимопроникновению их структурных элементов
и выработке общих типологических черт, тогда как контакты казахского
языка не с кыпчакскими (огузскими, сельджукскими, карлукскими и др.)
языками – к привнесению в него собственных элементов. Следует отметить,
что подобные контакты древних казахских племен с гуннами, саками
существовали еще в древности.
Естественно, сказанное выше определенным образом получило свое
отражение в структуре языка. Самыми значительными из иноязычных
влияний на лексико-семантическую, фонетическую структуру казахского
языка были влияния арабского и иранского (таджикского, персидского,
афганского и др.) языков, связанные с распространением на этой территории
исламской религии в период правления саманидов в Казахстане (VIII-IХ
вв.).
По мнению ученых, в истории становления современного казахского
языка прослеживаются три этапа его поступательного развития,
соответствующие трем уровням структурно-функционального состояния,
что в вертикальном срезе выглядит так: первый уровень или состояние
родоплеменных языков и диалектов до периода сложения общенародного
151

языка; второй уровень или состояние общенародного языка до периода
сложения литературного языка; третий уровень или состояние казахского
литературного языка в двух его (устной и письменной) разновидностях.
Состояние родоплеменных языков и диалектов характеризуется прежде
всего самостоятельным их функционированием в течение многих столетий.
В силу природно-географических условий, геополитических факторов в
дальнейшем происходит постепенное их сближение (а не расхождение) в
рамках кыпчакской языковой общности. Этот процесс продолжается до тех
пор, пока на рубеже XV-XVI вв. окончательно не сложился казахский
общенародный язык во всех своих структурных звеньях. И это произошло
постепенно путем консолидации вокруг себя всех родоплеменных языков и
диалектов и в результате нивелировки их различий и выработке общих
грамматических, произносительных, лексических и др. норм. В этом
историческом процессе внутреннего саморазвития «казахский язык уже в
первой половине ХIХ в. достигает относительно идеального состояния –
своего единства и общности в функционировании, структурной целостности
и монолитности, национальной самобытности» [9; 81]. Это говорит о том,
что «литературный язык казахов созревал в недрах общенародного языка и
окончательно сформировался во II половине XIX в»[10; 6].
По поводу устной и письменной форм литературного языка казахов
существует разное мнение. Одни ученые считают, что казахский
литературный язык сформировался сначала в устной форме и созревал в
недрах общенародного языка и развивался благодаря творческой
деятельности
выдающихся
казахских
певцов-жырауов,
акыновимпровизаторов, устному народному творчеству, опережая тем самым его
письменные формы. Этот язык звучал еще в XIV-XVI вв. в ханских дворцах
и на народных собраниях.
В освещении истории формирования и развития казахского
литературного языка существуют и иные точки зрения. Например, в вопросе
о диалектной основе литературного языка, одни авторы утверждают, что
казахский литературный язык формировался на основе общенародного
языка, вобрав в себя все лучшие строевые элементы существующего
множества родоплеменных языков. Другие же авторы, например,
С.Аманжолов считает, что ―…современный казахский литературный язык,
язык нации, язык государства развился и достиг своего нынешнего
положения не без участия языков отдельных племен казахского народа…‖, и
что в качестве доминирующего компонента литературной основы из трех
территориально-племенных диалектов – северо-восточного, южного и
западного – выступает северо-восточный диалект [11; 597].
Литературный язык, в какой бы ситуации он не возник и не сложился,
обязательно в большей или меньшей степени претерпевает влияние того или
иного диалекта говорящих на нем людей. Но в то же время, сложившиеся
152

литературные нормы, что и является объектом данного исследования,
имеют наддиалектный характер и диалектных явлений она не касается.
Другой вопрос касается устной и письменной разновидностей
литературного языка. В этом вопросе существуют две точки зрения. Одни
исследователи (Е.Жубанов, А.Ибатов) считают, что «казахский
литературный язык сформировался задолго до образования его письменной
формы, на основе богатого устно-поэтического творчества казахских акынов
и жырау»[5; 33-35]. Другая точка зрения (Р.Г.Сыздык и др.) считают, что
существовавший литературный язык получил свою письменную форму
развития и стал базироваться на подлинно народной основе под
благотворным влиянием творчества великого Абая.
Общие сведения, относящиеся к истории становления и развития
казахского и турецкого – сравниваемых языков, относящихся к двум
разным – кыпчакской и огузской – группам тюркских языков, дают
основание сделать следующие выводы.
Исторические, этнические, социальные, демографические, культурные,
административные, территориально-географические и другие объективные
факторы являются, несомненно, решающими, оставляющими в языковом
развитии этноса свои определенные отпечатки. Вместе с тем отклонения в
фонетической структуре изучаемых языков от пратюркского состояния,
находят известное объяснение также в экстраординарных ситуациях
истории.
Представленные выше очерки станут своего рода ориентиром
определения прошлой истории языков и тенденции их дальнейшего
развития.
На основании тех сведений, которые приводились по двум языкам
можно сделать следующее заключение:
1. Данные языки по своей генетической природе являются исконно
тюркскими, хотя в их образовании и развитии частичное участие принимали
элементы не гомогенного характера.
2. Период становления и формирования литературных норм
сравниваемых языков относится примерно к одной и той же исторической
эпохе – к средневековью (XIV-XVI вв.).
3. Этнолингвистическую основу каждой из сравниваемых языков
составляет определенная группа родов и племен, консолидировавшихся в
одно этническое общество благодаря их административно-территориальной,
природно-географической, культурно-традиционной и языковой общности.
4. Каждый из языков, основные фонетические закономерности которых
подвергаются сравнительному анализу на фоне развития их звуковой
структуры, является значимым в каждой из двух соответствующих групп:
казахский - в кыпчакской и азербайджанский– в огузской группе тюркских
языков.
153

5. Указанные группы языков в своем историческом развитии довольно
тесно контактировали между собою территориально, географически и,
перемешиваясь, часто перекрещивались в своем структурном развитии, что,
естественно, привело к взаимопроникновению их языковых элементов.

ЛИТЕРАТУРА
1. Языки мира. Тюркские языки. Российская Академия наук Института
языкознания. 1997 Ширалиев М.Ш. с 160-161
2. История Каз. ССР . В пяти томах, т.2.- Алма – Ата, 1979. – С. 230-238.
3. Кайдаров А.Т. Казахский язык // Языки мира. Тюркские языки. – Бишкек,
1997. - 242 с.
4. Бернштам А.Н. Социально – экономический строй орхоно – енисейских
тюрок VI – VIII вв. Восточнотюркский каганат и киргизы. - М., Л., 1946. 82с.
Сыздыкова Р. Қазақ əдеби тілінің тарихы (XV – XIX ғасырлар) – Алматы:
«Ана тілі», 1993. - 19 с.
Бартольд В.В. Собр. соч. т, ІІІ, ч. І. – М., 1963. - 126 с.
5. Жубанов Е.Х., Ибатов А.М. История народа и история его языка // Вестник
Ан. Каз, ССР. – 1987. - №8. С. 33-35.
6. Курышжанов А.К. Язык старокыпчакских письменных памятников.
Автореф. на соис. уч. ст. док. филол. наук. – Алма – Ата, 1973. - С.51-52.
Щербак А.М. Грамматика староузбекского языка. - М., Л., 1962. - 223 с.
7.
Кайдаров А.Т. Тюркская этимология: проблемы и задачи. - Алма
– Ата, 1990. – С. 5- 25.
8. Исаев С. Қазақ əдеби тілінің тарихы. - Алма – Ата, 1996. - 81с.
9. Абилхасимов Б. Казахский литературный язык второй половины ХІХ в. (на
материале казахской печати): автореф.... докт. филол. наук. - Алма – Ата.
1983 – 6 с.
10. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. –
Алматы: «Самат», 1997. - 597 с.
11. Есназарова Ұ.А., Темірбеков А.Т. Түркі тілдес елдер географиясы. Ахмет
Иасауи Университетінің Жəрдем Қоры Баспасы. – Анкара, 1999. –С. 69, 107
с
12. Кононов А.Н. Очерк истории изучения турецкого языка. – Л., 1976. – 115
c.
13. Севортян Э.В. Фонетика турецкого литературного языка. – М., 1955. – 134
c.

154

BəĢirova GülĢən
H.Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbi
HƏRBĠ QULLUQÇULARIN NĠTQ MƏDƏNĠYYƏTĠ VƏ NATĠQLĠK
MƏHARƏTĠNƏ VERĠLƏN TƏLƏBLƏR
Nitqə verilən tələblərin tarıxı çox qədimdir. Bu, təsadüfi deyildir. Çünki
insanın mədəni danıĢığı onun mədəni davranıĢı, həyatı və məiĢəti, münasibətləri
qədər vacibdir. Bu cəhətdən hərbiçi nitqi bir sıra cəhətləri ilə fərqlənsə də, o,
ümumi dil mədəniyyətindən kənarda mövcud deyildir. Ona ğörə ki, ―Natiqlik
mədəniyyəti həmiĢə xalq mədəniyyətinin bir hissəsi hesab edilmiĢdir‖. [1, s. 5].
Hələ sovetlər dönəmində, nitq mədəniyyətinin ictimai-siyasi əhəmiyyətini
xüsusi olaraq qiymətləndirən ulu öndərimiz H.Əliyev 1981-ci ilin 4 iyununda
Azərbaycan Yazıçilarının VII qurultayında demiĢdir: ―Azərbaycan ədəbi dilinin
saflığına, kütlələrin nitq mədəniyyətinə daim qayğı göstərilməlidir... ‖.
Azərbaycan dilinin dövlət statusu, dil haqqında rəsmən qəbul edilmiĢ
qanunlar onun mədəni mövqeyinin inkiĢaf etdirilməsinin önəmini göstərən
amillərdəndir. Hərbi nitq mədəniyyəti və natiqlik məharətinin inkiĢafı isə bir baĢa
müstəqil dövlət həyatından asılıdır. Cünki Silahlı Qüvvələr, ordu müstəqil
dövləçilik atributudur. Deməli, müstəqil dövlətçilik həyatı hərbi qulluqculardan
ictimai həyatın hərbi sahəsində baĢ verən dəyiĢikliklər və yenilikləri, həmin sahə
ilə bağlı bütün nitq vahidlərinin hərəkətə gətirilərək müasir leksik-qrammatik
anlamda mənimsənilməsi zərurətini ortaya goyur.
Əlbəttə, nitq mədəniyyəti təfəkkürün, davranıĢın əxlaqın inkiĢafı ilə
qarĢılıqlı əlaqə və vəhdətdədir.Danimamarkalı linqvist K.Toqebinin sözləri ilə
desək, özü-özlüyündə aydın olan və ya özü-özlüyündə aydın olmayan dillər ola
bilməz, lakin öz fikirini aydın ifadə edə bilən və ya ifadə edə bilməyən insanlar
vardır.
Dilçi alimlər mədəni nitqə verilən tələblərə münasibətdə təqribən eyni
cəbhədən çıxıĢ edirlər. Lakin hərbiçi nitqinə verilən tələblərdən, demək olar ki,
bəhs olunmamıĢdır. Hərbiçi nitqi üçün çox vacib olan amiranəlikdən heç
danıĢılmamıĢdır. Bu baxımdan, hərbi sahə üçün daha vacib görünən amiranəlik,
düzgünlük, təmizlik, ifadəlilik, dəqiqlik, məntiqilik, zənginlik və münasiblik
kimi tələblərin üzərində dayanmağı lazım bilirik.
Nitqin amiranəliyi. Bu günün və sabahın hərbi qulluqçusu- həm hərbi təlim
keçən, həm də təhsil-tədris prosesində çalıĢan, eyni zamanda, ictimaiyyətlə, rəsmi
və qeyri-rəsmi auditoriyalarla əlaqədə olan Ģəxslərdir. Hərbi qulluqçular həm də
silahlı qüvvələrimizi xarici dövlətlərdə təmsil etməli olurlar. Onlar müxtəlif Ģərait
və Ģərtlər içərisində komandir olaraq, tabeçiliklərində olan hərbi qulluqçulara
Ģifahi və yazılı nitq söyləməli, əmr, tapĢırıq, sərəncam verməli, onları döyüĢə
hazırlamalı olurlar. Pozuq, qaydasız, dolaĢıq, müxtəlif dillərin təsirini özündə
daĢıyan nitq, ünsiyyət zamanı, böyük əhəmiyyətə, təsir gücünə malik ola bilməz.
155

Hərbiçi nitqinin amiranəliyi Hərbi intizamdan-bütün hərbi qulluqçuların
Azərbaycan Respublikası qanunlarında və Hərbi Nizamnamələrdə müəyyən
olunmuĢ qaydalara ciddi riayət edilməsindən irəli gəlir. Məhz Hərbi intizam hər
bir hərbi qulluqçunu:
-―Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və Qanunlarına ciddi riayət
etməyə, Hərbi Andın və Hərbi Nizamnamələrin tələblərini dəqiq yerinə yetirməyə,
komandirlərin əmr və sərəncamlarına söszüz tabe olmağa;
- hərbi xidmətin bütün çətinlik və məhrumiyyətlərinə mətinliklə tab
gətirməyə,
hərbi borcunu yerinə yetirərkən, öz qanını və hətta həyatını
belə əsirgəməməyə;
- hərbi və dövlət sirlərini möhkəm saxlamağa;
- namuslu və doğruçu olmağa, hərb iĢini vicdanla öyrənməyə, ona tapĢırılan
silahı, döyüĢ texnikasını və digər texnikanı, hərbi əmlakı və xalq əmlakını hər
vasitə ilə qorumağa;
- komandirlərə və böyüklərə hörmət etməyə, əsgəri nəzakət və salamvermə
qaydalarına əməl etməyə;
- hərbi hissədən kənarda özünü ləyaqətli və namuslu aparmağa, ictimai
asayiĢin özü və baĢqalari tərəfindən pozulmasına yol verməməyə, vətəndaĢların
Ģərəf və ləyaqətinin qorunmasına hərtərəfli səy göstərməyə məcbur edir.
Yüksək hərbi intizama:
- hərbi qulluqçularda yüksək mənəvi və döyüĢ keyfiyyətləri və komandirlərə
(rəislərə) Ģüurlu surətdə tabe olmaq hissləri tərbiyə etməyə;
- hissədə (gəmidə,bölmədə) Nizamnamə qaydalarına riayət etməyə;
- komandirlərin (rəislərin) öz tabeliyində olanlara gündəlik amiranə
tələbkarlığı, onların Ģəxsi ləyaqətinə hörmət etməsi, hərbi qulluqçulara daim qayğı
göstərməsi,
inandırma və məcburiyyət tədbirlərini bacarıqla və düzgün
əlaqələndirib tətbiq etməsi ilə nail olmaq mümkündür.
-Vətənin müdafiəsi mənafeyi komandiri (rəisi) məcbur edir ki , o,
tabeliyində olanlardan hərbi intizama və qayda-qanunların yerinə yetirilməsinə
qətiyyətlə və möhkəm Ģəkildə riayət etməsini tələb etsin, qayda-qanunun hər
hansı bir Ģəkildə pozulmasına yol verməsin.
- komandirin (rəisin) əmri tabelikdə olanlar üçün qanundur. Əmr sözsüz,
dəqiq və vaxtında yerinə yetirilməlidir‖. [3, s. 182].
Komandirin amiranə nitqi onun hərbi fəaliyyəti zamanı əsl alətə çevrilir.
BaĢqa sözlə desək, amiranə nitq tabeçilikdə olanların hərbi fəaliyyətini idarə
etməyə, xidməti informasiyanın təqdim olunmasına, hərbi hazırlığa və təlimtərbiyəyə, xidməti münasibət zamanı subordinasiyanın (xidmətdə kiçiyin böyüyə
tabe olması prinsipi) qorunub saxlanılmasına, hərbi-professional fəaliyyətin
mənəvi-psixoloji təminatına, bir sözlə, zabitin (komandirin) öz fəaliyyətini uğurla
həyata keçirməsinə Ģərait yaradır.
Nitqin düzgünlüyü. Nitqin düzgünlüyü onun əsas kommunikativ
keyfiyyətlərindən biridir və qarĢılıqlı əlaqədəki yeri ilə çox bağlıdır. ―Düzgün
156

nitqə yiyələnmək üçün qrammatikanın qaydalarını bilməkdən əlavə, ədəbi dilin
digər normalarına da riayət etmək lazımdır. Bunun üçün cümlələr məntiqi
cəhətdən düzgün qurulmalı, oradakı fikirlər aydın olmalı, münasib sözlər
seçilməli, həmin sözlər düzgün tələffüz edilməli, canlı sözün təsirini artıran
vasitələrdən yerində və məqsədyönlü istifadə edilməlidir‖ [2, s. 36].
Sözün seçilməsi və əhəmiyyəti onu söyləyən hərbiçinin özündən çox
asılıdır. Bu seçimdə çox vaxt normalara əsaslanılmır. Ona görə ki, həmin
normalara olan tələblər o qədər də ciddi olmur. Burada mühüm olan ünsiyyət
dilinin tələbləridir.
Nitqin təmizliyi. Hərbiçi nitqinin kommunikativ keyfiyyətlərindən biri
onun təmizliyidir.
Ġnsanlar həmiĢə daniĢiqlarının təmizliyinə çalıĢmıĢlar. Dilin təmizliyi nitq
mədəniyyətinin böyük nailiyyətidir. Dili təhrif etmək onun təmizliyinə böyük
xələl gətirir.
Bəzən hərbiçilərin dilindən belə sözlər eĢidirik: qəlbi (uca), becid (tez), qıça
(ayaq) və s. Bunlar dialekt sözlərdir. Onların danıĢığında loru sözlərə tez-tez rast
gəlirik. Məsələn, lələĢ, qanmaz, əkilmək və s. Vulqar sözlərə də az təsadüf
edilmir: veyillənmək, donquldanmaq,dəmdəmə və s. Eyni zamanda, bu sözlərin
içərisində kobud, təhqiramiz, heysiyyətə toxunan sözlər də üstünlük təĢkil edir.
Məsələn, tıxmaq, heyvərə, nadürüst, nanəcib, qırıldamaq, köpmək və s.
Jarqonlar da üstünlük təĢkil edir: akazıvayetsa, mejdu proçim, kakraz,
niçeqo sebe, niçeqo podobnoqo, toje mne, obĢem, vaabĢe, davay, poka, dakazat
eləmək, davolno çto, askarbit eləmək və s.
Hərbiçi nitqində dialektizmlər və Ģivələr dilin təmizliyinə mane olur.
Varvarizmlər və digər dillərə məxsus sözlərin iĢlədilməsi dilin təmizliyi ilə bir
araya sığmır.
Hərbi Ģifahi nitq üçün təhlükə mənbəyi həm də tüfeyli sözlərdir. Belə sözlər
nitqə yad olmaqla bərabər, ünsiyyət üçün gərəksizdir.
Hərbiçi nitqinin təmizliyinə xələl gətirən faktlardan biri də sözlərin
təkrarıdır. ―BaĢa düĢürsən?‖, ―Belə deyək‖ və s. sözlərin yeri gəldi, gəlmədi təkrar
edilməsi müsahiblər arasında fikir mübadiləsinə mane olur. Belə boĢ və mənasız
söz yığını parazitlərdir. Ona görə ki, sözün arxasında fikir, iradə, məntiq və s.
dayanmamıĢdır. Əgər bunlar yoxdursa, deməli, vaxt boĢ və mənasız yerə itmiĢdir.
Gündəlik informasiya bolluğu hərbi Ģifahi nitqin inkiĢafına müsbət təsir
göstərir, nitqi daha da zənginləĢdirir. Hərbiçilərin Ģəxsi fəaliyyəti, öz nitqinə
tənqidi münasibəti, danıĢığında təbiiliyi üstün tutması, Ģablonçuluqdan qaçması
hərbiçi nitqinin təmizliyi üçün çox vacibdir. Təmiz nitq bütün insanlara hava və
su kimi lazımdır.
Nitqin ifadəliliyi. Hər bir Ģəraitdə nitqin ifadəliliyi özünü göstərir. Bu
cəhətdən, nitqdə ifadəliliyin qıĢqırmaq, susmaq, diksinmək, qorxmaq, təəccüb,
kədər, həyəcan, sarsıntı, sevinc və s. ifadəsi vardır. Bunlar özünü ünsiyyət
prosesində daha qabarıq Ģəkildə büruzə verir.
157

Hərbiçi nitqinin ifadəliliyi vəkilin məhkəmədəki nitqinin ifadəliliyi ilə
uyğun gəlmir. Elmi praktik konfransda nitqin ifadəliliyi ilə hesabat yığıncağındakı
nitqin ifadəliliyi arasında böyük fərq vardır.
Bir qədər də dəqiqləĢdirsək, deyə bilərik ki, dilin struktur quruluĢu özünü
müxtəlif Ģəkildə göstərir: tələffüz ifadəliliyi, vurğu ifadəliliyi, leksik və
sözdüzəldicilik ifadəliliyi, morfoloji və sintaktik ifadəliliyi, intonasiya və nəhayət,
üslub ifadəliliyi.
Deyilənlərdən belə məlum olur ki, ifadəliliyin keyfiyyəti dilin quruluĢu ilə
sıx bağlıdır. Belə bir mühüm cəhəti də unutmaq olmaz ki, hərbiçi nitqinin
quruluĢu, abzas quruluĢu, Ģifahi nitqin baĢlanğıcı və ayri-ayrı hissələri, mətnin
tam quruluĢu da hərbiçi nitqinin ifadəliliyində mühüm rol oynayır.
Ayrı-ayrı hərbi ixtisas sahələrinə nəzərən nitqin ifadəliliyini Ģəraitlə
əlaqələndirmək olar. Bu cəhətdən aĢağıdakılara diqqət yetirmək lazımdır:
Nitqin dəqiqliyi. Nitqin dəqiqliyi və qeyri-dəqiqliyi haqqında danıĢarkən,
mətndəki fikirlə nitqin semantikası arasında olan münasibəti Ģüurlu Ģəkildə
qiymətləndirir və müəyyənləĢdiririk. Nitqin yaxĢı, pis, tam, yarımçıq, birtərəfli
olduğunu dəqiqləĢdirərkən, nitq vahidlərinin semantikasının həqiqiliyini və
intonasiya gücünü nəzərə alırıq. Nitqin dəqiqliyi üçün onun həqiqiliyi əsasdır.
DanıĢan dil sistemindəki mövcud biliklərinə əsaslanaraq, dilin qanunqaydalarına uyğun ardıcıllığa riayət edir. Bəzən seçim qarĢısında qalır: o, nitqin
komponentlərinin tərkibini və xarakterini müəyyənləĢdirməli, deyək ki, sinonim
cərgədən sinonimləri, sözlərin lazımi variantlarını seçməlidir və s. Hər bir nitqin
tərkibi və onun komponentlərinin seçilməsi bir sıra faktlarla bağlıdır. Məsələn,
məlumatların xarakteri (nitqin obyekti), ünsiyyət Ģəraitinin xüsusiyyətləri və s.
―Buna görə də I kursda müvəffəqiyyət qazanılmasına əsas diqqət verilməli
idi‖. Cümlədə fikri dəqiq ifadə etmək üçün əsas sözü əvəzinə, xüsusi deyilməli
idi. O zaman cümlə belə səslənməli idi: Buna görə də I kursda müvəffəqiyyət
qazanilmasına xüsusi diqqət verilməli idi.
―Axırda bütün imtahanlarda kursantlara uğurlar arzulayıram‖. Axırda sözü
əvəzinə sonda deyilsə, fikri daha dəqiq çatdırmaq olar. Cümlə belə olmalıdır:
―Sonda bütün imtahanlarda kursantlara uğurlar arzulayıram‖.
―Ailəmizin hərbi sahə ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Lakin mən normal ailədə
böyüyüb-baĢa çatmıĢam‖. Hər hansı bir kəs normal ailədə böyüyüb-baĢa çatırsa,
onun hərbi sahə ilə müəyyən əlaqəsi olmalıdır. Bu mənada fikir dəqiq deyil.
Normal əvəzinə adi, sıravi sözlərindən istifadə etmək daha düzgün olar. Belə
hallar omonimləri yaxĢı bilməməkdən də irəli gələ bilər. Bu halda cümləni
aĢağıdakı kimi demək daha düzgündür: ―Ailəmizin hərbi sahə ilə heç bir əlaqəsi
yoxdur. Lakin mən adi (sıravi) ailədə böyüyüb baĢa çatmıĢam‖.
―Sən öz qəhrəmanlığınla səndən sonra yetiĢəcək zabitlərimizin xatirində
ölməyəcəksən‖. Cümlə belə olmalıdır: ―Sən öz qəhrəmanlığınla səndən sonra
yetiĢəcək zabitlərimizin xatirəsində əbədi yaĢayacaqsan‖.
158

Deyilənlər nitqin bir ünsiyyət vasitəsi kimi dəqiqliyini, onun təfəkkürlə
əlaqəsini müəyyənləĢdirməyə imkan verir. ―Bir tərəfdən nitqin həqiqiliklə, digər
tərəfdən təfəkkürlə əlaqəsi nitqin dəqiqliyinin formalaĢdırılmasının əsası kimi onu
iki cəhətdən - əĢyavi və anlaĢıqlı dil kimi fərqləndirməyə imkan verir‖ [4, s. 128].
Ümumi mədəniyyətin inkiĢafı, biliyin əhəmiyyətinin və rolunun çoxalması,
öz nitqinə diqqət və qayğı ilə yanaĢma, səhvlərin aradan qaldırılmasına köməklik
göstərə bilər. Əsas linqvistik üsullar və Ģərait dəqiq nitqin formalaĢdırılmasında
hərbiçilər üçün mühüm vasitələrdir.
Nitqin məntiqiliyi. Nitqin məntiqiliyi nitq strukturunun semantikası və
təĢkili ilə əlaqəlidir. Fikrin ifadəsi məntiqin qanunları və təfəkkürün düzgünlüyü
ilə Ģərtlənir. Nitqin komponentləri məntiqi cəhətdən ziddiyyətli baĢa düĢülə bilər.
Bu, o zaman baĢ verir ki, real həqiqətlə təfəkkür arasında əlaqə pozulsun. Birinci
halda nitq məntiqi, ikinci halda isə qeyri-məntiqi görünür.
Məntiqi nitqin formalaĢması üçün bir sıra Ģərtlərin olması çox vacibdir.
Məntiqi nitq üçün vacib Ģərtlərdən biri sözlərin düzgün cərgəsidir.
Məntiqi fikrin ifadəsində sözlər arasında iĢlənən ayrıca sözlərin, sintaktik
ifadələrin də mövqeyi böyükdür. Belə sözlər məntiqiliyə xidmət edir.
Qarabağ döyüĢlərindən bir epizod: Leytenant Ġbrahimov əsgərlərə üzünü
tutaraq deyir: Mən istəyirəm... Sizin fikrinizi... e.... cəlb edirəm ki...bizim taqım,
birinci taqım.. e... döyüĢə gedir... Hm... beləliklə hə, biz qarĢıdakı dağı ... e... aĢıb
çayın qırağında, cayın adı nəıdir?... postu ələ kecirək. (Tez-tez baĢını qaĢıyır,
biğını düzəldir, uzünü yuxarıya tutur, əsəbiləĢib özündən çıxır, əsgərlərə hirslənir
və s.). Bununla da demək ki, biz qalib gələcəyik....).
BaĢqa bir taqımda leytenant Qasımov qarĢısındakı əsgərlərin gözlərinə düz
baxaraq amiranə səslə deyir: QarĢımızda çox ciddi və həm də çətin bir vəzifə
dayanıb. Əvvəl birinci tabor hücuma keçəcək, qarĢısına ilk çıxan postu götürəcək.
Arxada gələn ikinci bölük isə cayın sahilindəki postu tutmalıdır. Biz qabaqkı
döyüĢlərdə qazandiğimiz təcrübədən ustaliqla istifadə edərək tapĢırığı uğurla
yerinə yetirməliyik. DüĢmən tərəfdən, bir nəfər də olsun, bu döyüĢdən sağ
çıxmamalıdır. Azərbaycan əsgərinə eĢq olsun. Ġrəli!
Leytenant Qasımovun komandiri olduğu taqım hər iki postu ələ keçirməyi
bacardı. Leytenat Ġbrahimovun komandiri olduğu taqım isə bunu bacarmadı və
məğlubiyyətə uğradı. Çünki əmrin yerinə yetirilməsi və kollektivin (tabeçilikdə
olan əsgərlərin) mənəvi ruhu bu əmrin deyiliĢi və formalaĢdırılmasından asılıdır.
Dəqiq verilmiĢ əmr, düzgün seçilmiĢ və bacarıqla deyilmiĢ sözlər tabeçilikdə olan
əsgər və zabit heyətini müəyyən bir tapĢırığın yerinə yetirilməsinə yönəldə bilər.
Elmi üslubun açıq məntiqilik tələb etməsi elmi əsərin hərbiçilər tərəfindən
bir cür baĢa düĢülməsinə, anlaĢılmazlıq olmamasına stimul yaradır. Düzgün,
ziddiyyətsiz elmi nəticələr, elmi terminlər, dəqiq və məntiqi sübutlar hərbi elmi
nitq üçün xarakterikdir.
Nitqin zənginliyi. Ünsiyyət vasitəsi kimi nitqə verilən tələblərdən biri də
onun zənginliyidir.
159

ġifahi və ya yazılı nitqin varlı və ya kasıb olmasında sözlərin əlamətləri,
əlaqə və münasibətlərin müxtəlifliyi və fərqləndirici olması dilin varlı və
kasıblığından xəbər verir. Nitqdə sözlər və söz qrupları təkrar edilmirsə, dil
quruluĢ etibarilə nə qədər müxtəlifdirsə, deməli, o dil zəngindir.
Digər mühüm bir cəhət dil quruluĢu Ģəraitidir ki, bu da dilin, nitqin
zənginıiyini tələb edən Ģərtdir. Dil vasitələrinin zənginləĢməsində sözlər, onların
əhəmiyyəti və yeri, söz birləĢmələri və cümlələr, intonasiya tipləri, termin ehtiyatı
və onların seçimi, cümlədə onlardan istifadə, fikri ifadə etmək bacarığı mühüm
yer tutur.
Nitqin zəngin və ya kasıb olması haqqında bir mənbə də görkəmli
hərbiçilərin, dövlət xadimlərinin fikirləridir. Digər bir mənbə isə istefada olan
hərbiçilərin, sıravi hərbiçilərin uzun illər ərzində topladıqları təcrübənin
nəticələrinin təhlilidir. Bu fikir hərb elmini, hərbi publisistık, hərbi iĢgüzar və
digər hərbi nitq üslublarını obyektiv qiymətləndirməyə imkan verir. Məlumatların
təhlili, onların elmi biliklərə tətbiqi nitqin fərdi, sosial tipləri və variantları, eyni
zamanda, nitqin zənginliyi haqqında fikir söyləməyə əsas verir.
Hazırda hərbi nitqimiz getdikcə zənginləĢir. Bu özünü hərbi nitqimizin
bütün üslublarında daha qabarıq Ģəkildə göstərməkdədir.
Nitqin münasibliyi. O dili münasib hesab etmək olar ki, həmin dil məqsədə
və ünsiyyət Ģəraitinə cavab verir. Nitq, onun məntiqi mahiyyəti, dinlənilməsi və
oxunuĢu müasir tələblərə cavab verirsə, həmin nitq münasib hesab oluna bilər.
Nitqin münasibliyi müxtəlif nitq situasiyalarında nitqin digər
keyfiyyətlərinə təsir göstərərək onu tənzimləyir. Əgər biz Ģəraiti nəzərə almırıqsa,
o zaman nitqin münasibliyi ilə bağlı biliklərimiz tam deyildir. Müxtəlif Ģəraitlərdə
nitqin bir ünsiyyət vasitəsi kimi dəqiqliyi, ifadəliliyi münasibliyə arxalanmazsa,
əhəmiyyətini itirə bilər.
Münasib nitq sosial sahədə çox vacibdir. Çünki o, həm də davranıĢımızı
tənzimləyir.
Nitqin münasibliyi həm Ģifahi və həm də yazılı nitqdə pozula bilər. Bu,
anadangəlmə deyil və ona görə də hər bir hərbiçi ona qarĢı mübarizə aparmalıdır.
Hərbiçi nitqini elə qurmalıdır ki, Ģəraitə, auditoriyaya və s. uyğun gəlsin.
ġəraitə diqqətlə nəzər salsaq, onun nitq üçün münasibliyi məlum olar. Buraya
dilin quruluĢunu yaxĢı bilmək (ayrı-ayrı sözlər, söz birləĢmələri, frazeoloji
birləĢmələr, sintaktik konstruksiyalar) və dil sistemində əlaqə və münasibətlərə
diqqətlə nəzər salmaq lazım gəlir.
Dildən məharətlə istifadə, qazanılmıĢ təcrübənin tətbiqi, bu təcrübənin
təfəkkür mədəniyyəti və hərbiçi nitqi ilə əlaqələndirilməsi, nitqin münasibliyi
üçün vacibdir.
―Ġnformasiya vulkanının püskürdüyü indiki zamanda, müəllimin nəzəri və
praktik hazırlığı elə bir səviyyədə olmalıdır ki, tələbələrin (Ģagirdlərin) marağını,
diqqətini cəlb edə bilsin‖ (2, s. 48). Bu, zabitlərə də aiddir. Zabit həmiĢə nitqinin
160

münasibliyinə çalıĢmalı, dinləyicilərin maraq və diqqətini özünə cəlb etməyi
bacarmalıdır.
Qeyd edilənlər, yetərli Ģəkildə hərbi xidmətdə nitq mədəniyyəti və natiqlik
məharətinin əhəmiyyətini acıqlayır və bu istiqamətdə elmi araĢdırmalarının
aparılmasının lazımlılığını əsaslandırılmıĢ olur.
SUMMARY
The requirements given to the speech culture and rhetorical skills of the
servicemen are explained scientifically and practically in this article for the first
time. Here, the main attention was directed to the problems such as,
imperiousness, clearness, exactness, logicality, richness and correspondence of
officer‘s speech. Emphasising in detail and widely on the modern requirements
given to the speech culture and speaking skills, the author achieved interesting
results. The most important aspect which droaws the attention in this article is to
put forward the presentation practice of those requirements.
ƏDƏBĠYYAT
1. Abdullayev A.S. Nitq mədəniyyəti və natiqlik məharəti haqqında. Bakı:
AzərnəĢr, 1968, 250 s.
2. Abdullayev N.Ə., Məmmədov Z.T. Nitq mədəniyyətinin əsasları. Bakı:
ADPU nəĢriyyatı, 2005, 242 s.
3. Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin ÜmumqoĢun
Nizamnamələri. Bakı: Hərbi nəĢriyyat, 2007, 490 s.
4. Головин В.Н. Основы култура речи., M.: Высщая школа, 1988, 319 с.
Cahangirova Nərmin Fəyannum qızı
AMEA, Ədəbiyyat İnstitutu
XX ƏSRĠN ƏVVƏLĠNDƏ POEMA JANRI
XX əsr bir çox xalqlarda olduğu kimi Azərbaycan xalqının tarixində də
ziddiyyətli dövr kimi yaĢanılmıĢdır. Bir-birinin ardınca baĢ verən inqilablar,
müharibələr xalqımızın tarixi yaddaĢında, həyatında dərin iz buraxmıĢ, siyasi və
idealoji sistemlərin qarĢıdurmaları ədəbiyyatın inkiĢaf prosesinə də təsirsiz
ötüĢməmiĢ, ədəbiyyat əsrin hadisələrini əks etdirərərk yaĢamıĢdır. ―... bu əsrin
ədəbiyyatı xalqın öz milli özünüdərki və müstəqilliyi uğrunda mübarizəsi
dövrünün ədəbiyyatıdır‖[8,6].
XX əsr ədəbiyyatı mövzusu, ideyası, metodu, üslubları cəhətdən də
ziddiyyətli və rəngarəng idi. Ilk onilliklərdə sənət dünyası ikiyə bölünərək
seçdikləri fərqli mübarizə metodları ilə cəmiyyətdə islahatlar aparmağa cəhd edir,
xalqı cəhalət yuxusundan ayıldıb, inkiĢafa səsləyirdi. Həyatı Ģahidi olduqları real
161

boyalarla və ya xəyallarındakı çəhrayı rəngdə təsvir edən realist və romantik
sənətkarlar bir-birindən yalnız üslub və metod cəhətdən fərqlənirdi. Apardıqları
mübarizənin forma cəhəti dəyiĢik olsa da, amalı, idealı eyni idi-Azərbaycanın
xoĢbəxt gələcəyi üçün çalıĢırdılar. Dövrün ən aparıcı janrı poeziya olduğundan
M.F.Axundovla baĢlayıb Molla Nəsrəddinlə yüksək inkiĢaf mərhələsini yaĢayan
realistlərlə, ―burjua ziyalıları‖ kimi təqdim edilən romantiklərin çarpıĢması da
məhz bu janrda özünü daha çox biruzə verirdi. ―Bu cəhətdən Azərbaycan realist
və romantik Ģeri XX əsrin əvvəlində azadlıq arzuları ilə çırpınan bir qartalın qoĢa
qanadlarına bənzəyirdi. Bu qanadlar eyni bir qəlbin döyüntülərindən güc alır, hər
ikisi xalqın istək və arzuları uğrunda eyni həvəs və ehtirasla çırpınırdı‖[1,6].
XX əsrin əvvəlində yeni janrlarla yanaĢı epik poeziyaya da maraq
artmıĢdı. Bir çox yeni ədəbi formaların yaranmasına baxmayaraq, o dövrdə xalq
həyatının və xarakterinin, milli gerçəkliyin və Ģüurun hərtərəfli təcəssüm
tapmasında məhz poema əhəmiyyətli rol oynamıĢdır. Janrın bir çox müsbət
cəhətləri, müəllif fikrinin daha əhatəli, geniĢ ifadəsinə imkan yaratması Ģairlərin
diqqətini cəlb edirdi. Poemada müəllifdən geniĢ dünyagörüĢü, düzgün müĢahidə
qabiliyyəti, baĢ verən ictimai prosesləri analiz edib nəticə çıxarmaq və lazım
gələrsə öz həyat təcrübəsinə əsaslanıb mülahizə yürütmək bacarıqları tələb
olunurdu. Bualonun dediyi kimi ―düzgün qurulmuĢ bitkin və ahəngdar olan gözəl
poema yüngül bir həvəs və ya təsadüf nəticəsində deyil, böyük bir həyat təcrübəsi
və zəhməti sayəsində yaranır: bunun üçün təcrübəsiz Ģagirdin zəif səsi yox, güclü
sənətkar nəfəsi lazımdır‖ [5,56].
XX əsrin epik poeziya nümunələrini nəzərdən keçirdikdə məlum olur ki,
əsrin əvvəlində yazılan poemalar, əsasən, romantik, sovet hakimiyyəti dövründə
yazılan poemalar isə realist üslubda olmuĢdur. Düzdür, əsrin əvvəlində
ədəbiyyatımızın inkiĢafında mühüm rol oynayan, xalqı cəhalət yususundan
ayıltmaqla inkiĢafa səsləyən ―Molla Nəsrəddin‖çilərin yaradıcılığında poema
nümunələrinə rast gəlməsək də, bu heç də o demək deyil ki, realistlər epik
poeziyadan yan keçmiĢdir. Onlar epik Ģerin digər növlərindən –süjetli satirik
Ģeirlərdən, dialoqlardan, mənzum hekayələrdən istifadə edirdi. Realist poeziyanın
daha çox tənqidi mahiyyət daĢıması, öz qarĢısına gerçəkliyi sosial bəlalarından və
qüsurlarından xilas etmək, cəmiyyətdəki geriliyi və cəhaləti ifĢa etmək, insanları
qəflət yuxusundan oyatmaq vəzifəsi qoyması da realistlərin klassik poemadan
uzaq olmasını Ģərtləndirirdi. Romantiklər isə cəmiyyətin bəlalarını ifĢa etməkdən
daha çox, gerçəkliyin faciələrini geniĢ bəĢəri-tarixi konteksdə dərk etməyə və
mənalandırmağa can atırdı. ―Onlar ədəbiyyata zamanın müəyyən mütərəqqi
ideyalarını gətirir, mühüm aktual mövzulardan yapıĢır, cəmiyyətin, müasir həyatın
suallarına cavab verməyə çalıĢırdılar. Onlar epik və dramatik Ģerin də yeni
Ģəkillərini yaradırdılar. XIX əsr romantiklərində olduğu kimi lirik-epik və
dramatik poemalar, mənzum və mənsur dramlar, romantik povest və hekayələr
onların yaradıcılığında mühüm yer tuturdu‖[3,777]. Bütün bunlara əsasən
romantik poema janrı milli poeziyamızda yeni bir qüvvətlə parlamağa baĢladı.
162

―Həqiqətən də Azərbaycan Ģerində poemanın yeni axtarıĢları, onun ideya
konsepsiyasının dərinləĢməsi daha çox romantik poema janrı ilə əlaqədardır.
Hadi, Cavid, Səhhət və ġaiqin romantik poemalarında dünyaya geniĢ nəzər,
insanın həqiqət və sosial iztirabları əks olunmuĢdur. Bu əsərlərdə bəĢər həyatına
poetik fəlsəfi baxıĢın geniĢliyi, humanizminin gücü, həyat və sənət
konsepsiyasının yeniliyi XX əsrdə lirik-romantik poemanın bir janr olaraq
bərqərar olduğunu göstərdi‖[2,5].
Əsrin ilk onilliklərində -sovet dövrünə qədər yazılmıĢ poemaları
xarakterizə etmək üçün bu poema müəlliflərinin yaradıcılıq mühitini, onların
üzləĢdiyi çətinlikləri nəzərə almaq mütləq vacibdir. Belinski çox düzgün qeyd
etmiĢdi: ―ġairin Ģəxsiyyəti hər hansı kənar təsirlərdən təcrid olunmuĢ Ģərtsiz,
xüsusi bir Ģey deyildir. ġair hər Ģeydən əvvəl insan, sonra öz torpağının vətəndaĢı,
öz zəmanəsinin oğludur. Xalqın və zamanın ruhu ona baĢqalarına təsir etdiyindən
az təsir edə bilməz‖[4,324]. Azərbaycanda da 1905-ci il hadisələrinin təsiri ictimai
həyatın bir çox sahələrində olduğu kimi, ədəbiyyatda da özünü hiss etdirirdi. Belə
ki, əvvəldə də qeyd etdiyimiz kimi bu dövrdən etibarən öz üslubu, ifadə tərzi,
həyata baxıĢı ilə seçilən yeni bir cərəyan formalaĢmağa baĢlamıĢdı ki, bu da daha
öncələr rus və avropa ədəbiyyatını bürüyən romantizm cərəyanından heç də
kəskincəsinə fərqlənmirdi. Bu cərəyanın nümayəndələri fərqli yaradıclıq yolu ilə
dünyanın, cəmiyyətin, insanlığın xoĢbəxt, azad gələcəyinə böyük inam bəsləyir,
bu əqidə uğrunda yorulmadan mübarizə aparırdılar.
Romantiklərin yaradıcılığında yeni xüsusiyyətlərlə zənginləĢmiĢ, dövrün,
zamanın tələblərini, cəmiyyətin arzu-istəklərini əks etdirən epik poeziya
nümunələri klassik ədəbiyyatımızdakı poemalardan, mənzum romanlardan istər
mövzusuna, ideyasına, istərsə də quruluĢuna görə kəskin fərqlənirdi. A.Səhhət,
A.ġaiq, H.Cavid, M.Hadi kimi romantik Ģairlərimizin yaradıcılıq məhsulu olan bu
poemalarda cəmiyyəti, düĢünən beyinləri narahat edən, insanlığın xoĢbəxtliyinə
mane olan bir çox məsələlər iĢıqlandırılmıĢdı. Romantik poemalarda artıq ənənəvi
məhəbbət və dostluq mövzularına müraciət olunmur, dəbdəbəli həyat təsvirlərinə
yer verilmirdi. Bu poemalarda yeni azadlıq ideallarından, mənəvi dəyərlərdən,
insanların azad və xoĢbəxt gələcək uğrunda mübarizəsindən (―BeĢikdən məzara
qədər bəĢərin əhvalı‖, ―Bir sərgüzəĢti-xunin‖), sadə əmək adamlarının azadlıq
mübarizəsinin təsvirindən (―Əhmədin qeyrəti‖), yazılmamıĢ qanun kimi hökm
sürən xalq adət-ənənələrindən (―Mərhəmətli Ədhəm‖, ―Ġki familiyanın məhvi‖),
sənət adamlarının cəmiyyətdəki mövqeyindən (―ġair, Ģeir pərisi və ġəhərli‖), eləcə
də imperialist müharibələrinin dəhĢətli nəticələrindən (―Əlvahi-intibah‖) söz
açılırdı. Romantizmin yaradıcılıq idealları bu mövzuların iĢlənməsinin zəruri
edirdi. Çünki ―ümumi, narazı, üsyankar bir ruh, əhvali-ruhiyyə romantiklərin
nəinki epik –lirik əsərlərinə, bütün yaradıcılığına hakim idi‖[6,75].
XX əsrin romantik poemaları təkcə məzmunundakı yeniliyə, mübariz
ideyasına görə yox, süjet quruluĢuna, maraqlı kompozisiyasına görə də
mükəmməl sənət nümunələri idilər. Bu əsərlərdə iki tendensiyanı- həm Avropa
163

romantizminin, həm də klassik ədəbiyyatın təsirini aydın görmək olurdu. Epik
poeziya nümunələrində bir tərəfdən yeni məzmun və süjetlərdən istifadə
edilirdisə, digər tərəfdən klassik ənənələrə, ədəbi formalara müraciət olunurdu.
Bütün bu cəhətlər orijinal xüsusiyyətlərlə zəngin yeni Azərbaycan poemasının
yaranmasını Ģərtləndirirdi.
Bu poemalarda müəlliflər tarixi simalardan, ənənəvi qəhrəmanlıq
dastanlarından uzaqlaĢıb daha real, həyati ziddiyyətləri əks etdirən, vətən
məhəbbətinin, xalq adət-ənənələrinin, azadlıq arzularının təbliğ olunduğu müasir
süjetlərə meyl edirdilər. Əsrin ilk poemaları daha çox lirik baĢlanğıcın üstünlüyü
ilə seçilsə də, ədəbiyyatımızda konkret süjeti, mükəmməl kompozisiyası ilə
seçilən ―Əhmədin qeyrəti‖, ―Ġki familiyanın məhvi‖, ―Mərhəmətli Ədhəm‖ kimi
epik poemalar da yaranırdı. Epik və dramatik əsərlərdə süjet nəticə etibarilə
ictimai münaqiĢələri və konfliktləri əks etdirən hadisələr sistemidir. Müəllif
təhkiyəsi əsasında nəql edilən bu poemalarda süjet müəyyən bir əhvalatın təsviri
ilə baĢlayır, hadisələr gərgin Ģəkil alaraq kulminasiya mərhələsinə çatır, sonra isə
marqlı bir finalla sona çatdırılırdı.
A.Səhhətin ―Əhmədin qeyrəti‖ poeması ədəbiyyatımızda fəhlə həyatına
həsr olunmuĢ ilk poemadır. Məhz bu əsərdə inqilabçı Bakı fəhləsinin
vətənpərvərlik mübarizəsi qələmə alınmıĢdır. Sadə süjetə malik poema Ġrandan
çorək pulu qazanmaq üçün Bakıya iĢləməyə gələn Əhmədin ağır iĢ Ģəraitinin
təsvirilə baĢlayır, Əhmədin inqilab xəbərini eĢidib vətəninə qayıtması, mübarizəyə
qoĢulması ilə süjet davam etdirilir, hadisələr gərgin Ģəkil alır. Poemada müharibə
səhnələri çox geniĢ təsvir edilməsə də, qəhrəmanın keçirdiyi hisslər, onunn
həyəcanları, sevinci daha real təsvir edilir. ġair hadisəni əlavə epizodlarla
uzatmadan Əhmədin qalibiyyətini, vətənini düĢmənlərdən təmizlədikdən sonra
sevinclə evinə qayıtmasını təsvir edir. A.Səhhət əsərin kompozisiyasını elə
ustalıqla qurmuĢdur ki, obrazın fəaliyyəti təkcə hadisələrin bitməsilə
tamamlanmır, vətəni müdafiə ideyası ilə geniĢlənir.
Xalq adətlərinin romantik təsvirinə əsaslanan ―Ġki familiyanın məhvi‖
poeması isə dramatik konflikti, toqquĢan tərəflərin gərgin mübarizəsi ilə seçilirdi.
Poemanın konflikti folklor süjeti ilə-adət-ənənələrə uyğun olan beĢikkəsmə
hadisəsinin təsviri ilə baĢlayır. Biz burada xalq adət-ənənləri ilə gənclərin arzu –
istəklərinin toqquĢmasını, təəssüf ki, bu mübarizənin faciəli sonluqla
nəticələndiyini görürük. Poemada hərəkət aktının qabarıqlığı və obrazların
psixoloji hallarının davamlılığı əsərin dramatikliyini artırmıĢdır.
Orijinal məzmunu ilə seçilən Məhəmməd Hadi poemaları da strukturuna
görə fərqlənir, XX əsr romantik ədəbiyyatımızda mühüm yer tuturdu. Belə ki
M.Hadi bəzən klassik ənənələrdən bəhrələnsə də, əsərlərini yeni keyfiyyətlərlə
zənginləĢdirməyi daha üstün tuturdu. Utopik cəmiyyət haqqında düĢüncələrin
məhsulu olan ―Aləmi-müsavatdan məktublar‖ poemasında Hadi yaradıcılığının,
Hadi romantizminin bir çox səciyyəvi cəhətləri əksini tapmıĢdır. Azadlıq həsrəti,
hər cür zülm və ədalətsizliklərdən uzaq olan cəmiyyət haqqında, insan və onun
164

səadəti haqqında utopik arzular bu poemanın əsas motivlərini təĢkil edir.Əsər birbiri ilə əlaqəli beĢ məktubdan ibarətdir ki, bu cəhətdən poema M.F.Axundovun
―Kəmalüddövlə məktubları‖nı xatırladır. Digər romantik poemalardan fərqli
olaraq burada hadisələr birinci Ģəxsin dilindən nəql olunur, sona qədər də təhkiyə
davam etdirilir. Demək olar ki, burada Ģairin öz düĢüncələri, təəssüratları, xoĢbəxt
gələcəklə bağlı arzuları əks olunur. Poemada Ģair dialoqlardan istifadə etmiĢ, lirik
parçalar arasında nəsrlə haĢiyə çıxaraq əsərin quruluĢunu bir qədər də
mürəkkəbləĢdirmiĢdir. Poema
Ey təbi-vəsiim, səni sığdırmayır aləm,
San kim, qəfəs olmuĢ sənə bu aləmi-müzləm.
-deyə
klassik poemalar kimi müəllifin öz könlünə, ―Ruhül-qüds
təbiətimə‖ adlandırdığı təbinə müraciəti ilə baĢlayır. Süjet isə dünyanı seyrə çıxan
ilham mələyinin ―Cahani-müsavat məktubları‖ silsiləsindən ilk məktubu ilə
baĢlayır. Məzlumu, zalımı, hakimi olmayan azad, xoĢbəxt cəmiyyətin təsviri ilə
süjet davam etdirilir. Sonuncu məktubda parlamentin təsviri verilir ki, bu da Ģairin
gələcəklə bağlı arzularının ifadəsi idi. Bu məktubla da süjet xətti, eləcə də poema
bitir.
Hadinin romantik-ekspressiv üslubda yazılmıĢ ―Bir sərgüzəĢti-xunin‖
poeması da ―Aləmi-müsavatdan məktublar‖ poeması kimi mənzum və mənsur
hissələrin növbələĢməsi prinsipi ilə yazılmıĢdır. Əsərdə nəzm hissələri çoxluq
təĢkil edir, romantik bir dillə müəllifin azadlıq ideyaları tərənnüm olunurdu. Çar
zülmü altında inləyən Rus xalqının əzab-əziyyətli günlərindən, istismarçı
təbəqələrin özbaĢınalığından bəhs edilən poema bir rus qızının dilindən nəql
olunur. Süjet xətti qızın sevgi etirafı ilə baĢlasa da, ictimai-siyasi hadisələrin
təsviri poema üçün daha xarakterikdir.
XX əsrin poemaları içərisində A.Səhhətin ―ġair, ġeir pərisi və ġəhərli‖
dramatik poeması özünəməxsusluğu ilə seçilirdi. Bu əsərdə mühitin, burjuamülkədar cəmiyyətinin istedada, sənətə məna və əhəmiyyət verilmədiyi, həyati
çətinliklər altında qabiliyyətli insanların əzildiyi göstərilmiĢdir. Dram janrına xas
dialoq və monoloqdan, eləcə də remarkalardan ibarət poema yalnız üslub və
məfkurəsinə görə yox, quruluĢu baxımından da zamanına görə yeni əsər idi.
Burada mükalimə Ģəklində üç Ģəxsiyyətin surəti çəkilir. Bu Ģəxsiyyətlərin hərəsi
bir zümrənin nümayəndəsidir, hərəsinin özünə görə müəyyən siması var.
Bunlardan ġeir pərisi göylərə, yüksəkliklərə, cəmiyyətdən uzaq, romantik bir
aləmə meyl edən Ģəxsiyyətdir. ġəhərli ictimai zəminə əsaslanan, günün
mübarizələrində yaĢayan həqiqi insandır. ġair isə müasir cəmiyyətin zülm və
iĢgəncələrini bütün ağırlığı ilə hiss edən xarakter bir sənətkardır. Bu üç Ģəxsiyyəti
birləĢdirən isə sənətə, Ģeirə olan məhəbbəti, Ģeir aĢiqi olmalarıdır. Hər üçü sənət
uğrunda fədakarlığı təbliğ edir.
XX əsr poemalarında romantizmdən gələn novatorluq nə qədər üstün olsa
da forma etibarı ilə klassik ədəbiyyatın təsiri daha güclü idi. Bu əsərlərdə ənənəyə
əsaslanmanın ən mühüm elementi vəzn və qafiyə sistemində özünü göstərirdi.
165

Çünki XX əsrin ilk onilliklərində ənənəvi əruz vəzni poeziyanın hələ də əsas
vəzni, əsas ahəngi idi. Düzdür bu dövr Ģairlərin yaradıcılığında ara-sıra heca
vəznli nümunələrə rast gəlsək də, bu ənənəyə çevrilməyir, klasik vəzn
üstünlüyünü saxlayırdı. Vəzn də, qafiyə də poetik əsərdə xüsusi ahəngdarlıq,
musiqililik yaratmaq, bədii fikri daha emosional Ģəkildə oxucuya çatdırmaq
vasitəsidir. Bualo ―Poeziya sənəti‖ndə Ģeirdə ahəngdarlığı, gözəlliyi və ən əsası
sadəliyi təbliğ edir və hamını bu cəhətlərə diqqət yetirməyə səsləyirdi. ―Qələmə
aldığın əhvalatı həmiĢə incə və qəĢəng bir sadəliklə nağıl etməyə çalıĢ. Elə et ki,
bəzək-düzəksiz xoĢa gələsən. Bunun üçün Ģeirə ahəngə diqqət yetir, vəzni pozma:
misranı iki yerə bölməli olsan, elə et ki, sözlər arasındakı fasilə mənaya xələl
gətirməsin, onu daha da aydın nəzərə çatdırsın‖[5,31].
XX əsrin poemaları da romantik bir dillə ənənəvi əruz vəznində yazılırdı.
Hətta sovet dövründə qələmə alınmıĢ ―Qız qalası‖, ―Azər‖ poemaları da bu
klassik vəzndə yazılmıĢdı. Hadinin ―Aləmi-müsavatdan məktublar‖, ―BeĢikdən
məzara qədər bəĢərin əhvalı‖, Səhhətin ―ġair, ġeir pərisi və ġəhərli‖, ġaiqin ―Ġki
familiyanın məhvi‖, ―Mərhəmətli Ədhəm‖ poemaları əruz vəznində və klassik
poemalar üçün xarakterik məsnəvi Ģəklində yazılmıĢdı. Misraların baĢdan-baĢa
cüt-cüt qafiyələndiyi bu poemalarda bütün əsər boyu qafiyələnmənin pozulma
hallarına rast gəlinmir. Bu poemalar içərisində ―Əhmədin qeyrəti‖ və Hadinin
―Bir sərgüzəĢti-xunin‖ poemaları bənd və qafiyə quruluĢundakı yeniliyi ilə
seçilirdi. Məlumdur ki, məzmun və forma daima bir-birinə təsir edir, biri digərini
formalaĢdırır. ―Əhmədin qeyrəti‖ poemasında da canlı həyat lövhələrinin
yaradılması əsərin dilinə, üslubuna öz təsirini göstərmiĢ, onu realist əsərlərə
yaxınlaĢdırmıĢdır. Bu poema digər romantik poemalardan fərqli olaraq heca
vəznində və bəndləmə sistemi ilə yazılmıĢdır. Hər biri 6 misralı 13 bənddən ibarət
bu poema 15 hecalı Ģeir ölçüsündə qələmə alınmıĢdır. Bu ölçülü Ģeir Ģəkli
Azərbaycan poeziyasında aparıcı yerlərdən birini tutur. H.Cavidin ―Azər‖
poemasının bəzi hissələri, S.Vurğunun ―Aslan qayası‖, ―Bakının dastanı‖,
S.Rüstəmin ―Partizan Əli‖ poemaları 15-lik ölçüdə yazılmıĢdır.
Hər yer viran, səssiz, sanki matəm çökmüĢ çöllərə... a
Vətənini belə görcək qeyrətindən ağladı,
b
Uğurunda ölmək üçün belin möhkəm bağladı.
b
Pa-piyadə düĢdü yola, getsin çatsın ləĢgərə.
a
Taqət kəsən qarlı külək gərçi davam edirdi,
c
Cəsarətli Əhməd lakin qeyrət ilə gedirdi.
c
[9,306}
15 hecalı misralar 4+4+4+3 Ģəklində bölünmüĢdür. Poema maraqlı və sabit
qafiyə quruluĢuna malikdir. Birinci bənd abbacc, ikinci bənd deedff, üçüncü bənd
ghhgii və s. Ģəklində qafiyələnir və heç yerdə qafiyələnmənin pozulmasına rast
gəlinmir.
M.Hadinin türk ədədbiyyatından iqtibas etdiyi ―Bir sərgüzəĢti-xunin‖
poemasının nəzm hissəsi əruz vəznində yazılsa da, qafiyələnmə sistemindəki
166

yeniliyi ilə seçilir. Poemanın bütün misraları 7 hecadan ibarət olub, əsasən, abcd,
efgd Ģəklində qafiyələnir, yəni ilk 3 misra sərbəst olduğu halda, dördüncü misra
hər zaman eyni Ģəkildə qafiyələnir. Yalnız bir neçə yerdə qafiyələnmə sistemi
pozulur, lakin poemada əsas qafiyə üstünlük təĢkil edir.
Zənn eylədim ki, indi
a
Ərzi-məhəbbət eylər,
b
Bir ―sevgilim‖ deyərsə,
c
Məsud olur bu bədbəxt.
d
Elani-eĢq edərsəe
Yarım, bu Ģəb parıldar
f
Ümmidimin göyündən
g
Səyyareyi-səadət.
d [7,384]
XX əsin ilk poemaları dil-üslub xüsusiyyətləri ilə də seçilir, romantizmə
məxsus ərəb-fars tərkibləri, türk sözləri digər əsərlərdə olduğu kimi poemalarda
da üstünlük təĢkil edirdi. Lakin bu əsərlərdə iĢlənən orijinal ifadə vasitələri,
təĢbihlər, bədii nidalar, xitablar poemaların ideya məzmunun açılmasında mühüm
rol oynayır, əsərlərin bədii dəyərini artırıdı.
SUMMARY
At the beginning of XXth century an interest for the poetry genre along
with many other new genres strengthened in the way that it led to creation of
lyrical, epical and dramatic poems of different content. New specificities have
enriched the creative works of our romantic poets. Their poems reflected the
needs of that period, wishes and desires of the society. However they neither
referred to the subject of friendship, love nor to the description of life of luxury.
―Manliness of Ahmad‖, ―Poet, Muse and Townsman‖, ―Generous Adham‖,
―Letters from Alami-musavat‖ and other poems represented new phenomenon in
our literature with their unique style, story, composition and language.
ƏDƏBĠYYAT
1.Ağayev Ġ. XX əsrin əvvəlində Azərbaycan Ģeri, Bakı, ―Elm‖, 2002
2.Azərbaycan ədəbiyyatı inciləri. Poema, Bakı, 1988
3.Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, iki cilddə, II cild, Bakı, 1967
4.Belinski V.Q.Rus ədəbiyyatının klassikləri haqqında, Bakı, 1954
5.Bualo Poeziya sənəti Bakı, AzərnəĢr, 1969
6.Cəfər M. Romantizmin ideya xüsusiyyətləri, Bakı, Azərbaycan Dövlət
nəĢr, 1974
7.Hadi M. SeçilmiĢ əsərləri, Bakı, ―ġərq-Qərb‖, 2005
8.XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı məsələləri, Bakı, ―Elm‖, 2006
9..XX əsr Azərbaycan poeziyası, Bakı, Yazıçı, 1988

167

Cəbrayılova Zoya Hüseyn qızı
Bakı Slavyan Universiteti
Y.BALASAQUNLUNUN “QUTADQU BĠLĠK” ƏSƏRĠ VƏ
N.GƏNCƏVĠNĠN “SĠRLƏR XƏZĠNƏSI” POEMASINDAKI BƏZĠ
PARALELĠZMLƏR
Samanilərin hakimiyyətinin zəifləməsi nəticəsində Qərbi və ġərqi
Türküstanın ilk yeni və qüdrətli türk-islam dövləti yarandı. Bu dövlətin yaradıcısı
Əbdülkərim Satuq Buğra Qaraxan soğdi dili və mədəniyyətinin yerinə türk dili və
mədəniyyətinin əsasını qoydu. XIII əsrin əvvəllərinə qədər yaĢayan ilk türk-islam
dövləti olan Qaraxanlı dövlətinin iki böyük Ģəhəri: KaĢqar (paytaxt) və iqtisadi,
mədəni mərkəz olan Balasaqun türk dünyasına iki görkəmli Ģəxsiyyət və iki
möhtəĢəm abidə bəxĢ etmiĢdir. Bunlardan biri Mahmud KaĢqari və onun ―Divani
lüğət-it türk‖, digəri isə Yusif Balasaqunlu və onun ―Qutadqu bilik‖əsərləridir.
Türk ədəbiyyatı və mədəniyyətinin möhtəĢəm abidəsi olan ―Qutadqu bilik‖
əsərinin müəllifi Yusif Balasaqunlu 350-ci beytdə poemanı bu cür təqdim
etmiĢdir:
―Kitaba Qutadqu bilik adını verdim
Oxuyanı uğurlasın, əlindən tutsun‖[2, s. 40].
―Kitaba ad verdim ―Qutadqu bilik‖
Tapsın oxuyanlar ağ gün, xoĢbəxtlik‖ [3, s. 36].
Türkdilli xalqların ilk poeması olan ―Qutadqu bilik‖ onların dil
xüsusiyyətlərini, bədii təfəkkür tərzini əks etdirən əvəzsiz ədəbi abidədir. ―Aradan
keçən doqquz əsr ərzində nə qədər Ģəhərlər, səltənətlər, imperiyalar, sultanlar
xəritədən və tarixdən silinmiĢ, yerlə-yeksan olmuĢ, bu möhtəĢəm abidə isə
təravətini itirməmiĢ, bircə qönçəsinin də solmasına, tufanlara düĢməsinə yol
verməmiĢdir‖ [3, s. 9].
―Qutadqu bilik‖ didaktik poemadır. Bu janrın kökləri qədim dövrlərə gedib
çıxır. Bu janr qədim misirlilərə, hindlilərə, çox sonralar isə avropalılara məlum
olmuĢdur. Məhz avropalılar Renessans dövründə, yəni ―Qutadqu bilik‖dən
təxminən 5 əsr keçdikdən sonra elə həmin ideyaları ifadə etmək üçün öz həyat
Ģəraitlərini əks etdirən əsərlər yaratmıĢlar ‖ [1, s. 11-12].
Etik-əxlaqi, nəsihətnamə xarakterli əsərlər ġərqdə çoxdan məĢhur
olduğundan belə qənaətə gəlmək olar ki, Y.Balasaqunlunun sələfləri olmuĢdur.
Lakin ―Qutadqu bilik‖ islami dəyərləri təbliğ edən, türk dilində yazılan ilk və
hələlik yeganə əsərdir.
―Qutadqu bilik‖ türk ruhunun, türk mənəviyyatının, türk həyatının
ensiklopediyası adlana biləcək bir əsərdir. Bu əsərin tədqiqatçıları onu hərtərəfli
təhlil süzgəcindən keçirmiĢ, maraqlı faktlara söykənən mülahizələr irəli sürmüĢ,
bəzən isə reallıqdan uzaq olan fikirlər də söyləmiĢlər.
168

Türk ədəbiyyatının, dilinin, tarix və mədəniyyətinin tədqiqi sahəsində çox
böyük əməyi olan V.V. Barthold qədim və orta əsrlərdə hər millətdə nəsihət
formasında yazılmıĢ əsərlərin olduğunu, həmin əsərlərdə tarixi məqamlar və
həyatla bağlı faktların mövcudluğunu göstərərək yazmıĢdır ki, ―Qutadqu bilik‖də
bu kimi Ģeylər görmürük. Orada yalnız dadsız məcazlar və həyatdan çox uzaq bir
sıra quru nəsihətlər görürük‖ [5, s.119]. Bartold daha sonra ―Qutadqu biliy‖i belə
xarakterizə etmiĢdir: ―Balasaqunlu Yusifin əsərində heç bir tarixi Ģəxs adı
çəkilmir. Bu baxımdan ―Qutadqu bilik‖ fars dilində yazılmıĢ analoji əsərlərlə
müqayisədə aĢağı əyarlı bir əsərdir. Poemanın qəhrəmanları ―cansız və
sönük‖dürlər‖ [6, s. 113]. Bartoldun bu fikirləri ilə razılaĢmaq olmaz, çünki
―Qutadqu bilik‖ məhz həyatda insan üçün önəmli olan dərin fəlsəfi, etik, əxlaqi və
mənəvi anlayıĢların toplusundan ibarətdir. Obrazlara gəldikdə isə onlar nə cansız,
nə də sönükdürlər, əksinə çox ağıllı, uzaqgörən və müdrikdirlər.
Dünya ədəbiyyatının incilərindən biri olan ―Qutadqu bilik‖ əsərinin əsas
məzmununu müəllifin ideal cəmiyyət, ədalətli hökmdar və insan xoĢbəxtliyi
haqqındakı fikirləri təĢkil edir. Müəllifin fikrinə görə insan bu dünyaya xoĢbəxt
olmaq üçün gəlmiĢ, sevinc, səadət üçün yaranmıĢdır. Y.Balasaqunlu oxucuya
xoĢbəxt olmağın yollarını göstərərək, sonda belə nəticəyə gəlir ki, əsl xoĢbəxtlik
hər bir insanın əxlaqi təmizliyi və mənəvi kamilliyindədir. ġair belə hesab edir ki,
insan xoĢbəxt olmaq üçün yüksək əxlaqi və mənəvi dəyərlərə sahib olmalıdır.
―Qutadqu bilik‖ əsərində məhz bu dəyərlərdən söhbət gedir.
Y.Balasaqunlu öz poemasında simvolik obrazlarla ifadə edilmiĢ anlayıĢların
hökm sürdüyü bir ölkəni təsvir edir. Bu ölkədə düzgün və qəti qanunu, ədaləti
Gündoğdu (hökmdar), səadəti, xoĢbəxtliyi, dövləti Aydoldu (vəzir), ağılı
ÖydülmüĢ (vəzirin oğlu), həyatın sonunu, aqibəti isə OdqurmuĢ (vəzirin
tərkidünyalığı seçmiĢ qardaĢı) təmsil edirlər.
―Qutadqu biliy‖in XI əsr türk həyatının ensiklopediyası adlandırılması
əsərin məzmunu ilə tam təsdiqlənir, çünki ―Y.Balasaqunlu dövlətin quruluĢu,
cəmiyyətin sosial strukturu, tərkibi, sinif, təbəqə, zümrələr haqqında dəqiq
məlumat vermiĢ, xalqın qan yaddaĢında yaĢayan adlı-sanlı alplardan, ərənlərdən
bəhs etmiĢ, o dövrün adət və ənənələrini, onlarca atalar sözünü və məsəli bizə
çatdırmıĢ, bir sözlə, zəngin türk mənəviyyatını, türkə məxsus olan hər Ģeyi canlı
və parlaq boyalarla təsvir etmiĢdir.
Y.Balasaqunlu ―ədalətli hökmdar‖ və ―ağıllı vəzir‖ surətləriylə özünün
utopik fəlsəfi görüĢlərini ortaya qoymuĢ, dövlət quruculuğu və idarəçiliyi
haqqında yeni əxlaqı-siyasi dəyərlər toplusu hazırlamıĢ, həm müasirlərinə, həm də
gələcək nəsillərə bir istinad nöqtəsi qoymuĢdur.
Bədiiliklə yanaĢı sırf pedaqoji əsər olan ―Qutadqu biliy‖in didaktik poema
adlandırılması olduqca məqsədəmüvafiqdir. Həqiqitən, Y.Balasaqunlu həyatın hər
üzünü görmüĢ təcrübəli bir pedaqoq kimi, ―insana baĢucalığı gətirən Ģeylərdən
bəhs etmiĢ, hər yaĢdan olan insanlar üçün faydalı öyüd, nəsihət və məsləhətlər
vermiĢ, xeyirxahlığı və yaxĢılığı, əxlaqi paklığı və mənəvi təmizliyi, Ģəxsi
169

təvazökarlığı və daxili gözəlliyi təbliğ etmiĢ, insanın xoĢbəxt olmasında elmin və
biliyin, ağlın və zəkanın, təlim və tərbiyənin, səbrin və mətanətin, insafın və
mərhəmətin, əməyin və çalıĢqanlığın, mərdliyin və comərdliyin, dilə və nəfsə
hakim olmağın böyük rol oynadığını bildirmiĢ, bir ata kimi yalana, dedi-qoduya,
içkiyə, qumara, oğurluğa, hərisliyə yaxın durmamağı, böyüyə hörmət, kiçiyə
Ģəfqət göstərməyi, adət-ənənəyə sayğıyla yanaĢmağı namus, Ģərəf və ləyaqəti uca
tutmağı, abır, həya və isməti gözləməyi tövsiyə etmiĢ, öz aktuallığını bütün dövr
və zamanlarda qoruyacaq əhəmiyyəti və dəyəri heç zaman itməyəcək hikmət dolu
didaktik bir poema (pəndnamə) yazaraq hələ min il bundan əvvəl insansevərliyin
və humanizmin carçısı olmuĢdur‖ [7, s. 115-116].
Y.Balasaqunlunun ―Qutadqu bilik‖ əsəri təkcə tərbiyəvi fikirlərlə dolu olan
bir pedaqoji abidə deyil, o eyni zamanda özündən sonraki orta əsr ġərq xalqlarının
ədəbiyyatına təsir edən bədii əsərdir. Türkdilli, həmçinin farsdilli xalqların
ədəbiyyatına ―Qutadqu biliy‖in təsirini, Ģübhəsiz, inkar etmək olmaz. Qabus ibn
VəĢmgirin öz oğlu GülanĢaha yazdığı ―Qabusnamə‖, Əbu Əli Həsən
Nizamülmülkün Səlcuq sutltanı Məlik Ģaha həsr etdiyi ―Siyasətnamə‖, Nizami
Gəncəvinin ―Xəmsə‖si, Nəsirəddin Tusinin Ġranın NiĢapur Ģəhərində yazdığı
―Əxlaqi Nasiri‖, dünya ədəbiyyatına moralist Ģair və nasir kimi daxil olmuĢ Sədi
ġirazinin ―Gülüstan‖, ―Büstan‖ və s. məhz bu təsirdən bəhrələnmiĢ əsərlərdir.
Y.Balasaqunlunun ―Qutadqu bilik‖ əsəri ilə Nizami Gəncəvinin əsərləri
arasında müqayisə apararkən onların ideya, məzmun, süjet xətti, quruluĢ və
kompozisiya baxımından yaxınlığı qənaətinə gəlmək olur. Məlumdur ki, Nizami
Gəncəvi öz ―Xəmsə‖sini yazanda sifahi xalq ədəbiyyatından, özündən əvvəl yazıb
yaratmıĢ Ģələflərindən, o cümlədən Firdovsidən bəhrələnmiĢdir. ―Qutadqu biliy‖ə
gəldikdə isə bu günə qədər Nizami Gəncəvinin bu əsərlə tanıĢlığı barədə elə bir
dəqiq məlumat olmasa da hər iki abidənin ideya və məzmunca səsləĢməsi onu
deməyə əsəs verir ki, Ģair bu əsərlə, Ģübhəsiz, tanıĢ ola bilərdi.
Həm Y.Balasaqunlu, həm də Nizami yaradıcılığının əsas qayəsini ədalətli
hökmdar, azad, xoĢbəxt cəmiyyət və insan ruhunun tərənnümü təĢkil edir.
Y.Balasaqunlunun yaratdığı yeganə ədalətli hökmdar obrazı Gündoğdu Elik
Nizaminin yaratdığı silsilə ədalətli hökmdar obrazları (Məhinbanu, ġirin, NüĢabə,
Ġsgəndər və baĢqaları) üçün zəmin olmuĢdur. Hər iki mütəfəkkir hökmdarları
yalnız və yalnız Ġlahi haqqa, düzlüyə, ədalətə, yaxĢılığa, insanlığa, sevgiyə,
xeyirxahlığa və.s. söykənməyə, bir an belə onları yaddan çıxarmamağa
çağırmıĢlar:
N. Gəncəvi: ―Xeyirxahlığı güdmək – adillik niĢanəsi,
Xalqa xidmət – kiĢinin ən böyük xəzinəsi!
Hər kəs yaxĢılıq etsə, yatmıĢ bəxti ayıldar,
Bir gün həmən yaxĢılıq öz üstünə qayıdar.
Bu dünyada kim tapar ən böyük səadəti?
170

O kəslər ki, qoruyar, gözləyər ədaləti!‖ (10, s.97, 101,
110)
Y.Balasaqunlu: ―Bu bəyliyin təməli doğruluqdur,
Bəylər doğru olsa, dünya aram tapar.
Ey yaxĢı insan, yaxĢılığı davam etdir,
YaxĢılıq qarımaz, onun ömrü əbədidir.
Dünya yaranandan bəri bir qayda var:
Onun niĢanəsi insanlığa qarĢı insanlıq etməkdir‖ (2, s. 76,
135, 419) və s.
N.Gəncəvi bütün bu ideyaları sonrakı əsərlərində davam etdirərək insan
ruhunu həm ən yüksək məqamda ( Ġsgəndər obrazı), həm də ən adi halda
(kərpickəsən qoca obrazı) təsvir etmiĢdir.
Y.Balasaqunlu isə yaratdığı dörd obrazın heç birinin iç dünyasını,
duyğularını, keçirdiyi hissləri bədii boyalarla verməyə çalıĢmamıĢ, əksinə sırf
nəsihət xarakterli müdrik fikirləri ilə insanın (hökmdardan tutmuĢ, qapıçıya qədər
hər kəsin) cəmiyyətdəki düzgün, ədalətli, ağıllı və planlı mövqeyini Ģərh etmiĢdir.
N.Gəncəvinin ―Sirlər xəzinəsi‖ və Y.Balasaqunlunun ―Qutadqu bilik‖
poemalarında quruluĢ, mətn və məzmun yaxınlığı vardır. Hər iki poemada
müəlliflər xalq müdrikliyindən qaynaqlanan atalar sözləri, hikmətli kəlamlar,
məsəllər və frazeologizmlərdən geniĢ istifadə etmiĢ və yüzilliklərə ölçülmüĢ
qiymətli söz söyləmiĢlər:
Məsələn, N. Gəncəvi: ―Xəcalət çəkəni etməzlər zəlil,
Bu zülmkarlıqdır, ədalət deyil.
ĠkibaĢlı dostluğu dostluq sanma heç
zaman,
Qərəzli dost – düĢməndir, arxalanma heç
zaman.
AĢıb-daĢsa biliyin, dinməməyə alıĢ sən,
DanıĢmağa çalıĢma, dinləməyə çalıĢ
sən!‖ (11, s..23, 27,98)
Y. Balasaqunlu: ―Hər kəsin hərəkəti onun əslinə Ģahiddir,
Hərəkəti nədirsə, əsli də odur.
Təvazökar adamı xalq sevər,
Təkəbbürlü və kinli adamı sevməzlər.
171

Kimin oğlu-qızı ərköyün olsa,
Onun payına ağlamaq düĢər‖ (2, s.421, 176, 106).
Hər iki poemanın quruluĢuna gəldikdə ―Sirlər xəzinəsi‖ndə dəyərlər və
hikmətlər ardıcılığı belədir: birinci yerdə və ən yüksəkdə Allah durur və Ģair
əvvəlcə Allaha sitayiĢ edir; sonra peyğəmbər gəlir və Ģair Məhəmməd
peyğəmbərin tərifini verir; üçüncü yerdə Ģah durur və Nizami Bəhram Ģaha öz
sitayiĢini izhar edir; sonra Ģair haqqında və sözün hikməti haqqında fikirlər
söylənir; nəhayət, adi insan haqqında və insanın ruhi mahiyyəti haqqında söhbət
gedir, ruhun məskəni olan qəlbin tərbiyəsi tərənüm olunur. Bununla da əsərin giriĢ
hissəsi bitir. Əsas hissədə isə insan mövzusuna müraciət olunur və iyirmi
məqalənin hamısı bu mövzuya həsr olunur‖ [8, s.28-29]. Ardıcıllığı nəzərdən
keçirdikdə ilk baxıĢda sadə quruluĢ diqqəti cəlb edir. Lakin vaxtilə
E.Bertelsin yazdığı kimi ―Nizaminin ―Sirlər xəzinəsi‖ fars dilində yazılmıĢ ən
çətin əsərlərdən biridir‖ [9, s. 82].
Nizaminin ―Sirlər xəzinəsi‖lə müqayisədə Y.Balasaqunlunun ―Qutadqu
bilik‖ əsəri heç də mürəkkəb quruluĢlu bir əsər deyildir. ―Qutadqu biliy‖in
dünyada tanınmasında çox böyük xidməti olan türk tədqiqatçısı RəĢid Rəhməti
Aratın üç əlyazma (Vyana, Qahirə, Fərqanə) nüsxələri əsasında hazırladığı
türkcəyə çeviridə ardıcıllıq belədir: 38 sətirlik mənsur müqəddimə, 77 beytlik
mənzum müqəddimə ,85 fəsli əhatə edən 6520 beyt, 125 beyti (44+40+41) əhatə
edən 3 qəsidə də daxil olmaqla cəmisi 6645 beyt. Mənzum müqəddimədəki 77
beyti əlavə etdikdə beytlərin sayı 6722-yə misraların sayı isə 13444-ə çatır.
Nizaminin ―Sirlər xəzinəsi‖ndə olduğu kimi Y.Balasaqunlunun ―Qutadqu
bilik‖ əsəri də ġərq ədəbi ənənəsinə uyğun olaraq ulu Tanrının mədhi ilə baĢlayır,
sonra Ģair ulu peyğəmbərimiz Məhəmməd Mustafanı vəsf edir, ardınca
peyğəmbərimizin dörd əshabəsi Atiq ləqəbli xəlifə Əbubəkri, Faruq ləqəbli xəlifə
Öməri, sonra Osmanı və Əlini tərənnüm edir: daha sonra Y.Balasaqunlu əsərdə
yeganə bədii lövhə olan yaz fəslinin təsvirini verir, elə buradaca Buğra xanı tərif
edərək onu dinin izzəfi,dövlətin dayağı, millətin tacı, Ģəriətin dirəyi adlandırır.
ġair daha sonra yeddi səyyarə və on iki bürcü təhlil və tərənnüm edir; sonrakı
fəsillərdə insanın dəyərinin ağılla və biliklə ölçüldüyü, dilin xeyir və zərəri,
yaxĢılıq, kitabın adı, məzmunu, davranıĢ qaydaları və qocalıq barədə Ģair öz
mülahizələrini söyləyir.
XIII fəsildən etibarən əsərin süjet xətti bir neçə istiqamətə parçalanr. Bu
xətlərin birində poemanın əsas ideyaları öz əksini tapır. Gündoğdu Eliklə
ÖgdülmüĢ arasında dövlət, ordu, məmurlar və b. barədə söhbətlər gedir. Bu
söhbətlərdə dövləti və cəmiyyəti idarə etməyin yolları göstərilir. Beləliklə,
Y.Balasaqunlu o dövrdəki türk dövlət quruculuğunun, idarəçilik sisteminin,
idarəetmə aparatının aydın sxemini və modelini verir. ġair əsas mətndə əsəri 462ci ildə baĢa vurduğunu, oxucunun kitabdan bəhrələnməsini və müəllifi xatırlayıb
ona rəhmət oxumasını diləyir.
172

Əsas mətndən sonra gələn 125 beytdən ibarət olan 2 qəsidə əslində ġərq
poetik ənənəsinə uyğun olaraq ithaf olunduğu Ģəxsə xitab və müəllifin son sözü ilə
tamamlanmalı idi, əksinə ―Qutadqu bilik‖də Buğra xana xitab yoxdur. Əsərin
yekunu olan bu qəsidələri Y.Balasaqunlunun gələcək nəsillərə vəsiyyəti kimi
qiymətləndirmək olar. Vəsiyyətdə isə bütün bəĢəriyyətə son söz kimi ―bilik‖,
yalnız və yalnız ―bilik‖ tövsiyə olunur. Nizami Gəncəvinin ―Qüvvət elmdədir,
baĢqa cür heç kəs, Heç kəsə üstünlük eyləyə bilməz‖ fikri Y.Balasaqunlunun bu
vida sözü ilə çox dəqiq səsləĢir. Y.Balasaqunlunun ―Qutadqu bilik‖ və Nizami
Gəncəvinin ―Sirlər xəzinəsi‖ poemalarını bir-birinə yaxınlaĢdıran əsas
xüsusiyyətlərdən biri hər iki əsərdə vahid süjet xətti, vahid baĢ qəhrəmanın
olmaması, digəri isə onları birləĢdirən fikir yekdilliyi, yəni insan - onun ruhi
kamilləĢmə və xoĢbəxt olma yollarının axtarıĢlarıdır.
SUMMARY
The similarity between the work ―Qutadgu-knowledge‖ (Qutadqu-bilik) by
Yusif Balasagunlu and the poem ―Treasure of mystery‖ by Nizami Ganjavi was
analyzed in this article.
The main features of both works are not being of plot line and main heroes.
Thought unanimity, spiritual perfection of human, the search of the ways of being
happy and other problems were analyzed in the article.
ƏDƏBĠYYAT
1. Кононов А.Н. Слово о Юсуфе из Баласагуна и его поэме «Кутадгу
билиг».
// Советская тюркология, 1970, № 4, s.3-12.
2. Balasaqunlu Y. Qutadqu bilik-xoĢbəxtliyə aparan elm. Bakı, 1994, 487 s.
3. Balasaqunlu Y. Qutadqu bilik. Bakı, 1998, 334 s.
4. Ulutürk X.R. Ġlk möhtəĢəm abidəmiz // Qutadqu bilik. Bakı, 1998, 334 s.
5. Bartold V.V. Ġslam Mədəniyyəti Tarixi. Ankara, 1984, s. 119.
6. Бартолд В.В. Сочинения. М., 1986, т. V, с. 113.
7. Ramiz Əsgər. Qutadğu bilig .Bakı, 2003, 319 s.
8. Qocayev M.Q. Nizaminin insan fəlsəfəsi .Bakı, 1997, 149 s.
9. Бертельс Е. Низами. М., 1972, с. 82.
10. Gəncəvi N. Sirlər xəzinəsi, Bakı, 2004, 262 s.
11. Gəncəvi N. Hikmət və nəsihətlər, Bakı, 1981, 148 s.

173

Cəfərli Məhərrəm Allahqulu oğlu
Naxçıvan Dövlət Universiteti
HEYDƏR ƏLĠYEV VƏ MĠLLĠ–MƏNƏVĠ ĠRS
Dünya xalqlarının tarixi taleyinə və sosial-siyasi təcrübəsinə baxılsa, orada
həmin xalqın içindən çıxıb onu taleyüklü məqamda çətinlikdən qurtaran, onu
yönəldən, ona müasir dünyada mövcud ola bilmək və gələcəyə nikbin ruhla gedə
bilmək üçün yollar göstərən öndərin rolu və mövqeyi aydın Ģəkildə görünür. Məhz
oyanıĢ milli Ģüurun milli təĢkilatlanmaya, milli dirçəliĢə və istiqlala yönəldilməsi
öndər missiyası və dövlət baĢçısının xilaskar funksiyası ilə gerçəkləĢir; азад
инсан да, демократик dövlət də, təhlükəsiz vətən də дə бу заман xəyaldan və
arzudan konkret tarixi reallığa çevrilir.Bizim milli tariximizdə zəngin və Ģərəfli
səhifələr yazan böyük Ģəxsiyyətlərimiz olub. Sovet dönəmi də daxil olmaqla
bizim milli dövlətçilik təcrübəmizin ən nikbin ifadəsi özünü Ulu Öndər Heydər
Əliyevdə tapdı.
Azərbaycanın müasir tarixində misilsiz xidmətləri olan ümummilli lider
Heydər Əliyevin
fəaliyyəti xalqımızın ictimai- mədəni həyatının bütün
sahələrini əhatə edir. 1969 – cu ildə Azərbaycan Kommunist Partiyasının birinci
katibi seçildikdən sonra Azərbaycanda gedən iqtisadi və mədəni quruculuq iĢləri
böyük vüsət almıĢ, cəmiyyətin
mənəvi tərəqqisində yeni bir mərhələ
baĢlanmıĢdır. Bu mədəni proses 1982 – ci ilın sonlarına qədər yüksələn xətlə
davam etmiĢdir.
1982-1987- ci illərdə Heydər Əliyev SSRĠ- nin rəhbərlərindən biri olmuĢ
və bu dövrdə də Azərbaycan üçün mühüm iĢlər görmüĢdür. Bu illərdə
Azərbaycanda elm, təhsil və mədəniyyətin inkiĢafında xüsusi irəliləyiĢlər
olmuĢdur ki, bunlar da mərkəzi hakimiyyətdə təmsil olunan Heydər Əliyevin
uzaqgörən siyasətinin və fədakar fəaliyyətinin nəticəsidir.
1990- 1993- cü illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında ictimai- siyasi
fəaliyyətini davam etdirən Heydər Əliyev ən çətin zamanlarda Naxçıvan ərazisini
və əhalisini düĢmənlərdən qorumuĢ, blokada Ģəraitində yaĢamağa məcbur olan
Respublikanın sosial – iqtisadi və ictimai- mədəni problemlərinin həlli üçün
çox gərgin bir Ģəraitdə çalıĢmıĢdır.
1993- 2003- cü illərdə müstəqil, demokratik və dünyəvi dövlət qurmaq
istiqamətində fəaliyyət göstərmiĢ, bu taleyüklü iĢin öhdəsindən ugurla gəlmiĢdir.
Mənəvi institutların sıradan çıxmaqda olduğu sosial xaos və anarxiya Ģəraitində
xalqın tələbi ilə hakimiyyətə gəlmiĢ, dövlət quruculuğu ilə məĢğul olmuĢdur.
Heydər Əliyevin Respublika rəhbəri kimi fəaliyyətinin ən qisa xülasəsi belədir.
Məhz xalqdan böyük dəstək və inam alan Ulu Öndər Heydər Əliyev xalqın
sabaha inamını, gələcəyə ümidini qısa müddətdə bərpa edə bildi, xalqı total
psixozdan, ruh düĢgünlüyündən, mənəvi sarsıntılardan xilas etdi. Öndər dühası
174

bütün problemləri, o cümlədən dövlət quruculuğuna mane olan faktorları
neytrallaĢdırmaqlla Azərbaycanın gələcək inkiĢafına geniĢ yol açmağa nail oldu.
Ölkədə gedən iri iĢlər, layihələr, sərmayələr, iqtisadi, siyasi və mədəni quruculuq
Heydər Əliyev milli dövlətçilik siyasətinin strateji xətti kimi günü-gündən daha
daha geniĢ vüsət alır və bu gün də eyni uğurla davam edir. Ulu öndərin çox
dəqiqliklə qeyd etdiyi kimi, XX əsr Azərbaycan xalqının ən böyük nailiyyəti
Ģübhəsiz ki, müstəqil Azərbaycan dövlətinin yaradılmasıdır. Öz müstəqilliyini
bərpa edən Azərbaycan demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlətin möhkəm təməlini
qoymuĢdur. Məhz bu müddət ərzində Azərbaycan xalqı öz müstəqil dövlətinin
konstitusiyasını qəbul etmiĢ, qanunvericiliyin, hakimiyyətin bölünmə
prinsiplərinin, hüquq normalarını dünya standartlarına uyğunlaĢdıraraq digər
dövlətlərlə hərtərəfli əməkdaĢlığa hazır olduğunu nümayiĢ etdirmiĢdir. Bu illər
ərzində yaĢayıĢımızın bütün sahələrini əhatə edən islahatlar həyata keçirilmiĢdir.
Heydər Əliyev respublikaya rəhbərlik etdiyi dövrlərdə milli mərasim və
bayramlar maneəsiz olaraq keçirilib. 1970 – 1980- ci illərdə toylar aĢıqsız, yaslar
mollasız olmayıb. Milli (məsələn, Novruz bayramı) və dini bayyramlar (
məsələn, Ramazan, Qurban) dünyəvi bayramlarla (məsələn, Yeni il, 8 Mart
qadınlar bayramı, 1 May
zəhməkeĢlərin həmrəylik günü və s.) eyni
mütəĢəkkillikdə qeyd olunub. Amma Sovet bayramları ( 7 Noyabr Ġnqilab
günü, 23 Fevral ordu günü, Konistitusiya günü və s.) xüsusi olaraq rəsmi
səviyyədə geniĢ təĢkil olunmurdu və bir növ simvolik xarakter daĢıyırdı.
Moskvaya həmin günün Azərbaycanda da qeyd olunduğu haqqında məlumat
göndərmək üçün bu da kifayət edirdi.
Heydər Əliyevin xüsusi diqqət verdiyi sahələrdən biri peĢə bayramları idi. O
istəyirdi ki, hər bir peĢə zümrəsinin öz bayramı olsun və onlar bu günü həmrəylik
nümayiĢ etdirərək birgə keçirsinlər. Belə bayramların artıq bir hissəsi (məsələn,
müəllim günü, həkim günü və s.) cəmiyyətdə oturuĢub və müntəzəm xarakter alıb.
Ümumxalq bayramları və peĢə bayramlarının əksəriyyətində Heydər Əliyev
Ģəxsən iĢtirak edirdi və bununla da bayramın təĢkilini daha mütəĢəkkil və
möhtəĢəm olmasını təmin etmiĢ olurdu. Çünki dövlət baĢçısının bayram
mərasimində iĢtirakı onun ən yüksək səviyyədə hazırlanması üçün kifayət edirdi.
Ümummilli lider Heydər Əliyev bədnam qonĢuların iĢğalı nəticəsində yurdyuvasını itirmiĢ qaçqın və didərgin
vətəndaĢlarımızın
yaĢadığı çadır
Ģəhərciklərində keçirilən toy mərasimlərində iĢtirak edirdi. Və bu iĢtirakı ilə
həmin insanlara sonsuz sevinc bəxĢ edirdi. Onun diqqətindən heç nə yayınmır,
heç kim unudulmurdu. Ayrı- ayrı el sənətkarlarını birbaĢa qəbul edir, onların ad
günlərini təbrik edir, xidməti olanları müntəzəm olaraq orden və medallarla təltif
edirdi. Belə həssas diqqəti və qayğını görən hər kəs indi onun haqqında
həyəcansız danıĢa bilmir.
Ümummilli liderin müxtəlif mərasimlərdə, görüĢlərdə və baĢqa tədbirlərdə
etdiyi çıxıĢları, söylədiyi nitqləri, verdiyi fərmanlar və göstəriĢlər üzərində
müĢahidələrdən aydın olur ki, bu böyük Ģəxsiyyətin milli- mənəvi quruculuq
175

siyasəti mükəmməl konseptual əsaslara malikdir; onun strategiyası və taktikası
mövcuddur. Onun milli- mənəvi quruculuq siyasəti azərbaycançılıq
ideologiyasına əsaslanır.
Milli adətlərə, mərasimlərə və dini bayramlara da çox diqqətlə yanaĢan Ulu
Öndər Qurban bayramı haqqındakı mülahizələrini belə aydınlaĢdırırdı:
―Qurban bayramı Ġslam aləminin bizə yadigar qoyduğu müqəddəs
bayramdır. Bu bayramı dünyada bütün müsəlmanlar qeyd edirlər. Ġndi biz milli
ənənələrimizi, adətlərimizi, dinimizi, mədəniyyətimizi bərpa etmiĢik. Azərbaycan
xalqı milli azadlığa nail olub, özü öz taleyinin sahibidir. Ulu babalardan, Həzrəti
Məhəmməd peyğəvbərdən qalmıĢ müqəddəs kitabımız Qurani-kərim tərəfindən
tövsiyə olunmuĢ Qurban bayramını azad və sərbəst Ģəraitdə qeyd edirik və
beləliklə, Azərbaycan xalqının həm müstəqilliyini, həm milli azadlığını, həm də
öz tarixi ənənələrinə sadiq olduğunu bütün dünyaya bir daha nümayiĢ etdiririk‖.
Heydər Əliyev aĢıq sənətinin milli-mənəvi dəyərlərimiz içərisindəki dəyərini
dərindən bildiyindən bu sahəyə xüsusi diqqət ayırırdı. 1971-ci ildə Azərbaycan
aĢıq sənətinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan AĢıq Ələsgərin 150 illik
yubileyi məhz onun təĢəbbüsü ilə ən yüksək səviyyədə keçirildi. Yubiley
tədbirləri həm aĢığın doğulduğu doğma məkanı Göyçə mahalında, həm Bakıda,
həm də Moskvada qeyd olundu. Bu Heydər Əliyevin bu sənətə olan münasibətinin
ifadəsi və ona göstərdiyi qayğının nikbin bir nümunəsi idi. Heydər Əliyev mənəvi
irsə həssas münasibətini həmiĢə davam etdirir və mədəniyyət və sənətə, sənətkara
və Ģəxsiyyətə diqqətlə yanaĢır. Belə münasibəti biz baĢqa böyük sənətkarlarımza
da eyni rəğbət və məhəbbətlə müĢahidə edirik.
Xalqın mədəni irsinə, mənəvi dəyərlərinə böyük qayğı göstərən Heydər
Əliyevin diqqətindən ustad sənətkar AĢıq Alı da kənarda qalmadı. Dahi sənətkarın
anadan olmasının 180 illiyi münasibəti ilə Azərbaycan rəhbərinin fərmanı çıxdı.
Fərmanda nəzərdə tutulduğu kimi, AĢıq Alının yubileyi 22 noyabr 1981-ci ildə
M.Maqamayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında keçirildi.Yubiley
Ģənliyi uzun müddət insanların xatirəsindən silinmədi. Bundan baĢqa, AĢıq Alının
yubiley tədbirləri respublikanın Ģəhər və rayonlarında da təĢkil olundu.
Mənəvi quruculuq Heydər Əliyev siyasətinin əsas xəttini təĢkil edirdi. O,
siyasətinin əsas tezisini sadə və aydın bir formada təqdim edirdi: ―əsas
mənəviyyatdır‖. Və bununla hər Ģeyin ondan baĢladığını bir daha diqqətə
çatdırırdı. Müstəqil dövlətin vətəndaĢının mənəviyatının saflığı, təmizliyi onun
qoyduğu ən baĢlıca tələb idi.
Azərbaycanda milli- mənəvi tərəqqi, mədəniyyətə münasibətdə keyfiyyətcə
yeni mərhələ 1970- ci illərdə baĢlanır. Bu ilk növbədə Respublika rəhbərliyinə
gəliĢi ilə milli- mənəvi dəyərlərə qayıdıĢa arxa və dayaq olan Milli Öndərimiz
Heydər Əliyevlə bağlıdır. Kifayət qədər mürəkkəb bir siyasi Ģəraitdə fəaliyyət
göstərən Heydər Əliyev öz möhkəm iradəsi , əzmi və təĢəbbüskarlıgı ilə milli
mədəni irsin öyrənilməsinin optimal yollarını tapır, onun tədqiqi və təbliği iĢini
ən yüksək səviyyədə təĢkil etməyi bacarırdı. Onun Ģəxsi nüfuzu və istedadı
176

sayəsində milli- mənəvi irsin öyrənilməsi böyük uğurla müĢayiət olunur, ona
gənc nəslin tərbiyəsi, sovet insanının mənəviyyatının yüksəldilməsi, mədəni irsin
qorunması və s. kimi adlar verilərək ideoloji zərbələrin mümkün sferasından
çıxarılırdı.
Milli Öndər Heydər Əliyevlə baĢlanan mənəvi quruculuq dövrü geniĢ bir
araĢdırmanın mövzusudur. Məhz bu dövr milli humanitariyanın, o cümlədən
folklorĢünaslığın inkiĢafında da xüsusi bir mərhələdir.
Heydər Əliyevin mədəni quruculuq siyasəti nəticəsində mənəvi dəyərlərimiz
qorunmuĢ, milli adət-ənənələrimiz yaĢadılmıĢ, min illərin sınağından bu
günümüzə gəlib çatmıĢ mənəvi irsin bundan sonrakı nəsillərə də itkisiz gedib çata
bilməsi üçün lazım olan zəruri addımlar atılmıĢdır. Mühüm tarixi-mədəni
abidələrimizin nəĢri, tədqiqi və təbliği sahəsində görülən geniĢ miqyaslı iĢlər buna
misal ola bilrər.
Ulu Öndərin 1997-ci il aprelin 20-də imzaladığı ―Kitabi-Dədə Qorqud‖
dastanının 1300 illik yubileyi haqqında fərmanı, yubiley komissiyasını yaratması
və ona sədrlik etməsi, bunu dövlət iĢinin tərkib hissəsinə çevirməsi milli mənəvi
irsimizin qorunması, yaĢadılması, öyrənilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması
sahəsində çox mühüm və olduqca əhəmiyyətli bir hadisədir
―Kitabi-Dədə Qorqud‖ abidəsinin YUNESKO kimi möhtəĢəm bir beynəlxalq
mədəniyyət təĢkilatının qorunan mənəvi mirasların siyahısına salınması və
bununla da onun dünya mədəniyyəti inciləri arasında özünəməxsus yer tutması
Heydər Əliyevin iradəsinin sayəsində mümkün olmuĢdur. 1300 yaĢlı bu qocaman
abidənin yubileyinin Azərbaycanda keçirilməsi, bu tədbirin böyük ədəbi-mədəni
hadisə olması, bütün türk xalqlarının siyasi liderlərinin, hökumət baĢçılarının,
YUNESKO təĢkilatının baĢ direktorunun, onlarca xarici ölkədən gəlmiĢ elm
adamlarının, ictimai-siyasi xadimlərin, yazıçı və Ģairlərin marağında olması dünya
mədəniyyəti tarixində əlamətdar bir hadisə idi və bu tədbirin belə möhtəĢəm bir
Ģəkildə təĢkili Heydər Əliyevin dilimizə, tariximizə, mədəniyyətimizə,
folklorumuza, ədəbiyyatımıza olan sonsuz sevgisi və qayğısının bariz nümunəsi
idi.
2000-ci il mart ayının 11-də Prezident Sarayında yubiley komissiyası
üzvlərinin, mədəniyyət iĢçilərinin və qorqudĢünas alimlərin iĢtirakı ilə keçirilən
iclasda ―Kitabi-Dədə Qorqud‖ dastanının 1300 illik yubileyinin keçirilməsi
haqqında qərardan irəli gələn vəzifələr birbaĢa Heydər Əliyevin özü tərəfindən
müəyyənləĢdirilir. Səbr və təmkinlə alimlərin çıxıĢlarını dinləyən Ulu Öndər
tədbir iĢtirakçılarına öz dəyərli tövsiyələrini verərək bu iĢi yüksək milli
təəssübkeĢliklə təĢkil edir. Ulu Öndər xalqımızın bu möhtəĢəm abidəsinə həm
keçmiĢimizi öyrənmək, malik olduğumuz milli mənəvi mirasa sahib çıxmaq, həm
də zəngin mədəniyyətimizi dünyaya tanıtmağın olduqca optimal bir vasitəsi kimi
baxırdı.
―Kitabi-Dədə Qorqud‖un 1300 illik yubileyinin keçirilməsi üzrə Dövlət
Komissiyasının sədr müavini, Xalq yazıçısı, BaĢ nazirin müavini Elçin Əfəndiyev
177

tədbirin elmi, ictimai, mədəni, tarixi, dünyəvi əhəmiyyətini doğru dəyərləndirərək
Prezidentə müraciətlə demiĢdi: ―Hörmətli cənab Prezident Heydər Əliyev! Bu
yubileyin təĢəbbüskarı, bütün hazırlıq iĢlərini diqqətlə izləyən və bunun üçün
əlveriĢli Ģərait yaradan Siz olmusunuz. Bu saraydakı yüksək auditoriyanın, qardaĢ
ölkələrin dövlət baĢçılarının iĢtirakının da təĢkilatçısı, əlbəttə, sizsiniz-Sizin
nüfuzunuzdur. ―Dədə Qorqud‖a Sizin ehtiramınız və sevginizdir. Sizin ―Dədə
Qorqud‖ təəssübkeĢliyinizdir...‖.
Əlbəttə, Ulu Öndərimiz, ümummilli lider Heydər Əliyevin milli mənəvi
dəyərlərimizin qorunması, bərpası, tədqiqi, təbliği, dünyaya və gələcək nəsillərə
çatdırılması sahəsində göstərdiyi fəaliyyətin sahəsi və miqyası olduqca geniĢdir.
Bu möhtəĢəm mədəni siyasətin əsasında insana, xalqa, millətə, vətənə və dövlətə
olan böyük və sonsuz məhəbbət dayanır. Ulu Öndər həyatını dövlət quruculuğuna,
onun müstəqilliyinə, müstəqilliyinin əbədiliyinə həsr etdi. Bu dövlətin təməlini
Heydər Əliyevin bütün mümkün vasitələrlə qoruduğu və gələcək nəsillərə itkisiz
və zədəsiz təhvil verdiyi milli-mənəvi dəyərlər təĢkil edir. Bu dəyərlər isə Heydər
Əliyevin qurduğu müstəqil, demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlətin himayəsi ilə
əbədi yaĢayacaq və Heydər Əliyev adını da bu dəyərlərin içində uca tutaraq
sonsuz sevgi və dərin ehtiramla yaĢadacaqdır.
Cəfərov Fəxrəddin Adil oğlu
Naxçıvan Dövlət Universiteti
CƏLĠL MƏMMƏDQULUZADƏNĠN HƏYATINA DAĠR BƏZĠ
MƏQAMLAR
Görkəmli yazıçı və publisist Cəlil Məmmədquluzadənin anadan olmasının
140 illik yubleyinin keçirilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
Ġlham Əliyev cənablarının 6 fevral 2009-cu il tarixli sərəncamı və bu sərəncamın
icrasını təmin etmək məqsədilə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi
Sədrinin 14 fevral 2009-cu il tarixli sərəncamı ilə bağlı Muxtar Respublikada
kütləvi tədbirlər geniĢ vüsət almıĢ, həmçinin C.Məmmədquluzadənin həyat və
fəaliyyəti geniĢ öyrənilərək dövrü mətbuatda iĢıqlandırılır [1, 2009, 6 fevral;
2009, 15 fevral].
Qeyd etmək istərdim ki, bir çox arxivlərdə C.Məmmədquluzadə ilə bağlı
çoxlu sənədlər mühafizə olunmaqdadır. Son illərdə Naxçıvan MR dövlət
arxivində aparılan araĢdırmalar nəticəsində C.Məmmədquluzadə ilə bağlı çap
olunmamıĢ sənədlər və xatirələr aĢkar edilmiĢdir. Ġstərdik oxucularımıza bu
sənədlərdən bir neçəsi haqda qısa da olsa məlumat verək.
Məlumdur ki, Cəlil Məmmədquluzadə 1887-ci ildə Zaqafqaziya (Qori)
müəllimlər seminariyasını bitirdikdən sonra həmin ilin sentyabr ayında Ġrəvan
qəzasının Uluxanlı qəsəbəsindəki birinci dərəcəli məktəbdə pedoqoji fəaliyyətə
baĢlamıĢdır. Az sonra, yəni oktyabrda ġərur qəzasının BaĢ NoraĢen ikisinifli
178

zemstvo məktəbinin keçmiĢ müəllimi Əliməmməd Xəlilov müalicəyə getdiyi
üçün müvəqqəti olaraq Ġrəvan Quberniyası Xalq Məktəbləri Ġdarəsi
C.Məmmədquluzadəni BaĢ NoraĢen məktəbinə dəyiĢmiĢdir.
1890-cı ilin yanvar ayına kimi BaĢ NoraĢen məktəbində müəllimlik etmiĢ
C.Məmmədquluzadə 15 yanvar 1890-cı ildə valideynlərinin yaĢadığı Naxçıvan
Ģəhərinin cəmi 5 verstliyində olan Nehrəm məktəbinə təyinat ala bilmiĢdir. 1897ci ilin iyul ayında burada çalıĢan C.Məmmədquluzadə öz ərizəsi əsasında Nehrəm
məktəbinin müdiri vəzifəsindən azad edilmiĢ, Ġrəvana gedərək 1897-ci ilin avqust
ayından Ġrəvan qəza Polis Ġdarəsində tərcüməçi vəzifəsində iĢləmiĢdir.
Dövlət arxivində C.Məmmədquluzadə haqqında mühafizə olunan ilkin
sənədlərdən biri C.Məmmədquluzadənin Nehrəm ikisinifli müsəlman məktəbinin
nəzarətçisi (müdiri) iĢlədiyi dövrdə, yəni 17 iyul 1891-ci ildə Ġrəvan qubernatoru
həzrətlərinə Naxçıvanda savadsız ruhanilər haqda göndərdiyi xahiĢnaməsidir.
XahiĢnamədə C.Məmmədquluzadə yazır: ―Sizə məlum olduğu kimi
müsəlmanların təhsil alması məsələsi müsəlman ruhaniliyi ilə sıx bağlıdır. Əgər
bu istiqamətdə son dövrlərdə məktəblərin sayının artırılması yolu ilə tərəqiyyə
nail olunsa da, bir faktı gözdən qaçırmaq lazım deyil ki, savadsız və fanatik
qazilərinin Ģəxsində müsəlman ruhaniliyi Sizə həvalə edilmiĢ quberniyada
müsəlman əhalisinin savadlanmasına ciddi maneədir. Müsəlman ruhaniliyinin
həmin nümayəndələrinin nə dərəcədə öz məsələlərinə uyğun olmamasını,
mükəmməllikdən uzaq olan ləvazimat və məxariclər sübut edir. Bu da onun
nəticəsidir ki, ruhani iĢləri heç bir savadı olmayan Ģəxslərə tapĢırılır. Həmin
ruhanilər savadlı, təhsilli adamlarla əvəz olunsa bu öz bəhrəsini verər.
Deyilənlərə əsaslanaraq xahiĢ edirəm məni hazırda boĢ olan Naxçıvan
qəza qazisi vəzifəsinə təyin edəsiniz.
Zaqafqaziya Müəllimlər Seminariyasında kurs bitirmiĢəm. Cəlil
Məmmədquluzadə. 17 iyul 1891-ci il‖. Lakin qazi təyin edilib,edilməməsi haqda
sənədə rast gəlmədik [2, v.5-6].
Rast gəlinən baĢqa bir sənəd C.Məmmədquluzadənin Naxçıvan Ģəhər Polis
Ġdarəsinə dəyiĢilməsi haqqında yazdığı məlumat xarakterli məktubdur. Məktubda
yazılır: ―Ġrəvan quberniya Ġdarəsinə Ġrəvan qəza Polis Ġdarəsinin tərcüməçisi
Mirzə Cəlil Məmmədquliyevdən məlumat məktubu. Mən 10 il xalq müəllimi kimi
qulluq edib, 1897-ci ildə Ġrəvan qəza Polis Ġdarəsinə tərcüməçi kimi o məqsədlə
girdim ki, gələcəkdə daxili polis xidmətinə keçim. Lakin daxili polisə girməyin
yaxın vaxtlarda mümkün olmayacağını görəndə mən Ġrəvanda məktəb müdirinin
müavininə müəllim vəzifəsinə yerimi dəyiĢməyim haqda ərizə vermiĢdim. Ġndi
Naxçıvanda açılan polis pristavının köməkçisi yerinin boĢ olduğunu nəzərə alıb
Əlahəzrət cənab Ġrəvan qubernatorundan acizanə xahiĢ etməyi Ģərəf hesab edirəm
ki, Əlahəzrət məni bu vəzifəyə yerimi dəyiĢsin. Mirzə Cəlil Məmmədquliyev. 18
fevral 1899-cu il‖ .
C.Məmmədquluzadənin məktubu ilə əlaqədar Ġrəvan quberniya Ġdarəsi 2
mart 1899-cu ildə Ġrəvan Polis Ġdarəsinə göndərdiyi məktubda yazırdı: ―Ġrəvan
179

quberniya Ġdarəsinin 1 mart 1899-cu il sərəncamı ilə Ġrəvan qəza Polis Ġdarəsində
tərcüməçi iĢləyən Məmmədquliyev Naxçıvan Ģəhər Polis Ġdarəsinə pristav
köməkçisi təyin edilmiĢdir[2, v.5-6].
Ġrəvan quberniya Ġdarəsi bu haqda Polis Ġdarəsinə bildirməklə yeni
vəzifəyə təyin edilmiĢ Məmmədquliyevi həmin yerə göndərsin‖ [2, v.5].
C.Məmmədquluzadə 1899-cu ilin mart ayından 1901-ci ilin fevral ayına
kimi Naxçıvan Ģəhər 2-ci dairə polis pristavının köməkçisi vəzifəsində iĢləmiĢdir.
C.Məmmədquluzadənin tutduğu vəzifədən azad olunması haqqında 22
yanvar 1901-ci ildə yazdığı ərizədir. C.Məmmədquluzadə ərizəsində yazırdı: ―Siz
Əlahəzrətlərinə yazdığım ərizəmlə bildirmək istəyirəm ki, sağlamlığımın
pozulması ilə əlaqədar bundan sonra qulluğumu davam etdirə bilmədiyimi nəzərə
alıb məni iĢdən azad edəsiniz və xahiĢ edirəm ki, iĢə girməyim və çıxmağım
haqda attestatımı özümə qaytarasınız. Cəlil Məmmədquliyev‖ [2, v.6].
Naxçıvan
qəza
Polis
Ġdarəsi
26
yanvar
1901-ci
ildə
C.Məmmədquluzadənin iĢdən azad edilməsi haqda Ġrəvan quberniya Ġdarəsinə
göndərdiyi məktubda yazırdı: ―Naxçıvan Ģəhər polis pristavının köməkçisi Cəlil
Məmmədquliyevin xahiĢini nəzərə alaraq 23 yanvar 1901-ci ildə onun tutduğu
vəzifədən azad edildiyindən onun qulluğu haqqında olan attestatını özünə
qaytarmasını xahiĢ edirəm‖.
BaĢqa bir sənəd C.Məmmədquluzadə Naxçıvan Ģəhər 2-ci dairə polis
pristavının köməkçisi vəzifəsində iĢlərkən 1900-cu ilin əvvəllərində Naxçıvan
Ģəhərinin Sarvanlar məhəlləsində uzunluğu 60 arĢın, eni 30 arĢın olan kiçik
torpağın ona satılmasına dair Naxçıvan Ģəhər starostu (baĢçısı) Cəfərqulu xan
Naxçıvanskiyə ərizə ilə müraciət etmiĢdir [3, v.1-3].
Naxçıvan Ģəhər müvəkkillərinin 26 fevral 1900-cu il tarixdən Ģəhər baĢçısı
Cəfərqulu xan Naxçıvanskinin sədrliyi ilə keçirdiyi öz iclasının gündəliyində bir
çox məsələlərlə yanaĢı C.Məmmədquluzadənin ərizəsi müzakirə edilmiĢdir [3,
v.1-3].
Ġclas protokolunda yazılmıĢdır: ―Məmmədquliyev bildirir ki, Sarvanlar
məhəlləsində Ģəhər bağının qərb hissəsində boĢ ərazi var, həmin ərazidən yol
salınması nəzərdə tutulub, yolun cənub hissəsində isə uzunluğu 60 arĢın, eni 30
arĢın olan sahə boĢ qalacaq. Buna görə də C.Məmmədquliyev xahiĢ edir ki, orada
özünə daĢ ev tikdirməsi üçün həmin ərazinin mülkiyyət hüququ 100 manat
məbləğində ona satılsın. Deyilənləri dinləyərək Ģəhər müvəkkilləri iclası
yekdilliklə qərara alır: Cəlil Məmmədquliyevin Sarvanlar məhəlləsindəki torpağa
görə təklif etdiyi qiymət Ģəhər üçün əlveriĢli hesab edilsin və həmin torpağın
C.Məmmədquliyevə 100 manata satılmasına icazə verilsin‖ [4, v.1-3].
Sarvanlar məhəlləsindəki torpağını 100 manata Cəlil Məmmədquluzadəyə
satılmasıdan sonra, Nazar Badalyan 1900-cu ilin mart ayında Naxçıvan Ģəhər
baĢçısı Cəfərqulu xana xahiĢnamə göndərərək həmin torpağın üçqat (300 manata)
qiymətə ona satılmasını xahiĢ etmiĢ və xahiĢnaməsində yazmıĢdır ki, əgər daha
180

yüksək təklif edən Ģəxslər olarsa, onda ona bu haqda bildirilsin və ya satıĢlar
keçirilsin .
24 mart 1900-cu ildə Naxçıvan Ģəhər baĢçısı Cəfərqulu xan
Naxçıvanskinin sədrliyi ilə Naxçıvan Ģəhər müvəkkillərinin iclasında
N.Badalyanın xahiĢnaməsi müzakirə edilmiĢdir.
Müzakirə zamanı Ģəhər müvəkkillərindən T.Xəlilov bildirmiĢdir ki, bu
sahə barədə 26 fevral tarixdə aparılan müzakirələrdə o vaxt nəzərə alınıb. Cəlil
Məmmədquliyevin atası dəyəri bir neçə min manat olan həyətli və bağçalı evini
cüzi bir mükafat olan 300 manat müqabilində PuĢkin yolunun tikilməsi üçün
ayırıb, özü isə böyük ailəsi ilə birlikdə hal-hazırda kirayədə yaĢayır, buna görə də
Xəlilov xahiĢ edib ki, Bədəlyanın Ģəhər torpağı barədə xahiĢnaməsi rədd edilsin.
Digər müvəkkillər də (Yeqizarovdan baĢqa) bildirdilər ki, Bədəlyanın
xahiĢnaməsi gecikmiĢ kimi rədd edilməlidir.
Bunları dinləyərək Ģəhər müvəkkillərinin iclası 8 səslə qərara alıb:
Sarvanlar məhəlləsindəki sahənin ev tikdirməsi üçün 300 manat ona satılması
barədə Bədəlyansın xahiĢnaməsi rədd edilsin‖ . [5, v.17].
Dövlət arxivində Cəlil Məmmədquluzadə ilə bağlı bir çox sənədlərlə
yanaĢı C.Məmmədquluzadə haqqında xatirələr də mühafizə edilir.
Həmin xatirələrdən biri 1918-1920-cı illərdə erməni daĢnaqlarına qarĢı
vuruĢan qırmızı partizan Əkbər Abbasovun C.Məmmədquluzadə haqqında 31
dekabr 1966-cı il tarixli xatirəsidir. Ə.Abbasov xatirələrində yazır: ―Mən Cəlil
Məmmədquluzadəni 1916-cı ildən tanıyıram. Ġlk əvvəl onun buraxdığı ―Molla
Nəsrəddin‖ jurnalını alıb oxuyanlara nifrət edirdilər. C.Məmmədquluzadəni dinsiz
adlandırırdılar, xüsusilə onun öz doğma kəndi olan Nehrəm kəndinin cəhalətdə
qalan adamları ona lənət yağdırırdılar. Kəndlərdə, Ģəhərlərdə ruhanilər tərəfindən
C.Məmmədquluzadənin jurnalını oxuyanlara nifrət edirdilər. Bu vəziyyət geridə
qalan savadsız kütlələrə artıq təsir bağıĢlayırdı. Bu çətin dözülməz vəziyyətə
əhəmiyyət verməyən C.Məmmədquluzadə ―Molla Nəsrəddin‖ jurnalını vaxtlıvaxtında dayanmadan Çar hökuməti əleyhinə yazılar isbat edirdi ki, ―Molla
Nəsrəddin‖ jurnalını kütlə içərisində yaymaq, paylamaq iĢində aktiv iĢtirak edən
dostları var.
1914-cü ildə ―Molla Nəsrəddin‖ jurnalının pərdəsi altında
C.Məmmədquluzadənin qardaĢı Mirzə Ələkbər Məmmədquluzadə Naxçıvan
Ģəhərində Dəmirçixana küçəsi (indiki Sabir) Süleyman xanın evini kirayə
götürərək jurnalı yaymaq məqsədilə ―loğəntə‖ restoran açmıĢdı. O, zaman jurnalın
rolu daha da artmıĢ və kütlələrə yaxĢı təsir bağıĢlamıĢdır.
Ə. Abbasov xatirələrində daha sonra yazır ki, 1916-1918 ci illərdə gurnal
Təbriz Ģəhərində böyük əhəmiyyətə malik idi.
Təbrizin valisi Rzaqulu Mirzənin əhaliyə göstərdiyi təzyiq, zülm
hərəkatlarını görən, Ģəhərə aclıq salan valiyə jurnal göz yuma bilməzdi. ―Molla
Nəsrəddin‖ jurnalının 101-ci №-də Rzaqulu Mirzə Ģansanetkalarla tans edərək öz
Ģah libasını bir mütürüf qıza geyindirib onun qadın paltarını özü geyib
181

mütürüflərlə tans oynamaq siması jurnalda çıxmıĢdır. Həmin macəra Təbriz
əhalisinə böyük təsir göstərir Rzaqulu Mirzə Təbrizdən qaçaraq nüfuzdan düĢür
və əhali içərisində nifrət qazanır.
Bu vəziyyət Təbriz əhalisində, xüsusilə zəhmətkeĢlərdə böyük həyəcan
hissi oyatmıĢdır.
Təbrizin yerli demokratları, ziyalı kütləsi C.Məmmədquluzadəyə olduqca
böyük hörmət bəsləyirdilər. Jurnalın tirajı böyüyür. Bununla əlaqədar olaraq
C.Məmmədquluzadə ―Ölülər‖ adlı pyesinin tamaĢaya qoyulmasını irəli sürür.
Nəhayət, ziyalıların köməyi ilə ―Ölülər‖ pyesini tamaĢaya qoymaq üçün dövlətdən
icazə alınır. 1921-ci ilin aprel ayının 21-də ―Ölülər‖ pyesi tamaĢaya qoyulur. Gecə
tamaĢa gedən vaxt polis məmurları, ruhanilər tamaĢa gedən teatr binasını
mühasirəyə alırlar ki, tamaĢa verənləri çıxanda tutsunlar. Bu məlumatı mən
konsula çatdırdım. Konsul Kulbras məndən xahiĢ etdi ki, tənəffüsün vaxtını uzat,
mən məsələni həll edim. Konsul gedib Tehran hökuməti ilə Moskva rəhbərlərinə
məlumat verərək bir saatdan sonra qoĢun teatr binasından çəkilib getdi. ―Ölülər‖
pyesini axıra qədər davam etdirdik.
Bu macəradan sonra C.Məmmədquluzadəyə Təbriz əhalisi böyük hörmət
və ehtiram bəsləyirdi. O vaxt C.Məmmədquluzadənin qızı Münəvvər xanım
qadınlar arasında öz təbliğatını aparırdı və azadlıq hərəkatından danıĢırdı.
Ġkinci bir fakt Vəliəhdin arvadı hamama 4 atlı karetada gedən vaxt bir
nəfər fərrac qaça-qaça bazar camaatına bildirir və deyir ki, ―ruyi bə divar‖, yəni
üzünüzü divara çevirin, karetaya baxmayın.
Həmin ildə Təbriz mülkədarları, böyük sahibkarlar kəndliləri istismar edir
və onların taxıllarını anbarlara yığaraq camaat içərisində aclıq salmıĢdılar. Bu
vəziyyəti görən ―Molla Nəsrəddin‖ jurnalı tez-tez buna öz məcmuəsində
iĢıqlandırırdı. 1921-ci ildə Təbrizdə çıxan ―Molla Nəsrəddin‖ jurnalının 1-ci №-də
Təbrizin bələdiyyə rəisi Hacı Nizami Dölanın əhaliyə tutduğu divan haqqında
―Molla Nəsrəddin‖ jurnalının redaktoru C.Məmmədquluzadə onun hərəkətlərinə
göz yummamıĢdır və əhalinin aclıqdan xilas etmək üçün bir neçə mülkədar və
təzyiq göstərənlərdən ġeyx Əbdül Kərim ağanın öldürülməsi məsələsi partiyanın
qarĢısında dururdu. Bu minval ilə anbarlar açılıb taxılı satıĢa buraxırlar. Əhali
içərisində aclıq məsələsi aradan qaldırılır. Öz murdar hərəkətlərini görən hökumət
məmurları Ģəhəri tərk edib Tehrana qaçırlar.
1922-ci il aprel ayının 28-də C.Məmmədquluzadə Azərbaycan Xalq
Komissarlar ġurasının sədri N.Nərimanovun imzası ilə teleqram alır, Onun Maarif
Komissarı təyin edilməsi bildirilir. Bakıya çağırır, yolxərci olaraq 100 tümən
göndərir və tezliklə gəlməsini xahiĢ edirlər. Teleqramı və pulu alan kimi
C.Məmmədquluzadə öz ailəsi ilə birlikdə Təbriz Ģəhərini tərk edib Bakıya gəlir.
Bakıda yenə də ―Molla Nəsrəddin‖ jurnalına baĢçılıq etməyə baĢlayır. Mən
Naxçıvan Ģəhərində ―Molla Nəsrəddin‖ jurnalında müvəkkil olub, jurnalın
yayılmasını təĢkil edirdim. 1931-ci ildə tək onun ilə birlikdə jurnalın yazı abunə
iĢində ona kömək etmiĢəm. Ġmza: Ə.Abbasov. 31 dekabr 1966-cı il‖ [6, v.1-7].
182

Ümumiyyətlə arxiv Cəlil Məmmədquluzadə ilə bağlı çoxlu sənədlər
mühafizə olunur. Xüsusi ilə Gürcüstan Respublikasının tarix və dövlət
arxivlərində Mirzə Cəlilin həyat və fəaliyyəti haqda çoxlu sənədlər vardır.
Baxmayaraq ki, bu sənədlərin çox hissəsini bizim ziyalılarımız, tədqiqatçılarımız,
cəlilĢunaslarımız aĢkar edərək öz əsərlərində, elmi məqalələrində iĢıqlandıraraq
oxucularımıza çatdırmıĢlar, lakin Cəlil Məmmədquluzadə ilə bağlı arxivlərdə üzə
çıxarılmayan sənədlər hələ çoxdur.

SUMMARY
Nakhchivan city assistant of the police-official Calil Mammadguluzade
have been lightened the life and the activities in this article.
ƏDƏBĠYYAT
1. ―Azərbaycan ― qəzeti, 2009, 6 fevral; ―ġərq qapısı‖ qəzeti, 2009, 15
fevral.
2. Nax. MRDA. f.23m, s.1, iĢ 862, v.5-6.
3. Nax. MRDA. f.24m. s.1, iĢ 1632, v.1-4.
4. Nax. MRDA. f.23m. s.1, iĢ 1887, v.1-3.
5. Nax. MRDA. f.30m. s.1, iĢ 3/11, v.11-17.
6. Nax. MRDA. f.314, s.5a, iĢ 87, v.1-7.
Cəfərov Rafiq Cəfər oğlu
Azərbaycan Texniki Universiteti
FRANSIZ DĠLĠNDƏ MORFOLOJĠ YOLLA SÖZ YARADICILIĞI VƏ
ONUN AZƏRBAYCAN DĠLĠNDƏ ĠFADƏ ÜSULLARI
Müasir fransız dilində morfoloji yolla sözdüzəltmə mühüm rol oynayır.
Leksik-semantik yolla sözdüzəltmədən fərqli olaraq morfoloji üsulla sözdüzəldici Ģəkilçilərin artırılması ilə dildəki mövcud modellər üzrə yeni sözlər düzəldilir. Nəticə etibarilə dildəki mövcud sözlər Ģəkilçilər artırılması nəticəsində həm
məna, həm də fonetik–morfoloji baxımdan yeni sözlərə çevrilir.
Müasir fransız dilində morfoloji üsulla yeni sözlər mövcud sözlərə son
Ģəkilçilərin (suffikslərin), ön sözlərin (prefikislərin) və eləcə də prefikslərlə
suffikslərin eyni zamanda artırılması yolu ilə düzəldilir.
ġəkilçilərin artırılması yolu ilə dilin lüğət tərkibinin zənginləĢməsi məsələsi
fransız dilində söz yaradıcılığı sistemində həmin üsulun məhsuldar olub-olmaması
məsələsi kimi mübahisəli olaraq qalmaqdadır. Məsələn, müxtəlif Ģəkilçilərin
məhsuldarlığının öyrənilməsi lüzumunun xüsusi olaraq qeyd edən K.Goryen,
A.Qoldis, M.A.Qurçova və digərləri müdafiə edirlər.
183

A.Dozaya görə suffikslərin köməyilə söz yaradıcılığı fransız dilinin lüğət
tərkibinin zənginləĢməsində mühüm mənbə kimi çıxıĢ edir. Prefiks sözə suffiks
qədər möhkəm bağlanmır, öz müstəqilliyini nisbətən daha çox saxlayır. Bununla
yanaĢı A.Doza bu deyilənlərə zidd olan digər bir fikir də irəli sürür. Onun fikrinə
görə, Ģəkilçilərin iĢlənməsi yolu ilə sözdüzəltmə müasir fransız dilində analitizm
meyillərinin güclənməsi nəticəsində baĢ verir.
F.Brüno Ģəkilçilərin iĢlədilməsi yolu ilə söz yaradıcılığının fransız dilinin
bütün dövrləri üçün məhsuldar olmasını iddia edir.
Digər fransız dilçisi E.Püson belə hesab edir ki, suffikslərin artırılması yolu
ilə yeni sözlərin yaradılması müasir fransız dilində məhsuldar üsul olaraq
qalmaqdadır.
Sovet dilçisi M.S.Quriçeva roman dillərində söz yaradıcılığı yollarında
müĢahidə edilən qanunauyğunluqların tədqiqi zamanı belə nəticəyə gəlir ki,
fransız dilində söz yaradıcılığı sahəsində, Ģəkilçilərin iĢlədilməsi yolu sabit
xarakter daĢıyır.
M.A.KataqoĢina və A.K.Stepanov müasir fransız dilində yeni sözlərin
yaranmasında ən məhsuldar olan suffiksləri göstərir.
ġ.Baldi, C.Maruza, V.Brödal, L.A.Bulaxovski və digər dilçi alimlər isə belə
hesab edirlər ki, Ģəkilçilərin artırılması ilə yeni sözlərin yaranması müasir fransız
dilində məhsuldar xarakter daĢımır. ġ.Baldi belə nəticəyə gəlir ki, ilk baxımdan
suffikslərin məhsuldar olması nəzərə çarpır. Lakin daha dərin tədqiqatlar aparılsa
aĢkar ola bilər ki, suffikslərin məhsuldarlığının artması fikri yanlıĢ olsun. ġ.Baldi
bunun səbəblərini müasir fransız dili üçün səciyyəvi olan analitizm meyllərinin
daha da müxtəlif xarakter daĢıdığını iddia edir.
Fransız dilçisi C.Maruçovun fikrinə görə müasir fransız dilində Ģəkilçilərin
iĢlədilməsi yolu ilə söz yaradıcılığı imkanlarından zəif istifadə edilir.
Dilçi alim L.A.Bulaxovski yeni sözlərin yaradılmasında məhdud ifadə
vasitələri olan fransız dilini, bu baxımdan nisbətən zəngin imkanları olan digər
dillər ilə, məsələn, (rus, alman) muqayisə edir.
Burada nəzərdən keçirdiyimiz nöqteyi-nəzərlərin hər ikisindən belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, suffikslərin iĢlədilməsi söz yaradıcılığının müasir fransız
dilində hal-hazırda məhsuldar olub-olmaması məsələsi çox mürəkkəb məsələdir.
Fransız dilinin leksikologiyası məsələləri ilə məĢğul olan Z.N.Zlever yazır
ki, əgər fransız dilində söz yaradıcılığının məhsuldar olub-olmamasından söhbət
gedirsə, bu müddəanı dəqiqləĢdirmək lazımdır; belə ki, söhbət əsasən sintatik
yolla baĢ verən söz yaradıcılığından gedə bilər və bu söhbət yalnız hamı tərəfindən anlaĢılan fransız mənĢəli çoxiĢlənən sözlərə aid ola bilər. Daha sonra o qeyd
edir: «Lakin bu qeyri-məhsuldarlıq ümumdanıĢıq nitqində iĢlədilən ümumiĢlək
sözlər əsasında inkiĢaf edən analitik yolla yaradılan sözlər hesabına əvəz olunur».
Z.N.Hevinin fikrincə leksik-analitik vahidlər bəzi əlamətlərinə görə kitab
dilinə xas olan söz yaradıcılığına uyğunlaĢır, çünki onlar informasiya cəhətdən
dolğun, təkmənalı və çoxhecalı olur.
184

Fransız dilinin tədqiqatçıları göstərirlər ki, bəzi Ģəkilçilərin iĢlədilməsi ilə
yaranan sözlər (məsələn: subyektiv qiymətverici mənası olan sözlər) situativ
xarakter daĢıyaraq dildə möhkəmlənə bilmir. Digər tərəfdən isə ümumdanıĢıq
nitqində Ģəkilçilərin köməyilə söz yaradıcılığının həm mütləq, həm də nisbi
məhsuldarlığının zəif olması və eyni zamanda onların iĢlədilməsinin elmi və
texniki terminlərin yaradılmasında zəngin və məhsuldar rol oynadığı qeyd olunur.
Demək lazımdır ki, morfoloji üsulla söz yaradıcılığı sahəsində məhsuldar
üsul olub-olmaması baxımından söhbət getdikdə bəzi dillər əsassız olaraq məhdud
dil materialları üzərində aparılmıĢ, müĢahidələrdən çıxıĢ edərək bu və ya digər
ümumi xarakter daĢıyan müddəalar irəli sürürlər. Bu baxımdan söz yaradıcılığı
prosesində iĢtirak edən, mümkün qədər çox Ģəkilçini əhatə etməklə aparılan geniĢ
tədqiqata ehtiyac duyulur.
Məlumdur ki, bu və ya digər Ģəkilçinin məhsuldarlığını müəyyənləĢdirmək
üçün müvafiq metod olmalıdır. Əslində belə bir metod son illərin tədqiqat əsərlərində hazırlamaq üzrədir. Bu baxımdan tərkibində eyni bir suffiks olan sözlərin
içərisində müəyyən tarixi müddət əzində köhnəlməkdə olan sözlər ilə yeni yaranan sözlərin kəmiyyət göstəricilərinin müqayisəli Ģəkildə tutuĢdurulması, Ģübhəsiz
ki, sözdüzəldici Ģəkilçilərin məhsuldarlığının hansı istiqamətdə inkiĢaf etdiyini
qiymətləndirmək üçün müəyyən bir əsas verir.
1). «itude» Ģəkilçisi vasitəsilə düzələn isimlər
Qadın cinsli isimlər düzəldən hal və keyfiyyət bildirən «itude» suffiksi az
məhsuldar Ģəkilçilərdəndir. Tərkibində bu Ģəkilçinin olduğu isimlər qrupunda
dinamik dəyiĢikliklər çox zəif Ģəkildə baĢ verir. Buna misal olaraq köhnəlməkdə
olan «inhabitude» (défant dihabtude), yeni qeydə alınan «complétude» (caractire
dun systeme hypothético-déductif on toute proposition obéissant aux règles de
formalisation peut-êre soit démontré, soit refusée), «négritude» (condition des
personnes de race notre caractére propre à cette race) sözlərini misal göstərmək
olar.
2) «aie» Ģəkilçisi ilə düzələn isimlər
Həmin Ģəkilçi ismə artırıldıqda sözə müəyyən iĢ aləti, yaxud vasitəsi bildirən, kiĢi cinsli isimlər düzəldən «aie» suffiksi az məhsuldar Ģəkiçilərdəndir.
Ġsimlər qrupunda baĢ verən dinamik proseslərdə bu suffiksin iĢtirakı zəifdir. Belə
ki, burada köhnəlməkdə olan 2 söz qeydə alınmıĢdır. Bunlar aĢağıdakılardır:
1). «aspirail» (ouverture pratique dans un fourneom, poêle pour donner
passage à lart);
2). «bucail, bucaille» (sarassin, blé noir);
3). «gémail» (vitrail sans plombes obtenu par juxtaposition et superposition
de verre colorée);

185

3). «and» Ģəkilçisi ilə düzələn isimlər
Məhsuldarlığı azalmaqda olan «and» Ģəkilçisi kiĢi cinsli isim düzəldici
Ģəkilçilərdəndir. Bu Ģəkilçi adətən kiçildici, istehza mənası bildirən isimlərin
tərkibində iĢlənir. Bu qəbildən olan sözlər sırasında da köhnəlmə prosesi getməkdədir. AĢağıdakı sözləri buna misal gətirmək olar:
«pitand, e» (paysan lourd et grossier, niai),
«sourdand» (ful nentend quavec peine).
ÜmumiĢlək leksikaya «corniaud» (chien matinée pop. imbesille) sözü yeni
daxil olmuĢdur.
4). «âtre» Ģəkilçisi vasitəsilə düzələn isimlər
Müəyyən istehza bildirən və kiçildici mənası olan, eyni zamanda müəyyən
bir fikri, dini cərəyanı və s. bildirən Ģəkilçilərdəndir. Tərkibində «âtre» Ģəkilçisi
olan «androlâtre» (qui pratique landrôlatre, culte divin rendu à un homme),
gentillâtre (fam: gentilhomme pauve ou de petite noblesse) kimi sözlər köhnə
sözlər qrupuna, «parâtre», «palastre» (boit qui contient de mécanisme dune
serrure) sözü isə yeni qeydə alınan sözlər qrupuna daxil edilmiĢ və bu proses halhazırda davam etməkdədir.
5). «age» Ģəkilçisi haqqında məlumat
Fransız dilində əsasən kiĢi cinsli isimlər yaradan «age» Ģəkilçisi ən məhsuldar Ģəkilçilərdən biridir. Hərəkət mənasının ifadə edən «age» Ģəkilçisi bəzən
ümumi cəmlik mənasını da ifadə edə bilir. Bu Ģəkilçinin iĢtirakı ilə yaranmıĢ
isimlər, adətən sənayenin, kənd təsərrüfatının müxtəlif sahəsinə aid olan anlayıĢları ifadə edir.
«Age» Ģəkilçisi eyni zamanda müasir fransız dilində baĢ verən dinamik
proseslərdə fəal iĢtirak edir. Belə ki, köhnəlməkdə olan sözlər arasında «age»
Ģəkilçisi olan sözlərin sayı 263, yeni yaranan isimlərin sayı isə 248-dir.
Tərkibində «age» Ģəkilçisi olan bir çox sözlərin köhnəlməsi ifadə etdikləri
texnika, istehsalat ilə bağlı olan anlayıĢların özlərinin köhnəlməsi, müasirlikdən
çıxması ilə izah olunur.
Tərkibində «age» Ģəkilçisi olan yeni isimlərin meydana gəlməsinə əsas səbəb də məhz yeni elmi-texniki anlayıĢların əmələ gəlməsidir. Bunlara aĢağıdakı
sözləri misal göstərmək olar: «furboforage» (forage fait par une turbine);
«dégasolinage» (action de degasoliner traiter un gaz naturel pour en sepárer les
hydrocarbures liguides) və s.
«Age» Ģəkilçisi təkcə müəyyən bir leksik uslubi qrup sözlər ilə bağlı olmayıb, həm də geniĢ iĢlənmə dairəsinə malikdir. Belə ki, gündəlik həyatın müxtəlif
sahələri ilə bağlı sözlərin içərisində bu Ģəkilçi ilə yaranmıĢ sözlərin sayı az
deyildir. Bunlara misal olaraq köhnəlməkdə olan «farinage», «avenage» və s.
göstərmək olar.
186

Bəzi dilçilər belə hesab edirlər ki, ««age» Ģəkilçisinin tərkibində «iss»
elementi olan «issage» variantı da var. Lakin «iss» elementi «age» Ģəkilçisinin
ifadə etdiyi hərəkət mənasına əslində heç bir məna incəliyi əlavə etmir.
«iss» elementi ilə düzələn isimlərə misal olaraq «clissage» (le clissage dun
bouteille); «alunissage» (action dalunir – aya enmək); «amerissage» (action of
damerrir – suya enmə) və s. göstərmək olar.
Beləliklə, yuxarıda deyilənlərdən belə nəticəyə gəlmək olar ki, «age» Ģəkilçisi məhsuldar olaraq qalır.
III. «Age» Ģəkilçisi ilə bitən isimlərin Azərbaycan dilində iĢlənməsi
Məlum oduğu kimi, Azərbaycan dilinin lüğət tərkibində fransız dilinə mənsub söz və terminlər baĢqa əcnəbi alınmalara nisbətən sayca üstünlük təĢkil edir.
Bir dildən baĢqa dilə sözlər keçdiyi kimi sözlərlə birlikdə Ģəkilçilər də keçə
bilər. Fransız dilinə mənsub Azərbaycan dilində iĢlənən Ģəkilçilərdən ən çox
məhsuldar olanları «gie» və «age» Ģəkilçiləridir.
«gie» Ģəkilçisinə aid bir neçə sözü misal gətirək: metodologie, technologie,
morfologie, metallurgie və s.
Azərbaycan diliçiliyndə həmçinin müqayisəli dilçilik nəzəriyyəsində
fransızĢünasların elmi-tədqiqat əsərlərində tezis və məqalələrdə morfoloji üsulla
yaranan yeni söz və terminlər haqqında demək olar ki, bəhs edilməmiĢdir. Təkcə
Nizami Xudiyevin «Azərbaycan ədəbi dilinin zənginləĢmə yolları» kitabında bu
problem haqqında ötəri də olsa bəhs edilmiĢ və həmin Ģəkilçilərin qeyriməhsuldar olması haqqında yanlıĢ fikrə gəlmiĢdir.
Morfoloji yolla yaranan «age» Ģəkilçisi ilə bitən dilimizdə iĢlənən fransız
dilinə mənsub aĢağıdakı terminlərə nəzər salaq: bangaj, massaj, garaj, metraj,
dublyaj, mantaj, makiyaj, arbitraj və s.
Fransız dilində -tion, ation suffiksləri hərəkət və nəticə bildirməkdən baĢqa
çox vaxt hal vəziyyəti bildirir. Onların kimya, nüvə fizikası, metallurgiya, kənd
təsərrüfatı və s. sahələrinə aid sözlərdə iĢlənməsi bununla izah olunur. Belə hala
aĢağıdakı modelləri misal göstərmək olar: disposition, réaction, construction,
attraction, conversation və s.
Müasir fransız dilində affiks Ģəkilçilər artırmaqla əmələ gələn terminlərin
sistemləĢdirilməsində «iser», «isation» suffiksləri özünə diqqət cəlb edir.
I – hərəkət ifadəsi bildirir,
II – hərəkətin nəticəsini.
Məsələn: insonoriser – insonorisation
transistoriser – transistorisation
rentabiliser – rentabilisation.
ıv Azərbaycan dilində ifadə üsulları
Fransız dilində morfoloji yolla yaranan sözlərin azərbaycan dilində ifadə
üsullarını aĢağıdakı misallardan aydın görmək olar:
187

Scoalire- scolarite təli, dərs- kurs, tədris dövrü
Reeligible- reeligibilite- yenidən, təkrar seçilən- yenidən, təkrar seçilmə
Scissipare- scissiparite bölünməklə çoxalan- bölünməklə çoxalma
Müasir sözdüzəltmə prosesində -isme, ist suffiksləri fəal və
məhsuldardılar. Onlar çox vaxt eyni, qoĢa törəmələr verirlər.
Adətən –isme suffiksi isimlərin və sifətlərin kökünə birləĢir və təlim,
nəzəriyyə, fikir, ictimai və ya mənəvi mövqeyi, siyasi- ictimai quruluĢu,
məĢğuliyyət növü, əlamət, xassə bildirir:
Antimilitariste- antimilitarisme antimilitarist- antimilitarizm
Mahometan- matometisme müsəlman- müsəlmanlıq
Mecanique- mecanisme mexaniki, mexanikləşdirilmiş- mexanizm, qurğu,
kurs, tərz, üsul (iş tədqiqat)
Ġsimlərin kökünə əlavə olunan –ist suffiksi sənətə, nəzəriyyəyə, müəyyən
məĢğuliyyət və fəaliyyət növlərini bildirən törəmə sözlər yaradır.
Terminyaratmanın elmi stilində aĢağıdakılar daha tipikdir.
Biochimite- biochimiste biokimya- bioximik
Biologie-biologiste biologiya- bioloq
Biometrie- biometriste biometriya- biometrist
Məhsuldar suffikslər sırasına –ien suffiksini də aid etmək olar. O, fəaliyyət
sahəsi və ya sənət, peĢə əlamətlərinə görə xadim adlarını, coğrafi məna aidiyyatı,
milliyyəti və ya mənĢəyi bildirir. O da –ist suffiksi kimi əsasən ismin kökünə
birləĢir:
Optique-opticien
optika- optik
Clinique-clinicien
klinika- tədqiqatçı həkim, klinist
Mecanique- mecanicien mexanika, mexanizm- mexanik, texnik
Londres- Londonien London- London sakini Londonlu
Yuxarıda göstərilən –ist, -isme, -ien suffikslərinin sözlərin kökünə və
əsasına birləĢməsi ilə yaranan törəmə formaların əmələ gəlməsi sözdüzəltmədə
qeyi- məhdud imkanlar açır. Bu suffikslərin köməyilə, soiriste- axĢam qəzetinin
müxbiri, editoralist- redaksiya və baĢ məqalələri yazan jurnalist və ya stylicticienstilist-alim; cezannisme, Bonnardisme- fransız rəssamları Pol Sezan və Pyer
Bonnarın adlarından yaranan, rəssamlıqda üslub, tərz bildirən sözlər kimi adət
edilmənin törəmələri meydana gəlir.Elmi-texniki terminalogiyaya fellərin əsasına
qoĢulan suffikslərin fəallığı xarakterik hallardır; age,-assion,-ence,-ation,-tion,ment suffiksləri hərəkət və ya onun nəticəsini bildirir.
Faquonner-faconnage
Düzəltmək, bəzək vurmaq-bəzəmə, bəzək naxış, yaraşıq
Flotter- fottaison
Üzmək, suyun səthində qalmaq-bədənin suya batma səviyyəsi
Differencier- differention
Fərqləndirmək, ayırmaq- fərqləndimə, ayrılma, təbəqələşmə
Degorger- degorgement
təmizləmək- təmizlənmə
188

Aligner-alignement
bərabərləşdirmək, düzləndirmək- hamarlamaq, bərabərləşdirmək düzəltmə
Beləliklə, Fransız dilində -tion, ation suffiksləri hərəkət və nəticə
bildirməkdən baĢqa çox vaxt hal, vəziyyəti bildirir. Onların kimya, nüvə fizikası,
metallurgiya, kənd təsərrufatı və s. sahələrə aid sözlərdə iĢlənməsi bununla izah
olunur.

SUMMARY
The article speaks about the forming of words in French helping of grammar
method, appearance of the new words and their translation into Azerbaijani meant
multimeaningual kinds of expression in various aspects in Azerbaijani reality.
ƏDƏBĠYYAT
1. «Книга для чтения на французском языке». Москва «высшая школа».
1985 г.
2. «Учебник французского языка». Москва. «Высшая школа». 1982 г.
3. В.Л.Кодухов: «Введение в языкознание». Москва. «Просвещение».
1978.
4. R.C.Cəfərov: ―Manuel de français‖. Bakı. 1996 il.
5. ―Cours pratique de qrammaire Française‖. Москва. «Высшая школа» 1969.
6. А.В.Коржавин и др.: «Учебник французского языка». М. 1980 г.
7. И.Р.Прудникова: «Пособия по французскому языку». М. «Высшая
школа». 1982 г.
Cəfərova Reyhan Fəxrad qızı
Бакинский Славянский Университет
ИЗМЕНЕНИЕ ИНСТИТУТА СЕМЬИ В ЭПОХУ
МОДЕРНИЗАЦИИ АЗЕРБАЙДЖАНА
Когда дело касается изучения разных сторон жизнедеятельности
общества, материальной и духовной сфер, результатов человеческой
деятельности, сознания и бытия, экономики и политики, материального и
духовного производства и т.д., и т.п., то в качестве исходного момента
анализа необходимо начать с экономики, материального производства,
экономических отношений, ибо по многим параметрам прогресса общества
страны и нации, в конечном счете, они являются определяющими.
Но общество - сложная и противоречиво развивающаяся система, имеющая
многообразие также противоречивых подсистем, включающих в себя
189

позитивное и негативное, объективное и субъективное, находящихся не
только в причинно-следственных связях, но и в состоянии
взаимозависимости и взаимообусловленности. Поэтому изучая духовнонравственный, научно-технический, интеллектуальный, социальный или
культурный прогресс, их нельзя рассматривать как одно за другим
следующие явления. Экономический прогресс, как исходная в изучении
духовного или научно-технического прогресса, оказывает на них
воздействие, во-первых, в процессе собственного развития, в рамках одного
и того же отрезка исторического времени; во-вторых, своими позитивными
результатами. Этой логики придерживался и сам Гейдар Алиев, который,
заботясь об экономическом прогрессе Азербайджана, прогресс других сфер
ни в коем случае не переносил ―на потом‖. Вспомним 1993 год - время
возвращения Гейдара Алиева во власть: Азербайджан пребывал в состоянии
глубокого кризиса, культура, наука, искусство и образование дышали на
ладан. В этих условиях приоритетами политики государства Гейдар Алиев
избрал два существенных фактора - стабилизацию общественнополитической ситуации в республике и вывод экономики из глубокого
кризиса. И вскоре народ убедился в правильности и плодотворности этой
политики. Ибо по мере улучшения экономического положения страны он
стал уделять повышенное внимание развитию языка, литературы, искусства,
образования и т.д. Для этого достаточно вспомнить последовательное и
неоднократное повышение, по мере стабилизации и развития экономики,
заработной платы работников искусства, а затем и других отраслей
духовного производства. В идейно-теоретическом наследии Гейдара Алиева
содержатся весьма продуктивные, актуализированные потребностями
развития социального организма, идеи относительно прогресса всей
духовно-нравственной сферы. Сюда, в частности, входит дальнейший
прогресс духовного производства азербайджанского общества производство сознания, идей, мыслей, производство науки, искусства.
Развитие интеллектуального потенциала общества, организация и развитие
образования, система нравственного воспитания и приведение ее в
соответствие с требованиями эпохи - все это также сфера духовного
производства. Вместе с тем, они все входят в систему общественного
производства.
Говоря о семье и браке, мы касаемся чрезвычайно важной сферы
человеческой жизни, в которой происходят сегодня глубокие изменения.
Диапазон трактовок происходящего очень широк. Часто приходится
слышать, что семья, как и общество в целом, поражена системным
кризисом, подорвавшим моральные основы человеческой жизни. Это
выражается в ненормальном отношении к детям и старикам, нарушении
традиционных родственных связей, росте разводов, численности матерейодиночек и т.д. Существует и другое мнение. Азербайджан вернулся на
190

путь эволюционного развития семейной сферы. Происходящие в нем
процессы сближаются с общемировыми тенденциями, они просто были
задержаны в результате искусственной изоляции страны в течение многих
лет и специфики ее социально-экономической системы.
Мы знаем, что семья представляет собой одну из наиболее древних
форм социальной общности людей, более раннюю, чем государство и тем
более нация. Именно семья стала первой социальной системой, основанной
на естественном разделении труда между мужем и женой, родителями и
детьми. Взгляд на семью как на древнейшую форму социальной общности
людей, ее первичность в отношении более крупных социокультурных
образований, в том числе государства, господствовал далеко не всегда. Так,
еще Аристотель писал, что "первичным по природе является государство по
сравнению с семьей и каждым из нас; ведь необходимо, чтобы целое
предшествовало части".[2; C.31]
Социальная
значимость
семьи
несомненна,
поскольку
преимущественно в ее рамках происходит процесс воспроизводства
человека, воспитание детей, их социализация и инкультурация, восприятие
основ социокультурной традиции, адаптация к локальному (этническому) и
национальному сообществу.[4; C. 224]
В процессе исторического развития отношения семьи и общества, с
одной стороны, и семьи и личности – с другой, систематически изменялись,
прежде всего, в зависимости от характера господствующего в данном
обществе способа производства и социокультурных традиций. Семья
связана с другими сферами и сторонами общественной жизни весьма
сложной системой связей, идет ли речь о воздействии общества на
семейную группу и отдельные аспекты семейных отношений или же о
воздействии семьи на общество.
Семья является системообразующей формой человеческой общности,
первичной социальной группой общества, основанной на супружеском
союзе и родственных связях, т.е. отношениях между мужем и женой,
родителями и детьми, братьями и сестрами и другими родственниками,
живущими вместе и ведущими общее хозяйство на основе единого
семейного бюджета. Так, известный английский социолог Ч. Кули
следующим образом определяет первичную социальную группу. "Под
первичными группами я подразумеваю группы, характеризующиеся
тесными, непосредственными связями (associations) и сотрудничеством. Они
первичны в нескольких смыслах, но главным образом из-за того, что
являются фундаментом для формирования социальной природы и идеалов
индивида".
[1; C.56]
Но возникает вполне закономерный вопрос, насколько сама семья
является частным делом человека, и в какой мере она сама выступает в
191

качестве субъекта общественного воздействия, проводимой государством
социокультурной политики? Семья считается частным делом в том смысле,
что строго регулируется обычаями родства и брака и не рассматривается как
предмет общего интереса... С точки зрения либерального государства семья
является публичным институтом, в котором правила брака и развода
определяются и регулируются политическими и правовыми нормами.
Государство устанавливает налоговый и экономический статус семьи путем
определения налогового статуса тех, кто считается ее членами.
Жизнь семьи протекает как в материальной, так и духовной сферах,
именно в ее рамках сменяются поколения людей, в ней человек рождается,
именно в ней достигается основное биологическое и социокультурное
воспроизводство человека и человечества. Семья, ее формы и функции
напрямую зависят как от общественных отношений в целом, так и от
достигнутого в то или иное время уровня социокультурного развития
общества. Заметим, что более высокий уровень имманентной культуры
общества и степень ее институализации предполагает и более высокий
уровень культуры семьи.
И именно семья имеет первостепенное значение для предсознательной
и надличностной психологии ребенка. Очевидно, что именно на семье лежит
ответственность за воспитание у детей способности к адекватному
социальному общению, поскольку именно в рамках семьи происходит
первичная социализация и инкультурация ребенка, а следовательно, и
формирование личности.
Человек живет в обществе, и поэтому социальная интегрированность
является чрезвычайно важным фактором его социального успеха или
поражения, что определяет качество всей его жизни. Индивиду необходимо
определенное умение приспосабливаться к обществу, иначе велика
вероятность возникновения и развития устойчивой неспособности к
адекватному социальному общению с окружающими, что постепенно ведет
к изоляции, мизантропии и одиночеству. Индивидуальное развитие каждого
человека начинается с его постепенной адаптации и интеграции в
окружающий мир.[2; C.45-49]
Мы знаем, что ребенок рождается в группе людей, среди которых уже
определены практически все общие типы ситуаций, которые возникали
ранее и с большой долей вероятности возникнут в будущем, развиты
соответствующие этим ситуациям правила поведения. Именно в процессе
социализации и инкультурации ребенок сталкивается с репрессивными
механизмами культуры и социума, поэтому ему крайне сложно давать свои
определения бесчисленным артефактам окружающей природной и
социокультурной реальности и в полной мере следовать многообразию
своих спонтанных желаний.
192

Важно также отметить, что социум непосредственно и опосредованно
делегирует семье эту репрессивную функцию, которая может простираться
от словесного увещевания с элементами диалога и объяснения до прямого
физического насилия , которое в некоторых случаях приводит к гибели
ребенка. Семья представляет собой государство в миниатюре, в котором
ребенок должен научиться приспосабливаться к социальным условиям.
В подходах Гейдара Алиева к вопросам прогресса Азербайджана более
рельефно очерчены два момента движения мысли: а) от единичного,
частного к общему; б) от общего к частному и единичному. Но в том и
другом случае определяющей является общая цель - прогресс Азербайджана
в целом. В том и другом случае Гейдар Алиев отталкивается от общей цели,
подчиняя ей развитие всех, составляющих общий прогресс, систем,
подсистем, отдельных сфер и моментов.
Применительно к прогрессу культуры, духовно-нравственной сферы и
личности таким общим понятием является интеллектуальный потенциал
общества и нации. Поэтому если обобщить все идеи и мысли Гейдара
Алиева о прогрессе Азербайджана, то в первом приближении их можно
свести к экономическому, духовно-нравственному и интеллектуальному
прогрессу общества, которое ,как мы отметили, состоит из института
семьи.
Итак, в соответствии с той же общепринятой методологией перейдем
от экономического прогресса к прогрессу духовно-нравственному. В
советское время на русском языке понятие ―духовность‖ употреблялось
крайне редко, так как им широко пользуются служители религии. А вот в
азербайджанском
языке
вопрос
стоял
несколько
иначе.
Дело в том, что в русском языке есть три термина: ―духовность‖,
―нравственность‖ и ―мораль‖. В азербайджанском же языке имеются два
понятия - ―манавийат‖ и ―ахлаг‖. Поэтому очень часто и нравственное, и
духовное на азербайджанском языке выражают одним понятием - ―манави‖.
Поэтому, читая работы советских лет, и не только советских, надо с лупой в
руках искать - присутствует ли в понятиях ―манавийат‖ или ―манави‖
духовность
в
ее
религиозном
значении?
В советское время Гейдар Алиев говорил о духовном и нравственном
прогрессе, даже если употреблял одно понятие - ―манавийат‖, в том же
смысле, как и все, то есть в очищенном от религиозности смысле.
В условиях перехода к капитализму в одних случаях, наряду с научноматериалистическим толкованием духовности, он вкладывал в это понятие и
религиозный смысл. Но приоритетами для него в изучении духовного и
нравственного мира человека неизменно являлись достижения мировой
цивилизации и как они усвоены или усваиваются индивидами,
национальные и общечеловеческие ценности при ведущей роли
национальных, культурных и духовных ценностей, современные
193

достижения науки и искусства. Духовный прогресс личности невозможен и
вне духовного прогресса общества и нации. И, напротив, о духовном и
нравственном здоровье общества и нации, в первую очередь, надо судить по
состоянию граждан и индивидов, составляющих семью. Не может и не
должно быть двух, в корне различных, духовных и нравственных портретов,
один из которых отражает ―богатый‖ духовный и нравственный мир нации,
другой - ―убогий‖ мир ее представителей. Так в жизни не бывает. Если
общество,в частности, семья духовно, нравственно и социально больное, то
и индивиды, составляющие это общество, также нездоровы. И, наоборот,
если личность переживает духовный и нравственный кризис, ее воля и
сознание поражены микробами лицемерия, разнузданного подхалимства,
недостойного человека угодничества, если для каждого в отдельности и для
всех вместе взяточничество стало нормой жизни, то все это свидетельствует
только о том, что общество обречено. Как опытнейший политический и
государственный деятель и как мыслитель Гейдар Алиев все это отлично
знал. А потому он не отделял прогресс общества от прогресса личности, а
духовное возрождение и нравственное самоочищение личности от
духовного возрождения и нравственного самоочищения общества. Поэтому
к обсуждению, осмыслению и решению этих вопросов он подходил
комплексно. При решении таких задач для него не было вопроса - ―или или?‖. В вопросах прогресса общества и личности он отдавал предпочтение
формулам: ―и то, и другое‖. В соответствии с этими принципами, и в
советское время, и будучи президентом независимого Азербайджана, Гейдар
Алиев осуществлял грандиозную работу по нравственному оздоровлению
как общества, так и личности. Убедительным подтверждением тому служит
―Всесоюзная научно-практическая Конференция по нравственному
воспитанию‖, проведенная в 1979 году в Баку, где основным докладчиком
был Гейдар Алиев.
Позиция Гейдара Алиева по кругу этих вопросов четко изложена в этот
же период в интервью корреспонденту ―Литературной газеты‖ - ―Пусть
справедливость верх берет!‖. После прихода во власть в 1993 году Гейдар
Алиев десятки раз возвращался к этой проблеме, при этом каждый раз
высказывая свое беспокойство по поводу падения нравов, деформации
нравственного сознания людей, духовного и нравственного обнищания
некоторой части руководящих работников, чиновников разного ранга.
Но было бы куда легче, если бы все можно было решить с помощью
критики. Зная это лучше нас, Гейдар Алиев делал ставку на систему
воспитания и образования. Здесь исходным, отправным принципом Гейдар
Алиев избрал воспитание, формирование и развитие духовных,
нравственных и культурных потребностей, а через них - выход на решение
проблемы всестороннего, гармонического развития личности, на раскрытие
талантов и потенций каждого, ―в ком сидит Рафаэль‖ (Маркс). В плане
194

удовлетворения духовных и культурных запросов тех, кто руководит
государственным аппаратом, большими коллективами, кто командует
людьми, он еще в 70-х годах XX века стал усиленно приобщать
партноменклатуру к симфонической музыке, параллельно делал все для
поднятия общей культуры народа, рядовых граждан республики. Это был
очень продуманный и методологически обоснованный шаг. При
размышлении над этими вопросами на ум приходит одна великая идея
молодого Маркса: ―Богатый человек - это нуждающийся человек,
нуждающийся во всех проявлениях человеческой жизни‖1. Если человек не
испытывает потребности приобщения к мировой культуре, усвоения
национальных и общечеловеческих ценностей, тех несметных богатств
знания, которые выработаны человечеством тысячелетиями, то такой
человек является серьезной помехой на пути к прогрессу, в том числе к
прогрессу общества и нации. Ибо прогресс не происходит сам по себе. Для
того, чтобы состоялся прогресс, по крайней мере, нужны три условия: а)
наличие объективных условий; б) высокая степень самосознания общества,
нации и личности, осознание всеми необходимости прогресса; в)
интеллектуальная, психологическая подготовленность и социальная
ориентированность людей, а также политических и экономических структур,
имеющих возможность как-то повлиять на процессы и явления в обществе.
В отличие от эпохи социалистов-утопистов и их предшественников,
считавших возможным нравственное воспитание личности, ее нравственный
и духовный прогресс в локально ограниченных рамках не только большого
государства, но и отдельного полиса (города-государства), современная
система воспитания и образования, построенная на учете функций и роли
информации в современном мире, исходит из фактора существенного
воздействия
мировых
социально-экономических,
политических,
идеологических, духовно-культурных и информационных процессов на
образ жизни, идеалы, идейные принципы, духовные и нравственные
ориентации нашего современника, особенно молодых людей 2. И это
совершенно справедливо. Поэтому наши ориентации и установки на
правильное сочетание национальных и общечеловеческих ценностей в
воспитании молодежи - лишь одна сторона воспитательного процесса, один
его аспект. Другой же аспект - это то, какую роль в становлении личности,
формировании ее идейных и мировоззренческих принципов и обогащении
внутреннего мира играют электронные средства массовой информации
других стран. Без учета всех этих факторов было бы наивно рассуждать о
нравственном или духовном прогрессе личности, молодого человека с
неустоявшимися нравственными принципами и ценностными ориентирами.

195

SUMMARY
Family is the basis of the society – that is why every process can in fluency
to its function, mainly – socio – economical and cultural processes. Macro social
processes directed to transformation from traditional society to modern one,
which is accepted to call (or name) as modernization – has changed the
appearance of Europe then the appearance of the world
ЛИТЕРАТУРA
1.Энгельс Ф. Происхождение семьи, частной собственности и государства //
К. Маркс, Ф. Энгельс. Собр. соч. Изд. 2-е. Т. 21. М.: Политиздат. С. 21–443.
2.Население и глобализация / Н.М. Римашевская, В.Ф. Галецкий, A.A.
Овсянников и др. M.: Наука, 2002. 322 с.
3.Гавров С.Н., Никандров Н.Д. Образование в процессе социализации
личности// Вестник УРАО, 2008, № 5 (43) С. 21-30.
4.Коатс Д. Будущее семьи // Впереди XXI век: перспективы, прогнозы,
футурологи. Антология современной классической прогностики. 1952–1999
/ Ред.-сост. И.В. Бестужев-Лада. М.: Academia, 2000. С. 452–458.

Çalaqanidze Nino ġotayevna
Тбилисский государственный университет им. Ив. Джавахишвили
ИНТЕГРАЦИОННАЯ ФУНКЦИЯ ЖУРНАЛИСТИКИ НА ПРИМЕРЕ
ИНФОРМАЦИОННОЙ ПРОГРАММЫ ОБЩЕСТВЕННОГО КАНАЛА
ГРУЗИИ НА АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ ЯЗЫКЕ
В Грузии, вместе с этническими грузинами проживает множество
представителей разных национальностей. Их интеграция с грузинской
общественностью представляется одной из наиважнейщих задач
грузинского правительства. Оплошности, допущенные в этом направлении,
уже привели нас до катастрофических результатов. Этно-конфликты,
инспирированные врагами внутри страны и извне, довели страну до
разрушения территориальной целостности.
Хотя нужно отметить, что Грузия всегда отличалась своим
гостеприимством
и
создавала
комфортные
условия
всему
многонациональному составу своего населения. Здесь, на благодатной
земле, исторически бок о бок жили, трудились и боролись за светлое
будущее Грузии представители многих национальностей.
Многонациональность страны хорошо отразилась и в языках теле- и
радио-программ Государственного теле-радио вещания Грузии. В процессе
этнической интеграции особое значение приобретает правильная работа
196

средств массовой информации. Ведь
именно с помощью СМИ и
происходит формирование общественного мнения и, следовательно, можно
конструировать и будущие события.
Наиболее многочисленные этнические меньшинства, проживающие в
Грузии, мы расположили по следующей
последовательности - от
большинства к наименьшей численности: азербайджанцы, армяне, русские,
абхазы, осетины, курды, греки, кисты, украинцы, ассирийцы, и евреи.
Нужно отметить, что представленные данные соответствуют сводкам
переписи населения 2002 года. Более поздних данных мы, естественно, не
имеем, т. к. часть территорий Абхазии и Южной Осетии нашим
правительством не контролируется и по сей день [2, 47].
В Грузии, также, проживают представители и других народов: цыгане,
немцы, татары, поляки, литовцы, чехи, чеченцы, аварцы, уды и т. д. Всего в
нашей стране живут представители 80 различных наций, в том числе
ассирийы и уды, которые собственной родины, кроме как Грузии, не
имеют.
Защита прав этнических меньшинств, проживающих в Грузии,
обязанность, определенная
конституцией: ,,Все люди рождаются
свободными и равными перед законом независимо от расы, цвета кожи,
языка, пола, религии, политических или иных убеждений, национального
или социального происхождения, имущественного положения или места
жительства" _ говорится в
Конституции. Защита прав этнических
меньшинств расписана также в национальной концепции толерантности и
гражданской интеграции и международных обязательствах, признанных
нашей страной. К примеру можем назвать документ _ ,,Европейская
рамочная конвенция о национальных отношениях» [1, 3]. Совет
национальных меньшинств, функционирующий при оффисе народного
защитника,
ежегодно
определяет
рекомендации,
связанные
с
продуктивностью исполнения вышеназванной конвенции. Вот, например с
целью содействия получению среднего образования представителями
национальных меньшинств в аппарате государственного министра по
вопросам реинтеграции был создан план действий по толерантности и
гражданской интеграции. Для содействия получению среднего образования
представителями национальных меньшинств предусмотрено перевести
национальные учебные планы и проведение тренингов по внедрению, а
также перевод на азербайджанский учебных пособий. Вместе с другими
вопросами
обсуждается
отношение СМИ к проблемам этнических
меньшинств. Особое внимание уделяется теме освещения истории и
культуры национальных меньшинств, а также их вклада в историю и
культуру Грузии. Цель конвенции - подготовка программ, которые будут
оказывать помощь в процессе интеграции этнических меньшинств и
поощрение диалога.
197

Для правильного направления процесса интеграции функционирование
СМИ должно иметь плановый и систематический характер, что требует
долгосрочной и целенаправленной работы.
Вещание на азербайджанском, абхазском, осетинском, русском и
армянском языках имеют более чем полувековую историю. В 1978 году
Государственное радио Грузии начало готовить передачи на курдском
языке. Через некоторое время стали передаваться радиопрограммы и на
греческом языке. Эти программы имели целью расширить информационное
поле для проживающих в Грузии этнических меньшинств на их родных
языках, чтобы помочь ускорению процесса их гражданской интеграции и
культурных взаимоотношений.
В 90-е годы прошлого века появились трудности в деле вещания на
языках национальных меньшинств Грузии. Политическая нестабильность в
новом грузинском государстве повлияла и на ведение редакции этих
передач. После прихода нового руководства в стране начались активные
поиски оптимального решения вещания для этнических меньшинств на их
родном языке. Для регионов и крупных городов компактного проживания
представителей национальных меньшинств Грузии, параллельно с радио
передачами, стали выпускать в эфир официальную информационную
телепрограмму «Моамбе» на национальных языках один раз в неделю.
Нужно отметить, большинство проектов, связанных с тематикой
национальных меньшинств,
осуществляется общественным
каналом
телевидения Грузии.
В Грузии стандарты освещения вопросов, связанных с национальными
меньшинствами, определены во "внутреннем кодексе поведения
общественного вещания», где говорится, что целью общественного вещания
Грузии является полностью и объективно освещать жизнь
всех
проживающих в Грузии народов и их культуру, а также уважение к
этническим и религиозным меньшинствам и способствование их развитию.
Департамент общественно-политического направления общественного
канала Грузии готовит новости (программу ,,Моамбе‖, т. е. ,,Вестник‖) для
различных этнических групп на пяти языках: абхазском, осетинском,
армянском, азербайджанском и русском.
Телевизионный выпуск идет 25 минут и выходит в эфир в 16:00.
Последовательность программы в соответствии с днями недели выглядит
следующим образом: понедельник - новости на абхазском языке, во вторник
- на осетинском языке, в среду – по-армянски, в четверг - на
азербайджанском языке и в пятницу – по-русски. Передача состоит из двух
частей: первая часть информационная и отражает социальное развитие и
политические события недели. Вторая часть состоит из нескольких рубрик,
это: регионы, глас народа, известная личность, молодежь и др.
198

В верстке программы отведено время и для образовательноразвлекательного блока. Соответственно письмам и телефонным звонкам с
просьбами граждан в эфир выходят и сюжеты социального характера.
В эфире общественного вещания в соответствии требованию и
интересам широкой общественности создано восемь муниципальных
советов, в том числе и совет этнических меньшинств, который был создан в
2006 году. Совет собирается раз в два месяца. Правление телерадиокорпорации регулярно предоставляет консультации по вопросам
национальных меньшинств в освещении актуальных вопросов.
Следует отметить, что эфирное время ,,Моамбе‖, мягко говоря, не
идеально. В 4 часа дня мало кто имеет возможность сидеть у телевизора.
Желательно, чтобы информационная программа новостей проходила
несколько позже, скажем, 18:00.
Вскоре, исходя из желания достичь более высокого эффекта передач, и,
учитывая интересы азербайджанских, абхазских, осетинских зрителей,
государственный
«Общественный вещатель Грузии» решил провести
реформирование данной структуры. В частности для более эффективной
работы и роста объема вещания на языках национальных меньшинств было
принято решение подключить к распространению информационных
программ на разных языках (по типу новостных выпусков «Евроньюс»)
региональные телевизионные станции, которые покрывают зоны
компактного проживания азербайджанцев, абхазов, осетин и армян. Так, в
частности, достигнута договоренность о приобретении эфира для данного
телепродукта на таких станциях как: г. Марнеули, ТВ «Марнеули » (на
азербайджанском), г. Гори, ТВ «Триалети» (на осетинском), г. Зугдиди, ТВ
«Одиши» (на абхазском.), г. Ахалкалаки, ТВ «АТВ 12» (на армянском),
каждый день в самое рейтинговое время (прайм-тайм 20.00- 22.00).
Партнерам предоставляется блок новостей, состоящий из 8-10 сюжетов
(хронометраж каждого блока 12-15 мин). Станции могут повторять эти
выпуски по своему усмотрению и в ночном и утреннем эфире. Помимо
этого, полный информационный коллаж на 5 языках (60 мн.) выходит в
вечернем эфире «2 канала» ОВГ в 23.00 и в утреннем эфире «1 канала» ОВГ
в 7.00. Региональные телекомпании будут иметь возможность также
предоставлять сюжеты, подготовленные местными редакциями.
На следующем этапе планируется активная работа по привлечению
иностранных грантов и спонсоров
для расширения вещания для
национальных меньшинств, подготовки авторских программ и
документалистики.
Выход с 1 марта 2010 года обновленного формата «Моамбе» на разных
языках вызвал большой интерес среди целевой аудитории. На сегодняшний
день редакции национальных меньшинств имеют возможность и самим
готовить репортажи на интересующие их темы, приуроченные, как правило,
199

к юбилейным датам известных культурных и общественных деятелей,
важных событий и т.д.
Помимо телевещаний на азербайджанском, абхазском, осетинском,
русском и армянском языках, редакция «Вещания на национальных языках
Грузии», который входит в структуру информационной программы
«Моамбе», готовит и еженедельное ток-шоу – «Наш двор». Сначала
передача называлась чуть иначе: "Итальянский двор". Хотя колорит,
присущий
кварталу,
заселенному
представителями
разных
национальностей, также характерен и для Тбилисского двора. Поэтому
название сменили менее претензионным «Нашим двором».
Ток-шоу выходит в эфир в каждую субботу в 19:00. Хронометраж
передачи составляет ровно час. Ведущий - журналист Георгий Гугушвили.
Передача готовится при поддержке Ассоциации
Организации
Объединенных Наций, а также в сотрудничестве с Агентством Соединенных
Штатов по международному развитию. Цель проекта содействие процесса
интеграции людей различных национальностей, проживающих в Грузии.
Гостьями данной программы являются представители интеллигенции,
члены НПО, правительства, молодежных, культурных и других
объединений разных национальностей. В передаче обсуждаются острые
темы межнациональных отношений, проблемы толерантности и мирного
сосуществования всех жителей Грузии.
Следует отметить, что в передачах участвуют представители всех
этнических меньшинств, проживающих в Грузии. Это и известные,
знаменитые люди, а также простые граждане различных профессий и
социальных слоев. Одним словом, все участники ток-шоу разнообразны,
что, безусловно, положительная сторона этой программы. Также
правильной можно считать тенденцию автора – он не ограничивается
только столицей, не пренебрегает регионами страны, где встречаются
компактно населенные представители этнических меньшинств. Формат
программы разработан грамотно. Она состоит из двух блоков. Первый
показывает историю той или иной нации или семьи, а во втором идет
обсуждение темы. Гости и зрители затрагивают конкретный вопрос или
проблему и ищут пути их решения.
Вещание для национальных меньшинств Грузии на «Общественном
вещании» продолжается и по радио, на тех же, указанных выше, языках
национальных меньшинств, плюс еще и на курдском языке.
Вещанию для курдской диаспоры нашей страны придается особое
значение в связи с исторической ролью общины в жизни Грузии.
С лета 2006-го года, в июне в одном из регионов Грузии, в поселке
Болниси начали ретрансляцию "Моамбе" на азербайджанском языке.
Сначала фонд «Интерньюс»- Грузия организовал семинар для синхронных
переводчиков
с грузинского на азербайджанский.
Семинар вели
200

специалист из Педагогического института им. Орбелиани и корреспондент
азербайджанской телекомпании «Лидер» в Грузии. Позже специалисты
Фонда "Интерньюс" осуществили монтаж техники на телекомпаниях
Марнеули и Болниси.
Проект по переводу с грузинского на азербайджанский язык
информационных выпусков в регионе Квемо Картли осуществляется при
финансовой поддержке ОБСЕ.
Согласно проекту, вечерний информационный выпуск Общественного
телевидения- "Моамбе" синхронно переводится на азербайджанский язык и
ретранслируется Марнеульским филиалом телерадиокомпании Квемо
Картли и Болнисской телекомпанией "ТВ 12".
Проект ОБСЕ был призван, в первую очередь, преодолеть
информационный вакуум, который сейчас ощущается в регионе Квемо
Картли. К примеру, в Марнеульском районе, где около 70% населения азербайджанцы, большинство не владеет или слабо владеет грузинским
языком и, следовательно, не может полноценно участвовать в политической
и экономической жизни Грузии.
Для азербайджаноязычного населения особо значимы передачи,
подготовленные
ассоциацией
региональных
вещателей
Грузии.
Еженедельная программа ,,Многогранник», подготовленная на базе
ассоциации, передается одновременно по 25 телевизионным и 5
радиостанциям. За последний год в зфир вышло всего 45 передач (до 500
сюжетов). Большинство из них были эксклюзивными и касались проблемм
разных регионов Грузии.
Главным достоянием медияпроекта можно считать повышение качества
информированности жителей региона, которые систематически стали
получать информацию об интересующих их вопросах, освещение которых
не происходит на общенациональных каналах.
Цитирование ,,Многогранника» на азербайджанский язык стало еще
одним полезным шагом в процессе интеграции национальных меньшинств.
В годовом отчете ассоциации региональных вещателей Грузии
приведенны несколько интервью азербайджанских жителей Марнеули и
Болниси.
Айнура Алиева, Марнеули: ,,До того, пока бы ,,Многогранник» не субтитрировали, мне приходилось переводить все для родственников на
азербайджанский язык. Мало кто из местных жителей понимает грузинский.
А это почти единственная передача, которая освещает проблемы нашей
деревни. ―
Земфира Изазбекова – руководитель неправительственной организации
,,Толерантность―: ,,Многогранник» первая передача, понятная и поэтому
интересная для жителей нашего региона. Это важно ни только для
201

информирования этнических меньшинств, а еще и для того, чтобы лучше
понимать грузинский язык . ―[3,4].
Все программы на национальных языках Грузии готовят опытные
профессиональные журналисты, пользующиеся большим уважением и
авторитетом в стране. Их совместная работа и дружба – еще одно яркое
доказательство единства всех народов независимой Грузии, которой нет
альтернативы.
SUMMARY
Several ethnic minorities live in Georgia peacefully alongside with Georgians.
Their integration into Georgian society is one of the most important objectives.
Media has a special role in the integration process of ethnic minorities. It
considerably effects the formation of public awareness and therefore the processes
taking place within the society. In this regard, Public Broadcasting has taken the
leading role throughout Georgian media. News issue ―Moambe‖ is broadcasting
in 5 different ethnic languages: Abkhazian, Ossetian, Armenian, Azerbaijanian
and Russian.
Apart from Public Broadcasting, FM radio in Marneuli is also broadcasting in
Azerbaijani language, while TV-studio ―Marneuli-TV‖ programs are translated or
sub-titled in Azerbaijani language.
Creation of a comfortable environment for Azerbaijanian population as well as
for other ethnic minorities is one of the key priorities of the state policy. This
way, the people who are far from their homelands have, on the one hand, an
opportunity to be well aware of the ongoing events, and on the other hand, to
maintain their mother language and cultural heritage.
A peaceful neighborhood is the primary precondition for the prosperity of the
whole Caucasus.

ЛИТЕРАТУРА
1. Национальная концепция толерантности и гражданской интеграции, Совет
гражданской интеграции и терпимости , Администрация Президента
Грузии, 2008 г.
2. Grigol Robakidze University, scientific works. Tbilisi, 2009.
3. Годовой отчет ассоциации региональных вещателей Грузии, Тбилиси, 2010
г.

202

Çernyavskiy Stanislav Ġvanoviç
Московский Государственный Институт
Международных Отношений
ГЕЙДАР АЛИЕВ И ДИПЛОМАТИЯ НОВОГО
АЗЕРБАЙДЖАНА
Азербайджан – крупнейшая страна Южного Кавказа, обладающая
большим
производственным
и
интеллектуальным
потенциалом.
Достижения во внутреннем развитии страны, ставшие результатом
созидательных усилий последних лет, все заметнее проецируются на ее
внешней
политике.
Свидетельством
признания
возросшей
ответственности Азербайджанской Республики в международных делах
стало укрепление ее роли в обеспечении энергетической безопасности, в
глобальной экономике и финансах.
Важнейшую роль в становлении дипломатии независимого
Азербайджана сыграл Гейдар Алиев, который заложил основы
внешнеполитической стратегии государства и активно участвовал в ее
реализации.
***
Азербайджанская Республика – авторитетный член мирового
сообщества, региональная держава Южного Кавказа. За годы независимости
в ней созданы условия для демократического развития. Сформированы
необходимые институты и правовая база. Реформы, проводимые в области
государственного строительства, призваны обеспечить реализацию
принципа разделения властей. Деятельность политических партий,
общественных организаций различной ориентации, многочисленных
органов печати, выход в эфир передач частных телевизионных и
радиоканалов являются неоспоримым подтверждением того, что в
Азербайджане предпринимаются шаги в направлении политического
плюрализма.
Большие достижения во внутреннем развитии Азербайджана,
ставшие результатом созидательных усилий последних лет, все заметнее
проецируются на его внешней политике. Свидетельством признания
возросшей ответственности Азербайджанской Республики в международных
делах стало укрепление ее роли в обеспечении энергетической
безопасности, в глобальной экономике и финансах.
На этом прочном фундаменте нарастает динамика дипломатической
активности.
Азербайджанское
руководство
реализует
свою
внешнеполитическую стратегию, отвечающую коренным национальным
интересам страны и требованиям нынешнего этапа мирового развития. Эта
стратегия,
включающая
свое,
национальное
видение
нового,
203

многополярного миропорядка, подтверждаемое практикой современных
международных отношений, подробно изложена в выступлениях
Президента Ильхама Гейдаровича Алиева.
В практической деятельности азербайджанская дипломатия ведет
дела со своими международными партнерами с суверенных позиций, на
основе полного равноправия, взаимного учета интересов и взаимной
выгоды. При этом она исходит из того, что ценой международного согласия
не может быть отказ от внешнеполитической самостоятельности. Поэтому
там, где партнеры отказываются от совместных действий, азербайджанская
сторона принимает решения сама, исходя, прежде всего из своих
национальных интересов, но обязательно опираясь на международное право.
Позитивная реакция в мире на внешнеполитические инициативы Баку
свидетельствует о том, что призыв к откровенному разговору,
подкрепленный решимостью идти на трудные решения в вопросах,
затрагивающих интересы национальной безопасности и основы
существующего международного правопорядка, в целом находит понимание
у партнеров.
За годы независимого развития Азербайджанская Республика обрела
свое достойное место в мировом сообществе. Она заявила о себе как о
суверенном государстве, реализующем политику добрососедства и мирного
сосуществования, равноправного взаимовыгодного сотрудничества.
Важнейшую роль в становлении дипломатии независимого
Азербайджана сыграл Гейдар Алиевич Алиевич, который не только заложил
основы внешнеполитической стратегии государства, но и активно
участвовал в ее реализации.
Практическая международная деятельность Г.А.Алиева началась
летом 1969 г. после его избрания Первым секретарем ЦK Компартии
Азербайджана. В ноябре 1982 г. Г. А.Алиева назначили Первым
заместителем Председателя Совета министров СССР. В его компетенцию
входили, в том числе, и контакты с представителями высшего звена
зарубежных государств.
После избрания 3 октября 1993 г. Президентом Азербайджанской
Республики
международная
деятельность
Г.А.Алиева
приобрела
качественно новый характер – речь шла о разработке стратегической
концепции Республики, которая позволила бы ей не только выйти из
тяжелейшего состояния, связанного с навязанной ей войной, но и занять
достойное место в мировом сообществе.
В рамках разработанной Г.А.Алиевым стратегии высшим
приоритетом Азербайджана стала защита интересов личности, светского
общества и демократического, правового государства. Что касается
международной деятельности, то главные усилия направлялись на
достижение следующих внешнеполитических целей:
204

- справедливое решение армяно-азербайджанского нагорнокарабахского конфликта и восстановление территориальной целостности
страны, освобождение оккупированных земель, возвращение беженцев в
родные места,
- активное использование «энергетической дипломатии» для
поступательного развития страны, подъема ее экономики, повышения
уровня жизни населения, успешного проведения демократических
преобразований, укрепления светского, конституционного государства,
- формирование пояса добрососедства по периметру государственной
границы, содействие устранению имеющихся и предотвращению
возникновения потенциальных очагов напряженности и конфликтов на
Южном Кавказе;
- ускорение интеграции в мировое сообщество и, прежде всего, в
евроатлантические структуры, поиск согласия и совпадающих интересов с
зарубежными странами и межгосударственными объединениями в процессе
решения задач, определяемых национальными приоритетами;
- воздействие на региональные процессы в целях формирования
стабильного, справедливого и демократического миропорядка, строящегося
на общепризнанных нормах международного права, включая, прежде всего,
цели и принципы Устава ООН;
- всесторонняя защита прав и интересов азербайджанских
граждан и соотечественников за рубежом.
Осуществление указанной стратегической программы столкнулась с
рядом серьезных трудностей, связанных, в том числе, с отсутствием
государственных институтов, способных реализовывать на практике
принятые решения.
Напомню, что история Министерства иностранных дел независимого
Азербайджана официально начинается 9 июля 1919 года, когда
правительство Азербайджанской Демократической Республики (АДР)
приняло постановление («временный наказ») о создании Канцелярии при
министре иностранных дел.1
В первые дни существования азербайджанской дипломатии – в 1919
году - в Баку функционировали дипломатические представительства 16
зарубежных государств, в том числе США, Великобритании, Франции,
Италии, Швеции, Швейцарии, Бельгии, Ирана и Украины.
После ликвидации Азербайджанской Демократической Республики в
апреле 1920 года вместо Министерства иностранных дел создается
Народный Комиссариат Иностранных Дел Азербайджанской ССР (НКИД),
1

Государственный Архив Азербайджанской Республики, ф. 970, оп. 2, д. 80,
л. 28-30.
205

который, обладая значительными полномочиями, занимался в 1920-1922 гг.
вопросами двусторонних отношений. В этот период народными
комиссарами иностранных дел Азербайджана были Нариман Наджаф оглу
Нариманов (04.1920 - 05.1921) и Мирза Давуд Багир оглу Гусейнов (05.1921
– 12.1921).
После создания СССР деятельность НКИД АзССР фактически
приостановилась. Однако после того как 25 августа 1941 года в Иран
вступили соединения Красной армии, которые совместно с британскими
войсками фактически оккупировали Южный Азербайджан, азербайджанские
дипломаты активно привлекались к работе на иранском направлении. Уже в
сентябре 1941 года в Иран был отправлен первый отряд работников из
Азербайджанской ССР, а 6 марта 1944 года Совет народных комиссаров
СССР по рекомендации В.М.Молотова, обсудив вопрос «Об усилении
экономической и культурной помощи населению Южного Азербайджана»,
принял соответствующие решения. В декабре 1944 года в Тегеран приехал
секретарь ЦК Компартии Азербайджана Гасан Гасанов. Началась
подготовка к предоставлению азербайджанским провинциям Ирана
широкой национальной автономии. Исполнение решения предписывалось
осуществить ЦК КП(б) Азербайджана и Совету Народных Комиссаров
АзССР. Эта деятельность продолжалась вплоть до вывода советских войск
из Ирана в марте 1946 года.
В последующий период азербайджанской истории международные
отношения составляли исключительную прерогативу союзного Центра,
поэтому МИД Азербайджанской ССР имел малочисленный аппарат,
состоявший из министра, его заместителя, помощника министра,
канцелярии и протокольного отдела. На посту министра иностранных дел
работали Махмуд Исмаил оглу Алиев (1944 – 1958), Таира Акпер гызы
Тагирова (1959 – 1983), Эльмира Микаил гызы Гафарова (1983 – 1987).
Наиболее известный азербайджанский министр советского периода Таира Акпер гызы Таирова - курировала международные вопросы с 1957 по
1968 годы «по совместительству» (одновременно она возглавляла
Государственный комитет по науке и технике) и только позже (1968-1984)
сконцентрировалась на них полностью. При Таировой аппарат МИД не
превышал 10-15 сотрудников, хотя республиканские кадры активно
использовались в загранучреждениях МИД СССР, в том числе и в
посольствах на Арабском Востоке и в Азии. Сама Т.Таирова неоднократно
возглавляла советскую группу в Третьем постоянном комитете социального
развития Генеральной ассамблеи ООН. Главные задачи, которые
приходилось выполнять МИД АзССР в тот период, касались
информационно-пропагандистского обеспечения внешней политики СССР
на Ближнем и Среднем Востоке. В годы ирано-иракской войны Баку
обеспечивал реализацию посреднической миссии СССР.
206

В
столице
Азербайджана
имелись
два
иностранных
представительства - в начале Великой Отечественной войны открылось
генеральное консульство Ирана, а в 1973 году – Ирака.
Поскольку постсоветский Азербайджан не имел ни посольств, ни
своих представительств при международных организациях, проблема
отсутствия загранпредставительств решалась первоначально путем
возложения этих обязанностей на сотрудников посольств СССР
азербайджанской национальности там, где таковые имелись (впервые этот
вариант был применен в посольстве СССР в Египте). В некоторых местах –
Брюсселе, Нью-Йорке, Вашингтоне – азербайджанские представители в
начале
1990-х
годов
работали
в
помещении
турецких
загранпредставительств.
Разумеется, в условиях отсутствия загранаппарата и недостаточной
эффективности МИД в целом главная тяжесть в реализации
внешнеполитических задач легла на Президента. За 1993-1998 гг. Г.А. Алиев
совершил 79 визитов в 33 страны, в том числе 25 официальных, провел 2326
мероприятий, связанных с вопросами внешней политики. В течение пяти лет
между Азербайджаном и зарубежными государствами подписан 431
документ (договоры, соглашения, протоколы, заявления, декларации и
меморандумы). 2
Деятельность МИД находилась в центре внимания Президента.
Выступая 6 марта 1998 г. перед коллективом Министерства, Г.А. Алиев,
наряду с позитивными оценками его работы, высказал немало критических
замечаний в адрес руководства Министерства иностранных дел. Обращаясь
к молодым дипломатам, Г.Алиев подчеркнул: «Испокон веков профессия
дипломата считается в истории всех государств самой уважаемой и
почетной. Если взять историю любой страны, увидишь, что на дипломатической работе были люди из самых высших слоев, самые подготовленные,
знающие, грамотные, умные. Такое мнение сложилось и у нас. Что мы
представляем, говоря «дипломат»? Людей самых высокообразованных,
высокой культуры, красивой внешности, хорошо одетых, воспитанных,
отличающихся в обществе своим поведением. Не случайно в свое время
говорили, что людей надо обучать, как держать вилку и ложку при еде, как
сидеть за столом, как брать тарелку. Все эти вопросы вытекают из
дипломатии. В обычной жизни люди на это не обращают особого внимания.
Эти традиции присущи дипломатии, то есть дипломатическим работникам,
Сообщение Секретариата Президента Азербайджанской Республики о
мероприятиях и встречах, проведенных Президентом Азербайджанской
Республики за период с 3 октября 1993 года по 3 октября 1998 года. Баку,
1998, с.11
2

207

это их традиции и правила, поэтому, произнося слово «дипломат», каждый
представляет себе особо избранного человека. Мы должны вырастить таких
дипломатов». 3
В соответствии с Конституцией, внешняя политика Азербайджана
определяется и направляется лично Президентом, который вносит
предложения в Милли меджлис об учреждении дипломатических
представительств в иностранных государствах и международных
организациях, назначает и отзывает азербайджанских послов в иностранных
государствах и представителей при международных организациях;
принимает верительные и отзывные грамоты дипломатических
представителей иностранных государств; заключает межправительственные
договоры, представляет в Милли меджлис для ратификации и денонсации
межгосударственные договоры, подписывает указы об утверждении
международных договоров (ст. 109). В реальной практике функции
Президента значительно шире. Именно он определяет внешнеполитическую
стратегию
страны,
которая
сегодня
выстраивается
с
учетом
общенациональных интересов, в соответствии с конкретными реалиями и
нормами международного права.
Важнейшим этапом на пути укрепления дипломатической службы
Азербайджана стало принятие 8 июня 2001 года закона, установившего
правовые основы ее организации, как одного из видов государственной
службы, а также правовое положение находящихся на ней государственных
служащих. В законе «О дипломатической службе» последняя определяется
как профессиональная деятельность граждан в соответствующих
государственных
органах,
осуществляющих
внешнюю
политику
Азербайджанской Республики.
В систему органов дипломатической службы входят Министерство
иностранных дел, дипломатические представительства и консульства,
вспомогательные организации, созданные для обеспечения деятельности
МИД, и его учебные заведения.
К основным обязанностям органов дипломатической службы
отнесены: подготовка и представление предложений по концепции и
основным направлениям внешней политики Азербайджанской Республики;
реализация внешнеполитического курса; обеспечение суверенитета,
безопасности, территориальной целостности и неприкосновенности границ
страны, ее политических, экономических и других социальных интересов;
использование дипломатических методов и средств для защиты
международного мира и безопасности; защита прав и интересов
Азербайджанской Республики, ее граждан и юридических лиц за рубежом;
осуществление дипломатических и консульских связей с другими
3

Бакинский рабочий. 1998, 11 марта

208

государствами
и
международными
организациями;
обеспечение
государственного протокола. На МИД также возложена координация
деятельности других органов исполнительной власти с целью обеспечения
единой политической линии в отношениях с другими государствами и
международными организациями.
Основная
тяжесть
внешнеполитической
работы
согласно
Конституции Азербайджана лежит на Президенте. Ильхам Гейдарович
Алиев, будучи сам по образованию дипломатом (выпускник Московского
государственного Института международных отношений), уделяет этому
направлению большое внимание. Учитывая роль азербайджанской
дипломатии в строительстве независимого Азербайджана, Президент
И.Г.Алиев принял 24 августа 2007 года постановление - ежегодно отмечать
9 июля как профессиональный праздник сотрудников органов
дипломатической службы Азербайджанской Республики.
За двадцать лет независимого развития азербайджанское общество
прошло нелегкий путь от анархии к светскому, демократическому
государству. Разумеется, руководство страны, ее интеллектуальная элита
извлекли определенные уроки из накопленного опыта. Самый главный
вывод, пожалуй, в том, что стране не нужны «революционные потрясения»
и она должна развиваться в соответствии с Конституцией, проводя
сбалансированный, предсказуемый внешнеполитический курс в отношении
своих ближайших соседей. В арсенале азербайджанских политиков и
дипломатов появилось понимание того, что современный мир обладает
такой структурой взаимовлияния, которая отвергает идею возведения
концепции независимости в абсолют, отдавая предпочтение подходам,
основанным на признании приоритета многосторонних и гармоничных
взаимосвязей между отдельными частями всей международной системы. А
главная их задача – укрепление независимости и суверенитета
Азербайджанской Республики, неуклонный рост ее авторитета в мировом
сообществе.
SUMMARY
Azerbaijan - the largest country in South Caucasus, with great industrial
and intellectual potential. The achievements in the domestic development of the
country resulting from the creative efforts of recent years have more and more
impact on its foreign policy. The increased responsibility of the Azerbaijan
Republic in international affairs resulted in its greater role in ensuring energy
security, global economics and finance.
Heydar Aliyev played the crucial role in establishing of diplomacy of New
Azerbaijan. He laid the foundations of foreign policy of the State and participated
actively in its implementation.
209

ÇoçiĢvili David
(Горийскй университет, Джандарская Азербаиджанская школа ),
Namazov Vahid
(Джандарская Азербаиджанская школа)(Грузия)
СВАДЬБА АЗЕРБАЙДЖАНЦЕВ В ГРУЗИИ
С тех пор, как в Грузии поселились азербайджанцы, прошли века. Бок о
бок с грузинами они активно включались в общественную жизнь, плечом
к плечу сражались с общими врагами, создавали материальную и духовную
культуру. История Грузии богата подобными фактами. Совместная жизнь
двух народов внесла много общих штрихов в их духовную культуру.
Несмотря на разное религиозное вероисповедание, у них много общего.
Свадьба является одним из значительных явлений в семейной жизни.
Изучение института брака весьма интересно. Азербайджанская свадьба
отличается особенной многокрасочностью и весельем, множеством
обрядов, корнями уходящии в древность. В азербайджанских свадебных
традициях можно обнаружить как древние ритуали, так и соблюдение
законов шариата. Проживающие в Грузии азербайджанцы частично меняли
свои свадебные традиции под влиянием тех народов, рядом с которыми
им приходилось жить. Свадьба азербайджанцев, проживающих в Грузии,
отличаются сочетанием
исконно азербайджанских и, частично,
грузинских традиций.
Испокон веков азербайджанцы устраивали помолвку своих детей
с колыбели. Часто они являлись близкими родственниками, единственное
– они не должны были быть одного рода. Азербайджанцы – простолюдины
раньше фамилии не имели и имя отца являлось для сына уже фамилией.
Например, сын Мустафы величался Мустафой-оглы, сын Али – Али - оглы
и так далее. Именно этим и объяснялась возможность браков между
близкими родственниками. Немаловажным было и то, что имущество не
уходило к другому роду или семье. Массовое получение фамилий
сократило количество браков между ближайшими родственниками.
Брачный возраст раньше начинался с 11 лет. Девушку этого
возраста уже можно было выдавать замуж. Все же обычно женщины
выходили замуж с 14 лет, а мужчины женились– с 16. В настоящее время
брачный возраст увеличился. Азербайджанцы живущие в Грузии, выдают
дочерей замуж с 17-18 лет, хотя в горных местностях жители
придерживаются старых традиций, в том числе и помолвки с
колыбельного возраста. В городах
этого уже не наблюдается:
азербайджанцы стали придерживаться современных, урбанистических
традиций.
210

Говоря об свадебных традициях азербайджанцев, проживающих в
Грузии, мы должны выделить три этапа: сватовство, помолвка и свадьба.
В свадебном обряде сватовство занимает важное место. Сватами
могут быть близкие родственники брачующихся с одной или с обеих
сторон. Чтобы получить согласие на сватовство, родители молодоженов
должны одарить их. Молодые в этом обычно не принимают участия,
поскольку азербайджанцы считают свадьбу священным ритуалом,
требующим родительского согласия и благословения. В противном
случае брак может оказаться несчастливым.
Сваты идут в семью невесты просить ее руки. Члени семьи
встречают их на крыльце дома. В том случае если семья девушки заранее
знает цель их прихода и кандидатура жениха для них неприемлема,
сватов могут и не пустить в дом. Ежели цель прихода гостей не известна,
их приглашают в дом и угощают чаем. Если чай сладкий, это означает
согласие невесты и ее родителей на предложение. Представитель со
стороны
жениха
повязывает
невесту
платком, что
означает
окончательный утвердительный ответ с ее стороны. После этого мать
невесты с помощью родственников начинает готовить приданое.
Следует отметить, что приданое является одним из важнейших
атрибутов в азербайджанской (да и не только) свадьбе. Подготовка
приданого начинается с малолетства невесты и достигает кульминации
после согласия, данного сватам. В приданое невесты могут входить как
предметы обихода, так и роскоши и даже жильѐ, - в зависимости от
возможностей родителей невесты. Впрочем, даже самая неимущая семья
старается не ударить лицом в грязь, поскольку от этого зависит ее престиж.
Обычно в приданое дают постель, белье, личные вещи, посуду, бытовую
технику, мебель и т.д. Институт приданого упоминается еще в законах
Хаммурапи (Закони Хамурапи подробно рассматривают вопрос об
имущественных отношениях между супругами: о приданом и брачном
выкупе (г. 159-164); о раздельной ответственности по долгам, возникшим до
брака (г. 151-152); об имуществе жены (г. 150). Вавилонский брак не был,
вопреки тому, что об этом часто пишут, "браком-куплей": размер приданого
был больше, чем размер выкупа (г. 162 - 164). Приданое является
собственностью
женщины, независимо от того, как
сложится ее
дальнейшая жизнь в семье мужа, переходить в чужую собственность
приданое может лишь в случае смерти женщины или по ее воле.
Приданое женщины долго является предметом обсуждение родственников
мужа и соседей.
Следующим этапом является помолвка. Семья жениха покупает
для невесты венчальное кольцо, платок, подарки, сладости и вместе с
родственниками в заранее оговоренное время отправляется в семью
невесты. Там накрывают стол. Будущие родственники знакомятся друг с
211

другом, договариваются о свадьбе, уточняют детали. Тут же оговаривается,
где и как до свадьбы должны встречаться друг с другом жених и
невеста, чтобы лучше познакомиться.
Обе стороны выбирают векилов, которые оговаривают между
собой детали свадьбы. За несколько дней до свадьбы сторона жениха
посылает в семью невесты свадебные продукты: мясо, муку, жир, чай, рис,
сладости. Это процесс, необходимый для оказания помощи семье невесты,
называется «агаметом». Со своей стороны, семья невесты посылает жениху
приданое. В это время семья жениха дарит другой стороне специально
купленного для этой цели петуха, наряженного цветными лентами. Этот
обряд совершают специально подобранные с обеих сторон для этого
женщины – «энге». Энге со стороны жениха дарит петуха невесте. Этот
обряд восходит к временам идолопоклонничества и настолько
живописен, что сохранился до сих пор.
Когда стороны согласуют все детали свадьбы, назначается день ее
проведения, приглашаются родственники. Свадьбу стараются провести
весело, живописно, памятной как для молодых, так и приглашенных:
посылаются пригласительные на свадьбу, делается запас продуктов и
спиртных напитков, что раньше запрещалось.
Свадебный ритуал начинается в семье невесты, где за столом
собираются ее родственники. Свадьба начинается по прибытии на нее
друзей жениха с музыкантами. Под музыкальное сопровождение, с
танцами с ,,лотками» (хонча), на которых лежат сладости и подарки, они
приближаются к свадебному столу, где их ожидают родственники и
соседи невесты. Затем жених с букетом цветов поднимается к невесте,
которая ожидает его в другой комнате со своими подружками и
близкими родственницами. Принятый букет означает последнее согласие
невесты и она вместе с женихом под музыку направляется к специально
отведенному месту за свадебным столом.
Свадебный
стол
ведет
тамада. Азербайджанская свадебная
традиция не знала институт тамады. По нашему мнению, это является
влиянием многовекового соседства с грузинами и является заимствованием
для большей организованности свадебного стола. Сегодня тамаду можно
встретить не только за азербайджанским столом в Грузии, но и в
Азербайджане. К другому заимствованию следует отнести наличие
спиртных напитков за столом. Это наблюдается с 60-х гг (Как известно,
ислам запрещает употреблять алкоголь, а грузинское застолье невозможно
представить без него).
Исключение
у Азербаиджанцев составляют
похороны, сороковины и годовщины, когда к столу подают только
сладкие напитки и чай.
Свадьба в доме невесты проходит очень весело, что вообще
отличительно для азербайджанской свадьбы. За столом преобладают
212

традиционные национальные блюда. Заканчивается свадьба у невесты
ритуалом «хны». С языческих времен, когда предки поклонялись огню и
солнцу,
хна
олицетворяла
символ
солнца. Хна заготавливалась
специально к этому дню, ею мазали невесте лоб. После этого церемониала
уже ни один мужчина, включая отца невесты, не мог прикоснуться к
ней. Этот обычай претерпел некоторое изменение: на украшенном лотке
(хонча) зажигают свечи и танцуют вокруг него, хной же жениху и
невесте мажут руки.
По свадебной традиции в последний день жених с дружками едет
забирать невесту. Шафер жениха (Азербаиджанци в грузии его величают
«сахдиси»), украшает «шах» - ветку, на котором красные яблоки и
обязательно сладости. Молодежь пытается достать яблоки и подарить их
жениху. Это, видимо, идет из
библейской традиции, где яблоко
олицетворяет дерево жизни, рай. Вообще яблоко на азербайджанском
свадебном столе несет большую смысловую нагрузку.
И так, Азербаиджанцы проживающие в Грузии, верно, сохраняют свои
многовековые традиции. Тем не менее, исторические сосуществование
Азербаиджанцев с другими нациями все-таки в той или иной мере влияет на
эти же традиции.
ЛИТЕРАТУРА
1. Челебадзе Н., Женщина и семья, Тб.,2005, (На грузинском языке)
2. Гоциридзе Г., Народная культура питания и традиция застолья в
грузии, Тб.,2007 (На грузинском языке)
3. Харатишвили К., Этикет грузинской свадьбы., (Тамада), 2006, (На
грузинском языке)
4. Хахубия И., Свадьба и развод по закону Моисея, Тб., 2006, (На
грузинском языке)

Efnan Altun
Ordu Universiteti
HAZAR’DAN ANADOLU’YA TAPMACA - BĠLMECE
ÖZET
Bilmece, her toplumda hoĢça zaman geçirmek amacının doğurduğu yaygın
bir zekâ ve söz oyunudur. Bilmece, Azerbaycan‘da tapmaca adı ile bilinmektedir.
Bu incelemede Azeri ve Türk sahasındaki bilmece türü karĢılaĢtırılarak benzerlik
ve farklılıklar belirtilmeye çalıĢılmıĢtır.
213

Anahtar Kelime: Bilmece, Tapmaca, Türkiye, Azerbaycan, Ortak
Bilmeceler.
ABSTRACT
Riddle, born of a common goal of society to spend a pleasant time and
there is a game of intelligence. Riddle is know as tapmaca in Azerbaijan. In this
study, the similarities and contrasts between the riddle forms in Turkish and
Azerbaijani areas are given.
Key Words : Riddle, Tapmaca, Turkey, Azerbaijan, Common Riddles
Bilmece; her toplumda hoĢça zaman geçirmek amacının doğurduğu yaygın
bir zekâ ve söz oyunudur1. Bilmeceler eĢya, insan, hayvan, bitki, doğa ve inanıĢla
ilgili bilgilerin üstü kapalı olarak anlatılması ve onun ne olduğunun düĢünülerek
bulunmasını
hedefleyen
çoğu
kalıplaĢmıĢ
sözlerdir.
Bilmecelerin kökeni bazı araĢtırmacılara göre mitolojilere kadar uzanır1.
Genelde bilmece olarak söylenmesine karĢın Anadolu‘da asal, elçim, masal, mat,
metal, tapmaca, bulmaca, hikâye, söz, bilmeli, matal, tanımaca, fıcık, dele,
gazelleme gibi adlar da verilmektedir. Türkiye dıĢındaki Türklerde ise baĢvatkıç,
bilmece, jumbak, mat, sir, tabıĢka, tabıĢmak, tabuĢturmak, tapkıĢ, tapmaca,
tapiĢmak, tepiĢmak, yomak gibi adlarla ifade edilmektedir. Divan-ü Lügatit
Türk‘te de bilmece kavramı ve ona yakın kavramları ifade eden tabuz, tabuzgu,
neng, tabuz gok, tabzuğ, tabuzgu, tapzugug kelimeleri bulunmaktadır.
Bilmeceler anonim ve ferdi bilmeceler olarak iki bölümde ele alınırlar.
Anonim bilmeceler halk edebiyatı ürünüdür. Ferdi bilmeceler edebiyat ürünü olup
yazarlar ve Ģairler tarafından yaratılırlar. Halk edebiyatı türü değeri taĢıyan
bilmeceler biçim bakımından nesir ve nazım olarak ikiye ayrılırlar. Sayıca az olan
nesirli bilmeceler çoğu nazımlı bilmecelerin parçalanmasından oluĢur.
Ġlk bilmece örneklerini Kıpçak sahasının 14.yy. ait en önemli eserlerinden
biri olan Codex Cumanicus‘ta görüyoruz1.
Çok eski çağlardan beri yaĢaya gelen bilmece sorma geleneği günümüzde
de sürmektedir. Bilmeceler, çok eskilerde, savaĢlarda karĢılıklı sorularak
savaĢmadan bilen tarafın galip geldiği, kan dökmeden savaĢ kazanılan bir bilgi
yarıĢması olarak iĢlev yapmıĢtır.
Masallarda sıkça rastlanan dev veya baĢka yaratıkların, bilmecemsi
soruları, padiĢahların kızlarını verecekleri kiĢilere bilmece sorarak bilgi yarıĢı
yapmaları, birçok mitolojik olaylarda bilmecelerin çözümüyle olayın iyi bir
Ģekilde sonuçlanması bilmecenin eski toplumlardaki önemini göstermektedir.
Eskiden ciddi, zekâ savaĢı özelliği gösterirken, bilmece sorma geleneği zamanla
eğlence Ģeklini almıĢtır. DeğiĢen toplum yapısı ve yeni eğlence araçlarının
geliĢmesi sonucu unutulmuĢ görünse de çocuklar arasında olduğu gibi kırsal
214

alanlarda çeĢitli nedenlerle toplanan yetiĢkinler arasında bilmece sorma
geleneğinin sürdüğü araĢtırmacılar tarafından belirlenmiĢtir. Bu ortamlarda kiĢisel
veya karĢılıklı gruplar halinde bilmece sorulmaktadır. Sorulan bilmecenin
karĢılığını bulamayan kiĢi veya tarafın, sonradan ipuçları isteme hakkı vardır.
Yenir mi, yenmez mi? Canlı mı cansız mı? Burada var mı? Gibi sorulara evet,
hayır gibi kısa ve kesin cevaplar verilebilir. Bilmece yine çözülmezse taraflar
arasında pazarlık baĢlar. Pazarlık, bilmeceyi çözemeyenlerin cevabı öğrenebilmesi
için
bir
bağıĢta
bulunmasıyla
sona
erer.
Sosyal ve ekonomik yaĢam biçimindeki hızlı değiĢiklik sonucu eğlence
araçlarının çoğalması bu zengin folklor ürünlerini tarihe mal etmiĢ gibi
görünmekle birlikte bilmecelerden okullarda öğretim aracı olarak yararlanılmaya
baĢlanmıĢtır.
Bilmeceler genelde kıĢ günleri odalarda yetiĢkinler tarafından çocuklara
sorulduğu gibi çocuklar kendi aralarında da sormaktadırlar. Burada sadece
bilmece sorulur, bilen oyuncu birbirlerine söyler ve bilmece sorma hakkını
kazanır.
Çocuklar için sözcüklerle üretilmiĢ bir oyun aracı olan bilmece onlara, düĢ
ve düĢünce gücüne seslenen kurmaca bir dünya sunar. ġiirsel bir anlatımla
çocukları dille kurgulanmıĢ bir zekâ oyununa davet eder. Onları, tüm bildiklerini
sınamaya, olaylar ve olgular ile kavramlar arasında anlamsal ilgiler kurmaya
yöneltir. Ġkilemeleri, deyimleĢmeleri kullanarak, ana dilinin söz varlığını
yansıtmadaki iĢlevini somutlar.
BĠLMECELERĠN FONKSĠYONU
Bilmecelerin fonksiyonu üzerine yapılan araĢtırmalardan, bilmecelerin
genellikle insan psikolojisi ile ilgili olduğu, kiĢiliği geliĢtirmeye ve güçlendirmeye
yaradığı anlaĢılmıĢtır. ÇeĢitli yarıĢmalarda soruyu soran veya cevabı çözen kiĢi,
karıĢık Ģeyleri anlayabildiğini, baĢkalarının farkında olmadığı benzerlikleri
bildiğini hissederek tatmin olur. Bazı kültürlerde bilmecenin geçmiĢte bazı büyüsü
ya da törensel görevleri de vardı. Zamansız bilmece söylemek bazı doğaüstü
ruhları kızdırabilir gibi. Bunların yanı sıra bilmecelerin, değiĢik toplumlarda, daha
az rastlanan bazı temel ya da yardımcı fonksiyonları da olabilir.
Halkbilimindeki geliĢmelere paralel olarak, bilmecelerin yapısı, üzerinde
gittikçe daha fazla durulan bir alan haline gelmiĢtir.
Bilmeceler, diğer anonim ürünler gibi baĢlangıçta bir birey tarafından
yaratılır, ancak halk tarafından söylenmeğe baĢlandığında ortak kültürle
215

beslenerek anonim hale gelir1. Bilmece söylemek, kültürün belirlediği bazı
tanımları kullanarak, yine kültürün belirlediği bazı kurallara göre oluĢturulur.
Bilmeceler fonksiyonları, yapısı, üslupları, aktarılmaları ve kaynakları yönünden
araĢtırma konusu yapılır1.
AZERBAYCAN’DA BĠLMECE UNSURU
Türk dünyası içinde Azerbaycan Türklüğünün önemli bir yeri vardır. 1991
yılında bağımsızlığını kazanan Azerbaycan Cumhuriyeti, Azeri Türklerinin
yaĢadığı bir ülkedir. Türk kültür dairesi içerisinde Azerbaycan Türklerinin çok
zengin bir halk edebiyatına ve folklora sahip olduğunu görürüz. Gündelik hayatın
hemen her sahasında halk edebiyatı ve folklor mahsulleri canlı olarak
yaĢamaktadır.
Azerbaycan sözlü halk edebiyatının en eski ve önemli türlerinden birisi
tapmacalardır. Türkiye‘de bilmece olarak bilinen bu tür, asırlardan bu yana dilden
dile, nesilden nesle aktarılarak günümüze kadar gelmiĢtir.
O nedi ki gap gaya
Köyden endi sen çay
.
SavuĢtursun belanı
Yalvardım gümüĢ aya
Cevabı veba hastalığı olan bu bilmecede hastalığın giderilmesi için tanrısal
bir güç olan aya yalvarılmıĢtır. Masallar ve halk hikâyelerinde kahramanlar
bilmecelere cevap vererek ölümden kurtulur, sevdiğine kavuĢur, büyük mevkiler
elde eder1.
Azerbaycan bilmeceleri, halk hayatının bütün sahalarına ait konuları içine
alır. Halk, en çok ne iĢ ile meĢgul olmuĢsa, hangi eĢya ve hadise ile gündelik
temasta bulunursa, daha çok o alanda bilmece üretmiĢtir. Ev eĢyaları, giyim,
hayvanlar alemi, bitkiler alemi, aletler, insan ve onun beden uzuvları, erzak,
meyveler, gök cisimleri, yer, tabiat, tabii hadiseler, mücerret hadiseler, bilimteknik alanında olmak üzere bilmecelerin konularını sıralamak mümkündür.
AĢağıdaki tapmacalar, meyve, bilim-teknik alanına örnektir.
Hacılar Haca gider
Cehd eder gece geder
Bir yumurta içinde
Yüz elli cüce geder (NAR)
Gutu gutu içinde
Gutu sandık içinde
Babamın ağ yaylığı
O da onun içinde
(ġABALID: Kestane)
216

Azerbaycan bilmecelerinde en çok ele alınan konular; geçim araçları
özellikle çiftçilik ve bitkiler âlemidir.
Azerbaycan‘da mevcut olan bütün meyveler, bitkiler, hakkında bilmeceler
vardır. Bunlar nesilden nesile, asırdan asıra geçerek, yaĢayıp yeniden oluĢturulur.
Ve günümüze ulaĢır.
Bazen mâni ve bilmece öylesine birbirine karıĢmıĢtır ki, bilmece mi mâni
olmuĢtur, mâni mi bilmece olmuĢtur; bunu tespit etmek imkânsız hâle gelmiĢtir.
Bu durum, Azerbaycan halk edebiyatı için de geçerlidir. Orada da ufak tefek
birtakım değiĢikliklerle yazılan/söylenen bazı mânilerin (bayatların) bilmece, bazı
bilmecelerin ise mâni (bayatı) olduğu görülmektedir. Hatta bazen Azerbaycan‘da
söylenen bir mâninin, Türkiye‘de bilmece olarak sorulduğu da bilinmektedir. Bu
hem mâni ve bilmece arasındaki yakınlığa hem de her iki edebiyat (Türkiye ve
Azerbaycan) arasındaki benzerliğe ve ortaklığa güzel bir örnek oluĢturmaktadır.
AĢağıda verilen Azerbaycan yöresine ait mâni (bayatı) sadece üçüncü
mısrada bir kelime değiĢikliği ile (seksen: heĢtad) yine Azerbaycan‘da bilmece
olmuĢtur. Bilmecemizin cevabı ise ―seksen goyun, yüz keçi derisinin bir ata
yüklenmesi‖dir. Ġki metin arasındaki farklı kelime olan ―heĢtad‖ Farsça seksen
anlamına gelmektedir. Yani, farklı olan kelime de aslında aynı anlamdadır.
Böylelikle bir dörtlük, hemen hemen hiçbir değiĢiklik yapılmadan hem mâni hem
de bilmece olmuĢtur.
Mâni:
Men aĢigem bir ata
Bir oğuldur bir ata
Seksen gatır yüz deve
Yüklenibdir bir ata
(Karaağaç-Açıkgöz 1998: 48).
Bilmece:
Men aĢigem bir ata
Bir oğuldur bir ata
HeĢtad1 deve gırh gatır
YüklenmiĢdi bir ata
(Seyidov 1992: 200).
Diğer bir örnekte ise karĢımıza bir üçleme olarak çıkmaktadır. Birinci
dörtlük Azerbaycan‘da mâni, ikincisi bilmece, üçüncüsü ise Türkiye‘de bilmece
olarak bilinmektedir. Bilmece olanların cevabı Azerbaycan‘da ―mantar‖
(Ahundov-Tezcan), Türkiye‘de ise ―namaz‖ (Çelebioğlu-Öksüz)‘dır.
Örneğin;
Biz idik biz idik
Otuz iki kızdık
Ezildik büzüldük
Bir sıraya dizildik
217

(Ġçel 2005: 307).
Yukarıdaki bilmecenin cevabı ise bilindiği üzere ―diĢler‖dir. Ancak bu
bilmece, soru kayması yoluyla ―yün tarağı, sinek, iğ, süpürge, yıldız, arı, süt
diĢlerinin dökülüp asıl diĢlerin çıkması, nar, sarımsak, odun ve ipek kozası‖
olarak on bir farklı cevabı da karĢılamak üzere kullanılmıĢtır. Ancak bilmecede
verilen kelimelerin anlamları ve ipuçları dikkate alındığında asıl cevabın
―diĢler‖ olduğu ortaya çıkmaktadır.
Mâni:
Ġki Ģah iki sine
Biri ne ikisi ne
Bir ağacda beĢ alma
Gün düĢüb ikisine
(Karaağaç-Açıkgöz 1998: 76).
Bilmece:
Men aĢıg ikisine
Ġki dal iki sine
Bir ağaçda beĢ alma
Gün düĢüb ikisine
(Ahundov-Tezcan 1994: 165).
Bilmece:
ġimdi Ģimdi Ģim düĢer
Gölge kalkar gün düĢer
Bir ağaçta beĢ elma
Ġkisine gün düĢer
(Çelebioğlu-Öksüz 1995: 51).
Yukarıdaki örnek metinlerde bilmecelere verilen cevaplardan
Azerbaycan‘daki ―mantar‖ın değil, Türkiye‘deki ―namaz‖ cevabının doğru
olduğu anlaĢılmaktadır ki, bilmece metninde verilen ―Bir ağaçta beĢ elma /
Gün düĢüb ikisine‖ ipucu da bunu kanıtlamaktadır. Buna ilaveten
Azerbaycan‘daki mâni-bilmece dörtlüklerinde üç ve dördüncü mısraların
birbiriyle aynı olduğu görülmektedir. Burada sadece doldurma mahiyetinde
olan bir ve ikinci mısralar değiĢmiĢtir ki, zaten mânilerin bir ve ikinci
mısralarının doldurma yapmak için kullanıldığı bilinmektedir. Ayrıca
bilmecelerde de bu türden doldurma sözcükler sıklıkla yer almaktadır. Kafiye
kelimelerinin ise yazım farklılıklarıyla aynı olduğu görülmektedir.
Türkiye‘deki örnekte de bir ve ikinci mısralar değiĢmiĢ, üç ve dördüncü
mısralar hemen hemen aynı kalmıĢtır. Dördüncü mısradaki tek fark ise, dizenin
Türkçe söz dizimine (fiilin sonda olması) uygun hâle getirilmesidir.
Mâni:
Burdan vurdum baltanı
218

Orda çıhdı galtanı
Birce görmek isterdim
Yerin göyün sultanı
(Karaağaç-Açıkgöz 1998: 142).
Bilmece:
Burdan vurdum baltanı
Ordan çıhdı galtanı
Gara gız oğlan doğdu
Yerin göyün sultanı
(Seyidov 1992: 33).
Bilmece:
Burdan vurdum baltanı
Ordan çıhtı galtanı
Anam bir oğlan doğdu
Yerin göyün sultanı
(Ahundov-Tezcan 1994: 177).
Bilmece:
Yere vurdum baltanı
Ağzı gümüĢ galtanı
Yerden bir oğlan çıhdı
Cümle cahan soltanı
(Seyidov 1992: 48).
Bilmece:
Yere vurdum baltanı
Ağzı gümüĢ galtanı
Yerden bir oğlan çıhdı
Dünyaların soltanı
(Seyidov 1992: 79).
Yukarıda verilen örnekler de mâni-bilmece olarak kullanılmaktadır.
Bilmece olarak Azerbaycan‘da dört farklı cevaba sahiptir. Bilmecelerin cevapları
sırasıyla ay, güneĢ, pınar ve buğdaydır. Burada karĢılaĢtığımız olay ise soru
kalıplaĢmasıdır. Soru kalıplaĢması, bir bilmecenin soru bölümünün birbirinden
farklı cevapları karĢılamak üzere kullanılmasıdır. Bunun soru kaymasından farkı
tüm cevapların bilmece için uygun olmasıdır. Birinci dörtlük bir mâni, ikincisi ise
bilmecedir. Bunlar arasında tek fark görüleceği üzere üçüncü mısradadır. Birinci
bilmecenin cevabı ay, ikincisinin ise güneĢtir. Birinci bilmecede doğuran ―gara
gız‖ iken ikinci bilmecede ―ana‖dır. Üç ve dördüncü bilmeceler ise kendi
aralarında birbirlerine benzemektedir. Üçüncünün cevabı ―pınar‖, dördüncünün
cevabı ise ―buğday‖dır. Üçüncü bilmecenin dördüncü mısrasında yer alan ―cahan‖
219

kelimesi yerine dördüncü bilmecede ―dünya‖ kelimesi kullanılmıĢ, ortaya çıkan
hece farklılığı ise dördüncü bilmecede ―-ların‖ ekinin kullanımıyla giderilmiĢtir.
BeĢ dörtlük birlikte incelendiğinde değiĢmeyen kelimelerin Ģunlar olduğu
göze çarpmaktadır:
1. mısra: balta, vur2. mısra: galtan
4. mısra: sultan (soltan)
Bunlar dıĢında dörtlüklerde yer alan diğer kelimelerin değiĢtiği
görülmektedir. Ancak buna rağmen dörtlükler dikkatle incelenecek olursa, yapı ve
anlam bakımından birbirlerine çok benzedikleri görülecektir.
Azerbaycan‘dan derlenmiĢ kimi bilmecelerin Türkiye‘de yaĢayan
çeĢitlemelerinin icra bağlamına göre mâni veya bilmece olarak iĢlev gördüğü
anlaĢılmaktadır. Aynı durum, Azerbaycan sahası için de geçerlidir. Bu olgu, Türk
dünyası kültür, edebiyat ve dil birliğine en güzel delildir.
Azerbaycan tapmacaları ile Türkiye Türkçesindeki bilmeceler, gerek
fonksiyon gerek icra, gerekse konu ve Ģekil itibariyle birbirinin adeta benzeridir.
Bu Azerbaycan Türkçesi ile Türkiye Türkçesi‘nin benzer dil malzemesinin
zenginliğinin de bir göstergesidir. SöyleyiĢ tarzı ve cevabı aynı olan bu
bilmecelere örnek verirsek:
Azerbaycan T.
Bizim heyet de bir guyu
Guyunun içnde suyu
Suyun içnde ilan
Ġlanın ağzında göher (ÇIRAĞ)

Türkiye T.
Avluda kuyu
Kuyuda suyu
Suda yılan
Yılan baĢı mercan (GAZ LAMBASI)

Azerbaycan T.
Dağdan gelin daĢtan gelir,
Bir gudurmuĢ aslan gelir.
220

Hamımız bunun üfürüyü
DaĢdan keçir tpürüyü. (SEL)
Türkiye T.
Dağdan gelin daĢtan gelir,
Bir kükremiĢ aslan gelir (SEL)

Azerbaycan T.
Yer altında gızıl gamçı (ilan/Yılan)
Türkiye T.
Yer altında yağlı kayıĢ. (Yılan)
KAYNAKÇA

ĠÇEL, Hatice (2005), Batı Türklerinin Dörtlüklerden Kurulu Bilmeceleri
Üzerin-de Bir Araştırma, (Selçuk Üni. Sosyal Bil Ens. YayımlanmamıĢ
Doktora Tezi), Konya.

KARAAĞAÇ, Günay-Halil Açıkgöz (1998), Azerbaycan Bayatıları, Türk
Dil Kurumu Yay., Ankara.

SAKAOĞLU, Saim (1972), ―Bilmecelerde Soru Kayması‖, Türk Folklor
Araş-tırmaları, 18 (359), Haziran, s. 8673-8676, Ġstanbul.

SAKAOĞLU, Saim (1972), ―Folklor ve Halk Edebiyatı Arasındaki
Münasebet-ler I‖, Türk Folklor Araştırmaları, 14 (282), Aralık, s. 65066510, Ġstanbul.

SEYĠDOV, Nureddin (1992), Azerbaycan Tapmacaları / Bilmeceleri (hzl.
Saim Sakaoğlu-Ali Berat Alptekin-Esma ġimĢek), Elazığ Belediyesi Yay.,
Ela-zığ.

L. Sami AKALIN. Edebiyat Terimleri Sözlüğü, Varlık Yayınları, 6. Baskı,
Ġstanbul 1984, s.49-50.

221

M. Kemal ÖZERGĠN. ―Kuman - Kıpçak Bilmeceleri Üzerine
AraĢtırmalar‖ T.F.A. Ocak 1974, Sayı:294, s. 6862 - 6865.

T. KOWALSKĠ. Bilmece Maddesi, Ġslam Ansiklopedisi, 2. Cilt, Ġstanbul
1993, S. 615, s.616.

Mahir ġAVL. ―Dünyada Bilmece AraĢtırmaları‖ Folklora Doğru, Sayı:37,
Bilmece Sayısı, Ġstanbul Aralık 1974, s. 85-86.

Meydan Larousse, Bilmece Maddesi, Meydan Yay., Ġstanbul 1964, Cb2, s.
379-380.

BORATAV, Pertev Naili (1982) 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı,
Ġstanbul; Gerçek Yayınevi.

ELÇĠN, ġükrü (1983) Türk Bilmeceleri, Ankara:Kültür ve Turizm Bak.
Yay.
Etibar Ġnanc
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu
ФОНО-СЕМАНТИЧЕСКИЕ ПРОИЗВОДНЫЕ АРХЕТИПОВ
*
YAR /*КАR В РАЗНОСИСТЕМНЫХ ЯЗЫКАХ

Известно что, проникая в историческую глубину лексического
состава любого языка количество слов уменьшается, а многозначность слов
увеличивается. В современном мире такое явление было обнаружено на
материале экзотических языков Америки хопи, кечуа, аймара и др., которых
дескриптивисты застали на ранних этапах языкового развития.
Основными факторами образования многозначности слова в языке,
как нам представляется, были: а) не полная классификация явлений
окружающего мира носителями языка, например, обозначение нескольких
видов животного мира одним словом, б) появление фонетических вариантов
одной лексемы в течение определенного исторического периода, а также в
результате дифференциации праязыка на родственные языки, а отдельновзятого языка на диалекты, и закрепление за новообразовавшим словом
новых понятий. В любом языке таких примеров много.
Ярким примером сказанного являются азербайджанские глагольные
основы общетюрк. происхождения и их производные, предположительно,
восходящие архетипу *yar: yar- «рассекать, рубить, прорывать», yara
«рана», yort- «пырнуть, кольнуть чем-то острым», yırt- «рвать, разрывать,
222

раздирать, прорывать»; учитывая известную специфику движения руки при
написании, будь это на камне, на коже или на бумаге, и известное
звукочередование r ~ z: yaz- «писать», отсюда yoz- / yor- «толковать,
истолковывать, истолковать»;
Авторы Этимологического словаря тюркских языков (далее ЭСТЯ)
указывают, что глагольная основа йар- имеет различные а) фонетические:
йа(р)- уйг., йа:- уйг. диал., йай- уйг. диал., йаор- уз., ж,ар- бал., кир., уз.
диал., жар- каз., ккал., дар- алт., чар- хак., ćур- чув. и б) семантические
варианты: «рассекать», «раскалывать», «рубить, разрубить», «разбивать»,
«резать», «рыть», «копать», «пахать» в тюркских языках [1, 135-136].
В азербайджанском языке существуют гомогенные параллели
вышеуказанным фоносемантическим вариантам: сır- «порвать, разрывать»
(<cırmaq «коготь», cırmaqlamaq «царапать, оцарапать когтями, ногтями»),
çərt- «надрезать, надсекать, насечь», cız- «царапать».
М.Р.Федотов указывает на производные формы от сур- в чувашском
языке: суран / соран «рана», «боль», «болезнь». Вопреки В.Г.Егорову,
который чув. суран сближал с тюркским словом йара (japa) «рана»,
М.Р.Федотов словообразовательной основой последнего считает глагол йар(jap-) «расшепить», «раздвинуть», «разбить». (Радл. III, 102-104), которому
соответствует чув. çyp- / çop- с тем же значением [2, 65].
Азербайджанскому варианту çərt- «надрезать, …» соответствует
чув. çapт «утор, нарезка», алт. чарт- «делать нарезы», тат чирт «зарубка,
нарезка», которые в свою очередь восходят др.-тюрк. čert- «выщерблять,
отламывать» [3, 144].
М.Р.Федотов чув. çet- «рвать», «изнашивать», «взрывать», «рыть,
поднимать новь» возводит к архетипу *çert
и сравнивает с тюрк.
соответствиями: алт., леб., кюэрик., ком., уйг., тур., карЛ.
йырт«разрывать, рвать»; кирг., каз. цырт- (цыр- «раздвоить», «раздвинуть»,
«распороть», «расколоть», «разорвать» + -т); башк. йырт- «рвать, изорвать,
разорвать, разодрать» и др. [2, 114].
А.Долгопольский архетип *yar «чертить, царапать» и его фонетические: yeri- , yari-, ir-, yaz-, jaz-, ja-, ѐз-, ǯаz-, žaz-, çыр-, sır-, ჳ iru-, *nır
*
niru-, *erut-, erutu, erutuka, ed-, -əıd и семантические варианты: «чертить
(линии)», «царапать (на поверхности чего-то)», «писать», «рисовать»,
«читать» (ср.: азерб. yoz – «толковать, истолковывать»), «учить» на
материале живых и мертвых языков Евро-Азии рассматривает как
ностратическую основу [4, 2450-2451].
Необходимо отметить, что рус. черта, чертить, чертеж не
привлекли внимание вышеупомянутых авторов, достаточным образом в т.ч.
М.Фасмера, который русским вариантам приводит параллели только из
славянских и индo-европейских языков: укр., блр. черта, русск.-цслав.
чьрта ст.-слав. чрътати, болг. черта, чьрта, сербохоров. црта «линия»,
223

цртати «проводить линию, черту», др.-чеш. črtadlo «приспособление,
орудие, которым режут», праслав. *čьrta и эти слова сравнивает с др.-инд.
к tā «расселина, трещина». Для рус. чертеж, укр. чертеж «раскорчеванное
место», др.-русск. чьртежь «отметка, грань; план, чертеж», чеш. Тřietež
Střietež, слвц. č(i)ertaž «черта, линия» реконструирует праславянские
архетипы *čьrtǫ *čersti «резать, рубить». В этот же ряд М.Фасмер относит
рус. чертец «вид грызунов», укр. чертець «грызун» и сравнивает с лит.
kertukas «землеройка», kirtukas – то же, kiřstis – то же, лтш. cìrksnis,
cirslis – то же. Для рус. черту, черести «резать» приводит параллель из
др.-русск. очерести «установить границу», русск.-цслав. чрьту, чрЂсти
«резать», словен. č
, čřtati «корчевать, царапать», чеш. čertadlo
«лемех», н.-луж. cerstadlo- то же. Для указанных фоно-семантических форм
реконструирует праслав. архетип *čьrto, *čersti (*čert-ti), которого считает
родственным лит. kertu «рубить, сильно бить», лтш. cērtu, cirst – то же, лит.
«удар», др.-инд.
«нож»,
, kártati «режет, отрезать»,
kártanam «резка», aвест. kərəntaiti «режет», karəta- «нож», алб. qeth
«стригу» (из *kertō), лат. сēпа «трапеза», оск. kerssnais «сеnis», cortex «кора»
[5, 348-349].
Из вышеприведенных примеров явно видно, что основы данных
словоформ в славянских языках (черта, чертеж, чьрта, црта, č(i)ertaž,
čersti и др.) в фоно-семантическом плане гомогенны к тюркским формам
(çet-, çert-, çərt-, цырт- и др.)
Безусловно, корень цар- (ср.: каз., кирг. цыр- «расколоть»,
«разорвать» и др. от рус. царапать находится в одном ряду с
вышеупомянутыми урало-алтайскими и ностратическими корнями, такими,
как ж,ар-, сır-, çar-, çыр-, сур-, sır-, ჳ iru- и др. Остается не ясным позиция
М.Фасмера касательно рус. царапать, в основу которого ставил
звукоподражательное цап-царап (?! – Э.И.). Он считает не приемлемым
версию А.И.Соболевского, который реконструируя праформу *цЂрапати
связывал ее с сербохорв. цjèрити «скалить зубы», словен ćeriti, чеш.
ceřiti – то же, слвц. cerit՚ – то же. Возражает против позиции Н.Горяева,
который данный ряд сравнивал с нем. scharf «острый» или schröfen
«насекать» [5, 289].
На основании анализированного выше основ глагольно-именного
типа на материале разносистемных языков можно сделать вывод, что
архетип *yar является фоно-семантическим вариантом архетипа *kar,
производные которого тоже встречаются на материале разносистемных
языков – как живых, так и мертвых.
По своей артикуляционной специфике процесс появления и
формирования звука у в человеческой речи, как нам представляется,
предшествует звуку к. Это наблюдается и в детской речи, не зависимо от
языковой принадлежности. По этим соображениям можно сказать, что
224

архетип *yar, и его производные, хронологически предшествует архетипу
*kar.
Азерб. qır- «ломать, сломать», «разбивать, разбить», «истреблять»,
«рубить, вырубать», «колоть, раздроблять», qırx- «брить», qırğın «резня,
бойня, кровопролитие», qartda- «скоблить, счищать чем-л. острым верхний
слой», kərt- «делать надрез, надрубить», qayçı «ножницы, инструмент для
резки чего-л.», qaz- «рыть, вырыть», «копать, выкопать», qazmaq ―корка,
корочка», xır- «нарез, резьба» , «гравий», kəs- «резать, разрезать, нарезать».
Г.Рамстедт тюрк. kaz- «рыть» сопоставлял с чув. хыр- «скоблить,
тереть, брить (ср.: азерб. qırx- «брить» – Э.И.), чистит». Авторы ЭСТЯ такое
сопоставление почему-то считают небесспорным. Они считают что,
фонетически это сравнение правомерно, так как соответствие общетюрк.
а ~ ы общеизвестно. Однако, если венгр. karo «кол»(~ тюрк. к,aзык – то же)
является ст.-чув. заимствованием и генетически связано с каз- «рыть», то
гласный ы в чув. хыр- аномален. Возможна контаминация ст. чув. *хур- ~
*хыр- и *хар- <к,ыр- «скоблить, тереть» (ср., например, тат. кыр-). Видимо,
не случайно В.Г.Егоров сравнивает чув. хыр- как с тат. кыр-, так и с тур.
казы- и монг. хар- [6, 185-186].
Приведенные выше примеры: чув. хыр-, монг. хар- гомогенные
общетюрк. кыр- /гыр /кир /киж /хыр /кый- и др. Изменения р>й, p>ж, p>ø
типичны для уйг. диалектов. Появление й в конце глагольной основы,
оканчивающейся на гласный обычно для як. языка [6, 228-229].
Указанная глагольная основа имеет следующие основные значения:
скоблить, вырывать с корнем, брить, стричь, подрезать, рубить, ломать,
разбивать, уничтожать, истреблять [6, 228-229]. С уверенностью можно
сказать, что рус. «наказание», укр., сербск.-цслав кара «ссора» сербохорв.
кар «порицание, наказание», словен. kаr «ссора», чеш., слвцк., польск. kara
«упрек, наказание», а также рус. карать, укр., серск.-цслав., сербохорв.
карати «бить, наказывать», словен., чеш. карати – то же, гомогенны с
вышеуказанными общетюрк. основами. Хотя М.Фасмер перечисленные
формы ограничивает со следующими языками: лтш. karinat «дразнить,
раздражать», вост. лит. kirinti то же, лат. carino «издеваться, высмеивать»,
др.-ирл. caire «порицание». Отделяет др.-перс. kara- «войско, народ» лит.
kārias «войско», ирл. cuire «толпа, масса», гот harjis «войско» из этого ряда.
Надо отметить что, последние тоже безупречно входят в вышерассматриваемую фоно-семантическую сеть. Известно, что А.Н.Кононов две из
семи значений тюрк. кара определил как «войско» и «масса, толпа» [11].
Дело в том, что тюрк. кара в данном значении, просто, является омонимом
варианту слова – цветообозначения.
В современных тюркских языках распространены варианты с S ~ Z
~ ġ в ауслауте рассматриваемой глагольной основы: кес- турк., тур., гаг.,
кар.к., кум., кир., ккал ., ног., уз., уйг., лоб., сал., сюг., алт; k”es- туб., тоф.,
225

kəs- aз., уз. диал., уйг., кис- тат., бар., хак., чаг., кис- баш.; к`ec`- кар.т.; к`es-,
k´ies-, Trуj.; гес- кум., ç˝ts- нем.; кас- чув.
Во всех источниках ведущим значением данной основы является:
«резать /разрезать /отрезать, срезать, рубить, срубить, пилить, перерезать.
В.М.Иллич – Свитыч восстановливает тюрк. *к´äs(ä) – и высказывает
предположение о дескриптивном происхождении настратической основы
*кäсä- «резать» [7, 55-56].
М.Фасмер рус., укр., блр. кус, кусок , др.-русск. кустъ, цслав. кжсъ,
болг. къс, сербохорв. кýс, кýсак, словен кôs, чеш. слвц. кus, польск. kęs,
kąsek, в.-луж., н.-луж. кus, полаб. кos возводит к праслав. *kǫ(d)sъ, а в индоевропейском плане к лит. kándu, kándau, kąsti «кусать», лтш. kuôzu,
kuôdu, kuôst - то же, лит. кąsnis «кусок», греч. хvωδωv «нож меч; лезвие;
зубец». Автор не исключает гомогенность рассматриваемой основы с д.-в.-н.
hantaq «острый, режущий» и др.-инд. khādati «жует, кусает», нов.перс.
хāyad «жует» [12, 431]. Но, почему-то рус. косить не включено в ЭСРЯ.
Следует отметить, что вышеуказанные слова беспрекословно входят
в вышеуказанный ностратический ряд предлагаемый В.М.Иллич –
Свитычом, куда следовало бы ещѐ добавить основу koş- в новоперс. koştən
«убивать, умерщвлять» (ср. : др.-т.kes-/ keş- «резать» - ДТС 302-303).
Э.З.Кажибеков венг. кеs «нож» относит к ряду др.-т. kes- /keş-,
общетюрк. kes- /käs- /kas- /kis- /kiç- /... «резать» [8, 158].
Иллич Свитыч В.М. алт. *к´/е/s- «резать» (монг. keseg «кусок» ~
общетюрк. kes- /... «резать, рубить» ~ ) ~ урал. *keç «нож» ~ и.е. *kec«резать» ~ *kc- «отрезать» рассматривает в ностратическом плане [10, 328].
Глагольная основа kаз- турк., аз.; ҙаз- тур., гаг., ктат., кар.к., кум.,
кир., каз., ккал., уз., уйг., сюг. и др.; ҙас- (ср. kəc-, kec- «резать») бар., алт.,
тув., тоф., тел., шор., леб., саг., сай., кач.; каз- кар. т.ч., сал.; qаz- тур. диал.;
хаз- Тrуj.; хас- хак. диал., як.; хаш- хак. диал. и б) семантические варианты:
«рыть», «копать», «скоблить», «соскабливать», «вскрывать», «брить»,
«высекать», «гравировать» в тюркских языках. Корейский параллель к др.тюрк. qaz «рыть» ~
кор. кar-, kal- «пахать» была рассмотрена
В.Ф.Мальковым [6, 185-18].
Согласно законам звукочередования в урал-алт. языках широко
распространен вариант s ~ t, z ~ t и др. не случайно, что на этой почве
встречаются соответствующие формы вышеупомянутых общетюрк. kas- /
kaz-/... Например, азерб. котан «плуг», kətmən «кетмень, мотыга, полольник».
Не исключено, что англ. cut, ср.-анг. cutten, kutten, kitten, «резать»
швед. kuta, kota, кельт. kuta «резать ножом», швед. диал. kuta, kуtti, исл. kuti
«нож» [см.: 13, 388]. праслав. *ko(d)sъ, лит. kandu, kanau, «кусать», лтш.
kuộdu, kuost – то же, д.-в.н. hantaq «жует, кусает» [см.: 12, 431] гомогенны
уралоалтайскими основами.
226

Принцип диффузности значений многозначного слова на материале
разносистемных языков является эффективным фактором, определяющим
его происхождение семантику и диапозон распространенности. Иначе, т.е.
исследования в рамках, такназываемых, родственных языков существенно
искажает представление об историко-семантической структуре описаемых
слов, которые носят общечеловеческий характер.
SUMMARY
The homogeneous stems and derivatives of *yar- / *kar- archetyps and
their phono-semantic variants are widespread in different languages of Euroasia:
Azerb. yar-, Uzb. жар-, Kaz. дар-, Chuv. çop- ―cut up, dissect, split, chop, hew,
hack, dig‖, Azerb. cır- ―tear, tear in pieces‖, çərt- ―incise‖, Tat. чирт- ―incision,
notch, cutting (in pieces)‖, Kaz. цыр- ―biset, divide into two‖, Russ. черта ―line,
stroke‖, чертить ―draw, design‖, царапать ―scratch‖, Old Czechic crtadlo
―tool for cutting‖, Lithuanian kertu―dis-sect‖, Old Indian krtis ―knife‖, Avesta
kərəntaiti ―cut‖.

1.
2.
3.
4.
5.
6.

7.

8.

9.

ЛИТЕРАТУРA
Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и
межтюркские основы на буквы «Ж,», «Ж», «Й». М., «Наука», 1989.
Федотов М.Р. Этимологический словарь чувашского языка, II т.
Чебоксары, Чувашский институт гуманитарных наук, 1996.
Древнетюркский словарь. Л., Изд-во «Наука» (Ленингкадское
отделение), 1969.
Aharon Dolgopolsky. Nostratic Dictionary. University of Cambridge, UK,
2008.
Фасмер М. Этимологический словарь русского языка, IV т. М.,
«Прогресс», 1987.
Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и
межтюркские основы на буквы «К», «К,». Выпуск второй. М., «Языки
русской культуры», 1997.
Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и
межтюркские основы на буквы «К» (-«Г») и «К,(-«К»-«К»). Выпуск
первый. М., «Языки русской культуры», 1997.
Кажибеков Е.З. Глагольно-именная корреляция гомогенных корней в
тюркских языках (явление синкретизма). Алма-Ата, Изд-во «Наука»
Каз. ССР, 1986.
Севортян Э.В. Аффиксы глаголообразования в азербайджанском
языке. М., «Наука», 1966.
227

10. Иллич-Свытич В.М. Соответствия смычных в ностратических
языках.-Этимология 1966. М., «Наука», 1968, стр. 304-355.
11. Кононов А. Н. Семантика цветообозначений в тюркских языках.Тюркологический сборник 1975. М., 1978.
12. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка, II т. М.,
«Прогресс», 1986.
13. Dr. Ernest Klein. A Comprehensive Etymological Dictionary of the
English language. Volume I. Elsevier Publishing Company, Amsterdam,
London, New York, 1966.
Eyyub Zəngin
Yalova Universiteti
BAĞIMSIZLIK SONRASI DÖNEMDE
AZERBAYCAN DIġ POLĠTĠKASININ TEMEL ÖZELLĠKLERĠ
Dr. Eyüp ZENGĠN
ÖZET:
Azerbaycan 1991‘de bağımsızlığın elde edilmesinin ardından iç ve dıĢ
politikada birçok sorunla karĢılaĢmıĢtır. Azerbaycan, Haydar Aliyev döneminde,
Rusya ile Batı arasında denge siyaseti yürüterek daha verimli iç ve dıĢ politika
yürütülmesi açısından bölgede istikrarın korunmasını sağlamıĢtır. Haydar Aliyev,
kendisinden önceki yönetimlerin yürüttüğü dıĢ politikanın sonuçlarını, bölgedeki
dengeleri gözeterek, kendi yönetim anlayıĢının ve daha önceden sahip olduğu
iliĢkilerin etkisiyle özgün bir dıĢ politika izlemiĢtir.
Anahtar Kelimeler, Azerbaycan, Haydar Aliyev, DıĢ politika
BASIC CHARACTERISTICS OF AZERBAIJAN FOREIGN POLICY
AFTER THE INDEPENDENCY ERA
Abstract
Azerbaijan was faced many problems on foreign and domestic policies after
the independency in 1991. Azerbaijan provided stability in terms of foreign and
domestic issues by implementing balance policies between Russia and the West in
the era of Haydar Aliyev. He has implemented a unique foreign policy by
balancing the region‘s powers. Also he took into account the results of foreign
policies and management approaches which were implemented before his term
and his relations before his presidency.
228

Key words: Azerbaijan, Haydar Aliyev, Foreign Policy
GĠRĠġ
Azerbaycan 1991 yılında bağımsızlığını kazanmasının ardından sahip
olduğu enerji kaynaklarının da etkisiyle uluslararası toplumun ilgisini
çekmektedir. Bu durumdan yararlanan Azerbaycan baĢta Batılı ülkeler ve
uluslararası güvenlik kuruluĢları olmak üzere dıĢ dünya ile iliĢkilerini
güçlendirmeye, bu amaçla da enerji kaynaklarını olabildiğince etkili kullanmaya
gayret etmektedir. Azerbaycan aynı zamanda, bölge ülkeleri ve Orta Asya
Cumhuriyetleri ile de iyi iliĢkiler yürütmek istemektedir.
Azerbaycan 1991‘de bağımsızlığın elde edilmesinin ardından iç ve dıĢ
politikada birçok sorunla karĢılaĢmıĢtır. BaĢta Dağlık Karabağ Sorunu olmak
üzere, Rusya ve Ġran gibi bölgesel güçlere karĢı bağımsızlığını koruma, demokrasi
ve piyasa ekonomisine geçiĢ sürecinde gerekli reformların uygulanmasında ve son
olarak Batı ülkeleri ile yakın iliĢkiler kurma yolunda sıkıntı çeken Azerbaycan, bir
an önce bulunduğu durumdan kurtulması için çözüm arayıĢı içerisine girmiĢtir[7,
11].
Azerbaycan‘ın dıĢ politika yönelimlerinde baĢta ABD ve Ġngiltere olmak
üzere Avrupa ağırlıklı bir yer tutmaktadır. Bunda Batı güvenlik sistemlerine dahil
olma kaygıları, Yukarı Karabağ sorununda bu ülkelerin desteğini alabilme isteği,
bu ülkelerdeki Ermeni lobilerinin faaliyetlerini dengeleme çabaları yer almaktadır.
Yine bu çerçevede Avrupa Konseyi gibi kuruluĢlara üye olma, IMF ve Dünya
Bankası ile iliĢkilerini güçlendirme gayretleri Azeri dıĢ politikasının öncelikleri
arasında yer almaktadır.
Azerbaycan, Haydar Aliyev döneminde, Rusya ile Batı arasında denge
siyaseti yürüterek daha verimli iç ve dıĢ politika yürütülmesi açısından bölgede
istikrarın korunmasını sağlamıĢtır. Böylece devletin elinde en büyük ve tek koz
olan Azerbaycan doğal kaynaklarının ülke çıkarları doğrultusunda kullanılması
için fırsat elde edilmiĢtir. Nitekim Azerbaycan çok geçmeden dünyanın önde
gelen Ģirketleri ile imzalanan ―Asrın AntlaĢması‖yla Hazar enerji kaynaklarını
tüm dünyaya tanıtarak ve daha da önemlisi kendisinin gerçekten bağımsız bir
devlet olduğunu ve doğal kaynaklarını istediği doğrultuda kullanabileceğini
göstererek, Batı devletlerinin ilgisini kendine çekmeyi baĢarmıĢtır[1, 11].
TARĠHĠ SÜREÇ VE SSCB’NĠN DAĞILMASI
1989 yılında Berlin Duvarı‘nın yıkılmasıyla Soğuk SavaĢ‘ın sona ermesi ve
bu süreç sonunda SSCB‘nin (Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği) Aralık
1991‘de kendini feshetmesi, dünya politikasında önemli değiĢimlere ve güçler
arasında yeniden konumlandırmalara neden olmuĢtur. Öncelikle, aralarında
Azerbaycan‘ın da bulunduğu SSCB‘den ayrılarak bağımsızlıklarını kazanan 15
229

yeni devletin sosyalist devlet yapısını terk ederek liberalleĢmeye öncelik
vermeleri, Soğuk SavaĢ düĢmanlıklarını geride bırakarak bir küresel iĢbirliği
fırsatını doğurmuĢtur. Ancak Soğuk SavaĢ döneminin bölgesel çatıĢmaları önleme
mekanizmalarının da eski sistemle birlikte ortadan kalkmasıyla, bağımsızlıklarını
yeni kazanan devletlerin iç yapılanmalarındaki istikrarsızlık bu bölgede geniĢ
çaplı iç savaĢ ve devletlerarası çatıĢma risklerini arttırmıĢtır[11, 1-5].
SSCB‘nin çöküĢüyle ortaya çıkan yeni devletler Soğuk SavaĢ sonrası oluĢan
yeni uluslararası sistemde kritik önem büyük önem kazanmıĢlardır. Bu devletlerin
izleyecekleri politika ve alacakları tavır konusundaki tartıĢmalar sadece bu
ülkelerin içinde değil, aynı zamanda komĢu devletler ve ilgili büyük devletler
arasında da rekabete yol açmıĢtır[1, 406].
Soğuk SavaĢ‘ın sona ermesinin bir baĢka sonucu, önemini yitiren Doğu-Batı
ayrımının yerini Kuzey-Güney ayrımının alması olmuĢtur. Ġki kutupluluğun
kaybolduğu böyle bir ortamda bölgesel çıkarlar eskiye nazaran çok daha fazla rol
oynamaya baĢlamıĢtır. Bu durum Balkanlar, Orta Doğu, Orta Asya ve
Kafkasya‘da bölgesel liderlik için mücadelelerin hızla büyümesine ve belirleyici
konuma yükselmesine yol açmıĢtır.
SSCB‘nin dağılmasıyla birlikte Kafkasya‘da üç yeni devlet Azerbaycan,
Ermenistan ve Gürcistan bağımsızlıklarını ilan etmiĢtir. Bağımsızlıklar sonrası bu
devletlere yönelik uluslararası ilgi giderek artmıĢtır. Bu artan ilginin önemli bir
kısmı ekonomik ve stratejik çıkarlara dayanmaktadır. Bu noktada, Azerbaycan
için[7, 11] bağımsızlığını sürdürmek ve eski sosyalist düzenden uzaklaĢarak
Batı‘ya entegrasyonu gerçekleĢtirebilmek en önemli dıĢ politika hedefi olmuĢtur.
Bunun için Azerbaycan‘ın serbest piyasa ekonomisine geçiĢte ve doğal
kaynaklarının değerlendirilerek dünya piyasalarına ulaĢtırılmasında uluslararası
alanda Batı‘nın geliĢmiĢ devletlerinin desteğine ihtiyaç duymaktadır. Ayrıca
bağımsızlıkla birlikte özellikle Ermenistan‘la olan Dağlık Karabağ sorunu
çerçevesinde uluslararası alanda güçlü aktörlerin desteğini alabilmek Azerbaycan
açısından çok önemli bir hedeftir. Bu açıdan ülkenin istikrarının sağlanması,
ekonomisinin geliĢmesi, toprak bütünlüğünün sağlanması için devlet yönetiminin
izlediği dıĢ politika planlı Ģekilde değerlendirilerek belirli hedefler doğrultusunda
gerçekleĢmek durumundaydı[9, 85]. Haydar Aliyev‘in iktidara gelmesiyle
Azerbaycan dıĢ politikasında hedefe yönelik dengeli bir siyaset izlenmeye
baĢlanmıĢtır[6, 222-224].
Sosyalist ve kapitalist sistemlerin mücadelesi sonucunda, Doğu Bloğu
çökmüĢ ve yeni siyasi birimler meydana gelmiĢtir. Ortaya çıkan yeni devletler iki
temel sorunla karĢılaĢmıĢlardır. Ġlk olarak, modern dünyaya katılma sürecinde dıĢ
230

politikalarını oluĢtururken, ikincisi ise serbest piyasa ekonomisine geçiĢte
yaĢanmıĢtır.
SSCB‘nin dağılmasından sonra 18 Ekim 1991 tarihinde bağımsızlığını ilan
eden Azerbaycan Cumhuriyeti, çıkar çatıĢmaları açısından stratejik olarak kilit
konumda ve tekrar uluslararası arenada eski konumunu arayan Rusya ile ABD
arasındaki anlaĢmazlığın merkez mekanı olarak ortaya çıkmıĢtır. Bu
anlaĢmazlığın ve rekabetin en belirgin sebebi ise zengin enerji kaynaklarının ele
geçirilmesi veya kontrol altına alınması olmuĢtur. Uluslararası iliĢkilerini yeni
oluĢturan Azerbaycan, dıĢ politikasını da yeni bir düzlemde oluĢturma çabası
içerisine girmiĢtir. Daha önce merkezi yönetime bağlı olan Azerbaycan için ―dıĢ
politika‖ yeni bir kavram olmuĢtur[5, 19].
AZERBAYCAN DIġ POLĠTĠKASININ TEMEL BELĠRLEYĠCĠLERĠ
Ülkenin en önemli sorunu Yukarı Karabağ‘ın ve topraklarının yaklaĢık %
20‘sinin Ermenistan tarafından iĢgal edilmiĢ olmasıdır. Sovyetler Birliği‘nde
Gorbaçov döneminde baĢlayan reform hareketleri, Yukarı Karabağ (YK)
Ermenilerinin de 1987-88 yıllarından itibaren kendi kaderini tayin hakkına
dayanarak Azerbaycan‘dan ayrılma talebinde bulunmalarına yol açmıĢtır. Yukarı
Karabağ Sovyeti 20 ġubat 1988‘de Ermenistan‘a bağlanma kararı almıĢ, aynı
Dönemde Azerilerle Ermeniler arasında çatıĢmalar baĢlamıĢtır.
Azerbaycan‘ın dıĢ politikasını genel hatlarıyla değerlendirilirken, ilk olarak
coğrafi konumunu ele almak gerekmektedir. Azerbaycan eski dünyanın en önemli
yerinde, yani Orta Asya ile Ortadoğu ve Ön Asya‘nın tam ortasında
bulunmaktadır. Bölgenin en önemli özelliği Azerbaycan‘ın tarihi geçit ve ticaret
yolları üzerinde bulunmasıdır. Bölge ülkeleri arasında bir köprü konumunda
olması, stratejik açıdan her zaman ele geçirilmek istenmesi nedeniyle tarih
boyunca dünya jeopolitiğinde hassas bir konumda yer almıĢtır.
KomĢu olduğu bölgelere paralel olarak Azerbaycan, beĢ devletle (Türkiye,
Rusya, Ġran, Gürcistan ve Ermenistan) sınırdaĢ durumdadır. Devletlerin sınırdaĢı
olan devlet sayısının artması, dıĢ politikada çeĢitlilik ve çok seçeneklilik
sağlamakla birlikte, aynı zamanda çeliĢkisiz ve tutarlı politikalar uygulama, karĢı
tarafın politikalarını belirleme, aynı anda çatıĢma ve uzlaĢma senaryoları
geliĢtirme bakımından önemli zorluklar yaratabilmektedir. Çok sayıda komĢuya
sahip olmaya bir de bu farklı bölgelerdeki içsel ve bölgesel dengeleri eklendiğinde
çok yönlü bir dıĢ politikanın gerekliliği daha iyi anlaĢılmaktadır[2, 401].
Azerbaycan bağımsızlığının ilk yıllarından itibaren, bölgedeki uluslararası
rekabeti de göz önünde bulundurarak, Avrupa ve ABD eğilimli bir dıĢ politikaya
231

yönelmiĢtir. Ġçinde bulunduğu savaĢ ortamı, serbest piyasa ekonomisinin
uygulanmasındaki zorluklar ve ülke içindeki istikrarsızlıklar Azerbaycan‘ı
bağımsızlığının ilk yıllarında zor durumda bırakmıĢtır. Bağımsızlığın korunması
ve toprak bütünlüğünün sağlanarak ülke içindeki güvenliğin sağlanması
Azerbaycan dıĢ politikasının temelini oluĢturmaktadır. Özellikle de demokratik
toplumun oluĢturulması, serbest piyasa ekonomisinin ülkede yaygınlaĢtırılmasını
amaçlayan Azerbaycan, diğer devletlerle iliĢkilerini de herkes tarafından kabul
gören uluslararası hukuk normları esasında kurmayı amaç edinmiĢtir[8, 4].
HAYDAR ALĠYEV VE DIġ POLĠTĠKADA YENĠ DENGELER
Haydar Aliyev, kendisinden önceki yönetimlerin yürüttüğü dıĢ politikanın
sonuçlarını, bölgedeki dengeleri gözeterek, kendi yönetim anlayıĢının ve daha
önceden sahip olduğu iliĢkilerin etkisiyle özgün bir dıĢ politika izlemiĢtir. Ġlk
baĢta, Rusya‘nın tepkilerini azaltmak için bu ülkeye yakınlaĢma politika izlemiĢ,
ama daha sonra beklentileri yerine gelmediği için, giderek daha fazla dengeli dıĢ
politikaya dönmüĢtür. Nitekim sonraki dönemlerde, Azerbaycan‘da petrol
ihalelerinde Türkiye‘ye verilen pay artırılmıĢ, Bakü‘nün elektrik dağıtım ihalesi
dâhil çok sayıda önemli ihale Türk firmalarına verilmiĢtir. Aynı zamanda BaküTiflis-Ceyhan petrol ve Bakü-Tiflis-Erzurum doğal gaz boru hattı projeleri de bu
iliĢkilerin geliĢimine büyük katkı sağlamıĢtır
Haydar Aliyev iktidara geldiğinde, ilk önceleri Rusya‘ya yönelik bir
yakınlaĢma politikası yürütmüĢ ve daha sonraki dönemde ise dengeli dıĢ
politikaya dönmüĢtür, ama burada yine Rusya ile iyi iliĢkilerin korunmasına özen
gösterilmiĢtir. Haydar Aliyev, iktidarının ilk günlerinde, Rusya ve Ġran‘a rağmen
petrol kaynaklarının yabancı Ģirketler ile iĢletmeye çalıĢılmasının bu devletler
tarafından tepki ile karĢılandığını ve bu durumun Azerbaycan‘ın güvenliği için
tehdit oluĢturduğunu görmüĢ, bu nedenle baĢlangıçta petrol anlaĢmalarını ve
yabancı Ģirketlerin çalıĢmalarını askıya almıĢtır. Ama ülkede istikrar sağlandıktan
sonra, bağımsızlığın pekiĢtirilmesi için iktisadi bağımsızlığın Ģart olduğunu
düĢünerek, yabancı petrol Ģirketleri ile anlaĢmalar imzalamıĢtır[12, 81].
Ermenistan‘ın Azerbaycan‘a yönelik saldırıları, Haydar Aliyev göreve
geldiğinde sürmekteydi. Bu sıralarda bağımsızlığını yeni kazanmıĢ olan
Azerbaycan‘ın Rusya‘nın askeri ve Batının maddi ve manevi desteğini arkasına
alan Ermenistan‘ın saldırıları karĢısında tutunması çok zordu. Topraklarının yüzde
20‘si iĢgal edilen ve önemli miktarda nüfusunun mülteci (yaklaĢık bir milyon)
durumuna düĢmesi, öte yandan ekonomik ve sosyal alandaki çözülmeler
Azerbaycan‘ı Ermenistan ile Mayıs 1994‘te bir ateĢkes imzalamak zorunda
bırakmıĢtır [9, 126].
232

H. Aliyev dünyanın önde gelen Ģirketleri ile imzalanan Asrın
AntlaĢması‘yla, Hazar enerji kaynaklarını tüm dünyaya tanıtarak ve daha da
önemlisi kendisinin gerçekten bağımsız bir devlet olduğunu ve doğal kaynaklarını
istediği doğrultuda kullanabileceğini göstererek, ABD‘nin ilgisini çekmeyi
baĢarmıĢtır. Dolayısıyla, 1994‘ten itibaren Hazar petrollerine iliĢkin tercihlerinde,
ekonomik olmanın ötesinde politik çıkarları da göz önünde bulundurarak
ABD‘nin bölgeye yönelmesini sağlayan Azerbaycan, ABD, Rusya ve Ġran
arasında denge oluĢturmuĢ, ülke olarak kalkınmaya ve baĢta Dağlık Karabağ
sorunu olmak üzere birçok sorununa uluslararası alanda adaletli çözüm bulabilme
olanağı elde etmeye çalıĢmıĢtır. Ġzlenen bu siyaset doğrultusunda, 1990‘ların
ortalarından itibaren ABD‘nin değiĢen bölge politikası çerçevesinde devlet
baĢkanı Bill Clinton Azerbaycan ile giderek yakınlaĢmıĢ, yürürlükten
kaldıramadığı 907. Maddeyi fiilen aĢmaya yönelmiĢtir.
Aliyev‘den önceki Elçibey yönetimi ağırlıklı olarak Batı ve bilhassa Türkiye
yanlısı politika izlemekteydi. Aliyev ise, ilk baĢta bu politikada değiĢikliğe gitmiĢ,
Rusya‘ya yakınlaĢmıĢtır. Fakat daha sonra denge politikasına geçildiğinde, Batı
ülkeleriyle iliĢkiler de normalleĢtirilmiĢtir. Aliyev göreve geldiğinde, önceki
cumhurbaĢkanı Elçibey‘in Ġran‘a yönelik politikası nedeniyle Azerbaycan ile Ġran
arasında gerginlik yaĢanmaktaydı. Elçibey, Ġran‘ın kuzeyinde (Güney
Azerbaycan) yaĢayan yaklaĢık 30 milyon Azerbaycan Türkünün haklarını savunan
söylemler geliĢtirmiĢ; aynı zamanda Güney Azerbaycan‘ın ve Kuzey
Azerbaycan‘ın (günümüzdeki Azerbaycan Cumhuriyeti) birleĢmesi gerektiğini
savunan gruplara destek vermiĢtir. Aliyev göreve geldikten sonra ise bu akımların
çalıĢmalarını sınırlamıĢ, Ġran‘ı rahatlatan açıklamalar yapmıĢtır. Daha sonraki
dönemlerde Azerbaycan-Ġran iliĢkileri gerginlikler yaĢamıĢ, günümüzde çok iyi
olmasa da, Elçibey dönemine oranla daha iyi yürür durumdadır [4, 23: 5, 101].
Azerbaycan‘ın bağımsızlığına yeniden kavuĢmaya çalıĢtığı esnada
geliĢtirmeye baĢladığı dıĢ iliĢkiler, Ermenistan tarafından topraklarının iĢgal
edilmesi ve bu konunun dıĢ politikada belirleyici konuma yükselmesi, dıĢ
politikadaki karar vericilerin görüĢlerini etkileyen önemli bir etken olmuĢtur. Bu
süreçte Azerbaycan‘ın yaĢadığı temel zorluklar, Rus etkisinden kurtulma ve
bağımsızlığını pekiĢtirme konusu olmuĢ ve Azerbaycan dıĢ politikasını bu
doğrultuda geliĢtirmeye çalıĢmıĢtır. Azerbaycan için en önemli sorun kaynağı,
yani topraklarının yaklaĢık %20‘sinin Ermenistan tarafından iĢgali meselesidir.
Bir siyasal önder olarak, ülkesinin geleceğini Batı‘da ve Batı tipi demokrasi
ve piyasa ekonomisi kurumlarının inĢasında gören Aliyev, Rusya‘ya bağımlılığı
azaltan baĢta BTC olmak üzere her tür alternatif projeyi hararetle destekleyerek
Azerbaycan‘ın ekonomik ve politik geleceğine yönelik sağlam bir temel inĢa
etmeye çalıĢmıĢtır. Ülkede demokratik kural ve kurumların özgürce iĢlemesi
233

konusunda, Sovyet mirasının etkileri çokça hissediliyor olmasına rağmen, sağlam
bir demokrasinin kurulmasından ziyade ülkenin cari ihtiyaçlarının karĢılanmasının
Ģimdilik daha acil olduğu görülmektedir.
DEĞERLENDĠRME
Azerbaycan için diplomatik alanda kurumsallaĢmak, dıĢ politika geliĢtirmek
çok kolay olmamıĢtır. Bağımsızlık mücadelesi ile birlikte dıĢ iliĢkilerini
geliĢtirmeye baĢlamıĢtır. Haydar Aliyev yönetime gelinceye kadar Azerbaycan dıĢ
politikası çalkantılı dönemler geçirmiĢtir. Azerbaycan dıĢ iliĢkilerinde hemenhemen tüm ülkelerle iliĢkileri iniĢli çıkıĢlı grafikler yaĢamıĢtır. Haydar Aliyev
yönetime geldiği sırada Azerbaycan‘ın aĢırı Batı yanlısı politikalarından hem
Azerbaycan‘ın zarar gördüğüne, hem de bu tür politikaları izleyen iktidarların
tutunmasının zor olduğuna inandığı için ilk baĢta; önce aĢırı Batı karĢıtı
davranmıĢ, ama zamanla politikasını dengeye oturtmuĢtur. Örneğin, göreve gelir
gelmez, Elçibey döneminde imzalanmak üzere hazırlanan petrol anlaĢmalarını ve
yabancı petrol Ģirketlerinin tüm çalıĢmalarını askıya almıĢ, ama yaklaĢık altı ay
sonra bu politikasını değiĢtirmiĢ ve göreve geldikten yaklaĢık bir yıl sonra petrol
anlaĢmalarının imzalanması gerçekleĢtirilmiĢtir[3, 377].
Genel olarak baĢarılı bir dıĢ politikanın koĢulu, ―Rusya yönlü‖, ―Batı yönlü‖
ve ya diğer ―... yönlü‖ değil, dengeli bir politika olmak durumundaydı. Soğuk
SavaĢ‘ın ortadan kalktığı bir dönemde denge politikasının baĢarı Ģansı daha
yüksekti. Herhangi bir tarafa açık bir Ģekilde yaklaĢma diğer taraftan olumlu bir
Ģekilde karĢılanmayacağı için, Azerbaycan‘ın takip edebileceği baĢka bir yol
kalmamıĢtır. Bu noktada Batı-Rusya iliĢkileri açık bir zemine oturuncaya kadar
Azerbaycan‘ın dıĢ politikasının çıkıĢ noktası, Azerbaycan‘ın çıkarları için Batı‘yla
iliĢkiler kurmak ve Rusya‘nın bölgedeki nüfuzunu göz önünde tutmak
olmuĢtur[11,54: 8,96].
Bağımsızlıktan bugüne kadar geçen süre içerisinde, Azerbaycan DıĢ
Politikası kurumsallaĢmıĢ, belirli çerçevede de olsa dengeye oturmuĢtur.
Azerbaycan, yüzünü Batı‘ya çevirmiĢ, ama komĢularıyla iliĢkilerini de sorunsuz
biçimde yürütmeye çalıĢmaktadır. Gelecekte, Azerbaycan‘da hangi yönetim
olursa olsun, bu ana çerçevenin büyük ölçüde korunacağı tahmin edilmektedir. 31
Ekim 2003 itibarıyla Azerbaycan CumhurbaĢkanı olan Ġlham Aliyev döneminde
de, Azerbaycan‘ın oturmuĢ ve kararlı dıĢ politika çizgisi devam ettirilmektedir.
ƏDƏBĠYYAT
1- Aydın, Mustafa(2001a), ―Kafkasya ve Orta Asya‘yla ĠliĢkiler‖, Baskın
Oran (ed.), Türk DıĢ Politikası (1980-2001), c. 2, Ġstanbul, ĠletiĢim
Yayınları, 2001.
234

2- Aydın, Mustafa(2001b), ‗Kafkasya‘da Yeni Devletler, Türk DıĢ
Politikası‘, içinde Baskın Oran (ed.), Türk DıĢ Politikası Cilt II, Ġstanbul:
ĠletiĢim Yayınevi.
3- Aydın, Mustafa(2000c), ―Dağlık Karabağ Sorunu,‖ Türk DıĢ Politikası,
içinde Baskın Oran (ed), Cilt II, Ġstanbul: ĠletiĢim Yayınevi.
4- Cafersoy, Nazim(2000), ―Eyalet-Merkez Düzeyinden EĢit Statüye:
Azerbaycan-Rusya ĠliĢkileri (1991- 2000),‖ Ankara ÇalıĢmaları, no. 1,
Ankara, ASAM Yayınları, 2000.
5- Cafersoy, Nazim(2001), ―Elçibey Dönemi Azerbaycan DıĢ Politikası
(Haziran 1992-Haziran 1993),‖ Ankara, ASAM Yayınları, 2001.
6- Demir, Ali F.(1996), ―SSCB‘nin Dağılmasından Sonra TürkiyeAzerbaycan ĠliĢkileri‖, Faruk Sönmezoğlu (der.), DeğiĢen Dünya ve
Türkiye, Ġstanbul, Bağlam Yayınları, 1996.
7- DPT(2000), ―Türkiye Ġle Türk Cumhuriyetleri ve Bölge Ülkeleri
ĠliĢkileri,‖ Sekizinci BeĢ Yıllık Kalkınma Planı, Özel Ġhtisas Komisyonu
Raporu, Ankara, 2000.
8- Guliyev Samir(2004), ―Bağımsızlıktan Sonra Azerbaycan-ABD ĠliĢkileri,‖
Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, BasılmamıĢ Yüksek
Lisans Tezi, Ankara-2004.
9- Gürbüz, M. Vedat(2003), ―Dağlık Karabağ Sorunu ve Azerbaycan
Politikaları,‖ Ermeni AraĢtırmaları Dergisi, Sayı 10, Yaz 2003.
10- Kasım, Kamer (2002), ―Azerbaycan‘ın DıĢ Politikası‖, Emine Gürsoy,
Erdal ġahin (ed.), Bağımsızlıklarının 10. Yılında Türk Cumhuriyetleri,
Haarlem, SOTA Yayınları, 2002.
11- Kerimov, Bahadur(2007), ―Haydar Aliyev Döneminde Azerbaycan
Cumhuriyeti‘nin DıĢ Politikası (1993-2003),‖ Ġstanbul Üniversiesi, Sosyal
Bilimler Enstitüsü, BasılmamıĢ Yüksek Lisans Tezi.
12- Purtas, Fırat(2005), ―Rusya Federasyonu Ekseninde Bağımsız Devletler
Topluluğu,‖ Platin Yayınları, Ankara, 2005.

235

Əbdülhəsənli Tofiq Əbdüləziz oğlu
Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti
VƏTƏNPƏRVƏRLĠK VƏ ĠSTĠQLALÇĠLĠQ
MÜASĠR AZƏRBAYCAN POEZĠYASĠNĠN ƏSAS MÖVZUSU
KĠMĠ
Azərbaycanın istiqlaliyyətinə qovuĢduğu ilk dövrlərdə ədəbi-estetik
fikrə hakim olan vətənpərvərlik və vətəndaĢlıq məfkurəsi əvvəlki illərdə də
bu və ya digər dərəcədə aktuallıq kəsb etmiĢdir. Bu prizmadan milli poeziya
tarixinə yanaĢılarsa, ciddi bədii örnəklərin üzə çıxarılacağı aĢkardır.
Azərbaycan poeziyasını təmsil edən ədəbi Ģəxsiyyətlər içərisində elə
bir imzaya təsadüf etmək mümkün deyildir ki, istiqlal mövzusuna bu və ya
digər Ģəkildə toxunmamıĢ olsun. Bu da təbii olaraq yetmiĢ ildən artıq davam
edən rus sovet müstəmləkəçiliyinin dağılmasının qlobal bir proses kimi
Azərbaycan ədəbi-bədii fikrini ciddi Ģəkildə düĢündürməsindən qaynaqlanmaqdadır.
Ġstiqlal mövzusu Bəxtiyar Vahabzadənnin yaradıcılığında özünəməxsus
Ģəkildə poetik təcəssümünü tapmıĢdır. Müəllif bütün yaradıcılığı boyu bu
problemə xüsusi diqqət yetirmiĢ, sovet siyasi rejiminin ən sərt və amansız
dönəmlərində belə bəhs olunan mövzuda dəyərli, bitkin əsərlər yaratmıĢdır.
Ona görə də bu gün tam qətiyyətlə demək olar ki, «bütöv bir istiqlalçı nəslin
ideoloqu, tərbiyəçisi və ustadı olan» Bəxtiyar Vahabzadənin «imzası
olmadan millətin istiqlal hərəkatı yarımçıq görünərdi».
ġairin istiqlaliyyət dövründə azadlıq və istiqlal mövzusunda xeyli əsəri
çap olunmuĢdur. Bunların içərisində «Azadlıq», «Əsarət-azadlıq», «Tənha
məzar», «Əgər qorunmazsa istiqlalımız» və baĢqa Ģeirlər xüsusi yer tutmaqdadır. Müəllifin qənaətincə, hər bir millətin varlığı onun istiqlalına bağlıdır.
Ġstiqlalı olmayan millətlər gec-tez tarix səhnəsini tərk etməyə məhkumdurlar.
Çünki millətin varlığının, mövcudluğunun, gələcəyinin karantı onun müstəqil
dövlətçiliyi, istiqlalıdır. «Əgər qorunmasa istiqlalımız» adlı Ģeirində Bəxtiyar
Vahabzadənin dünyada baĢ verən hərbi-siyasi çaxnaĢmalar fonunda Azərbaycanın yenicə əldə etdiyi istiqlalına yaranmıĢ təhlükədən doğan narahatlığı
bədii ifadəsini tapmıĢdır.
Azadlıq, səadət haqqımdır mənim,
Allah çox görməsin bu haqqı bizə.
Ġstiqlal yolunda qurbanlar verib,
Axır yetiĢmiĢik istəyimizə.
«Ömrü boyu azadlıq mövzusunu dilə gətirmiĢ» Bəxtiyar Vahabzadənin
«Azadlıq» Ģeirində Azərbaycanın yenidən istiqlalyyətinə qovuĢması tarixin
millətimizə bəxĢ etdiyi ən böyük, ən qiymətli sərvət kimi dəyərləndirilir.
Azadlıq, azadlıq! Ömrüm boyunca,
236

Sənin acın oldum, möhtacın oldum.
ġeirin sonrakı misralarında Ģair azadlıq anlayıĢı haqqında düĢüncələrini
«Məhkum xalqlar üçün azadlıq qədər, Böyük bir səadət ola bilərmi?» – Ģəklində ümumiləĢdirərək bu ifadənin məna tutumunun yalnız ölkənin istiqlaliyyəti ilə məhdudlaĢmadığını, bundan az mühüm olmayan insan və Ģəxsiyyət
azadlığı anlamını da ehtiva etdiyini irəli sürür.
Azadlıq eĢqilə qol-qola çatdıq,
Azadlıq naminə bayraq ucaltdıq.
Səpdik qanımızı qədəmlərinə,
Baha baĢa gəldin bizə sən, baha.
Azadlıq! Nəhayət qovuĢduq sənə,
Amma deyəmmədik: «ġükür Allaha».
Azadlıq carçısı Xəlil Rza Ulutürkün yaradıcılığında istiqlala mövzusu
mühüm yerlərdən birini tutmuĢdur. ġairin 1992-ci ildə nəĢr edilmiĢ «Davam
edir 37...» adlı Ģeirlər toplusunun bölmələrindən birinin «Müstəqillik»
adlandırılması təsadüfi hesab edilməməlidir. Həmin bölmədə verilmiĢ
«Yalnız pasportunda», «Milli satqın», «Sumqayıt dastanı» və baĢqa poetik
nümunələr istiqlal məfkurəsinin tərənnümünə həsr olunmuĢdur. Xəlil Rza
Ulutürkün hələ Azərbaycanın istiqlaliyyətinin əldə olunmasından qabaq
Moskvanın Lefortovo həbsxanasında yazdığı silsilə Ģeirləri istiqlal
mövzusunda qələmə alınmıĢ ən dəyərli poetik örnəklərdən hesab olunmaqdadır. «Ġstiqlal Ģairləri» adlı monoqrafik tədqiqatında Ģairin məhbəs
Ģeirlərini təhlil obyektinə çevirən filologiya elmləri doktoru, professor Yavuz
Axundlu qənaətlərini aĢağıdakı Ģəkildə ümumiləĢdirir: «Ümumiyyətlə, Le fortovoya yazdığı Ģeirlər təkcə X.Rzanın yaradıcılığında deyil, çağdaĢ Azərbaycan poeziyasında siyasi lirikanın ən dəyərli nümunələri hesab olun malıdır. Bu silsilədən olan Ģeirlərin hamısını bir sözlə səciyyələndirməli ol saq, bircə adın üzərində dayanarıq: Vətən! Müstəqillik arzusu, azadlıq və istiqlal duyğusu da bu sözün qabağında pərvazlanır». ġübhəsiz ki, Xəlil Rza
Ulutürkün məhbəs Ģeirlərini dəqiq xarakterizə edən bu mülahizələrlə
razılaĢmamaq mümkün deyildir.
Xəlil Rza Ulutürkün Lefortovo silsiləsindən yazmıĢ olduğu poetik örnəklərin toplandığı «Davam edir 37...» kitabına «Xəlil Rza zindanda» adlı ön
söz yazmıĢ görkəmli Ģair Hidayət isə qənaətlərini aĢağıdakı kimi
ümumiləĢdirir: «ġair üçün zindan məfhumu həmiĢə sözün həqiqi
mənasındakı zindan deyildir. Əsl sənətkar iĢıqlı dünyada – onu darıxdıran
mövcud cəmiyyətdə də özünü zindanda sayır, haqq səsini, etiraz harayını,
xalqın bağrından doğan fəryadını ucaldır və bu fəryad gec-tez onu həqiqi
zindana gətirir. Xəlil Rzada zindan yolu ayrı cür olmadı. Valyuntarizmin
gop-kələk bataqlığında cəsarətlə poeziyaya gəldi, «durğunluq» deyilən
illərdə orden-medal, vəzifə dalınca düĢmədi, ilk gənclik çağlarından sərt
misraları, düz sözü üstə həmiĢə döyüldü, iĢdən çıxarıldı, əlyazmaları
237

redaktorlardan baĢlamıĢ hökumət rəhbərlərinəcən neçə mərhələdə «darandı»,
kitablarının nəĢri ləngidildi... Amma döyüldükcə bərkidi Xəlil Rza, ilk andını
unutmadı, çünki «Bu dünyada otun, suyun, torpağın da yaddaĢı var.
SındırılmıĢ bir budağın, söndürülmüĢ ocağın da yaddaĢı var!» Və bu yaddaĢa
neçə dəfə «yuxu dərmanı» verdilər, «keyitmə iynəsi» vurdular, saxta
konsepsiyalar yaydılar, bir Ģey çıxmadı, çünki qan yaddaĢıydı».
Onu da qeyd edək ki, Xəlil Rza Ulutürk fenomenini dəyərləndirmədən
çağdaĢ poeziyada istiqlal məfkurəsinin hansı səviyyədə iĢləndiyini bütün mahiyyətilə dərk etmək mümkün deyildir. Çünki o, birincisi, bədii yazıları,
ikincisi, bundan az əhəmiyyət daĢımayan memuarları, üçüncüsü isə siyasi
fəaliyyəti ilə istiqlal düĢüncəsinin formalaĢmasında mühüm xidmətlər göstər miĢdir. «Radikal inqilabi stixiya ədəbi prosesin, onun xəritəsinin relyefini
dəyiĢir. Bu dəyiĢən relyefdə öz yerini vaxtında və dəqiq tapmaqda çoxları
çətinlik çəkir. Belə bir böhrandan Ģairlərin yalnız bir qismi tamam yan keçə
bilir: həm siyasətin, həm də poeziyanın nəbzini eyni vaxtda tutanlar və
problemlərini eyni vaxtda həll edənlər, hər iki sahənin ikisinin də ön xəttində
duranlar... Onların içində ən önəmli, ən qabarıq yeri, Ģübhəsiz, Ģair Xəlil Rza
Ulutürk tutur. Həm Ģeirin, həm də publisistikanın bədii-sənədli əsasda birləĢdiyi monumental bədii kitab – Xəlil Rza Ulutürkün «Davam edir 37» toplusudur; …bu kitab döyüĢən qələmin və süngünün vəhdətinə təkrarsız nümu nədir.
Azərbaycanın xalq Ģairi Məmməd Arazın vətən oğullarına müraciətlə
yazılmıĢ «Mürgüləmə» Ģeiri istiqlal mövzusunda yaranmıĢ poetik örnəklər
içərisində xüsusi yer tutmaqdadır. ġeirdə müəllif vətənin istiqlalının, azadlığının qorunması yolunda hələ bundan sonra da görüləcək iĢlərin olduğuna
diqqəti çəkmiĢdir.
Mürgülərin sonu ağır mürgü olur...
Mürgülüyük: torpağımız palaz-palaz
dartılanda mürgülüydük.
MeĢələrimiz qucaq-qucaq, tala-tala
çapılanda mürgülüydük.
Yatma, Vətən, yatma torpaq, yatma insan,
Ölüm-qalım savaĢı var öndə hələ,
Ġstiqlalla irticanın savaĢı var öndə hələ.
Tapdaq altda qalan millət səninkidir,
Qılınc qapan, qalxan tutan istəyir.
ġeirdən hasil olan qənaətə görə, millətlər yarıĢında dəstədən geridə qalmamaq, düĢmən əsirinə çevrilməmək, min bir əziyyətlə qazanılmıĢ istiqlaliyyəti qorumaq üçün davamlı mübarizə və mücadiləyə ehtiyac vardır. Vətənin
hər bir övladı istiqlal adlanan bu əbədi mübarizə yolunda öz töhfəsini verməli, əlindən gələni əsirgəməməlidir.
Ġstiqlal məfkurəsinin bədii dərki Azərbaycanın xalq Ģairi Fikrət
238

Qocanın yaradıcılığında da özünəməxsus Ģəkildə poetik təcəssümünü
tapmıĢdır. ġairin qənaətincə, azadlıq millətlərə, insanlara verilən ən böyük
sərvətdir və bu sərvət gərəyincə dəyərləndirilməli, qədir-qiyməti bilinməli,
ondan sui-istifadə olunmamalıdır. ġairin «Azadlıq» adlı Ģeirində pessimizm
əhvali-ruhiyyəsinin ifadə olunması isə bir qədər təəccüblü görünür:
Deyəsən azadlıq
əvvəlindən gözəl bir yalandı.
Onu da qeyd edək ki, vətənin azadlığı, istiqlaliyyəti uğrunda qurban
getməyin bədii örnəkləri yalnız yaĢlı və orta ədəbi nəslin yaradıcılığında
deyil, gənc qələm sahiblərinin əsərlərində də yüksək poetik ifadəsini tapmıĢdır.
1991-2005-ci illər poeziyasında istiqlal məfkurəsinin bədii
təcəssümünü Ģərtləndirən obrazlar sırasında bayraq xüsusi yerlərdən birini
tutmaqdadır. Əvvəlki illərdə olduğu kimi, bəhs olunan dövrün poeziyasında
da «Bayraq (kulturoloji, ideoloji, dövlətçilik) bir rəmz olaraq, türkün qürur
və müəyyənlik niĢanəsinin gələnəyi kimi həm millilik, həm də Vətənçilik
Ģüur və məfkurəsinin yaĢamı olaraq ifadə olunmaqdadır. Bayraq və ona
münasibət də mental dəyər olub çağdaĢ fikir və düĢüncənin mərkəzində
siyasi-ideoloji dərk, fərdi anlayıĢ və tərbiyə mənbəyi kimi tərənnüm
edilməkdədir. Sənətkarlar bayrağa sözün sinirlərindən, hüceyrələrindən gələn
sirayəti ilə bütün hallarda dövlətçilik, müstəqillik rəmzi kimi süslü münasibət
bildirmiĢlər». Elə buna görədir ki, dövrün əksər tanınmıĢ Ģairləri istiqlal haqqında düĢüncələrini bayraq simvoluna sığınaraq əks etdirməyə çalıĢmıĢlar.
1991-2005-ci illər Azərbaycan poeziyasında vətənpərvərilk və
istiqlalçılıq məfkurəsinin təcəssümünü bütün yönlərilə araĢdırmaq böyük bir
elmi-tədqiqat iĢi tələb edir. Biz isə sadəcə olaraq, dövrün ədəbi mənzərəsinin
yaradılmasından dolayı qürur duyuruq.

SUMMARY
Presented article has been dedicated to the development of themes
independence in today‘s Azerbaijan‘s poetry as one of important object of poems.
It is impossible to find the writer, who has not touched to the independence,
patriotism themes by the different forms.
ƏDƏBĠYYAT
1.Axundlu Yavuz. Ġstiqlal Ģairləri, Bakı, «Elm» nəĢriyyatı, 1998, 126 səh.
2.Araz Məmməd. Vətən deyin, Bakı, «Adiloğlu» nəĢriyyatı, 203, 150 səh.
3. XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı məsələləri (məqalələr toplusu), I kitab, Bakı,
«Elm» nəĢriyyatı, 2006, 428 səh.
239

4. XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı məsələləri (məqalələr toplusu). I kitab, Bakı,
«Elm» nəĢriyyatı, 2006, 428 səh.
5.Bünyadzadə Ülvi. Bir ölümün acığına, Bakı , «Gənclik» nəĢriyyatı, 1993, 250
səh.
6. Qarayev YaĢar, Tarix: yaxından və uzaqdan, Bakı, «Sabah» nəĢriyyatı, 1996,
712
7. Qoca Fikrət. Adi həqiqətlər, Bakı, AzərnəĢr, 2000, 219 səh.
8. Qusarçaylı Ramiz. ġeirlər, «Azərb» jurnalı, 205, N-11, səh.37-44.
9. Məmmədli MürĢüd. Xəlil Rza Ulutürk fenomeni, «525-ci qəzet, 28-30 yanvar.
1998.
10. Nəbiyev Bəkir. Ġstiqlal Ģairi, Bakı, «Elm» nəĢriyyatı, 2001, 348 səh. 11.
Ulutürk Xəlil Rza. Davam edir 37, Bakı, «Gənclik» nəĢriyyatı, 1992, 528 səh.
12. Ulutürk Xəlil Rza. Türkün dastanı, Bakı, «Gənclik» nəĢriyyatı, 2000, 800 səh.
14. Yusifli Vaqif. Yollar hayana aparır, Bakı, «Gənclik» nəĢriyyatı, 1999, 140
səh.
15. Mayadağlı Hüsniye. B.Vahabzadenin eserlerinde setiraltı ifadeler, «Türk
Edebiyyat» dergisi, Ģubat, 1994, s.26-29.
Əhməd Əsgər Sücaət oğlu
Bakı Slavyan Universiteti
SUFĠZMĠN ƏXĠLĠYƏ TƏSĠRĠ MƏSƏLƏLƏRĠNƏ DAĠR
Orta əsrlərdə ictimai həyatın bütün sferalarına dininin təsiri çox güclü idi.
Cəmiyyətin təsərrüfat-mədəni həyatının bütün sahələri əhəmiyyətli dərəcədə dinlə
bağlı olub, hadisə və proseslərin izahı və həllinə dini prizmadan yanaĢılırdı. Din
insanların mənəvi keyfiyyətlərinin, əxlaqının, cəmiyyətə məxsus adət-ənənələrin
formalaĢmasında əhəmiyyətli rol oynayırdı. E. From haqlı olaraq deyirdi ki, ―Orta
çağda insan özünü sosial – dini birliyin ayrılmaz hissəsi kimi hiss edirdi‖ (1, 111).
Bu baxımdan Əxilik təĢkilatı da orta əsrlərin reallığından doğan və dini
zəmin üzərində formalaĢan çoxfunksiyalı qurumlarından biri idi.
Qeyd edək ki, Əxilik artıq XIII əsrin əvvəllərindən etibarən Anadoludan
tutmuĢ, Balkanlar, Orta ġərq və Qafqazlaradək böyük bir coğrafiyada yayılaraq
(2, 57), yayıldığı ərazilərdə cəmiyyətin həyatında mühüm rol oynayan, dövrünün
ictimai-siyasi proseslərinə təsir etmək gücündə olan bir təĢkilata çevrilmiĢdi.
Əxiliyin yayıldığı ərazilərdə əhalinin türkləĢməsində və islamlaĢmasında, eləcə də
iqtisadi cəhətdən təĢkil olunmasında və inkiĢafında da çox böyük rolu olmuĢdur.
MəĢhur səyyah Ġbn Battuta öz səyahətnaməsində Əxilərə geniĢ yer vermiĢ və
onların üstün məziyyətlərindən bəhs edərək yazırdı: ―Əxilərə Anadoluda
məskunlaĢmıĢ olan Türkmənlərin yaĢadıqları hər vilayətdə, hər Ģəhərdə və kənddə
rast gəlmək olar. Onlar məmləkətlərinə gələn xaricilərə böyük qayğı göstərirlər.
240

Digər tərəfdən olduqları yerlərdə zor tətbiq edənləri yola gətirər, hər hansı bir
səbəblə bunlara qoĢulan pisləri ortadan qaldırarlar. ..Bunların dünyada tayıbərabəri yoxdur‖(3,194).
Ümumiyyətlə, Əxilik o, dövrün sosial reallığından doğan, ərəblər və farslar
arasında orta əsrlərdə yayğın olan fütüvvət idealının və qədim türklərə məxsus
alplıq, ərənlik ənənəsinin qovuĢması nəticəsində yaranmıĢ, ideya etibarilə batini-Ģiə
və təsəvvüflə bağlı olan, əxlaqi dəyərlərə xüsusi önəm verən, cəmiyyətdə iqtisadi,
sosial, hərbi, mədəni və s. kimi bir çox önəmli funksiyalar yerinə yetirən peĢə
adamlarının və sənətkarların birliyi idi.
Əxilik öz kökləri və ideya baxımından ―Türk "akılıq" və "alp" ənənəsinin,
Ərəb və Ġran fütüvvət idealıyla Ġslamı bir sintez halında‖ (4, 93.) birləĢdirsə də, o
daha çox iqtisadi xarakterli olub, bütün sənətkarları və peĢə adamlarını bir çatı
altında birləĢdirən dövrünün içtimai mahiyyət kəsb edən çoxfunksiyalı bir təĢkilatı
idi. Lakin əxi təĢkilatı, xüsusilə də formalaĢdığı ilkin dövrlərdə sənətkarları və
peĢə adamlarını birləĢdirsədə sırf sənətkar (baxmayaraq ki, sənət və ya müəyyən
bir peĢə sahibi olmaq əxi üzvü olmanın vacrib Ģərtlərindən biri idi) birliyi
olmayıb, cəmiyətin çox müxtəlif zümrələrini tərkibinə qata bilən, həm də dini və
ictimai-siyasi özəlliyi olan bir qurum idi. Bunu Əxilərin həyat və fəaliyyətləri
haqqında dəyərli mənbə rolunu oynayan Ibn Batuttanın səyahətnaməsinə
baxdığımızda da aydın görə bilirik. Beləki, Batutta qeyd edirdi ki, Əxilər təkcə
əsnaf və sənətkar kimi aĢağı ictimai təbəqyə mənsub Ģəxslərdən deyil, eyni
zamanda cəmiyyətin elitasını formalaĢdıran qazi, üləma, dövlət rəhbərliyində
iĢtirak edən, hətta Ģəhər idarəçisi mövqeyində olan Ģəxslərdən ibarət idi (5, 212).
Əxiliyin formalaĢmasında XIII əsrə qədər Ġslam dünyasında çox yayğın və
populyar olan fütüvvət hərəkatı mühüm rol oynamıĢdır. Fütüvvət hərəkatı hələ
Ġslamın yarandığı ilk yüzilliklərdən etibarən Suriya, Ġraq, Ġran, Azərbaycan,
Türkistan, Endülüs, ġimal Afrika və Misir kimi bölgələrdə geniĢ yayılmıĢ və
müxtəlif zümrələrdən olan insanları birləĢdirən qəhrəmanlıq, igidlik, ədalətlilik və
s. kimi dəyərləri özündə birləĢdirən qurumlar olmuĢ və yayıldıqları ərazilərdə
böyük hörmət qazanmıĢlar. Onların yaĢadığı ərazilərdə cavanmərd, ayyar
(ayyaran), fəta (fityan) kimi adlarla məĢhur olduğu məlumdur (6, 540).
Dünyanın bir sıra xalqlarında qəhrəmanlıq ənənələrini (yaponlarda
samuraylıq, avropalılarda cəngavərlik və s. kimi) özündə əks etdirən Institutsional
təsisatlar olmuĢdur. Ərəb-islam cəmiyyətində isə ġahavət (comərdlik) və Səcaat
(igidlik) kimi üstün xüsusiyyətləri və yüksək əxlaqi dəyərləri özündə birləĢdirən
fütüvvət təĢkilatı bu funksiyanı yerinə yetirmiĢdir. Lakin VIII əsrdən etibarən
Fütüvvət demək olar ki, tamamilə Sufizmin təsiri altına düĢərək keyfiyyətcə yeni
dəyiĢikliklərə uğrayır. Məhz, Sufizmin təsiri nəticəsində zora dayalı (savaĢ ruhluƏ.Ə.) qəhrəmanlıq ənənələri yavaĢ-yavaĢ yerini yüksək əxlaqi dəyərlərə verir.
Ġnsanın nəfsinə hakim olmasıyla birlikdə, baĢqalarına pislik etməməsi, xeyirxah
və comərd olması kimi yüksək əxlaqi keyfiyyətlərə sahib olmaq Fütüvvətin
baĢlıca ideyasına cevrilməyə baĢlayır. Bu və buna oxĢar dəyərləri əsas tutaraq bir
241

araya gələn sufilər artıq ―IX əsrdən etibarən baĢda NiĢapur olmaq üzrə ġam və
Xorasan kimi Ģəhərlərdə yeni tipli ‖Fütüvvət‖ birlikləri meydana gətirməyə
baĢladılar‖ (7, 9).
Fütüvvətin sufi xarakter daĢıması sonralar formalaĢmağa baĢlayan Əxiliyə
də öz təsirini göstərmiĢdir. Çünki, əxilik həm də fütüvvət prinsipləri əsasında
formalaĢan yeni tipli bir təĢkilat idi. Digər tərəfdən, Sufizmin XII əsrdə Ġslam
cəmiyyətində çox populyar olması da Əxi təsisatından yan keçə bilməzdi. Bu
baxımdan, Əxilik yeni tipli təĢkilat olsa da, o öz formalaĢma prosesində bir çox
cəhətləri məhz Sufilikdən mənimsəmiĢdir. Bu qurumlar arasındakı oxĢarlıqlar
ideya, təĢkilati-struktur, mərasimlər, rituallar sistemi, əxlaqi dəyərlər və s. kimi bir
çox sahələri əhatə edir. Bu mənada ―Əxilik, baĢlanğıc etibarilə yardımlaĢma həmrəylik ruhunu daĢıyan, ...sufiliyi (Təsəvvüf əhli) də içinə alan çox funksiyalı
bir təĢkilat idi‖ (8, 59).
Sufiliyi Əxilik üçün cəlbedici edən və ona yaxınlaĢdıran bir sıra amillər
mövcuddur ki, bunları da əsasən aĢağıdakı kimi təsnif etmək mümkündür:
 Bu, birinci növbədə Sufilərin Ġslama münasibətdə ənənəvi baxıĢlar və
yanaĢmalar sistemindən imtina etməsi ilə bağlı idi. Onların fərqli
yanaĢmalar sistemi təbii ki, əxiləri özünə cəlb edən baĢlıca amillərdən
biri idi. Sufilərin bu düĢüncə sistemi özündə ağıl, yenilikçilik,
dəyiĢkənlik, çərçivələrə sığmamaq, ehkamları dağıtmaq və s. kimi
keyfiyyətləri ehtiva edirdi.
 Əxiliyi cəlb edən mühüm cəhətlərdən biri də, Sufi ideyaları ilə bağlı
idi. Bu ideyaların nüvəsində əxlaqi-mənəvi cəhətdən saf, kamil insanın
yetiĢdirilməsi dururdu. Ġnsana böyük dəyər verən Əxilik sufilərdə
olduğu kimi inanırdı ki, insan öz varlığına tənqidi yanaĢmaqla, özünü
tərbiyələndirməklə, nəfsini qorumaqla, öz mahiyyətini dərk etməklə
elm, ağıl və iradə yolu ilə kamilləĢərək öz məqsədinə çata bilər. Məs.
öz nəfsinə hakim olmaq, onu yenmək məlamətiliyin baĢlıca
prinsiplərindən biri olduğu kimi bu prinsip Əxilikdə də vacib
prinsiplərdən sayılırdı.
 Sufiliyi və Əxiliyi yaxınlaĢdıran amillərdən biri də, onların bir-birinə
yaxın, demək olar ki, eyni sosial bazaya malik olmaları idi. Çünki bu
ideyaların daĢıyıcılarının cəmiyyətin kifayət qədər düĢünən, dövrünün
hadisə və proseslərində fəal iĢtirak edən hissəsindən ibarət olması ilə
bağlı idi. Belə ki, Sufiliyin və Əxiliyin əsas sosial bazasını əsasən
Ģəhər əhalisi - sənətkarlar, Ģəhər yoxsulları, xırda və orta tacirlər təĢkil
edirdi. Bu ideyaların mərkəzi kimi Ģəhərlər mühüm əhəmiyyətə malik
idi. Bu barədə Maks Weber yazırdı ki, Ġslam dünyasında "ifratçı və
təfəkkürçü (contemplative) sufizm və dərviĢ dindarlığı" digər ictimai
təbəqələrlə müqayisə edildiyində, ən dərin və güclü Ģəkildə əsnaf və
tacir kimi Ģəhərli qruplar arasında kök salmıĢdır. (9, 284).
242

Sufilərin yaĢam tərzləri və zahiri cəhətləri, eləcə də onların həyata
keçirdiyi ritual və mərasimlərin xarakteri də Əxilər üçün cəlbedici
gəlirdi. Çünki bu yaĢam tərzində bir rəngarənglik və orijinallıq, ritual
və mərasimlər də isə ciddi bir sistemlilik və ardıcıllıq var idi.
 Bu, həmçinin Əxi təĢkilatının formalaĢmasında Fütüvvət düĢüncəsi və
Fütüvvətə əsaslanan sufi xüsusiyyətlərin mühüm rol oynaması ilə
bağlıdır. Fütüvvət ideya etibarilə sufiyana bir hərəkat olub, ―...
təsəvvüf həyatında müəyyən bir mərtəbə və gözəl davranıĢ forması
kimi qəbul edilmiĢ və insanlara cazibədar gəlmiĢdir‖ (10, 7). Təsadüfü
deyil ki, Fütüvvətnamələrində ilk müəllifləri də təsəvvüf intelektualları
olmuĢ və əxilərin nizamnaməsi funksiyasını yerinə yetirən qaydalar
toplusu da fütüvvətnamələr adlanırdı. Əxi ―Fütüvvətnamə‖lərindəki
―Yalnız öz qazancınla yaĢamalısan‖, ―Sənə qarĢı pislik edənə yaxĢılıq
et‖, ―Həva və həvəsi tərk et‖, ―Daima xalqa yaxĢılıq və xidmət et‖,
―Özgələrə qayğı göstər və haqsevər ol‖ (11, 74) və s. kimi irəli sürülən
əxlaqi dəyərlər və insan idealıda sufilərinkinə çox yaxın idi.
Əxiliyin Sufizmdən mənimsədiyi bir sıra keyfiyyətləri əsasən aĢağıdakı
kimi təsnif etmək olar:
 Əxilər orta əsrlərdə populyarlıq qazanan təriqətlərin təĢkilatı struktur
modelindən faydalanmıĢ və öz təĢkilat qurluĢlarını onlarınkına
bənzətmiĢdilər. Bu baxımdan hətta bəzi araĢdırıcılar Əxiliyi bir sufi
təriqəti hesab etmiĢlər. ―Türk Ədəbiyyatında Ġlk Mutasavvıflar" adlı
əsərində F.Körpülü; "Əxiliq təĢkilatı, hər hansı bir sıravi əsnaf birliyi
deyil, o təĢkilati struktura malik və qanunlarını yenə bu təĢkilat vasitəsilə
yayan bir təriqət sayıla bilər" (12, 212 - 213) deyərək, Əxilıyi yalnız bir
əsnaf təĢkilatlanması olaraq deyil, həmçinin təriqət olaraq da qəbul
etmiĢdir. Digər bir tanınmıĢ təsəvvüf araĢdırıcısı Enver ġapoylo isə Əxiliyi
bir "peĢə təriqət" i kimi dəyərləndirir: „... təriqətlər Təsəvvüf xirkası
geyərkən Əxilər ocaq baĢında dəmir doğruyurlar, dəzgahlarında parça
toxuyurlar, sağlam mal satırlar. Bu təsəvvüf cərəyanının qarĢısında onlar
Türk zövq və iradəsi ilə bir də iĢ təĢkilatı qurmuĢdular. Nəhayət bunlar
zaviyələrində ibadət edirlər, dini bir əhval-rühiyyə içərisində yaĢamaqla
bərabər iĢ tərbiyəsiylə də cok mükəmməl məĢğul olurlar― (13, 210). Ancaq
bilindiyi kimi təriqətlərin əsas məqsədi ortaq bir təsəvvüfü həyatı
paylaĢmaq və Tanrı - insan əlaqəsini dərviĢ tərəfindən bir hissediĢle
yaĢamaqdır. Əxi təĢkilatında isə iqtisadi motivlərin təsiriylə yaranan və
sosio - iqtisadi Ģərtlərə əsaslanan ortaq bir iqtisadi həyat duyğusu
hakimdir. Digər tərəfdən dini düĢüncə, duyğu və motivlər təĢkilatın
strukturca inkiĢafında əhəmiyyətli bir yerə malik olmuĢdur, amma Əxilik
peĢə bir təĢkilat formasına gəldiyi zaman, iqtisadi hədəflər təĢkilatın təməl
məqsədi halına gəlmiĢdir (8, 70). Əxilər, yaxĢı Müsəlman olmaqla
birlikdə, vəlilər kimi dünyadan əl çəkərək, özlərini tamamilə din və
243

ibadətə vermiĢ dərviĢ deyildilər. Onlar ibadət qədər, yemə, içmə və
əylənmədən də xoĢlanardılar. Həyat fəlsəfələri və yaĢayıĢ tərzləri iĢə,
dostluğa və köməkləĢməyə söykənirdi (14, 132).
Sufizmdə ortaq xarakter daĢıyan bir sıra keyfiyyətlər Əxilikdə də tətbiq
olunan hərəkətlər idi. Əxiliyin Məlamətlik, Rəfailik, BəktaĢilik, Xəlvətiyə
kimi təriqətlərlə ciddi əlaqələri var idi (15, 92) və bir çox cəhətlər məhz bu
qurumlardan əxz olunmuĢdu. Məsələn bu təriqətlərin bir çoxunda
(xüsusilə də BəktaĢilikdə) dört qapı, qırx məqam, təvəlli və təbərri, qırxlar
məclisi, qurĢaq bağlama, xirka, tac və s. kimi tətbiq olunan keyfiyyətlər
Əxilikdə də tətbiq olunurdu. BəktaĢilik, Xəlvətiyə kimi təriqətlərin də,
eyni zamanda bəzi cəhətləri Əxilikdən əxz elədiyi məlumdur. Məs.
Əxiliyin əsas qaydalarından sayılan əlin, alnın, süfrənin açıq, dilin, gözün
və belin bağlı olması ilə bağlı BəktaĢiliyin əlinə, dilinə, belinə hakim olma
düsturu arasında, eləcə də ―yol atası və yol qardaĢı əldə etmə‖, Ģədd
qurĢanma, nəsib alma və s kimi mərasimlərin də bir oxĢarlıq vardır.
Sufiliyin əxlaqi dəyərlərə xüsusi önəm verən kamil insan tipi Əxilər üçün
də örnək ola biləcək bir insan tipi idi. Sufiliyin davranıĢ prinsiplərindən
biri, edilən yaxĢılığı gizlətmək idi. Sufilik təlimi əxlaqi saflıq, dünya
nemətlərindən imtina, nəfsin tərbiyələndirilməsi, dini biliklərin kamil
öyrənilməsi və s. kimi keyfiyyətlərin reallaĢdırılmasını sadəcə arzu
etmirdi. Onlar bu keyfiyyətlərin gerçəkliyə çevrilməsi üçün üzvləri
arasında ciddi qaydalar sistemi yaratmıĢdı. Əxilərin həyat tərzi və təĢkilat
strukturu da bu cür yüksək əxlaqi keyfiyyətlərin reallaĢdırılmasına
istiqamətlənmiĢ idi.
Hər bir sufi təriqəti daxili iarerxiya malik olduğu kimi Əxi təĢkilatlarında
da iarerxik prinsip qorunub sağlanırdı. AĢağıdan yuxarıya bir tabeçilik
mexanizmi mövcud idi. Əxiliyə qəbul olan yeni üzv – „fəta― (igid), „talib―
təriqət Ģeyxinin tapĢırıqlarına sözsüz əməl edən seyri sülük kimi öz
əxisinin tapĢırıqlarını yerinə yetirməli idi. Əxilikdə də sufilərdə olduğu
kimi üzvlüyə qəbul edilən yeni üzv „fəta―, yaxud „talib― adlanırdı və
onlar arsındakı münasibətlər oxĢarlıq təĢkil edirdi. Məs. Əxiliyə yenicə
qəbul edilmiĢ üzv-fəta aĢağıdakı prinsipləri yerinə yetirməli idi:
- Fəta, Əxisının dediklərinə əməl etməli, istədiklərini etməlidir.
- Fəta, Əxisının heç bir sözünə qarĢı çıxmamalıdır.
- Əxinin yanında tərbiyəli dayanmalı, yersiz hərəkət etməməlidir.
- Fəta, mümkün olduğu qədər Əxisinə yaxın olmalıdır.
- Fəta, Əxisindan utanmalı və qorxmalıdır.
- Fəta, Əxisinə xidmət etməlidir.
- Fəta, Əxisini hər kəsdən çox sevməlidir (16, 127).
Sufi təriqətlərində olduğu kimi əxilərin rəhbəri də ġeyx, baba, pir kimi
titullar daĢıyırdı. Əxi birliklərinin rəhbəri sayılan ġeyx, təriqət həyatında
olduğu kimi öz seyri-suluyünü bitirmiĢ olmalı və bir təriqət ġeyxi kimi yol
244

göstərici və təlimçi kimi keyfiyyətlərin daĢıyıcısı funksiyasını yerinə
yetirirdi. ġeyxliyə yüksəlmək üçün Əxiliyə üzv qəbul edilən Ģəxs
fətalıqdan Əxiliyə, Əxilikdən isə ġeyxliyə və ya çıraqlıqdan Ģagirdliyə,
Ģagirdlikdən isə ustalığa yüksəlməli idi (16, 128).
 Əxilər Sufilərin geydikləri "xirka" yerinə "Ģalvar" geyərdilər, "tac" yerinə
də "Ģədd" (qurĢaq) qurĢanardılar. Bu isə əxilərin gənc peĢə sahibləri
olduğundan, onlara Ģalvar geydirilib Ģədd ilə əhatə edilməsi, sufilərdə
olduğu kimi öz duyğularına sahib, nəfslərinə hakim olmağı simvolizə
etməyi bildirirdi (17, 31)
 Bir çox Əxi ritualları, onların icra üsulları da sufilərinkinə bənzəyirdi.
Məs. Əxilyə qəbul mərasimi sufilərin qəbul mərasimlərini xatırladırdı.
Əxilərdə də qəbul olunma mərasimi bir qayda olaraq ya and içmək, ya da
ritual badəsindən içməklə həyata keçirilirdi. Ancaq əxilərin qəbul və icazət
tipli mərasimlərində Sufilərin təməl rituallarından hesab edilən zikr, təsbeh
və s. kimi baĢqa ritullar icra olunmurdu (18, 61).
 Əxilər üçün mötədil sufilərin baĢlıca ideyalarından olan dörd qapı Ģəriəttəriqət- mərifət-həqiqət təlimi haqqında biliklərə yiyələnmək vacib
sayılırdı. Belə ki, bu biliklərin mənimsənilməsi təsdiqləndikdən sonra
talibin (əxi üzvlyünə namizədin) belinə qurĢaq bağlanır və o əxiliyə üzv
qəbul edilirdi.
 Hər bir sufi təriqətinin zaviyyəsi, təkkəsi olduğu kimi Əxilərində böyük
Ģəhərlərdə hər peĢə zümrəsinə uyğun zaviyələri və ya təkkələri var idi.
Zaviyələr əxilərin, daimi yığıĢdığı, rituallarını icra etdiyi, müsafirlərini
qəbul edildiyi xüsusi məkanlar idi. Sufilərdən fərqli olaraq onlar
zaviyyələrdə daimi olaraq yaĢamırdılar. Ancaq, sənət, peĢə və iĢ
həyatlarından sonra Əxilər öz zaviyələrində toplaĢır, cəmiyyətin və
təĢkilatın müxtəlif problemləri ilə bağlı məsələləri müzakirə və həll
edirdilər. Bu zaviyələr həm bir növ mehmanxana, həm də əxilərin qazı,
müdərris, müəllim, natiq, vaiz və əmr kimi Ģəhərin irəli gələn kəsləri ilə
bir araya gəldikləri və gənclərin onlardan faydalandıqları yığıncaq yerləri
idi. (19, 27 - 28).
Ancaq bu bənzərliklərinə baxmayaraq Əxilik tamamilə fərqli bir təĢkilat idi.
Sufizmdən fərqli olaraq cəmiyyətdə siyasi, iqtisadi, sosial, mədəni və s. kimi
funksiyalar yerinə yetirirdi. Daha çox ianələr hesabına yaĢayan Sufilərdən fərqli
olaraq, əxilər ancaq əlinin zəhməti hesabına yaĢayırdılar. Əxilik dilənçiliyi
qadağan edirdi. Sufizmdə isə belə qadağalar yox idi. Əxi olmanın baĢlıca
Ģərtlərindən biri, üstün əxlaqi keyfiyyətlərlə yanaĢı, namizədin peĢə və ya sənət
sahibi olması ilə bağlı idi. Halbuki sufi, yaxud fütüvvətçi olmaq üçün peĢə və ya
sənət sahibi olmaq o qədərdə vacib deyildi (20, 13-14).
Mühüm fərqlərdən biri də ―fütüvvət və əxi əhlinin, öz igidlik, əzilənlərin
dadına çatmaq ideallarına görə sufi plastikasına zidd duran davranıĢla‖ hərəkət
etməsi idi (21, 75). Yəni zora söykənən qəhrəmanlıq ənənələri Sufizmə yad idi.
245

Əxilərdən fərqli olaraq Sufilərin silahı söz və nəsihət idi. Onlar üçün nəfsi
yenmək, ona qalib gəlmək qəhrəmanlıq sayılırdı. Əxilər arasında isə döyüĢçülük
və qazilik ruhu üstünlük təĢkil edirdi. Əxilərin bellərində qəmə və xəncər
daĢımaları da bu duyğu və düĢüncənin məhsulu idi. Hətta, olub ki, zaman-zaman
siyasi nüfuzun zəiflədiyi dövrlərdə Əxi təĢkilatları vəziyyətə nəzarəti öz üzərinə
götürərək, sabitlik yaratmıĢlar.
Əxilik Ġnsanları yaxĢılığa, doğruluğa, gözəlliyə aparan bir yol olması
etibarilə təriqət xüsusiyyətləri daĢıyarkən, eyni zamanda iĢ həyatında istehsala,
məhsuldarlığa, keyfiyyətə xüsusi önəm verən, ədalətli qiymətə əsaslanan bir əsnaf
təĢkilatı xüsusiyyəti daĢıyırdı (22, 33).

SUMMARY
In its historical development Akhism was sufficiently benefited from the
ideological and structural elements of Sufism. The repetition of some Sufi
symbols, organizational structure, different kinds of ideas, and manner and ethic
norms in Akhism can be indicated as a proof. On the other hand futuwwa
traditions having imaginative essence played great role in the formation of
Akhism. In spite of these similarities and influence, Akhisim was a unique
organization that fulfilled mainly political, economic, social, cultural functions in
society. ―Living by your own earnings‖ was the main distinctive difference
between Akhis and Sufis who lived on the base of donation. This movement
prohibited beggary. Instead of the advice of Sufism, chivalry and virtue played
great role in Akhism.
ƏDƏBĠYYAT
1. Фромм Эрих. Психоанализ и этика. М.: "Республика". 1993.
2. Köksal, M. Fatih. Ahi Evran ve Ahilik, 2. Baskı, KırĢehir Valiliği Yay.,
KırĢehir 2008.
3. Ġbn Battuta, Tuhfetu‘n-Nuzaar fi Garelbi‘l-emsar ve Acaibil- Esfar, Üçdal
NeĢriyat, Ġstanbul 1993
4. M. Saffet Sarıkaya, ―Alevilik ve BektaĢiliğin Ahilikle ĠliĢkisiFütüvvetnâmelere Göre-‖, //Ġslâmiyât, VI/3(2003), 93-110.
5. Gürsoy Akça, Anzavur Demirpolat. Heterodoxy-Orthodoxy TartıĢmaları
ve Türk Fütüvvet TeĢkilatı (Ahilik). //Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü Dergisi. 2003, Sayı: 10, s. 203-213.
6. Kazıcı Ziya, ―Ahilik‖, DĠA, Ġstanbul 1988
7. Ahmed AteĢ, ―Fütüvvet‖, //Türk Dili, Ankara 1952, c.1, sa.12, s. 8-12
8. Necmettin Özerkmen. Ahiliğin tarihsel – toplumsal temelleri ve temel
toplumsal fonksiyonları – sosyolojik yaklaĢım. //Ankara Üniversitesi Dil
ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 44, 2 (2004), (57-78).
246

9. Weber, M. From Max Weber, (tr. And ed. H. H. Gerth, C. W. Mills), New
York: 1958
10. Gölpınarlı, A., ―Ġslam və Türk Ellərində Fütüvvet TeĢkilatı‖, Ġ. Ü. Ġqtisad
Fakültəsi Məcmuəsi, Dər 11, Ġstanbul, 1950.
11. Tarus Ġlxan. Əxilər. Ankara, 1947
12. Köprülü M. Fuad. Türk Edebiyatında Ġlk Mutasavvıflar. Ankara: DĠB
Yayınları. 1993
13. ġapolyo, E. B. (1964). Mezhepler ve Tarikatlar Tarihi. Ġstanbul:Türkiye
Yayınları. 1964.
14. Kaplan, Mehmet, Türk Edebiyatı Üzerinde AraĢtırmalar-3, TipTahlilleri,
Ġstanbul: Dergah Yayınları, 1991.
15. Köprülü, M. Fuad. Osmanlı Devletinin KuruluĢu. Ankara 1991.
16. Burgazi, "Fütüvetname", (Çev. Gölpınarlı, A.), Ġ. Ü. Ġqtisad Fakültəsi
Məcmuəsi, Dəri XV, Ədəd 1-4, Ġstanbul, 1954.
17. Yilmaz H. K. Fütüvvət ve Melamet. //Altınoluk Dergisi - 1997 - Ocak,
Sayı: 131.
18. Köksal M. Fatih. Ayin, erkan ve adap benzerlikleri acisindan AhilikBektaĢilik münasebeti. Türk kültürü ve Haci BektaĢ Veli araĢtirma dergisi
/ 2010 / 55. s.59-70.
19. Doğru Halime. XVI Yüzyılda Sultanönü Sancağında Ahiler ve Ahi
Zaviyələri. Ankara: Kültür Bakanlığı Halk Kültürünü AraĢtırma Dairesi.
1991.
20. Ekinci Yusuf. Əxilıq, Ankara 1991.
21. Niyazi Mehdi. Ortaçağ Azərbaycan estetik mədəniyyəti. Bakı – 1986
22. Ömer AbuĢoğlu, ― Bütün Yönleriyle Ahilik ve Loncalar‖, //Ankara Ticaret
Odası Dergisi, S:12, 1972.
Əhmədova Könül Eldar qızı
Bakı Slavyan Universiteti
XƏZƏRDƏ “YENĠ BÖYÜK OYUN”
Baxdığımız zaman bir-biri ilə əlaqəli görünməyən müxtəlif problemlər
Xəzər hövzəsində enerji rəqabətiylə müəyyən Ģəkildə əlaqələnir. Bunlarla
əlaqədar olaraq son dövrlərdə baĢ verən proseslərə nəzər salmaq maraqlı olardı.
ABġ-ın Orta Asiyada maraqlarının təmini üçün 11 sentyabr 2001-ci il
hadisələrindən sonra Əfqanıstanda sabitliyin saxlanması və bu sabitliyi təmin
edəcək rejimin Amerikanın təsiri altında olması önəmli idi.
Hərbi əməliyyat nəticəsində Pakistan və Özbəkistana yerləĢdiriləcək ABġ
və Ġngiltərə hərbi varlığı Orta ġərqdəki kimi qalıcı olacaqdı, 11 sentyabr hadisələri
Amerikaya lazımi bəhanəni tam ehtiyacı olduğu bir zamanda verdi.
247

Lakin daha sonra BuĢ hakimiyyətinin ilk dörd ilində ipləri əlində saxlayan
yeni mühafizəkar dəstə Əfqanıstanda bu məqsədə çatmadan Ġraq müharibəsini
baĢlatdı. Ġraq müharibəsi nəticə etibarilə Ġranı gücləndirdi və bölgədəki tarazlığı
Ġranın xeyrinə dəyiĢdi. BuĢ iqtidarının son dörd ilində yeni mühafizəkarlar təsirli
güc mərkəzlərindən uzaqlaĢdırılmıĢ olsalar da Ġraqda bir dəfə girilən bataqlıqdan
çıxmaq mümkün olmadı. [6]
Nəticədə Amerika Əfqanıstanı və ümumiyyətlə Xəzər bölgəsi siyasətini
nəzərdən qoyaraq vaxtını sadəcə Ġranın xeyrinə Ġraqda keçirmiĢ oldu. Bu, Obama
ilə iqtidardakı güclərini gücləndirən xarici siyasət realistlərinin arzu etdiyi nəticə
idi. Ġndi Obama ilə birlikdə Amerika yenidən geostrateji rəqabətin mərkəzi olan
Xəzər dənizi hövzəsinə qayıdır. ―Böyük Oyun‖ əvvəlki kimi Atlantik güclərlə
Avrasiya gücləri arasında oynanır. Bunlara əlavə olaraq Türkiyə, Ġran kimi bölgə
gücləri, Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan kimi məhəlli güclər var. [10]
Obamanın çox önəmli bir amerikan diplomatını, sabiq AĠ səfiri Riçard
Morninqstarı Avrasiya Enerji Məsələləri təmsilçisi olaraq təyin etməsi məsələyə
verdiyi önəmi göstərir. Morninqstar 1990-cı illərdə Bakı-Ceyhan layihəsinin irəli
sürülməsinin arxasındakı Ģəxsdir. [13]
Hindistanlı səfir Bhadrakumara görə Avrasiyadakı siyasi Ģərtlər
Morninqstarın 1990-cı illərdə gördüyündən çox fərqlidir. ―Bu gün Amerikanın
qarĢısında 1990-cı illərdəki kimi zəif, dağılmaq üzrə olan Rusiya yoxdu, Rusiya
getdikcə gücünü artırır. Sovet dövründən sonrakı enerji ölkələri Azərbaycan,
Türkmənistan, Qazaxıstan və Özbəkistan əvvəlki kimi sıxıĢdırıla biləcək dövlətlər
deyil, sərbəst bazar iqtisadiyyatında iĢlərin necə aparıldığını öyrənmiĢlər və
beynəlxalq diplomatiyada müzakirə qabiliyyəti əldə etmiĢlər. Çin isə beynəlxalq
münasibətlərdə öldürücü qabiliyyətlər və baĢ edilməsi çətin olan maliyyə gücü
əldə edib. Ġran da rinqə çıxmağa hazırlaĢır. Türkiyəyə gəldikdə isə artıq
Amerikanın qarĢısında hər əmrə hazır sadiq bir müttəfiq deyil. [14]
Gücünün sərhədlərini bilən VaĢinqton özü üçün son dərəcə bahalı olan
Orta ġərq səhnəsindən çəkilmək istəyir. Amerika bu məqsədə doğru həm Ġran,
həm də Ġsraillə münasibətlərini ―normallaĢdıracaq‖. Ġranla diplomatik
münasibətlərin yenidən qurulması üçün fəaliyyətə baĢlayacaq, qiyabi olaraq Ġran
nuklear gücə sahib bir regional güc olaraq tanınaraq sistem içinə çəkiləcək.
Ġsraillə isə Amerikadan fərqli mənafelərə sahib hər hansı bir dövlət olaraq
davranılacaq, tam mənada bir dövlət hakimiyyətinə sahib olmasa da bir Fələstin
dövləti yönündə addımlar atılacaq. Bu addımlarla ABġ, Orta ġərqdə üzərində olan
hərbi yükü zəiflədərək Əfqanıstan və Pakistan hövzəsinə diqqətini cəmləmək
istəyir. BaĢqa sözlə, ABġ Kiplinqin deyimi ilə ―Böyük Oyun‖, Bzejinskinin
deyimi ilə ―Böyük Ģahmat taxtası‖na diqqət yönəldir.
Morninqstarın bir alman dərnəyi tərəfindən çap olunan yazılarından biri bu
baĢlıqla yayınlanıb: ―Yeni Böyük Oyun: Xəzər bölgəsində Transatlantik
ƏməkdaĢlıq üçün fürsətlər‖ [9]
Amerikanın yeni Avrasiya strategiyasında əsas nöqtə Əfqanıstan və
248

Pakistan olacaq. Hər iki ölkə Çinlə ortaq sərhədə malikdir. Əfqanıstan Çinlə təbii
qazla zəngin olan Türkmənistan arasında yerləĢir. Amerika Çin üzərindən keçərək
Türkmənistan təbii qazını Əfqanıstan və Pakistan üzərindən dənizə çatdırmaq
istəyirdi. Klinton dövründə Amerikanın Unocal firması talibanla bir boru xətti
layihəsinin həyata keçirilməsi haqqında razılıq əldə etmiĢ, talibanın bəzi
liderlərini Amerikada qəbul etmiĢdi. Lakin daha sonra Amerika ilə münasibətləri
pozulan taliban Çinlə yaxınlaĢmıĢ, Kabil metrosu kimi bəzi layihələr qarĢılığında
rəqib bir xətt üzərində anlaĢma əldə olunmuĢdu. 11 sentyabrdan sonra terrorla
mübarizə çərçivəsində Amerika Əfqanıstanı ələ keçirdi, bölgədəki digər ölkələrə
də hərbi müdaxilə etdi.
Amerika Çinin Orta Asiyaya daxil olmasına mane ola biləcək gücə sahib
deyil. Hətta Morninqstarın da bildirdiyi kimi, Çinin Orta Asiyaya girməsi güclü
bir Rusiya ilə qarĢı-qarĢıya olan Amerikanın yeni strategiyaları baxımından o
qədər də pis olmaya bilər. Əfqanıstan müharibəsindən sonra Çin Türkmənistan
təbii qazını Özbəkistan və Qazaxıstan üzərindən ötürəcək yeni bir boru xətti
layihəsi baĢlatdı. Xəttin önümüzdəki illərdə bitirilməsi planlaĢdırılır. Çinin Orta
Asiya ölkələri ilə həyata keçirdiyi bu ikitərəfli münasibətlər Orta Asiyada
Rusiyaya qarĢı Qazpromun Xəzər təbii qazı üzərindəki inhisarını aradan qaldırma
təsiri doğuracaq.
Orta Asiyada kimin kiminlə müttəfiq olduğu məlum deyil, Amerika Çinlə
birlikdə Rusiyaya qarĢıdırmı, yoxsa Rusiya ġanxay beĢliyi adı altında Çinlə
birlikdə Amerikaya qarĢıdırmı? Gerçək olan budur ki, Çin strateji oyunu çox yaxĢı
oynayır. [17]
Xəzər bölgəsinin qərb tərəfində isə oyun Azərbaycan və Gürcüstan
üzərində qurulub. Azərbaycanın sahib olduğu zəngin neft və təbii qaz onun çox
önəm verdiyi bir hədəfdir. Bu hədəf Türkiyənin mənfəətləri ilə uyuĢur. Türkiyə
beləliklə Soyuq müharibədən sonra itirdiyi sanılan geostrateji önəminə yenidən
qovuĢmuĢ oldu. Bakı-Ceyhan neft kəməri bu məqsədə doğru atılan ilk addımdır.
Beləliklə Azərbaycan nefti Rusiyanın nəzarətindən çıxarılmıĢ, bu nefti Rusiya
üzərindən Qara dənizə bağlayan Bakı-Novorossiysk xətti bitirilmiĢ olurdu.
Bu dəfə təbii qaz qaynaqlarının Rusiyadan asılı olmadan Avropa
bazarlarına daĢınması məqsədilə Nabucco layihəsi həyata keçiriləcək.
Azərbaycanın Xəzər dənizindəki ġah dəniz təbii qaz qaynaqlarını Avropaya
daĢıyacaq Nabucco boru xətti layihəsi var. Türkiyə bu layihəyə Amerikanın qarĢı
olmasına baxmayaraq Ġranı da daxil edib. Beləliklə, ortaya çıxan layihəyə görə
Bakı-Tiflis xətti, Təbriz-Ərzurum xəttiylə Ərzurumda birləĢib tək bir xətt olaraq
Bolqarıstan, Rumıniya və Macarıstan üzərindən Avstriya, Almaniya və Çexiya
Respublikasına qədər çatacaq.
Layihəni BP-nin liderliyi ilə bir konsorsium aparır. AzərbaycanTürkmənistan arasında dəniz altı bir xəttin əlavə olunması ilə Türkmənistan və
Qazaxıstanın təbii qaz qaynaqlarının da ələ keçirilməsi nəzərdə tutulub. Lakin
Türkiyə bu əlavə layihəyə Ġranı uzaqlaĢdıracağı nəticəsi doğura biləcəyini
249

düĢünərək çox da isti baxmır. ABġ da Ġrana qarĢı yeni münasibətilə ilə əlaqədar
olaraq Ġranı layihə içində saxlamaq istəyir. Həm Ġranın, həm də Rusiyanın kənarda
qalması bu iki ölkəni bir-birinə daha çox yaxınlaĢdırma riski daĢıyır. [3]
1996-cı ildə Ġranla imzalanmıĢ təbii qaz anlaĢmasına Amerikanın
göstərdiyi Ģiddətli münasibəti xatırladıqca Amerika siyasətinin Türkiyəyə nə
qədər yaxınlaĢdığını görə bilərik. Ġranın kənarlaĢdırılması layihədən kənar qalan
ölkələr olaraq Rusiya-Ermənistan-Ġran arasında onsuzda mövcud olan yaxın
münasibətləri bir strateji ittifaq halına gətirə bilər.
Azərbaycanla Ermənistan arasında Qarabağın erməni iĢğalına uğraması ilə
baĢlayan gərginlik Nabucco layihəsinin qarĢısında olan əsas problemdir. Türkiyə
son zamanlarda Amerikadakı erməni qurması təhdidi qarĢısında diplomatik olaraq
əlini gücləndirmək məqsədi ilə Ermənistana yaxınlaĢmağa baĢlamıĢdır. Bu
çərçivədə ilk dəfə olaraq bir Türkiyə prezidenti futbol oyununu izləmək üçün
Ermənistana səfər etdi. Yenə də 1990-cı illərin əvvəllərindən bu yana qapalı
saxlanan sərhədin ticarətə açılması da gündəmə gəldi. [15]
Türkiyə-Ermənistan sərhədinin açılması Ermənistan üçün böyük önəm
daĢıyır. Türkiyə Ermənistanın Avropaya açılan körpüsüdür. Lakin bu məsələ
Ermənistan qədər Türkiyə üçün də vacibdir. Ermənistan Türkiyəni Qafqaza
çıxaracaq və Azərbaycana qonĢu edəcək yeganə körpüdür. Türkiyə-Azərbaycan
münasibətlərinin dərinləĢdirilməsi üçün aradakı Ermənistan maneəsinin
qaldırılması vacibdir. Türkiyə hal-hazırda Gürcüstan üzərindən Rusiya ilə
qonĢudur, lakin Ġrandan baĢqa heç bir Xəzər dənizi ölkəsi ilə ortaq sərhədə malik
deyil. Ermənistanın quru yolu ilə ticarətə açılması sadəcə bu ölkə ilə deyil bütün
Xəzər bölgəsi ilə münasibətləri yaxınlaĢdırma potensialına sahibdir. Bu yaxın
münasibətlər həmçinin Amerikadakı erməni lobbisinə qarĢı Türkiyənin əlini
gücləndirəcək. Ermənistanın Rusiya-Ġran oxundan uzaqlaĢdırılmasını Türkiyə öz
maraqlarına uyğun görür.
Lakin Azərbaycan haqlı olaraq ölkəsinin torpaqlarının bir qismi iĢğal
altındaykən Türkiyənin bu addımı atmasını istəmir. Burada Azərbaycanın
maraqlarının Türkiyənin maraqlarıyla fərqliləĢdiyini görürük. Azərbaycan türkləri
ilə Anadolu türklərinin maraqlarının tarix boyu müxtəlif zamanlarda fərqli olduğu
məlumdur. Azərbaycanın Ermənistan sərhəddi məsələsinə münasibətindən belə
nəticə çıxarmaq olar ki, Bakı Ermənistan üzərindən Türkiyə ilə yaxınlaĢma
düĢüncəsinə etibar etmir. Azərbaycan öz tərəfindən haqlı olaraq torpaq
bütünlüyünə və Qarabağ probleminin həllinə daha çox önəm verir. Azərbaycan
əlindəki neft və təbii qaz kartlarından istifadə edərək Qazproma satıĢ gözdağıyla
Qərb gücləri üzərindən Türkiyəyə geri addım atdırdı. BaĢ nazir R.T.Erdoğan
Azərbaycana gələrək Qarabağ probleminə bir həll tapılmadan Ermənistanla
sərhədlərin açılmayacağına söz verdi.
Bununla birlikdə Türkiyə əlində baĢqa kartların olduğunu da hiss etdirdi.
Türkiyə Avrasiya təbii qaz layihələrinin ən mərkəzində yerləĢən strateji bir
dəhlizdir. Obamanın Ankaraya ziyarəti bu baxımdan Türkiyənin mərkəzi gücünün
250

bir təsdiqi idi. Bu səfər A.Gülün Moskva səfərindən sonra baĢ tutmuĢdu. Lakin
Ankara Qərb layihələrinin passiv bir aktoru olmaq istəmir. Bu baxımdan Rusiya
ilə qurulan layihələr vacibdir.
Ankara Nabucco layihəsinə alternativ və ya əlavə olaraq Rusiya təbii
qazını Avropaya trransfer edəcək bir boru xətti layihəsinə yönələ bilər. BaĢ nazir
R.T.Ərdoğan Moskva səfəri zamanı Putinlə keçirdiyi görüĢdə ―Mavi Axın‖
layihəsinə paralel yeni boru xəttinin inĢası məsələsində razılıq əldə edib. Burada
sadəcə Bakıya deyil. ABġ-a da bir mesaj verilirdi. Türkiyə Rusiya və Ġran enerji
qaynaqlarını Qərbdən müstəqil Ģəkildə dünya bazarlarına daĢıya biləcəyini
göstərdi. Qısacası, Türkiyə olmadan Rusiyanı kənarlaĢdıracaq layihə həyata
keçirilə bilməz, lakin bu lahiyədən asılı olmadan Türkiyə Rusiya və Ġranla
yaxınlaĢaraq bir enerji dəhlizi formalaĢdıra bilər.
Bütün bu siyasətlər xarici siyasət baxımından son dərəcə həssas bir dövrə
girildiyini göstərir. Bundan baĢqa Avrasiyadakı enerji mərkəzli hadisələrin də
göstərdiyi kimi xarici siyasət möhkəm bir geosiyasi bilgi və daha önəmlisi artıq əl
çəkilməsi mümkün olmayan bir hala gəlmiĢdir.
Bu yaxınlarda baĢ vermiĢ Gürcüstan-Rusiya müharibəsi Orta Asiyanın enerji
resurslarına yaxınlaĢmaq üçün NATO-dan Rusiyanın zəif cənub sərhədlərinə tərəf
tuĢlanmıĢ bir Ģahmat oyunu idi ki, nəticədə Rusiyanın Qara dənizə nəzarəti
sonlandı. Gürcüstan bu oyunda sadəcə istifadə olunan tərəf idi.
1991-ci ildə Sovet Ġttifaqının süqutundan dərhal sonra ABġ Orta Asiyanın
zəngin enerji istehsalçısı Qazaxıstana tərəf hərəkət etməyə baĢladı. ABġ
kompaniyaları, Chevron-da daxil olmaqla Qazaxıstanı onun əsas əməkdaĢları olan
Çin və Rusiyadan uzaqlaĢdırmağa səy göstərdilər. Qazaxıstan prezidenti
Nursultan Nazarbayev öz ölkəsinin neftinin Rusiyanın ətrafından keçməklə və
Çinin enerji arteriyasını Qərbin əlinə verməklə Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru kəməri
ilə daĢınmasını qəbul etdi. [16]
ABġ daha çox Azərbaycanın zəngin neftinə daha çox sərmayə qoydu.
Gürcüstan da bu oyunda iĢtirak edirdi, çünki BTC neft kəməri bu ölkənin
cənubundan keçir. ABġ bu boru xətti üzərində nəzarəti 2003-cü ildə
M.SaakaĢvilinin qələbə çaldığı ―Qızılgül Ġnqilabı‖na sponsorluq etməklə
möhkəmləndirdi.
Lakin burada neftdən daha önəmli bir məsələ var idi.
Uzun illər idi ki, ABġ NATO çərçivəsində əməkdaĢı olan Türkiyəyə
təzyiq göstərirdi ki, 1936-cı ildə imzalanmıĢ Türkiyəyə Bosfor və Dardanel
boğazlarında hərbi gəmilərin keçidini məhdudlaĢdırmaq hüququ verən Montre
Konvensiyasını dəyiĢsin və ya ləğv etsin. Konvensiya Türkiyə və Rusiyaya Qara
dənizdə nəzarət etmək və baĢqa güclərin burada iĢtirakının qarĢısını almaq hüququ
verir. [4]
Rəsmi bir müqavilə olmadan ABġ Türkiyəyə təzyiq edir ki, Qara dənizin
NATO ərazisinə daxil olmasına imkan versin. Türkiyə də Bolqarıstan və
Rumıniya kimi NATO üzvüdür. ABġ-ın Rumıniyada hərbi bazaları var. ABġ
251

Ukrayna və Gürcüstanı Alyans tərkibinə daxil edə bilərsə Rusiyanın
Sevastopoldakı flotunu məğlub edə bilər, Rusiyanın Orta Asiyaya giriĢinin
qarĢısını ala bilər.
Ankara nəinki Montre Konvensiyasını ləğv etmir, hətta NATO-nu regional
qüvvələrin tənzimlənməsindən kənarlaĢdıran ―Qafqaz Təhlükəsizlik və
ƏməkdaĢlıq Paktı‖nı təklif edir. Türkiyənin BaĢ naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğan bu
təklifi müharibədən sonra Moskva səfəri zamanı təqdim edir.
Türkiyənin təklifini yüksək qiymətləndirən Rusiyanın xarici iĢlər naziri
Sergey Lavrov bu məsələnin vacib olduğunu və regiona daxil olan ölkələrin
burada baĢ verən hadisələr haqqında özlərinin qərar qəbul etməli olduqlarını
bildirir.
S.Lavrov iki ―regional‖ hadisəyə oxĢar yanaĢmağın vacib olduğunu qeyd edir:
Ġraq və Ġran
Türkiyənin bu təklifi onu göstərirdi ki, ABġ bu regionda oynanan oyunun nə
qədər qarıĢıq olduğunu baĢa düĢə bilməyib. Türkiyə həqiqətən NATO-nun
üzvüdür, lakin buna baxmayaraq onun öz milli maraqları var.
Hal-hazırda Türkiyənin Gürcüstanla ticarəti ildə 1 milyon dollar, Rusiya ilə
isə 40 milyon dollardır. Türkiyə həmçinin təbii qazın 70%-ni Rusiyadan alır,
Türkiyə və Rusiya uzun müddət Qara dənizdə dominantlıq ediblər və hər ikisi də
bunu iqtisadi və təhlükəsizlik maraqlarının əsası sayırlar. Əgər ABġ regionda çox
saylı hərbi gəmilər yerləĢdirərsə burada təkcə Rusiya öz nəzarətini itirməyəcək.
Türkiyə də Montre Konvensiyası kimi beynəlxalq müqavilələri dəyiĢməyə can
atmır. Belə olan halda Pakistan Xarici Xidmətinin diplomatı M.K.Badrakumar
yazır ki, ―Pandora Qutusu açılacaq. Bu Osmanlı Ġmperiyasının xarabalıqlarından
kənarda müasir Türkiyənin yaradılmasını nəzərdə tutan 1923-cü il Lozanna
Müqaviləsinin yenidən bərpasına tərəf atılmıĢ addım olardı‖.
Badrakumarın dediklərinə müvafiq olaraq ABġ-ın planı Qazaxıstanı NATOnun tərkibinə daxil etməkdir. Qazaxıstan-Rusiya sərhəddi dünyada ən böyük
sərhəddir. ―Əgər NATO Qazaxıstanda dayaq nöqtəsi əldə etsəydi bu Rusiya üçün
qarabasma olardı‖. [8]
Qısaca demək olar ki, ―Böyük Oyun‖ XIX əsrdən baĢlayaraq XXI əsrdə də
ABġ-ın iĢtirakı ilə davam edən Mərkəzi və Orta Asiyaya nəzarət uğrunda imperial
qüvvələrin bir-biri ilə mübarizəsidir.

SUMMARY
―The Great Game‖, a classical concept in Central Asian politics commonly
refers to rivalry between Russia and Britain for control of the region during the
period 1814 to 1907. There are numerous academic and other publications on the
great game; some even indulge in bizarre theories and myths. Such myths were
often invented by rivals in order to fuel tension in the region. The modernized
version of the great game began after the de-facto collapse of the Soviet Union in
252

1989.
Today‘s great game encompasses the Caucasus region and has several players in it
apart from Britain and Russia but its most important battleground is the Republic
of Azerbaijan.
ƏDƏBĠYYAT
1. Ġbrahimli X. Yeni Avrasiya Qafqazı. Bakı: Təhsil, 2001, 231 s.
2. Xəzəryanı dövlətlərin sabit inkiĢafı / konfrans materialları. Bakı: BDU,
526 s.
3. Haydar Aliyev, Dünya Siyasetinde Azerbaycan Petrolü, Çeviren: Abdullah
Çiftçi, Ergun Karabıyıklı, Sabah kitapları, 1998 Ġstanbul. s.20
4. Natik Aliyev, "The History Of Oil In Azerbaijan", Azebaijan International
Magazine(AIM) (2-2) Summer 1994. Ġnternetten alınmıĢtır.
5. Bjezinski Z. Jeopolitik boĢluk // Kontrolden çıkmıĢ dünya. T.: ĠĢ bankası
Kültür Yay., 1994. s. 3-10
6. Бжезинский З. Великая шахматная доска (Господство Америки и его
геостратегические императивы). М.: Международные отношения,
1998, с.
7. Дегоев В.В. Большая игра на Кавказе: история и современность. М.:
Русская панорама, 2001, 448 с.
8. http://www.stargazete.com/acikgorus/hazar-da-yeni-buyuk-oyun-haber191141.htm
9. http://diepresse.com/home/politik/aussenpolitik/557072/Das-neue-grosseSpiel-um-ZentralAsien
10. http://www.afghanistan-today.org/article/?id=86&lang=de
11. http://www.europarl.europa.eu/news/public/story_page/030-72409-10604-16-903-20100409STO72408-2010-16-04-2010/default_de.htm
12. http://en.wikipedia.org/wiki/The_New_Great_Game
13. http://www.newgreatgame.com/excerpts.htm
14. http://www.guardian.co.uk/business/2003/oct/20/oil
15. http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/INDEX_HISTORY.php
16. http://internationalalert.net/interalert.AZ/articls_az/Yeni%20Boyuk%20Oy
un_III-meqale.pdf
17. http: // www.inosmi .ru

253

Əhmədova ġəhla Əhməd qızı
Bakı Slavyan Universiteti
AZƏRBAYCAN DĠLĠNĠN ÖYRƏDĠLMƏSĠNDƏ
TƏDRĠS LÜĞƏTLƏRĠNĠN ROLU
Lüğətlər, bir qayda olaraq, ən qədim linqvistik əsərlər hesab olunur.
Leksikoqrafiya tarixində ilk lüğətlər tərcümə lüğətləri hesab olunsa da, zaman
keçdikcə lüğətlərin yeni tipləri meydana gəlmiĢ, dil öyrənənlərə xidmət etmiĢdir.
Müasir leksikoqrafiya oxucuların ixtiyarına müxtəlif tipli yeni lüğətlər
təqdim edir. Metodika, leksikoqrafiya sahələrində yenilikləri özündə birləĢdirən
bu lüğətlər daha çox praktik məqsədə xidmət edir. Lakin nə qədər təcrübi
mahiyyət daĢısa da, heç bir lüğət dilçiliyin nəzəri məsələlərindən kənarda qala
bilmir. Lüğət tərtibçisi ya nəzəri məsələləri həll etməli, ya da ona öz münasibətini
bildirməli olur. Azərbaycan dilinin öyrənilməsinə xidmət edən lüğətlər içərisində
tədris lüğətləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Tədris lüğətləri filoloji lüğətlərin bir
növü olub, özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə seçilir. Bu xüsusiyyətlər içərisində
təlimlilik, sistemlilik, normativlik və s. göstərmək olar.
Təlimlilik lüğətin birbaĢa təyinatından irəli gəlir və onun dili öyrətmək
məqsədinə xidmət edir. Bu prinsip tədris prosesinin əsaslandığı qrammatik
kateqoriyaların, leksik tərkibin lüğətdə inikasını təmin edir.
Leksikoqrafiyada sistemlilik elmi xarakter daĢıyır. Bu prinsip lüğətdə
verilən hər hansı məlumatın əlahiddə deyil, onun bağlı olduğu
bütün
kateqoriyalarla əlaqədə çatdırılmasını nəzərdə tutur.
Lüğətçilikdə normativlik anlayıĢı iki mənada baĢa düĢülür: 1. Yalnız
normativ leksikanın əhatə olunması; 2. Leksikanın geniĢ əhatə olunmasına yol
verilir, lakin bu zaman iĢarələr sistemi vasitəsilə normativ və qeyri-normativ
leksikanın fərqləndirilməsi nəzərdə tutulur.
Tədris lüğətlərini digər lüğətlərdən fərqləndirən baĢqa cəhətlər də vardır:
1. Lüğətin sözlüyü. Tədris lüğətləri yuxarıda qeyd olunan təlimlilik, sistemlilik,
normativlik xüsusiyyətlərinə malik olmaqla yanaĢı, dilin leksik sisteminin özəyini
təĢkil edən bir sözlüyə sahibdir. Belə lüğətlərdə daha çox iĢlək leksika əhatə
olunur. Sözlük orta ümumtəhsil məktəb dərsliklərinin leksikası nəzərə alınmaqla
müəyyən edilir, həmin sözlərin müasir nitq təcrübəsində və təlim prosesində daha
aktual mənalarının əks olunmasına nəzarət edilir.
2. Qrammatik informasiya əhatəli verilir, sözlərin qrammatik formaları müfəssəl
izah olunur. Əslində bu, tədris lüğətinin məqsədinə xidmət edən ən vacib
məsələlərdəndir. Bu cəhətdən mükəmməl və uğurlu tərtib olunmuĢ lüğətlər
dərsliklərin vəzifəsinin bir qismini öz boynuna götürmüĢ olur və beləliklə, dil
öyrənənlərə yardımçı olur.
3. Üslubi xarakteristika verilir. Dilin üslubi rəngarəngliyini əks etdirmək hər bir
lüğətin vəzifəsidir. Amma sözü üslubi cəhətdən səciyyələndirmək, yerində
254

iĢlətməyi göstərmək tədris lüğətlərinin təyinatında daha önəmli yer tutur.
Məsələn, сердце sözünün ürək və qəlb kimi ekvivalentləri var. Müvafiq iĢarə
olmadan həqiqi və məcazi mənaların qarıĢdırılması baĢ verə bilər.
Azərbaycan lüğətçiliyində ilk tədris lüğəti prof. M.T.Tağıyevin redaktəsi
ilə tərtib olunmuĢ ―Rusca-azərbaycanca tədris lüğəti‖dir. 1997-ci ildə iĢıq üzü
görmüĢ lüğət bu sahədə ilk nümunə hesab olunur. 2007-ci ildə daha bir tədris
lüğəti çap olundu: ―Rus dilinin tədris lüğəti‖. Prof. F.Hüseynovun redaktəsi ilə
hazırlanan bu lüğət Bakının rusistikanın mərkəzlərindən biri olduğunu bir daha
təsdiq etdi. Lüğətin sözlüyü 10000-ə yaxındır. Təyinatına uyğun olaraq lüğətdə
isimlərin bütün hal formaları, fellərin dəyiĢən Ģəkilləri qeydə alınır. Lüğətin
əvvəlində qeyd edildiyi kimi, sözün leksik-qrammatik mənsubiyyətindən asılı
olaraq, lüğət məqaləsinin strukturu dəyiĢə bilir. Adı rus dilinin tədris lüğəti olsa
da, sözlərin azərbaycanca qarĢılığı da verilir. Lüğətdə nitq hissələrinin söz
birləĢməsi yaratma imkanları geniĢ yer alır. UzlaĢma, idarə əlaqəsilə yaranan
birləĢmələrə xüsusi diqqət yetirilir. Hər iki tədris lüğətinin Bakı Slavyan
Universitetində yaranması universitetin pedaqoji kadrlar hazırlanması sahəsində
ardıcıl fəaliyyətinə xidmət edir.
Tədris lüğətlərində digər istiqamət - azərbaycanca-rusca tədris lüğəti isə
hələ kifayət qədər inkiĢaf etməmiĢdir. Azərbaycanca-rusca tədris lüğətlərinin
tərtib prinsiplərindən danıĢarkən qeyd etmək lazımdır ki, onun fərqli nümunələri
mümkündür. Burada görkəmli leksikoqraf akad. L.V.ġerbanın məĢhur
nəzəriyyəsi əsas götürülə bilər. Akad. L.V.ġerba hər dil cütlüyü üçün dörd lüğətin
tərtibini lazım bilirdi [7, 90]. Məsələn, azərbaycanca-rusca lüğət 2 variantda –
rusdilli oxucu üçün və azərbaycandilli oxucu üçün, eləcə də rusca-azərbaycanca
lüğət həm rusdilli, həm də azərbaycandilli oxucu üçün tərtib olunmalıdır. Bu,
xüsusən təlimlilik prinsipi baxımından özünü doğruldur. Belə ki, lüğətdə təlimlilik
prinsipinə əməl edilərək Azərbaycan dilinin daĢıyıcılarına flektiv dillərə xas olan
və aqlütinativ dillərdə olmayan dil hadisələri və kateqoriyalar haqqında məlumat
verilməsi məqsədəuyğundur. Məsələn, ―Rusca-azərbaycanca tədris lüğəti‖ rus
dilində olan cins (род), tərz (вид) kateqoriyaları, sifətin qısa formaları haqqında
geniĢ məlumat daĢıyır. Burada hər bir dəyiĢən, təsriflənən və ya hallanan sözün
qrammatik formaları verilir. Məsələn:
дом м. ~а, ~у, дом, ~ом, (о) ~е; мн. дом/а, ~ов, ~ам, ~а, ~ами, (о) ~ах ...
легк/ий прил. ~ая, ~ое, ~ие… Кратк. Лег/ок, легка, легко, легки;
сравн. легче.
Eləcə də rus dilinin daĢıyıcıları Azərbaycan dilinin spesifik kateqoriyaları
olan xəbərlik, mənsubiyyət və s. haqqında ətraflı məlumat almalıdır.
Leksikoqrafiyanın sonrakı inkiĢaf mərhələlərində azərbaycanca-rusca lüğətlərdə
də diferensiasiya gedə bilər. Məsələn iki lüğət məqaləsi nümunəsində rusdilli
oxuculara ünvanlanmıĢ azərbaycanca-rusca tədris lüğəti ilə Azərbaycan oxucusu
üçün nəzərdə tutulmuĢ eyni tipli lüğət məqalələrində özünü göstərmiĢ olan
fərqləri nəzərdən keçirək.
255

Azərbaycan oxucusu üçün qapı sözünün дверь və ворота qarĢılıqlarını
göstərməklə yanaĢı, belə qrammatik xarakteristika vermək olar:
Qapı сущ. 1.дверь (ж.р.; 3. скл.; мн. двери); 2.ворота (мн.ч., р.п. ворот).
Ġkinci variantda rusdilli oxuculara bu məlumatların tanıĢ olduğunu nəzərə
alaraq
üstünlüyü söz birləĢmələrinə və onların tərcümələrinə vermək
məqsədəuyğun olardı. Belə ki, bu birləĢmələr sözün qrammatik formaları:
hallanma, mənsubiyyəytə görə dəyiĢmə haqqında təsəvvür yarada bilər: Qapı
pərdəsi, qapının pərdəsi. Yiyəlik və təsirlik hallarında bitiĢdirici samitin n, yönlük
halda isə y olması (qapının, qapıya, qapını) oxucular üçün lazımlı məlumatlardan
hesab oluna bilər.
Bəzi son saiti qapalı olan ikihecalı sözlərin yalnız mənsubiyyətə görə
dəyiĢməsində (məsələn, oğul, çiyin, beyin, alın, boyun, burun və s.), digər qisim
sözlərin həm hallananda, həm mənsubiyyətə görə dəyiĢməsində (sinif, fikir, fəsil,
isim və s.) səsdüĢümü hadisəsinin baĢ verməsi; ərəb mənĢəli tale, mənşə, mənbə,
mənafe, mövqe tipli sözlərin, Azərbaycan mənĢəli su, nə sözlərinin dəyiĢməsində
özünü göstərən fərqlilik də tədris lüğətləində əks olunmalı məsələlərdəndir.
Tədris lüğətlərində diqqət yetiriləsi məqamlardan biri də toplu isimlərin
cəm Ģəkilçisi qəbul edib-etməməsidir, məsələn: xalq, kütlə, ordu kimi sözlərin
cəm Ģəkilçisi qəbul etdiyi halda, əhali, camaat kimi sözlərin cəmdə iĢlənə
bilməməsi lüğət məqalələrində öz ifadəsini tapmalıdır.
Fellə bağlı məsələlərdən leksikoqrafik əhəmiyyət daĢıyan onların zamana,
Ģəxsə görə dəyiĢməsi və Ģəxs Ģəkilçilərinin iĢlənməsidir. Məsələn: indiki, Ģühudi
keçmiĢ, qeyri-qəti gələcək zamanlarda 3-cü Ģəxs Ģəkilçisinin iĢlənməməsi, nəqli
keçmiĢ zamanda həmiĢə Ģəxs Ģəkilçisinin iĢlənməli olması, qəti-gələcək və -ib
Ģəkilçisilə düzələn nəqli keçmiĢ zamanda hər iki variantın mümkünlüyü.
Felin inkarlıq kateqoriyası müxtəlif zamanda müxtəlif cür özünü göstərir
(gəldi-gəlmədi, gəlir-gəlmir). Xüsusən, qeyri-qəti gələcək zaman formasının
fərqli Ģəkildə özünü göstərməsinin tədris baxımından lüğətlərdə əks olunması
məqsədəuyğundur: gələr- gəlməz. Tədris lüğətlərində lazım Ģəklinin deyil
hissəciyi ilə iĢlənməsi də diqqətə çatdırılmalıdır.
Felin qrammatik məna növ Ģəkilçiləri leksik Ģəkilçi hesab olunduğundan
felin növləri, bir qayda olaraq, ayrica baĢ söz kimi verilir. Ancaq onların bir sözün
yuvasında verilməsi həm təlimlilik, həm də sistemlilik baxımından özünü
doğruldur. Məsələn: Yazmaq-писать, написать; yazılmaq- быть написанным;
yazışmaq – переписываться; yazdırmaq- заставить, просить написать.
Hər bir sifətin lüğət məqaləsində müqayisə dərəcələri barədə məlumatın
əks olunması da təlimlilik prinsipinə cavab verir. Belə ki, bütün sifətlər morfoloji
yolla dərəcə əmələ gətirmir. Bu daha çox rəng bildirən sifətlərlə bağlıdır:
Qırmızı- qıpqırmızı, qırmızmtıl, qırmızımtraq . Sarı- sapsarı, sarımtıl, sarımtraq.
Əvəzlik barədə təlimlilik baxımından aĢağıdakı məsələlərin lüğətlərdə əks
olunması məqsədəuyğundur: 1. ġəxs əvəzliklərinin hallanması. Bu zaman mən və
biz əvəzliklərinin yiyəlik halda ümumi qaydadan kənara çıxaraq mənim, bizim
256

Ģəklində iĢlənməsi. ġəxs əvəzliklərinin mənsubiyyətə görə dəyiĢməməsi də belə
məsələlərdəndir. ĠĢarə əvəzliyinin isimələĢərkən hallanması bunun buna bunu və
s. Ģəklində iĢlənməsi. Hərə, hamı, elə, belə əvəzliklərinin yalnız 3-cü Ģəxsdə
mənsubiyyət Ģəkilçisi qəbul etməsi, təyini əvəzliklərin qrammatik Ģəkilçi qəbul
etməməsi, kim isə, nə isə əvəzliklərində artırılan Ģəkilçinin sözün I hissəsinə
artırılması (kimin isə, kimdən isə) də morfologiyanın tədrisi baxımından
əhəmiyyətlidir. Bizcə, dərsliklərdə qeyd iĢarəsi ilə verilən məlumatlar tədris
lüğətlərində ön plana çəkilməlidir.
Köməkçi nitq hissələrinin leksikoqrafik həlli tədris lüğətlərinin tərtibində,
yəqin ki, ən mürəkkəb məsələlərdəndir. Burada illüstrativ material önəmli rol
oynayır. Məhz buna görə belə sözlərin lüğət məqalələri, bir qayda olaraq,
illüstrasiyanın hesabına daha geniĢ olur. Cümlənin qurulmasında əsas halqalardan
olan köməkçi nitq hissələrindən biri də qoĢmadır. Xüsusən qoĢmanın sözsonu
kimi rus dilinin sözönünə uyğun gəlməsi dil öyrənənlərin nəzərinə çatdırılması
vacib olan məsələlrdəndir: üçün (sənin üçün - для тебя) ; üzrə (ədəbiyyat üzrə по литературе); haqqında (haqda) bu haqda - об этом.
Tədris lüğətlərində sintaktik kateqoriyalar da illüstrativ materialda
ifadəsini tapır. Azərbaycan dilində söz
birləĢmələrinin, xüsusən ismi
birləĢmələrin rus dilindən fərqli olduğunu nəzərə alaraq, söz birləĢmələrini
nümunə kimi verərkən II növ və III növ təyini söz birləĢmələrinin fərqini nümayiĢ
etdirmək lazım gəlir. Ana və ya məhəbbət sözünün yuvasında verilmiĢ
nümunələrdə ana məhəbbəti və ananın məhəbbəti birləĢmələrini fərqləndirmək
lazımdır:
Ana məhəbbəti материнская любовь
Ananın məhəbbəti любовь матери
Tədris lüğətlərində önəmli məsələlərdən biri də fonetik transkripsiyanın və
ya transliterasiyanın verilməsidir. Fonetik prinsipə əsaslanam Azərbaycan
orfoqrafiyası bu sahədə problem yaratmasa da, morfoloji prinsipə, xüsusən də
tarixi-ənənəvi prinsipə əsaslanan sözlərin yazılıĢ və tələffüz fərqləri lüğətdə öz
əksini tapmalıdır: səadət sözünün [sa:dət] kimi maaş sözünün [ma:Ģ] kimi ailə
sözünün [ayilə] kimi tələffüz olunması göstərilməlidir. SəsdüĢümü- dovşan
[do:şan]; səsartımı- təbiət [təbiyət]; assimilyasiya- günbəz [gümbəz];
dissimilyasiya- səkkiz [səkgiz] kimi fonetik hadisələr transkripsiyada ifadə
olunmalıdır. Vurğunun rolu yalnız baĢ sözlərdə deyil, bəzi qrammatik formalarda
da özünü göstərir. Ġnkarlıq, xəbərlik kateqoriyaları, vurğu qəbul etməyən
Ģəkilçilər, 1-ci hecasına vurğu düĢən Ģəkilçilər (-arkən) lüğət məqalələrində əks
olunması lazım gələn məsələlərdəndir.

257

ƏDƏBĠYYAT
1. Azərbaycanca-rusca lüğət. 4 cilddə. Bakı, I cild – 1986, II cild – 1989, III cild
– 1997, IV cild – 2000.
2. Rusca-azərbaycanca tədris lüğəti. Bakı, 1997.
3. Учебный словарь русского языка. Баку, 2007.
4. Ukraynaca-azərbaycanca lüğət. Bakı, 2008.
5. Məktəblinin ədəbiyyat lüğəti. Bakı, 2007.
6. Məktəblinin lüğəti. Bakı, 2008.
7. Щерба Л.В. Избранные работы по языкознанию и фонетике. Ленинград,
1958.
SUMMARY
The article describes the role of a learner‘s dictionary in teaching
Azerbaijani as a foreign language. Some difficulties of Azerbaijani Grammar,
requiring explanation in the entries of a leaner‘s dictionary are considered.

Əhmədova Sevda Ağa-Mehdi qızı
Бакинский славянский университет
ОБРАЗОВАНИЕ ПЕРВОГО АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО ПАРЛАМЕНТА
В ДЕКАБРЕ 1918 ГОДА
28 мая 1918 года – день образования Азербайджанской
Демократической Республики вошел в жизнь азербайджанского народа как
знаменательное историческое событие. Азербайджанская Демократическая
Республика,
создавшая
на
Востоке
первый
государственный
Демократический строй, продемонстрировала стремление народа к
независимости.
АДР, просуществовавшая в исторически небольшой период с 28 мая
1918 г. по 28 апреля 1920 г. всего 23 месяца, оставила глубокий след в
истории Азербайджана. Создание Демократической республики означало
национальное
возрождение
и
формирование
национальной
государственности азербайджанского народа.
С возрождением в 1991 г. независимости нашей республики стало
возможным воссоздание знаменательной страницы нашей национальной
истории. Однако деятельность АДР, ее государственных структур и
политических сил осложнялась нестабильностью ситуации, трудностями
социального развития и тяжелейшим наследием прошлого Азербайджана.
После Февральской революции 1917 г. из закавказских депутатов был
образован Особый комитет для управления Закавказьем – «Озаком», 15
258

ноября 1917 г. учреждается краевой правительственный орган –
Закавказский комиссариат. 14 февраля в Тифлисе в составе представителей
Закавказья, избранных ранее в Российское учредительное собрание,
открылся Закавказский Сейм [1, С.7]. Однако уже 26 мая 1918 г. из-за
сложности внутреннего и международного положения закавказских
республик Сейм объявляет о ее самороспуске. В тот же день была
провозглашена независимость Грузии. Политическое, а также внутреннее
положение диктовали Азербайджану необходимость создания собственной
государственной организации. 27 мая 1918 г. состоялось чрезвычайное
заседание азербайджанских депутатов теперь уже бывшего Сейма,
обсудившее создавшееся положение. Собрание бывших членов
Закавказского Сейма единогласно решило взять на себя бремя правления
Азербайджаном, провозгласив себя Временным Национальным Советом
Азербайджана. Председателем Национального Совета был избран
М.Э.Расулзаде.
28 мая 1918 г. состоялось первое заседание Национального Совета, на
котором было принято Постановление о провозглашении Азербайджана
независимым государством. В ходе всестороннего обсуждения
Национальный Совет 24-мя голосами при 2-х воздержавшихся высказался за
объявление Азербайджана демократической республикой в пределах
Восточного и Южного Закавказья.
Политическая
Платформа
правительства
Азербайджанской
Республики была изложена в «Акте о независимости Азербайджана». Этот
исторический документ свидетельствовал о решимости создать суверенное
государство на принципах демократии и правопорядка.
«Принимая во внимание тяжелое положение Азербайджана во
внутренней и внешней жизни, – говорилось в одной из принятых
Национальным Советом резолюций, – Азербайджанский национальный
совет передает всю полноту власти и права кабинету, образованному под
председательством Фатали Хана Хойского и обязует названный кабинет
никому не уступать свою власть до скорейшего созыва народного
представительства – Учредительного собрания» [2, С.8].
С первых же дней своего существования Азербайджанское
правительство начало свою законодательную деятельность. Первые
общегосударственные нормативные акты, изданные Национальным Советом
Азербайджана, закрепили государственную независимость, заложили
основы демократической государственной системы. 28 мая 1918 г. было
образовано правительство – Совет министров республики, а в ноябредекабре 1918 г. заложены основы демократической представительной
системы.

259

На новообразовавшееся правительство выпала тяжелая и
ответственная задача – наладить государственное хозяйство, восстановить
твердую власть.
В неимоверно тяжелое время азербайджанское правительство не
теряло самообладания, шаг за шагом укрепляло свои позиции.
19 ноября, т.е. через 3 дня после прибытия английских войск в Баку
Национальный Совет принял «Закон об образовании Азербайджанского
парламента», где подчеркивалось, что в связи с чрезвычайными
обстоятельствами и невозможностью в данной ситуации созвать
Учредительное Собрание Азербайджана было решено преобразовать
Национальный Совет в общегосударственное временное законодательное
учреждение – Азербайджанский Парламент.
Азербайджанский Парламент должен был стать высшим
законосовещательным и законодательным органом. До открытия
Парламента законотворческую деятельность в республике осуществлял
Совет Министров. После образования Парламента Совет Министров
Азербайджанской Республики продолжал свою активную деятельность по
изданию нормативных актов, одновременно осуществляя подготовку к
рассмотрению на заседаниях Парламента законопроектов.
Отсутствие нового избирательного закона и сложность прежней
системы выборов создали определенные трудности в деле созыва
Парламента на основе всеобщих выборов и в связи с этим было принято
решение применить систему делегирования от национальных комитетов,
политических партий, городских самоуправлений и всех слоев населения.
В «Законе об образовании Азербайджанского парламента» были
определены принципы формирования парламента, представительства
партий, национальных комитетов, общественных организаций и т.д.
Национальный Совет обратился к народу с воззванием «Ко всем гражданам
Азербайджана», в котором объявил о своем преобразовании из
«Национального учреждения азербайджанских мусульман» в учреждение
«общегосударственное» – в Азербайджанский парламент [3, С.11].
Придавая большое значение судьбе своей родины, население
Азербайджана активно участвовало в выборах, проходивших под лозунгом
независимости Азербайджана.
7 декабря 1918 г. в здании школы для девочек, построенной
Г.З.Тагиевым, в сложной и противоречивой политической обстановке
состоялось торжественное открытие парламента Азербайджанской
Республики. Председателем Азербайджанского Парламента был избран
политический деятель Али Мардан бек Топчибашев. В Парламенте было
представлено 11 фракций и групп. Несмотря на то, что состав Парламента
претерпевал изменения, общее число депутатов не превышало ста человек.
В конце 1919 г. число их составляло 96 и распределялось между фракциями
260

«Мусават», «Иттихад», «Эхрар», «Социалистический блок», «Гуммет»,
«Беспартийные» и т.д. [4, С.125].
Все политические фракции и группы на первых же заседаниях
Парламента определили свою позицию и программу дальнейшей работы.
При всем многообразии и различии в подходах к решению тех или иных
проблем, все парламентские фракции были едины в одном:
фундаментальные
принципы

защита
самостоятельности
и
территориальной
целостности,
установление
солидарности
азербайджанского народа с другими народами, создание демократического
строя в республике, осуществление социальных реформ, организация армии
– должны были быть поставлены во главу угла всей деятельности
Азербайджанского Парламента и на этих началах должны объединиться все
фракции Парламента.
Создание сильного правительства, его плодотворная деятельность
возможны были лишь на основе коалиции политических течений в
Парламенте, формировании парламентского центра, призванного стать
выразителем интересов народа и объединить все слои общества на
демократической основе.
В Парламенте центр составляла партия «Мусават», правый сектор
составляли иттихадисты, стоявшие в оппозиции к национальнодемократическому течению, а крайнюю левую позицию занимали фракции
«Гуммет» и «Социалистический блок», состоявшие из представителей
азербайджанских социал-демократов, эсеров и меньшевиков.
Деятельность Азербайджанского Парламента регламентировалась
«Наказом Азербайджанскому Парламенту», своего рода уставом,
определяющим нормы и порядок работы его комиссии.
Парламент принял закон, согласно которому лица, находившиеся на
государственной службе, кроме министров, не могли быть членами
Парламента (за исключением только ученых и учителей).
Решение
социально-экономических
проблем,
обеспечение
политической и территориальной целостности, защита прав граждан,
укрепление демократических основ государства, создание условий мирового
признания независимости Азербайджана, развитие его сотрудничества с
зарубежным миром – вот основные задачи, стоящие перед Парламентом
Азербайджанской Республики.
Азербайджанский Парламент строил свою деятельность на основе
присущих демократическим государствам принципов в области
государственного строительства.
Парламентом были приняты законы о гражданстве, о всеобщей
воинской повинности, о печати, о совершенствовании таможенной службы,
судопроизводстве, учреждении Национального банка, об открытии
государственного университета и т.д.
261

Впервые
Парламентом
Азербайджанской
Республики
азербайджанский язык был объявлен государственным и по этому поводу
был принят закон.
В целях строительства правового государства в АДР соблюдался
принцип разделения власти. Парламент выполнял важную работу по
созданию законодательной базы и претворения в жизнь задач, стоящих
перед государством, прилагал огромные усилия для признания молодого
Азербайджанского государства странами мира. Уделялось серьезное
внимание развитию экономических, торговых и других отношений с
соседними странами.
По мере укрепления Азербайджанского правительства был
восстановлен полный контроль над деятельностью полиции, финансовых
учреждений, печати, бакинского морского порта. Была упразднена
должность генерал-губернатора Баку.
С ноября 1918 г. военное министерство Азербайджанской
Республики находилось не в Баку, а в Гяндже. Формирование первых
воинских частей началось именно в этот период. В рядах армии вместе с
азербайджанцами защищали республику русские, талыши, грузины, евреи,
лезгины.
С деятельностью Азербайджанского Парламента связано развитие
народного образования, совершенствование подготовки национальных
кадров. Был принят закон о посылке ста человек для обучения за рубежом на
полном пансионе азербайджанского правительства.
Проблема достижения международного признания независимого
Азербайджана была одной из главных. Парламент утвердил состав
делегации для участия в работе мирной конференции во главе с
председателем Парламента, одним из первых азербайджанских дипломатов
А.М.Топчибашевым.
И
не
случайно
дипломатическая
миссия
Азербайджанской делегации добьется успеха. 12 января 1920 г. державы
Антанты признали суверенный Азербайджан. Это способствовало
укреплению ее международного положения. Парламент страны принял
решение об открытии дипломатических представительств в Англии,
Франции, Италии, Швейцарии, Польше и США.
Летом и осенью 1919 г. Азербайджанским Парламентом были
приняты ряд законов, способствовавших демократизации внутренней жизни
Азербайджанской Республики. Это «Положение о выборах в Учредительное
Собрание Азербайджанской Республики», установившее демократическую
процедуру выборов в Учредительное Собрание путем равного, прямого и
тайного голосования [5]. В основу «Закона об Азербайджанском
гражданстве», принятого Парламентом 11 августа 1919 г., был положен
принцип происхождения.
262

У истоков АДР и его Парламента стояли выдающиеся деятели
Азербайджана, люди со знаниями мировой истории и культуры,
квалифицированные профессионалы М.Э.Расулзаде, А.М.Топчибашев,
Ф.Х.Хойский,
Н.Ю.Усуббеков,
А.Б.Агаев,
М.Г.Гаджинский,
С.А.Мехмандаров и др. Это была интеллектуальная элита азербайджанского
общества.
Однако к 1920 г. политическая ситуация в Азербайджане резко
обострилась.
Парламент
призвал
всех
граждан
Азербайджана
сгруппироваться вокруг правительства. Преодолевая большие трудности, с
целью недопущения кровопролития и жертв среди мирного населения, в
связи с фактом отречения и конца независимости Азербайджана в апреле
1920 г. Азербайджанский Парламент сложил свои полномочия.
Итак, несмотря на то, что первый Азербайджанский Парламент
просуществовал всего 17 месяцев, он сыграл важную роль в формировании
государственности в сознании нашего народа и доказал способность
азербайджанского народа создать свое национальное государство.
Необходимо отметить, что еще в начале XX в. азербайджанский
народ внес достойную лепту в формирование первого российского
парламента. В Первую и во Вторую Государственные Думы были избраны
шесть депутатов от Азербайджана. Азербайджан был также представлен и в
III и IV Государственных Думах.
Враги государства задушили Азербайджанскую Республику, не дав
ей реализовать свою историческую миссию. Но это не отняло и не подавило
дух свободы и приверженность идеям независимости. И в 1991 г. после
распада Советской империи Азербайджан вновь приобрел независимость.
События, происходившие в первые годы независимости, были идентичны
событиям, происходившим в 1918-1920 гг. Столкнувшись с очень сложными
проблемами, Азербайджан попал в тяжелое положение. На этот раз счастье
нашего народа оказалось в том, что политический и государственный
деятель Гейдар Алирза оглы Алиев вернулся к руководству страны в 1993 г.
и спас Азербайджан от раскола и предотвратил от неминуемой катастрофы.
Богатый политический опыт, твердая воля позволили общенациональному
лидеру Г.Алиеву решить проблемы, которые могли бы привести к
уничтожению нашей независимости.
Наше независимое государство уверенно перешагнуло в третье
тысячелетие. Сегодняшняя суверенная Азербайджанская Республика
является преемницей существовавшей в 1918-1920 гг. Азербайджанской
Демократической Республики, а нынешний Милли Меджлис – Парламента
того времени. АДР была образцом парламентской республики на всем
Востоке, а создание первого азербайджанского парламента 7 декабря 1918 г.
явилось доказательством того, что азербайджанский народ достиг уровня
парламентского правления.
263

SUMMARY
Although the First Parliament of the Azerbaijan Government existed only
17 months, he could prove his living and working abilities, and at the same time,
that Azerbaijan people achieved the level of Parliamentary managing.
ЛИТЕРАТУРА
1. Азербайджанская Демократическая Республика (1918-1920 гг.).
Законодательные акты (Сборник документов). Баку: Азербайджан, 1998.
2. Азербайджанская Демократическая Республика (1918-1920 гг.).
Парламент (Стенографические отчеты). Баку: Азербайджан, 1998.
3. Балаев А. Азербайджанское национально-демократическое движение
1917-1920 гг. Баку: Элм, 1990.
4. Свиетоховский Т. Русский Азербайджан в 1905-1920 гг. // Хазар, 1990, №
1.
5. ЦГАОР Азерб. ССР, ф. 895, оп. 3, ед. хран. 333.

Əhmədova Sevil Çingiz qızı
Bakı Slavyan Universiteti
UKRAYNADA YAġAYAN AZƏRBAYCANLILAR VƏ
ONLARIN ĠCTĠMAĠ BĠRLĠKLƏRĠ
Azərbaycan və Ukrayna xalqlarını uzun illik dostluq əlaqələri bir-birinə
bağlayır. Ġki xalq arasında mehriban qonĢuluq münasibətləri qədim tarixə
malikdir. Ukraynada yarım milyona yaxın azərbaycanlı yaĢayır. Bu ölkənin
ərazisində ilk azərbaycanlılar 1850-1870-ci illərdə, xüsusilə Krımda
məskunlaĢmıĢdılar. Onlar Ukraynada hərbi xidmət çəkmiĢ və xidmətdən sonra
buranı özlərinə məskən seçmiĢlər. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Ukraynanın
faĢistlərdən azad edilməsində azərbaycanlı hərbçilər də yaxından iĢtirak etmiĢ və
onlardan 20-si Sovet Ġttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüĢdür.
XX əsrdə baĢ verən siyasi, sosial və digər xarakterli hadisələr nəticəsində
dünyanın bir çox ölkələrində olduğu kimi, Ukraynada da soydaĢlarımızın həm
müvəqqəti, həm də daimi məskunlaĢması baĢ vermiĢdir. Ötən əsrin 70-80-cı
illərində təhsil almaq üçün Azərbaycandan Ukraynaya göndərilən tələbələrin
məhz bu ölkədə öz fəaliyyətlərini davam etdirmələri Ukraynada
həmvətənlərimizin sayca artmasına səbəb olmuĢdur. Sovet Ġttifaqının süquta
yetməsi və 1990-cı illərin əvvəllərində doğma vətənimizdə baĢ verən hadisələr
Ukraynada yaĢayan həmvətənlərimizin sayının artmasına zəmin yaratdı. Lakin
264

1994-cü ildə Azərbaycanda siyasi vəziyyət stabilləĢdikdən sonra azərbaycanlıların
Ukraynaya axını müəyyən qədər azaldı.
Ukraynada Azərbaycan diasporunun yaranması uzun və zəngin tarixə
malikdir. Onun yaradıcılarından biri Azərbaycan yazıçısı və publisisti, Ukrayna
Azərbaycan diasporunun birinci dalğasının nümayəndəsi Yusif Vəzir
Çəmənzəminli olmuĢdur. Məhz o, Ukraynada ilk Azərbaycan cəmiyyətinin
yaradıcısı olmuĢdur. 1917-ci ildə Y.V. Çəmənzəminli Kiyevdə təhsil alan
tələbələrdən ibarət olan diaspor cəmiyyəti yaradaraq onun sədri olur. Müstəqil
Ukrayna Respublikasının elan edilməsindən sonra məhz o, gənc Azərbaycan
Demokratik Respublikasının bu ölkədə diplomatik nümayəndəsi təyin edilir. Y.V.
Çəmənzəminlidən baĢqa M.Ə. Rəsulzadə, M. Mövsümov, M. Hacınski, Ə.
Hüseynzadə, Əlimərdan bəy, Ə. ġeyxülislamov və digər Azərbaycan ziyalıları
Azərbaycanın diaspora hərəkatına öz töhfələrini vermiĢlər. [1, s.12]
Bu dahi Ģəxslər tərəfindən baĢlanılmıĢ diaspora hərəkatı onların müasir
davamçıları tərəfindən uğurla davam etdirilir. Bu gün 40 milyona yaxın
azərbaycanlı müxtəlif ölkələrdə yaĢayır və Azərbaycan diasporunu təĢkil edir. Yer
kürəsinin beĢ qitəsində məskunlaĢmıĢ həmyerlilərimizin siyasi, iqtisadi və sosialmədəni fəaliyyəti yaĢadıqları ölkələr kimi müxtəlifdir.
1990-cı illərədək Ukraynanın əksər vilayətlərində bir-birindən ayrı
Azərbaycan cəmiyyətləri mövcud idi. Lakin, 1997-ci ildə Ukrayna
Azərbaycanlıları Konqresinin I təsis qurultayı keçirildi və Ukraynada olan bütün
Azərbaycan təĢkilatlarını vahid mərkəzdə birləĢdirildi. [1, s.24]
Yarandığı gündən etibarən 50 milyonluq əhalisi olan Ukrayna dövlətinin
27 inzibati bölgəsində demokratik, humanist prinsiplər əsasında iĢini quran bu
qurumun qarĢısına qoyduğu baĢlıca məsələlərdən birincisi dilimizin, adətənənələrimizin qorunub saxlanılması, azərbaycanlıların assimilyasiyaya
uğramasının qarĢısının alınması, bu ölkədə yaĢayan soydaĢlarımızın hüquqlarının
qorunması oldu. Fəaliyyətini həm də Azərbaycan və Ukrayna xalqları arasındakı
dostluğun daha da möhkəmlənməsi istiqamətində quran UAK artıq ölkənin
ictimai-mədəni həyatında özünəməxsus yer tutmuĢdur. Ukraynada yaĢayan
soydaĢlarımızın əksəriyyəti müxtəlif peĢə sahibləridir və böyük nüfuza
malikdirlər. UAK üzvləri arasında elm və sənət korifeyləri, ictimai xadimlər,
dövlət və hökumət strukturlarında aparıcı vəzifələrdə çalıĢanlar vardır. Bu insanlar
Ukrayna dövlətinin sosial-iqtisadi həyatında fəal rol oynayır, Azərbaycan
diasporunun təĢəkkülündə, Ukrayna və Azərbaycan dövlətləri arasında iqtisadi və
mədəni əlaqələrin daha da güclənməsində böyük xidmətlər göstərirlər. Konqresin
nəzdində yaradılmıĢ «Azərbaycan» mahnı və rəqs ansamblı həm paytaxt Kiyevdə,
həm də Ukraynanın digər bölgələrində xalqımızın qədim və zəngin musiqi
mədəniyyətini çoxsaylı xalqlar arasında təbliğ edir. Konqresin Dnepropetrovsk,
Xarkov, Nikolayev, Sumı, Zaporojye, Odessa kimi böyük bölgələrindəki vilayət
təĢkilatlarının nəzdindəki uĢaq xoreoqrafiya kollektivlərinin fəaliyyəti bu ölkədə
doğulub böyüyən övladlarımızda milliliyimizin qorunub saxlanmasına Ģərait
265

yaradır. Konqresin mətbu orqanı olan «Azərbaycanın səsi» qəzetinin yerli kütləvi
informasiya vasitələri ilə sıx əməkdaĢlığı xalqımızın üzləĢdiyi Qarabağ problemi
haqqında həqiqətlərin, soydaĢlarımız arasında azərbaycanlıların mənəvi birliyinə
və həmrəyliyinə xidmət edən ümummilli ideyaların yayılmasını təmin edir.
Azərbaycanın xarici və daxili siyasəti, doğma Vətənimizdə həyata keçirilən
hüquqi, dünyəvi dövlət, demokratik cəmiyyət quruculuğu, sosial-iqtisadi yüksəliĢ
haqqında məlumat yayılır. [4]
Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin Ukrayna nümayəndəliyi olan UAK
Ukrayna Azərbaycanlıları Konqresi 2006-cı il dekabrın 8-də Ukrayna Ədliyyə
Nazirliyində qeydiyyatdan keçmiĢdir. Digər diaspora təĢkilatları kimi UAK-ın
əsas məqsədi öz həmvətənlərinin hüquqlarının müdafiəsidir. Bundan baĢqa, UAK
Azərbaycanın mədəni irsinin qorunması, böyüməkdə olan nəslin milli ruhda
tərbiyə edilməsi, öz tarixi vətənlərindən uzaqda dünyaya gələn uĢaqlarda dil
irsinin qorunması da diqqətdən kənarda qalmır. UAK-ın məqsədi BMT-nin
Nizamnaməsini, Ġnsan hüquqları Bəyannaməsini, Ukrayna qanunvericiliyini əsas
prinsip qəbul edərək həmyerlilərimizin sosial, iqtisadi, siyasi və digər maraqlarını
müdafiə etməkdir. UAK MDB məkanında həmyerlilərimizin maraqlarını təmsil
edən ilk diaspora təĢkilatıdır. [5]
Hal-hazırda UAK-ın ―Azərbaycan‖ ansamblı, UAK-ın Dnepropetrovsk
regional təĢkilatının «Yeddi gözəl» adlı öz rəqs ansamblı, Xarkov regional
təĢkilatının «Qarabağ» ansamblı və «Mirvari Azərbaycan» adlı rəqs kollektivi
vardır. Kiyev, Donetsk, Dnepropetrovsk, Odessa, Xarkov və Nikolayev
Ģəhərlərində bazar günü məktəbləri fəaliyyət göstərirlər. Ukraynada keçirilən
demək olar ki, bütün mədəni-kütləvi tədbirlərdə Ukrayna azərbaycanlıları
mədəniyyətimizin daha yaxından tanınmasında və təbliğində böyük rol oynayırlar.
2008-ci ilin avqustunda Ukrayna Azərbaycanlıları Konqresinin orqanı olan
"Azərbaycanın səsi" qəzeti təxminən 3 illik fasilədən sonra yenidən iĢıq üzü
görmüĢdür. Redaksiya heyətinin tərkibi dəyiĢildikdən sonra bu dövri nəĢr
peĢəkarlığı və nəfis tərtibatı ilə fərqlənir. Qəzetdə Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq
Qarabağ münaqiĢəsi ilə bağlı obyektiv analitik məqalə, ölkəmizin Ukraynadakı
səfirliyinin soydaĢlarımızın hüquqlarının qorunması ilə bağlı fəaliyyətindən,
diasporun həyatından bəhs edən yazılar da dərc edilir. [1, s.18]
Ukraynanın
regionlarında
yaĢayan
Azərbaycanlıların
yaranmıĢ
problemlərinin operativ Ģəkildə həll olunmasında həmiĢə UAK yaxından iĢtirak
etmiĢdir. UAK-ın regional təĢkilatları içərisində Dnepropetrovsk, Xarkov,
Nikolayev, Donetsk, Jitomir, Luqansk və son zamanlar Lvov vilayət təĢkilatının
aktivliyini xüsusi qeyd etmək lazımdır. [3, s.45]
Ukrayna Azərbaycanlıları Konqresinin Jitomir vilayət təĢkilatı 1999-cu il
dekabrın 1-də qeydiyyatdan keçmiĢdir. Rəsmi Ģəkildə qeydiyyatdan keçdikdən
sonra Konqresin təsisçiləri mədəniyyət və adət-ənənələrin dirçəldilməsi
istiqamətində iĢlər görməyə baĢladılar. UAK-ın Jitomir vilayət təĢkilatı öz
fəaliyyətində beynəlmiləl və demokratik prinsiplər, o cümlədən, Azərbaycan və
266

Ukrayna xalqlarının humanizm ənənələrindən çıxıĢ edir, milli bayramların qeyd
edilməsini və həmvətənlərimizin milli-mədəni, sosial-siyasi tələbatlarının təmin
edilməsini, həmçinin hüquqlarının və maraqlarının müdafiəsini həyata keçirir.
Qeyd etmək lazımdır ki, Ukrayna Azərbaycanlıları Konqresinin vilayət təĢkilatları
öz Ģəhər və vilayətlərinin ictimai həyatında yaxından iĢtirak edir, Ukrayna
ərazisində yaĢayan xalqların dostluq əlaqələrinin geniĢləndirilməsi istiqamətində
fəaliyyət göstərən digər ictimai birliklərin, xeyriyyə fondlarının üzvü olurlar.
Konqres T.Q.ġevçenko adına Kiyev Milli Universitetinin ġərq mədəniyyəti
fakültəsi ilə əməkdaĢlıq edir və onunla birgə Azərbaycan və Ukrayna əməkdaĢlığı,
hər iki ölkənin mədəniyyəti, tarixi, elmi əməkdaĢlığına həsr edilmiĢ elmi
konfranslar təĢkil edir. 2000-ci il martın 10-da Kiyev vilayətinin Ġrpin Ģəhərində
digər milli azlıqlar içərisində ilk olaraq Ukrayna Azərbaycanlıları Konqresi
Böyük Kobzar – Taras ġevçenkoya heykəl ucaltmıĢ və Ģəhər əhalisinə hədiyyə
etmiĢdir. [3, s.145]
Krım Azərbaycan icması 1998-ci il mayın 19-da qeydiyyatdan keçmiĢdir.
1989-cu ildə yaradılmıĢ ―Ocaq‖ mədəni-maarif cəmiyyəti Krımın ilk milli-mədəni
birliklərindəndir. Sonralar Krım Azərbaycan icmasına çevrilən cəmiyyət 10 il
öncə baĢlanılmıĢ iĢi davam etdirdi. Ġcma krımlılara Azərbaycan, onun tarixi və
mədəniyyəti haqqında məlumat verməyə çalıĢır, yoxsul və çoxuĢaqlı ailələrə,
qaçqınlara, müharibə veteranlarına yardım göstərərək xeyriyyəçilik fəaliyyəti
göstərir. Ġcmanın qərarına əsasən, Alupka Ģəhərində yerləĢən internat-məktəbə
mütəmadi olaraq yardım göstərilir. Krım Azərbaycan icması ―Millət‖ qəzetini
dərc etdirir. Azərbaycanlılar Krımın sosial-ictimai həyatında yaxından iĢtirak
edirlər, Novruz, Qurban bayramlarını və digər milli və dövlət bayramlarını qeyd
edirlər. 1944-cü ildə Sevastopolun azad edilməsi uğurunda aparılan döyüĢlərdə
iĢtirak etmiĢ azərbaycanlılara Sapun-dağda ucaldılmıĢ heykəl önündə hər il mayın
9-da mitinq keçirmək artıq adət halını almıĢdır.
Ukraynada Azərbaycan həqiqətlərinin bu ölkənin ictimaiyyətinə
çatdırılması istiqamətində Donetsk Azərbaycanlıları Konqresi də fəallığı ilə
seçilən təĢkilatlardan biridir. 2007-ci ilədək Donetsk vilayətində Azərbaycanın üç
diaspor qurumu fəaliyyət göstərsə də, sonradan onlar birləĢiblər. Hazırda
Konqresin 3221 nəfər üzvü var. Etibar Orucovun rəhbərlik etdiyi Konqres üzvləri
istər vilayətin, istərsə də bütövlükdə Ukraynanın ictimai-siyasi həyatında
yaxından iĢtirak edirlər. Elə son parlament seçkiləri zamanı da konqres özünün
fəallığı ilə seçilib. Bundan baĢqa Donetsk Azərbaycanlıları Konqresinin rəhbərliyi
təkcə Ukraynada deyil, elə Azərbaycanda yaĢayan imkansız soydaĢlarımıza daim
maddi və mənəvi dəstək göstərib. [5]
Qeyd etmək lazımdır ki, Donetsk Azərbaycanlıları Konqresi 2005-ci il
dekabrın 2-də yaradılmıĢdır. Öz fəaliyyətində Konqres demokratik prinsiplər,
Azərbaycan və Ukrayna xalqlarının humanist ənənələrinə əsaslanır. Konqres
ictimai-mədəni və digər sahələrdə Azərbaycan-Ukrayna əməkdaĢlığını inkiĢaf
etdirmək məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Ukraynadakı Fövqəladə və
267

Səlahiyyətli Səfirliyi ilə sıx əməkdaĢlıq edir. 2007-ci ilin iyulunda Konqres
―Ukraynada Azərbaycan mətbəxi günü‖nü keçirmiĢdir. ―777‖ kafesində keçirilən
bu tədbirdə Azərbaycan milli kulinariya assosiasiyasının prezidenti Tahir
Əmiraslanovun rəhbərliyi ilə Azərbaycandan gəlmiĢ kulinarlar öz məharətlərini
göstərmiĢlər.
2007-ci ilin oktyabrında Konqres ―Dəyirmi masa‖ təĢkil etmiĢdir. Bu
tədbirdə dünya azərbaycanlılarının vahid Konqresdə birləĢmələri, iĢlə təmin
edilmə, azərbaycanlıların və onların ailə üzvlərinin sosial müdafiəsi məsələləri
müzakirə edilmiĢdir. Lakin Ukraynadakı bütün Azərbaycan Konqreslərinin
nizamnamələrinin ləğv edilərək Ukraynadakı bütün Azərbaycan Konqresləri üçün
vahid nizamnamənin qəbul edilməsi ən aktual məsələ idi. [5]
Xarkovda yaĢayan azərbaycanlılar Azərbaycan-Ukrayna ―Dostluq‖
cəmiyyətində birləĢmiĢlər. Xarkov vilayətinin Azərbaycan-Ukrayna ―Dostluq‖
cəmiyyəti öz sıralarında müxtəlif millətlərin 400-ə yaxın nümayəndəsini
birləĢdirir. 1999-cu il sentyabrın 9-da cəmiyyətin təsis yığıncağı keçirilmiĢdir,
noyabrın 19-da isə Xarkov vilayətinin Azərbaycan-Ukrayna ―Dostluq‖ cəmiyyəti
vilayət dövlət administrasiyasının ədliyyə Ġdarəsində qeydiyyatdan keçmiĢdi.
Ukrayna Tətbiqi elektronika Akademiyasının akademiki, fizika-riyaziyyat elmləri
doktoru Eldar Ġsmayıl oğlu Vəliyev cəmiyyətin ilk sədri olmuĢdur. 1991-ci ildə o,
Xarkovda Bakı mədəniyyəti günlərinin keçirilməsi təĢəbbüsü ilə çıxıĢ etmiĢdir.
Onun səyi nəticəsində bu tədbir iki xalqın ən yadda qalan dostluq bayramına
çevrilmiĢdir. Yüzə yaxın Azərbaycan incəsənət xadimi Xarkova gəlmiĢ və burada
öz məharətlərini göstərmiĢdir. [6]
2001-ci ildən Azərbaycan-Ukrayna dostluğu cəmiyyəti ―Dostluq‖
Ukraynanın milli-mədəni birliklər Assosiasiyasının kollektiv üzvüdür. Öz
fəaliyyəti ərzində cəmiyyət çoxlu sayda sosial, mədəni və xeyriyyə layihələri
həyata keçirmiĢdir. Azərbaycan Respublikasının Ukraynadakı Fövqəladə və
Səlahiyyətli Səfirliyi ilə sıx əlaqəli Ģəkildə ―Dostluq‖ cəmiyyəti aĢağıdakı
tədbirlərin təĢəbbüskarı və təĢkilatçısı olmuĢdur: ―Slavyan bazarı‖ biznes forumu
çərçivəsində keçirilən və Azərbaycanın Müstəqillik Gününə həsr edilmiĢ
Azərbaycan-Ukrayna dostluğu bayramı (2001-ci il); Ġki ölkənin dahi Ģairələri
L.Ukrayinka və X.Natavanın yaradıcılığına həsr edilmiĢ Azərbaycan-Ukrayna
poeziyası bayramı (2003-cü il); Xarkovda Studençeski küçəsində, 4 nömrəli
binanın qarĢısında Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı V.V.Seryoginə Xatirə
lövhəsinin açılması; Aerokosmik muzeydə Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
V.V.Seryoginin 60 illiyinə həsr edilmiĢ sərginin açılıĢı; Xarkov və Bakı
Ģəhərlərinin rəhbərləri arasında birbaĢa hava reyslərinin bərpa edilməsi haqqında
danıĢıqlar; əməkdaĢlıq haqqında danıĢıqlar və Sumqayıt Ģəhərinin gənclər, idman
və turizm BaĢ idarəsi və L.Ukrayinka adına Sumqayıt mədəniyyət mərkəzi ilə
niyyət protokolunun imzalanması (2005-ci il); S.Vurğunun 100 illiyinə həsr
edilmiĢ Ukrayna dilində ikicildli ―Azərbaycan poeziyası antologiyasının‖
268

təqdimatı (2006-cı il); Ukrayna dilində Azərbaycanın ―Kulina‖ jurnalının xüsusi
buraxılıĢının təqdimatı (2007-ci il). [2, s.85]
2008-ci il mayın 28-də Xarkov vilayətinin Azərbaycan-Ukrayna ―Dostluq‖
cəmiyyətinin təĢəbbüsü ilə Azərbaycanın Respublika gününə həsr edilmiĢ
―Azərbaycan-Ukrayna arasında mədəni-iqtisadi əlaqələrin geniĢləndirilməsi‖
mövzusunda dəyirmi masa keçirilmiĢdir. Dəyirmi masanın əsas məqsədi
iqtisadiyyat, təhsil və mədəniyyət sahəsində Azərbaycan-Ukrayna əlaqələrinin
geniĢləndirilməsində Xarkov vilayətindəki Azərbaycan diasporunun rolunun
artırılması idi. Bu tədbirdə vilayətin və Xarkov Ģəhərinin rəhbər Ģəxsləri iĢtirak
etmiĢdir.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, cəmiyyətin tərkibində ―Azərbaycan
mirvariləri‖ adlı rəqs kollektivi (2000-ci ilin mayında yaradılıb), ―Nizami‖
poeziya klubu, ―Qarabağ‖ folklor ansamblı (1995-ci ildə yaradılıb), ―Natəvan‖
qadın klubu və bazar günü məktəbi fəaliyyət göstərir. [6]
Azərbaycan-Ukrayna əlaqələrinin inkiĢaf etdirilməsində mühüm
xidmətlərə malik Ukrayna-Azərbaycan Dostluğu Beynəlxalq Xeyriyyə Fondunun
(MBFUAD) yaranma tarixi 2008-ci il fevralın 8-dən baĢlanır. Məhz həmin gün
MBFUAD öz fəaliyyətinə baĢlamıĢdır. Fondun yaradılması ideyası Abbasov Ġlqar
ġamil oğluna məxsusdur. MBFUAD 2007-ci il dekabrın 1-də Ukrayna Ədliyyə
Nazirliyində qeydiyyatdan keçmiĢdir.
MBFUAD xeyriyyə aksiyaları, milli və dini mənsubiyyətindən asılı
olmayaraq konkret Ģəxslərə, əlillərə, yaĢlı adamlara, uĢaq evlərinə ünvanlı
yardımlar etməklə Azərbaycan və Ukrayna arasında qarĢılıqlı sərfəli
münasibətlərin gücləndirilməsi və inkiĢaf etdirilməsi iĢinə öz töhfəsini vermək
niyyətindədir. Fond həyata keçirdiyi xeyriyyə proqramlarının reallaĢdırılmasına
ukraynalı və əcnəbi hüquqi və fiziki Ģəxslərin könüllü ianələrini cəlb edir,
Azərbaycan Respublikasının Ukraynadakı vətəndaĢları üçün əlveriĢli hüquqi,
sosial və informasiya mühitinin yaradılması üçün maddi, texniki və humanitar
yardım göstərir. Bundan baĢqa fond əlavə və distansion təhsil mərkəzinin
yaradılması, Azərbaycan Respublikasının vətəndaĢlarının
Ukraynada staj
keçmələri və iĢlə təmin edilməsi, aztəminatlı ailələri, əlillər, kimsəsiz uĢaqlar
üçün xeyriyyə aksiyalarının keçirilməsinə yardımçı olur. [1, s.18]
MBFUAD-ın aĢağıdakı məqsədləri var: Azərbaycan diasporunun
nümayəndələri və Ukrayna vətəndaĢları arasında mədəni əlaqələrin inkiĢaf
etdirilməsinə yönəlmiĢ tədbirlərin təĢkil edilməsi və həyata keçirilməsi; əhalinin
bütün təbəqələrinə, xüsusilə aztəminatlı ailələrə maliyyə yardımının edilməsi; elm
və təhsilin inkiĢaf etdirilməsinə, elm-təhsil proqramlarının bərpa edilməsi,
müəllimlərə, alimlərə, tələbələrə, Ģagirdlərə, yaradıcı gənclərə yardım göstərilməsi
və s.; səhiyyə, kütləvi bədən tərbiyəsi, idman, turizmin inkiĢafına dəstək olmaq,
sağlam həyat tərzinin təbliğ edilməsi. [3, s.67]
Fond yarandığı az vaxt ərzində artıq bir neçə iri layihə gerçəkləĢdirib.
Məsələn, Azərbaycan Respublikasının Ukraynadakı səfirliyinin dəstəyi ilə Kiyev
269

Ģəhərində görkəmli bəstəkar Qara Qarayevin 90 illiyi ilə bağlı olaraq bəstəkarın
əsərlərindən ibarət konsert təĢkil edib, "Azərbaycan nağılları"nı Ukrayna dilinə
tərcümə etdirərək, kitab halında dərc edib, ―Kiyevskaya Rus‖ jurnalının bir
sayının sayı bütövlükdə Azərbaycan ədəbiyyatına həsr olunmasına nail olub,
GUAM ölkələri gənc yazıçılarının 1-ci Beynəlxalq Bakı görüĢünü təĢkil edib.
2008-ci il aprelin 22-də isə Azərbaycan Respublikasının Ukraynadakı Səfirliyinin
dəstəyi ilə Kiyevdə Kino Evində Azərbaycan istehsalı olan ―Əlvida cənub Ģəhəri‖
bədii filminin premyerasını təĢkil etmiĢdir. [2, s.94]
Son illər dünyanın ən tanınmıĢ və aparıcı təhsil ocaqlarında təhsil alan
gənclərimizin sayı ildən-ilə artır. Sevindirici haldır ki, xüsusilə xaricdə yaĢayan
gənclərimiz təhsil aldıqları, yaĢadıqları ölkələrdə təĢkilatlanaraq yeni ictimai
qurumlar yaradır, demokratik inkiĢaf yolunu seçir və bütün bunlarla yanaĢı
Azərbaycan diasporunun daha da fəallaĢmasında xüsusi rol oynayırlar. Belə
təĢkilatlardan biri də 2005-ci ildən Ukraynada fəaliyyət göstərən ―Demokratiyanın
nəbzi‖ beynəlxalq ictimai təĢkilatıdır. Gənclərlə iĢ təĢkilatın əsas fəaliyyət
istiqamətlərindən biridir. Gənclərə qayğı, onların hərtərəfli inkiĢafına kömək
prinsipini qarĢısına əsas məqsədlərdən biri kimi qoyan ―Demokratiyanın nəbzi‖
beynəlxalq ictimai təĢkilatı artıq altıncı ildir ki, gəncləri birləĢdirən maraqlı
tədbirləri, forumları, idman turnirləri ilə səmərəli fəaliyyət göstərir. Bu təĢkilatın
qapıları təkcə azərbaycanlı gəncləri üçün deyil, həm də, ukraynalı və Ukraynada
təhsil alan, yaĢayan digər xarici ölkələrin gəncləri üçün də açıqdır. Artıq neçə
illərdir ki, ―Demokratiyanın nəbzi‖ beynəlxalq ictimai təĢkilatının nəzdində Bazar
günü məktəbi fəaliyyət göstərir. Məktəbdə Azərbaycanın tarixi, ədəbiyyatı,
coğrafiyası və Azərbaycan dili tədris olunur. Bununla yanaĢı Bazar günü
məktəbində Ukrayna və ingilis dili kursları da təĢkil olunmuĢdur. Həmçinin
musiqi və rəqs dərnəyi bu sahəyə maraq göstərən məktəblilər üçün böyük bir
töhfədir. TəĢkilatın təsis etdiyi ―Azərbaycanın sözü‖ qəzeti 2010-cu ildən
oxucuların ixtiyarına verilib. 2011-ci il fevralın 24-də Kiyevdə ―Xocalı - tarixin
silə bilmədiyi yaddaĢ‖ bülleteninin də təqdimatı olub. Ukraynanın KĠV
nümayəndələri Xocalı soyqırımını törədənlərin hələ də cəzalandırılmaması barədə
də məlumatlandırılıblar.
Göründüyü kimi Ukraynada yaĢayan soydaĢlarımız iki ölkə arasında
əlaqələrin inkiĢaf etdirilməsi istiqamətində mühüm iĢlər görür, AzərbaycanUkrayna əməkdaĢlığının çiçəklənməsinə vətəndaĢ töhfəsi verirlər.
SUMMARY
This article is dedicated to Azerbaijanians living in Ukraine and their
public activities. Currently 500 thousand Azerbaijanians live in Ukraine.
Azerbaijanians of Ukraine have united in CAU (Congress of Azerbaijanians in
Ukraine) for protecting and representing lawful-social, economical, nationalcultural interests. The Congress of Azerbaijanians in Ukraine leads active public
life, takes part and acts as the organizer of many cultural and charitable actions.
270

1.
2.
3.
4.
5.
6.

ƏDƏBĠYYAT
Bəxtiyarov H. Ə. Azərbaycan-Ukrayna iqtisadi və mədəni əlaqələri (XX
əsrin 90-cı illəri) // tarix e.n.diss... avtoref. Bakı, 2008, 25 s.
Мамед-заде Н.С. Взаимоотношения Азербайджанской Республики со
славянскими станами СНГ и Восточной Европы. Баку, 2006, 145 с.
Мости дружби Україна-Азербайджан, 2004, 176 с.
http://www.azeurocongress.org/site/?name=newss&news_id=200701154&
http://www.dak.az/view.php?lang=az&menu=49&id=937&name=search
http://www.dostlug.org.ua/index.php?mode=newsƏli Əsgər (Ələskər Ələskərli)
“TÜRKĠYƏDƏ AZƏRBAYCANIN TARĠXĠ VƏ MƏDƏNĠ
DƏYƏRLƏRĠNĠN TANINMASI VƏ QƏBUL EDLMƏSĠNƏ DAĠR BƏZĠ
MƏSƏLƏLƏR”

Xülasə: Türkiyədə ―Azərbaycan imijinin‖ formalaĢması baxımından tarixi
və mədəni dəyərlərin Türkiyə ictimaiyyəti tərəfindən tanınması və qəbul edilməsi
böyük əhəmiyyət daĢımaqdadır. Bu sahədə Türkiyədə müəyyən problemlərin
olduğunu söyləmək vacibdir. Azərbaycan tarixi ilə bağlı Türkiyədə bu günə qədər
bəzi səhv düĢüncələrin olduğunu söyləmək lazımdır. Xüsusilə Azərbaycanın tarixi
dövlətlərinin bir çox ensikopediya və kitablarda ―Ġran dövləti‖ adı altında
tanıdılmasını misal göstərmək olar. Azərbaycanın mədəni dəyərləri olaraq bilinən
bir çox mahnı, musiqi parçalarının da Türkiyədə yanlıĢ qiymətləndirilməsi, hətta
ermənilərə aid edilməsini də vurgulamaq lazımdır. Bu məsələnin bir çox
müstəvidə dəyərləndirilməsi vacibdir.
Tarixi tədqiqatları,yazılı mətbuat və digər media organları, ictimai Ģüur bu
müstəvilərdən bir neçəsidir. Təəssüf ki bu dəyərlər çox zaman siyasi görüĢlər və
manevrlər məngənəsi içində sıxıĢdırılb qalmıĢdır. Bu gün də bu cür zərərli
tendensiyalara da rast gəlmək olur.
Bu problemin həlli istiqamətində Azərbaycanın tərəfinin də fəaliyyət
göstərməsi zəruridir. Milli, tarixi, mədəni dəyərlərə sahib çıxmaq eyni zamanda
bir vətədaĢlıq vəzifəsidir.
Bu problemin həllinin baĢqa əhəmiyyəti də vardır. Beynəlxalq
münasibətlərdə çox tez tez istifadə edilən ―soft power‖ (yumĢaq güc)
məfhumunun iki ölkə arasındakı münasibətlərin inkiĢaf etdirilməsi baxımından
əhəmiyyəti böyükdür.

271

Əlimirzəyeva Rəfayət Xalid qızı
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası
Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun disertantı
AZƏRBAYCAN MAARĠFÇĠ REALĠZMĠ VƏ NƏRĠMAN NƏRĠMANOV
Maarifçilik bir ideya cərəyanı kimi Qərbi Avropada-Ġngiltərədə,
Fransada, Almaniyada yaranmıĢdır və kapitalizmə keçid döv ründə meydana
çıxan burjuaziyanın və xalq kütlələrinin feodalizmə qarĢı mübarizəsi ilə
bağlı yaranan ideoloji məfkurə formasıdır. Təxminən üç əsrlik böyük bir
dövrdə maarifçilik orta əsrlərin mühafizəkar düĢüncə tərzini, feodal
əxlaqını sarsıtmıĢ, yeni bir fikir erası yaratmıĢdır. Maarifçilik ağlın, zəkanın
gücünü, idrakın təntənəsini həyatın və mövcud cəmiyyətin bütün
sahələrində, ictimai-siyasi fikrin və mənəvi dünyanın bütün sferalarında
ideya mübarizəsinə çevirən bir sistemdir. Əlbəttə, bu ideya mübariz əsi eyni
sürətlə və eyni ardıcıllıqla davam etməmiĢdir, çünki maarifçilik bir məfkurə
sahəsi kimi öz mürəkkəb səciyyəsi ilə seçilir. Bu mürəkkəbliyi və
müxtəlifliyi görkəmli tədqiqatçı alim YaĢar Qarayev belə xarakterizə edir:
―Dünya xalqlarının ədəbiyyatı tarixində maarifçilik əsri yalnız ―ağıl əsri‖
(B.Belinski) kimi tanınmır, həm də ―mürəkkəb əsri‖ (F.ġiller kimi, hətta
inqilabçı da qanla yox, əvvəlcə ―mürəkkəblə icra etmək‖ əsri) kimi tanınır:
―Fransada insanların zehninin yaxınlaĢmaqda olan inqilab üçün
maarifləndirən böyük adamların özləri son dərəcə inqilabi Ģəkildə çıxıĢ
edirdilər‖[15, 12] və ―fikirləri inqilaba hazırlarkən nə etdiklərini çox yaxĢı
baĢa düĢürdülər. ―Ġnqilabi zorakılıq yolu ilə xalqın müstəbid hakimi
devirmək‖ [15, 10] ―haqqını‖ böyük Fransa inqilabının müəllimi J.J.Russo
qəbul edirdi. Volter isə qətiyyətlə inanırdı ki, əqlin prinsiplərinə
əsaslanmayan ―bütün dövlətlər inqilaba məruz qalırlar‖ [6, 65].
Ancaq eyni zamanda maarifçiliyi ―inqilaba çağırmayan məfkurə‖
sistemi kimi qəbul edənlər də olmuĢdur. Lakin YaĢar Qarayevin fikrincə,
maarifçilik inqilabı inkar etmir, əksinə, xalqların tarixində ən qəti fikir
inqilabı kimi doğulur.
Maarifçilərin inqilaba münasibəti ―maarifçi monarx‖ ideyasına gəlib
cıxır. Lakin maarifçilər bu fikirdə də yekdil olmamıĢlar. Ġnqilabi düĢüncəyə
malik olan bir çox maarifcilər belə fərz edirdilər ki, cəmiyyəti yalnız
inqilabi yolla dəyiĢmək mümkündür, məsələn, rus maarifçisi RadiĢev kəndli
inqilabı vasitəsilə demokratik respublikaya ümid bəsləyirdi. Fransız
maarifçiləri Kornel və Rosin ―maarifçi monarx‖ arzulayır və belə
düĢünürdülər ki, ədalət yalnız bu yolla bərpa oluna bilər. Ancaq baĢqa bir
Fransız maarifçisi Volter bunun əleyhinə idi. Azərbaycan maarifçiləri
arasında belə fikir ayrılıqları mövcud idi-A.Bakıxanov ―maarifci monarx‖
(ədalətli Ģah) tərəfdarı idi, M.F.Axundov isə əvvəlcə bu ideyanı qəbul
edirdisə də, (―AldanmıĢ kəvakib‖), yaradıılığının sonrakı mərhələsində
272

―konstitusiyalı monarxiya‖, ―zalımın atasını yandırmaq‖, sonra isə
―parlamentli respublika‖, hətta xalq hakimiyyəti ideyasına gəlib çıxırdı.
YaĢar Qarayevin haqlı olaraq yazdıği kimi, maarifçilik özü adətən,
yaranmaqda olan milli, yeni demokratik fikirli ədəbiyyatın baĢlanğıcı
dövrünün əsas, aparıcı məzmunu olmuĢdur [6, 66]. Bu mənada maarifç ilik
bütünlükdə milli ədəbiyyatın təĢəkkülü mərhələsini formalaĢdırır.
Maarifçilik öz tarixi vəzifələrini bədii ədəbiyyat vasitəsilə də reallaĢdırır.
Maarifçilik ədəbiyyata təkcə yeni metod və üslub deyil, həm də bu metod
və üslubların müxtəlif tərzlərini, janr nümunələrini də gətirir. Azərbaycan
ədəbiyyatında dram və ilk realist nəsr nümunəsu olan povestin (―AldanmıĢ
kəvakib‖) yaranması, roman janrının meydana çıxması, ―səyahətnamə‖
üsulundan istifadə edilməsi, fəlsəfi traktata müraciət buna əyani sübutd ur.
Azərbaycan ədəbiyyatĢünaslığında ―maarifçi realizm‖ terminini ilk
dəfə akademik Feyzulla Qasımzadə iĢlətmiĢdir.―XIX əsr Azərbaycan
ədəbiyyatı tarixi‖ dərsliyində görkəmli alim Azərbaycanın Rusiya tərkibinə
daxil olması dövrünü yeni realist ədəbi cərəyanın hazırlanması dövrü kimi
səciyyələndirir. Bu ədəbi cərəyanın ilk rüĢeymini yaradan yazıçılar sırasına
A.Bakı¬xanovun, Ġ.QutqaĢınlının və M.ġ.Vazehin adlarını çəkir. Tədqiqatçı
yazırdı: …Ġlk maarifçiliyin simasında rüĢeymi yaradılan realizm Zakirin
yaradıcılığında inkiĢaf edir, Axundovun simasında isə mükəmməl bir
yaradıcılıq metodu səviyyəsinə yüksəlir. Axundovun ədəbiyyat aləminə
gəlməsi ilə Azərbaycan ədəbiyyatında qəti dönüĢ yaranır [7, 8]. Lakin
F.Qasımzadə ―maarifçi realist‖ ədəbiyyat nümunələrindən ―maarifçi
realizm‖ metodu kimi söz açmır. Həmin dərslikdə Azərbaycan
ədəbiyyatında realizm ədəbi metodu ―tənqidi realizm‖, ―kamil tənqidi
realizm‖, ―inqilabi demokratik‖ realizm kimi təhlil edilir.
Azərbaycan ədəbiyyatĢünaslığında realizmin tipləri ilə bağlı
araĢdırmalar keçən əsrin 70-ci illərində geniĢ vüsət qazandı. Qeyd edək ki,
ədəbiyyatĢünaslıqda metodlarla bağlı termin və anlayıĢların elmi cəhətdən
doğru-düzgün iĢlənməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Ġlk dəfə professor YaĢar Qarayev Azərbaycan realizmini ―erkən
realizm‖ mərhələsini Ģərti qəbul etməklə üç əsas mərhələyə münasib olaraq
aĢağıdakı Ģəkildə bölgüyə ayırıb:
1. Maarifçi realizm- Azərbaycan realizminin tarixində ən böyük
dövrdür. Daha doğrusu, bu realizm M.F.Axundovun ədəbi məktəbi, realizm
nəzəriyyəsi, estetikası və ənənələrilə bağlı olan dövrləri əhatə edir.
2. XX əsrin tənqidi realizmi-XIX əsrin sonundan XX əsrin 20-ci
illərinə qədərki dövrün realizmi nəzərdə tutulur ki, bu dövrün ən böyük
nümayəndələri C.Məmmədquluzadə və M.Ə.Sabir hesab olunur.
3. Sosialist realizmi [6, 24].
Bu bölgü elmi həqiqətə daha çox uyğun gəlir və artıq Azərbaycan
ədəbiyyatĢünaslığında bu bölgüyə heç bir etiraz yoxdur. Qeyd edək ki,
273

maarifçi realizm istilahı qəbul edildikdən sonra bu metodla bağlı daimi
araĢdırmaların sayı çoxaldı. YaĢar Qarayevlə bir sırada Arif Hacıyev,
Xeyrulla Məmmədov, Nadir Vəlixanov, Zaman Əsgərli və digər
tədqiqatçılar maarifçi realizm konsepsiyasını əsaslandıran elmi mülahizələri
ortaya qoydular.
Azərbaycan maarifçi realizmindən söz açarkən heç Ģübhəsiz, onu
Avropa və rus maarifçi reali