D

Kuvvetlerin Genel Özellikleri D Kuvvetler ve Ayr ma 

Kayalar n d

kuvvetlerle parçalan p ufalanmas na ayr ma denir. Ayr ma, fiziksel (mekanik) ayr ma, kimyasal ayr ma ve organik ayr ma olmak üzere üç ana gruba ayr l r.  a. F Z KSEL AYRI MA  Kayalar n fiziksel olarak parçalan p ufalanmas d r.  Minerallerde de i me olmaz.

K MYASAL AYRI MA  Su ve havan n etkisiyle kayalar n kimyasal yoldan çözülmesidir. Ta lar n bünyesine su almas yla, çe itli mineraller çözünerek da lmaya u rar.  Örne in, suyun karbondioksitle birle mesiyle olu an karbonik asit, kireç ta lar n kimyasal yönden ayr t r r. Bu ayr ma sonucunda ta n içindeki kalsiyum karbonat suyun içerisinde kalsiyum bikarbonat hâline geçer ve suyla ta n r.Ta n içinde bulunan kil ve silis gibi maddeler aç a ç kar. 
b.

K MYASAL AYRI MA ETK L D R (SICAKLIK VE NEM)

F Z KSEL AYRI MA ETK L D R (SICAKLIK FARKI)

y F Z KSEL AYRI MANIN ETK L OLDU U ALANLAR

y K MYASAL AYRI MANIN ETK L OLDU U ALANLAR

ORGAN K AYRI MA  Organik maddelerin parçalanmas yla meydana gelen organik asitlerin olu turdu u ayr mad r. Bitki köklerindeki solunum ve bakteri faaliyetleri, toprak suyundaki karbondioksit miktar n artt rarak organik asitlerin olu mas n sa lar. Bu da kayalar n ayr mas n h zland r r.  Ayr ca ta lar n aras na giren bitki kökleri, kayalar n parçalanmas na da neden olur. 
c. 

ORGAN K AYRI MA 

Ayr m

olan kayalar n ve topra n d kuvvetler taraf ndan süpürülerek ta nmas olay d r. Do al dengenin bozulmad alanlarda ayr an ta lar ve olu an toprak ile ta nan malzeme miktar birbirine e ittir. Ta nan malzeme, olu an toprak ya da ayr an kaya miktar ndan fazla ise bu olay erozyon olarak tan mlan r. Suyun etkisiyle olu an a nmaya su erozyonu, Rüzgâr etkisiyle olu ana ise rüzgâr erozyonu denir.

EROZYON

EROZYONUN FAKTÖRLER

DDET N ETK LEYEN 

Arazinin e imli, engebeli olmas , Arazinin kabiliyetine göre kullan lmamas ,  klim ko ullar , Do al bitki örtüsünün tahrip edilmesi, Hayvanlar n a r otlat lmas , Tarlalar n e im do rultusunda sürülmesi, Nadas n yayg n yap lmas , Topra n yap s .

ÜLKEM ZDE TOPRAK EROZYONUNUN ÖNEML SONUÇLARI

azalmas Tar m alanlar n n daralmas Barajlar n dolmas Arazinin ç plakla mas 

Tar m arazilerinin veriminin

Ülkemizde toprak erozyonundan korunma yollar 
1) 2) 3) 4) 5)       

Ormanlar m z korunmal bunun için; Yang n önlenmeli Tarla açmamal Odun için a aç kesilmemeli Hayvan otlat lmamal A açland rma yap lmal Yamaçlar terasland r lmal Tarlalar e ime dik sürülmeli An z yak lmamal Nöbetle e ekim Meralar korunmal Da ve orman köylüleri kalk nd r lmal Halk e itilmeli

ÇORUH VAD S VE EROZYON

y A AÇ EROZYONU DURDURUR. 

RÜZGAR EROZYONU ÜLKEM ZDE EN FAZLA Ç ANADOLUDA GÖRÜLÜR 

TARAÇALAMA YÖNTEM EROZYONU ENGELLER

YER KAYMASI (HEYELAN) 
Özellikle e imli yamaçlarda, bir tabakan n toprakla birlikte e im do rultusunda kaymas yla olu ur.  Yer yap s n olu turan tortul tabakalar n e im durumu ve kimyasal özelli i yer kaymas n önemli ölçüde etkiler. Yamaç e imi yönünde uzanan killi tabakalar su ald nda i erek kayganla r. Böylece killi tabakalar üzerindeki kütleler kolayca kaymaya ba lar. Do al dengesi bozulmu olan yamaçlarda tuzlu ve alkali madde içeren tortullar, su ald nda çözünerek e im yönünde bloklar hâlinde kayar.  Bunun d nda e imli yamaçlara yap lan yol ve maden ocaklar yamac n do al dengesini bozar. Böyle yerlerde ya sular yla doygun hâle gelerek a rl artan gev ek malzemeler, yer çekiminin etkisiyle kayar.  Ülkemizde Do u Karadeniz Bölümü'nde heyelan nedeniyle s k s k can ve mal kay plar meydana gelir. 

Karadeniz'de heyelan¶ n fazla görülmesinde;
y Arazinin e imi y Ya

lar n fazlal y Killi tabakalar n fazlal önemlidir. Tortum Abant ve Sera gölleri heyelan set gölleridir. En fazla heyelan karlar n eridi i ilkbaharda görülür.

Heyelan için önlemler; 
Yamac n do al dengesi bozulmamal (Yol, Maden oca , Köprü yap m nda) Orman örtüsü korunmal Heyelan riski olan yerlerde yerle im birimleri kurulmamal , yol geçirilmemeli 

YOL YAPIMI VE HEYELAN

DI KUVVETLER 1. AKARSULAR 

Akarsu, belli bir yatakta akan

sudur. Akarsular büyüklüklerine göre dere, çay, rmak ya da nehir gibi isimler al r. Belli bir yata a ba l olmadan e imli bir yüzeyde ak ma geçen suya sellenme denir. 

Akarsuyun kollar yla birlikte su toplad

akarsu havzas , akarsu havzalar n birbirinden ay ran çizgiye ise su bölümü çizgisi ad verilir. Akarsuyun do du u bölüme kaynak, denize döküldü ü yere a z denir. Akarsu havzas n n kayna a yak n k sm yukar ç r, a za yak n bölümü a a ç r ve bu iki bölüm aras nda kalan alan ise orta ç rd r. Akarsu havzalar iklim, yer ekilleri ve arazinin yap s na ba l olarak çok farkl geni li e sahiptir. Örne in; Amazon, Missisipi ve Nil akarsular n n havzalar çok büyüktür. Buna kar n Do u Karadeniz Bölümü'nde da lar n denize bakan yamaçlar ndaki akarsular n havzalar küçüktür.

alana

AKARSU LE LG L KAVRAMLAR 

Akarsu Havzas ndan toplanan su, bir deniz ya da

okyanusa bo alt l yorsa bu havzaya aç k havza, bo alt lam yorsa kapal havza ad verilir. Akarsuyun herhangi bir kesitinden 1 saniyede geçen m3 cinsinden su miktar na debi (ak m) denir. Akarsuyun debisi; ya miktar ve akarsu rejimine, havzan n geni li ine, ak m h z na, buharla ma miktar na, bitki örtüsüne, arazinin yap s na ba l olarak de i ir.

y Akarsular y l n her döneminde ayn miktarda su ta maz.

Ta d klar su miktar , aylara ya da mevsimlere göre de i ir. y Akarsuyun debisinde mevsimlere göre meydana gelen de i ime akarsu rejimi denir. y Akarsuyun rejimi, havzada görülen iklim tipine, ya miktar ve türüne (kar, ya mur), buharla ma oran na ve bitki örtüsünün kapal l k durumuna göre de i ir. Akarsuyun debisinde mevsimlere göre belirgin de i iklikler görülmüyorsa bu akarsuya düzenli rejimli akarsu, mevsimler aras nda belirgin farklar varsa düzensiz rejimli akarsu denir. 

DÜZENL REJ M

DÜZENS Z REJ M

Akarsular n Faaliyetleri
A. A INDIRMA y Akarsular, yata n fiziksel ve kimyasal yollardan a nd r r. Fiziksel a nd rma, akarsuyun ta d suyun ve içindeki yükün (mil, kum, çak l ve blok) yata n dibine ve yanlar na çarpmas sonucunda yapt a nd rmad r. Fiziksel a nd rman n iddetini, suyun kütlesi, yatak e imi, h z ve ta d yük miktar belirler. Yükü ve debisi fazla olan akarsular n a nd rma gücü fazlad r. Kimyasal a nd rma, yataktaki ta lar n suya temas ederek çözünmesiyle olur. Suyun s cakl ve yataktaki ta lar n özelli i kimyasal a nd rman n iddetini belirler.
y

y Akarsu a nd rmas çe itli yönlere do rudur. A zdan

kayna a do ru olan a nd rmaya geriye a nd rma, y yatakta dikey yöndeki a nd rmaya derine a nd rma, y yata n kenarlar na do ru olan a nd rmaya yana a nd rma denir. y A nd rman n yönü akarsu yata n n özelli ine göre de i ir. y Örne in, e imli arazilerde daha çok geriye ve derine a nd rma etkiliyken y denge profiline ula m az e imli arazilerde yana do ru a nd rma ön plana geçer. y Akarsular n daha önce a narak e imini kaybetmi a z k sm nda yana a nd rma, e imli kaynak k sm ndaysa derine a nd rma etkilidir.

Akarsularda geriye ve derine a nd rma sonucunda a z ve kaynak aras ndaki yükselti fark azal r. A z ile kaynak aras nda olu an bu içbükey profile denge profili denir. Bu durumda akarsu sadece yata ndaki suyu ta yabilecek güce sahiptir. A nd rma en aza iner ve biriktirme faaliyetleri h zlan r. Akarsular deniz seviyesinin alt nda a nd rma yapamaz. A nd rman n sona erdi i bu seviyeye taban seviyesi denir.

o DENGE PROF L 

b.TA IMA Akarsular a nd rd klar malzemeyi sürükleyerek ta r. Akarsularla ta man kil, mil, kum ve çak l gibi malzemelere akarsuyun yükü denir. 

AKARSUYUN TA IMA FAAL YET 

AKARSUYUN YÜK TA IMA GÜCÜ 

c. B R KT RME 
Akarsular, yata n geni ledi i, yatak e imi ve ak m h z n n azald

yerlerde güç

kaybederek ta d yükü b rak r. Böylece, akarsu biriktirmesi meydana gelir 

A INDIRMA,TA IMA, B R KME

Akarsular n Olu turdu u A nd rma ekilleri

1.VAD LER 
     

Bir akarsu havzas ndaki iklime, arazinin e im durumuna, ta lar n cinsine, tabakalar n uzan na ve bitki örtüsüne ba l olarak farkl vadi tipleri görülür. Ba l ca vadi tipleri unlard r: Bo az vadi, kanyon vadi, V vadi, yat k yamaçl vadi ve alüvyal tabanl vadi.

a. KANYON VAD 
Yamaçlar dik, taban geni olan vadidir. Vadi yamaçlar nda a nmaya kar dirençli olan tabakalar diklikler olu turur. 

KANYON VAD

b. YATIK YAMAÇLI VAD 
Akarsu yata nda e imin azald yerlerde derine ve yana a nd rma sonucu olu mu yat k yamaçl vadilerdir. Bu vadilerin taban nda akarsu biriktirmesi de görülür. 

YATIK YAMAÇLI VAD

c. V VAD (GENÇ VAD ) 
Yüksek ve e imli arazilerde derine a nd rmayla olu mu vadilerdir. Çentik vadi de denir. 

V Vadi

2. ELALE VE DEV KAZANI
Akarsular e imli, engebeli arazilerde elâleler yaparak akar. elalede su kütlesinin dü tü ü yerde olu an türbülans hareketi a nd rmay iddetlendirir ve dev kazan denilen çukurlar olu ur. 

ELALE 

DEV KAZANI OLU UMU

3. PER BACASI 
Kurak ve yar kurak iklim bölgelerinde, sert ve yumu ak

tabaka ile ta lar n bir arada bulundu u, bitki örtüsünden yoksun e imli yamaçlarda görülür.  Sellenme sonucu, yumu ak tabakalar a n r, sert ta lar ve bunlar n hemen alt ndaki yumu ak kesimler sütun eklinde kalarak peri bacalar meydana gelir. 

PER BACASI

4. KIRGI BAYIRI 
Kurak ve yar kurak iklim

bölgelerinde, bitki örtüsünden yoksun ve e imli arazilerde sellenme sonucu olu an keskin s rtlard r.

y KIRGIBAYIR (BADLANS)

5. MENDERES

Arazi e iminin azald yerlerde akarsular n yapt büklümlerdir. Ta k n s ras nda akarsuyun yata n de i tirmesi ve yana a nd rmas yla olu ur. 

MENDERES 

6. PLATO Akarsularla yar lm

yüksek düzlüklerdir.

7. PENEPLEN
Akarsu a nd rmas n n en son a amas d r. Milyonlarca y l süren a nd rma sonucu, arazi, deniz seviyesine yak n bir seviyeye kadar a narak hafif dalgal bir düzlük hâline gelir. Olu an bu ekle peneplen denir.

PENEPLEN 

AKARSU A INIM

EK LLER

Akarsu B R KT RMES 
Akarsu yata nda e imin azalmas , suyun h z n

kaybetmesi ya da yükün artmas yla olu ur. 

Akarsu biriktirmesi sonucunda kil, kum ve çak llardan

olu an depolar meydana gelir. 

Akarsular n ta d

kum, mil ve kil gibi maddelere

alüvyon ad verilir. 

1. DELTA 
Akarsular n deniz ya da göllere 

  

döküldü ü yerde, ta d alüvyonlar biriktirmesiyle olu an yer eklidir. Deltan n olu abilmesi için; K ta sahanl n n s ve geni olmas , Denizde gelgit ve ak nt lar n olmamas , Akarsuyun bol alüvyon ta mas gerekir.

DELTA (1) 

DELTA (N L) 

2.B R K NT KON VE YELPAZELER

y Da yamaçlar ndan gelen sular n,

e imin azald yamaç eteklerinde ta d alüvyonlar biriktirmesi ile olu an koni biçimindeki yer ekilleridir. y Suyun az e imli yamaç eteklerinde geni alanlara yay larak biriktirme yapmas yla birikinti yelpazeleri olu ur.

B R K NT KON VE YELPAZELER

3. DA

ETE

OVASI

4. DA

Ç OVASI 

Da yamaçlar ndaki Da lar aras ndaki

birikinti koni ve yelpazelerinin birle mesiyle olu an az e imli yüzeylerdir.

akarsu vadilerinin iki yamac nda birikinti, koni ve yelpazelerin birle mesiyle olu an düzlüklerdir.

DA

Ç OVASI

5. TARAÇA 
Akarsu vadilerinin iki taraf ndaki basamaklard r. Bu basamaklar, hem akarsuyun biriktirmesi hem de a nd rmas yla olu ur. Taraçalar, akarsuyun vadi içindeki eski seviyelerini gösterir. 

TARAÇA OLU UMU

TARAÇA 

7. Taban seviyesi 6. Irmak adalar ovas Yata n n geni lemesiyle Genellikle akarsular n denize akarsu güç yak n kesimlerde kaybeder ve yatak e iminin ta d alüvyonlar azalmas na ba l biriktirerek adac klar meydana olarak ta d yükü b rakmas yla olu an getirir. Bunlar, ovalard r. geçici yer ekilleridir.

Irmak adalar «...Taban seviyesi ovas