TRẠI HÈ HÙNG VƯƠNG LẦN THỨ 6

=============================
Nguyễn Văn Mậu (Chủ biên)
KỶ YẾU
TRẠI HÈ HÙNG VƯƠNG
MÔN TOÁN HỌC
THÁI NGUYÊN, 02-04/08/ 2010
2
.
Mục lục
Lời nói đầu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1 Đề thi Olympic Toán Hùng vương 9
1.1 Olympic Toán Hùng vương lần thứ 1, năm 2005 . . . . . . . . . 9
1.2 Olympic Toán Hùng vương lần thứ 2, năm 2006 . . . . . . . . . 10
1.3 Olympic Toán Hùng vương lần thứ 3, năm 2007 . . . . . . . . . 11
1.4 Olympic Toán Hùng vương lần thứ 4, năm 2008 . . . . . . . . . 12
1.5 Olympic Toán Hùng vương lần thứ 5, năm 2009 . . . . . . . . . 14
1.6 Đáp án Olympic Toán Hùng vương lần thứ 5-2009 . . . . . . . . 15
2 Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học 20
2.1 Tóm lược lịch sử môn giải tích . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2.1.1 Hy Lạp và La mã cổ đại . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2.1.2 Trung cổ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2.1.3 Cận đại . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
2.1.4 Hiện đại . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.2 Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học thời Hy Lạp và La
mã cổ đại . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2.2.1 Pythagoras (580-500 trước Công nguyên) . . . . . . . . . 23
2.2.2 Euclid (300 trước Công nguyên) . . . . . . . . . . . . . . 31
2.2.3 Archimedes (287 - 212 trước Công nguyên) . . . . . . . 35
2.2.4 Papus (thế kỷ thứ 4 sau Công nguyên) . . . . . . . . . . 48
3 Các chuyên đề chuyên toán 50
3.1 Một số kĩ thuật đánh giá và ước lượng khi giải phương trình đại
số . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
3.1.1 Kĩ năng sử dụng bất đẳng thức . . . . . . . . . . . . . . 50
3
4 MỤC LỤC
3.1.2 Kĩ năng đánh giá dựa vào "giả thiết tạm" . . . . . . . . 53
3.1.3 Kĩ năng nhẩm nghiệm kết hợp đánh giá . . . . . . . . . 54
3.1.4 Bài tập rèn luyện . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
Tài liệu tham khảo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
3.2 Áp dụng định lí Burnside-Frobenius vào bài toán tô màu trong
tổ hợp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
3.2.1 Một số kiến thức bổ trợ về nhóm và định lí Burnside-
Frobenius . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
3.2.2 Áp dụng vào bài toán tô màu trong tổ hợp . . . . . . . . 60
3.2.3 Bài tập tham khảo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
Tài liệu tham khảo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
3.3 Chuyên đề chọn lọc về bất đẳng thức . . . . . . . . . . . . . . . 66
3.3.1 Mở đầu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
3.3.2 Nội dung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
Tài liệu tham khảo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
3.4 Một số nhận xét về giảng dạy chuyên đề ứng dụng nguyên lý
Dirichlet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
3.4.1 Phần mở đầu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
3.4.2 Phần nội dung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
3.4.3 Bài tập vận dụng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
3.4.4 Hướng dẫn cách giải . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
3.4.5 Kết luận . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
Tài liệu tham khảo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
3.5 Sử dụng tính đơn điệu của hàm số để tìm giới hạn . . . . . . . . 104
3.5.1 Các tính chất . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
3.5.2 Các ví dụ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
Tài liệu tham khảo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
3.6 Phương pháp lượng giác và áp dụng . . . . . . . . . . . . . . . . 112
3.6.1 Các kết quả cơ bản . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
3.6.2 Áp dụng trong giải phương trình, hệ phương trình . . . . 114
3.6.3 Áp dụng trong chứng minh bất đẳng thức . . . . . . . . 116
3.6.4 Dãy số và giới hạn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119
Tài liệu tham khảo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
3.7 Ứng dụng phép khử và định lí Viét vào hình học phẳng . . . . . 124
MỤC LỤC 5
3.7.1 Phép khử . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
3.7.2 Định lí Viét . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125
3.7.3 Ứng dụng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125
3.7.4 Bài tập áp dụng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130
Tài liệu tham khảo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
3.8 Dãy số và một số tính chất . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
3.8.1 Một số phương pháp thường dùng . . . . . . . . . . . . . 131
3.8.2 Chứng minh tính chất của dãy số . . . . . . . . . . . . . 140
3.8.3 Bài tập . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163
3.8.4 Kết luận . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
Tài liệu tham khảo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174
3.9 Một số phương pháp giải hệ phương trình trong các bài thi học
sinh giỏi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174
3.9.1 Dùng các phép biến đổi đại số . . . . . . . . . . . . . . . 174
3.9.2 Sử dụng tính đơn điệu của hàm số . . . . . . . . . . . . 184
3.9.3 Phương pháp đánh giá . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189
Tài liệu tham khảo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195
3.10 Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm số và ứng dụng của nó . . . 196
3.10.1 Phần lý thuyết . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196
3.10.2 Phần bài tập . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197
3.10.3 Bài tập . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215
Lời nói đầu
Toán học là một môn học đặc biệt quan trọng trong chương trình học ở bậc
phổ thông. Trong những năm gần đây, các thầy giáo, cô giáo và học sinh các
trường Trung học phổ thông chuyên và năng khiếu có điều kiện hội nhập với
các chương trình, các chuyên đề toán quốc tế và khu vực thông qua các hoạt
động hợp tác, tham dự các kỳ thi olympic và các phương tiện viễn thông quốc
tế. Nhiều dạng toán mới đã hình thành, nhiều chuyên đề toán phổ thông đã
được cập nhật với trình độ tiên tiến của các nước phát triển. Đặc biệt, nhiều
chuyên đề toán học gắn với ứng dụng và các mô hình thực tiễn làm cho các
nội dung giảng dạy và học tập môn Toán học trong trường phổ thông ngày
càng phong phú và đa dạng.
Toán học không những nhằm giúp trang bị cho học sinh những kiến thức
cụ thể để áp dụng trong cuộc sống thường ngày mà điều quan trọng hơn là
cung cấp, rèn luyện cho học sinh các kĩ năng, phương pháp tư duy chặt chẽ,
logic. Đó là những điều mà các em sẽ cần thiết trong cả cuộc đời hoạt động
thực tiễn sau này.
Năm nay, Trại hè Hùng Vương đã bước sang năm thứ 6, được tổ chức tại
6
MỤC LỤC 7
trường THPT Chuyên Thái Nguyên. Các cuốn Kỷ yếu trại hè Hùng Vương
lần thứ 2-5 ra đời đã đáp ứng được sự mong đợi, kì vọng của các thầy, các cô
và các em học sinh trong khối các trường trung học phổ thông chuyên khu vực
miền núi và trung du phía bắc. Ngoài các đề thi Olympic Toán Hùng Vương,
Olympic Toán Hà Nội mở rộng và Olympic quốc tế Singapore mở rộng, cuốn
Kỷ yếu còn giới thiệu các bài của các giáo sư, các nhà khoa học đã qua nhiều
năm tâm huyết với chiến lược đào tạo tài năng trẻ của đất nước viết về một
số phương pháp giải toán, các kỹ năng vận dụng logic Toán học trong cuộc
sống.
Một điều đáng ghi nhận: năm nay, khối các trường tham gia Trại hè Hùng
Vương đã có bước tiến dài trên con đường hội nhập. Nhiều kiến thức cập nhật,
các bài học kinh nghiệm và các trao đổi semina về học thuật thuộc nhiều lĩnh
vực lý thú của toán học, các chuyên đề tự chọn đặc sắc theo chương trình dành
cho các lớp chuyên Toán đã được các thầy cô giáo trực tiếp giảng dạy ở các
trường THPT Chuyên các tỉnh thành Bắc Giang, Điện Biên, Sơn La, Phú Thọ,
Vĩnh Phúc, Lạng Sơn, Hòa Bình, Hà Giang, Tuyên Quang, Lào Cai, Quảng
Ninh, Yên Bái, Cao Bằng, Bắc Ninh, Bắc cạn và Thái Nguyên viết thành các
chuyên đề.
Ngoài ra, cuốn Kỷ yếu lần này còn bổ sung các đề thi đề thi Olympic Toán
Hùng Vương năm 2009, Olympic Toán Hà Nội mở rộng và Olympic quốc tế
Singapore mở rộng của năm 2010 và các đề toán dự tuyển do chính các trường
đề nghị. Cuốn sách còn trình bày hai phụ lục được viết bằng tiếng Anh để các
em có điều kiện làm quen với các thuật ngữ cơ bản, để tiếp cận và tìm hiểu
sâu thêm các kiến thức cập nhật qua mạng internet và các sách chuyên đề của
các nước.
Chúng tôi hy vọng rằng cuốn Kỷ yếu này sẽ cung cấp thêm cho các em học
8 MỤC LỤC
sinh một số kiến thức bổ sung, giúp các em hiểu sâu hơn Sách giáo khoa và
chuẩn bị tốt cho các kì thi học sinh giỏi, Olympic, các kì thi tốt nghiệp THPT,
thi tuyển sinh vào đại học.
Thay mặt Hội đồng Cố vấn Khoa học, xin chân thành cám ơn các thành
viên seminar của Trại hè Hùng Vương, các đồng nghiệp, các thầy giáo, cô giáo
đã đọc và có những đóng góp cho bản thảo Kỷ yếu được hoàn chỉnh.
Mọi ý kiến đóng góp xin được gửi về Ban Tổ Chức Trại hè Hùng Vương
lần thứ V, Trường THPT Chuyên Hùng Vương Việt trì, Phú Thọ.
Hà Nội-Thái Nguyên, ngày 1-3 tháng 8 năm 2010
Thay mặt Hội đồng Cố vấn Khoa học
GS Nguyễn Văn Mậu
Chương 1
Đề thi Olympic Toán Hùng
vương
1.1 Olympic Toán Hùng vương lần thứ 1, năm 2005
Câu 1. Các số nguyên dương a
1
, a
2
, a
3
, a
4
, a
5
lập thành một cấp số cộng tăng.
Hỏi lập được bao nhiêu cấp số cộng thoả mãn điều kiện a
1
> 50 và a
5
< 100?
Câu 2. Các số nguyên dương a
1
, a
2
, a
3
, a
4
, a
5
lập thành một cấp số nhân tăng.
Hỏi lập được bao nhiêu cấp số nhân thoả mãn điều kiện a
5
< 100?
Câu 3. Các số dương a
1
, a
2
, a
3
, a
4
, a
5
thoả mãn các điều kiện
(i) 2a
1
, 2a
2
, 2a
3
, 2a
4
, 2a
5
là các số nguyên dương,
(ii) a
1
+a
2
+a
3
+a
4
+a
5
= 99.
Tìm giá trị lớn nhất của tích P = a
1
a
2
a
3
a
4
a
5
.
Câu 4. Giả sử tam thức bậc hai f(x) luôn luôn dương với mọi x. Chứng minh
rằng f(x) viết được dưới dạng tổng bình phương của hai nhị thức bậc nhất.
Câu 5. Giả sử hàm trùng phương g(x) = x
4
+ bx
2
+ c luôn luôn dương với
mọi x. Chứng minh rằng g(x) viết được dưới dạng tổng bình phương của hai
tam thức bậc hai.
9
10 Chương 1. Đề thi Olympic Toán Hùng vương
Câu 6. Cho hình vuông ABCD. Tìm quỹ tích các điểm M thuộc hình vuông
(phần bên trong và biên của hình vuông) sao cho diện tích các tam giác MAB
và MAC bằng nhau.
Câu 7. Cho hình vuông ABCD. Giả sử E là trung điểm cạnh CD và F là
một điểm ở bên trong hình vuông. Xác định vị trí điểm Q thuộc cạnh AB sao
cho

AQE =

BQF.
1.2 Olympic Toán Hùng vương lần thứ 2, năm 2006
Câu 1. Số đo các góc trong của một ngũ giác lồi có tỷ lệ 2 : 3 : 3 : 5 : 5. Số đo
của góc nhỏ nhất bằng
[(A)] 20
0
, [(B)] 40
0
, [(C)] 60
0
, [(D)] 80
0
[(E)] 90
0
.
Câu 2. Cho a = 0. Giải hệ phương trình

x
2005
+y
2005
+z
2005
= a
2005
x
2006
+y
2006
+z
2006
= a
2006
x
2007
+y
2007
+z
2007
= a
2007
.
Câu 3. Xác định bộ số dương a, b, c sao cho
ax
9
y
12
+by
9
z
9
+cz
11
x
8
15x
4
y
8
z
7
, ∀x > 0, y > 0, z > 0.
Câu 4. Cho tam giác ABC và điểm M thuộc BC. Xét hình bình hành APMN,
trong đó P thuộc AB và N thuộc AC và hình bình hành ABDC với đường chéo
AD và BC. O là giao điểm của BN và CP. Chứng minh rằng

PMO =

NMO
khi và chỉ khi

BDM =

CDM.
Câu 5. Cho số dương M. Xét các tam thức bậc hai g(x) = x
2
+ ax + b có
nghiêm thực x
1
, x
2
và các hệ số thoả mãn điều kiện
max¦[a[, [b[, 1¦ = M.
1.3. Olympic Toán Hùng vương lần thứ 3, năm 2007 11
Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức
(1 +[x
1
[)(1 +[x
2
[).
1.3 Olympic Toán Hùng vương lần thứ 3, năm 2007
Câu 1. Một đa giác lồi có nhiều nhất là bao nhiêu góc nhọn?
(A) 2; (B) 3; (C) 4; (D) 5; (E) 6.
Câu 2. Một đa giác lồi có nhiều nhất là bao nhiêu góc không tù?
(A) 2; (B) 3; (C) 4; (D) 5; (E) 6.
Câu 3. Xác định hai chữ số tận cùng của số sau
M = 2
3
+ 20
2006
+ 200
2007
+ 2006
2008
?
(A) 04; (B) 34; (C) 24; (D) 14; (E) Khác các đáp số đã nêu.
Câu 4. Có n viên bi trong hộp được gắn nhãn lần lượt là 1, 2, . . . , n. Người ta
lấy ra một viên bi thì tổng các nhãn của số bi còn lại là 5048. Hỏi viên bi đó
được gắn nhãn là số nào?
(A) 1; (B) 2; (C) 3; (D) 4; (E) 5.
Câu 5. Cho số tự nhiên abc chia hết cho 37. Chứng minh rằng các số bca và
cab cũng chia hết cho 37.
Câu 6. Cho 0 < a 2. Giải hệ phương trình sau

x +
1
x
= ay
y +
1
y
= az
z +
1
z
= ax.
12 Chương 1. Đề thi Olympic Toán Hùng vương
Câu 7. Cho hình bình hành ABCD có AB < BC. Đường phân giác BP của
góc ∠ABC cắt AD ở P. Biết rằng ∆PBC là tam giác cân, PB = PC = 6cm
và PD = 5cm. Tính độ dài các cạnh của hình bình hành.
Câu 8. Chứng minh rằng tam thức bậc hai g(x) = 3x
2
− 2ax + b có nghiệm
khi và chỉ khi tồn tại bộ số α, β, γ sao cho

a = α +β +γ
b = αβ +βγ +γα.
Câu 9. Cho ba số dương a
1
, a
2
, a
3
. Các số nguyên α
1
, α
2
, α
3
và β
1
, β
2
, β
3
cho
trước thoả mãn các điều kiện

a
1
α
1
+a
2
α
2
+a
3
α
3
= 0
a
1
β
1
+a
2
β
2
+a
3
β
3
= 0.
Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức
M = a
1
x
α
1
y
β
1
+a
2
x
α
2
y
β
2
+a
3
x
α
3
y
β
3
, x > 0, y > 0.
Câu 10. Tính
M =
1
cos
π
5
+
1
cos

5
.
1.4 Olympic Toán Hùng vương lần thứ 4, năm 2008
Câu 1. Hai chữ số tận cùng của số M = 2
2008

(A) 16, (B) 36, (C) 56, (D) 76, (E) không phải là các đáp số trên
Câu 2. Cho m, n là các số nguyên dương sao cho số A = m
2
+ 5mn + 9n
2

chữ số tận cùng bằng 0. Khi đó hai chữ số tận cùng của A là
(A) 00, (B) 20, (C) 40, (D) 60, (E) không phải là các đáp số trên
Câu 3. Hỏi có bao nhiêu số nguyên từ 1 đến 2008 đồng thời không chia hết
cho 2, 3 và 5?
1.4. Olympic Toán Hùng vương lần thứ 4, năm 2008 13
Câu 4. Giải hệ phương trình sau

x +xy +y = 5
y +yz +z = 11
z +zx +x = 7
Câu 5. Có thể tìm được hay không năm số nguyên sao cho các tổng của từng
cặp trong năm số đó lập thành mười số nguyên liên tiếp?
Câu 6. Chứng minh rằng tồn tại số tự nhiên A có 4 chữ số tận cùng là 2008
và chia hết cho 2009.
Câu 7. Xét hình thoi ABCD cạnh bằng a. Gọi r
1
, r
2
lần lượt là bán kính các
đường tròn ngoại tiếp các tam giác ABD, ABC. Chứng minh rằng giá trị của
biểu thức

a
r
1

2
+

a
r
2

2
luôn luôn không đổi.
Câu 8. Giải phương trình sau
4x
2
+ 2 = 3
3

4x
3
+x
Câu 9. Cho ba số thực x, y, z thỏa mãn điều kiện
x
2
+y
2
+z
2
+xy +yz +zx = 25.
Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức
T = x
2
+ 3y
2
+ 9z
2
.
14 Chương 1. Đề thi Olympic Toán Hùng vương
1.5 Olympic Toán Hùng vương lần thứ 5, năm 2009
Câu 1. Chứng minh rằng từ 2009 số tự nhiên tùy ý đều có thể chọn được
một hoặc một số số mà tổng của nó chia hết cho 2009.
Câu 2. Tìm bộ ba số nguyên tố liên tiếp (liền kề) sao cho tổng bình phương
của chúng cũng là một số nguyên tố.
Câu 3. Trong 100 học sinh hệ chuyên có 29 em giỏi toán, 30 em giỏi văn, 42
em giỏi nhạc. Trong số đó có 8 em vừa giỏi toán, vừa giỏi văn, 10 em vừa giỏi
nhạc vừa giỏi toán, 5 em vừa giỏi nhạc vừa giỏi văn, có ba em giỏi cả ba môn.
Hỏi có bao nhiêu em chỉ giỏi toán, chỉ giỏi văn, chỉ giỏi nhạc và bao nhiêu
em không giỏi môn nào?
Câu 4. Cho f, g xác định và thỏa mãn hệ thức

f(x + 6) + 2g(2x + 15) =
1
2
(x + 2)
f

x + 2
2

+g(x + 5) = x + 4.
Hãy xác định f(x) và g(x).
Câu 5. Tìm tất cả các cặp số (x, y) thỏa mãn đẳng thức
2(x
2
+ 1)(y
2
+ 1) = (xy + 1)(x + 1)(y + 1).
Câu 6. Cho hình vuông ABCD có độ dài cạnh bằng 2cm, M là một điểm
di động trên mặt phẳng chứa hình vuông sao cho MA
2
+MB
2
= MC
2
. Tính
khoảng cách lớn nhất từ điểm M tới điểm D.
Câu 7. Cho tam giác ABC không cân nội tiếp trong đường tròn tâm O bán
kính R. Tìm quỹ tích những điểm M trong tam giác ABC sao cho
MA
MA

+
MB
MB

+
MC
MC

= 3,
1.6. Đáp án Olympic Toán Hùng vương lần thứ 5-2009 15
trong đó A

, B

, C

lần lượt là giao của MA, MB, MC với đường tròn đã cho.
Câu 8. Tổng của một số các số nguyên dương là 2009. Tìm giá trị lớn nhất
của tích các số nguyên dương đã cho.
Câu 9. Tìm tất cả các đa thức f(x) với hệ số là các số nguyên không âm nhỏ
hơn 8 và thoả mãn điều kiện f(8) = 2009.
1.6 Đáp án Olympic Toán Hùng vương lần thứ 5-2009
Câu 1. Gọi 2009 số đã cho là a
1
; a
2
; a
3
; . . . ; a
2009
. Xét 2009 tổng sau:
S
1
= a
1
S
2
= a
1
+a
2
S
3
= a
1
+a
2
+a
3
. . . . . .
S
2009
= a
1
+a
2
+a
3
+cdots +a
2009
Nếu tồn tai một trong các tổng trên chia hết cho 2009 luôn thì ta có luôn
điều phải chứng minh.
Nếu trong các tổng trên không tồn tại tổng nào chia hết cho 2009. Ta xét đồng
dư của các tổng trên khi chia cho 2009. Lúc này tâp số dư khi chia 2009 của
tổng này là: S = ¦1; 2; 3; ...; 2008¦ .
Theo nguyên lí Drichlet ta có ít nhất 2 trong số các tổng trên có cùng số dư
khi chia cho 2009. Giả sử 2 tổng đó là S
i
và S
j
. ⇒ [S
i
−S
j
[
.
.
.2009. Ta có điều
phải chứng minh.
Câu 2. Gọi 3 số nguyên tố liên tiếp là p, q, r với 2 ≤ p < q < s.
Bộ ba số nguyên tố liên tiếp đầu tiên là 2,3,5 có 2
2
+ 3
2
+ 5
2
= 38 không
là số nguyên tố nên không thỏa mãn.
16 Chương 1. Đề thi Olympic Toán Hùng vương
Bộ ba số nguyên tố liên tiếp tiếp theo là 3,5,7 có 3
2
+ 5
2
+ 7
2
= 83 là số
nguyên tố nên là bộ ba thỏa mãn đề bài.
Xét p > 3, thì hiển nhiên q, r > 3. Nhận xét rằng các số nguyên tố này
đều có dạng ±1( mod 6) vì không chia hết cho 2 và 3. Vì thế nên tổng bình
phương của chúng luôn chia hết cho 3, không phải là số nguyên tố.
Vậy bộ ba số nguyên tố liên tiếp tiếp (3,5,7) là bộ ba số nguyên tố duy
nhất thỏa mãn đề bài.
Câu 3. Dùng sơ đồ Ven ta thu được:
- Số em chỉ giỏi Toán là 14.
- Số em chỉ giỏi Văn là 20.
- Số em chỉ giỏi Nhạc là 30.
- Số em không giỏi môn nào là 19.
Câu 4. Ta có

f(x + 6) + 2g(2x + 15) =
1
2
(x + 2) (1)
f(
x + 2
2
) +g(x + 5) = x + 4. (2)
Trong (2) thay x bởi 2x + 10 ta có f(x + 6) +g(2x + 15) = 2x + 14. Từ đó ta
có hệ

f(x + 6) + 2g(2x + 15) =
1
2
(x + 2)
f(x + 6) +g(2x + 5) = 2x + 14.
Giải hệ này ta tìm được

f(x + 6) =
7x + 54
2
(x + 2) (3)
g(2x + 15) =
−3x −26
2
. (4)
Trong (3) thay x bởi x −6 ta tìm được f(x) =
7x + 12
2
, trong (4) thay x bởi
x −15
2
ta tìm được g(x) =
−3x −7
4
.
1.6. Đáp án Olympic Toán Hùng vương lần thứ 5-2009 17
Câu 5. Theo bất đẳng thức Cauchy (Bunhiacopski), ta có
2(x
2
+ 1) ≥ (x + 1)
2
, 2(y
2
+ 1) ≥ (y + 1)
2
, (x
2
+ 1)(y
2
+ 1) ≥ (xy + 1)
2
.
Dấu đẳng thức xảy ra khi và chỉ khi x = y = 1. Suy ra
[2(x
2
+ 1)(y
2
+ 1)]
2
≥ [(x + 1)(y + 1)(xy + 1)]
2
,
hay
2(x
2
+ 1)(y
2
+ 1) ≥ [(x + 1)(y + 1)(xy + 1)[ ≥ (x + 1)(y + 1)(xy + 1).
Vậy để có đẳng thức, ta phải có (x, y) = (1, 1).
Câu 6. Không giảm tính tổng quát ta giả thiết hình vuông ABCD có các
đỉnh A, B, C, D theo thứ tự ngược chiều kim đồng hồ. Lập hệ trục tọa độ Oxy
có đỉnh O(0; 0), A(2; 0), C(0; 2), B(2; 2), gọi M(x; y).
Theo giả thiết ta có
MA
2
+MB
2
= MC
2
⇔(x −2)
2
+y
2
+ (x −2)
2
+ (y −2)
2
= x
2
+ (y −2)
2
⇔x
2
−8x + 8 +y
2
= 0
⇔(x −4)
2
+y
2
= 8.
Phương trình (1) là phương trình của đường tròn có tâm I(4; 0) thuộc trục Ox
bán kính R = 2

2. Suy ra khoảng cách lớn nhất từ M tới D là d = MI +R =
4 + 2

2.
Câu 7. Ta có MA.MA = MB.MB = MC.MC = R
2
−MO
2
. Suy ra
µ =
MA
MA
+
MB
MB
+
MC
MC
=
MA
2
MA.MA
+
MB
2
MB.MB
+
MC
2
MC.MC
=
MA
2
+MB
2
+MC
2
R
2
−MO
2
.

MA
2
+MB
2
+MC
2
= 3MG
2
+GA
2
+GB
2
+GC
2
18 Chương 1. Đề thi Olympic Toán Hùng vương
= 3MG
2
+OA
2
+OB
2
+OC
2
−3GO
2
= 3MG
2
+ 3R
2
−3GO
2
.
Do vậy µ = 3 và MG
2
+ MO
2
= OG
2
, tức quỹ tích M là đường tròn đường
kính OM.
Câu 8. Ta có một số nhận xét sau:
- Nhận xét 1: với x
1
, x
2
, , x
k
là các số nguyên dương thì
x
1
+x
2
+ +x
k
+1 = x
1
+x
2
+ +(x
k
+1) và x
1
.x
2
x
k
.1 < x
1
.x
2
(x
k
+1).
Do đó tích của các số nguyên có tổng bằng 2009 là lớn nhất khi các số nguyên
đó lớn hơn hoặc bằng 2.
- Nhận xét 2: với số n > 4, ta có 2(n −2) > n, do đó trong các số phải tìm
không thể có số lớn hơn 4, vì nếu có số n như thế thì ta tách thành hai số 2 và
n − 2 thì tổng của chúng vẫn là 2009, trong khi tích của chúng lớn hơn, mâu
thuẫn với điều kiện lớn nhất của tích.
- Nhận xét 3: Do 2
3
< 3
2
, nên trong các số cần tìm không thể có nhiều hơn
hai số 2, vì khi đó ta thay ba số 2 bởi hai số 3 để được một tích lớn hơn.
- Nhận xét 4: Trong các số cần tìm không thể vừa có số 2 vừa có số 4, vì
khi đó ta có thể thay số 2 và số 4 bởi hai số 3 để thu được một tích lớn hơn.
Từ các nhận xét trên ta suy ra các số cần tìm sẽ gồm các chữ số 3 và một hoặc
hai số 2 hoặc một số 4. Nhưng ta có 2009 = 669.3 + 2, do đó các số cần tìm
có một số 2 và 669 số 3, khi đó tích của chúng đạt giá trị lớn nhất là 2.3
669
.
Câu 9. Ta có MA.MA

= MB.MB

= MC.MC

= R
2
MO
2
.
1.6. Đáp án Olympic Toán Hùng vương lần thứ 5-2009 19
Suy ra
MA
MA

+
MB
MB

+
MC
MC

=
MA
2
MA

.MA
+
MB
2
MB

.MB
+
MC
2
MC

.MC
MA
2
+MB
2
+MC
2
R
2
−MO
2
mà Do vậy quỹ tích của M là đường tròn đường kính OM.
Câu 10. Xét đa thức f(x) = a
0
x
n
+a
1
x
n−1
+ +a
n
, trong đó a
0
, a
1
, . . . , a
n
là các số nguyên không âm và nhỏ hơn 8. Do f(8) = 2009 nên a
0
8
n
+a
1
8
n−1
+
+ a
n
= 2009. Thực hiện phép chia 2009 cho 8 được dư a
0
= 1. Lại lấy
thương của phép chia này cho 8 ta được a
1
= 3, liên tiếp thực hiện phép chia
như thế ta được đa thức cần tìm là: f(x) = 3x
3
+ 7x
2
+ 3x + 1.
——————————
Chương 2
Đại cương về lịch sử môn giải
tích toán học
2.1 Tóm lược lịch sử môn giải tích
2.1.1 Hy Lạp và La mã cổ đại
Pythagoras (580-500 trước công nguyên)
Định lí Pythagoras về tam giác vuông; số vô tỷ

2.
Euclid (300 trước Công nguyên)
Có quyền lực nhất trong các nhà toán học cùng thời với ông. Định lý Euclid
về số hoàn hảo và vô hạn các số nguyên tố.
Arcgimedes (287-212 trước Công nguyên)
Xác định được tiếp tuyến, diện tích và thể tích chủ yếu bằng phép tính vi
phân; tìm thể tích và diện tích mặt của một hình cầu; trọng tâm đối với trọng
lực; đường xoắn ốc Arcgimedes; tính được sốπ.
Pappus (Thế kỷ thứ tư sau Công nguyên)
Trọng tâm của trọng lực đối với các vật thể và mặt cong tròn xoay.
2.1.2 Trung cổ
Descartes (1596-1650)
20
2.1. Tóm lược lịch sử môn giải tích 21
Được coi là ông tổ của hình học giải tích; đưa ra một vài khái niêm tuyệt
vời.
Mersenne (1588-1648)
Chứng minh lại các ý tưởng; đường cycloid; số nguyên tố Mersenne.
Fermat (1601-1665)
Thực sự tìm ra hình học giải tích; tính toán và sử dụng đạo hàm và tích
phân; sáng lập ra giải tích số hiện đại; xác suất.
Pascal (1623-1662)
Phép quy nạp toán học; hệ số nhị thức; cycloid; Định lý Pascal trong hình
học; xác suất; được ảnh hưởng từ Leibnitz.
Huygens (1629-1695)
Dãy số, cycloid; sự vận động vòng tròn; Dạy học toán của Leibnitz (ai là
giáo viên; ai là học sinh).
2.1.3 Cận đại
Newton (1642-1727)
Ông sáng tạo ra phép tính vi phân; tìm ra Định lý cơ bản; sử dụng chuỗi
số; gần như là người sáng tạo ra thiên văn học và vật lý như là một ngành
khoa học Toán.
Leibnitz
Các sáng tạo của ông là các dạng tốt nhất của phép tính vi phân; tìm ra
định lý cơ bản; sáng tạo ra một vài khái niệm quý; dạy anh em nhà Bernoulli.
Anh em nhà Bernoulli (James 1654-1705, John 1667-1748)
Học được phép tính vi phân từ Leibnitz và phát triển áp dụng nó một cách
tổng quát; chuỗi số; John là thầy giáo của Euler
22 Chương 2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học
Euler (1707-1783)
Làm việc trên phép tính vi phân và phát triển nó rất tổng quát; hệ thống
hoá hình học giải tích và lượng giác; đưa ra các ký hiệu e, π, i, f(x), sin x, cos x;
chuỗi và các tính chất; phép tính vi phân đối với sự biến thiên.
Lagrange (1736-1813)
Phép tính vi phân đối với sự biến thiên; cơ học giải tích.
Laplace (1749-1827)
Cơ học vũ trụ, lý thuyết xác suất và sự tiến bộ của con người.
Fourier (1768-1830)
Chuỗi Fourier; phương trình truyền nhiệt.
2.1.4 Hiện đại
Gauss (1777-1855)
Khởi xướng toán học chính xác với chứng minh hội tụ của chuỗi; lý thuyết
số; số phức trong giải tích; đại số và lý thuyết số; hình học vi phân; hình học
phi Euclid; v.v. . .
Cauchy (1789-1857)
Xử lý một cách kỹ lưỡng về giới hạn, liên tục, đạo hàm, tích phân, chuỗi,
giải tích phức.
Abel (1802-1829)
Chuỗi nhị thức, phương trình bậc năm; phép tính tích phân; hàm elliptic.
Dirichlet (1805-1859)
Một người có rất nhiều đóng góp trong việc xây dựng những giá trị bền
vững cho giải tích và lý thuyết số.
Liouville (1809-1882)
Tích phân của những hàm cơ bản, số siêu việt.
2.2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học thời Hy Lạp và La mã cổ đại 23
Riemann (1826-1866)
Tích phân Rimann; định lý hoán vị Riemann; hình học Riemann; hàm zeta
Riemann; giải tích phức.
2.2 Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học thời Hy
Lạp và La mã cổ đại
2.2.1 Pythagoras (580-500 trước Công nguyên)
Ba phần năm thiên tài và hai phần năm là những điều vớ vẩn
J.R.Lowell
Nền văn minh phương Tây như một dòng sông lớn chảy theo thời gian,
được nuôi dưỡng và làm giàu bởi nhiều cống hiến phong phú từ các nền văn
hóa khác. Hãy để cho trí tưởng tượng của chúng ta ngược dòng thời gian quay
lại vài ngàn năm trước, ở đầu nguồn của nền văn minh Hy Lạp cổ đại. Nơi
đây, tới đầu nguồn của dòng sông, đứng trong mây mù bức tượng Pythagoras
hiện lên huyền ảo. Cho đến bây giờ hầu hết mọi người đều nghĩ Pythagoras
là một nhà toán học nhưng với những người cùng thời, ông được coi như một
người thầy của sự thông thái, một nhà tín ngưỡng, một vị thánh. Một thầy
phù thuỷ, một lang băm, hay một nhà chính trị tiên phong tuỳ theo từng quan
điểm. Trong các tổ chức sùng bái ông, các môn đồ của ông đã phát triển các
ý tưởng của ông trong suốt thời kỳ văn minh Hy Lạp.
Toán học bắt đầu với ông bằng quan niệm đầu tiên của ông rằng nó là một
hệ thống có tổ chức và có thể liên kết với nhau bởi sự chứng minh chặt chẽ.
Ông là người đầu tiên sử dụng từ “mathemtike” có nghĩa là toán học. Trước
ông chỉ có từ “mathemata” nghĩa là kiến thức hoặc việc học nói chung.
Trong cảm nhận của ông, mọi thứ trong khoa học đều có thể dự đoán được,
có thể hiểu được và có thể đưa ra các bằng chứng chặt chẽ. Ông là người đầu
tiên áp dụng từ kosmos - hài hoà theo một trật tự - cho hầu hết các lĩnh vực.
24 Chương 2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học
Cảm nhận đầu tiên của ông về triết học phương Tây là những ý kiến của
ông về tự nhiên mà hai thế kỷ sau chính là cội nguồn cho học thuyết Plato
và tất cả các tư tưởng của ông được nhắc lại rất nhiều một cách có hệ thống
trong học thuyết. Thậm trí ông được coi như là ông tổ của nền triết học. Ông
đã từng dùng từ “philosophia” - tình yêu đối với khoa học thay cho “Sophia”
(sự thông thái) giống như sự khoe khoang những hiểu biết của con người.
Bất cứ ai bắt đầu sự nghiệp của mình cũng muốn có những thành công để
công bố với mọi người. Liệu chúng ta có nên tin rằng 3 phẩm chất sau đây
cùng tồn tại trong một con người? Hãy xem chúng diễn ra như thế nào.
Đầu tiên có thể nói gì về cuộc đời ông? Ông là người cùng thời với Confucius,
Budda và Zoroaster. Cũng như những nhân vật nổi tiếng này, từ thời sơ khai
của loài người, Pythagoras được chúng ta biết đến chỉ qua truyền thuyết và
những ghi chép còn lại hàng trăm năm sau khi ông chết.
Theo truyền thuyết, ông sinh ra ở đảo Samos, ngoài khơi bờ biển phía Tây
Tiểu á. Thời thanh niên, ông là một người rất ham học và đã đi chu du suốt 30
năm ở Ai Cập, Babylon, Phoenicia, Syria và có lẽ cua Persia và ấn Độ. Trong
suốt cuộc hành trình của mình, ông đã thu được những kinh nghiệm ban đầu
về thiên văn học và toán học nguyên thuỷ. Khi trở về Samos ông không hài
lòng với những gì chứng kiến ở đây - một bạo chúa có tài những thiếu sự đồng
cảm - và ở tuổi 50 ông cư trú ở Hy Lạp - thuộc địa của Crotana ở phía nam
nước ý.
Ở đây cuộc đời chính trị của ông bắt đầu. Ông làm thầy giáo và lập ra
trường Pythagorean nổi tiếng trong đó kết hợp hàng trăm môn học với những
đòi hỏi danh dự như một trường đại học đầu tiên trên thế giới. Ban đầu trường
học này dường như là một giáo hội với mục tiêu cải tiến đạo đức xã hội và
là nơi tập trung các hoạt động trí thức. Tuy nhiên xã hội không phải lúc
nào cũng hoan nghênh những cải tiến đạo đức, và những người khác coi hội
2.2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học thời Hy Lạp và La mã cổ đại 25
Pythagorean như là một đảng chính trị xúc phạm đến các nguyên tố đạo đức
và tôn giáo. Thậm trí những hoạt động chính trị ngày càng tăng của họ đã
khuấy động sự giận dữ của công chúng, đến một chừng mực nào đó họ đã bị
đàn áp mạnh mẽ, trường học bị đốt phá. Pythagoras chạy trốn đến gần thuộc
địa của Metapontum, ông chết ở đây khi tuổi đã cao. Những người trong hội
Pythagorean còn sống sót dù sống dải rác khắp Địa Trung Hải vẫn giữ lòng
trung thành và tiếp tục trường phái triết học ấy hơn một thế kỷ sau.
Đấy là sự trung thành với cái gì vậy? Quan điểm mở đầu là thuyết Pythago-
ras về linh hồn và thực thể vật chất - lòng tin được đúc kết từ những kinh
nghiệm của ông khi đã ở Ai Cập và châu á. Ông tin vào thuyết luân hồi hay
sự đầu thai của mỗi linh hồn sau cái chết từ thể xác này sang thể xác khác
của con người cũng như loài vật. Mỗi linh hồn tiếp tục quá trình đầu thai một
cách không hạn định, lên hoặc xuống thành động vật cao hơn hoặc thấp hơn
tuỳ theo những phẩm chất xứng đáng được khen thưởng hay những lỗi lầm
khuyết điểm của mình. Chỉ có một cách duy nhất để thoát khỏi guồng quay
của số phận này được sự siêu thoát là thông qua sự sám hối cả thể xác và tâm
hồn. Những ý kiến này, dù là kỳ quái đối với suy nghĩ hiện thời vẫn lan rộng
trong người đời xưa đóng vai trò nghi thức trong nhiều giáo giới.
Các môn đồ Pythagorean được gắn bó với nhau bởi lời thề trung thành với
người khác trong hội và tuân theo một thủ lĩnh, sự sám hối được thể hiện theo
nhiều cách khác nhau. Họ chia sẻ với nhau mọi thứ về vật chất. Họ ăn mặc
giản dị, hành xử khiêm tốn, không cười hoặc thì thầm. Họ bị cấm ăn hạt đỗ
và thịt. Lệnh cấm ăn đỗ có lẽ là điều kỳ quặc nhất trong điều cấm kỵ nguyên
thuỷ và chủ nghĩa ăn chay là một biện pháp phòng ngừa tự nhiên chống lại
những điều ghê tởm trong ăn uống của tổ tiên. Cũng như vậy, uống nước thay
rượu đã được khuyến khích - đó cũng là lời khuyên của những nhà thông thái
hoài nghi ở miền nam nước ý hiện nay.
26 Chương 2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học
Truyền thuyết miêu tả rằng Pythagoras hơn hẳn tất cả các học trò của ông
về sự thành công và hoàn hảo trong cuộc sống theo những tiêu chuẩn này. Uy
tín về tri thức uyên thâm và đạo đức của ông lớn đến nỗi nhóm từ mà ông sử
dụng “autuspha” - “ tự chịu trách nhiệm với chính hành động của mình” đã
trở thành khẩu hiệu cho quyết định cuối cùng trong bất kỳ vấn đề nào của họ.
Đó cũng là thói quen để đưa ra tất cả các ý tưởng và khám phá cho người thủ
lĩnh, chính điều đó làm cho chúng ta khó có thể phân biệt những thành quả
của ông với những thành công của ông có sự đóng góp của các môn đồ.
Như chúng ta đã nói ở trên, hội Pythagoras thể hiện sự sám hối của thể
xác qua sự khắc khổ, sự tiết chế và sự điều độ. Đây là sự phổ biến và đến bấy
giờ vẫn phổ biến ở nhiều vùng của miền Đông. Điều đặc biệt ở Pythagoras
nằm trong khoa học mà ông nghiên cứu nhằm đạt tới sự sám hối về tinh thần
thông qua việc nghiên cứu tích cực về môn toán học và khoa học khác. Đây là
sự chống đối kịch liệt việc bị động trong suy nghĩ bị chi phối bởi hầu hết những
sự thờ cúng thần bí. Khoa học của Pythagoras tạo nguồn cho ảnh hưởng to lớn
của ông tới nền văn minh phương Tây và ghi dấu một phần trong đặc trưng
riêng biệt của nền văn minh này như là nó đã phát triển suốt 2500 năm qua.
Khoá học mà Pythagoras yêu cầu bốn môn học: hình học, số học, nhạc và
thiên văn học. Trong thời kỳ trung đại, nhóm các môn học này được biết đến
như là “quadrivium” và sau đó được mở rộng thêm thành “trivium” gồm ngữ
pháp, tu từ học và logic. Đó là bảy môn nghệ thuật rộng rãi được coi là phần
chủ yếu của giáo dục bất kỳ một con người có văn hoá nào.
Toán học Hy Lạp gần như là một trong những thành tựu tri thức lớn nhất
của lịch sử nhân loại. Pythagoras đã bắt đầu tất cả, không phải chỉ là trong
suy đoán thực tế của viên thư ký người Babylon hay viên kiểm soát người Ai
Cập, mà là chính ông, theo như một môn đồ thân cận, ông là người có tài
năng ý nghĩ lên cao hơn mức bình thường. Trước ông chỉ có một vài quy tắc
2.2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học thời Hy Lạp và La mã cổ đại 27
tách biệt về hình học có được nhờ vào kinh nghiệm thực tiễn và dường như là
người sáng tạo ra các mô hình về định nghĩa, tiêu đề, định lý và chứng minh,
theo đó các cấu trúc phức tạp của hình học được sinh ra từ một số ít các giả
thiết được đặt ra một cách rõ ràng từ những suy diễn chặt chẽ. Truyền thuyết
cho rằng ông đã nghĩ ra các ý tưởng chứng minh toán học. Ông đã phát minh
ra nhiều định lý: tổng các góc trong một tam giác bất kỳ bằng hai góc vuông
và định lý Pythagoras nổi tiếng về bình phương cạnh huyền của một tam giác
vuông. Theo truyền thuyết kể lại rằng ông rất vui khi phát minh ra định lý
tuyệt vời này đến nỗi ông đã hiến dâng một con bò đực để cảm tạ, mà đây là
một hành động vi phạm lớn đến đức tin của hội Pythagorean. Người cùng hội
ông cũng đã biết những tính chất của những đường thẳng song song và những
tam giác đồng dạng và đã sắp xếp tất cả những điều này trong một hệ thông
logic được gắn kết chặt chẽ gần như tương đương với hai cuốn sách đầu tiên
“Cơ sở ” của Euclid (300 năm trước Công nguyên). Điều đó chứng tỏ rằng, bắt
đầu từ những điều đầu tiên mà họ đã phát minh ra môn hình học nhiều bằng
chương trình học của nửa đầu chương trình học phổ thông hiện nay.
Hội Pythagorean cũng mở lối cho môn Số học - không những cho khả năng
tính toán hữu ích mà còn về lý thuyết số trừu tượng. Có lẽ họ là những người
đầu tiên chia các số thành các lớp chẵn và lẻ, nguyên tố và không nguyên tố.
. . Biểu diễn bằng hình ảnh các số là niềm say mê của họ, việc này được nảy
sinh bằng sự sắp xếp các dấu chấm theo một mô hình hình học thông dụng.
Chúng ta hãy xem tam giác số: 1, 3, 6, 10 . . . là số lượng các dấu chấm ở dãy
hình tam giác sau:

Hiển nhiên đây là những số có dạng 1 + 2 + 3 + +n. Cũng có thể biểu
diễn các số chính phương 1, 4, 9, 16, . . . như sau:
28 Chương 2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học

Tóm lại, mỗi số chính phương được tạo ra từ những số trước đó bằng cách
thêm vào đường biên hình L gọi là “glomon” nghí là thước vuông của người
thợ mộc. Hội Pythagorean đã đưa ra nhiều thực tế thú vị về ký hiệu số chỉ
dùng hình ảnh. Ví dụ, từ những thước vuông của người thợ mộc đặt liên tiếp,
lập tức suy ra một cách rõ ràng rằng tổng của n số lẻ đầu tiên bằng n
2
:
1 + 3 + 5 + + (2n + 1) = n
2
.
Hoàn toàn tương tự, công thức:
1 + 2 + 3 + +n =
1
2
n(n + 1).
Suy từ tam giác số có thể chứng minh cho công thức hiển nhiên:
2 + 4 + 6 + + (2n) = n(n + 1).
Vế trái của đẳng thức là tổng của n số chẵn đầu tiên và đẳng thức được hình
dung ngay khi tổng này biểu diễn ở dạng dình chữ nhật với n dấu chấm. Trên
một cạnh và n+1 dấu chấm trên cạnh kia như sau:



Có ý kiến cho rằng hội Pythagorean coi toán học là chìa khoá để giải thích
về các cấu trúc tự nhiên, và có lẽ với bản thân Pythagoras cũng vậy. Phát hiện
này nảy sinh ra từ một thí nghiệm thông thường với âm nhạc. Pythagoras kéo
căng dây cho cây đàn lia giữa hai cái móc trên con thuyền. Khi dậy đàn được
gảy lên nó phát ra âm thanh rất chuẩn. Ông nhận ra rằng khi dây đàn bị chặn
bởi một vật di động được gài vào giữa dây và thuyền thì nếu phần dây dùng
để gây giảm chỉ còn một nửa so với độ dài ban đầu của nó thì nó phát ra âm
thanh có trường độ bằng 1/8 (quãng 8) âm thanh ban đầu; và nếu giảm 2/3
2.2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học thời Hy Lạp và La mã cổ đại 29
độ dài dây thì âm thanh phát ra bằng 1/5 âm thanh ban đầu; và nếu giảm 3/4
độ dài dây thì âm thanh phát ra bằng 1/4 âm thanh ban đầu. Quãng 8,5,4 là
ý niệm mở đầu và sự du dương mà sau này chúng ta đã quen thuộc. Trường
phái Pythagorean gây ấn tượng sâu sắc trong việc nhấn mạnh mối liên hệ rõ
rệt giữa các phân số 1/2, 2/3, 3/4 và trường độ của nốt nhạc mà người sáng
tác dựa trên những suy xét hoàn toàn mang tính thẩm mĩ. Hơn nữa, như là
hệ quả tiếp theo, họ cho rằng mỗi người di chuyển trong không gian phát ra
một âm thanh có cường độ tỷ lệ với tốc độ di chuyển. Do vậy các hành tinh
chuyển động với những tốc độ khác nhau trong các quỹ đạo riêng của chúng
xung quanh Trái đất phát ra bản hoà âm của bầu trời, còn gọi là âm nhạc của
bầu khí quyển. Đóng góp thêm cho thiên văn học, Pythagoras cũng xác nhận
rằng Trái đất hình cầu - có lẽ vì lý do đơn giản bởi hình cầu là một khối chất
rắn đẹp đẽ nhất.
Quy luật về trường độ âm nhạc được miêu tả ở đây là sự định lượng đầu
tiên được khám phá về thế giới tự nhiên. Cùng với nó “triết lý hiển nhiên”
được mở rộng trên các hành tinh, điều đó khiến Pythagoias tin chắc rằng các
số, gồm các số nguyên và phân số đều đại diện cho tất cả mọi thứ. “Mọi thứ
đều là số” trở thành khẩu hiệu của họ, không chỉ có ý nghĩa cơ bản mà còn là
bản chất bất biến của bất kỳ một sự vật nào.
Nhưng học thuyết này trở nên đối lập với hình học. Bởi vì mọi thứ đều là
số - nghĩa là các số hữu tỷ, và không có số nào khác - bằng chứng là chiều
dài của bất kỳ một đoạn cắt nào cũng phải là chiều dài của bất kỳ một đoạn
cắt nào khác với một số hữu tỷ. Không may rằng điều này là sai, vì ngay sau
đó họ đã phát hiện ra rằng từ đinh lý Pythagoras suy ra hình vuông có cạnh
bằng một có đọ dài đường chéo là

2, và theo những gì đã biết Pythagoras
đã chứng minh rằng không có số hữu tỷ nào bình phương lên bằng 2. Sai lầm
này đẫn đến sự đối đầu giữa hai nhóm học trò trong hội: một bên không tin và
30 Chương 2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học
bên kia là không chấp nhận sai lầm này. Một bên nghĩ rằng đường chéo hình
vuông cạnh bằng 1 thì không có dộ dài, còn bên kia cho là không đúng vì mọi
thứ đều là số. Sự sụp đổ của các học thuyết truyền thống vì một số “không
hữu tỷ ” đã là một cú sốc đối với họ và họ đã giữ kín điều này. Tuy nhiên việc
phát hiện ra số vô tỷ là một thành tựu xuất sắc nhất của toán học Hy Lạp cổ
đại.
Dù với sai lầm trên, Pythagoras và các môn đồ của ông vẫn giữ đức tin với
số. Nếu thực sự phủ nhận các số thì toàn bộ công lao của họ sẽ mất. Họ cấm
tất cả các môn đồ nghiên cứu về vấn đề này và giữ các vấn đề này trong bức
màn huyền bí.
Giống như bất kỳ một giáo lý nào, trong đức tin của trường phái Pythagoras
thật khó để những điều không quen trở nên đáng tin. Khái niệm cốt lõi trong
hệ thống của họ là bộ tứ linh thiêng, gồm các số 1, 2, 3, 4 mà tổng 10 số linh
thiêng - linh thiêng bởi 1 là điểm, 2 là đường thẳng, 3 là mặt, 4 là khối và do
đó 1 + 2 + 3 + 4 = 10 là tất cả, là số của vạn vật. Điều đó khẳng định rằng
tất cả các phân số mà họ được học 1/2, 2/3, 3/4 đều là tỷ số liên tiếp của các
số 1, 2, 3, 4 và được liên kết chặt chẽ với sự hoà âm trong âm nhạc, kể cả hệ
thống thập phân của chúng ta cũng là số hữu tỷ. Họ cũng chỉ ra rằng số lẻ
(trừ 1) là giống đực và số chẵn là giống cái. Hơn nữa họ tin rằng một số đều
có dấu hiệu riêng của chúng, ví như số 1 là số tạo ra tất cả các số, là đức Chúa
trời, 2 thì đa dạng và là số giống cái đầu tiên, 3 = 1 + 2 là số giống đực đầu
tiên, là sự kết hợp thống nhất và đa dạng, 4 = 2 + 2 = 2 ∗ 2 là số của sự công
bằng, 5 = 3 + 2 là số của tiệc cưới, là sự kết hợp của một nam và một nữ,
6 = 1 + 2 + 3 là số hoàn hảo, bởi nó là tổng của các ước số của nó, và những
ước này là thống nhất, đa dạng và là bộ ba của thánh và có ý nghĩa lan truyền
trong Thiên chúa giáo thời kì cổ đại.
Đối với chúng ta, tầm quan trọng của mớ hỗn độn những sự thờ phụng kỳ
2.2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học thời Hy Lạp và La mã cổ đại 31
cục là nó đã vượt lên cả tư tưởng của Plato (428 - 438 trước Công nguyên)
và làm nảy sinh sự thay đổi mạnh mẽ như một dòng chảy của đức tin qua các
trường phái Thiên chúa giáo cổ đại, trung đại và thời kỳ phục hưng và nó vẫn
có ảnh hưởng lớn cho tới ngày nay.
Plato là người có trí tuệ phi thường trong nền văn minh nhân loại. Hàng
chục tác phẩm lớn của ông đã được lưu giữ với sự yêu mến và khâm phục
của toàn nhân loại với những giá trị sâu sắc vầ đầy chất thơ và vì nhân vật
chính trong tác phẩm của ông Socrates. Hình tượng Socrates trong suy nghĩ
của Plato rất quan tâm đến sự công bằng trong xã hội, với đạo đức tốt đẹp,
sự khôn ngoan và sự trăn trở cho một cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn. Ngoài
tình yêu và sự ca tụng đối với Socrates, Plato còn rất say mê toán học. Trong
những năm trung niên ông đã dành thời gian đáng kể ở miền nam nước ý để
liên hệ với giáo phái Pythagorean - những người mà triết lý của họ là toán học
nhưng uy lực lại là tôn giáo và sự thần bí.
2.2.2 Euclid (300 trước Công nguyên)
Bộ sách “ Cơ sở” của Euclid là một trong những bộ sách vĩ đại nhất từng được viết
Bertrand Rusell
Đó là một trong những điều đối lập với bất cứ tiêu chuẩn giáo dục nào đã
từng được biết đến đối với việc giảng dạy và đào tạo trong suốt 23 thế kỷ qua.
Cuốn “ Element” (Cơ sở) mở đầu bằng phần hình học mà không yêu cầu
người đọc phải có hiểu biết và kinh nghiệm trước khi đọc nó. Nó không đưa
ra một sự giải thích kèm theo và không đưa ra một nhận xét cụ thể nào. Nó
không có nội dung liên quan trực tiếp tới khoa học và thậm trí nó không gợi
ý tới một sự ứng dụng nào. Cuốn sách này cũng không đặc sắc các vấn đề nêu
ra theo bối cảnh lịch sử và toán học và cũng không nêu tên của bất kỳ một
32 Chương 2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học
người nào. Sự ra đời của cuốn sách được Bible so sánh “ như Chúa trời đã
tạo ra cả Thiên đường và Trái đất” - Cuốn “Element” bắt đầu với định nghĩa
“ Một điểm là thứ không có bộ phận”. Cuốn sách gồm 13 cuốn và 465 mệnh
đề không được thảo luận theo một cách nào cả. Hầu hết mọi người đều ngạc
nhiên bởi cuốn “Cơ sở” dường như chỉ có một tác giả. Vậy Euclid là ai mà tên
ông đồng nghĩa với hình học đến tận thế kỷ 20 vậy? Chỉ có 3 điều thực tế sau
đây chúng ta sẽ biết về ông.
Nhưng thực tế này là: ông trẻ hơn Plato (428 trước Công nguyên), ông già
hơn Archimedes (287 trước Công nguyên) và ông dạy hoc ở Alexandria. Khi
vua Alexander chết năm 323 trước Công nguyên, đế chế châu Phi do Ptolemy
thừa kế. Ptolemy đã đưa Euclid từ Athen về Alexandria để tham gia mở trung
tâm giáo dục Hellenistic đồ sộ - được biết đến như một Viện bảo tàng, với thư
viện nổi tiếng - nơi các tài liệu của ông được tìm thấy ở đây.
Tục truyền rằng: một lần Ptolemy hỏi Euclid liệu có con đường nào ngắn
hơn để đến với hình học hơn là cuốn “Element” không, ông trả lời ngay rằng
trong hình học không có con đường dành riêng cho vua chúa.
Có người bắt đầu đọc cuốn hình học của Euclid, khi đọc mệnh đề đầu tiên
đã hỏi ông: “tôi có thể học được gì từ những thứ này?”. Euclid gọi người nô lệ
của ông và đáp: “ hãy đưa cho ông này một xu, ông ta sẽ nói cái lợi mà ông
ta nhận được từ cuốn sách này”.
Ngoài việc tính toán có hệ thống của môn hình học cơ sở, cuốn “Element”
cũng bao gồm tất cả những gì được biết đến thời bấy giờ về lý thuyết cơ sở.
Vai trò của Euclid như là một tác giả chính tổ chức và sắp xếp lại các phát
minh rải rác của các bậc tiền bối. Có thể ông chỉ góp thêm một số ý kiến và
chứng minh của mình trong một số định lý quan trọng nhưng điều đó cũng
làm tăng thêm uy tín cho ông.
Cuốn I của bộ “Element” bắt đầu với 23 định nghĩa (điểm, đường thẳng,
2.2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học thời Hy Lạp và La mã cổ đại 33
đường tròn, . . . ) 5 mệnh đề và 5 tiên đề hoặc “ khái niệm chung”. Trong triết
học Hy Lạp, tiên đề được hiểu như một sự công nhận chung cho tất cả các
lĩnh vực nghiên cứu, trong khi mệnh đề được coi là sự giả định (giả thuyết)
chỉ có ý nghĩa trong phạm vi một môm khoa học và còn phải bàn bạc (VD:
qua 2 điểm có thể xác định được một đường thẳng). Sự khác nhau này được
bỏ qua trong toán học hiên đại, và hiện nay từ mệnh đề và tiên đề có thể được
sử dụng thay thế cho nhau. Nói chung quyển I đến quyển VI viết về hình học
phẳng, quyển VII đến quyển IX viết về lý thuyết số, quyển X viết về số vô tỷ
và quyển XI đến quyển XVI viết về hình học không gian. Định nghĩa thứ 47
trong quyển I (thường ký hiệu là I.47) là định lý Pythagoras. Sau đây là một
vài ý chính gây được sự quan tâm đặc biệt: VII.1 và VII.2 đưa ra thuộc toán
Euclid để tìm ước chung lớn nhất của 2 số nguyên dương, VIII.30 là bổ đề
Euclid khẳng định rằng một số là tích của 2 số nguyên dương sẽ chia hết cho
một trong 2 thừa số; IX.20 là định lý của Euclid về sự vô hạn của số nguyên
tố; IX.36 là định lý của Euclid về số hoàn chỉnh và XII.10 đưa ra công thức
tính thể tích hình nón.
Chúng ta hãy nhớ lại các kiến thức về hình học: một đa giác đều n cạnh
là đa giác có tất cả n cạnh bằng nhau và n góc bằng nhau. Hình B1 cho thấy
một đa giác đều 3 cạnh, 4 cạnh, 5 cạnh và 6 cạnh, dĩ nhiên thường được gọi
là tam giác đều, hình vuông, ngũ giác đều và lục giác đều. Cuốn IV trong bộ
“Element” đưa ra cách dựng đa giác đều 3, 4, 5, 6 và 15 cạnh chỉ với thước
và compa. Cách dựng này cho biết Pythagoras đã sống trước Euclid rất nhiều
năm và Plato cùng các học trò đã gọi thước và compa là dụng cụ của Euclid.
Theo cách chia đôi góc, có thể dễ dàng dựng đa giác đều 2n từ đa giác đều n
cạnh. Trước đó người Hy Lạp đã có thể dựng đa giác đều n cạnh mà n là các
giá trị sau đây:
3, 6, 12, 24, . . . . . .
34 Chương 2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học
4, 8, 16, 24, . . . . . .
5, 10, 20, 40, . . . . . .
15, 30, 60, 120, . . . . . .
Dĩ nhiên bước tiếp theo Euclid tìm cách dựng các đa giác đều 7, 9, 11, 13, . . .
cạnh. Sau nhiều cố gắng không thành công, vấn đề này đành để lại cho dến
2100 năm sau - 30/3/1976 mới được giải quyết. Vào một ngày đáng nhớ nhất
được ghi lại trong lịch sử, một người Đức trẻ tuổi - Carl Friedrich Gauss đã
chứng minh rằng đa giác đều 17 cạnh có thể dựng được. Khi đó Gass mới
18 tuổi, khám phá ấy làm ông vui sướng đến nỗi làm ông quyết định đi theo
con đường toán học thay cho môn triết học mà ông đã lựa chọn. Ông tiếp tục
những phát minh của mình và nhanh chóng giải quyết hoàn toàn vấn đề dựng
hình ấy. Ông đã chứng minh bằng phương pháp có phần khó hiểu của đại số
và lý thuyết số rằng một đa giác đều n cạnh là dựng được khi và chỉ khi n
là tích của một luỹ thừa của 2 (trong đó 2
0
= 1) và một số nguyên tố nhất
định có dạng p
k
= 2
2
k
+ 1. Đặc biệt khi k = 0, 1, 2, 3 thì mỗi số tương ứng
p
k
= 3, 5, 17, 257 là số nguyên tố, vì vậy đa giác đều với số cạnh như trên. Số
nguyên tố 7 là dựng được. Số nguyên tố 7 thuộc dạng này nên đa giác đều 7
cạnh là dựng được.
Cuốn XIII trong bộ “Element” dành trọn cho việc dựng đa diện đều như
mọi người nhầm tưởng. Một khối đa diện là khối bề mặt gồm một số các mặt
đa giác, nó được gọi là đều nếu các mặt của nó là các đa giác đều bằng nhau
và nếu các góc khối ở đỉnh bằng nhau. Rõ ràng có vô hạn các đa giác đều,
nhưng lại chỉ có 5 đa diện đều. Chúng được đặt tên theo số mặt của chúng: tứ
diện đều (4 mặt tam giác), hình lập phương (6 mặt vuông), khối 8 mặt đều
(8 mặt tam giác), khối 12 mặt (12 mặt ngũ giác) và khối 20 mặt (20 mặt tam
giác).
Dễ dàng chứng minh được rằng chỉ có 5 hình đa diện đều đã nói ở trên.
2.2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học thời Hy Lạp và La mã cổ đại 35
Giả sử m là số cạnh của mỗi mặt đa giác đều và n là số đa giác cùng chứa 1
đỉnh. Số đo (bằng độ) của mỗi góc trong mỗi mặt là 180
0

360
0
m
. Mặt khác
tổng các góc ở mỗi đỉnh của đa diện nhỏ hơn 360
0
, do đó:
n

180
0

360
0
m

< 360
0
hay n

1 −
2
m

< 2,
dễ dàng suy ra bất đẳng thức (m− 2)(n − 2) < 4, trong đó m và n đều lớn
hơn 2.
Nếu m = 3, n có thể là 3, 4 hoặc 5; nếu m = 4, n chỉ có thể là 3 và nếu
m = 5, n chỉ có thể là 3, đó là tất cả 5 trường hợp có thể.
Đối với toán học, các định lý trong bộ sách của Euclid vừa quan trọng vừa
rất thú vị. Trong hơn 2000 năm công trình kiến trúc của trí tuệ “Element”
được so sánh với công trình “Parthenon” như là một biểu tượng của thời Hy
Lạp hoàng kim. Đến nay, cả hai đã bị hư hỏng chút ít nhưng có lẽ chúng được
giữ gìn và tôn tạo nhiều hơn những gì chúng bị mất.
2.2.3 Archimedes (287 - 212 trước Công nguyên)
Trí tưởng tượng của Archimedes còn lớn hơn Homer nhiều.
Voltaire
Archimedes sẽ luôn được nhớ đến còn Aeschylus thì sẽ rơi vào quên lãng bởi vì ngôn
ngữ có thể không tồn tại nhưng các ý tưởng toán học thì sẽ còn sống mãi với thời gian.
G.H.Hardy
Archimedes là một nhà toán học, nhà vật lý học và là nhà phát minh lớn
nhất của thế giới cổ đại, một trí tuệ siêu phàm của nền văn minh phương Tây.
Không ai có thể so sánh với tài năng và sự sáng tạo của ông trừ Newton của
thế kỷ 17.
Archimedes sinh ra tại thành phố Syracuse của Hy Lạp nằm trên đảo Sicyly.
Ông có quan hệ thân thuộc với gia đình của Hoàng gia và có lẽ còn có quan
36 Chương 2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học
hệ họ hàng với vua Hieron II. Thời trẻ ông học tại trung tâm giáo dục lớn
Alexandria. Suốt thời gian này ông chơi thân với Eratosthenes mà sau này
là Giám đốc thư viện Alexandria, người đã truyền đạt lại các phát minh của
ông. Khi trở lại thành phố quê hương, ông định cư luôn ở đó và dành toàn bộ
quãng đời còn lại để nghiên cứu toán học. Ông bị lính Roman giết ở tuổi 75
khi Syracuse bị quân La Mã tấn công trong đại chiến thế giới thứ hai.
Archimedes là người lừng danh khắp thế giới Hy Lạp trong suốt cuộc đời
và trở thành hình tượng đi vào truyền thuyết, không chỉ bởi những phát minh
toán học của ông mà còn bởi những thành tựu chói lọi và đáng ghi nhớ của
ông, bởi những phát kiến mưu trí và cả bởi cách hy sinh của ông, điều đó được
ghi chép lại bởi những tác giả người Roman, Hy Lạp, Byzantine và người ả
Rập qua nhiều thế kỷ. Ông đã xác định thứ hạng của mình trên thế giới và
thế giới không bao giờ quên ông.
Có lẽ câu chuyện truyền thuyết nổi tiếng nhất là khi vua Hireon yêu cầu
ông các định xem chiếc vương miện mới làm bằng vàng nguyên chất hay người
thợ kim hoàn đã thay bớt bằng bạc để lừa ông. Archimedes rất bối rối cho đến
ngày hôm sau ông bước vào một phòng tắm công cộng và chú ý đến sự tràn ra
của nước. Bất ngờ ông nhận ra rằng vàng nặng bằng nước và vàng cũng chiếm
chỗ trong nước ít hơn. Ông vui sướng với phát hiện này đến nỗi quên là mình
đang trần truồng. Ông chạy ra đường không một tấc vải trên người, miệng la
lớn: “Eureka! Eureka!” nghĩa là “ Tôi tìm ra rồi! Tôi tìm ra rồi!”. Ngay lập tức
ông xác định được rằng chiếc vương miện của vua chiếm chỗ nhiều hơn trong
nước so với số vàng cùng khối lượng vì thế người thợ kim hoàn gian lận đã bị
kết án. Câu chuyện này thường được gắn liền với khám phá của ông về nguyên
lý thuỷ tĩnh: một vật nổi chiếm chỗ bằng khối lượng của chất lỏng. Từ sự khởi
đầu này, ông đã chứng minh nhiều định lý về sự cân bằng vị trí của vật nổi
có hình dạng khác nhau. Hơn nữa, một trong những phát minh nổi tiếng nhất
2.2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học thời Hy Lạp và La mã cổ đại 37
của ông là bơm nước hình xoắn ốc gọi là đinh ốc Archimedes. Dụng cụ này
hiện nay vẫn được người dân dọc sông Nile sử dụng để nâng nước lên tưới cho
đồng ruộng.
Trong Cơ học, ông phát minh ra nguyên lý đòn bẩy, xây dựng khái niệm
trọng tâm và tìm ra trọng tâm của mặt và khối. Theo một nhà ghi chép, việc
nghiên cứu về đòn bẩy đã khiến ông thốt ra câu nói nổi tiếng: “ Hãy cho tôi
một điểm tựa, tôi sẽ nâng bổng cả Trái đất”.
Sự chứng minh ấy không được xác thực
1
. Tuy nhiên, những sai lầm đó được
xem xét tương đối ít và dễ dàng sửa chữa. Tất cả ý nghĩ của con người tiếp
tục tin rằng hệ Euclid trong hình học là đúng, theo nghĩa nó miêu tả trực tiếp
hình học của thế giới thực mà chúng ta sống, và cần thiết, theo ý nghĩa là nó
có thể được dẫn ra bởi các lập luận không thể bị bác bỏ từ các tiên đề những
điều tự chúng được xem là hiển nhiên và luôn luôn đúng.
Tình huống may mắn của các vấn đề trong hình học đã đưa đến việc hy
vọng rằng theo cách tương tự các chân lý xa vời nhất của khoa học và xã hội
để có thể được khám phá và được chứng minh đơn giản bằng cách chỉ ra rằng
chúng là hiển nhiên và sau đó lập luận từ các cơ sở đó. Không còn xuất hiện
các ý tưởng khó quên hay hấp dẫn trong lịch sử văn minh của thế giới phương
Tây. Uy thế của hình học đã rất vĩ đại, đặc biệt trong các thế kỷ 17 và 18,
mà các kiến thức trong các lĩnh vực hầu hết đều cần đến hình học Euclid như
một xác nhận về tính hợp pháp. Rất nhiều lĩnh vực lộn xộn
của tri thức, các hình mẫu bị lảng tránh, được ít coi trọng bởi một lý do
nào đó, một hoặc hai giai đoạn, các kỷ cương quí tộc không được chú ý.
Do đó đạo đức học của Spinoza, ở đó các môn học là thần thánh, là những
nỗi đam mê của con người trong nhân loại, gồm có các khái niệm, các tiền đề
1
Nhớ lại định nghĩa của một điểm trích dẫn đây. Ngoài ra: “ Một đường nằm ngang có đọ dài” :
“ Một đoạn thẳng là một đường mà nối các điểm của nó”; “ Một đơn vị được tưởng tượng với một
cái gì đó được gọi là một”; Một số là tích hợp của một đơn vị. “Nhược điểm trong sự chứng minh
thường bao gồm việc sử dụng các giả định thêm mà không đươc công nhận rõ ràng.
38 Chương 2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học
và các mệnh đề của hình học Euclid đã chiếm một vị trí ưu tiên trong tâm trí
của chúng ta, và các mệnh đề mà ông ta cố gắng ủng hộ bằng các chứng minh
theo phong cách Euclid
2
. Triết học Kant dạy rằng các mệnh đề của hình học
Euclid đã chiếm một vị trí ưu tiên trong tâm trí chúng ta và do đó là phương
thức cần thiết để quan sát không gian; và ông đã xây dựng toàn bộ hệ thống
triết học trên nguyên tắc đó. Principia của Newton, với các nội dung theo lối
kinh nghiệm của chúng đã tập trung vào các quy luật chuyển động và thiên
văn học trong hệ thống mặt trời, bị chi phối hoàn toàn bởi sự sắp xếp theo hệ
thống của Euclid về các định nghĩa, tiên đề, bổ đề, mệnh đề, hệ quả và chứng
minh, với một chút tự do với Q.E.D.Òs. Học thuyết thế kỷ 17 về tự nhiên được
công bố bởi Locke đã là một sự cố gắng để dẫn đến các quy luật của chính trị
và chính quyền từ các tiên đề của một kiểu Euclid
3
. Thậm trí bản tuyên ngôn
độc lập của nước Mỹ, có nói “Chúng ta có được những điều thật sự đó là hiển
nhiên”, đã tiếp tục tìm thấy sự rõ ràng và đáng tin bởi các kiểu của Euclid.
Thật không may mắn, sự thật hiển nhiên bây giờ càng ngày càng khan
hiếm hơn chúng tat ta sử dụng. Từ lý thuyết của thuyết tương đối và vũ trụ
học, thấy rằng Hình học Euclid không thích hợp với khuôn khổ toán học đối
với vũ trụ rộng lớn, và theo nghĩa không còn “đúng” nữa do lý thuyết của hình
học phi Euclid, cho thấy rằng các tiên đề của hình học Euclid không còn hiển
nhiên luôn đúng nữa; Ngược lại, chúng có thể được thay bằng những điều khác
trái ngược với chúng và được chứng tỏ rõ ràng để chấp nhận từ các lập luận
logic. Các tiên đề trong nhà nước và các hoạt động của con người bây giờ được
thừa nhận để hi vọng và diễn đạt sở thích hơn là sự thực không thể thay đổi
được.
2
“Tôi sẽ xem xét các hoạt động của con người và thực sự mong muốn nếu tôi học được đường
thẳng, mặt phẳng và các vật thể” - Ethics, phân II, Mở đầu.
3
Để hiểu về sức mạnh thật sự của chính trị, và phân tích nó từ bản chất, chúng ta cần phải xem
xét các tình huống của con người một cách tự nhiên, và nghĩa là trạng thái ngẫu nhiên hoàn hảo để
sắp xếp các hành động của họ, và sắp đặt tài sản của cải và con người đúng như họ nghĩ - Second
Treatise of Government, Part 2.
2.2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học thời Hy Lạp và La mã cổ đại 39
Bất chấp rất nhiều các ảo tưởng đó, phương pháp tiên đề đầu tiên của
Euclid vẫn còn được sử dụng rộng rãi trong nhiều phần lý thuyết của toán học
cao cấp như một điều hiển nhiên cho phác họa rõ ràng hệ thống toán học để
tìm ra chân lý. Không phải là quá đáng khi nói rằng lý thuyết toán học trừu
tượng có thể khó tồn tại nếu không có phương pháp đó.
Nói chung, đối với hơn 2000 năm kiểu kiến trúc trí tuệ của Cơ sở cạnh
tranh với Parthenon như một dấu hiệu của thiên tài Hy Lạp. Cả hai phần nào
đã giảm giá trị trong các thế kỷ gần đây, song có thể quyển sách đó còn mang
lại giá trị xây dựng hơn là thiệt hại.
Trong Cơ học, ông phát minh ra nguyên lý đòn bẩy, xây dựng khái niệm
trọng tâm và tìm ra trọng tâm của mặt và khối. Theo một nhà ghi chép, việc
nghiên cứu về đòn bẩy đã khiến ông thốt ra câu nói nổi tiếng: “ Hãy cho tôi
một điểm tựa, tôi sẽ nâng bổng cả Trái đất”
4
.
Một ngày Archimedes quả quyết với vua Hieron, người bạn và người bà
con của ông, rằng với một lực cho trước ông có thể nhấc bổng bất kỳ vật có
trọng lượng nào và hơn nữa ông ta còn chứng tỏ rằng nếu ở một Trái đất khác,
ông có thể đi khắp quanh nó và nhấc bổng Trái đất. Khi Hieron kinh ngạc
đến tột độ, đồng ý với ông khi ông đưa ra sự chứng minh đối với một vài vật
nặng có thể di chuyển khi tác động bởi một lực rất nhỏ. Archimedes bắt một
trong số thuyền của vua được kéo lên một bờ biển đỡ bởi rất nhiều người đàn
ông và nhân công tuyệt vời; và biểu diễn điều đó với nhiều người khách và rất
nhiều hàng hoá, ông tự đặt một khoảng cách, và không cần quá cố gắng, chỉ
di chuyển máy móc bằng cánh tay đòn của ông, nó gồm các dây cáp và ròng
rọc khác nhau, ông đã kéo chiếc tàu một cách nhẹ nhàng và an toàn như là nó
được di chuyển trên nước vậy.
Do đó Hieron rất kinh ngac với điều thần kỳ mà ông đã làm, “Từ nay về
4
Xem chuyên luận On the Equilibtium of Planes, Works, tr. 198 - 220
40 Chương 2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học
sau mọi điều ông nói đều phải được tin tưởng”.
Danh tiếng lừng lẫy của Archimedes được người đời xưa ghi lại trong những
câu chuyện về máy móc chiến tranh mà ông đã sáng chế để bảo vệ Syracuse
chống lại quân đội cà hải quân La Mã. Plutarch đã dành trọn những trang
chói lọi của mình để miêu tả sự tấn công của quân La Mã và hiệu quả của
các máy móc bảo vệ của Archimedes. Đó là các máy bắn đá có thể điều chỉnh
được tầm bắn của các tảng đá khổng lồ bởi độ cong của gậy, có thể di chuyển
được độ chính xác nhô ra trên khắp các tường thành và bắn các vật nặng vào
quân thù một cách chính xác nhất, và các cần trục và hàm móc phi thường
để giữ tàu. Nâng chúng lên và dìm chúng xuống đáy biển. Thậm trí cũng đã
có những tấm gương đốt cháy đội quân trên tàu từ một khoảng cách xa
5
. Như
Plutarch viết:
Quân La Mã, trong tình trạng kiệt sức vô cùng khi không thể nhìn thấy
quân thù, họ bắt đầu nghĩ rằng đang chống lại chúa trời. Marcellus thốt ra
vô tình, và cười với sản phẩm thiết kế của ông nói rằng: “Chúng tôi phải từ
bỏ trận chiến với hình học Briareus [một trăm vũ khí khổng lồ hoang tưởng],
người ngồi trên bờ biển và làm nhiệm vụ chỉ như một trò chơi, thả và ném tới
thuyền của chúng, và tấn công tại thời điểm cần thiết với vô số mũi tên, thậm
chí vượt hơn hẳn hàng trăm cánh tay khổng lồ trong thần thoại”. Cuối cùng
quân La Mã cảm thấy kinh hãi, nếu họ chỉ thấy các dây cáp hay cây gậy trên
khắp thành trì, họ đã gào thét rằng Archimedes đã san bằng đội quân của họ
bằng cỗ máy có động cơ nào đó, mà quay lưng lại và bỏ chạy.
Do dó Marcellus đã từ bỏ ý định của ông ta tấn công thành phố và ông
5
Đối với khuôn khổ của một thí nghiệm cổ bởi lực lượng hải quân Hy Lạp nhìn thấy rằng việc
sử dụng năng lượng mặt trời trong chiến tranh có thể thực sự khả thi, xem Newsweek, 26 tháng
11.1973, tr.64.
Danh tiếng lừng lẫy của Archimedes được người đời xưa ghi lại trong những câu chuyện về máy
móc chiến tranh mà ông đã sáng chế để bảo vệ Syracuse chống lại quân đội và hải quân La Mã,
Plutarch đã dành trọn những trang chói lọi của mình để miêu tả sự tấn công của quân La Mã và
hiệu quả của các máy móc bảo vệ của Archimedes.
2.2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học thời Hy Lạp và La mã cổ đại 41
hy vọng vào sự vây hãm. Sự vây hãm kéo dài sau 3 năm và kết thúc năm 212
trước Công nguyên với sự sụp đổ của thành phố.
Tất cả đến khi Archimedes chết, sự cống hiến cả cuộc đời của ông, miệt
mài trong các ý định toán học. Trong một sự hỗn độn và tàn sát dưới sự sụp
đổ của thành phố, ông vẫn tập trung vào các biểu đồ mà ông đã vẽ ra trên
cát, và đã bị giết chết bởi một tên lính cướp phá không biết ông là ai.
Trong một đoạn của câu chuyện ông nói với kẻ xâm lược, khi họ đến quá
gần “ Không được quấy rầy những đường tròn của tôi”, sau sự nổi giận tên
lính đã rút kiếm và đâm vào người ông. Marcellus đã rất buồn bởi điều đó,
bởi vì ông đã đưa ra một lệnh rất nghiêm khắc cho quân lính đề phòng nhà
và người thân của Archimedes, và ông được hoả táng xứng đáng nhà triết học
thông thái N.N Whotehead đã tìm thấy ý nghĩa lớn trong sự hiện diện này
hơn cả cái chết của một người đơn độc.
Cái chết của Archimedes dưới bàn tay của một lính La Mã là dấu hiệu của
một thay đổi lớn lao của nhân loại. Người La Mã là một chủng tộc lớn nhưng
họ đang có nguy cơ tuyệt chủng. Họ không có đủ sức tưởng tượng để dẫn tới
một cái nhìn nhận mới. Quan điểm mới, nhưng cái nhìn có thể dẫn tới sự chinh
phục được thiên nhiên. Không người La Mã nào giết chết được Ông, vì Ông
đang say sưa đắm chìm với những biểu đồ Toán học.
Archimedes đã nói với các bạn của Ông rằng hãy đặt lên bia mộ của Ông
một hình biểu diễn một hình trụ ngoại tiếp một hình cầu, và để nhớ tới thành
tựu Toán học lớn nhất của Ông hãy khắc lên bia mộ phân số

3
2

chứa trong
vật thể ba chiều. Việc này được thực hiện theo lệnh của Marcellus. Nhà hùng
biện người La Mã Cicero, khi ông ta còn làm quan coi ngân khố tại Sieily vào
năm 75 trước Công nguyên, đã tìm thấy kỷ vật này trong một bụi cây mâm
xôi, ông đã lau sạch và đặt nguyên lại vị trí cũ với lòng kính trọng đối với nhà
42 Chương 2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học
Toán học vĩ đại nhất
6
.
Cicero cũng đã xem và mô tả một phát minh của Archimedes, phát minh
đã tạo ra một dấu ấn sâu sắc trong thế giới cổ đại điều đã được nhiều tác giả
quan tâm. Hình vẽ này thực sự là một mô hình vũ trụ thu nhỏ, một hình cầu
mở bằng đồng và kính tự quay bởi dòng nước trong đó mỗi một vòng quay
mặt trời, mặt trăng và 5 hành tinh chuyển động trên cùng một quỹ đạo tương
đối đối với vũ trụ của các ngôi sao cố định như chúng đã chuyển động trên bầu
trời một ngày, và trong đó cũng có thể quan sát được chu kỳ nguyệt thực. Quả
cầu đóng tượng trưng cho Trái đất quay đều và mô phỏng chuyển động hàng
ngày của 5 ngôi sao cố định đã biết, nhưng không phải vì thế mà Archimedes
đã có thể mô tả được cơ chế sự độc lập và những chuyển động khác của mặt
trời, mặt trăng và các hành tinh khác cùng với sự xoay vòng của 5 ngôi sao
cố định, thời mà Ông đang sống đó là một thời kỳ với những khả năng không
tưởng. Cicero viết:
Khi Gallus đặt trái đất trong trạng thái chuyển động sẽ thấy mặt trời mọc
trên đường chân trời của Trái đất sau mặt trời xuất hiện trên bầu trời hàng
ngày; và khi đó chúng ta cảm nhận được mặt trời lặn ra sao và mặt trăng lan
toả khắp bóng của Trái đất như thế nào với Mặt trời ở nửa kia của Trái đất
7
.
Cơ chế chạy bằng sức nước đã được những người La Mã nắm giữ như một
phần của chiến lợi phẩm của Syracuse, và nó đã được trân trọng trong hàng
trăm năm sau như là một điều kỳ diệu của nhân loại.
Archimedes đã trở thành một nhà phát minh tài ba và tinh tế, nhưng
Plutarch cho rằng: những phát minh của Ông chỉ “như một trò chơi hình học”.
Trong một đoạn văn nổi tiếng ông có ngụ ý nới với chúng ta về quan điểm của
Archimedes đối cới cuộc sống nói chung và đối với những phát minh của Ông
6
Xem CiceroÒs Tusculan Disputation Loeb Classical Library, p.491. Người La Mã không quan
tâm tới toán học và do đó hành động sửa sang bia mộ Acsimet của Cicero có lẽ là một đóng góp
đáng ghi nhận của người La Mã trong lịch sử Toán học.
7
Xem CiceroÒ s De Re Pubblica, Leob Classical Library, p.43.
2.2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học thời Hy Lạp và La mã cổ đại 43
nói riêng:
Archimedes sở hữu một trí tuệ tuyệt vời do đó có một tâm hồn cao thượng
và có nhưng hiểu biết sâu sắc về khoa học, mặc dù những phát minh của Ông
đã đưa Ông trở thành con người phi thường nhưng ông cũng không quan tâm
tới việc ghi lại những bài viết, những công việc liên quan tới những vấn đề đó,
mà coi công viêc đó như một hành động không tốt đẹp và đó chỉ là sự trục
lợi và có tính chất lợi ích cá nhân. Ông đã cống hiến toàn bộ tâm trí sức lực
và cố gắng không mệt mỏi để nghiên cứu tìm ra những nét đẹp tinh tế nhưng
không có liên quan tới những điều cần thiết cho cuộc sống.
Mặc dù có tài hùng biện nhưng sự thật mà Plutarch nêu ra ở đây rất đáng
nghi ngờ, vì được biết rằng Archimedes đã viết một luận án mà bây giờ đã
thất lạc (Về sự hình thành Trái đất - On Sphere - making) trong đó có lẽ có
liên quan tới những chi tiết kỹ thuật được đòi hỏi đối với việc xây dựng mô
hình thiên văn học của Ông. Plutarch đã hoàn toàn bị nhiễm bệnh và coi như
Archimedes không
tồn tại thông qua những lý thuyết suông coi thường đối với công cụ và
những đo lường khoa học đó là một trong những di sản thừa kế ngu xuẩn của
triết học Plato để lại.
Tuy nhiên, một điều rõ ràng là trong toán học thuần tuý Archimedes đã
có thể hài lòng về những mơ ước sâu sắc của mình. Plutarch trở nên thuyết
phục hơn khi ông ta nói với chúng ta rằng một số ít người đã từng sống trong
lo âu với Toán học như chính bản thân ông.
Vì thế chúng ta không chấp nhận những thứ không thể tin được, những
thứ là tầm thường theo cách nói của ông ta, và chúng trở nên bất diệt bởi
gia đình của ông ta Siren, tức là hình học của ông ta thờ ờ với việc ăn uống
và không tự chăm sóc con người của ông; rằng ông thường quan tâm tới lực
trong bồn tắm và khi đó ông ta có thể vạch ra những hình vẽ bằng những
44 Chương 2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học
miếng than củi, và với ngón tay của mình ông đã vẽ những đường thẳng trên
người của ông cùng với hương vị của tinh dầu, trở nên một trạng thái khoa
học tuyệt diệu khoa học của Ông.
Những thành tựu của Ông trong Toán học liệu có hoàn toàn đúng? Hầu
hết những bút tích tuyệt vời của Ông vẫn đang hừng hực sống, một cách công
bằng thì đó là những công trình của thiên tài. Hầu hết những vấn đề của Ông
đã đưa ra trong luận án là hoàn toàn nguyên bản và chứa đựng hoàn toàn
những khám phá mới của Ông. Mặc dù ông nghiên cứu trên phạm vi rộng
bao gồm hình học và mặt phẳng lập thể, số học, thiên văn, thủy tĩnh học và
cơ học nhưng Ông đã không biên soạn thành sách những khám phá trước đó
như Euclid. Mục đích của ông là luôn trang bị cho mình những kiến thức mới.
Bằng công việc của mình, Ông để lại những ấn tượng khó quên, Heath nói:
Bản luận án, không phải ngoại lệ, là một công trình Toán; sự khám phá
từng bước một trong kế hoạch tấn công, sự sắp xếp bậc thầy những mệnh đề,
sự lựa chọn nghiêm khắc và hợp lý cho mục đích chính, một kết thúc trọn vẹn
đã gây một ấn tượng sâu sắc đối với sự hoàn hảo của nó, bên cạnh đó nó cũng
làm cho người đọc cảm thấy vừa gần gũi nhưng cũng rất đỗi mênh mông. Như
Plutarch đã nói (với một sự cường điệu) “ Ngay lúc đầu không thể tìm trong
hình học những câu hỏi hoặc những chứng minh khó hơn trong những mệnh
đề rõ ràng và đơn giản hơn”. Chính tại thời điểm đó một con đường huyền diệu
đã mở ra và đưa ông đạt tới kết quả của mình. Rõ ràng, chúng không thể được
khám phá bởi những bước đi mà lại dẫn chúng tới một ngõ cụt nguy hiểm
8
.
Do vậy, một trong những quan điểm viết của ông ta đã đưa ra một cấu
trúc mộc mạc dễ hiểu nhưng hoàn hảo. Mặt khác, trong hầu hết các luận án
Toán học ( mặc dù không liên quan tới vật lý) đều có những lời tựa trong đó
ghi nhận những người bạn, giải thích mục đích của mình và tập hợp tổng quát
8
T.L. Heath, Lịch sử Toán học Hy Lạp, Oxford University Press, 1921, Vol. II, p.20.
2.2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học thời Hy Lạp và La mã cổ đại 45
những phạm vi mà cuốn sách có liên quan. So sánh với Euclid, những bài viết
của ông mang hơi thở thời đại.
Phạm vi ảnh hưởng và tầm quan trọng của các công trình Toán học của
Archimedes có lẽ được biết đến nhiều nhất từ bài tường thuật (hoặc) bản vắn
tắt trong luận án của Ông: ba luận án liên quan tới hình học phẳng, hai luận
án về hình học lập thể và một luận án về phương pháp nghiên cứu của Ông.
1. Phép cầu phương một parabol: luận án này gồm 24 mệnh đề, 2 định lý và
chứng minh về việc chia nhỏ parabol: miền bị cắt từ một parabol bởi bất kỳ
đường thẳng nằm ngang bằng 4/3 miền tam giác với đáy và chiều cao bằng
nhau. Định lý được đưa trong mục 6.2 của cuốn sách này với chứng minh chi
tiết ở mục A.2. Hai định nghĩa cuối của Archimedes về tổng vô hạn dạng chuỗi
1 +
1
4
+

1
4

2
+
đã chứng tỏ rằng ông là người nhận thức rất sâu sắc về khái niệm giới hạn.
Vấn đề này cho đến tận thế kỷ 19 mới được các nhà toán học khác nhận thức
rõ ràng.
2. Đường xoắn ốc: chủ đề của 28 mệnh đề trong luận án này là đường cong
mà bây giờ được biết như là đinh ốc Archimedes. Ông định nghĩa như sau:
nếu một đường thẳng với một vị trí cố định được quay tròn theo một vận tốc
đều trong một mặt phẳng đến khi nó trở lại vị trí ban đầu và nếu cùng thời
điểm ấy, một điểm chuyển động theo vận tốc đều dọc theo dường thẳng, bắt
đầu từ một vị trí cố định thì điểm ấy sẽ vẽ lên một đường xoắn ốc trong mặt
phẳng.
Thành tựu chính của ông là xác định tiếp tuyến tại điểm bất kỳ và tìm
diện tích miền đóng bởi phép quay đầu tiên (mệnh đề 24) sau đó là diện tích
hình tròn bán kính bằng khoảng cách từ 1 điểm di chuyển dọc theo một đường
thẳng chuyển động. Đường xoắn ốc và những định nghĩa này được trình bày
46 Chương 2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học
ở mục 16.3 (bài tập 6), 16.4 (bài tập 7), 16.5 (bài tập 3). Như những nhà toán
học sau này đã dùng đường xoắn ốc như một đường cong bổ trợ cho việc chia
ba một góc (bài tâp 16.3, bài tập 23) và diện tích hình tròn (Chương 16, vấn
đề 8).
3. Phép đo đường tròn: Phần này gồm ba mệnh đề được ông chứng minh
rất chặt chẽ mà trước ông không ai làm được và như ta đã biết trong mục 6.2;
Diện tích hình tròn bằng diện tích một tam giác có đáy bằng chu vi đường tròn
và chiều cao bằng bán kính của nó, A =
1
2
cr với c = 2πr và để xác định số π
ta dựa vào công thức A = πr
2
. Ông đã thiết lập bất đẳng thức 3
10
71
< π < 3
1
7
,
bằng sự tính toán kỹ lưỡng chu vi của đa giác đều 96 cạnh nội tiếp và ngoại
tiếp đường tròn.
4. Hình cầu và hình trụ:
Đây là luận án có ảnh hưởng sâu sắc nhất vì nó gồm những chứng minh
chặt chẽ trong các phát minh lớn của ông về thể tích và diện tích hình cầu (
mệnh đề 33 và 34). Để biết ông đã phát minh những vấn đề này như thế nào
ta hãy xem mục 6.
5. Hình nêm và hình tựa cầu: Phần này viết về khối tròn xoay tạo nên khi
quay parabol, hyperbol và ellips quanh bán trục của chúng. Ông đã tính thể
tích một phần của các khối này và từ đó chứng minh các công thức:
1 + 2 + +n =
n(n + 1)
2
1
2
+ 2
2
+ +n
2
=
n(n + 1)(2n + 1)
6
cho tổng của n số tự nhiên và bình phương của chúng (xem mệnh đề 162 và
105 - 109). Ông cũng đã chứng minh công thức: Diện tích của một ellips với
các bán trục a và b bằng πab.
6. Phương pháp: Điều thú vị nhất trong tất cả các bản luận án là trong
một bức thư gửi Eratosthenes, Archimedes đã trình bày phương pháp nghiên
2.2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học thời Hy Lạp và La mã cổ đại 47
cứu của ông trong các phát minh hình học và minh hoạ các ý tưởng với 15
mệnh đề. Việc này tình cờ được phát hiện trong một bản viết trên giấy da cừu
ở Constraninople năm 1906 sau gần một ngàn năm thất lạc.
Cuốn “Phương pháp” thú vị nhất bởi những lý do sau đây. Các nhà hình
học lớn của Hy Lạp chỉ nói về việc đặc trưng hoặc sự gian khổ trong công việc
nghiên cứu của mình chứ không chỉ dẫn các bước trong cách để phát minh ra
các định lý lớn của họ. Họ để lại cho chúng ta các định lý đã được hoàn thành
trong các tác phẩm lớn nhưng không một lời mách bảo về phương pháp mà
họ dùng để chứng minh. Vì vậy chúng ta không thể chắc rằng người Hy Lạp
có các phương pháp kém hơn so với phương pháp của giải tích hiện đại hay
không. Một trong những minh họa cho phương pháp của Archimedes là ông
đã chỉ ra cách ông phát minh ra định lý nổi tiếng về thể tích hình cầu. Chi
tiết toàn bộ ý kiến của ông được trình bày trong mục A.5, cách nghĩ của ông
dẫn dẫn đến sự khám phá ra công thức tính diện tích mặt cầu với quan niệm
mặt cầu là mặt nón được quấn quanh đỉnh của nó.
Từ định lý này chỉ ra rằng hình cầu bằng 4 lần hình nón trong đó đường
tròn lớn của hình cầu là đáy của hình nón và chiều cao bằng bán kính hình
cầu diện tích mặt cầu bằng 4 lần đường tròn lớn của nó; diện tích hình tròn
bằng diện tích tam giác có đáy bằng chu vi đường tròn và chiều cao bằng bán
kính đường tròn. Cũng như vậy, hình cầu bằng hình nón có đáy bằng diện tích
mặt cầu và chiều cao bằng bán kính.
Trong luận án còn có hai phát minh thường được sử dụng trong tính toán
hiện nay: xác định trọng tâm của khối bán cầu (mệnh đề 6) và thể tích phần
chung của hai hình trụ bằng nhau và có các trục vuông góc với nhau (mệnh
đề 15).
Ngoài ra còn có 6 mệnh đề về hình học và 2 mệnh đề vật lý trong đó một
mệnh đã được đề cập . Điều này có liên quan đén số học và thiên văn học và
48 Chương 2. Đại cương về lịch sử môn giải tích toán học
được goi là “ Đồng hồ cát” trong đó ông xây dựng một hệ thống để thiết kế
các so rất lớn như N
N
trong đó N = 10
8
. Ông đã áp dụng phát minh để tìm
ra giới hạn dưới của các số hạt cát đổ dầy vào một hình cầu mà bán kính bằng
khoảng cách từ mặt trời tới nơi mà Archimedes gọi là “hình cầu chứa đầy các
vì sao” với khoảng cách là 10
63
và điều này có liên quan đến thiên văn học.
Trong tất cả những thành công của con người về toán học và vật lý trên
mọi luc địa và trong mọi nền văn minh từ thủa sơ khai cho đến thể kỷ 17 ở
phương Tây, thành tựu của Archimedes được coi là lớn nhất. Ông chính là một
nền văn minh vĩ đại nhất.
2.2.4 Papus (thế kỷ thứ 4 sau Công nguyên)
Papus là giảng viên của trường Alexandria, là một nhà toán học thông
thái, đầy tài năng và có nhiều ý tưởng hay. Tuy vậy, ông không may mắn sinh
ra khi nền toán học Hy Lạp bị xáo trộn trong 900 năm kể từ khi Thalet và
Pythagoras chết.
Tác phẩm chính của ông - cuốn “Tuyển tập toán học” là sự kết hợp giữa
một bách khoa thư, bài bình luận và là sách hướng dẫn cho môn hình học Hy
Lạp đã có cho đến thời của ông, đồng thời cũng mở rộng và làm phong phú
hơn cho các kết quả của những người đi trước bằng các định lý và chứng minh
mới. Không may cho ông, cuốn “Tuyển tập toán học” khi xuất bản không đáp
ứng được nền toán học Ly Lạp đang cần một hơi thở của cuộc sống mới. Sau
Papus toán học Hy Lạp gần như biến mất và phải đợi đến 1300 năm sau mới
được hồi sinh vào thế kỷ 17.
Papus nổi tiếng nhất với định lý về hình học liên hệ giữa trọng tâm khối và
mặt tròn xoay. Trước tiên định lý khẳng định thể tích tạo ra bởi sự quay của
một miền bao bởi một biên phẳng, kín nằm hoàn toàn trên một đường thẳng
Một số kĩ năng đánh giá khi giải phương trình đại số 49
là trục quay bằng tích của diện tích miền và lhoảng cách giữa trọng tâm và
đường biên của nó. Papus rất tự hào về tính phổ biến của định lý này, ông
nói: “Chúng bao gồm một số bất lỳ các định lý về tất cả các loại: biên, mặt,
khối đuợc chứng tỏ bởi một sự chứng minh duy nhất.
Ông đã đưa ra nhận xét đầu tiên và chứng minh về tính chất tiêu điểm,
đường chuẩn, tâm sai của ba đường cônic (mục 15.5) ông là người rất kỹ lưỡng
trong viẹc chon nguồn tài liệu và không có nguồn tài liệu nào được nói đến ở
đây, đó là lý do để suy ra rằng đây là những khám phá của chính ông.
Ông đã nêu ra sự mở rộng của định lý Pythagoras sau đây (xem hình
B3): cho ∆ABC là tam giác bất kỳ; ACDE và BCFG là hình bình hành
được dựng phía ngoài trên các cạnh AC và BC; nếu DE và FG cắt nhau
tại H; AJ và BI bằng và song song với HC thì diện tích hình bình hành
ABIJ bằng tổng diện tích các hình bình hành ACDE và BCFG (chứng minh
ACDE = ACHR = AIUJ và BCFG = BCHS = BIUT). Dễ thấy rằng
định lý Pythagoras là trường hợp đặc biệt của bài toán này, khi góc C là góc
vuông và các hình bình hành đã dựng là hình vuông. Cuối cùng chúng tôi
muốn nhấn mạnh đến một kết quả quan trọng của hình học được gọi là định
lý Papus. Nếu các đỉnh của một hình lục giác lần lượt nằm trên một cặp đường
thẳng cắt nhau (hình B.4) thì 3 giao điểm của các cạnh đối diện của lục giác
thẳng hàng (cạnh đối diện được xác định từ số của biểu đồ lục giác được chỉ
ra trong hình). Ký hiệu đầy đủ của định lý cổ điển này cuối cùng mới được
tiết lộ vào năm 1899 bởi nhà toán học Đức David Hirbert trong chương trình
làm sáng tỏ những cơ sở hình học của ông.
Chương 3
Các chuyên đề chuyên toán
3.1 Một số kĩ thuật đánh giá và ước lượng khi giải
phương trình đại số
Cao Xuân Nam, THPT Chuyên Hà Giang
Tóm tắt nội dung 1. Có thể nói trong chương trình toán phổ thông, phương
trình là vấn đề cơ bản và trọng tâm, hệ thống các phương pháp giải phương
trình khá phong phú và đa dạng. Đánh giá là một trong những phương pháp
đó. Bài viêt nhỏ này nhằm cung cấp một số kĩ năng đánh giá khi giải phương
trình.
3.1.1 Kĩ năng sử dụng bất đẳng thức
Ví dụ 3.1. Giải phương trình

x
4
+ 7x
2
+ 1 +

x
4
−x
2
+ 1 = 4x. (3.1)
Giải. Do vế trái của phương trình dương nên điều kiện cần để phương trình
có nghiệm là x > 0. Chia hai vế của phương trình cho x, ta được

x
2
+
1
x
2
+ 7 +

x
2
+
1
x
2
−1 = 4. (3.2)
Ta có

x
2
+
1
x
2
+ 7 +

x
2
+
1
x
2
−1 ≥ 4, đẳng thức xảy ra khi x=1 (vì x > 0)
50
3.1. Một số kĩ thuật đánh giá và ước lượng khi giải phương trình đại số 51
Do đó phương trình (3.2) có nghiệm khi x = 1. Thử lại ta thấy x = 1 là nghiệm
của phương trình đã cho.
Ví dụ 3.2. Giải phương trình

x +

3x −2 +

6 −4x −x
2
= x
2
−3x + 5. (3.3)
Giải. Điều kiện
2
3
≤ x ≤

10 −2. Ta có
(3.3) ⇔

x +

3x −2 +x +

6 −4x −x
2
= x
2
−2x + 5. (3.4)
Theo bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacôpxki, ta có

x +

3x −2 ≤ 2

2x −1,
x +

6 −4x −x
2
≤ 2

3 −2x.
Từ đó

x +

3x −2 + x +

6 −4x −x
2
≤ 2(

2x −1 +

3 −2x). Mà

2x −1 +

3 −2x ≤ 2, do vậy

x +

3x −2 +x +

6 −4x −x
2
≤ 4,
dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi x = 1.
Mặt khác x
2
− 2x + 5 = (x − 1)
2
+ 4 ≥ 4, dấu ”=” xảy ra khi và chỉ khi
x = 1. Phương trình (3.3) có nghiệm khi V T(3.4) = V P(3.3) = 4 khi và chỉ
khi x = 1.
Thử lại ta thấy x = 1 thoả mãn. Vậy phương trình đã cho có nghiệm x = 1.
Ví dụ 3.3. Giải phương trình

−x
2
+ 9x −13 +

−x
2
+ 7x −1 = x
2
−4x + 6. (3.5)
Giải. Áp dụng bất đẳng thức giữa trung bình cộng và trung bình nhân, ta có

−x
2
+ 9x −13 ≤
−x
2
+ 9x −13 + 1
2
,
52 Chương 3. Các chuyên đề chuyên toán

−x
2
+ 7x −1 ≤
−3x
2
+ 7x −1 + 1
2
,
suy ra

−x
2
+ 9x −13+

−x
2
+ 7x −1 ≤ −2x
2
+8x−6. Mà −2x
2
+8x−6 =
2 −2(x −2)
2
≤ 2. Do đó VT (3.5) ≤ 2, đẳng thức xảy ra khi x = 2.
Mặt khác VP (3.5) = x
2
−4x +6 = (x −2)
2
+2 ≥ 2, đẳng thức xảy ra khi
x = 2.
Thử lại ta thấy x = 2 là nghiệm của phương trình đã cho.
Ví dụ 3.4. Giải phương trình
(x −1)
4
(x
2
−3)
2
+ (x
2
−3)
4
+
1
(x −1)
2
= 3x
2
−2x −5
Giải. Điều kiện: x = ±

3 và x = 1.
Ta viết phương trình dưới dạng
(x −1)
4
(x
2
−3)
2
+ (x
2
−3)
4
+
1
(x −1)
2
= (x −1)
2
+ 2(x
2
−3).
Đặt u = (x −1)
2
; v = x
2
−3, phương trình đã cho trở thành
u
2
v
2
+v
4
+
1
u
= u + 2v. (3.6)
Áp dụng bất đẳng thức Cauchy-Bunhicôpxki, ta có
(
u
2
v
2
+v
4
+
1
u
)(v
2
+u + 1) ≥ (u +v
2
+ 1)
2

u
2
v
2
+v
4
+
1
u
≥ u +v
2
+ 1 ≥ u + 2v. (3.7)
Từ (3.6) và (3.7), suy ra

u
v
= v
2
=
1
u
v = 1
⇔ u = v = 1. Khi đó :

(x −1)
2
= 1
x
2
−3 = 1
⇔ x = 2. Vậy phương trình đã cho có nghiệm duy nhất x = 2.
3.1. Một số kĩ thuật đánh giá và ước lượng khi giải phương trình đại số 53
3.1.2 Kĩ năng đánh giá dựa vào "giả thiết tạm"
Ví dụ 3.5. Giải phương trình:

x
2
+x + 2 −

2x
2
+x + 1 = (x
2
−1)

3x
2
+ 2x + 3. (3.8)
Giải. Đặt VT (3.8) =

x
2
+x + 2 −

2x
2
+x + 1; VP (3.8) = (x
2

1)

3x
2
+ 2x + 3.
Giả sử x
2
+x + 2 ≥ 2x
2
+x + 1 ⇔ x
2
≤ 1.
Khi đó: VT (??) ≥ 0; VP (3.8) ≤ 0, do đó phương trình (3.8) có nghiệm
khi VT (3.8) = VP (3.8) = 0, khi và chỉ khi x = 1 và x = −1.
Nếu x
2
+x+2 < 2x
2
+x+1 ⇔ x
2
< 1. Khi đó VT (3.8) < 0, VP (3.8) > 0,
do đó phương trình (3.8) vô nghiệm.
Thử lại ta thấy phương trình (3.8) có nghiệm x = 1 và x = −1.
Ví dụ 3.6. Giải phương trình:

x
2
−x + 2
1 +

−x
2
+x + 2


x
2
+x
1 +

−x
2
−x + 4
= x
2
−1. (3.9)
Giải. Điều kiện: 0 ≤ x ≤ 2. Ta có :
(1) ⇔

(x
2
−x) + 2
1 +

2 −(x
2
−x)

(x
2
+x −2) + 2
1 +

2 −(x
2
+x −2)
= (x −1)(x + 1). (3.10)
Xét hàm số f(t) =

t+2
1+

2−t
.
Dễ dàng chứng minh được hàm số f(t) là hàm số tăng.
Ta có phương trình (3.10) trở thành: f(x
2
−x)−f(x
2
+x−2) = (x−1)(x+1).
Giả sử x
2
−x ≥ x
2
+x −2 ⇔ x ≤ 1.
Khi đó VT (3.10) ≥ 0, VP (3.10) ≤ 0 (vì x + 1 > 0, ∀x ∈ [0; 2]) do đó
phương trình (3.10) có nghiệm x = 1.
Nếu x
2
− x < x
2
+ x − 2 ⇔ x > 1, ta có: VT (3.10) < 0, VP (3.10) > 0,
phương trình (3.10) vô nghiệm.
Thử lại ta thấy x = 1 thoả mãn.
Vậy phương trình đã cho có nghiệm duy nhất x = 1.
54 Chương 3. Các chuyên đề chuyên toán
3.1.3 Kĩ năng nhẩm nghiệm kết hợp đánh giá
Ví dụ 3.7. Giải phương trình:
4x −x
2
= 3

4 −3

10 −3x. (3.11)
Giải. Điều kiện:
74
27
≤ x ≤
10
3
.
Ta thấy x = 3 là một nghiệm của phương trình (3.11):
* Nếu
74
27
≤ x < 3 thì 3

4 −3

10 −3x < 3; (x−1)(x−3) < 0 ⇒ 4x−x
2
>
3, do đó VT (3.11) > VP (3.11).
* Nếu 3 < x ≤
10
3
thì 3

4 −3

10 −3x > 3; (x−1)(x−3) > 0 ⇒ 4x−x
2
<
3, do đó VT (3.11) < VP (3.11).
Vậy x = 3 là nghiệm duy nhất của phương trình đã cho.
Ví dụ 3.8. Giải phương trình

x −

x −

x −

x −5 = 5. (3.12)
(T4/332 Tạp chí toán học và tuổi trẻ)
Giải. Điều kiện: x ≥ 5. Đặt

x −

x −5 = t(x ≥ t ≥ 0 thì phương trình
(3.12) trở thành:

x −

x −t = 5(x ≥ t ≥ 0).
* Nếu t < 5, thì ⇒ x−t > x−5 ≥ 0 ⇒

x −t >

x −5 ⇒ x−

x −t <
x −

x −5 ⇒

x −

x −t <

x −

x −5 ⇒ t < 5, vô lí .
* Nếu t > 5, thì ⇒ 0 ≤ x −t < x−5 ⇒

x −t <

x −5 ⇒ x−

x −t >
x −

x −5 ⇒

x −

x −t >

x −

x −5 ⇒ t > 5, vô lí .
Vậy t = 5, do đó:

x −

x −5 = 5 ⇔ x −25 =

x −5 ⇔

x ≥ 25
(x −25)
2
= x −5

x ≥ 25
x
2
−51x + 630 = 0
⇔ x = 30.
Vậy x = 30 là nghiệm duy nhất của phương trình đã cho.
Áp dụng định lí Burnside-Frobenius vào bài toán tô màu trong tổ hợp 55
3.1.4 Bài tập rèn luyện
Giải các phương trình sau:
1.

x
2
+x −1 +

x −x
2
+ 1 = x
2
−x + 2
2.
4

1 −x
2
+
4

1 +x +
4

1 −x = 3
3.
3

25x(2x
2
+ 9) = 4x +
3
x
4.
4

x + 3 −
4

1 + 2x = x −2
5.

5

2+7
x+1
+ 4x = 3

2 −1
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Văn Mậu (1993), Phương pháp giải phương trình và bất phương
trình, NXB Giáo dục.
2. Nguyễn Văn Mậu (2002), Đa thức đại số và phân thức hữu tỷ, NXB
Giáo dục.
3.2 Áp dụng định lí Burnside-Frobenius vào bài toán tô
màu trong tổ hợp
Nguyễn Doãn Phú, Nguyễn Thị Ngọc Ánh
Trường THPT Chuyên Thái Nguyên
Tóm tắt nội dung 2. Bài viết của chúng tôi xin trình bày ba nội dung chính:
*Đưa ra một số kiến thức bổ trợ về nhóm nhằm chứng minh được định lí
56 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
Burnside- Frobenius .
*Nêu ví dụ minh họa cho ứng dụng của định lí Burnside- Frobenius vào một
số bài toán tô màu của tổ hợp. Trong số đó có ví dụ là bài toán tô màu xuất
hiện trong kỳ thi Học sinh giỏi toán toàn quốc năm học 2009 −2010.
*Một số bài tập tham khảo.
3.2.1 Một số kiến thức bổ trợ về nhóm và định lí Burnside- Frobe-
nius
Nhóm và nhóm con
Nhóm là một tập G cùng với một phép toán kí hiệu bởi dấu ∗ thoả mãn
các điều kiện:
(i) a ∗ (b ∗ c) = (a ∗ b) ∗ c, ∀a, b, c ∈ G.
(ii) ∃e ∈ G sao cho e ∗ x = x ∗ e = x, ∀x ∈ G.
(iii) Với mỗi x ∈ G, tồn tại x
−1
∈ G sao cho x ∗ x
−1
= x
−1
∗ x = e.
Nếu G có hữu hạn phần tử thì số phần tử của G được gọi là cấp của G, kí
hiệu [ G [.
Tập con H của một nhóm G được gọi là nhóm con của G nếu e ∈ H và
a
−1
∈ H, a ∗ b ∈ H với mọi a, b ∈ H.
Định lí Lagrange
Cho H là một nhóm con của một nhóm G. Với mỗi a ∈ G, gọi ¦h ∗ a [
h ∈ H¦ = Ha là một lớp ghép trái của H trong G. Khi H chỉ có hữu hạn lớp
ghép trái thì số các lớp ghép trái của H gọi là chỉ số của H trong G, kí hiệu
là (G : H) .
Định lí Lagrange: Trong một nhóm hữu hạn, cấp và chỉ số của một nhóm
con là ước của cấp của toàn nhóm.
3.2. Áp dụng định lí Burnside-Frobenius vào bài toán tô màu trong tổ hợp 57
Nhóm đối xứng
Giả sử X là tập hợp có n phần tử. Khi đó nhóm đối xứng của X là tập hợp
bao gồm các hoán vị của X được kí hiệu bởi S(X) hoặc S
n
. Mỗi phần tử f của
S
n
có thể đồng nhất với một song ánh từ tập ¦1, 2, . . . , n¦ đến chính nó. Phép
toán trong nhóm S
n
là phép nhân các ánh xạ thông thường. Ta cũng có thể
coi f là một hoán vị của tập ¦1, 2, .., n¦. Giả sử i là phần tử nào đó thuộc tập
¦1, 2, .., n¦. Ta kí hiệu f
1
(i) = f(i), f
2
(i) = f(f
1
(i)), ..., f
t
(i) = f(f
t−1
(i)), ...
Vì tập X là hữu hạn nên tồn tại một số nguyên dương r sao cho f
r
(i) = i. Khi
đó dãy (i, f
1
(i), f
2
(i), ..., f
r−1
(i)) gọi là một vòng xích có độ dài r . Để viết f
thành tích các vòng xích độc lập ta làm theo các bước sau:
Bước 1: Chọn i ∈ ¦1, 2, .., n¦ (thường là i = 1 ). Tìm vòng xích (i, f
1
(i), f
2
(i), ..., f
r−1
(i)).
Bước 2: Chọn một phần tử của ¦1, 2, .., n¦ chưa xuất hiện trong các vòng xích
đã hoàn thành. Sử dụng phần tử này như phần tử i ở bước 1 và thu được một
vòng xích mới.
Bước 3: Lặp lại bước 2 tới khi tập ¦1, 2, .., n¦ được vét kiệt.
Muốn biểu diễn f ta đặt các vòng xích của f liên tiếp cạnh nhau. Vòng xích
có độ dài bằng 1 có thể không viết ra. Khi đó ta nói f được phân tích thành
tích các vòng xích độc lập
Ví dụ: Các phần tử của nhóm đối xứng S
3
được biểu diễn như sau
S
3
= ¦I, (1, 2, 3), (1, 3, 2), (1, 2), (1, 3), (2, 3)¦.
trong đó I là ánh xạ đồng nhất.
58 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
Định lí Burnside- Frobenius
Cho X là một tập hợp có n phần tử và G là một nhóm con của nhóm đối
xứng S(X) . Với x ∈ X, đặt
G
x
= ¦g ∈ G : g(x) = x¦.
Gx = ¦g(x) : g ∈ G¦.
F(g) = ¦z ∈ X : g(z) = z¦.
Khi đó G
x
là nhóm con của G. Nhóm G
x
được gọi là nhóm con đẳng hướng
của G ứng với phần tử x. Tập Gx gọi là quỹ đạo của x trong X.
Bổ đề 1.4.1:
(i) Gx = ∅ với mọi x ∈ X.
(ii) X =
¸
x∈X
Gx.
(iii) Gx = Gy hoặc Gx ∩ Gy = ∅ với mọi x, y ∈ X.
Chứng minh: (i), (ii). Vì x = I(x) ∈ Gx nên Gx = ∅. Suy ra X =
¸
x∈X
Gx.
(iii). Giả sử Gx∩Gy = ∅. Khi đó tồn tại g
1
, g
2
∈ G sao cho g
1
(x) = g
2
(y). Suy ra
x = I(x) = g
−1
1
g
1
(x) = g
−1
1
g
2
(y). Cho g(x) ∈ Gx. Ta có g(x) = g(g
−1
1
g
2
(y)) ∈
Gy. Do đó Gx ⊆ Gy. Tương tự Gy ⊆ Gx, và vì thế Gx = Gy.
Bổ đề trên chỉ ra rằng tập các quỹ đạo trong X làm thành một phép phân
hoạch trên X.
Bổ đề 1.4.2:
[ G
x
[[ Gx [=[ G [
Hơn nữa, nếu Gx
1
, . . . , Gx
t
là các quỹ đạo đôi một rời nhau trong X thì
[ X [=

t
¸
i=1
Gx
i

=
t
¸
i=1
[ Gx
i
[
Chứng minh: Gọi L là tập các lớp ghép trái của G
x
trong G. Xây dựng một
ánh xạ f

: L −→ Gx biến mỗi phần tử gG
x
∈ L thành g(x) ∈ Gx. Ta chứng
3.2. Áp dụng định lí Burnside-Frobenius vào bài toán tô màu trong tổ hợp 59
minh được f

là một song ánh. Suy ra [ Gx [=[ L [. Theo định lí Lagrange bổ
đề được chứng minh.
Định lí Burnside- Frobenius . Cho X là một tập hợp hữu hạn. G là một
nhóm con của tập đối xứng S(X). G tác động lên tập X bởi g ∈ G, x ∈ X thì
g(x) ∈ X. Khi đó số quỹ đạo của tác động là
1
[ G [
¸
g∈G
F(g).
Chứng minh: Gọi T là tập các cặp sắp thứ tự (g, x) sao cho g ∈ G, x ∈ X và
g(x) = x. Với mỗi x ∈ X, số các phần tử g ∈ G sao cho (g, x) ∈ T chính là
cấp của nhóm con đẳng hướng G
x
của x. Vì thế ta có
[ T [=
¸
x∈X
[ G
x
[
Với mỗi g ∈ G, số phần tử x ∈ X sao cho (g, x) ∈ T chính là F(g). Vì thế
[ T [=
¸
g∈G
F(g).
Từ hai đẳng thức trên ta có
¸
x∈X
[ G
x
[
[ G [
=
1
[ G [
¸
g∈G
F(g).
Gọi t là số quỹ đạo. Gọi Gx
1
, . . . , Gx
t
là các quỹ đạo. Vì các quỹ đạo là đôi
một rời nhau và X là hợp của các quỹ đạo nên ta có
¸
x∈X
[ G
x
[
[ G [
=
¸
x∈Gx
1
[ G
x
[
[ G [
+. . . +
¸
x∈Gx
t
[ G
x
[
[ G [
.
Với mỗi i = 1, . . . , t, theo Bổ đề 1.4.2 tổng
¸
x∈Gx
i
[ G
x
[
[ G [
bao gồm [ Gx
i
[ số
hạng, mỗi số hạng đều bằng
1
[ Gx
i
[
.
Vì thế
¸
x∈Gx
i
[ G
x
[
[ G [
= 1
60 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
với mọi i = 1, . . . , t. Suy ra
¸
x∈X
[ G
x
[
[ G [
= t.
3.2.2 Áp dụng vào bài toán tô màu trong tổ hợp
Xét một đa giác đều n cạnh, tâm O và các đỉnh 1, 2, . . . , n sắp thứ tự ngược
chiều kim đồng hồ. Kí hiệu S
n
là nhóm các phép thế của tập đỉnh ¦1, 2, . . . , n¦.
Ta gọi nhóm nhị diện D
2n
là nhóm con của S
n
sinh bởi hai phần tử R và T,
trong đó R là phép quay tâm O ngược chiều kim đồng hồ với góc quay
360
0
n
,
và T là phép đối xứng qua đường thẳng nối tâm O với một đỉnh (chẳng hạn
đỉnh 1). Nếu I là ánh xạ đồng nhất thì D
2n
gồm đúng 2n phép đẳng cự của đa
giác, trong đó có n phép quay I, R, R
2
, . . . , R
n−1
và n phép đối xứng T, RT,
. . ., R
n−1
T. Nếu n lẻ thì mỗi phép đối xứng được xác định bởi đường thẳng nối
tâm O với một đỉnh (đi qua trung điểm của cạnh đối diện với đỉnh đó). Nếu
n chẵn thì n/2 phép đối xứng được xác định bởi n/2 đường thẳng, mỗi đường
nối hai đỉnh đối diện nhau (đường thẳng này đi qua tâm O); và n/2 phép đối
xứng được xác định bởi n/2 đường thẳng, mỗi đường nối hai trung điểm của
hai cạnh đối diện nhau.
Ví dụ 2.1: Xét một hình vuông tâm O với các đỉnh là 1, 2, 3, 4 sắp thứ tự
ngược chiều kim đồng hồ. I là phép đồng nhất, R là phép quay tâm O với góc
quay 90
0
và T là phép đối xứng qua đường thẳng nối hai đỉnh 1 và 3 thì nhóm
D
8
gồm 8 phần tử sau: I; R = (1, 2, 3, 4); R
2
= (1, 3)(2, 4); R
3
= (1, 4, 3, 2);
T = (2, 4); RT = (1, 2)(3, 4);
R
2
T = (1, 3); R
3
T = (1, 4)(2, 3)
Giả sử rằng, với k mầu cho sẵn, chúng ta tô màu các đỉnh của hình vuông
trong ví dụ trên (không yêu cầu phải dùng tất cả các mầu). Thế thì có bao
nhiêu cách tô màu? Giả sử chúng ta có hai mầu, mầu trắng (T) và mầu xanh
3.2. Áp dụng định lí Burnside-Frobenius vào bài toán tô màu trong tổ hợp 61
(X). Khi đó qua phép R
2
trong cách tô mầu
C
1
=

1 2 3 4
T X T X

biến thành cách tô màu
C
2
=

1 2 3 4
T X T X

,
Hai cách tô màu C
1
và C
2
nên được xem là như nhau.
Nhóm D
8
là nhóm con của S(X), trong đó X là tập các đỉnh của hình vuông.
D
8
tác động lên X và vì thế nó tác động lên tập các cách tô mầu của các
đỉnh. Với mỗi g ∈ D
8
nếu C là một cách tô màu các đỉnh của hình vuông và
C

= g • C là tác động của g lên C thì ta có thể coi các cách tô màu C và C

là như nhau. Do đó các cách tô màu trong cùng quỹ đạo ¦g • C : g ∈ D
8
¦
của C nên được xem là tương đương. Trong trường hợp này, số cách tô màu
phân biệt (không tương đương) chính là số các quỹ đạo.
Định lí Burnside- Frobenius giúp ta tính được số quỹ đạo của một tác động
nếu ta biết số cách tô màu cố định qua tác động của một hoán vị cho trước.
Vì thế ta cần mệnh đề sau đây.
Mệnh đề 2.2 : Gọi G là nhóm con của S(X) với X là tập các đỉnh của một
đa giác đều n cạnh. Cho g ∈ G. Giả sử g là tích của c vòng xích độc lập, tính
cả các xích có độ dài 1. Nếu ta có k màu thì số cách tô màu các đỉnh của đa
giác cố định qua tác động của g là k
c
.
Chứng minh: Cho C là một cách tô màu các đỉnh của đa giác. Giả sử C cố định
qua tác động của g (tức là C = g • C), khi đó với mỗi vòng xích (a
1
, . . . , a
p
)
của g, vì g(a
1
) = a
2
, g(a
2
) = a
3
, . . . , g(a
n
) = a
1
nên các đỉnh a
1
, . . . , a
p
phải
có cùng màu. Ngược lại, giả sử với mỗi vòng xích (a
1
, . . . , a
p
) của g, các đỉnh
a
1
, . . . , a
p
có cùng màu. Khi đó rõ ràng C là cố định qua tác động của g. Vì
thế số cách tô màu cố định qua tác động của g là số cách chọn màu cho các
xích của g, kể cả các xích có độ dài 1, mỗi xích chọn một màu. Vì vậy có đúng
62 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
k
c
cách tô màu cố định qua tác động của g.
Nhóm D
8
gồm có:
1 hoán vị 4 vòng xích, đó là I
2 hoán vị 3 vòng xích, đó là T và R
2
T
3 hoán vị 2 vòng xích, đó là R
2
, RT và R
3
T
2 hoán vị 1 vòng xích, đó là R và R
3
.
Theo Định lí Burnside- Frobenius và mệnh đề 2.2 ta có số cách tô màu phân
biệt các đỉnh hình vuông nói trên là:
1
8
(k
4
+ 2k
3
+ 3k
2
+ 2k).
Đây cũng chính là số cách tô mầu phân biệt.
Ví dụ 2.3: Cho số nguyên dương n. Cho bảng ô vuông kích thước 3 3.
Người ta dùng n màu để tô tất cả các ô vuông con của bảng sao cho trong
mỗi cách tô, mỗi ô vuông con được tô bởi một màu. Hai cách tô được coi là
như nhau nếu cách tô màu này có thể nhận được từ cách tô màu kia nhờ một
phép quay quanh tâm của bảng ô vuông. Hỏi có tất cả bao nhiêu cách tô màu
đôi một không như nhau? (Lưu ý: Trong mỗi cách tô không nhất thiết phải
dùng đủ n màu).
Giải: Đánh số các ô vuông ở biên theo thứ tự từ 1 đến 8 theo chiều ngược
chiều kim đồng hồ. Theo giả thiết ô chính giữa bảng có n cách tô màu. Ta
xét nhóm G các phép quay quanh tâm của bảng trên biến bảng thành bảng
có vị trí trùng với nó. G bao gồm 4 phần tử I, R = (1, 3, 5, 7)(2, 4, 6, 8), R
2
=
(1, 5)(2, 6)(3, 7)(4, 8), R
3
= (1, 7, 5, 3)(2, 8, 6, 4).
Theo Định lí Burnside- Frobenius và mệnh đề 2.2 ta có số cách tô màu các ô
ở biên thỏa mãn yêu cầu bài toán là:
1
4
(n
8
+n
4
+ 2n
2
).
3.2. Áp dụng định lí Burnside-Frobenius vào bài toán tô màu trong tổ hợp 63
Theo quy tắc nhân, số cách tô màu thỏa mãn yêu cầu bài toán là:
1
4
(n
9
+n
5
+ 2n
3
).
Ví dụ 2.4: Cho trước một hình lập phương. Ta đánh số bốn đỉnh ở mặt trên
bởi các số 1, 2, 3, 4. Đánh số bốn đỉnh ở mặt dưới như sau: Đỉnh 5 ở dưới đỉnh
1, đỉnh 6 ở dưới đỉnh 2, đỉnh 7 ở dưới đỉnh 3, đỉnh 8 ở dưới đỉnh 4. Xét nhóm
G gồm 24 phép quay biến hình lập phương thành chính nó như sau:
∗ Phép đồng nhất I = (1)(2)(3)(4)(5)(6)(7)(8)
∗ Ba phép quay quanh đường thẳng nối tâm của hai mặt đối diện, góc quay
180
0
, ví dụ (1, 3)(2, 4)(5, 7)(6, 8)
∗ Ba phép quay quanh đường thẳng nối tâm của hai mặt đối diện, góc quay
90
0
, ví dụ (1, 2, 3, 4)(5, 6, 7, 8)
∗ Ba phép quay quanh đường thẳng nối tâm của hai mặt đối diện, góc quay
270
0
, ví dụ (1, 4, 3, 2)(5, 8, 7, 6)
∗ Sáu phép quay quanh đường thẳng nối trung điểm hai cạnh đối diện, góc
quay 180
0
, ví dụ (1, 2)(3, 5)(4, 6)(7, 8)
∗ Bốn phép quay quanh đường chéo của hình lập phương, góc quay 120
0
,
ví dụ (1)(2, 4, 5)(3, 8, 6)(7)
∗ Bốn phép quay quanh đường chéo của hình lập phương, góc quay 240
0
,
ví dụ (1)(2, 5, 4)(3, 6, 8)(7)
Với k màu cho trước, hỏi có bao nhiêu cách tô màu phân biệt các đỉnh của
hình vuông biết hai cách tô màu được coi là như nhau nếu cách này có thể
nhận được từ cách tô màu kia nhờ một phép quay thuộc G.
Giải: Nhóm G có một hoán vị tám vòng xích là I. Mười bảy hoán vị bốn vòng
xích. Sáu hoán vị hai vòng xích. Do đó kết quả cần tìm là:
1
24
(k
8
+ 17k
4
+ 6k
2
).
64 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
3.2.3 Bài tập tham khảo
Bài 1: Người ta cần tô màu các đỉnh hình của một hình vuông với 2 màu
trắng và xanh. Có bao nhiêu cách tô màu phân biệt thỏa mãn yêu cầu bài toán
biết hai cách được coi là như nhau nếu cách tô mầu này là tác động lên cách
tô màu kia qua phép hoán vị trong nhóm D
8
Bài 2: Giả sử một cái cây gậy được đặt trên trục hoành từ x = −1 đến x = 1
với 3 hạt được đính trên gậy. Các hạt này được đính tại điểm (−1, 0) và (1, 0))
và tại trung điểm (0, 0) của gậy. Người ta muốn tô 3 hạt đó bằng n màu, và
hai cách tô màu được coi là như nhau nếu cách tô mầu này là tác động lên
cách tô màu kia qua phép hoán vị trong nhóm ¦I, δ¦, trong đó I là phép thế
đồng nhất và δ là phép quay quanh trục tung một góc 180
0
. Chứng minh rằng
khi đó số cách tô màu phân biệt là
1
2
(n
2
+n
3
).
(Chú ý rằng nếu giả thiết thêm rằng trong n màu đó có mầu đen. Khi đó số
cách tô màu phân biệt sao cho hạt ở giữa gậy luôn có màu đen là
1
2
(n +n
2
)).
Bài 3: Với 2 màu đỏ và xanh ta cần tô màu các đỉnh của một lục giác đều. Giả
thiết rằng 2 cách tô màu là tương đương nếu cách tô mầu này là tác động lên
cách tô màu kia qua một hoán vị trong nhóm D
12
. Có bao nhiêu cách tô màu
phân biệt sao cho 3 đỉnh của lục giác có màu đỏ và 3 đỉnh còn lại có màu xanh.
Bài 4: Gọi G là nhóm gồm 12 phép quay một khối tứ diện đều bao gồm: hoán
vị đồng nhất I và 08 phép quay ngược chiều kim đồng hồ quanh trục nối 1 đỉnh
với trọng tâm của mặt đối diện với góc quay 120
0
và 240
0
, đó là: (1)(2,3,4),
(1,3,4)(2), (1,2,4)(3), (1,2,3)(4), (1)(2,4,3), (1,4,3)(2), (1,4,2)(3), (1,3,2)(4) và
3.2. Áp dụng định lí Burnside-Frobenius vào bài toán tô màu trong tổ hợp 65
03 phép quay quanh 03 trục nối các trung điểm của 2 cạnh chéo nhau với góc
quay 180
0
.
Giả thiết rằng 2 cách tô màu là tương đương nếu cách này là tác động lên cách
kia qua một hoán vị nào đó trong nhóm G. Chứng minh rằng, với k màu cho
trước để tô màu các đỉnh của khối tứ diện nói trên, có
1
12
(n
4
+ 11n
2
)
cách tô màu phân biệt.
Bài 5: Giả sử ta có 4 màu, trong đó có màu xanh để tô màu các đỉnh của
khối tứ diện đều. Gọi G là nhóm phép thế gồm 12 phần tử xác định như trong
bài 4 . Giả thiết rằng 2 cách tô màu được xem là như nhau nếu cách tô này là
tác động của cách kia qua một phép thế trong G. Có bao nhiêu cách tô màu
phân biệt sao cho có đúng 2 đỉnh được tô màu xanh.
Bài 6: Cho p là số nguyên tố. Xét một đa giác đều p cạnh với tâm O. Gọi I
là phép đồng nhất và R là phép quay tâm O ngược chiều kim đồng hồ với góc
quay 360
0
/p. Kí hiệu
G = ¦I, R, R
2
, . . . , R
p−1
¦.
là nhóm các phép quay của đa giác. Giả thiết rằng hai cách tô màu là tương
đương nếu cách tô này là tác động lên cách kia qua một phép quay trong G.
Chứng minh rằng với n màu cho trước, để tô màu các đỉnh của đa giác, số
cách tô màu phân biệt là
1
p
(n
p
+ (p −1)n).
Bài 7: Giả thiết rằng 2 cách tô màu các đỉnh của một hình lục giác đều là
tương đương nếu cách tô mầu này là tác động của một hoán vị trong nhóm
66 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
D
12
lên cách tô màu kia. Chứng minh rằng với k màu cho trước, có
1
12
(k
6
+ 3k
4
+ 4k
3
+ 2k
2
+ 2k).
cách tô màu phân biệt.
Định lí Burnside- Frobenius còn có ứng dụng trong một số bài toán ở mức độ
khó hơn, ví dụ như bài toán tô màu các mặt của khối lập phương, khối 12
mặt đều, khối 20 mặt đều...Tuy nhiên, trong phạm vi một bài toán nhỏ chúng
tôi không nêu được ra ở đây. Rất mong các bạn đồng nghiệp đọc, cho góp ý
và phát triển tiếp ý tưởng mà chúng tôi đã nêu ra. Chúng tôi xin chân thành
cảm ơn.
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Tuyết Nga (2009), Một số ứng dụng của lý thuyết nhóm vào các
bài toán sơ cấp, Luận văn cao học, Đại học Khoa Học - Đại học Thái Nguyên,
Thái Nguyên năm 2009.
2. V.K. Balakrishnan, Ph.D (1995), Theory and problems of combinatorics,
McGraw-Hill, INC, Singapore.
3.3 Chuyên đề chọn lọc về bất đẳng thức
Tổ Toán, THPT Chuyên Cao Bằng
3.3.1 Mở đầu
I- Lý do chọn đề tài.
- Bất đẳng thức và chứng minh bất đẳng thức là một phần quan trọng của
chương trình toán phổ thông. Trong các đề thi tuyển sinh vào các trường đại
3.3. Chuyên đề chọn lọc về bất đẳng thức 67
học và cao đẳng, các kỳ thi chọn học sinh giỏi các cấp, bài toán bất đẳng thức
là bài toán không thể thiếu. Bất đẳngt thức cũng là một trong những vấn đề
khó của chương trình toán phổ thông, không chỉ đối với học sinh trung bình
mà ngay cả đối với học sinh giỏi. Vì vậy việc dạy học bất đẳng thức và giải
quyết các bài toán là một nội dung của chương trình và mỗi giáo viên, nhất là
đối với những giáo viên ôn luyện học sinh giỏi cần quan tâm. Đó là lý do chúng
tôi chọn đề tài nghiên cứu của mình là: ỎỨng dụng của bất đẳng thức AM-GM
và bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacovski vào chứng minh bất đẳng thức.
II- Cơ sở lý luận.
- Trong chứng minh bất đẳng thức, việc sử dụng các bất đẳng thức đã được
chứng minh để chứng minh các bất đẳng thức khác là một trong các phương
pháp hay được dùng. Các bất đẳng thức thường được dùng là bất đẳng thức
AM-GM và bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacovski.
- Việc hướng dẫn học sinh sử dụng 2 bất đẳng thức này một cách hợp lý
và hiệu quả là rất cần thiết và cần được quan tâm đúng mức
3.3.2 Nội dung
I. Bất đẳng thức AM-GM
Bất đẳng thức AM-GM chỉ áp dụng cho các số dương hoặc bằng 0. Không
áp dụng được cho số âm.
Với a
1
, a
2
, . . . , a
n
là các số thực không âm ta luôn có
a
1
+a
2
+ +a
n
≥ n
n

a
1
.a
2
. . . a
n
,
dấu đẳng thức xảy ra khi và chỉ khi a
1
= a
2
= = a
n
.
Khi sử dụng bất đẳng thức AM-GM có thể phải cộng thêm nhiều số 1 hoặc
tách một số hạng thành nhiều số hạng để có được giá trị n (số các số hạng)
đem lại số mũ mong muốn.
68 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
Khi chứng minh bất đẳng thức có ba số hạng nên cân nhắc sử dụng một
lần bất đẳng thức AM-GM cho ba số hạng hoặc ba lần, mỗi lần cho hai số
hạng.
Để chứng minh một bất đẳng thức dạng phân thức, thường phải áp dụng
hai lần bất đẳng thức AM-GM: Một lần cho toàn thể các phân thức, một lần
cho riêng một phân thức (hoặc cho riêng biểu thức ở mẫu của một phân thức).
Những gợi ý trên đây được áp dụng trong việc giải các bài toán sau:
Bài 1. Cho các số dương a
1
, a
2
, . . . , a
n
sao cho a
1
a
2
a
3
. . . a
n
= 1. Chứng minh
rằng
(1 +a
1
).(1 +a
2
).(1 +a
3
) . . . (1 +a
n
) ≥ 2
n
.
Bài giải. Theo bất đẳng thức AM-GM:
Vì 1 + a
1
≥ 2

a
1
, 1 + a
2
≥ 2

a
2
, 1 + a
n
≥ 2

a
n
nên nhân các bất đẳng
thức cùng chiều, các vế đều dương này lại sẽ được
(1 +a
1
).(1 +a
2
) . . . (1 +a
n
) ≥ 2
n

a
1
.a
2
. . . a
n
= 2
n
.
Có dấu đẳng thức xảy ra khi và chỉ khi 1 = a
1
= a
2
= = = a
n
.
Bài 2. Cho x, y, z > 0, Chứng minh rằng
1
x
2
+zy
+
1
y
2
+zx
+
1
z
2
+xy

x +y +z
2xyz
. (1)
Trường hợp nào xảy ra dấu đẳng thức?
Bài giải. Theo bất đẳng thức AM-GM thì
x
2
+yz ≥ 2x

yz ⇔
1
x
2
+zy

1
2x

yz

1
x
2
+zy
+
1
y
2
+zx
+
1
z
2
+xy

1
2x

yz
+
1
2y

zx
+
1
2z

xy
=

yz +

zx +

xy
2xyz

(y +z)/2 + (z +x)/2 + (x +y)/2
2xyz
=
x +y +z
2xyz
.
Dấu đẳng thức xảy ra khi và chỉ khi x = y = z.
3.3. Chuyên đề chọn lọc về bất đẳng thức 69
Bài 3. Cho ba số dương a, b, c thoả mãn điều kiện a
2
+ b
2
+ c
2
= 1. Chứng
minh rằng
a
b
2
+c
2
+
b
c
2
+a
2
+
c
a
2
+b
2

3

3
2
. (1)
Bài giải. Ta có
(1) ⇔
a
2
a(1 −a
2
)
+
b
2
b(1 −b
2
)
+
c
2
c(1 −c
2)

3

3
2
.(a
2
+b
2
+c
2
). (2)
Nhận xét rằng (2) sẽ được chứng minh nếu
x
2
x(1 −x
2
)

3

3
2
.x
2
khi 0 < x < 1
⇔ x(1 −x
2
) ≤
2
3

3
khi 0 < x < 1. (3)
Thật vậy theo bất đẳng thức AM-GM thì
(1 −x
2
)
2
=
1
2
.(2x
2
).(1 −x
2
).(1 −x
2
) ≤
1
2
¸
2x
2
+ (1 −x
2
) + (1 −x
2
)
3

3
=
4
27
.
Từ đây có (3) nên suy ra đpcm. Có dấu đẳng thức ⇔ a = b = c =

3
3
.
Cách khác. Khảo sát hàm bậc ba f(x) (1 −x
2
) với x ∈ (0, 1) cũng thu
được (3).
Bài 4. Cho a, b > 0. Chứng minh bất đẳng thức
1
a
3
+
a
3
b
3
+b
3

1
a
+
a
b
+b. (1)
Bài giải. Vì
1
a
3
+1+1 ≥ 3
3

1
a
3
.1.1 =
3
a
, tương tự:
a
3
b
3
+1+1 ≥
3a
b
, b
3
+1+1 ≥
3b, cộng ba bất đẳng thức này sẽ được
1
a
3
+
a
3
b
3
+b
3
+ 6 ≥ 3

1
a
+
a
b
+b

1
a
+
a
b
+b

+ 2.3
3

1
a
.
2
b
.b ⇒ (1).
Có dấu đẳng thức khi và chỉ khi a = b = c = 1.
Tổng quát. Nếu a, b, c > 0 thì
a
3
b
3
+
b
3
c
3
+
c
3
a
3

a
b
+
b
c
+
c
a
. Có dấu đẳng thức
⇔ a = b = c.
70 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
Bài 5. Cho x, y > 0. Chứng minh rằng

x
2
+y
2
+
1
x
+
1
y
≥ 2(

x +

y

. (1)
Bài giải. Theo bất đẳng thức AM-GM thì
x
2
+
1
x
≥ 2

x , y
2
+
1
y
≥ 2

y.
Cộng lại được (1). Có dấu đẳng thức ⇔ x = y = 1.
Bài 6. Cho x, y, z ≥ 0 và x +y +z ≤ 3. Chứng minh rằng
x
1 +x
2
+
y
1 +y
2
+
z
1 +z
2

3
2

1
1 +x
+
1
1 +y
+
1
1 +z
.
Bài giải. Theo bất đẳng thức AM-GM thì
x
2
+ 1 ≥ 2x ⇒
x
1 +x
2

1
2

x
1 +x
2
+
y
1 +y
2
+
z
1 +z
2

3
2
,
dấu đẳng thức xảy ra ⇔ x = y = z =
1
2
.
1
1 +x
+
1
1 +y
+
1
1 +z
≥ 3.
1
3

(1 +x)(1 +y)(1 +z)
≥ 3.
1
(1 +x) + (1 +y) + (1 +z)
3

3
2
.
Có dấu đẳng thức ⇔ x = y = z = 1.
Bài 7. Cho a, b, c > 0. Chứng minh rằng
ab
a +b
+
bc
b +c
+
ca
c +a

a +b +c
2
. (1)
Bài giải. Vì (a +b)
2
≥ 4ab nên
ab
a +b

a +b
4
. Suy ra
ab
a +b
+
bc
b +c
+
ca
c +a

a +b
4
+
b +c
4
+
c +a
4
=
a +b +c
2
.
3.3. Chuyên đề chọn lọc về bất đẳng thức 71
Có dấu đẳng thức ⇔ a = b = c > 0.
Bài 8. Cho a, b, c > 0. Chứng minh rằng
(1 +a
3
).(1 +b
3
).(1 +c
3
) ≥ (1 +ab
2
).(1 +bc
2
).(1 +ca
2
). (1)
Bài giải. Ta có
(1) ⇔

a
3
+b
3
+c
3

+

a
3
b
3
+b
3
c
3
+c
3
a
3

ab
2
+bc
2
+ca
2

+

a
3
b
2
c +b
3
c
2
a +c
3
a
2
b

. (2)
Theo bất đẳng thức AM-GM thì
a
3
+ 2b
3
= a
3
+b
3
+b
3
≥ 3.
3

a
3
.b
3
.b
3
= 3ab
2
⇒ (a
3
+ 2b
3
) + (b
3
+ 2c
3
) + (c
3
+ 2a
3
) ≥ 3ab
2
+ 3bc
2
+ 3ca
2
⇒ a
3
+b
3
+c
3
≥ ab
2
+bc
2
+ca
2
. (3)
Tương tự, ta có
a
3
b
3
+ 2b
3
c
3
= a
3
b
3
+b
3
c
3
+b
3
c
3
≥ 3
3

a
3
b
3
.b
3
c
3
.c
3
a
3
= 3ab
3
c
2
⇒ (a
3
b
3
+ 2b
3
c
3
) + (b
3
c
3
+ 2c
3
a
3
) + (c
3
a
3
+ 2a
3
b
3
) ≥ 3ab
3
c
2
+ 3bc
3
a
2
+ 3ca
3
b
2
⇒ a
3
b
3
+b
3
c
3
+c
3
a
3
≥ a
3
b
2
c +b
3
c
2
a +c
3
a
2
b. (4)
Cộng (3) với (4) được (2) ⇒ (1). Có dấu đẳng thức ⇔ a = b = c.
Bài 9. Cho x > 0, y > 0. Chứng minh rằng
1
x
+
1
y

4
x +y
, ,
dấu đẳng thức xảy ra khi x = y.
Bài giải. Theo bất đẳng thức AM-GM, ta có
x +y ≥ 2

xy ⇔
1
2

xy

1
x +y

2

xy

4
x +y
. (1)
72 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
Măt khác, lại có
1
x
+
1
y

2

xy
. (2)
Từ (1) và (2) suy ra đpcm.
Có dấu đẳng thức khi và chỉ khi

1
x
=
1
y
x = y
⇔ x = y.
Bài 10. Cho các số dương x, y, z thoả mãn điều kiện xyz = 1. Chứng minh
rằng:

1 +x
3
+y
3
xy
+

1 +y
3
+z
3
yz
+

1 +z
3
+x
3
zx
≥ 3

3. (1)
Khi nào dấu đẳng thức xảy ra?
Bài giải. Theo bất đẳng thức AM-GM thì
1 +x
3
+y
3
≥ 3
3

x
3
y
3
= 3xy ⇒

1 +x
3
+y
3


3

xy

1 +x
3
+y
3
xy


3

xy
xy
=

3

xy
. (2)
Tương tự, ta có

1 +y
3
+z
3
yz


3

yz
(3)


1 +z
3
+x
3
zx


3

zx
. (4)
Cộng từng vế của các bất đẳng thức (2),(3),(4) ta được

1 +x
3
+y
3
xy
+

1 +y
3
+z
3
yz
+

1 +z
3
+x
3
zx


3

1

xy
+
1

yz
+
1

zx



3.3
3

1

x
2
.y
2
.z
2
= 3

3
(vì theo đề bài: xyz = 1).
3.3. Chuyên đề chọn lọc về bất đẳng thức 73
Có dấu đẳng thức khi và chỉ khi

x
3
= y
3
= z
3
= 1
1

xy
=
1

yz
=
1

zx
⇔ x = y = z = 1.
Bài 11. Cho x, y, z là các số dương thoả mãn
1
x
+
1
y
+
1
z
= 4. Chứng minh
rằng
1
2x +y +z
+
1
x + 2y +z
+
1
x +y + 2z
≤ 1.
Bài giải. Vì
(a −b)
2
≥ 0 ⇔ a
2
+b
2
−2ab ≥ 0 ⇔ a
2
+b
2
+ 2ab ≥ 4ab
(a +b)
2
≥ 4ab ⇔
a +b
ab

4
a +b

1
a
+
1
b

4
a +b

1
a +b

1
a
+
1
b
4
.
Có dấu đẳng thức khi và chỉ khi a = b. Suy ra:
1
2x +y +z
=
1
(x +y) + (x +z)

1
x +y
+
1
x +z
4
. (1)
Tương tự, ta có
1
x + 2y +z
=
1
(x +y) + (y +z)

1
x +y
+
1
y +z
4
(2)
1
x +y + 2z
=
1
(x +z) + (y +z)

1
x +z
+
1
y +z
4
(3)
Cộng từng vế của bất đẳng thức (1), (2) ,(3), ta được:
1
2x +y +z
+
1
x + 2y +z
+
1
x +y + 2z

1
x +y
+
1
y +z
+
1
z +x
2


1
x
+
1
y
4
+
1
y
+
1
z
4
+
1
z
+
1
x
4
2
=
1
x
+
1
y
+
1
z
2
2
=
4
2
2
= 1
74 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
.
Có dấu đẳng thức khi và chỉ khi :

x +y = y +z = z = x
x = y = z
1
x
+
1
y
+
1
z
= 4
⇔ x = y = z =
3
4
.
Bài 12.
Chứng minh rằng với mọi x ∈ R ta có

12
5

x
+

15
4

x
+

20
3

x
≥ 3
x
+ 4
x
+ 5
x
.
Khi nào dấu đẳng thức xảy ra?
Bài giải. Theo bất đẳng thức AM-GM ta có

12
5

x
+

15
4

x
≥ 2

12
5

x
.

15
4

x
= 2

3
2x
= 2.3
x
(1)

15
4

x
+

20
3

x
≥ 2

15
4

x
.

20
3

x
= 2

5
2x
= 2.5
x
(2)

20
3

x
+

12
5

x
≥ 2

20
3

x
.

12
5

x
= 2

4
2x
= 2.4
x
(3)
Cộng từng vế của các bất đẳng thức (1), (2), (3), ta được:
2.

12
5

x
+

15
4

x
+

20
3

x

≥ 2 (3
x
+ 4
x
+ 5
x
)

12
5

x
+

15
4

x
+

20
3

x
≥ 3
x
+ 4
x
+ 5
x
.
Có dấu đẳng thức khi và chỉ khi :

12
5

x
=

15
4

x

15
4

x
=

20
3

x

20
3

x
=

12
5

x
⇔ x = 0.
3.3. Chuyên đề chọn lọc về bất đẳng thức 75
Bài 13. Chứng minh rằng với mọi x, y > 0, ta có
(1 +x)

1 +
y
x

1 +
9

y

2
≥ 256.
Đẳng thức xảy ra khi nào?
Bài giải. Theo bất đẳng thức AM-GM, ta có
(1 +x) =

1 +
x
3
+
x
3
+
x
3

≥ 4
4

1.
x
3
3
3
. (1)

1 +
y
x

=

1 +
y
3x
+
y
3x
+
y
3x

≥ 4
4

1.
y
3
(3x)
3
= 4
4

y
3
27x
3
. (2)

1 +
9

y

2
=

1 +
3

y
+
3

y
+
3

y

2

4
4

1.
3
3


y

3

2
= 16
4

27
2
y
3
. (3)
Nhân từng vế của các bất đẳng thức (1) ,(2) , (3) ta được
(1 +x)

1 +
y
x

.

1 +
9

y

2
≥ 4.4.16
4

x
3
27
.
y
3
27x
3
.
27
2
y
3
= 256.
Có dấu đẳng thức khi và chỉ khi

1 =
x
3
=
x
3
=
x
3
1 =
y
3x
=
y
3x
=
y
3x
1 =
3

y
=
3

y
=
3

y

x = 3
y = 3x
y = 9

x = 3
y = 9
Bài 14. Cho x, y, z là ba số thoả mãn điều kiện x + y + z = 0. Chứng minh
rằng
Bài giải. Theo bất đẳng thức AM-GM, ta có

3 + 4
x
=

1 + 1 + 1 + 4
x

4
4

1.1.1.4
x
= 2.4
x
8
. (1)
76 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010

3 + 4
x
=

1 + 1 + 1 + 4
y

4
4

1.1.1.4
y
= 2.4
y
8
. (2)

3 + 4
z
=

1 + 1 + 1 + 4
z

4
4

1.1.1.4
z
= 2.4
z
8
. (3)
Cộng từng vế của các bất đẳng thức (1),(2),(3), ta được

3 + 4
x
+

3 + 4
y
+

3 + 4
z
≥ 2

4
x
8
+ 4
y
8
+ 4
z
8

≥ 2.

¸
¸
3
3

4
x +y +z
8

= 2.3
3

4
0
8
= 2.3 = 6
(vì x +y +z = 0). Dấu đẳng thức xảy ra:

1 = 1 = 1 = 4
x
1 = 1 = 1 = 4
y
1 = 1 = 1 = 4
z
4
x
8
= 4
y
8
= 4
z
8
⇔ x = y = z = 0.
Bài 15. Cho a, b, c là các số dương thoả mãn a+b +c =
3
4
. Chứng minh rằng
3

a + 3b +
3

b + 3c +
3

c + 3a ≤ 3.
Bài giải. Theo bất đẳng thức AM-GM ta có
3

(a + 3b) .1.1 ≤
a + 3b + 1 + 1
3
(1)
3

(b + 3c) .1.1 ≤
b + 3c + 1 + 1
3
(2)
3

(c + 3a) .1.1 ≤
c + 3a + 1 + 1
3
(3)
Cộng từng vế của các bất đẳng thức (1), (2), (3) ta được:
3

a + 3b +
3

b + 3c +
3

c + 3a ≤
4 (a +b +c) + 6
3
=
4.
3
4
+ 6
3
= 3.
3.3. Chuyên đề chọn lọc về bất đẳng thức 77
Có dấu đẳng thức khi và chỉ khi:

a + 3b = 1 = 1
b + 3c = 1 = 1
c + 3a = 1 = 1
a +b +c =
3
4
⇔ a = b = c =
1
4
.
II. Bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacovski.
Bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacovski có tính tổng quát rất cao. Thường chỉ
dùng ở mức độ sau đây:Với a
1
, a
2
, . . . , a
n
, x
1
, x
2
, . . . , x
n
là các số thực, ta luôn

(a
1
.x
1
+a
2
.x
2
+ +a
n
x
n
)
2

a
1
2
+a
2
2
+ +a
n
2

.

x
1
2
+x
2
2
+ +x
n
2

.
Có dấu đẳng thức khi và chỉ khi
a
1
x
1
=
a
2
x
2
= =
a
n
x
n
, với quy ước rằng với
x
1
= 0 thì a
1
= 0, x
2
= 0 thì a
2
= 0, . . .
Để có được số mũ mong muốn ở bất đẳng thức phải chứng minh, cần lựa
chọn cách viết một số hạng dưới dạng tích a
n
x
n
(phần nào là a
n
, phần nào là
x
n
).
1. Phép biến đổi thuận Cauchy-Bunhiacovski
Khá nhiều bất đẳng thức trong các kỳ thi quốc tế, vô địch quốc gia của
nhiều nước trên thế giới.Tuy nhiên nếu xuất phát từ (a +b +c)
2
chúng ta thu
được các bất đẳng thức cơ bản. Nhưng các bài toán về dạng này trong những
năm gần đây thường khó hơn vì xuất phát từ các biểu thức đối xứng khác
như:

1
a
+
1
b
+
1
c

2
;

1
ab
+
1
bc
+
1
ca

2
;

a
b
+
b
c
+
c
a

2
; . . .
Trong mục này chúng ta chứng minh một số bất đẳng thức trong các kỳ
thi quốc gia các nước , quốc tế và xây dựng phương pháp chứng minh và xây
dựng các bất đẳng thức dạng này.
78 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
Bài 1. Với a, b, c > 0, a +b +c = 1. Chứng minh rằng
1 +a
1 −a
+
1 +b
1 −b
+
1 +c
1 −c
≤ 2

a
b
+
b
c
+
c
a

(1) . (1)
Bài giải . Chúng ta trình bày một cách giải hoàn toàn khác với đáp án đã
có như sau:
(1) ⇔ 3 +
2a
1 −a
+
2b
1 −b
+
2c
1 −c
≤ 2

b
a
+
c
b
+
a
c

⇔ 2a

1
c

1
1 −a

+ 2b

1
a

1
1 −b

+ 2c

1
b

1
1 −c

≥ 3
hay
a

1
c

1
b +c

+b

1
a

1
c +a

+c

1
b

1
a +b


3
2
hay
P =
ab
c (b +c)
+
bc
a (c +a)
+
ca
b (a +b)

3
2
. (2)
Ta có

ab
c
+

bc
a
+

ca
b

2
=

ab
c (b +c)

b +c +

bc
a (c +a)

c +a +

ca
b (a +b)

a +b

2
.
Áp dụng bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacovski, suy ra:

ab
c
+

bc
a
+

ca
b

2
≤ P.2 (a +b +c) .
Mặt khác ta có (áp dụng: (a +b +c)
2
≥ 3 (ab +bc +ca))

ab
c
+

bc
a
+

ca
b

2
≥ 3 (a +b +c) .
3.3. Chuyên đề chọn lọc về bất đẳng thức 79
Thu được P ≥ 2, ta chứng minh được (2) ⇒ (1) là đpcm.
Bài 2. Với a, b, c > 0. Chứng minh rằng:
P =
a
bc (c +a)
+
b
ca (a +b)
+
c
cb (b +c)

27
2(a +b +c)
2
Bài giải. Ta có

a
bc
+

b
ca
+

c
ab

2
=

a
bc (c +a)

c +a +

b
ca (a +b)

a +b +

c
ab (b +c)

b +c

2
≤ P.2 (a +b +c) (1)
Mặt khác ta có

a
bc
+

b
ca
+

c
ab

2
≥ 3

1
a
+
1
b
+
1
c


27
(a +b +c)
(2)
Từ (1), (2) suy ra: P ≥
27
2(a +b +c)
2
(đpcm).
Bài 3. Với a, b, c > 0, abc = 1, hãy tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức :
P =
1
a
2
(b +c)
+
1
b
2
(c +a)
+
1
c
2
(a +b)
Bài giải. Ta có

1
a
+
1
b
+
1
c

2
=

1
a

b +c

b +c +
1
b

c +a

c +a +
1
c

a +b

a +b

2
≤ 2P(a +b +c)
(1)
Mặt khác ta có

1
a
+
1
b
+
1
c

2
≥ 3

1
ab
+
1
bc
+
1
ca

=
3 (a +b +c)
abc
= 3 (a +b +c) (2)
Từ (1), (2) suy ra: P ≥
3
2
= P
min
(khi a = b = c = 1).
80 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
Từ các bài giải mẫu trên chúng ta xây dựng phương pháp giải cho các bất
đẳng thức dạng này như sau:
Bước 1. Gạch những thừa số dạng tổng trong bất đẳng thức để tìm biểu
thức xuất phát.
Bước 2. Từ biểu thức xuất phát mô tả Cauchy-Bunhiacovski biểu thức chính
có mặt trong bất đẳng thức.
Bước 3. Sử dụng một số bất đẳng thức trung gian quen thuộc chứng minh
bất đẳng thức.
Sau đây chúng ta xét một số ví dụ minh hoạ:
Bài 1. Với a, b, c > 0, abc = 1. Chứng minh rằng:
P =
1
a
3
(b +c)
+
1
b
3
(c +a)
+
1
c
3
(a +b)

1
2
(ab +bc +ca) .
Bài giải. Ta có

1
a
+
1
b
+
1
c

2
=

1
a

a (b +c)

a (b +c) +
1
b

b (c +a)

b (c +a) +
1
c

c (a +b)

c (a +b)

2
≤ P.2(ab +bc +ca) (1)
Mặt khác:

1
a
+
1
b
+
1
c

2
= (ab +bc +ca)
2
(2)
Từ (1),(2) suy ra:
P ≥
1
2
(ab +bc +ca) .
Bài 2.
Bài giải. Ta có

a
2
b
+
b
2
c
+
c
2
a

2
=

a
2
b

c +a

c +a +
b
2
c

a +b

a +b +
c
2
a

b +c

b +c

2
≤ P.2(a+b+c)
(1)
3.3. Chuyên đề chọn lọc về bất đẳng thức 81
Mặt khác ta có

a
2
b
+
b
2
c
+
c
2
a

2
≥ (a +b +c)
2
(2)
Từ (1) và (2) suy ra: P ≥
1
2
(a +b +c) .
Bài 3. Với a, b, c > 0. Chứng minh rằng:
P =
a
6
b
3
(a +c)
+
b
6
c
3
(a +b)
+
c
6
a
3
(b +c)

1
2
(a +b +c) .
Bài giải. Ta có

a
3
b
+
b
3
c
+
c
3
a

2
=

a
3
b

bc +ca

bc +ca +
b
3
c

ca +cb

ca +cb +
c
3
a

ab +ac

ab +ac

2
≤ P.2 (ab +bc +ca) (1)
Mặt khác ta có

a
3
b
+
b
3
c
+
c
3
a

2
≥ (ab +bc +ca)
2
(2)
Từ (1) và (2) suy ra: P ≥
1
2
(ab +bc +ca) . (đpcm)
2. Phép biến đổi nghịch Cauchy-Bunhiacovski
Nhiều bất đẳng thức xoay vòng hay được xây dựng từ các phép biến đổi
nghịch Cauchy-Bunhiacovski mà chúng ta sẽ trình bày trong mục này.
Bài 1. Với p, q, r và x, y, z là các số thực không âm.Chứng minh rằng:
P =
p
q +r
x
2
+
q
r +p
y
2
+
r
p +q
z
2
≥ (xy +yz +zx) −
1
2

x
2
+y
2
+z
2

.
Bài giải. Để nhanh chóng xây dựng cách giải cho các bất đẳng thức dạng
này chúng ta trình bày các bước cụ thể như sau
82 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
Bước 1. Thêm vào các số hạng để rút (p +q +r) làm thừa số chung, ta có
P =

p
q +r
x
2
+x
2

+

q
r +p
y
2
+y
2

+

r
p +q
z
2
+z
2

−(x
2
−y
2
−z
2
)
P = (p +q +r)

x
2
q +r
+
y
2
r +p
+
z
2
p +q

−(x
2
−y
2
−z
2
)
Bước 2. Biểu diễn dưới dạng Cauchy-Bunhiacovski:
P =
1
2


q +r

2
+

r +p

2
+

p +q

2

.

x

q +r

2
+

y

r +p

2
+

z

p +q

2

−−(x
2
+y
2
+z
2
).
Suy ra:
P ≥
1
2
(x +y +z)
2

x
2
+y
2
+z
2

= (xy +yz +zx) −
1
2

x
2
+y
2
+z
2

.
Dấu đẳng thức xảy ra khi và chỉ khi :
p
y +z −x
=
q
x +z −y
=
r
x +y −z
.
Bài 2. Với a, b, c > 0, tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức:
P =
3a
b +c
+
4b
c +a
+
5c
a +b
.
Bài giải. Ta có
P =

3a
b +c
+ 3

+

4b
c +a
+ 4

+

5c
a +b
+ 5

−12
P = (a +b +c)

3
b +c
+
4
c +a
+
5
a +b

−12
P =
1
2


b +c

2
+

c +a

2
+

a +b

2

.
¸

3
b +c

2
+

4
c +a

2
+

5
a +b

2
¸
−12 ≥

1
2

3 + 2 +

5

2
−12
3.3. Chuyên đề chọn lọc về bất đẳng thức 83
Vậy:
P
min
=
1
2


3 + 2 +

5

2
−12 khi :
b +c

3
=
c +a
2
=
a +b

5
.
3. Bất đẳng thức thứ tự xây dựng từ bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacovski.
Nhờ bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacovski chúng ta chuyển một số bất đẳng
thức thứ tự đơn giản thành những bất đẳng thức thứ tự bậc 2.
Bài 1. Với Chứng minh rằng:
a
2
b
c
2
+
b
2
c
a
2
+
c
2
a
b
2
≥ a +b +c
Bài giải. Ta có
(a +b +c)
2
=

a
c

b.
c
a

b +
b
a

c.
a
b

c +
c
b

a.
b
c

a

2

a
2
b
c
2
+
b
2
c
a
2
+
c
2
a
b
2

.

c
2
b
a
2
+
a
2
c
b
2
+
b
2
a
c
2

.
Ta chứng minh:
a
2
b
c
2
+
b
2
c
a
2
+
c
2
a
b
2

ab
2
c
2
+
bc
2
a
2
+
ca
2
b
2
.
⇔ a
4
b
3
+b
4
c
3
+c
4
a
3
≥ a
3
b
4
+b
3
c
4
+c
3
a
4
⇔ a
3
b
3
(a −b) +b
3
c
3
(b −c) +c
3
a
3
(c −a) ≥ 0
⇔ a
3
(b
3
−c
3
+c
3
)(a −b) +b
3
c
3
(b −c) +c
3
a
3
(c −a) ≥ 0
⇔ a
3
(b
3
−c
3
)(a −b) +c
3
[a
3
(a −b) +b
3
(b −c) +a
3
(c −a)] ≥ 0
⇔ a
3
(b
3
−c
3
)(a −b) +c
3
[a
3
(c −b) +b
3
(b −c)] ≥ 0
⇔ a
3
(b
3
−c
3
)(a −b) +c
3
(b −c)(b
3
−a
3
) ≥ 0.
(Hiển nhiên đúng).
Suy ra:
(a +b +c)
2

a
2
b
c
2
+
b
2
c
a
2
+
c
2
a
b
2

2
⇔ a +b +c ≤
a
2
b
c
2
+
b
2
c
a
2
+
c
2
a
b
2
.
84 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
(đpcm)
Bài 2. Với a ≥ b ≥ c > 0. Chứng minh rằng:
a
2
c
3
+
b
2
a
3
+
c
2
a
3

1

ab
+
1

bc
+
1

ca
.
Bài giải. Ta có

1

ab
+
1

bc
+
1

ca

2
=

1

a
.
b
a
.
1

b
.
a
b
+
1

b
.
c
b
.
1

c
.
b
c
+
1

c
.
a
c
.
1

a
.
c
a

2

b
2
a
3
+
c
2
b
3
+
a
2
c
3

a
2
b
3
+
b
2
c
3
+
c
2
a
3

.
Ta chứng minh bất đẳng thức:
b
2
a
3
+
c
2
b
3
+
a
2
c
3

a
2
b
3
+
b
2
c
3
+
c
2
a
3
⇔ b
5
c
3
+c
5
a
3
+a
5
b
3
≥ a
5
c
3
+b
5
a
3
+c
5
b
3
⇔ a
3
b
3
(a
2
−b
2
) +b
3
c
3
(b
2
−c
2
) +c
3
a
3
(c
2
−a
2
) ≥ 0
⇔ a
3
(b
3
−c
3
+c
3
)(a
2
−b
2
) +b
3
c
3
(b
2
−c
2
) +c
3
a
3
(c
2
−a
2
) ≥ 0
⇔ a
3
(b
3
−c
3
)(a
2
−b
2
) +c
3
(b
2
−c
2
)(a
3
−b
3
) ≥ 0
(Hiển nhiên đúng).
Suy ra:

1

ab
+
1

bc
+
1

ca

2

a
2
c
3
+
b
2
a
3
+
c
2
b
3

2
.

1

ab
+
1

bc
+
1

ca

a
2
c
3
+
b
2
a
3
+
c
2
b
3
.
(đpcm)
Hoàn toàn tương tự ta chứng minh được bất đẳng thức
Với a ≥ b ≥ c > 0. Chứng minh rằng
a
3
b
c
3
+
b
3
c
a
3
+
c
3
a
b
3
≥ (a +b +c)
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Văn Mậu (2005), Bất đẳng thức, định lý và áp dụng, NXB Giáo
dục.
Một số nhận xét về giảng dạy chuyên đề ứng dụng nguyên lý Dirichlet 85
2. Nguyễn Văn Mậu (2002), Đa thức đại số và phân thức hữu tỷ, NXB
Giáo dục.
3.4 Một số nhận xét về giảng dạy chuyên đề ứng dụng
nguyên lý Dirichlet
Lê Thị Thanh Bình, Trường THCS Bình Minh, Hải Dương
Tóm tắt nội dung 3. Trong quá trình giảng dạy, bên cạnh việc cung cấp hệ
thống kiến thức và các kỹ năng cơ bản cho học sinh, người thầy cần tìm tòi
khai thác hệ thống kiến thức nâng cao nhằm bồi dưỡng phát triển tư duy suy
luận Toán học cho học sinh năng khiếu với mong muốn các em sẽ trở thành
những chủ nhân tương lai có khả năng tư duy nhạy bén, linh hoạt, sáng tạo,
có độ tin cậy cao nhằm đáp ứng được yêu cầu ngày càng cao của nền kinh tế
trong thời đại công nghiệp hiện đại.
Trong bài này, chúng tôi trình bày một số nhận xét như là những kinh
nghiệm thực tiễn trong việc "Hướng dẫn học sinh sử dụng nguyên lí Dirichlet
giải một số bài tập hình học" bậc THCS.
3.4.1 Phần mở đầu
Nhận xét rằng, việc giải các bài toán thường dựa vào các định nghĩa và
tính chất đó đươợc trình bày chi tiết trong phần lý thuyết. Nội dung các bài
toán là xoay quanh việc vận dụng và khai thác các khía cạnh khác nhau của
các khái niệm và đặc trưng cơ bản của vấn đề đang xét. Các bước giải của
mỗi bài toán tuy vẫn thông qua 4 bước cơ bản (đọc hiểu, xây dựng lược đồ
giải, thực hiện giải theo lược đồ đó chọn và xem lại) nhưng thường ngắn gọn
hơn. Các suy luận trong quá trình giải mỗi bài toán theo lược đồ trên thường
86 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
rất tự nhiên và đi từ dễ đến khó. Những bài toán có lược đồ giải rõ ràng, dễ
nhận biết là những bài toán dạng cơ bản, chuẩn mực. Bên cạnh những bài
toán cơ bản và chuẩn mực còn có một số bài toán dạng phức tạp hơn mà sau
khi đọc xong nội dung, học sinh chưa nhận ra được lược đồ giải vì chưa xác
định được nó thuộc dạng toán cơ bản (quen thuộc) nào trong chương trình.
Thậm chí có những bài toán khi xem lời giải học sinh có thể vẫn không hiểu
tại sao lại có những suy luận như vậy mà trong sách giáo khoa chưa đề cập
đến. Trong một số trường hợp, lời giải đó sử dụng một vài khẳng định tuy rất
hiển nhiên nhưng học sinh lại chưa hề được biết đến. Những bài toán có cách
giải như vậy thường được coi là dạng toán không mẫu mực. Đó là những dạng
toán khó thường xuất hiện trong các kỳ thi chọn học sinh giỏi các cấp và kỳ
thi tuyển sinh vào các lớp chuyên Toán trên toàn quốc. Trong bài này, chúng
tôi ghi lại những điều đó gặp và cách giải quyết chuyên đề "ứng dụng nguyên
lý Dirichlet" để giải một số bài tập hình học bậc THCS (từ lớp 7 đến lớp 9).
3.4.2 Phần nội dung
Nguyên lý Dirichlet
Nguyên lý Dirichlet là một trong những nguyên lý đơn giản, được dùng khá
phổ biến trong số học, đại số và hình học và được phát biểu bằng nhiều cách
khác nhau. Sau đây là cách phát biểu theo ngôn ngữ "thỏ" và "lồng":
Nếu nhốt m con thỏ vào n cái lồng , với m > n ( m, n là các số tự nhiên)
thì tồn tại một cái lồng chứa ít nhất 2 con thỏ.
Nguyên lý có thể mở rộng như sau :
Nếu nhốt m con thỏ vào n cái lồng, với m > n k(m, n, k là các số tự nhiên)
thì tồn tại một cái lồng chứa ít nhất k + 1 con thỏ.
3.4. Một số nhận xét về giảng dạy chuyên đề ứng dụng nguyên lý Dirichlet 87
Phương pháp chung
Để giải một bài toán bằng cách sử dụng nguyên lý Dirichlet ta cần thực
hiện các bước sau:
1. Tìm hiểu đề bài, xác định hai đối tượng của bài toán. Số lượng mỗi đối
tượng trong giả thiết của bài toán dạng này là các số nguyên dương.
2. Xây dựng thuật giải:
a. Tiến hành phân chia các đối tượng trong giả thiết của bài toán thành
hai tập hợp các đối tượng ¦A¦, ¦B¦. Đây là bước quan trọng nhất của tiến
trình giải toán. Việc phân chia như vậy thường dựa trên tính chất của từng
loại yếu tố.
b. Xác định và so sánh số phần tử của mỗi tập hợp ¦A¦, ¦B¦, tập hợp nào
có số phần tử lớn hơn được chọn làm "thỏ", tập hợp kia chọn làm "lồng". Nếu
trong bài toán đang xét ta đó chỉ ra được hai tập hợp các đối tượng tương ứng
với "thỏ" và "lồng", thì bài toán được giải xong.
Ví dụ
Ví dụ 1. Cho tứ giác ABCD. Dùng ba màu xanh, đỏ, vàng để tô màu các
đỉnh của tứ giác. Chứng tỏ rằng có hai đỉnh được tô cùng màu.
Phân tích.
- Xác định các đối tượng của bài toán: đỉnh, màu tô.
- Xác định số lượng của từng loại đối tượng: 4 đỉnh, ba màu.
- Các đối tượng trong giả thiết của bài toán được phân chia thành hai tập
hợp: Tập ¦A¦ gồm 4 nút và tập ¦B¦ gồm ba màu xanh, đỏ, vàng.
- So sánh số phần tử của hai tập hợp để gán mỗi tập hợp với "thỏ" hoặc
"lồng". Ta coi tập ¦A¦ là thỏ, tập ¦B¦ là lồng (vì 4 > 3).
- Sử dụng nguyên lý Dirichlet để đưa ra kết luận. Theo nguyên lý Dirichlet
tồn tại một lồng chứa không ít hơn hai thỏ. Điều đó có nghĩa là có hai điểm
88 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
được tô cùng màu.
Giải.
Số đỉnh được tô màu là 4.
Số màu dùng để tô là 3.
Vì 4 > 3 nên theo nguyên lý Dirichlet có ít nhất hai nút cùng màu.
Câu hỏi khai thác: Từ bài tập đơn giản, kết quả dễ nhìn thấy ta tiếp tục
đặt ra nhiều tình huống khác nhau để đưa đến ra bài toán tổng quát nhằm
hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa hai đối tượng.
- Nếu chỉ dùng hai màu để tô thì số điểm được tô màu ít nhất là bao nhiêu
để chắc chắn có hai điểm được tô cùng màu?
- Tổng quát: nếu số điểm được tô màu là a, số màu dùng để tô là b (a, b là
các số tự nhiên) thì a và b quan hệ như thế nào với nhau để luôn có ít nhất
hai điểm được tô cùng màu? (a lớn hơn b ít nhất 1 đơn vị)
- Nếu chỉ dùng hai màu để tô thì số điểm được tô màu ít nhất là bao nhiêu
để chắc chắn có ba điểm được tô cùng màu? Tìm mối quan hệ giữa a, b trong
trường hợp này? (a ≥ b 2 + 1)
Ví dụ 2. Trên một tờ giấy kẻ ô vuông có 7 đường kẻ ngang và 9 đường kẻ
dọc. Giao điểm của một đường kẻ ngang với một đường kẻ dọc được gọi là nút.
Người ta tô các nút trên tờ giấy đó bằng hai màu xanh và đỏ. Chứng minh
rằng có ít nhất hai nút cùng màu.
- Xác định các đối tượng của bài toán: nút, màu tô.
- Xác định số lượng của từng loại đối tượng:
Số lượng các nút trên tờ giấy là 7 9 = 63.
Số màu dùng để tô là 2.
- Các đối tượng trong giả thiết của bài toán được phân chia thành hai tập
hợp:
3.4. Một số nhận xét về giảng dạy chuyên đề ứng dụng nguyên lý Dirichlet 89
Tập ¦A¦ gồm 63 nút và tập ¦B¦ gồm hai màu xanh và đỏ.
- So sánh số phần tử của hai tập hợp để gán mỗi tập hợp với "thỏ" hoặc
"lồng". Ta coi tập ¦A¦ là thỏ, tập ¦B¦ là lồng (vì 63 > 2).
- Sử dụng nguyên lý Dirichlet để đưa ra kết luận.
Theo nguyên lý Dirichlet tồn tại một lồng chứa không ít hơn hai thỏ. Điều
đó có nghĩa là có không ít hơn hai nút cùng màu.
Giải.
Số lượng các nút trên tờ giấy là 7 9 = 63 (nút).
Số màu dùng để tô là 2 (màu).
Vì 63 > 2 nên theo nguyên lý Dirichlet có ít nhất hai nút cùng màu.
Câu hỏi khai thác:
1) Kết quả bài toán thay đổi như thế nào nếu ta tô các nút trên tờ giấy
bằng:
a. 31 màu khác nhau ?
b. Dùng trong khoảng từ 2 đến 31 màu?
Trả lời: Kết quả bài toán không thay đổi do số "thỏ "luôn lớn hơn số
"chuồng".
2) Nếu dùng 31 màu khác nhau để tô ta có thể khẳng định: có ít nhất ba
nút được tô cùng màu hay không? Vì sao?
Trả lời: Theo nguyên lý Dirichlet mở rộng ta khẳng định chắc chắn có ít
nhất ba nút được tô cùng màu vì 63 > 2 31.
3) Hãy đặt một đề bài tương tự Ví dụ 2?
Trên đây là dạng bài tập đơn giản nhất, giúp hình thành rõ các bước suy
luận. Ta tiếp tục đặt ra các tình huống khó hơn như biết trước số phần tử của
tập hợp "thỏ" phải xác định tập hợp "lồng" và số "lồng" phù hợp. Ví dụ sau
đây trình bày một cách tạo ra tập hợp "lồng".
90 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
Ví dụ 3. Trong tam giác đều có cạnh bằng 4 (đơn vị độ dài, được hiểu đến
cuối bài viết) lấy 17 điểm. Chứng minh rằng trong 17 điểm đó có ít nhất hai
điểm mà khoảng cách giữa chúng không vượt quá 1.
Phân tích. Từ điều kiện "khoảng cách giữa hai điểm không vượt quá 1" và
cạnh của tam giác đều bằng 4 gợi cho ta tìm đến một đối tượng hình học khác
tập hợp 17 điểm đã cho.
Để có được "ít nhất hai điểm mà khoảng cách giữa chúng không vượt quá
1" thì ta coi tập hợp 17 điểm là tập hợp "thỏ" suy ra tập hợp các đối tượng
mới là tập hợp "lồng". Suy ra số phần tử của tập hợp các đối tượng mới này
phải nhỏ hơn 17. Bằng các suy luận trên hãy tìm cách tạo ra các "lồng" để
nhốt "thỏ"?
Giải. Chia tam giác đều có cạnh bằng 4 thành 16 tam giác đều có cạnh bằng
1 (như hình vẽ). Vì 17 > 16, theo nguyên lý Dirichle, tồn tại ít nhất một tam
giác đều cạnh bằng 1 có chứa ít nhất 2 điểm trong số 17 điểm đã cho. Khoảng
cách giữa hai điểm đó luôn không vượt quá 1.
Ta chứng minh rằng khoảng cách giữa hai điểm bất kỳ nằm trong tam giác
đều không lớn hơn cạnh tam giác.
Ta ký hiệu hai điểm K, L nằm trong tam giác ABC đều, khi đó ta có
∠KAL < 60
o
. Một trong hai góc còn lại của ´AKL không nhỏ hơn 60
o
,
chẳng hạn ∠ALK ≥ 60
o
⇒ AK > KL. Gọi E là giao điểm của AK với cạnh
BC, ta có AE > AK.Trong ´ABE, ∠AEB ≥ 60
o
(nó là góc ngoài của ´AEC
), nên AB > AE. Kết hợp các kết quả trên ta suy ra điều cần chứng minh.
Để rèn cho học sinh có khả năng linh hoạt và tư duy sáng tạo, ta tiếp tục
giới thiệu các bài tập tương tự, học sinh phải tạo tập hợp các "lồng" bằng các
cách khác nhau như trong các ví dụ sau đây.
Ví dụ 4. Trong mặt phẳng cho 2009 điểm sao cho cứ 3 điểm bất kỳ có ít nhất
2 điểm cách nhau một khoảng không vượt quá 1. Chứng minh rằng tồn tại
3.4. Một số nhận xét về giảng dạy chuyên đề ứng dụng nguyên lý Dirichlet 91
một hình tròn bán kính bằng 1 chứa ít nhất 1005 điểm.
Giải. Lấy một điểm A bất kỳ trong 2009 điểm đã cho, ví dụ đường tròn C
1
tâm A bán kínhbằng 1.
+ Nếu tất cả các điểm nằm trong hình tròn C
1
thì bài toán hiển nhiên
đúng.
+ Nếu tất cả các điểm B mà khoảng cách giữa A và B lớn hơn 1 thì ta vẽ
đường tròn C
2
tâm B bán kính bằng 1.
Khi đó, xét một điểm C tùy ý trong số 2007 điểm còn lại. Xét 3 điểm
A, B, C, vì AB > 1 nên theo giả thiết thì có AC ≤ 1 hoặc BC ≤ 1. Nói cách
khác, điểm C phải thuộc C
1
hoặc C
2
. Suy ra 2007 điểm khác B và A phải nằm
trong C
1
hoặc C
2
. Theo nguyên lí Dirichlet, có một hình tròn chứa ít nhất
1004 điểm. Tính thêm tâm của hình tròn này thì hình tròn này chính là hình
tròn bán kính bằng 1 chứa ít nhất 1005 điểm trong 2009 điểm đó cho.
Ví dụ 5. Trong hình tròn có diện tích bằng 1 ta lấy 17 điểm bất kỳ, không có
ba điểm nào thẳng hàng. Chứng minh rằng có ít nhất 3 điểm lập thành một
tam giác có diện tích nhỏ hơn
1
8
.
Phân tích.
- Trước hết cần nhắc lại nguyên lý Dirichlet mở rộng.
- Dựa vào đề bài hãy xác định xem đối tượng nào trong bài toán được coi
là tập hợp "thỏ"?
- Từ các điều kiện " hình tròn có diện tích bằng 1 " và "tam giác có diện
tích nhỏ hơn
1
8
" gợi cho ta nghĩ đến đối tượng hình học nào?
- Vậy đối tượng nào được coi là "lồng" trong bài toán này?
- Mỗi "lồng" chứa bao nhiêu con thỏ?
- Xác định số "lồng"? (17 −1) : (3 −1) = 8 hoặc 1 :
1
8
= 8.
- Hãy chia hình tròn có diện tích bằng 1 thành các hình có diện tích bằng
nhau và bằng
1
8
?
92 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
Giải.
Chia hình tròn thành 8 phần bằng nhau. Mỗi phần có diện tích là
1
8
.
Do 17 : 8 = 2( mod 1) nên theo nguyên lý Dirichlet có 1 phần chứa ít nhất
3 điểm. Ba điểm này là đỉnh của một tam giác có diện tích nhỏ hơn diện tích
mỗi hình quạt.
Vậy có ít nhất 3 điểm trong 17 điểm đã cho lập thành một tam giác có diện
tích nhỏ hơn
1
8
.
Câu hỏi tổng quát hoá: Kết quả của bài toán thay đổi như thế nào nếu ta
lấy trong hình tròn n điểm (n ∈ N, n ≥ 3)?
Phân tích. Trong trường hợp lấy n điểm trong hình tròn (n ∈ N, n ≥ 3), ta
xét hai trường hợp sau đây:
Trường hợp 1: Nếu n = 2k + 1(k ∈ N, k ≥ 1) ta chia hình tròn thành k
phần bằng nhau, mỗi phần là 1 hình quạt có diện tích bằng
1
k
.
Trường hợp 2: Nếu n = 2k(k ∈ N, k ≥ 2) ta chia hình tròn thành k − 1
phần bằng nhau, mỗi phần là 1 hình quạt có diện tích bằng
1
k −1
.
Lập luận tương tự ta cũng suy ra kết quả như trên.
Trong một số bài tập hình học ngoài sử dụng nguyên lí Dirichlet ta còn
phải kết hợp với các phương pháp khác như phương pháp giải bài toán cực trị,
xấp xỉ,. . . Ặ
Ví dụ 6. Trong hình vuông có cạnh bằng 1 cho 33 điểm bất kỳ. Chứng minh
rằng trong các điểm đã cho có thể tìm được 3 điểm lập thành tam giác có diện
tích không lớn hơn
1
32
.
Giải.
Chia hình vuông cạnh 1 thành 16 hình vuông con như hình vẽ. Vì 33 > 216
nên theo nguyên lý Dirichlet có một hình vuông con (cạnh
1
4
) chứa ít nhất
3 trong 33 điểm đã cho. Ta chứng minh 3 điểm này lập nên một tam giác có
3.4. Một số nhận xét về giảng dạy chuyên đề ứng dụng nguyên lý Dirichlet 93
diện tích không lớn hơn
1
32
.
Giả sử 3 điểm A, B, C nằm trong hình vuông DEFG cạnh
1
4
. Ta xét 2
trường hợp sau đây:
Trường hợp 1: Có một cạnh của tam giác nằm trên cạnh của hình vuông.
Giả sử cạnh AB của tam giác nằm trên cạnh DG của hình vuông. Kẻ đường
cao CH. Ta có S
ABC
=
1
2
CH AB ≤
1
2
CH DG ≤ ED DG =
1
32
.
Trường hợp 2: Không có cạnh nào của tam giác nằm trên cạnh của hình
vuông.
Qua đỉnh B, ta kẻ đường thẳng song song với cạnh hình vuông và cắt cạnh
AC tại M. Gọi AH, CK lần lượt là đường cao các tam giác ABM, CBM.
Xét S
ABC
= S
AMB
+S
CBM
=
1
2
AH BM +
1
2
CK BM
=
1
2
BM (AH +CK)
≤ BM ED ≤ DG ED =
1
32
.
Vậy trong mọi trường hợp ta luôn có: S
ABC

1
32
.
Tương tự như Ví dụ 6 học sinh dễ dàng giải được bài tập hay và khó sau
đây:
Trong hình vuông cạnh 4cm người ta đặt 33 điểm trong đó không có ba
điểm nào thẳng hàng. Chứng minh rằng từ 33 điểm nói trên luôn có thể tìm
được 3 điểm sao cho diện tích tam giác có đỉnh là 3 điểm đó không vượt quá
1
2
dm
2
.
(Đề thi chọn học sinh giỏi lớp 9 tỉnh Hải Dương năm học 2008-2009)
Ví dụ 7. Trong một hình vuông cạnh bằng 7, lấy 51 điểm. Chứng minh rằng
có 3 điểm trong 51 điểm đã cho nằm trong một hình tròn có bán kính bằng 1.
Phân tích.
- Trước hết cần nhắc lại nguyên lý Dirichlet mở rộng.
94 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
- Dựa vào câu hỏi của bài toán, xác định xem đối tượng nào trong bài toán
được coi là tập hợp "thỏ"? tập hợp "lồng"? Mỗi "lồng" chứa bao nhiêu con
thỏ?
- Xác định số "lồng"? (51 −1) : (3 −1) = 25.
- Tìm cách chia hình vuông cạnh bằng 7 thành 25 "lồng" ?
Giải. Chia hình vuông cạnh bằng 7 thành 25 hình vuông bằng nhau, cạnh của
mỗi hình vuông nhỏ bằng
7
5
.
Vì 51 điểm đã cho thuộc 25 hình vuông nhỏ, mà 51 > 2 25 nên theo nguyên
lý Dirichlet, có một hình vuông có chứa ít nhất 3 điểm (3 = 2 +1) trong số 51
điểm đã cho. Hình vuông cạnh bằng
7
5
có bán kính đường tròn ngoại tiếp là:

7
5

2
+

7
5

2
2
=

98
100
< 1.
Vậy bài toán được chứng minh. Hình tròn này chính là hình tròn bán kính
bằng 1, chứa hình vuông ta đã chỉ ra ở trên.
Để giải Ví dụ 7 ta cần sử dụng phép xấp xỉ nhằm là tròn số vô tỷ

98
100
thành 1, kỹ thuật lấy xấp xỉ rất quan trọng và cần thiết khi tìm lời giải của
nhiều bài tập. Đôi khi ta còn lấy xấp xỉ dựa vào hình dạng của các hình trong
từng trường hợp cụ thể. Sau đây là một ví dụ điển hình.
Ví dụ 8. Cho 13 điểm phân biệt nằm trong hay trên cạnh một tam giác đều
có cạnh bằng 6cm. Chứng minh rằng luôn tồn tại hai điểm trong số 13 điểm
đã cho mà khoảng cách giữa chúng không vượt quá

3cm.
(Đề thi vào lớp 10 chuyên Toán trường ĐHSP Hà Nội năm học 2008-2009)
Phân tích.
- Từ câu hỏi của bài toán, em hãy xác định xem đối tượng nào được coi là
"thỏ"?
3.4. Một số nhận xét về giảng dạy chuyên đề ứng dụng nguyên lý Dirichlet 95
- Có 13 thỏ, muốn nhốt ít nhất hai thỏ vào cùng một lồng thì số lồng nhiều
nhất là bao nhiêu? (13 −1) : (2 −1) = 12.
- Tìm cách chia tam giác đều thành 12 phần mà khoảng cách lớn nhất giữa
hai điểm trong mỗi phần không vượt quá

3cm.
Giải. Giả sử tam giác đã cho là ABC. Gọi M, N, P là trung điểm của các
cạnh BC, CA, AB và G là trọng tâm của tam giác ABC. Lấy A
0
, B
0
, C
0
,
X, Y, Z, T, S, R lần lượt là trung điểm của các đoạn thẳng GA, GB, GC, BM,
CM, CN, AN, AP, BP. Tam giác ABC được chia thành 12 phần như hình vẽ.
Theo nguyên lí Dirichlet, trong số 13 điểm đã cho tồn tại hai điểm cùng
thuộc một phần. Do cạnh của tam giác ABC bằng 6cm nên GA
0
= AA
0
=
GB
0
= BB
0
= CC
0
= GC
0
=

3cm. Do đó, hai điểm nói trên thoả mãn yêu
cầu đề bài.
Ví dụ 9. Trong hình vuông có cạnh bằng 4 lấy 33 điểm phân biệt. Chứng
minh rằng có ba điểm nằm trong phần chung của ba hình tròn có cùng bán
kính là

2.
(Đề thi vào lớp 10 chuyên Toán ĐHSP TP. Hồ Chí Minh năm học 2008-
2009)
Giải. Chia hình vuông đã cho thành 16 hình vuông đơn vị (các cạnh song
song với các cạnh của hình vuông đã cho và có độ dài bằng 1). Do 33 > 16 2
nên theo nguyên lý Dirichlet, tồn tại ít nhất 3 điểm nằm trong hoặc trên cạnh
của một hình vuông đơn vị. Giả sử đó là ba điểm A, B, C ở trong hoặc nằm
trên cạnh của hình vuông đơn vị MNPQ.
Ta có MP =

2 và với mọi điểm E thuộc hình vuông MNPQ thì

2 =
MP ≥ AE. Từ đó hình tròn (A,

2) phủ toàn bộ hình vuông MNPQ. Tương
tự, các hình tròn (B,

2), (C,

2) cũng phủ toàn bộ hình vuông MNPQ.
Vậy ba hình tròn (A,

2), (B,

2), (C,

2) đều chứa hình vuông MNPQ
nên ba điểm A, B, C nằm trong phần chung của ba hình tròn nói trên.
96 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
Ví dụ 10. Cho hình bình hành ABCD, kẻ 17 đường thẳng sao cho mỗi đường
thẳng chia ABCD thành hai hình thang có tỉ số diện tích bằng
1
3
. Chứng minh
rằng trong 17 đường thẳng đó có 5 đường thẳng đồng quy.
Phân tích. Chọn tập hợp 17 đường thẳng là tập hợp "thỏ", muốn chứng
minh trong 17 đường thẳng đó có 5 đường thẳng đồng quy thì phải tạo ra
được tập hợp "lồng" là các điểm đặc biệt trong hình bình hành sao cho số
điểm là (17 − 1) : (5 − 1) = 4. Căn cứ vào các điều kiện còn lại của bài toán
để xác định vị trí các điểm đặc biệt đó?
Giải. Gọi M, Q, N, P lần lượt là các trung điểm của AB, BC, CD, DA.
Vì ABCD là hình bình hành nên MN//AD//BC; PQ//AB//CD.
Gọi d là một trong 17 đường thẳng đã cho. Nếu d cắt AB tại E; CD tại
F ; PQ tại L thì LP, LQ lần lượt là đường trung bình của các hình thang
AEFD, EBCF. Ta có :
S(AEFD)/S(EBCF) = 1/3 hoặc S(EBCF)/S(EBFC) = 1/3 suy ra
LP/LQ = 1/3 hoặc là LQ/LP = 1/3.
Trên PQ lấy hai điểm L
1
, L
2
thỏa mãn điều kiện L
1
P/L
1
Q = L
2
Q/L
2
P =
1/3 khi đó L trùng với L
1
hoặc L trùng với L
2
. Nghĩa là nếu d cắt AB và CD
thì d phải qua L
1
hoặc L
2
.
Tương tự, trên MN lấy hai điểm K
1
, K
2
thỏa mãn điều kiện K
1
M/K
1
N =
K
2
N/K
2
M = 1/3 khi đó nếu d cắt AD và BC thì d phải qua K
1
hoặc K
2
.
Tóm lại, mỗi đường thẳng trong số 17 đường thẳng đã cho phải đi qua một
trong 4 điểm L
1
; L
2
; K
1
; K
2
.
Vì 17 > 4 4 nên theo nguyên lý Dirichlet, trong 17 đường thẳng đó sẽ có ít
nhất 5 đường thẳng (5 = 4 + 1) cùng đi qua một trong bốn điểm L
1
; L
2
; K
1
; K
2
(5 đường thẳng đồng quy, đpcm).
3.4. Một số nhận xét về giảng dạy chuyên đề ứng dụng nguyên lý Dirichlet 97
3.4.3 Bài tập vận dụng
Bài tập 1. Trong hình vuông cạnh bằng 1 cho 5 điểm bất kỳ. Chứng minh
rằng trong các điểm đã cho có thể tìm được 2 điểm sao cho khoảng cách giữa
chúng không lớn hơn

2
2
.
Bài tập 2. Cho hình vuông ABCD có AB = 14cm. Trong hình vuông có
đánh dấu 76 điểm phân biệt. Chứng minh rằng tồn tại một đường tròn có bán
kính 2cm chứa trong nó ít nhất 4 điểm trong số các điểm trên.
(Đề thi vào lớp 10 chuyên Toán ĐH Vinh năm học 2005-2006)
Bài tập 3. Cho một hình vuông có cạnh bằng 10. Bên trong hình vuông ta
đánh dấu 201 điểm. Chứng minh rằng luôn tìm đươợc một tam giác mà các
đỉnh là điểm đơược đánh dấu có diện tích không lớn hơn
1
2
(nếu 3 điểm đánh
dấu thẳng hàng, thì ta coi tam giác với đỉnh là các điểm đó có diện tích bằng
0 ).
Bài tập 4. Bên trong một hình chữ nhật kích thước 3 4 ta đánh dấu 6
điểm. Chứng minh rằng luôn tìm đươợc hai điểm đánh dấu cách nhau một
khoảng không lớn hơn

5.
Bài tập 5. Cho ´ABC đều có cạnh AB = 1. Bên trong tam giác ta đánh
dấu 5 điểm phân biệt. Chứng minh rằng tồn tại hai trong 5 điểm đánh dấu
cách nhau một khoảng bé hơn 0, 5.
Bài tập 6. Trong mặt phẳng cho tập hợp M gồm 25 điểm có tính chất là
với 3 điểm bất kỳ thuộc M tồn tại hai điểm cách nhau một khoảng bé hơn 1.
Chứng minh rằng luôn tìm được một đường tròn có bán kính 1 chứa trong nó
không ít hơn 13 điểm thuộc M.
Bài tập 7.
Cho 2009 điểm trên mặt phẳng sao cho trong bất kỳ 3 điểm nào cũng có
98 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
2 điểm mà khoảng cách giữa chúng nhỏ hơn 1. Chứng minh rằng có ít nhất
1005 điểm nằm trong một đường tròn bán kính 1.
Bài tập 8. Bên trong đường tròn (O, R) ta đánh dấu 7 điểm, không có điểm
nào trùng với tâm của đường tròn. Chứng minh rằng luôn tìm được hai điểm
đánh dấu cách nhau một khoảng nhỏ hơn.
Bài tập 9. Cho một tập hợp gồm 6 điểm nằm trong trong mặt phẳng có tính
chất là 3 điểm bất kỳ thuộc tập hợp đó là đỉnh của một tam giác với các cạnh
có độ dài khác nhau. Chứng minh rằng cạnh nhỏ nhất của một tam giác là
cạnh lớn nhất của một tam giác khác.
Bài tập 10. Cho một tập hợp gồm 9 đường thẳng mà mỗi đường cắt hình
vuông thành hai tứ giác có tỷ số diện tích bằng
2
3
. Chứng minh rằng có ít nhất
3 trong 9 đường thẳng đó đồng quy.
Bài tập 11. Bên trong một đa giác lồi 2n−cạnh ta lấy điểm P. Qua mỗi
đỉnh của đa giác và P ta kẻ một đường thẳng. Chứng minh rằng tồn tại một
cạnh đa giác không có điểm chung với các đường thẳng vừa kẻ.
Bài tập 12. Cho đa giác đều (H) có 14 đỉnh. Chứng minh rằng trong 6 đỉnh
bất kì của (H) luôn có 4 đỉnh là các đỉnh của một hình thang.
(Đề thi vào lớp 10 chuyên Toán, Tin ĐHKHTN-ĐHQG Hà Nội năm học
2005-2006)
Bài tập 13. Trong hình chữ nhật kích thước 1 2 ta lấy 6n
2
+1 điểm ( n là
số nguyên dương). Chứng minh rằng tồn tại 1 hình tròn với bán kính
1
n
chứa
không ít hơn 4 trong số các điểm đã cho.
3.4.4 Hướng dẫn cách giải
Bài tập 1. Chia hình vuông cạnh bằng 1 thành 4 hình vuông con cạnh
1
2
như hình vẽ. Có 5 điểm nằm trong 4 hình vuông nên phải có một hình vuông
3.4. Một số nhận xét về giảng dạy chuyên đề ứng dụng nguyên lý Dirichlet 99
chứa ít nhất 2 trong 5 điểm đã cho. Hai điểm này nằm trong đường tròn có
đường kính là đường chéo của hình vuông con chứa nó nên khoảng cách giữa
chúng không vượt quá đường kính đường tròn có độ dài

2
2
.
Bài tập 2. Chia hình vuông ABCD thành 25 hình vuông nhỏ có cạnh bằng
14
5
cm. Vì 76 : 25 = 3( mod 1) nên theo nguyên lí Dirichlet tồn tại một
hình vuông nhỏ IJKH chứa ít nhất 4 điểm trong số 76 điểm đã cho. Gọi O
là tâm hình vuông IJKH. Ta có IJ =
14
5
cm nên IK =
14
5

2cm. Suy ra
OI =
7
5

2cm.
Do đường tròn ngoại tiếp hình vuông IJHK có tâm O bán kính OI chứa
tất cả các điểm trong hình vuông IJKH và
7
5

2 < 2 nên đường tròn tâm O
bán kính 2cm thoả mãn điều kiện đề bài cho.
Bài tập 3. Thỏ là tập hợp 201 điểm, lồng được xác định như sau: Ta chia
hình vuông ban đầu thành 100 hình vuông nhỏ bằng các đường thẳng song
song với hai cạnh liên tiếp của hình vuông đó.Mỗi hình vuông nhỏ có cạnh
bằng 1. Vì các điểm được đánh dấu nằm trong hình vuông bán đầu, nên các
điểm đó phải thuộc vào một trong các hình vuông nhỏ. Ta coi 100 hình vuông
nhỏ là lồng. Có 201 thỏ được nhốt vào 100 lồng, suy ra có một lồng được nhốt
không ít hơn 3 thỏ. Giả sử A, B, C là 3 điểm thuộc hình vuông MNPQ có
cạnh MN = 1. Ta chứng minh được rằng S
ABC

1
2
.
Bài tập 4. Ta chia hình chữ nhật theo hình vẽ dưới đây và coi tập hợp 5
miền đa giác là "lồng". Mỗi miền đa giác hoặc là một hình thang vuông hoặc
là một ngũ giác. Khoảng cách xa nhất giữa hai điểm trên biên đa giác bằng

5.
Bài tập 5. Trước hết ta chứng minh rằng khoảng cách giữa hai điểm bất kỳ
nằm trong tam giác đều không lớn hơn cạnh tam giác. Ta ký hiệu hai điểm K, L
nằm trong ´ABC đều, khi đó ta có ∠KAL < 60
o
. Một trong hai góc còn lại
100 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
của ´AKL không nhỏ hơn 60
o
, chẳng hạn ∠ALK ≥ 60
o
⇒ AK > KL. Gọi E
là giao điểm của AK với cạnh BC, ta có AE > AK. Trong ´ABE, ∠AEB >
60
o
(nó là góc ngoài của ´AEC), nên AB > AE. Kết hợp các kết quả trên ta
suy ra điều cần chứng minh.
Nhận xét đó cùng với số 0, 5 đã gợi cho ta tìm một tập hợp các đối tượng
hình học khác tập hợp 5 điểm đánh dấu. Ta ký hiệu M, N, P lần lượt là trung
điểm các cạnh của ´ABC. Các đoạn thẳng MN, MP, NP chia tam giác ban
đầu thành 4 tam giác đều ¦´AMN, ´BMP, ´CNP, ´MNP¦ có cạnh bằng
0, 5. Ta coi tập ¦A¦ gồm 5 điểm là thỏ, tập ¦B¦ gồm 4 tam giác đều đã liệt
kê ở trên là lồng. Theo nguyên tắc Dirichlet tồn tại một lồng chứa ít nhất hai
thỏ. Điều đó có nghĩa là tồn tại ít nhất hai điểm được đánh dấu nằm bên trong
hoặc trên cạnh của một trong 4 tam giác đều đã liệt kê. Ta ký hiệu K, L là
hai điểm đánh dấu và xét các trươờng hợp sau:
a) K, L nằm trong ´AMN.Theo nhận xét đã nêu ở trên KL < MN = 0, 5.
b) K, L nằm trên đoạn thẳng MN, vì các điểm đó không thể trùng với các
điểm M, N do đó KL < MN.
Bài tập 6. Giả sử A là điểm thuộc M, ta dựng đường tròn (A, 1). Nếu mọi
điểm còn lại của M nằm trong đường tròn đó, thì ta có ngay điều cần chứng
minh. Giả sử B là điểm thuộc M nằm ngoài đường tròn đó. Ta xét một điểm
C bất kỳ thuộc M khác A, B. Theo giả thiết ta có hoặc AC < 1 hoặc BC < 1.
Ta coi tập hợp 23 điểm thuộc M là thỏ, tập hợp hai đường tròn (A, 1), (B, 1)
là lồng. Như vậy 23 thỏ được nhốt vào hai lồng, theo nguyên lý Dirichle tồn
tại một lồng chứa 12 thỏ. Nghĩa là tồn tại một đường tròn (A, 1) hoặc (B, 1)
chứa trong nó 13 điểm thuộc M.
Bài tập 7. Lấy một điểm bất kỳ trong 2009 điểm đã cho làm tâm vẽ đường
tròn bán kính 1, còn lại 2008 điểm trên mặt phẳng.
Theo giả thiết trong 3 điểm bất kỳ có 2 điểm mà khoảng cách giữa chúng
3.4. Một số nhận xét về giảng dạy chuyên đề ứng dụng nguyên lý Dirichlet 101
nhỏ hơn 1 nên cứ 1 điểm nằm ngoài đường tròn thì có một điểm nằm trong
đường tròn. Chẳng hạn, điểm A / ∈ (O) suy ra OA > 1, do đó B ∈ (O).
Ta có tất cả 1004 cặp điểm nên có ít nhất 1004 điểm thuộc đường tròn tâm
O và tính cả tâm nữa là 1005 điểm.
Bài tập 8. Chia đường tròn thành 6 hình quạt có góc ở tâm bằng nhau. Coi
tập 7 điểm là thỏ, tập hợp 6 hình quạt là lồng.
Bài tập 9. Ta ký hiệu ¦A
1
, A
2
, . . . , A
6
¦ là tập hợp điểm đã cho. Ta xét một
tam giác bất kỳ có đỉnh tại các điểm đó. Vì độ dài các cạnh của cùng một tam
giác khác nhau, nên ta sẽ sơn cạnh có độ dài nhỏ nhất bằng màu đỏ. Hai cạnh
còn lại ta sơn xanh. Với cách làm như vậy tập hợp các đoạn thẳng A
n
A
m
nối
hai điểm bất kỳ ¦A
n
, A
m
¦ thuộc tập hợp điểm đã cho hoặc có mầu đỏ hoặc có
màu xanh. Ta cần chứng minh rằng tồn tại một tam giác có cả 3 cạnh màu
đỏ. Thật vậy ta xét các đoạn thẳng có chung đầu mút là A
1
. Tập hợp các đoạn
thẳng đó được coi là thỏ. Tập hợp các màu dùng để sơn các đoạn là lồng. Có
5 thỏ được nhốt vào hai lồng, khi đó tồn tại một lồng chứa ít nhất 3 thỏ. Điều
đó có nghĩa là có ít nhất 3 đoạn chung đầu mút A
1
được sơn cùng màu. Gỉa sử
có ít nhất 3 đoạn thẳng A
1
A
2
, A
1
A
3
, A
1
A
4
được sơn đỏ, khi đó ´A
2
A
3
A
4
phải
có một cạnh màu đỏ, chẳng hạn A
2
A
3
. Vậy tồn tại một tam giác có 3 cạnh
đỏ. Nếu có ít nhất 3 đoạn màu xanh cùng đầu mút là A
1
A
2
, A
1
A
3
, A
1
A
4
thì
´A
2
A
3
A
4
phải có 3 cạnh màu đỏ. Nếu ´A
2
A
3
A
4
có cạnh đỏ và giả sử A
2
A
3
là cạnh dài nhất của nó, thì nó chính là cạnh nhỏ nhất của một tam giác khác.
Bài tập 10. Ký hiệu ABCD là hình vuông đã cho, d
n
, n = 1, 2, 3, . . . , 9 là các
đường thẳng cắt hình vuông. MN và PQ là các đường trung bình của hình
vuông. Từ điều kiện bài toán ta suy ra mỗi đường thẳng d
n
cắt MN hoặc PQ
tại một trong các điểm I, J, K, L khác nhau(xem hình dưới đây)
Coi tập hợp các đường thẳng d
n
là thỏ , tập hợp điểm ¦I, J, K, L¦ là lồng.
102 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
Bài tập 11. Nếu P thuộc vào một đường chéo của đa giác, chẳng hạn là AB,
thì PA, PB là các đường thẳng trùng nhau không cắt được cạnh đa giác. Ta
xét P không nằm trên bất kỳ đường chéo nào. Ta đánh số các đỉnh của đa giác
A
1
A
2
. . . A
2n
và xét đường chéo A
1
A
n+1
cắt đa giác thành hai phần. Ta coi
P là điểm trong của đa giác A
1
A
2
. . . A
n+1
. Các đường thẳng PA
n+1
, PA
n+2
,
. . . , PA
2n
, PA
1
không thể cắt các cạnh A
n+1
A
n+2
, A
n+2
A
n+3
, A
n+3
A
n+4
, . . .
A
2n
A
1
. Số các đường thẳng còn lại là PA
2
, PA
3
, . . . , PA
n
có thể cắt các cạnh
đó. Ta coi lồng là tập hợp các đường thẳng PA
2
, PA
3
, . . . , PA
n−1
và có cả thảy
n−1 lồng. Thỏ là tập hợp các cạnh A
n+1
A
n+2
, A
n+2
A
n+3
, A
n+3
A
n+4
, . . . A
2n
A
1
.
Có cả thảy n+1 thỏ. Điều đó có nghĩa là tồn tại hai cạnh cùng bị cắt bởi một
đường thẳng. Điều này không thể xảy ra, vì đa giác là lồi.
Bài tập 12. Các đỉnh của đa giác đều (H) chia đường tròn ngoại tiếp nó
thành 14 cung bằng nhau, mỗi cung có số đo là α =
π
7
. Các dây nối hai đỉnh
của (H) chắn các cung nhỏ có số đo là α, 2α, 3α, . . . , 7α. Do vậy độ dài các
dây chỉ nhận 7 giá trị khác nhau.
Lấy 6 đỉnh của (H) thì số dây nối hai trong 6 đỉnh là:
6 5
2
= 15. Vì 15 dây
này có độ dài nhận không quá 7 giá trị khác nhau nên theo nguyên lí Dirichlet
phái có 3 dây cùng độ dài. Trong 3 dây đó luôn có hai dây không chung đầu
mút. Thật vậy, nếu 2 dây bất kỳ trong 3 dây đó chung đầu mút thì 3 dây đó
tạo thành một tam giác đều, suy ra số đỉnh của (H) chia hết cho 3. Điều này
vô lý vì (H) có 14 đỉnh (14 không chia hết cho 3).
Dễ thấy, 2 dây bằng nhau của một đường tròn không chung đầu mút thì 4
đầu mút của chúng là 4 đỉnh của một hình thang cân. Từ đó suy ra trong 6
đỉnh bất kỳ của (H) luôn có 4 đỉnh là các đỉnh của một hình thang.
Bài tập 13. Chia các cạnh của hình chữ nhật thành n đoạn và 2n đoạn bằng
nhau, mỗi đoạn có độ dài là
1
n
. Nối các điểm chia bằng các đường thẳng song
song với các cạnh của hình chữ nhật ta được 2 2n = 2n
2
hình vuông nhỏ với
Sử dụng tính đơn điệu của hàm số để tìm giới hạn 103
cạnh là
1
n
.
Vì (6n
2
+ 1) : 2n
2
= 3( mod 1) nên theo nguyên lí Dirichlet, tồn tại một
hình vuông nhỏ chứa ít nhất 4 điểm. Vì hình vuông có cạnh
1
n
nội tiếp đường
tròn bán kính

2
2n
và đường tròn này được chứa trong đường tròn đồng tâm
bán kính
1
n
nên ta suy ra tồn tại một hình tròn bán kính
1
n
chứa không ít hơn
4 trong số các điểm đã cho.
3.4.5 Kết luận
Bằng các phương pháp phân tích, dự đoán, hình thành thuật giải, phân
loại bài tập sau nhiều năm liên tục giảng dạy chuyên đề chúng tôi đã thu được
một số kết quả sau đây:
Các em học sinh rất hào hứng, tự tin khi sử dụng nguyên lý Dirichlet để
giải các bài tập hình học không mẫu mực, niềm vui đó được thay thế bởi thái
độ ái ngại mỗi khi gặp bài toán tương tự trước kia khi các em chưa được làm
quen với chuyên đề này. Như vậy chuyên đề đã góp phần tích cực hoá hoạt
động của học sinh đồng thời nâng cao chất lượng dạy và học của thày và trò.
Chuyên đề góp phần tăng thêm khả năng sáng tạo cho học sinh, qua đó
phát triển tư duy Toán học, giúp các em yêu Toán học hơn và ngày càng say
mê với bộ môn.
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Văn Mậu, Trần Nam Dũng, Đặng Huy Ruận, Vũ Đình Hòa,
Đặng Hùng Thắng, 2008, Chuyên đề chọn lọc Tổ hợp và toán rời rạc, NXB
Giáo Dục.
104 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
3.5 Sử dụng tính đơn điệu của hàm số để tìm giới hạn
Trường THPT Chuyên Hoàng Văn Thụ, Hòa Bình
3.5.1 Các tính chất
1. Ký hiệu: ∆ là một trong các tập: [a; b], (a; b), (a; b], [a; b), (−∞; a), (−∞; a],
(b; +∞), [b; +∞), R.
2. Định lý 1: Cho f : ∆ → ∆ là hàm liên tục khi đó:
1. Phương trình f(x) = x có nghiệm ⇔ phương trình f
n
(x) = x có nghiệm.
2. Gọi α; β lần lượt là các mút trái, mút phải của ∆ biết lim

+
[f(x) −x] và
lim


[f(x) −x] cùng dương hoặc cùng âm.
Khi đó phương trình f(x) = x có nghiệm duy nhất ⇔ phương trình
f
n
(x) = x có nghiệm duy nhất.
Trong đó f
n
(x) = f(f(...f(x)...))
. .. .
n lần
.
Chứng minh.
1. (a) Nếu phương trình f(x) = x có nghiệm là x
0
thì x
0
cũng là nghiệm
của phương trình f
n
(x) = x.
(b) Nếu phương trình f(x) = x vô nghiệm thì f(x) −x > 0 hoặc f(x) −
x < 0 với mọi x ∈ ∆, do đó f
n
(x) > x hoặc f
n
(x) < x với mọi x ∈ ∆,
dẫn đến phương trình f
n
(x) = x cũng vô nghiệm.
2. (a) Giả sử phương trình f(x) = x có nghiệm duy nhất là x
0
thì rõ
ràng đây cũng là nghiệm của phương trình f
n
(x) = x. Đặt F(x) =
f(x) − x, do F(x) là hàm liên tục nên trên các khoảng (x
0
; β) và
(α; x
0
) F(x) giữ nguyên một dấu.
3.5. Sử dụng tính đơn điệu của hàm số để tìm giới hạn 105
+ Nếu lim

+
[f(x) −x] và lim


[f(x) −x] cùng dương thì F(x) > 0 trong
(x
0
; β) và (α; x
0
) ⇒ f(x) > x, ∀x ∈ ∆`¦x
0
¦.
Xét x
1
∈ ∆`¦x
0
¦ ⇒ f(x
1
) > x
1
⇒ f(f(x
1
)) > f(x
1
) > x
1
⇒ f
n
(x) > x
1
.
⇒ x
1
không là nghiệm của phương trình f
n
(x) = x.
⇒ f
n
(x) = x có nghiệm duy nhất: x = x
0
.
+ Nếu lim

+
[f(x) −x] và lim


[f(x) −x] cùng âm chứng minh tương tự.
(b) Ta thấy mọi nghiệm của phương trình f(x) = x đều là nghiệm của
phương trình f
n
(x) = x do đó nếu phương trình f
n
(x) = x có nghiệm
duy nhất thì phương trình f(x) = x có nghiệm duy nhất.
3. Định lý 2: Cho f : ∆ → ∆ là hàm đồng biến, dãy (x
n
) thỏa mãn:
x
n+1
= f(x
n
), ∀x ∈ N

. Khi đó:
1. Nếu x
1
< x
2
thì (x
n
) là dãy tăng.
2. Nếu x
1
> x
2
thì (x
n
) là dãy giảm.
Chứng minh. 1. Ta chứng minh x
n
< x
n+1
bằng phương pháp quy nạp.
Thật vậy:
- Với n = 1, ta có x
1
< x
2
, mệnh đề đúng.
- Giả sử mệnh đề đúng với n = k, k ∈ N

, tức là u
k
< u
k+1
, ta chứng
minh mệnh đề đúng với n = k +1, có f(u
k
) < f(u
k+1
) (do f là hàm đồng
biến) ⇒ u
k+1
< u
k+2
(đpcm).
2. Chứng minh tương tự.
Có thể mở rộng định lý như sau:
Cho k ∈ N

và f : ∆ → ∆ là hàm đồng biến. Dãy (x
n
) thoả mãn: x
n+1
= f(x
n
),
∀n ≥ k, x
k
∈ ∆. Khi đó:
106 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
1. Nếu x
k
< x
k+1
thì x
n
< x
n+1
, ∀n ≥ k.
2. Nếu x
k
> x
k+1
thì x
n
> x
n+1
, ∀n ≥ k.
4. Định lý 3: Cho f : ∆ → ∆ là hàm đồng biến, dãy (x
n
) thỏa mãn:
x
n+1
= f(x
n
), ∀x ∈ N

. Khi đó:
1. Các dãy (x
2n
) và (x
2n+1
) đơn điệu trong đó một dãy tăng và một dãy
giảm.
2. Nếu (x
n
) bị chặn thì ∃α = limx
2n
và ∃β = limx
2n+1
.
3. Nếu f là hàm liên tục thì α, β là nghiệm của phương trình: f(f(x)) = x.
(1)
Vì vậy nếu phương trình (1) có nghiệm duy nhất thì α = β. Và: limx
n
=
α = β.
Chứng minh.
1. Vì f(x) là hàm giảm nên hàm f(f(x)) đồng biến, áp dụng định lý 2 ta
có điều phải chứng minh.
2. Suy ra trực tiếp từ phần a.
3. Ta có f(f(x
2n
)) = f(x
2n+1
) = x
2n+2
, và
limf(f(x
2n
)) = limx
2n+2
= α
limx
2n
= α
f(x) là hàm liên tục
¸
⇒ α = f(f(α)).
Chứng minh tương tự ta cũng có: f(f(β)) = β.
Vậy α, β là nghiệm của phương trình f(f(x)) = x.
3.5. Sử dụng tính đơn điệu của hàm số để tìm giới hạn 107
3.5.2 Các ví dụ
Ví dụ 3.9. Cho dãy số (u
n
) như sau:

u
1
= 2, 7
u
3
n+1
−3u
n+1
(u
n+1
−1) = u
n
+ 1, ∀n ∈ N

.
Chứng minh rằng dãy số (u
n
) có giới hạn hữu hạn.
Giải.
• Ta có:
u
3
n+1
−3u
n+1
(u
n+1
−1) = u
n
+ 1, ∀n ∈ N

⇔ (u
n+1
−1)
3
= u
n
, ∀n ∈ N

⇔ u
n+1
=
3

u
n
+ 1, ∀n ∈ N

• Do u
1
= 2, 7 > 0 nên bằng quy nạp ta chứng minh được u
n
> 1, ∀n ∈
N, n ≥ 2.
• Xét hàm f(x) =
3

x+1, có f

(x) =
1
3
3

x
2
> 0 với mọi x = 0 và f(x) là hàm
liên tục, do đó f(x) là hàm đồng biến trên trên R.
• Lại có u
n+1
= f(u
n
), ∀n ∈ N

, và u
1
= 2, 7 > u
2
=
3

2, 7 + 1 nên ta suy ra
được (u
n
) là dãy giảm mà lại bị chặn dưới tại 1 nên dãy (u
n
) có giới hạn hữu
hạn.
Ví dụ 3.10. Cho dãy số (u
n
) thỏa mãn:

u
1
= 2, 9
u
n+1
=

3 +
u
n

u
2
n
−1
, ∀n ∈ N

.
Chứng minh rằng dãy số (u
n
) có giới hạn hữu hạn.
Giải.
• Xét hàm f(x) =

3+
x

x
2
−1
, ∀x > 1, có: f

(x) =
−1
2

(x
2
−1)
3
< 0, ∀x >
1 ⇒ f(x) là hàm nghịch biến trên (1; +∞).
• Ta chứng minh

3 < u
n
<

3 +

3
2
, ∀n ∈ N

. Thật vậy:
- Bài toán đúng với n = 1.
108 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
- Giả sử bài toán đúng với n = k, k ∈ N

ta chứng minh bài toán đúng với
n = k + 1.
Ta có u
k
>

3 và u
k+1
= f(u
k
), mà f(x) là hàm giảm trên (1; +∞) nên suy
ra
f(u
k
) < f(

3) ⇒ u
k+1
<

3 +

3
2
.
Lại có u
k
>

3 > 0 ⇒ u
k+1
=

3 +
u
k

u
2
k
−1
>

3
Vậy

3 < u
n
<

3 +

3
2
, ∀n ∈ N

.
• Từ đó áp dụng định lý 3, ta suy ra được: ∃a = limx
2n+1
, b = limx
2n
, trong
đó a, b là nghiệm của phương trình f(f(x)) = x.
• Xét hàm F(x) = f(f(x)) − x, với

3 < x <

3 +

3
2
, có F

(x) =
f

(x).f

(f(x)) − 1. Do

3 +

3
2
> f(x) >

3 và 0 > f

(x) với mọi

3 <
x <

3 +

3
2
nên F

(x) < 0 với mọi

3 < x <

3 +

3
2
, lại có F(

3) >
0, F

3 +

3
2

< 0.
⇒ phương trình F(x) = 0 có nghiệm duy nhất là a.
⇒ limu
2n+1
= limu
2n
= limu
n
= a.
Vậy dãy (u
n
) có giới hạn hữu hạn khi n → +∞.
Ví dụ 3.11. Cho số thực a và dãy số (u
n
) xác định như sau:

u
1
= a
u
n+1
= u
n
+ sin u
n
, ∀n ∈ N

, n ≥ 2.
Tìm limu
n
.
Giải.
• Xét hàm f(x) = x + sin x, ∀x ∈ R, ta có f

(x) = 1 + cos x ≥ 0, ∀x ∈ R,
khi đó với x
1
, x
2
(x
1
< x
2
) ta có: trong [x
1
; x
2
] có hữu hạn điểm mà tại đó
f

(x) = 0, vì vậy f(x) đồng biến trên [x
1
; x
2
] ⇒ f(x
1
) < f(x
2
).
Vậy f(x) đồng biến trên R.
3.5. Sử dụng tính đơn điệu của hàm số để tìm giới hạn 109
• Nếu a = kπ, k ∈ Z, dễ dàng chứng minh được bằng qui nạp u
n
= a, ∀n ∈ N

.
• Nếu k2π < a < k2π +π (1) ⇒ sin a > 0.
Có u
n+1
= f(u
n
) và f(x) là hàm đồng biến trên R, mà u
1
= a < u
2
= a+sin a
nên theo định lý 2 ta có (u
n
) là dãy tăng lại có (u
n
) bị chặn trong khoảng
(k2π; π +k2π).
⇒ ∃ limu
n
đặt b = limu
n
, ta có b là nghiệm của phương trình: b = b +sin b ⇔
sinb = 0.
Kết hợp với (1) ⇒ b = π +k2π.
• Nếu k2π +π < a < (k + 1)2π (2) ⇒ sin a < 0.
Có u
n+1
= f(u
n
) và f(x) là hàm đồng biến trên R, mà u
1
= a > u
2
= a+sin a
nên theo định lý 2 ta có (u
n
) là dãy giảm lại có (u
n
) bị chặn trong khoảng
(π + 2kπ; (k + 1)2π).
⇒ ∃ limu
n
, đặt c = limu
n
, ta có c là nghiệm của phương trình: c = c+sin c ⇔
sin c = 0.
Kết hợp với (2) ta có c = π +k2π.
Vậy limu
n
= π +k2π.
Ví dụ 3.12. Cho dãy số (x
n
) như sau:

x
1
=

a, a > 2
x
n+1
=

a −

a +x
n
, ∀n ∈ N

.
Chứng minh rằng dãy số (x
n
) có giới hạn hữu hạn.
Giải.
• Bằng quy nạp ta chứng minh được 0 ≤ x
n


a, ∀n ∈ N

.
• Xét hàm f(x) =

a −

a +x, ∀x ∈ [0;

a] có x
n+1
= f(x
n
) và
f

(x) =
−1
4

a −

a +x

a +x
< 0, ∀x ∈ [0;

a]
⇒ f(x) là hàm nghịch biến.
• Áp dụng định lý 2 ta có dãy (x
n
) được tách thành hai dãy con (x
2n
) và
110 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
(x
2n+1
), trong đó có một dãy tăng và một dãy giảm. Mặt khác ta lại có dãy
(x
n
) bị chặn suy ra tồn tại limx
2n
= α và limx
2n+1
= β, trong đó α, β là
nghiệm của phương trình:
f(f(x)) = x ⇔

a −

a +

a −

a +x = x
Xét hàm F(x) =

a −

a +

a −

a +x −x, với x ∈ [0;

a] có
F

(x) =
1

a −

a +

a −

a +x

a +

a −

a +x

a −

a +x

a +x
−1.
Với x ∈ [0;

a] ta có

a −

a +x.

a +x ≥

a −

a +

a.

a >

a −

a +

a +
1
4
.

a
=

a −

a −
1
2
.

a =


a −
1
2

2

3
4
.

a
>


2 −
1
2

2

3
4
.

2 >

0, 12 > 0, 3.
Thay vai trò của x bởi

a −

a +x chứng minh tương tự ta có

a −

a +

a −

a +x

a +

a −

a +x > 0, 3.
⇒ F

(x) < −0, 9 < 0 ⇒ F(x) là hàm nghịch biến, lại có F(0) > 0, F(

a) < 0.
⇒ Phương trình F(x) −x = 0 có nghiệm duy nhất ⇒ α = β.
⇒ limx
2n
= limx
2n+1
= limx
n
.
Vậy có limx
n
= T với T thoả mãn f(f(T)) = T.
6. Bài tập:
Bài toán 3.1. Cho dãy số (x
n
) xác định như sau:

x
1
=
1
3
x
n+1
=
1
2
x
2
n
−1, ∀n ∈ N

.
3.5. Sử dụng tính đơn điệu của hàm số để tìm giới hạn 111
Chứng minh rằng dãy số (x
n
) có giới hạn hữu hạn và tìm giới hạn đó.
Hướng dẫn.
- Bằng phương pháp quy nạp, ta chứng minh được −1 < x
n
< 0, ∀n ≥ 2.
- Xét hàm số f(x) =
1
2
x
2
−1 trên đoạn [−1; 0]. Ta có x
n+1
= f(x
n
), ∀n ∈
N

. Hàm số f(x) giảm trên [−1; 0], do đó các dãy con (x
2n
), (x
2n+1
) đơn điệu
(bắt đầu từ x
2
).
- Vậy tồn tại các giới hạn limx
2n
= a, limx
2n+1
= b, và a, b ∈ [−1; 0], a, b là
nghiệm của phương trình f(x) = x. Ta thấy, trong đoạn [−1; 0], phương trình
f(x) = x có nghiệm duy nhất x = 1 −

3.
⇒ limx
n
= 1 −

3.
Bài toán 3.2. Cho dãy số (u
n
) xác định như sau:

u
1
= 1
u
n+1
=
1
1 +u
n
, ∀n ∈ N

.
Tìm lim(u
n
).
Hướng dẫn.
- Bằng phương pháp quy nạp, ta chứng minh được 0 < u
n
< 1, ∀n ≥ 2.
- Xét hàm số f(x) =
1
x + 1
trên đoạn [0; 1]. Ta có u
n+1
= f(u
n
), ∀n ∈ N


f

(x) = −
1
(x + 1)
2
< 0 ∀x ∈ [0; 1].
Hàm số f(x) giảm trên [0; 1], do đó các dãy con (u
2n
), (u
2n+1
) đơn điệu.
112 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
- Vậy tồn tại các giới hạn limu
2n
= a, limu
2n+1
= b, và a, b ∈ [0; 1], a, b là
nghiệm của phương trình f(f(x)) = x. Ta thấy trong đoạn [0; 1], phương trình
f(f(x)) = x có nghiệm duy nhất x =
−1 +

5
2
.
⇒ limu
n
=
−1 +

5
2
.
Bài toán 3.3. Cho dãy số (u
n
) xác định như sau:

u
1
= a, a ∈ R
u
n+1
=
1
2
cos u
n
, ∀n ∈ N

.
Chứng minh rằng dãy (u
n
) hội tụ.
Hướng dẫn.
- Dễ thấy u
n
∈ (0; 1), ∀n ≥ 3.
- Xét hàm số f(x) =
1
2
cos x trên khoảng (0; 1), ta có u
n+1
= f(u
n
), ∀n ≥ 3.
Ta có f

(x) = −
1
2
sin x < 0 trên khoảng (0; 1), do đó các dãy con (u
2n
), (u
2n+1
)
đơn điệu, bắt đầu từ u
3
. Mà (u
n
) bị chặn, do đó tồn tại các giới hạn limu
2n
= a,
limu
2n+1
= b, với a, b ∈ [0; 1], và a, b là nghiệm của phương trình f(x) = x.
Ta thấy trong đoạn [0; 1], phương trình f(x) = x có nghiệm duy nhất.
- Vậy dãy (u
n
) hội tụ.
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Văn Mậu (2002)). Các bài toán chọn lọc về lượng giác, NXB
Giáo dục.
3.6 Phương pháp lượng giác và áp dụng
Tổ Toán, Trường THPT Chuyên Lào Cai
3.6. Phương pháp lượng giác và áp dụng 113
Lượng giác là phần kiến thức quan trọng trong chương trình toán THPT,
ngoài những bài toán liên quan trực tiếp đến lượng giác, như biến đổi lượng
giác, hệ thức lượng giác trong tam giác, tứ giác, phương trình lượng giác, tích
phân của các hàm số lượng giác,..., thì một lượng không nhỏ các bài toán lại
được chuyển về làm việc với đối tượng là lượng giác thông qua các phép đặt
lượng giác. Trong bài viết nay ta sẽ áp phương pháp lượng giác vào giải quyết
một số dạng toán cơ bản là các bài toán về phương trình, hệ phương trình, các
bài toán chứng minh bất đẳng thức và một số bài toán liên quan đến dãy số.
3.6.1 Các kết quả cơ bản
Một số đẳng thức lượng giác
1) sin
2
x + cos
2
x = 1, ∀x ∈ R
2) 1 + tan
2
x =
1
cos
2
x
, ∀x =
π
2
+kπ
3) 1 + cot
2
x =
1
sin
2
x
, ∀x = kπ
4) cot x +
1
sin x
= cot
x
2
, ∀x = kπ
5) Với α; β; γ =
π
2
+kπ, k ∈ Z, ta có:
tan α + tan β + tan γ = tan α. tan β. tan γ ⇐⇒ α +β +γ = nπ(n ∈ Z)
6) Với α; β; γ =
π
2
+kπ, k ∈ Z, ta có:
tan α. tan β + tan β. tan γ + tan γ. tan α = 1 ⇐⇒ α +β +γ =
π
2
+nπ(n ∈ Z)
Một số phép đặt lượng giác
7) Nếu x
2
+y
2
= 1 thì, đặt

x = sin t
y = cos t
114 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
8) Nếu x
2
+y
2
= a
2
thì, đặt

x = a sin t
y = a cos t
9) Nếu x
2
+y
2
+z
2
= 1 thì, đặt

x = cos ϕ
y = sin ϕ. cos θ
z = sin ϕ. sin θ
10) Nếu x
2
+y
2
+z
2
= a
2
thì, đặt

x = a cos ϕ
y = a sin ϕ. cos θ
z = a sin ϕ. sin θ
11) Trong mọi trường hợp ta đều có thể lượng giác hóa theo hàm tan x hoặc
cot x
3.6.2 Áp dụng trong giải phương trình, hệ phương trình
Ví dụ 3.13. Giải phương trình: x =

2 +

2 −

2 +x
Giải. Điều kiện: 0 < x ≤ 2.
Đặt x = 2. cos t, điều kiện: −
π
2
< t <
π
2
(∗). Khi đó phương trình trở thành:
2 cos t =

2 +

2 −

2(1 + cos t)
⇐⇒ 2 cos t =

2 +

2(1 −cos
t
2
)
⇐⇒ 2 cos t =

2 + 2 sin
t
4
⇐⇒ 2 cos t =

2(sin
t
8
+ cos
t
8
)
⇐⇒ sin(
π
2
−t) = sin(
π
4
+
t
8
)(∗∗)
Giải phương trình (**) và kết hợp với điều kiện (*), ta nhận được 2 giá trị của
t thỏa mãn là: t
1
=

9
; t
2
= −

7
Vậy phương trình đã cho có 2 nghiệm: x = 2 cos

9
và x = 2 cos

7
.
Ví dụ 3.14. Cho (x;y;z) là nghiệm của hệ phương trình:

x = y(4 −y)
y = z(4 −z)
z = x(4 −x)
Tìm tất cả các giá trị mà tổng S = x +y +z có thể nhận được.
3.6. Phương pháp lượng giác và áp dụng 115
Giải.
Giả sử (x; y; z) là nghiệm của hệ phương trình đã cho. Cộng vế với vế tương
ứng các phương trình của hệ, ta nhận được:
3S = x
2
+ y
2
+ z
2
≥ 0 =⇒ S ≥ 0. Vì S ≥ 0 nên trong 3 số x, y, z phải có ít
nhất một số không âm, không mất tính tổng quát, ta giả sử x ≥ 0, từ phương
trình (1) của hệ ta suy ra 0 ≤ x ≤ 4. Bằng phép hoán vị vòng quanh ta có:
0 ≤ x, y, z ≤ 4. Đặt x = 4 sin
2
α, với 0 ≤ α ≤ π. Khi đó từ PT(3) suy ra:
z = 4. sin
2
2α, thay vào PT(2), suy ra: y = 4. sin
2
4α, thay trở lại phương trình
đầu, ta nhận được x = 4. sin
2
8α.
Như vậy α là nghiệm của phương trình: sin
2
8α = sin
2
α ⇐⇒ cos 16α = cos 2α
⇐⇒ α =

7
; α =

9
(k ∈ Z)
Trường hợp 1: α =

7
vì 0 ≤ α ≤ π, nên k ∈ ¦0; 1; 2; 3; 4; 5; 6; 7¦, tuy nhiên
với k ∈ ¦4; 5; 6; 7¦ hay k ∈ ¦0; 1; 2; 3¦ đều cho cùng một giá trị của x, y, z.
*) Với k = 0 =⇒ α = 0 =⇒ S = 0
*) Với k ∈ ¦1; 2; 3¦ thì S có cùng một giá trị bằng: S = 4 sin
2
π
7
+ 4 sin
2

7
+
4 sin
2

7
= 7
Trường hợp 2: α =

9
vì 0 ≤ α ≤ π, nên k ∈ ¦0; 1; 2; 3; 4¦.
*) Với k = 0 =⇒ α = 0 =⇒ S = 0.
*) Với k ∈ ¦1; 2; 4¦ thì S có cùng một giá trị bằng: S = 4 sin
2
π
9
+ 4 sin
2

9
+
4 sin
2

7
= 6.
*) Với k = 3 thì S = 4 sin
2
π
3
+ 4
sin
2

3
+ 4 sin
2

3
= 9.
Kết luận: S ∈ ¦0; 6; 7; 9¦.
116 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
Ví dụ 3.15. Tìm các số thực x, y, z thỏa mãn
x
6
+y
6
+z
6
−6(x
4
+y
4
+z
4
)+10(x
2
+y
2
+z
2
)−2(x
3
y+y
3
z+z
3
x)+6(xy+yz+zx) = 0
Giải. Biến đổi vế trái thành: P = (x
3
−3x−y)
2
+(y
3
−3y−z)
2
+(z
3
−3z−x)
2
Do đó P = 0 ⇐⇒

y = x
3
−3x
x = z
3
−3z(∗)
z = y
3
−3y
*) Nếu x > 2 thì y = x(x
2
− 3) > 2 =⇒ z = y(y
2
− 3) > 2. Từ đó cộng theo
vế ba phương trình của hệ (*) ta có:
0 = x
3
+y
3
+z
3
−4x−4y −4z = x(x
2
−4) +y(y
2
−4) +z(z
2
−4) > 0 (Vô lý).
*) Lập luận hoàn toàn tương tự với x < −2, ta cũng có mâu thuẫn. Vậy [x[ ≤ 2
Đặt x = 2 cos t, 0 ≤ t ≤ π, suy ra:

y = 2(4 cos
3
t −3 cos t) = 2. cos 3t
x = 2(4 cos
3
3t −3 cos 3t) = 2. cos 9t
z = 2(4 cos
3
9t −3 cos 9t) = 2. cos 27t
Dẫn đến, cos t = cos 27t ⇐⇒ t =

13
(k = 0, 1, 2, ..., 13); t =

14
(l = 0, 1, 2, ..., 14)
Ngược lại, dễ dàng kiểm tra được rằng, nếu cos t = cos 27t thì bộ
(x; y; z) = (2 cos t; 2 cos 3t; 2 cos 9t), thỏa mãn hệ (*). Thành thử các bộ (x; y; z)
thỏa mãn đề bài là: (2 cos t; 2 cos 3t; 2 cos 9t), với t =

13
(k = 0, 1, 2, ..., 13) hoặc
t =

14
(l = 0, 1, 2, ..., 14).
3.6.3 Áp dụng trong chứng minh bất đẳng thức
Ví dụ 3.16. Xét các số thực dương a, b, c, thỏa mãn điều kiện abc +a +c = b.
Chứng minh rằng:
2
a
2
+ 1

2
b
2
+ 1
+
3
c
2
+ 1

10
3
Giải. Đặt P =
2
a
2
+ 1

2
b
2
+ 1
+
3
c
2
+ 1
Ta có abc +a +c = b ⇐⇒ a +c = b(1 −ac)
Nếu ac = 1 thì a +c = 0 (vô lý), do a, b > 0. Vậy ac = 1 Viết lại điều kiện đã
3.6. Phương pháp lượng giác và áp dụng 117
cho dưới dạng: b =
a +c
1 −ac
, điều này gợi ý cho ta đến phép đặt:

a = tan A
b = tan B
c = tan C
Do a, b, c > 0, nên tồn tại A, B, C ∈ (0;
π
2
), thỏa mãn tan B =
tan A + tan C
1 −tan A. tan C
Từ đây ta nhận được mối liên hệ giữa A, B, C là: A + B + C = π. Khi đó ta
biến đổi
P = 2. cos
2
A −2 cos
2
(A +C) + 3. cos
2
C = cos 2A −cos(2A + 2C) + 3 cos
2
C
= 2 sin(2A +C). sin C + 3 cos
2
C ≤ 2 sin C + 3 cos
2
C = 2 sin C + 3 −3. sin
2
C
=
10
3
−3(sin C −
1
3
)
2

10
3
Dấu "=" xảy ra ⇐⇒

sin C =
1
3
sin(2A +C) = 1
Khi đó, (a; b; c) = (

2
2
;

2;

2
4
)
Ví dụ 3.17. Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức Q =
a
a +bc
+
b
b +ca
+

abc
c +ab
.
Với a, b, c > 0 và thỏa mãn điều kiện a +b +c = 1
Giải.
Viết Q dưới dạng: Q =
1
1 +
bc
a
+
1
1 +
ca
b
+

ab
c
1 +
ab
c
Từ giả thiết: a +b +c = 1 ⇐⇒

ab
c

ca
b
+

ab
c

bc
a
+

bc
a

ca
b
= 1(∗)
Đặt

bc
a
= tan
A
2

ac
b
= tan
B
2
; (A, B, C ∈ (0; π))

ab
c
= tan
C
2
Từ (*), ta có: A +B +C = π. Vậy A, B, C là 3 góc của một tam giác.
Khi đó, Q =
1
1 + tan
2 A
2
+
1
1 + tan
2
B
2
+
tan
C
2
1 + tan
2
C
2
= cos
2
A
2
+cos
2
B
2
+
sin C
2
118 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
= 1 +
1
2
(cos A + cos B + sin C).
Mặt khác, ta có: cos A + cos B + sin C + sin
π
3
≤ 2. cos
A +B
2
+ 2 cos
C −
π
3
2
≤ 4. cos
A +B +C −
π
3
4
= 4. cos
π
6
= 2

3.
Suy ra: Q ≤ 1+
1
2
(2

3−

3
2
) = 1+
3

3
4
. Dấu "=" xảy ra ⇐⇒

cos
A −B
2
= 1
sin
C +
π
3
2
= 1
A +B
2
=
C −
π
3
2
⇐⇒

A = B =
π
6
C =

3
⇐⇒

a = b = 2

3 −3
c = 7 −4

3
Vậy MaxQ = 1 +
3

3
4
, đạt được ⇐⇒

a = b = 2

3 −3
c = 7 −4

3
Ví dụ 3.18. Các số dương x, y, z thỏa mãn điều kiện
x
2
+y
2
+z
2
=
1 −16xyz
4
(∗). Tìm giá trị nhỏ nhất của biểu thức
S =
x +y +z + 4xyz
1 + 4xy + 4yz + 4zx
Giải. Từ giả thiết suy ra 0 < 2x < 1, 0 < 2y < 1, 0 < 2z < 1. Đặt 2x = a =
cos A; 2y = b = cos B; 2z = c, A, B ∈

0;
π
2

. Khi đó, điều kiện (*) trở thành:
cos
2
A + cos
2
B +c
2
+ 2c cos Acos B = 1
⇐⇒ (c + cos Acos B)
2
−(1 −cos
2
A)(1 −cos
2
B) = 0
⇐⇒ (c + cos Acos B)
2
−sin
2
Asin
2
B = 0
⇐⇒ [c + cos(A +B)][c + cos(A −B) = 0]
⇐⇒ c = −cos(A +B), vì (cos(A −B) > 0)
⇐⇒ c = cos C, trong đó A, B, C là ba góc của một tam giác nhọn. Mặt khác
tan
A
2
tan
B
2
+tan
B
2
tan
C
2
+tan
C
2
tan
A
2
= 1, suy ra tan
2
A
2
tan
2
B
2
tan
2
C
2

1
27
.
3.6. Phương pháp lượng giác và áp dụng 119
⇐⇒ cos
2
A
2
cos
2
B
2
cos
2
C
2
≥ 27. sin
2
A
2
sin
2
B
2
sin
2
C
2
⇐⇒ (1 +a)(1 +b)(1 +c) ≥ 27(1 −a)(1 −b)(1 −c)
⇐⇒ 28(a +b +c +abc) ≥ 26(1 +ab +bc +ca)
⇐⇒ 28(x +y +z + 4xyz) ≥ 13(1 + 4xy + 4yz + 4zx)
Suy ra S ≥
13
28
. Vậy minS =
13
28
. Đạt được khi x = y = z =
1
4
3.6.4 Dãy số và giới hạn
Trước hết ta xét ví dụ quen thuộc sau đây.
Ví dụ 3.19. Chứng minh rằng:

2 +

2 +

2 + +

2
. .. .
n dấu căn
+

2 −

2 +

2 + +

2
. .. .
n dấu căn
= 2

2. cos
2
n−1
−1
2
n+1
π
Giải.

2 +

2 + +

2
. .. .
n-dấu căn
+

2 −

2 + +

2
. .. .
n-dấu căn
= 2

2. cos
2
n−1
−1
2
n+1
π
⇐⇒

2 +

2 + +

2
. .. .
n-dấu căn
+

2 −

2 + +

2
. .. .
n-dấu căn
= 2 cos
π
2
n+1
+ 2 sin
π
2
n+1
Ta có các kết quả:
i)

2 +

2 + +

2
. .. .
n-dấu căn
= 2 cos
π
2
n+1
, ∀n ∈ N

ii)

2 −

2 + +

2
. .. .
n-dấu căn
= 2 sin
π
2
n+1
, ∀n ∈ N

Hai kết quả trên được chứng minh bằng phương pháp qui nạp
Chứng minh (i).
120 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
*) Với n = 1 thì (i) trở thành:

2 = 2. cos
π
4
(luôn đúng).
*) Giả sử (i) đúng với n = k(k > 1, k ∈ N

), ta có

2 +

2 + +

2
. .. .
k dấu căn
= 2 cos
π
2
k+1
*) Xét

2 +

2 + +

2
. .. .
k+1 dấu căn
=

2 +

2 +

2 + +

2
. .. .
k dấu căn
=

2 + 2 cos
π
2
k+1
=2[ cos
π
2
k+2
[, với 0 <
π
2
k+2
<
π
2
⇒ [ cos
π
2
k+2
[ = cos
π
2
k+2
Vậy

2 +

2 + +

2
. .. .
k+1 dấu căn
= 2 cos
π
2
k+2
, ta có(i) đúng với n = k + 1. Theo
nguyên lý qui nạp thì (i) đúng. Chứng minh tương tự ta có (ii). Từ đây ta
nhận được đpcm.
Ví dụ 3.20. Cho dãy số x
n
thỏa mãn điều kiện

x
1
=
1
2
x
n+1
=
1
2

x
n
+

x
2
n
+
1
4
n

Chứng minh rằng dãy số có giới hạn, tìm giới hạn đó?
Giải. Ta có: x
1
=
1
2
=
cot
π
4
2
=
1
2
cot
π
2
2
, suy ra x
2
=
1
2

x
1
+

x
2
1
+
1
4

=
1
2
2
cot
π
2
3
Dự đoán, số hạng tổng quát x
n
=
1
2
n
cot
π
2
n+1
, ∀n ∈ N

(∗). Ta dễ dàng kiểm tra
lại khẳng định (∗) bằng phương pháp qui nạp toán học. Vậy x
n
=
1
2
n
cot
π
2
n+1
.
Do đó limx
n
= lim
1
2
n
cot
π
2
n+1
=
2
π
lim
π
2
n+1
.
cos
π
2
n+1
sin
π
2
n+1
=
2
π
Ví dụ 3.21. Cho dãy số x
n
, được xác định bởi:

x
1
=

2
x
n+1
=

2x
n
x
n
+ 1
, n = 2, 3, ...
3.6. Phương pháp lượng giác và áp dụng 121
Tìm lim
n
¸
i=1
x
i
.
Giải. Ta có: x
1
=

2 =
1
1

2
=
1
cos
π
2
2
; x
2
=

2x
1
x
1
+ 1
=
1
cos
π
2
3
.
Bằng qui nạp ta chứng minh được: x
k
=
1
cos
π
2
k+1
. Từ đó,
n
¸
i=1
x
i
= 2
n
. sin
π
2
n+1
Suy ra: lim
n
¸
i=1
x
i
=
π
2
.
Chú ý 3.1. Qua các ví dụ trên ta thấy, việc đưa ra công thức số hạng tổng
quát của dãy số, hoàn toàn phụ thuộc vào việc biến đổi và đánh dấu (coi) số
hạng ban đầu x
1
là giá trị lượng giác của một góc đặc biệt, sau đó dựa vào các
phép biến đổi lượng giác, ta dự đoán được qui luật xác định của số hạng tổng
quát, cuối cùng là chứng minh công thức dự đoán bằng phương pháp qui nạp,
các bài toán về giới hạn của dãy cũng từ đó được giải quyết. ở một số bài toán
việc chỉ ra các liên hệ là không hề đơn giản, ta xét tiếp các ví dụ sau.
Ví dụ 3.22. Cho dãy số (x
n
) được xác định:

x
1
=

3
3
x
n+1
=
x
n
+ 2 −

3
1 + (

3 −2)x
n
; n = 2, 3, ...
Chứng minh rằng: x
12n+2
= 1
Giải. Ta có: tan
π
12
= tan(
π
3

π
4
) =

3 −1

3 −1
= 2 −

3.
Viết lại x
n+1
, dưới dạng: x
n+1
=
x
n
+ tan
π
12
1 −tan
π
12
x
n
. Lại có x
1
= tan
π
6
, suy ra:
x
2
= tan(
π
6
+
π
12
) và x
3
= tan(
π
6
+
π
12
+
π
12
) = tan(
π
6
+ 2
π
12
)
Dự đoán: x
n
= tan[
π
6
+ (n − 1)
π
12
)]. Kết quả này được chứng minh bằng
qui nạp toán học. Vậy, ta có số hạng tổng quát: x
n
= tan[
π
6
+ (n −1)
π
12
)].
Khi đó: x
12n+2
= tan(
π
6
+(12n+1)
π
12
) = tan(
π
6
+nπ+
π
12
) = tan
π
4
= 1 (đpcm)
122 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6-2010
Ví dụ 3.23. Cho hai dãy số dương (x
n
); (y
n
), n = 1, 2, ..., được xác định:

x
1
= y
1
=
1

2
x
n+1
=
x
n
4y
2
n+1
−1
, n = 1, 2, 3, ...
y
n+1
=
y
n
−4x
2
n+1
+ 1
Tìm giới hạn của dãy (x
n
) và (y
n
)?
Giải. Trước hết ta chứng minh bằng qui nạp rằng: x
2
n
+y
2
n
= 1(1), ∀n ∈ N

.
Thật vậy:
Với n = 1 thì x
2
1
+y
2
1
= 1, hệ thức (1) đúng. Giả sử (1) đúng với n = k, tức là
x
2
k
+y
2
k
= 1. Ta đi chứng minh (1), còn đúng với n = k + 1.
Ta có: 1 = x
2
k
+y
2
k
= [x
k+1
(4y
2
k+1
−1)]
2
+ [y
k+1
(4x
2
k+1
−1)]
2
⇐⇒ x
2
k+1
(16y
4
k+1
−8y
2
k+1
+ 1) +y
2
k+1
(16x
4
k+1
−8x
2
k+1
+ 1) −1 = 0
⇐⇒ (x
2
k+1
+y
2
k+1
−1) + (16x
2
k+1
y
4
k+1
−16x
2
k+1
y
2
k+1
+ 16x
4
k+1
y
2
k+1
) = 0
⇐⇒ (x
2
k+1
+y
2
k+1
−1)(16x
2
k+1
y
2
k+1
+ 1) = 0
⇐⇒ x
2
k+1
+y
2
k+1
= 1. Vậy (1) đúng với n = k+1. Vậy x
2
n
+y
2
n
= 1(1), ∀n ∈ N

.
Đặt x
n
= sin α
n
; y
n
= cos α
n
, từ hệ thức truy hồi y
n+1
=
y
n
−4x
2
n+1
+ 1
, ta có:
cos α
n+1
=
cos α
n
−4 sin α
2
n+1
+ 1
=⇒ cos α
n+1
(1 −4 sin α
2
n+1
) = cos α
n
⇐⇒ cos α
n+1
(4 cos α
2
n+1
−3) = cos α
n
⇐⇒ cos 3α
n+1
= cos α
n
=⇒ 3α
n+1
= α
n
, do α
n
> 0, ∀n ∈ N

Từ đây, suy ra: α
n
=
α
1
3
n−1
, mặt khác x
1
=
1

2
=⇒ sin α
1
=
1

2
=⇒ α
1
=
π
4
=⇒ α
n
=
π
4.3
n−1
. Vậy x
n
= sin
π
4.3
n−1
; y
n
= cos
π
4.3
n−1
Suy ra: limx
n
= limsin
π
4.3
n−1
= sin(lim
π
4.3
n−1
) = 0
limy
n
= limcos
π
4.3
n−1
= cos(lim
π
4.3
n−1
) = 1
3.6. Phương pháp lượng giác và áp dụng 123
Bài tập
Bài toán 3.4. Giải phương trình:
a) 4x
3
+ 2

1 −x
2
−3x −1 = 0
b) x +
3x

25x
2
−9
=
7
4
Bài toán 3.5. Giải các hệ phương trình:
a)

2x +x
2
y = y
2y +y
2
z = z
2z +z
2
x = x
b)

x
3
−3x = y(3x
2
−1)
y
3
−3y = z(3y
2
−1)
z
3
−3z = x(3z
2
−1)
c)

3(x +
1
x
) = 4(y +
1
y
) = 5(z +
1
z
)
xy +yz +zx = 1
Bài toán 3.6. Tìm nghiệm x, y, z, t của hệ:

x
2
+y
2
= 9
z
2
+t
2
= 16
xt +yz ≥ 12
sao cho biểu
thức A = x +z đạt giá trị nhỏ nhất.
Bài toán 3.7. Cho x, y, z > 0 và thỏa mãn điều kiện x + y + z = 1. Chứng
minh rằng:

xy
z +xy
+

yz
x +yz
+

zx
y +zx

3
2
Bài toán 3.8. Cho x, y, z ∈ R, thỏa mãn điều kiện x
2
+ y
2
+ z
2
= 1. Chứng
minh rằng: 2xy +yz +zx ≤
1 +

3
2
Bài toán 3.9. Cho x, y, z ∈ R, thỏa mãn điều kiện x
2
y
2
+ 2yx
2
+ 1 = 0. Tìm
giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của biểu thức:
f(x, y) =
2
x
2
+
1
x
+y(y +
1
x
+ 2)
Bài toán 3.10. Cho dãy số (a
n
) được xác định bởi:

a
1
=

2
2
a
n+1
=

2
2

1 −

1 −a
2
n
, ∀n ∈ N

Tìm số hạng tổng quát của a
n
124 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Bài toán 3.11. Cho dãy: :

a
1
=

2
a
n+1
=

2 −a
n
, ∀n ∈ N

Tìm số hạng tổng quát của a
n
Bài toán 3.12. Cho dãy số (a
n
) được xác định bởi:

a
1
=

2
a
n+1
=

2a
n
a
n
+ 1
Tìm lim
¸
n
i=1
a
i
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Văn Mậu, Chuyên đề chọn lọc lượng giác và áp dụng, NXB Giáo
dục 2008.
2. Nguyễn Văn Mậu, Chuyên đề chọn lọc dãy số và áp dụng, NXB Giáo
dục 2008.
3. Kỷ yếu hội nghị khoa học các chuyên đề toán học trong hệ THPT chuyên
2005.
4. Kỷ yếu toán học trại hè Hùng Vương.
5. Các wedsite toán học http://www.mathscope.org, http://www.mathlinks.ro
6. Tạp trí toán học và tuổi trẻ.
3.7 Ứng dụng phép khử và định lí Viét vào hình học
phẳng
Nguyễn Quang Hợp, Trường THPT Chuyên Nguyễn Tất Thành
3.7.1 Phép khử
Cho đa thức f(x) có bậc m. Giả sử f(x) có các nghiệm x
1
, x
2
, . . . , x
n
.
Ta xét hàm hữu tỉ y =
P(x)
Qx
, ở đó P(x), Q(x) là những đa thức.
Chúng ta sẽ tìm:
3.7. Ứng dụng phép khử và định lí Viét vào hình học phẳng 125
1) Đa thức bậc m nhận y
i
=
P(x
i
)
Q(x
i
)
, i = 1, 2, . . . , m làm nghiệm.
2) Quan hệ giữa các y
i
qua các hệ số của f(x).
Việc tìm phương trình đa thức với các hệ số tính qua các hệ số của f(x)
nhận y
1
, y
2
, . . . , y
m
làm nghiệm tương đương với việc khử x từ hệ sau.

f(x) = 0
y =
P(x)
Q(x)
Suy ra phương trình đa thức g(y) = 0 cần tìm.
3.7.2 Định lí Viét
Giả sử đa thức bậc m : f(x) = a
m
x
m
+a
m−1
x
m−1
+ +a
1
x+a
0
, (a
m
= 0)
có m nghiệm x
1
, x
2
, . . . , x
m
. Khi đó ta có

x
1
+x
2
+ +x
m
= −
a
m−1
a
m
x
1
x
2
+x
1
x
3
+ +x
m−1
x
m
=
a
m−2
a
m
...............................................
x
1
x
2
x
m
= (−1)
m
a
0
a
m
3.7.3 Ứng dụng
Ta thường sử dụng những kết quả sau đây:
(a) Nếu đa thức f(x) = x
3
−ax
2
+bx−c có ba nghiệm không âm x
1
, x
2
, x
3
thì
a
3

b
3

3

c
Chứng minh.
Vì x
1
, x
2
, x
3
là các nghiệm của (1) nên theo định lí Viét ta có

x
1
+x
2
+x
3
= a
x
1
x
2
+x
1
x
3
+ +x
2
x
3
= b
x
1
x
2
x
3
= c
126 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Mà x
i
≥ 0(i = 1, 2, 3) nên
x
1
+x
2
+x
3
3

x
1
x
2
+x
2
x
3
+x
3
x
1
3

1
2

3

x
1
x
2
x
3
Vậy
a
3

b
3

3

c.
(b) Cho tam giác ABC có các cạnh a, b, c các bán kính đường tròn ngoại
tiếp, nội tiếp lần lượt là R, r và các bán kính các đường tròn bàng tiếp là
r
a
, r
b
, r
c
.
Đặt 2
p
= a +b +c. Khi đó
b1) a, b, c là ba nghiệm của phương trình:
x
3
2px
2
+ (p
2
+r
2
+ 4Rr)x4Rrp = 0 (1)
b2) r
a
, r
b
, r
c
là ba nghiệm của phương trình:
x
3
(4R +r)x
2
+p
2
xp
2
r = 0 (2)
Chứng minh.
b1) Ta có: sin a =
2 tan
A
2
1 + tan
2
A
2

a
2R
=
2
r
p −a
1 +
r
2
(p −a)
2
a
3
−2pa
2
+ (p
2
+r
2
+ 4Rr)a −4pRr = 0.
Điều này chứng tỏ a là nghiệm của phương trình x
3
−(4R+r)x
2
+p
2
x−p
2
r =
0 (1). Tương tự b, c cũng là nghiệm của (1).
Cách 2: Ta chứng minh

a +b +c = 2p
ab +bc +ca = p
2
+r
2
+ 4Rr
abc = 4pRr
Từ đây suy ra
a, b, c là nghiệm của (1) - theo định lí Viét đảo.
b2) Ta sẽ chứng minh
r
a
+r
b
+r
c
= 4R +r
3.7. Ứng dụng phép khử và định lí Viét vào hình học phẳng 127
r
a
r
b
+r
b
r
c
+r
c
r
a
= p
2
r
a
r
b
r
c
= p
2
r
Khi đó r
a
, r
b
, r
c
là ba nghiệm của phương trình (2).
Thật vậy: r
a
+r
b
+r
c
= p(tan
A
2
+ tan
B
2
+ tan
C
2
) =
=
p
2
[(tan
A
2
+ tan
B
2
) + (tan
B
2
+ tan
C
2
) + (tan
C
2
+ tan
A
2
)]
=
p
2
sin(
A +B
2
)
cos
A
2
cos
B
2
+
sin(
B +C
2
)
cos
B
2
cos
C
2
+
sin(
C +A
2
)
cos
C
2
cos
A
2

=
p
2
cos
2
A
2
+ cos
2
B
2
+ cos
2
C
2
cos
A
2
cos
B
2
cos
C
2
= p
3 + cos A + cos B + cos C
4 cos
A
2
cos
B
2
cos
C
2
= p
4 + 4 sin
A
2
sin
B
2
sin
C
2
sin A + sin B + sin C
= R(4 + 4 sin
A
2
sin
B
2
sin
C
2
)
= 4R +r.

r = (p −a) tan
A
2
=
b +c −a
2
tan
A
2
= R[sin B + sin C −sin A] tan
A
2
= R[2 sin
B +C
2
cos
B −C
2
−2 sin
A
2
cos
A
2
] tan
A
2
= 2Rcos
A
2
tan
A
2
[cos
B −C
2
−cos
B +C
2
]
= 4Rsin
A
2
sin
B
2
sin
C
2
+) r
a
r
b
+r
b
r
c
+r
c
r
a
= p
2
(tan
A
2
tan
B
2
+tan
B
2
tan
C
2
+tan
C
2
tan
A
2
) = p
2
+) Từ S = pr = (p−a)r
a
= (p−b)r
b
= (p−c)r
c
=

p(p −a)(p −b)(p −c)
128 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Ta có S
3
= (p −a)(p −b)(p −c)r
a
r
b
r
c
= pr.p(p −a)(p −b)(p −c)
Do đó r
a
r
b
r
c
= p
2
r
Ví dụ 1. Trong tam giác ABC.
Đặt U =
r
a
+r
r
a
−r
+
r
b
+r
r
b
−r
+
r
c
+r
r
c
−r
, V =
r
a
+r
r
a
−r

r
b
+r
r
b
−r

r
c
+r
r
c
−r
.
Chứng minh rằng V U = 2 và U +V =
p
2
+r
2
Rr
.
Lời giải.
Sử dụng kết quả: r
a
, r
b
, r
c
là ba nghiệm của phương trình
x
3
−(4R +r)x
2
+p
2
x −p
2
r = 0 (2)
Ta tìm phương trình bậc 3 nhận y
a
=
r
a
+r
r
a
−r
, y
b
=
r
b
+r
r
b
−r
, y
c
=
r
c
+r
r
c
−r

nghiệm. Xét y =
x +r
x −r
hay x = r
y + 1
y −1
.
Khử x từ hệ

x
3
−(4R +r)x
2
+p
2
x −p
2
r = 0
x = r
y + 1
y −1
ta được phương trình
2Rry
3
−(p
2
+r
2
−2Rr)y
2
+ 2(p
2
−r
2
−Rr)y −(p
2
+r
2
+ 2Rr) = 0
Rõ ràng phương trình này nhận y
a
, y
b
, y
c
là nghiệm. Khi đó theo định lí
Viét ta có U =
p
2
+r
2
−2Rr
2Rr
, V =
p
2
+r
2
+ 2Rr
2Rr
.
Do đó V U = 2 và U +V =
p
2
+r
2
Rr
Ví dụ 2.
Chứng minh rằng trong tam giác ABC ta có
(r
2
b
+r
b
r
c
+r
2
c
)(r
2
c
+r
c
r
a
+r
2
a
)(r
2
a
+r
a
r
b
+r
2
b
)
= −(
r
a
r
b
r
c
r
)
3
+ (
r
a
r
b
r
c
r
)
2
(r
a
+r
b
+r
c
)
2
−r
a
r
b
r
c
(r
a
+r
b
+r
c
)
3
.
Lời giải.
Ta tìm phương trình bậc 3 nhận y
a
= r
2
b
+r
b
r
c
+r
2
c
, y
b
= r
2
c
+r
c
r
a
+r
2
a
, y
c
=
r
2
a
+r
a
r
b
+r
b
làm nghiệm.
3.7. Ứng dụng phép khử và định lí Viét vào hình học phẳng 129
Ta có y
a
= (r
b
+r
c
)
2
r
b
r
c
= (4R +rr
a
)
2

p
2
r
r
a
. Khử x từ hệ

x
3
−(4R +r)x
2
+p
2
x −p
2
r = 0
yx = x(4R +r −x)
2
−p
2
r
Ta có x = 4R +r −
y +p
2
4R +r
. Đặt T = 4R +r, ta được phương trình
y
3
−(2T
2
−3p
3
)y
2
+ (3p
4
−3p
2
T
2
+T
4
)y −p
4
T
2
+p
6
+p
2
T
3
r = 0
nhận y
a
, y
b
, y
c
là nghiệm.
Vậy y
a
y
b
y
c
= p
4
T
2
−p
6
−p
2
T
3
r.
Thay T = 4R +r = r
a
+r
b
+r
c
, p
2
=
r
a
r
b
r
c
r
ta được
(r
2
b
+r
b
r
c
+r
2
c
)(r
2
c
+r
c
r
a
+r
2
a
)(r
2
a
+r
a
r
b
+r
2
b
)
= −(
r
a
r
b
r
c
r
)
3
+ (
r
a
r
b
r
c
r
)
2
(r
a
+r
b
+r
c
)
2
−r
a
r
b
r
c
(r
a
+r
b
+r
c
)
3
.
Ví dụ 3.
Chứng minh rằng trong tam giác ABC ta có
11R + 2r
3

19R
2
+ 4Rr + 4p
2
3

3

R
3
+R
2
r + 4Rp
2
+ 8rp
2
Lời giải.
Gọi d
a
, d
b
, d
c
là khoảng cách từ tâm đường tròn ngoại tiếp đến tâm các
đường tròn bàng tiếp các góc A, B, C. Khi đó d
2
a
= R
2
+ 2Rr
a
, d
2
b
= R
2
+
2Rr
b
, d
2
c
= R
2
+ 2Rr
c
. Do đó từ hệ phương trình

x
3
−(4R +r)x
2
+p
2
x −p
2
r = 0
y = R
2
+ 2Rx
khử x ta được phương trình
y
3
−(11R
2
+2Rr)y
2
+(19R
4
+4Rr +4p
2
)y −(R
6
+R
5
r +4R
4
p
2
+8R
3
rp
2
) = 0
130 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
nhận d
2
a
, d
b
, d
2
c
là các nghiệm.
áp dụng kết quả (a) ta nhận được
11R + 2r
3

19R
2
+ 4Rr + 4p
2
3

3

R
3
+R
2
r + 4Rp
2
+ 8rp
2
Ví dụ 4. Cho tứ giác ABCD nội tiếp đường tròn tâm O bán kính R. Kí hiệu
r
1
, r
2
, r
3
, r
4
lần lượt là bán kính các đường tròn (ABC), (BCD), (CDA), (DAB).
Chứng minh rằng:

1−
ab
2Rr
1

1−
bc
2Rr
2

1−
cd
2Rr
3

1−
da
2Rr
4

=
(a +b)(b +c)(c +d)(d +a)
(ac +bd)
2
Lời giải.
Đặt AC = x, BD = y, a +b +c +d = 2p.
Từ phương trình nhận ba cạnh của tam giác ABC là nghiệm (theo b1) ta
có abx = (a +b +x)2Rr
1
. Do đó x =
a +b
ab
2Rr
1
−1
.
Tương tự x =
c +d
cd
2Rr
3
−1
, y =
b +c
bc
2Rr
2
−1
, y =
d +a
da
2Rr
4
−1
Từ hệ thức cho tứ giác nội tiếp (ac + bd)
2
= x
2
y
2
ta được (ac + bd)
2
=
a +b
ab
2Rr
1
−1

c +d
cd
2Rr
3
−1

b +c
bc
2Rr
2
−1

d +a
da
2Rr
4
−1
hay

1−
ab
2Rr
1

1−
bc
2Rr
2

1−
cd
2Rr
3

1−
da
2Rr
4

=
(a +b)(b +c)(c +d)(d +a)
(ac +bd)
2
.
3.7.4 Bài tập áp dụng
Bài tập 1.
Chứng minh rằng trong tam giác ABC ta có
(a
2
+ 2Rr)(b
2
+ 2Rr)(c
2
+ 2Rr) = 2Rr(ab +bc +ca −2Rr)
2
.
Dãy số và một số tính chất 131
Bài tập 2.
Cho tứ giác ABCD nội tiếp đường tròn tâm O bán kính R. Kí hiệu
r
1
, r
2
, r
3
, r
4
lần lượt là bán kính các đường tròn (ABC), (BCD), (CDA), (DAB).
Chứng minh rằng:
a)
r
1
r
3
r
2
r
4
=
bc +ad
ab +cd
b) r
1
+r
3
= r
2
+r
4
.
Tài liệu tham khảo
1. Đàm Văn Nhỉ. Kết thức, phép khử và ứng dụng, NXB Giáo dục.
3.8 Dãy số và một số tính chất
Vũ Thị Vân, Trường THPT Chuyên Bắc Giang
3.8.1 Một số phương pháp thường dùng
Phương pháp sai phân
Trong một số bài toán ta thường phải xử lí các tổng liên quan đến các số
hạng của một dãy số cho trước. Để thực hiện yêu cầu của đầu bài, ta thường
phải đánh giá hoặc rút gọn một tổng. Phương pháp sai phân tỏ ra rất hiệu
quả khi giải quyết các vấn đề này. Sau đây là một số kiểu áp dụng
Để tính S(n) = a
1
+a
2
+ +a
n
, ta tìm f(n) sao cho a
n
= f(n+1) −f(n).
Khi đó S
n
= f(n + 1) −f(1). Cách làm này gọi là phương pháp sai phân hữu
hạn (tách số hạng tổng quát).
Có thể dự đoán hàm f(n) bằng sử dụng tích phân. Ta biết tích phân của
đa thức bậc k là đa thức bậc k +1, bởi vậy, nếu ∆f(k) := f(k +1) −f(k) = n
k
thì f(k) phải có bậc k + 1.
132 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Các hàm rời rạc không có nguyên hàm, ta có thể đánh giá tổng bằng các
bất đẳng thức tích phân.
Ví dụ 3.24. Cho dãy số (x
n
) xác định bởi
x
1
=
1
2
; x
n+1
= x
2
n
+x
n
, ∀n ≥ 1.
Tính [S
2010
] biết S
2010
=
1
x
1
+ 1
+
1
x
2
+ 1
+ +
1
x
2010
+ 1
.
Hướng dẫn.
Từ công thức truy hồi ta có
1
x
n+1
=
1
x
n

1
x
n
+ 1

1
x
n
+ 1
=
1
x
n

1
x
n+1
Do dó S
2010
= 2 −
1
x
2011
< 2. Mặt khác dễ thấy (x
n
) tăng, x
2
=
3
4
,
x
3
=
21
16
> 1 suy ra x
n
> 1, ∀n ≥ 3 hay S
2010
> 1. Vậy [S
2010
] = 1.
Nhận xét. Ta có thể tổng quát bài này dưới dạng:
1) Chứng minh rằng [S
n
] = 1, ∀n ≥ 3, hoặc
2) Chứng minh rằng limS
n
= 1.
Ví dụ 3.25. Cho dãy số (x
n
) xác định như sau
x
1
= 1; x
n+1
=
x
2
n
a
+x
n
, ∀n ≥ 1, với a là số dương cho trước.
Đặt u
n
=
x
1
x
1+1
+
x
2
x
2+1
+ +
x
n
x
n+1
. Chứng minh rằng limu
n
= a.
Hướng dẫn.
Từ công thức truy hồi, ta có
x
n
x
n+1
= a

1
x
n

1
x
n+1

suy ra
u
n
= a

1
x
1

1
x
n+1

= a

1 −
1
x
n+1

.
3.8. Dãy số và một số tính chất 133
Dễ thấy (x
n
) tăng. Nếu x
n
bị chặn trên thì tồn tại limx
n
= A, với A hữu hạn.
Khi đó, một mặt do (x
n
) tăng và x
1
= 1, x
2
=
1
a
+1 > 1 nên A > 1. Mặt khác,
chuyển qua giới hạn trong công thức truy hồi ta có A =
A
2
a
+ A ⇒ A = 0.
Mâu thuẫn. Như vậy, dãy số (x
n
) là dãy tăng nhưng không bị chặn trên nên
limx
n
= ∞ hay lim
1
x
n
= 0. Từ đó suy ra điều phải chứng minh.
Nhận xét. Ta có thể thay a bằng bất kì một số cụ thể nào, ta được kết quả
tương ứng, chẳng hạn a = 2010. Hoặc ta có thể đưa ra yêu cầu chứng minh
u
n
< a, ∀n.
Phép thế lượng giác
Nhiều dãy số với công thức phức tạp có thể trở thành các dãy số đơn giản
nhờ phép thế lượng giác. Từ đó chúng ta có thể khảo sát được các tính chất
đặc biệt của dãy số đó, đặc biệt trong việc xét tính tuần hoàn. Yêu cầu của kĩ
thuật này, trước hết về mặt kiến thức chúng ta cần nắm được các công thức
lượng giác, tính chất của các hàm số lượng giác. Ngoài ra, kĩ thuật này đôi
khi còn đòi hỏi một chút nhạy cảm toán học. Dấu hiệu để ta có thể nghĩ đến
phương pháp này là: trong bài toán có công thức gợi nhớ đến công thức lượng
giác, giả thiết hoặc kết luận giống với tính chất hàm lượng giác như tính bị
chặn hay tính tuần hoàn.
Ví dụ 3.26. Cho dãy số (x
n
) thoả mãn
[x
1
[ < 1; 2x
n+1
=

3 −3x
2
n
−x
n
, ∀n ≥ 1.
a) Tìm điều kiện cho x
1
để tất cả các số hạng của dãy số đều dương?
b) Dãy số trên có tuần hoàn không?
Hướng dẫn. Từ giả thiết [x
1
[ < 1 và công thức truy hồi cho dưới dạng
hàm số x
n+1
= f(x
n
) với f(x) =
1
2

3 −3x
2
n
−x
n

, gợi cho ta nghĩ đến phép
thế lượng giác với cách đặt x
1
= cos φ, φ ∈ (0; π).
134 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Khi đó x
2
=
1
2

3 sin φ −cos φ

= cos

φ −

3

.
Bằng quy nạp, ta tìm được x
n+1
= cos

φ −
2nπ
3

.
Như vậy, dãy số trở nên đơn giản hơn rất nhiều, mỗi số hạng của dãy số là
một hàm số lượng giác phụ thuộc n.
a) x
n
> 0, ∀n ⇔ cos

φ −
2nπ
3

> 0, ∀n. Từ đó tìm được φ suy ra x
1
.
b) Dãy đã cho tuần hoàn.
Ví dụ 3.27. Hai dãy số (a
n
), (b
n
) được xác định bởi
a
1
= α, b
1
= β, a
n+1
= αa
n
−βb
n
; b
n+1
= βa
n
+αb
n
, ∀n ≥ 1.
Có bao nhiêu cặp (α, β) thoả mãn a
2010
= b
1
; b
2010
= a
1
.
Hướng dẫn.
Từ giả thiết, thu được kết quả: a
2
n+1
+b
2
n+1
= (α
2

2
)
n+1
.
Từ điều kiện a
2010
= b
1
; b
2010
= a
1
suy ra α
2

2
= 1.
Đặt α = cos ϕ, β = sin ϕ, (ϕ ∈ [0; 2π]).
Theo quy nạp, ta được a
n
= cos(nϕ); b
n
= sin(nϕ). Sau đó tìm ϕ sao cho

cos(2010ϕ) = sin ϕ
sin(2010ϕ) = cos ϕ
.
Đáp số ϕ =
(4k + 1)π
2.2011
tương ứng có 2011 bộ (α; β).
Sắp xếp lại thứ tự
Thủ thuật này thường được áp dụng trong các boán liên quan đến bất đẳng
thức trong dãy số. Khi các số có thứ tự thì chúng có những tính chất đặc biệt
mà một dãy bất kì không có.
Ví dụ 3.28. Tồn tại hay không một dãy số thực x
n
thoả mãn điều kiện
a) [x
n
[ ≤ 0.666, ∀n ∈ N

;
b) [x
m
−x
n
[ ≥
1
n(n + 1)
+
1
m(m+ 1)
, ∀m = n.
3.8. Dãy số và một số tính chất 135
Hướng dẫn. Giả sử tồn tại dãy số như vậy. Với mỗi số nguyên dương N,
ta sắp lại các số x
1
, ..., x
N
theo thứ tự tăng dần x
i
1
≤ x
i
2
≤ ≤ x
i
N
. Khi đó
[x
i
N
−x
i
1
[ =

x
i
N
−x
i
(N−1)

+ +[x
i
2
−x
i
1
[

1
i
N
(i
N
+ 1)
+
1
i
(N−1)
(i
(N−1)
+ 1)

1
i
2
(i
2
+ 1)
+
1
i
1
(i
1
+ 1)
= 2
N
¸
k=1
1
i
k
(i
k
+ 1)

1
i
N
(i
N
+ 1)

1
i
1
(i
1
+ 1)
= A(N).
Vì i1, i2, . . . , iN là một hoán vị của 1, 2, ..., N nên
A(N) = 2
N
¸
k=1
1
k(k + 1)

1
i
N
(i
N
+ 1)

1
i
1
(i
1
+ 1)
= 2

1 −
1
N + 1


1
i
N
(i
N
+ 1)

1
i
1
(i
1
+ 1)
≥ 2

1 −
1
N + 1


1
1.2

1
2.3
=
4
3

2
N + 1
.
Mặt khác [x
i
N
−x
i
1
[ ≤ [x
i
N
[ +[x
i
1
[ ≤ 2.0, 666 <
4
3
.
Chọn N đủ lớn sao cho
4
3

2
N + 1
> 2.0, 666. Mâu thuẫn. Vậy không tồn
tại dãy số thoả mãn yêu cầu.
Phương pháp quy nạp
Đối với bài toán chứng minh tính chất của dãy số mà tính chất đó là mệnh
đề P(n), ta cần phải chứng P(n) đúng với ∀n ≥ n
0
, trong đó n
0
là số tự nhiên
cho trước, thì phương pháp chứng minh bằng quy nạp lại rất hiệu quả.
Ví dụ 3.29. Cho dãy số (a
n
) xác định:
a
1
= 1; a
2
= −1; a
n+1
= −a
n
−2a
n−1
, ∀n ≥ 2.
Chứng minh rằng với ∀n ≥ 2 ta luôn có
2
n+1
−7a
2
n−1
= (2a
n
+a
n−1
)
2
. (3.13)
136 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Hướng dẫn. Sử dụng phương pháp quy nạp.
Với n = 2 ta có 2
3
−7 = (−2 + 1)
2
, suy ra (3.13) đúng với n = 2.
Giả sử (3.13) đúng với ∀k ≥ n, ở đây n ≥ 2. Khi đó:
(2a
n+1
+a
n
)
2
= (−2a
n
−4a
n−1
+a
n
)
2
= (−a
n
−4a
n−1
)
2
= a
2
n
+ 8a
n
a
n−1
+ 16a
2
n−1
= 2(4a
2
n
+ 4a
n
a
n−1
+a
2
n−1
) + 14a
2
n−1
−7a
2
n
= 2(2a
n
+a
n−1
)
2
+ 14a
2
n−1
−7a
2
n
= 2(2
n+1
−7a
2
n−1
) + 14a
2
n−1
−7a
2
n
= 2
n
−7a
2
n
.
Suy ra (3.13) đúng với k = n + 1. Điều phải chứng minh (Đpcm).
Chú ý. Kết luận của bài toán trên có thể phát biểu: Chứng minh rằng
∀n ≥ 2 ta luôn có 2
n+1
−7a
2
n−1
là một số chính phương.
Ví dụ 3.30. Cho x
1
, x
2
, . . . , x
n
là những số thực dương. Chứng minh rằng nếu
x
1
x
2
x
n
= 1 thì x
1
+x
2
+. . . +x
n
≥ n với ∀n = 1, 2, . . .
Hướng dẫn. áp dụng phương pháp quy nạp.
Với n = 2, ta cần chứng minh x
1
x
2
= 1 suy ra x
1
+x
2
≥ 2.
Thật vậy, ta có
(x
1
−1)
2
≥ 0 ⇒ x
2
1
+ 1 ≥ 2x
1
⇒ x
1
+
1
x
1
≥ 2 ⇒ x
1
+x
2
≥ 2.
Đẳng thức xảy ra khi x
1
= 1 hay x
1
= x
2
= 1.
Giả sử mệnh đề đúng với n ≥ 2. Ta sẽ chứng minh đúng cho n + 1, nghĩa
là chứng minh từ
x
1
x
2
x
n
x
n+1
= 1 (3.14)
suy ra
x
1
+x
2
+. . . +x
n
+x
n+1
≥ n + 1. (3.15)
3.8. Dãy số và một số tính chất 137
Từ (3.14) cho ta hai trường hợp:
• Tất cả các số đều bằng nhau x
1
= x
2
= = x
n+1
= 1. Khi đó
x
1
+x
2
+. . . +x
n
+x
n+1
= n + 1.
• Không phải các số đều bằng nhau. Trong các số có số lớn hơn 1, thì cũng
có số nhỏ hơn 1. Chẳng hạn x
1
< 1, x
n+1
> 1. Khi đó ta có y
1
x
2
x
n
= 1 với
y
1
= x
1
x
n+1
. Do giả thiết quy nạp đúng với n, nên ta có y
1
+x
2
+... +x
n
≥ n.
Khi đó
x
1
+. . . +x
n+1
= y
1
+x
2
+. . . +x
n
+x
n+1
−y
1
+x
1
≥ n +x
n+1
−y
1
+x
1
= (n + 1) +x
n+1
−y
1
+x
1
−1
= (n + 1) +x
n+1
−x
1
x
n+1
+x
1
−1
= (n + 1) + (x
n+1
−1)(1 −x
1
) ≥ n + 1
do x
1
< 1, x
n+1
> 1. Đpcm
Sử dụng định lý về giới hạn tương đương
Định lý 3.1. Cho dãy số (c
k
) với 0 < c
k
< 1, k = 1, 2, 3, ... Xét các dãy số
x
n
=
n
¸
i=1
(1 +c
i
) ; y
n
=
n
¸
i=1
(1 −c
i
).
Khi đó ba đẳng thức sau là tương đương
lim
n→+∞
x
n
= +∞ (3.16)
lim
n→+∞
y
n
= 0 (3.17)
lim
n→+∞

n
¸
i=1
c
i

= +∞ (3.18)
Chứng minh.
138 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
• Chứng minh (3.16) ⇒ (3.18).
Giả sử
n
¸
i=1
c
i
< M với 0 < M < +∞. Khi đó
n
¸
i=1
(1 +c
i
) <

1 +
1
n
n
¸
i=1
c
i

n
<

1 +
M
n

n
< e
M
,
vô lý vì lim
n→+∞
x
n
= +∞, hay (3.18) được chứng minh.
• Chứng minh (3.18) ⇒ (3.16).
Điều này là hiển nhiên vì
n
¸
i=1
(1 +c
i
) >
n
¸
i=1
c
i
.
• Chứng minh (3.17) ⇒ (3.18).
Nhận xét rằng ứng với bộ n số bất kì a
1
, a
2
, ..., a
n
với 0 < a
i
< 1 bằng quy nạp
ta dễ dàng chứng minh được
n
¸
i=1
a
i
> 1 −
n
¸
i=1
(1 −a
i
).
Do lim
n→+∞
n
¸
i=1
(1 −c
i
) = 0 nên ứng với mỗi m luôn tồn tại n > m sao cho
n
¸
i=1
(1 −c
i
) <
1
2
.
Từ đó ta có
n
¸
i=1
c
i
> 1 −
n
¸
i=1
(1 −c
i
) >
1
2
.
Suy ra lim
n→+∞
n
¸
i=1
c
i
= +∞.
• Chứng minh (3.16) ⇒ (3.17). Ta có
1 >
n
¸
i=1
(1 −c
2
i
) =
n
¸
i=1
(1 +c
i
)
n
¸
i=1
(1 −c
i
).
Nhưng vì lim
n→+∞
n
¸
i=1
(1 +c
i
) = +∞ nên theo nguyên lý kẹp ta có
lim
n→+∞
n
¸
i=1
(1 −c
i
) = 0 (đpcm.)
3.8. Dãy số và một số tính chất 139
Ví dụ 3.31. Cho dãy số thực dương tăng (u
n
) thỏa mãn lim
n→+∞
u
n
= +∞.
Chứng minh rằng tồn tại k ∈ N sao cho
u
1
u
2
+
u
2
u
3
+ +
u
k
u
k+1
< k −2010. (3.19)
Hướng dẫn.
(3.19) ⇔ k −

u
1
u
2
+
u
2
u
3
+ +
u
k
u
k+1

> 2010 ⇔
k
¸
i=1

1 −
u
i
u
i+1

> 2010.
Do (u
n
) là dãy tăng nên 0 < 1−
u
i
u
i+1
< 1. Đặt c
i
= 1−
u
i
u
i+1
, suy ra 0 < c
i
< 1.
Mặt khác, ta có
n
¸
i=1
(1 −c
i
) =
n
¸
i=1
u
i
u
i+1
=
u
1
u
n+1
tiến dần tới 0 khi n → +∞. Vậy lim
n→+∞
n
¸
i=1
c
i
= +∞. Do đó tồn tại k ∈ N để
k
¸
i=1

1 −
u
i
u
i+1

=
k
¸
i=1
c
i
> 2010.
Nhận xét: Ta có thể thay số 2010 bằng một số thực dương bất kì mà không
thay đổi lời giải. Thực chất bài toán này chứng minh
lim
n→+∞
n
¸
i=1

1 −
u
i
u
i+1

= +∞.
Ví dụ 3.32. Cho dãy số thực dương (u
n
) thỏa mãn lim
n→+∞
u
n
= +∞. Chứng
minh rằng với a > 0 cho trước, tồn tại k ∈ N sao cho
k
¸
i=1
u
i
u
1
+u
2
+ +u
i
> a. (3.20)
Hướng dẫn. Đặt c
i
=
u
i
u
1
+u
2
+ +u
i
. Vì u
i
> 0 nên 0 < c
i
< 1 và
1 −c
1
=
u
1
+u
2
+ +u
i−1
u
1
+u
2
+ +u
i
, với i ≥ 2.
140 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Suy ra
n
¸
i=1
(1 −c
i
) =
u
1
u
1
+u
2
+ +u
n
tiến dần tới 0 khi n → +∞, vì u
i
> 0 và lim
n→+∞
u
n
= +∞.
Do đó lim
n→+∞
n
¸
i=1
c
i
= +∞ hay tồn tại k ∈ N để
n
¸
i=1
c
i
> a. Đpcm
Nhận xét. Ta có thể cho a một giá trị dương cụ thể nào đó, chẳng hạn cho
a = 2010, lời giải không thay đổi, bởi vì bản chất của nó là
lim
n→+∞
n
¸
i=1
u
i
u
1
+u
2
+ +u
i
= +∞.
3.8.2 Chứng minh tính chất của dãy số
Tính chất của dãy số rất đa dạng, có thể là tính chất về số học, về giải
tích, liên quan đến đẳng thức, bất đẳng thức, tính tuần hoàn... Với những bài
chứng minh tính chất của dãy số, ta thường áp dụng một số phương pháp đã
trình bày trong phần trước. Ngoài ra, ta cũng hay sử dụng các phương pháp
khác như phản chứng, tuyến tính hóa phương trình sai phân,...
Tính chất số học
Giới thiệu về tính chất số học
Số học liên quan đến số nguyên. Trong dãy số, có thể có tất cả các số hạng
đều là số nguyên (dãy số nguyên), hoặc một số số hạng nguyên. Tính chất số
học của dãy số thường liên quan đến số hạng là số nguyên trong dãy số đó,
tính chất đó được thể hiện ở tính chất chia hết, nguyên tố cùng nhau, chính
phương, đồng dư,...
Ví dụ 3.33. Xét dãy số (x
n
) xác định như sau
x
1
= x
2
= 1, x
n+2
= 14x
n+1
−x
n
−4. (3.21)
3.8. Dãy số và một số tính chất 141
Chứng minh rằng với mọi n, x
n
là số chính phương.
Hướng dẫn. Xét dãy số u
1
= u
2
= 1, u
n+2
= 4u
n+1
−u
n
. Ta có
u
n+2
u
n
−u
2
n+1
= (4u
n+1
−u
n
)u
n
−u
2
n+1
= u
n+1
(4u
n
−u
n+1
) −u
2
n
= u
n+1
u
n−1
−u
2
n
= = u
3
u
1
−u
2
2
= 2, ∀n.
Tiếp theo, ta chứng minh x
n
= u
2
n
bằng phương pháp quy nạp.
Thật vậy, ta có x
1
= 1 −u
2
1
, x
2
= 1 −u
2
2
.
Giả sử x
k
= u
2
k
với mọi k ≤ n. Ta chứng minh x
n+1
= u
2
n+1
.
Thật vậy, ta có
x
n+1
= 14x
n
−x
n−1
−4 = 14u
2
n
−u
2
n−1
−2(u
n−1
u
n+1
−u
2
n
)
= 16u
2
n
−8u
n−1
u
n
+u
2
n−1
= (4u
2
n
−u
n−1
)
2
= u
2
n+1
.
Như vậy ta có x
n
= u
2
n
với mọi n. Đpcm
Dãy số nguyên
Như đã nói trên, dãy số nguyên có liên quan rất nhiều đến tính chất số học
của dãy số. Trong nhiều trường hợp dãy số chỉ là bề ngoài, bản chất bài toán
lại là bài toán số học. Chính vì vậy, ngoài những kiến thức về dãy số, chúng
ta cần biết thêm những kết quả của số học về tính chất chia hết, ước số chung
lớn nhất, bội số chung nhỏ nhất, đồng dư, số nguyên tố, hợp số,... Chẳng hạn,
nguyên lý Diriclet, là nguyên lý rất đơn giản nhưng lại vô cùng hữu hiệu trong
các bài chứng minh, đặc biệt là chứng minh sự tồn tại hay không tồn tại của
một đối tượng thoả mãn một điều kiện nào đó.
Ví dụ 3.34. Cho dãy số nguyên gồm n+1 số: a
1
, a
2
, ..., a
n+1
, các số hạng của
nó nằm trong đoạn [1; 2n]. Chứng minh rằng tồn tại hai số hạng của dãy số
trên sao cho số này chia hết cho số kia.
Hướng dẫn
142 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Do các số a
i
đều là các số nguyên dương nên chúng đều có thể viết được dưới
dạng a
i
= 2
s
i
r
i
, với r
i
là số lẻ. Các số r
i
chỉ có thể nhận n giá trị 1, 3, ..., 2n−1.
Vì dãy (a
n
) có n + 1 số nên theo nguyên lý Diriclet tồn tại 2 số k, j, k = j sao
cho r
k
= r
j
hay dãy số đã cho tồn tại hai số a
k
, a
j
sao cho một trong hai số
chia hết cho số còn lại.
Ví dụ 3.35. Cho dãy số nguyên gồm n số: a
1
, a
2
, ..., a
n
, các số hạng của nó
nằm trong đoạn [1; 2n], thoả mãn [a
i
, a
j
] > 2n với mọi i = j. Chứng minh rằng
mỗi số hạng của dãy số đều lớn hơn
2n
3
.
Hướng dẫn
Không làm mất tính tổng quát, giả sử a
1
là số nhỏ nhất của dãy số đã cho.
Ta chỉ cần chứng minh a
1
>
2n
3
. Thật vậy, giả sử a
1
<
2n
3
. Ta có n + 1 số
2a
1
, 3a
1
, a
2
, ..., a
n
đều không lớn hơn 2n và không có số nào là bội của số nào
do [a
i
, a
j
] > 2n với mọi i = j. Điều đó mâu thuẫn với kết quả bài toán trên.
Nhận xét. Khi n một số cụ thể, ta có bài toán tương ứng. Chẳng hạn, cho
n = 2010, ta có thể phát biểu bài toán sau.
" Cho 2010 số nguyên dương không lớn hơn 4020, thoả mãn bội số chung
nhỏ nhất của hai số bất kì luôn lớn hơn 4020. Chứng minh rằng mỗi số trong
2010 số đó đều lớn hơn 1340".
Một dãy số truy hồi tuyến tính với hệ số nguyên và các số hạng đầu đều
nguyên thì dãy số đó là dãy số nguyên. Nhưng có dãy số mà công thức truy
hồi phi tuyến tính (có phân thức, có căn thức) mà các số hạng của nó vẫn
nguyên.
Ví dụ 3.36. Chứng minh rằng, mọi số hạng của dãy số (a
n
) xác định bởi
a
0
= 1; a
n+1
= 2a
n
+

3a
2
n
−2 đều nguyên.
Hướng dẫn.
3.8. Dãy số và một số tính chất 143
Chuyển vế bình phương công thức truy hồi của dãy số ta được
a
2
n+1
−4a
n
a
n+1
+ 4a
2
n
= 3a
2
n
−2
⇔ a
2
n+1
−4a
n
a
n+1
+a
2
n
+ 2 = 0.
Thay n bằng n + 1 ta được
a
2
n
−4a
n
a
n−1
+a
2
n−1
+ 2 = 0.
Suy ra a
n−1
, a
n+1
là nghiệm của phương trình x
2
− 4a
n
x + a
2
n
+ 2 = 0. Theo
vieet ta có a
n+1
+ a
n−1
= 4a
n
hay a
n+1
= 4a
n
− a
n−1
, mà a
0
= 1, a
1
= 3 là
các số nguyên. Vậy, theo quy nạp tất cả các số hạng trong dãy đều là các số
nguyên.
Ví dụ 3.37. Cho dãy số (a
n
) xác định như sau
a
1
= a
2
= 97, a
n+1
= a
n
a
n−1
+

(a
2
n
−1)(a
2
n−1
−1). (3.22)
Chứng minh rằng với mọi n, số 2 +

2 + 2a
n
là số chính phương.
Hướng dẫn. Trước hết ta chỉ ra a
n
∈ Z. Tiếp theo, ta chứng minh 2(1+a
n
)
là số chính phương. Và cuối cùng là đưa ra điều phải chứng minh.
Với x ∈ N không chính phương bất kì, ta luôn có x = k
2
l, với l là ước của
x và l không chính phương. Ta gọi l là phần không chính phương của x.
Ta có a
3
= 2.97
2
−1. Từ công thức truy hồi suy ra
a
n+1
−a
n
a
n−1
=

(a
2
n
−1)(a
2
n−1
−1)
⇒ a
2
n+1
−2a
n+1
a
n
a
n−1
+a
2
n
a
2
n−1
= a
2
n
a
2
n−1
−a
2
n
−a
2
n−1
+ 1
⇒ a
2
n+1
+a
2
n
+a
2
n−1
= 2a
n+1
a
n
a
n−1
+ 1. (3.23)
Từ (3.23) thay n lần lượt bằng m+ 2 và m+ 1 ta được
⇒ a
2
m+3
+a
2
m+2
+a
2
m+1
= 2a
m+2
a
m+3
a
m+1
+ 1. (3.24)
144 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
⇒ a
2
m+2
+a
2
m+1
+a
2
m
= 2a
m+2
a
m
a
m+1
+ 1 (3.25)
Trừ vế với vế của (3.24) và (3.25) ta được
a
2
m+3
−a
2
m
= a
m+2
a
m+1
(a
m+3
−a
m
)
⇒ a
m+3
+a
m
= 2a
m+1
a
m+2
(3.26)
(từ giả thiết dễ suy ra dãy số (a
n
) tăng nên a
m+3
−a
m
> 0).
Vì a
1
, a
2
, a
3
∈ N

⇒ a
n
∈ N

.
Từ (3.24) ta có a
m+3
(a
m+3
−2a
m+1
a
m+2
) +a
2
m+2
+a
2
m+1
−1 = 0
⇒ a
m+3
a
m
+ 1 = a
2
m+2
+a
2
m+1
. (3.27)
Từ (3.26) và (3.27) suy ra
(a
m+3
+ 1)(a
m
+ 1) = (a
m+2
+a
m+1
)
2
. (3.28)
Như vậy tích của (a
m+3
+ 1) và (a
m
+ 1) luôn là một số chính phương. Vì vậy
phần không chính phương của (a
m+3
+ 1) và (a
m
+ 1) là bằng nhau. Chú ý
là phần không chính phương của a
1
+ 1, a
2
+ 1, a
3
+ 1 là 2, do đó bằng quy
nạp ta thu được phần không chính phương của a
n
+ 1 là 2 với ∀n ∈ N

. Vậy
a
n
+ 1 = 2k
2
n
. Từ (3.28) ta được
k
m+3
k
m
= k
2
m+1
+k
2
m+2
−1. (3.29)
Mặt khác, trừ vế với vế của (3.26) và (3.27) ta thu được
(a
m+3
−1)(a
m
−1) = (a
m+2
−a
m+1
)
2
.
Lập luận như trên ta được a
n
−1 = 6l
2
n
(do a
1
−1, a
2
−1, a
3
−1 có phần không
chính phương là 6). Khi đó, ta có
6l
2
m
+ 2 = 2k
2
m
⇔ (k
m
+ 1)(k
m
−1) = 3l
2
m
. (3.30)
3.8. Dãy số và một số tính chất 145
Bằng quy nạp kết hợp với (3.26) ta dễ dàng chứng minh được với ∀n, a
n
đều
có dạng 4k + 1.
Suy ra k
m
là số lẻ, nên (k
m
+1) và (k
m
−1) đều có ước là 2. Từ (3.30) suy
ra một trong 2 số (k
m
+ 1) và (k
m
− 1) có dạng 2b
2
số còn lại là 6c
2
. Lại từ
(3.29) bằng quy nạp ta thấy k
m
luôn có dạng 6q + 1 nên k
m
+ 1 phải có dạng
2b
2
.
Vì vậy 2 +

2 + 2a
m
= 2 +

2.2k
m
= 2 + 2k
m
= 2.2b
2
= 4b
2
. Đpcm
Rõ ràng, với ví dụ này, đầu tiên ta phải chứng minh dãy số (a
n
) là dãy số
nguyên, sau đó chứng minh 2 + 2a
n
là số chính phương rồi mới chứng minh
yêu cầu bài toán. ở đây, ta phải sử dụng nhiều tính chất số học như tính chất
chia hết, chia có dư, tính chất về số chính phương,...
Như vậy, ta có thể xây dựng dãy số nguyên từ lời giải của phương trình
nghiệm nguyên. Chẳng hạn, từ phương trình Pell x
2
−Dy
2
= k, giả sử nó có
nghiệm không tầm thường (x
0
; y
0
), a, b là nghiệm cơ sở của phương trình
liên kết với nó x
2
− Dy
2
= 1. Khi đó hai dãy số (x
n
), (y
n
) xác định bởi
x
n+1
= ax
n
+ bDy
n
, y
n+1
= bx
n
+ ay
n
thì (x
n
), (y
n
) là nghiệm của phương
trình x
2
−Dy
2
= k. Từ đó ta có thể tìm được
x
n+1
= ax
n
+b

D(x
2
n
−k); y
n+1
= ay
n
+b

Dy
2
n
+k
và như vậy đã xuất hiện hai dãy số nguyên được cho bởi công thức không
nguyên.
Mặt khác, ta cũng có thể tạo ra dãy số nguyên xác định bởi công thức truy
hồi mà có phân số từ phương trình bậc hai: x
2
−4a
n
x +a
2
n
+ 2 = 0 như sau.
Theo định lí Vieet thì a
n+1
a
n−1
= a
2
n
+2, nên a
n+1
=
a
2
n
+ 2
a
n−1
. Khi đó ta có
bài toán: "Cho dãy số (a
n
) xác định bởi a
0
= 1, a
1
= 3, a
n+1
=
a
2
n
+ 2
a
n−1
. Chứng
minh rằng a
n
nguyên với mọi n". Để giải bài toán này ta có thể dùng phương
pháp tuyến tính hoá phương trình sai phân.
146 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Ví dụ 3.38. (Bulgari 1978) Cho dãy số (a
n
) thỏa mãn a
n+1
=
a
2
n
+c
a
n−1
.
Chứng minh rằng, nếu a
0
, a
1

a
2
0
+a
2
1
+c
a
0
a
1
là các số nguyên thì a
n
nguyên
với mọi n.
Hướng dẫn. Từ công thức truy hồi ta có a
n+1
a
n−1
−a
2
n
= c.
Từ đó suy ra a
n+1
=
a
2
0
+a
2
1
+c
a
0
a
1
a
n
−a
n−1
.
Bài tập
Bài toán 3.13. Cho dãy số (u
n
) xác định như sau
u
1
= α; u
2
= β, u
n+1
= au
n
−u
n−1
.
Chứng minh rằng u
n+1
u
n−1
−u
2
n
= aαβ −α
2
−β
2
, ∀n ≥ 2.
Bài toán 3.14. Cho dãy số (x
n
) xác định như sau
x
1
= α
2
; u
2
= β
2
, x
n+1
= (a
2
+ 2)x
n
−x
n−1
−2(aαβ −α
2
−β
2
).
Chứng minh rằng x
n
là số chính phương với mọi n.
Bài toán 3.15. Cho dãy số (a
n
) xác định như sau
a
1
= 1; a
2
= 2, a
3
= 24, a
n
=
6a
2
n−1
a
n−3
−8a
n−1
a
2
n−2
a
n−2
a
n−3
.
Chứng minh rằng, mọi n, a
n
nguyên và a
n
chia hết cho n.
Hướng dẫn.
Từ công thức truy hồi ta có
a
n
a
n−1
= 6
a
n−1
a
n−2
−8
a
n−2
a
n−3
.
Đặt b
n
=
a
n+1
a
n
, ta có b
1
= 2; b
2
= 12; b
n
= 6b
n−1
− 8b
n−2
. Giải phương trình
sai phân tuyến tính này, ta được b
n
= 4
n
−2
n
.
3.8. Dãy số và một số tính chất 147
Khi đó ta có a
n+1
= (4
n
− 2
n
)a
n
= 2
n
(2
n
− 1)a
n
. Rõ ràng a
1
.
.
.1, a
2
.
.
.2, a
3
.
.
.3.
Giả sử a
n
.
.
.n, n ≥ 3, ta sẽ chứng minh a
n+1
.
.
.(n + 1). Thật vậy, ta có
Nếu (n + 1) là số nguyên tố thì (2
n
− 1)
.
.
.(n + 1) (Định lý Fermat) nên
a
n+1
.
.
.(n + 1).
Nếu (n + 1) là hợp số thì (n + 1) phân tích thành tích các số nguyên tố p
nhỏ hơn n.
Mặt khác a
n+1
= 2
n
(2
n
− 1)a
n
, a
n
.
.
.n ⇒ a
n+1
.
.
.k, ∀k ≤ n ⇒ a
n+1
.
.
.p, với p
nguyên tố nhỏ hơn bằng n. Hay a
n+1
.
.
.(n + 1). Đpcm
Bài toán 3.16. Cho k ∈ N

. Cho dãy số (a
n
) xác định như sau
a
1
= k + 1; a
n+1
= a
2
n
−ka
n
+k, ∀n ∈ N

.
Chứng minh rằng ∀m = n, (a
m
, a
n
) = 1.
Hướng dẫn. Ta chỉ cần chứng minh với m > n, (a
m
, a
n
) = 1. Thật vậy,
với m > n ta có:
a
m
−k = a
2
m−1
−ka
m−1
= a
m−1
(a
m−1
−k)
= a
m−1
a
m−2
...a
n
(a
n
−k) = a
m−1
a
m−2
...a
1
.
Rõ ràng (a
m
, a
1
) = 1. Giả sử (a
m
, a
k
) = 1, 1 ≤ k ≤ n−1 < m−2. Ta sẽ chứng
minh (a
m
, a
n
) = 1. Giả sử (a
m
, a
n
) = d.
Ta có a
m
.
.
.d, a
n
.
.
.d ⇒ k
.
.
.d ⇒ a
n
− k
.
.
.d ⇒ a
n−1
a
n−2
...a
1
.
.
.d, theo giả thiết
(a
m
, a
k
) = 1∀k ≤ n −1 ⇒ (a
m
, a
n−1
a
n−2
...a
1
) = 1 ⇒ d = 1.
Tính chất giải tích
Tính chất giải tích của dãy số được thể hiện ở tính bị chặn, tính hội tụ
hay phân kì, tính tăng giảm, quy luật của dãy số như cấp số cộng, cấp số
nhân,...Ngoài ra tính chất giải tích của dãy còn thể hiện ở các biểu thức chứa
các số hạng của dãy số.
148 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Ví dụ 3.39. Cho dãy số (u
n
) thoả mãn điều kiện
u
1
= u
2
= 1, u
n+1
= 3u
n
−u
n−1
, ∀n ≥ 2.
Đặt S
n
=
¸
n
i=1
arccotu
i
. Chứng minh S
n
hội tụ. Tìm giới hạn của S
n
.
Hướng dẫn.
Gọi (f
n
) là dãy Phibonacci thoả mãn
f
1
= f
2
= 1, f
n+1
= f
n
+f
n−1
, ∀n ≤ 2.
Ta sẽ chứng minh bằng quy nạp
u
n
= f
2n−3
. (3.31)
Ta có u
3
= 2 = 1 + 1 = f
1
+ f
2
= f
3
, (3.31) đúng với n = 3. Giả sử (3.31)
đúng với ∀k ≤ n. Ta phải chứng minh, (3.31) đúng với n + 1. Thật vậy, ta có
u
n+1
= 3u
n
−u
n−1
= 3f
2n−3
−f
2n−5
= 2f
2n−3
+f
2n−4
= f
2n−3
+f
2n−2
= f
2n−1
.
Mà dãy Phibonacci (f
n
) có tính chất f
2
n
= f
n+1
f
n−1
+ (−1)
n−1
(dễ dàng
chứng minh bằng quy nạp).
Từ đó f
2
2k−3
= f
2k−2
f
2k−4
+ (−1)
2k−4
, ∀k ≥ 3 hay f
2k−3
=
f
2k−2
f
2k−4
+ 1
f
2k−2
−f
2k−4
.
Suy ra
arccotu
k
= arccotf
2k−3
= arccot

f
2k−2
f
2k−4
+ 1
f
2k−2
−f
2k−4

= arccotf
2k−4
−arccotf
2k−2
, ∀k ≥ 3.
⇒ S
n
=
¸
n
i=1
arccotu
i
=

4
−arccotf
2n−2
. Vậy limS
n
=

4
.
Ví dụ 3.40. Cho dãy số (u
n
) thoả mãn điều kiện
u
0
= 2; u
1
=
5
2
, u
n+1
= u
n
(u
2
n−1
−2) −u
1
, ∀n ≥ 1.
CMR với ∀n ≥ 1, [u
n
] = 2
2
n
−(−1)
n
3
.
3.8. Dãy số và một số tính chất 149
Hướng dẫn.
Ta đặt a
k
=
2
k
−(−1)
k
3
, k ≥ 0. Ta chứng minh a
n+1
= 2a
n
+ (−1)
n
.
Vì a
0
= 0; a
1
= 1 nên a
k
đều nguyên.
Ta chứng minh bằng quy nạp công thức sau
u
n
= 2
a
n
+ 2
−a
n
, n ≥ 0. (3.32)
Với k = 0, 1 dễ thấy. Giả sử (3.32) đúng với k = n−1 và k = n. Ta phải chứng
minh (3.32) đúng với k = n + 1. Thật vậy, ta có
u
n+1
= u
n
(u
2
n−1
−2) −
5
2
= (2
a
n
+ 2
−a
n
)[(2
a
n−1
+ 2
−a
n−1
)
2
−2] −
5
2
= (2
a
n
+ 2
−a
n
)(2
2a
n−1
+ 2
−2a
n−1
) −
5
2
= (2
a
n
+ 2
−a
n
)(2
a
n
−(−1)
n−1
+ 2
(−1)
n−1
−a
n
) −
5
2
= 2
2a
n
+(−1)
n
+ 2
(−1)
n−1
+ 2
−(−1)
n−1
+ 2
−2a
n
−(−1)
n

5
2
= 2
a
n+1
+ 2
−a
n+1
.
Như vậy, ta có ∀n ≥ 1, [u
n
] = [2
a
n
+ 2
−a
n
] = 2
a
n
,do 0 < 2
−a
n
< 1, n ≥ 0.
Ví dụ 3.41. Chứng minh rằng nếu (a
n
) là dãy số dương tăng chặt và không
bị chặn thì dãy
a
2
−a
1
a
2
+
a
3
−a
2
a
3
+ +
a
n
−a
n−1
a
n
không bị chặn.
Hướng dẫn. Trước hết ta chứng minh Bổ đề. Tồn tại dãy số nguyên dương
1 = k
1
< k
2
< < k
n
< thỏa mãn
n
¸
i=1
a
k
i
−a
k
i−1
a
k
i
. (3.33)
không bị chặn.
Thật vậy, chúng ta có thể xây dựng dãy (k
n
) thỏa mãn
a
k
i
−a
k
i−1
a
k
i

2
3
như sau.
150 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Giả sử đã xây dựng được 1 = k
1
< k
2
< < k
n−1
. Vì a
k
không bị chặn
nên luôn tồn tại môt số k
n
thỏa mãn a
k
n
≥ 3a
k
n−1
suy ra
a
k
n
−a
k
n−1
a
k
n

2
3
.
Từ đó mỗi số hạng trong chuỗi (3.33) luôn lớn hơn hoặc bằng
2
3
. Từ đó ta
được chuỗi (3.33) không bị chặn.
Bây giờ, ta có
a
k
i
+1
−a
k
i
a
k
i
+1
+
a
k
i
+2
−a
k
i
+1
a
k
i
+2
+ +
a
k
i+1
−a
k
i+1
−1
a
k
i+1

a
k
i
+1
−a
k
i
a
k
i+1
+ +
a
k
i+1
−a
k
i+1
−1
a
k
i+1

a
k
i+1
−a
k
i
a
k
i+1
.
Như vậy chuỗi đã cho lớn hơn chuỗi (3.33). Đpcm
Tính tuần hoàn của dãy số
Định nghĩa 3.1. Dãy số (u
n
) được gọi là dãy số tuần hoàn (cộng tính) nếu
tồn tại s ∈ N

sao cho u
n+s
= u
n
, ∀n ∈ N.
Số s như vậy được gọi là chu kì của dãy. Chu kì nguyên dương nhỏ nhất
của một dãy số tuần hoàn được gọi là chu kì cơ sở dãy số đó.
Trong thực hành, để chứng minh một dãy số là tuần hoàn không nhất thiết
phải xác định chu kì cơ sở của nó. Một dãy số tuần hoàn với chu kì 1 là dãy
hằng.
Định lý 3.2. ( Về tính tuần hoàn của dãy số dư ) Cho m, k ∈ N

, m ≥ 2 và
dãy số nguyên (a
n
) thoả mãn
a
n+k
= c
1
a
n+k−1
+c
2
a
n+k−2
+ +c
k
a
n
+c
k+1
, ∀n ∈ N

.
Trong đó a
1
, a
2
, ..., a
k
, c
1
, c
2
, ..., c
k
, c
k+1
là những số nguyên. Gọi r
n
là số dư
trong phép chia a
n
cho m. Khi đó, nếu (c
k
, m) = 1 thì dãy (r
n
) trên tuần
hoàn.
3.8. Dãy số và một số tính chất 151
Ví dụ 3.42. Cho dãy số (u
n
) xác định như sau
u
1
= 2, u
n+1
=
2 +u
n
1 −2u
n
, ∀n ≥ 1.
Chứng minh rằng
a) u
n
= 0 với mọi n nguyên dương.
b) Dãy không tuần hoàn.
Hướng dẫn.
Nhận xét: từ công thức truy hồi của dãy, ta liên tưởng đến công thức cộng
của hàm số lượng giác tang, và yêu cầu bài toán có liên quan đến tính tuần
hoàn. Vì thế, có thể nghĩ đến việc dùng đến phép thế lượng giác.
Gọi α là góc sao cho tan α = 2.
Ta có u
1
= tan α, u
2
=
2 tan α
1 −tan α
2
= tan 2α.
Theo quy nạp, ta chứng minh được u
n
= tan nα.
a) Từ công thức tính u
n
ta suy ra u
2n
=
2u
n
1 −u
2
n
.
Từ đó suy ra nếu tồn tại n để u
n
= 0 thì sẽ tồn tại n lẻ để u
n
= 0.
Giả sử u
2k+1
= 0, khi đó u
2k
= −2 và ta có
−2 = u
2k
=
2u
k
1 −u
2
k
⇒ u
2
k
+ u
k
−1 = 0 ⇒ u
k
vô tỉ, trong khi đó theo công
thức truy hồi cho trong giả thiết thì u
k
luôn hữu tỉ.
Như vậy, u
n
= 0, ∀n ≥ 1.
b) Giả sử dãy tuần hoàn.
Khi đó tồn tại hai số nguyên dương n và k, (n > k) sao cho u
n
= u
k
hay tan nα = tan kα ⇒ (n −k)α = mπ ⇒ u
n−k
= 0.
Mâu thuẫn với kết quả phần a).
Ví dụ 3.43. Cho dãy số (x
n
) xác định như sau x
1
= 19, x
2
= 5, x
3
= 1890,
x
n+3
= 30x
n+2
+ 4x
n+1
+ 2011x
n
+ 1664, ∀n ≥ 1.
Chứng minh rằng dãy số (x
n
) có vô số số hạng chia hết cho 2010.
152 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Hướng dẫn.
Gọi r
n
là số dư trong phép chia x
n
cho 2010. Ta có (2010, 2011) = 1 nên
dãy số (r
n
) tuần hoàn, giả sử với chu kì s.
Ta có ∀k ∈ N

2011x
ks
= x
ks+3
−30x
ks+2
−4x
ks+1
−1664
≡ x
3
−30x
2
−4x
1
−1664 (mod 2010)
≡ 1890 −30.5 −4.19 −1664 (mod 2010)
≡ 0 (mod 2010).
Mà (2011, 2010) = 1 nên x
ks
.
.
.2010.
Đặt n = ks, do có vô số k ∈ N

nên cũng có vô số n = ks ∈ N

để x
n
.
.
.2010.
Ví dụ 3.44. Cho dãy số (a
n
) xác định như sau

a
2n
= a
n
, ∀n ≥ 1,
a
4n+1
= 1, ∀n ≥ 1,
a
4n+3
= 0, ∀n ≥ 0.
Chứng minh rằng dãy số đó không tuần hoàn.
Hướng dẫn.
Giả sử dãy (a
n
) tuần hoàn, nghĩa là tồn tại s ∈ N

sao cho
a
n+s
= a
n
, ∀n ∈ N

.
Nếu s ≡ 0 (mod 4) thì s + 1 ≡ 1 (mod 4) suy ra a
s+1
= 1, mà
a
s+1
= a
1
nên a
1
= 1.
Mặt khác, do s ≡ 0 (mod 4) nên s = 2
k
t, với k, t ∈ N

, k > 1, t lẻ. Khi đó,
s +2
k−1
= 2
k−1
(2t +1). Từ đó, 1 = a
1
= a
2
k−1 = a
s+2
k−1 = a
2t+1
= 0 (do t lẻ).
Mâu thuẫn.
Nếu s ≡ 1 (mod 4) thì s + 2 ≡ 3 (mod 4) suy ra a
s+2
= 0, mà
a
s+2
= a
2
= a
1
nên a
1
= 0. Cũng có s + 4 ≡ 1 (mod 4) ⇒ a
s+4
= 1 mà
a
1
= a
4
= a
s+4
⇒ a
1
= 1. Mâu thuẫn.
3.8. Dãy số và một số tính chất 153
Nếu s ≡ 2 (mod 4) thì s + 3 ≡ 1 (mod 4) suy ra 0 = a
3
= a
s+3
= 1.
Mâu thuẫn.
Nếu s ≡ 3 (mod 4) thì s + 4 ≡ 3 (mod 4) suy ra a
s+4
= 0, mà
a
s+4
= a
4
= a
2
= a
1
nên a
1
= 0.
Lại có s + 2 ≡ 1 (mod 4) ⇒ a
1
= a
2
= a
s+2
= 1. Mâu thuẫn.
Như vậy, giả sử sai hay dãy đã cho không là dãy tuần hoàn.
Ví dụ 3.45. Cho dãy số thực (a
n
) thỏa mãn
[a
n
[ = a
n+1
+a
n−1
, ∀n = 1, 2, 3, ...
Chứng minh rằng dãy số tuần hoàn với chu kì 9.
Hướng dẫn.
Từ công thức truy hồi ta suy ra tổng của hai số kề nhau có ít nhất một số
không âm. Ta có [a
n
[ = a
n+1
+a
n−1
∀n = 1, 2, 3, ..., suy ra trong số a
n+1
, a
n−1
ít nhất một số không âm. Vì thế tồn tại hai số đứng kề nhau không âm, giả
sử là a
m
và a
m+1
. Ta có
a
m−1
= a
m
−a
m+1
; a
m+2
= a
m+1
−a
m
.
Suy ra a
m−1
và a
m+2
đối nhau hay một trong 2 số đó phải không âm. Do đó ta
có 3 số đứng kề nhau đều không âm. Đặc biệt số ở giữa 2 số đó sẽ bằng tổng
của 2 số còn lại. Ta kí hiệu chúng là a, a +b, b (a, b > 0). Theo công thức truy
hồi, nếu biết hai số hạng liên tiếp thì ta luôn xác định được số hạng đứng liền
trước và đứng liền sau 2 số đó. Vì vậy, ta có:
Nếu a ≤ b thì một phần của dãy sẽ là
..., b, 2b −a, −b, a, a +b, b, −a, a −b, b, 2b −a, ...
Nếu a ≤ b thì một phần của dãy sẽ là
..., 2a −b, a, b −a, −b, a, a +b, b, −a, a −b, 2a −b, a, ...
154 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Điều đó chứng tỏ dãy đã cho tuần hoàn với chu kì 9.
Chú ý. Ta có thể giải bài toán này bằng cách khác như sau.
Từ công thức truy hồi ta suy công thức truy hồi lùi a
n+1
= [a
n
[ − a
n−1
và công thức truy hồi tiến a
n−1
= [a
n
[ − a
n+1
. Với số tự nhiên n bất kì, ta sẽ
chứng minh a
n+9
= a
n
. Thật vậy, ta đặt a
n+4
= x, a
n+5
= y. Từ hai công thức
truy hồi lùi và tiến trên ta biểu diễn được a
n+9
và a
n
theo x, y như sau.
a
n+9
= [[[[y[ −x[ −y[ −[y[ +x[ −[[y[ −x[ +y; (3.34)
a
n
= [[[[x[ −y[ −x[ −[x[ +y[ −[[x[ −y[ +x. (3.35)
Đặt biểu thức bên phải của (3.34) là g(x, y), khi đó biểu thức bên phải của
(3.35) là g(y, x). Ta chứng minh g(x, y) = g(y, x) bằng cách xét 3 trường hợp
0l ≤ y; x ≤ 0 ≤ y; x ≤ y ≤ 0.
Ta có bài toán áp dụng: Dãy số (x
n
) thỏa mãn điều kiện
x
10
= 3; x
11
= −2; x
n+1
= [x
n
[ −x
n−1
, ∀n ≥ 12.
Hãy tính S := x
2
2001
+x
2
2002
+ +x
2
2010
.
Hướng dẫn. Xét dãy số y
n
= x
n+10
. Rõ ràng dãy (y
n
) tuần hoàn với chu kì
9. Đáp số S = 87.
Dãy số và đẳng thức
Những bài toán về dãy số mà cần chứng minh một số số hạng nào đó của
nó thoả mãn đẳng thức, ta hay sử dụng đến phương pháp quy nap.
Ví dụ 3.46. Cho hai dãy số (x
n
), (y
n
) xác định như sau

x
0
= 0, x
1
= 1,
x
n+1
= 4x
n
−x
n−1
, ∀n ≥ 1

y
0
= 1, y
1
= 2,
y
n+1
= 4y
n
−y
n−1
, ∀n ≥ 1
Chứng minh rằng mọi n, y
2
n
= 3x
2
n
+ 1.
3.8. Dãy số và một số tính chất 155
Hướng dẫn.
Ta dùng phương pháp quy nạp. Dễ kiểm tra đẳng thức đúng với n = 0, 1.
Giả sử đẳng thức đúng với n từ 1 đến k, (k ∈ N

). Ta sẽ chứng minh đẳng
thức đúng với n = k + 1. Thật vậy, ta có
y
2
k+1
= (4y
k
−y
k−1
)
2
= 4y
2
k
−8y
k
y
k−1
+y
2
k−1
= 3(16x
2
k
−8x
k
x
k−1
+x
2
k−1
) + 1 + 24x
k
x
k−1
−y
k
y
k−1
+ 16
= 3x
2
k+1
+ 1 + 24x
k
x
k−1
−y
k
y
k−1
+ 16.

24x
k
x
k−1
−y
k
y
k−1
+ 16 = 6(x
k+1
+x
k−1
)x
k−1
−2(y
k+1
+y
k−1
)y
k−1
+ 16
= 6x
k+1
x
k−1
+ 6x
2
k−1
−2y
k+1
y
k−1
−2y
2
k−1
+ 16
= 6(x
2
k
−1) + 6x
2
k−1
−2y
2
k−1
−2(y
2
k
+ 3) + 16 = 0
(do x
k+1
x
k−1
−x
2
k
= −1; y
k+1
y
k−1
−y
2
k
= 3, theo bài toán 2.1.1). Đpcm
Ví dụ 3.47. Cho a, A > 0 là những số bất kì và dãy (a
n
) xác định

a
0
= a,
a
n+1
=
1
2

a
n
+
A
a
n

, ∀n ≥ 0.
Chứng minh rằng ∀n ≥ 1, ta luôn có
a
n


A
a
n
+

A
=

a
1


A
a
1
+

A

2
n−1
. (3.36)
Hướng dẫn. Dùng quy nạp.
Hiển nhiên đẳng thức (3.36) cần chứng minh đúng với n = 1. Giả sử (3.36)
đúng với n = k, (k ∈ N

). Ta sẽ chứng minh (3.36) đúng với n = k + 1. Thật
156 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
vậy, ta có
a
k+1


A
a
k+1
+

A
=
1
2

a
k
+
A
a
k



A
1
2

a
k
+
A
a
k

+

A
=
a
2
k
−2a
k

A +A
a
2
k
+ 2a
k

A +A
=

a
k


A
a
k
+

A

2
=

a
1


A
a
1
+

A

2
k
(theo giả thiết quy nạp). Đpcm
Ví dụ 3.48. Cho dãy Phibonacci (u
n
) với xác định

u
1
= 1, u
2
= 1
u
n+2
= u
n+1
+u
n
, ∀n ≥ 1.
Chứng minh các đẳng thức sau
1. u
1
+u
2
+ +u
n
= u
n+2
−1, (∀n ≥ 2);
2. u
n+m
= u
n−1
u
m
+u
n
u
m+1
, (∀n ≥ 2, ∀m ≥ 1);
3. u
2
n
−u
n−1
u
n+1=(−1)
n+1, (∀n ≥ 2);
4. α
n
= u
n
α +u
n−1
, (∀n ≥ 2, α =
1 ±

5
2
);
5. 2u
n
−u
n+1
= u
n−2
, (∀n ≥ 3);
6. (2u
n
u
n+1
+ 2)
2
+ (u
n
u
n+3
)
2
= u
2
2n+3
, (∀n ≥ 1);
7. u
n
u
n+1
= u
n−1
u
n+2
+ (−1)
n
, (∀n ≥ 1).
Hướng dẫn. Dùng quy nạp. Chẳng hạn, chứng minh đẳng thức
u
n+m
= u
n−1
u
m
+u
n
u
m+1
(2) bằng quy nạp theo m. Với m = 1 ta có
u
n−1
u
1
+u
n
u
2
= u
n−1
+u
n
= u
n+1
,
và với m = 2, ta có
u
n−1
u
2
+u
n
u
3
= u
n−1
+ 2u
n
= (u
n−1
+u
n
) +u
n
= u
n+1
+u
n
= u
n+2
.
3.8. Dãy số và một số tính chất 157
Đẳng thức (2) đều đúng. Giả sử với số m nào đó các đẳng thức sau đúng
u
n+m
= u
n−1
u
m
+u
n
u
m+1
(3),
u
n+m+1
= u
n−1
u
m+1
+u
n
u
m+2
(4),
ta sẽ chứng minh đẳng thức sau đúng
u
n+m+2
= u
n−1
u
m+2
+u
n
u
m+3
.
Thật vậy, cộng vế với vế của (3) và (4), ta nhận được
u
n+m
+u
n+m+1
= u
n−1
(u
m
+u
m+1
) +u
n
(u
m+2
+u
m+1
)
⇒ u
n+m+2
= u
n−1
u
m+2
+u
n
u
m+3
.
Ví dụ 3.49. Cho dãy số (a
n
) được xác định như sau
a
k
= k −1, ∀k = 1, 2, 3, 4; a
2n−1
= a
2n−2
+ 2
n−2
, a
2n
= a
2n−5
+ 2
n
, ∀n ≥ 3.
Chứng minh rằng với ∀n ∈ N

, ta có các đẳng thức sau
1. 1 +a
2n−1
=
¸
12
7
.2
n−1

;
2. 1 +a
2n
=
¸
17
7
.2
n−1

.
Hướng dẫn. Trước hết ta chứng minh các đẳng thức sau bằng quy nạp
1.
¸
12
7
.2
n

=
¸
17
7
.2
n−1

+ 2
n−1
;
2.
¸
17
7
.2
n

=
¸
12
7
.2
n−2

+ 2
n+1
.
Sau đó ta chứng minh các đẳng thức của bài toán cũng bằng quy nạp.
Với n = 1, n = 2, kiểm tra trực tiếp, ta thấy 2 đẳng thức trên đúng. Giả
sử hai đẳng thức trên đúng với hai số tự nhiên liên tiếp n −1, n. Ta sẽ chứng
minh hai đẳng thức trên đúng cho giá trị tiếp theo n + 1.
158 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Từ định nghĩa của dãy 1 +a
2n+1
= 1 +a
2n
+2
n−1
. Chú ý tới đẳng thức (2)
cho giá trị n, ta có 1 +a
2n+1
=
¸
17
7
.2
n−1

+2
n−1
=
¸
12
7
.2
n

. Suy ra đẳng thức
(1) của bài toán đúng với giá trị n + 1.
Từ định nghĩa của dãy 1 + a
2n+2
= 1 + a
2n−3
+ 2
n+1
. Chú ý tới đẳng thức
(1) cho giá trị n − 1, ta có 1 + a
2n+2
=
¸
12
7
.2
n−2

+ 2
n+1
=
¸
17
7
.2
n

. Suy ra
đẳng thức (2) của bài toán đúng với giá trị n + 1. Đpcm
Dãy số và bất đẳng thức
Với bài toán liên quan đến bất đẳng thức thì phương pháp quy nạp và
phương pháp sai phân tỏ ra rất hữu hiệu.
Ví dụ 3.50. Cho dãy số (a
n
) xác định như sau

a
1
=
1
2
a
n+1
=
a
2
n
1 −a
n
+a
2
n
, ∀n ≥ 1.
Chứng minh rằng, a
1
+a
2
+ +a
n
< 1, ∀n ≥ 1.
Hướng dẫn. Dùng phương pháp sai phân.
Ta có a
2
=
1
3
, a
3
=
1
7
. Từ công thức truy hồi, ta có
1
a
n+1
= 1 −
1
a
n
+
1
a
2
n
.
Đặt u
n
=
1
a
n
. Ta có u
1
= 2; u
2
= 3; u
3
= 7 và
u
n+1
= u
2
n
−u
n
+ 1 ⇒ u
n+1
−1 = u
n
(u
n
−1) ⇒
1
u
n
=
1
u
n
−1

1
u
n+1
−1
.
Từ đó suy ra
S = a
1
+a
2
+ +a
n
=
1
u
1
+
1
u
2
+ +
1
u
n
=
1
u
1
−1

1
u
2
−1
+
1
u
2
−1

1
u
3
−1
+ +
1
u
n
−1

1
u
n+1
−1
=
1
u
1
−1

1
u
n+1
−1
= 1 −
1
u
n+1
−1
< 1
3.8. Dãy số và một số tính chất 159
(do u
n
tăng, u
1
= 2 suy ra u
n
> 1, ∀n ≥ 1). Đpcm
Nhận xét. Ta có thể chứng minh lim
¸
n
i=1
a
i
= 1 bằng cách chứng minh u
n
tăng không bị chặn trên, từ đó
1
u
n+1
−1
→ 0.
Ví dụ 3.51. Cho dãy số (e
n
) xác định như sau

e
1
= 2
e
n
= 2 +
¸
n
k=2
1
k!
, ∀n ≥ 2.
Chứng minh rằng, e
n
< 3 −
1
2
n−1
, ∀n ≥ 3.
Hướng dẫn. Dùng quy nạp.
Với mọi n = 3 ta có e
3
< 2, 67 < 2, 75 = 3 −
1
2
3−1
.
Giả sử đẳng thức cần chứng minh thoả mãn với n nào đó. Ta sử dụng
bất đẳng thức (n + 1)! > 2
n
với n > 1 và giả thiết quy nạp ta nhận được
e
n+1
= e
n
+
1
(n + 1)!
< (3−
1
2
n−1
) +
1
(n + 1)!
< 3−
1
2
n−1
+
1
2
n
= 3−
1
2
n
. Đpcm
Ví dụ 3.52. Cho dãy số thực dương (a
n
) thoả mãn bất đẳng thức
a
2
n
≤ a
n
−a
n+1
, ∀n ∈ N.
Chứng minh rằng, a
n
<
1
n
, ∀n ∈ N.
Hướng dẫn. Dùng quy nạp.
Dễ dàng kiểm tra bất đẳng thức đúng với n = 1, n = 2.
Giả sử a
n
<
1
n
, n ≥ 2. Xét hàm số f(x) = x − x
2
, tăng trên [0;
1
2
), mà
a
n
<
1
n
nên ta có
a
n+1
≤ f(a
n
) < f(
1
n
) =
1
n

1
n
2
=
1
n + 1

1
n
2
(n + 1)
<
1
n + 1
. Đpcm
Ví dụ 3.53. Cho dãy số nguyên không âm (a
n
) thoả mãn bất đẳng thức
a
n+m
≤ a
n
+a
m
, ∀n, m ∈ N.
Chứng minh rằng, a
n
< ma
1
+

n
m
−1

a
m
, ∀n > m.
160 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Hướng dẫn. Dùng quy nạp.
Trước hết bằng quy nạp theo k ta sẽ chứng minh
a
n
≤ ka
m
+a
n−mk
(∗), ∀k ≥
n
m
.
Thật vậy, theo giả thiết a
n
= a
n+(n−m)
≤ a
m
+a
n−m
, suy ra (∗) đúng với k = 1.
Giả sử (∗) đúng với k. Ta có
a
n
≤ ka
m
+a
n−mk
= ka
m
+a
m+n−mk−m
≤ ka
m
+a
m
+a
n−mk−m
= (k + 1)a
m
+a
n−(k+1)m
.
Tiếp theo, từ giả thiết ta có a
m
= a
1+(m−1)
≤ a
1
+a
m−1
≤ ≤ ma
1
.
Nếu n = mk +r, (r = 1, ..., m−1) thì từ a
m
≤ ma
1
, a
r
≤ ra
1
, ta suy ra
a
n
≤ ka
m
+a
n−mk
= ka
m
+a
r
=
n −r
m
a
m
+a
r
=
n −m+m−r
m
a
m
+a
r
=
n −m
m
a
m
+ +a
m

r
m
a
m
+a
r

n −m
m
a
m
+ma
1
−ra
1
+ra
1
= ma
1
+

n
m
−1

a
m
.
Ví dụ 3.54. Cho dãy số (x
n
) xác định như sau
x
1
= 1; x
n
=
1
x
1
+x
2
+ +x
n−1
, ∀n ≥ 2.
Chứng minh rằng, tồn tại n ∈ N

sao cho x
1
+x
2
+ +x
n
> 2010.
Hướng dẫn. Nhận thấy (x
n
) là dãy dương. Ta có
x
n+1
=
1
x
1
+x
2
+ +x
n−1
+x
n
=
1
1
x
n
+x
n
=
x
n
1 +x
2
n
≤ x
n
.
Suy ra (x
n
) là dãy giảm bị chặn dưới bởi 0. Suy ra x
n
hội tụ về a với a thoả
mãn a =
a
1 +a
2
. Ta được a = 0.
3.8. Dãy số và một số tính chất 161
Như vậy, tồn tại n
0
sao cho
∀n ≥ n
0
: x
n+1
<
1
2010

1
x
1
+x
2
+ +x
n−1
+x
n
<
1
2010
.
Vậy, tồn tại n ∈ N

sao cho x
1
+x
2
+ +x
n−1
+x
n
> 2010. Đpcm
Nhận xét: Thực chất bài toán trên là chứng minh (x
n
) hội tụ về 0.
Ví dụ 3.55. Cho X = (x
1
, x
2
, ..., x
n
), n ≥ 4 là dãy gồm n số không âm và
tổng của chúng bằng 1.
1. Chứng minh rằng x
1
x
2
+x
2
x
3
+ +x
n
x
1

1
4
.
2. Chứng minh rằng tồn tại một hoán vị Y = (y
1
, y
2
, ..., y
n
) của X sao cho
y
1
y
2
+y
2
y
3
+ +y
n
y
1

1
n
.
Hướng dẫn. Dùng quy nạp.
a) áp dụng phương pháp quy nạp với n ta chứng minh
(x
1
+x
2
+ +x
n
)
2
≥ 4(x
1
x
2
+x
2
x
3
+ +x
n
x
1
); (3.37)
ở đây x
i
≥ 0, n ≥ 4. Thật vậy, với n = 4, bất đẳng thức (3.37) tương đương
với (x
1
−x
2
+x
3
−x
4
)
2
≥ 0. Đẳng thức xảy ra khi và chỉ khi x
1
+x
3
= x
2
+x
4
.
Giả sử (3.37) đúng với n = k với k ≥ 4. Ta cần chứng minh
(x
1
+x
2
+ +x
k
+x
k+1
)
2
≥ 4(x
1
x
2
+x
2
x
3
+ +x
k
x
k+1
+x
k+1
x
1
). (3.38)
Vì tổng 2 vế của (3.38) là vòng tròn theo chỉ số, ta có thể giả thiết
x
k+1
≤ x
i
, i = 1, 2, ..., k. Khi đó từ giả thiết quy nạp suy ra
(x
1
+x
2
+ +(x
k
+x
k+1
))
2
≥ 4(x
1
x
2
+x
2
x
3
+ +x
k−1
(x
k
+x
k+1
)+(x
k
+x
k+1
)x
1
).
(3.39)
Bởi vì
x
1
x
2
+x
2
x
3
+ +x
k−1
(x
k
+x
k+1
) + (x
k
+x
k+1
)x
1
162 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
= (x
1
x
2
+x
2
x
3
+ +x
k
x
k+1
+x
k+1
x
1
) +x
k−1
x
k+1
+x
k
(x
1
−x
k+1
)
và x
1
−x
k+1
≥ 0 nên từ (3.39) suy ra (3.38).
Từ đó với x
1
+x
2
+ +x
n
= 1, ta nhận được ngay kết quả.
b) Với hoán vị bất kì Y = (y
1
, y
2
, ..., y
n
) của X ta đặt
S
Y
= y
1
y
2
+y
2
y
3
+ +y
n
y
1
.
Gọi S là tổng tất cả các S
Y
(tính theo tất cả n! hoán vị của X). Với sự cố
định i và j, i = j số lượng của những hoán vị của X, trong đó x
i
đứng trước
x
j
(xếp theo vòng lặp), là n(n −2)!. Từ đây,
S = n(n −2)!
n
¸
i,j=1,i=j
x
i
x
j
= n(n −2)!(1 −
n
¸
i=1
x
2
k
)
≤ n(n −2)!(1 −
1
n
(
n
¸
k=1
x
k
)
2
) = n(n −2)!(1 −
1
n
) = (n −1)!.
Suy ra số nhỏ nhất trong S
Y
không vượt quá
S
n!
=
1
n
. Đpcm
Ví dụ 3.56. Cho dãy số (x
n
) xác định như sau:
x
1
=
1
2
, x
n
=
2n −3
2n
x
n−1
, ∀n ≥ 2.
Chứng minh rằng x
1
+x
2
+ +x
n
< 1, ∀n ≥ 1.
Hướng dẫn. Dùng sai phân. Xét dãy số y
n
= (2n −1)x
n
. Ta có
y
n
= (2n −1)
2n −3
2n
x
n−1
=
(2n −1)(2n −3)
2n
.x
n−1
.
y
n−1
2(n −1) −1
⇒ y
n
=
2n −1
2n
.y
n−1
, ∀n ≥ 2. Công thức trên cũng đúng cho n = 1 nếu ta
đặt y
0
= 1.
Ta lại có y
n−1
−y
n
=
2n
2n −1
y
n
−y
n
=
y
n
2n −1
= x
n
, ∀n ≥ 1. Vì vậy
x
1
+x
2
+ +x
n
= (y
0
−y
1
) + (y
1
−y
2
) + + (y
n−1
−y
y
)
= y
0
−y
n
= 1 −y
n
< 1.
Đpcm.
3.8. Dãy số và một số tính chất 163
3.8.3 Bài tập
Bài tập có hướng dẫn giải
Phần này trình bày một số bài toán liên quan đến các tính chất của dãy
số có kèm theo hướng dẫn giải chi tiết, đặc biệt lời giải sử dụng các phương
pháp đã nêu.
Bài toán 3.17. Cho dãy số nguyên dương (a
n
) thỏa mãn
a
1
= 1; a
n
≤ 1 +a
1
+ +a
n−1
, ∀n ≥ 2. (3.40)
Chứng minh rằng với mọi số tự nhiên có thể biểu diễn như tổng của một vài
số được chọn trong dãy số trên.
Hướng dẫn.
Ta sẽ chứng minh mọi số tự nhiên N thỏa mãn bất đẳng thức
0 < N < 1 +a
1
+a
2
+ +a
n
có thể biểu diễn như một tổng của một vài số trong dãy a
1
, a
2
, ..., a
n
.
Thật vậy, ta dùng phương pháp quy nạp.
Với n = 1 mệnh đề đúng vì a
1
= 1, khi đó 0 < N < 1 + 1 nên N = 1 = a
1
.
Giả sử mệnh đề đúng với n = k ≥ 1, nghĩa là mọi số tự nhiên N thỏa
mãn bất đẳng thức 0 < N < 1 + a
1
+ a
2
+ + a
k
có thể biểu diễn như một
tổng của một vài số trong dãy a
1
, a
2
, ..., a
k
. Ta sẽ chứng minh nó cũng đúng
với n = k + 1.
Ta chỉ xét trường hợp sau là đủ
1 +a
1
+a
2
+ +a
k
< N < 1 +a
1
+a
2
+ +a
k
+a
k+1
.
Do (3.40) ta được
0 ≤ 1 +a
1
+a
2
+ +a
k
−a
k+1
≤ N −a
k+1
≤ 1 +a
1
+a
2
+ +a
k
.
Nếu N −a
k+1
= 0 thì mệnh đề đúng với n = k + 1.
164 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Nếu N −a
k+1
> 0 thì theo giả thiết quy nạp N −a
k+1
có thể biểu diễn như
tổng của một vài số trong a
1
, a
2
, ..., a
k
. Khi đó N biểu diễn như tổng trên và
cộng thêm a
k+1
. Đpcm
Bài toán 3.18. Cho dãy số nguyên tố (p
n
) thỏa mãn
2 = p
1
< p
2
< < p
n
< (3.41)
Chứng minh rằng giữa hai số p
1
+ p
2
+ + p
n
và p
1
+ p
2
+ + p
n
+ p
n+1
luôn có một số chính phương.
Hướng dẫn.
Trước hết, ta chứng minh rằng với n ≥ 7, p
n
> 2n + 1(∗) bằng phương
pháp quy nạp. Với n = 7, p
7
= 17 > 2.7 + 1, (∗) đúng. Giả sử (∗) đúng với
n = k, p
k
> 2k + 1, ta chứng minh (∗) đúng với n = k + 1. Thật vậy, do p
n

số lẻ với ∀n > 1 nên p
k+1
−p
k
≥ 2, nghĩa là
p
k+1
≥ p
k
+ 2 > 2k + 1 + 2 = 2(k + 1) + 1.
Tiếp theo, ta chứng minh với ∀n, y
n
> n
2
(∗∗), với y
n
= p
1
+p
2
+ +p
n
cũng
bằng quy nạp.
Dễ kiểm tra (∗∗) đúng với n = 1, ..., 7.
Giả sử (∗∗) đúng với n = k ≥ 7 ta có y
k
> k
2
.
Với n = k + 1, y
k+1
= y
k
+p
k+1
> k
2
+ 2k + 1 = (k + 1)
2
.
Gọi m
2
là số chính phương lớn nhất không lớn hơn y
n
. Theo trên, ta có
m = n + k, k > 0. Như vậy, với ∀n ≥ 1, tồn tại số k > 0 sao cho (n + k)
2

y
n
< (n +k + 1)
2
.
Ta chứng minh p
n+1
> 2(n +k) + 1.
Giả sử ngược lại, ta có p
n+1
≤ 2(n +k) + 1.
3.8. Dãy số và một số tính chất 165
Nhưng với n ≥ 2, p
n+1
≥ p
n
+ 2, suy ra
p
n
≤ 2(n +k) + 1 −2 = 2(n +k) −1,
p
n−1
≤ 2(n +k) + 1 −4 = 2(n +k) −3,
..................................................
p
n−j
≤ 2(n +k) + 1 −2(j + 1) = 2(n +k) −(2j + 1),
...........................................................
3 = p
2
≤ 2(n +k) + 1 −2(n −1) = 2(n +k) −(2n −3),
2 = p
1
≤ 2(n +k) + 1 −2n = 2(n +k) −(2n −1).
Cộng từng vế các bất đẳng thức trên, ta có
y
n
=p
1
+p
2
+ +p
n
≤ 2n(n +k) −(1 + 3 + + (2n −1))
=2n(n +k) −n
2
= n
2
+ 2nk +k
2
−k
2
= (n +k)
2
−k
2
.
Điều này mâu thuẫn với y
n
≥ (n + k)
2
. Như vậy p
n+1
> 2(n + k) + 1. Khi
đó y
n+1
= y
n
+p
n+
> (n +k)
2
+ 2(n +k) + 1 = (n +k + 1)
2
> y
n
.
Nghĩa là y
n
< (n +k + 1)
2
< y
n+1
.
Vậy (n +k + 1)
2
nằm giữa y
n
và y
n+1
.
Bài toán 3.19. Cho dãy số (a
n
) xác định như sau
a
1
= 1, a
2
= 2, a
n+2
= 2a
n+1
−a
n
+ 2, ∀n ≥ 1.
Chứng minh rằng, với mọi m ∈ N

, a
m
a
m+1
cũng là số hạng của dãy.
Hướng dẫn.
Tìm ra công thức số hạng tổng quát của dãy số là a
n
= (n −1)
2
+ 1.
Khi đó a
m
a
m+1
= [(m−1)
2
+ 1][m
2
+ 1] = (m
2
+m+ 1)
2
+ 1 = a
m
2
+m+2
.
Bài toán 3.20. Cho dãy số (a
n
) xác định như sau
a
1
= 1, a
n+1
= a
n
+
1
a
n
, ∀n ≥ 1.
166 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Chứng minh rằng a
n
> 1 +
2

3
(

n −1).
Hướng dẫn. a
n
< a
n+1
, ∀n ≥ 1 ⇒ a
n
≥ 1, ∀n ≥ 1.
Mặt khác,
a
2
n
=

a
n−1
+
1
a
n−1

2
= a
2
n−1
+
1
a
2
n−1
+ 2 ≤ a
2
n−1
+ 3, ∀n ≥ 2
⇒ a
2
n
≤ a
2
1
+ 3(n −1) = 3n −2 ⇒ a
n


3n −2.
Từ đó ta được
1
a
n−1
>
1

3
1

n −1
. Suy ra
a
n
= a
n−1
+
1
a
n−1
= a
1
+
1
a
2
+ +
1
a
n−1
≥ 1 +
1

3

1

1
+
1

2
+ +
1

n −1

.

1

1
+
1

2
+ +
1

n −1

≥ 2(

n −1) (∗).
Vậy a
n
> 1 +
2

3
(

n −1). Đpcm
Chú ý. Chứng minh (*) bằng phương pháp sai phân.
Bài toán 3.21. Cho dãy số (a
n
) xác định như sau
a
1
= 0, [a
n+1
[ = [a
n
+ 1[, ∀n ≥ 1.
Chứng minh rằng S = a
1
+a
2
+ +a
n
≥ −
n
2
.
Hướng dẫn.
Ta giả thiết ta có a
2
n+1
= (a
n
+ 1)
2
= a
2
n
+ 2a
n
+ 1, ∀n ≥ 1
⇒ a
2
2
+a
2
3
+ +a
2
n+1
= a
2
1
+a
2
2
+ +a
2
n
+ 2S +n
⇒ 2S +n = a
2
n+1
−a
2
1
= a
2
n+1
≥ 0 ⇒ S ≥ −
n
2
.
Đpcm
Bài toán 3.22. Xét dãy số (a
n
) có
a
1
= 1, a
2
= 2, a
3
= 3, a
4
= 4, a
5
= 5, a
6
= 119, a
n+1
= a
1
a
2
...a
n
−1, ∀n ≥ 5.
Chứng minh rằng a
2
1
+a
2
2
+ +a
2
70
= a
1
.a
2
...a
70
.
3.8. Dãy số và một số tính chất 167
Hướng dẫn.
Đặt b
n
= a
1
.a
2
...a
n
−a
2
1
−a
2
2
− −a
2
n
= a
n+1
+1 −a
2
1
−a
2
2
− −a
2
n
. Với
∀n ≥ 5 ta có
b
n+1
= a
1
.a
2
...a
n
a
n+1
−a
2
1
−a
2
2
− −a
2
n+1
= (a
n+1
+ 1)a
n+1
−a
2
1
−a
2
2
− −a
2
n+1
= a
n+1
−a
2
1
−a
2
2
− −a
2
n
= b
n
−1
⇒ b
n+1
= b
5
−(n −4) ⇒ b
70
= b
5
−65 = 0.
Bài toán 3.23. Cho dãy số (x
n
) thỏa mãn điều kiện
x
1
= 1, x
n+1
=
n
2
x
n
+
x
n
n
2
, ∀n ≥ 1.
Chứng minh rằng ∀n ≥ 4 ta luôn có [x
n
] = n.
Hướng dẫn.
x
2
= 3; x
3
=
49
12
, x
4
=
9.12
49
+
49
9.12
+ 2. Rõ ràng 4 +
2
4
< x
4
< 4 + 1.
Như vậy, bất đẳng thức kép n +
2
n
< x
n
< n + 1(∗) đúng với n = 4.
Giả sử (∗) đúng với n = k, k ≥ 4, nghĩa là k +
2
k
< x
k
< k + 1.
Ta sẽ chứng minh (∗) đúng với n = k + 1, nghĩa là chứng minh
k + 1 +
2
k + 1
< x
k+1
< k + 2.
Thật vậy, theo giả thiết quy nạp
x
k
< k + 1 ⇒
k
2
x
k
>
k
2
k + 1
= k −1 +
1
k + 1

x
k
> k +
2
k

x
k
k
2
>
k
2
+ 2
k
3
=
1
k
+
2
k
3
.
Từ đó suy ra
k
2
x
k
+
x
k
k
2
> k −1 +
1
k + 1
+
1
k
+
2
k
3
> k −1 +
1
k + 1
⇒ x
k+1
> k + 1 +
2
k + 1
.
168 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Mặt khác, cũng từ giả thiết quy nạp ta có
x
k+1
−2 =
k
2
x
k
+
x
k
k
2
<
k
3
k
2
+ 21
+
k + 1
k
2
= k +
k
2
+ 2k + 2 −k
2
k
2
(k
2
+ 2)
< k
⇒ x
k+1
< k + 2.
Như vậy n +
2
n
< x
n
< n + 1, ∀n ≥ 4, suy ra ∀n ≥ 4 ta luôn có [x
n
] = n.
Bài toán 3.24. Cho dãy số (a
n
) thỏa mãn điều kiện
a
0
= 1, a
1
= 6, a
n+2
= 6a
n+1
−a
n
, ∀n ≥ 0.
Chứng minh rằng
1. a
2
n+1
−6a
n
a
n+1
+a
2
n
= 1, ∀n ∈ N,
2. ∀n ∈ N

, ∃k ∈ N

: a
n
=
k(k + 1)
2
.
Hướng dẫn.
1) Từ công thức truy hồi ta có a
n+2
+a
n
= 6a
n+1
, ∀n ∈ N
⇒ a
2
n+2
−a
2
n
= 6a
n+1
(a
n+2
−a
n
), ∀n ∈ N
⇒ a
2
n+2
−6a
n+1
a
n+2
+a
2
n+1
= a
2
n+1
−6a
n
a
n+1
+a
2
n
= = a
2
1
−6a
0
a
1
+a
2
0
= 1.
2) Dễ thấy a
n
∈ N

, ∀n ∈ N. Ta có
8a
2
n
+ 1 = 8a
2
n
+a
2
n+1
−6a
n
a
n+1
+a
2
n
= a
2
n+1
−6a
n
a
n+1
+ 9a
2
n
= (a
n+1
−3a
n
)
2
.
Suy ra 8a
2
n
+1 là số chính phương lẻ, nghĩa là tồn tại k ∈ N

sao cho 8a
2
n
+1 =
(2k + 1)
2
hay a
n
=
k(k + 1)
2
. Đpcm
3.8. Dãy số và một số tính chất 169
Bài toán 3.25. Cho dãy số tự nhiên (a
n
) thỏa mãn điều kiện
a
n
= a
2
n−1
+a
2
n−2
+a
2
n−3
, ∀n ≥ 3.
Chứng minh rằng nếu a
k
= 2010 thì k ≤ 3.
Hướng dẫn. Phản chứng.
Giả sử k > 3, ta có a
n
∈ N, ∀n và
2010 = a
k
= a
2
k−1
+a
2
k−2
+a
2
k−3
⇒ a
2
k−1
< 2010 ⇒ a
k−1
≤ 44 (∗).
Mặt khác a
k−1
= a
2
k−2
+a
2
k−3
+a
2
k−4
(do k > 3)
⇒ a
k−1
≥ a
2
k−2
+a
2
k−3
⇒ a
k−1
+a
2
k−1
≥ 2010 ⇒ a
k−1
≥ 45 (∗∗).
(∗) và (∗∗) mâu thuẫn với nhau hay giả sử sai. Vậy ta có đpcm.
Bài toán 3.26. Cho các dãy số (a
n
), (b
n
), (c
n
), (d
n
) thỏa mãn điều kiện
a
n+1
= a
n
+b
n
, b
n+1
= b
n
+c
n
, c
n+1
= c
n
+d
n
, d
n+1
= d
n
+a
n
, ∀n ≥ 0.
Giả sử tồn tại hai số nguyên dương k, r sao cho
a
k+r
= a
k
, b
k+r
= b
k
, c
k+r
= c
k
, d
k+r
= d
k
,
Chứng minh rằng a
1
= b
1
= c
1
= d
1
= 0.
Hướng dẫn.
Đặt s
n
= a
n
+b
n
+c
n
+d
n
. Từ giả thiết suy ra
s
k+r
= s
k
; s
n+1
= 2s
n
, ∀n ≥ 0.
Bằng quy nạp ta tìm được s
n
= 2
n
s
0
, ∀n ≥ 0.
Vì vậy ta có 2
k+r
s
0
= 2
r
s
0
⇒ s
0
= 0 ⇒ s
n
= 0 ∀n ≥ 0.
Lại có ∀n ≥ 1
a
n
+c
n
= (a
n−1
+b
n−1
) + (c
n−1
+d
n−1
) = s
n−1
= 0. (1)
170 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Đặt w
n
= a
2
n
+b
2
n
+c
2
n
+d
2
n
. Ta có w
k+r
= w
k

w
n+1
= (a
n
+b
n
)
2
+ (b
n
+c
n
)
2
+ (c
n
+d
n
)
2
+ (d
n
+a
n
)
2
= 2(a
2
n
+b
2
n
+c
2
n
+d
2
n
) + (a
n
b
n
+b
n
c
n
+c
n
d
n
+d
n
a
n
)
= 2w
n
+ 2(a
n
+c
n
)(b
n
+d
n
).
Do (1) nên w
n+1
= 2w
n
, với n ≥ 1.
Theo quy nạp ta được w
n
= 2
n−1
w
1
, ∀n ≥ 1.
Từ đó 2
k+r−1
w
1
= 2
k−1
w
1
⇒ w
1
= 0 ⇒ a
1
= b
1
= c
1
= d
1
= 0. Đpcm
Bài toán 3.27. Cho hai dãy số (x
n
), (y
n
) thỏa mãn điều kiện
x
0
= y
0
= 1, x
n+1
=
x
n
+ 2
x
n
+ 1
, y
n+1
=
y
2
n
+ 2
2y
n
, ∀n ≥ 0.
Chứng minh rằng y
n
= x
2
n
−1
, ∀n ≥ 0.
Hướng dẫn.
Xét hai dãy số (a
n
), (b
n
) xác định
a
n
=
x
n


2
x
n
+

2
, b
n
=
y
n


2
y
n
+

2
, ∀n ≥ 0.
Ta có a
0
= b
0
=
1 −

2
1 +

2
:= λ. Từ công thức trên ta chứng minh được a
n+1
=
λa
n
, b
n+1
= b
2
n
. Bằng quy nạp ta có
a
n
= λ
n+1
, b
n
= λ
2
n
, ∀n ≥ 0.
Thay n bởi 2
n
−1 ta được a
2
n
−1
= λ
(2
n
−1)+1
= λ
2
n
= b
n
. Khi đó
x
2
n
−1


2
x
2
n
−1
+

2
=
y
n


2
y
n
+

2
⇒ 1 −
2

2
x
2
n
−1
+

2
= 1 −
2

2
y
n
+

2
⇒ x
2
n
−1
= y
n
. Đpcm
3.8. Dãy số và một số tính chất 171
Bài tập tự giải
Bài toán 3.28. Cho x
1
, x
2
, ...., x
n
là các số thực bất kì. Chứng minh rằng:
x
1
1 +x
2
1
+
x
2
1 +x
2
1
+x
2
2
+ +
x
2
1 +x
2
1
+ +x
2
n
<

n.
Bài toán 3.29. Tìm phần nguyên của tổng S = 1 +
1

2
+
1

3
+ +
1

100
.
Bài toán 3.30. Cho dãy số (a
n
) xác định như sau
a
0
= 1, a
1
= a, a
n+2
= 2a
n+1
−a
n
+ 2, ∀n ≥ 1.
Chứng minh rằng, với nếu a ∈ N

thì ∀n ∈ N tồn tại m ∈ N sao cho a
n
a
n+1
=
a
m
.
Bài toán 3.31. Cho dãy số (a
n
) xác định như sau
a
1
= a, a > 1, 2011a
n+1
= a
2
n
+ 2010a
n
, ∀n ≥ 1.
Chứng minh rằng, với ∀n ∈ N

ta có
¸
n
i=1
a
i
a
i+1
−1
<
2011
a −1
.
HDG. Sử dụng phương pháp sai phân.
Bài toán 3.32. Cho dãy số (a
n
) xác định như sau
a
1
= 3, a
n+1
= a
2
n
−3a
n
+ 4, ∀n ≥ 1.
Chứng minh rằng, với ∀n ∈ N

ta có
¸
n
i=1
1
u
i
−1
< 1.
HDG. Sử dụng phương pháp sai phân.
Bài toán 3.33. Cho dãy số (a
n
) thỏa mãn
0 < a
1
< 1, a
n+1
=
a
2
n
n
2
+a
n
, ∀n ≥ 1.
Chứng minh rằng, dãy số (a
n
) bị chặn.
172 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
HDG. Sử dụng phương pháp sai phân.
Bài toán 3.34. Cho dãy số thực (a
n
) thỏa mãn
a
n+1
=
a
2
n
−1
2a
n
, ∀n ≥ 0.
Chứng minh rằng, dãy số (a
n
) chứa vô hạn số hạng âm, vô hạn số hạng dương.
HDG. Sử dụng phương pháp phép thế lượng giác, đặt a
0
= cot πt.
Bài toán 3.35. Cho dãy số (a
n
) thỏa mãn a
1
= 1.2.3, a
n
= n(n + 1)(n + 2).
Kí hiệu S
n
= a
1
+a
2
+ a
n
. Chứng minh rằng 4S
n
+ 1 là số chính phương.
HDG. Sử dụng phương pháp sai phân, với
a
n+1
=
1
4
((n + 1)(n + 2)(n + 3)(n + 4) −n(n + 1)(n + 2)(n + 3)).
Bài toán 3.36. Cho dãy số (a
n
) thỏa mãn
a
1
= a
2
= a
3
= a
4
= a
5
= 1, a
n+6
a
n+1
= a
n+2
a
n+5
+a
n+3
a
n+4
∀n ≥ 0.
Chứng minh rằng a
n
∈ N, n ∈ N

.
HDG. Sử dụng phương pháp quy nạp.
Đã có n + 5 số hạng đầu tiên là số tự nhiên, ta cần chứng minh a
n+6
∈ N
bằng cách chứng minh a
n+2
a
n+5
≡ −a
n+3
a
n+4
( mod a
n+1
).
Bài toán 3.37. Cho dãy số (a
n
) thỏa mãn
a
1
< 0a
n+1
= a
n

1
a
n
∀n ≥ 1.
Chứng minh rằng tồn tại k, 1 ≤ k ≤ 2010 thỏa mãn a
k
< 0.
HDG. Chứng minh tồn tại k, 1 ≤ k ≤ 1626 thỏa mãn a
k
< 0.
Bài toán 3.38. Cho dãy số (a
n
) thỏa mãn
a
1
= 2, a
2
= 3, a
n+1
= 2a
n−1
hoặc a
n+1
= 3a
n
−2a
n−1
, ∀n ≥ 2.
Chứng minh rằng không có số hạng nào của dãy nằm trong đoạn từ 1600 đến
2010.
3.8. Dãy số và một số tính chất 173
HDG. Sử dụng phương pháp quy nạp chứng minh a
n
= 2
x
n
+a
n
= 2
y
n
với
x
n
, y
n
∈ N và hoặc x
n
= x
n−1
; y
n
= y
n−1
+ 1 hoặc x
n
= x
n−1
+ 1; y
n
= y
n−1
.
Bài toán 3.39. Cho dãy số (a
n
) thỏa mãn
a
0
= 0, a
1
= 1, a
n+2
= 3a
n+1
−2x
n
, ∀n ≥ 1.
Đặt y
n
= x
2
n
+ 2
n+2
. Chứng minh rằng y
n
là số chính phương lẻ.
HDG. Tìm số hạng tổng quát của (x
n
).
Bài toán 3.40. Xét các số dương x
1
, x
2
, ..., x
n
thỏa mãn
¸
x
i
=
¸ 1
x
i
. Chứng
minh rằng
¸ 1
n −1 +x
i
≤ 1.
HDG. Đặt y
n
=
1
n −1 +x
i
. Khi đó ta cần chứng minh
¸
y
i
≤ 1. Sử dụng
phương pháp phản chứng.
Bài toán 3.41. Xét dãy số (a
n
) thỏa mãn a
n+2
= a
n+1
−a
n
. Giả sử tổng của
2009 số hạng đầu tiên là 2011, tổng của 2011 số hạng đầu tiên là 2009. Hỏi
tổng của 2020 số hạng đầu tiên là bao nhiêu?
HDG. Chứng minh dãy số trên tuần hoàn với chu kì 6.
3.8.4 Kết luận
Chuyên đề đã trình bày một số phương pháp giải bài toán về dãy số có
liên quan đến tính chất, cùng với các ví dụ minh họa, áp dụng chúng để chứng
minh tính chất của dãy số. Trong phần áp dụng này, người viết có giới thiệu
một số tính chất thường gặp về dãy số, chủ yếu minh họa qua các ví dụ cùng
hướng dẫn giải kết hợp với nhận xét về lời và bản chất của bài toán để người
đọc hiểu và nắm bắt được vấn đề dễ dàng. Cuối cùng, người viết đưa ra các
bài tập liên quan, một số bài có hướng dẫn giải chi tiết để một lần nữa người
đọc thấy rõ hơn về các bài toán dạng này, một số bài có đưa ra định hướng
174 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
phương pháp giải nhưng không hướng dẫn chi tiết để người đọc tự giải, rèn
luyện, thu hoạch kết quả của mình khi đọc chuyên đề. Qua chuyên đề này,
người viết thấy rằng cần phải nghiên cứu sâu hơn nữa về các tính chất đã nêu
của dãy số, còn rất nhiều các phương pháp giải khác chưa được đưa ra, rất
nhiều tính chất khác về dãy số vẫn chưa được khám phá. Người viết rất mong
quý đọc giả quan tâm và bổ sung thêm.
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Văn Mậu, Chuyên đề chọn lọc dãy số và áp dụng, NXB Giáo
Dục, 2008.
2. Nguyễn Văn Mậu, Nguyễn Nguyễn Văn Tiến, Một số chuyên đề giải tích
bồi dưỡng học sinh giỏi trung học phổ thông, NXB Giáo Dục Việt Nam, 2009.
3. Nguyễn Hữu Điển, Phương pháp quy nạp toán học, NXB Giáo Dục, 2001.
4. Nguyễn Văn Nho, Tuyển tập các bài toán từ những cuộc thi tại Trung
Quốc, NXB Giáo Dục, 2003.
5. Andrei Negut, Problems for the Mathematican Olympiad.
6. Tạp chí toán học và tuổi trẻ, Tuyển tập 5 năm, NXB Giáo Dục, 2003.
7. Tài liệu từ Internet.
3.9 Một số phương pháp giải hệ phương trình trong các
bài thi học sinh giỏi
Huỳnh Tấn Châu Trường THPT Chuyên Lương Văn Chánh, Phú Yên
3.9.1 Dùng các phép biến đổi đại số
Bài toán 1. (CHọN ĐộI TUYểN TP Hà NộI Ọ 2005)
Một số phương pháp giải hệ phương trình 175
Giải hệ phương trình:

1
x
+
1
2y
= (x
2
+ 3y
2
) (3x
2
+y
2
)
1
x

1
2y
= 2 (y
4
−x
4
)
Lời giải.
ĐK: x = 0, y = 0
Hệ phương trình ⇔

2
x
= x
4
+ 5y
4
+ 10x
2
y
2
1
y
= 5x
4
+y
4
+ 10x
2
y
2

2 = x
5
+ 10x
3
y
2
+ 5xy
4
1 = 5x
4
y + 10x
2
y
3
+y
5

3 = x
5
+ 5x
4
y + 10x
3
y
2
+ 10x
2
y
3
+ 5xy
4
+y
5
1 = x
5
−5x
4
y + 10x
3
y
2
−10x
2
y
3
+ 5xy
4
−y
5

3 = (x +y)
5
1 = (x −y)
5

x +y =
5

3
x −y = 1

x =
1 +
5

3
2
y =
−1 +
5

3
2
Bài toán 2. Giải hệ phương trình:

4

x

1
4
+
2

x +

y
x +y

= 2
4

y

1
4

2

x +

y
x +y

= 1
Lời giải.
Nếu x = 0 hoặc y = 0 hoặc x = y = 0 thì hệ vô nghiệm.
Do đó điều kiện của hệ: x > 0 và y > 0.
Đặt

x = u,

y = v (u, v > 0), hệ đã cho trở thành:


u

1
4
+
2u +v
u
2
+v
2

= 2

v

1
4

2u +v
u
2
+v
2

= 1

2

u
+
1

v
=
1
2
(1)
2

u

1

v
=
4u + 2v
u
2
+v
2
(2)
Nhân (1) và (2) vế theo vế ta được: 2v (u
2
+ 2v
2
) − u(u
2
+ 2v
2
) = 0 hay
(2v −u) (u
2
+ 2v
2
) = 0, suy ra u = 2v.
Thay u = 2v vào (1) ta được

v = 2

1 +

2

hay v = 4

3 + 2

2


u = 8

3 + 2

2

, suy ra x = 64

17 + 12

2

; y = 16

17 + 12

2

.
176 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Bài toán 3.
Giải hệ phương trình sau:

x
4
+ 2y
3
−x = −
1
2
+ 3

3(1)
y
4
+ 2x
3
−y = −
1
2
−3

3(2)
z +y −x = log
3
(y −x) (3)
Lời giải.
Điều kiện : yx > 0
Cộng phương trình (1) và (2) vế theo vế ta được
x
4
+2x
3
−x+
1
4
+y
4
+2y
3
−y+
1
4
= 0 ⇔

x
2
+x −
1
2

2
+

y
2
+y −
1
2

2
= 0(4)
⇒ x, y ∈

−1 −

3
2
,
−1 +

3
2
¸
Xét phương trình t
2
+t −
1
2
= 0 (*) . Giả sử α là một nghiệm của pt (*)
⇒ α
2
= −α +
1
2
, α
3
= −α
2
+
α
2
=
3α −1
2
, α
4
= −2α +
3
4
Tức là x
4
= −2x +
3
4
, y
3
=
3y −1
2
, thay vào (1) ta được yx =

3 ⇒ x =
−1 −

3
2
, y =
−1 +

3
2
thoả mãn (1) , (2) và (4)
Với yx =

3 (thoả điều kiện) , thay vào (3) ta được
z +

3 = log
3

3 =
1
2
⇒ z =
1
2


3
Vậy hệ phương trình đã cho có nghiệm là
x =
−1 −

3
2
, y =
−1 +

3
2
, z =
1 −2

3
2
Bài toán 4. (CHọN ĐổI TUYểN PTNK- ĐHQG TPHCM Ọ 2004) Giải hệ
phương trình :

u +v = 2(1)
ux +vy = 3(2)
ux
2
+vy
2
= 5(3)
ux
3
+vy
3
= 9(4)
Một số phương pháp giải hệ phương trình 177
Lời giải.
Cách 1. Từ (1) ⇒ v = 2 −u, thế vào (2) : ux +(2 −u)y = 3 ⇔ u(x −y) =
3 −2y Thế v = 2 −u vào (3) : ux
2
+ (2 −u) y
2
= 5
⇒ u(x
2
−y
2
) = 5 −2y
2
⇒ (3 −2y) (x +y) = 5 −2y
2
'dou(x −y) = 3 −2y`
⇔ 3(x +y) −2xy = 5 (5)
Thế v = 2 −u vào (4) : ux
3
+ (2 −u) y
3
= 9
⇒ u(x
3
−y
3
) + 2y
3
= 9
⇒ (3 −2y) (x
2
+xy +y
2
) + 2y
3
= 9
⇒ 3(x +y)
2
−3xy −2xy(x +y) = 9 (6)
Từ (5) và (6):

3(x +y) −2xy = 5
3(x +y)
2
−3xy −2xy(x +y) = 9
Đặt x +y = a, xy = b
Ta có :

3a −2b = 5
3a
2
−2ab −3b = 9

a = 3
b = 2

x +y = 3
xy = 2

x = 2
y = 1

x = 1
y = 2
Thế các giá trị của x và y vào hai phương trình đầu:
* Với x = 2, y = 1

u +v = 2
2u +v = 3

u = 1
v = 1
⇒ (x, y, u, v) = (2, 1, 1, 1)
* Với x = 1, y = 2

u +v = 2
u + 2v = 3

u = 1
v = 1
⇒ (x, y, u, v) = (1, 2, 1, 1)
Vậy hệ phương trình có 2 nghiệm x, y, u, v là 2, 1, 1, 1 và (1, 2, 1, 1)
Cách 2.
* Xét x = 0 ⇒ vy = 3, vy
2
= 5, vy
3
= 9
- Nếu y = 0 hoặc v = 0, hệ phương trình vô nghiệm.
- Nếu y = 0, v = 0 ⇒

y =
5
3
y =
9
5
: Hệ phương trình vô nghiệm
178 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
* Vậy x = 0, hệ phương trình ⇔

ux +vx = 2x(1

)
ux
2
+vxy = 3x(2

)
ux
3
+vxy
2
= 5x(3

)
ux
3
+vy
3
= 9(4

)
Lấy (1) −(2) vế theo vế: v(xy) = 2x3 (a)
(2) −(3) : vy(xy) = 3x5 (b)
(3) −(4) : vy2(xy) = 5x9 (c)
- Nếu v = 0 hoặc y = 0, hệ phương trình vô nghiệm
- Nếu x = y, hệ phương trình vô nghiệm
Suy ra v = 0, y = 0, x = 0
Lấy (a) chia (b) vế theo vế:
1
y
=
2x −3
3x −5
(5)
Lấy (b) chia (c) vế theo vế :
1
y
=
3x −5
5x −9
(6)
Từ (5) và (6) suy ra:
2x −3
3x −5
=
3x −5
5x −9
⇔ (2x −3)(5x −9) = (3x −5)
2
⇔ 10x
2
−33x + 27 = 9x
2
−30x + 25 ⇔ x
2
−3x + 2 = 0 ⇔
¸
x = 1
x = 2
* Thế x = 1 vaò (5) ta được y = 2
Thế x = 1 vaò (a): v = 1 ⇒ u = 1
* Thế x = 2 ta được: y = 1, v = 1, u = 1
Vậy hệ phương trình có 2 nghiệm (x, y, u, v) là 2, 1, 1, 1 và (1, 2, 1, 1) Bài
toán 5. (VMO Ọ 2010) Giải hệ phương trình :

x
4
−y
4
= 240
x
3
−2y
3
= 3(x
2
−4y
2
) −4(x −8y)
Lời giải.
Cách 1. Nhân phương trình thứ hai với −8 rồi cộng với phương trình thứ
nhất, ta được x
4
−8x
3
+ 24x
2
−32x + 16 = y
4
−16y
3
+ 96y
2
−256y + 256
⇔ (x −2)
4
= (y −4)
4
x −2 = y −4 ∨ x −2 = 4 −y
x = y −2 ∨ x = 6 −y
Một số phương pháp giải hệ phương trình 179
Thay vào phương trình đầu, ta được :
(1) −8y
3
+ 24y
2
−32y + 16 = 240 ⇔ y
3
−3y
2
+ 4y + 28 = 0
⇔ (y + 2)(y
2
−5y + 14) = 0. Suy ra y = −2 và x = −4.
(2) −24y
3
+ 216y
2
−864y + 1296 = 240 ⇔ y
3
−9y
2
+ 36y −44 = 0
⇔ (y −2)(y
2
−7y + 22) = 0. Suy ra y = 2 và x = 4.
Vậy hệ đã cho có 2 nghiệm là (x, y) = (−4, −2) và (x, y) = (4, 2).
Cách 2. Đặt y = 2t thay vào phương trình và viết lại hệ dưới dạng

x
4
+ 16 = 16(t
4
+ 16) (1)
x
3
−3x
2
+ 4x = 16(t
3
−3t
2
+ 4t) (2)
Nhân chéo 2 phương trình này, ta được
(x
4
+ 16)(t
3
−3t
2
+ 4t) = (t
4
+ 16)(x
3
−3x
2
+ 4x) (3)
Dễ thấy nếu (x, t) là nghiệm của hệ thì xt = 0 nên ta chia hai vế của
phương trình trên cho x
2
t
2
thì được :
(x
2
+
16
x
2
)(t −3 +
4
t
) = (t
2
+
16
t
2
)(x −3 +
4
x
)
Từ đây nếu đặt u = x + 4/x và v = t + 4/t thì ta có phương trình
(u
2
−8)(v −3) = (v
2
−8)(u −3)
⇔ u
2
v −v
2
u −3(u
2
−v
2
) + 8(u −v) = 0
(u −v)(uv −3(u +v) + 8) = 0 (4)
Từ (1) ta suy ra rằng x và t cùng dấu. Do đó áp dụng bất đẳng thức
AM-GM ta dễ dàng suy ra u, v hoặc cùng ≥ 4 hoặc cùng ≤ −4.
Suy ra (u −3) và (v −3) luôn lớn hơn hay bằng 1 hoặc luôn nhỏ hơn hay
bằng −7. Suy ra uv −3(u + 3) + 8 = (u −3)(v −3) −1 ≥ 0.
Dấu bằng chỉ có thể xảy ra khi u = v = 4.
Từ lý luận trên và từ (2) ta suy ra u = v, từ đó suy ra x = t hoặc x = 4/t.
Trường hợp x = t. Thay vào phương trình (1) ta được t
4
+16 = 16(t
4
+16),
vô nghiệm.
180 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Trường hợp x = 4/t. Thay vào phương trình (1), ta được :
256/t
4
+ 16 = 16(t
4
+ 16)
⇔ t
8
+15t
4
−16 = 0 ⇔ (t
4
−1)(t
4
+16) = 0 Suy ra t = ±1. Từ đó ta được
các nghiệm (x, y) = (4, 2) và (−4, −2).
Nhận xét. Lời giải 1 khá ngắn gọn nhưng đó là 1 ý tưởng không dễ nghĩ ra.
Nếu như đặt x = 2u, y = 2v và đưa về hệ phương trình

u
4
−v
4
= 15
2(u
3
−2v
3
) = 3(u
2
−4v
2
) −2(u −8v)
thì có lẽ sẽ dễ nhìn thấy các hệ số nhị thức hơn.
Dù sao thì đây là một ý tưởng không mới. Nó đã được sử dụng ở VMO
2004, bảng B. Thậm chí xét về một mặt nào đó thì bài VMO 2004 còn khó
hơn bài năm nay. Cụ thể bài VMO 2004 như sau:
Giải hệ phương trình sau :

x
3
+ 3xy
2
= −49
x
2
−8xy +y
2
= 8y −17x.
Cách giải đáp án của bài này như sau: Đặt x + y = u, x − y = v thì
x = (u +v)/2, y = (u −v)/2 và hệ có thể đưa về dạng :

u
3
+v
3
= −98
−3u
2
+ 5v
2
= −9u −25v
Sau đó nhận phương trình thứ hai với 3 rồi cộng với phương trình thứ nhất
thì được (u −3)
3
+ (v + 5)
3
= 0.
Rõ ràng cách giải này tương ứng với cách giải thứ nhất của VMO 2010.
Tuy nhiên, bài VMO 2004 còn có 1 cách giải đơn giản hơn là nhân phương
trình thứ hai (của hệ ban đầu) với 3 rồi cộng với phương trình thứ nhất và
đưa về dạng : (x + 1)((x −1)2 + 3(y −4)2) = 0.
Bài toán 6.
Giải hệ phương trình:

x
2
(y +z)
2
= (3x
2
+x + 1) y
2
z
2
(1)
y
2
(z +x)
2
= (4y
2
+y + 1) z
2
x
2
(2)
z
2
(x +y)
2
= (5z
2
+z + 1) x
2
y
2
(3)
(I)
Một số phương pháp giải hệ phương trình 181
Lời giải.
Trường hợp 1: xyz = 0
* Nếu x = 0, (I)⇔ y = 0 hay z = 0
Khi đó hệ nhận nghiệm (0; 0; z) và (0; y; 0), ∀y, z ∈ R
* Tương tự cho trường hợp y = 0 hay z = 0
Trường hợp 2: xyz = 0
Chia hai vế các phương trình của (I) cho x
2
y
2
z
2
ta có hệ phương trình:

1
z
+
1
y

2
= 3 +
1
x
+
1
x
2

1
x
+
1
z

2
= 4 +
1
y
+
1
y
2

1
y
+
1
x

2
= 5 +
1
z
+
1
z
2
Đặt a =
1
x
,b =
1
y
,c =
1
z
. Hệ phương trình trở thành:

(b +c)
2
= 3 +a +a
2
(4)
(c +a)
2
= 4 +b +b
2
(5)
(a +b)
2
= 5 +c +c
2
(6)
Cộng các vế của phương trình, rút gọn ta được :
(a +b +c)
2
−(a +b +c) −12 = 0 ⇔
¸
a +b +c = 4
a +b +c = −3
ã Khi a +b +c = 4 thay và (4), (5), (6) ta tính được:

a =
13
9
b =
4
3
c =
11
9

x =
9
13
y =
3
4
z =
9
11
ã Khi a +b +c = −3 thay và (4), (5), (6) ta tính được:

a = −
6
5
b = −1
c = −
4
5

x = −
5
6
y = −1
z = −
5
4
182 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Kết luận: Hệ phương trình có các nghiệm là :
(x; 0; 0) , (0; y; 0) , (0; 0; z) (∀x, y, z ∈ R),

9
13
;
3
4
;
9
11

,


5
6
; −1; −
5
4

Bài tập áp dụng
Bài tập 1. Giải hệ phương trình:

x
3
+y = 3x + 4
2y
3
+z = 6y + 6
3z
3
+x = 9z + 8
Bài tập 2. Giải hệ phương trình:

x
2
= 2x −y
y
2
= 2y −z
z
2
= 2z −t
t
2
= 2t −x
Bài tập 3. Cho số nguyên n ≥ 3. Giải hệ phương trình :

2x
1
−5x
2
+ 3x
3
= 0
2x
2
−5x
3
+ 3x
4
= 0
.............................
2x
n
−5x
1
+ 3x
2
= 0
Bài tập 4. (VMO Ọ 1996) Giải hệ phương trình :


3x

1 +
1
x +y

= 2

7y

1 −
1
x +y

= 4

2
Bài tập 5. Giải hệ phương trình:

x
2
= a + (y −z)
2
y
2
= b + (z −x)
2
z
2
= c + (x −y)
2
Một số phương pháp giải hệ phương trình 183
Bài tập 6. Giải hệ phương trình :

x
3
+y
3
+x
2
(y +z) = xyz + 14
y
3
+z
3
+y
2
(z +x) = xyz −21
z
3
+x
3
+z
2
(x +y) = xyz + 7
Bài tập 7.
Cho a là một số thực cho trước. Giải hệ phương trình:

x
2
1
+ ax
1
+

a −1
2

2
= x
2
x
2
2
+ ax
2
+

a −1
2

2
= x
3
.....................................
x
2
1000
+ ax
1000
+

a −1
2

2
= x
1
Bài tập 8. Tìm bộ bốn số (x, y, u, v) thỏa mãn hệ phương trình:

x
2
+y
2
+u
2
+v
2
= 4
xu +yv = −xv −yu
xyu +yuv +uvx +vxy = −2
xyuv = −1
Bài tập 9. (IRAN Ọ 2006) Giải hệ phương trình :

x +y +zx =
1
2
y +z +xy =
1
2
z +x +yz =
1
2
Bài tập 10. (VMO Ọ 2004 BảNG A) Giải hệ phương trình:

x
3
+x(y −z)
2
= 2
y
3
+y(z −x)
2
= 30
z
3
+z(x −y)
2
= 16
184 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Bài tập 11. (BULGARIAN Ọ 2003)
Giải hệ phương trình:

x +y +z = 3xy
x
2
+y
2
+z
2
= 3xz
x
3
+y
3
+z
3
= 3yz
3.9.2 Sử dụng tính đơn điệu của hàm số
Bài toán 1. (OLYMPIC 30 Ọ 4 Ọ 2009 LớP 11)
Giải hệ phương trình :

2x
3
+ 3x
2
−18 = y
3
+y
2y
3
+ 3y
2
−18 = z
3
+z
2z
3
+ 3z
2
−18 = x
3
+x
Lời giải.
Đặt f (t) = 2t
3
+3t
2
−18 và g(t) = t
3
+t. Ta có g

(t) = 3t
2
+1 > 0, ∀t ∈ R.
Suy ra hàm số g(t) đồng biến trên R.
Khi đó hệ phương trình được viết lại:

f (x) = g (y)
f (y) = g (z)
f (z) = g (x)
Giả sử x = max(x, y, z) thì

x ≥ y
x ≥ z

g (x) ≥ g (y)
g (x) ≥ g (z)

g (x) ≥ f (x)
f (z) ≥ g (z)

x
3
+x ≥ 2x
3
+ 3x
2
−18
2z
3
+ 3z
2
−18 ≥ z
3
+z

(x −2) (x
2
+ 5x + 9) ≤ 0
(z −2) (z
2
+ 5z + 9) ≥ 0

x ≤ 2
z ≥ 2
Từ đó suy ra: 2 ≤ z ≤ x ≤ 2 ⇒ x = z = 2
Thế vào hệ phương trình ta được y = 2
Thử lại ta thấy x = y = z = 2 thỏa mãn hệ phương trình.
Kết luận: Hệ phương trình có nghiệm duy nhất x = y = z = 2.
Bài toán 2. (VMO Ọ 2006 BảNG A)
Một số phương pháp giải hệ phương trình 185
Giải hệ phương trình :


x
2
−2x + 6.log
3
(6 −y) = x

y
2
−2y + 6.log
3
(6 −z) = y

z
2
−2z + 6.log
3
(6 −x) = z
Lời giải.
Điều kiện : x, y, z < 6.
Hệ phương trình ⇔

log
3
(6 −y) =
x

x
2
−2x + 6
log
3
(6 −z) =
y

y
2
−2y + 6
log
3
(6 −x) =
z

z
2
−2z + 6
Ta thấy hàm số f (t) = log
3
(6 −t) là hàm số nghịch biến trên (−∞, 6).
Xét hàm số g (t) =
t

t
2
−2t + 6
có g

(t) =
6 −t

(t
2
−2t + 6)
3
> 0∀t ∈
(−∞; 6)
Suy ra g(t) đồng biến trên khoảng (−∞, 6).
Từ đó ta có được x = y = z = 3.
Hệ phương trình có nghiệm duy nhất x = y = z = 3.
Bài toán 3.
Giải hệ phương trình:

2
1 −x
2
x
2
+xy +
3
2
= 2
y
(1)
(x
2
y + 2x)
2
−2x
2
y −4x + 1 = 0 (2)
Lời giải.
Điều kiện x = 0
(2) ⇔

x
2
y + 2x −1

2
= 0 ⇔ y =
1 −2x
x
2
Thay y =
1 −2x
x
2
vào (1) : 2
1 −x
2
x
2
+
1 −2x
x
+
3
2
= 2
1 −2x
x
2
⇔ 2
1 −x
2
x
2
−2
1 −2x
x
2
=
1
x

1
2
=
1 −2x
2x
2

1 −x
2
2x
2
⇔ 2
1 −x
2
x
2
+
1 −x
2
2x
2
= 2
1 −2x
x
2
+
1 −2x
2x
2
(3)
186 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Đặt f (t) = 2
t
+
t
2
, là hàm số đồng biến trên R.
(3) ⇔ f

1 −x
2
x
2

= f

1 −2x
x
2


1 −x
2
x
2
=
1 −2x
x
2
⇔ x = 2
Vậy hệ có nghiệm x = 2; y = −
3
4
Bài toán 4. (VMO Ọ 2008) Hãy xác định số nghiệm của hệ phương trình (ẩn
x, y) sau:

x
2
+y
3
= 29
log
3
x.log
2
y = 1
Lời giải.
ĐK: x, y > 0
Đặt log
3
x = a, log
2
y = b ⇒ x = 3
a
, y = 2
b
Ta có hệ mới

9
a
+ 8
b
= 29
ab = 1
. Thay b =
1
a
: 9
a
+ 8
1
a
= 29
Xét hàm: f(x) = 9
a
+ 8
1
a
−29
f

(x) = ln 9.9
a

1
a
2
ln 8.8
1
a
f

(x) = ln
2
9.9
a
+
1
a
2
ln 8.8
1
a
.
1
a
2
+
2
a
3
. ln 8.8
1
a
> 0
Mặt khác, ta có: f

(1) > 0, f

1
2

< 0 ⇒ f

có nghiệm
Do đó nó có nghiệm duy nhất a
0
; a
0

1
2
, 1

nên f(x) tăng trên (a
0
, +∞),
giảm trên (−∞, a
0
).
Và do f đơn điệu trên từng khoảng ấy nên nghiệm đó là nghiệm duy nhất
trên các khoảng ấy.
Vậy hệ đã cho có hai nghiệm.
Bài toán 5.
Một số phương pháp giải hệ phương trình 187
Giải hệ phương trình :

x
3
−2y
3
−2 (x
2
−3y
2
) + 3 (x −2y) −1 = 0
y
3
−2z
3
−2 (y
2
−3z
2
) + 3 (y −2z) −1 = 0
z
3
−2x
3
−2 (z
2
−3x
2
) + 3 (z −2x) −1 = 0
Lời giải.
Hệ phương trình ⇔

x
3
−2x
2
+ 3x −1 = 2y
3
−6y
2
+ 6y
y
3
−2y
2
+ 3y −1 = 2z
3
−6z
2
+ 6z
z
3
−2z
2
+ 3z −1 = 2x
3
−6x
2
+ 6x
Đặt f (t) = t
3
−2t
2
+ 3t −1, g (t) = 2t
3
−6t
2
+ 6t
Ta có f

(t) = 3t
2
−4t + 3 > 0, ∀t ∈ R, g

(t) = 6t
2
−12t + 6 = 6(t −1)
2

0, ∀t ∈ R
Do đó f(t), g(t) đồng biến trên R.
Hệ phương trình ⇔

f (x) = g (y) (1)
f (y) = g (z) (2)
f (z) = g (x) (3)
Giả sử (x; y; z) thỏa mãn hệ phương trình đã cho. Không mất tổng quát,
giả sử: x ≥ y
Từ (1) và (2) suy ra : g (y) ≥ g (z) ⇒ y ≥ z
Từ (2) và (3) suy ra : g (z) ≥ g (x) ⇒ z ≥ x
Do đó x = y = z.
Hệ phương trình ⇔

x = y = z
−x
3
+ 4x
2
−3x −1 = 0

x = y = z
x
3
−4x
2
+ 3x + 1 = 0 (4)
Đặt t = x −1 ⇔ x = t + 1
(4) : (t + 1)
3
−4(t + 1)
2
+ 3 (t + 1) + 1 = 0 ⇔ t
3
−t
2
−2t + 1 = 0 (5)
Đặt h(t) = t
3
−t
2
−2t + 1, ta có h(t) liên tục trên R.
Vì h(−2) = −7 < 0, h(0) = 1 > 0, h(1) = −1 < 0, h(2) = 1 > 0, nên PT:
h(t) = 0 có 3 nghiệm phân biệt nằm trong khoảng (−2, 2)
Đặt t = 2 cos ϕ, ϕ ∈ (0; π). Khi đó sin ϕ = 0
(5) : 8 cos
3
ϕ−4 cos
2
ϕ−4 cos ϕ+1 = 0 ⇔ 4 cos ϕ(2 cos
2
ϕ −1)−4

1 −sin
2
ϕ

+
1 = 0
⇔ 4 cos ϕ. cos 2ϕ + 4sin
2
ϕ −3 = 0
188 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
⇔ 4 cos ϕ. cos 2ϕ. sin ϕ = 3 sin ϕ −4sin
3
ϕ
⇔ sin 4ϕ = sin 3ϕ
Với ϕ ∈ (0; π) ta thu được ϕ ∈

π
7
;

7
;

7

. Do đó t = 2 cos ϕ, ϕ ∈

π
7
;

7
;

7

Vậy hệ phương trình có nghiệm: x = y = z = 2 cos ϕ+1, ϕ ∈

π
7
;

7
;

7

Bài tập áp dụng
Bài tập 1. (OLYMPIC 30 - 4 - 2008)
Giải hệ phương trình :

2
x
−2 = 3y −3
x
3
y
−2 = 3x −2
y
ĐS: x = y = 0; x = y = 1
Bài tập 2.
Giải hệ phương trình :

x +

x
2
−2x + 2 = 3
y−1
+ 1
y +

y
2
−2y + 2 = 3
x−1
+ 1
ĐS: x = y = 1
Bài tập 3. (VMO Ọ 1994 BảNG B)
Giải hệ phương trình:

x
2
+ 3x + ln (2x + 1) = y
y
2
+ 3y + ln (2y + 1) = x
ĐS: x = y = 0
Bài tập 4. (VMO Ọ 1994 BảNG A)
Giải hệ phương trình:

x
3
+ 3x −3 −ln (x
2
−x + 1) = y
y
3
+ 3y −3 −ln (y
2
−y + 1) = z
z
3
+ 3z −3 −ln (z
2
−z + 1) = x
ĐS: x = y = z = 1
Bài tập 5. (VMO Ọ 1998)
Giải hệ sau :

(1 + 4
2x−y
) .5
1−2x+y
= 1 + 2
2x−y+1
y
3
+ 4x + 1 + ln (y
2
+ 2x) = 0
ĐS:

x = 0
y = −1
Bài tập 6.
Một số phương pháp giải hệ phương trình 189
Giải hệ phương trình:

x
3
+ 3x +

3x + 1 −5 −y = 0
y
3
+ 3y +

3y + 1 −5 −z = 0
z
3
+ 3z +

3z + 1 −5 −x = 0
ĐS: x = y = z = 1
Bài tập 7.
Giải hệ phương trình:

x
3
−3x
2
+ 5x + 1 = 4y
y
3
−3y
2
+ 5y + 1 = 4z
z
3
−3z
2
+ 5z + 1 = 4x
ĐS: x = y = z = 1; x = y = z = 1 ±

2
Bài tập 8.
Giải hệ phương trình:

30x
2
−9x
2
y −25y = 0
30y
2
−9y
2
z −25z = 0
30z
2
−9z
2
x −25x = 0
ĐS: x = y = z = 0; x = y = z = 2
Bài tập 9.
Giải hệ phương trình :

5
x
= 5 (4y −3)
5
y
= 5 (4z −3)
5
z
= 5 (4x −3)
ĐS: x = y = z = 1; x = y = z = 2
3.9.3 Phương pháp đánh giá
Bài toán 1. (VMO Ọ 2006 BảNG B)
Giải hệ phương trình :

x
3
+ 3x
2
+ 2x −5 = y
y
3
+ 3y
2
+ 2y −5 = z
z
3
+ 3z
2
+ 2z −5 = x
Lời giải.
Cách 1. Hệ phương trình ⇔

(x −1) (x
2
+ 4x + 6) = y −1
(y −1) (y
2
+ 4y + 6) = z −1
(z −1) (z
2
+ 4z + 6) = x −1
Ta có x
2
+ 4x + 6 > 0, y
2
+ 4y + 6 > 0, z
2
+ 4z + 6 > 0, ∀x, y, z ∈ R
TH 1: Nếu x = 1, thì suy ra y = 1, z = 1. Hệ phương trình có nghiệm (1,
1, 1)
190 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
TH 2: Nếu x = 1, suy ra y = 1, z = 1
Nhân các PT trong hệ vế theo vế ta được :
(x −1) (y −1) (z −1)

x
2
+ 4x + 6

y
2
+ 4y + 6

z
2
+ 4z + 6

= (x −1) (y −1) (z −1)

x
2
+ 4x + 6

y
2
+ 4y + 6

z
2
+ 4z + 6

= 1
Điều này không thể xảy ra.
Vậy hệ phương trình có nghiệm duy nhất (x, y, z) = (1, 1, 1)
Cách 2. Hệ phương trình ⇔

(x + 1)
3
−6 = y +x (1)
(y + 1)
3
−6 = z +y (2)
(z + 1)
3
−6 = x +z (3)
Không mất tổng quát giả sử x ≥ y
Từ (1) và (2) suy ra y +x ≥ z +y ⇒ x ≥ z
Từ (1) và (3) suy ra y +x ≥ x +z ⇒ y ≥ z
Từ (2) và (3) suy ra z +y ≥ x +z ⇒ y ≥ x
Vậy ta có x = y = z
Hệ phương trình ⇔

x = y = z
x
3
+ 3x
2
+ 2x −5 = x

x = y = z
(x −1) (x
2
+ 4x + 5) = 0

x = y = z = 1
Bài toán 2. (USA Math Olympiad Progam Ọ 1995)
Giải hệ phương trình:

3 + 2x
2
y −x
4
y
2
+x
4
(1 −2x
2
) = y
2
1 +

1 + (x −y)
2
= x
3
(x
3
−x + 2y
2
)
Lời giải.
Hệ phương trình ⇔

4 −(1 −x
2
y)
2
= 2x
6
−x
4
+y
2
(1)

1 + (x −y)
2
= 1 −x
6
+x
4
−2x
3
y
2
(2)
Cộng (1) và (2):

4 −(1 −x
2
y)
2

1 + (x −y)
2
= x
6
−2x
3
y +y
2
+ 1

4 −(1 −x
2
y)
2
=

1 + (x −y)
2
+

x
3
−y

2
+ 1 (3)
Ta có

4 −(1 −x
2
y)
2
≤ 2 và

1 + (x −y)
2
+ (x
3
−y)
2
+ 1 ≥ 2
Một số phương pháp giải hệ phương trình 191
Do đó PT (3) thỏa mãn khi và chỉ khi :

1 −x
2
y = 0
x −y = 0
x
3
−y = 0
⇔ x = y = 1
Thế x = y = 1 vào hệ phương trình ta thấy hệ thỏa mãn. Vậy hệ phương
trình có nghiệm duy nhất x = y = 1.
Bài toán 3.
Tìm tất cả các cặp số thực (x; y) thỏa mãn các điều kiện sau:

y
6
+y
3
+ 2x
2
=

xy −x
2
y
2
(1)
4xy
3
+y
3
+
1
2
≥ 2x
2
+

1 + (2x −y)
2
(2)
Lời giải.
Điều kiện xy −x
2
y
2
≥ 0 ⇔ 0 ≤ xy ≤ 1
Ta có xy −x
2
y
2
= −

xy −
1
2

2
+
1
4

1
4

xy −x
2
y
2

1
2
(3)
Từ (1) và (3) suy ra :
1
2
≥ y
6
+y
3
+ 2x
2
(4)
Cộng (2) và (4) vế theo vế ta được:
4xy
3
+ 1 ≥ y
6
+ 4x
2
+

1 + (2x −y)
2
⇔ 1 −

1 + (2x −y)
2

y
3
−2x

2
Do 1 −

1 + (2x −y)
2
≤ 0, (y
3
−2x)
2
≥ 0
Nên ta có: 1 −

1 + (2x −y)
2
= (y
3
−2x)
2
= 0 ⇔

2x −y = 0
y
3
−2x = 0

x = 0
y = 0

x =
1
2
y = 1

x = −1/2
y = −1
Thử lại ta thấy chỉ có cặp

x = −1/2
y = −1
thỏa mãn điều kiện bài toán.
Kết luận :

x = −1/2
y = −1
Bài toán 4.
Tìm tất cả các số thực x, y, z thoả hệ:

y + 2 = (3 −x)
3
(1)
(2z −y) (y + 2) = 9 + 4y (2)
x
2
+z
2
= 4x (3)
z ≥ 0 (4)
192 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Lời giải.
Ta đánh giá ẩn z. Ta có: (2) ⇔ y
2
+ 2y (3 −z) + 9 −4z = 0
PT (2) có nghiệm y khi và chỉ khi:

y
= (3 −z)
2
−(9 −4z) ≥ 0 ⇔ z
2
−2z ≥ 0 ⇔
¸
z ≤ 0
z ≥ 2
(5)
(3) ⇔ x
2
−4x +z
2
= 0
PT (3) có nghiệm x khi và chỉ khi: ∆

x
= 4 −z
2
≥ 0 ⇔ −2 ≤ z ≤ 2 (6)
Kết hợp (4), (5), (6) ta có z = 0 hoặc z = 2.
TH 1: z = 0 thì (2) ⇔ y = −3, (3) ⇔ x = 0 ∨ x = 4
Thế vào (1) ta có x = 4; y = −3 thoả mãn.
TH 2: z = 2 thì (2) ⇔ y = −1, (3) ⇔ x = 2
Thế vào (1) ta có x = 2; y = −1 thoả mãn.
Tóm lại

x = 4
y = −3
z = 0

x = 2
y = −1
z = 2
Bài toán 5. Giải hệ phương trình:

1 +

1 −x
2
= x

1 + 2

1 −y
2

(1)
1

1 +x
+
1

1 +y
=
2

1 +

xy
(2)
(I)
Lời giải.
Điều kiện: [x[ ≤ 1, [y[ ≤ 1 và xy ≥ 0.
Từ (1) suy ra 0 ≤ x ≤ 1. Do đó 0 ≤ y ≤ 1.
Ta có

1

1 +x
+
1

1 +y

2
≤ 2

1
1 +x
+
1
1 +y

(3) Ta chứng minh được
1
1 +x
+
1
1 +y

2
1 +

xy
(4) Thật vậy : (4) ⇔ 2+x+y+2

xy+

xy(x+y) ≤
2 + 2(x +y) + 2xy
⇔ (1 −

xy)(x +y) −2

xy(1 −

xy) ≥ 0
⇔ (1−

xy)(

x−

y)
2
≥ 0 (Bất đẳng thức đúng với mọi x, y thuộc [0, 1])
Từ (3) và (4) suy ra
1

1 +x
+
1

1 +y

2

1 +

xy
Đẳng thức xảy ra khi và chỉ khi x = y
Thay y = x vào (2) ta được

1 +

1 −x
2
= x

1 + 2

1 −x
2

(5)
Một số phương pháp giải hệ phương trình 193
Đặt x = sin t, t ∈

0;
π
2

, phương trình (5) trở thành

1 + cos t = sin t(1 + 2 cos t)


2 cos
t
2
= 2 sin
t
2
. cos
t
2
.
¸
1 + 2

1 −2sin
2
t
2

⇔ 3 sin
t
2
−4sin
3
t
2
=

2
2
⇔ sin 3
t
2
= sin
π
4

t =
π
6
+k

3
t =
π
2
+k

3
Với t ∈

0;
π
2

ta được

t =
π
6
t =
π
2

¸
x =
1
2
x = 1
Vậy hệ phương trình có nghiệm

1
2
;
1
2

và (1 ;1)
Bài toán 6. (BA LAN Ọ 1997)
Giải hệ phương trình sau trong tập số thực :

3 (x
2
+y
2
+z
2
) = 1(1)
x
2
y
2
+y
2
z
2
+z
2
x
2
= xyz(x +y +z)
3
(2)
Lời giải.
* Nếu x = 0, (2) ⇒ x
2
z
2
= 0 ⇒ y = 0 ∨ z = 0
+ Với y = 0, (1): 3z
2
= 1 ⇔ z = ±
1

3
+ Với z = 0, (1): 3y
2
= 1 ⇔ y = ±
1

3
Hệ phương trình có các nghiệm

0; 0; ±
1

3

,

0; ±
1

3
; 0

,

±
1

3
; 0; 0

* Nếu x, y, z = 0, (2) ⇒ x +y +z = 0
(2) ⇔ xyz(x +y +z) =
x
2
y
2
+y
2
z
2
+z
2
x
2
(x +y +z)
2
≥ 0
Với ∀a, b, c ∈ R ta có:
(a −b)
2
+ (b −c)
2
+ (c −a)
2
≥ 0
⇔ a
2
+b
2
+c
2
≥ ab +bc +ca
194 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Đẳng thức xảy ra khi và chỉ khi a = b = c. Như vậy:
1 = 3(x
2
+y
2
+z
2
) ≥ (x +y +z)
2
=
x
2
y
2
+y
2
z
2
+z
2
x
2
xyz(x +y +z)

xy
2
z +x
2
yz +xyz
2
xyz(x +y +z)
= 1
do đó các BĐT trên phải xảy ra dấu bằng nên x = y = z = ±
1
3
Kết luận: Hệ phương trình có các nghiệm

1
3
;
1
3
;
1
3

,


1
3
; −
1
3
; −
1
3

,

±
1

3
; 0; 0

,

0; ±
1

3
; 0

,

0; 0; ±
1

3

Bài tập áp dụng
Bài tập 1. (CA NA ĐA Ọ 2003) Tìm tất cả các nghiệm thực dương của hệ
phương trình:

x
3
+y
3
+z
3
= x +y +z
x
2
+y
2
+z
2
= xyz
ĐS: Hệ phương trình vô nghiệm
Bài tập 2. (OLYMPIC ANH Ọ 1998)
Tìm tất cả các nghiệm của hệ phương trình

xy +yz +zx = 12
xyz = 2 +x +y +z
trong tập hợp các số thực dương.
ĐS: x = y = z = 2.
Bài tập 3. (OLYMPIC ANH Ọ 1996)
Tìm tất cả các nghiệm thực dương của hệ phương trình:

w +x +y +z = 12
wxyz = wx + wy + wz +xy +xz +yz + 27
ĐS: w = x = y = z = 3
Bài tập 4. (UKRAINA Ọ 1997)
Tìm tất cả các nghiệm trong tập hợp số thực của hệ phương trình:

x
1
+x
2
+... +x
1997
= 1997
x
4
1
+x
4
2
+... +x
4
1997
= x
3
1
+x
3
2
+... +x
3
1997
ĐS: x
1
= x
2
= ... = x
1997
= 1
Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm số và ứng dụng của nó 195
Bài tập 5. (VMO Ọ 2009)
Giải hệ phương trình :

1

1 + 2x
2
+
1

1 + 2y
2
=
2

1 + 2xy

x (1 −2x) +

y (1 −2y) =
2
9
ĐS: x = y =
9 +

73
18
; x = y =
9 −

73
18
Bài tập 6.
Cho a là một số thực dương cho trước. Tìm tất cả các nghiệm thực của hệ
phương trình:

x
2
=
1
2

x
1
+
a
x
1

x
3
=
1
2

x
2
+
a
x
2

...........................
x
n
=
1
2

x
n−1
+
a
x
n−1

x
1
=
1
2

x
n
+
a
x
n

ĐS: x
1
= x
2
= ... = x
n
=

a; x
1
= x
2
= ... = x
n
= −

a
Tài liệu tham khảo
1. Nguyễn Văn Mậu, Phương pháp giải phương trình và bất phương trình,
NXB Giáo Dục, 1993.
2. Nguyễn Văn Mậu, Nguyễn Nguyễn Văn Tiến, Một số chuyên đề giải tích
bồi dưỡng học sinh giỏi trung học phổ thông, NXB Giáo Dục Việt Nam, 2009.
3. Tạp chí toán học và tuổi trẻ, Tuyển tập 5 năm, NXB Giáo Dục, 2003.
4. Tài liệu từ Internet.
196 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
3.10 Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm số và ứng dụng
của nó
Nguyễn Tiến Tuấn
Trường THPT Chuyên Chu Văn An, Lạng Sơn
3.10.1 Phần lý thuyết
Định nghĩa: Cho hàm số y = f(x) xác định trên D. Khi đó
+) M được gọi là giá trị lớn nhất của hàm số trên D. KH: M = max
x∈D
f(x)
thoả mãn f(x) ≤ M, ∀x ∈ D
Tồn tại x
0
∈ D sao cho M = f(x
0
).
+) m được gọi là giá trị nhỏ nhất của hàm số trên D. KH: M = min
x∈D
f(x)
thoả mãn f(x) ≥ M, ∀x ∈ D
Tồn tại x
0
∈ D sao cho M = f(x
0
).
Tính chất:
a) Tính chất 1: Giả sử f(x) xác định trên D và A, B là hai tập con của
D(A ⊆ B). Giả sử tồn tại max
x∈A
f(x), max
x∈B
f(x), min
x∈A
f(x), min
x∈B
f(x). Khi đó, ta
có max
x∈A
f(x) ≤ max
x∈B
f(x) và min
x∈A
f(x) ≥ min
x∈B
f(x).
CM: Giả sủ max
x∈A
f(x) = f(x
0
) với x
0
∈ A. Do x
0
∈ A ⇒ x
0
∈ B (A ⊆ B) .
Theo định nghĩa ta có f(x
0
) ≤ max
x∈B
f(x) hay max
x∈A
f(x) ≤ max
x∈B
f(x).
b) Tính chất 2: Hàm số f(x) xác định trên D và tồn tại max
x∈D
f(x) và min
x∈D
f(x)
Khi đó, ta có: max
x∈D
f(x) = −min
x∈D
(−f(x)) và min
x∈D
f(x) = −max
x∈D
(−f(x))
c) Tính chất 3: Giả sử f(x) và g(x) là hai hàm số xác định trên D và
f(x) ≥ g(x) với mọi x thuộc D.
Khi đó max
x∈D
f(x) ≥ max
x∈D
g(x)
Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm số và ứng dụng của nó 197
d) Tính chất 4: Giả sử f(x) xác định trên D và D = D
1
∪D
2
. Giả thiết tồn tại
max
x∈D
i
f(x) và min
x∈D
i
f(x) với i = 1, n. Khi đó max
x∈D
f(x) = max

max
x∈D
1
f(x), max
x∈D
2
f(x)

và min
x∈D
f(x) = min

min
x∈D
1
f(x), min
x∈D
2
f(x)

.
e) Tính chất 5: Cho các hàm số f
1
(x), f
2
(x), . . . , f
n
(x) cùng xác định trên
D.
Đặt f(x) = f
1
(x)+f
2
(x)+ +f
n
(x). Giả thiết tồn tại max
x∈D
f(x), min
x∈D
f(x), max
x∈D
f
i
(x), min
x∈D
f
i
(x)
với i = 1, n. Khi đó, ta có
max
x∈D
f(x) ≤ max
x∈D
f
1
(x) + max
x∈D
f
2
(x) + + max
x∈D
f
n
(x)
Dấu Ỏ = Õ xảy khi và chỉ khi tồn tại x
0
thuộc D sao cho max
x∈D
f
i
(x) = f
i
(x
0
)
với i = 1, n.
min
x∈D
f(x) ≥ min
x∈D
f
1
(x) + min
x∈D
f
2
(x) + + min
x∈D
f
n
(x)
Dấu Ỏ = Õ xảy khi và chỉ khi tồn tại x
0
thuộc D sao cho min
x∈D
f
i
(x) = f
i
(x
0
)
với i = 1, n.
f) Tính chất 6: Cho các hàm số f
1
(x), f
2
(x), . . . , f
n
(x) cùng xác định trên D
và f
i
(x) > 0.
Đặt f(x) = f
1
(x).f
2
(x) . . . f
n
(x). Giả thiết tồn tại max
x∈D
f(x), min
x∈D
f(x), max
x∈D
f
i
(x), min
x∈D
f
i
(x)
với i = 1, n. Khi đó, ta có
max
x∈D
f(x) ≤ (max
x∈D
f
1
(x))(max
x∈D
f
2
(x)) . . . (max
x∈D
f
n
(x))
min
x∈D
f(x) ≤ min
x∈D
f
1
(x) min
x∈D
f
2
(x) . . . min
x∈D
f
n
(x)
3.10.2 Phần bài tập
198 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Bài toán 3.42. Chuyên đề 1: Phương pháp bất đẳng thức
I/ LÝ THUYẾT:
Bất đẳng thức AM-GM: Cho a
1
, a
2
, a
3
, . . . , a
n
là các số không âm. Khi đó
a
1
+a
2
+ +a
n
n

n

a
1
.a
2
. . . a
n
Dấu Ỏ = Õ xảy ra khi và chỉ khi a
1
= a
2
= = a
n
. Bất đẳng thức
Cauchy-Bunhiacovski: Cho a
1
, a
2
, a
3
, . . . , a
n
và b
1
, b
2
, b
3
, . . . , b
n
là 2n số bất kì.
Khi đó,

a
2
1
+a
2
2
+ +a
2
n

b
2
1
+b
2
2
+ +b
2
n

≥ (a
1
b
1
+a
2
b
2
+ +a
n
b
n
)
2
(1)
Dấu Ỏ = Õ xảy ra khi và chỉ khi
a
1
b
1
=
a
2
b
2
= =
a
n
b
n
.
II/ BÀI TẬP:
Bất đẳng thức AM-GM
Bài 1: Cho hàm số
y =
4

1 −x
2
+
4

1 −x +
4

1 +x.
Tìm giá trị nhỏ nhất của hàm số.
Hàm số có TXĐ: D = [−1; 1] .
Với mọi x ∈ D, áp dụng bất đẳng thức AM-GM ta có
4

1 −x
2
=
4

1 −x.
4

1 +x ≤

1 −x +

1 +x
2
(1)
4

1 −x =
4

1 −x.1 ≤

1 −x + 1
2
(2)
4

1 +x =
4

1 +x.1 ≤

1 +x + 1
2
(3)
Cộng vế với vế 3 đẳng thức trên ta có f(x) ≤ 1 +

1 +x +

1 −x (4) với
mọi x ∈ D.
Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm số và ứng dụng của nó 199
Dấu Ỏ = Õ xảy ra khi và chỉ khi dấu Ỏ = Õ ở (1), (2) và (3) cùng xảy ra.
Mà dấu Ỏ = Õ ở (1), (2) và (3) xảy ra khi và chỉ khi x = 0.
áp dụng bất đẳng thức AM-GM, với mọi x ∈ D, ta có:

1 −x =

1 −x.1 ≤
1 −x + 1
2
(5)

1 +x =

1 +x.1 ≤
1 +x + 1
2
(6)
Suy ra
f(x) ≤ 1 +

x −1 +

x + 1 ≤ 1 +
2 −x
2
+
2 +x
2
= 3 (7)
Dấu Ỏ = Õ xảy ra khi và chỉ khi dấu Ỏ = Õ trong (5) và (6) xảy ra. Dấu
Ỏ = Õ trong (5) và (6) xảy ra khi và chỉ khi x = 0.
Từ (4) và (7) suy ra f(x) ≤ 3 với mọi x ∈ D mà f(0) = 3 và 0 ∈ D nên
max
x∈D
f(x) = 3.
Bài 2: Tìm giá trị nhỏ nhất của hàm số
f(x) =
x
2
+

1 −x −2x
2
.
Hàm số có TXĐ: D =
¸
−1;
1
2

Với mọi x ∈ D, áp dụng bất đẳng thức
AM-GM, ta có:

1 −x −2x
2
=

1(1 −x −2x
2
) ≤
1 + 1 −x −2x
2
2
=
2 −x −2x
2
2
Khi đó f(x) =
x
2
+

1 −x −2x
2

x
2
+
2 −x −2x
2
2
= 1 −x
2
≤ 1 với mọi
x ∈ D
Dấu Ỏ = Õ xảy ra khi và chỉ khi

1 = 1 −x −2x
2
1 −x
2
= 1
−1 ≤ x ≤
1
2
⇔ x = 0
200 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Suy ra max
x∈D
f(x) = 1.
Bài 3: Tìm giá trị nhỏ nhất của hàm số f(x, y) =
x

1 −x
+
y

1 −y
trên miền
D = ¦(x, y) : x > 0, y > 0, x +y = 1¦ .
Hướng dẫn. (66)
Lấy (x, y) ∈ D. Khi đó f(x, y) =
x

1 −x
+
y

1 −y
=
x

y
+
y

x
.
áp dụng bất đẳng thức AM-GM

x

y
+

y ≥ 2

x
y

x
+

x ≥ 2

y
⇒ f(x, y) +

x +

y ≥ 2(

x +

y)
Hay
f(x, y) ≥

x +

y (4)
Mặt khác
f(x, y) =
1 −y

y
+
1 −x

x
=
1

x
+
1

y
−(

x +

y) (5)
Từ (4) và (5) suy ra 2f(x, y) ≥
1

x
+
1

y
hay
f(x, y) ≥
1
2

1

x
+
1

y

(6)
Tiếp tục áp dụng bất đẳng thức AM-GM cho hai số
1

x
+
1

y

2
4

xy

2

x +y
2
= 2

2 vì x +y = 1 (7).
Từ (7) suy ra f(x, y) ≥
1
2

1

x
+
1

y


1
2
2

2 =

2
Dấu Ỏ=Õ xảy ra khi và chỉ khi
1

x
=
1

y

1
x
=
1
y
hay x = y =
1
2

1
2
,
1
2

∈ D và f

1
2
;
1
2

=

2. Vậy min
(x,y)∈D
f(x, y) =

2.
Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm số và ứng dụng của nó 201
Bài 4: Tìm các giá trị nhỏ nhất của hàm số f(x, y), g(x, y), h(x, y) trên miền
D = ¦(x, y) : x > y > 0¦, trong đó
f(x, y) = x +
1
y(x −y)
g(x, y) = x +
4
(x −y)(y + 1)
2
h(x, y) = x +
1
y(x −y)
2
Hướng dẫn.
Lấy (x, y) ∈ D tuỳ ý. Khi đó, theo bất đẳng thức AM-GM ta có:
f(x, y) = x +
1
y(x −y)
= y + (x −y) +
1
y(x −y)
≥ 3
3

y(x −y)
1
y(x −y)
= 3
Dấu Ỏ = Õ xảy ra khi và chỉ khi y = xy =
1
y(x −y)

x = 2
y = 1
Có (2, 1) ∈ D và f(2, 1) = 3. Vậy min
(x,y)∈D
f(x, y) = 3.
Lấy (x, y) ∈ D tuỳ ý. Khi đó, theo bất đẳng thức AM-GM ta có:
g(x, y) = x +
4
(x −y)(y + 1)
2
= (x −y) +
y + 1
2
+
y + 1
2
+
4
(x −y)(y + 1)
2
−1
≥ 4
4

(x −y).
y + 1
2
.
y + 1
2
.
4
(x −y)(y + 1)
2
−1 = 4 −1 = 3
Dấu Ỏ = Õ xảy ra khi và chỉ khi
x −y =
y + 1
2
=
4
(x −y)(y + 1)
2

x = 2
y = 1
Có (2, 1) ∈ D và g(2, 1) = 3. Vậy min
(x,y)∈D
g(x, y) = 3.
Lấy (x, y) ∈ D tuỳ ý. Khi đó, theo bất đẳng thức AM-GM ta có:
h(x, y) = y+
x −y
2
+
x −y
2
+
1
y(x −y)
2
≥ 4
4

y.

x −y
2

2
.
1
y(x −y)
2
=
4
4

4
=
4

2
= 2

2
202 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Dấu Ỏ = Õ xảy ra khi và chỉ khi
y =
x −y
2
=
1
y(x −y)
2

x =
3

3
y =
1
2
3

3

3

3,
3

3
2

∈ D và h

3

3,
3

3
2

= 2

2. Vậy min
(x,y)∈D
h(x, y) = 2

2.
Bài 5: Tìm giá trị nhỏ nhất của hàm số
f(x, y, z) = (xyz + 1)

1
x
+
1
y
+
1
z

+
x
y
+
y
z
+
z
x
−x −y −z
trên miền D = ¦(x, y, z) : x > 0, y > 0, z > 0¦
Hướng dẫn.
Ta có f(x, y, z) = yz +
y
z
+xz +
z
x
+xy +
x
y
+
1
x
+
1
y
+
1
z
−x −y −z Lấy
(x, y, z) tuỳ ý thuộc D. Khi đó, áp dụng bất đẳng thức AM-GM, ta có:
yz +
y
z
≥ 2y, xz +
z
x
≥ 2z, xy +
x
y
≥ 2x
Khi đó
f(x, y, z) ≥
1
x
+
1
y
+
1
z
+x +y +z =

1
x
+x

+

1
y
+y

+

1
z
+z

≥ 6
Dấu Ỏ = Õ xảy ra khi và chỉ khi x = y = z = 1.
Vì (1, 1, 1) thuộc D và f(1, 1, 1) = 6 nên min
x∈D
f(x, y, z) = 6
Bài 6: Tìm giá trị nhỏ nhất của hàm số f(x, y, z) =

2 +
1
x

2 +
1
y

2 +
1
z

và giá trị nhỏ nhất của hàm số g(x, y, z) = x + 16xyz, h(x, y, z) = x +

xy +
3

xyz trên miền D = ¦(x, y, z) : x > 0, y > 0, z > 0, x +y +z = 1¦ .
Hướng dẫn. (57)
Lấy (x, y, z) ∈ D tuỳ ý. áp dụng bất đẳng thức AM-GM ta có:
2 +
1
x
= 1 + 1 +
x +y +z
x
= 1 + 1 + 1 +
y
x
+
z
x
≥ 5
5

yz
x
2
Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm số và ứng dụng của nó 203
2 +
1
y
= 1 + 1 +
x +y +z
y
= 1 + 1 + 1 +
x
y
+
z
y
≥ 5
5

xz
y
2
2 +
1
z
= 1 + 1 +
x +y +z
z
= 1 + 1 + 1 +
x
z
+
y
z
≥ 5
5

xy
z
2
Nhân vế với vế của ba bất đẳng thức ta có, f(x, y, z) ≥ 125 với mọi (x, y, z)
thuộc D.
Dấu Ỏ=Õ xảy ra khi và chỉ khi
y
x
=
z
x
=
x
y
=
z
y
=
x
z
=
y
z
= 1 ⇔ x = y =
z =
1
3

1
3
;
1
3
;
1
3

∈ D và f

1
3
;
1
3
;
1
3

= 125. Vậy min
(x,y,z)∈D
f (x, y, z) = 125.
Lấy (x, y, z) ∈ D với x +y +z = 1 khi đó
g(x, y, z) = 1 −(y +z) + 16yz(1 −y −z) = 1 + 16yz −(y +z)(1 + 16yz)
áp dụng bất đẳng thức AM-GM ta có y +z ≥ 2

yz và 1+16yz ≥ 8

yz ⇒
(y +z)(1 + 16yz) ≥ 16yz
Khi đó g(x, y, z) ≤ 1 + 16yz −16yz = 1
Dấu Ỏ=Õ xảy ra khi và chỉ khi

y = z
16yz = 1
x +y +z = 1
x > 0, y > 0, z > 0

x =
1
2
y = z =
1
4

1
2
,
1
4
,
1
4

∈ D và g

1
2
,
1
4
,
1
4

= 1. Vậy max
(x,y,z)∈D
= g

1
2
,
1
4
,
1
4

= 1.
Bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacovski
Bài 7: Tìm giá trị lớn nhất của hàm số f(x, y, z) =
x
x + 1
+
y
y + 1
+
z
z + 1
trên miền D = ¦(x, y, z) : x > 0, y > 0, z > 0, x +y +z = 1¦ .
Hướng dẫn. Lấy (x, y, z) thuộc D. Khi đó, ta có
f(x, y, z) =

1 −
1
x + 1

+

1 −
1
y + 1

+

1 −
1
z + 1

= 3−

1
x + 1
+
1
y + 1
+
1
z + 1

(1)
204 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
(1) áp dụng bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacovski cho hai cặp số

1
x + 1
,

1
y + 1
,

1
z + 1



x + 1,

y + 1,

z + 1

1
x + 1
+
1
y + 1
+
1
z + 1

((x + 1) + (y + 1) + (z + 1)) ≥ (1 + 1 + 1)
2
= 9
(2)
Mà x +y +z = 1 từ (2) suy ra

1
x + 1
+
1
y + 1
+
1
z + 1


9
4
(3)
Kết hợp (1) và (3) suy ra f(x, y, z) ≤ 3 −
9
4
=
4
3

1
3
,
1
3
,
1
3

∈ D và
f

1
3
,
1
3
,
1
3

=
4
3
.
Vậy max
x∈D
f(x, y, z) =
4
3
.
Bài 8: Tìm giá trị lớn nhất của hàm số f(x, y, z) = y(z − x) trên miền
D = ¦(x, y, z) : x
2
+z
2
= 1, y
2
+ 2y(x +y) = 6¦ .
Hướng dẫn. Ta có f(x, y, z) = y(zx) = z(2x +y) + (−x)(2z +y)
áp dụng bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacovski cho hai cặp số (z, (−x)) và
(2x +y, 2z +y) ta có

z
2
+ (−x)
2

(2x +y)
2
+ (2z +y)
2

≥ [z(2x +y) + (−x)(2z +y)]
2
= [y(z −x)]
2
Mà x
2
+z
2
= 1 và (2x+y)
2
+(2z +y)
2
= 2y
2
+4y(x+z) +4(x
2
+y
2
) = 16
vì y
2
+ 2y(x +z) = 6
Khi đó [y(z −x)]
2
≤ 1.16 = 16 ⇔ y(z −x) ≤ 4 hay f(x, y, z) ≤ 4.
Dấu Ỏ = Õ xảy ra khi và chỉ khi

x
2
+z
2
= 1
y
2
+ 2y(x +z) = 6
z
−x
=
2x +y
2z +y

x = −
3

10
y =

10
z =
1
10
Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm số và ứng dụng của nó 205


3

10
,

10,
1
10

∈ D, f


3

10
,

10,
1
10

= 4. Vậy max
x∈D
f(x, y, z) = 4.
Bài 9 Tìm giá trị nhỏ nhất của hàm số f(x, y) =
x
2
1 −x
+
y
2
1 −y
+
1
x +y
+x+y
trên miền D = ¦(x, y) : 0 < x < 1, 0 < y < 1¦ .
Hướng dẫn. Với mọi (x, y) thuộc D ta có
f(x, y) =
x
2
1 −x
+1+x+
y
2
1 −y
+1+y+
1
x +y
−2 =
1
1 −x
+
1
1 −y
+
1
x +y
−2 (1)
áp dụng bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacovski cho hai cặp số

1
1 −x
,

1
1 −y
,

1
x +y

và (

1 −x,

1 −y,

x +y).
Ta có

1
1 −x
+
1
1 −y
+
1
1 −z

((1 −x) + (1 −y) + (x +y)) ≥ (1 + 1 + 1)
2
= 9

1
1 −x
+
1
1 −y
+
1
x +y

9
2
(2)
Từ (1) và (2) ⇒ f(x, y) ≥
9
2
−2 =
5
2
. Dấu Ỏ = Õ xảy ra khi và chỉ khi

1
1 −x
=
1
x +y
1
1 −y
=
1
x +y
⇔ x = y =
1
3

1
3
,
1
3

∈ D, f

1
3
,
1
3

=
5
2
. Vậy min
x∈D
f(x, y) =
5
2
.
Bài 8: Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số f(x, y, z) = x+y+z
trên miền D =

(x, y, z) : x(x −1) +y(y −1) +z(z −1) ≤
4
3

Hướng dẫn. Lấy (x, y, z) thuộc D. Khi đó
x(x −1) +y(y −1) +z(z −1) ≤
4
3
⇔ 3(x
2
+y
2
+z
2
) ≤ 3(x +y +z) + 4
áp dụng bất đẳng thứ Cauchy-Bunhiacovski cho hai cặp số (1, 1, 1) và (x, y, z)
ta có:
3(x
2
+y
2
+z
2
) ≥ (x +y +z)
2
206 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Bài 10: Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị lớn nhất của hàm số f(x, y, z) =
x
3
+ y
3
+ z
3
và giá trị lớn nhất của hàm số g(x, y, z) =
4

x +
4

y +
4

z trên
miền D = ¦(x, y, z) : x ≥ 0, y ≥ 0, z ≥ 0, x +y +z = 1¦
Hướng dẫn.
Xét hàm số f(x, y, z) = x
3
+y
3
+z
3
trên D = ¦(x, y, z) : x ≥ 0, y ≥ 0, z ≥ 0, x +y +z = 1¦ .
Lấy (x, y, z) thuộc D. áp dụng bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacovski cho hai
cặp số

x

x, y

y, z

z


x,

y,

z

Ta có
f(x, y, z) ≥ (x
2
+y
2
+z
2
)
2
(1)
do x +y +z = 1.
áp dụng bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacovski cho cặp số (1, 1, 1) và (x, y, z)
Ta có
3(x
2
+y
2
+z
2
) ≥ (x +y +z)
2
⇔ x
2
+y
2
+z
2

1
3
(2)
Từ (1) và (2) suy ra f(x, y, z) ≥
1
9
.
Dấu Ỏ = Õ xảy ra khi và chỉ khi x = y = z =
1
3

1
3
,
1
3
,
1
3


D, f

1
3
,
1
3
,
1
3

=
1
9
. Vậy min
x∈D
f(x, y, z) =
1
9
.
Lấy (x, y, z) thuộc D. áp dụng bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacovski cho hai
cặp số

4

x,
4

y,
4

z

và (1, 1, 1) Ta có
3(

x +

y +

z) ≥

4

x +
4

y +
4

z

2
(3)
Lại áp dụng bất đẳng thức Cauchy-Bunhiacovski cho hai cặp số


x,

y,

z

và (1, 1, 1)
Ta có
3(x +y +z) ≥ (

x +

y +

z)
2


x +

y +

z ≤

3 (4)
Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm số và ứng dụng của nó 207
Từ (3) và (4) suy ra g
2
(x, y, z) ≤ 3

3 =

27 hay g(x, y, z) ≤
4

27.
Dấu Ỏ = Õ xảy ra dấu Ỏ = Õ ở (3) và (4) cùng xảy ra hay ⇔ x = y =
z =
1
3
.

1
3
,
1
3
,
1
3

∈ D, g

1
3
,
1
3
,
1
3

=
3
4

3
=
4

27. Vậy max
x∈D
f(x, y, z) =
4

27
Chuyên đề 2: Phương pháp miền giá trị hàm số
Phương pháp: Xét bài toán tìm giá trị lớn nhất, giá trị nhỏ nhất của hàm số
f(x) trên một miền D cho trước.
B 1: Gọi y
0
là một giá trị tuỳ ý của hàm số f(x) trên D.
B 2: Giải điều kiện để hệ phương trình (ẩn x):

f(x) = y
0
x ∈ D
B 3: Biến đổi đưa hệ phương trình về dạng: α ≤ y
0
≤ β.
B 4: Vì y
0
là giá trị bất kì trên D. Đưa ra kết luận.
BàI TậP:
Bài 1: Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số f(x) =
2x
2
+ 7x + 23
x
2
+ 2x + 10
trên toàn trục số.
TXĐ: R. Gọi y
0
là một giá trị của hàm số. Khi đó, phương trình
2x
2
+ 7x + 23
x
2
+ 2x + 10
=
y
0
(1) có nghiệm.
Vì x
2
+ 2x + 10 > 0 nên
(1) ⇔ 2x
2
+7x+23 = y
0
(x
2
+2x+10) ⇔ (y
0
−2)x
2
+(2y
0
−7)x+10y
0
−23 = 0
(2)
có nghiệm
TH 1: y
0
= 2 phương trình (2) trở thành −3x −3 = 0 ⇔ x = −1 ⇒ (1) có
nghiệm.
TH 2: y
0
= 0, khi đó phương trình (2) có nghiệm khi và chỉ khi ∆ ≥ 0
⇔ ∆ = (2y
0
−7)
2
−4(y
0
−2)(10y
0
−23) ≥ 0
⇒ 9y
2
0
−16y
0
+ 15 ≤ 0 ⇔
3
2
≤ y
0

5
2
, y
0
= 2
208 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Vì y
0
là một giá trị tuỳ ý của hàm số y = f(x), nên
max
x∈R
f(x) =
5
2
, min
x∈R
f(x) =
3
2
Bài 2: Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số
y =
x
2
+ 4

2x + 3
x
2
+ 1
Đ/S: −1 ≤ y
0
≤ 5.
Bài 3: (98 Ọ 191) Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số
y =
2x
2
+ 10x + 3
3x
2
+ 2x + 1
Đ/ S:
1 −

153
4
≤ y
0

1 +

153
4
Bài 4: Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số f(x, y) = x
2
+ y
2
trên một miền D =

(x, y) : (x
2
−y
2
+ 1)
2
+ 4x
2
y
2
−x
2
−y
2
= 0
¸
.
Hướng dẫn. Gọi t
0
là một giá trị tuỳ ý của hàm số f(x, y) trên D.
Khi đó, hệ phương trình

x
2
+y
2
= t
0
(1)
(x
2
−y
2
+ 1)
2
+ 4x
2
y
2
−x
2
−y
2
= 0 (2)
có nghiệm
Từ (2) ⇔ (x
2
+y
2
)
2
− 3(x
2
+ y
2
) + 1 + 4x
2
= 0 thế (1) vào được phương
trình t
2
0
−3t
0
+ 1 + 4x
2
= 0 (3)
Để hệ có nghiệm thì (3) có nghiệm ⇔ t
2
0
− 3t
0
+ 1 ≤ 0 ⇔
3 −

5
2
≤ t
0

3 +

5
2
Khi đó, (3) có nghiệm x
2
=
−t
2
0
+ 3t
0
−1
4
thế vào (2) y
2
=
t
2
0
+t
0
+ 1
4
thoả
mãn có nghiệm.
Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm số và ứng dụng của nó 209
Mà t
0
là một giá trị tuỳ ý của f(x, y) trên D nên max
(x,y)∈D
f(x, y) =
3 +

5
2
và min
(x,y)∈D
f(x, y) =
3 −

5
2
.
Bài 5: Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số f(x, y) =
x + 2y + 1
x
2
+y
2
+ 7
trên miền D = ¦(x, y) : x +y = 1¦ .
Hướng dẫn. Gọi t
0
là một giá trị tuỳ ý của hàm số f(x, y) trên D.
Khi đó, hệ phương trình

x + 2y + 1
x
2
+y
2
+ 7
= t
0
(1)
x +y = 1 (2)
có nghiệm
Từ (2) có x = 1 − y thế vào (1) ⇔ y + 2 = [(1 −y
2
) +y
2
+ 7] t
0

x
2
+y
2
+ 7 > 0.
⇔ 2t
0
y
2
−(2t
0
+ 1)y + 8t
0
−2 = 0 (3)
Để hệ có nghiệm thì (3) có nghiệm
TH 1: t
0
= 0 khi đó, (3) trở thành −y − 2 = 0 ⇔ y = −2, x = 3. Phương
trình có nghiệm.
TH 2: t
0
= 0 được phương trình bậc hai, phương trình có nghiệm
⇔ ∆ = (2t
0
+ 1)
2
−8t
0
(8t
0
−2) ≥ 0 ⇔ 60t
2
0
−20t
0
−1 ≤ 0 ⇔
5 −2

10
30
≤ t
0

5 + 2

10
20
, t
0
= 0
Kết hợp (3) có nghiệm khi
5 −2

10
30
≤ t
0

5 + 2

10
20
Vì t
0
là một giá trị bất kì của f(x, y) trên D nên max
(x,y)∈D
f(x, y) =
5 + 2

10
30
và min
(x,y)∈D
f(x, y) =
5 −

10
30
.
Bài 6: Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số f(x, y) =
x
2
−(x −4y)
2
x
2
+ 4y
2
trên D = ¦(x, y) : x
2
+y
2
> 0¦ .
210 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Hướng dẫn. Xét D
1
= ¦(x, y) : x = 0, y = 0¦ và D
2
= ¦(x, y) : y = 0¦. Khi
đó D = D
1
∪ D
2
.
Nếu (x, y) ∈ D
1
thì f(x, y) = 0. Vậy max
x∈D
1
f(x, y) = min
x∈D
1
f(x, y) = 0.
Nếu (x, y) ∈ D
2
. Khi đó, ta có f(x, y) =
(x/2y)
2
−(x/2y −2)
2
(x/2y)
2
+ 1
Đặt t =
x
2y
, được hàm số F(t) =
t
2
−(t −2)
2
t
2
+ 1
=
4t −4
t
2
+ 1
Khi đó
max
(x,y)∈D
2
f(x, y) = max
t∈R
F(t), min
(x,y)∈D
2
f(x, y) = min
t∈R
F(t)
Gọi α là một giá trị bất kì của hàm số F(t).
Khi đó, phương trình
4t −4
t
2
+ 1
= α ⇔ αt
2
−4t +α + 4 = 0 (1) có nghiệm
TH 1: Với α = 0 phương trình (1) có nghiệm t = 1.
TH 2: Với α = 0 phương trình (1) có nghiệm
⇔ ∆

= 4 −α(α + 4) ≥ 0 ⇔ −2 −2

2 ≤ α ≤ −2 + 2

2, α = 0
Kết hợp (1) có nghiệm khi −2−2

2 ≤ α ≤ −2+2

2 Suy ra max
(x,y)∈D
2
f(x, y) =
max
t∈R
F(t) = −2 + 2

2 và min
(x,y)∈D
2
f(x, y) = min
t∈R
F(t) = −2 −2

2
Vậy
max
x∈D
f(x, y) = max

max
x∈D
1
f(x, y), max
x∈D
2
f(x, y)

= max

0, −2 + 2

2
¸
= −2+2

2
min
x∈D
f(x, y) = min

min
x∈D
1
f(x, y), min
x∈D
2
f(x, y)

= min

0, −2 −2

2
¸
= −2−2

2
Bài 7: Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số
f(x) =
3 + 4x
2
+ 3x
4
(1 +x
2
)
2
Hướng dẫn. Gọi y
0
là một giá trị tuỳ ỳ của f(x).
Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm số và ứng dụng của nó 211
Khi đó, phương trình
3 + 4x
2
+ 3x
4
(1 +x
2
)
2
= y
0
có nghiệm
⇔ (y
0
−3)x
4
+ 2(y
0
−2)x
2
+y
0
−3 = 0 (1)
Để (1) có nghiệm xét hai TH
TH 1: y
0
= 3 khi đó (1) trở thành x
2
= 0. Vậy (1) có nghiệm.
TH 2: (1) có nghiệm khi và chỉ khi hệ

t ≥ 0
(y
0
−3)t
2
+ 2(y
0
−2) +y
0
−3 = 0 (2)
Để (1) có nghiệm (2) có nghiệm t ≥ 0 mà (2) có P = 1 > 0 ⇒ (2) có 2
nghiệm cùng dấu.
Khi đó, (2) có nghiệm

≥ 0
S ≥ 0

5
2
≤ t
0
≤ 3
Kết hợp hai trường hợp (1) có nghiệm khi
5
2
≤ t
0
≤ 3.
Bài 8: Cho hàm số f(x) =
x
2
+px +q
x
2
+ 1
. Tìm p, q để max
x∈R
f(x) = 9, min
x∈R
f(x) =
−1
Hướng dẫn. Gọi y
0
là một giá trị tuỳ ý của hàm số f(x).
Khi đó, phương trình
x
2
+px +q
x
2
+ 1
= y
0
(1) có nghiệm.
Ta có (1) ⇔ (y
0
−1)x
2
−px + (y
0
−q) = 0 (2).
Để (1) có nghiệm thì (2) có nghiệm, xét 2 trường hợp
TH 1: y
0
= 1 thì (2) có nghiệm khi p = 0 hoặc p = 0 và q = 1.
TH 2: y
0
= 1 thì (2) có nghiệm khi ∆ = p
2
−4(y
0
−1)(y
0
−q) ≥ 0
⇔ 4y
2
0
−4(q + 1)y
0
−(p
2
−4q) ≤ 0 ⇔ y
1
≤ y
0
≤ y
2
Ta có y
1
≤ 1 ≤ y
2
vì với y
0
= 1 có ∆ = −p
2
≤ 0 ∀q
Kết hợp hai trường hợp ta có để (1) có nghiệm là y
1
≤ y
0
≤ y
2
.
212 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Khi đó, tacó min
x∈R
f(x) = y
1
, max
x∈R
f(x) = y
2
Theo viét ta có

y
1
+y
2
= q + 1 = 8
y
1
.y
2
=
p
2
−4q
4
= −9

q = 7
p = ±8
Bài 9: Cho hàm số y =
12x(x +a)
x
2
+ 36
tìm a nguyên khác 0 sao cho đại lượng
max
x∈R
f(x) cũng là số nguyên.
Hướng dẫn. Gọi y
0
là một giá trị tuỳ ý của hàm số f(x).
Khi đó, phương trình
12x(x +a)
x
2
+ 36
= y
0
(1) có nghiệm
Từ (1) ta có (y
0
−12)x
2
+ 12ax + 36y
0
= 0 (2)
Để (1) có nghiệm thì (2) có nghiệm. Để (2) có nghiệm xét hai trường hợp
TH 1: y
0
= 12 có (2) trở thành x = 0. Vậy (2) có nghiệm
TH 2: y
0
= 12 thì (2) có nghiệm
⇔ ∆

= 36a
2
−36y
0
(y
0
−12) ≥ 0 ⇔ y
2
0
−12y
0
−a
2
≤ 0
⇔ 6 −

36 +a
2
≤ y
0
≤ 6 +

36 +a
2
Nhận thấy y
0
= 0 thì ∆

= −a
2
< 0 ∀a do vậy 6 −

36 +a
2
≤ 0 ≤
6 +

36 +a
2
Kết hợp hai trường hợp để (1) có nghiệm thì 6 −

36 +a
2
≤ y
0
≤ 6 +

36 +a
2
Vậy max
x∈R
f(x) = 6 +

36 +a
2
.
Tìm a nguyên khác 0 để

36 +a
2
= k (3) nguyên dương.
Nếu a > 0 thoả mãn (3) thì −a cũng thoả mãn 3, xét a > 0 khi đó,
(3)⇔ 36 = k
2
−a
2
= (k −a)(k +a)
Vì k + a > 0 suy ra k − a > 0 và k + a và k − a là số nguyên. Suy ra

k −a = 2
k +a = 18
⇔ a = 8.
Chuyên đề 3: Phương pháp sử dụng đạo hàm của hàm số.
Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm số và ứng dụng của nó 213
Phương pháp: Cho hàm số y = f(x) xác định trên [a; b]
B 1: Giải phương trình f(x) = 0 để tìm các nghiệm x
1
, x
2
, x
3
, . . . , x
n
trong
[a; b].
B 2: Tính các số f(a), f(b), f(x
1
), f(x
2
), . . . , f(x
n
).
B 3: Kết luận giá trị lớn nhất là số lớn nhất, giá trị nhỏ nhất là số nhỏ
nhất trong các giá trị trên.
BàI TậP:
Bài 1: Tìm giá trị nhỏ nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số
y = sin
20
x + cos
20
x
Hướng dẫn. Do sin
2

x +
π
2

+ cos
2

x +
π
2

= cos
20
x + sin
20
x ⇒ hàm số
y = sin
20
x +cos
20
x tuần hoàn với chu kì T =
π
2
. Do vậy, ta chỉ cần tìm giá trị
lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số trên 1 chu kì

0;
π
2

.
Ta có y

= 20sin
19
x. cos x −20cos
19
x. sin x. Xét y = 0

sin x = 0
cos x = 0
cos x = sin x

x = 0
x =
π
2
x =
π
4
Bảng biến thiên:
Kết luận:
max
x∈R
y = 1 khi x = 0; x =
π
2
, min
x∈R
y =
1
512
khi x =
π
4
Chuyên đề 4: Phương pháp chiều biến thiên của hàm số
Phương pháp: Dựa vào tính đồng biến và nghịch biến của hàm số bậc nhất và
bậc hai. Lập bảng biến thiên của hàm f(x) cần tìm giá trị lớn nhất, giá trị
nhỏ nhất trên D cho trước.
214 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Tính chất 1
+) Hàm số y = ax +b đồng biến khi a > 0 và nghịch biến khi a < 0.
+) Hàm số y = ax
2
+bx +c :
Nếu a > 0 : Đồng biến khi x > −
b
2a
, nghịch biến khi x < −
b
2a
. Nếu a < 0 :
Đồng biến khi x < −
b
2a
, nghịch biến khi x > −
b
2a
.
Tính chất 2:
+) Nếu f(x) là hàm đồng biến trên D thì −f(x) là hàm nghịch biến trên
D.
+) Nếu f(x) là hàm đồng biến trên D và f(x) > 0 thì hàm
1
f(x)
nghịch
biến trên D.
Tính chất 3:
+) Nếu f(x) và g(x) là hai hàm đồng biến trên D thì hàm f(x) +g(x) cũng
đồng biến trên D.
+) Nếu f(x), g(x) là hai hàm đồng biến trên D và f(x) > 0, g(x) > 0 trên
D thì hàm f(x).g(x) cũng đồng biến trên D.
BàI TậP
Bài 1: Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số y = [2x −4[ +
[3x + 6[ −[x −3[ +[x + 1[ xét trên miền D = ¦x : −3 ≤ x ≤ 4¦.
Hướng dẫn. Lập bảng biến thiên của hàm số trên D
Bài 2: Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số y = [x
2
−3x + 2[ −
[2x + 4[ +[x
2
−7x + 12[ trên miền D = ¦x : −3 ≤ x ≤ 5¦
Bài 3: Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số f(x, y, z) =
x +y +z +xy +yz +zx trên miền D = ¦(x, y, z) : x
2
+y
2
+z
2
= 1¦
Bài 4: Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số f(x) = x
4
−4x
3

x
2
+ 10x −3 trên miền D = ¦x : −1 ≤ x ≤ 4¦
Giá trị lớn nhất, nhỏ nhất của hàm số và ứng dụng của nó 215
Bài 5: Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số f(x, y) = (x +
y)

1
x
+
1
y

trên miền D = ¦(x, y) : 1 ≤ x ≤ 3, 1 ≤ y ≤ 2¦
Bài 6: Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số y =

3 +x +

6 −x −

18 + 3x −x
2
trên miền D = ¦x : −3 ≤ x ≤ 6¦
Bài 7: Cho hàm số f(x) = 4x
2
−4ax+a
2
−2a xét trên miền D = ¦x : −2 ≤ x ≤ 0¦.
Tìm a để hàm số có min
x∈D
f(x) = 2.
Bài 8: Cho phương trình 2x
2
+ 2(m + 2)x + m
3
+ 4m + 3 = 0. Khi phương
trình có nghiệm x
1
, x
2
xét đại lượng A = x
1
+x
2
+3x
1
x
2
. Tìm giá trị lớn nhất
và giá trị nhỏ nhất của A.
Bài 9: Tìm giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số f(x) = −x
2
+mx+1
trên miền −1 ≤ x ≤ 1. Biện luận kết quả theo m.
Bài 10: Cho hàm số f(x) = x
2
+[x −a[. Tìm a để min
x∈R
f(x) > 1.
Chuyên đề 5: ứng dụng của giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất trong
việc giải và biện luận phương trình và bất phương trình.
Phương pháp: Biến đổi phương trình về dạng f(x) = d(m). Tìm giá trị lớn
nhất và giá trị nhỏ nhất của hàm số trên I và so sánh các giá trị lớn nhất và
giá trị nhỏ nhất với a. Từ đó suy ra nghiệm của phương trình.
3.10.3 Bài tập
Bài 1:
a. Tìm m để phương trình x +

2x
2
+ 1 = m có nghiệm.
b. Tìm m để bất phương trình x +

2x
2
+ 1 > m ∀x ∈ R
Hướng dẫn. Xét hàm số y = x +

2x
2
+ 1 ⇒ y

= 1 +
2x

2x
2
+ 1
Xét
y

= 0 ⇔

2x
2
+ 1 = −2x ⇔

x < 0
2x
2
+ 1 = 4x
2
⇔ x = −
1

2
Bảng biến
thiên:
216 Trại hè Hùng Vương lần thứ 6 - 2010
Phương trình f(x) = m có nghiệm khi và chỉ khi m ≥
1

2
.
Bất phương trình f(x) > m có nghiệm với mọi m khi min
x∈R
f(x) =
1

2
> m
Bài 2: Tìm m để phương trình

2 −x +

2 +x −

(2 −x)(2 +x) = m có
nghiệm.
Bài 3: Tìm m để bất phương trình mx
4
−4x +m ≥ 0 ∀x ∈ R.
Hướng dẫn. Bất phương trình ⇔ m(x
4
+ 1) ≥ 4x ⇔ f(x) =
4x
x
4
+ 1
≤ m.

f

(x) =
4(1 −3x
4
)
(1 +x
4
)
2
= 0 ⇔ x = ±
1
4

3
Bảng biến thiên:
Vậy để bất phương trình nghiệm đúng mọi x thì
max
x∈R
f(x) = f

1
4

3

=
4

27 ≤ m

2

.

M cl c
L i nói đ u . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 Đ thi Olympic Toán Hùng vương 1.1 Olympic Toán Hùng vương l n th 1, năm 1.2 Olympic Toán Hùng vương l n th 2, năm 1.3 Olympic Toán Hùng vương l n th 3, năm 1.4 Olympic Toán Hùng vương l n th 4, năm 1.5 Olympic Toán Hùng vương l n th 5, năm 1.6 Đáp án Olympic Toán Hùng vương l n th 6 9 9 10 11 12 14 15 20 20 20 20 21 22 23 23 31 35 48

2005 . 2006 . 2007 . 2008 . 2009 . 5-2009

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

2 Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c 2.1 Tóm lư c l ch s môn gi i tích . . . . . . . . . . . 2.1.1 Hy L p và La mã c đ i . . . . . . . . . . . 2.1.2 Trung c . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.3 C n đ i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.4 Hi n đ i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2 Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c th i Hy mã c đ i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2.1 Pythagoras (580-500 trư c Công nguyên) . . 2.2.2 Euclid (300 trư c Công nguyên) . . . . . . . 2.2.3 Archimedes (287 - 212 trư c Công nguyên) 2.2.4 Papus (th k th 4 sau Công nguyên) . . . 3

. . . . . L . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . p và . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . La . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . .

Các chuyên đ chuyên toán 50 3.1 M t s kĩ thu t đánh giá và ư c lư ng khi gi i phương trình đ i s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 3.1.1 Kĩ năng s d ng b t đ ng th c . . . . . . . . . . . . . . 50
3

4

M CL C

3.2

3.3

3.4

3.5

3.6

3.7

3.1.2 Kĩ năng đánh giá d a vào "gi thi t t m" . . . . . . . 3.1.3 Kĩ năng nh m nghi m k t h p đánh giá . . . . . . . . 3.1.4 Bài t p rèn luy n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tài li u tham kh o . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Áp d ng đ nh lí Burnside-Frobenius vào bài toán tô màu trong t h p . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.1 M t s ki n th c b tr v nhóm và đ nh lí BurnsideFrobenius . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.2 Áp d ng vào bài toán tô màu trong t h p . . . . . . . 3.2.3 Bài t p tham kh o . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tài li u tham kh o . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Chuyên đ ch n l c v b t đ ng th c . . . . . . . . . . . . . . 3.3.1 M đ u . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3.2 N i dung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tài li u tham kh o . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . M t s nh n xét v gi ng d y chuyên đ ng d ng nguyên lý Dirichlet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.1 Ph n m đ u . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.2 Ph n n i dung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.3 Bài t p v n d ng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.4 Hư ng d n cách gi i . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4.5 K t lu n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tài li u tham kh o . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . S d ng tính đơn đi u c a hàm s đ tìm gi i h n . . . . . . . 3.5.1 Các tính ch t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.5.2 Các ví d . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tài li u tham kh o . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Phương pháp lư ng giác và áp d ng . . . . . . . . . . . . . . . 3.6.1 Các k t qu cơ b n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.6.2 Áp d ng trong gi i phương trình, h phương trình . . . 3.6.3 Áp d ng trong ch ng minh b t đ ng th c . . . . . . . 3.6.4 Dãy s và gi i h n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tài li u tham kh o . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ng d ng phép kh và đ nh lí Viét vào hình h c ph ng . . . .

. . . .

53 54 55 55

. 55 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 60 64 66 66 66 67 84 85 85 86 97 98 103 103 104 104 107 112 112 113 114 116 119 124 124

. 124 125 125 130 131 131 131 140 163 173 174 174 174 184 189 195 196 196 197 215 . . . . . . . . . . . . . . . Tài li u tham kh o . . . . . . . . . . . . .1 Dùng các phép bi n đ i đ i s . . . . . . . ng d ng c a nó . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7. . . . . nh nh t c a hàm s và 3. . . . .7. . . . . . .9. . . . . . . . . . .1 Ph n lý thuy t . . . . . . . .3 Phương pháp đánh giá . .2 Đ nh lí Viét . . 3. . . . . . . . . . . . . .8 Dãy s và m t s tính ch t . . . . .3 Bài t p .4 K t lu n . . . . . . . . . . . .2 Ch ng minh tính ch t c a dãy s 3. . . . . . . . . .8. . . . . 3. . . . . . 3. . . 3. . . . . . . .1 M t s phương pháp thư ng dùng 3. . . . . . . .10. . . . . .2 S d ng tính đơn đi u c a hàm s 3.10. . .2 Ph n bài t p . trong các bài thi h . c . . . . . . . . . . . . . . . . Tài li u tham kh o . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3 ng d ng . 3. . . . 3. . . 3. .9 M t s phương pháp gi i h phương trình sinh gi i . . . . . . . .9. . . . . . . . . . . . Tài li u tham kh o . . . . . . . . . . . 3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .8.10. . . . . . . . . . . . . . .M CL C 5 3.8. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4 Bài t p áp d ng . . . . . . . .7. . . 3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10 Giá tr l n nh t.7. . . . .1 Phép kh . .8. . . .3 Bài t p . . . . . 3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3. . . . . . . . . . . . . . . .9. . . . . . . . .

đư c t ch c t i 6 . Đó là nh ng đi u mà các em s c n thi t trong c cu c đ i ho t đ ng th c ti n sau này.L i nói đ u Toán h c là m t môn h c đ c bi t quan tr ng trong chương trình h c b c ph thông. nhi u chuyên đ toán ph thông đã đư c c p nh t v i trình đ tiên ti n c a các nư c phát tri n. Năm nay. các chuyên đ toán qu c t và khu v c thông qua các ho t đ ng h p tác. Trong nh ng năm g n đây. tham d các kỳ thi olympic và các phương ti n vi n thông qu c t . rèn luy n cho h c sinh các kĩ năng. Nhi u d ng toán m i đã hình thành. Toán h c không nh ng nh m giúp trang b cho h c sinh nh ng ki n th c c th đ áp d ng trong cu c s ng thư ng ngày mà đi u quan tr ng hơn là cung c p. Tr i hè Hùng Vương đã bư c sang năm th 6. Đ c bi t. nhi u chuyên đ toán h c g n v i ng d ng và các mô hình th c ti n làm cho các n i dung gi ng d y và h c t p môn Toán h c trong trư ng ph thông ngày càng phong phú và đa d ng. phương pháp tư duy ch t ch . cô giáo và h c sinh các trư ng Trung h c ph thông chuyên và năng khi u có đi u ki n h i nh p v i các chương trình. logic. các th y giáo.

Các cu n K y u tr i hè Hùng Vương l n th 2-5 ra đ i đã đáp ng đư c s mong đ i. Tuyên Quang. B c c n và Thái Nguyên vi t thành các chuyên đ . Phú Th .M CL C 7 trư ng THPT Chuyên Thái Nguyên. Đi n Biên. M t đi u đáng ghi nh n: năm nay. cu n K y u l n này còn b sung các đ thi đ thi Olympic Toán Hùng Vương năm 2009. Hà Giang. Cu n sách còn trình bày hai ph l c đư c vi t b ng ti ng Anh đ các em có đi u ki n làm quen v i các thu t ng cơ b n. Sơn La. Nhi u ki n th c c p nh t. Ngoài ra. Lào Cai. kh i các trư ng tham gia Tr i hè Hùng Vương đã có bư c ti n dài trên con đư ng h i nh p. các nhà khoa h c đã qua nhi u năm tâm huy t v i chi n lư c đào t o tài năng tr c a đ t nư c vi t v m t s phương pháp gi i toán. Olympic Toán Hà N i m r ng và Olympic qu c t Singapore m r ng c a năm 2010 và các đ toán d tuy n do chính các trư ng đ ngh . các k năng v n d ng logic Toán h c trong cu c s ng. Yên Bái. Cao B ng. B c Ninh. kì v ng c a các th y. Ngoài các đ thi Olympic Toán Hùng Vương. Hòa Bình. Qu ng Ninh. các bài h c kinh nghi m và các trao đ i semina v h c thu t thu c nhi u lĩnh v c lý thú c a toán h c. đ ti p c n và tìm hi u sâu thêm các ki n th c c p nh t qua m ng internet và các sách chuyên đ c a các nư c. cu n K y u còn gi i thi u các bài c a các giáo sư. Chúng tôi hy v ng r ng cu n K y u này s cung c p thêm cho các em h c . Vĩnh Phúc. các cô và các em h c sinh trong kh i các trư ng trung h c ph thông chuyên khu v c mi n núi và trung du phía b c. Olympic Toán Hà N i m r ng và Olympic qu c t Singapore m r ng. L ng Sơn. các chuyên đ t ch n đ c s c theo chương trình dành cho các l p chuyên Toán đã đư c các th y cô giáo tr c ti p gi ng d y các trư ng THPT Chuyên các t nh thành B c Giang.

Olympic. các đ ng nghi p. giúp các em hi u sâu hơn Sách giáo khoa và chu n b t t cho các kì thi h c sinh gi i. Trư ng THPT Chuyên Hùng Vương Vi t trì. Phú Th . các th y giáo. M i ý ki n đóng góp xin đư c g i v Ban T Ch c Tr i hè Hùng Vương l n th V. cô giáo đã đ c và có nh ng đóng góp cho b n th o K y u đư c hoàn ch nh. thi tuy n sinh vào đ i h c. ngày 1-3 tháng 8 năm 2010 Thay m t H i đ ng C v n Khoa h c GS Nguy n Văn M u .8 M CL C sinh m t s ki n th c b sung. xin chân thành cám ơn các thành viên seminar c a Tr i hè Hùng Vương. các kì thi t t nghi p THPT. Thay m t H i đ ng C v n Khoa h c. Hà N i-Thái Nguyên.

a3 . H i l p đư c bao nhiêu c p s nhân tho mãn đi u ki n a5 < 100? Câu 3. a3 . a5 l p thành m t c p s nhân tăng.1 Olympic Toán Hùng vương l n th 1. a2 . Câu 5. a4 . a5 l p thành m t c p s c ng tăng. Ch ng minh r ng f (x) vi t đư c dư i d ng t ng bình phương c a hai nh th c b c nh t.Chương 1 Đ thi Olympic Toán Hùng vương 1. Gi s tam th c b c hai f (x) luôn luôn dương v i m i x. a4 . (ii) a1 + a2 + a3 + a4 + a5 = 99. 2a5 là các s nguyên dương. Các s nguyên dương a1 . a2 . 2a3 . H i l p đư c bao nhiêu c p s c ng tho mãn đi u ki n a1 > 50 và a5 < 100? Câu 2. Câu 4. Các s dương a1 . a3 . 2a2 . a2 . năm 2005 Câu 1. Các s nguyên dương a1 . 2a4 . a4 . Ch ng minh r ng g(x) vi t đư c dư i d ng t ng bình phương c a hai tam th c b c hai. a5 tho mãn các đi u ki n (i) 2a1 . Gi s hàm trùng phương g(x) = x4 + bx2 + c luôn luôn dương v i m i x. Tìm giá tr l n nh t c a tích P = a1 a2 a3 a4 a5 . 9 .

Cho tam giác ABC và đi m M thu c BC. Cho hình vuông ABCD. Xác đ nh v trí đi m Q thu c c nh AB sao cho AQE = BQF . y > 0. Đ thi Olympic Toán Hùng vương Câu 6. Xác đ nh b s dương a. S đo các góc trong c a m t ngũ giác l i có t l 2 : 3 : 3 : 5 : 5. 1} = M. Xét hình bình hành AP M N . O là giao đi m c a BN và CP . Gi s E là trung đi m c nh CD và F là m t đi m bên trong hình vuông. Gi i h phương trình  2005 + y 2005 + z 2005 = a2005 x 2006 x + y 2006 + z 2006 = a2006  2007 x + y 2007 + z 2007 = a2007 . Cho a = 0.2 Olympic Toán Hùng vương l n th 2. |b|. [(B)] 400 . Câu 5. trong đó P thu c AB và N thu c AC và hình bình hành ABDC v i đư ng chéo AD và BC. Cho hình vuông ABCD. Tìm qu tích các đi m M thu c hình vuông (ph n bên trong và biên c a hình vuông) sao cho di n tích các tam giác M AB và M AC b ng nhau. x2 và các h s tho mãn đi u ki n max{|a|. . [(C)] 600 . c sao cho ax9 y 12 + by 9 z 9 + cz 11 x8 15x4 y 8 z 7 . Câu 7. [(D)] 800 [(E)] 900 .10 Chương 1. năm 2006 Câu 1. Câu 4. S đo c a góc nh nh t b ng [(A)] 200 . Ch ng minh r ng P M O = N M O khi và ch khi BDM = CDM . ∀x > 0. Cho s dương M . 1. b. Câu 3. z > 0. Xét các tam th c b c hai g(x) = x2 + ax + b có nghiêm th c x1 . Câu 2.

(E) Khác các đáp s đã nêu. (B) 2. (D) 5. (C) 4. năm 2007 Câu 1. Ngư i ta l y ra m t viên bi thì t ng các nhãn c a s bi còn l i là 5048. (E) 6. z . Cho s t nhiên abc chia h t cho 37. Câu 3. . . Olympic Toán Hùng vương l n th 3. (B) 34. (D) 14. H i viên bi đó đư c g n nhãn là s nào? (A) 1. (C) 3. . Cho 0 < a 2. Câu 2. (E) 6.3 Olympic Toán Hùng vương l n th 3. Có n viên bi trong h p đư c g n nhãn l n lư t là 1. Câu 4. (C) 24. (B) 3. (D) 5. M t đa giác l i có nhi u nh t là bao nhiêu góc nh n? (A) 2. (B) 3. Câu 6.1. . Gi i h phương trình sau  x + 1 = ay    x   1 y + = az  y     z + 1 = ax. Ch ng minh r ng các s bca và cab cũng chia h t cho 37. (D) 4. 1. (C) 4. Câu 5.3. năm 2007 11 Tìm giá tr l n nh t c a bi u th c (1 + |x1 |)(1 + |x2 |). Xác đ nh hai ch s t n cùng c a s sau M = 23 + 202006 + 2002007 + 20062008 ? (A) 04. (E) 5. M t đa giác l i có nhi u nh t là bao nhiêu góc không tù? (A) 2. 2. n.

Ch ng minh r ng tam th c b c hai g(x) = 3x2 − 2ax + b có nghi m khi và ch khi t n t i b s α. Hai ch s t n cùng c a s M = 22008 là (A) 16. Các s nguyên α1 . (E) không ph i là các đáp s trên Câu 3. (C) 40. (C) 56. β. Cho m. y > 0. π + cos 5 cos 3π 5 1. (B) 36. 3 và 5? . n là các s nguyên dương sao cho s A = m2 + 5mn + 9n2 có ch s t n cùng b ng 0. Câu 9. Cho hình bình hành ABCD có AB < BC. Tính M= 1 1 . Câu 10. năm 2008 Câu 1. Đư ng phân giác BP c a góc ∠ABC c t AD P . Khi đó hai ch s t n cùng c a A là (A) 00. Câu 8. (D) 76. β2 . Tìm giá tr nh nh t c a bi u th c M = a1 xα1 y β1 + a2 xα2 y β2 + a3 xα3 y β3 . γ sao cho a=α+β+γ b = αβ + βγ + γα.4 Olympic Toán Hùng vương l n th 4. (B) 20. α2 . Đ thi Olympic Toán Hùng vương Câu 7. Cho ba s dương a1 . β3 cho trư c tho mãn các đi u ki n a1 α1 + a2 α2 + a3 α3 = 0 a1 β1 + a2 β2 + a3 β3 = 0. Tính đ dài các c nh c a hình bình hành. a2 . α3 và β1 .12 Chương 1. P B = P C = 6cm và P D = 5cm. Bi t r ng ∆P BC là tam giác cân. (E) không ph i là các đáp s trên Câu 2. H i có bao nhiêu s nguyên t 1 đ n 2008 đ ng th i không chia h t cho 2. x > 0. a3 . (D) 60.

ABC. r2 l n lư t là bán kính các đư ng tròn ngo i ti p các tam giác ABD. Gi i h phương trình sau  x + xy + y = 5 y + yz + z = 11  z + zx + x = 7 Câu 5. y. Ch ng minh r ng giá tr c a bi u th c a r1 luôn luôn không đ i. Ch ng minh r ng t n t i s t nhiên A có 4 ch s t n cùng là 2008 và chia h t cho 2009. . Gi i phương trình sau √ 3 4x2 + 2 = 3 4x3 + x 2 + a r2 2 Câu 9. Cho ba s th c x.4. Câu 7.1. z th a mãn đi u ki n x2 + y 2 + z 2 + xy + yz + zx = 25. Tìm giá tr nh nh t c a bi u th c T = x2 + 3y 2 + 9z 2 . Có th tìm đư c hay không năm s nguyên sao cho các t ng c a t ng c p trong năm s đó l p thành mư i s nguyên liên ti p? Câu 6. Câu 8. G i r1 . Olympic Toán Hùng vương l n th 4. Xét hình thoi ABCD c nh b ng a. năm 2008 13 Câu 4.

Câu 7. Câu 2. Đ thi Olympic Toán Hùng vương 1. H i có bao nhiêu em ch gi i toán. Trong s đó có 8 em v a gi i toán. Câu 3. 42 em gi i nh c. M là m t đi m di đ ng trên m t ph ng ch a hình vuông sao cho M A2 + M B 2 = M C 2 . MA MB MC . Câu 6. ch gi i nh c và bao nhiêu em không gi i môn nào? Câu 4. Trong 100 h c sinh h chuyên có 29 em gi i toán. g xác đ nh và th a mãn h th c   f (x + 6) + 2g(2x + 15) = 1 (x + 2) 2 f x + 2 + g(x + 5) = x + 4. Ch ng minh r ng t 2009 s t nhiên tùy ý đ u có th ch n đư c m t ho c m t s s mà t ng c a nó chia h t cho 2009. Tìm b ba s nguyên t liên ti p (li n k ) sao cho t ng bình phương c a chúng cũng là m t s nguyên t . 5 em v a gi i nh c v a gi i văn. Tìm t t c các c p s (x. Cho hình vuông ABCD có đ dài c nh b ng 2cm. năm 2009 Câu 1. ch gi i văn. v a gi i văn. Tính kho ng cách l n nh t t đi m M t i đi m D. 10 em v a gi i nh c v a gi i toán. có ba em gi i c ba môn. Cho f. 30 em gi i văn.14 Chương 1.  2 Hãy xác đ nh f (x) và g(x). Tìm qu tích nh ng đi m M trong tam giác ABC sao cho MA MB MC + + = 3. Câu 5. y) th a mãn đ ng th c 2(x2 + 1)(y 2 + 1) = (xy + 1)(x + 1)(y + 1). Cho tam giác ABC không cân n i ti p trong đư ng tròn tâm O bán kính R.5 Olympic Toán Hùng vương l n th 5.

. G i 2009 s đã cho là a1 . . Câu 9. . a2009 . Câu 8. . M C v i đư ng tròn đã cho. S2009 = a1 + a2 + a3 + cdots + a2009 N u t n tai m t trong các t ng trên chia h t cho 2009 luôn thì ta có luôn đi u ph i ch ng minh. B ba s nguyên t liên ti p đ u tiên là 2.2009. Xét 2009 t ng sau: S1 = a1 S2 = a1 + a2 S3 = a1 + a2 + a3 . Gi s 2 t ng đó là Si và Sj . . C l n lư t là giao c a M A. Đáp án Olympic Toán Hùng vương l n th 5-2009 15 trong đó A .. khi chia cho 2009. 3. M B. ... Tìm t t c các đa th c f (x) v i h s là các s nguyên không âm nh hơn 8 và tho mãn đi u ki n f (8) = 2009. Tìm giá tr l n nh t c a tích các s nguyên dương đã cho.. N u trong các t ng trên không t n t i t ng nào chia h t cho 2009. r v i 2 ≤ p < q < s.5 có 22 + 32 + 52 = 38 không là s nguyên t nên không th a mãn.6 Đáp án Olympic Toán Hùng vương l n th 5-2009 Câu 1.. B . 1. 2008} .1.. ⇒ |Si − Sj |.. G i 3 s nguyên t liên ti p là p. Theo nguyên lí Drichlet ta có ít nh t 2 trong s các t ng trên có cùng s dư . Lúc này tâp s dư khi chia 2009 c a t ng này là: S = {1. a3 . 2. Ta có đi u ph i ch ng minh.3. T ng c a m t s các s nguyên dương là 2009. q.6. . Câu 2.. a2 . Ta xét đ ng dư c a các t ng trên khi chia cho 2009.

thì hi n nhiên q. Câu 3. không ph i là s nguyên t .  (4) 2 7x + 12 Trong (3) thay x b i x − 6 ta tìm đư c f (x) = .  2 (1) (2) Trong (2) thay x b i 2x + 10 ta có f (x + 6) + g(2x + 15) = 2x + 14.S em ch gi i Nh c là 30. Đ thi Olympic Toán Hùng vương B ba s nguyên t liên ti p ti p theo là 3.S em không gi i môn nào là 19.16 Chương 1. .S em ch gi i Văn là 20. trong (4) thay x b i 2 x − 15 −3x − 7 ta tìm đư c g(x) = .7) là b ba s nguyên t duy nh t th a mãn đ bài.S em ch gi i Toán là 14. . V y b ba s nguyên t liên ti p ti p (3.5. r > 3. .5. 2 4 . Gi i h này ta tìm đư c    f (x + 6) = 7x + 54 (x + 2) (3) 2  g(2x + 15) = −3x − 26 . Nh n xét r ng các s nguyên t này đ u có d ng ±1( mod 6) vì không chia h t cho 2 và 3. Câu 4.7 có 32 + 52 + 72 = 83 là s nguyên t nên là b ba th a mãn đ bài. Ta có    f (x + 6) + 2g(2x + 15) = 1 (x + 2) 2  f ( x + 2 ) + g(x + 5) = x + 4. Vì th nên t ng bình phương c a chúng luôn chia h t cho 3. Dùng sơ đ Ven ta thu đư c: . Xét p > 3. T đó ta có h 1 f (x + 6) + 2g(2x + 15) = (x + 2) 2 f (x + 6) + g(2x + 5) = 2x + 14.

Câu 6. Theo gi thi t ta có M A2 + M B 2 = M C 2 ⇔(x − 2)2 + y 2 + (x − 2)2 + (y − 2)2 = x2 + (y − 2)2 ⇔x2 − 8x + 8 + y 2 = 0 ⇔(x − 4)2 + y 2 = 8. D theo th t ngư c chi u kim đ ng h .M B = M C. B. 1). Câu 7.1. y). D u đ ng th c x y ra khi và ch khi x = y = 1.M B M C. C(0. (x2 + 1)(y 2 + 1) ≥ (xy + 1)2 . hay 2(x2 + 1)(y 2 + 1) ≥ |(x + 1)(y + 1)(xy + 1)| ≥ (x + 1)(y + 1)(xy + 1). 2). Theo b t đ ng th c Cauchy (Bunhiacopski). R2 − M O 2 .M C = Mà M A2 + M B 2 + M C 2 = 3M G2 + GA2 + GB 2 + GC 2 M A2 + M B 2 + M C 2 . Không gi m tính t ng quát ta gi thi t hình vuông ABCD có các đ nh A. 2).M A M B. ta có 2(x2 + 1) ≥ (x + 1)2 . B(2. Đáp án Olympic Toán Hùng vương l n th 5-2009 17 Câu 5. 0). 0) thu c tr c Ox √ bán kính R = 2 2. A(2. C.6. 0). V y đ có đ ng th c. L p h tr c t a đ Oxy có đ nh O(0. Ta có M A. Suy ra [2(x2 + 1)(y 2 + 1)]2 ≥ [(x + 1)(y + 1)(xy + 1)]2 .M A = M B. y) = (1. 2(y 2 + 1) ≥ (y + 1)2 . g i M (x. Suy ra µ= MA MB MC M A2 M B2 M C2 + + = + + MA MB MC M A. ta ph i có (x.M C = R2 − M O2 . Suy ra kho ng cách l n nh t t M t i D là d = M I + R = √ 4 + 2 2. Phương trình (1) là phương trình c a đư ng tròn có tâm I(4.

ta có 2(n − 2) > n. vì khi đó ta có th thay s 2 và s 4 b i hai s 3 đ thu đư c m t tích l n hơn.x2 · · · xk . .M B = M C. T các nh n xét trên ta suy ra các s c n tìm s g m các ch s 3 và m t ho c hai s 2 ho c m t s 4.Nh n xét 1: v i x1 . .1 < x1 . Ta có M A.3 + 2. do đó trong các s ph i tìm không th có s l n hơn 4.Nh n xét 3: Do 23 < 32 . vì khi đó ta thay ba s 2 b i hai s 3 đ đư c m t tích l n hơn.Nh n xét 4: Trong các s c n tìm không th v a có s 2 v a có s 4.M A = M B. . x2 .18 Chương 1. do đó các s c n tìm có m t s 2 và 669 s 3. trong khi tích c a chúng l n hơn. Đ thi Olympic Toán Hùng vương = 3M G2 + OA2 + OB 2 + OC 2 − 3GO2 = 3M G2 + 3R2 − 3GO2 .3669 . khi đó tích c a chúng đ t giá tr l n nh t là 2. xk là các s nguyên dương thì x1 +x2 +· · ·+xk +1 = x1 +x2 +· · ·+(xk +1) và x1 . · · · . Ta có m t s nh n xét sau: . mâu thu n v i đi u ki n l n nh t c a tích.M C = R2 M O2 . Câu 9.Nh n xét 2: v i s n > 4. t c qu tích M là đư ng tròn đư ng kính OM . Nhưng ta có 2009 = 669.x2 · · · (xk +1). . Do đó tích c a các s nguyên có t ng b ng 2009 là l n nh t khi các s nguyên đó l n hơn ho c b ng 2. vì n u có s n như th thì ta tách thành hai s 2 và n − 2 thì t ng c a chúng v n là 2009. nên trong các s c n tìm không th có nhi u hơn hai s 2. Do v y µ = 3 và M G2 + M O2 = OG2 . Câu 8.

—————————— . Xét đa th c f (x) = a0 xn + a1 xn−1 + · · · + an . .6.M C M A2 + M B 2 + M C 2 R2 − M O 2 mà Do v y qu tích c a M là đư ng tròn đư ng kính OM .1. Th c hi n phép chia 2009 cho 8 đư c dư a0 = 1. an là các s nguyên không âm và nh hơn 8. Do f (8) = 2009 nên a0 8n + a1 8n−1 + · · · + an = 2009. . a1 . . Câu 10. liên ti p th c hi n phép chia như th ta đư c đa th c c n tìm là: f (x) = 3x3 + 7x2 + 3x + 1. .M B M C . Đáp án Olympic Toán Hùng vương l n th 5-2009 19 Suy ra M B2 M C2 MA MB MC M A2 + + + + = MA MB MC M A .M A M B . L i l y thương c a phép chia này cho 8 ta đư c a1 = 3. trong đó a0 .

Chương 2

Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c
2.1
2.1.1

Tóm lư c l ch s môn gi i tích
Hy L p và La mã c đ i

Pythagoras (580-500 trư c công nguyên) Đ nh lí Pythagoras v tam giác vuông; s vô t Euclid (300 trư c Công nguyên) Có quy n l c nh t trong các nhà toán h c cùng th i v i ông. Đ nh lý Euclid v s hoàn h o và vô h n các s nguyên t . Arcgimedes (287-212 trư c Công nguyên) Xác đ nh đư c ti p tuy n, di n tích và th tích ch y u b ng phép tính vi phân; tìm th tích và di n tích m t c a m t hình c u; tr ng tâm đ i v i tr ng l c; đư ng xo n c Arcgimedes; tính đư c s π. Pappus (Th k th tư sau Công nguyên) Tr ng tâm c a tr ng l c đ i v i các v t th và m t cong tròn xoay. 2.1.2 Trung c √ 2.

Descartes (1596-1650)
20

2.1. Tóm lư c l ch s môn gi i tích

21

Đư c coi là ông t c a hình h c gi i tích; đưa ra m t vài khái niêm tuy t v i. Mersenne (1588-1648) Ch ng minh l i các ý tư ng; đư ng cycloid; s nguyên t Mersenne. Fermat (1601-1665) Th c s tìm ra hình h c gi i tích; tính toán và s d ng đ o hàm và tích phân; sáng l p ra gi i tích s hi n đ i; xác su t. Pascal (1623-1662) Phép quy n p toán h c; h s nh th c; cycloid; Đ nh lý Pascal trong hình h c; xác su t; đư c nh hư ng t Leibnitz. Huygens (1629-1695) Dãy s , cycloid; s v n đ ng vòng tròn; D y h c toán c a Leibnitz (ai là giáo viên; ai là h c sinh). 2.1.3 C nđ i

Newton (1642-1727) Ông sáng t o ra phép tính vi phân; tìm ra Đ nh lý cơ b n; s d ng chu i s ; g n như là ngư i sáng t o ra thiên văn h c và v t lý như là m t ngành khoa h c Toán. Leibnitz Các sáng t o c a ông là các d ng t t nh t c a phép tính vi phân; tìm ra đ nh lý cơ b n; sáng t o ra m t vài khái ni m quý; d y anh em nhà Bernoulli.

Anh em nhà Bernoulli (James 1654-1705, John 1667-1748) H c đư c phép tính vi phân t Leibnitz và phát tri n áp d ng nó m t cách t ng quát; chu i s ; John là th y giáo c a Euler

22

Chương 2. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c

Euler (1707-1783) Làm vi c trên phép tính vi phân và phát tri n nó r t t ng quát; h th ng hoá hình h c gi i tích và lư ng giác; đưa ra các ký hi u e, π, i, f (x), sin x, cos x; chu i và các tính ch t; phép tính vi phân đ i v i s bi n thiên. Lagrange (1736-1813) Phép tính vi phân đ i v i s bi n thiên; cơ h c gi i tích. Laplace (1749-1827) Cơ h c vũ tr , lý thuy t xác su t và s ti n b c a con ngư i. Fourier (1768-1830) Chu i Fourier; phương trình truy n nhi t. 2.1.4 Hi n đ i

Gauss (1777-1855) Kh i xư ng toán h c chính xác v i ch ng minh h i t c a chu i; lý thuy t s ; s ph c trong gi i tích; đ i s và lý thuy t s ; hình h c vi phân; hình h c phi Euclid; v.v. . . Cauchy (1789-1857) X lý m t cách k lư ng v gi i h n, liên t c, đ o hàm, tích phân, chu i, gi i tích ph c. Abel (1802-1829) Chu i nh th c, phương trình b c năm; phép tính tích phân; hàm elliptic. Dirichlet (1805-1859) M t ngư i có r t nhi u đóng góp trong vi c xây d ng nh ng giá tr b n v ng cho gi i tích và lý thuy t s . Liouville (1809-1882) Tích phân c a nh ng hàm cơ b n, s siêu vi t.

2.2. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c th i Hy L p và La mã c đ i

23

Riemann (1826-1866) Tích phân Rimann; đ nh lý hoán v Riemann; hình h c Riemann; hàm zeta Riemann; gi i tích ph c.

2.2
2.2.1

Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c th i Hy L p và La mã c đ i
Pythagoras (580-500 trư c Công nguyên)
Ba ph n năm thiên tài và hai ph n năm là nh ng đi u v v n J.R.Lowell

N n văn minh phương Tây như m t dòng sông l n ch y theo th i gian, đư c nuôi dư ng và làm giàu b i nhi u c ng hi n phong phú t các n n văn hóa khác. Hãy đ cho trí tư ng tư ng c a chúng ta ngư c dòng th i gian quay l i vài ngàn năm trư c, đ u ngu n c a n n văn minh Hy L p c đ i. Nơi

đây, t i đ u ngu n c a dòng sông, đ ng trong mây mù b c tư ng Pythagoras hi n lên huy n o. Cho đ n bây gi h u h t m i ngư i đ u nghĩ Pythagoras là m t nhà toán h c nhưng v i nh ng ngư i cùng th i, ông đư c coi như m t ngư i th y c a s thông thái, m t nhà tín ngư ng, m t v thánh. M t th y phù thu , m t lang băm, hay m t nhà chính tr tiên phong tuỳ theo t ng quan đi m. Trong các t ch c sùng bái ông, các môn đ c a ông đã phát tri n các ý tư ng c a ông trong su t th i kỳ văn minh Hy L p. Toán h c b t đ u v i ông b ng quan ni m đ u tiên c a ông r ng nó là m t h th ng có t ch c và có th liên k t v i nhau b i s ch ng minh ch t ch . Ông là ngư i đ u tiên s d ng t “mathemtike” có nghĩa là toán h c. Trư c ông ch có t “mathemata” nghĩa là ki n th c ho c vi c h c nói chung. Trong c m nh n c a ông, m i th trong khoa h c đ u có th d đoán đư c, có th hi u đư c và có th đưa ra các b ng ch ng ch t ch . Ông là ngư i đ u tiên áp d ng t kosmos - hài hoà theo m t tr t t - cho h u h t các lĩnh v c.

Cũng như nh ng nhân v t n i ti ng này. Syria và có l cua Persia và n Đ .m t b o chúa có tài nh ng thi u s đ ng Hy L p . ông đã thu đư c nh ng kinh nghi m ban đ u v thiên văn h c và toán h c nguyên thu . t th i sơ khai c a loài ngư i. Ông làm th y giáo và l p ra trư ng Pythagorean n i ti ng trong đó k t h p hàng trăm môn h c v i nh ng đòi h i danh d như m t trư ng đ i h c đ u tiên trên th gi i. Th i thanh niên. Đ u tiên có th nói gì v cu c đ i ông? Ông là ngư i cùng th i v i Confucius. Khi tr v Samos ông không hài lòng v i nh ng gì ch ng ki n c m . Budda và Zoroaster. Ông đã t ng dùng t “philosophia” . Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c C m nh n đ u tiên c a ông v tri t h c phương Tây là nh ng ý ki n c a ông v t nhiên mà hai th k sau chính là c i ngu n cho h c thuy t Plato và t t c các tư tư ng c a ông đư c nh c l i r t nhi u m t cách có h th ng trong h c thuy t. Trong su t cu c hành trình c a mình. và nh ng ngư i khác coi h i tu i 50 ông cư trú đây . Th m trí ông đư c coi như là ông t c a n n tri t h c. ông sinh ra đ o Samos. Li u chúng ta có nên tin r ng 3 ph m ch t sau đây cùng t n t i trong m t con ngư i? Hãy xem chúng di n ra như th nào. ông là m t ngư i r t ham h c và đã đi chu du su t 30 năm Ai C p.tình yêu đ i v i khoa h c thay cho “Sophia” (s thông thái) gi ng như s khoe khoang nh ng hi u bi t c a con ngư i. Pythagoras đư c chúng ta bi t đ n ch qua truy n thuy t và nh ng ghi chép còn l i hàng trăm năm sau khi ông ch t. đây cu c đ i chính tr c a ông b t đ u. Tuy nhiên xã h i không ph i lúc nào cũng hoan nghênh nh ng c i ti n đ o đ c. Ban đ u trư ng h c này dư ng như là m t giáo h i v i m c tiêu c i ti n đ o đ c xã h i và là nơi t p trung các ho t đ ng trí th c.24 Chương 2. Theo truy n thuy t.thu c đ a c a Crotana phía nam . Babylon. B t c ai b t đ u s nghi p c a mình cũng mu n có nh ng thành công đ công b v i m i ngư i.và nư c ý. ngoài khơi b bi n phía Tây Ti u á. Phoenicia.

L nh c m ăn đ có l là đi u kỳ qu c nh t trong đi u c m k nguyên thu và ch nghĩa ăn chay là m t bi n pháp phòng ng a t nhiên ch ng l i nh ng đi u ghê t m trong ăn u ng c a t tiên. Ông tin vào thuy t luân h i hay s đ u thai c a m i linh h n sau cái ch t t th xác này sang th xác khác c a con ngư i cũng như loài v t. dù là kỳ quái đ i v i suy nghĩ hi n th i v n lan r ng trong ngư i đ i xưa đóng vai trò nghi th c trong nhi u giáo gi i. Các môn đ Pythagorean đư c g n bó v i nhau b i l i th trung thành v i ngư i khác trong h i và tuân theo m t th lĩnh. H chia s v i nhau m i th v v t ch t. s sám h i đư c th hi n theo nhi u cách khác nhau. Th m trí nh ng ho t đ ng chính tr ngày càng tăng c a h đã khu y đ ng s gi n d c a công chúng. đ n m t ch ng m c nào đó h đã b đàn áp m nh m . . trư ng h c b đ t phá. Nh ng ngư i trong h i Pythagorean còn s ng sót dù s ng d i rác kh p Đ a Trung H i v n gi lòng trung thành và ti p t c trư ng phái tri t h c y hơn m t th k sau. Pythagoras ch y tr n đ n g n thu c đ a c a Metapontum. lên ho c xu ng thành đ ng v t cao hơn ho c th p hơn tuỳ theo nh ng ph m ch t x ng đáng đư c khen thư ng hay nh ng l i l m khuy t đi m c a mình. Cũng như v y.2.lòng tin đư c đúc k t t nh ng kinh nghi m c a ông khi đã Ai C p và châu á. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c th i Hy L p và La mã c đ i 25 Pythagorean như là m t đ ng chính tr xúc ph m đ n các nguyên t đ o đ c và tôn giáo.2. Đ y là s trung thành v i cái gì v y? Quan đi m m đ u là thuy t Pythagoras v linh h n và th c th v t ch t . ông ch t đây khi tu i đã cao. không cư i ho c thì th m. u ng nư c thay rư u đã đư c khuy n khích . Nh ng ý ki n này. M i linh h n ti p t c quá trình đ u thai m t cách không h n đ nh. H ăn m c gi n d . H b c m ăn h t đ và th t.đó cũng là l i khuyên c a nh ng nhà thông thái hoài nghi mi n nam nư c ý hi n nay. hành x khiêm t n. Ch có m t cách duy nh t đ thoát kh i gu ng quay c a s ph n này đư c s siêu thoát là thông qua s sám h i c th xác và tâm h n.

Đi u đ c bi t Pythagoras n m trong khoa h c mà ông nghiên c u nh m đ t t i s sám h i v tinh th n thông qua vi c nghiên c u tích c c v môn toán h c và khoa h c khác.26 Chương 2. Đó là b y môn ngh thu t r ng rãi đư c coi là ph n ch y u c a giáo d c b t kỳ m t con ngư i có văn hoá nào. Đây là s ph bi n và đ n b y gi v n ph bi n nhi u vùng c a mi n Đông. nhóm các môn h c này đư c bi t đ n như là “quadrivium” và sau đó đư c m r ng thêm thành “trivium” g m ng pháp. Trư c ông ch có m t vài quy t c . nh c và thiên văn h c. Khoá h c mà Pythagoras yêu c u b n môn h c: hình h c. mà là chính ông. Khoa h c c a Pythagoras t o ngu n cho nh hư ng to l n c a ông t i n n văn minh phương Tây và ghi d u m t ph n trong đ c trưng riêng bi t c a n n văn minh này như là nó đã phát tri n su t 2500 năm qua. s ti t ch và s đi u đ . Đây là s ch ng đ i k ch li t vi c b đ ng trong suy nghĩ b chi ph i b i h u h t nh ng s th cúng th n bí.“ t ch u trách nhi m v i chính hành đ ng c a mình” đã tr thành kh u hi u cho quy t đ nh cu i cùng trong b t kỳ v n đ nào c a h . ông là ngư i có tài năng ý nghĩ lên cao hơn m c bình thư ng. Toán h c Hy L p g n như là m t trong nh ng thành t u tri th c l n nh t c a l ch s nhân lo i. Uy tín v tri th c uyên thâm và đ o đ c c a ông l n đ n n i nhóm t mà ông s d ng “autuspha” . Đó cũng là thói quen đ đưa ra t t c các ý tư ng và khám phá cho ngư i th lĩnh. h i Pythagoras th hi n s sám h i c a th xác qua s kh c kh . tu t h c và logic. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c Truy n thuy t miêu t r ng Pythagoras hơn h n t t c các h c trò c a ông v s thành công và hoàn h o trong cu c s ng theo nh ng tiêu chu n này. không ph i ch là trong suy đoán th c t c a viên thư ký ngư i Babylon hay viên ki m soát ngư i Ai C p. s h c. Trong th i kỳ trung đ i. Pythagoras đã b t đ u t t c . Như chúng ta đã nói trên. theo như m t môn đ thân c n. chính đi u đó làm cho chúng ta khó có th phân bi t nh ng thành qu c a ông v i nh ng thành công c a ông có s đóng góp c a các môn đ .

.2. . H i Pythagorean cũng m l i cho môn S h c . 4. . Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c th i Hy L p và La mã c đ i 27 tách bi t v hình h c có đư c nh vào kinh nghi m th c ti n và dư ng như là ngư i sáng t o ra các mô hình v đ nh nghĩa. Bi u di n b ng hình nh các s là ni m say mê c a h . Theo truy n thuy t k l i r ng ông r t vui khi phát minh ra đ nh lý tuy t v i này đ n n i ông đã hi n dâng m t con bò đ c đ c m t . b t đ u t nh ng đi u đ u tiên mà h đã phát minh ra môn hình h c nhi u b ng chương trình h c c a n a đ u chương trình h c ph thông hi n nay. như sau: . tiêu đ . 10 . là s lư ng các d u ch m hình tam giác sau: dãy Hi n nhiên đây là nh ng s có d ng 1 + 2 + 3 + · · · + n. đ nh lý và ch ng minh. . . 3. vi c này đư c n y sinh b ng s s p x p các d u ch m theo m t mô hình hình h c thông d ng. Có l h là nh ng ngư i đ u tiên chia các s thành các l p ch n và l . 6. Ngư i cùng h i ông cũng đã bi t nh ng tính ch t c a nh ng đư ng th ng song song và nh ng tam giác đ ng d ng và đã s p x p t t c nh ng đi u này trong m t h thông logic đư c g n k t ch t ch g n như tương đương v i hai cu n sách đ u tiên “Cơ s ” c a Euclid (300 năm trư c Công nguyên). Đi u đó ch ng t r ng. 16. mà đây là m t hành đ ng vi ph m l n đ n đ c tin c a h i Pythagorean. .2. 9. Chúng ta hãy xem tam giác s : 1.không nh ng cho kh năng tính toán h u ích mà còn v lý thuy t s tr u tư ng. Ông đã phát minh ra nhi u đ nh lý: t ng các góc trong m t tam giác b t kỳ b ng hai góc vuông và đ nh lý Pythagoras n i ti ng v bình phương c nh huy n c a m t tam giác vuông. Cũng có th bi u di n các s chính phương 1. Truy n thuy t cho r ng ông đã nghĩ ra các ý tư ng ch ng minh toán h c. nguyên t và không nguyên t . . theo đó các c u trúc ph c t p c a hình h c đư c sinh ra t m t s ít các gi thi t đư c đ t ra m t cách rõ ràng t nh ng suy di n ch t ch .

28

Chương 2. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c

Tóm l i, m i s chính phương đư c t o ra t nh ng s trư c đó b ng cách thêm vào đư ng biên hình L g i là “glomon” nghí là thư c vuông c a ngư i th m c. H i Pythagorean đã đưa ra nhi u th c t thú v v ký hi u s ch dùng hình nh. Ví d , t nh ng thư c vuông c a ngư i th m c đ t liên ti p, l p t c suy ra m t cách rõ ràng r ng t ng c a n s l đ u tiên b ng n2 : 1 + 3 + 5 + · · · + (2n + 1) = n2 . Hoàn toàn tương t , công th c: 1 1 + 2 + 3 + · · · + n = n(n + 1). 2 Suy t tam giác s có th ch ng minh cho công th c hi n nhiên: 2 + 4 + 6 + · · · + (2n) = n(n + 1). V trái c a đ ng th c là t ng c a n s ch n đ u tiên và đ ng th c đư c hình dung ngay khi t ng này bi u di n d ng dình ch nh t v i n d u ch m. Trên

m t c nh và n+1 d u ch m trên c nh kia như sau:

Có ý ki n cho r ng h i Pythagorean coi toán h c là chìa khoá đ gi i thích v các c u trúc t nhiên, và có l v i b n thân Pythagoras cũng v y. Phát hi n này n y sinh ra t m t thí nghi m thông thư ng v i âm nh c. Pythagoras kéo căng dây cho cây đàn lia gi a hai cái móc trên con thuy n. Khi d y đàn đư c g y lên nó phát ra âm thanh r t chu n. Ông nh n ra r ng khi dây đàn b ch n b i m t v t di đ ng đư c gài vào gi a dây và thuy n thì n u ph n dây dùng đ gây gi m ch còn m t n a so v i đ dài ban đ u c a nó thì nó phát ra âm thanh có trư ng đ b ng 1/8 (quãng 8) âm thanh ban đ u; và n u gi m 2/3

2.2. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c th i Hy L p và La mã c đ i

29

đ dài dây thì âm thanh phát ra b ng 1/5 âm thanh ban đ u; và n u gi m 3/4 đ dài dây thì âm thanh phát ra b ng 1/4 âm thanh ban đ u. Quãng 8,5,4 là ý ni m m đ u và s du dương mà sau này chúng ta đã quen thu c. Trư ng phái Pythagorean gây n tư ng sâu s c trong vi c nh n m nh m i liên h rõ r t gi a các phân s 1/2, 2/3, 3/4 và trư ng đ c a n t nh c mà ngư i sáng tác d a trên nh ng suy xét hoàn toàn mang tính th m mĩ. Hơn n a, như là h qu ti p theo, h cho r ng m i ngư i di chuy n trong không gian phát ra m t âm thanh có cư ng đ t l v i t c đ di chuy n. Do v y các hành tinh chuy n đ ng v i nh ng t c đ khác nhau trong các qu đ o riêng c a chúng xung quanh Trái đ t phát ra b n hoà âm c a b u tr i, còn g i là âm nh c c a b u khí quy n. Đóng góp thêm cho thiên văn h c, Pythagoras cũng xác nh n r ng Trái đ t hình c u - có l vì lý do đơn gi n b i hình c u là m t kh i ch t r n đ p đ nh t. Quy lu t v trư ng đ âm nh c đư c miêu t đây là s đ nh lư ng đ u

tiên đư c khám phá v th gi i t nhiên. Cùng v i nó “tri t lý hi n nhiên” đư c m r ng trên các hành tinh, đi u đó khi n Pythagoias tin ch c r ng các s , g m các s nguyên và phân s đ u đ i di n cho t t c m i th . “M i th đ u là s ” tr thành kh u hi u c a h , không ch có ý nghĩa cơ b n mà còn là b n ch t b t bi n c a b t kỳ m t s v t nào. Nhưng h c thuy t này tr nên đ i l p v i hình h c. B i vì m i th đ u là s - nghĩa là các s h u t , và không có s nào khác - b ng ch ng là chi u dài c a b t kỳ m t đo n c t nào cũng ph i là chi u dài c a b t kỳ m t đo n c t nào khác v i m t s h u t . Không may r ng đi u này là sai, vì ngay sau đó h đã phát hi n ra r ng t đinh lý Pythagoras suy ra hình vuông có c nh √ b ng m t có đ dài đư ng chéo là 2, và theo nh ng gì đã bi t Pythagoras đã ch ng minh r ng không có s h u t nào bình phương lên b ng 2. Sai l m này đ n đ n s đ i đ u gi a hai nhóm h c trò trong h i: m t bên không tin và

30

Chương 2. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c

bên kia là không ch p nh n sai l m này. M t bên nghĩ r ng đư ng chéo hình vuông c nh b ng 1 thì không có d dài, còn bên kia cho là không đúng vì m i th đ u là s . S s p đ c a các h c thuy t truy n th ng vì m t s “không h u t ” đã là m t cú s c đ i v i h và h đã gi kín đi u này. Tuy nhiên vi c phát hi n ra s vô t là m t thành t u xu t s c nh t c a toán h c Hy L p c đ i. Dù v i sai l m trên, Pythagoras và các môn đ c a ông v n gi đ c tin v i s . N u th c s ph nh n các s thì toàn b công lao c a h s m t. H c m t t c các môn đ nghiên c u v v n đ này và gi các v n đ này trong b c màn huy n bí. Gi ng như b t kỳ m t giáo lý nào, trong đ c tin c a trư ng phái Pythagoras th t khó đ nh ng đi u không quen tr nên đáng tin. Khái ni m c t lõi trong h th ng c a h là b t linh thiêng, g m các s 1, 2, 3, 4 mà t ng 10 s linh thiêng - linh thiêng b i 1 là đi m, 2 là đư ng th ng, 3 là m t, 4 là kh i và do đó 1 + 2 + 3 + 4 = 10 là t t c , là s c a v n v t. Đi u đó kh ng đ nh r ng t t c các phân s mà h đư c h c 1/2, 2/3, 3/4 đ u là t s liên ti p c a các s 1, 2, 3, 4 và đư c liên k t ch t ch v i s hoà âm trong âm nh c, k c h th ng th p phân c a chúng ta cũng là s h u t . H cũng ch ra r ng s l (tr 1) là gi ng đ c và s ch n là gi ng cái. Hơn n a h tin r ng m t s đ u có d u hi u riêng c a chúng, ví như s 1 là s t o ra t t c các s , là đ c Chúa tr i, 2 thì đa d ng và là s gi ng cái đ u tiên, 3 = 1 + 2 là s gi ng đ c đ u tiên, là s k t h p th ng nh t và đa d ng, 4 = 2 + 2 = 2 ∗ 2 là s c a s công b ng, 5 = 3 + 2 là s c a ti c cư i, là s k t h p c a m t nam và m t n , 6 = 1 + 2 + 3 là s hoàn h o, b i nó là t ng c a các ư c s c a nó, và nh ng ư c này là th ng nh t, đa d ng và là b ba c a thánh và có ý nghĩa lan truy n trong Thiên chúa giáo th i kì c đ i. Đ i v i chúng ta, t m quan tr ng c a m h n đ n nh ng s th ph ng kỳ

2.2. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c th i Hy L p và La mã c đ i

31

c c là nó đã vư t lên c tư tư ng c a Plato (428 - 438 trư c Công nguyên) và làm n y sinh s thay đ i m nh m như m t dòng ch y c a đ c tin qua các trư ng phái Thiên chúa giáo c đ i, trung đ i và th i kỳ ph c hưng và nó v n có nh hư ng l n cho t i ngày nay. Plato là ngư i có trí tu phi thư ng trong n n văn minh nhân lo i. Hàng ch c tác ph m l n c a ông đã đư c lưu gi v i s yêu m n và khâm ph c c a toàn nhân lo i v i nh ng giá tr sâu s c v đ y ch t thơ và vì nhân v t chính trong tác ph m c a ông Socrates. Hình tư ng Socrates trong suy nghĩ c a Plato r t quan tâm đ n s công b ng trong xã h i, v i đ o đ c t t đ p, s khôn ngoan và s trăn tr cho m t cu c s ng ngày càng t t đ p hơn. Ngoài tình yêu và s ca t ng đ i v i Socrates, Plato còn r t say mê toán h c. Trong nh ng năm trung niên ông đã dành th i gian đáng k mi n nam nư c ý đ

liên h v i giáo phái Pythagorean - nh ng ngư i mà tri t lý c a h là toán h c nhưng uy l c l i là tôn giáo và s th n bí.

2.2.2

Euclid (300 trư c Công nguyên)
B sách “ Cơ s ” c a Euclid là m t trong nh ng b sách vĩ đ i nh t t ng đư c vi t Bertrand Rusell

Đó là m t trong nh ng đi u đ i l p v i b t c tiêu chu n giáo d c nào đã t ng đư c bi t đ n đ i v i vi c gi ng d y và đào t o trong su t 23 th k qua. Cu n “ Element” (Cơ s ) m đ u b ng ph n hình h c mà không yêu c u ngư i đ c ph i có hi u bi t và kinh nghi m trư c khi đ c nó. Nó không đưa ra m t s gi i thích kèm theo và không đưa ra m t nh n xét c th nào. Nó không có n i dung liên quan tr c ti p t i khoa h c và th m trí nó không g i ýt im ts ng d ng nào. Cu n sách này cũng không đ c s c các v n đ nêu

ra theo b i c nh l ch s và toán h c và cũng không nêu tên c a b t kỳ m t

Cu n “Element” b t đ u v i đ nh nghĩa “ M t đi m là th không có b ph n”. khi đ c m nh đ đ u tiên đã h i ông: “tôi có th h c đư c gì t nh ng th này?”. Nhưng th c t này là: ông tr hơn Plato (428 trư c Công nguyên). T c truy n r ng: m t l n Ptolemy h i Euclid li u có con đư ng nào ng n hơn đ đ n v i hình h c hơn là cu n “Element” không. v i thư vi n n i ti ng . Có ngư i b t đ u đ c cu n hình h c c a Euclid.nơi các tài li u c a ông đư c tìm th y đây. ông già hơn Archimedes (287 trư c Công nguyên) và ông d y hoc Alexandria. đ ch châu Phi do Ptolemy th a k . Cu n sách g m 13 cu n và 465 m nh đ không đư c th o lu n theo m t cách nào c . cu n “Element” cũng bao g m t t c nh ng gì đư c bi t đ n th i b y gi v lý thuy t cơ s . đư ng th ng. V y Euclid là ai mà tên ông đ ng nghĩa v i hình h c đ n t n th k 20 v y? Ch có 3 đi u th c t sau đây chúng ta s bi t v ông. Vai trò c a Euclid như là m t tác gi chính t ch c và s p x p l i các phát minh r i rác c a các b c ti n b i.32 Chương 2. Cu n I c a b “Element” b t đ u v i 23 đ nh nghĩa (đi m. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c ngư i nào. ông ta s nói cái l i mà ông ta nh n đư c t cu n sách này”. Ptolemy đã đưa Euclid t Athen v Alexandria đ tham gia m trung tâm giáo d c Hellenistic đ s . ông tr l i ngay r ng trong hình h c không có con đư ng dành riêng cho vua chúa. H u h t m i ngư i đ u ng c nhiên b i cu n “Cơ s ” dư ng như ch có m t tác gi . Ngoài vi c tính toán có h th ng c a môn hình h c cơ s . Khi vua Alexander ch t năm 323 trư c Công nguyên. Có th ông ch góp thêm m t s ý ki n và ch ng minh c a mình trong m t s đ nh lý quan tr ng nhưng đi u đó cũng làm tăng thêm uy tín cho ông.đư c bi t đ n như m t Vi n b o tàng. S ra đ i c a cu n sách đư c Bible so sánh “ như Chúa tr i đã t o ra c Thiên đư ng và Trái đ t” . Euclid g i ngư i nô l c a ông và đáp: “ hãy đưa cho ông này m t xu. .

5.1 và VII. ngũ giác đ u và l c giác đ u. và hi n nay t m nh đ và tiên đ có th đư c s d ng thay th cho nhau. Đ nh nghĩa th 47 trong quy n I (thư ng ký hi u là I. quy n X vi t v s vô t và quy n XI đ n quy n XVI vi t v hình h c không gian. Nói chung quy n I đ n quy n VI vi t v hình h c ph ng. Trong tri t h c Hy L p. 4. 12. .30 là b đ Euclid kh ng đ nh r ng m t s là tích c a 2 s nguyên dương s chia h t cho m t trong 2 th a s . . 4 c nh. Chúng ta hãy nh l i các ki n th c v hình h c: m t đa giác đ u n c nh là đa giác có t t c n c nh b ng nhau và n góc b ng nhau. . . IX. trong khi m nh đ đư c coi là s gi đ nh (gi thuy t) ch có ý nghĩa trong ph m vi m t môm khoa h c và còn ph i bàn b c (VD: qua 2 đi m có th xác đ nh đư c m t đư ng th ng). . 6.47) là đ nh lý Pythagoras. Cách d ng này cho bi t Pythagoras đã s ng trư c Euclid r t nhi u năm và Plato cùng các h c trò đã g i thư c và compa là d ng c c a Euclid. 5 c nh và 6 c nh. hình vuông. . . tiên đ đư c hi u như m t s công nh n chung cho t t c các lĩnh v c nghiên c u.2 đưa ra thu c toán Euclid đ tìm ư c chung l n nh t c a 2 s nguyên dương. dĩ nhiên thư ng đư c g i là tam giác đ u. Trư c đó ngư i Hy L p đã có th d ng đa giác đ u n c nh mà n là các giá tr sau đây: 3. . IX. Hình B1 cho th y m t đa giác đ u 3 c nh. .36 là đ nh lý c a Euclid v s hoàn ch nh và XII. ) 5 m nh đ và 5 tiên đ ho c “ khái ni m chung”. S khác nhau này đư c b qua trong toán h c hiên đ i. Sau đây là m t vài ý chính gây đư c s quan tâm đ c bi t: VII. 24.10 đưa ra công th c tính th tích hình nón. Cu n IV trong b “Element” đưa ra cách d ng đa giác đ u 3. . VIII. 6 và 15 c nh ch v i thư c và compa.20 là đ nh lý c a Euclid v s vô h n c a s nguyên t .2. có th d dàng d ng đa giác đ u 2n t đa giác đ u n c nh. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c th i Hy L p và La mã c đ i 33 đư ng tròn. Theo cách chia đôi góc.2. quy n VII đ n quy n IX vi t v lý thuy t s .

M t kh i đa di n là kh i b m t g m m t s các m t đa giác. c nh. . Sau nhi u c g ng không thành công. S nguyên t 7 là d ng đư c. 120. Rõ ràng có vô h n các đa giác đ u. 16. 8. . . . khám phá y làm ông vui sư ng đ n n i làm ông quy t đ nh đi theo con đư ng toán h c thay cho môn tri t h c mà ông đã l a ch n. . k nhưng l i ch có 5 đa di n đ u. 5. . 3 thì m i s tương ng pk = 3. 11. . Dĩ nhiên bư c ti p theo Euclid tìm cách d ng các đa giác đ u 7. 10. 60. 20. 2. Đ c bi t khi k = 0. . D dàng ch ng minh đư c r ng ch có 5 hình đa di n đ u đã nói trên. . . 257 là s nguyên t . nó đư c g i là đ u n u các m t c a nó là các đa giác đ u b ng nhau và n u các góc kh i đ nh b ng nhau. . Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c 4. . 9. . . . . Khi đó Gass m i 18 tu i. . Ông ti p t c nh ng phát minh c a mình và nhanh chóng gi i quy t hoàn toàn v n đ d ng hình y.30/3/1976 m i đư c gi i quy t. 5. kh i 8 m t đ u (8 m t tam giác). Vào m t ngày đáng nh nh t đư c ghi l i trong l ch s .Carl Friedrich Gauss đã ch ng minh r ng đa giác đ u 17 c nh có th d ng đư c. . m t ngư i Đ c tr tu i . 17. 24. vì v y đa giác đ u v i s c nh như trên. hình l p phương (6 m t vuông). . Ông đã ch ng minh b ng phương pháp có ph n khó hi u c a đ i s và lý thuy t s r ng m t đa giác đ u n c nh là d ng đư c khi và ch khi n là tích c a m t lu th a c a 2 (trong đó 20 = 1) và m t s nguyên t nh t đ nh có d ng pk = 22 + 1. . kh i 12 m t (12 m t ngũ giác) và kh i 20 m t (20 m t tam giác).34 Chương 2. v n đ này đành đ l i cho d n 2100 năm sau . 15. . S nguyên t 7 thu c d ng này nên đa giác đ u 7 c nh là d ng đư c. 13. 1. 40. . 30. Cu n XIII trong b “Element” dành tr n cho vi c d ng đa di n đ u như m i ngư i nh m tư ng. Chúng đư c đ t tên theo s m t c a chúng: t di n đ u (4 m t tam giác).

n có th là 3. trong đó m và n đ u l n hơn 2. m d dàng suy ra b t đ ng th c (m − 2)(n − 2) < 4.3 Archimedes (287 .2.Hardy Archimedes là m t nhà toán h c. Ông có quan h thân thu c v i gia đình c a Hoàng gia và có l còn có quan . 4 ho c 5. N u m = 3. n u m = 4.212 trư c Công nguyên) Trí tư ng tư ng c a Archimedes còn l n hơn Homer nhi u. S đo (b ng đ ) c a m i góc trong m i m t là 1800 − m t ng các góc m i đ nh c a đa di n nh hơn 3600 .2.H. Không ai có th so sánh v i tài năng và s sáng t o c a ông tr Newton c a th k 17. Archimedes sinh ra t i thành ph Syracuse c a Hy L p n m trên đ o Sicyly. c hai đã b hư h ng chút ít nhưng có l chúng đư c gi gìn và tôn t o nhi u hơn nh ng gì chúng b m t. M t khác đ nh.2. n ch có th là 3 và n u m = 5. Voltaire Archimedes s luôn đư c nh đ n còn Aeschylus thì s rơi vào quên lãng b i vì ngôn ng có th không t n t i nhưng các ý tư ng toán h c thì s còn s ng mãi v i th i gian. 2. nhà v t lý h c và là nhà phát minh l n nh t c a th gi i c đ i. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c th i Hy L p và La mã c đ i 35 Gi s m là s c nh c a m i m t đa giác đ u và n là s đa giác cùng ch a 1 3600 . m t trí tu siêu phàm c a n n văn minh phương Tây. Đ n nay. Trong hơn 2000 năm công trình ki n trúc c a trí tu “Element” đư c so sánh v i công trình “Parthenon” như là m t bi u tư ng c a th i Hy L p hoàng kim. G. n ch có th là 3. do đó: n 1800 − 3600 m < 3600 hay n 1 − 2 < 2. các đ nh lý trong b sách c a Euclid v a quan tr ng v a r t thú v . đó là t t c 5 trư ng h p có th . Đ i v i toán h c.

m t trong nh ng phát minh n i ti ng nh t . không ch b i nh ng phát minh toán h c c a ông mà còn b i nh ng thành t u chói l i và đáng ghi nh c a ông. Th i tr ông h c t i trung tâm giáo d c l n Alexandria. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c h h hàng v i vua Hieron II.36 Chương 2. Archimedes là ngư i l ng danh kh p th gi i Hy L p trong su t cu c đ i và tr thành hình tư ng đi vào truy n thuy t. Hy L p. Ông b lính Roman gi t khi Syracuse b quân La Mã t n công trong đ i chi n th gi i th hai. ông đ nh cư luôn đó và dành toàn b tu i 75 quãng đ i còn l i đ nghiên c u toán h c. ông đã ch ng minh nhi u đ nh lý v s cân b ng v trí c a v t n i có hình d ng khác nhau. Ông đã xác đ nh th h ng c a mình trên th gi i và th gi i không bao gi quên ông. Ngay l p t c ông xác đ nh đư c r ng chi c vương mi n c a vua chi m ch nhi u hơn trong nư c so v i s vàng cùng kh i lư ng vì th ngư i th kim hoàn gian l n đã b k t án. Khi tr l i thành ph quê hương. Su t th i gian này ông chơi thân v i Eratosthenes mà sau này là Giám đ c thư vi n Alexandria. Câu chuy n này thư ng đư c g n li n v i khám phá c a ông v nguyên lý thu tĩnh: m t v t n i chi m ch b ng kh i lư ng c a ch t l ng. b i nh ng phát ki n mưu trí và c b i cách hy sinh c a ông. Hơn n a. B t ng ông nh n ra r ng vàng n ng b ng nư c và vàng cũng chi m ch trong nư c ít hơn. ngư i đã truy n đ t l i các phát minh c a ông. T s kh i đ u này. Ông ch y ra đư ng không m t t c v i trên ngư i. Ông vui sư ng v i phát hi n này đ n n i quên là mình đang tr n tru ng. Archimedes r t b i r i cho đ n ngày hôm sau ông bư c vào m t phòng t m công c ng và chú ý đ n s tràn ra c a nư c. Có l câu chuy n truy n thuy t n i ti ng nh t là khi vua Hireon yêu c u ông các đ nh xem chi c vương mi n m i làm b ng vàng nguyên ch t hay ngư i th kim hoàn đã thay b t b ng b c đ l a ông. mi ng la l n: “Eureka! Eureka!” nghĩa là “ Tôi tìm ra r i! Tôi tìm ra r i!”. đi u đó đư c ghi chép l i b i nh ng tác gi ngư i Roman. Byzantine và ngư i R p qua nhi u th k .

R t nhi u lĩnh v c l n x n c a tri th c. T t c ý nghĩ c a con ngư i ti p t c tin r ng h Euclid trong hình h c là đúng. Theo m t nhà ghi chép. ông phát minh ra nguyên lý đòn b y.2. Không còn xu t hi n các ý tư ng khó quên hay h p d n trong l ch s văn minh c a th gi i phương Tây. theo ý nghĩa là nó có th đư c d n ra b i các l p lu n không th b bác b t các tiên đ nh ng đi u t chúng đư c xem là hi n nhiên và luôn luôn đúng. đ c bi t trong các th k 17 và 18. Tình hu ng may m n c a các v n đ trong hình h c đã đưa đ n vi c hy v ng r ng theo cách tương t các chân lý xa v i nh t c a khoa h c và xã h i đ có th đư c khám phá và đư c ch ng minh đơn gi n b ng cách ch ra r ng chúng là hi n nhiên và sau đó l p lu n t các cơ s đó. g m có các khái ni m. 1 . “ M t đơn v đư c tư ng tư ng v i m t cái gì đó đư c g i là m t”. D ng c này hi n nay v n đư c ngư i dân d c sông Nile s d ng đ nâng nư c lên tư i cho đ ng ru ng. Trong Cơ h c. các k cương quí t c không đư c chú ý. vi c nghiên c u v đòn b y đã khi n ông th t ra câu nói n i ti ng: “ Hãy cho tôi m t đi m t a. Ngoài ra: “ M t đư ng n m ngang có đ dài” : “ M t đo n th ng là m t đư ng mà n i các đi m c a nó”. là nh ng n i đam mê c a con ngư i trong nhân lo i. các ti n đ Nh l i đ nh nghĩa c a m t đi m trích d n đây. theo nghĩa nó miêu t tr c ti p hình h c c a th gi i th c mà chúng ta s ng. Tuy nhiên. xây d ng khái ni m tr ng tâm và tìm ra tr ng tâm c a m t và kh i. đư c ít coi tr ng b i m t lý do nào đó. và c n thi t. Uy th c a hình h c đã r t vĩ đ i. m t ho c hai giai đo n. Do đó đ o đ c h c c a Spinoza.2. nh ng sai l m đó đư c xem xét tương đ i ít và d dàng s a ch a. đó các môn h c là th n thánh. “Như c đi m trong s ch ng minh thư ng bao g m vi c s d ng các gi đ nh thêm mà không đươc công nh n rõ ràng. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c th i Hy L p và La mã c đ i 37 c a ông là bơm nư c hình xo n c g i là đinh c Archimedes. các hình m u b l ng tránh. S ch ng minh y không đư c xác th c1 . mà các ki n th c trong các lĩnh v c h u h t đ u c n đ n hình h c Euclid như m t xác nh n v tính h p pháp. M t s là tích h p c a m t đơn v . tôi s nâng b ng c Trái đ t”.

có nói “Chúng ta có đư c nh ng đi u th t s đó là hi n nhiên”. đã ti p t c tìm th y s rõ ràng và đáng tin b i các ki u c a Euclid. v i m t chút t do v i Q. H c thuy t th k 17 v t nhiên đư c công b b i Locke đã là m t s c g ng đ d n đ n các quy lu t c a chính tr và chính quy n t các tiên đ c a m t ki u Euclid3 . và ông đã xây d ng toàn b h th ng tri t h c trên nguyên t c đó. Tri t h c Kant d y r ng các m nh đ c a hình h c Euclid đã chi m m t v trí ưu tiên trong tâm trí chúng ta và do đó là phương th c c n thi t đ quan sát không gian. th y r ng Hình h c Euclid không thích h p v i khuôn kh toán h c đ i v i vũ tr r ng l n. m t ph ng và các v t th ” . và theo nghĩa không còn “đúng” n a do lý thuy t c a hình h c phi Euclid. và các m nh đ mà ông ta c g ng ng h b ng các ch ng minh theo phong cách Euclid2 . Th m trí b n tuyên ngôn đ c l p c a nư c M .E. và s p đ t tài s n c a c i và con ngư i đúng như h nghĩ . Ngư c l i. phân II. b chi ph i hoàn toàn b i s s p x p theo h th ng c a Euclid v các đ nh nghĩa. 3 Đ hi u v s c m nh th t s c a chính tr . Các tiên đ trong nhà nư c và các ho t đ ng c a con ngư i bây gi đư c th a nh n đ hi v ng và di n đ t s thích hơn là s th c không th thay đ i đư c. T lý thuy t c a thuy t tương đ i và vũ tr h c. s th t hi n nhiên bây gi càng ngày càng khan hi m hơn chúng tat ta s d ng.D. Part 2. 2 “Tôi s xem xét các ho t đ ng c a con ngư i và th c s mong mu n n u tôi h c đư c đư ng th ng. b đ . và nghĩa là tr ng thái ng u nhiên hoàn h o đ s p x p các hành đ ng c a h . chúng ta c n ph i xem xét các tình hu ng c a con ngư i m t cách t nhiên.Second Treatise of Government. cho th y r ng các tiên đ c a hình h c Euclid không còn hi n nhiên luôn đúng n a. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c và các m nh đ c a hình h c Euclid đã chi m m t v trí ưu tiên trong tâm trí c a chúng ta. m nh đ . v i các n i dung theo l i kinh nghi m c a chúng đã t p trung vào các quy lu t chuy n đ ng và thiên văn h c trong h th ng m t tr i. M đ u. Th t không may m n. . Principia c a Newton. h qu và ch ng minh. chúng có th đư c thay b ng nh ng đi u khác trái ngư c v i chúng và đư c ch ng t rõ ràng đ ch p nh n t các l p lu n logic.38 Chương 2. và phân tích nó t b n ch t. tiên đ .Ethics.Òs.

vi c nghiên c u v đòn b y đã khi n ông th t ra câu nói n i ti ng: “ Hãy cho tôi m t đi m t a. r ng v i m t l c cho trư c ông có th nh c b ng b t kỳ v t có tr ng lư ng nào và hơn n a ông ta còn ch ng t r ng n u m t Trái đ t khác. ông đã kéo chi c tàu m t cách nh nhàng và an toàn như là nó đư c di chuy n trên nư c v y. Trong Cơ h c. Theo m t nhà ghi chép.2. đ i v i hơn 2000 năm ki u ki n trúc trí tu c a Cơ s c nh tranh v i Parthenon như m t d u hi u c a thiên tài Hy L p. M t ngày Archimedes qu quy t v i vua Hieron. Do đó Hieron r t kinh ngac v i đi u th n kỳ mà ông đã làm. Archimedes b t m t trong s thuy n c a vua đư c kéo lên m t b bi n đ b i r t nhi u ngư i đàn ông và nhân công tuy t v i. đ ng ý v i ông khi ông đưa ra s ch ng minh đ i v i m t vài v t n ng có th di chuy n khi tác đ ng b i m t l c r t nh . song có th quy n sách đó còn mang l i giá tr xây d ng hơn là thi t h i. tôi s nâng b ng c Trái đ t” 4 . Nói chung. ch di chuy n máy móc b ng cánh tay đòn c a ông. Khi Hieron kinh ng c đ n t t đ . nó g m các dây cáp và ròng r c khác nhau. xây d ng khái ni m tr ng tâm và tìm ra tr ng tâm c a m t và kh i. Works. và không c n quá c g ng. ngư i b n và ngư i bà con c a ông. ông t đ t m t kho ng cách. “T nay v 4 Xem chuyên lu n On the Equilibtium of Planes. 198 .220 . C hai ph n nào đã gi m giá tr trong các th k g n đây. ông có th đi kh p quanh nó và nh c b ng Trái đ t. tr. phương pháp tiên đ đ u tiên c a Euclid v n còn đư c s d ng r ng rãi trong nhi u ph n lý thuy t c a toán h c cao c p như m t đi u hi n nhiên cho phác h a rõ ràng h th ng toán h c đ tìm ra chân lý. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c th i Hy L p và La mã c đ i 39 B t ch p r t nhi u các o tư ng đó.2. và bi u di n đi u đó v i nhi u ngư i khách và r t nhi u hàng hoá. ông phát minh ra nguyên lý đòn b y. Không ph i là quá đáng khi nói r ng lý thuy t toán h c tr u tư ng có th khó t n t i n u không có phương pháp đó.

và cư i v i s n ph m thi t k c a ông nói r ng: “Chúng tôi ph i t b tr n chi n v i hình h c Briareus [m t trăm vũ khí kh ng l hoang tư ng]. có th di chuy n đư c đ chính xác nhô ra trên kh p các tư ng thành và b n các v t n ng vào quân thù m t cách chính xác nh t. th và ném t i thuy n c a chúng. Nâng chúng lên và dìm chúng xu ng đáy bi n. tr. Th m trí cũng đã có nh ng t m gương đ t cháy đ i quân trên tàu t m t kho ng cách xa5 . Cu i cùng quân La Mã c m th y kinh hãi.64. ngư i ng i trên b bi n và làm nhi m v ch như m t trò chơi. Do dó Marcellus đã t b ý đ nh c a ông ta t n công thành ph và ông Đ i v i khuôn kh c a m t thí nghi m c b i l c lư ng h i quân Hy L p nhìn th y r ng vi c s d ng năng lư ng m t tr i trong chi n tranh có th th c s kh thi. và t n công t i th i đi m c n thi t v i vô s mũi tên. 5 . xem Newsweek. Đó là các máy b n đá có th đi u ch nh đư c t m b n c a các t ng đá kh ng l b i đ cong c a g y. Plutarch đã dành tr n nh ng trang chói l i c a mình đ miêu t s t n công c a quân La Mã và hi u qu c a các máy móc b o v c a Archimedes. Như Plutarch vi t: Quân La Mã.40 Chương 2. n u h ch th y các dây cáp hay cây g y trên kh p thành trì. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c sau m i đi u ông nói đ u ph i đư c tin tư ng”. Plutarch đã dành tr n nh ng trang chói l i c a mình đ miêu t s t n công c a quân La Mã và hi u qu c a các máy móc b o v c a Archimedes. Danh ti ng l ng l y c a Archimedes đư c ngư i đ i xưa ghi l i trong nh ng câu chuy n v máy móc chi n tranh mà ông đã sáng ch đ b o v Syracuse ch ng l i quân đ i cà h i quân La Mã. trong tình tr ng ki t s c vô cùng khi không th nhìn th y quân thù. mà quay lưng l i và b ch y. h b t đ u nghĩ r ng đang ch ng l i chúa tr i. 26 tháng 11. Marcellus th t ra vô tình. th m chí vư t hơn h n hàng trăm cánh tay kh ng l trong th n tho i”. và các c n tr c và hàm móc phi thư ng đ gi tàu. Danh ti ng l ng l y c a Archimedes đư c ngư i đ i xưa ghi l i trong nh ng câu chuy n v máy móc chi n tranh mà ông đã sáng ch đ b o v Syracuse ch ng l i quân đ i và h i quân La Mã. h đã gào thét r ng Archimedes đã san b ng đ i quân c a h b ng c máy có đ ng cơ nào đó.1973.

2. ông đã lau s ch và đ t nguyên l i v trí cũ v i lòng kính tr ng đ i v i nhà . khi ông ta còn làm quan coi ngân kh t i Sieily vào năm 75 trư c Công nguyên. H không có đ s c tư ng tư ng đ d n t i m t cái nhìn nh n m i. nhưng cái nhìn có th d n t i s chinh ph c đư c thiên nhiên. ông v n t p trung vào các bi u đ mà ông đã v ra trên cát. S vây hãm kéo dài sau 3 năm và k t thúc năm 212 trư c Công nguyên v i s s p đ c a thành ph . Vi c này đư c th c hi n theo l nh c a Marcellus. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c th i Hy L p và La mã c đ i 41 hy v ng vào s vây hãm. Quan đi m m i. Không ngư i La Mã nào gi t ch t đư c Ông. T t c đ n khi Archimedes ch t. Trong m t s h n đ n và tàn sát dư i s s p đ c a thành ph .N Whotehead đã tìm th y ý nghĩa l n trong s hi n di n này hơn c cái ch t c a m t ngư i đơn đ c. Archimedes đã nói v i các b n c a Ông r ng hãy đ t lên bia m c a Ông m t hình bi u di n m t hình tr ngo i ti p m t hình c u. và đ nh t i thành 3 t u Toán h c l n nh t c a Ông hãy kh c lên bia m phân s ch a trong 2 v t th ba chi u. đã tìm th y k v t này trong m t b i cây mâm xôi. khi h đ n quá g n “ Không đư c qu y r y nh ng đư ng tròn c a tôi”. Marcellus đã r t bu n b i đi u đó. và đã b gi t ch t b i m t tên lính cư p phá không bi t ông là ai. vì Ông đang say sưa đ m chìm v i nh ng bi u đ Toán h c. Cái ch t c a Archimedes dư i bàn tay c a m t lính La Mã là d u hi u c a m t thay đ i l n lao c a nhân lo i. Nhà hùng bi n ngư i La Mã Cicero. Ngư i La Mã là m t ch ng t c l n nhưng h đang có nguy cơ tuy t ch ng. b i vì ông đã đưa ra m t l nh r t nghiêm kh c cho quân lính đ phòng nhà và ngư i thân c a Archimedes. mi t mài trong các ý đ nh toán h c. s c ng hi n c cu c đ i c a ông. sau s n i gi n tên lính đã rút ki m và đâm vào ngư i ông. và ông đư c ho táng x ng đáng nhà tri t h c thông thái N. Trong m t đo n c a câu chuy n ông nói v i k xâm lư c.2.

43.42 Chương 2. Hình v này th c s là m t mô hình vũ tr thu nh . Leob Classical Library. Cơ ch ch y b ng s c nư c đã đư c nh ng ngư i La Mã n m gi như m t ph n c a chi n l i ph m c a Syracuse. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c Toán h c vĩ đ i nh t6 . Cicero vi t: Khi Gallus đ t trái đ t trong tr ng thái chuy n đ ng s th y m t tr i m c trên đư ng chân tr i c a Trái đ t sau m t tr i xu t hi n trên b u tr i hàng ngày. và nó đã đư c trân tr ng trong hàng trăm năm sau như là m t đi u kỳ di u c a nhân lo i. p.491. p. và trong đó cũng có th quan sát đư c chu kỳ nguy t th c. Cicero cũng đã xem và mô t m t phát minh c a Archimedes. 7 Xem CiceroÒ s De Re Pubblica. nhưng không ph i vì th mà Archimedes đã có th mô t đư c cơ ch s đ c l p và nh ng chuy n đ ng khác c a m t tr i. m t hình c u m b ng đ ng và kính t quay b i dòng nư c trong đó m i m t vòng quay m t tr i. nhưng Plutarch cho r ng: nh ng phát minh c a Ông ch “như m t trò chơi hình h c”. Archimedes đã tr thành m t nhà phát minh tài ba và tinh t . Trong m t đo n văn n i ti ng ông có ng ý n i v i chúng ta v quan đi m c a Archimedes đ i c i cu c s ng nói chung và đ i v i nh ng phát minh c a Ông 6 Xem CiceroÒs Tusculan Disputation Loeb Classical Library. Ngư i La Mã không quan tâm t i toán h c và do đó hành đ ng s a sang bia m Acsimet c a Cicero có l là m t đóng góp đáng ghi nh n c a ngư i La Mã trong l ch s Toán h c. phát minh đã t o ra m t d u n sâu s c trong th gi i c đ i đi u đã đư c nhi u tác gi quan tâm. Qu c u đóng tư ng trưng cho Trái đ t quay đ u và mô ph ng chuy n đ ng hàng ngày c a 5 ngôi sao c đ nh đã bi t. . và khi đó chúng ta c m nh n đư c m t tr i l n ra sao và m t trăng lan to kh p bóng c a Trái đ t như th nào v i M t tr i n a kia c a Trái đ t7 . m t trăng và các hành tinh khác cùng v i s xoay vòng c a 5 ngôi sao c đ nh. th i mà Ông đang s ng đó là m t th i kỳ v i nh ng kh năng không tư ng. m t trăng và 5 hành tinh chuy n đ ng trên cùng m t qu đ o tương đ i đ i v i vũ tr c a các ngôi sao c đ nh như chúng đã chuy n đ ng trên b u tr i m t ngày.

Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c th i Hy L p và La mã c đ i 43 nói riêng: Archimedes s h u m t trí tu tuy t v i do đó có m t tâm h n cao thư ng và có nhưng hi u bi t sâu s c v khoa h c. Ông đã c ng hi n toàn b tâm trí s c l c và c g ng không m t m i đ nghiên c u tìm ra nh ng nét đ p tinh t nhưng không có liên quan t i nh ng đi u c n thi t cho cu c s ng. Tuy nhiên. nh ng công vi c liên quan t i nh ng v n đ đó.On Sphere . mà coi công viêc đó như m t hành đ ng không t t đ p và đó ch là s tr c l i và có tính ch t l i ích cá nhân. nh ng th là t m thư ng theo cách nói c a ông ta. và chúng tr nên b t di t b i gia đình c a ông ta Siren.2.making) trong đó có l có liên quan t i nh ng chi ti t k thu t đư c đòi h i đ i v i vi c xây d ng mô hình thiên văn h c c a Ông. M c dù có tài hùng bi n nhưng s th t mà Plutarch nêu ra đây r t đáng nghi ng . vì đư c bi t r ng Archimedes đã vi t m t lu n án mà bây gi đã th t l c (V s hình thành Trái đ t . m c dù nh ng phát minh c a Ông đã đưa Ông tr thành con ngư i phi thư ng nhưng ông cũng không quan tâm t i vi c ghi l i nh ng bài vi t.2. Vì th chúng ta không ch p nh n nh ng th không th tin đư c. Plutarch tr nên thuy t ph c hơn khi ông ta nói v i chúng ta r ng m t s ít ngư i đã t ng s ng trong lo âu v i Toán h c như chính b n thân ông. Plutarch đã hoàn toàn b nhi m b nh và coi như Archimedes không t n t i thông qua nh ng lý thuy t suông coi thư ng đ i v i công c và nh ng đo lư ng khoa h c đó là m t trong nh ng di s n th a k ngu xu n c a tri t h c Plato đ l i. m t đi u rõ ràng là trong toán h c thu n tuý Archimedes đã có th hài lòng v nh ng mơ ư c sâu s c c a mình. t c là hình h c c a ông ta th v i vi c ăn u ng và không t chăm sóc con ngư i c a ông. r ng ông thư ng quan tâm t i l c trong b n t m và khi đó ông ta có th v ch ra nh ng hình v b ng nh ng .

s s p x p b c th y nh ng m nh đ . s l a ch n nghiêm kh c và h p lý cho m c đích chính. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c mi ng than c i. Oxford University Press. . không ph i ngo i l . s khám phá t ng bư c m t trong k ho ch t n công. L ch s Toán h c Hy L p. Nh ng thành t u c a Ông trong Toán h c li u có hoàn toàn đúng? H u h t nh ng bút tích tuy t v i c a Ông v n đang h ng h c s ng. m t cách công b ng thì đó là nh ng công trình c a thiên tài. chúng không th đư c khám phá b i nh ng bư c đi mà l i d n chúng t i m t ngõ c t nguy hi m8 . th y tĩnh h c và cơ h c nhưng Ông đã không biên so n thành sách nh ng khám phá trư c đó như Euclid. Vol. tr nên m t tr ng thái khoa h c tuy t di u khoa h c c a Ông. Chính t i th i đi m đó m t con đư ng huy n di u đã m ra và đưa ông đ t t i k t qu c a mình. H u h t nh ng v n đ c a Ông đã đưa ra trong lu n án là hoàn toàn nguyên b n và ch a đ ng hoàn toàn nh ng khám phá m i c a Ông. m t k t thúc tr n v n đã gây m t n tư ng sâu s c đ i v i s hoàn h o c a nó. bên c nh đó nó cũng làm cho ngư i đ c c m th y v a g n gũi nhưng cũng r t đ i mênh mông.L.44 Chương 2. s h c. Heath nói: B n lu n án. M t khác. là m t công trình Toán. và v i ngón tay c a mình ông đã v nh ng đư ng th ng trên ngư i c a ông cùng v i hương v c a tinh d u. trong h u h t các lu n án Toán h c ( m c dù không liên quan t i v t lý) đ u có nh ng l i t a trong đó ghi nh n nh ng ngư i b n. II. M c đích c a ông là luôn trang b cho mình nh ng ki n th c m i. Như Plutarch đã nói (v i m t s cư ng đi u) “ Ngay lúc đ u không th tìm trong hình h c nh ng câu h i ho c nh ng ch ng minh khó hơn trong nh ng m nh đ rõ ràng và đơn gi n hơn”. Ông đ l i nh ng n tư ng khó quên.20. B ng công vi c c a mình. Heath. m t trong nh ng quan đi m vi t c a ông ta đã đưa ra m t c u trúc m c m c d hi u nhưng hoàn h o. thiên văn. 1921. M c dù ông nghiên c u trên ph m vi r ng bao g m hình h c và m t ph ng l p th . Rõ ràng. gi i thích m c đích c a mình và t p h p t ng quát 8 T. Do v y. p.

hai lu n án v hình h c l p th và m t lu n án v phương pháp nghiên c u c a Ông.2. Đ nh lý đư c đưa trong m c 6. 1.2. Thành t u chính c a ông là xác đ nh ti p tuy n t i đi m b t kỳ và tìm di n tích mi n đóng b i phép quay đ u tiên (m nh đ 24) sau đó là di n tích hình tròn bán kính b ng kho ng cách t 1 đi m di chuy n d c theo m t đư ng th ng chuy n đ ng. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c th i Hy L p và La mã c đ i 45 nh ng ph m vi mà cu n sách có liên quan. Ông đ nh nghĩa như sau: n u m t đư ng th ng v i m t v trí c đ nh đư c quay tròn theo m t v n t c đ u trong m t m t ph ng đ n khi nó tr l i v trí ban đ u và n u cùng th i đi m y. Phép c u phương m t parabol: lu n án này g m 24 m nh đ . 2. Hai đ nh nghĩa cu i c a Archimedes v t ng vô h n d ng chu i 1+ 1 1 + 4 4 2 + ··· đã ch ng t r ng ông là ngư i nh n th c r t sâu s c v khái ni m gi i h n. m t đi m chuy n đ ng theo v n t c đ u d c theo dư ng th ng. nh ng bài vi t c a ông mang hơi th th i đ i.2. b t đ u t m t v trí c đ nh thì đi m y s v lên m t đư ng xo n c trong m t ph ng. So sánh v i Euclid. Ph m vi nh hư ng và t m quan tr ng c a các công trình Toán h c c a Archimedes có l đư c bi t đ n nhi u nh t t bài tư ng thu t (ho c) b n v n t t trong lu n án c a Ông: ba lu n án liên quan t i hình h c ph ng. Đư ng xo n c: ch đ c a 28 m nh đ trong lu n án này là đư ng cong mà bây gi đư c bi t như là đinh c Archimedes.2 c a cu n sách này v i ch ng minh chi ti t m c A. V n đ này cho đ n t n th k 19 m i đư c các nhà toán h c khác nh n th c rõ ràng. Đư ng xo n c và nh ng đ nh nghĩa này đư c trình bày . 2 đ nh lý và ch ng minh v vi c chia nh parabol: mi n b c t t m t parabol b i b t kỳ đư ng th ng n m ngang b ng 4/3 mi n tam giác v i đáy và chi u cao b ng nhau.

46 Chương 2. v n đ 8). 71 7 b ng s tính toán k lư ng chu vi c a đa giác đ u 96 c nh n i ti p và ngo i ti p đư ng tròn. Phương pháp: Đi u thú v nh t trong t t c các b n lu n án là trong m t b c thư g i Eratosthenes. Phép đo đư ng tròn: Ph n này g m ba m nh đ đư c ông ch ng minh r t ch t ch mà trư c ông không ai làm đư c và như ta đã bi t trong m c 6. Hình nêm và hình t a c u: Ph n này vi t v kh i tròn xoay t o nên khi quay parabol.3. 4. hyperbol và ellips quanh bán tr c c a chúng.4 (bài t p 7). Ông đã tính th tích m t ph n c a các kh i này và t đó ch ng minh các công th c: n(n + 1) 2 n(n + 1)(2n + 1) 12 + 22 + · · · + n2 = 6 cho t ng c a n s t nhiên và bình phương c a chúng (xem m nh đ 162 và 1 + 2 + ··· + n = 105 . Đ bi t ông đã phát minh nh ng v n đ này như th nào ta hãy xem m c 6.109).5 (bài t p 3). Như nh ng nhà toán h c sau này đã dùng đư ng xo n c như m t đư ng cong b tr cho vi c chia ba m t góc (bài tâp 16. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c m c 16. Ông đã thi t l p b t đ ng th c 3 < π < 3 . Archimedes đã trình bày phương pháp nghiên .3 (bài t p 6). 16. A = cr v i c = 2πr và đ xác đ nh s π 2 1 10 2 ta d a vào công th c A = πr . 6. bài t p 23) và di n tích hình tròn (Chương 16. 5.2. Di n tích hình tròn b ng di n tích m t tam giác có đáy b ng chu vi đư ng tròn 1 và chi u cao b ng bán kính c a nó. 16. Ông cũng đã ch ng minh công th c: Di n tích c a m t ellips v i các bán tr c a và b b ng πab. 3. Hình c u và hình tr : Đây là lu n án có nh hư ng sâu s c nh t vì nó g m nh ng ch ng minh ch t ch trong các phát minh l n c a ông v th tích và di n tích hình c u ( m nh đ 33 và 34).

Vì v y chúng ta không th ch c r ng ngư i Hy L p có các phương pháp kém hơn so v i phương pháp c a gi i tích hi n đ i hay không. hình c u b ng hình nón có đáy b ng di n tích m t c u và chi u cao b ng bán kính. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c th i Hy L p và La mã c đ i 47 c u c a ông trong các phát minh hình h c và minh ho các ý tư ng v i 15 m nh đ . M t trong nh ng minh h a cho phương pháp c a Archimedes là ông đã ch ra cách ông phát minh ra đ nh lý n i ti ng v th tích hình c u. H đ l i cho chúng ta các đ nh lý đã đư c hoàn thành trong các tác ph m l n nhưng không m t l i mách b o v phương pháp mà h dùng đ ch ng minh. Ngoài ra còn có 6 m nh đ v hình h c và 2 m nh đ v t lý trong đó m t m nh đã đư c đ c p . Trong lu n án còn có hai phát minh thư ng đư c s d ng trong tính toán hi n nay: xác đ nh tr ng tâm c a kh i bán c u (m nh đ 6) và th tích ph n chung c a hai hình tr b ng nhau và có các tr c vuông góc v i nhau (m nh đ 15). cách nghĩ c a ông d n d n đ n s khám phá ra công th c tính di n tích m t c u v i quan ni m m t c u là m t nón đư c qu n quanh đ nh c a nó. Đi u này có liên quan đén s h c và thiên văn h c và . Chi ti t toàn b ý ki n c a ông đư c trình bày trong m c A.5. T đ nh lý này ch ra r ng hình c u b ng 4 l n hình nón trong đó đư ng tròn l n c a hình c u là đáy c a hình nón và chi u cao b ng bán kính hình c u di n tích m t c u b ng 4 l n đư ng tròn l n c a nó.2.2. Các nhà hình h c l n c a Hy L p ch nói v vi c đ c trưng ho c s gian kh trong công vi c nghiên c u c a mình ch không ch d n các bư c trong cách đ phát minh ra các đ nh lý l n c a h . Vi c này tình c đư c phát hi n trong m t b n vi t trên gi y da c u Constraninople năm 1906 sau g n m t ngàn năm th t l c. Cũng như v y. di n tích hình tròn b ng di n tích tam giác có đáy b ng chu vi đư ng tròn và chi u cao b ng bán kính đư ng tròn. Cu n “Phương pháp” thú v nh t b i nh ng lý do sau đây.

kín n m hoàn toàn trên m t đư ng th ng . Ông chính là m t n n văn minh vĩ đ i nh t. Đ i cương v l ch s môn gi i tích toán h c đư c goi là “ Đ ng h cát” trong đó ông xây d ng m t h th ng đ thi t k các so r t l n như N N trong đó N = 108 . Ông đã áp d ng phát minh đ tìm ra gi i h n dư i c a các s h t cát đ d y vào m t hình c u mà bán kính b ng kho ng cách t m t tr i t i nơi mà Archimedes g i là “hình c u ch a đ y các vì sao” v i kho ng cách là 1063 và đi u này có liên quan đ n thiên văn h c. đ ng th i cũng m r ng và làm phong phú hơn cho các k t qu c a nh ng ngư i đi trư c b ng các đ nh lý và ch ng minh m i. Không may cho ông.48 Chương 2. là m t nhà toán h c thông thái. bài bình lu n và là sách hư ng d n cho môn hình h c Hy L p đã có cho đ n th i c a ông.4 Papus (th k th 4 sau Công nguyên) Papus là gi ng viên c a trư ng Alexandria. Trư c tiên đ nh lý kh ng đ nh th tích t o ra b i s quay c a m t mi n bao b i m t biên ph ng. đ y tài năng và có nhi u ý tư ng hay. Tuy v y.cu n “Tuy n t p toán h c” là s k t h p gi a m t bách khoa thư. Tác ph m chính c a ông . thành t u c a Archimedes đư c coi là l n nh t. Sau Papus toán h c Hy L p g n như bi n m t và ph i đ i đ n 1300 năm sau m i đư c h i sinh vào th k 17. ông không may m n sinh ra khi n n toán h c Hy L p b xáo tr n trong 900 năm k t khi Thalet và Pythagoras ch t. cu n “Tuy n t p toán h c” khi xu t b n không đáp ng đư c n n toán h c Ly L p đang c n m t hơi th c a cu c s ng m i.2. 2. Papus n i ti ng nh t v i đ nh lý v hình h c liên h gi a tr ng tâm kh i và m t tròn xoay. Trong t t c nh ng thành công c a con ngư i v toán h c và v t lý trên m i luc đ a và trong m i n n văn minh t th a sơ khai cho đ n th k 17 phương Tây.

ACDE và BCF G là hình bình hành đư c d ng phía ngoài trên các c nh AC và BC. Ký hi u đ y đ c a đ nh lý c đi n này cu i cùng m i đư c ti t l vào năm 1899 b i nhà toán h c Đ c David Hirbert trong chương trình làm sáng t nh ng cơ s hình h c c a ông. đó là lý do đ suy ra r ng đây là nh ng khám phá c a chính ông. đư ng chu n.M t s kĩ năng đánh giá khi gi i phương trình đ i s 49 là tr c quay b ng tích c a di n tích mi n và lho ng cách gi a tr ng tâm và đư ng biên c a nó. N u các đ nh c a m t hình l c giác l n lư t n m trên m t c p đư ng th ng c t nhau (hình B. n u DE và F G c t nhau t i H. kh i đu c ch ng t b i m t s ch ng minh duy nh t. Papus r t t hào v tính ph bi n c a đ nh lý này.4) thì 3 giao đi m c a các c nh đ i di n c a l c giác th ng hàng (c nh đ i di n đư c xác đ nh t s c a bi u đ l c giác đư c ch ra trong hình). AJ và BI b ng và song song v i HC thì di n tích hình bình hành ABIJ b ng t ng di n tích các hình bình hành ACDE và BCF G (ch ng minh ACDE = ACHR = AIU J và BCF G = BCHS = BIU T ). .5) ông là ngư i r t k lư ng trong vi c chon ngu n tài li u và không có ngu n tài li u nào đư c nói đ n đây. Ông đã nêu ra s m r ng c a đ nh lý Pythagoras sau đây (xem hình B3): cho ∆ABC là tam giác b t kỳ. khi góc C là góc vuông và các hình bình hành đã d ng là hình vuông. ông nói: “Chúng bao g m m t s b t lỳ các đ nh lý v t t c các lo i: biên. Ông đã đưa ra nh n xét đ u tiên và ch ng minh v tính ch t tiêu đi m. tâm sai c a ba đư ng cônic (m c 15. m t. D th y r ng đ nh lý Pythagoras là trư ng h p đ c bi t c a bài toán này. Cu i cùng chúng tôi mu n nh n m nh đ n m t k t qu quan tr ng c a hình h c đư c g i là đ nh lý Papus.

1 M t s kĩ thu t đánh giá và ư c lư ng khi gi i phương trình đ i s Cao Xuân Nam. (3. h th ng các phương pháp gi i phương trình khá phong phú và đa d ng. x2 (3. ta đư c x2 + Ta có x2 + 1 x2 1 +7+ x2 1 x2 x2 + 1 − 1 = 4. THPT Chuyên Hà Giang Tóm t t n i dung 1.2) + 7+ x2 + − 1 ≥ 4.1. 3. Gi i phương trình √ x4 + 7x2 + 1 + √ x4 − x2 + 1 = 4x. đ ng th c x y ra khi x=1 (vì x > 0) 50 .1) Gi i.1 Kĩ năng s d ng b t đ ng th c Ví d 3. Đánh giá là m t trong nh ng phương pháp đó. Do v trái c a phương trình dương nên đi u ki n c n đ phương trình có nghi m là x > 0.1. Chia hai v c a phương trình cho x. Có th nói trong chương trình toán ph thông. phương trình là v n đ cơ b n và tr ng tâm. Bài viêt nh này nh m cung c p m t s kĩ năng đánh giá khi gi i phương trình.Chương 3 Các chuyên đ chuyên toán 3.

2 .2) có nghi m khi x = 1. Ta có (3. Đi u ki n (3.3. M t s kĩ thu t đánh giá và ư c lư ng khi gi i phương trình đ i s 51 Do đó phương trình (3. Ví d 3. Th l i ta th y x = 1 là nghi m c a phương trình đã cho. Th l i ta th y x = 1 tho mãn.3) có nghi m khi V T (3. do v y x+ √ √ √ x + 3x − 2 + x + 6 − 4x − x2 ≤ 4. Áp d ng b t đ ng th c gi a trung bình c ng và trung bình nhân.4) (3. M t khác x2 − 2x + 5 = (x − 1)2 + 4 ≥ 4.5) √ Gi i. ta có √ √ √ x + 3x − 2 ≤ 2 2x − 1. d u b ng x y ra khi và ch khi x = 1. d u ”=” x y ra khi và ch khi x = 1.2. √ √ √ √ √ T đó x + 3x − 2 + x + 6 − 4x − x2 ≤ 2( 2x − 1 + 3 − 2x).3) Gi i.4) = V P (3. ta có √ −x2 + 9x − 13 ≤ −x2 + 9x − 13 + 1 . Phương trình (3. V y phương trình đã cho có nghi m x = 1.3) = 4 khi và ch khi x = 1. Mà √ √ 2x − 1 + 3 − 2x ≤ 2. √ 10 − 2. Gi i phương trình √ x+ √ √ 3x − 2 + 6 − 4x − x2 = x2 − 3x + 5. Theo b t đ ng th c Cauchy-Bunhiacôpxki.3. Gi i phương trình √ −x2 + 9x − 13 + √ −x2 + 7x − 1 = x2 − 4x + 6. √ 6 − 4x − x2 ≤ 2 3 − 2x.3) ⇔ 2 3 ≤x≤ √ √ √ x + 3x − 2 + x + 6 − 4x − x2 = x2 − 2x + 5. Ví d 3.1. (3.

Do đó VT (3. Khi đó : (x − 1)2 = 1 x2 − 3 = 1 ⇔ x = 2.52 Chương 3. M t khác VP (3.7). Các chuyên đ chuyên toán √ suy ra −x2 + 7x − 1 ≤ √ √ −x2 + 9x − 13+ −x2 + 7x − 1 ≤ −2x2 +8x−6.5) = x2 − 4x + 6 = (x − 2)2 + 2 ≥ 2. phương trình đã cho tr thành 1 u2 + v 4 + = u + 2v. Ta vi t phương trình dư i d ng (x − 1)4 1 + (x2 − 3)4 + = (x − 1)2 + 2(x2 − 3).6) và (3. v = x2 − 3. đ ng th c x y ra khi x = 2. Th l i ta th y x = 2 là nghi m c a phương trình đã cho. (x2 − 3)2 (x − 1)2 Đ t u = (x − 1)2 . Ví d 3. 2 v u = v2 = v=1 ⇔ u = v = 1. 2 2 − 2(x − 2)2 ≤ 2. ta có ( u2 1 + v 4 + )(v 2 + u + 1) ≥ (u + v 2 + 1)2 v2 u ⇒ u2 1 + v 4 + ≥ u + v 2 + 1 ≥ u + 2v. 2 v u Áp d ng b t đ ng th c Cauchy-Bunhicôpxki. V y phương trình đã cho có nghi m duy nh t x = 2. Mà −2x2 +8x−6 = −3x2 + 7x − 1 + 1 .6) (3. Gi i phương trình (x − 1)4 1 + (x2 − 3)4 + = 3x2 − 2x − 5 (x2 − 3)2 (x − 1)2 √ Gi i. u v 1 u (3.4. suy ra .7) T (3. đ ng th c x y ra khi x = 2.5) ≤ 2. Đi u ki n: x = ± 3 và x = 1.

10) Xét hàm s f (t) = D dàng ch ng minh đư c hàm s f (t) là hàm s tăng. Ta có phương trình (3.2 Kĩ năng đánh giá d a vào "gi thi t t m" Ví d 3.10) ≥ 0. Khi đó VT (3.1.8) ≤ 0. khi và ch khi x = 1 và x = −1.3.8) √ √ Gi i. (3. Gi s x2 + x + 2 ≥ 2x2 + x + 1 ⇔ x2 ≤ 1.8) > 0.10) < 0.6. phương trình (3. (3.8) = (x2 − √ 1) 3x2 + 2x + 3. do đó phương trình (3. Gi i phương trình: √ √ √ x2 + x + 2 − 2x2 + x + 1 = (x2 − 1) 3x2 + 2x + 3. do đó phương trình (3. Ta có : (1) ⇔ (x2 − x) + 2 1+ 2 − (x2 − x) √ t+2 √ . VP (3. V y phương trình đã cho có nghi m duy nh t x = 1. N u x2 − x < x2 + x − 2 ⇔ x > 1. M t s kĩ thu t đánh giá và ư c lư ng khi gi i phương trình đ i s 53 3. ∀x ∈ [0.8) có nghi m khi VT (3. Khi đó: VT (??) ≥ 0. Gi i phương trình: √ √ x2 − x + 2 x2 + x √ √ − = x2 − 1.10) có nghi m x = 1. Đi u ki n: 0 ≤ x ≤ 2.10) ≤ 0 (vì x + 1 > 0.9) − (x2 + x − 2) + 2 1+ 2 − (x2 + x − 2) = (x − 1)(x + 1). Đ t VT (3.10) > 0. Gi s x2 − x ≥ x2 + x − 2 ⇔ x ≤ 1. VP (3.1. . N u x2 + x + 2 < 2x2 + x + 1 ⇔ x2 < 1.8) = 0. Th l i ta th y phương trình (3.5. 2]) do đó phương trình (3. VP (3.8) < 0.8) vô nghi m. Th l i ta th y x = 1 tho mãn. 1+ 2−t (3.10) tr thành: f (x2 −x)−f (x2 +x−2) = (x−1)(x+1).8) = VP (3. VP (3.8) = x2 + x + 2 − 2x2 + x + 1.10) vô nghi m. ta có: VT (3. Ví d 3. Khi đó VT (3.8) có nghi m x = 1 và x = −1. 1 + −x2 + x + 2 1 + −x2 − x + 4 Gi i. VP (3.

Đ t (3.11). V y t = 5.1. V y x = 30 là nghi m duy nh t c a phương trình đã cho. Các chuyên đ chuyên toán 3. thì ⇒ x − t > x − 5 ≥ 0 ⇒ x − t > x − 5 ⇒ x − x − t < √ √ √ x − x − 5 ⇒ x − x − t < x − x − 5 ⇒ t < 5. Gi i phương trình x− x− x− √ x − 5 = 5.11) < VP (3.3 Kĩ năng nh m nghi m k t h p đánh giá Ví d 3.54 Chương 3. thì ⇒ 0 ≤ x − t < x − 5 ⇒ x − t < x − 5 ⇒ x − x − t > √ √ √ x − x − 5 ⇒ x − x − t > x − x − 5 ⇒ t > 5. 3 (3.8. do đó VT (3. V y x = 3 là nghi m duy nh t c a phương trình đã cho. do đó: √ √ x − x − 5 = 5 ⇔ x − 25 = x − 5 ⇔ ⇔ x ≥ 25 x2 − 51x + 630 = 0 x− √ x − 5 = t(x ≥ t ≥ 0 thì phương trình x ≥ 25 (x − 25)2 = x − 5 ⇔ x = 30.7. (x−1)(x−3) > 0 ⇒ 4x−x2 < 3. vô lí . √ √ √ * N u t < 5.12) tr thành: √ x − x − t = 5(x ≥ t ≥ 0). do đó VT (3.11) > VP (3. vô lí .12) (T 4/332 T p chí toán h c và tu i tr ) Gi i. Gi i. Gi i phương trình: √ 4x − x2 = 3 4 − 3 10 − 3x. (x−1)(x−3) < 0 ⇒ 4x−x2 > 27 3. *N u3<x≤ 10 3 √ thì 3 4 − 3 10 − 3x > 3. √ √ √ * N u t > 5. (3.11) Ta th y x = 3 là m t nghi m c a phương trình (3.11). Đi u ki n: x ≥ 5. Ví d 3. .11): √ * N u 74 ≤ x < 3 thì 3 4 − 3 10 − 3x < 3. Đi u ki n: 74 ≤ x ≤ 27 10 .

1 − x2 + 1+x+ 3. √ + 4x = 3 2 − 1 Tài li u tham kh o 1. √ 4 x+3− √ 5 2+7 x+1 √ 4 1 + 2x = x − 2 5. Nguy n Th Ng c Ánh Trư ng THPT Chuyên Thái Nguyên Tóm t t n i dung 2.Áp d ng đ nh lí Burnside-Frobenius vào bài toán tô màu trong t h p 55 3. 3 25x(2x2 + 9) = 4x + 3 x 4. 3. Nguy n Văn M u (1993). Phương pháp gi i phương trình và b t phương trình. NXB Giáo d c.1.4 Bài t p rèn luy n Gi i các phương trình sau: √ √ 1. Đa th c đ i s và phân th c h u t .2 Áp d ng đ nh lí Burnside-Frobenius vào bài toán tô màu trong t h p Nguy n Doãn Phú. Nguy n Văn M u (2002). x2 + x − 1 + x − x2 + 1 = x2 − x + 2 √ 4 √ 4 √ 4 1−x=3 2. NXB Giáo d c. Bài vi t c a chúng tôi xin trình bày ba n i dung chính: *Đưa ra m t s ki n th c b tr v nhóm nh m ch ng minh đư c đ nh lí . 2.

a ∗ b ∈ H v i m i a. (iii) V i m i x ∈ G. *M t s bài t p tham kh o. ∀a. N u G có h u h n ph n t thì s ph n t c a G đư c g i là c p c a G. (ii) ∃e ∈ G sao cho e ∗ x = x ∗ e = x. b ∈ H. g i {h ∗ a | h ∈ H} = Ha là m t l p ghép trái c a H trong G. Đ nh lí Lagrange: Trong m t nhóm h u h n.Frobenius vào m t s bài toán tô màu c a t h p.Frobenius Nhóm và nhóm con Nhóm là m t t p G cùng v i m t phép toán kí hi u b i d u ∗ tho mãn các đi u ki n: (i) a ∗ (b ∗ c) = (a ∗ b) ∗ c. kí hi u | G |.1 M t s ki n th c b tr v nhóm và đ nh lí Burnside. kí hi u là (G : H) . c p và ch s c a m t nhóm con là ư c c a c p c a toàn nhóm. *Nêu ví d minh h a cho ng d ng c a đ nh lí Burnside. Trong s đó có ví d là bài toán tô màu xu t hi n trong kỳ thi H c sinh gi i toán toàn qu c năm h c 2009 − 2010. t n t i x−1 ∈ G sao cho x ∗ x−1 = x−1 ∗ x = e. c ∈ G. Đ nh lí Lagrange Cho H là m t nhóm con c a m t nhóm G. b. T p con H c a m t nhóm G đư c g i là nhóm con c a G n u e ∈ H và a−1 ∈ H.2. 3. Khi H ch có h u h n l p ghép trái thì s các l p ghép trái c a H g i là ch s c a H trong G.56 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 Burnside. .Frobenius . ∀x ∈ G. V i m i a ∈ G.

(1. 2. Khi đó ta nói f đư c phân tích thành tích các vòng xích đ c l p Ví d : Các ph n t c a nhóm đ i x ng S3 đư c bi u di n như sau bư c 1 và thu đư c m t S3 = {I. . f r−1 (i)).. f 2 (i). . 2). n} đư c vét ki t. n} chưa xu t hi n trong các vòng xích đã hoàn thành. . Mu n bi u di n f ta đ t các vòng xích c a f liên ti p c nh nhau. Bư c 2: Ch n m t ph n t c a {1. n}. 3.3.. .. Bư c 3: L p l i bư c 2 t i khi t p {1... n} (thư ng là i = 1 ). f 1 (i). (1... . Gi s i là ph n t nào đó thu c t p {1. trong đó I là ánh x đ ng nh t. 3).. n} đ n chính nó. . Ta cũng có th coi f là m t hoán v c a t p {1... 2. .. f 2 (i). 2). f 1 (i). . f 2 (i) = f (f 1 (i)). f t (i) = f (f t−1 (i)). S d ng ph n t này như ph n t i vòng xích m i. (1.. 2. Ta kí hi u f 1 (i) = f (i).2. (1. 2... f r−1 (i)) g i là m t vòng xích có đ dài r . . n}. (2. 2. 2.. . Khi đó dãy (i. 3)}. Đ vi t f thành tích các vòng xích đ c l p ta làm theo các bư c sau: Bư c 1: Ch n i ∈ {1. .. Áp d ng đ nh lí Burnside-Frobenius vào bài toán tô màu trong t h p 57 Nhóm đ i x ng Gi s X là t p h p có n ph n t . 3). ... Khi đó nhóm đ i x ng c a X là t p h p bao g m các hoán v c a X đư c kí hi u b i S(X) ho c Sn . Vòng xích có đ dài b ng 1 có th không vi t ra. 2. .. .. Phép toán trong nhóm Sn là phép nhân các ánh x thông thư ng. Vì t p X là h u h n nên t n t i m t s nguyên dương r sao cho f r (i) = i.. Tìm vòng xích (i. M i ph n t f c a Sn có th đ ng nh t v i m t song ánh t t p {1.

Ch ng minh: (i). (ii). Gi s Gx∩Gy = ∅. y ∈ X. . Nhóm Gx đư c g i là nhóm con đ ng hư ng c a G ng v i ph n t x. n u Gx1 . B đ trên ch ra r ng t p các qu đ o trong X làm thành m t phép phân ho ch trên X. Ta ch ng . F (g) = {z ∈ X : g(z) = z}. (iii) Gx = Gy ho c Gx ∩ Gy = ∅ v i m i x. đ t Gx = {g ∈ G : g(x) = x}.2: | Gx || Gx |=| G | Hơn n a. V i x ∈ X. . Vì x = I(x) ∈ Gx nên Gx = ∅. Ta có g(x) = g(g1 g2 (y)) ∈ Gy. Gx = {g(x) : g ∈ G}. .1: (i) Gx = ∅ v i m i x ∈ X.Frobenius Cho X là m t t p h p có n ph n t và G là m t nhóm con c a nhóm đ i x ng S(X) . Khi đó t n t i g1 . Tương t Gy ⊆ Gx. Suy ra −1 −1 −1 x = I(x) = g1 g1 (x) = g1 g2 (y). và vì th Gx = Gy. (iii). Cho g(x) ∈ Gx. Gxt là các qu đ o đôi m t r i nhau trong X thì t t | X |= i=1 Gxi = i=1 | Gxi | Ch ng minh: G i L là t p các l p ghép trái c a Gx trong G. Do đó Gx ⊆ Gy.4. B đ 1.4. (ii) X = x∈X Gx. .58 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 Đ nh lí Burnside. T p Gx g i là qu đ o c a x trong X. g2 ∈ G sao cho g1 (x) = g2 (y). Khi đó Gx là nhóm con c a G. Suy ra X = x∈X Gx. B đ 1. Xây d ng m t ánh x f ∗ : L −→ Gx bi n m i ph n t gGx ∈ L thành g(x) ∈ Gx.

. Vì th | T |= g∈G F (g). . . |G| |G| |G| x∈Gx x∈Gx 1 t x∈X V i m i i = 1. s các ph n t g ∈ G sao cho (g. + . s ph n t x ∈ X sao cho (g. x ∈ X thì g(x) ∈ X. | G | g∈G Ch ng minh: G i T là t p các c p s p th t (g.3. . . theo B đ 1. x) ∈ T chính là c p c a nhóm con đ ng hư ng Gx c a x.. Vì các qu đ o là đôi m t r i nhau và X là h p c a các qu đ o nên ta có | Gx | | Gx | | Gx | = + . Áp d ng đ nh lí Burnside-Frobenius vào bài toán tô màu trong t h p 59 minh đư c f ∗ là m t song ánh. G tác đ ng lên t p X b i g ∈ G. Vì th ta có | T |= x∈X | Gx | V i m i g ∈ G. x ∈ X và g(x) = x. T hai đ ng th c trên ta có | Gx | 1 = F (g).4. G là m t nhóm con c a t p đ i x ng S(X). x) sao cho g ∈ G. |G| | G | g∈G x∈X G i t là s qu đ o. V i m i x ∈ X. .2. Cho X là m t t p h p h u h n. Gxt là các qu đ o. Khi đó s qu đ o c a tác đ ng là 1 F (g).2 t ng x∈Gxi | Gx | bao g m | Gxi | s |G| 1 h ng. Theo đ nh lí Lagrange b đ đư c ch ng minh. m i s h ng đ u b ng . t. Đ nh lí Burnside. Suy ra | Gx |=| L |..Frobenius . . | Gxi | Vì th x∈Gxi | Gx | =1 |G| . . G i Gx1 . x) ∈ T chính là F (g).

. . Th thì có bao nhiêu cách tô màu? Gi s chúng ta có hai m u. 3. . T = (2. . Ví d 2. 4). N u n l thì m i phép đ i x ng đư c xác đ nh b i đư ng th ng n i tâm O v i m t đ nh (đi qua trung đi m c a c nh đ i di n v i đ nh đó). .60 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 v i m i i = 1. Kí hi u Sn là nhóm các phép th c a t p đ nh {1.2 Áp d ng vào bài toán tô màu trong t h p Xét m t đa giác đ u n c nh. 2)(3. n và T là phép đ i x ng qua đư ng th ng n i tâm O v i m t đ nh (ch ng h n đ nh 1). m i đư ng n i hai đ nh đ i di n nhau (đư ng th ng này đi qua tâm O). R3 T = (1. trong đó có n phép quay I. . . 4). . RT = (1. R = (1. . Rn−1 T. 4). 3). R2 T = (1.2. . . R là phép quay tâm O v i góc quay 900 và T là phép đ i x ng qua đư ng th ng n i hai đ nh 1 và 3 thì nhóm D8 g m 8 ph n t sau: I. N u I là ánh x đ ng nh t thì D2n g m đúng 2n phép đ ng c c a đa giác. . tâm O và các đ nh 1. n}. . 4). R3 = (1. 2. 4. I là phép đ ng nh t. Rn−1 và n phép đ i x ng T. R2 = (1. 3)(2. chúng ta tô màu các đ nh c a hình vuông trong ví d trên (không yêu c u ph i dùng t t c các m u). R. . . 2). R2 . 2. 3) Gi s r ng. 2. n s p th t ngư c chi u kim đ ng h . . và n/2 phép đ i x ng đư c xác đ nh b i n/2 đư ng th ng. 3. N u n ch n thì n/2 phép đ i x ng đư c xác đ nh b i n/2 đư ng th ng. m i đư ng n i hai trung đi m c a hai c nh đ i di n nhau. Ta g i nhóm nh di n D2n là nhóm con c a Sn sinh b i hai ph n t R và T. Suy ra x∈X | Gx | = t. . 3600 trong đó R là phép quay tâm O ngư c chi u kim đ ng h v i góc quay . 2. 3. RT. .. 4)(2. m u tr ng (T) và m u xanh . |G| 3. v i k m u cho s n. 4 s p th t ngư c chi u kim đ ng h .1: Xét m t hình vuông tâm O v i các đ nh là 1. t. .

. Trong trư ng h p này. s cách tô màu phân bi t (không tương đương) chính là s các qu đ o. Do đó các cách tô màu trong cùng qu đ o {g • C : g ∈ D8 } c a C nên đư c xem là tương đương. . Gi s C c đ nh qua tác đ ng c a g (t c là C = g • C). Áp d ng đ nh lí Burnside-Frobenius vào bài toán tô màu trong t h p 61 (X). M nh đ 2. . . Vì th ta c n m nh đ sau đây. . Cho g ∈ G.2. ap ) c a g. . . . ap ) c a g. D8 tác đ ng lên X và vì th nó tác đ ng lên t p các cách tô m u c a các đ nh. . . . khi đó v i m i vòng xích (a1 . Vì th s cách tô màu c đ nh qua tác đ ng c a g là s cách ch n màu cho các xích c a g. g(a2 ) = a3 . Khi đó qua phép R2 trong cách tô m u C1 = bi n thành cách tô màu C2 = 1 2 3 4 . . . Đ nh lí Burnside. Ch ng minh: Cho C là m t cách tô màu các đ nh c a đa giác. tính c các xích có đ dài 1.Frobenius giúp ta tính đư c s qu đ o c a m t tác đ ng n u ta bi t s cách tô màu c đ nh qua tác đ ng c a m t hoán v cho trư c. Ngư c l i.3. trong đó X là t p các đ nh c a hình vuông. . . N u ta có k màu thì s cách tô màu các đ nh c a đa giác c đ nh qua tác đ ng c a g là k c . T X T X 1 2 3 4 T X T X Hai cách tô màu C1 và C2 nên đư c xem là như nhau. V i m i g ∈ D8 n u C là m t cách tô màu các đ nh c a hình vuông và C = g • C là tác đ ng c a g lên C thì ta có th coi các cách tô màu C và C là như nhau. . Nhóm D8 là nhóm con c a S(X). . Vì v y có đúng . ap có cùng màu. Khi đó rõ ràng C là c đ nh qua tác đ ng c a g. Gi s g là tích c a c vòng xích đ c l p. m i xích ch n m t màu.2 : G i G là nhóm con c a S(X) v i X là t p các đ nh c a m t đa giác đ u n c nh. g(an ) = a1 nên các đ nh a1 . . gi s v i m i vòng xích (a1 . ap ph i có cùng màu. . vì g(a1 ) = a2 . . các đ nh a1 . k c các xích có đ dài 1.

R = (1. 3. Hai cách tô đư c coi là như nhau n u cách tô màu này có th nh n đư c t cách tô màu kia nh m t phép quay quanh tâm c a b ng ô vuông. R2 = (1. 8). 4 . Theo Đ nh lí Burnside. 7. 4).Frobenius và m nh đ 2. 6)(3. Ví d 2. 3)(2. 7)(2. 5)(2. 8). 5.62 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 k c cách tô màu c đ nh qua tác đ ng c a g. 8. R3 = (1. Gi i: Đánh s các ô vuông biên theo th t t 1 đ n 8 theo chi u ngư c chi u kim đ ng h . 4. Ngư i ta dùng n màu đ tô t t c các ô vuông con c a b ng sao cho trong m i cách tô. Cho b ng ô vuông kích thư c 3 × 3.Frobenius và m nh đ 2.3: Cho s nguyên dương n. RT và R3 T 2 hoán v 1 vòng xích.2 ta có s cách tô màu các ô biên th a mãn yêu c u bài toán là: 1 8 (n + n4 + 2n2 ).2 ta có s cách tô màu phân bi t các đ nh hình vuông nói trên là: 1 4 (k + 2k 3 + 3k 2 + 2k). 6. 6. H i có t t c bao nhiêu cách tô màu đôi m t không như nhau? (Lưu ý: Trong m i cách tô không nh t thi t ph i dùng đ n màu). m i ô vuông con đư c tô b i m t màu. Nhóm D8 g m có: 1 hoán v 4 vòng xích. đó là I 2 hoán v 3 vòng xích. Theo Đ nh lí Burnside. đó là R và R3 . 8 Đây cũng chính là s cách tô m u phân bi t. G bao g m 4 ph n t I. Theo gi thi t ô chính gi a b ng có n cách tô màu. đó là R2 . Ta xét nhóm G các phép quay quanh tâm c a b ng trên bi n b ng thành b ng có v trí trùng v i nó. đó là T và R2 T 3 hoán v 2 vòng xích. 5. 7)(4.

24 . góc quay 1800 . Gi i: Nhóm G có m t hoán v tám vòng xích là I. ví d (1)(2. s cách tô màu th a mãn yêu c u bài toán là: 1 9 (n + n5 + 2n3 ). góc quay 1800 . 2)(3. h i có bao nhiêu cách tô màu phân bi t các đ nh c a hình vuông bi t hai cách tô màu đư c coi là như nhau n u cách này có th nh n đư c t cách tô màu kia nh m t phép quay thu c G. 4)(5. 3. đ nh 6 dư i đ nh 2. 4)(3. 2. Đánh s b n đ nh 1. 7)(6. 5. 4. 7. 4. 4 Ví d 2. 8) ∗ Ba phép quay quanh đư ng th ng n i tâm c a hai m t đ i di n. 5)(3. 2. Do đó k t qu c n tìm là: 1 8 (k + 17k 4 + 6k 2 ). Sáu hoán v hai vòng xích. 6)(7. Áp d ng đ nh lí Burnside-Frobenius vào bài toán tô màu trong t h p 63 Theo quy t c nhân. góc quay 2400 . 8)(7) V i k màu cho trư c. 8) ∗ B n phép quay quanh đư ng chéo c a hình l p phương. 7. 2)(5. 3. 6) ∗ Sáu phép quay quanh đư ng th ng n i trung đi m hai c nh đ i di n. 3. 4)(5. 8. ví d (1)(2. đ nh 8 dư i đ nh 4.4: Cho trư c m t hình l p phương. Mư i b y hoán v b n vòng xích. ví d (1. 3)(2. Xét nhóm G g m 24 phép quay bi n hình l p phương thành chính nó như sau: ∗ Phép đ ng nh t I = (1)(2)(3)(4)(5)(6)(7)(8) ∗ Ba phép quay quanh đư ng th ng n i tâm c a hai m t đ i di n.2. 8) ∗ Ba phép quay quanh đư ng th ng n i tâm c a hai m t đ i di n. 4. 6)(7) ∗ B n phép quay quanh đư ng chéo c a hình l p phương. 6. góc quay 1200 . 6. góc quay 900 . góc quay 2700 . ví d (1. ví d (1.3. ví d (1. 5)(4. Ta đánh s b n đ nh b i các s 1. đ nh 7 m t dư i như sau: Đ nh 5 m t trên dư i đ nh dư i đ nh 3. 8.

Gi thi t r ng 2 cách tô màu là tương đương n u cách tô m u này là tác đ ng lên cách tô màu kia qua m t hoán v trong nhóm D12 .3.4. Khi đó s 1 cách tô màu phân bi t sao cho h t gi a g y luôn có màu đen là (n + n2 )). 0) và (1.3). 0)) và t i trung đi m (0.2)(4) và . 2 (Chú ý r ng n u gi thi t thêm r ng trong n màu đó có m u đen. và hai cách tô màu đư c coi là như nhau n u cách tô m u này là tác đ ng lên cách tô màu kia qua phép hoán v trong nhóm {I. Ch ng minh r ng khi đó s cách tô màu phân bi t là 1 2 (n + n3 ). (1)(2.4). (1.4)(2). Bài 4: G i G là nhóm g m 12 phép quay m t kh i t di n đ u bao g m: hoán v đ ng nh t I và 08 phép quay ngư c chi u kim đ ng h quanh tr c n i 1 đ nh v i tr ng tâm c a m t đ i di n v i góc quay 1200 và 2400 .4.4)(3).4. (1. 2 Bài 3: V i 2 màu đ và xanh ta c n tô màu các đ nh c a m t l c giác đ u.64 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 3.2.2. (1.3 Bài t p tham kh o Bài 1: Ngư i ta c n tô màu các đ nh hình c a m t hình vuông v i 2 màu tr ng và xanh. (1.2)(3).2.3)(4).3)(2). 0) c a g y. Có bao nhiêu cách tô màu phân bi t sao cho 3 đ nh c a l c giác có màu đ và 3 đ nh còn l i có màu xanh. δ}.3. (1. đó là: (1)(2. Ngư i ta mu n tô 3 h t đó b ng n màu. (1.3. Có bao nhiêu cách tô màu phân bi t th a mãn yêu c u bài toán bi t hai cách đư c coi là như nhau n u cách tô m u này là tác đ ng lên cách tô màu kia qua phép hoán v trong nhóm D8 Bài 2: Gi s m t cái cây g y đư c đ t trên tr c hoành t x = −1 đ n x = 1 v i 3 h t đư c đính trên g y. trong đó I là phép th đ ng nh t và δ là phép quay quanh tr c tung m t góc 1800 . Các h t này đư c đính t i đi m (−1.

.3. đ tô màu các đ nh c a đa giác. . s 1 cách tô màu phân bi t là (np + (p − 1)n). G i G là nhóm phép th g m 12 ph n t xác đ nh như trong bài 4 . Bài 5: Gi s ta có 4 màu. Kí hi u G = {I. R2 . Gi thi t r ng hai cách tô màu là tương đương n u cách tô này là tác đ ng lên cách kia qua m t phép quay trong G. Gi thi t r ng 2 cách tô màu là tương đương n u cách này là tác đ ng lên cách kia qua m t hoán v nào đó trong nhóm G. R. p Bài 7: Gi thi t r ng 2 cách tô màu các đ nh c a m t hình l c giác đ u là tương đương n u cách tô m u này là tác đ ng c a m t hoán v trong nhóm .2. v i k màu cho trư c đ tô màu các đ nh c a kh i t di n nói trên. . G i I là phép đ ng nh t và R là phép quay tâm O ngư c chi u kim đ ng h v i góc quay 3600 /p. Có bao nhiêu cách tô màu phân bi t sao cho có đúng 2 đ nh đư c tô màu xanh. . Ch ng minh r ng v i n màu cho trư c. Ch ng minh r ng. Xét m t đa giác đ u p c nh v i tâm O. trong đó có màu xanh đ tô màu các đ nh c a kh i t di n đ u. Áp d ng đ nh lí Burnside-Frobenius vào bài toán tô màu trong t h p 65 03 phép quay quanh 03 tr c n i các trung đi m c a 2 c nh chéo nhau v i góc quay 1800 . Gi thi t r ng 2 cách tô màu đư c xem là như nhau n u cách tô này là tác đ ng c a cách kia qua m t phép th trong G. Rp−1 }. Bài 6: Cho p là s nguyên t . có 1 4 (n + 11n2 ) 12 cách tô màu phân bi t. là nhóm các phép quay c a đa giác.

V. Theory and problems of combinatorics.D (1995). 2. trong ph m vi m t bài toán nh chúng tôi không nêu đư c ra đây. THPT Chuyên Cao B ng 3. .Lý do ch n đ tài. INC. Nguy n Tuy t Nga (2009).Đ i h c Thái Nguyên. Đ nh lí Burnside.K. Chúng tôi xin chân thành c m ơn. kh i 12 m t đ u. Trong các đ thi tuy n sinh vào các trư ng đ i . Lu n văn cao h c. Ph.3. Thái Nguyên năm 2009. cho góp ý và phát tri n ti p ý tư ng mà chúng tôi đã nêu ra. Balakrishnan. Tài li u tham kh o 1. Ch ng minh r ng v i k màu cho trư c.Tuy nhiên. ví d như bài toán tô màu các m t c a kh i l p phương. Đ i h c Khoa H c .B t đ ng th c và ch ng minh b t đ ng th c là m t ph n quan tr ng c a chương trình toán ph thông. có 1 6 (k + 3k 4 + 4k 3 + 2k 2 + 2k). Singapore.1 M đ u I. 3.66 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 D12 lên cách tô màu kia. 12 cách tô màu phân bi t. M t s ng d ng c a lý thuy t nhóm vào các bài toán sơ c p. McGraw-Hill.3 Chuyên đ ch n l c v b t đ ng th c T Toán.. R t mong các b n đ ng nghi p đ c..Frobenius còn có ng d ng trong m t s bài toán m cđ khó hơn. kh i 20 m t đ u.

. vi c s d ng các b t đ ng th c đã đư c ch ng minh đ ch ng minh các b t đ ng th c khác là m t trong các phương pháp hay đư c dùng. .Cơ s lý lu n. không ch đ i v i h c sinh trung bình mà ngay c đ i v i h c sinh gi i. . B t đ ng th c AM-GM B t đ ng th c AM-GM ch áp d ng cho các s dương ho c b ng 0. an là các s th c không âm ta luôn có √ a1 + a2 + · · · + an ≥ n n a1 . .a2 . II. d u đ ng th c x y ra khi và ch khi a1 = a2 = · · · = an . Đó là lý do chúng tôi ch n đ tài nghiên c u c a mình là: ng d ng c a b t đ ng th c AM-GM và b t đ ng th c Cauchy-Bunhiacovski vào ch ng minh b t đ ng th c. B t đ ngt th c cũng là m t trong nh ng v n đ khó c a chương trình toán ph thông. bài toán b t đ ng th c là bài toán không th thi u. . . .3. V i a1 . Khi s d ng b t đ ng th c AM-GM có th ph i c ng thêm nhi u s 1 ho c tách m t s h ng thành nhi u s h ng đ có đư c giá tr n (s các s h ng) đem l i s mũ mong mu n. các kỳ thi ch n h c sinh gi i các c p. . nh t là đ i v i nh ng giáo viên ôn luy n h c sinh gi i c n quan tâm.Trong ch ng minh b t đ ng th c. Các b t đ ng th c thư ng đư c dùng là b t đ ng th c AM-GM và b t đ ng th c Cauchy-Bunhiacovski.3. Vì v y vi c d y h c b t đ ng th c và gi i quy t các bài toán là m t n i dung c a chương trình và m i giáo viên. a2 . Không áp d ng đư c cho s âm. an .3. Chuyên đ ch n l c v b t đ ng th c 67 h c và cao đ ng.2 N i dung I. .Vi c hư ng d n h c sinh s d ng 2 b t đ ng th c này m t cách h p lý và hi u qu là r t c n thi t và c n đư c quan tâm đúng m c 3.

68 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 Khi ch ng minh b t đ ng th c có ba s h ng nên cân nh c s d ng m t l n b t đ ng th c AM-GM cho ba s h ng ho c ba l n. . Có d u đ ng th c x y ra khi và ch khi 1 = a1 = a2 = · · · = · · · = an . Bài 2. m t l n cho riêng m t phân th c (ho c cho riêng bi u th c m u c a m t phân th c). . (1 + an ) ≥ 2n . . x2 + zy y + zx z + xy 2xyz Trư ng h p nào x y ra d u đ ng th c? Bài gi i. m i l n cho hai s h ng. Nh ng g i ý trên đây đư c áp d ng trong vi c gi i các bài toán sau: Bài 1.(1 + a2 ). 1 + a2 ≥ 2 a2 . . thư ng ph i áp d ng hai l n b t đ ng th c AM-GM: M t l n cho toàn th các phân th c. Theo b t đ ng th c AM-GM: √ √ √ Vì 1 + a1 ≥ 2 a1 . . . 1 + an ≥ 2 an nên nhân các b t đ ng th c cùng chi u.(1 + a2 ) . . Theo b t đ ng th c AM-GM thì √ x2 + yz ≥ 2x yz ⇔ ⇒ 1 1 ≤ √ x2 + zy 2x yz (1) 1 1 1 1 1 1 + 2 + 2 ≤ √ + √ + √ + zy y + zx z + xy 2x yz 2y zx 2z xy √ √ √ yz + zx + xy (y + z)/2 + (z + x)/2 + (x + y)/2 x+y+z = ≤ = . . a2 .(1 + a3 ) . Cho x. an = 1. an = 2n . . Đ ch ng minh m t b t đ ng th c d ng phân th c. y. Cho các s dương a1 . an sao cho a1 a2 a3 . Ch ng minh r ng 1 1 1 x+y+z + 2 + 2 ≤ . z > 0. Bài gi i. các v đ u dương này l i s đư c √ (1 + a1 ). . .a2 . (1 + an ) ≥ 2n a1 . Ch ng minh r ng (1 + a1 ). 2xyz 2xyz 2xyz x2 D u đ ng th c x y ra khi và ch khi x = y = z. . .

Chuyên đ ch n l c v b t đ ng th c 69 Bài 3. .3. . b > 0. 27 T đây có (3) nên suy ra đpcm. Kh o sát hàm b c ba f (x) · (1 − x2 ) v i x ∈ (0. Có d u đ ng th c ⇔ a = b = c = 3 . Vì (1) 1 1 3 a3 3a +1+1 ≥ 3 3 3 . Có d u đ ng th c b c a b c a ⇔ a = b = c. a3 b 3 c 3 a b c T ng quát. Ta có √ a2 b2 c2 3 3 2 (1) ⇔ + + . c ng ba b t đ ng th c này s đư c a3 1 + 3 + b3 + 6 ≥ 3 a3 b 1 a + +b a b ≥ 1 a 3 1 2 + + b + 2. 3 a b a b Bài gi i. + + ≥ b 2 + c 2 c 2 + a2 a2 + b 2 2 (1) Bài gi i. Cho ba s dương a. N u a. c tho mãn đi u ki n a2 + b2 + c2 = 1.1. Bài 4.(1 − x ) ≤ 2 2 3 2 2 3 (2) (3) = √ 4 . Ch ng minh b t đ ng th c 1 a 1 a3 + 3 + b3 ≥ + + b. Cho a.x khi 0 < x < 1 x(1 − x2 ) 2 2 ⇔ x(1 − x2 ) ≤ √ khi 0 < x < 1.1 = . 3 Cách khác. b3 +1+1 ≥ 3 a a a b b 3b. b. 1) cũng thu đư c (3).b ⇒ (1). tương t : 3 +1+1 ≥ . Ch ng minh r ng √ a b c 3 3 .3.(a + b2 + c2 ). c > 0 thì 3 + 3 + 3 ≥ + + . ≥ a(1 − a2 ) b(1 − b2 ) c(1 − c2) 2 Nh n xét r ng (2) s đư c ch ng minh n u √ x2 3 3 2 ≥ .(1 − x ).3 .(2x ). b. 3 3 Th t v y theo b t đ ng th c AM-GM thì 1 2x2 + (1 − x2 ) + (1 − x2 ) 1 2 2 2 (1 − x ) = . a b a b Có d u đ ng th c khi và ch khi a = b = c = 1.

Ch ng minh r ng ab bc ca a+b+c + + ≤ . z ≥ 0 và x + y + z ≤ 3. 2 2 2 1+x 1+y 1+z 2 1 d u đ ng th c x y ra ⇔ x = y = z = . a+b b+c c+a 4 4 4 2 . b. Cho x. 1 3 (1 + x)(1 + y)(1 + z) 1 3 ≥ . a+b b+c c+a 2 Bài gi i. x y C ng l i đư c (1). y 2 + ≥ 2 y. Ch ng minh r ng x2 + y 2 + √ 1 1 √ + ≥ 2( x + y . Bài 6. Theo b t đ ng th c AM-GM thì x2 + 1 ≥ 2x ⇒ ⇒ x 1 ≤ 2 1+x 2 x y z 3 + + ≤ . y. Theo b t đ ng th c AM-GM thì x2 + √ 1 1 √ ≥ 2 x . Vì (a + b)2 ≥ 4ab nên ab a+b ≤ . + + ≤ ≤ 2 2 2 1+x 1+y 1+z 2 1+x 1+y 1+z Bài gi i. Ch ng minh r ng 1 1 1 x y z 3 + + . Cho x. c > 0. Bài 7. Cho a. Suy ra a+b 4 (1) ab bc ca a+b b+c c+a a+b+c + + ≤ + + = . x y (1) Bài gi i.70 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 Bài 5. y > 0. 2 1 1 1 + + ≥ 3. (1 + x) + (1 + y) + (1 + z) 2 3 Có d u đ ng th c ⇔ x = y = z = 1. Có d u đ ng th c ⇔ x = y = 1. 1+x 1+y 1+z ≥ 3.

a3 . Ta có (1) ⇔ a3 + b3 + c3 + a3 b3 + b3 c3 + c3 a3 ≥ ab2 + bc2 + ca2 + a3 b2 c + b3 c2 a + c3 a2 b . x y x+y d u đ ng th c x y ra khi x = y.(1 + bc2 ). Ch ng minh r ng 4 1 1 + ≥ . Ch ng minh r ng (1 + a3 ). ta có √ 3 a3 b3 + 2b3 c3 = a3 b3 + b3 c3 + b3 c3 ≥ 3 a3 b3 . Chuyên đ ch n l c v b t đ ng th c 71 Có d u đ ng th c ⇔ a = b = c > 0. 2 xy x+y xy x+y (1) (4) (3) (2) (1) . Bài 8. Bài gi i. C ng (3) v i (4) đư c (2) ⇒ (1).(1 + c3 ) ≥ (1 + ab2 ). Có d u đ ng th c ⇔ a = b = c.b3 = 3ab2 ⇒ (a3 + 2b3 ) + (b3 + 2c3 ) + (c3 + 2a3 ) ≥ 3ab2 + 3bc2 + 3ca2 ⇒ a3 + b3 + c3 ≥ ab2 + bc2 + ca2 .c3 a3 = 3ab3 c2 ⇒ (a3 b3 + 2b3 c3 ) + (b3 c3 + 2c3 a3 ) + (c3 a3 + 2a3 b3 ) ≥ 3ab3 c2 + 3bc3 a2 + 3ca3 b2 ⇒ a3 b3 + b3 c3 + c3 a3 ≥ a3 b2 c + b3 c2 a + c3 a2 b. ta có 1 1 2 4 √ x + y ≥ 2 xy ⇔ √ ≥ ⇔√ ≥ . Theo b t đ ng th c AM-GM thì √ 3 a3 + 2b3 = a3 + b3 + b3 ≥ 3.b3 .b3 c3 .(1 + ca2 ). Theo b t đ ng th c AM-GM. Tương t . Cho a. b.(1 + b3 ). c > 0. y > 0. Bài 9. Bài gi i.3.3. Cho x > 0. .

Có d u đ ng th c khi và ch khi 1 1 = x y x=y ⇔ x = y. xy xy xy Tương t .72 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 Măt khác.y 2 .(3). zx zx √ √ 3 xy (2) (3) và (4) C ng t ng v c a các b t đ ng th c (2). x y xy T (1) và (2) suy ra đpcm. Ch ng minh r ng: 1 + x3 + y 3 + xy 1 + y3 + z3 + yz √ √ 1 + z 3 + x3 ≥ 3 3. Cho các s dương x.3 3 1 x2 . z tho mãn đi u ki n xyz = 1. y.z 2 √ =3 3 . √ 3. zx (1) Khi nào d u đ ng th c x y ra? Bài gi i. (2) Bài 10. l i có 1 1 2 + ≥√ .(4) ta đư c √ 1 + x3 + y 3 1 + y3 + z3 1 + z 3 + x3 √ 1 1 1 + + ≥ 3 √ +√ +√ xy yz zx xy yz zx ≥ (vì theo đ bài: xyz = 1). ta có √ 1 + y3 + z3 3 ≥√ yz yz √ √ 1 + z 3 + x3 3 ≥√ . Theo b t đ ng th c AM-GM thì 1 + x3 + y 3 ≥ 3 3 x3 y 3 = 3xy ⇒ 1 + x3 + y 3 ≥ √ √ √ 3 xy 1 + x3 + y 3 3 ⇒ ≥ =√ .

Suy ra: 1 1 + 1 1 x+y x+z = ≤ . Vì (a − b)2 ≥ 0 ⇔ a2 + b2 − 2ab ≥ 0 ⇔ a2 + b2 + 2ab ≥ 4ab 1 1 + a+b 4 1 1 4 1 (a + b) ≥ 4ab ⇔ ≥ ⇔ + ≥ ⇔ ≤ a b.(3). (2) . 2x + y + z x + 2y + z x + y + 2z Bài gi i. Ch ng minh x y z 1 1 1 + + ≤ 1. Chuyên đ ch n l c v b t đ ng th c 73 Có d u đ ng th c khi và ch khi   x3 = y 3 = z 3 = 1 1 1 1 ⇔  √xy = √yz = √zx ⇔ x = y = z = 1. z là các s dương tho mãn r ng 1 1 1 + + = 4. ta đư c: 1 1 1 + + 1 1 1 x+y y+z z+x + + ≤ ≤ 2x + y + z x + 2y + z x + y + 2z 2 1 1 1 1 1 1 1 1 1 + + + + + 4 x y y z x y z + + z x 4 4 4 2 ≤ = = 2 =1 2 2 2 (1) (2) (3) . ta có 1 1 + 1 1 x+y y+z = ≤ x + 2y + z (x + y) + (y + z) 4 1 1 + 1 1 x+z y+z = ≤ x + y + 2z (x + z) + (y + z) 4 C ng t ng v c a b t đ ng th c (1). Cho x. Bài 11. ab a+b a b a+b a+b 4 2 Có d u đ ng th c khi và ch khi a = b.3. y. 2x + y + z (x + y) + (x + z) 4 Tương t .3.

⇔ 12 5 12 5 x + x 15 4 + 15 4 x + x 20 3 + 20 3 x ≥ 2 (3x + 4x + 5x ) x ≥ 3x + 4x + 5x . 4 .4x (1) x x + x ≥2 x (2) x + ≥2 12 . (2).3x √ = 2 52x = 2.74 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 . ta đư c: 2. 20 3 x √ = 2 32x = 2. Ch ng minh r ng v i m i x ∈ R ta có 12 5 x x x + 15 4 + 20 3 ≥ 3x + 4x + 5x . Có d u đ ng th c khi và ch khi :  x  12  =   5    15 x =   4 x   20   =  3 15 4 20 3 12 5 x x ⇔ x = 0. 5 x (3) C ng t ng v c a các b t đ ng th c (1).5x √ = 2 42x = 2. (3). Theo b t đ ng th c AM-GM ta có 12 5 15 4 20 3 x + x 15 4 20 3 12 5 x ≥2 x 12 5 15 4 20 3 x 15 . 1 1 1  + + =4 4  x y z Bài 12. Có d u đ ng th c khi và ch khi :   x+y =y+z =z =x  x=y=z 3 ⇔x=y=z= . Khi nào d u đ ng th c x y ra? Bài gi i. x .

ta có √ 3+ 4x = √ 1+1+1+ 4x ≥ x 4 1. 33 (1) 1+ y y y y3 y y3 4 = 1+ + + ≥ 4 4 1.4 8 . Ch ng minh r ng v i m i x. 1. √ y = 16 4 272 . (3) ta đư c (1 + x) 1 + 9 y .3. Cho x.16 4 x3 y 3 272 . Theo b t đ ng th c AM-GM. y3 (3) Nhân t ng v c a các b t đ ng th c (1) . Chuyên đ ch n l c v b t đ ng th c 75 Bài 13. ta có (1 + x) 1 + Đ ng th c x y ra khi nào? Bài gi i. ta có (1 + x) = 1 + x x x + + 3 3 3 ≥4 4 y x 9 1+ √ y 2 ≥ 256. y.3.1.4 = 2. x 3x 3x 3x 27x3 (3x)3 9 1+ √ y ≥ 4 2 (2) = 3 3 3 1+ √ + √ + √ y y y 2 3 2 4 33 1.(2) . Ch ng minh r ng Bài gi i. Theo b t đ ng th c AM-GM. 1+ √ x y 2 ≥ 4. x3 . z là ba s tho mãn đi u ki n x + y + z = 0. = 256. √ 4 x (1) .1.4. . =4 . 27 27x3 y 3 Có d u đ ng th c khi và ch khi   1= x = x = x    3  y 3y 3 y 1= = = ⇔ 3x 3x 3x    1= 3 = 3 = 3  √ √ √  y y y x=3 y = 3x y=9 ⇔ x=3 y=9 Bài 14. y > 0.

1 ≤ a + 3b + 1 + 1 3 (1) (2) (3) 3 3 b + 3c + 1 + 1 3 c + 3a + 1 + 1 (c + 3a) . Bài gi i.(2). (3) ta đư c: √ 3 √ 3 3 4. (2) (3) C ng t ng v c a các b t đ ng th c (1). b.1.(3). (2).3 = 6 (vì x + y + z = 0). Theo b t đ ng th c AM-GM ta có 3 (a + 3b) . z √ 4 z 4 1.1. D u đ ng th c x y ra:  1 = 1 = 1 = 4x   1 = 1 = 1 = 4y  1 = 1 = 1 = 4z ⇔ x = y = z = 0. Ch ng minh r ng 4 √ √ √ 3 3 a + 3b + b + 3c + 3 c + 3a ≤ 3.4 = 2. + 6 √ 4 (a + b + c) + 6 b + 3c + 3 c + 3a ≤ = 4 = 3. 3 √ 3+ 4y + √ 3+ 4z x y z ≥ 2 48 + 48 + 48 3  x+y+z 0 3  8 4  = 2. Cho a. c là các s dương tho mãn a + b + c = .1 ≤ 3 C ng t ng v c a các b t đ ng th c (1).3 4 8 = 2. ta đư c √ 3+ 4x +   ≥ 2.1 ≤ (b + 3c) .4 8 .1. 3 3 a + 3b + .1.1.1.4y = 2.4 8 . y z  x   48 = 48 = 48 3 Bài 15.1.76 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 √ 3 + 4x = √ 1 + 1 + 1 + 4y ≥ √ √ 3 + 4 z = 1 + 1 + 1 + 4z ≥ y √ 4 4 1.

a b c + + b c a 2 . Thư ng ch dùng có (a1 . qu c t và xây d ng phương pháp ch ng minh và xây d ng các b t đ ng th c d ng này.. B t đ ng th c Cauchy-Bunhiacovski. x2 = 0 thì a2 = 0.x1 + a2 . x2 . 1 1 1 + + ab bc ca 2 . . .3. Có d u đ ng th c khi và ch khi Đ có đư c s mũ mong mu n b t đ ng th c ph i ch ng minh. . xn là các s th c. v i quy ư c r ng v i x1 x2 xn x1 = 0 thì a1 = 0. x1 . x1 2 + x2 2 + · · · + xn 2 .Tuy nhiên n u xu t phát t (a + b + c)2 chúng ta thu đư c các b t đ ng th c cơ b n. . Trong m c này chúng ta ch ng minh m t s b t đ ng th c trong các kỳ thi qu c gia các nư c . . Phép bi n đ i thu n Cauchy-Bunhiacovski Khá nhi u b t đ ng th c trong các kỳ thi qu c t .. . 1.x2 + · · · + an xn )2 ≤ a1 2 + a2 2 + · · · + an 2 . . a2 . B t đ ng th c Cauchy-Bunhiacovski có tính t ng quát r t cao. ta luôn ch n cách vi t m t s h ng dư i d ng tích an xn (ph n nào là an .3. 4 II. an . a2 an a1 = = ··· = .. c n l a m c đ sau đây:V i a1 . Nhưng các bài toán v d ng này trong nh ng năm g n đây thư ng khó hơn vì xu t phát t các bi u th c đ i x ng khác như: 1 1 1 + + a b c 2 . . . Chuyên đ ch n l c v b t đ ng th c 77 Có d u đ ng th c khi và ch khi:   a + 3b = 1 = 1  b + 3c = 1 = 1  c + 3a = 1 = 1    a+b+c= 3 4 1 ⇔a=b=c= . ph n nào là xn ). . vô đ ch qu c gia c a nhi u nư c trên th gi i. . .

Chúng ta trình bày m t cách gi i hoàn toàn khác v i đáp án đã có như sau: 2a 2b 2c + + ≤2 1−a 1−b 1−c 1 1 − a 1−b b c a + + a b c 1 1 − b 1−c (1) ⇔ 3 + ⇔ 2a hay 1 1 − c 1−a + 2b + 2c ≥3 a hay 1 1 − c b+c +b 1 1 − a c+a +c 1 1 − b a+b ≥ 3 2 P = Ta có bc ca 3 ab + + ≥ . (1) Bài gi i . c (b + c) a (c + a) b (a + b) 2 ab + c bc + a ca b 2 (2) = ab √ b+c+ c (b + c) bc √ c+a+ a (c + a) ca √ a+b b (a + b) 2 .2 (a + b + c) . c > 0. b. . a + b + c = 1.78 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 Bài 1. M t khác ta có (áp d ng: (a + b + c)2 ≥ 3 (ab + bc + ca)) ⇒ ab + c bc + a ca b 2 ≥ 3 (a + b + c) . Áp d ng b t đ ng th c Cauchy-Bunhiacovski. Ch ng minh r ng 1+a 1+b 1+c + + ≤2 1−a 1−b 1−c a b c + + b c a (1) . suy ra: ab + c bc + a ca b 2 ≤ P. V i a.

Chuyên đ ch n l c v b t đ ng th c 79 Thu đư c P ≥ 2. Ta có 1 1 1 + + a b c = 2 a2 1 1 1 + 2 + 2 (b + c) b (c + a) c (a + b) √ √ √ 1 1 1 √ b+c+ √ c+a+ √ a+b b c+a a b+c c a+b M t khác ta có 1 1 1 + + a b c 2 2 ≤ 2P (a + b + c) (1) ≥3 1 1 1 + + ab bc ca = 3 (a + b + c) = 3 (a + b + c) abc (2) T (1). Bài 2. c > 0. V i a. abc = 1.2 (a + b + c) √ b a+b+ ca (a + b) √ c b+c ab (b + c) 2 (1) M t khác ta có a + bc b + ca c ab 2 ≥3 1 1 1 + + a b c ≥ 27 (a + b + c) (2) T (1).3. Ta có a + bc = b + ca c ab 2 √ a c+a+ bc (c + a) ≤ P. 2 . (2) suy ra: P ≥ 3 = Pmin (khi a = b = c = 1). ta ch ng minh đư c (2) ⇒ (1) là đpcm. hãy tìm giá tr nh nh t c a bi u th c : P = Bài gi i.3. Ch ng minh r ng: P = b c 27 a + + ≥ bc (c + a) ca (a + b) cb (b + c) 2(a + b + c)2 Bài gi i. V i a. 2(a + b + c)2 Bài 3. b. (2) suy ra: P ≥ 27 (đpcm). c > 0. b.

2(a+ (1) .(2) suy ra: P ≥ 1 (ab + bc + ca) . G ch nh ng th a s d ng t ng trong b t đ ng th c đ tìm bi u th c xu t phát. T bi u th c xu t phát mô t Cauchy-Bunhiacovski bi u th c chính có m t trong b t đ ng th c. abc = 1. Ta có a2 b 2 c 2 + + b c a 2 = a2 √ b2 √ c2 √ √ c+a+ √ a+b+ √ b+c b c+a c a+b a b+c 2 ≤ P. b. Ta có 1 1 1 + + a b c 2 = 1 a a (b + c) a (b + c) + 1 b b (c + a) b (c + a) + 1 c c (a + b) (1) c( ≤ P. Sau đây chúng ta xét m t s ví d minh ho : Bài 1. Ch ng minh r ng: P = a3 1 1 1 1 + 3 + 3 ≥ (ab + bc + ca) .2(ab + bc + ca) M t khác: 1 1 1 + + a b c T (1). (b + c) b (c + a) c (a + b) 2 Bài gi i. S d ng m t s b t đ ng th c trung gian quen thu c ch ng minh b t đ ng th c. V i a.80 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 T các bài gi i m u trên chúng ta xây d ng phương pháp gi i cho các b t đ ng th c d ng này như sau: Bư c 1. Bư c 2. 2 2 = (ab + bc + ca)2 (2) Bài 2. c > 0. Bư c 3. Bài gi i.

b. Phép bi n đ i ngh ch Cauchy-Bunhiacovski Nhi u b t đ ng th c xoay vòng hay đư c xây d ng t các phép bi n đ i ngh ch Cauchy-Bunhiacovski mà chúng ta s trình bày trong m c này. V i p. r và x. Đ nhanh chóng xây d ng cách gi i cho các b t đ ng th c d ng này chúng ta trình bày các bư c c th như sau . Ta có a3 b 3 c 3 + + b c a = 2 √ √ √ a3 b3 c3 √ bc + ca + √ ca + cb + √ ab + ac b bc + ca c ca + cb a ab + ac ≤ P. 2 Bài 3.Ch ng minh r ng: P = p 2 q 2 r 2 1 2 x + y + z ≥ (xy + yz + zx) − x + y2 + z2 . q+r r+p p+q 2 Bài gi i.3. Ch ng minh r ng: P = a6 b6 c6 1 + 3 + 3 ≥ (a + b + c) . Chuyên đ ch n l c v b t đ ng th c 81 M t khác ta có a2 b 2 c 2 + + b c a T (1) và (2) suy ra: P ≥ 2 ≥ (a + b + c)2 (2) 1 (a + b + c) . 3 (a + c) b c (a + b) a (b + c) 2 Bài gi i. (đpcm) 2 2. c > 0. y. z là các s th c không âm. Bài 1. q.3. V i a.2 (ab + bc + ca) 2 (1) M t khác ta có a3 b 3 c 3 + + b c a T (1) và (2) suy ra: P ≥ 2 ≥ (ab + bc + ca)2 (2) 1 (ab + bc + ca) .

ta có P = p 2 x + x2 q+r q 2 r 2 y + y2 + z + z 2 − (x2 − y 2 − z 2 ) r+p p+q x2 y2 z2 + + − (x2 − y 2 − z 2 ) q+r r+p p+q + P = (p + q + r) Bư c 2. Ta có 3a 4b 5c +3 + +4 + + 5 − 12 b+c c+a a+b 3 4 5 P = (a + b + c) + + − 12 b+c c+a a+b √ √ 1 √ 2 2 2 P = b+c + c+a + a+b 2 2 2 2 3 4 5 . 2 2 D u đ ng th c x y ra khi và ch khi : q r p = = . tìm giá tr nh nh t c a bi u th c: P = Bài gi i. + + − 12 ≥ b+c c+a a+b √ 2 1 √ ≥ 3 + 2 + 5 − 12 2 P = 3a 4b 5c + + . Thêm vào các s h ng đ rút (p + q + r) làm th a s chung. x √ q+r + y √ r+p 2 + − − (x2 + y 2 + z 2 ). c > 0. V i a. Suy ra: 1 1 2 P ≥ (x + y + z)2 − x2 + y 2 + z 2 = (xy + yz + zx) − x + y2 + z2 . Bi u di n dư i d ng Cauchy-Bunhiacovski: P = 1 2 √ q+r 2 2 + √ r+p 2 2 + √ p+q z √ p+q 2 . b+c c+a a+b . b. y+z−x x+z−y x+y−z Bài 2.82 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 Bư c 1.

Ta có (a + b + c) = ≤ Ta ch ng minh: ab2 bc2 ca2 a2 b b 2 c c 2 a + 2 + 2 ≥ 2 + 2 + 2 . V i Ch ng minh r ng: a2 b b 2 c c 2 a + 2 + 2 ≥a+b+c c2 a b Bài gi i. Bài 1. Suy ra: (a + b + c) ≤ ⇔a+b+c≤ 2 2 b √ a√ c√ b√ a√ c √ b. c+ a. Nh b t đ ng th c Cauchy-Bunhiacovski chúng ta chuy n m t s b t đ ng th c th t đơn gi n thành nh ng b t đ ng th c th t b c 2. 2 a2 b b2 c c2 a + 2 + 2 c2 a b a2 b b 2 c c 2 a + 2 + 2 c2 a b a2 b b 2 c c 2 a + 2 + 2 .3. − 12 khi : √ = 2 3 5 3.3. B t đ ng th c th t xây d ng t b t đ ng th c Cauchy-Bunhiacovski. Chuyên đ ch n l c v b t đ ng th c 83 V y: Pmin = √ 1 √ 3+2+ 5 2 2 c+a a+b b+c = √ . c2 a b 2 . c2 a b c a b ⇔ a4 b3 + b4 c3 + c4 a3 ≥ a3 b4 + b3 c4 + c3 a4 ⇔ a3 b3 (a − b) + b3 c3 (b − c) + c3 a3 (c − a) ≥ 0 ⇔ a3 (b3 − c3 + c3 )(a − b) + b3 c3 (b − c) + c3 a3 (c − a) ≥ 0 ⇔ a3 (b3 − c3 )(a − b) + c3 [a3 (a − b) + b3 (b − c) + a3 (c − a)] ≥ 0 ⇔ a3 (b3 − c3 )(a − b) + c3 [a3 (c − b) + b3 (b − c)] ≥ 0 ⇔ a3 (b3 − c3 )(a − b) + c3 (b − c)(b3 − a3 ) ≥ 0. a c a a b b c . c 2 b a2 c b 2 a + 2 + 2 a2 b c . b+ c. (Hi n nhiên đúng).

Suy ra: 1 1 1 √ +√ +√ ca ab bc 2 2 2 ≤ ≤ a2 b2 c2 + + c 3 a3 b 3 2 .√ .84 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 (đpcm) Bài 2. 1 1 1 a2 b 2 c 2 ⇔ √ + √ + √ ≤ 3 + 3 + 3.√ . + √ . c a b ca ab bc (đpcm) Hoàn toàn tương t ta ch ng minh đư c b t đ ng th c V i a ≥ b ≥ c > 0. Ta có 1 c 1 b 1 a 1 c 1 1 1 1 b 1 a √ +√ +√ = √ . Ch ng minh r ng a3 b b 3 c c 3 a + 3 + 3 ≥ (a + b + c) c3 a b Tài li u tham kh o 1. Nguy n Văn M u (2005). + √ . NXB Giáo d c. . Ch ng minh r ng: a2 b 2 1 1 c2 1 + 3+ 3 ≥√ +√ +√ . đ nh lý và áp d ng. . ca a a b b c c a a ab bc b b c c b 2 c 2 a2 a2 b 2 c 2 ≤ .√ . . . B t đ ng th c. V i a ≥ b ≥ c > 0. + + + + a3 b 3 c 3 b3 c3 a3 Ta ch ng minh b t đ ng th c: a2 b 2 c 2 b 2 c 2 a2 + 3+ 3 ≥ 3 + 3+ 3 a3 b c b c a ⇔ b 5 c 3 + c 5 a3 + a5 b 3 ≥ a5 c 3 + b 5 a3 + c 5 b 3 ⇔ a3 b3 (a2 − b2 ) + b3 c3 (b2 − c2 ) + c3 a3 (c2 − a2 ) ≥ 0 ⇔ a3 (b3 − c3 + c3 )(a2 − b2 ) + b3 c3 (b2 − c2 ) + c3 a3 (c2 − a2 ) ≥ 0 ⇔ a3 (b3 − c3 )(a2 − b2 ) + c3 (b2 − c2 )(a3 − b3 ) ≥ 0 (Hi n nhiên đúng). 3 c a a ca ab bc Bài gi i.

1 Ph n m đ u Nh n xét r ng. sáng t o. Trong bài này. bên c nh vi c cung c p h th ng ki n th c và các k năng cơ b n cho h c sinh.4. chúng tôi trình bày m t s nh n xét như là nh ng kinh nghi m th c ti n trong vi c "Hư ng d n h c sinh s d ng nguyên lí Dirichlet gi i m t s bài t p hình h c" b c THCS. N i dung các bài toán là xoay quanh vi c v n d ng và khai thác các khía c nh khác nhau c a các khái ni m và đ c trưng cơ b n c a v n đ đang xét. Trư ng THCS Bình Minh. có đ tin c y cao nh m đáp ng đư c yêu c u ngày càng cao c a n n kinh t trong th i đ i công nghi p hi n đ i.M t s nh n xét v gi ng d y chuyên đ ng d ng nguyên lý Dirichlet 85 2. xây d ng lư c đ gi i. H i Dương Tóm t t n i dung 3. Trong quá trình gi ng d y. NXB Giáo d c. 3.4 M t s nh n xét v gi ng d y chuyên đ nguyên lý Dirichlet ng d ng Lê Th Thanh Bình. ngư i th y c n tìm tòi khai thác h th ng ki n th c nâng cao nh m b i dư ng phát tri n tư duy suy lu n Toán h c cho h c sinh năng khi u v i mong mu n các em s tr thành nh ng ch nhân tương lai có kh năng tư duy nh y bén. Các suy lu n trong quá trình gi i m i bài toán theo lư c đ trên thư ng . Đa th c đ i s và phân th c h u t . 3. Các bư c gi i c a m i bài toán tuy v n thông qua 4 bư c cơ b n (đ c hi u. linh ho t. vi c gi i các bài toán thư ng d a vào các đ nh nghĩa và tính ch t đó đươ c trình bày chi ti t trong ph n lý thuy t. th c hi n gi i theo lư c đ đó ch n và xem l i) nhưng thư ng ng n g n hơn. Nguy n Văn M u (2002).

n là các s t nhiên) thì t n t i m t cái l ng ch a ít nh t 2 con th . h c sinh chưa nh n ra đư c lư c đ gi i vì chưa xác đ nh đư c nó thu c d ng toán cơ b n (quen thu c) nào trong chương trình. Bên c nh nh ng bài toán cơ b n và chu n m c còn có m t s bài toán d ng ph c t p hơn mà sau khi đ c xong n i dung. v i m > n ( m. chúng tôi ghi l i nh ng đi u đó g p và cách gi i quy t chuyên đ " ng d ng nguyên lý Dirichlet" đ gi i m t s bài t p hình h c b c THCS (t l p 7 đ n l p 9). Th m chí có nh ng bài toán khi xem l i gi i h c sinh có th v n không hi u t i sao l i có nh ng suy lu n như v y mà trong sách giáo khoa chưa đ c p đ n. v i m > n · k(m. k là các s t nhiên) thì t n t i m t cái l ng ch a ít nh t k + 1 con th . đư c dùng khá ph bi n trong s h c.4. l i gi i đó s d ng m t vài kh ng đ nh tuy r t hi n nhiên nhưng h c sinh l i chưa h đư c bi t đ n. . Đó là nh ng d ng toán khó thư ng xu t hi n trong các kỳ thi ch n h c sinh gi i các c p và kỳ thi tuy n sinh vào các l p chuyên Toán trên toàn qu c. chu n m c. Nh ng bài toán có lư c đ gi i rõ ràng. Nh ng bài toán có cách gi i như v y thư ng đư c coi là d ng toán không m u m c. Nguyên lý có th m r ng như sau : N u nh t m con th vào n cái l ng. 3. Trong bài này.86 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 r t t nhiên và đi t d đ n khó. d nh n bi t là nh ng bài toán d ng cơ b n. n. Trong m t s trư ng h p. đ i s và hình h c và đư c phát bi u b ng nhi u cách khác nhau. Sau đây là cách phát bi u theo ngôn ng "th " và "l ng": N u nh t m con th vào n cái l ng .2 Ph n n i dung Nguyên lý Dirichlet Nguyên lý Dirichlet là m t trong nh ng nguyên lý đơn gi n.

Dùng ba màu xanh. t p {B} là l ng (vì 4 > 3). . đ . . . {B}.Các đ i tư ng trong gi thi t c a bài toán đư c phân chia thành hai t p h p: T p {A} g m 4 nút và t p {B} g m ba màu xanh. Đây là bư c quan tr ng nh t c a ti n trình gi i toán. b. Ti n hành phân chia các đ i tư ng trong gi thi t c a bài toán thành hai t p h p các đ i tư ng {A}. thì bài toán đư c gi i xong. Ch ng t r ng có hai đ nh đư c tô cùng màu. . Đi u đó có nghĩa là có hai đi m . t p h p kia ch n làm "l ng". M t s nh n xét v gi ng d y chuyên đ ng d ng nguyên lý Dirichlet 87 Phương pháp chung Đ gi i m t bài toán b ng cách s d ng nguyên lý Dirichlet ta c n th c hi n các bư c sau: 1. Phân tích. ba màu. N u trong bài toán đang xét ta đó ch ra đư c hai t p h p các đ i tư ng tương ng v i "th " và "l ng". vàng. Vi c phân chia như v y thư ng d a trên tính ch t c a t ng lo i y u t . vàng đ tô màu các đ nh c a t giác.3.So sánh s ph n t c a hai t p h p đ gán m i t p h p v i "th " ho c "l ng". {B}.Xác đ nh các đ i tư ng c a bài toán: đ nh. đ . Ta coi t p {A} là th . S lư ng m i đ i tư ng trong gi thi t c a bài toán d ng này là các s nguyên dương. 2. xác đ nh hai đ i tư ng c a bài toán. Xác đ nh và so sánh s ph n t c a m i t p h p {A}. Ví d Ví d 1. Cho t giác ABCD.4. . Theo nguyên lý Dirichlet t n t i m t l ng ch a không ít hơn hai th .Xác đ nh s lư ng c a t ng lo i đ i tư ng: 4 đ nh.S d ng nguyên lý Dirichlet đ đưa ra k t lu n. t p h p nào có s ph n t l n hơn đư c ch n làm "th ". Tìm hi u đ bài. màu tô. Xây d ng thu t gi i: a.

s màu dùng đ tô là b (a. Trên m t t gi y k ô vuông có 7 đư ng k ngang và 9 đư ng k d c.Xác đ nh s lư ng c a t ng lo i đ i tư ng: S lư ng các nút trên t gi y là 7 · 9 = 63. . Câu h i khai thác: T bài t p đơn gi n.Xác đ nh các đ i tư ng c a bài toán: nút. k t qu d nhìn th y ta ti p t c đ t ra nhi u tình hu ng khác nhau đ đưa đ n ra bài toán t ng quát nh m hi u rõ hơn v m i quan h gi a hai đ i tư ng.N u ch dùng hai màu đ tô thì s đi m đư c tô màu ít nh t là bao nhiêu đ ch c ch n có hai đi m đư c tô cùng màu? . Ch ng minh r ng có ít nh t hai nút cùng màu. Ngư i ta tô các nút trên t gi y đó b ng hai màu xanh và đ . Giao đi m c a m t đư ng k ngang v i m t đư ng k d c đư c g i là nút. S đ nh đư c tô màu là 4. b là các s t nhiên) thì a và b quan h như th nào v i nhau đ luôn có ít nh t hai đi m đư c tô cùng màu? (a l n hơn b ít nh t 1 đơn v ) .Các đ i tư ng trong gi thi t c a bài toán đư c phân chia thành hai t p h p: . màu tô.88 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 đư c tô cùng màu. . S màu dùng đ tô là 3. Vì 4 > 3 nên theo nguyên lý Dirichlet có ít nh t hai nút cùng màu. Gi i. . S màu dùng đ tô là 2.N u ch dùng hai màu đ tô thì s đi m đư c tô màu ít nh t là bao nhiêu đ ch c ch n có ba đi m đư c tô cùng màu? Tìm m i quan h gi a a.T ng quát: n u s đi m đư c tô màu là a. . b trong trư ng h p này? (a ≥ b · 2 + 1) Ví d 2.

Ví d sau đây trình bày m t cách t o ra t p h p "l ng". 3) Hãy đ t m t đ bài tương t Ví d 2? Trên đây là d ng bài t p đơn gi n nh t. t p {B} là l ng (vì 63 > 2). Gi i. . S lư ng các nút trên t gi y là 7 · 9 = 63 (nút).S d ng nguyên lý Dirichlet đ đưa ra k t lu n.3. 2) N u dùng 31 màu khác nhau đ tô ta có th kh ng đ nh: có ít nh t ba nút đư c tô cùng màu hay không? Vì sao? Tr l i: Theo nguyên lý Dirichlet m r ng ta kh ng đ nh ch c ch n có ít nh t ba nút đư c tô cùng màu vì 63 > 2 · 31.4. M t s nh n xét v gi ng d y chuyên đ ng d ng nguyên lý Dirichlet 89 T p {A} g m 63 nút và t p {B} g m hai màu xanh và đ . Vì 63 > 2 nên theo nguyên lý Dirichlet có ít nh t hai nút cùng màu. giúp hình thành rõ các bư c suy lu n.So sánh s ph n t c a hai t p h p đ gán m i t p h p v i "th " ho c "l ng". Câu h i khai thác: 1) K t qu bài toán thay đ i như th nào n u ta tô các nút trên t gi y b ng: a. Đi u đó có nghĩa là có không ít hơn hai nút cùng màu. 31 màu khác nhau ? b. Theo nguyên lý Dirichlet t n t i m t l ng ch a không ít hơn hai th . . Ta ti p t c đ t ra các tình hu ng khó hơn như bi t trư c s ph n t c a t p h p "th " ph i xác đ nh t p h p "l ng" và s "l ng" phù h p. Ta coi t p {A} là th . Dùng trong kho ng t 2 đ n 31 màu? Tr l i: K t qu bài toán không thay đ i do s "th "luôn l n hơn s "chu ng". . S màu dùng đ tô là 2 (màu).

ta có AE > AK. Vì 17 > 16. khi đó ta có ∠KAL < 60o . Phân tích. K t h p các k t qu trên ta suy ra đi u c n ch ng minh. Suy ra s ph n t c a t p h p các đ i tư ng m i này ph i nh hơn 17. Đ rèn cho h c sinh có kh năng linh ho t và tư duy sáng t o. Chia tam giác đ u có c nh b ng 4 thành 16 tam giác đ u có c nh b ng 1 (như hình v ). nên AB > AE. t n t i ít nh t m t tam giác đ u c nh b ng 1 có ch a ít nh t 2 đi m trong s 17 đi m đã cho. Trong tam giác đ u có c nh b ng 4 (đơn v đ dài. ta ti p t c gi i thi u các bài t p tương t .Trong ABE. h c sinh ph i t o t p h p các "l ng" b ng các cách khác nhau như trong các ví d sau đây. L n m trong tam giác ABC đ u. Ta ch ng minh r ng kho ng cách gi a hai đi m b t kỳ n m trong tam giác đ u không l n hơn c nh tam giác. Ch ng minh r ng t n t i . Đ có đư c "ít nh t hai đi m mà kho ng cách gi a chúng không vư t quá 1" thì ta coi t p h p 17 đi m là t p h p "th " suy ra t p h p các đ i tư ng m i là t p h p "l ng". Ch ng minh r ng trong 17 đi m đó có ít nh t hai đi m mà kho ng cách gi a chúng không vư t quá 1. Ví d 4. đư c hi u đ n cu i bài vi t) l y 17 đi m. Trong m t ph ng cho 2009 đi m sao cho c 3 đi m b t kỳ có ít nh t 2 đi m cách nhau m t kho ng không vư t quá 1.90 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 Ví d 3. ch ng h n ∠ALK ≥ 60o ⇒ AK > KL. B ng các suy lu n trên hãy tìm cách t o ra các "l ng" đ nh t "th "? Gi i. Ta ký hi u hai đi m K. T đi u ki n "kho ng cách gi a hai đi m không vư t quá 1" và c nh c a tam giác đ u b ng 4 g i cho ta tìm đ n m t đ i tư ng hình h c khác t p h p 17 đi m đã cho. theo nguyên lý Dirichle. M t trong hai góc còn l i c a AKL không nh hơn 60o . Kho ng cách gi a hai đi m đó luôn không vư t quá 1. ∠AEB ≥ 60o (nó là góc ngoài c a AEC ). G i E là giao đi m c a AK v i c nh BC.

+ N u t t c các đi m B mà kho ng cách gi a A và B l n hơn 1 thì ta v đư ng tròn C2 tâm B bán kính b ng 1. Theo nguyên lí Dirichlet.T các đi u ki n " hình tròn có di n tích b ng 1 " và "tam giác có di n 1 tích nh hơn " g i cho ta nghĩ đ n đ i tư ng hình h c nào? 8 . 8 . Nói cách khác. Khi đó. ví d đư ng tròn C1 tâm A bán kínhb ng 1. C.3. Tính thêm tâm c a hình tròn này thì hình tròn này chính là hình tròn bán kính b ng 1 ch a ít nh t 1005 đi m trong 2009 đi m đó cho.M i "l ng" ch a bao nhiêu con th ? 1 = 8. B. có m t hình tròn ch a ít nh t 1004 đi m.Trư c h t c n nh c l i nguyên lý Dirichlet m r ng. Suy ra 2007 đi m khác B và A ph i n m trong C1 ho c C2 . không có ba đi m nào th ng hàng.V y đ i tư ng nào đư c coi là "l ng" trong bài toán này? . Ch ng minh r ng có ít nh t 3 đi m l p thành m t 1 tam giác có di n tích nh hơn . Ví d 5. Xét 3 đi m A. 8 Phân tích. Gi i.Xác đ nh s "l ng"? (17 − 1) : (3 − 1) = 8 ho c 1 : . . xét m t đi m C tùy ý trong s 2007 đi m còn l i.Hãy chia hình tròn có di n tích b ng 1 thành các hình có di n tích b ng 1 nhau và b ng ? 8 . Trong hình tròn có di n tích b ng 1 ta l y 17 đi m b t kỳ.4. M t s nh n xét v gi ng d y chuyên đ ng d ng nguyên lý Dirichlet 91 m t hình tròn bán kính b ng 1 ch a ít nh t 1005 đi m. L y m t đi m A b t kỳ trong 2009 đi m đã cho. . + N u t t c các đi m n m trong hình tròn C1 thì bài toán hi n nhiên đúng. đi m C ph i thu c C1 ho c C2 . vì AB > 1 nên theo gi thi t thì có AC ≤ 1 ho c BC ≤ 1.D a vào đ bài hãy xác đ nh xem đ i tư ng nào trong bài toán đư c coi là t p h p "th "? .

Trong hình vuông có c nh b ng 1 cho 33 đi m b t kỳ. V y có ít nh t 3 đi m trong 17 đi m đã cho l p thành m t tam giác có di n 1 tích nh hơn . . k ≥ 2) ta chia hình tròn thành k − 1 1 . Ví d 6. Ch ng minh r ng trong các đi m đã cho có th tìm đư c 3 đi m l p thành tam giác có di n 1 tích không l n hơn . Vì 33 > 2·16 1 nên theo nguyên lý Dirichlet có m t hình vuông con (c nh ) ch a ít nh t 4 3 trong 33 đi m đã cho. M i ph n có di n tích là 1 . ta xét hai trư ng h p sau đây: Trư ng h p 1: N u n = 2k + 1(k ∈ N. n ≥ 3)? Phân tích. k Trư ng h p 2: N u n = 2k(k ∈ N. n ≥ 3). m i ph n là 1 hình qu t có di n tích b ng k−1 L p lu n tương t ta cũng suy ra k t qu như trên. 8 Do 17 : 8 = 2( mod 1) nên theo nguyên lý Dirichlet có 1 ph n ch a ít nh t 3 đi m. . 8 Câu h i t ng quát hoá: K t qu c a bài toán thay đ i như th nào n u ta l y trong hình tròn n đi m (n ∈ N. Chia hình tròn thành 8 ph n b ng nhau.92 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 Gi i. 32 Gi i. Ba đi m này là đ nh c a m t tam giác có di n tích nh hơn di n tích m i hình qu t. x p x .. Trong trư ng h p l y n đi m trong hình tròn (n ∈ N. m i ph n là 1 hình qu t có di n tích b ng . Ta ch ng minh 3 đi m này l p nên m t tam giác có . Chia hình vuông c nh 1 thành 16 hình vuông con như hình v . k ≥ 1) ta chia hình tròn thành k 1 ph n b ng nhau. Trong m t s bài t p hình h c ngoài s d ng nguyên lí Dirichlet ta còn ph i k t h p v i các phương pháp khác như phương pháp gi i bài toán c c tr . ph n b ng nhau.

Qua đ nh B. Xét SABC = SAM B + SCBM 1 1 = AH · BM + CK · BM 2 2 1 = BM · (AH + CK) 2 1 ≤ BM · ED ≤ DG · ED = . Gi s c nh AB c a tam giác n m trên c nh DG c a hình vuông. CBM. . 2 2 32 Trư ng h p 2: Không có c nh nào c a tam giác n m trên c nh c a hình vuông. Phân tích. Ch ng minh r ng t 33 đi m nói trên luôn có th tìm đư c 3 đi m sao cho di n tích tam giác có đ nh là 3 đi m đó không vư t quá 1 2 dm . CK l n lư t là đư ng cao các tam giác ABM. Ta có SABC = CH · AB ≤ CH · DG ≤ ED · DG = . l y 51 đi m. G i AH. Trong m t hình vuông c nh b ng 7. . M t s nh n xét v gi ng d y chuyên đ ng d ng nguyên lý Dirichlet 93 1 . K đư ng 1 1 1 cao CH. Ta xét 2 4 trư ng h p sau đây: di n tích không l n hơn Trư ng h p 1: Có m t c nh c a tam giác n m trên c nh c a hình vuông. Ch ng minh r ng có 3 đi m trong 51 đi m đã cho n m trong m t hình tròn có bán kính b ng 1. B. 32 1 V y trong m i trư ng h p ta luôn có: SABC ≤ . 2 (Đ thi ch n h c sinh gi i l p 9 t nh H i Dương năm h c 2008-2009) Ví d 7. C n m trong hình vuông DEF G c nh . 32 Tương t như Ví d 6 h c sinh d dàng gi i đư c bài t p hay và khó sau đây: Trong hình vuông c nh 4cm ngư i ta đ t 33 đi m trong đó không có ba đi m nào th ng hàng.3.4.Trư c h t c n nh c l i nguyên lý Dirichlet m r ng. ta k đư ng th ng song song v i c nh hình vuông và c t c nh AC t i M. 32 1 Gi s 3 đi m A.

D a vào câu h i c a bài toán.T câu h i c a bài toán. Hình vuông c nh b ng có bán kính đư ng tròn ngo i ti p là: 5 7 5 2 + 2 7 5 2 = 98 < 1. Ví d 8.Xác đ nh s "l ng"? (51 − 1) : (3 − 1) = 25. Ch ng minh r ng luôn t n t i hai đi m trong s 13 đi m √ đã cho mà kho ng cách gi a chúng không vư t quá 3cm. mà 51 > 2·25 nên theo nguyên lý Dirichlet. Cho 13 đi m phân bi t n m trong hay trên c nh m t tam giác đ u có c nh b ng 6cm. 100 V y bài toán đư c ch ng minh. . Sau đây là m t ví d đi n hình. Hình tròn này chính là hình tròn bán kính b ng 1. có m t hình vuông có ch a ít nh t 3 đi m (3 = 2 + 1) trong s 51 7 đi m đã cho. em hãy xác đ nh xem đ i tư ng nào đư c coi là "th "? . 98 100 thành 1. Đôi khi ta còn l y x p x d a vào hình d ng c a các hình trong t ng trư ng h p c th . (Đ thi vào l p 10 chuyên Toán trư ng ĐHSP Hà N i năm h c 2008-2009) Phân tích. Chia hình vuông c nh b ng 7 thành 25 hình vuông b ng nhau. k thu t l y x p x r t quan tr ng và c n thi t khi tìm l i gi i c a Đ gi i Ví d 7 ta c n s d ng phép x p x nh m là tròn s vô t nhi u bài t p. ch a hình vuông ta đã ch ra trên. c nh c a 7 m i hình vuông nh b ng .Tìm cách chia hình vuông c nh b ng 7 thành 25 "l ng" ? Gi i. xác đ nh xem đ i tư ng nào trong bài toán đư c coi là t p h p "th "? t p h p "l ng"? M i "l ng" ch a bao nhiêu con th ? .94 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 . . 5 Vì 51 đi m đã cho thu c 25 hình vuông nh .

GC. Z. Tương √ √ t . Y. Do c nh c a tam giác ABC b ng 6cm nên GA0 = AA0 = √ GB0 = BB0 = CC0 = GC0 = 3cm. M t s nh n xét v gi ng d y chuyên đ ng d ng nguyên lý Dirichlet 95 . G i M. GB. H Chí Minh năm h c 20082009) Gi i. CN. P là trung đi m c a các c nh BC. mu n nh t ít nh t hai th vào cùng m t l ng thì s l ng nhi u nh t là bao nhiêu? (13 − 1) : (2 − 1) = 12.4. Trong hình vuông có c nh b ng 4 l y 33 đi m phân bi t. các hình tròn (B. Ví d 9. B. CM. Chia hình vuông đã cho thành 16 hình vuông đơn v (các c nh song song v i các c nh c a hình vuông đã cho và có đ dài b ng 1). X. AP. (C. . √ √ √ V y ba hình tròn (A. T đó hình tròn (A. Gi s đó là ba đi m A. C n m trong ph n chung c a ba hình tròn nói trên. Gi i. R l n lư t là trung đi m c a các đo n th ng GA. 2). C0 .Có 13 th . √ √ Ta có M P = 2 và v i m i đi m E thu c hình vuông M N P Q thì 2 = √ M P ≥ AE. BM. Ch ng minh r ng có ba đi m n m trong ph n chung c a ba hình tròn có cùng bán √ kính là 2. Gi s tam giác đã cho là ABC. C trong ho c n m trên c nh c a hình vuông đơn v M N P Q. BP. B0 . N. hai đi m nói trên tho mãn yêu c u đ bài. 2) ph toàn b hình vuông M N P Q. T. t n t i ít nh t 3 đi m n m trong ho c trên c nh c a m t hình vuông đơn v .Tìm cách chia tam giác đ u thành 12 ph n mà kho ng cách l n nh t gi a √ hai đi m trong m i ph n không vư t quá 3cm. CA. .3. AB và G là tr ng tâm c a tam giác ABC. AN. (C. L y A0 . S. trong s 13 đi m đã cho t n t i hai đi m cùng thu c m t ph n. Do 33 > 16 · 2 nên theo nguyên lý Dirichlet. Do đó. 2) đ u ch a hình vuông M N P Q nên ba đi m A. B. (B. Theo nguyên lí Dirichlet. 2) cũng ph toàn b hình vuông M N P Q. 2). (Đ thi vào l p 10 chuyên Toán ĐHSP TP. 2). Tam giác ABC đư c chia thành 12 ph n như hình v .

Q. BC. CD t i F . m i đư ng th ng trong s 17 đư ng th ng đã cho ph i đi qua m t trong 4 đi m L1 . K2 (5 đư ng th ng đ ng quy. L2 . EBCF. K1 . . LQ l n lư t là đư ng trung bình c a các hình thang AEF D. Ch n t p h p 17 đư ng th ng là t p h p "th ". K1 . Tương t . Trên P Q l y hai đi m L1 . Ta có : S(AEF D)/S(EBCF ) = 1/3 ho c S(EBCF )/S(EBF C) = 1/3 suy ra LP/LQ = 1/3 ho c là LQ/LP = 1/3. trong 17 đư ng th ng đó s có ít nh t 5 đư ng th ng (5 = 4 + 1) cùng đi qua m t trong b n đi m L1 . P l n lư t là các trung đi m c a AB. N u d c t AB t i E. Phân tích.96 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 Ví d 10. G i M. đpcm). mu n ch ng minh trong 17 đư ng th ng đó có 5 đư ng th ng đ ng quy thì ph i t o ra đư c t p h p "l ng" là các đi m đ c bi t trong hình bình hành sao cho s đi m là (17 − 1) : (5 − 1) = 4. P Q//AB//CD. trên M N l y hai đi m K1 . Vì ABCD là hình bình hành nên M N//AD//BC. k 17 đư ng th ng sao cho m i đư ng 1 th ng chia ABCD thành hai hình thang có t s di n tích b ng . N. Ch ng minh 3 r ng trong 17 đư ng th ng đó có 5 đư ng th ng đ ng quy. L2 th a mãn đi u ki n L1 P/L1 Q = L2 Q/L2 P = 1/3 khi đó L trùng v i L1 ho c L trùng v i L2 . Cho hình bình hành ABCD. CD. K2 . Vì 17 > 4 · 4 nên theo nguyên lý Dirichlet. Nghĩa là n u d c t AB và CD thì d ph i qua L1 ho c L2 . Tóm l i. DA. P Q t i L thì LP. L2 . Căn c vào các đi u ki n còn l i c a bài toán đ xác đ nh v trí các đi m đ c bi t đó? Gi i. K2 th a mãn đi u ki n K1 M/K1 N = K2 N/K2 M = 1/3 khi đó n u d c t AD và BC thì d ph i qua K1 ho c K2 . G i d là m t trong 17 đư ng th ng đã cho.

thì ta coi tam giác v i đ nh là các đi m đó có di n tích b ng 0 ). Ch ng minh r ng t n t i hai trong 5 đi m đánh d u cách nhau m t kho ng bé hơn 0. Bên trong hình vuông ta đánh d u 201 đi m. Ch ng minh r ng t n t i m t đư ng tròn có bán kính 2cm ch a trong nó ít nh t 4 đi m trong s các đi m trên. 5. (Đ thi vào l p 10 chuyên Toán ĐH Vinh năm h c 2005-2006) Bài t p 3. M t s nh n xét v gi ng d y chuyên đ ng d ng nguyên lý Dirichlet 97 3.3 Bài t p v n d ng Bài t p 1. Cho hình vuông ABCD có AB = 14cm. Ch ng minh r ng luôn tìm đươ c m t tam giác mà các 1 đ nh là đi m đơư c đánh d u có di n tích không l n hơn (n u 3 đi m đánh 2 d u th ng hàng. Trong m t ph ng cho t p h p M g m 25 đi m có tính ch t là v i 3 đi m b t kỳ thu c M t n t i hai đi m cách nhau m t kho ng bé hơn 1. Trong hình vuông có đánh d u 76 đi m phân bi t. Bài t p 4. Ch ng minh r ng trong các đi m đã cho có th tìm đư c 2 đi m sao cho kho ng cách gi a √ 2 . Cho 2009 đi m trên m t ph ng sao cho trong b t kỳ 3 đi m nào cũng có .3.4. Bài t p 6. Cho m t hình vuông có c nh b ng 10. Bên trong tam giác ta đánh d u 5 đi m phân bi t.4. Bài t p 7. Ch ng minh r ng luôn tìm đươ c hai đi m đánh d u cách nhau m t √ kho ng không l n hơn 5. Trong hình vuông c nh b ng 1 cho 5 đi m b t kỳ. Ch ng minh r ng luôn tìm đư c m t đư ng tròn có bán kính 1 ch a trong nó không ít hơn 13 đi m thu c M . Cho ABC đ u có c nh AB = 1. chúng không l n hơn 2 Bài t p 2. Bên trong m t hình ch nh t kích thư c 3 × 4 ta đánh d u 6 đi m. Bài t p 5.

Bài t p 8. Ch ng minh r ng có ít nh t 3 3 trong 9 đư ng th ng đó đ ng quy. Trong hình ch nh t kích thư c 1 × 2 ta l y 6n2 + 1 đi m ( n là 1 s nguyên dương). Cho m t t p h p g m 6 đi m n m trong trong m t ph ng có tính ch t là 3 đi m b t kỳ thu c t p h p đó là đ nh c a m t tam giác v i các c nh có đ dài khác nhau. Bài t p 10. Ch ng minh r ng luôn tìm đư c hai đi m đánh d u cách nhau m t kho ng nh hơn.4 Hư ng d n cách gi i 1 2 như hình v . Cho đa giác đ u (H) có 14 đ nh.98 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 2 đi m mà kho ng cách gi a chúng nh hơn 1. không có đi m nào trùng v i tâm c a đư ng tròn.4. Bài t p 12. Bên trong đư ng tròn (O. Ch ng minh r ng có ít nh t 1005 đi m n m trong m t đư ng tròn bán kính 1. Tin ĐHKHTN-ĐHQG Hà N i năm h c 2005-2006) Bài t p 13. Qua m i đ nh c a đa giác và P ta k m t đư ng th ng. Cho m t t p h p g m 9 đư ng th ng mà m i đư ng c t hình 2 vuông thành hai t giác có t s di n tích b ng . (Đ thi vào l p 10 chuyên Toán. Ch ng minh r ng c nh nh nh t c a m t tam giác là c nh l n nh t c a m t tam giác khác. R) ta đánh d u 7 đi m. Ch ng minh r ng t n t i 1 hình tròn v i bán kính ch a n không ít hơn 4 trong s các đi m đã cho. Ch ng minh r ng t n t i m t c nh đa giác không có đi m chung v i các đư ng th ng v a k . Bài t p 11. Có 5 đi m n m trong 4 hình vuông nên ph i có m t hình vuông Bài t p 1. Bài t p 9. Chia hình vuông c nh b ng 1 thành 4 hình vuông con c nh . Ch ng minh r ng trong 6 đ nh b t kì c a (H) luôn có 4 đ nh là các đ nh c a m t hình thang. 3. Bên trong m t đa giác l i 2n−c nh ta l y đi m P .

suy ra có m t l ng đư c nh t không ít hơn 3 th . Có 201 th đư c nh t vào 100 l ng. Trư c h t ta ch ng minh r ng kho ng cách gi a hai đi m b t kỳ n m trong tam giác đ u không l n hơn c nh tam giác. 5 Do đư ng tròn ngo i ti p hình vuông IJHK có tâm O bán kính OI ch a 7√ 2 < 2 nên đư ng tròn tâm O t t c các đi m trong hình vuông IJKH và 5 bán kính 2cm tho mãn đi u ki n đ bài cho.4. khi đó ta có ∠KAL < 60o . Bài t p 5. Kho ng cách xa nh t gi a hai đi m trên biên đa giác b ng √ 5. M t s nh n xét v gi ng d y chuyên đ ng d ng nguyên lý Dirichlet 99 ch a ít nh t 2 trong 5 đi m đã cho.3. 2 Bài t p 4. nên các đi m đó ph i thu c vào m t trong các hình vuông nh . C là 3 đi m thu c hình vuông M N P Q có 1 c nh M N = 1. Chia hình vuông ABCD thành 25 hình vuông nh có c nh b ng 14 cm. Ta chia hình ch nh t theo hình v dư i đây và coi t p h p 5 mi n đa giác là "l ng". L n m trong ABC đ u. Ta có IJ = cm nên IK = 2cm. M t trong hai góc còn l i . Gi s A. Bài t p 3.M i hình vuông nh có c nh b ng 1. Vì các đi m đư c đánh d u n m trong hình vuông bán đ u. Ta coi 100 hình vuông nh là l ng. B. G i O 14 14 √ là tâm hình vuông IJKH. Th là t p h p 201 đi m. Suy ra 5 5 7√ OI = 2cm. M i mi n đa giác ho c là m t hình thang vuông ho c là m t ngũ giác. Vì 76 : 25 = 3( mod 1) nên theo nguyên lí Dirichlet t n t i m t 5 hình vuông nh IJKH ch a ít nh t 4 đi m trong s 76 đi m đã cho. Hai đi m này n m trong đư ng tròn có đư ng kính là đư ng chéo c a hình vuông con ch a nó nên kho ng cách gi a √ 2 . l ng đư c xác đ nh như sau: Ta chia hình vuông ban đ u thành 100 hình vuông nh b ng các đư ng th ng song song v i hai c nh liên ti p c a hình vuông đó. Ta ký hi u hai đi m K. Ta ch ng minh đư c r ng SABC ≤ . chúng không vư t quá đư ng kính đư ng tròn có đ dài 2 Bài t p 2.

Ta ký hi u M. K t h p các k t qu trên ta suy ra đi u c n ch ng minh. ta d ng đư ng tròn (A. Gi s B là đi m thu c M n m ngoài đư ng tròn đó. L n m trong AM N . Theo gi thi t ta có ho c AC < 1 ho c BC < 1. Bài t p 7. CN P. thì ta có ngay đi u c n ch ng minh. Trong 60o (nó là góc ngoài c a AEC). 5. Đi u đó có nghĩa là t n t i ít nh t hai đi m đư c đánh d u n m bên trong ho c trên c nh c a m t trong 4 tam giác đ u đã li t kê.100 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 c a AKL không nh hơn 60o . Bài t p 6. M P. 5. 1). t p {B} g m 4 tam giác đ u đã li t kê trên là l ng. Ta ký hi u K. ch ng h n ∠ALK ≥ 60o ⇒ AK > KL. b) K. Ta coi t p h p 23 đi m thu c M là th . Theo nguyên t c Dirichlet t n t i m t l ng ch a ít nh t hai th .Theo nh n xét đã nêu trên KL < M N = 0. ∠AEB > là giao đi m c a AK v i c nh BC. N do đó KL < M N . G i E ABE. 1) ho c (B. Ta xét m t đi m C b t kỳ thu c M khác A. Nh n xét đó cùng v i s 0. Theo gi thi t trong 3 đi m b t kỳ có 2 đi m mà kho ng cách gi a chúng . L là hai đi m đánh d u và xét các trươ ng h p sau: a) K. 1) ch a trong nó 13 đi m thu c M . 0. Ta coi t p {A} g m 5 đi m là th . vì các đi m đó không th trùng v i các đi m M. B. N P chia tam giác ban BM P. M N P } có c nh b ng đ u thành 4 tam giác đ u { AM N. nên AB > AE. P l n lư t là trung đi m các c nh c a ABC. 1) là l ng. N. Các đo n th ng M N. Gi s A là đi m thu c M . L y m t đi m b t kỳ trong 2009 đi m đã cho làm tâm v đư ng tròn bán kính 1. 5 đã g i cho ta tìm m t t p h p các đ i tư ng hình h c khác t p h p 5 đi m đánh d u. t p h p hai đư ng tròn (A. N u m i đi m còn l i c a M n m trong đư ng tròn đó. L n m trên đo n th ng M N . (B. ta có AE > AK. theo nguyên lý Dirichle t n t i m t l ng ch a 12 th . còn l i 2008 đi m trên m t ph ng. 1). Nghĩa là t n t i m t đư ng tròn (A. Như v y 23 th đư c nh t vào hai l ng.

. t p h p 6 hình qu t là l ng. Đi u đó có nghĩa là có ít nh t 3 đo n chung đ u mút A1 đư c sơn cùng màu. 2. khi đó t n t i m t l ng ch a ít nh t 3 th . . Bài t p 8.4. / Ta có t t c 1004 c p đi m nên có ít nh t 1004 đi m thu c đư ng tròn tâm O và tính c tâm n a là 1005 đi m. Ta xét m t tam giác b t kỳ có đ nh t i các đi m đó. nên ta s sơn c nh có đ dài nh nh t b ng màu đ . N u có ít nh t 3 đo n màu xanh cùng đ u mút là A1 A2 . A1 A4 đư c sơn đ . A1 A3 . Ch ng h n. L} là l ng. khi đó A2 A3 A4 ph i tâm b ng nhau. A6 } là t p h p đi m đã cho. G a s có ít nh t 3 đo n th ng A1 A2 . Am } thu c t p h p đi m đã cho ho c có m u đ ho c có màu xanh. K. 9 là các đư ng th ng c t hình vuông. Th t v y ta xét các đo n th ng có chung đ u mút là A1 . thì nó chính là c nh nh nh t c a m t tam giác khác. . đi m A ∈ (O) suy ra OA > 1. . Ta ký hi u {A1 .3. t p h p đi m {I. T p h p các đo n th ng đó đư c coi là th . A2 . J. . L khác nhau(xem hình dư i đây) Coi t p h p các đư ng th ng dn là th . A1 A4 thì A2 A3 A4 ph i có 3 c nh màu đ . Bài t p 9. 3. . J. Coi có m t c nh màu đ . K. N u A2 A3 A4 có c nh đ và gi s A2 A3 là c nh dài nh t c a nó. Ký hi u ABCD là hình vuông đã cho. Hai c nh còn l i ta sơn xanh. Vì đ dài các c nh c a cùng m t tam giác khác nhau. Ta c n ch ng minh r ng t n t i m t tam giác có c 3 c nh màu đ . . ch ng h n A2 A3 . dn . V i cách làm như v y t p h p các đo n th ng An Am n i hai đi m b t kỳ {An . n = 1. V y t n t i m t tam giác có 3 c nh đ . . Có 5 th đư c nh t vào hai l ng. . M N và P Q là các đư ng trung bình c a hình vuông. T p h p các màu dùng đ sơn các đo n là l ng. Bài t p 10. M t s nh n xét v gi ng d y chuyên đ ng d ng nguyên lý Dirichlet 101 nh hơn 1 nên c 1 đi m n m ngoài đư ng tròn thì có m t đi m n m trong đư ng tròn. Chia đư ng tròn thành 6 hình qu t có góc t p 7 đi m là th . A1 A3 . do đó B ∈ (O). T đi u ki n bài toán ta suy ra m i đư ng th ng dn c t M N ho c P Q t i m t trong các đi m I.

P A3 . . . . P An có th c t các c nh đó. T đó suy ra trong 6 đ nh b t kỳ c a (H) luôn có 4 đ nh là các đ nh c a m t hình thang. . P An+2 . P An−1 và có c th y n−1 l ng. Do v y đ dài các dây ch nh n 7 giá tr khác nhau. P A1 không th c t các c nh An+1 An+2 . Có c th y n + 1 th . . . . A2n A1 . vì đa giác là l i. Ta đánh s các đ nh c a đa giác A1 A2 . An+3 An+4 . . Các dây n i hai đ nh 7 c a (H) ch n các cung nh có s đo là α. . Đi u này vô lý vì (H) có 14 đ nh (14 không chia h t cho 3). Th là t p h p các c nh An+1 An+2 . S các đư ng th ng còn l i là P A2 . Bài t p 13. . . 3α. . N u P thu c vào m t đư ng chéo c a đa giác. Bài t p 12. . . . 6·5 = 15. ch ng h n là AB. . . Trong 3 dây đó luôn có hai dây không chung đ u mút. . P B là các đư ng th ng trùng nhau không c t đư c c nh đa giác. An+2 An+3 . thì P A. Đi u này không th x y ra. n u 2 dây b t kỳ trong 3 dây đó chung đ u mút thì 3 dây đó t o thành m t tam giác đ u. . Vì 15 dây 2 này có đ dài nh n không quá 7 giá tr khác nhau nên theo nguyên lí Dirichlet L y 6 đ nh c a (H) thì s dây n i hai trong 6 đ nh là: phái có 3 dây cùng đ dài. Ta xét P không n m trên b t kỳ đư ng chéo nào. . An+3 An+4 . An+1 . Ta coi l ng là t p h p các đư ng th ng P A2 . Các đư ng th ng P An+1 . Ta coi P là đi m trong c a đa giác A1 A2 . m i đo n có đ dài là . suy ra s đ nh c a (H) chia h t cho 3. Th t v y. . P A2n . 2α. N i các đi m chia b ng các đư ng th ng song n song v i các c nh c a hình ch nh t ta đư c 2 × 2n = 2n2 hình vuông nh v i . . A2n A1 . Đi u đó có nghĩa là t n t i hai c nh cùng b c t b i m t đư ng th ng. m i cung có s đo là α = .102 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 Bài t p 11. . D th y. 7α. . 2 dây b ng nhau c a m t đư ng tròn không chung đ u mút thì 4 đ u mút c a chúng là 4 đ nh c a m t hình thang cân. P A3 . A2n và xét đư ng chéo A1 An+1 c t đa giác thành hai ph n. . . An+2 An+3 . Các đ nh c a đa giác đ u (H) chia đư ng tròn ngo i ti p nó π thành 14 cung b ng nhau. Chia các c nh c a hình ch nh t thành n đo n và 2n đo n b ng 1 nhau.

c nh là 3. Đ ng Hùng Th ng. Vì hình vuông có c nh n i ti p đư ng n √ 2 tròn bán kính và đư ng tròn này đư c ch a trong đư ng tròn đ ng tâm 2n 1 1 bán kính nên ta suy ra t n t i m t hình tròn bán kính ch a không ít hơn n n 4 trong s các đi m đã cho. qua đó phát tri n tư duy Toán h c. Vũ Đình Hòa. t tin khi s d ng nguyên lý Dirichlet đ gi i các bài t p hình h c không m u m c. phân lo i bài t p sau nhi u năm liên t c gi ng d y chuyên đ chúng tôi đã thu đư c m t s k t qu sau đây: Các em h c sinh r t hào h ng. Chuyên đ ch n l c T h p và toán r i r c. Nguy n Văn M u. d đoán. Tr n Nam Dũng. ni m vui đó đư c thay th b i thái đ ái ng i m i khi g p bài toán tương t trư c kia khi các em chưa đư c làm quen v i chuyên đ này.5 K t lu n B ng các phương pháp phân tích. 2008.S d ng tính đơn đi u c a hàm s đ tìm gi i h n 103 1 . Chuyên đ góp ph n tăng thêm kh năng sáng t o cho h c sinh. t n t i m t 1 hình vuông nh ch a ít nh t 4 đi m. n Vì (6n2 + 1) : 2n2 = 3( mod 1) nên theo nguyên lí Dirichlet. Tài li u tham kh o 1. hình thành thu t gi i. . giúp các em yêu Toán h c hơn và ngày càng say mê v i b môn. NXB Giáo D c. Đ ng Huy Ru n.4. Như v y chuyên đ đã góp ph n tích c c hoá ho t đ ng c a h c sinh đ ng th i nâng cao ch t lư ng d y và h c c a thày và trò.

Đ nh lý 1: Cho f : ∆ → ∆ là hàm liên t c khi đó: 1. G i α. [b. (b) N u phương trình f (x) = x vô nghi m thì f (x) − x > 0 ho c f (x) − x < 0 v i m i x ∈ ∆. nl n Ch ng minh.. Phương trình f (x) = x có nghi m ⇔ phương trình fn (x) = x có nghi m. b]. do đó fn (x) > x ho c fn (x) < x v i m i x ∈ ∆. (a. β) và (α. x0 ) F (x) gi nguyên m t d u.. a]. 1. − xβ Khi đó phương trình f (x) = x có nghi m duy nh t ⇔ phương trình fn (x) = x có nghi m duy nh t. b). d n đ n phương trình fn (x) = x cũng vô nghi m. . (a.104 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 3. 2. Đ t F (x) = f (x) − x. Hòa Bình 3.5 S d ng tính đơn đi u c a hàm s đ tìm gi i h n Trư ng THPT Chuyên Hoàng Văn Th .. 2. mút ph i c a ∆ bi t lim[f (x) − x] và + xα lim[f (x) − x] cùng dương ho c cùng âm. R. (a) N u phương trình f (x) = x có nghi m là x0 thì x0 cũng là nghi m c a phương trình fn (x) = x.)). Trong đó fn (x) = f (f (. (b.5. β l n lư t là các mút trái. +∞). 2.1 Các tính ch t 1. b). (−∞. Ký hi u: ∆ là m t trong các t p: [a. +∞). (a) Gi s phương trình f (x) = x có nghi m duy nh t là x0 thì rõ ràng đây cũng là nghi m c a phương trình fn (x) = x. b]. [a.f (x).. (−∞. a). do F (x) là hàm liên t c nên trên các kho ng (x0 .

có f (uk ) < f (uk+1 ) (do f là hàm đ ng bi n) ⇒ uk+1 < uk+2 (đpcm). Xét x1 ∈ ∆\{x0 } ⇒ f (x1 ) > x1 ⇒ f (f (x1 )) > f (x1 ) > x1 ⇒ fn (x) > x1 . ta ch ng minh m nh đ đúng v i n = k + 1. dãy (xn ) th a mãn: xn+1 = f (xn ). Ch ng minh tương t . Đ nh lý 2: Cho f : ∆ → ∆ là hàm đ ng bi n. 2. m nh đ đúng. ta có x1 < x2 . ∀x ∈ ∆\{x0 }.V i n = 1. 2. Khi đó: 1. + N u lim[f (x) − x] và lim[f (x) − x] cùng âm ch ng minh tương t . ⇒ x1 không là nghi m c a phương trình fn (x) = x. ⇒ fn (x) = x có nghi m duy nh t: x = x0 . β) và (α. t c là uk < uk+1 . Có th m r ng đ nh lý như sau: Cho k ∈ N∗ và f : ∆ → ∆ là hàm đ ng bi n. 3. S d ng tính đơn đi u c a hàm s đ tìm gi i h n 105 + N u lim[f (x) − x] và lim[f (x) − x] cùng dương thì F (x) > 0 trong + − xα xβ (x0 .Gi s m nh đ đúng v i n = k.3. + − xα xβ (b) Ta th y m i nghi m c a phương trình f (x) = x đ u là nghi m c a phương trình fn (x) = x do đó n u phương trình fn (x) = x có nghi m duy nh t thì phương trình f (x) = x có nghi m duy nh t. xk ∈ ∆. Dãy (xn ) tho mãn: xn+1 = f (xn ). Th t v y: . 1. ∀x ∈ N∗ . N u x1 > x2 thì (xn ) là dãy gi m. Ta ch ng minh xn < xn+1 b ng phương pháp quy n p. N u x1 < x2 thì (xn ) là dãy tăng. Ch ng minh. . Khi đó: . x0 ) ⇒ f (x) > x. k ∈ N∗ .5. ∀n ≥ k.

V y α. N u (xn ) b ch n thì ∃α = lim x2n và ∃β = lim x2n+1 . Ch ng minh tương t ta cũng có: f (f (β)) = β.106 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 1. ∀n ≥ k. 2. 3. Vì f (x) là hàm gi m nên hàm f (f (x)) đ ng bi n. dãy (xn ) th a mãn: xn+1 = f (xn ). Và: lim xn = α = β. Đ nh lý 3: Cho f : ∆ → ∆ là hàm đ ng bi n. (1) Vì v y n u phương trình (1) có nghi m duy nh t thì α = β. 2. ∀x ∈ N∗ . 3. Suy ra tr c ti p t ph n a. N u xk < xk+1 thì xn < xn+1 . Các dãy (x2n ) và (x2n+1 ) đơn đi u trong đó m t dãy tăng và m t dãy gi m. Ta có f (f (x2n )) = f (x2n+1 ) = x2n+2 . . N u xk > xk+1 thì xn > xn+1 . 1. β là nghi m c a phương trình f (f (x)) = x. ∀n ≥ k. 4. N u f là hàm liên t c thì α. Khi đó: 1. và lim f (f (x2n )) = lim x2n+2 = α lim x2n = α f (x) là hàm liên t c ⇒ α = f (f (α)). Ch ng minh. 2. áp d ng đ nh lý 2 ta có đi u ph i ch ng minh. β là nghi m c a phương trình: f (f (x)) = x.

 u2 − 1 n Ch ng minh r ng dãy s (un ) có gi i h n h u h n.5. do đó f (x) là hàm đ ng bi n trên trên R. Gi i. có: f (x) = < 0.10.5. Th t v y: 2 .Bài toán đúng v i n = 1. ∀n ∈ N∗ .9. 1) ⇔ un+1 = 3 un + 1. 7 + 1 nên ta suy ra đư c (un ) là dãy gi m mà l i b ch n dư i t i 1 nên dãy (un ) có gi i h n h u h n. −1 x 3+ √ . ∀n ∈ N∗ . ∀x > 2−1 x 2 (x2 − 1)3 1 ⇒ f (x) là hàm ngh ch bi n trên (1. ∀n ∈ N∗ ∀n ∈ N∗ ∀n ∈ N∗ • Do u1 = 2. ∀n ∈ N. • Ta có: u3 − 3un+1 (un+1 − 1) = un + 1. n+1 Ch ng minh r ng dãy s (un ) có gi i h n h u h n. +∞). và u1 = 2. 7 u3 − 3un+1 (un+1 − 1) = un + 1. Ví d 3.3. ∀n ∈ N∗ . √ √ 3 • Ta ch ng minh 3 < un < 3 + . có f (x) = √ > 0 v i m i x = 0 và f (x) là hàm 3 3 x2 liên t c. ∀n ∈ N∗ . • Xét hàm f (x) = √ √ 3 . √ • L i có un+1 = f (un ). ∀x > 1. Cho dãy s (un ) như sau: u1 = 2. S d ng tính đơn đi u c a hàm s đ tìm gi i h n 107 3. 7 > 0 nên b ng quy n p ta ch ng minh đư c un > 1.2 Các ví d Ví d 3. n ≥ 2. Cho dãy s (un ) th a mãn:  u1 = 2. • Xét hàm f (x) = 1 x + 1. 7 > u2 = 3 2. n+1 ⇔ (un+1 −√ 3 = un . Gi i. 9 √ un un+1 = 3 + .

khi đó v i x1 . ⇒ lim u2n+1 = lim u2n = lim un = a. Do 3 + > f (x) > 3 và 0 > f (x) v i m i 3 < 2 √ √ √ √ 3 3 x < 3+ nên F (x) < 0 v i m i 3 < x < 3 + . ∀n ∈ N∗ . ta suy ra đư c: ∃a = lim x2n+1 . ∀x ∈ R. Gi i. ∀x ∈ R. mà f (x) là hàm gi m trên (1. V y dãy (un ) có gi i h n h u h n khi n → +∞. x2 ] ⇒ f (x1 ) < f (x2 ). • Xét hàm f (x) = x + sin x.11. Ta có uk > ra √ √ 3 và uk+1 = f (uk ). n ≥ 2. có F (x) = 2 √ √ √ 3 f (x).Gi s bài toán đúng v i n = k. 2 L i có uk > Vy √ 3 . trong 3 < un < 3 . b là nghi m c a phương trình f (f (x)) = x. đó a. ta có f (x) = 1 + cos x ≥ 0. vì v y f (x) đ ng bi n trên [x1 . Ví d 3. 2 • T đó áp d ng đ nh lý 3. b = lim x2n . v i 3 < x < 3 + .f (f (x)) − 1. x2 (x1 < x2 ) ta có: trong [x1 . F 3 + < 0. Tìm lim un . k ∈ N∗ ta ch ng minh bài toán đúng v i n = k + 1. 2 ⇒ phương trình F (x) = 0 có nghi m duy nh t là a. x2 ] có h u h n đi m mà t i đó f (x) = 0. l i có F ( 3) > 2 2 √ 3 0.108 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 . +∞) nên suy √ √ f (uk ) < f ( 3) ⇒ uk+1 < 3 + 3 > 0 ⇒ uk+1 = √ 3+ √ 3+ √ uk > 3 u2 − 1 k 3 . Cho s th c a và dãy s (un ) xác đ nh như sau: u1 = a un+1 = un + sin un . √ √ • Xét hàm F (x) = f (f (x)) − x. ∀n ∈ N∗ . V y f (x) đ ng bi n trên R.

a] có xn+1 = f (xn ) và f (x) = 4 a− √ √ < 0. V y lim un = π + k2π.12. • N u k2π + π < a < (k + 1)2π (2) ⇒ sin a < 0. √ • B ng quy n p ta ch ng minh đư c 0 ≤ xn ≤ a. ta có b là nghi m c a phương trình: b = b + sin b ⇔ sinb = 0. Cho dãy s (xn ) như sau: √ x1 = a. S d ng tính đơn đi u c a hàm s đ tìm gi i h n 109 • N u a = kπ. đ t c = lim un . ∀x ∈ [0. a > 2 √ xn+1 = a − a + xn . K t h p v i (2) ta có c = π + k2π. Ví d 3.3. √ √ • Xét hàm f (x) = a − a + x. ⇒ ∃ lim un đ t b = lim un . Có un+1 = f (un ) và f (x) là hàm đ ng bi n trên R. ∀n ∈ N∗ . K t h p v i (1) ⇒ b = π + k2π. d dàng ch ng minh đư c b ng qui n p un = a. • N u k2π < a < k2π + π (1) ⇒ sin a > 0. • Áp d ng đ nh lý 2 ta có dãy (xn ) đư c tách thành hai dãy con (x2n ) và . π + k2π). ⇒ ∃ lim un . k ∈ Z. Ch ng minh r ng dãy s (xn ) có gi i h n h u h n. mà u1 = a > u2 = a + sin a nên theo đ nh lý 2 ta có (un ) là dãy gi m l i có (un ) b ch n trong kho ng (π + 2kπ. ∀n ∈ N∗ . Có un+1 = f (un ) và f (x) là hàm đ ng bi n trên R. ta có c là nghi m c a phương trình: c = c + sin c ⇔ sin c = 0. mà u1 = a < u2 = a + sin a nên theo đ nh lý 2 ta có (un ) là dãy tăng l i có (un ) b ch n trong kho ng (k2π. (k + 1)2π). Gi i.5. a] √ a+x a+x −1 ⇒ f (x) là hàm ngh ch bi n. ∀x ∈ [0. ∀n ∈ N∗ .

6. M t khác ta l i có dãy (xn ) b ch n suy ra t n t i lim x2n = α và lim x2n+1 = β. 2 4 √ a − a + x ch ng minh tương t ta có a− √ a+x a+ a− √ a + x > 0. v i x ∈ [0. a 2 2 4 √ √ 1 2 3 > 2− − .110 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 (x2n+1 ). Cho dãy s (xn ) xác đ nh như sau:   x 1 = 1 3 1 x  n+1 = x2 − 1. β là nghi m c a phương trình: f (f (x)) = x ⇔ Xét hàm F (x) = F (x) = a− a+ a− √ V i x ∈ [0. a] ta có a− √ √ a + x. 2 n . 3. a + x ≥ = a− a− √ a+ √ √ a. ∀n ∈ N∗ . ⇒ Phương trình F (x) − x = 0 có nghi m duy nh t ⇒ α = β. trong đó α. √ a+x a+ √ a− a+x a− √ a+x a+x √ Thay vai trò c a x b i a− a+ √ 1√ 1 2 3√ a− . 12 > 0. l i có F (0) > 0. trong đó có m t dãy tăng và m t dãy gi m.1. a] có 1 −1. a > a− a+ √ 1√ a+ . √ ⇒ F (x) < −0. a= a− − . ⇒ lim x2n = lim x2n+1 = lim xn . Bài t p: Bài toán 3. V y có lim xn = T v i T tho mãn f (f (T )) = T . 3. 2 > 0. 9 < 0 ⇒ F (x) là hàm ngh ch bi n. a 4 a− a+ a− a− a+ a− √ a+x=x √ √ a + x − x. F ( a) < 0.

. (u2n+1 ) đơn đi u. do đó các dãy con (x2n ). Hư ng d n. ∀n ≥ 2. Hàm s f (x) gi m trên [−1. a.2.V y t n t i các gi i h n lim x2n = a. ∀n ∈ N∗ .B ng phương pháp quy n p. 1 . ta ch ng minh đư c −1 < xn < 0. . (x2n+1 ) đơn đi u (b t đ u t x2 ). Cho dãy s (un ) xác đ nh như sau:  u1 = 1 1 .Xét hàm s f (x) = và f (x) = − Hàm s f (x) gi m trên [0. √ ⇒ lim xn = 1 − 3. do đó các dãy con (u2n ). Ta có un+1 = f (un ). b là nghi m c a phương trình f (x) = x. un+1 = 1 + un Tìm lim(un ). và a. 0].3. Hư ng d n. ∀n ≥ 2. 1 trên đo n [0. ∀n ∈ 2 N∗ . b ∈ [−1. Ta th y. 1].B ng phương pháp quy n p. S d ng tính đơn đi u c a hàm s đ tìm gi i h n 111 Ch ng minh r ng dãy s (xn ) có gi i h n h u h n và tìm gi i h n đó.Xét hàm s f (x) = x2 − 1 trên đo n [−1.5. ∀n ∈ N∗ x+1 1 < 0 ∀x ∈ [0. lim x2n+1 = b. Bài toán 3. 0]. . (x + 1)2 . 0]. 1]. phương trình √ f (x) = x có nghi m duy nh t x = 1 − 3. trong đo n [−1. . ta ch ng minh đư c 0 < un < 1. 0]. Ta có xn+1 = f (xn ). 1].

phương trình f (x) = x có nghi m duy nh t. b là nghi m c a phương trình f (x) = x. 2 √ −1 + 5 ⇒ lim un = . lim u2n+1 = b. do đó các dãy con (u2n ). và a. Cho dãy s (un ) xác đ nh như sau: u1 = a. 1].Xét hàm s f (x) = cos x trên kho ng (0. 1].V y t n t i các gi i h n lim u2n = a. Ta th√ trong đo n [0. 2 Bài toán 3. v i a. 1]. b là nghi m c a phương trình f (f (x)) = x. a. (u2n+1 ) 2 đơn đi u. Ta th y trong đo n [0. và a. b t đ u t u3 . 1]. ∀n ∈ N∗ . ta có un+1 = f (un ).V y dãy (un ) h i t . Tài li u tham kh o 1.D th y un ∈ (0. b ∈ [0.112 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 . a ∈ R 1 un+1 = cos un . ∀n ≥ 3. 1). b ∈ [0. . 2 1 Ta có f (x) = − sin x < 0 trên kho ng (0. 1 . . 2 Ch ng minh r ng dãy (un ) h i t . 1). Mà (un ) b ch n. Trư ng THPT Chuyên Lào Cai . 1). Nguy n Văn M u (2002)).6 Phương pháp lư ng giác và áp d ng T Toán.3. ∀n ≥ 3. NXB Giáo d c. lim u2n+1 = b. 3. Hư ng d n. Các bài toán ch n l c v lư ng giác. do đó t n t i các gi i h n lim u2n = a. phương trình y −1 + 5 f (f (x)) = x có nghi m duy nh t x = .

các bài toán ch ng minh b t đ ng th c và m t s bài toán liên quan đ n dãy s .6. γ = π + kπ.. thì m t lư ng không nh các bài toán l i đư c chuy n v làm vi c v i đ i tư ng là lư ng giác thông qua các phép đ t lư ng giác. ta có: 2 π + nπ(n ∈ Z) 2 tan α. h phương trình. phương trình lư ng giác. β. tan γ + tan γ.. tan γ ⇐⇒ α + β + γ = nπ(n ∈ Z) 6) V i α.3. tan β. ∀x ∈ R π 1 . tan α = 1 ⇐⇒ α + β + γ = M t s phép đ t lư ng giác 7) N u x2 + y 2 = 1 thì. β. tích phân c a các hàm s lư ng giác. ∀x = kπ sin x 2 π 5) V i α. γ = + kπ. ta có: 2 tan α + tan β + tan γ = tan α. 3. tan β + tan β. ngoài nh ng bài toán liên quan tr c ti p đ n lư ng giác. t giác. như bi n đ i lư ng giác. Trong bài vi t nay ta s áp phương pháp lư ng giác vào gi i quy t m t s d ng toán cơ b n là các bài toán v phương trình. k ∈ Z.6.. ∀x = kπ sin2 x 1 x 4) cot x + = cot .1 Các k t qu cơ b n M t s đ ng th c lư ng giác 1) sin2 x + cos2 x = 1. đ t x = sin t y = cos t . Phương pháp lư ng giác và áp d ng 113 Lư ng giác là ph n ki n th c quan tr ng trong chương trình toán THPT. k ∈ Z. ∀x = + kπ 2) 1 + tan2 x = cos2 x 2 1 2 3) 1 + cot x = . h th c lư ng giác trong tam giác..

y. t2 = − 9 7 2π 2π V y phương trình đã cho có 2 nghi m: x = 2 cos và x = 2 cos . đ t  z = a sin ϕ.13. sin θ 11) Trong m i trư ng h p ta đ u có th lư ng giác hóa theo hàm tan x ho c 8) N u x2 + y 2 = a2 thì. đ t cot x 3.2 Áp d ng trong gi i phương trình. Gi i phương trình: x = Gi i. Đ t x = 2.6. ta nh n đư c 2 giá tr c a 2π 2π t th a mãn là: t1 = .114 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 x = a sin t y = a cos t   x = cos ϕ 2 2 2 y = sin ϕ. sin θ   x = a cos ϕ 2 2 2 2 y = a sin ϕ. đi u ki n: − 2 cos t = 2+ 2− 2+ π π < t < (∗). Đi u ki n: 0 < x ≤ 2. cos t. đ t  z = sin ϕ.14. ⇐⇒ 2 cos t = . Khi đó phương trình tr thành: 2 2 2(1 + cos t) t 2(1 − cos ) 2 t ⇐⇒ 2 cos t = 2 + 2 sin 4 √ t t ⇐⇒ 2 cos t = 2(sin + cos ) 8 8 π π t ⇐⇒ sin( − t) = sin( + )(∗∗) 2 4 8 Gi i phương trình (**) và k t h p v i đi u ki n (*). cos θ 9) N u x + y + z = 1 thì. h phương trình 2+ 2− √ 2+x Ví d 3.z) là nghi m c a h phương trình:  z = x(4 − x) Tìm t t c các giá tr mà t ng S = x + y + z có th nh n đư c. Cho (x. cos θ 10) N u x + y + z = a thì. 9 7   x = y(4 − y) y = z(4 − z) Ví d 3.

Phương pháp lư ng giác và áp d ng 115 Gi i. ta nh n đư c: 3S = x2 + y 2 + z 2 ≥ 0 =⇒ S ≥ 0. 4} thì S có cùng m t giá tr b ng: S = 4 sin2 + 4 sin2 9 2 4π 4 sin = 6. Đ t x = 4 sin2 α. ta nh n đư c x = 4. v i 0 ≤ α ≤ π. ta gi s x ≥ 0. không m t tính t ng quát. sin2 . *) V i k = 0 =⇒ α = 0 =⇒ S = 0 π *) V i k ∈ {1. z ≤ 4. 2.3. 5. thay tr l i phương trình đ u. thay vào PT(2). 7} hay k ∈ {0. Vì S ≥ 0 nên trong 3 s x.α = (k ∈ Z) 7 9 kπ Trư ng h p 1: α = vì 0 ≤ α ≤ π. 4}. 9 *) V i k = 0 =⇒ α = 0 =⇒ S = 0. nên k ∈ {0. 6. 6. y. y. 3 3 K t lu n: S ∈ {0. 5. B ng phép hoán v vòng quanh ta có: 0 ≤ x. sin2 2α. 2. y. π *) V i k ∈ {1. 2. 7. 1. z ph i có ít nh t m t s không âm. tuy nhiên 7 v i k ∈ {4. z. 3. 9}. y. nên k ∈ {0. suy ra: y = 4.6. sin2 8α. z) là nghi m c a h phương trình đã cho. Khi đó t PT(3) suy ra: z = 4. 3} đ u cho cùng m t giá tr c a x. 3} thì S có cùng m t giá tr b ng: S = 4 sin2 + 4 sin2 7 2 3π 4 sin =7 7 kπ Trư ng h p 2: α = vì 0 ≤ α ≤ π. t phương trình (1) c a h ta suy ra 0 ≤ x ≤ 4. Gi s (x. 2. 6. Như v y α là nghi m c a phương trình: sin2 8α = sin2 α ⇐⇒ cos 16α = cos 2α kπ kπ ⇐⇒ α = . 2. 4. 1. sin2 4α. 7 π *) V i k = 3 thì S = 4 sin2 + 4 3 2π + 7 2π + 9 2π 4π + 4 sin2 = 9. 3. C ng v v i v tương ng các phương trình c a h . 7}. 1.

Ch ng minh r ng: 2 2 3 10 − 2 + 2 ≤ +1 b +1 c +1 3 a2 Gi i.. T đó c ng theo v ba phương trình c a h (*) ta có: 0 = x3 + y 3 + z 3 − 4x − 4y − 4z = x(x2 − 4) + y(y 2 − 4) + z(z 2 − 4) > 0 (Vô lý).15..... Tìm các s th c x. 1. . 1. 2. . ta cũng có mâu thu n. b > 0.. Thành th các b (x.116 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 Ví d 3. z th a mãn x6 +y 6 +z 6 −6(x4 +y 4 +z 4 )+10(x2 +y 2 +z 2 )−2(x3 y+y 3 z+z 3 x)+6(xy+yz+zx) = 0 Gi i. z) = (2 cos t. y. d dàng ki m tra đư c r ng. 2.6. V y ac = 1 Vi t l i đi u ki n đã .. do a. 14 3. t = (l = 0. 1.. 2 cos 9t)... 14). Đ t P = a2 2 2 3 − 2 + 2 +1 b +1 c +1 Ta có abc + a + c = b ⇐⇒ a + c = b(1 − ac) N u ac = 1 thì a + c = 0 (vô lý). v i t = (k = 0. y. th a mãn đi u ki n abc + a + c = b. 2 cos 9t). th a mãn h (*). 13) ho c 13 lπ t = (l = 0. z) kπ th a mãn đ bài là: (2 cos t. Bi n đ i v trái thành: P = (x3 −3x−y)2 +(y 3 −3y −z)2 +(z 3 −3z −x)2   y = x3 − 3x x = z 3 − 3z(∗) Do đó P = 0 ⇐⇒  z = y 3 − 3y *) N u x > 2 thì y = x(x2 − 3) > 2 =⇒ z = y(y 2 − 3) > 2. 13).. . cos 3t x = 2(4 cos3 3t − 3 cos 3t) = 2.. . 1. 14) 13 14 Ngư c l i. 2 cos 3t. *) L p lu n hoàn toàn tương t v i < −2. 0 ≤ t ≤ π. 2. 2. 2 cos 3t.16. Xét các s th c dương a. V y |x| ≤ 2 x  y = 2(4 cos3 t − 3 cos t) = 2. y. c. n u cos t = cos 27t thì b (x. cos t = cos 27t ⇐⇒ t = (k = 0. suy ra:  z = 2(4 cos3 9t − 3 cos 9t) = 2.3 Áp d ng trong ch ng minh b t đ ng th c Ví d 3. b. cos 9t Đ t x = 2 cos t. cos 27t kπ lπ D n đ n.

ab 1 1 c + Vi t Q dư i d ng: Q = ca + bc ab 1+ 1+ 1+ b a c ab ca ab bc bc ca T gi thi t: a + b + c = 1 ⇐⇒ + + = 1(∗) c b c a a b  A bc    = tan   a 2   ac B Đ t = tan . c) = ( 2 4 √ a b abc Ví d 3. cos2 A − 2 cos2 (A + C) + 3. c > 0. tan C T đây ta nh n đư c m i liên h gi a A. ). C là 3 góc c a m t tam giác. b. Khi đó ta bi n đ i P = 2. th a mãn tan B = 2 1 − tan A. C là: A + B + C = π. V y A.6. ta có: A + B + C = π. cos2 C = cos 2A − cos(2A + 2C) + 3 cos2 C = 2 sin(2A + C). sin2 C 10 1 10 = − 3(sin C − )2 ≤ 3 3 3 1 sin C = D u "=" x y ra ⇐⇒ 3 sin(2A + C) = 1 √ √ 2 √ 2 . 2. a + bc b + ca c + ab V i a.3. nên t n t i A. (a. ) Khi đó. b. b. C ∈ (0. C tan 1 1 A B sin C 2 Khi đó. (A. Q = + + = cos2 + cos2 + 2 A B C 2 2 2 1 + tan 2 1 + tan2 1 + tan2 2 2 . B. c > 0 và th a mãn đi u ki n a + b + c = 1 Gi i. sin C + 3 cos2 C ≤ 2 sin C + 3 cos2 C = 2 sin C + 3 − 3. B.17. π))  b 2     ab C   = tan c 2 T (*). C ∈ (0. Phương pháp lư ng giác và áp d ng 117   a = tan A a+c b = tan B . B. đi u này g i ý cho ta đ n phép đ t: cho dư i d ng: b =  1 − ac c = tan C π tan A + tan C Do a. Tìm giá tr nh nh t c a bi u th c Q = + + . B.

B. 2z = c. B ∈ 0. A. M t khác A B B C C A A B C tan tan + tan tan + tan tan = 1. 0 < 2z < 1.18. ta có: cos A + cos B + sin C + sin ≤ 2. 2 . C là ba góc c a m t tam giác nh n. suy ra tan2 tan2 tan2 ≤ 2 2 2 2 2 2 2 2 2 1 . cos π = 2√3.118 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 π C− π A+B 3 M t khác. cos 4 6   cos A − B = 1    2π   √ √   C+ 3 3 1 √ 3 3 =1 ) = 1+ . D u "=" x y ra ⇐⇒ Suy ra: Q ≤ 1+ (2 3− sin  2 2 4 2  π    A+B C−   3  = 2 2  π √  A=B= a = b = 2√ 3 − 3 6 ⇐⇒ ⇐⇒  C = 2π c=7−4 3 3 √ √ 3 3 a = b = 2√ 3 − 3 V y M axQ = 1 + . Các s dương x. cos + 2 cos 3 2 2 π A+B+C − 3 = 4. vì (cos(A − B) > 0) ⇐⇒ c = cos C. Tìm giá tr nh nh t c a bi u th c x2 + y 2 + z 2 = 4 x + y + z + 4xyz S= 1 + 4xy + 4yz + 4zx Gi i. T gi thi t suy ra 0 < 2x < 1. đ t đư c ⇐⇒ c=7−4 3 4 Ví d 3. z th a mãn đi u ki n 1 − 16xyz (∗). trong đó A. Đ t 2x = a = π cos A. Khi đó. đi u ki n (*) tr thành: 2 cos2 A + cos2 B + c2 + 2c cos A cos B = 1 ⇐⇒ (c + cos A cos B)2 − (1 − cos2 A)(1 − cos2 B) = 0 ⇐⇒ (c + cos A cos B)2 − sin2 A sin2 B = 0 ⇐⇒ [c + cos(A + B)][c + cos(A − B) = 0] ⇐⇒ c = − cos(A + B). 27 1 = 1 + (cos A + cos B + sin C). 0 < 2y < 1. . 2y = b = cos B. y. ≤ 4.

V y minS = . Phương pháp lư ng giác và áp d ng 119 B C A B C A cos2 cos2 ≥ 27.6. Đ t đư c khi x = y = z = 28 28 4 3. ∀n ∈ N ∗ Hai k t qu trên đư c ch ng minh b ng phương pháp qui n p Ch ng minh (i).6. Ví d 3. cos π 2n+1 √ 2+ 2− 2 + ··· + n-d u căn √ 2 = 2 cos π 2n+1 + 2 sin π 2n+1 Ta có các k t qu : i) 2+ 2 + ··· + n-d u căn √ 2 = 2 cos π 2n+1 π . . 2+ ⇐⇒ 2+ 2 + ··· + n-d u căn 2 + ··· + n-d u căn √ 2+ 2− 2 + ··· + n-d u căn √ √ 2n−1 − 1 2 = 2 2. sin2 sin2 sin2 2 2 2 2 2 2 ⇐⇒ (1 + a)(1 + b)(1 + c) ≥ 27(1 − a)(1 − b)(1 − c) ⇐⇒ cos2 ⇐⇒ 28(a + b + c + abc) ≥ 26(1 + ab + bc + ca) ⇐⇒ 28(x + y + z + 4xyz) ≥ 13(1 + 4xy + 4yz + 4zx) 13 13 1 Suy ra S ≥ . ∀n ∈ N ∗ ii) 2− 2 + ··· + n-d u căn √ 2 = 2 sin 2n+1 . Ch ng minh r ng: √ √ √ 2n−1 − 1 π 2 = 2 2. cos 2n+1 2+ 2+ 2 + ··· + 2+ 2− 2+ 2 + ··· + n d u căn n d u căn Gi i.19.3.4 Dãy s và gi i h n Trư c h t ta xét ví d quen thu c sau đây.

v i 0 < π π π ⇒ | cos k+2 | = cos k+2 2 2 2 √ π 2 + · · · + 2 = 2 cos k+2 . ta có(i) đúng v i n = k + 1. ∀n ∈ N∗ (∗). Cho dãy s xn th a mãn đi u ki n 1 1  x  xn + x2 + n n+1 = n 2 4 Ch ng minh r ng dãy s có gi i h n. 4 *) Gi s (i) đúng v i n = k(k > 1. Theo 2 2k+2 < k+1 d u căn nguyên lý qui n p thì (i) đúng. . Cho dãy s xn . suy ra x = 1 x + x2 + 1 = Gi i.120 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 π (luôn đúng). π =π 2 2 π 2 sin n+1 2  √  x1 = 2 Ví d 3. cos 2+ 2 + ··· + k d u căn √ √ 2 = 2 cos π 2k+1 *) Xét 2+ π 2k+2 2+ 2 + ··· + k+1 d u căn √ 2= π 2+ 2+ 2 + ··· + k d u căn √ 2= 2 + 2 cos π 2k+1 =2| cos Vy |. T đây ta nh n đư c đpcm. k ∈ N ∗ ).. 2 2 π cos n+1 1 π 2 π 2 2 Do đó lim xn = lim n cot n+1 = lim n+1 . s h ng t ng quát xn = n cot n+1 .   x1 = 1  2 Ví d 3.21.. V y xn = n cot n+1 . n = 2. đư c xác đ nh b i: 2xn  xn+1 = . Ta d dàng ki m tra 2 2 π 1 l i kh ng đ nh (∗) b ng phương pháp qui n p toán h c. ta có *) V i n = 1 thì (i) tr thành: 2 = 2. tìm gi i h n đó? π cot 1 4 = 1 cot π . xn + 1 . 3. Ta có: x1 = = 2 1 1 2 2 2 22 2 4 1 π cot 3 22 2 π 1 D đoán. Ch ng minh tương t ta có (ii).20.

cu i cùng là ch ng minh công th c d đoán b ng phương pháp qui n p. 1 1 cos 2 cos 3 √ 2 2 2 n 1 π B ng qui n p ta ch ng minh đư c: xk = xi = 2n . Qua các ví d trên ta th y.3. vi c đưa ra công th c s h ng t ng quát c a dãy s . Ta có: tan = tan( − ) = √ 12 3 4 3−1 π xn + tan π 12 Vi t l i xn+1 . Ta có: x1 = Chú ý 3. 2 i=1 Gi i.  √   x1 = 3  3 √ Ví d 3. 2 i=1 cos k+1 2 n π Suy ra: lim xi = . √ 2= 1 1 2x1 1 = π .6. 3.. ta d đoán đư c qui lu t xác đ nh c a s h ng t ng quát. n = 2. ta xét ti p các ví d sau. Cho dãy s (xn ) đư c xác đ nh: xn + 2 − 3   xn+1 = √ . 6 12 π π π π π Khi đó: x12n+2 = tan( +(12n+1) ) = tan( +nπ+ ) = tan = 1 (đpcm) 6 12 6 12 4 D đoán: xn = tan[ . dư i d ng: xn+1 = π . m t s bài toán vi c ch ra các liên h là không h đơn gi n.. Phương pháp lư ng giác và áp d ng n 121 Tìm lim i=1 xi . T đó.22. sin n+1 π . Gi i. . ta có s h ng t ng quát: xn = tan[ + (n − 1) )].  1 + ( 3 − 2)xn Ch ng minh r ng: x12n+2 = 1 √ √ π π π 3−1 = 2 − 3. các bài toán v gi i h n c a dãy cũng t đó đư c gi i quy t. L i có x1 = tan 6 . V y. sau đó d a vào các phép bi n đ i lư ng giác. hoàn toàn ph thu c vào vi c bi n đ i và đánh d u (coi) s h ng ban đ u x1 là giá tr lư ng giác c a m t góc đ c bi t. K t qu này đư c ch ng minh b ng 6 12 π π qui n p toán h c. x2 = x + 1 = π.1. suy ra: 1 − tan xn 12 π π π π π π π + ) = tan( + 2 ) x2 = tan( + ) và x3 = tan( + 6 12 6 12 12 6 12 π π + (n − 1) )].

.3n−1 4. Gi s (1) đúng v i n = k. n k+1 yn Đ t xn = sin αn . ∀n ∈ N ∗ ..3n−1 π π lim yn = lim cos = cos(lim )=1 n−1 4. ∀n ∈ N ∗ . Trư c h t ta ch ng minh b ng qui n p r ng: x2 + yn = 1(1). ∀n ∈ N∗ α1 1 1 T đây..3n−1 . 2. suy ra: αn = n−1 . . t c là 1 2 x2 + yk = 1. n = 1. m t khác x1 = √ =⇒ sin α1 = √ 3 2 2 π π π π =⇒ α1 = =⇒ αn = . t h th c truy h i yn+1 = .. yn = cos 4 4.3n−1 4. n Th t v y: 2 V i n = 1 thì x2 + y1 = 1. ta có: 2 −4xn+1 + 1 cos αn cos αn+1 = 2 −4 sin αn+1 + 1 2 =⇒ cos αn+1 (1 − 4 sin αn+1 ) = cos αn 2 ⇐⇒ cos αn+1 (4 cos αn+1 − 3) = cos αn ⇐⇒ cos 3αn+1 = cos αn =⇒ 3αn+1 = αn . 2.3 4. V y x2 + yn = 1(1). Ta đi ch ng minh (1).3n−1 π π Suy ra: lim xn = lim sin = sin(lim )=0 4. còn đúng v i n = k + 1. .122 Tr i hè Hùng Vương l n th 6-2010 Ví d 3.23. Cho hai dãy s dương (xn ). đư c xác đ nh:  1   x1 = y 1 = √    2  xn . do αn > 0. V y (1) đúng v i n = k + 1. 3. n = 1. k 2 2 Ta có: 1 = x2 + yk = [xk+1 (4yk+1 − 1)]2 + [yk+1 (4x2 − 1)]2 k+1 k 4 2 2 ⇐⇒ x2 (16yk+1 − 8yk+1 + 1) + yk+1 (16x4 − 8x2 + 1) − 1 = 0 k+1 k+1 k+1 2 4 2 2 ⇐⇒ (x2 + yk+1 − 1) + (16x2 yk+1 − 16x2 yk+1 + 16x4 yk+1 ) = 0 k+1 k+1 k+1 k+1 2 2 ⇐⇒ (x2 + yk+1 − 1)(16x2 yk+1 + 1) = 0 k+1 k+1 2 2 ⇐⇒ x2 + yk+1 = 1. V y xn = sin . yn = cos αn .3n−1 4. h th c (1) đúng.. (yn ). xn+1 = 2 4yn+1 − 1    yn  y  n+1 =  2 −4xn+1 + 1 Tìm gi i h n c a dãy (xn ) và (yn )? 2 Gi i.

7. Tìm nghi m x. Cho x. z ∈ R. y. Cho x. ∀n ∈ N∗ n .3.4. z ∈ R.8. y) = 1− 1 − a2 . Gi i các h phương trình:   2x + x2 y = y 2y + y 2 z = z a)  2  2z + z x = x 2  x3 − 3x = y(3x − 1) y 3 − 3y = z(3y 2 − 1) b)  3 2  z − 3z = x(3z − 1) 1 1 1  3(x + ) = 4(y + ) = 5(z + ) c) x y z  xy + yz + zx = 1   x2 + y 2 = 9 z 2 + t2 = 16 sao cho bi u Bài toán 3. y. Cho x. y. z.6. t c a h :  xt + yz ≥ 12 th c A = x + z đ t giá tr nh nh t. Phương pháp lư ng giác và áp d ng 123 Bài t p Bài toán 3. Bài toán 3. Tìm giá tr nh nh t và giá tr l n nh t c a bi u th c: 2 1 1 + + y(y + + 2) 2 x x x √    a1 = 2 2√ Bài toán 3. y.6.5. Gi i phương trình: √ a) 4x3 + 2 1 − x2 − 3x − 1 = 0 3x 7 b) x + √ = 2−9 4 25x Bài toán 3. Cho dãy s (an ) đư c xác đ nh b i:  2  a n+1 = 2 Tìm s h ng t ng quát c a an f (x. Ch ng √ 1+ 3 minh r ng: 2xy + yz + zx ≤ 2 Bài toán 3. z > 0 và th a mãn đi u ki n x + y + z = 1. th a mãn đi u ki n x2 + y 2 + z 2 = 1. Ch ng 3 xy yz zx minh r ng: + + ≤ z + xy x + yz y + zx 2 Bài toán 3.10.9. th a mãn đi u ki n x2 y 2 + 2yx2 + 1 = 0.

Q(x) là nh ng đa th c. Qx Chúng ta s tìm: . Cho dãy: : Tìm s h ng t ng quát c a an √ a1 = 2 √ an+1 = 2 − an . K y u h i ngh khoa h c các chuyên đ toán h c trong h THPT chuyên 2005. K y u toán h c tr i hè Hùng Vương. NXB Giáo d c 2008.2010 Bài toán 3. 2.mathlinks. Cho dãy s (an ) đư c xác đ nh b i: Tìm lim n i=1 2an an + 1 ai Tài li u tham kh o 1. x2 . Chuyên đ ch n l c lư ng giác và áp d ng. Nguy n Văn M u. T p trí toán h c và tu i tr .ro 6. . Nguy n Văn M u.7 ng d ng phép kh ph ng và đ nh lí Viét vào hình h c 3. 3.124 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 .1 Nguy n Quang H p. http://www. Trư ng THPT Chuyên Nguy n T t Thành Phép kh Cho đa th c f (x) có b c m.mathscope.12. . Chuyên đ ch n l c dãy s và áp d ng.org. 3. đó P (x).7. . Các wedsite toán h c http://www. xn . 4. P (x) Ta xét hàm h u t y = . 5. . NXB Giáo d c 2008. ∀n ∈ N∗  √  a1 = 2  an+1 = Bài toán 3. Gi s f (x) có các nghi m x1 .11.

. Vi c tìm phương trình đa th c v i các h s tính qua các h s c a f (x) nh n y1 ... x2 . Q(xi ) 2) Quan h gi a các yi qua các h s c a f (x). Vì x1 ..   f (x) = 0 P (x)  y= Q(x) Suy ra phương trình đa th c g(y) = 0 c n tìm.7. ...... x2 . ng d ng phép kh và đ nh lí Viét vào hình h c ph ng 125 1) Đa th c b c m nh n yi = P (xi ) .. (am = 0) có m nghi m x1 . ..3....... .. . ... ..3 ng d ng Ta thư ng s d ng nh ng k t qu sau đây: (a) N u đa th c f (x) = x3 − ax2 + bx − c có ba nghi m không âm x1 . .... .2 Đ nh lí Viét Gi s đa th c b c m : f (x) = am xm + am−1 xm−1 + · · · + a1 x + a0 .. 3.. Khi đó ta có  a  x1 + x2 + · · · + xm = − m−1   am   am−2  x1 x2 + x1 x3 + · · · + xm−1 xm = am  .. x3 là các nghi m c a (1) nên theo đ nh lí Viét ta có x1 + x2 + x3 = a x1 x2 + x1 x3 + · · · + x2 x 3 = b x1 x2 x3 = c b √ ≥ 3c 3 . m làm nghi m..7. .. x2 .. ym làm nghi m tương đương v i vi c kh x t h sau... ... 2.... i = 1.7.. .     x x · · · x = (−1)m a0  1 2 m am 3. xm .... x3 thì a ≥ 3 Ch ng minh... .... y2 .

3) nên x1 + x2 + x3 ≥ 3 Vy 1 √ x1 x2 + x2 x3 + x3 x1 2 ≥ 3 x1 x2 x3 3 b √ a ≥ ≥ 3 c. Đi u này ch ng t a là nghi m c a phương trình x3 −(4R+r)x2 +p2 x−p2 r = 0 (1). Tương t b. a + b + c = 2p ab + bc + ca = p2 + r2 + 4Rr T đây suy ra Cách 2: Ta ch ng minh abc = 4pRr a.2010 Mà xi ≥ 0(i = 1. rb . Khi đó b1) a. b. (2) (1) r A 2 a p−a 2 ⇔ b1) Ta có: sin a = = A r2 2R 1 + tan2 1+ 2 (p − a)2 2 tan a3 − 2pa2 + (p2 + r2 + 4Rr)a − 4pRr = 0. n i ti p l n lư t là R. b.theo đ nh lí Viét đ o. rb . b. r và các bán kính các đư ng tròn bàng ti p là ra . rc là ba nghi m c a phương trình: x3 (4R + r)x2 + p2 xp2 r = 0 Ch ng minh. rc . Đ t 2p = a + b + c. 3 3 (b) Cho tam giác ABC có các c nh a. b2) Ta s ch ng minh ra + rb + rc = 4R + r . c các bán kính đư ng tròn ngo i ti p. 2. c là ba nghi m c a phương trình: x3 2px2 + (p2 + r2 + 4Rr)x4Rrp = 0 b2) ra . c cũng là nghi m c a (1).126 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . c là nghi m c a (1) .

3. ng d ng phép kh và đ nh lí Viét vào hình h c ph ng 127 ra rb + rb rc + rc ra = p2 ra rb rc = p2 r Khi đó ra . rc là ba nghi m c a phương trình (2). B C A Th t v y: ra + rb + rc = p(tan + tan + tan ) = 2 2 2 A B B C C A p = [(tan + tan ) + (tan + tan ) + (tan + tan )] 2 2 2 2 2 2 2 B+C C +A A+B sin( sin( ) ) p sin( 2 ) 2 2 = + + A B B C C A 2 cos cos cos cos cos cos 2 2 2 2 2 2 A B C 2 2 2 p cos 2 + cos 2 + cos 2 = B C A 2 cos cos cos 2 2 2 3 + cos A + cos B + cos C =p B C A 4 cos cos cos 2 2 2 B C A 4 + 4 sin sin sin 2 2 2 =p sin A + sin B + sin C A B C = R(4 + 4 sin sin sin ) 2 2 2 = 4R + r.7. Vì r = (p − a) tan b+c−a A A A = tan = R[sin B + sin C − sin A] tan 2 2 2 2 B−C A A A B+C cos − 2 sin cos ] tan = R[2 sin 2 2 2 2 2 A A B−C B+C = 2R cos tan [cos − cos ] 2 2 2 2 A B C = 4R sin sin sin 2 2 2 A B B C C A tan + tan tan + tan tan ) = p2 2 2 2 2 2 2 +) T S = pr = (p−a)ra = (p−b)rb = (p−c)rc = p(p − a)(p − b)(p − c) +) ra rb + rb rc + rc ra = p2 (tan . rb .

Xét y = Kh x t h (2) x+r y+1 hay x = r . S d ng k t qu : ra . yb . yc = là ra − r rb − r rc − r 2Rry 3 − (p2 + r2 − 2Rr)y 2 + 2(p2 − r2 − Rr)y − (p2 + r2 + 2Rr) = 0 Rõ ràng phương trình này nh n ya . ra + r rb + r rc + r ra + r rb + r rc + r Đ tU= + + . x−r y−1 x3 − (4R + r)x2 + p2 x − p2 r = 0 y+1 ta đư c phương trình x=r y−1 ra + r rb + r rc + r . .V = · · . Ch ng minh r ng trong tam giác ABC ta có 2 2 2 2 2 2 (rb + rb rc + rc )(rc + rc ra + ra )(ra + ra rb + rb ) = −( L i gi i. Trong tam giác ABC. rb . yc = 2 ra + ra rb + rb làm nghi m. Khi đó theo đ nh lí p2 + r2 − 2Rr p2 + r2 + 2Rr Viét ta có U = . yb = rc + rc ra + ra . r r 2 2 2 2 Ta tìm phương trình b c 3 nh n ya = rb + rb rc + rc . Ch ng minh r ng V U = 2 và U + V = Rr L i gi i. yb = . 2Rr 2Rr 2 2 p +r Do đó V U = 2 và U + V = Rr Ví d 2.2010 Ta có S 3 = (p − a)(p − b)(p − c)ra rb rc = pr.128 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 .p(p − a)(p − b)(p − c) Do đó ra rb rc = p2 r Ví d 1. ra − r rb − r rc − r ra − r rb − r rc − r p2 + r 2 .V = . rc là ba nghi m c a phương trình x3 − (4R + r)x2 + p2 x − p2 r = 0 Ta tìm phương trình b c 3 nh n ya = nghi m. ra rb rc 3 ra rb rc 2 ) +( ) (ra + rb + rc )2 − ra rb rc (ra + rb + rc )3 . yc là nghi m.

d2 = R2 + 2Rrc . yc là nghi m. p2 = ra rb rc ta đư c r 2 2 2 2 2 2 (rb + rb rc + rc )(rc + rc ra + ra )(ra + ra rb + rb ) = −( ra rb rc 3 ra rb rc 2 ) +( ) (ra + rb + rc )2 − ra rb rc (ra + rb + rc )3 . dc là kho ng cách t tâm đư ng tròn ngo i ti p đ n tâm các đư ng tròn bàng ti p các góc A.3. B. Đ t T = 4R + r. r r Ví d 3. Ch ng minh r ng trong tam giác ABC ta có 11R + 2r ≥ 3 L i gi i. Do đó t h phương trình c x3 − (4R + r)x2 + p2 x − p2 r = 0 y = R2 + 2Rx kh x ta đư c phương trình y 3 − (11R2 + 2Rr)y 2 + (19R4 + 4Rr + 4p2 )y − (R6 + R5 r + 4R4 p2 + 8R3 rp2 ) = 0 19R2 + 4Rr + 4p2 ≥ 3 3 R3 + R2 r + 4Rp2 + 8rp2 . Khi đó d2 = R2 + 2Rra . db . Kh x t h ra x3 − (4R + r)x2 + p2 x − p2 r = 0 yx = x(4R + r − x)2 − p2 r Ta có x = 4R + r − y + p2 . C. yb . G i da . V y ya yb yc = p4 T 2 − p6 − p2 T 3 r.7. ng d ng phép kh và đ nh lí Viét vào hình h c ph ng 129 Ta có ya = (rb + rc )2 rb rc = (4R + rra )2 − p2 r . ta đư c phương trình 4R + r y 3 − (2T 2 − 3p3 )y 2 + (3p4 − 3p2 T 2 + T 4 )y − p4 T 2 + p6 + p2 T 3 r = 0 nh n ya . Thay T = 4R + r = ra + rb + rc . d2 = R2 + a b 2Rrb .

db . Kí hi u r1 .7. Do đó x = . Ch ng minh r ng trong tam giác ABC ta có (a2 + 2Rr)(b2 + 2Rr)(c2 + 2Rr) = 2Rr(ab + bc + ca − 2Rr)2 .4 Bài t p áp d ng Bài t p 1. Đ t AC = x. Ch ng minh r ng: 1− ab 2Rr1 1− bc 2Rr2 1− cd 2Rr3 1− da 2Rr4 = (a + b)(b + c)(c + d)(d + a) (ac + bd)2 L i gi i. c a áp d ng k t qu (a) ta nh n đư c 11R + 2r ≥ 3 19R2 + 4Rr + 4p2 ≥ 3 3 R3 + R2 r + 4Rp2 + 8rp2 Ví d 4.y = Tương t x = cd bc da −1 −1 −1 2Rr3 2Rr2 2Rr4 T h th c cho t giác n i ti p (ac + bd)2 = x2 y 2 ta đư c (ac + bd)2 = a+b c+d b+c d+a · · · hay ab cd bc da −1 −1 −1 −1 2Rr1 2Rr3 2Rr2 2Rr4 1− ab 2Rr1 1− bc 2Rr2 1− cd 2Rr3 1− da 2Rr4 = (a + b)(b + c)(c + d)(d + a) . r3 . (DAB). d2 là các nghi m.130 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 .2010 nh n d2 . r2 . (BCD). . r4 l n lư t là bán kính các đư ng tròn (ABC). (CDA). Cho t giác ABCD n i ti p đư ng tròn tâm O bán kính R. a + b + c + d = 2p.y = . T phương trình nh n ba c nh c a tam giác ABC là nghi m (theo b1) ta a+b có abx = (a + b + x)2Rr1 . (ac + bd)2 3. ab −1 2Rr1 b+c d+a c+d . BD = y.

Khi đó Sn = f (n + 1) − f (1). Có th d đoán hàm f (n) b ng s d ng tích phân. r4 l n lư t là bán kính các đư ng tròn (ABC). Sau đây là m t s ki u áp d ng Đ tính S(n) = a1 + a2 + · · · + an . b i v y. Đ th c hi n yêu c u c a đ u bài. ta thư ng ph i đánh giá ho c rút g n m t t ng. K t th c. Cho t giác ABCD n i ti p đư ng tròn tâm O bán kính R. Cách làm này g i là phương pháp sai phân h u h n (tách s h ng t ng quát). Kí hi u r1 .1 M t s phương pháp thư ng dùng Phương pháp sai phân Trong m t s bài toán ta thư ng ph i x lí các t ng liên quan đ n các s h ng c a m t dãy s cho trư c. ta tìm f (n) sao cho an = f (n + 1) − f (n). r2 . Phương pháp sai phân t ra r t hi u qu khi gi i quy t các v n đ này. (DAB). n u ∆f (k) := f (k + 1) − f (k) = nk thì f (k) ph i có b c k + 1. (CDA). Ta bi t tích phân c a đa th c b c k là đa th c b c k + 1. Đàm Văn Nh . Ch ng minh r ng: bc + ad r1 r3 = a) r2 r4 ab + cd b) r1 + r3 = r2 + r4 . (BCD). NXB Giáo d c. Trư ng THPT Chuyên B c Giang 3.8. 3. r3 .Dãy s và m t s tính ch t 131 Bài t p 2. Tài li u tham kh o 1. . phép kh và ng d ng.8 Dãy s và m t s tính ch t Vũ Th Vân.

Cho dãy s (xn ) xác đ nh b i x1 = Tính [S2010 ] bi t S2010 = Hư ng d n. M t khác d th y (xn ) tăng. v i a là s dương cho trư c. xn+1 = x2 + xn . ∀n ≥ 3 hay S2010 > 1. Cho dãy s (xn ) xác đ nh như sau x2 x1 = 1. 16 Nh n xét. ∀n ≥ 1. x1+1 x2+1 xn+1 Hư ng d n. Ví d 3. 1 1 − xn xn+1 . 4 1 . T công th c truy h i. xn+1 = n + xn .132 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 .25. x1 + 1 x2 + 1 x2010 + 1 x2011 21 x3 = > 1 suy ra xn > 1. a x1 x2 xn Đ t un = + + ··· + . ∀n ≥ 3. ta có xn =a xn+1 suy ra un = a 1 1 − x1 xn+1 =a 1− 1 xn+1 . Ch ng minh r ng lim un = a. x2 = . Ví d 3. T công th c truy h i ta có 1 xn+1 Do dó S2010 = 2 − 1 = 1 1 1 1 1 − ⇒ = − xn x n + 1 xn + 1 xn xn+1 3 < 2.2010 Các hàm r i r c không có nguyên hàm. V y [S2010 ] = 1. ta có th đánh giá t ng b ng các b t đ ng th c tích phân. Ta có th t ng quát bài này dư i d ng: 1) Ch ng minh r ng [Sn ] = 1. n 2 1 1 1 + + ··· + . ho c 2) Ch ng minh r ng lim Sn = 1.24. ∀n ≥ 1.

Như v y. m t m t do (xn ) tăng và x1 = 1. trư c h t v m t ki n th c chúng ta c n n m đư c các công th c lư ng giác. ch ng h n a = 2010.26. kĩ thu t này đôi khi còn đòi h i m t chút nh y c m toán h c. ta đư c k t qu tương ng. v i A h u h n. a Mâu thu n. D u hi u đ ta có th nghĩ đ n phương pháp này là: trong bài toán có công th c g i nh đ n công th c lư ng giác. dãy s (xn ) là dãy tăng nhưng không b ch n trên nên 1 lim xn = ∞ hay lim = 0. đ c bi t trong vi c xét tính tu n hoàn. Yêu c u c a kĩ thu t này. π). 2xn+1 = 3 − 3x2 − xn . T đó suy ra đi u ph i ch ng minh. Ta có th thay a b ng b t kì m t s c th nào. tính ch t c a các hàm s lư ng giác. Cho dãy s (xn ) tho mãn |x1 | < 1.8. 1 Khi đó. Ho c ta có th đưa ra yêu c u ch ng minh un < a. Ví d 3. T gi thi t |x1 | < 1 và công th c truy h i cho dư i d ng 1 hàm s xn+1 = f (xn ) v i f (x) = 3 − 3x2 − xn . ∀n ≥ 1. n a) Tìm đi u ki n cho x1 đ t t c các s h ng c a dãy s đ u dương? b) Dãy s trên có tu n hoàn không? Hư ng d n.3. xn Nh n xét. g i cho ta nghĩ đ n phép n 2 th lư ng giác v i cách đ t x1 = cos φ. . a A2 chuy n qua gi i h n trong công th c truy h i ta có A = + A ⇒ A = 0. φ ∈ (0. N u xn b ch n trên thì t n t i lim xn = A. T đó chúng ta có th kh o sát đư c các tính ch t đ c bi t c a dãy s đó. Dãy s và m t s tính ch t 133 D th y (xn ) tăng. gi thi t ho c k t lu n gi ng v i tính ch t hàm lư ng giác như tính b ch n hay tính tu n hoàn. x2 = +1 > 1 nên A > 1. Phép th lư ng giác Nhi u dãy s v i công th c ph c t p có th tr thành các dãy s đơn gi n nh phép th lư ng giác. Ngoài ra. ∀n. M t khác.

Đ t α = cos ϕ. ta tìm đư c xn+1 = cos φ − .2011 S p x p l i th t Th thu t này thư ng đư c áp d ng trong các boán liên quan đ n b t đ ng th c trong dãy s . β = sin ϕ. n+1 n+1 T đi u ki n a2010 = b1 .134 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . 2. (bn ) đư c xác đ nh b i a1 = α. thu đư c k t qu : a2 + b2 = (α2 + β 2 )n+1 . 2nπ > 0. Hư ng d n. (4k + 1)π tương ng có 2011 b (α.28. ∀n ≥ 1. Theo quy n p.666. ∀m = n. 2π]). β). an+1 = αan − βbn . b1 = β. T đó tìm đư c φ suy ra x1 . (ϕ ∈ [0. b2010 = a1 . T n t i hay không m t dãy s th c xn tho mãn đi u ki n a) |xn | ≤ 0.27. T gi thi t. ta đư c an = cos(nϕ). bn = sin(nϕ). 3 Như v y. ∀n ∈ N∗ . 1 1 b) |xm − xn | ≥ + . m i s h ng c a dãy s là Khi đó x2 = m t hàm s lư ng giác ph thu c n. bn+1 = βan + αbn . Khi các s có th t thì chúng có nh ng tính ch t đ c bi t mà m t dãy b t kì không có. Hai dãy s (an ).2010 1 √ 2π 3 sin φ − cos φ = cos φ − . β) tho mãn a2010 = b1 . a) xn > 0. Ví d 3. b2010 = a1 suy ra α2 + β 2 = 1. ∀n ⇔ cos φ − 3 b) Dãy đã cho tu n hoàn. Ví d 3. Sau đó tìm ϕ sao cho cos(2010ϕ) = sin ϕ sin(2010ϕ) = cos ϕ Đáp s ϕ = . Có bao nhiêu c p (α. n(n + 1) m(m + 1) . ∀n. dãy s tr nên đơn gi n hơn r t nhi u. 2 3 2nπ B ng quy n p.

ik (ik + 1) iN (iN + 1) i1 (i1 + 1) Vì i1. Khi đó |xiN − xi1 | = xiN − xi(N −1) + · · · + |xi2 − xi1 | ≥ 1 iN (iN + 1) N + 1 i(N −1) (i(N −1) + 1) ··· 1 1 + i2 (i2 + 1) i1 (i1 + 1) =2 k=1 1 1 1 − − = A(N ). Phương pháp quy n p Đ i v i bài toán ch ng minh tính ch t c a dãy s mà tính ch t đó là m nh đ P (n). . . Cho dãy s (an ) xác đ nh: a1 = 1. V y không t n 3 N +1 t i dãy s tho mãn yêu c u. Dãy s và m t s tính ch t 135 Hư ng d n.. xN theo th t tăng d n xi1 ≤ xi2 ≤ · · · ≤ xiN . i2. N nên N A(N ) = 2 k=1 1 1 1 − − k(k + 1) iN (iN + 1) i1 (i1 + 1) − 1 iN (iN + 1) i1 (i1 + 1) 1 4 2 1 − = − .3.8. a2 = −1..3 3 N +1 1 − =2 1− 1 N +1 1 ≥2 1− N +1 4 M t khác |xiN − xi1 | ≤ |xiN | + |xi1 | ≤ 2. ta s p l i các s x1 .13) . 3 4 2 Ch n N đ l n sao cho − > 2. ta c n ph i ch ng P (n) đúng v i ∀n ≥ n0 . Mâu thu n. . thì phương pháp ch ng minh b ng quy n p l i r t hi u qu . . 666.2 2. an+1 = −an − 2an−1 .. Gi s t n t i dãy s như v y. V i m i s nguyên dương N . − 1.0. Ch ng minh r ng v i ∀n ≥ 2 ta luôn có 2n+1 − 7a2 = (2an + an−1 )2 .. iN là m t hoán v c a 1. Ví d 3.29. 666 < .. .. n−1 (3. . 2. trong đó n0 là s t nhiên cho trư c. ∀n ≥ 2.0.

áp d ng phương pháp quy n p. Đi u ph i ch ng minh (Đpcm). . V i n = 2 ta có 23 − 7 = (−2 + 1)2 .30. . nghĩa là ch ng minh t x1 x2 · · · xn xn+1 = 1 suy ra x1 + x2 + .13) đúng v i n = 2. (3.136 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 .14) . . . x1 Đ ng th c x y ra khi x1 = 1 hay x1 = x2 = 1. đây n ≥ 2. n Suy ra (3. n−1 Ví d 3. .13) đúng v i k = n + 1.2010 Hư ng d n. ta có (x1 − 1)2 ≥ 0 ⇒ x2 + 1 ≥ 2x1 ⇒ x1 + 1 1 ≥ 2 ⇒ x1 + x2 ≥ 2. Chú ý. xn là nh ng s th c dương.13) đúng v i ∀k ≥ n.15) (3. ta c n ch ng minh x1 x2 = 1 suy ra x1 + x2 ≥ 2. 2. . K t lu n c a bài toán trên có th phát bi u: Ch ng minh r ng ∀n ≥ 2 ta luôn có 2n+1 − 7a2 là m t s chính phương. Gi s (3. Hư ng d n. . Ch ng minh r ng n u x1 x2 · · · xn = 1 thì x1 + x2 + . x2 . Th t v y. . suy ra (3. + xn ≥ n v i ∀n = 1. Khi đó: (2an+1 + an )2 = (−2an − 4an−1 + an )2 = (−an − 4an−1 )2 = a2 + 8an an−1 + 16a2 n n−1 = 2(4a2 + 4an an−1 + a2 ) + 14a2 − 7a2 n n−1 n−1 n = 2(2an + an−1 )2 + 14a2 − 7a2 n−1 n = 2(2n+1 − 7a2 ) + 14a2 − 7a2 n n−1 n−1 = 2n − 7a2 . S d ng phương pháp quy n p. . V i n = 2. Gi s m nh đ đúng v i n ≥ 2. Cho x1 . . + xn + xn+1 ≥ n + 1. Ta s ch ng minh đúng cho n + 1. .

Dãy s và m t s tính ch t 137 T (3. Trong các s có s l n hơn 1.3.14) cho ta hai trư ng h p: • T t c các s đ u b ng nhau x1 = x2 = · · · = xn+1 = 1. thì cũng có s nh hơn 1. Do gi thi t quy n p đúng v i n. . . xn+1 > 1. Cho dãy s (ck ) v i 0 < ck < 1.17) (3. yn = i=1 (1 − ci ). + xn ≥ n.18) n→+∞ lim ci i=1 = +∞ Ch ng minh. . + xn+1 = y1 + x2 + .. k = 1. Khi đó ta có y1 x2 · · · xn = 1 v i y1 = x1 xn+1 . + xn + xn+1 − y1 + x1 ≥ n + xn+1 − y1 + x1 = (n + 1) + xn+1 − y1 + x1 − 1 = (n + 1) + xn+1 − x1 xn+1 + x1 − 1 = (n + 1) + (xn+1 − 1)(1 − x1 ) ≥ n + 1 do x1 < 1. . + xn + xn+1 = n + 1. Khi đó x1 + . Khi đó x1 + x2 + . nên ta có y1 + x2 + . xn+1 > 1.1..16) (3.. • Không ph i các s đ u b ng nhau. Xét các dãy s n n xn = i=1 (1 + ci ) . . 2. Đpcm S d ng đ nh lý v gi i h n tương đương Đ nh lý 3. .8. . . 3. Khi đó ba đ ng th c sau là tương đương lim xn = +∞ lim yn = 0 n n→+∞ n→+∞ (3. Ch ng h n x1 < 1..

Nhưng vì lim n→+∞ (1 + ci ) = +∞ nên theo nguyên lý k p ta có i=1 n n→+∞ lim (1 − ci ) = 0 i=1 (đpcm. a2 . hay (3. n ci < M v i 0 < M < +∞.18). Khi đó i=1 n (1 + ci ) < i=1 n→+∞ 1 1+ n n n ci i=1 < 1+ M n n < eM .. vô lý vì lim xn = +∞.16).16) ⇒ (3.16) ⇒ (3. n n Đi u này là hi n nhiên vì i=1 (1 + ci ) > i=1 ci .18) ⇒ (3. 2 i=1 n Suy ra lim • n→+∞ ci = +∞.17). . • Ch ng minh (3. Nh n xét r ng ng v i b n s b t kì a1 . an v i 0 < ai < 1 b ng quy n p ta d dàng ch ng minh đư c n n ai > 1 − i=1 n i=1 (1 − ai ).17) ⇒ (3. i=1 Ch ng minh (3.2010 • Gi s Ch ng minh (3.18). Ta có n n n 1> i=1 n (1 − c2 ) i = i=1 (1 + ci ) i=1 (1 − ci ). 2 i=1 T đó ta có n n ci > 1 − i=1 n 1 (1 − ci ) > .18) đư c ch ng minh.138 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 ..) . • Ch ng minh (3.. Do lim n→+∞ (1 − ci ) = 0 nên ng v i m i m luôn t n t i n > m sao cho i=1 1 (1 − ci ) < .

V y lim k n→+∞ ci = +∞. u1 + u2 + · · · + ui 1 − c1 = . suy ra 0 < ci < 1. Do đó t n t i k ∈ N đ i=1 k i=1 ui 1− ui+1 = i=1 ci > 2010. Do (un ) là dãy tăng nên 0 < 1− M t khác. Ch ng n→+∞ minh r ng v i a > 0 cho trư c. Cho dãy s th c dương (un ) th a mãn lim un = +∞. Ví d 3. Nh n xét: Ta có th thay s 2010 b ng m t s th c dương b t kì mà không thay đ i l i gi i.20) Hư ng d n. n→+∞ Ch ng minh r ng t n t i k ∈ N sao cho u1 u2 uk + + ··· + < k − 2010. v i i ≥ 2.19) ⇔ k − uk u1 u2 + + ··· + u2 u3 uk+1 k (3.31. Vì ui > 0 nên 0 < ci < 1 và u1 + u2 + · · · + ui u1 + u2 + · · · + ui−1 .3. t n t i k ∈ N sao cho k i=1 ui > a. Dãy s và m t s tính ch t 139 Ví d 3. ui+1 ui+1 n (1 − ci ) = i=1 i=1 ui u1 = ui+1 un+1 n ti n d n t i 0 khi n → +∞. Đ t ci = ui . u1 + u2 + · · · + ui (3. (3.8. u2 u3 uk+1 Hư ng d n. Cho dãy s th c dương tăng (un ) th a mãn lim un = +∞.32. ta có n ui ui < 1.19) > 2010 ⇔ i=1 1− ui ui+1 > 2010. Đ t ci = 1− . Th c ch t bài toán này ch ng minh n n→+∞ lim 1− i=1 ui ui+1 = +∞.

liên quan đ n đ ng th c. u1 + u2 + · · · + ui 3. Ngoài ra. ch ng h n cho a = 2010.. có th là tính ch t v s h c. ta cũng hay s d ng các phương pháp khác như ph n ch ng.2 Ch ng minh tính ch t c a dãy s Tính ch t c a dãy s r t đa d ng. vì ui > 0 và lim un = +∞. b t đ ng th c. ta thư ng áp d ng m t s phương pháp đã trình bày trong ph n trư c. Tính ch t s h c c a dãy s thư ng liên quan đ n s h ng là s nguyên trong dãy s đó. V i nh ng bài ch ng minh tính ch t c a dãy s . b i vì b n ch t c a nó là n n→+∞ lim i=1 ui = +∞.. ho c m t s s h ng nguyên. Xét dãy s (xn ) xác đ nh như sau tính ch t chia h t. (3. l i gi i không thay đ i. chính x1 = x2 = 1. có th có t t c các s h ng đ u là s nguyên (dãy s nguyên). đ ng dư. nguyên t cùng nhau.. Ta có th cho a m t giá tr dương c th nào đó. v gi i tích.2010 Suy ra n (1 − ci ) = i=1 u1 u1 + u2 + · · · + un n→+∞ ti n d n t i 0 khi n → +∞... tính ch t đó đư c th hi n phương. Trong dãy s . Đpcm Nh n xét. xn+2 = 14xn+1 − xn − 4. Ví d 3.8. tuy n tính hóa phương trình sai phân.. n n Do đó lim n→+∞ ci = +∞ hay t n t i k ∈ N đ i=1 i=1 ci > a.33.140 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . Tính ch t s h c Gi i thi u v tính ch t s h c S h c liên quan đ n s nguyên.. tính tu n hoàn..21) .

x2 = 1 − u2 ... ta ch ng minh xn = u2 b ng phương pháp quy n p. Dãy s và m t s tính ch t 141 Ch ng minh r ng v i m i n. Xét dãy s u1 = u2 = 1. Chính vì v y. Ví d 3. nguyên lý Diriclet.. Đpcm n Dãy s nguyên Như đã nói trên.34. Cho dãy s nguyên g m n + 1 s : a1 . un+2 = 4un+1 − un . an+1 . s nguyên t . chúng ta c n bi t thêm nh ng k t qu c a s h c v tính ch t chia h t. n+1 k Th t v y. b n ch t bài toán l i là bài toán s h c. n Th t v y. đ ng dư. Ta có un+2 un − u2 = (4un+1 − un )un − u2 = un+1 (4un − un+1 ) − u2 n+1 n+1 n = un+1 un−1 − u2 = · · · = u3 u1 − u2 = 2.. ngoài nh ng ki n th c v dãy s . ta có xn+1 = 14xn − xn−1 − 4 = 14u2 − u2 − 2(un−1 un+1 − u2 ) n n−1 n = 16u2 − 8un−1 un + u2 = (4u2 − un−1 )2 = u2 . b i s chung nh nh t. dãy s nguyên có liên quan r t nhi u đ n tính ch t s h c c a dãy s . 2n]. Ti p theo. các s h ng c a nó n m trong đo n [1. xn là s chính phương.. 2 n ∀n.3. Ch ng minh r ng t n t i hai s h ng c a dãy s trên sao cho s này chia h t cho s kia. đ c bi t là ch ng minh s t n t i hay không t n t i c a m t đ i tư ng tho mãn m t đi u ki n nào đó.. là nguyên lý r t đơn gi n nhưng l i vô cùng h u hi u trong các bài ch ng minh. ư c s chung l n nh t. ta có x1 = 1 − u2 . 1 2 Gi s xk = u2 v i m i k ≤ n. Hư ng d n. Ch ng h n. n+1 n n−1 n Như v y ta có xn = u2 v i m i n. Hư ng d n . Trong nhi u trư ng h p dãy s ch là b ngoài. h p s . Ta ch ng minh xn+1 = u2 . . a2 .8.

gi s a1 là s nh nh t c a dãy s đã cho.. Ch ng minh r ng 2n m i s h ng c a dãy s đ u l n hơn . . các s h ng c a nó n m trong đo n [1.. M t dãy s truy h i tuy n tính v i h s nguyên và các s h ng đ u đ u nguyên thì dãy s đó là dãy s nguyên. Th t v y. . 3.35.. gi s a1 < . j. 3 Hư ng d n Không làm m t tính t ng quát.. Cho dãy s nguyên g m n s : a1 . . Ch ng minh r ng m i s trong 2010 s đó đ u l n hơn 1340". aj ] > 2n v i m i i = j. cho n = 2010. 2n]. an+1 = 2an + Hư ng d n. a2 . tho mãn b i s chung nh nh t c a hai s b t kì luôn l n hơn 4020..2010 Do các s ai đ u là các s nguyên dương nên chúng đ u có th vi t đư c dư i d ng ai = 2si ri .. Ví d 3. m i s h ng c a dãy s (an ) xác đ nh b i a0 = 1. ta có th phát bi u bài toán sau. Ch ng minh r ng. 2n − 1.36. v i ri là s l . n . Đi u đó mâu thu n v i k t qu bài toán trên. a2 . Vì dãy (an ) có n + 1 s nên theo nguyên lý Diriclet t n t i 2 s k. an đ u không l n hơn 2n và không có s nào là b i c a s nào do [ai . an . ta có bài toán tương ng. Ch ng h n.. aj sao cho m t trong hai s chia h t cho s còn l i.142 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . 2n 2n Ta ch c n ch ng minh a1 > . Ta có n + 1 s 3 3 2a1 .. Nhưng có dãy s mà công th c truy h i phi tuy n tính (có phân th c. Nh n xét. Ví d 3. tho mãn [ai . 3a1 . 3a2 − 2 đ u nguyên. aj ] > 2n v i m i i = j. Khi n m t s c th . có căn th c) mà các s h ng c a nó v n nguyên. k = j sao cho rk = rj hay dãy s đã cho t n t i hai s ak . Các s ri ch có th nh n n giá tr 1.. " Cho 2010 s nguyên dương không l n hơn 4020.

Trư c h t ta ch ra an ∈ Z.23) thay n l n lư t b ng m + 2 và m + 1 ta đư c ⇒ a2 + a2 + a2 = 2am+2 am+3 am+1 + 1. ta ch ng minh 2(1+an ) là s chính phương.972 − 1.8. n−1 n √ Ch ng minh r ng v i m i n. Ta g i l là ph n không chính phương c a x. an+1 = an an−1 + (a2 − 1)(a2 − 1). Cho dãy s (an ) xác đ nh như sau a1 = a2 = 97. n+1 n Thay n b ng n + 1 ta đư c a2 − 4an an−1 + a2 + 2 = 0. n+1 n n−1 T (3. mà a0 = 1. (3. V i x ∈ N không chính phương b t kì.37. Dãy s và m t s tính ch t 143 Chuy n v bình phương công th c truy h i c a dãy s ta đư c a2 − 4an an+1 + 4a2 = 3a2 − 2 n n n+1 ⇔ a2 − 4an an+1 + a2 + 2 = 0. Theo n vieet ta có an+1 + an−1 = 4an hay an+1 = 4an − an−1 .3. a1 = 3 là các s nguyên. theo quy n p t t c các s h ng trong dãy đ u là các s nguyên. V y.22) Hư ng d n. n−1 n Suy ra an−1 . T công th c truy h i suy ra an+1 − an an−1 = (a2 − 1)(a2 − 1) n−1 n ⇒ a2 − 2an+1 an an−1 + a2 a2 = a2 a2 − a2 − a2 + 1 n+1 n n−1 n n−1 n n−1 ⇒ a2 + a2 + a2 = 2an+1 an an−1 + 1. v i l là ư c c a x và l không chính phương. an+1 là nghi m c a phương trình x2 − 4an x + a2 + 2 = 0. Và cu i cùng là đưa ra đi u ph i ch ng minh. m+3 m+2 m+1 (3. s 2 + 2 + 2an là s chính phương. Ví d 3. ta luôn có x = k 2 l. Ti p theo. Ta có a3 = 2.24) (3.23) .

a3 − 1 có ph n không chính phương là 6). T (3. a3 + 1 là 2.27) (3. a3 ∈ N∗ ⇒ an ∈ N∗ . tr v v i v c a (3. T (3. a2 + 1. do đó b ng quy n p ta thu đư c ph n không chính phương c a an + 1 là 2 v i ∀n ∈ N∗ .30) .24) và (3.27) ta thu đư c (am+3 − 1)(am − 1) = (am+2 − am+1 )2 .25) ta đư c a2 − a2 = am+2 am+1 (am+3 − am ) m+3 m ⇒ am+3 + am = 2am+1 am+2 (t gi thi t d suy ra dãy s (an ) tăng nên am+3 − am > 0).26) và (3.26) và (3. Vì v y ph n không chính phương c a (am+3 + 1) và (am + 1) là b ng nhau. (3.28) Như v y tích c a (am+3 + 1) và (am + 1) luôn là m t s chính phương.24) ta có am+3 (am+3 − 2am+1 am+2 ) + a2 + a2 − 1 = 0 m+2 m+1 ⇒ am+3 am + 1 = a2 + a2 . (3. 2 L p lu n như trên ta đư c an − 1 = 6ln (do a1 − 1.26) (3. ta có 2 2 2 6lm + 2 = 2km ⇔ (km + 1)(km − 1) = 3lm . V y 2 an + 1 = 2kn .29) M t khác.2010 ⇒ a2 + a2 + a2 = 2am+2 am am+1 + 1 m m+1 m+2 Tr v v i v c a (3. Khi đó.25) (3.28) ta đư c 2 2 km+3 km = km+1 + km+2 − 1. a2 − 1. Chú ý là ph n không chính phương c a a1 + 1. Vì a1 .144 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . m+2 m+1 T (3.27) suy ra (am+3 + 1)(am + 1) = (am+2 + am+1 )2 . (3. a2 .

t phương trình Pell x2 − Dy 2 = k. ta có th xây d ng dãy s nguyên t l i gi i c a phương trình nghi m nguyên. đây. gi s nó có nghi m không t m thư ng (x0 .. ta ph i s d ng nhi u tính ch t s h c như tính ch t chia h t. Khi đó ta có n an−1 a2 + 2 bài toán: "Cho dãy s (an ) xác đ nh b i a0 = 1. an đ u có d ng 4k + 1. Đpcm Rõ ràng. y0 ). n 2 yn+1 = ayn + b Dyn + k và như v y đã xu t hi n hai dãy s nguyên đư c cho b i công th c không nguyên. T đó ta có th tìm đư c xn+1 = axn + b D(x2 − k). sau đó ch ng minh 2 + 2an là s chính phương r i m i ch ng minh yêu c u bài toán. Khi đó hai dãy s (xn ). chia có dư.. L i t (3.3. nên an+1 = n . . Dãy s và m t s tính ch t 145 B ng quy n p k t h p v i (3. n a2 + 2 Theo đ nh lí Vieet thì an+1 an−1 = a2 + 2.29) b ng quy n p ta th y km luôn có d ng 6q + 1 nên km + 1 ph i có d ng 2b2 . Suy ra km là s l . yn+1 = bxn + ayn thì (xn ). an+1 = n . Như v y. nên (km + 1) và (km − 1) đ u có ư c là 2. Ch ng h n. (yn ) xác đ nh b i xn+1 = axn + bDyn . tính ch t v s chính phương. Vì v y 2 + √ √ 2 + 2am = 2 + 2. a1 = 3. b là nghi m cơ s c a phương trình liên k t v i nó x2 − Dy 2 = 1. v i ví d này.30) suy ra m t trong 2 s (km + 1) và (km − 1) có d ng 2b2 s còn l i là 6c2 . M t khác. a. (yn ) là nghi m c a phương trình x2 − Dy 2 = k. T (3. đ u tiên ta ph i ch ng minh dãy s (an ) là dãy s nguyên. ta cũng có th t o ra dãy s nguyên xác đ nh b i công th c truy h i mà có phân s t phương trình b c hai: x2 − 4an x + a2 + 2 = 0 như sau.2b2 = 4b2 .2km = 2 + 2km = 2.. Ch ng an−1 minh r ng an nguyên v i m i n".26) ta d dàng ch ng minh đư c v i ∀n.8. Đ gi i bài toán này ta có th dùng phương pháp tuy n tính hoá phương trình sai phân.

n Bài toán 3. a3 = 24. bn = 6bn−1 − 8bn−2 .14. an−2 an−3 Ch ng minh r ng.38. un+1 = aun − un−1 .2010 Ví d 3. ta đư c bn = 4n − 2n . b2 = 12. ∀n ≥ 2. an = 6a2 an−3 − 8an−1 a2 n−2 n−1 .146 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . T công th c truy h i ta có an−1 an−2 an =6 −8 . m i n. u2 = β 2 . T công th c truy h i ta có an+1 an−1 − a2 = c.13. Cho dãy s (un ) xác đ nh như sau u1 = α. u2 = β. a2 + a2 + c 0 1 là các s nguyên thì an nguyên a0 a1 a2 + c n . Ch ng minh r ng xn là s chính phương v i m i n. an−1 an−2 an−3 an+1 . a1 và v i m i n. n a2 + a2 + c 1 T đó suy ra an+1 = 0 an − an−1 . Ch ng minh r ng un+1 un−1 − u2 = aαβ − α2 − β 2 . Cho dãy s (xn ) xác đ nh như sau x1 = α2 .15. Cho dãy s (an ) xác đ nh như sau a1 = 1. a2 = 2. n u a0 . Bài toán 3. an nguyên và an chia h t cho n. ta có b1 = 2. a0 a1 Bài t p Bài toán 3. Đ t bn = . Hư ng d n. an−1 Hư ng d n. (Bulgari 1978) Cho dãy s (an ) th a mãn an+1 = Ch ng minh r ng. xn+1 = (a2 + 2)xn − xn−1 − 2(aαβ − α2 − β 2 ). Gi i phương trình an sai phân tuy n tính này.

. Tính ch t gi i tích Tính ch t gi i tích c a dãy s đư c th hi n tính b ch n..16. . . . c p s nhân. Hay an+1 . các bi u th c ch a . .3. Cho dãy s (an ) xác đ nh như sau a1 = k + 1. Dãy s và m t s tính ch t 147 . Khi đó ta có an+1 = (4n − 2n )an = 2n (2n − 1)an . Đpcm . . Ta s ch ng minh (am . Th t v y. hay phân kì.. (am . . an ) = 1. .. a1 ) = 1. ta s ch ng minh an+1 .a1 . .n . + 1). 1 ≤ k ≤ n − 1 < m − 2. an+1 . . ak ) = 1∀k ≤ n − 1 ⇒ (am .. a2 . M t khác an+1 = 2n (2n − 1)an .p. Rõ ràng a1 . . ⇒ an+1 . quy lu t c a dãy s như c p s c ng. . .. .(n Bài toán 3.. ⇒ an−1 an−2 .3.(n N u (n + 1) là h p s thì (n + 1) phân tích thành tích các s nguyên t p nh hơn n. ta có . an−1 an−2 .d.Ngoài ra tính ch t gi i tích c a dãy còn th hi n các s h ng c a dãy s .1. N u (n + 1) là s nguyên t thì (2n − 1).n. Rõ ràng (am . + 1).d . ⇒ k . Ta có am .. Hư ng d n. Ta ch c n ch ng minh v i m > n. Gi s an . .d. . an ) = 1.(n . an . . a3 .k. v i m > n ta có: am − k = a2 − kam−1 = am−1 (am−1 − k) m−1 = am−1 am−2 .2. + 1). v i p . ⇒ an − k . tính tăng gi m. + 1) (Đ nh lý Fermat) nên .d . an+1 = a2 − kan + k. . Gi s (am .an (an − k) = am−1 am−2 . Gi s (am ..a1 ) = 1 ⇒ d = 1. Cho k ∈ N∗ ... an ) = d. . n Ch ng minh r ng ∀m = n.(n . ∀n ∈ N∗ . .d .8. n ≥ 3. nguyên t nh hơn b ng n. theo gi thi t . an ) = 1. ak ) = 1. . (am . tính h i t (am . an .a1 . ∀k ≤ n ⇒ an+1 . Th t v y.

∀k ≥ 3. 2 T đó f2k−3 = f2k−2 f2k−4 + (−1)2k−4 .31) Ta có u3 = 2 = 1 + 1 = f1 + f2 = f3 . un+1 = un (u2 − 2) − u1 .31) đúng v i n = 3. Ch ng minh Sn h i t . Gi s (3. ∀n ≥ 1. 4 4 ⇒ Sn = n i=1 arccotui = Ví d 3. ∀n ≥ 2.31) đúng v i n + 1. fn+1 = fn + fn−1 . (3. 3π 3π − arccotf2n−2 . Hư ng d n. f2k−2 − f2k−4 Suy ra arccotuk = arccotf2k−3 = arccot f2k−2 f2k−4 + 1 f2k−2 − f2k−4 = arccotf2k−4 − arccotf2k−2 . (3. Th t v y. Tìm gi i h n c a Sn .31) đúng v i ∀k ≤ n. .2010 Ví d 3. u1 = .40. ta có un+1 = 3un − un−1 = 3f2n−3 − f2n−5 = 2f2n−3 + f2n−4 = f2n−3 + f2n−2 = f2n−1 . Đ t Sn = n i=1 arccotui .148 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . 2 Mà dãy Phibonacci (fn ) có tính ch t fn = fn+1 fn−1 + (−1)n−1 (d dàng ch ng minh b ng quy n p). [un ] = 2 2n −(−1)n 3 . (3. ∀n ≤ 2. V y lim Sn = . Ta ph i ch ng minh. Ta s ch ng minh b ng quy n p un = f2n−3 . G i (fn ) là dãy Phibonacci tho mãn f1 = f2 = 1. un+1 = 3un − un−1 . n−1 2 CMR v i ∀n ≥ 1. Cho dãy s (un ) tho mãn đi u ki n 5 u0 = 2. Cho dãy s (un ) tho mãn đi u ki n u1 = u2 = 1. ∀k ≥ 3 hay f2k−3 = f2k−2 f2k−4 + 1 .39.

Ta ch ng minh an+1 = 2an + (−1)n . a1 = 1 nên ak đ u nguyên. T n t i dãy s nguyên dương 1 = k1 < k2 < · · · < kn < · · · th a mãn n i=1 aki − aki−1 .32) V i k = 0. ta có un+1 = un (u2 − 2) − n−1 5 2 5 2 5 2 n = (2an + 2−an )[(2an−1 + 2−an−1 )2 − 2] − = (2an + 2−an )(22an−1 + 2−2an−1 ) − = (2an + 2−an )(2an −(−1) = 22an +(−1) + 2(−1) = 2an+1 + 2−an+1 . Ta đ t ak = 3 Vì a0 = 0. k ≥ 0. Ta ph i ch ng minh (3. Ta ch ng minh b ng quy n p công th c sau un = 2an + 2−an . 2k − (−1)k . Dãy s và m t s tính ch t 149 Hư ng d n. ta có ∀n ≥ 1. Gi s (3.32) đúng v i k = n + 1.32) đúng v i k = n − 1 và k = n. n ≥ 0. b ch n thì dãy a2 a3 an Ví d Hư ng d n. Th t v y. [un ] = [2an + 2−an ] = 2an . Trư c h t ta ch ng minh B đ . aki − aki−1 2 ≥ aki 3 .do 0 < 2−an < 1.8. 1 d th y. n ≥ 0. Ch ng minh r ng n u (an ) là dãy s dương tăng ch t và không an − an−1 a2 − a1 a3 − a2 + + ··· + không b ch n. chúng ta có th xây d ng dãy (kn ) th a mãn như sau.41.33) không b ch n.3. aki (3. (3. 3. Th t v y. n n−1 n−1 5 2 )− 5 2 + 2(−1) n−1 −a n + 2−(−1) n−1 + 2−2an −(−1) − Như v y.

2 .2010 Gi s đã xây d ng đư c 1 = k1 < k2 < · · · < kn−1 . Đpcm Tính tu n hoàn c a dãy s Đ nh nghĩa 3. Khi đó. ck .. S s như v y đư c g i là chu kì c a dãy. đ ch ng minh m t dãy s là tu n hoàn không nh t thi t ph i xác đ nh chu kì cơ s c a nó. a2 . G i rn là s dư trong phép chia an cho m. ck+1 là nh ng s nguyên. ta có ak − aki+1 −1 aki +1 − aki aki +2 − aki +1 + + · · · + i+1 aki +1 aki +2 aki+1 ak − aki+1 −1 ak − aki ak +1 − aki ≥ i + · · · + i+1 ≥ i+1 .. c2 . m) = 1 thì dãy (rn ) trên tu n hoàn. m ≥ 2 và dãy s nguyên (an ) tho mãn an+k = c1 an+k−1 + c2 an+k−2 + · · · + ck an + ck+1 . T đó ta 3 .1.33) luôn l n hơn ho c b ng đư c chu i (3. Vì ak không b ch n nên luôn t n t i môt s kn th a mãn akn ≥ 3akn−1 suy ra akn − akn−1 2 ≥ . Chu kì nguyên dương nh nh t c a m t dãy s tu n hoàn đư c g i là chu kì cơ s dãy s đó.150 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . k ∈ N∗ . akn 3 T đó m i s h ng trong chu i (3. Trong đó a1 . . ( V tính tu n hoàn c a dãy s dư ) Cho m. ∀n ∈ N..2. Đ nh lý 3. Dãy s (un ) đư c g i là dãy s tu n hoàn (c ng tính) n u t n t i s ∈ N∗ sao cho un+s = un .. M t dãy s tu n hoàn v i chu kì 1 là dãy h ng.. Trong th c hành. Bây gi . ∀n ∈ N∗ . .33) không b ch n. c1 .33). aki+1 aki+1 aki+1 Như v y chu i đã cho l n hơn chu i (3.. ak . n u (ck .

∀n ≥ 1. u2 = 1 − tan α2 Theo quy n p.3. xn+3 = 30xn+2 + 4xn+1 + 2011xn + 1664. Gi s u2k+1 = 0. un+1 = Ch ng minh r ng a) un = 0 v i m i n nguyên dương. 1 − 2un . 2 + un . Như v y. 2 tan α = tan 2α. ∀n ≥ 1. và yêu c u bài toán có liên quan đ n tính tu n hoàn. x3 = 1890. un = 0. b) Dãy không tu n hoàn. khi đó u2k = −2 và ta có 2uk ⇒ u2 + uk − 1 = 0 ⇒ uk vô t . Khi đó t n t i hai s nguyên dương n và k. ∀n ≥ 1. Cho dãy s (xn ) xác đ nh như sau x1 = 19. Ch ng minh r ng dãy s (xn ) có vô s s h ng chia h t cho 2010. x2 = 5. có th nghĩ đ n vi c dùng đ n phép th lư ng giác. Hư ng d n. Mâu thu n v i k t qu ph n a). G i α là góc sao cho tan α = 2. 2un a) T công th c tính un ta suy ra u2n = . trong khi đó theo công −2 = u2k = k 1 − u2 k th c truy h i cho trong gi thi t thì uk luôn h u t . Dãy s và m t s tính ch t 151 Ví d 3.42. Cho dãy s (un ) xác đ nh như sau u1 = 2. Ta có u1 = tan α. Ví d 3. Nh n xét: t công th c truy h i c a dãy. Vì th . ta ch ng minh đư c un = tan nα.8.43. 1 − u2 n T đó suy ra n u t n t i n đ un = 0 thì s t n t i n l đ un = 0. ta liên tư ng đ n công th c c ng c a hàm s lư ng giác tang. (n > k) sao cho un = uk hay tan nα = tan kα ⇒ (n − k)α = mπ ⇒ un−k = 0. b) Gi s dãy tu n hoàn.

Khi đó. 2011) = 1 nên dãy s (rn ) tu n hoàn. Ch ng minh r ng dãy s đó không tu n hoàn. mà as+1 = a1 nên a1 = 1. M t khác. ∀n ∈ N∗ . do s ≡ 0 (mod 4) nên s = 2k t. Mâu thu n.2010 Hư ng d n.44. N u s ≡ 1 (mod 4) thì s + 2 ≡ 3 (mod 4) suy ra as+2 = 0. . Mâu thu n.2010. s + 2k−1 = 2k−1 (2t + 1). 1 = a1 = a2k−1 = as+2k−1 = a2t+1 = 0 (do t l ).5 − 4.2010. Ta có (2010. Ví d 3. Cũng có s + 4 ≡ 1 (mod 4) ⇒ as+4 = 1 mà a1 = a4 = as+4 ⇒ a1 = 1.19 − 1664 (mod 2010) ≡ 0 (mod 2010). Ta có ∀k ∈ N∗ 2011xks = xks+3 − 30xks+2 − 4xks+1 − 1664 ≡ x3 − 30x2 − 4x1 − 1664 (mod 2010) ≡ 1890 − 30. N u s ≡ 0 (mod 4) thì s + 1 ≡ 1 (mod 4) suy ra as+1 = 1. . . t ∈ N∗ . Đ t n = ks. G i rn là s dư trong phép chia xn cho 2010. ∀n ≥ 1. Cho dãy s (an ) xác đ nh như sau  a2n = an . T đó. Gi s dãy (an ) tu n hoàn. v i k. .152 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . do có vô s k ∈ N∗ nên cũng có vô s n = ks ∈ N∗ đ xn . Mà (2011. . ∀n ≥ 1. mà as+2 = a2 = a1 nên a1 = 0. gi s v i chu kì s. Hư ng d n. ∀n ≥ 0. t l . 2010) = 1 nên xks .  a4n+3 = 0. nghĩa là t n t i s ∈ N∗ sao cho an+s = an . a4n+1 = 1. k > 1.

Hư ng d n. 3. Do đó ta có 3 s đ ng k nhau đ u không âm.3. a. a. Ch ng minh r ng dãy s tu n hoàn v i chu kì 9. an−1 ít nh t m t s không âm. −b. Cho dãy s th c (an ) th a mãn |an | = an+1 + an−1 .. a − b. b > 0). ta có: N u a ≤ b thì m t ph n c a dãy s là . b. a + b. b.. ∀n = 1. . Ta có am−1 = am − am+1 . . Dãy s và m t s tính ch t 153 N u s ≡ 2 (mod 4) thì s + 3 ≡ 1 (mod 4) suy ra 0 = a3 = as+3 = 1... n u bi t hai s h ng liên ti p thì ta luôn xác đ nh đư c s h ng đ ng li n trư c và đ ng li n sau 2 s đó. a − b. suy ra trong s an+1 . gi s là am và am+1 . N u a ≤ b thì m t ph n c a dãy s là . a.. N u s ≡ 3 (mod 4) thì s + 4 ≡ 3 (mod 4) suy ra as+4 = 0. Suy ra am−1 và am+2 đ i nhau hay m t trong 2 s đó ph i không âm. b. Vì th t n t i hai s đ ng k nhau không âm. 2.. Ta kí hi u chúng là a. T công th c truy h i ta suy ra t ng c a hai s k nhau có ít nh t m t s không âm. Theo công th c truy h i.. Mâu thu n. b (a. Mâu thu n... ... a + b. −b. Đ c bi t s gi a 2 s đó s b ng t ng c a 2 s còn l i. 2a − b. a + b. L i có s + 2 ≡ 1 (mod 4) ⇒ a1 = a2 = as+2 = 1. 2b − a.. −a. Ví d 3. gi s sai hay dãy đã cho không là dãy tu n hoàn. . b. a. 2b − a. Như v y. 2a − b. −a.. 3.45.. am+2 = am+1 − am .8.. Vì v y. mà as+4 = a4 = a2 = a1 nên a1 = 0. . 2. Ta có |an | = an+1 + an−1 ∀n = 1. b − a.

y) = g(y. an = ||||x| − y| − x| − |x| + y| − ||x| − y| + x. Xét dãy s yn = xn+10 .35) Đ t bi u th c bên ph i c a (3. an+5 = y. y). T công th c truy h i ta suy công th c truy h i lùi an+1 = |an | − an−1 và công th c truy h i ti n an−1 = |an | − an+1 . n . (3. x ≤ 0 ≤ y. xn+1 = 4xn − xn−1 . ∀n ≥ 12.154 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . Ta ch ng minh g(x. Ví d 3. x ≤ y ≤ 0. khi đó bi u th c bên ph i c a (3.34) là g(x. x) b ng cách xét 3 trư ng h p 0l ≤ y. Dãy s và đ ng th c Nh ng bài toán v dãy s mà c n ch ng minh m t s s h ng nào đó c a nó tho mãn đ ng th c.46.2010 Đi u đó ch ng t dãy đã cho tu n hoàn v i chu kì 9. ta đ t an+4 = x. Th t v y. 2010 2002 2001 Hư ng d n. y như sau.34) (3. ta hay s d ng đ n phương pháp quy nap. Chú ý. ∀n ≥ 1 y0 = 1. (yn ) xác đ nh như sau x0 = 0. xn+1 = |xn | − xn−1 . yn+1 = 4yn − yn−1 . ∀n ≥ 1 2 Ch ng minh r ng m i n. ta s ch ng minh an+9 = an . Ta có bài toán áp d ng: Dãy s (xn ) th a mãn đi u ki n x10 = 3. x1 = 1. V i s t nhiên n b t kì. Hãy tính S := x2 + x2 + · · · + x2 . Cho hai dãy s (xn ). yn = 3x2 + 1. x11 = −2. x). y1 = 2. an+9 = ||||y| − x| − y| − |y| + x| − ||y| − x| + y. Đáp s S = 87. Ta có th gi i bài toán này b ng cách khác như sau. T hai công th c truy h i lùi và ti n trên ta bi u di n đư c an+9 và an theo x. Rõ ràng dãy (yn ) tu n hoàn v i chu kì 9.35) là g(y.

Ta dùng phương pháp quy n p. an+1 = 1 2 an + A an . Th t √ a1 − A √ a1 + A 2n−1 . Ch ng minh r ng ∀n ≥ 1. Th t v y.1). Hi n nhiên đ ng th c (3.36) . Đpcm k Ví d 3.36) c n ch ng minh đúng v i n = 1. 1. Gi s (3.8.1. Ta s ch ng minh (3.36) đúng v i n = k + 1.47.3. ta có 2 2 2 yk+1 = (4yk − yk−1 )2 = 4yk − 8yk yk−1 + yk−1 = 3(16x2 − 8xk xk−1 + x2 ) + 1 + 24xk xk−1 − yk yk−1 + 16 k k−1 = 3x2 + 1 + 24xk xk−1 − yk yk−1 + 16. Dùng quy n p. A > 0 là nh ng s b t kì và dãy (an ) xác đ nh  a0 = a. D ki m tra đ ng th c đúng v i n = 0. theo bài toán 2. Gi s đ ng th c đúng v i n t 1 đ n k.36) đúng v i n = k. ∀n ≥ 0. ta luôn có √ an − A √ = an + A Hư ng d n. yk+1 yk−1 − yk = 3. (k ∈ N∗ ). Cho a. Dãy s và m t s tính ch t 155 Hư ng d n. k+1 Mà 24xk xk−1 − yk yk−1 + 16 = 6(xk+1 + xk−1 )xk−1 − 2(yk+1 + yk−1 )yk−1 + 16 2 = 6xk+1 xk−1 + 6x2 − 2yk+1 yk−1 − 2yk−1 + 16 k−1 2 2 = 6(x2 − 1) + 6x2 − 2yk−1 − 2(yk + 3) + 16 = 0 k k−1 2 (do xk+1 xk−1 − x2 = −1. (3. Ta s ch ng minh đ ng th c đúng v i n = k + 1. (k ∈ N∗ ).

Cho dãy Phibonacci (un ) v i xác đ nh u1 = 1. − + 2 √ √ A A √ a2 − 2ak A + A k √ = 2 ak + 2ak A + A 2k = √ a1 − A √ a1 + A . ∀n ≥ 1. 3. ta có un−1 u2 + un u3 = un−1 + 2un = (un−1 + un ) + un = un+1 + un = un+2 . Ch ng h n. (∀n ≥ 1). Ch ng minh các đ ng th c sau 1. n √ 1± 5 4. u1 + u2 + · · · + un = un+2 − 1. 2n+3 7. ∀m ≥ 1). Hư ng d n.156 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . (∀n ≥ 2.48. αn = un α + un−1 . u2 = 1 un+2 = un+1 + un . (∀n ≥ 2). (∀n ≥ 1). un+m = un−1 um + un um+1 . (∀n ≥ 2). và v i m = 2. (2un un+1 + 2)2 + (un un+3 )2 = u2 . ta có A 1 √ ak + ak+1 − A 2 ak √ = 1 A ak+1 + A ak + 2 ak √ ak − A √ = ak + A (theo gi thi t quy n p). (∀n ≥ 2. 2un − un+1 = un−2 . 6. 2 5. un un+1 = un−1 un+2 + (−1)n . ch ng minh đ ng th c un+m = un−1 um + un um+1 (2) b ng quy n p theo m. Đpcm Ví d 3. 2.2010 v y. (∀n ≥ 3). α = ). V i m = 1 ta có un−1 u1 + un u2 = un−1 + un = un+1 . u2 − un−1 un+1=(−1)n+1 . Dùng quy n p.

2 . Th t v y. ta có các đ ng th c sau 1. Cho dãy s (an ) đư c xác đ nh như sau ak = k − 1. ki m tra tr c ti p. ta nh n đư c un+m + un+m+1 = un−1 (um + um+1 ) + un (um+2 + um+1 ) ⇒ un+m+2 = un−1 um+2 + un um+3 .2 .8. un+m+1 = un−1 um+1 + un um+2 (4). 7 7 Sau đó ta ch ng minh các đ ng th c c a bài toán cũng b ng quy n p. 2.2 = . 12 n 17 n−1 . 7 Hư ng d n. 4. a2n−1 = a2n−2 + 2n−2 . Gi s hai đ ng th c trên đúng v i hai s t nhiên liên ti p n − 1.2 + 2n+1 . ta th y 2 đ ng th c trên đúng. Ví d 3. Dãy s và m t s tính ch t 157 Đ ng th c (2) đ u đúng. 2. 7 17 n−1 .2 = . 1 + a2n−1 = 2. n. 1 + a2n = 12 n−1 .49. ∀n ≥ 3. V i n = 1. n = 2. ta s ch ng minh đ ng th c sau đúng un+m+2 = un−1 um+2 + un um+3 . c ng v v i v c a (3) và (4). Gi s v i s m nào đó các đ ng th c sau đúng un+m = un−1 um + un um+1 (3). a2n = a2n−5 + 2n . 7 7 17 n 12 n−2 . 3. Trư c h t ta ch ng minh các đ ng th c sau b ng quy n p 1. Ch ng minh r ng v i ∀n ∈ N∗ . . Ta s ch ng minh hai đ ng th c trên đúng cho giá tr ti p theo n + 1.3.2 + 2n−1 . ∀k = 1.

a3 = .2 . Cho dãy s (an ) xác đ nh như sau  a1 = 1  2 a2 n a  n+1 = .2 . Hư ng d n. Đpcm Dãy s và b t đ ng th c V i bài toán liên quan đ n b t đ ng th c thì phương pháp quy n p và phương pháp sai phân t ra r t h u hi u. Suy ra đ ng th c 7 7 (1) c a bài toán đúng v i giá tr n + 1. 1 1 Ta có a2 = . u3 = 7 và an 1 1 1 un+1 = u2 − un + 1 ⇒ un+1 − 1 = un (un − 1) ⇒ = − . T công th c truy h i. ∀n ≥ 1. Ví d 3. Dùng phương pháp sai phân.2 .2010 T đ nh nghĩa c a dãy 1 + a2n+1 = 1 + a2n + 2n−1 .50. Suy ra 7 7 đ ng th c (2) c a bài toán đúng v i giá tr n + 1. an+1 an a2 n 1 Đ t un = . Chú ý t i đ ng th c 12 n−2 17 n (1) cho giá tr n − 1. ta có 1 + a2n+1 = . Ta có u1 = 2. 1 − an + a2 n Ch ng minh r ng.2 . ∀n ≥ 1. Chú ý t i đ ng th c (2) 12 n 17 n−1 + 2n−1 = cho giá tr n. u2 = 3. T đ nh nghĩa c a dãy 1 + a2n+2 = 1 + a2n−3 + 2n+1 .158 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . ta có 3 7 1 1 1 =1− + . a1 + a2 + · · · + an < 1. ta có 1 + a2n+2 = + 2n+1 = . n un un − 1 un+1 − 1 T đó suy ra S = a1 + a2 + · · · + an = 1 1 1 + + ··· + u1 u2 un 1 1 1 1 1 1 = − + − + ··· + − u1 − 1 u2 − 1 u2 − 1 u3 − 1 un − 1 un+1 − 1 1 1 = − u1 − 1 un+1 − 1 1 =1− <1 un+1 − 1 .

an < ma1 + n − 1 am . ∀n > m. Đpcm (n + 1)! 2 (n + 1)! 2 2 2 Ví d 3. an < 1 . m ∈ N. Ta s d ng b t đ ng th c (n + 1)! > 2n v i n > 1 và gi thi t quy n p ta nh n đư c 1 1 1 1 1 1 en+1 = en + < (3 − n−1 ) + < 3 − n−1 + n = 3 − n .52. ). ∀n ∈ N. Dùng quy n p. ∀n ≥ 2. Đpcm n n n + 1 n (n + 1) n+1 Ví d 3. k! . n 1 an < nên ta có n 1 an+1 ≤ f (an ) < f ( ) = n ng th c đúng v i n = 1. 75 = 3 − 1 23−1 . V i m i n = 3 ta có e3 < 2. Hư ng d n. Gi s đ ng th c c n ch ng minh tho mãn v i n nào đó. ∀n. Cho dãy s (en ) xác đ nh như sau e1 = 2 en = 2 + Ch ng minh r ng. tăng không b ch n trên. Đpcm Nh n xét. Cho dãy s th c dương (an ) tho mãn b t đ ng th c a2 ≤ an − an+1 . n ≥ 2. ∀n ∈ N.53. ∀n ≥ 1). ∀n ≥ 3. Ta có th ch ng minh lim n ai = 1 b ng cách ch ng minh un i=1 1 → 0. u1 = 2 suy ra un > 1.3. n = 2.51. t đó un+1 − 1 Ví d 3. mà 2 1 1 1 1 1 − 2 = − 2 < . n Hư ng d n. n Ch ng minh r ng. Ch ng minh r ng. Cho dãy s nguyên không âm (an ) tho mãn b t đ ng th c an+m ≤ an + am . Dùng quy n p. 67 < 2. tăng trên [0. D dàng ki m tra b t đ 1 Gi s an < . Dãy s và m t s tính ch t 159 (do un tăng. m .8. en < 3 − 1 2n−1 n k=2 1 . 1 Xét hàm s f (x) = x − x2 .

t n t i n ∈ N∗ sao cho x1 + x2 + · · · + xn > 2010. Nh n th y (xn ) là dãy dương.160 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . Ta đư c a = 0. Cho dãy s (xn ) xác đ nh như sau x1 = 1. xn = 1 . 1 x1 + x2 + · · · + xn−1 + xn 1 + x2 n + xn xn Suy ra (xn ) là dãy gi m b ch n dư i b i 0. Trư c h t b ng quy n p theo k ta s ch ng minh an ≤ kam + an−mk (∗). Dùng quy n p. ta suy ra an ≤ kam + an−mk = kam + ar = n−r am + ar m n−m+m−r n−m r = am + ar = am + +am − am + ar m m m n−m n am + ma1 − ra1 + ra1 = ma1 + − 1 am . x1 + x2 + · · · + xn−1 Ch ng minh r ng. m Th t v y. ar ≤ ra1 .. Gi s (∗) đúng v i k. ∀n ≥ 2.54. Suy ra xn h i t v a v i a tho a mãn a = . Ta có an ≤ kam + an−mk = kam + am+n−mk−m ≤ kam + am + an−mk−m = (k + 1)am + an−(k+1)m . N u n = mk + r. Ta có xn+1 = xn 1 1 = = ≤ xn . suy ra (∗) đúng v i k = 1. m − 1) thì t am ≤ ma1 . Hư ng d n. ≤ m m Ví d 3. . 1 + a2 ... (r = 1. t gi thi t ta có am = a1+(m−1) ≤ a1 + am−1 ≤ · · · ≤ ma1 .2010 Hư ng d n. theo gi thi t an = an+(n−m) ≤ am +an−m . ∀k ≥ n . Ti p theo.

. .. Đ ng th c x y ra khi và ch khi x1 + x3 = x2 + x4 .37) tương đương v i (x1 − x2 + x3 − x4 )2 ≥ 0..55. a) áp d ng phương pháp quy n p v i n ta ch ng minh (x1 + x2 + · · · + xn )2 ≥ 4(x1 x2 + x2 x3 + · · · + xn x1 ).8.38) Vì t ng 2 v c a (3. Khi đó t gi thi t quy n p suy ra (x1 +x2 +· · ·+(xk +xk+1 ))2 ≥ 4(x1 x2 +x2 x3 +· · ·+xk−1 (xk +xk+1 )+(xk +xk+1 )x1 ). Ví d 3.. . ta có th gi thi t xk+1 ≤ xi . 4 2. (3.37) đúng v i n = k v i k ≥ 4. (3. t n t i n ∈ N∗ sao cho x1 + x2 + · · · + xn−1 + xn > 2010. Th t v y. 1 1.3. Đpcm Nh n xét: Th c ch t bài toán trên là ch ng minh (xn ) h i t v 0. yn ) c a X sao cho y1 y2 + y2 y3 + · · · + yn y1 ≤ Hư ng d n..37) 1 .. n ≥ 4. i = 1. n đây xi ≥ 0. k.. Ch ng minh r ng t n t i m t hoán v Y = (y1 .39) B i vì x1 x2 + x2 x3 + · · · + xk−1 (xk + xk+1 ) + (xk + xk+1 )x1 . . Cho X = (x1 . (3. Ta c n ch ng minh (x1 + x2 + · · · + xk + xk+1 )2 ≥ 4(x1 x2 + x2 x3 + · · · + xk xk+1 + xk+1 x1 ). x2 . Dùng quy n p. Ch ng minh r ng x1 x2 + x2 x3 + · · · + xn x1 ≤ . xn ). n ≥ 4 là dãy g m n s không âm và t ng c a chúng b ng 1. y2 ... t n t i n0 sao cho ∀n ≥ n0 : xn+1 < 1 1 1 ⇔ < . Gi s (3. v i n = 4. Dãy s và m t s tính ch t 161 Như v y.38) là vòng tròn theo ch s . 2010 x1 + x2 + · · · + xn−1 + xn 2010 V y. 2. b t đ ng th c (3.

n k=1 n 1 S = . T đó v i x1 + x2 + · · · + xn = 1.. 2n yn Ta l i có yn−1 − yn = yn − yn = = xn . 2 2n Ch ng minh r ng x1 + x2 + · · · + xn < 1.162 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . trong đó xi đ ng trư c xj (x p theo vòng l p). Hư ng d n. T đây. là n(n − 2)!.i=j xi xj = n(n − 2)!(1 − i=1 n x2 ) k ≤ n(n − 2)!(1 − 1 1 ( xk )2 ) = n(n − 2)!(1 − ) = (n − 1)!. Dùng sai phân. 2n 2n 2(n − 1) − 1 2n − 1 ⇒ yn = .2010 = (x1 x2 + x2 x3 + · · · + xk xk+1 + xk+1 x1 ) + xk−1 xk+1 + xk (x1 − xk+1 ) và x1 − xk+1 ≥ 0 nên t (3.xn−1 . y2 . ∀n ≥ 1. ∀n ≥ 1. Công th c trên cũng đúng cho n = 1 n u ta 2n đ t y0 = 1.56. G i S là t ng t t c các SY (tính theo t t c n! hoán v c a X). . Vì v y 2n − 1 2n − 1 x1 + x2 + · · · + xn = (y0 − y1 ) + (y1 − y2 ) + · · · + (yn−1 − yy ) = y0 − yn = 1 − yn < 1.39) suy ra (3. Cho dãy s (xn ) xác đ nh như sau: 1 2n − 3 x1 = . ∀n ≥ 2. xn = xn−1 . V i s c đ nh i và j. i = j s lư ng c a nh ng hoán v c a X. Ta có (2n − 1)(2n − 3) yn−1 2n − 3 yn = (2n − 1) xn−1 = . Xét dãy s yn = (2n − 1)xn . yn ) c a X ta đ t SY = y1 y2 + y2 y3 + · · · + yn y1 .38). .j=1.yn−1 . n n S = n(n − 2)! i. ∀n ≥ 2. Đpcm. b) V i hoán v b t kì Y = (y1 .. ta nh n đư c ngay k t qu . Đpcm n! n Suy ra s nh nh t trong SY không vư t quá Ví d 3..

an ≤ 1 + a1 + · · · + an−1 . Ta ch xét trư ng h p sau là đ 1 + a1 + a2 + · · · + ak < N < 1 + a1 + a2 + · · · + ak + ak+1 . Hư ng d n. nghĩa là m i s t nhiên N th a mãn b t đ ng th c 0 < N < 1 + a1 + a2 + · · · + ak có th bi u di n như m t t ng c a m t vài s trong dãy a1 .3 Bài t p Bài t p có hư ng d n gi i Ph n này trình bày m t s bài toán liên quan đ n các tính ch t c a dãy s có kèm theo hư ng d n gi i chi ti t. Bài toán 3. ∀n ≥ 2..8.. đ c bi t l i gi i s d ng các phương pháp đã nêu. Ta s ch ng minh m i s t nhiên N th a mãn b t đ ng th c 0 < N < 1 + a1 + a2 + · · · + an có th bi u di n như m t t ng c a m t vài s trong dãy a1 .8.40) Ch ng minh r ng v i m i s t nhiên có th bi u di n như t ng c a m t vài s đư c ch n trong dãy s trên. Cho dãy s nguyên dương (an ) th a mãn a1 = 1. Do (3. V i n = 1 m nh đ đúng vì a1 = 1.40) ta đư c 0 ≤ 1 + a1 + a2 + · · · + ak − ak+1 ≤ N − ak+1 ≤ 1 + a1 + a2 + · · · + ak .3. a2 . Gi s m nh đ đúng v i n = k ≥ 1..17. . Dãy s và m t s tính ch t 163 3. khi đó 0 < N < 1 + 1 nên N = 1 = a1 . Ta s ch ng minh nó cũng đúng v i n = k + 1. an . ak . (3. ... N u N − ak+1 = 0 thì m nh đ đúng v i n = k + 1. Th t v y.. a2 . . ta dùng phương pháp quy n p.

7. . k > 0. . ta có m = n + k. nghĩa là pk+1 ≥ pk + 2 > 2k + 1 + 2 = 2(k + 1) + 1.. Như v y.. .2010 N u N − ak+1 > 0 thì theo gi thi t quy n p N − ak+1 có th bi u di n như t ng c a m t vài s trong a1 . ak . p7 = 17 > 2. Th t v y. ta ch ng minh v i ∀n. Gi s (∗) đúng v i n = k.. yk+1 = yk + pk+1 > k 2 + 2k + 1 = (k + 1)2 . Khi đó N bi u di n như t ng trên và c ng thêm ak+1 . Trư c h t. Gi s ngư c l i. Theo trên.. G i m2 là s chính phương l n nh t không l n hơn yn . pn > 2n + 1(∗) b ng phương pháp quy n p. ta ch ng minh (∗) đúng v i n = k + 1.164 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 .18. t n t i s k > 0 sao cho (n + k)2 ≤ yn < (n + k + 1)2 . Cho dãy s nguyên t (pn ) th a mãn 2 = p1 < p2 < · · · < pn < · · · (3. do pn là s l v i ∀n > 1 nên pk+1 − pk ≥ 2.41) Ch ng minh r ng gi a hai s p1 + p2 + · · · + pn và p1 + p2 + · · · + pn + pn+1 luôn có m t s chính phương. v i yn = p1 + p2 + · · · + pn cũng b ng quy n p.7 + 1. Gi s (∗∗) đúng v i n = k ≥ 7 ta có yk > k 2 . Đpcm Bài toán 3. ta có pn+1 ≤ 2(n + k) + 1. (∗) đúng. Hư ng d n.. yn > n2 (∗∗). Ti p theo. pk > 2k + 1. a2 . D ki m tra (∗∗) đúng v i n = 1. ta ch ng minh r ng v i n ≥ 7. v i ∀n ≥ 1.. V i n = k + 1. Ta ch ng minh pn+1 > 2(n + k) + 1. V i n = 7.

Dãy s và m t s tính ch t 165 Nhưng v i n ≥ 2. pn+1 ≥ pn + 2. 3 = p2 ≤ 2(n + k) + 1 − 2(n − 1) = 2(n + k) − (2n − 3).. a2 = 2.. an .... Bài toán 3.... an+1 = an + 1 .......... ta có yn =p1 + p2 + · · · + pn ≤ 2n(n + k) − (1 + 3 + · · · + (2n − 1)) =2n(n + k) − n2 = n2 + 2nk + k 2 − k 2 = (n + k)2 − k 2 . Nghĩa là yn < (n + k + 1)2 < yn+1 ........ Cho dãy s (an ) xác đ nh như sau a1 = 1. suy ra pn ≤ 2(n + k) + 1 − 2 = 2(n + k) − 1.. Như v y pn+1 > 2(n + k) + 1.... Tìm ra công th c s h ng t ng quát c a dãy s là an = (n − 1)2 + 1. ....8....19.......20........... Khi đó am am+1 = [(m − 1)2 + 1][m2 + 1] = (m2 + m + 1)2 + 1 = am2 +m+2 .... Hư ng d n... Cho dãy s (an ) xác đ nh như sau a1 = 1... Đi u này mâu thu n v i yn ≥ (n + k)2 .......... v i m i m ∈ N∗ .... pn−j ≤ 2(n + k) + 1 − 2(j + 1) = 2(n + k) − (2j + 1). V y (n + k + 1)2 n m gi a yn và yn+1 ....... Khi đó yn+1 = yn + pn+ > (n + k)2 + 2(n + k) + 1 = (n + k + 1)2 > yn . Ch ng minh r ng...... an+2 = 2an+1 − an + 2..... ∀n ≥ 1..... pn−1 ≤ 2(n + k) + 1 − 4 = 2(n + k) − 3........ .... Bài toán 3.... C ng t ng v các b t đ ng th c trên...3. am am+1 cũng là s h ng c a dãy.. 2 = p1 ≤ 2(n + k) + 1 − 2n = 2(n + k) − (2n − 1).... ∀n ≥ 1.

Ch ng minh (*) b ng phương pháp sai phân.22. n−1 3 1 2 a2 = n an−1 + = a2 + n−1 a2 n−1 Mà √ 1 1 1 √ + √ + ··· + √ ≥ 2( n − 1) (∗). ∀n ≥ 1 n+1 n ⇒ a2 + a2 + · · · + a2 = a2 + a2 + · · · + a2 + 2S + n 2 3 n+1 1 2 n n ⇒ 2S + n = a2 − a2 = a2 ≥ 0 ⇒ S ≥ − . 2 Hư ng d n. Xét dãy s (an ) có a1 = 1.a70 . Suy ra an−1 3 n−1 1 1 1 an = an−1 + = a1 + + ··· + an−1 a2 an−1 1 1 1 1 √ + √ + ··· + √ ≥1+ √ .an − 1. ∀n ≥ 1. a3 = 3. 3 Hư ng d n. ∀n ≥ 5..166 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . a5 = 5. an+1 = a1 a2 . n−1 1 2 2 √ V y an > 1 + √ ( n − 1). n Ch ng minh r ng S = a1 + a2 + · · · + an ≥ − . Ta gi thi t ta có a2 = (an + 1)2 = a2 + 2an + 1. 1 n 1 1 1 T đó ta đư c >√ √ . ∀n ≥ 1 ⇒ an ≥ 1.. a4 = 4. 1 2 70 . an < an+1 .21. ∀n ≥ 2 n−1 an−1 √ ⇒ a2 ≤ a2 + 3(n − 1) = 3n − 2 ⇒ an ≤ 3n − 2. ∀n ≥ 1. n+1 1 n+1 2 Đpcm Bài toán 3. Đpcm 3 Chú ý.. + 2 ≤ a2 + 3. 1 2 1 Bài toán 3.2010 2 √ Ch ng minh r ng an > 1 + √ ( n − 1).. a2 = 2.a2 . Ch ng minh r ng a2 + a2 + · · · + a2 = a1 . a6 = 119. Cho dãy s (an ) xác đ nh như sau a1 = 0. M t khác. |an+1 | = |an + 1|.

Bài toán 3.. x3 = . xn n 2 Ch ng minh r ng ∀n ≥ 4 ta luôn có [xn ] = n. nghĩa là ch ng minh k+1+ 2 < xk+1 < k + 2. k+1 .12 4 2 Như v y. k ≥ 4. k+1 Th t v y. Dãy s và m t s tính ch t 167 Hư ng d n.23. k Ta s ch ng minh (∗) đúng v i n = k + 1. Rõ ràng 4 + < x4 < 4 + 1.3.. x4 = + + 2.. 49 9. xk > k + ⇒ 2 > 3 k k k k k k 2 xk 1 1 2 1 T đó suy ra + 2 >k−1+ + + 3 >k−1+ xk k k+1 k k k+1 2 ⇒ xk+1 > k + 1 + . nghĩa là k + < xk < k + 1.. b t đ ng th c kép n + < xn < n + 1(∗) đúng v i n = 4.a2 .an an+1 − a2 − a2 − · · · − a2 n+1 2 1 = (an+1 + 1)an+1 − a2 − a2 − · · · − a2 1 2 n+1 = an+1 − a2 − a2 − · · · − a2 = bn − 1 1 2 n ⇒ bn+1 = b5 − (n − 4) ⇒ b70 = b5 − 65 = 0. ∀n ≥ 1.12 49 2 x2 = 3. Hư ng d n. Cho dãy s (xn ) th a mãn đi u ki n x1 = 1. V i 1 2 n 1 2 n ∀n ≥ 5 ta có bn+1 = a1 .8. n 2 Gi s (∗) đúng v i n = k. xn+1 n 2 xn = + .a2 .an − a2 − a2 − · · · − a2 = an+1 + 1 − a2 − a2 − · · · − a2 . Đ t bn = a1 . theo gi thi t quy n p k2 k2 1 xk < k + 1 ⇒ > =k−1+ và xk k+1 k+1 2 xk k2 + 2 1 2 = + 3. 12 49 9.

suy ra ∀n ≥ 4 ta luôn có [xn ] = n. ∀n ∈ N n+2 n ⇒ a2 − 6an+1 an+2 + a2 = a2 − 6an an+1 + a2 n+2 n+1 n+1 n = · · · = a2 − 6a0 a1 + a2 = 1. cũng t gi thi t quy n p ta có xk+1 − 2 = k 2 xk k+1 k3 + 2 < 2 + xk k k + 21 k2 2 k + 2k + 2 − k 2 <k =k+ k 2 (k 2 + 2) ⇒ xk+1 < k + 2. Đpcm (2k + 1)2 hay an = 2 k(k + 1) . Như v y n + 2 < xn < n + 1. an+2 = 6an+1 − an . ∀n ≥ 4. Cho dãy s (an ) th a mãn đi u ki n a0 = 1.168 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . Ch ng minh r ng 1.24. nghĩa là t n t i k ∈ N∗ sao cho 8a2 + 1 = n n k(k + 1) . n n+1 2. 1 0 2) D th y an ∈ N∗ . a1 = 6. ∀n ≥ 0. ∀n ∈ N ⇒ a2 − a2 = 6an+1 (an+2 − an ).2010 M t khác. 1) T công th c truy h i ta có an+2 + an = 6an+1 . ∀n ∈ N∗ . n Bài toán 3. ∀n ∈ N. ∀n ∈ N. Ta có 8a2 + 1 = 8a2 + a2 − 6an an+1 + a2 n n n+1 n = a2 − 6an an+1 + 9a2 n+1 n = (an+1 − 3an )2 . ∃k ∈ N∗ : an = Hư ng d n. Suy ra 8a2 + 1 là s chính phương l . a2 − 6an an+1 + a2 = 1. 2 .

(bn ). Hư ng d n. dn+1 = dn + an . ∀n ≥ 0. (dn ) th a mãn đi u ki n an+1 = an + bn . V y ta có đpcm. Hư ng d n. Gi s t n t i hai s nguyên dương k. Gi s k > 3. ∀n ≥ 0.3. bn+1 = bn + cn . Ph n ch ng. B ng quy n p ta tìm đư c sn = 2n s0 . T gi thi t suy ra sk+r = sk . (1) . Dãy s và m t s tính ch t 169 Bài toán 3. k−1 k−3 k−2 k−1 M t khác ak−1 = a2 + a2 + a2 (do k > 3) k−4 k−3 k−2 ⇒ ak−1 ≥ a2 + a2 ⇒ ak−1 + a2 ≥ 2010 ⇒ ak−1 ≥ 45 (∗∗). Đ t sn = an + bn + cn + dn .26. Cho các dãy s (an ). k−1 k−3 k−2 (∗) và (∗∗) mâu thu n v i nhau hay gi s sai.25. sn+1 = 2sn . Cho dãy s t nhiên (an ) th a mãn đi u ki n an = a2 + a2 + a2 . Bài toán 3. cn+1 = cn + dn .8. r sao cho ak+r = ak . ck+r = ck . (cn ). ta có an ∈ N. n−3 n−2 n−1 Ch ng minh r ng n u ak = 2010 thì k ≤ 3. dk+r = dk . ∀n ≥ 0. ∀n ≥ 3. Ch ng minh r ng a1 = b1 = c1 = d1 = 0. ∀n và 2010 = ak = a2 + a2 + a2 ⇒ a2 < 2010 ⇒ ak−1 ≤ 44 (∗). Vì v y ta có 2k+r s0 = 2r s0 ⇒ s0 = 0 ⇒ sn = 0 ∀n ≥ 0. bk+r = bk . L i có ∀n ≥ 1 an + cn = (an−1 + bn−1 ) + (cn−1 + dn−1 ) = sn−1 = 0.

an = xn + 2 yn + 2 √ 1− 2 √ := λ. Cho hai dãy s (xn ).170 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 .2010 Đ t wn = a2 + b2 + c2 + d2 . (yn ) th a mãn đi u ki n x0 = y0 = 1. bn = λ2 . Đpcm = λ2 = bn . B ng quy n p ta có n an = λn+1 . Ch ng minh r ng yn = x2n −1 . (bn ) xác đ nh √ √ yn − 2 xn − 2 √ . bn = √ . bn+1 = b2 . ∀n ≥ 0.27. yn+1 = n . ∀n ≥ 0. ∀n ≥ 0. v i n ≥ 1. ∀n ≥ 1. T đó 2k+r−1 w1 = 2k−1 w1 ⇒ w1 = 0 ⇒ a1 = b1 = c1 = d1 = 0. xn + 1 2yn ∀n ≥ 0. Theo quy n p ta đư c wn = 2n−1 w1 . Khi đó n . Do (1) nên wn+1 = 2wn . n −1)+1 n Thay n b i √ − 1 ta đư c a2n −1 = λ(2 2n √ x2n −1 − 2 yn − 2 √ = √ x2n −1 + 2 √ yn + 2 √ 2 2 2 2 √ =1− √ ⇒1− x2n −1 + 2 yn + 2 ⇒ x2n −1 = yn . T công th c trên ta ch ng minh đư c an+1 = Ta có a0 = b0 = 1+ 2 λan . Hư ng d n. Ta có wk+r = wk và n n n n wn+1 = (an + bn )2 + (bn + cn )2 + (cn + dn )2 + (dn + an )2 = 2(a2 + b2 + c2 + d2 ) + (an bn + bn cn + cn dn + dn an ) n n n n = 2wn + 2(an + cn )(bn + dn ). xn+1 = xn + 2 y2 + 2 . Xét hai dãy s (an ). Đpcm Bài toán 3.

n2 . Cho dãy s (an ) th a mãn 0 < a1 < 1.. v i ∀n ∈ N∗ ta có n i=1 ai 2011 < .. Dãy s và m t s tính ch t 171 Bài t p t gi i Bài toán 3. S d ng phương pháp sai phân. Cho dãy s (an ) xác đ nh như sau a1 = a. 2011an+1 = a2 + 2010an . Cho dãy s (an ) xác đ nh như sau a1 = 3. Ch ng minh r ng: √ x2 x2 x1 + ··· + < n. xn là các s th c b t kì. dãy s (an ) b ch n..3.31. Ch ng minh r ng. Cho x1 . ∀n ≥ 1. x2 . ∀n ≥ 1. S d ng phương pháp sai phân. an+2 = 2an+1 − an + 2. . Bài toán 3. 2 3 100 Bài toán 3. Bài toán 3. an+1 = a2 − 3an + 4. a1 = a. ∀n ≥ 1. an+1 = Ch ng minh r ng.32. v i n u a ∈ N∗ thì ∀n ∈ N t n t i m ∈ N sao cho an an+1 = am . ui − 1 HDG. n Ch ng minh r ng.8. v i ∀n ∈ N∗ ta có n i=1 1 < 1. + 2 2 2 2 2 1 + x1 1 + x1 + x2 1 + x1 + · · · + xn 1 1 1 Bài toán 3. ∀n ≥ 1.28. n Ch ng minh r ng. ai+1 − 1 a−1 HDG. a2 n + an . a > 1. Tìm ph n nguyên c a t ng S = 1 + √ + √ + · · · + √ . Bài toán 3. Cho dãy s (an ) xác đ nh như sau a0 = 1.33..30.29.

34. n ∈ N∗ . an Ch ng minh r ng t n t i k. Bài toán 3.3. Cho dãy s th c (an ) th a mãn an+1 = a2 − 1 n . S d ng phương pháp sai phân.36. 1 ≤ k ≤ 2010 th a mãn ak < 0.2010 HDG.2. S d ng phương pháp quy n p. Cho dãy s (an ) th a mãn a1 = 1. Cho dãy s (an ) th a mãn a1 = a2 = a3 = a4 = a5 = 1. Bài toán 3.172 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . Ch ng minh t n t i k. Ch ng minh r ng không có s h ng nào c a dãy n m trong đo n t 1600 đ n 2010. Cho dãy s (an ) th a mãn a1 < 0an+1 = an − 1 ∀n ≥ 1. Đã có n + 5 s h ng đ u tiên là s t nhiên. 2an Ch ng minh r ng.35. HDG.37. 1 ≤ k ≤ 1626 th a mãn ak < 0. 4 Bài toán 3. Bài toán 3. Bài toán 3. vô h n s h ng dương. Ch ng minh r ng an ∈ N. HDG. HDG. dãy s (an ) ch a vô h n s h ng âm. Ch ng minh r ng 4Sn + 1 là s chính phương. Kí hi u Sn = a1 + a2 + · · · an . an+6 an+1 = an+2 an+5 + an+3 an+4 ∀n ≥ 0. . S d ng phương pháp sai phân. đ t a0 = cot πt. ∀n ≥ 0. v i 1 an+1 = ((n + 1)(n + 2)(n + 3)(n + 4) − n(n + 1)(n + 2)(n + 3)). ta c n ch ng minh an+6 ∈ N b ng cách ch ng minh an+2 an+5 ≡ −an+3 an+4 ( mod an+1 ). ∀n ≥ 2.38. HDG. Cho dãy s (an ) th a mãn a1 = 2. an = n(n + 1)(n + 2). S d ng phương pháp phép th lư ng giác. an+1 = 2an−1 ho c an+1 = 3an − 2an−1 . a2 = 3.

Khi đó ta c n ch ng minh n − 1 + xi phương pháp ph n ch ng. n − 1 + xi xi = 1 .. xn th a mãn minh r ng 1 ≤ 1.8. yn = yn−1 . Ch ng xi 1 . Dãy s và m t s tính ch t 173 HDG. Gi s t ng c a 2009 s h ng đ u tiên là 2011. t ng c a 2011 s h ng đ u tiên là 2009. S d ng Bài toán 3. a1 = 1. ∀n ≥ 1. n HDG. ngư i vi t có gi i thi u m t s tính ch t thư ng g p v dãy s . H i t ng c a 2020 s h ng đ u tiên là bao nhiêu? HDG. Ch ng minh dãy s trên tu n hoàn v i chu kì 6. Xét dãy s (an ) th a mãn an+2 = an+1 − an .3. 3. Cho dãy s (an ) th a mãn a0 = 0. Xét các s dương x1 . Cu i cùng. ngư i vi t đưa ra các bài t p liên quan. Trong ph n áp d ng này. m t s bài có hư ng d n gi i chi ti t đ m t l n n a ngư i đ c th y rõ hơn v các bài toán d ng này. . Bài toán 3.4 K t lu n Chuyên đ đã trình bày m t s phương pháp gi i bài toán v dãy s có liên quan đ n tính ch t.8. HDG. yn ∈ N và ho c xn = xn−1 . S d ng phương pháp quy n p ch ng minh an = 2xn + an = 2yn v i xn . Tìm s h ng t ng quát c a (xn ). Bài toán 3..39. cùng v i các ví d minh h a.40.. an+2 = 3an+1 − 2xn . x2 . Ch ng minh r ng yn là s chính phương l . Đ t yn = x2 + 2n+2 . áp d ng chúng đ ch ng minh tính ch t c a dãy s . Đ t yn = yi ≤ 1. ch y u minh h a qua các ví d cùng hư ng d n gi i k t h p v i nh n xét v l i và b n ch t c a bài toán đ ngư i đ c hi u và n m b t đư c v n đ d dàng. yn = yn−1 + 1 ho c xn = xn−1 + 1.41. m t s bài có đưa ra đ nh hư ng .

7. rèn luy n.1 Dùng các phép bi n đ i đ i s 2005) Bài toán 1. 2008. Phú Yên 3. Tuy n t p 5 năm.9 M t s phương pháp gi i h phương trình trong các bài thi h c sinh gi i Huỳnh T n Châu Trư ng THPT Chuyên Lương Văn Chánh. Problems for the Mathematican Olympiad. 3. M t s chuyên đ gi i tích b i dư ng h c sinh gi i trung h c ph thông. 2003. 2. ngư i vi t th y r ng c n ph i nghiên c u sâu hơn n a v các tính ch t đã nêu c a dãy s . r t nhi u tính ch t khác v dãy s v n chưa đư c khám phá. Nguy n Văn M u. 6. Nguy n Nguy n Văn Ti n. Tài li u t Internet. Phương pháp quy n p toán h c. NXB Giáo D c Vi t Nam. Tài li u tham kh o 1. 2009. 5.2010 phương pháp gi i nhưng không hư ng d n chi ti t đ ngư i đ c t gi i. 3. Nguy n Văn Nho. NXB Giáo D c. T p chí toán h c và tu i tr .174 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . (CH N Đ I TUY N TP Hà N I . Nguy n H u Đi n. NXB Giáo D c. thu ho ch k t qu c a mình khi đ c chuyên đ .9. Qua chuyên đ này. 4. Chuyên đ ch n l c dãy s và áp d ng. NXB Giáo D c. Nguy n Văn M u. NXB Giáo D c. 2001. Tuy n t p các bài toán t nh ng cu c thi t i Trung Qu c. còn r t nhi u các phương pháp gi i khác chưa đư c đưa ra. Andrei Negut. Ngư i vi t r t mong quý đ c gi quan tâm và b sung thêm. 2003.

y = 0 1 = (x2 + 3y 2 ) (3x2 + y 2 ) 2y 1 = 2 (y 4 − x4 ) 2y   2 = x4 + 5y 4 + 10x2 y 2  x H phương trình ⇔ ⇔  1 = 5x4 + y 4 + 10x2 y 2  y ⇔ 2 = x5 + 10x3 y 2 + 5xy 4 1 = 5x4 y + 10x2 y 3 + y 5 ⇔ 3 = x5 + 5x4 y + 10x3 y 2 + 10x2 y 3 + 5xy 4 + y 5 1 = x5 − 5x4 y + 10x3 y 2 − 10x2 y 3 + 5xy 4 − y 5 √  1+ 53  √  x= 5 3 = (x + y)5 2 √ ⇔ x+y = 3 ⇔ x−y =1  −1 + 5 3 1 = (x − y)5  y= 2 Bài toán 2. Do đó đi u ki n c a h : x > 0 và y > 0. √ √ √ Thay u = 2v vào (1) ta đư c v = 2 1 + 2 hay v = 4 3 + 2 2 và √ √ √ u = 8 3 + 2 2 . ĐK: x = 0. y = v (u. h đã cho tr thành:   2 1  √  u 1 + 2u + v = 2  √ +√ =   2 + v2 4 u u v ⇔ 1 2 1 2u + v  √  √ −√ =  v  − =1  u v 4 u2 + v 2 1 (1) 2 4u + 2v (2) u2 + v 2 Nhân (1) và (2) v theo v ta đư c: 2v (u2 + 2v 2 ) − u (u2 + 2v 2 ) = 0 hay (2v − u) (u2 + 2v 2 ) = 0.M t s phương pháp gi i h phương trình 175   1+  x Gi i h phương trình:  1−  x L i gi i. . v > 0). y = 16 17 + 12 2 . √ √ Đ t x = u. suy ra u = 2v. Gi i h phương trình:  √ √ 1 2 x+ y  √  4x +  4 x √ √ +y 1 2 x+ y  √  4y  − 4 x+y L i gi i. suy ra x = 64 17 + 12 2 . =2 =1 N u x = 0 ho c y = 0 ho c x = y = 0 thì h vô nghi m.

y ∈ Xét phương trình t2 + t − 1 1 x +x− + y2 + y − 2 2 √ √ −1 − 3 −1 + 3 . α3 = −α2 + = 2 2 2 4 √ 3y − 1 3 .y = tho mãn (1) . thay vào (1) ta đư c yx = 3 ⇒ x = T c là x4 = −2x + . (2) và (4) 2 2 √ V i yx = 3 (tho đi u ki n) . 2 2 2 = 0(4) 1 = 0 (*) . α = −2α + ⇒ α2 = −α + . y 3 = 2 √4 √ −1 + 3 −1 − 3 . Đi u ki n : yx > 0 C ng phương trình (1) và (2) v theo v ta đư c 1 1 x +2x −x+ +y 4 +2y 3 −y+ = 0 ⇔ 4 4 4 3 2 2 ⇒ x.ĐHQG TPHCM phương trình :   u + v = 2(1)  ux + vy = 3(2) 2 2  ux + vy = 5(3)  ux3 + vy 3 = 9(4) 2004) Gi i h .176 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . Gi i h phương trình sau:  √  x4 + 2y 3 − x = − 1 + 3 3(1)   2 √ 1 4 3  y + 2x − y = − − 3 3(2)  2  z + y − x = log3 (y − x) (3) L i gi i. Gi s α là m t nghi m c a pt (*) 2 α 3α − 1 4 3 1 .2010 Bài toán 3. thay vào (3) ta đư c √ √ 1 1 √ z + 3 = log3 3 = ⇒ z = − 3 2 2 V y h phương trình đã cho có nghi m là √ √ √ −1 − 3 −1 + 3 1−2 3 x= . (CH N Đ I TUY N PTNK.y = .z = 2 2 2 Bài toán 4.

2. 1) u=1 v = 1 ⇒ (x. y = 2 u+v =2 u + 2v = 3 ⇔ u=1 v = 1 ⇒ (x. T (1) ⇒ v = 2 − u. xy = b Ta có : 3a − 2b = 5 3a2 − 2ab − 3b = 9 ⇔ a=3 b=2 ⇔ x+y =3 ⇔ xy = 2 x=2 y=1 ∨ x=1 y=2 Th các giá tr c a x và y vào hai phương trình đ u: * V i x = 2. y. 1.M t s phương pháp gi i h phương trình 177 L i gi i. 1) Cách 2.N u y = 0. y = 1 u+v =2 2u + v = 3 ⇔ * V i x = 1. 2. * Xét x = 0 ⇒ vy = 3. 1. v là 2. u. vy 3 = 9 . 1. 1. 1. y. y. Cách 1. v) = (1.N u y = 0 ho c v =  h phương trình vô nghi m. u.   y=5 3 : H phương trình vô nghi m . vy 2 = 5. 0. 1 và (1. v = 0 ⇒  y=9  5 . u. th vào (2) : ux + (2 − u)y = 3 ⇔ u(x − y) = 3 − 2y Th v = 2 − u vào (3) : ux2 + (2 − u) y 2 = 5 ⇒ u (x2 − y 2 ) = 5 − 2y 2 ⇒ (3 − 2y) (x + y) = 5 − 2y 2 dou (x − y) = 3 − 2y ⇔ 3(x + y) − 2xy = 5 (5) Th v = 2 − u vào (4) : ux3 + (2 − u) y 3 = 9 ⇒ u (x3 − y 3 ) + 2y 3 = 9 ⇒ (3 − 2y) (x2 + xy + y 2 ) + 2y 3 = 9 ⇒ 3(x + y)2 − 3xy − 2xy(x + y) = 9 (6) 3(x + y) − 2xy = 5 T (5) và (6): 3(x + y)2 − 3xy − 2xy(x + y) = 9 Đ t x + y = a. 1) V y h phương trình có 2 nghi m x. 1. v) = (2.

u.N u x = y. 2. 1. 1. v = 1.N u v = 0 ho c y = 0. u = 1 V y h phương trình có 2 nghi m (x. h phương trình vô nghi m . ta đư c x4 − 8x3 + 24x2 − 32x + 16 = y 4 − 16y 3 + 96y 2 − 256y + 256 ⇔ (x − 2)4 = (y − 4)4 x−2=y−4∨x−2=4−y x=y−2∨x=6−y x=1 x=2 . 1) Bài toán 5. v) là 2. 1. x = 0 1 2x − 3 = (5) y 3x − 5 3x − 5 1 (6) L y (b) chia (c) v theo v : = y 5x − 9 2x − 3 3x − 5 T (5) và (6) suy ra: = 3x − 5 5x − 9 ⇔ (2x − 3)(5x − 9) = (3x − 5)2 L y (a) chia (b) v theo v : ⇔ 10x2 − 33x + 27 = 9x2 − 30x + 25 ⇔ x2 − 3x + 2 = 0 ⇔ * Th x = 1 vaò (5) ta đư c y = 2 Th x = 1 vaò (a): v = 1 ⇒ u = 1 * Th x = 2 ta đư c: y = 1.2010   ux + vx = 2x(1 )  ux2 + vxy = 3x(2 ) * V y x = 0. Nhân phương trình th hai v i −8 r i c ng v i phương trình th nh t. Cách 1. (VMO 2010) Gi i h phương trình : x4 − y 4 = 240 x3 − 2y 3 = 3(x2 − 4y 2 ) − 4(x − 8y) L i gi i.178 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . h phương trình ⇔  ux3 + vxy 2 = 5x(3 )  ux3 + vy 3 = 9(4 ) L y (1) − (2) v theo v : v(xy) = 2x3 (a) (2) − (3) : vy(xy) = 3x5 (b) (3) − (4) : vy2(xy) = 5x9 (c) . y. y = 0. h phương trình vô nghi m Suy ra v = 0. 1 và (1.

ta đư c (x4 + 16)(t3 − 3t2 + 4t) = (t4 + 16)(x3 − 3x2 + 4x) (3) D th y n u (x. −2) và (x. Cách 2. Đ t y = 2t thay vào phương trình và vi t l i h dư i d ng x4 + 16 = 16(t4 + 16) (1) x3 − 3x2 + 4x = 16(t3 − 3t2 + 4t) (2) Nhân chéo 2 phương trình này. ta đư c : (1) −8y 3 + 24y 2 − 32y + 16 = 240 ⇔ y 3 − 3y 2 + 4y + 28 = 0 ⇔ (y + 2)(y 2 − 5y + 14) = 0. Trư ng h p x = t. t) là nghi m c a h thì xt = 0 nên ta chia hai v c a phương trình trên cho x2 t2 thì đư c : (x2 + 4 16 4 16 )(t − 3 + ) = (t2 + 2 )(x − 3 + ) 2 x t t x T đây n u đ t u = x + 4/x và v = t + 4/t thì ta có phương trình (u2 − 8)(v − 3) = (v 2 − 8)(u − 3) ⇔ u2 v − v 2 u − 3(u2 − v 2 ) + 8(u − v) = 0 (u − v)(uv − 3(u + v) + 8) = 0 (4) T (1) ta suy ra r ng x và t cùng d u. v ho c cùng ≥ 4 ho c cùng ≤ −4. D u b ng ch có th x y ra khi u = v = 4. Suy ra (u − 3) và (v − 3) luôn l n hơn hay b ng 1 ho c luôn nh hơn hay b ng −7. t đó suy ra x = t ho c x = 4/t. . Do đó áp d ng b t đ ng th c AM-GM ta d dàng suy ra u. y) = (−4. Suy ra y = 2 và x = 4. Suy ra y = −2 và x = −4.M t s phương pháp gi i h phương trình 179 Thay vào phương trình đ u. T lý lu n trên và t (2) ta suy ra u = v. 2). (2) −24y 3 + 216y 2 − 864y + 1296 = 240 ⇔ y 3 − 9y 2 + 36y − 44 = 0 ⇔ (y − 2)(y 2 − 7y + 22) = 0. Suy ra uv − 3(u + 3) + 8 = (u − 3)(v − 3) − 1 ≥ 0. V y h đã cho có 2 nghi m là (x. vô nghi m. y) = (4. Thay vào phương trình (1) ta đư c t4 + 16 = 16(t4 + 16).

Nh n xét. bài VMO 2004 còn có 1 cách gi i đơn gi n hơn là nhân phương trình th hai (c a h ban đ u) v i 3 r i c ng v i phương trình th nh t và đưa v d ng : (x + 1)((x − 1)2 + 3(y − 4)2) = 0. Thay vào phương trình (1). Cách gi i đáp án c a bài này như sau: Đ t x + y = u. Bài toán 6. Dù sao thì đây là m t ý tư ng không m i. y = 2v và đưa v h phương trình u4 − v 4 = 15 2(u3 − 2v 3 ) = 3(u2 − 4v 2 ) − 2(u − 8v) thì có l s d nhìn th y các h s nh th c hơn. ta đư c : 256/t4 + 16 = 16(t4 + 16) ⇔ t8 + 15t4 − 16 = 0 ⇔ (t4 − 1)(t4 + 16) = 0 Suy ra t = ±1. Tuy nhiên. N u như đ t x = 2u. Nó đã đư c s d ng VMO 2004. x − y = v thì x = (u + v)/2. y) = (4. T đó ta đư c các nghi m (x.2010 Trư ng h p x = 4/t. Rõ ràng cách gi i này tương ng v i cách gi i th nh t c a VMO 2010.180 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . Gi i h phương trình: x2 (y + z)2 = (3x2 + x + 1) y 2 z 2 (1) y 2 (z + x)2 = (4y 2 + y + 1) z 2 x2 (2) (I) z 2 (x + y)2 = (5z 2 + z + 1) x2 y 2 (3) . Th m chí xét v m t m t nào đó thì bài VMO 2004 còn khó hơn bài năm nay. y = (u − v)/2 và h có th đưa v d ng : u3 + v 3 = −98 −3u2 + 5v 2 = −9u − 25v Sau đó nh n phương trình th hai v i 3 r i c ng v i phương trình th nh t thì đư c (u − 3)3 + (v + 5)3 = 0. L i gi i 1 khá ng n g n nhưng đó là 1 ý tư ng không d nghĩ ra. b ng B. 2) và (−4. −2). C th bài VMO 2004 như sau: Gi i h phương trình sau : x3 + 3xy 2 = −49 x2 − 8xy + y 2 = 8y − 17x.

(I)⇔ y = 0 hay z = 0 Khi đó h nh n nghi m (0. rút g n ta đư c : (a + b + c)2 − (a + b + c) − 12 = 0 ⇔ a+b+c=4 a + b + c = −3 ã Khi a + b + c = 4 thay và (4). (6) ta tính đư c:    a = −6  x = −5     5 6 b = −1 ⇒ y = −1      c = −4  z = −5 5 4 .c = . (5). ∀y. H phương trình tr thành: x y z   (b + c)2 = 3 + a + a2 (4) (c + a)2 = 4 + b + b2 (5)  (a + b)2 = 5 + c + c2 (6) C ng các v c a phương trình.b = .M t s phương pháp gi i h phương trình 181 L i gi i. y. Trư ng h p 1: xyz = 0 * N u x = 0. (5). z ∈ R * Tương t cho trư ng h p y = 0 hay z = 0 Trư ng h p 2: xyz = 0 Chia hai v các phương trình c a (I) cho x2 y 2 z 2 ta có h phương trình:   1 1 2 1 1   =3+ + 2   z+y x x    2 1 1 1 1 + =4+ + 2  x z y y    1 1 2  1 1   + =5+ + 2  y x z z Đ ta= 1 1 1 . 0. (6) ta tính đư c:    a = 13  x= 9       9 13   4 3 ⇒ b= y=   3 4        z= 9  c = 11 9 11 ã Khi a + b + c = −3 thay và (4). 0). z) và (0.

y.2010 K t lu n: H phương trình có các nghi m là : 9 3 9 (x. Gi i h phương trình: x3 + y = 3x + 4 2y 3 + z = 6y + 6 3z 3 + x = 9z + 8 5 5 . − 6 4 Bài t p 2.. 0) .182 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . z) (∀x.  2xn − 5x1 + 3x2 = 0 Bài t p 4. Gi i h phương trình :   2x1 − 5x2 + 3x3 = 0  2x2 − 5x3 + 3x4 = 0  ... (0. 0) .. z ∈ R)... (VMO 1996) Gi i h phương trình :   √  3x 1 + 1 =2  x+y √  √  7y 1 − 1 =4 2  x+y Bài t p 5. 13 4 11 Bài t p áp d ng Bài t p 1. Gi i h phương trình:  2  x = 2x − y  2 y = 2y − z  z 2 = 2z − t  2 t = 2t − x Bài t p 3.. −1........ y. 0. ....... Cho s nguyên n ≥ 3. (0.... Gi i h phương trình:   x2 = a + (y − z)2 y 2 = b + (z − x)2  2 z = c + (x − y)2 .. − .. 0... ..

.... (IRAN 2006) Gi i h phương trình :   x + y + zx = 1    2  1 y + z + xy =  2     z + x + yz = 1 2 2004 B NG A) Gi i h phương trình:   x3 + x(y − z)2 = 2 y 3 + y(z − x)2 = 30  3 z + z(x − y)2 = 16 Bài t p 10.    2   2 a−1  x  1000 + ax1000 + = x1 2 Bài t p 8....... (VMO .... Tìm b b n s (x. Gi i h phương trình:  2  2  x + ax1 + a − 1 = x2  1   2   2   2 a−1 x2 + ax2 + = x3 2   .. Cho a là m t s th c cho trư c.M t s phương pháp gi i h phương trình 183 Bài t p 6....... v) th a mãn h phương trình:  2  x + y 2 + u2 + v 2 = 4  xu + yv = −xv − yu  xyu + yuv + uvx + vxy = −2  xyuv = −1 Bài t p 9......... Gi i h phương trình : x3 + y 3 + x2 (y + z) = xyz + 14 y 3 + z 3 + y 2 (z + x) = xyz − 21 z 3 + x3 + z 2 (x + y) = xyz + 7 Bài t p 7.. y...... u...

Suy ra hàm s g(t) đ ng bi n trên R.2010 Bài t p 11. (OLYMPIC 30 Gi i h phương trình : 2x3 + 3x2 − 18 = y 3 + y 2y 3 + 3y 2 − 18 = z 3 + z 2z 3 + 3z 2 − 18 = x3 + x L i gi i. Ta có g (t) = 3t2 +1 > 0. y. Đ t f (t) = 2t3 +3t2 −18 và g(t) = t3 +t.2 S d ng tính đơn đi u c a hàm s 4 2009 L P 11) Bài toán 1. ∀t ∈ R.184 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . z) thì x≥y x≥z ⇔ ⇔ g (x) ≥ g (y) ⇒ g (x) ≥ g (z) g (x) ≥ f (x) f (z) ≥ g (z) x≤2 z≥2 f (x) = g (y) f (y) = g (z) f (z) = g (x) x3 + x ≥ 2x3 + 3x2 − 18 ⇔ 2z 3 + 3z 2 − 18 ≥ z 3 + z (x − 2) (x2 + 5x + 9) ≤ 0 ⇔ (z − 2) (z 2 + 5z + 9) ≥ 0 T đó suy ra: 2 ≤ z ≤ x ≤ 2 ⇒ x = z = 2 Th vào h phương trình ta đư c y = 2 Th l i ta th y x = y = z = 2 th a mãn h phương trình. (VMO 2006 B NG A) .9. Bài toán 2. Khi đó h phương trình đư c vi t l i: Gi s x = max(x. (BULGARIAN Gi i h phương trình: 2003) x + y + z = 3xy x2 + y 2 + z 2 = 3xz x3 + y 3 + z 3 = 3yz 3. K t lu n: H phương trình có nghi m duy nh t x = y = z = 2.

z <  6. Đi u ki n x = 0 (2) ⇔ x2 y + 2x − 1 2    =0⇔y= 1 − 2x x2 1 − x2 1 − 2x 1 − 2x 1 − 2x 3 2 Thay y = + vào (1) : 2 x + = 2 x2 2 x x 2 1 − x2 1 − 2x 1 − 2x 1 − x2 1 1 ⇔ 2 x2 − 2 x2 = − = − x 2 2x2 2x2 2 1−x 1 − 2x 1 − x2 1 − 2x ⇔ 2 x2 + = 2 x2 + (3) 2 2x 2x2 .log3 (6 − z) = y  √ 2 z − 2z + 6. H phương trình có nghi m duy nh t x = y = z = 3.M t s phương pháp gi i h phương trình 185 Gi i h phương trình :  √  x2 − 2x + 6. 6). 6) Suy ra g(t) đ ng bi n trên kho ng (−∞.log3 (6 − y) = x y 2 − 2y + 6. 1 − x2 3 2 x2 + xy + = 2y (1) Gi i h phương trình: 2   2 2 (x y + 2x) − 2x2 y − 4x + 1 = 0 (2) L i gi i. Đi u ki n : x. y. 6). t 6−t > 0∀t ∈ Xét hàm s g (t) = √ có g (t) = 2 − 2t + 6 t (t2 − 2t + 6)3 (−∞.log3 (6 − x) = z L i gi i. Bài toán 3. x  log3 (6 − y) = √   x2 − 2x + 6   y log3 (6 − z) = H phương trình ⇔ y 2 − 2y + 6    z   log3 (6 − x) = √ 2 − 2z + 6 z Ta th y hàm s f (t) = log3 (6 − t) là hàm s ngh ch bi n trên (−∞. T đó ta có đư c x = y = z = 3.

ln 8.8 a . log2 y = b ⇒ x = 3a . f 1 2 < 0 ⇒ f có nghi m 1 . . Và do f đơn đi u trên t ng kho ng y nên nghi m đó là nghi m duy nh t trên các kho ng y. a0 ∈ gi m trên (−∞.2010 t Đ t f (t) = 2t + . Bài toán 5. (VMO x. Thay b = 1 : 9a + 8 a = 29 Ta có h m i ab = 1 a 1 Xét hàm: f (x) = 9a + 8 a − 29 1 1 f (x) = ln 9.8 a a 1 1 1 1 2 2 a f (x) = ln 9.9 + 2 ln 8. 2 + 3 . +∞). a0 ). ĐK: x. V y h đã cho có hai nghi m. là hàm s đ ng bi n trên R. 1 nên f (x) tăng trên (a0 . y > 0 1 9a + 8b = 29 . y) sau: 2008) Hãy xác đ nh s nghi m c a h phương trình ( n x2 + y 3 = 29 log3 x. y = − Bài toán 4.8 a > 0 a a a M t khác. ta có: f (1) > 0.log2 y = 1 L i gi i. 2 (3) ⇔ f 1 − x2 x2 =f 1 − 2x x2 3 4 ⇔ 1 − x2 1 − 2x = ⇔x=2 2 x x2 V y h có nghi m x = 2.186 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . y = 2b Do đó nó có nghi m duy nh t a0 . 2 Đ t log3 x = a.9a − 2 ln 8.

h (0) = 1 > 0. g (t) = 6t2 − 12t + 6 = 6(t − 1)2 ≥ 0. x=y=z −x3 + 4x2 − 3x − 1 = 0 ⇔ Đ t t=x−1⇔x=t+1 H phương trình ⇔ x=y=z x3 − 4x2 + 3x + 1 = 0 (4) (4) : (t + 1)3 − 4(t + 1)2 + 3 (t + 1) + 1 = 0 ⇔ t3 − t2 − 2t + 1 = 0 (5) Đ t h (t) = t3 − t2 − 2t + 1. f (x) = g (y) (1) H phương trình ⇔ f (y) = g (z) (2) f (z) = g (x) (3) Gi s (x. ta có h(t) liên t c trên R.M t s phương pháp gi i h phương trình 187 Gi i h phương trình : x3 − 2y 3 − 2 (x2 − 3y 2 ) + 3 (x − 2y) − 1 = 0 y 3 − 2z 3 − 2 (y 2 − 3z 2 ) + 3 (y − 2z) − 1 = 0 z 3 − 2x3 − 2 (z 2 − 3x2 ) + 3 (z − 2x) − 1 = 0 L i gi i. y. g (t) = 2t3 − 6t2 + 6t Ta có f (t) = 3t2 − 4t + 3 > 0. h (2) = 1 > 0. Không m t t ng quát. x3 − 2x2 + 3x − 1 = 2y 3 − 6y 2 + 6y y 3 − 2y 2 + 3y − 1 = 2z 3 − 6z 2 + 6z H phương trình ⇔ z 3 − 2z 2 + 3z − 1 = 2x3 − 6x2 + 6x 3 2 Đ t f (t) = t − 2t + 3t − 1. Khi đó sin ϕ = 0 (5) : 8 cos3 ϕ−4 cos2 ϕ−4 cos ϕ+1 = 0 ⇔ 4 cos ϕ (2 cos2 ϕ − 1)−4 1 − sin2 ϕ + 1=0 ⇔ 4 cos ϕ. cos 2ϕ + 4sin2 ϕ − 3 = 0 . gi s : x ≥ y T (1) và (2) suy ra : g (y) ≥ g (z) ⇒ y ≥ z T (2) và (3) suy ra : g (z) ≥ g (x) ⇒ z ≥ x Do đó x = y = z. 2) Đ t t = 2 cos ϕ. π). z) th a mãn h phương trình đã cho. ∀t ∈ R. ϕ ∈ (0. h (1) = −1 < 0. Vì h (−2) = −7 < 0. g(t) đ ng bi n trên R. ∀t ∈ R Do đó f (t). nên PT: h(t) = 0 có 3 nghi m phân bi t n m trong kho ng (−2.

ϕ ∈ 7 7 7 Bài t p áp d ng Bài t p 1. cos 2ϕ. Do đó t = 2 cos ϕ. (OLYMPIC 30 . x = y = 1 Bài t p 2. sin ϕ = 3 sin ϕ − 4sin3 ϕ ⇔ sin 4ϕ = sin 3ϕ V i ϕ ∈ (0.2010 ⇔ 4 cos ϕ. (VMO 1994 B NG B) x2 + 3x + ln (2x + 1) = y Gi i h phương trình: y 2 + 3y + ln (2y + 1) = x ĐS: x = y = 0 1994 B NG A) x+ y+ √ x2 − 2x + 2 = 3y−1 + 1 y 2 − 2y + 2 = 3x−1 + 1 Bài t p 4. Gi i h phương trình : ĐS: x = y = 1 Bài t p 3. . . 7 7 7 π 3π 5π . (VMO Gi i h sau : Bài t p 6. π) ta thu đư c ϕ ∈ π 3π 5π .51−2x+y = 1 + 22x−y+1 ĐS: y 3 + 4x + 1 + ln (y 2 + 2x) = 0 x=0 y = −1 . ϕ ∈ π 3π 5π . . (VMO Gi i h phương trình: x3 + 3x − 3 − ln (x2 − x + 1) = y y 3 + 3y − 3 − ln (y 2 − y + 1) = z z 3 + 3z − 3 − ln (z 2 − z + 1) = x ĐS: x = y = z = 1 Bài t p 5. . 1998) (1 + 42x−y ) .4 .188 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 .2008) 2x − 2 = 3y − 3x Gi i h phương trình : 3y − 2 = 3x − 2y ĐS: x = y = 0. 7 7 7 V y h phương trình có nghi m: x = y = z = 2 cos ϕ + 1.

(VMO Gi i h phương trình : x3 + 3x2 + 2x − 5 = y y 3 + 3y 2 + 2y − 5 = z z 3 + 3z 2 + 2z − 5 = x L i gi i. y. 30x2 − 9x2 y − 25y = 0 30y 2 − 9y 2 z − 25z = 0 Gi i h phương trình: 30z 2 − 9z 2 x − 25x = 0 ĐS: x = y = z = 0. x = y = z = 1 ± 2 Bài t p 8.3 Phương pháp đánh giá 2006 B NG B) Bài toán 1. x = y = z = 2 3. (x − 1) (x2 + 4x + 6) = y − 1 Cách 1. H phương trình ⇔ (y − 1) (y 2 + 4y + 6) = z − 1 (z − 1) (z 2 + 4z + 6) = x − 1 Ta có x2 + 4x + 6 > 0. x = y = z = 2 Bài t p 9. 1) .9. y 2 + 4y + 6 > 0. z ∈ R TH 1: N u x = 1. thì suy ra y = 1. 5x = 5 (4y − 3) 5y = 5 (4z − 3) Gi i h phương trình : 5z = 5 (4x − 3) ĐS: x = y = z = 1. 1. z 2 + 4z + 6 > 0. H phương trình có nghi m (1.M t s phương pháp gi i h phương trình 189 Gi i h phương trình:  √  x3 + 3x + √ 3x + 1 − 5 − y = 0 y 3 + 3y + √3y + 1 − 5 − z = 0  3 z + 3z + 3z + 1 − 5 − x = 0 ĐS: x = y = z = 1 Bài t p 7. z = 1. x3 − 3x2 + 5x + 1 = 4y y 3 − 3y 2 + 5y + 1 = 4z Gi i h phương trình: z 3 − 3z 2 + 5z + 1 = 4x √ ĐS: x = y = z = 1. ∀x.

y. suy ra y = 1. H phương trình ⇔ C ng (1) và (2): ⇔ Ta có   4 − (1 − x2 y)2 = 2x6 − x4 + y 2 (1)  − 1 + (x − y)2 = 1 − x6 + x4 − 2x3 y 2 (2) 1 + (x − y)2 = x6 − 2x3 y + y 2 + 1 2 y 2 + 4y + 6 z 2 + 4z + 6 = (x − 1) (y − 1) (z − 1 y 2 + 4y + 6 z 2 + 4z + 6 = 1 x=y=z x3 + 3x2 + 2x − 5 = x ⇔ x=y=z (x − 1) (x2 + 4x + 5) = 0 ⇔ 1995) 1 + (x − y)2 = x3 (x3 − x + 2y 2 ) 4 − (1 − x2 y)2 − 4 − (1 − x2 y)2 = 1 + (x − y)2 + x3 − y + 1 (3) 4 − (1 − x2 y)2 ≤ 2 và 1 + (x − y)2 + (x3 − y) + 1 ≥ 2 2 . z) = (1.190 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . 1. z = 1 Nhân các PT trong h v theo v ta đư c : (x − 1) (y − 1) (z − 1) x2 + 4x + 6 ⇔ x2 + 4x + 6 Đi u này không th x y ra. (USA Math Olympiad Progam Gi i h phương trình: 3 + 2x2 y − x4 y 2 + x4 (1 − 2x2 ) = y 2 1+ L i gi i. 1) m  (x + 1)3 − 6 = y + x (1) Cách 2. V y h phương trình có nghi duy nh t (x. H phương trình ⇔ (y + 1)3 − 6 = z + y (2)  (z + 1)3 − 6 = x + z (3) Không m t t ng quát gi s x ≥ y T (1) và (2) suy ra y + x ≥ z + y ⇒ x ≥ z T (1) và (3) suy ra y + x ≥ x + z ⇒ y ≥ z T (2) và (3) suy ra z + y ≥ x + z ⇒ y ≥ x V y ta có x = y = z H phương trình ⇔ x=y=z=1 Bài toán 2.2010 TH 2: N u x = 1.

x = −1/2 y = −1 x = −1/2 th a mãn đi u ki n bài toán. y.M t s phương pháp gi i h phương trình 191 1 − x2 y = 0 x−y =0 Do đó PT (3) th a mãn khi và ch khi : ⇔x=y=1 x3 − y = 0 Th x = y = 1 vào h phương trình ta th y h th a mãn. V y h phương trình có nghi m duy nh t x = y = 1. Tìm t t c các c p s th c (x. Đi u ki n xy − x2 y 2 ≥ 0 ⇔ 0 ≤ xy ≤ 1 2 1 1 1 2 2 + ≤ ⇒ Ta có xy − x y = − xy − 2 4 4 1 T (1) và (3) suy ra : ≥ y 6 + y 3 + 2x2 (4) 2 C ng (2) và (4) v theo v ta đư c: 4xy 3 + 1 ≥ y 6 + 4x2 + Do 1 − 1 + (2x − y)2 ⇔ 1 − 2 xy − x2 y 2 ≤ 1 (3) 2 1 + (2x − y)2 ≥ y 3 − 2x 2 1 + (2x − y)2 ≤ 0. y) th a mãn các đi u ki n sau: y 6 + y 3 + 2x2 = xy − x2 y 2 (1) 1 4xy 3 + y 3 + ≥ 2x2 + 1 + (2x − y)2 (2) 2 L i gi i. Bài toán 3. y = −1 Tìm t t c các s th c x. z tho h :  3  y + 2 = (3 − x) (1)  (2z − y) (y + 2) = 9 + 4y (2)  x2 + z 2 = 4x (3)  z ≥ 0 (4) . (y 3 − 2x) ≥ 0 1 + (2x − y)2 = (y 3 − 2x) = 0 ⇔ ⇔ x=0 y=0 ∨ 1 x= 2 ∨ y=1 2 Nên ta có: 1 − 2x − y = 0 y 3 − 2x = 0 x = −1/2 y = −1 Th l i ta th y ch có c p K t lu n : Bài toán 4.

Gi i h phương trình: 1 1 2  √ +√ = (2) √  1+y 1 + xy 1+x (I) L i gi i. x=2 x=4 y = −1 y = −3 và Tóm l i z=2 z=0  √  1 + 1 − x2 = x 1 + 2 1 − y 2 (1)  Bài toán 5. Do đó 0 ≤ y ≤ 1. (6) ta có z = 0 ho c z = 2. (3) ⇔ x = 2 Th vào (1) ta có x = 2. y = −3 tho mãn. y = −1 tho mãn.192 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . T (1) suy ra 0 ≤ x ≤ 1.2010 L i gi i. |y| ≤ 1 và xy ≥ 0. TH 1: z = 0 thì (2) ⇔ y = −3. (3) ⇔ x = 0 ∨ x = 4 Th vào (1) ta có x = 4. 1]) 1 1 2 T (3) và (4) suy ra √ +√ ≤ √ 1+y 1 + xy 1+x Đ ng th c x y ra khi và ch khi x = y √ √ Thay y = x vào (2) ta đư c 1 + 1 − x2 = x 1 + 2 1 − x2 (5) z≤0 z ≥ 2 (5) . Đi u ki n: |x| ≤ 1. Ta đánh giá n z. TH 2: z = 2 thì (2) ⇔ y = −1. (5). y thu c [0. 2 1 1 1 1 Ta có √ +√ ≤2 + (3) Ta ch ng minh đư c 1+x 1+y 1+y 1+x 1 1 2 √ √ + ≤ √ (4) Th t v y : (4) ⇔ 2+x+y +2 xy + xy(x+y) ≤ 1+x 1+y 1 + xy 2 + 2(x + y) + 2xy √ √ √ ⇔ (1 − xy)(x + y) − 2 xy(1 − xy) ≥ 0 √ √ √ ⇔ (1 − xy)( x − y)2 ≥ 0 (B t đ ng th c đúng v i m i x. Ta có: (2) ⇔ y 2 + 2y (3 − z) + 9 − 4z = 0 PT (2) có nghi m y khi và ch khi: ∆y = (3 − z)2 − (9 − 4z) ≥ 0 ⇔ z 2 − 2z ≥ 0 ⇔ (3) ⇔ x2 − 4x + z 2 = 0 PT (3) có nghi m x khi và ch khi: ∆x = 4 − z 2 ≥ 0 ⇔ −2 ≤ z ≤ 2 (6) K t h p (4).

(1): 3y 2 = 1 ⇔ y = ± √ 3 H phương trình có các nghi m 1 0. 1 + 2 1 − 2sin2 2 2 2 2 4π π √ t 2 t π  t= 6 +k 3 3t ⇔ 3 sin − 4sin = ⇔ sin 3 = sin ⇔  4π π 2 2 2 2 4 t= +k 2 3  π 1 t= π x= 6 ta đư c  V i t ∈ 0. 0 3 3 * N u x. b. 0. (2) ⇒ x2 z 2 = 0 ⇒ y = 0 ∨ z = 0 1 + V i y = 0. t ∈ 0. (BA LAN 1997) Gi i h phương trình sau trong t p s th c : 3 (x2 + y 2 + z 2 ) = 1(1) x2 y 2 + y 2 z 2 + z 2 x2 = xyz(x + y + z)3 (2) L i gi i. y. phương trình (5) tr thành Đ t x = sin t. (1): 3z 2 = 1 ⇔ z = ± √ 3 1 + V i z = 0. 2 √ 1 + cos t = sin t(1 + 2 cos t) √ t t t t ⇔ 2 cos = 2 sin . z = 0. c ∈ R ta có: (a − b)2 + (b − c)2 + (c − a)2 ≥ 0 ⇔ a2 + b2 + c2 ≥ ab + bc + ca . và (1 . cos .M t s phương pháp gi i h phương trình 193 π . ± √ 3 1 1 . 0. * N u x = 0. ± √ . (2) ⇒ x + y + z = 0 x2 y 2 + y 2 z 2 + z 2 x2 (2) ⇔ xyz(x + y + z) = ≥0 (x + y + z)2 V i ∀a. π ⇒ 2 2 t= x=1 2 1 1 V y h phương trình có nghi m . 0. ± √ . 0 .1) 2 2 Bài toán 6.

+ x4 = x3 + x3 + . (UKRAINA 1997) Tìm t t c các nghi m trong t p h p s th c c a h phương trình: x1 + x2 + .− . + x1997 = 1997 x4 + x4 + .. = x1997 = 1 . ĐS: x = y = z = 2.. ± √ . (OLYMPIC ANH 1996) Tìm t t c các nghi m th c dương c a h phương trình: w + x + y + z = 12 wxyz = wx + wy + wz + xy + xz + yz + 27 ĐS: w = x = y = z = 3 Bài t p 4. − . + x3 1 2 1997 1 2 1997 ĐS: x1 = x2 = . (OLYMPIC ANH 1998) xy + yz + zx = 12 xyz = 2 + x + y + z Tìm t t c các nghi m c a h phương trình trong t p h p các s th c dương. 3 3 3 1 1 1 . .. 0. Bài t p 3... 0. 0.. ± √ . Như v y: 1 = 3(x2 +y 2 +z 2 ) ≥ (x + y + z)2 = x2 y 2 + y 2 z 2 + z 2 x2 xy 2 z + x2 yz + xyz 2 ≥ =1 xyz(x + y + z) xyz(x + y + z) 1 3 do đó các BĐT trên ph i x y ra d u b ng nên x = y = z = ± K t lu n: H phương trình có các nghi m 1 1 1 .194 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 .− 3 3 3 1 1 1 . 0. 0 .2010 Đ ng th c x y ra khi và ch khi a = b = c. (CA NA ĐA 2003) Tìm t t c các nghi m th c dương c a h phương trình: x3 + y 3 + z 3 = x + y + z x2 + y 2 + z 2 = xyz ĐS: H phương trình vô nghi m Bài t p 2. ± √ 3 3 3 Bài t p áp d ng Bài t p 1. 0 ...

Phương pháp gi i phương trình và b t phương trình. 2003... . nh nh t c a hàm s và ng d ng c a nó 195 Bài t p 5. = xn = a.. x1 = x2 = ... = xn = − a Tài li u tham kh o 1.. 2009..... Tìm t t c các nghi m th c c a h phương trình:   x2 = 1 x + a  1   2 x1    1 a   x3 =  x2 +   2 x2 ..... Nguy n Văn M u... Nguy n Nguy n Văn Ti n.. 3... M t s chuyên đ gi i tích b i dư ng h c sinh gi i trung h c ph thông. Cho a là m t s th c dương cho trư c.. 2.   a  x =1 x  n  n−1 +  2 xn−1      x =1 x + a  1 n 2 xn √ √ ĐS: x1 = x2 = . Tài li u t Internet. T p chí toán h c và tu i tr . (VMO 2009) Gi i h phương trình :  1 2  √ 1 + =√  1 + 2xy 1 + 2x2 1 + 2y 2   x (1 − 2x) + y (1 − 2y) = 2 9 √ √ 9 − 73 9 + 73 ..x = y = ĐS: x = y = 18 18 Bài t p 6. NXB Giáo D c.. 4.....Giá tr l n nh t. NXB Giáo D c Vi t Nam. Nguy n Văn M u. NXB Giáo D c... 1993. Tuy n t p 5 năm...

Khi đó max f (x) ≥ max g(x) x∈D x∈D . ta có: max f (x) = − min (−f (x)) và min f (x) = − max (−f (x)) x∈D x∈D x∈D x∈D c) Tính ch t 3: Gi s f (x) và g(x) là hai hàm s xác đ nh trên D và f (x) ≥ g(x) v i m i x thu c D. max f (x). min f (x). ∀x ∈ D T n t i x0 ∈ D sao cho M = f (x0 ). L ng Sơn 3. KH: M = max f (x) x∈D tho mãn f (x) ≤ M. x∈A Theo đ nh nghĩa ta có f (x0 ) ≤ max f (x) hay max f (x) ≤ max f (x). Gi s t n t i max f (x).2010 3. +) m đư c g i là giá tr nh nh t c a hàm s trên D. Khi đó. ∀x ∈ D T n t i x0 ∈ D sao cho M = f (x0 ). Khi đó +) M đư c g i là giá tr l n nh t c a hàm s trên D. Tính ch t: a) Tính ch t 1: Gi s f (x) xác đ nh trên D và A.10. x∈B x∈A x∈B b) Tính ch t 2: Hàm s f (x) xác đ nh trên D và t n t i max f (x) và min f (x) x∈D x∈D Khi đó. nh nh t c a hàm s và ng d ng c a nó Nguy n Ti n Tu n Trư ng THPT Chuyên Chu Văn An.1 Ph n lý thuy t Đ nh nghĩa: Cho hàm s y = f (x) xác đ nh trên D.196 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . Do x0 ∈ A ⇒ x0 ∈ B (A ⊆ B) . B là hai t p con c a D(A ⊆ B).10 Giá tr l n nh t. min f (x). KH: M = min f (x) x∈D tho mãn f (x) ≥ M. x∈A x∈B x∈A x∈B CM: Gi s max f (x) = f (x0 ) v i x0 ∈ A. ta x∈A x∈B x∈A x∈B có max f (x) ≤ max f (x) và min f (x) ≥ min f (x).

ta có max f (x) ≤ max f1 (x) + max f2 (x) + · · · + max fn (x) x∈D x∈D x∈D x∈D D u = Õ x y khi và ch khi t n t i x0 thu c D sao cho max fi (x) = fi (x0 ) x∈D v i i = 1. Khi đó max f (x) = max max f (x). min f (x). min f (x) ≥ min f1 (x) + min f2 (x) + · · · + min fn (x) x∈D x∈D x∈D x∈D D u = Õ x y khi và ch khi t n t i x0 thu c D sao cho min fi (x) = fi (x0 ) x∈D v i i = 1. . ta có max f (x) ≤ (max f1 (x))(max f2 (x)) . Đ t f (x) = f1 (x). Khi đó. nh nh t c a hàm s và ng d ng c a nó 197 d) Tính ch t 4: Gi s f (x) xác đ nh trên D và D = D1 ∪D2 . (max fn (x)) x∈D x∈D x∈D x∈D min f (x) ≤ min f1 (x) min f2 (x) . . min f (x).10. max fi (x).f2 (x) . . f2 (x). n. x∈D2 e) Tính ch t 5: Cho các hàm s f1 (x). n. f2 (x). max f (x) x∈Di x∈Di x∈D x∈D1 x∈D2 và min f (x) = min x∈D x∈D1 min f (x). min fn (x) x∈D x∈D x∈D x∈D 3. . n. . Gi thi t t n t i max f (x) và min f (x) v i i = 1. . Khi đó. Gi thi t t n t i max f (x). . min f (x) . fn (x) cùng xác đ nh trên D. fn (x) cùng xác đ nh trên D và fi (x) > 0. . x∈D x∈D x∈D x∈D Đ t f (x) = f1 (x)+f2 (x)+· · ·+fn (x). min fi (x) v i i = 1. . . n. n. max fi (x). f) Tính ch t 6: Cho các hàm s f1 (x). Gi thi t t n t i max f (x).Giá tr l n nh t. . . min fi (x) x∈D x∈D x∈D x∈D v i i = 1. . . fn (x).2 Ph n bài t p .

B t đ ng th c Cauchy-Bunhiacovski: Cho a1 .1 ≤ 2 √ √ √ 1+x+1 4 1 + x = 4 1 + x. . a2 + a2 + · · · + a2 n 2 1 D u b2 + b2 + · · · + b2 ≥ (a1 b1 + a2 b2 + · · · + an bn )2 n 2 1 a1 a2 an = = ··· = . Chuyên đ 1: Phương pháp b t đ ng th c I/ LÝ THUY T: B t đ ng th c AM-GM: Cho a1 . b1 b2 bn (1) = Õ x y ra khi và ch khi II/ BÀI T P: B t đ ng th c AM-GM Bài 1: Cho hàm s y= √ 4 1 − x2 + √ √ 4 1 − x + 4 1 + x. . 4 1 + x ≤ 1−x 2 √ √ √ 1−x+1 4 1 − x = 4 1 − x. . . Tìm giá tr nh nh t c a hàm s . a3 . . . b3 . . an n D u = Õ x y ra khi và ch khi a1 = a2 = · · · = an . Khi đó √ a1 + a2 + · · · + an ≥ n a1 . Hàm s có TXĐ: D = [−1. . 1] . a2 .1 ≤ 2 √ √ C ng v v i v 3 đ ng th c trên ta có f (x) ≤ 1 + 1 + x + 1 − x (4) m i x ∈ D.42. (1) (2) (3) v i . . b2 . an là các s không âm.a2 . Khi đó. V i m i x ∈ D. . an và b1 . . . bn là 2n s b t kì.2010 Bài toán 3. a2 .198 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . . áp d ng b t đ ng th c AM-GM ta có √ √ √ √ √ 1−x+ 1+x 4 2 = 4 1 − x. a3 . .

x∈D Bài 2: Tìm giá tr nh nh t c a hàm s f (x) = Hàm s có TXĐ: D = −1. AM-GM. (2) và (3) cùng x y ra. (2) và (3) x y ra khi và ch khi x = 0. (1). T (4) và (7) suy ra f (x) ≤ 3 v i m i x ∈ D mà f (0) = 3 và 0 ∈ D nên max f (x) = 3. áp d ng b t đ ng th c Khi đó f (x) = x∈D D u x √ x 2 − x − 2x2 + 1 − x − 2x2 ≤ + = 1 − x2 ≤ 1 v i m i 2 2 2 = Õ x y ra khi và ch khi   1 = 1 − x − 2x2  1 − x2 = 1 ⇔x=0   −1 ≤ x ≤ 1 2 . áp d ng b t đ ng th c AM-GM. 2 1 2 V i m i x ∈ D. D u = Õ trong (5) và (6) x y ra khi và ch khi x = 0. v i m i x ∈ D.1 ≤ 1+x+1 2 (5) (6) = Õ x y ra khi và ch khi d u = Õ trong (5) và (6) x y ra. ta có: √ 1 − x − 2x2 = 1(1 − x − 2x2 ) ≤ 2 − x − 2x2 1 + 1 − x − 2x2 = 2 2 x √ + 1 − x − 2x2 .Giá tr l n nh t. nh nh t c a hàm s và ng d ng c a nó 199 D u Mà d u = Õ x y ra khi và ch khi d u =Õ =Õ (1).1 ≤ 2 √ Suy ra f (x) ≤ 1 + D u √ x−1+ √ x+1≤1+ 2−x 2+x + =3 2 2 (7) 1+x= √ 1 + x. ta có: √ √ 1−x+1 1 − x = 1 − x.

y) ≥ M t khác √ 1−y 1−x 1 1 √ f (x. y) ≥ ≥ 2 2= 2 2 y 2 x 1 1 1 1 1 D u =Õ x y ra khi và ch khi √ = √ ⇔ = hay x = y = Mà y x y 2 x √ √ 1 1 1 1 . y) = 2. x+y 2 √ 1 1 1 1 √ √ +√ T (7) suy ra f (x. y) + x + y ≥ 2( x + y)  √ + x≥2 y  x Hay f (x. (66) L y (x. Khi đó f (x. = 2.y)∈D 2 2 2 2 . y x 1−y 1−x áp d ng b t đ ng th c AM-GM  x  √ + √y ≥ 2√x  √ √ √ √ y √ y √ ⇒ f (x. V y min f (x. Hư ng d n. x + y = 1} . (x. y) = √ + √ = √ + √ − ( x + y) y y x x 1 1 T (4) và (5) suy ra 2f (x. y) ∈ D. ∈ D và f .2010 Suy ra max f (x) = 1. y) ≥ √ + √ hay y x f (x. y) = √ +√ trên mi n 1−y 1−x D = {(x. y) : x > 0. y) = √ x y x y +√ =√ +√ . y) ≥ 1 2 1 1 √ +√ y x (6) (5) √ x+ √ y (4) 2 1 1 Ti p t c áp d ng b t đ ng th c AM-GM cho hai s √ + √ ≥ √ ≥ 4 xy y x √ 2 = 2 2 vì x + y = 1 (7).200 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . y > 0. x∈D x y Bài 3: Tìm giá tr nh nh t c a hàm s f (x.

. y) = x + 1 y(x − y) g(x. −1=4−1=3 2 2 (x − y)(y + 1)2 ≥ 4 4 (x − y).y)∈D L y (x. 1) = 3. 1) ∈ D và g(2. y) ∈ D tuỳ ý. L y (x. 1) = 3. theo b t đ ng th c AM-GM ta có: h(x. trong đó f (x. V y min f (x. y) = x + y+1 y+1 4 4 + + −1 2 = (x − y) + 2 2 (x − y)(y + 1) (x − y)(y + 1)2 y+1 y+1 4 . y) trên mi n D = {(x. Khi đó. y) = 3. nh nh t c a hàm s và ng d ng c a nó 201 Bài 4: Tìm các giá tr nh nh t c a hàm s f (x. y) = x + 1 1 1 = y + (x − y) + ≥ 3 3 y(x − y) =3 y(x − y) y(x − y) y(x − y) x=2 y=1 1 ⇔ y(x − y) Có (2.y)∈D x=2 y=1 Có (2. √ 1 4 4 √ = √ =2 2 2 = 4 4 2 y(x − y) . Khi đó. theo b t đ ng th c AM-GM ta có: f (x. y) = y+ x−y x−y 1 x−y 4 + + y. D u = Õ x y ra khi và ch khi x−y = y+1 4 ⇔ = 2 (x − y)(y + 1)2 (x. Khi đó. y) ∈ D tuỳ ý. theo b t đ ng th c AM-GM ta có: g(x.Giá tr l n nh t. V y min g(x. h(x. y) ∈ D tuỳ ý. y). y). D u = Õ x y ra khi và ch khi y = xy = (x. y) = x + Hư ng d n. y) = x + 4 (x − y)(y + 1)2 1 y(x − y)2 h(x. 1) ∈ D và f (2. y) = 3. y) : x > y > 0}. 2 ≥ 4 2 2 2 y(x − y) 2 . L y (x. g(x.

202

Tr i hè Hùng Vương l n th 6 - 2010

D u

= Õ x y ra khi và ch khi y= √ 3 3, √ 3 x−y 1 ⇔ = 2 y(x − y)2 √ 3 √ 3 3 3, 2 3 1√ 3 y= 3 2 x= √ 3

3 2

∈ D và h

√ √ = 2 2. V y min h(x, y) = 2 2.
(x,y)∈D

Bài 5: Tìm giá tr nh nh t c a hàm s f (x, y, z) = (xyz + 1) 1 1 1 + + x y z + x y z + + −x−y−z y z x

trên mi n D = {(x, y, z) : x > 0, y > 0, z > 0} Hư ng d n. y z x 1 1 1 + xz + + xy + + + + − x − y − z L y z x y x y z (x, y, z) tuỳ ý thu c D. Khi đó, áp d ng b t đ ng th c AM-GM, ta có: Ta có f (x, y, z) = yz + yz + Khi đó f (x, y, z) ≥ D u 1 1 1 + + +x+y+z = x y z 1 +x + x 1 +y + y 1 +z z ≥6 y z x ≥ 2y, xz + ≥ 2z, xy + ≥ 2x z x y

= Õ x y ra khi và ch khi x = y = z = 1.
x∈D

Vì (1, 1, 1) thu c D và f (1, 1, 1) = 6 nên min f (x, y, z) = 6 Bài 6: Tìm giá tr nh nh t c a hàm s f (x, y, z) = 1 1 1 2+ 2+ x y z √ và giá tr nh nh t c a hàm s g(x, y, z) = x + 16xyz, h(x, y, z) = x + xy + √ 3 xyz trên mi n D = {(x, y, z) : x > 0, y > 0, z > 0, x + y + z = 1} . 2+ Hư ng d n. (57) L y (x, y, z) ∈ D tuỳ ý. áp d ng b t đ ng th c AM-GM ta có: 2+ 1 x+y+z y z yz =1+1+ =1+1+1+ + ≥55 2 x x x x x

Giá tr l n nh t, nh nh t c a hàm s và ng d ng c a nó

203

2+ 2+

x+y+z x z xz 1 =1+1+ =1+1+1+ + ≥55 2 y y y y y x+y+z x y xy 1 =1+1+ =1+1+1+ + ≥55 2 z z z z z

Nhân v v i v c a ba b t đ ng th c ta có, f (x, y, z) ≥ 125 v i m i (x, y, z) thu c D. D u z= 1 3 =Õ x y ra khi và ch khi y z x z x y = = = = = =1⇔x=y= x x y y z z

1 1 1 1 1 1 ; ; ∈ D và f ; ; = 125. V y 3 3 3 3 3 3 L y (x, y, z) ∈ D v i x + y + z = 1 khi đó Mà

min f (x, y, z) = 125.
(x,y,z)∈D

g(x, y, z) = 1 − (y + z) + 16yz(1 − y − z) = 1 + 16yz − (y + z)(1 + 16yz) √ √ áp d ng b t đ ng th c AM-GM ta có y + z ≥ 2 yz và 1 + 16yz ≥ 8 yz ⇒ (y + z)(1 + 16yz) ≥ 16yz Khi đó g(x, y, z) ≤ 1 + 16yz − 16yz = 1 D u =Õ x y ra khi và ch khi    y=z    x= 1 16yz = 1 2 ⇔  x+y+z =1  y=z= 1  x > 0, y > 0, z > 0  4 1 1 1 , , 2 4 4 ∈ D và g 1 1 1 , , 2 4 4 = 1. V y max = g
(x,y,z)∈D

1 1 1 , , 2 4 4

= 1.

B t đ ng th c Cauchy-Bunhiacovski Bài 7: Tìm giá tr l n nh t c a hàm s f (x, y, z) = x y z + + x+1 y+1 z+1 trên mi n D = {(x, y, z) : x > 0, y > 0, z > 0, x + y + z = 1} . Hư ng d n. L y (x, y, z) thu c D. Khi đó, ta có f (x, y, z) = 1− 1 1 1 + 1− + 1− x+1 y+1 z+1 = 3− 1 1 1 + + x+1 y+1 z+1 (1)

204

Tr i hè Hùng Vương l n th 6 - 2010

(1) áp d ng b t đ ng th c Cauchy-Bunhiacovski cho hai c p s √ √ √ và x + 1, y + 1, z + 1 có 1 1 1 + + x+1 y+1 z+1

1 , x+1

1 , y+1

1 z+

((x + 1) + (y + 1) + (z + 1)) ≥ (1 + 1 + 1)2 = 9 (2)

Mà x + y + z = 1 t (2) suy ra 1 1 1 + + x+1 y+1 z+1 K t h p (1) và (3) suy ra f (x, y, z) ≤ 3 − f 1 1 1 , , 3 3 3 4 = . 3 ≥ 9 4 1 1 1 , , 3 3 3 (3) ∈ D và

9 4 = có 4 3

4 V y max f (x, y, z) = . x∈D 3 Bài 8: Tìm giá tr l n nh t c a hàm s f (x, y, z) = y(z − x) trên mi n D = {(x, y, z) : x2 + z 2 = 1, y 2 + 2y(x + y) = 6} . Hư ng d n. Ta có f (x, y, z) = y(zx) = z(2x + y) + (−x)(2z + y) áp d ng b t đ ng th c Cauchy-Bunhiacovski cho hai c p s (z, (−x)) và (2x + y, 2z + y) ta có z 2 + (−x)2 (2x + y)2 + (2z + y)2 ≥ [z(2x + y) + (−x)(2z + y)]2 = [y(z − x)]2

Mà x2 + z 2 = 1 và (2x + y)2 + (2z + y)2 = 2y 2 + 4y(x + z) + 4(x2 + y 2 ) = 16 vì y 2 + 2y(x + z) = 6 Khi đó [y(z − x)]2 ≤ 1.16 = 16 ⇔ y(z − x) ≤ 4 hay f (x, y, z) ≤ 4. D u = Õ x y ra khi và ch khi    x2 + z 2 = 1  x = − √3      2  √ 10 y + 2y(x + z) = 6 ⇔ y = 10 z 2x + y     =     z= 1 −x 2z + y 10

Giá tr l n nh t, nh nh t c a hàm s và ng d ng c a nó

205

3 √ 1 − √ , 10, 10 10

∈ D, f

3 √ 1 − √ , 10, 10 10

= 4. V y max f (x, y, z) = 4.
x∈D

Bài 9 Tìm giá tr nh nh t c a hàm s f (x, y) = trên mi n D = {(x, y) : 0 < x < 1, 0 < y < 1} . Hư ng d n. V i m i (x, y) thu c D ta có f (x, y) =

y2 1 x2 + + +x + y 1−x 1−y x+y

x2 y2 1 1 1 1 +1+x+ +1+y+ −2 = + + −2 (1) 1−x 1−y x+y 1−x 1−y x+y 1 , 1−x 1 , 1−y 1 x+y

áp d ng b t đ ng th c Cauchy-Bunhiacovski cho hai c p s √ √ √ và ( 1 − x, 1 − y, x + y). Ta có

1 1 1 + + ((1 − x) + (1 − y) + (x + y)) ≥ (1 + 1 + 1)2 = 9 1−x 1−y 1−z 1 1 9 1 + + ≥ (2) ⇔ 1−x 1−y x+y 2 T (1) và (2) ⇒ f (x, y) ≥      Có 1 1 , 3 3 ∈ D, f 9 5 − 2 = . D u = Õ x y ra khi và ch khi 2 2 1 1 = 1−x x+y ⇔x=y = 1 1 1 3 = 1−y x+y 5 5 = . V y min f (x, y) = . x∈D 2 2

1 1 , 3 3

Bài 8: Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s f (x, y, z) = x+y +z 4 trên mi n D = (x, y, z) : x(x − 1) + y(y − 1) + z(z − 1) ≤ 3 Hư ng d n. L y (x, y, z) thu c D. Khi đó x(x − 1) + y(y − 1) + z(z − 1) ≤ 4 ⇔ 3(x2 + y 2 + z 2 ) ≤ 3(x + y + z) + 4 3

áp d ng b t đ ng th Cauchy-Bunhiacovski cho hai c p s (1, 1, 1) và (x, y, z) ta có: 3(x2 + y 2 + z 2 ) ≥ (x + y + z)2

206 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . áp d ng b t đ ng th c Cauchy-Bunhiacovski cho c p s (1. z) : x ≥ 0. z) ≥ . 4 z và (1. y. 3 3 3 ∈ 1 1 1 1 1 . 4 y. z) = x3 +y 3 +z 3 trên D = {(x. y ≥ 0. z) = 4 x + 4 y + 4 z trên mi n D = {(x. 1. V y min f (x. f = Õ x y ra khi và ch khi x = y = z = 1 3 (2) (1) 1 Có 3 1 1 1 . y. 9 D u D. = . 1. áp d ng b t đ ng th c Cauchy-Bunhiacovski cho hai √ √ √ 4 c ps x. . y. z) ≥ (x2 + y 2 + z 2 )2 do x + y + z = 1. 1) Ta có √ √ √ √ √ √ √ 3(x + y + z) ≥ ( x + y + z)2 ⇔ x + y + z ≤ 3 (4) . y. y. y y. y. x∈D 3 3 3 9 9 L y (x. y ≥ 0. z ≥ 0. z) : x ≥ 0. 1. z ≥ 0. y. z) = √ √ √ x3 + y 3 + z 3 và giá tr l n nh t c a hàm s g(x. y. z) Ta có 3(x2 + y 2 + z 2 ) ≥ (x + y + z)2 ⇔ x2 + y 2 + z 2 ≥ 1 T (1) và (2) suy ra f (x. y. z Ta có f (x. y. y. z) = . y. 1) Ta có √ √ √ √ √ √ 3( x + y + z) ≥ 4 x + 4 y + 4 z 2 (3) √ √ √ x. Xét hàm s f (x.2010 Bài 10: Tìm giá tr nh nh t và giá tr l n nh t c a hàm s f (x. z L i áp d ng b t đ ng th c Cauchy-Bunhiacovski cho hai c p s và (1. x + y + z L y (x. áp d ng b t đ ng th c Cauchy-Bunhiacovski cho hai √ √ √ √ √ √ c p s x x. z) thu c D. y. z) thu c D. x + y + z = 1} Hư ng d n. 1) và (x. z z và x. .

Vì x2 + 2x + 10 > 0 nên (1) ⇔ 2x2 +7x+23 = y0 (x2 +2x+10) ⇔ (y0 −2)x2 +(2y0 −7)x+10y0 −23 = 0 (2) có nghi m TH 1: y0 = 2 phương trình (2) tr thành −3x − 3 = 0 ⇔ x = −1 ⇒ (1) có nghi m. B 4: Vì y0 là giá tr b t kì trên D. . z) ≤ 3 3 = 27 hay g(x. f (x) = y0 B 2: Gi i đi u ki n đ h phương trình ( n x): x∈D B 3: Bi n đ i đưa h phương trình v d ng: α ≤ y0 ≤ β. nh nh t c a hàm s và ng d ng c a nó 207 √ √ √ T (3) và (4) suy ra g 2 (x. y0 = 2 2 2 . z) ≤ 4 27. 3 3 3 Chuyên đ 2: Phương pháp mi n giá tr hàm s Phương pháp: Xét bài toán tìm giá tr l n nh t. giá tr nh nh t c a hàm s f (x) trên m t mi n D cho trư c. g 1 1 1 . 3 Có = Õ x y ra d u 1 1 1 . y. TXĐ: R. . y. Đưa ra k t lu n. Khi đó. khi đó phương trình (2) có nghi m khi và ch khi ∆ ≥ 0 ⇔ ∆ = (2y0 − 7)2 − 4(y0 − 2)(10y0 − 23) ≥ 0 2 ⇒ 9y0 − 16y0 + 15 ≤ 0 ⇔ 2x2 + 7x + 23 x2 + 2x + 10 2x2 + 7x + 23 = x2 + 2x + 10 3 5 ≤ y0 ≤ . phương trình y0 (1) có nghi m. V y max f (x. BàI T P: Bài 1: Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s f (x) = trên toàn tr c s . 3 3 3 =Õ (3) và (4) cùng x y ra hay ⇔ x = y = √ √ 3 = √ = 4 27. D u 1 z= . B 1: G i y0 là m t giá tr tuỳ ý c a hàm s f (x) trên D. y. TH 2: y0 = 0. G i y0 là m t giá tr c a hàm s . z) = 4 27 4 x∈D 3 ∈ D.Giá tr l n nh t.

208

Tr i hè Hùng Vương l n th 6 - 2010

Vì y0 là m t giá tr tuỳ ý c a hàm s y = f (x), nên 5 max f (x) = , x∈R 2 min f (x) =
x∈R

3 2

Bài 2: Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s √ x2 + 4 2x + 3 y= x2 + 1 Đ/S: −1 ≤ y0 ≤ 5. Bài 3: (98 191) Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s y= 1− 2x2 + 10x + 3 3x2 + 2x + 1

Đ/ S:

√ √ 1 + 153 153 ≤ y0 ≤ 4 4
2

Bài 4: Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s f (x, y) = x2 + y 2 trên m t mi n D = (x, y) : (x2 − y 2 + 1) + 4x2 y 2 − x2 − y 2 = 0 . Hư ng d n. G i t0 là m t giá tr tuỳ ý c a hàm s f (x, y) trên D. Khi đó, h phương trình x2 + y 2 = t0 (1) 2 2 2 2 2 2 2 (x − y + 1) + 4x y − x − y = 0 (2) có nghi m T (2) ⇔ (x2 + y 2 )2 − 3(x2 + y 2 ) + 1 + 4x2 = 0 th (1) vào đư c phương trình t2 − 3t0 + 1 + 4x2 = 0 (3) 0 t2 0 √ 3− 5 − 3t0 + 1 ≤ 0 ⇔ ≤ t0 ≤ 2

Đ h có nghi m thì (3) có nghi m ⇔ √ 3+ 5 2 −t2 + 3t0 − 1 t2 + t0 + 1 0 Khi đó, (3) có nghi m x2 = th vào (2) y 2 = 0 tho 4 4 mãn có nghi m.

Giá tr l n nh t, nh nh t c a hàm s và ng d ng c a nó

209

√ 3+ 5 Mà t0 là m t giá tr tuỳ ý c a f (x, y) trên D nên max f (x, y) = (x,y)∈D 2 √ 3− 5 và min f (x, y) = . (x,y)∈D 2 Bài 5: Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s f (x, y) = trên mi n D = {(x, y) : x + y = 1} . Hư ng d n. G i t0 là m t giá tr tuỳ ý c a hàm s f (x, y) trên D. Khi đó, h phương trình x + 2y + 1 = t0 x2 + y 2 + 7 x+y =1 có nghi m T (2) có x = 1 − y th vào (1) ⇔ y + 2 = [(1 − y 2 ) + y 2 + 7] t0 vì (1) (2) x + 2y + 1 x2 + y 2 + 7

x2 + y 2 + 7 > 0. ⇔ 2t0 y 2 − (2t0 + 1)y + 8t0 − 2 = 0 Đ h có nghi m thì (3) có nghi m TH 1: t0 = 0 khi đó, (3) tr thành −y − 2 = 0 ⇔ y = −2, x = 3. Phương trình có nghi m. TH 2: t0 = 0 đư c phương trình b c hai, phương trình có nghi m √ √ 5 − 2 10 5 + 2 10 2 2 ⇔ ∆ = (2t0 + 1) −8t0 (8t0 −2) ≥ 0 ⇔ 60t0 −20t0 −1 ≤ 0 ⇔ ≤ t0 ≤ , t0 = 0 30 20 √ √ 5 − 2 10 5 + 2 10 K t h p (3) có nghi m khi ≤ t0 ≤ 30 20 √ 5 + 2 10 Vì t0 là m t giá tr b t kì c a f (x, y) trên D nên max f (x, y) = (x,y)∈D 30 √ 5 − 10 . và min f (x, y) = (x,y)∈D 30 Bài 6: Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s f (x, y) = trên D = {(x, y) : x2 + y 2 > 0} . x2 − (x − 4y)2 x2 + 4y 2 (3)

210

Tr i hè Hùng Vương l n th 6 - 2010

Hư ng d n. Xét D1 = {(x, y) : x = 0, y = 0} và D2 = {(x, y) : y = 0}. Khi đó D = D1 ∪ D2 . N u (x, y) ∈ D1 thì f (x, y) = 0. V y max f (x, y) = min f (x, y) = 0.
x∈D1 x∈D1

(x/2y) − (x/2y − 2)2 (x/2y)2 + 1 t2 − (t − 2)2 4t − 4 x = 2 Đ t t = , đư c hàm s F (t) = 2+1 2y t t +1 Khi đó N u (x, y) ∈ D2 . Khi đó, ta có f (x, y) = max f (x, y) = max F (t),
(x,y)∈D2 t∈R

2

min f (x, y) = min F (t)
(x,y)∈D2 t∈R

G i α là m t giá tr b t kì c a hàm s F (t). 4t − 4 Khi đó, phương trình 2 = α ⇔ αt2 − 4t + α + 4 = 0 (1) có nghi m t +1 TH 1: V i α = 0 phương trình (1) có nghi m t = 1. TH 2: V i α = 0 phương trình (1) có nghi m √ √ ⇔ ∆ = 4 − α(α + 4) ≥ 0 ⇔ −2 − 2 2 ≤ α ≤ −2 + 2 2, α = 0 √ √ K t h p (1) có nghi m khi −2−2 2 ≤ α ≤ −2+2 2 Suy ra max f (x, y) = (x,y)∈D2 √ √ max F (t) = −2 + 2 2 và min f (x, y) = min F (t) = −2 − 2 2
t∈R (x,y)∈D2 t∈R

Vy max f (x, y) = max max f (x, y), max f (x, y)
x∈D x∈D1 x∈D2

√ √ = max 0, −2 + 2 2 = −2+2 2 √ √ = min 0, −2 − 2 2 = −2−2 2

min f (x, y) = min
x∈D

x∈D1

min f (x, y), min f (x, y)
x∈D2

Bài 7: Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s f (x) = 3 + 4x2 + 3x4 (1 + x2 )2

Hư ng d n. G i y0 là m t giá tr tuỳ ỳ c a f (x).

Giá tr l n nh t, nh nh t c a hàm s và ng d ng c a nó

211

Khi đó, phương trình

3 + 4x2 + 3x4 = y0 có nghi m (1 + x2 )2 (1)

⇔ (y0 − 3)x4 + 2(y0 − 2)x2 + y0 − 3 = 0 Đ (1) có nghi m xét hai TH TH 1: y0 = 3 khi đó (1) tr thành x2 = 0. V y (1) có nghi m. TH 2: (1) có nghi m khi và ch khi h t≥0 (y0 − 3)t2 + 2(y0 − 2) + y0 − 3 = 0 (2)

Đ (1) có nghi m (2) có nghi m t ≥ 0 mà (2) có P = 1 > 0 ⇒ (2) có 2 nghi m cùng d u. Khi đó, (2) có nghi m ⇔ 5 ∆ ≥0 S ≥ 0 ⇔ 2 ≤ t0 ≤ 3 5 ≤ t0 ≤ 3. 2

K t h p hai trư ng h p (1) có nghi m khi Bài 8: Cho hàm s f (x) = −1

x2 + px + q . Tìm p, q đ max f (x) = 9, min f (x) = x∈R x∈R x2 + 1

Hư ng d n. G i y0 là m t giá tr tuỳ ý c a hàm s f (x). x2 + px + q Khi đó, phương trình = y0 (1) có nghi m. x2 + 1 Ta có (1) ⇔ (y0 − 1)x2 − px + (y0 − q) = 0 (2). Đ (1) có nghi m thì (2) có nghi m, xét 2 trư ng h p TH 1: y0 = 1 thì (2) có nghi m khi p = 0 ho c p = 0 và q = 1. TH 2: y0 = 1 thì (2) có nghi m khi ∆ = p2 − 4(y0 − 1)(y0 − q) ≥ 0
2 ⇔ 4y0 − 4(q + 1)y0 − (p2 − 4q) ≤ 0 ⇔ y1 ≤ y0 ≤ y2

Ta có y1 ≤ 1 ≤ y2 vì v i y0 = 1 có ∆ = −p2 ≤ 0 ∀q K t h p hai trư ng h p ta có đ (1) có nghi m là y1 ≤ y0 ≤ y2 .

12x(x + a) Khi đó. V y (2) có nghi m TH 2: y0 = 12 thì (2) có nghi m 2 ⇔ ∆ = 36a2 − 36y0 (y0 − 12) ≥ 0 ⇔ y0 − 12y0 − a2 ≤ 0 ⇔6− √ √ 36 + a2 ≤ y0 ≤ 6 + 36 + a2 √ Nh n th y y0 = 0 thì ∆ = −a2 < 0 ∀a do v y 6 − 36 + a2 ≤ 0 ≤ √ 6 + 36 + a2 √ K t h p hai trư ng h p đ (1) có nghi m thì 6 − 36 + a2 ≤ y0 ≤ 6 + √ 36 + a2 √ V y max f (x) = 6 + 36 + a2 . x∈R √ Tìm a nguyên khác 0 đ 36 + a2 = k (3) nguyên dương.2010 Khi đó. tacó min f (x) = y1 . max f (x) = y2 x∈R x∈R Theo viét ta có y1 + y2 = q + 1 = 8 p2 − 4q ⇔ y1 . Đ (2) có nghi m xét hai trư ng h p TH 1: y0 = 12 có (2) tr thành x = 0.y2 = = −9 4 q=7 p = ±8 12x(x + a) tìm a nguyên khác 0 sao cho đ i lư ng x2 + 36 max f (x) cũng là s nguyên. Suy ra k−a=2 k + a = 18 ⇔ a = 8. Chuyên đ 3: Phương pháp s d ng đ o hàm c a hàm s . xét a > 0 khi đó. N u a > 0 tho mãn (3) thì −a cũng tho mãn 3. . Bài 9: Cho hàm s y = x∈R Hư ng d n. phương trình = y0 (1) có nghi m x2 + 36 T (1) ta có (y0 − 12)x2 + 12ax + 36y0 = 0 (2) Đ (1) có nghi m thì (2) có nghi m.212 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . (3)⇔ 36 = k 2 − a2 = (k − a)(k + a) Vì k + a > 0 suy ra k − a > 0 và k + a và k − a là s nguyên. G i y0 là m t giá tr tuỳ ý c a hàm s f (x).

Do v y. f (b). x = x∈R π 1 π . x2 . f (xn ). . B 3: K t lu n giá tr l n nh t là s l n nh t. . . min y = khi x = 2 x∈R 512 4 Chuyên đ 4: Phương pháp chi u bi n thiên c a hàm s Phương pháp: D a vào tính đ ng bi n và ngh ch bi n c a hàm s b c nh t và b c hai. giá tr nh nh t là s nh nh t trong các giá tr trên. xn trong [a. Do sin2 x + B ng bi n thiên: K t lu n: max y = 1 khi x = 0.Giá tr l n nh t. . f (x2 ). ta ch c n tìm giá tr 2 π l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s trên 1 chu kì 0. b] B 1: Gi i phương trình f (x) = 0 đ tìm các nghi m x1 . B 2: Tính các s f (a). BàI T P: Bài 1: Tìm giá tr nh nh t và giá tr nh nh t c a hàm s y = sin20 x + cos20 x π π + cos2 x + = cos20 x + sin20 x ⇒ hàm s 2 2 π y = sin20 x + cos20 x tu n hoàn v i chu kì T = . nh nh t c a hàm s và ng d ng c a nó 213 Phương pháp: Cho hàm s y = f (x) xác đ nh trên [a. . x3 . . b]. 2 Ta có y = 20sin19 x. . giá tr nh nh t trên D cho trư c. cos x − 20cos19 x. . . sin x. f (x1 ). . L p b ng bi n thiên c a hàm f (x) c n tìm giá tr l n nh t. Xét y = 0  x=0  π sin x = 0  x=  cos x = 0 ⇔ ⇔ 2 π cos x = sin x x= 4 Hư ng d n.

Tính ch t 3: +) N u f (x) và g(x) là hai hàm đ ng bi n trên D thì hàm f (x) + g(x) cũng đ ng bi n trên D.214 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . +) N u f (x) là hàm đ ng bi n trên D và f (x) > 0 thì hàm bi n trên D. ngh ch bi n khi x < − . z) = x + y + z + xy + yz + zx trên mi n D = {(x. +) Hàm s y = ax2 + bx + c : b b N u a > 0 : Đ ng bi n khi x > − . ngh ch bi n khi x > − . y. y. +) N u f (x).g(x) cũng đ ng bi n trên D. Hư ng d n. 2a 2a Tính ch t 2: +) N u f (x) là hàm đ ng bi n trên D thì −f (x) là hàm ngh ch bi n trên D. g(x) là hai hàm đ ng bi n trên D và f (x) > 0. BàI T P Bài 1: Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s y = |2x − 4| + |3x + 6| − |x − 3| + |x + 1| xét trên mi n D = {x : −3 ≤ x ≤ 4}.2010 Tính ch t 1 +) Hàm s y = ax + b đ ng bi n khi a > 0 và ngh ch bi n khi a < 0. N u a < 0 : 2a 2a b b Đ ng bi n khi x < − . g(x) > 0 trên D thì hàm f (x). L p b ng bi n thiên c a hàm s trên D Bài 2: Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s y = |x2 − 3x + 2| − |2x + 4| + |x2 − 7x + 12| trên mi n D = {x : −3 ≤ x ≤ 5} Bài 3: Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s f (x. z) : x2 + y 2 + z 2 = 1} Bài 4: Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s f (x) = x4 − 4x3 − x2 + 10x − 3 trên mi n D = {x : −1 ≤ x ≤ 4} 1 ngh ch f (x) .

nh nh t c a hàm s và ng d ng c a nó 215 Bài 5: Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s f (x.Giá tr l n nh t. x∈D Bài 8: Cho phương trình 2x2 + 2(m + 2)x + m3 + 4m + 3 = 0. Bài 9: Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s f (x) = −x2 +mx+1 trên mi n −1 ≤ x ≤ 1. √ b. Phương pháp: Bi n đ i phương trình v d ng f (x) = d(m). T đó suy ra nghi m c a phương trình. 3.3 Bài 1: 2x2 + 1 = m có nghi m. Bài 10: Cho hàm s f (x) = x2 + |x − a|. Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s trên I và so sánh các giá tr l n nh t và giá tr nh nh t v i a. Tìm a đ hàm s có min f (x) = 2. Khi phương trình có nghi m x1 . y) = (x + 1 1 + trên mi n D = {(x. Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a A. Tìm a đ min f (x) > 1.10. Xét hàm s y = x + 2x2 + 1 ⇒ y = 1 + √ Xét 2x2 + 1 √ 1 x<0 √ y = 0 ⇔ 2x2 + 1 = −2x ⇔ 2x2 + 1 = 4x2 ⇔ x = − 2 B ng bi n thiên: a. Tìm m đ b t phương trình x + 2x2 + 1 > m ∀x ∈ R √ 2x Hư ng d n. y) : 1 ≤ x ≤ 3. Tìm m đ phương trình x + √ Bài t p . 1 ≤ y ≤ 2} y) x y √ Bài 6: Tìm giá tr l n nh t và giá tr nh nh t c a hàm s y = 3 + x + √ √ 6 − x − 18 + 3x − x2 trên mi n D = {x : −3 ≤ x ≤ 6} Bài 7: Cho hàm s f (x) = 4x2 −4ax+a2 −2a xét trên mi n D = {x : −2 ≤ x ≤ 0}. x2 xét đ i lư ng A = x1 + x2 + 3x1 x2 . Bi n lu n k t qu theo m. x∈R Chuyên đ 5: ng d ng c a giá tr l n nh t và giá tr nh nh t trong vi c gi i và bi n lu n phương trình và b t phương trình.

2010 1 Phương trình f (x) = m có nghi m khi và ch khi m ≥ √ . +1 4(1 − 3x4 ) 1 √ 2 = 0 ⇔ x = ± 4 3 (1 + x4 ) 1 √ 4 3 = √ 4 27 ≤ m . 2 1 B t phương trình f (x) > m có nghi m v i m i m khi min f (x) = √ > m x∈R 2 √ 2−x+ √ 2+x− (2 − x)(2 + x) = m có Bài 2: Tìm m đ phương trình nghi m. Bài 3: Tìm m đ b t phương trình mx4 − 4x + m ≥ 0 ∀x ∈ R.216 Tr i hè Hùng Vương l n th 6 . B t phương trình ⇔ m(x4 + 1) ≥ 4x ⇔ f (x) = Có f (x) = B ng bi n thiên: V y đ b t phương trình nghi m đúng m i x thì max f (x) = f x∈R x4 4x ≤ m. Hư ng d n.