1

PATROLOGIJE
CURSUS COMPLETUS,
SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMS, COMMODA, OECONOMICA,

OMNlllM SS. PATRIM,

DOCTORCM SCRIPTORIMOUE ECCLESIASTICORDM,
SIVE LATINORUM, SIVE GRvECORUM,

QUl AB /EVO APOSTOLICO AD TEMPORA CONCILII TRWENTJNI (ANNO 1216) PRO LATINIS, ET CONCILII FLORENTINI [ANN. 1439) PRO GRMCIS FLORUERUNT :

RECUSIO CHRONOLOGICA
OMNIUM QUiE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLIG.E TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIMA ECCLESIJi S.ECULA ET AMPLIUS.
JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER gastigata; dissertationibus, commentariis, variisque lectionibus continenter illustrata; omnibus OPERiBUS post amplissimas editiones qu^ tribus novissimis s^culis debe\tur absolutas detegtis, augta; indicibus particularibus analyticis, singulos sive tomos sive augtores alicujus momenti subsequenti8US,donata; capitulis intra ipsum textum rite dispositis, necnon et tjtulis singularum paginarum marginem superiorem distinguentibus subjectamque materiam significantibus, adornaTA OPERIBUS CUM DUBIIS, TUM APOGRYPHIS, ALIQUA VERO AUGTORITATB IN ORDINE AD TRADITIONEM EGGLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA
; ;

UUCEXTIS ET AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUGTORUM SICUT ET OPERUM, ALPHABETICIS, CHRONOLOGIGIS, STATlSTICIS, SYNTHETICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNGTUM, DOGMATICUM, MORALE, LITURGICUM, CANONIGUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET GUNGTA ALIA SINE ULLA EXCEPTIONE; SED PRyESERTIM DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SGILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID NON SOLUM TALIS TALISVE PATER, VERUM ETIAM UNUSQUI3QUE PATRUM, NE UNO QUIDEM OMISSO, SCRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR IN QUODLIBET THEMA ALTERO SCRIPTUR.-E SACR^, EX QUO LEGTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM S. SCRIPTUR.E VERSUS, A PRIMO GENESEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOCAL\'PSIS, COMMENTATI SINt:
;

EDITIO ACCURATISSIMA, G^TERISQUE OMNIBUS

FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR CHARAGTERUM NITIDITAS, CHART^ QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS, TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGI^ DEGURSU CONSTANTER
SIMILIS,

PRETII EXIGUITAS, PR^SERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGIGA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSGULORUMQUE HAGTENUS HIG ILLIG SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA EIBLIOTHECA, EX OPERIBUS ET MSS. AD OMNES ^TATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.

SERIES LATINA PRIOR.
IN

QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE A TERTULIANO AD INNOCENTIUM III

EGCLESIiE LATINJi
:

AGGURANTE
SIVE

J.-P.

MIGNE,
EDITORE.

Bibliotiiecse Cleri universse,

CURSUUM COMPLETORUM

IN

SINGULOS SCIENTI^ EGGLESIASTIC^ RAMOS

PAmOLOGIM LATINM TOMUS
SANCTI
ISIDORI
TOMI TERTIUS ET QUARTUS.

LXXXIl

HISPALENSIS

PARISIIS, APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET
IN VIA DICTA

J.-P.

MIGNE SUGGESSORES,
127,

AVElYUE-DU-MAINE,

189,

OLIM CHAUSSEE-DU-MAINE,

1878

TKE INSTITUTE OF MEDIAEVAL STUOIES
10

ELWSLEY PLAOE
5,

TORONTO

OANADA,

m

17 ^03?

SJECULUM

VII.

ANNUS

636.

SANCTI ISIDORI
HISPALENSIS EPISCOPI,

OPERA OMNIA,
ROM.E ANNO DOMIM MDCCXCVII EXCUSA,

RECENSENTE FAUSTINO AREVALO,
QUI

ISIDORIANA PR/EMISIT; VARIORUM PRyEFATIONES, NOTAS, COLLATIONES, QUA EDITAS, QUA TUNG PRLMUM EDENDAS, COLLEGIT YETERES EDITIONES ET CODICES MSS. ROMANOS CONTULIT
;

AMtA

NOVA NUNG ET ACCURATIORI EDITIONE DONATA PRETIOSISSIMISQUE MONUMEMTIS AUCTA

.'

ACCI]RANTE ET DE^XO RECOGNOSCENTE

J.-P.

MIGNE,

BIBLIOTHEC.C CLERI
SIVE

U3il VERSifi;,

CURSUUM COMPLETORUM

IN

SINGULOS SClEISTIiE ECCLESIASTICjE RAMOS EDITORE.

TOMUS TERTIUS.

VENIT

SEPARATIM

TOMUS

TERTIUS

10

rRANCIS

PARISIIS, APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET
IN
VI A

J.-P.

MIGNE SUCCESSORES,
127.

DICTA

CHAUSSEE-DU'MAINE,
1878

SjECULUM

VIL

ANNUS

636.

ELENCHUS RERUM
QU>E IN SANCTI ISIDORI

OPERUM TOMO TERTIO CONTINENTUR.

Col.

Dedicalio Philippo

III.

auctore J. Grialio

11

Ejusdem

ad lectorem Praefatio

13 19

Vita S. Isidori
Notitia historica in S. Isidorum

57

Testimonia de S. Isidoro
S. Isidori

05
libri

Etvmologiarum

XX

ih

.^,

i^i^ictir.

Ex TYPis Pauli

Dl-pont, 12, via dicta. BAG-D'AsNit;nE3.

(475,— 78^

PRiEFATIO.
Paucis
te

volo, lcclor bcnevole, sanctissimi

Palris atque clarissimi

Hispaniarum doctoris

Isidori

Opera

onmia quotquol exstant, quaeque eruditoruni virorum sententia genuinus ejusdem sunt foetus, tu^e ac publicse omnium utilitati libens offero. Neque meam qualemcunque operaai in hac edilione adornanda cuivis ingratam futuram puto. Id quod vcl inde mihi salis persuasum habeo, quoniam per duo fere stecula, ab anno scilicet 1617, nuUus, quod sciam, recudenda curarit. Exigebat sane Atictoris nobilissimi omnigena ac prfeclarissima doctrina, ut quemadmodum ab omnibus jure merito priedicatur, ila omnium manibus diu nociuque
lererclur.
tolo

Yerum

id qui fieri potest, nisi

exemplaria abundent? Eapropleripsorum desiderium, quod doctoris
augebat,

orbe celebratissimi

magnumnomen

adnovam quamdam, eamque accuralissimam, elaborandam

eruditorum omnium, Hispanorum prcesertim, animos soUicilabal, pertenlabatque. Nec tamen propterea fuit, qui opera et industria sua publicis votis saiisfaccret. Htec autem omnia animadvertens ego,
editioncm,

simulque verens ne inde Hispanorum genti dedecoris aliquid accederet, hanc editionem, quanla potui
gentia ac studio, et aggressus sum, et perficere curavi.

dili-

jam olim excusa, denuo oplimis characteribus, medium producere verum etiam, undique collaiis veieribus manuscriplis, emendatiora, auctiora, illusirioraque publici juris facere. Sed animi vim repressit, lum rei magnitudo facullates meas superans, cum cjusdem mei conatus spes vel omnino jam expleia vel noa nisi aegre nimis explenda. Nemo enim nescit, quanta cura el diligentia, accedente PhiUppi II
Et quidem vehementer
Isidori opera

amabam non solum

aliisque ornamentis quae ad typograplium spectant, pratlila in

;

Hispaniarum principis auguslissimi speciali mandato, viri ex tota Hispania doctissimi, conquisitis hinc inde non per totam tantum Hispaniam, sed etiam per universam fere Italiam antiquis codicibus, singuli partes
singulas ad trulinam rcvocantes, omnia tandem sancli Isidori scripta, qua^ inveniri potuerunt, et
runt, et selectis

emenda-

annotationibus iUustrarunt.

Hinc prodiit

anno 1599

editio

regio

nomine

insignita,

quam

Joannes Grialius, vir clarissimus, aliorum perfunctus laboribus, adjectis quoque suis, Philippo III, jam tunc regnanti, nuncupatam in vulgus emisit. Regiam hanc edilionem optimam quidem, atque aliis eiiam non tamen numeris omnibus absolutam arbilrantur. posterioribus anteponendam asserunl eruditi
;

Certandum adhuc, ct novo labore insudandum clamant, ut Isidorus, qua par Isidorus intcrim pene latet, atque cedat in pubUcum. At dicunt, non faciunt
:

est gloria
iii

et dccore,

pro-

dies

magis, magisque

dcsideratur.

quod per me licet, quodque a me, et observantia in Isidorum. et publicas utiUtalis amor exigunt, eamdem ipsam videlicet regiam cdilioncm integram, illustriori forma digestam, elegantioribus characteribus, et nitida charta, id est, optimis typis (qus typographi sunt partes) conspicuam iterum in mcdium profcro. Neque Ubi, lector benevole, aliud a me exquircndura putes. At forlassis; plura sunt,inquies,
Igitur
id prffisto
;

in Regia editione quKras. Ex his nonnulla sparsim ab alilucem cdita rcliqua adhuc in ccclcsiarum archiviis vel chartulariis delitescunt. Sunt plane ; e.^..'!mque tibi nunc exhibco Appendicis loco. Qua in re conjecturae mea? effectu ipso comprobata^ luculentum hai.js testimonium. Reveraenim ncc labori, nec sumptui peperci, ul omnia ca requircrem, qua? novam editicrem uberiorem, locuplelioremque rcdderenl. Acccepi itaque hinc inde apographa varia sancti Isidori noiiV.:;e insignita. Sed ea a viris docUsin trutinam rcvocala, apocrypha invcnta fucre fere omnia. Edidi nihilornirus et in studiosorum graUam, et in eruditorum cxercilaiionem. Itaque singulorum sericm, addita brevi
Isirlori

nomine

inscripti opuscula, qu;c frustra

quiiius fuere in

censura, contexam.

uo;r,en praeferentium fidem,

!\"imum obtinctlocum Liber quartiis Sentc}itiarum,qm\uc[enni 'dnommWis obaliquorum codicum Isidori tanquam ejusdern sancU Doctoris genuinum opusfuit habiius. At jam ul spurium

habendum

dubitabit nemo, qui libros quinque Senieniiarum a Tajone Cfcsaraugustano episcopo collectos, alque a continuatore Hispania? Sacne, tom. 31, novissime in lucem ediios atlente legerit. Excerptus namque i.')r.; e=t quartus hic liber, ut cuiqueconferenti patobit. Alque utid facili negotio perspici valeat, singulisca-

quodnam ex quonam Tajc^nis libro, et capite sit desumpium. Observantur pr^terealecliont- variae, ei alicubi non perpetute Senlenliarum seriesalioquin sibi utriiique cohaerentes. Quaj omnia ad SS. Pa.rum AugusUni ei Gregorii opera, e quibus Tajo Hbros compilavit suos, illustranda plurimum conducent.
pilibus annotatur

Sequuntur Duoalia Senientiarumcapitula
est
?':

:

quorum primum

ex DivoGregorio super Ezechielem ad
lib. iii,

lepromptum; allerum ex
.

Juliaui Pomcrii de Vita

contemplativa

capiUbus
;

3, 4, 9 et 10.

(

Vide

verbum Paa per-

t.

XVI.) Invenitur hocce opus inier sancti Prosperi Aquitanici scripta
scriploribusfuit asscrtum.

eidemque longo tempore

.jiLiUs

Nunc ab omnibus Pomerio

vindicatur. Vidcantur hac de re Isidorus noster

de Yiris iUustribus cap. 23, etCl. Ceillerius lom.
Poraerio dissercns.

XV

Histoirc (j6ncralc des Auteurs Ecctesiastiq., de Juliano

Patrol.

LXXXH.

l

3\a

11

EPISTOLA NUiNCUPATORIA.

12

Martino Braccarensi episTertio locosubnexui opusculum hoctitulo, Exhortatio humilitatis, quod sanclo doctiss. Florezio. copo ascribitur, edituraque est inter ejusdem opera tom. XV Hispaniae Sacrae a Abjudicandus similiter el Isidoro nostro Sermo, qui sequitur, De Corpore etSatiguine Domini in Pascha; II, cocum idem sit omnino cum homil. 7 sancti Cssarii Arelatensis, Z>e Paschate. Vid. Bibliotii. PP. tom.

lumn. 277,

edit. Paris.

1624.
Bibliotheca; sancti
Isidori appensa, quae tom.
;

Adduntur carmina qutedam
hac inscriptione
:

IX Hispan.

Sacr. edita fuerunt

Titulus Bibliothecce a

Domno
:

Isidoro editus

nec uon fragmenta nonnulla, quibus capiia

ibidem indigitata suppleanlur.
quae etsi non indigna videalur Isidori ingenio, et eruditione, velex Ecclesia Hispana ab ableganda, quod Isidori fetate aUus Misste ordo, ntusqne vigebat nomine ab ipso est qui ibidem exponitur, quique idem est omnino cum Romano hodierno. eo, subjunxi Lectiones novem in Festo Translationis sancti Isidori alias recitalas. Desumplse sunl ad

Sextoloco eiidi Expositionem Missce

m

Deinde

verbum ex Actis Translationis ejusdem tom. IX Hispan. Sacr. editis. a Postremo tandem loco supplendum curavi Capui xvii Quiestionum in Leviticum ex Albornoziano codice apographum in Bibliolh. Floreziana conventus divi Philippi regalis D. Petro de Castro transcriptum cujus
;

Matritensis ordinis Sancti Augustini asservatur. Lamentum poenitentice duplici alphabeto editum, etc, cujus meminit V. CI. Nicolaus Antonius tom. IBibliolb. Veter. lib. v, cap. 4, pag.

265, quodque ab

eodem

ipso

Nicolao acceptum ediderunt

AA.

Actor.

Sanctor. tom.

I

Aprilis ad

diem

iv, editioni

huic non addidi, quod sero, ea

nempe

fere in finem perducta,

admonitus sum. Liber autem De Ordine Creaturarum a D. D'Acheri tom. I Spicilegii pag. 223 editus, et quse abb. Conslantinus Cajetanus evulgavit opuscula sub Isidori nomine, cum a viris doclis vel ut spuria, vel ut nimium
suspecta traducantur, non
talia visa sunt,

quae hic insererentur.
si

Habes

igitur,

candide leclor, Isidori Opera,
praestare

non ea summa

diligenlia,
reslituta

quam non
;

nisi

homines doctis-

simi el eruditissimi

polerant, illustrata ac nativo nitori

aliquanto tamen deffpcatiora,

amplioraque, quam regia exhibuit editio. Ipsis itaque perfruere, ipsorum lectioni sedulo incumbe, laborem, studium, conatum libenter amplectere. Vale.

meumque

PHILIPPO

III,
J.

CATHOLICO REGI
GRIAL.
impares,successimus,emendanda tradiderat.

Sancti Isidori {cujiis ipse a stirpe genus ducis) Opera ante annosjampluies, conquisitis undique tota ex Hispania Italiaque manuscriptis exemplaribus, pater tuus, Catholicorum Regum maximus, selectis qui-

busdam

viris,

quorum nonnullis nos,longe

licet

Nam

tametsi

yropter Auctoris prcestuntiam manserant, ferebanturque vulgo, qui nunc prodeunt, plerique omnes libri; tamen postulandum nonfuit, in tot excellentibus scriptoribus, quibustemporis longinquitas fraudi fuisset,

unus uti esset Isidorus eximius. Ergo contra potius accidit. Cum enim tererentur omnium manibus (neque enim fuit ullius, aut nomen in litteris per ea tempora clarius, aut auctoritas in rebus, vel Ecclesiasticis, vel civilibus gravior) faclum est, et describentium vitio, et legentium sinistra diligentia, vix, ut ulli pro germanis, et sinceris aliena, atque adulterina, tam multa paulatim inolescerent. Ea vero tempora sunt consecuta, in quibus litterarum honos nullus, cultus nullus. Ut non tam queri debeamus, quod hcec deformarint, quam quod ad nos qualiacunque transmiserint, magna potius habenda sityratia. Picstituta porro hac nostra cetate re litteraria, cum lux rebus reddita videretur, tamen majus periculum
adire coeperant sanctissimi Putris egregii labores,

tum propter

ea, q^ice diximus,intertri}nenta

;

tum

vero

propter prceposteram

quorumdam hominum

elegantiam.

Nam majorum

disciplinarum studia, severiores-

vel de Religione ab eo susceptce sunt, vel in formandis, componendisque moribus versantur,ea, velnomine ipso tanti pastoris, doctoris, legislatoris, satis tecta, munitaque videbantur. Quce vero non tam vitam ipsam, quam viUe cultum attingunt, etomatum; ea, nisi rex potentissimus gentilis sui

que curce, quce,

guo certe

asseruisset, verendum plane fuit, ne de statu dejecta, vixullo in loco, exihonore consisterent. Fastidiebant enim hcec, et abnutabant delicati homines, quasi inventis friujibus, glandes ipsis objicerentur. Nunc veronon illamodo, qure dignitatem suam per se tuebantur ipsa satis, illustriora, honoratoriaque officio isto reddentur, sed quce criminationibus obnoxia, calumniisque
icripta,

qmsi subolem, manu

cum

obvia atque exposita videri poterant; ea posthac, et suis, et aliorum

viribus fidere, et

iniquorum voces

contemnere assuescent.

Nam

quce leviora, minutioraque censebantur, ea robur^ pondusque auctoritatis ex

antiquioribus scriptoribus bona ex parte recipient.

Qua

in re,

cum nonnullorum,

quibus ha^c cura com-

missa fuerat, insignis opera exstiterit, illorum exemplo speramus, etiam fore ; titalii non nosiri modo, sed externi etiam eruditione prcestantes viri, in id jam nobiscum certatim conspirent ut laboriosissima Hispani doctoris excerptastudio suo pervestigare porro pergant, fortunasque nostras opibus ipsi suis constabiliant.

Quod autem labor

hic, qui. te

necdum

nato, susceptus est,ad

cxitum tamen perduci{cum

id re-

{S
Ugiosissimus parens

AD LECTOREM ADMONITIO.
admodum expetiisset)ante
regnitui initia minime 'potuerit
;

^4

nos hoc divino consilid factum putamus. Ut cui dies natalis in sancti Herminigildi, Hispanice regis, martyris, Isidorianique ex sorore nepotis natalem fuerat prrestittitus ; iisdem omnino, eadcmque c(eli de parte oblatis auspiciis im-

perium

inires, quibus

primordia

vitce consecrasses.

Atque, ut a nepote constituendre exemplum, ita ab

avunculo tuendoi, propagandceque religionis adjumenta acciperes, atque documenta ; eaque non a majoribus solum, vel etiam a tali parente tradita ; sed a te quoque ipso, nisi te tuimet meminisse piqeat satis tibi insigmte commendata.

AD LEGTOREM
J.
poscit, appellare

GRIAL.
(sic

Quibus emendatio librorum sancti Isidori Hispalitani

enim cum Gregorio Magno, ut

et analoqia

ex-

malumus,quam Hispalensem) ante annosampliusviginti Majestatis Catholica; jussu commissa fuerat; ii itarem gessere, nt quidam nihil priushabuerint,quamut se totos statimhuic laboriad-

dicerent ;aUi ab sius se studiis et occupationibus ad hanc

operam traduci permoleste ferrent; nonnuUiettimologiarum correctionem (spissum sane opus) exspectantes, ita reni distulerunt,ut partim reimperfecta, partimne incepta quidem,e vita excesserint : ita ut aUi pro aUis, neque id semel fuerint sufficiendi.Donec rege admonito ,finem nuUum fore,nisi quidqiUd plures refecissent ,atque idinsuper,quod sarciendum restaret, ad unum omne deferretur : ad id operis ego [cid ne ahnucre quidemfas esset) maxime idoneus visus sum; non qtiidem ingenii, doctrinwve faciUtate prceca^teris aUqua {qui essem infra omnium censum), sed cui fortasse tantum esset ab re mea otii mihi aUena, ut curarem ;sive adeo certe cum pluribus ut con'
flictarer, ea

lege atque

omine, ut bene gestce rei laus soUda ad

alios,

noxarum omnium ad me unum

summa summarum
cautio erit
fui
:

rediret.

Quod ne accidat, hoc
siiis
is,

ut ne quis debito kiboribus
:

aUquanto uberius

nisi

culpa omnis derivetur ita mihi testimonio fraudettir, potior multo cura sit. Quod facturus qiU editionem hanc a principio, tisque pietate magna, soUicitudine assidua
est,

ne in

me solum

Erqo inemendandi Uibore, qiUdqiUsque quantumquecontiderit (quodsciero, poteroque)quam verissime referam. Etymologiarum emendatio Alvaro Gomezio Toletano, viro in primis erucUto credita est, traditaque ipsi veterum codicum magna copia, quorum bona pars Gothicis (seu mcwis Longobardicis), characteribus erat scripta. Quo ipse, varietate notcUa, ad Antonium Augustinum Tarraconensem archiepiscopum, etPetrum Chaconem Romce jam timc commorantem singuUs de rebus referret. Quorum lUrique id etiam a reqe fuerat injunctum : ut et ipsi, coUatis suis exemplaribus, quid sensus sui esset ad eumdem Alvarum remitterent. Constat autem omnes triginta, aut eo pluribus manuscriptis Ubris in hoc opere emendando ftUsse usos. Sed Antonium Augustinum sanctissimum antistitem, deque suis Ubris toto orbe notissimum cum ad duodecimum Ubrum pervcntum esset, hoc est, Opere prope in niedio, mors occupavit. Petrus Chacon ( sic enim ipse se nosiro, non Ciaconum, aid Ciaconiiim ItcUorum more, scribebat : ut qui Hispanum se, et Toletanum, id quod erat, quam liomanum., cUque Sabinum haberi maUet), is igitur, quod muUos annos in antiqiUs auctoribus emendandis versatus, de hoc opere restituendo in primis coqitarat

, regius secretarius, probissimus vir, neque ab uUo Utteragenere aUenus, sub ipsum hujus laboris finem nobis prcereptus esset. Cujus obitu, neque de manuscriptorum exemplarium numero, neque de iis,a quibus missa fuissent, satis nobis constare potuit.

soUis prope curarat Joannes Lopius Velascus

rum

dici vix potest,

quantum

opis attidcrit, vir

ingenio, industria, conjiciendi arte

quadam

singulari. Sed

huic,

quam cUco, conjiciendi solertice nos perparum, minusque fortasse, quam cequuni fuerat, tribuimus : Ubros veteres, quos ut antiquissimi qiUque erant, ita minus auctos, minusque corruptos inveninius fontesque, eciiUbushoic huusta,abeodem bona exparte indicatos, eos sumus seciUi.Alvarus erqo, et duorum
omnium, quot sunt
doctissimi, atque elegantissimi viri communicatione adjutus,

quos diximus,egregia opera, et aUorum,inprimisque Antonii Covarruvice nostrorum

quotque fuere undecunque

cum et pietate erga Isidorum eximia, et Majcstati CathoUcce satisfaciendi stucUo plurimum. duceretur, annotationum in omnes viginti Ubros magnce moUs corpore reUcio, defunctus est. Quod cum gravissimi viri inspexissent
studium quidem diUgentiamque , ut cequum
fuit, valde

probarunt,

totitis rci

formam, modumque incudi

reddenda censuere. Idque visum tum aUas ob causas necessarium; tum vero, quod cum enumeranda scripturarum, conjecturarumque varietate muUus ubique esset, tamen contextum ipsum, cujus gratia labor
purgando,conserencloque ego

omnis susceptus fuerat, in emendatum reUquerat. Huic latifundio (quoad genus hoc teUuris ferret) persum colonus datus.Quando meocum Udwrenihil attinetdicere.Nam et si taUbus viris {utpar fuit) satis fidebam^ tamen, qiUn veteres Ubrosipsc quoquerursus evolverem, identidemque in sincjuUs prope cunctarer
cissima
cique reperta Uibore. Quce, cjuamvis
:

dum

cogito,

non potui. Ut mittam infcrim conquisita meo (td cUt iUe) duL pauca admodum non sint, mUU tamen videri sane solent, quampauquam muUaadhuc restent, quce nova cUiqua ciUtura indigeant. In notis consiUum
,

efficere

non
tis

fuit de

in

quorumdam minime malorum hominum sententia quoistiones pertexere, aut e veterum scripeumdem sensum plura congerere,aut eorum, quos nostra hcec cetas ingenio,et eruditione prcestan-

jg

AD LECTOREM ADMONITIO.
tulit, scrinia

16

tesplurimos
bibliothecas

compilare.
?

omnes cxhauriendi

Nam quismodus futurus essct cunctarum artium disciplinarumque Ergo in veterihus, e quo desumptum aliquid comperimus, ei quin sua

vix

vero non nisi cum necesse fuit, ac raro et perparce ciredderemus, vix aliquem prcetermisimus. Alios hoc fleri, itidem ut in comcediis, omnes omnia ubi resciscunt. E recentioribus favimtis; placuitquc non nominavimus,nisi siquis forte loci aUcujus curationi medicam manum appUcuerat.

quemquam

Ubrum priorem P. Paniinus, regius capeUanus, e duobus manuscriptis Ubris correxit, accepta, vel cum iis consentirent, indicavit. Visum vero nobis est esscnt c vclcribus (jrammaticis auwaue partim quidem easdem,nonnunquam etiam diversas,nuUo tamen Parisiensis editionis addere differentias,
Diflerenliarum

qua conditione Isidori scripta fuerint, vel ex eo UbeUo appareat. Rolandus Wicelius , regius quoque capelPosteriorcm Ubrum^ qui de Thcologicis Differeniiis est doctor Ubris emendavit. lanus, e duobus item manuscriptis Librum de Natura Rerum ad Siscbutum scholiis bene longis ab eo cui fuerat commissus auctum offenordinediiicstas, ut
dimtis. Quce, quia emendationi

parum

serviebant, placuit

iis

qui hcec regio jussu curabajit,

illis

procul re-

codicibus, inter quos erat ex Ovetensi Ecclesia Longobardicus perjectis librum ex quatuor manuscriptis quod est, neque frustra factum. vetustus ver nos rcformari, notasque, qua; exusuessent, affigi :

Chronioon vir clarissimus Garsias Loaisa, serenissimi postea principis magister, Toletance nunc Eccleemendationem, indicatosque fontes e quibus confluxit, multa insuper iioi dignissimus antisies, prceter
historiarum cognitione, variaque eruditione collocupletavit. Cui propterea lib.y Etymologiarum,ubi eadcm omnino tempora resque aliquanto brcvius describuntur ; locus intcger,intactusque reservatus est. Illudmi. ille enim siios codices, nos nostrorum rari nemo debebit, sique temporuni descriptio interdum discrepet ;

conscnsum rcprcesentavimus.

Idem illustrissimus antistes Sentenliarum libros tres e manuscriptiswn condicibus {equibusduo Longoemcndatos et notis iUustratos, Taurinique antea cum Chronico non satis probe excusos, longe nunc emendatiorcs dedil, totamque hanc editionem favore, industria, beneficioque suo provexit.
bardici)

Librum de Yiris

lllustribus

Joannes Baptista Perezius, episcopus postea Segobricensis, e manuscriptis vi

emendavit, locosquc illius quosdam illustravit. Idem Goilhorum, Suevorum et Wandalorum Historiam correxit. E quot manuscriptis libris, non liquet. Ineo quod cera 464, anno imperii Justinianii, edidimus, non(ut gravissimis viris placcre videmus,)anno v Etymologiarum vetera exemplaria Justini 9 sccuti sumus, non tantum hujus Historice, sed etiam libri
qucB

volunt) in

magno consensu Justino octo tantum annos assignant : utrovis autem modo Amalaricus (quod illi eumdem anmim incidit. Qtiod itemverba de S. martyre Herminigildo «ra 606 Herminigildum
:

deinde filium imperiis suis lyrannizantem
tvranniznn insolentia nihil
:

obsessum exsuperavit, quosdam offendunt
est usus

:

movemur eadem namque

Rodericus Toleranus
:

lib.

nos quidem vocis ii, cap. 14 : Hermi-

nigildum deindefilium contra imperium lyrannizanlem, obsessum Hispali dolo cepit et quia nefandis rilibus noluit conseniire, lormentis variis cruciavil. Demum securi percussum parricida impius dignum Deo martyrcm consecravit. Hujusmodi aliqiud de martyrio in Isidoro deesse suspicamur Nam quin nepotiidem cum
,

Leandro fratre testimonium tribuerit, non fit verisimile. Atqueeo magis, quod iisdem propemodum verbis in eadem re est iisus Alphonsus Carthagena Anacephalaiosis cflp.26. Vt utrumque illa ex Isidoro descripsisse plane

non dubitemus.
collegit atque correxit.
et

Idem Episiolas Librum dc Ortu

emendatum
prceter tot

Oh\WxV&\v\xmPetrus Fontidonius,SaImanticensiscanonicus,e veteribus viii excmplaribus Quod vero is Uber gravissimis quibusdam viris suspectce auctoritatis videtur : nobis, exemplarium nostrorum, externorum que consensum.^ sanctorum Ildephonsi et Braulionis cum
rcliquit.

Sigeberto auctoritas omnibus illorum argumentis potior esse debuit.

torum librorum singuli singulas prorsus

MysiicorumExpositionesSacramentorum'/Mt//ocer^o titulo pr(escriptasaccepimus : quodseptemmanuscripdiversas, prorsusque incptas prxscriptioncs prceferchant, quacditione conveniebat.Notarat, selcgeratque per

rumnuUa cum Parisiensi

totum hoc opus vir doctissimus

lectionum varietates quasdam.Sed cui fucum fecerant tum codices quidam non satis attente considerati tum Eucherii Lu(jdunensis editio fallax, e quo credidit bonam partem desumptam : cum conira potius deprehcnderimus^ ex Isidero illa omnia ad Eucherium fuisse transfusa. JE^juius, veriusque fuerat, eos
Auctores, quibus hcec accepta refert Isidorus, Origenem, Victorinum, Hieronymum, Ambrosium, Augustinum, Cassianum, Gregorium cvolvere : ni res esset laboris, tcediique multi, quceque hominem minus oc-

cupatum, quam

ille

pUuie fuerat, postularent. In ea rc nos, quod quivimus, prxstitimus, Atqueintitnlo

restituendo, opus

ipsum prope jam abalienatum auctori suo restituisse vidcmur. Quod ejus magnapars, GencsissciUcet tota, et libriRegum apud Eucherium leguntur : opus etiam universtim Vcnerabilis Bedoi libris attextum sit. Sed Eucherio tam multa non Isidori modo, scdaIioruminserta,veIassutapotiussunt, ut pudeat illorum (jui Romance editioniprcefuerunt.Nam (Augustinumct Paulinum mitto,inquorum scripta

an Eucherius

inciderit, alii viderint)

Gregorium

et

Cassiodorum non potuisse ab Eucherio nominari,
,

cujus fuit negligentice (anstuporis potius dicam)nonvidi$se'Unteger etiamde Templo Salomonis

siveBeda,

17

AD LEGTOKEM ADMONITIO.

18

xive alterius liber.inquo Cassiodorus citaUirJnlibri tertiiRegumcommentariumconjectusext.Sed hidorum Eucfierio adjungere illius fuisse videlur.qui historiciim,mysticumguesensum simul habere voluit. Beda; vero(si

modo is Beda est) cum e diversis Auctoribus qxuestiones in Vetus Testamentum concinnarepropositum fuerit,ncque id, nisi usque ad Exodi initium perduxerit ; tamen per totam Genesim, cum aliquid ex hoc opere
proponit, vel Isidorum disserte nominat, vel recapitulationem suhtegmen hoc appellat. Qucestionum porro titulus in uno Olivcnsis camobii codice legitur, in quo singulis expositionibus suce sunt percunctationes
prcepositce.

de Viris Illustribus.

num

liber

Ncque tamen hujus codicis quxstiones easdemputo cum iis^ quarum Ildephonsus meminit in libro Nonenim ulla in re opus immmtatum significat, nam nequeid necesse fuit, ut QuoistioHieronymi et Augustiniexemplodiceretur. Quapropter nec venti sumus nos quoque Qiuestionum
.

e Braulione has quiestiones inlibrosduos fuisse distinctas Sic enim i//emj[;r«?jo/rt//o«e;Qu«slionumlibrosduos,quosquilegit,veterunUractatorumsupellectilemrecognoscit.A'am

etiamtitulum retinere.Apparet etiam

respextsse videtur adverba ipsius Isidori inpnefatione-.m quibus lector nonnostra leget, sed veterum releget,

Fuerunt autem
ses duo, et

codices, quibus usi

sumus; octo.-Palentinus, Valentinus, Complutensis, Guadalup. Oxonien:

cujus antea meminimus, Olivensis

nullo ita vetusto,ut Longobardicis litteris esset notatus.
reliquit.

Allegorias Cyprianus

Suareze SocietateJesu emendatas cum schoUis

Quot manuscriptis

libris

adjutus

sit,

non

constat.

Idem emendavit etiamlibellum deConflictu Vitiorumet Virlutum. Neque item constare potuit, quot veSed non advertit doctissimus vir, hunc tractatum cuin Operibus sancti Ambrosii Romoi nupereditum,in quo tam multa anostris discrepant,ut nos ea singillatim referenda nonduxerimus. Tantum hcecnostra quaUacungue cum Angustinianaeditione,propemodum congruentia,simul cum illis legi maluimus. Isidoriautem esse opusculum {ut ipse scriptum reliquit) et codices illius nomen prceferentes, et stylus {haud multum fortasse asynonymis ahludens) et Sigeberti testimonium optimo viro persuaserant. Nos{nequid dissimulenms) hoc fuisse opus illud credimus, quod Isidori ipsius cetateJoan. Chrysostominomine ferebatur. Sic enim ille de Chrysostomo in libro de Viris Illustrihus : Ad personain quoque cujusdam nobilissimse matrona Gregoriae reperitur opus ejus insigne de Conversatione Vitae et Institulione Morum, sive
teres Codices acceperit.

de Compugnantia Virtutum et Vitiorum. Ergo scripturarum varietates, tam multas interpretibus potnts, quam libi-ariis ascrihemus. De Epilogo vero, quiapud Ambrosium hrevior, in nostris aliquanto productior apudAugustinum multo est longior,non est quod laboremus, nam constat esse alienum, haud minus quam
inscripti07iem ad

Simplicianum in Amhrosiana editione. Neque ex additamento conjecturara de auctorelfain

cere Lovanienses theologi debuerunt.

Ganticum|Salomonis t« uno tantum manuscripto libro repertam correxit ex Bedce Commentariis,quos illeex hoc fonticulo exuberasseaatumabat. Causamqueaddidit,curIsidoro recte ascripta sii.Reperisse enim se in veteri quadam BraulionisPrcenotatione Operumlsidori verba hcecquoi vulgo desiderentur. Moralium libros beati Gregorii papa; rogatu compendiose abbreviavit Ganlica Ganlicorum facunda
;

Wm Expositionem

expositione elucidavit

;

quartam editionem

Psalterii edidit;

super libros Moysi, et Psalterium, et quatuor
satis conveniunt. Est
est.

Evangelia expositioni non minimo insudavit studio. In canonico quoque et
instrumenta.

Sed ne

hcec

quidem verba brevissimce expositioni

eaJusti Urgellitani expositione, quce Isidoro ipsi valdebrevisvisa
libellosy

permaximacomposuU enim multo brevior Quid siexBeda excerpta? Hos duos
Civili

jure

quod de Auctore non satis liqueret, extremos fecimus. Contra Judseos libros duos ex vii manuscriptis codicihus emendavit, annotationesque addidit Joannes Mariana e Societate Jesu ;idem in Prooemiorum libro ex totidem manuscriptis ; idem in Synonymis exde-

cem exemplaribus restituendis et illustrandis prcestitit. De Ecclesiasticis Officiis libros nos ex vetustissimo codice
nulla contineat), ah aliis
scepe

Albaildensi {quod concilia plura, aliaque non-

Neque tamen optimus codex non juvandus nostro labore fuit, conquisitis auctorum locis, e quibus fuerat id opus concinnatum. Habuimus prceterea exemplar aliud e collegio Complutensi. Regulam Momchovum, incodicetanticmimo prius repertamy admodum depravatam P. Chacon exSmaragdo, et libro Sententiarum Patrum bona ex parte dire.verat ; cujus operamnos alterum codicem nacti, proveximus. et quidem Longobardicum, sed et ipsum tamen mendis oppido deformem, permultum

jam

nobilitato, prohe.ut speramus, refecimus.

Atque hcec de singuUs Ubris. In universis vero id prce ocuUs hahendum, excerpta essepleraque. Idenim ad culpse suse titulum referrentur, de quibus ; cavit etiam aUquando, ne neijue ab ipso tamscepe, quam nunc esset necesse, testificatio adhiberetur auclorum. Quce tcstificatio.cum
prie se tuUt sanctissimus vir

nequeanobis

modo

potuerit: cohihebit se

iUe estusus, tdlo fuerit adhibita, aut adhiberi etiam, ereptis auctoribusnonnuUis, quihus dum diUgentissimum scriptorem negUgentice alicujus
{si

me audiet

arguit, audacice temeritatisque

pitulorum Tunni^si ex ipso Victorenarravit. QuaUa fortasse fuerint quce
,

non multo post (fuo, et ab aUis,et a se ipso fortasse sunt etiam, qua; proposxUsse tantum, non etiam dijiuUcasse {neque id nullo, sit ipse sunt in Historia, quce de triumcased Hieronymi, atque aUorum exemplo) sU existimandus. Cujusmodi Mopsuesteno, in Facundo, in Justiniano imperatore, atque in Victore defensoribus in Theodoro
condemnandus.

lector) nec crimen incurrat, de

Nam

in

Ubro de Ortu et Obitu Patrum a gravis-

19

VITA SANCTI ISIDORI.

«P

iimis viris notata sunt, ut Isidoro indigna. Quorum auctor alius guterendus pqtius fuit quam liber abjiciendus, qui SS. Ildephonsi et Braulionis auctoritate niteretur. Quibus addas licet, me luhente, quoi de

rum

Cordubensis exitu ex Marcelliyio refert. Neque id mirum videri debebit ei qui libro v Etymologiacap. ultimo, (etate iv, sub David Carthaginem conditam, eamdemque multis post annis sub Amasia rursus conditam aspiciat. Qua tamen de re in Chronico sibi cavit. Subjecit enim in Amasia : CarlhagiOsii
:

neni hoc lempore quidam asserunt conditam

aliivero superius.

Quo de genere sunt etiam alia qxKBdam in Etymologiis : non illaquidem magni momenti, sed interdum etiam secum ipm pugnantia : ut quod exsul scribendum sit, non exul at contra exultat, non exsultat. Atqui illud e Terentio Scauro hoc e Velio Longo sumptum videri possit^ quod satis esse debebit. Malitiose, et impie adjecta credimus, qu(e de prce/initione extremw diei cap. 6 Expositionum in Genesim abesse prorsus aquibusdam exemplarihus, in aliis importune repeti admonuimus. Nisi hcec quoque non de suo.,sed de aliorum sensu relata, propositaque cum doctissimo viro mavis. Sed hujusmodi vix aliudrepe;

rias

: ut libros omnes inoffenso pede possis decurrere. Detracta etiam quoidam suspicamur ,ut quodpaulo ante de sancti Herminigildi martyrio diximus. Typographorum culpas omnes pr(estare vix ejus sit, qui (etatem in hoc uno labore co7itriverit, prwlo-

que affixus perpefuo hceserit.Nos hujus rei inexperti, aliisque difficultatibus impediti ohniti tantumnon potuimus. Quod superest^ ne qua majoris negotii restent, in quibus labi aut h(erere possis, quin de iis ad-

monere, sedulo curavimus.

"

VITA SANCTI ISIDORI,
AUCTORE CANONICO REGULA.RI COENOBII LEGIONENSIS SANCTI
Forte Luca, postea episcopo Tudensi
ISIDORI,

(Edicta in Actis Bolland., ex manuscripto Codice Toletano a viro clarissimo Nicolao Antonio submissa.)

PROLOGUS.
l.Prseclarabealissimidoctoris Hispaniarum,Christi
confessoris Isidori,
nipo

A

est

qui post gloriosissimum apostolorum Jacobum
tibi

hanc
(sis)

contuiil

gratise excellentiam,

ut

pOpulis

archipraesulisHispaIensis,Hispa-

fecunda, religione conspicua, triumphis claris-

primatis merita, fratres charissimi, sacrosancta

sima.

Sane ab Hispali

civitate,

sanctissimi Isidori

per orbem Ecclesia dignis efferenda laudibus prsedicat, ei festivum

sede, certissimo secuturi eventus prsesagio

Hispania

per omnia virum

celebris

sem-

cognominata, ditior emines debriatione divina,
felicitate

quam

Verumtamen prajter communem illam honorificentiae gloriam, quam sibi merilorum magnalibus in omnium comparavit conper et ubique famacommendat.
tuberniis fidelium, praecipuis in Hispania sustollitur
praeconiis,
fidei

terrena.

Licel enim

victoriosa

trophaeis,

gratiosa deliciis, laudis tuae

titulos

tionum

in fmes extuleris

;

mu.lto
te

cunclarum natamen spectabilins

multoque gloriosius est.quod
officiosis obsequiis,

tam assiduis tamque

quem alterum in
justitise radius,

terris post apostolos suae

tum

nostri Salvatoris reverenlia,

meruit intercessorem. Hic est enim splendidis-

tum

gloriosissimi

apostoli

Jacobi prsesentia,
prsesentia

tum

simus Solis
Iberia,

per
;

qnem

tibi

prajcipue,

etiam rectissimi
clariflua doctrina,
fluit religio

patris

Isidori

simul et

lumen

veritatis illuxit

et qu?e

muUis
et

fueras

omnis

Arianorum,

Acephalorum

,

Mahometi

aliorum
fallaciis,

Chrisliana,

te colit, omnis ad te conquoniam (supra id) qnod tibi

pseudoprophetarum seducta erroribus vel
beali Isidori mediante doctrina
tatis.

g

fors oblulit aut

vis indulsit naturse,

aposlolicae

di-

dux

effecta es aequi-

gnitas praerogativ*
singularis
privilegio

non immerito
gratia^,

obtinuit, ul sicut

Hic

est

insignis
te

ille

pastor tuus, egregius-

^

alter

Romae Petro

que pontifex, qui
bus, aeternisque

summis praeficiendam sedifecundandam diviiiis, tam copiosis
*

apostolo successil Gregorius ;ita nonimpar Gregorio
alter in

Hispania Jacobo succedat Isidorus. Semina
Dei, quae

divinarum scriplurarum
b situ in

debriavit

augmenlis,
sis

ut
in

namque Verbi
praedicatione

beatus Jacobus seminavit,

successum

transsumpio, jam non

quasi pervigil agricola Isidorus coeleslium

imbrium
iri-

regionibus ultimis ultima, sed in primis prima.
_' Ita

Hic

saluberrima irrigavit, ei spinas,

divina dicitur. Sic Beda in Vita sancli Cuthberti episcopi Lindisfarnensis, 20 Martu illustrata, num. 46, asserit sanctos Cuthbertum el Herebertum presbyterum sese alterutrum cgelestis sapientiae poculis dehriare. Galbertus in Vita beatiCaroh Boni, 2 Martii, num. 47, dicit hujus occisores ira et furore dehriatos. Similia passim alibi habentur ; unde apparet debriare accipi, pro

mox

debriatio

C

potare seu satiare. b Lucas Tudensis, in praefatione ad Chronicon mundi, ita habet Hispania, situ in successum transmisso, non est in ultimis regionibus ultima, sed in primis prima. Nicolaus Antonius ista adnotat Ab urhe Hispali nqm^n integrce Hispani(e inditum sensuit olim Anto:
<=

nius Nebrissensis, nec improbat Florianus de Campo lib. i histori(e Hispan(e,cap. 16, et alii, quos laudat Rodericus Carus in Historia Hispalensis urbis, sive antiquitatumilliiis, lib.i,c(ip i.Hi autem sanctum Isidorum sunt secuti, quiadSisenandumregemHistoriam Gothorum, hoc est lihrumuChronici, dirigens, ita censet ; quamvis lib. iv Originmn, cap. 4, Hispaniam ab Hispano rege, non ab Hispali cognominatam credat. Lucas vero Tudensis, in p rologo sui Chronici, aliud prorsus etymon Hispani(e viro tali indignum. prodit. Constantiuus Cajetanus de sancto Isidoro profert partem sermonis sancti Braulionis, in quo se,

'^

:

queniia leguntur.

2i
bulos, et
niicis
'

VITA SANCTI ISIDORI.
zizaniam pravorum dogmatum, ab ini-

22

A

fallacium diviliarum

quantum

felicium

morum

suo-

h^reticis

superseminatam,
in

sarculo

spiritus

rum successivum exoptabat bseredem, summopere vigilabal,
in

evellendo, ad
duxit.

fructus vitae

excolendos usque
beatissimi

per-

Gregorium revera
simul

apostoium

ne illa setas, quae prona consuevit devenire malum, locum reperiret quo in corruptionem ladocuil

principii=, loci

et meriti

principatu, universi

beretur peccati.
est in illo in
;

autem Romanai censura curiae alterum profiteri Gregorium meriiorum effecit parilitas. Et quidem singula quae non lantum cursu naturse, verum etiam ea quae divina
orbis praefecit auctoritas; Isidorum

Non parcebat virgae, et laudatus eum et misit zelum in inimicum, et
^

medio amicorum gloriatus

est in illo. In vita sua

vidit et laetalus est, et in obitu suo

tus coram inimicis. Reliquit

non est contristaenim similem sibi post

Providenlia miraculose, scnescenti
mirabililer,

mundo, per eum
vires,

ad illuminationem Ecclesia3, dignata est
prosequi
officiis,

se; defensorem domus contra inimicos, et amicis sanctissime Pater Leander, reddentem gratiam.

operari, debitis
et scientiam

ingenium,

venerandus

iste

puer,

nostram excedit. Verumtamen de sande maximo parvus,

quem
stodis

doces,
;

quem

erudis,

quem diligis, quem nutris, quem corrigis, quem cu-

ccelestis sponsi paranymphus est, sanctorum angelorum amicus, patriarcharum ac prophetarum cula ad futurorum eruditionem (ne tanti Patris opera B compar, apostolorum civis, martyrum consors, pras labentibus annorum curriculis a corde quoque fidesulum splendor, et sanctorum omnium gradibus prolium dilabantur), brevitate qua potero, charitatis portionaliter conferendus, quod eventus rei oppor-

ctissimo peccator,

de sapien-

tissimo imperitus, de

multis ejus mirabilibus pau-

gratia, fidelis styli

subnotatione perstringam. Tanta

tuno tempore declarabit.
3. Igiturcumessetinfantulus,sicut de
sio legitur, et a nutrice

tamque bona. de lanto lamque bono viro, bene dicere, non nisi bonitalis ejusdem viri ascribcndum est meritis quorum profecto tenus hoc
qiiippe
;

beatoAmbro-

ad hortum duceretur, anus,

capta oblivione,

eum

inter olera dimittens discessit.

{id est, hactenus) excrevit eminentise

magnitudo, ut
et

rerum
tia?

fidei

sermonis subsidat elegantia,

elegan-

Post aliquot autem dies, lugens filium, solarium Severianus pater ascendit, atque sedens contra virida-

cultum veritatis commendet materia.

rium aspexil, viditque

GAPUT PRIMUM.
Sanctilsidoriprosapia illustriset sancta.
tio
2. Igitur

— Institu-

nem cum

ingenli

s innumeram apum multitudimurmure super puerum certatim

descendere, atque inde ad coelos volare. Qui in stu-

in litteris.

porem versus, ad hortum concite descendit,
que servientibus,
festinavit,

vocatis-

utegregius confessor Isidorus egregiis veet

ut

rei

gest» videret
alias

tustaretur exordiis,

insignem futurum insignis
regis

miraculum. Accedentes aulem viderunt
in

apum

praesignaret origo, civitatis t Carthaginensis, et provinciae

os pueri intrantes et exeuntes, alias vero super
mellis
et favi

Hispanise dux, Theodorici

Gothorum

faciem et totum corpus
texontes. Patre vero filium

operimenta
et

proles,
"

Severianus, pater (ejus
:

fuit),

mater vero,
singularitate

cum clamore

lacrymis

Turtura vocitala
etiam tam

viri clarissimi, viri eruditissimi,

viri

morum quam
Christi,

ingenii

amplectente apes in tantam se altitudinem aeris extulerunt, utoculis corporeis non possent videri. Haec
de multis, quas

l'r«diti

confessores

Hispalensis,

et Fulgentius,
et

Leander archiprsesul qui fulgore sanctarum
irradiavit

cum

eo

taliter

gesla sunt pauca pro-

posui, ut prudens advertere possit,

a quanta virtu-

Ecclesiam, almus doctor et preesul clarissimus, una cum sanctissima Virgine ^ Florenlina, virginum praeScripturarum
posila, fratres ac nutritii fuere.

operum universalem

um
4.

incoeperit perfectione.

Cum

igitur reverendus

puer Isidorus

fuisset stu-

diis lilterarum traditus, atque, ut sibividebatur, ingenii

Horum

^

serenissimis

minus

existeret capacis, puerili

permotus timore,
ex itineris
fali-

instructusdocumenlis, orationibus proficiens,
gravitate venustus, patriam religione,

morum

verbera magistri metuens. divino nutu haud procul
fugit ab Hispalensi civitate.

patrem pruaffectu.

Cumque
saxum

dentia, disciplina fratres, cognatos cultu, pares gratia,

gatione juxta marginem cujusdam pulei sitiens resedisset,
''

affines

praemio,

proximos

illustravit

aspexit praegrande

tortuosis forami-

Gloriosissimus diligebat
sul

puerum doclor
et et
;

et archiprae-

Q

nibus perforatum.

Quod

diligenter inspiciens, coepit

Leander, tanquam unicum,

speciaUus extra

volvere intra se quis istorumt oraminum vel ad quid
exslitariloperaior.Similiterinoreputei eratquoddam

patriam
* Ita

eum habens

solatium

quia non tantum

Lucam: Aliud
,

zizaniam dixit sanctus Ambrosius, lib. vii in est fermentum tritici, aliudzizanin'. b Ms. civitas Ca rthacjinensisprovinciie Hispanice, T. R. G. prolcs, dux Severianus ; qua? visum est, primi verbi correctione, et alterius transpositione, restitui sano sensu posse, conformiter ei quo Lucas Tudecsis in citata prcefatione Severianum Carthaginensem ducem nominat. An vero hic a Theoderico rege Gothorum prognatus, aut sallem fraier ejus
fuerit, dispulentalii,

20 Junii.
Nicoi. Anlonius mallet legi sevcrissimis. Paululum ha^c varint Vulgala Editione. s Adnolat Nic. Antonius ista Refcrunt ostenswm hoc in Isidoro contigisse hi quia sieculis diiobus res
« f
:

ejus gestas in litterasretulerunt, Antonius, Morales lih. XII, cap. 4; Padilla, cerit. 7, cay. 22; Vasceus, ad an. 649 Mariana, lib. vi, cap. 7 ; Marietta, lib. V de Sanctis Hispanice, cap.23; omnes, nt suspici}ri
;

Theodora dicitur Luc^e Tudensi loco citato. Quinlanadvenas hanc Theodorici regis filiam facit, in
•=

Vita sancti Fulgentii fratris. In Martyrologio Romano,
"^

possumus, hinc edocti. Ita ille. h Idem adnotat hujusce quoque rei auclores esse quosante laudaverat, atque item Laurenlium dePadilla in Vitis sanclorum Hispauorum.

Floretitia;

colitur

23

VITA SANCTI ISIDORI.

24
qualitalem sermonis omuibus, videlirct
et

lignum,conlinuischordarumsectionibusin aquishauriendis canalatum, et dum secum tacilus ageret, ad
aquas hauriendas venit quaedam muUer; quse, super
pulchritudine pueri

A secundum

Latinis, Graecis

Hebraiis, sapieniibus

ac minus

intelligentibus, in eruditione existeret aptus, et in-

admodum

mirata, interrogavit

comparabili eloquentia strenuus.

Cum

igitur beatus

quid hic ageret, aut cur tam parvus puer solus huc advenisset.Eratenim mirse pulchritudinis, splendidus
facie,

Isidorus omnibus fere mortalium prrefulgeret scientiis,

quod

nostris

temporibus contigisse recolitur
illa

decorus forma,

hilaris

aspectu,

Iffilus

vultu,

inauditum, non, ut

juvenilis aelas assuevit, de-

humilis visu, verecundiam semper in moribus praetendens.

Icctationem amplexus est mundi, sed lotus in logicali contemplatione, vel actualium instigaiione, aut divinarum theoriaram meditatione et studio insisle-

Ad quam puer

humiliter conversus, inquit

O

domina, ul mihi digneris disserere rogo quis, vel ad quid, lapidis hujus foramina vel istias ligni canamulier
:

bat.

Denique

in

tantum hunc insignivit natura, grastudia provocarunt, ut
studio,

les facii fueruut.Gui

Lapis

iste, ait,

frequenti

tia ditavit,

extulere mores,

instillationegiittarum fuitperforatus,et lignum hoc

Platonem

ingenio, Aristolelem

eloquentia

frequenti chordarum ductuinaciuis hauriendis cxstitit

Tullium, copia

Chalcenterum, eruditione Orige-

canalatum. Puer autem.divino replelus Spiritu,ad
:

sereversas dixit

Et silapis durissimusmollis aquce

o Gregovium

frequenti instiIlationecavatur,et lignum chordarum
sectionibus cedit secatum;quanto magis ego homo,Dei

nem, gravitate Hieronymum. Augustinum doctrina, sane prosequereiur exempUs. Qui cum eidem beato Gregorio, jussu fratris ac nutritii sui
Leandri, epislolam

quamdam

de beatitudine, tam dc

gratiapr/evenientcdiscendoquotidieparvissimis incrementis,valeo ad augmentum scientice pervenircIO
venerandelsidore,hujusevolutioniscogitationonpueri
est junioris, sed viri perfecti et sapientissimi senioris.

philosophorum sententiis quam sanctarum Scriptu-

rarum

floribus,

miro

studio decoralam, delegasset,

ac bealus

Gregorius perlegisset
disertitudine

sermonum
nexione

eamdem, tam de quam de sententiarum conexuberaiione
fulurus
;

Quis

ille

qui etiam aute litlerarum disciplinam in

ac
in

scientiarum
Spiritu,
:

admirans,
intuens,
alius
:

teneris annis sic te docuit, nisiille Spiritus veritatis,

eumque

qualis

erat,

qui

tibi

suggerens omnia, etiam vas sanctificaluni
portes

feriur dixisse

Ecce aller Daniel

et

quidam

elegit, ut

nomen

filii

Dei coram regibus et

Ecce plus qiiam Salomon hic.

principibus ct

filiis

Israel?Posl hoc puer concito
Notitia

CAPUT
logiarum conscriptus.

H.

gressu rcveriiturHispalim, seque magistrorum disciplinis subdidit 5.

cumsancto GregorioMagno.

cum

humili devotione.
cojlitus ei infusa,

— Scientia

— Liber Etipnosacra adversiis

Tanla denique gratia
is

quidquid a

Juereses.,

imprimis Arianam, exerta.
delectalus, sanclisbimo antisiiti
sibi

magisti

proponebalur ex Scripiuris, sitibundo pec;

C
di

6.

Ex

tuuc itaque boatus Grogorius, amore visen-

tore avide retinebat
tus,

non auditor obliviosus facarmariolo memoriae multis profuturum fidehbus
et
;

beatum Isidorum

Leandro, charitatis vinculis
tiarum causa exsliterat,

annexo, sui animi

reservabat
tellectu,

et ipsos doctores suos, quasi prcescio in-

voluntatem certis indiciis declarabat.
«

Harum

amici-

tam magistri quam omnes qui aderant, stupore admiramiraculi
tionis

prffiveniebat;

qua

novitate

cum

Arianre haeresis fer-

reddebanlur
instructus,

attoniti. Sic

namque

divino

inlit-

citus

vorem tempore Leovegildi confutare Leander radinon posset, pro confirmandis sanctae et immaad Constantinopolitanum
agens,
^

flammatus Spiritu, Lalinis, Graecis
teris
"

et Hebraicis

culatse Trinitatis capilulis,

omni

locuiionis genere

formatus,

i)ra3sulum
rius,

coetum transmeavit. Ibi aderat Grego-

in trivii eruditione conspicuus, in quadrivii insiiga-

tunc cardinalis,

vicemRomani

antistitis

tione perfectus, in doctrinis
rus, divinis et

philosophorum pra^cla-

cum quo
postea in

ipse Leander amicitiie foedus pepigit, et ab

humanis legibus eruditus, suavis elo ingenio praestantissimus, vita quoque atque doctrina pro temporis setate in multorum
quio,

eo postulavit ut Moralia Job sibi
apostolalu
ille

devota

exponeret, quod mente complevii.

admira-

Cum autem

Gregorii desideriumvenerabilis Isidorus

lionem

exslitit clarissimus. Sic

namque de

virtutein
ut

virtutem proficiens, refulsit doctor iia eximius
^

D

comperisset (quod mirabile estauditu), nocte Nativitatis Domini, « ut ferlur, in ecclesia Hispalensi

De hoc
:

sicut quadrivium qtiatuoralut arithmetica,geometria,astrologiaetmusica (luceom nes chorumseptem liberalium artiumconwonunt ut Vossiusait in lib. i de Vitiis sermnm\ /L oa 1^^'^"'« sermonis, cap. 26 , ,. Iterum ista observat Nic. Amomus: Intelligit
,
' . ,

nius rhetorica et logica

irivio et quadrivio ista indicat Nic. Trivium olim dicta; tres artes,

Anio

grammatica

»>

dimum Alexandnnum grammaticum,

Du-

cognomma.teste Suida, dictus sitChalcenterus hoc

qui inter nlia

Mlustribus,

Chalcenterus legeris, de quo Hesichi,\fll^v^Smdaset sanctlXZnym;:^^^^^^^^

Quae sequuntur edidimus ad Vitam sancti Lean15 Martii, num. 3, et ex antiquis Breviariis desumpia et ex ipsius IsiJori Chronico. NuUum tunc diximus Constantinopoli fuisse concilium, sed veram causam qua istic convenerunt Leander et Gregorius, ex nosiri, non sui, temporis usu cardinalis hic dictus, conlineri in ipsius sancli Gregorii epistola, exposilioni libri Jobi praefixa. Plura lege in utraque Vita sancti Gregorii, ad diem 12 Martii elucidata. * Nicolaus Antonius ista adnotat Miraculum hoc non facile probaverunt aiiqui exnostris: maxime Morales, lib. xii, cap. 5 ; Maria^ia., lib. vi, cap.l. Alii nec referre id voluerun t, Vusceus, Garibajus, Marietta
"

dri

"^

:

et

cessisse

Morgadusin Historia Hisp. lib. i, cap. 9 sed con-' Roinam, utvideret GregoHumet ab eo videre^
;

25
priina

VITA SANGTI ISIDORI.
lectione
perlecta, extra

26
ille

ecclesiam egrcssus,

A

tempons interalque bealum papam Gregorium in matulinis laudibus Deo psallentem invenit. Viso autem eo beatus Gregorius uinescio
a

quo ductus,

in parvissimo

vallo

ad

Romanam

devenit urbem,

tam scienlia quam exccllentia prfecedere comprobatur et sic omnibus filiis hominum scientiarum varietale post
illos
;

sapicntissimus

Salomon omnes

apostolos incomparabilis est creditus.
8. In

hoc

libro in Irivii eruditione

Isidorum pnedi-

mium
esl.

Isetus,

protinus agnovit

;

et

ideo gratias agens,

tum cernes

eloquenlia, hic in quadrivii investigalione

amicissimum sibi Leandrum in Isidoro amplexatus Post evangelicam vero expletionem, vale faecclesia egressus Hispalim in ipsa

perfectum admireris in maiheseos disciplina, hic corporis salutem tueri, ac restaurare docendo theoricum

ciens sancto, ab

nocte rcdiit, et clericos quos dimiserat easdem nialuiinas
1

ludes reperit celebranles.

Quod vero hoc

practicumque reperies; hic melhodicam, empiricam logicamque % discernendo ApoUinem, iEsculapium el Hippocratem novissime perpendes; hic Phoronei,

sanctissimi Gregorii obtentu, vel Isidori meritis, aut

Trismegisti,

Solonis

et

Pompilii
;

instituta

retra-

aliquo alio
raelius est
cii

modo

factura fuerit, fateor

me ambigere;
;

ctando, juris invenics peritissimum

hic jura, leges

edictis et decretis inferendo, instruxisse putabis enim non eloqui magna, ubi sine mendaJustiniannm; hic Ephemerides, epactas, Idus et Kanon erratur, quam conlraria definire sed firmiter teneo beatum juvenem scienlite expe- B lendaria, Annales et Historias distinguendo Pherecidem et Josephum ebibisse probabis hic chronirienlia plurima altentasse, et utilitati Ecclesias et fi-

periculo

*=

;

delium commodis retulisse. MultimoJe namque pra-

cam persequendo Eusebium, Hieronymum
sium
lectitasse clamabis. Et quia

et

Oro-

vorum dogmatum
lur, qiiia

assertores ha^reticos persequeba-

de Salomone legi-

his

temporibus plurima^ h.Treses emersehserediiatis

tur disputasse de cedro quse est in Libano, usque ad

runt,

vineam

Domini,

scilicet

sanctam

hyssopum qui nascitur
hic reperitur, de
fere

in pariete, de beato Isidoro

demolicntes Ecclesiam; et divina Providentia factum

prima causa usque ad extremam

non ambigimus, quod

talis

lunc temporis fulgeret

Isidorus, qui eoruni proterviam

non solum sanctarum

Scripturarum teslimoniis

reprobaret,

verum etiam

et negosingularum modosque discutiendo, poslremo rerum omniurn naturam et circumstantias
tia et

crealurarum mirabiliter pertractasse;
officia

philosophicis syllogismiset obtestationibus annularet.

describendo, non solum hausisse, verum etiam
cessisse

ex-

7.Etonim tanto culminescientiarum perfectus exstitit, quod nullus, ut reor, anliquorum philosophoruin
recti

putabis

Salomonem

:

hic

aitheris, aeris,

aquarum terra^que discrimina, cunctorum viventium
naturas et vocabula perscrutando consuluisse credcs

examinis judicio

ei fuerit

comparandus. IIoc cx
si licerel,

cautelse

industria prseterirem,

ne ethnico-

primum hominera;

hic Rachelis amplexibus tolum

rum

sludia authenticis aul prEeferri aut comparari

C

slupebis delcciatum,
tiis

dum

in

antiquorum experien-

possent uliatenus documenlis;
coeli a lerra, sic exaltatte

cum

sicul exaltantur

studio videris occupatum; hic ^ niali mandragofragrantia ad Lia3

sunt

vise nostrse a viis

eo-

rici

gremium gaudebis revocalum
pie

rum
tu:n

et cogitationes a cogitationibus

eorum

;

et

quanfides

dum supernorum
cum Maria
quenti in
ctionis

delectalus amore in sacra; Scrisenseris

excellit

spiritus

carnem, ratio

sensum,

pturaj fecunditatera
vestigiis

implicatura;

hic

opiiiionem, intelligenlia fidem, pax Dei

oranem sen-

assidentem Dominicis partera
freele;

2um, postremo creator
logia

omnem

creaturam, sic iheo-

optimara elegisse; hic cura Mariha sollicitum
ministerio institisse; hic

omnem mundi

sapientiam, sic philosophi

om-

cum Paulo

nem philosophorum

genlilium iranscenderunt do-

clrinam. Quia vero hoc multo magis Isidorus, qui et

antiquorum philosophicis

claruit

perfectus, et
:

mo-

Vase usque ad lertium ccelum raptum hic plus omnibus laborantem, ut omnes lucrifaceret, oranibus omnia factum; hic cum Paulo

cum eodem

dernorum
alia

theologicis
illustris viri

hujus

tamen (ut ad prsesens omittam copiosisemicuit
inscribitur,

summus

circumcisionem prtedicanti Pelro in
lisse; hic

faciem

resti-

cum

Petro, enecto Simone,

nec Neronem

sima, in quibus miro desudavit ingenio, volumina)
ille

limuisse; hic hfereticorum oraniuro sigillatim expu-

Etymologiarum qui
plenus, omniura

omnium admi-

gnasse dogmala; hic sancta quatuor suscepisse ac

ratione

susceplione dignus liber,

D

venerari concilia

;

hic
et

"

cum

Chalcedonensi synodo
haereticos
;

soUicilat, conteslatur, exclamat,

ne

etiara

hoc san-

Dioscorum enervat
Epliesina priraa

Eutychem

hic
;

cum
hic

ctissimi

et

eruditissimi viri desit

laudibus,

quo vel

Nestorii quassat impietatem

philosophorura prirai ac peritissirai sunt

elati, vel

cum

Gonstantinopolitana

cum

Eunomio

confodit

/«/, vero similius est. Tainajiis Salazar, efsi aUef/at

Lucam Tudensem

et

Brcviarium Scgobiense pcrcetu-

stum, tamen merum arhitratur commentum, cum Quintanadvenas. Et haudquaquam, inquit, cst crcdibile tam insigne facinus antiquiores, Brautium ct Hildephonsum, reticere. Ideo auctor bene prwfatur hac formula, ut fertur, sub dubio rem, ut acceperat, narrans.
Explicai haec Isidorus,
tres haereses
**

Lycurgum, hic omisaum. PhaTecidem Syrun), lib. i, cap. 37, dixit primum apud Gra'C0s soluta oratione scripsisse; et
iisque interseril
*;

cap. 41, addit claruisse iis lemporibus quibus Esdras legem conscripsit. Vidc Vossium de scriptoribus Gr»cis, lib. iv, cap. 4. Lib. xvii, cap. 9, de herbis aromaticis agens, vuU mandragoram dictam, quod habeal mala suaveo<*

lib. iv,

cap. 4, et vocat

lenlia.
"

medicorum.
cap. 1, agit de aucloribus legura,

Reforunlur retrogrado ordine concilia, de quibus
lib. vi,

Idem,

lib. v,

reclo ordine agit ipse

cap. 15,

27

VITA SANCTI ISIDORI.

28
terroribus propulsando,

Macedonium ; hic cum Nicena versutissimum ac omni insania condemnat obcfficatum Arium. 9. Hic Arius fuit quidam presbyter Alexandrinus;
qui diversas in Trinitate substanlias menliendo asseruit, et

A

leniendo,

modo

modo

di-

agitando, modo munera offerendo, modo tormenla imponendo, modis quibuscunque

sputationibus

poterant, a sancto proposito ipsum permutare sala-

Chrislum non verum Deum, nec in Patre

gebant. Hlagnum quippe suis dogmalibus credebant

essentialiter

permanenlem, procaci
et

falsitaie astruxit.

augeri
tise

cumulum,

si

Isidoro superalo (qui tam scien-

Sed qui tanlum miser desipuit,

et in sua assertione

mendax

fuit

perfidus

;

quia Christum

verum

Deum
in

esse negavit, idcirco justo judicio Dei crepuit
el

quam generis nobililate, chritudine, morum gravitate et eloquii gebat), possent eum suis assensibus
claritate

corporis pulsuavitate fulinclinare. Eia

medius,

effusis

oranibiis visceribus

ejus, cecidit

fortissime athleta Isidore, ecce
tabile, in his

nunc tempus accepaudivimus, non
tibi

faciem prostratus, et quibus Chrislum negaverat

ergo diebus thesaurum incomparabilem,

foeda ora poUutus

ab eodem Deo

et

dignam pro impielate sua poenam homine etiam in hoc sseculo est
praecessit,

qaem
soli,

in puerilia congregasti, ut

sed et fidelibus reserandum, profer in
est

medium

consecutus; et in tartareo igne feternaliter crucian-

tempus
pides

loquendi et divinarum sententiarum la-

dus mullos suos sequaces
depravatos
inanitas

suo nefario tam

spargendi, ut frontes obstinatae

inimicorum

quam depravandos errore. Hujus etenim B conterantur, et fides Ecclesise catholicae roboretur. Ecce enim navicula Petri in medio quatientibus flusceleris cum fideles toto orbe, toiius orbis
ctibus undique agitatur, Ecclesia Christi derflergitur, nisi divina^ succursionis
littoris

persequeretur exsihis; post conventuum, Athanasio

suo expulso, subversionem

;

post Itaha' lugubres

manu ad portum

oplati

exterminato Vercellensi episcopo Eusebio, planctus;
post Galliarum damnosas, Hilario ^ proscripto, rui-

deducatur. Inter haec robustissimus athleta

Isidorus in tormentis laelabatur, et
rebat, quia dignus est habitus pro

nas

:

t

Leovegildus Hispaniarum rex,

cum omnibus

Deo gratias refenomine Domini
undique

pene regni
quosque
tos

sui principibus, hujus haTesis errore se-

Jesu contumeliam pati

;

et inter oblatrantcs

ductus, in tantam venit dementiam, ut clarissimos
et in lege Dei eruditos Ecclesiarum prslaab Hispaniae confinibus persequendo exsularet; atque plurimos eorum gladio Cctdendo, carcere de-

Arianorum frequentias nec minis
ditiis
ritatis

terretur, nec blan-

demulcetur
touitruis

;

sed magis ac magis fervore cha-

succensus, inter gladios hsereticorum securus,

tam de

divinarum sententiarum
emittebat

quam de
ful-

trudendo, fame cruciando, ac diversis poenarum generibus afficiendo, non solum in Hispanite partibus,

coruscatione

philosophicarum
oraculi ardentia

propositionum,

mina

divini

intrepidus,

verum etiam inGalha et aliis regionibus per feralem quibus inimicorum ssevientium obtenebrabat aspeinsaniam dignos Deo martyres consecravit et quia C ctus. Quasi unus de quatuor paradisi fluminibus, ex
:

strenuus

in

armis

fuit,

multos populos suee ditioni

ore suo flumina gratite

cum impetu emanabant,

quifidei

subjugatos impie oppressit, catholicis odio fidei persecutionem intulit, Ecclesiarum privilegia fregit, divites cupiditate caecus damnavit, et in

bus fidelium aridam irrigando ad viriditatem
perducebat
tis
;

et

haereticorum perfidiam, in garrulita-

omnibus perniciosus exstilit. Inter omnia autem mala quae gessit, sanctissimum ' Masonam Emeritensem episco-

ac loquaciiatis audacia confidentem fluctibus elo-

quentife

demergebat. Hebetescunt miseri,

et

obmuse pu-

tescunt; saeviunt et confunduntur, qui
tant adolescentem superare, ab

dum

pum

exsilio

relegavit

;

atque clarissimum doctorem

archipraisulem Hispalensem Leandrum, qui ad conversionem gentis Golhorum speciali contra nefarias hareses cura infatigabiliter insistebat, multis affe-

perantur

;

atque fidem Christi,

eodem 'turpiter suquam putant penitus

exstirpare, hujus juvenis instantia coelestibus incre-

mentis dolent quotidie pullulare.

clum

injuriis, ut

oves sine pastore a seductoribus

CAPUT
Ejusdem
1 1.

III.

circumventae luporum hiatibus facilius clauderentur,
a regno Hispaniae expulil, et se

Orthodoxa fides per sanctum hidorum propagata.
cellula.

cum

suis principibus

— Clausi

vita.

Arianorum

hseresi

mano

pontifici
et

manai urbis

miserabiliter subjugavit, et Rocomminando, ad destructionem RoEcclesice demolitionem venturum se

Audiensautem reverendusdoctor Leander fortis-

Q

simi juvenis Isidori conslantiam, in

Domino

gavisus,

oralionibus conlinuis

Dominum

precabatur, ut ipse,

sponsione juramenti firmavit.
10. Venerabilis

quid

in

servi sui tenera juventute incoeperat miracoelesti

autem adolescens Isidorus, cunctaeruditus, fervore martyrii

biliter,

eum
suae

robore confortaret, atque per

rum scientiarum disciplinis
mis
fidei

eum
sit ei

Ecclesiae

accensus, pro defensione Ecclesi» mori pronus, ar-

inimicis haereiicis,

optatum dignaretur, prostraiis annuere benigne triumphum. Mi-

praemumtus, contra lurenles Leovegildi regis ac principum ejus rabies athleta fortissimus,
Chrisli

fide

comitante

gratia,

processit

imperterrilus.

tus

mortem pro quidquam non esse timendum. Reavero juvenis, tam orationibus praelati et fratris,
catholica

itaque ejjistolam in qua praemonet

Ministri ergo multiformis seductoris
"

modo

blanditiis

quam
"=

exhortaiionibus

et

epistolarum

adminiculo

pugiles, Athanasius 2 Maii, buis 1 Augusti, et Hilarius 13 Januarii.

Coluntur

hi

Euse-

" De Leovigildo seu Leuvigildo rege, consuIeActa sanctiHermenigildi filii, ejus jussu manyrii coronam adepti 13 Aprilis.

Paulus Diaconus Emeriiensis, libro de Vita et miraculis Palrum Emeritensium, lalissime deducit res gestas sancti Masonae, qui inscriptus est Mariyrol. Hispanico Tamaji ad Kalendas novembris.

29
conforlatus,

VITA SANCTI ISIDORI.
neque
in adversis frangebatur
iis

30

neque
si

A

perfidia.
clesiae

Revocantur itaque exsulantes praesides, ec-

levabatur in prosperis, sed in

omnibus, ac

in

adornantur, fideles devotissimi

cum

patribus

epularum

delectatione,

laetus

et hilaris

apparebat.

gratulantur, omnipotenlis Dei clementia magnifice

Deum

Debellata itaque Arianorum insania, unum et verum Filium, cum Patre et Spiritu sancto in unitate
sempiternaliler

collaudatur, qui tanlje virtutis constantia Isidorum roboravit. Beatus

autem Leander, operibus

charitatis et

essentiae

permanentem, sanctarum scripturarum auctoritatibus, et septem liberalium artium rationibus, nec non philosophorum conventio-

verbo prjedicationis, Clirisiianissimo regi Recaredo,
qui loco patris
rat,

eumdem Leandrum

sibi

pra^posue-

gentibus Gothorum, quibus semper palrio inhse-

nibus, aperiissime declarabat, et

Romano

pontifici,

serat affectu, et

populo Hispalensi, quorum curis

in-

loco beati Peiri a fidelibus substiluto, ac universis

vigilabat specialius, in solUcitudine, in charitate
ficta
et

non

Ecclesiarum

praelalis

ab eodem

coelesli instilutore

devotissime insistebat; et ut Patrem

et

FiUum

missis, divinfe paginse testimoniis
libus
sui

approbando, fideprcelati

Spiritum sanctum, triniim secundum personadistinctionem, et

popuhs obedire suadebat. Hic etiam
Leandri
sic sic vestigiis

rum

nnum secundum
illis

majestatis

fratrisque

est exsecutus vices, sic

divinitalem,

Deum

esse crederenl suadebat; quibus
prsecepta et

onera levigabat,

inhferebat conslantiae.

crcdeniibus, prior instituit

ec-

ut carcere, minis, tormentis el gladio persecutoruim
spretis,

6

clesiastica

officia.
<=

Ipso

etiam tempore Suevi, unda
loti,

serenissimi
filii,

principis Recaredi,

impiissim
;

baptismatis per

eum jam

Galleciam oblinent.

regis Leovegildi

securus adiret prtesentiam

et

Cernens igilur Leander admirabilem Isidori constantiam lantis fulgurare virtutum augmeniis, nescio
si

pocula verbi Dei assidue propinando, ab Ariana lueresi

revocaret, et fidei catholicae documentis redregis Leo-

deret obsequentem. Formidolosi aulem

vegildi, qui se cunctis vitiis mancipaverat, et aures

quo praeventus prsesagio, ne se dimisso, praedicationis causa aut ob aUud aliquid exteras peteret regiones; vel quia, ut credimus, se ab infantia mente et
corpore virginem Domino consecraverat, ne
levi

suas spinis diabolici erroris obturaverat, ne
ret

audi-

saltem
aut ne

bonum non solum
;

est nisus debellare proter-

inter

turbas posset famine

maculari,

viam; verum ad hoc usque, totius regni primates gladio spiritus exasperando commovit, ut eorum insislente
perfidia, in

qui exstitorat persecutionis tempore robustissimus,
levis aurffi
quillitate

humana

favoris elatus jactantia, in tran;

necem
filii

piissimi
sui,

ac serenissimi

positus, frangeretur

in

cella, ut

fertur,

principis Hermenegildi
vinculis mancipati,

pro fide cathohca
amicissimi (quia

ab eodem Isidoro constructa, bonce indolis adoles-

hujus

Isidori

centem

reclusit.

Hoc autem factum tam piissimus

eum

beatus Leander a faece Ariana erutum in fidem
et

rex Recaredus,

catliolicam confirmaverat) impiissimus paier

ly-

C

aegre ferentes,

quam plures Ecclesiarum prseiali cum animi molestia sustinebant; intanti

rannusparricida insurgeret; et ad exsequias gloriosissimi regis et martyris, ministerio angelico celebralas,

justum enim censebant
ire.

patris placitis

contra-

Murmurabant

clerici

mussitando, obsisiit popu-

manifestae perfidiae culpam, exemplo Judit; pro-

ditoris,

non poBnitens, sed
Veniens

pcenitentia ductus agnoscoelesti

couclamando, lucernam clarissimam Isidorum non debere sub modio cellulte vel etiam unius civilus
tatis

ceret.

namque Toletum,

urgente

poni, qui splendore scientiarum et coruscatione

judicio, atrocissima percussus infirmitate, inter lor-

siones el ejulatus simul

cum

ipsis

interaneis miseet

bonorum operum, ad totius orbis sufficeret illuminationem et qui tanquam aurum in fornace, ab im;

rabilem evomuit

^

animam, atrocissimis flammis
;

piis in

vermibus, ut credimus, ffternaliier cruciandus
prsecessit seductor

quo

poenarum lunsionibus probatus exstiierat; non cellula includendum, sed in mullarum gentium

suus nefandissimus Arius.

12. Mortuo igitur rege Leovegildo, factum est ut re-

vertentem a Carthagine triumphatorem suum Lean-

lucem proferendum, querulis vocibus clamitabant. 13. Revcrendus autem Pater Leander, ut gravitalis pondere pressus, non pio regi Recaredo, non Ecclesiarum
praelatis,

drum

laeta

susciperet Hispania, el substituto in regno

catbolico Recaredo, Hermenegildi regis et
fratre, forlis Isidori victoria
clesiae
i.otius

martyris

sitalionibus clericorum nec

non regni principibus, non muspopulorum vocibus cessancti

redditur, nuntiata

Ec-

Q

sil;

Spiritus

enim

gratia

praiventus
ei

ipse,

pace

cum

fidelium

Iripudio;

exlerminala a

sciebal quid esset facturus.

Denique

eruditissimos

regni coofinibus,cum debito dedecore, Ariana
:

providil magistros, a quibus audiendo, ciim quibus

'^Nicolaus Antonius adnotat De morte Leovigildi ronsulendum Ambrosium Morales, lih. xi, eap. H, et quce congerit aivarius odMaximi Chronicon anno Chrisfi-b^l. Nos nonnulla atligimus ad Vitam sancti

Hermencgildi 13 Aprilis.
^ Idem Leandrum primum auctorem dignoscere videlur Ecclesiastici officii, quo dehinc Gothi usi sunt, (juod vulgo Lsidoro frihui solet. Porro, leste Mariana, lib. VI, cap. 0, io concilio qnarto Tolelano, decretum erat Missale et Breviarium unum esto in Hispania ; ejus rei perfirienda cura, quoniam Jsidoro, qui primas partes in eo concilio tenuit,creditur csse demandata; usus obtinuit, ut Missaleet Breviarium
:

Mozarabum, hoc est ex anfiquo Gothorum more conservafum, sacrorum precumque diurnarum et nocturnarumritus hidoro tribuantur ,tametsi nonnulla Leander invenil, plura progressus temporis addidif. " Illustravimus ad diem 20 Mariii acta sancti Martini Dumiensis, archiepiscopi Bracarensis; et ostendimus, aucloritate Gregorii Turonensis et sancti Isidori, Suevos in Gallfficia degentes cum rege TheodiMiiiro ad fidem orthodoxam conversos. An aliquid eo contulerit sanclus Leander, alibi non legimus. Poluit lamen fecisse, quando regnum Suevorum deletum sub Leovigildo et io Gothos translatum, permansit sub Recaredo rege caiholico.

31

VITA SANCTI ISIDORI.

32
et ignobiles

eliam disputando, conferendo, quibus opponendo et

A

tamen meniibus
delicet
«

respondendo, quosque inteirogando,
didicerat,

si

quid minus Mira
res!

et

Vulgernun, una

moribus, Ganvistan, vicum Aiiano episcopo

posset

addiscere

corrigendo.

Athalco nomine, contra regem Recaredum concita:

omnis quippe, qui docturi eum de sua scienlia prEesumebant, ab eo mirabiliter docti, de incrementis
doctrinse copiosius gaudebant. Venerabilis vere rex

qui congregata multitudine Francorum, ob vindictam Arianse vesanise, urbis NarbonK circum advit

jacentes

regiones devastantes,

et

innumerabilem

Recaredus, juxta cellulam beati
bal
;

viri

assidue assideeffluente,

clericorum, religiosorum et cathohcorum trucidanles

et a fontibus Salvatoris

almo Isidoro

multiludinem, etiam piissimo regi Recaredo regnum
prseripere nitebantur. Contra quos gloriosissimus

sanctfe Trinitatis fidem piis hoslibus per

fenestram

Re-

hauriebat;
Filio

et

non immemor auditorum,

cupiens
sibi

caredus, misso

'^

Claudio Emeritensi duce, glorioso

Dei duplicalum reportare talentum, populis
"

triumphavit eventu.

Nam

prostratis conslernalisque

subjectis pocula vitae aelernee, quaeacceperat, fideliter

de inimicis fere

^

sexaginta millibus, in Hispaniam

effundebat.
et

Eral namque cultu religionis praeditus,
:

cum

gloria

magna

regressus

est.

Post hoc, remolis ab

patemis moribus longe dissimilis

nempe

ille ir-

religiosus, et bello

promptissimus

;

hic fide pius et

omni parte tempestatibus, desideratam Dominus populo suo largiri dignatus est pacem. Dum hsec itase
et

pace praeclarus;

ille

armorum

artibus geniis

imperium B gererent,
trophaeo

multa catholicse Ecclesiae, favente

Doml

dilatans; hic gloriosus

eamdem gentem

fidei

no, tranquillitas redderetur, et Arianse haeresis cala-

sublimans. In ipsis enim regni sui exordiis catholicam

milas ab

fidem adeptus, totius gentis populos,

inoliti

erroris

urbs Hispalensis una

omnium pene mentibus discuteretur, atque cum sanctissimis confessoribus
gratias

labe delersa, ad cultum rectae fidei revocavit.

SynoGallife

pro taniae Iranquillitatis gratia congauderet, et Do-

dum nem
mus
et

b

deinde

omnium episcoporum ad condemnatioel

mino indesinenter

referret innumerabiles,

Arianae haeresis, de diversis Hispanias

eumdem venerabilem

antistitem

provinciis congregavit; cui concilioidem religiosissi-

vocante, contigit segrotare.
sui felicissimi laboris in
ret,

Leandrum, Domino Cumque diem extremum
solatii

princeps interfuit, gestaque ejus praesentia sua

proximo venturum agnosceac

subscriptione firmavil. Hic virlutibus adornatus,
faciebat, honoribus extolle-

venerabilem fratrem suum Isidorum,

omnes quos Deo charos
bat, ut caeteri

benedicendi gratiaetut se ejusorationibus

commen-

bat; quos vero superstitiosos,

parvam cellulam omnibus Arianam insaniam, et a toto regno temporalibus divitiis prseponebat, repulit eos a se disuo turpiier expellebat. Tantam in vultugraliam haScilote. fratres, me ab hac cellula minime C cens buil, tantam in animo gessit benignitatem, ut in omegressurum, quamdiu frater meus in hujus peregrinium menlibus influens eliam malos ad affectum amonationis corpore superstes steterit ipse enim hoc proinhferebat, et
et exsecrabatur
:
:

coram omnibus arguetimorem accipereht; qui non patrem perfidum, sed Chrislum Dominum sequens, horrebat

daret, a cellula educit, et sibi prsesentari precalur.

Quod cum mens coelis

beato Isidoro retulissent, cujus jam tota

ris sui attraberet;

adeo liberalis

exstitit,

ut privilegia

posito sacramenti

firmavit. Beatus

autem Leander,

Ecclesiarum prsedia, quse pater suus fisco associaverat, jure proprio restauraret; adeo clemens, ut
et

pastoralibus jugiter curis expletis, post receplionem
et sanguinis, felicissime in Domino Hoc autem praetermittere jamdudum non existimo, quod hic clarissimus doctor Leander ' fuit ab eodem patre Severiano, quo et Isidorus,

Dominici corporis
obdormivit.

populi tributa sa^pe indulgenliae largitione laxaret,

opes suas

in

miseris et thesauros suos in
illi

egenis

recondens, sciens ad hoc

fuisse collatum

regnum,
talem

ut eo salubriter frueretur. Hsec ad
tri

laudem Dei nos-

genitus, professione monachus, et ex

slrenuissimo

el

confessorum ejus Leandri

et Isidori, qui

monacho, multo populorum conamine, ipso renuente,

a

Domino discipulum obtinere meruerunt.

Hispalensis Ecclesise constitutus est episcopus.
hic

GAPUT
S.
scripti.

IV.
obitus,
et
librt

Vir
vita

suavis

eloquio,

ingenio

praestantissimus,

Leandri episcopi Hispalensis

— Successio

quoquc atque doctrina
per

fulsit excellentissimus;
lli-

S. Isidori.

ut etiam fide ejus atque industria, populi gentis

14. Videns

ilaque

suosque

a sanclis

humani generis inimicus, se confessoribus, per Recaredum reIiabuerat, persequi;

Q spanorum

eumdem bealum
(ut superius

adolescentem fratrem
est)

suum Isidorum
que

scriptum

ab Ariana

gem, quem anie subdilum

duos

insania ad fidem catholicam reverterentur. Hic
in exsilii sui

nam-

comiles inclytos opibus et nobiles genere, profanis
Sequeniia ex Isidori Chronico transcripla sunt. Concilium Toletanum iji a;ra 627, Recaredi anno 4, Christi o80 celebratum. " GregoriusTuronensis lib. ix Hist. Franc, cap. 1°, appellal Athalocwn, Ariance sectce episcopum, qui, cum ad consentiendum eipaucorum faveretadulatio,
"

peregrinatione composuit duos ad-

^

(1 Joannes Biclarcensis Claiidium Lusitanice appellat. Isidorus, Claudium ducem.

ducem

" Biclarcensis. Sexaginta millia ferme Francorum noscitur infugasse, et maximam eorum partem gladio trucidasse. Isidorus tot advenisse ait; addens, nullam unquam in Hispaniis victoriam Gothorum

commotus felle, ingressus in cellulam suam, inclinato super lectulum capite, ncguam spiritum exhalavit. Huic episcopo vidcntur adhaesisse Ganvislan et Vulgernus, licet alii eorum non meminerint, et ab
ilhs

vel
'

majorem vel similem exstitisse. Ueec, paucis hinc inde additis aut mutatis, tran;

exciiati

Franci

in

Narbonensem seu Gothicam

provinciam irruisse.

scripta suut ex elogio Isidori de S. Leandro, in libro de Scriptoribus Ecclesiasticis ex quo nonnuUa perperam hic scripta correximus. Ea autem ad S. Leandri Vitam illustravimus.

33
vcrsus hcereticoium dogmala

VITA SANCTi ISIDORI.
libros, eruditione san-

34

A dorum

episcopatu esse dignissimum, qui tam cxem-

ctarum

Scripturarum ditissimos, in quibus vehe menti slylo Arianam impietalem confodit ac detegil; graviter ostendens scilicet, quid contra eos habeat catholica Ecclesia, vel quanium distet ab ois religione vel
fidei

plo borii operis

quam sermone

sancla; preedicalionis
:

totam erudiret Hispaniam.lestabantur
Isidorum
accedenles,

et

ad beatum

cum

humilitaie el revereniia,
;

sacramenlis. Exstai el aliud laudabilc

communem omnium insinuant voluntalem suadentes eum onus archipr<vsulalus, ad toiius Ilispaniae salutem, subire; sed ilIe,quiomnesublime haud secus

ojus opusculum, adversus inslituta Arianorum, in quo proposilis eorum diclis suas responsiones opponil. Prfeterea cdidit Florenlinse sorori sua?, de insli-

quam suum
eorum

prsecipitium

dcclinabat,

nulla rationc

desideriis pra,^bobat assensum.
et

Ad hoc

reve-

mundi, libellum, tilulorum distinctionibus pra^notatum siquidem et ecclesiasticis officiis idem non parvo laboravit sludio
lutione virginum el conlemptu
;
:

rendus princeps
vocatis civibus

almi pontifices, videnles se sua-

sionibus nil posse proficere, non ferenlcs ultra, con-

in toto

aulem
:

psallerio

duplici

edilione oralioneni

Isidorum, pacaii

uno spirilu, ad eumdem convenerunt vim faccre. Concurrentes ilaque
clamore beali
viri

conscripsit

in

sacrificiis

quoque, laudibus atquc

populi, concilalo

cellulam diri-

psalmis multa dulcisono carminecomposuit. Scripsit
ctiam epistolas mullas ad
bcaiitudine

muni; alque, prout

poterat, reluclantem in voce jubi-

pjpam Grcgorium,

ct

de

B

laiionis

ad Ecclesiam perduxerunt. Clamabat eminus
:

unam,

in quibus

ab eo archicpiscopalc

Dei servus, volens cxcusalionis praeiendere rationem

pallium et libros de exposilionc beali Job librumque
Pasioralis Regulffi

sed incassum, quia conlinenlium aures suas popnlo-

poposcit

;

et

ut

pro ejus fierel

rum

lajlanlium voccs invalescebant.

ad

Dominum intercessio, pro morbo podagrico, quo admodum vexabatur, frequenlissime exoravil. Qua; omnia a bealo papa Gregorio, qui eum tencrrime
diligebat, impetravit.

16.

Perpendcns ilaque Chrisli prteco, se nuUa po&sc

ralione resislcre, coaclus cessit; atque in llispalcn-

sem
ctus,

antistilem
lolus

cum vencraiione magnifica
tolus

est ele-

Alteram vero, ul

in anle dictis

insignis,

signatus, lolus cclebcr,

preelibavimus, ad
epistolam, in

fratrem

suum Isidorum

dircxit

totus pulcher, lotus amabilis, totus desiderabilis, insignis origine, honeslale,

qua pra^monet cuiquam morlcm esse timendam. Ad caeteros quoque episcopos plurimas promulgavit familiares cpistolas, et si non salis
splendidas verbis, aculas lamen sentenliis. Sub

honore
el et

et majeslaie;

signa-

tus naiura, dignitalc, gratia

disciplina; celeber

doclrinis, eloquiis, pra^miis

prKconiis;

pulcher

Re-

habitu, aspeclu, delectu
quio,
alloquio,
conciliis,

et

cultu;

amabilis obsedesiderabilis

caredo rege calholico, Romani ponlificis vicibus in Hispauiis fungens, tloruit cujus eliam tcmpore mor:

palrocinio;

specic, desiderabilis bonitaie, innocentia vel juslitia;

lalis vila^

terminum

clausit,

'

pridie Idus Marlii.

C

desiderabilis pcrfecla

chariiale. Talis cligitur, talis

lo. Translalo igilur iiUcr

angclos beato Leandro,
deslituta patrono, die

deligilur, talis cogilur, trahitur, adoplatur; talis infulatur. Diriguntur pr;elcrea nuntii ad gloriosissimum

Ilispalcnsis melropolis tanto

noctuque preces Domino effundebat, quatenus, populo suo miserlus, eis pastorcm fidelissimum provideret, qui

Gregorium vencrandio urbis romana? papam,ut confirmata electione,de benedictione bcali Pelri apostoli pallium Isidoro
sibi

non solum

calhedrali

digniutc, verum

amicissimo archiepi^copale Iransmit-

ctiam

morum

sanctitate

bealo Leandro succcs£or

tere dignaretur. Sanctus vero Gregorius pajia, deele-

cxisteret.

Huic vero pelilioni corum pius Dominus minime defuit, misericordiler eis annuens postulata. De tanti eliam palris dccessu adjacenlium ' parochiarum episcopi adinodum condolentes, convenerunt in unum, cum clericorum ei religiosorum convocalione, utsecundum sanctorum Patruminstitutaeidem Ecclcsiae idoneum prsjsulem eligendo providerenl.

ctione sibi dileclilsidoriadmodumgavisus, Deogratias
egil, et nuntiishonorifice susceptis

electioncm confirdirigens, eliam
u_t

mavil;

'^

paUium cum

postulalis

primalia3honoreminHispaniisexsequerctur,concessit.

Decoratus igitur infula prsesulari quantus vixerit,
quantus
exsliterit,

quantum

profecerit,

quantaque
probet an-

fcceril, pontifex asserat, pr^esul affirmet,
tislcs,

Horum siquidem
mus
affuil

electioni confirmanda^ rex serenissi-

cpiscopus testctur

:

dcclaret virtus pontificcm.
antisti-

Recaredus,

unacum

principibus ct Hispacivitatis,

D

prodat scieniia prccsulem, doctrina fatealur

niarum nobUibus

quod conceperal animo non valens sublicerc, majorum vota pra.'veniens, interim conclamabal, dignum Dei famulum episcopatu Isidorum, qui in juvcnilibus anviris.

Sed populus

tem, mores eloquantur episcopum. Erat enim semper

prudens, semper constans, sempermodestus, semper
justus; prudens discernendo, prudens eligcndo, pru-

dens diligendo, prudens inha^rendo
stans persequendo

:

constans tole-

nis pro lege catholica viriliier egit, et

innumcras pro

rando, constans resistendo, constans ca-dendo, con;

ejusdem

fidei

defensione ab impiis suslinuit pcenas.

modestus appetendo, modestus
;

Regis aulem

et

episcoporum

et

principum eadem erat
seuteniia, et Isi-

inquirendo, modestus utendo, modcslus parcendo

voluntas, una concordia,

eademque

justus meditando, justus loquendo, justus operando,

'Imo
dimus.
^

tertio Idus Martii,

adquem diem Vitamde-

pus
<^

Parochiam pro
et

dia'ccsi usurpari in Vitis Sancto-

i)i alterius parochia ordinationes faciat. Lectiones in Breviariis Hispanicis et Romano cardinalis Quignonii, eique pallium misit in Hispa-

apud S. Hieronymum monuimus cap. l. Ila praecipilur in Capitulis CaroU Magni, ut niillus episco-

rum

niam.

35
justus perseverando
utilis
;

VITA SANCTI ISIDORI.

36

probus ubique, devolus ubique, promplus ad iacipiendum, promptus ad obediendum, promptus ad agendum, promptus ad insistendum devotus ad meditandum,devotus ad proloquendum, devotus ad oranubique.expertus ubique
; ,

A

pauperibus Christi temporalia subsidia provide adminislranda, episcopi digniiate se vocatum, non mi-

nus operibus quam sermonibus fatebalur.

CAPUT

V.

dum, devoius ad postulandum, devotus ad obediendum, devotus ad impetrandum; utilis ad persuadendum, ad dissuadendum, ad dispensandum, ulilis ad compensandum expertus ad evellendum el aedificandum, expertus ad plantandum, prpe oculis semper habens passiones Filii Dei, non inani gloria elevabanam, omnium se servum exhibens, plus amari tur
;

Cura in imtitutiones clericorum, monachorunit laicorum. Iter Romanum. Pluvia impetrata. Mortua resuscitata.

17.Circa clericorum vero
sollicitus erat, ut

et

scholarium curam

ila

ex ipsavehementi invigilantiam sin-

gulorum patrem probarent. Parum enim

sibi videbatur vicinis clericis scholaribus providere,quin etiam

:

appetens

quam

timeri, alque magis

prodesse

quam

jejuniis, orationibus,et

pr8eesse,cunctisamabilemet benignum se pr«bebat; sanctarum Scripturarum me
ditationibus insistens;ex vilissimis cibis

undique vocaret, ut magis haberet quibus sua impartiretur beneficia, quos per se ipsum in sanclarum Scripturarum paginis erudiret, et temporalibus alimoniis provideret. Concurrebant ergo
clerici,

tantum

non ad cu- B pati"em, non solum audire, verum audire sitientes qui benignissime patrio susceptos affectu horlabalur, sumens sibi piditatem, sed ad necessitatem parum
;

parcus,

aliis

largus nominabatur;
prius,

eamdem morum

ne ab eo prius discederent, quam in lege Dei edocli
sibi et catholicte Ecclesiae profuturi clarescerent
;

gravitatem

quam
et,

eamdem

sectabatur humili-

et

latem. Idem enim
prius fuerat;
Spiritus sancti
gratia,
ficienti

constantissime perseverabat, qui

ut remoperet ab eis

materiam vacandi

otio, extra

crescente dignitaie, augebantur ei
ita

dona; alque

plenus auctoritale et

Hispalensem civitatem mirae pulchritudinis exstruxit monasterium, a quo nulli scholari exeundi ante qua-

ubique laus sanctitalis ejus, et lucerna, indelumine accensa, jam non sub modio posita,
ut etiam

driennium licentia pr^ebebatur.Quosdam autem eorum
qui ditiores videbantur, et inesse recusabant ministerio,

sed super candelabrum conslituta, ubique cunctorum
laudibus ferebalur;
ita

quos

veritalis spiritu
et

demonslrante, in Eccleprae-

multorum doctorum

sia

Dei opere

sermone potentes futuros esse

prseclarissimse lucernae,

suo splendidissimo lumine

videbat; ne occasione

comperta, vana qua^que per

de bono

in

melius magis ac magis accensfe, igne

sancli Spiritus conglobato, splenditlue redderentur.

gyrovagaiionem meditando, mentem a studio revocarent, ferreis astringebat compedibus. De quorum
collegio sanclissimus quasi Lucifer emicuit
"

Cunclorum etiam se debitorem aslruens, pra;ter alios hocdono radiantes, ineral ei quasi proprie proprium, Q
scilicet

Ilde-

fonsus, nec

non

et gloriosus Braulius Ca^sar

Augus-

gaudere

cum

gaudentibus,

flere

cum
;

flenti-

tanus episcopus. Et quia non semper personaliter,
piuribus emergentibus curis, prout optabal, poterat
eis

bus

:

et

miserorum aTumnas, compassione pia

in se

transumplas, polius ipse

quam

illi

senliebat

et ele-

continuare doctrinam, ubicumque in lege Dei se-

cmosynarium
et

largiflua donatione pietatis studio de-

dulos, et ad bella spiritalis certaminis aptos specu-

tergebat. Tanta siquidem aderatilli copia largiendi,

labatur magistros, multis honoribus atlollendo humiliier

continua hilaritas iribuendi, ut

in

multorum ad-

precabatur, ul sui oplali laboris
scholaribus docendis

miraiione nuUus valeret percipere, neque etiam ipsi
familiares ejus,
tas proveniret.

res, in

continuarent

noa immemooperam

suse

unde tantorum censuum sibi largiQuantum vero largus per omne vitae lempus exstiterit, soli Deo reservatum est nosse.
in

efficacem.

Non onim
Domini

sibi

videbalur nefarias haere-

ses a vinea
rici et

radicitus posse evelli, nisi cle-

quique

religiosi,

fama

sanctilatis et instantia

Didicerat enim serenissimos mores, plus in tribuen-

pra:^dicationis,

populis insisterent,

Fomes namque

et

do quajn

accipiendo gaudere; sibi parcus et quo-

occasio totius mali et hseresis,

morum

lapsus cleri-

dam modo

avarus, cunctisvero aftluens, dilabat
et

mu-

corum
tia'

et religiosorum, et segnis
exslitit.

contemptus scien-

nificenliis universos. In prosperis

adversis unus

vultus ejus semper, clara hilariiate prseventus cunctis laelior

n

Super reiigiosos quoque monachos, eremitas, atque secundum patrum reguScripturarum
las

occurrebat.

Non
;

illum cunctis virtutibus
in

sa-culo

renunliantes
inopia

summo opere

invigilabat,

inimica elatio asserebat

sed

omnibus placidam

ne quis eorum
quaritando,
color auri

mergeretur, aut verbi Dei

prsetendens humilitatem, potentissimis et pauperibus

inedia deperiret, necessitale compulsi, per diversa
lapides
sanctuarii dispergerentur
;

charissimus habebatur in tanto eiiam aposlolatus cul-

et

mine sublimatus, non ad cathedram, sed ad curam; non ad honorem, sed ad onus
sed ad serviendum
;

optimus, scilicet propositum
et

sanctorum

non ad principandum, non ad subditorum marsupia evacuanda, sed ad facinora exstirpanda non ad quielem, sed ad laborem; non ad diversorum sapo; ;

virorum, mutaretur,
ctfe

pervagatione medianle san;

conversationis obliviscerentur

et

concupiscentiis
;

illecti et abstracti,

ssecularibus curis implicarentur

et

regularibus frenis laxatis, se diaboii subderent

rum

fercula vel pocuia

exquirenda, sed ad divina

servituti. Sicut

mater unicum amans

filium, ita

om-

prsecepta populis demonstranda ac suadenda, et
a

ad

nibus charitate annexus, pandehat unicuique eorum

Coluniur S. Ildefonsus 23 Jan.

et

S. Braulius

seu Braulio 18 Martii

:

ad

quorum

Vitas haec latias

indicantur.

37

VITA SANCTi ISIDORI.

38

benevolentiie sinuni. Sicut gallina congregat pullos A quid deforme, sed maxime legi Dei contrarium habuisset obvium, non parcebat oculus ejus; et ne suos sub alis, ita protegebal eos a facie malorum crescendo augmentaretur sollicitns, quam celerrime ne adversis pulsi incursibus vel egestatis pressi anprincipiis obsistendq, delere de populo Chrisliano et extra quam paterno sublato pra?sidio gustiis exstirpare nitebalur. Sed et Aposlolicas sanctiones affligerentur. Sicut aquila provocat ad norma poscit, atque decreta sanctorum palrum, sanctn^que Romana? volandum pullos suos, ita ad coelestia desideria piis
:

,

,

monitis

animabat; ipse

prius
volitans

coelestibus
,

operibus

Ecclesiai praecipue instituliones, in cunctis Hispania-

inh«rendo

super

eos

ilUus

sanctissimi

aposloli Pauli

exemplar secutus, ne
aiiis pryfdicaret,

forte,

cum

sine

rum ecclesiis insiituebat. Tradebat mana jam slrenuus legisiator-, leges
et

coelestia

et

hu-

dabat, modesti*

exageratione

operum

judicio depre-

honeslati convenientes, prfebens se ignem uren-

hensus evangelico, dicens
efticeretur.
frater,

et

non

faciens, reprobus

tem, in consumendo nemora criminum; et
frigidissimam,
in

aquam

Quis namque sanctarum congregationum molestia animi vel corporis pressus, infirma-

frigidando ardores

tentalionum.
i>

Denique qute

civitas, quae solitudo, qute

marka.qu»
ita-

batur, ipso

non ad

sanitatis

remedia &uccurrenle?
scandalizatus

hujus docloris non senserit beneficia? Peragrans

Quis inimici tentalionibus
illo

urebatur,

que Dei servus, fidelium mentes verbi Dei pabulo

non sludio

pastorali aquani sancta-

prfvdicaiio-

B

reficiendo, pauperes Chrisii in eleemosynis recrean-

nis

desuper effundente? Por.abat onera subditorum,
ipse solus in sollicitudinibus sa'culi
ut
sancti viri
el

do, haTcticorum dogmata sollicite persequendo, in

dignum ducens
tribulari,

universis Hispaniarum provinciis; ad inclytam pervenit

perlurbatione submota, ha,

urbem Romanam, summo
antistite

pontifice id humililer

bentes

victum

vestitum

soli

Deo

studerent
si

postulanle;

qui quanto honore et reverentia a roet

placere; credens se
ei deerat,

eorum

intercessionibus,

quid

mano

cardinalibus fuerit receptus, non

promereri. Quamvis, etiam su;e et aliorum
saluti,

es moslra' disserere valeludinis; sed
dilectionis obtemperantiis erga
facile

ex

officiis

el

consulendo

mulierum pro posse vitarel pra'sentiam, quascunque tamen moniales vel religiosas
et

eum

exhibitis pertotius

lector conjicere potest.
sibi imposito,

Onere namque

in Dei laudibus cerneret permaneates, mira venera-

Ecclesia^'

omnes

se ei quasi patri pio,

batur affectione

;

ne temporalium spiritualiumve

salva

apostolica excellentia, offerebant benigne, ut
si liberet,

sibi deesset copia, assiduis largilionibus providebat,

etiam,

genere nobillissimi, moribus famosi,

Per Hispania? igitur regionem plurima nec non
chra «dificavit monasteria
:

et

pul-

dignitate praicipui,

in

quibus utriusque seet

humilitale quae poterant ministrarent

famulorum vices supplerent, et dignum du:

xus religiosorum turmas, ad laudem
vini

gloriam di
-

centes prudentissimi viri, ut quia pro fide catholica

nominis congregavit. Tradidit etiam eis

regu-

C

et Ecclesiie

Romana^ honore ipsum, despectis

tor-

lam,

quam ipse secundum apostolorum insiiluta ediderat, quam pro loci varietate et Dei scrvorum viribus decentissime temperavit, docens unumquemin

nientis

principum, morti exjtosuerat,

et multis scri-

plurarum senlentiis matrem Ecclesiarum omnium comprobaverat; ab eisdem Romanis condigno veneraretur honore
pr;elati
:

que stare
officio

gradu

et gralia

qua vocaius

est; et in
sit

placuit eliam cunctis ut ecclesiie
«

quo in steculo fungebatur (dum modo
si

ho-

ad sanctam

synodum

convenirent, ut

si

neslum), in monasterio quoque, secundum prsepositi
sui imperium,
18. Inde

necesse

fuerit, humiliier deservire.

non conlentus (prodesse) uni soU provincite, qui omnium fidelium ulilitali se natum credebat;per civitates et regiones egressus, in sacris
lubis novi et veteris
lestia desideria

ambiguum, cum eodem sanclissimo corrigeretur Isidoro quem summo desiderio in Romana curia ad" sui decorem detiquid inhonestum reperiretur
aut
:

nuissent,

nisi

in

Ecclesise detrimento

,

ipso

insi-

nuante, hoc ccssurum agnoscerent. Dimissa itaque
in romana curia ordinavit, omnibus affecsis moerore dimissis, cum maximo honore et apostolicis muneribus in Hispaniam regres-

Testamenti clangendo, ad coe-

synodo, quidquid voluil

animabat electos; vel contra muudi rectores tenebrarum harum, ad spiritalia [bella)

el

hortabatur.

Ubique tuba personat Evangelii, ubique

sus est. Experli siquidem erant

eum

inter cseteras

annuntiatur Christus, ubique sancta^ Trinitatis lau-

D

virtutes prophetite spiritu clarescere, el ita
futuris,

mulla de

des resonant,
ejus
;

et

non
in

est qui

se abscondat

a calore

tanquam essent

hislorialiter

acta,

magis

quoniam

omnem

terram confessoris sonus
illuslrare

evangelizare

quam
est

prtedicere videbatur. Revertenle

cxivil.

Nam

quos prceseniia sui corporis

autem eo factum
in ecclesia

gaudium magnum

et

tripudium

non valebat, missis epistolis et nuntiis roborabat. Quidquid indecorum, quidquid incompositum, quidRegiila S. Isidori exstat inter opera ejus, et seorsim parle ii Codicis Reguiarum a Luca Holslenio edili, Ciiant eum Benedicius Anianensis abbas, in
"

Hispaniarum.

19.

Cum

aulem sanctus doclor ad Galliarum

fiaes

Concordia Regularum el Smaragdus monachus, in commentario ad Regulam S. Benedicti. Marcka, seu marclia pro limite provinciae, aul integra limitanea provincia, accipitur passim in actis sanclorum. Cousule dicta 6 Februar. ad Yitam melricam S. Amandi per Milonem c. 2, litt. 6. « Fuisse anno 601 Romee duo concilia habita Iradit
«>

in synopsi sua Conciliorum Labbaeus, quorum aliud pro monachis constitutum edidit, aliud adversusAndream Graecum, sub monachali habitu impostorem. Quidui' aliqua similis synodus praesente sancto Isidoro habita fuerit? Ejus mentio fit in breviariis Hispanicis. At publicum aut solemne illud concilium nou
fuisse. arbitramur,

cum Ambrosio

Morales,

lib. xii,

cap. 21; 3Iariana lib. vi, c. 7; c. 22, et aliis.

Padiilat, cent. vii,

39
appropinquarel,
iiiire

VITA SANCTI ISIDORI.
magniticavii

40
sanilas

Dominus agere A
et

cia

;

scilicet

corporis, aeris

lcmperies,
:

ct

cum

sancto suo.

Cum

cnim Galliarum
aeris

Hispaniaruni
ei

exuberans frugum ac fructuum
terea,

abundanlia

prae--

provincice

siccitate

nimia laborarent,

ex

quod sanctius ac carius amplectendum,
fidem
servabitis,
et

si illi-

pluvise defeclu fruges, arbores aique
rent,

herbfe aresce-

batam

peccalorum indulgentiam
remuerationis
telernae.

elhomines ex
Jaeti

ipsa intemperie
sancti

gravem corporis
audienles
pietate

consequimini

bravium

suslinerent

molestiam;
et

anlistitis

Nunc
Christi

igitur,
Filii

confirmate corda vestra in charilate
Dei, et

adventum,

alacres,

de

solita

Domini

nullalenus circumveniamini a

oonfisi, qui in servo

suo semper operabatur insignia,

seductoribus, qui circuerunt mare et aridam ut fa-

cum
ei

crucibus et lampadibus de singulis civitatibus

obviam procedebant, postulanles ut pro eis ad Dominum preces fundere dignaretur. Narbonenses
:

unum proselytum, ceternis flammis horribiliter concrcmanduni. Lupi sunt infausta edacitate voraciant
cissimi, qui

non veniunl
et

nisi

ut

mactent

et

perdant,

vero, prope eo veniente, clamabant dicentes

pie

cxlerminantes facies suas, ut appareant jejunantes

Hispaniarum doctor Isidore,
fusis

tuis

sanctis orationibus

bominibus,

per hoc facilior ejus decipiendi aditus

ad Dominum, ab imminentibus periculis erue
:

rcperiatur. Hfec et his consimilia perorans sanctns
venit ad hospiliuni, ut defessa

nos

advenisli desideratus, per te ubique a

Domino
•,

membra

refoveret.

solita prfestentur beneficia.

Beatissimus vero doctor,

B Populus

interim per vicos et plateas Dei nostri ma"

ut eral compassione premptus, imperat silentium
et verbi

Dei cibaria esurientibus apponit populis
eos, ut una
sancta'

qui Dci et virginis Filium

admonens
omni

secum Domini invocantes
Trinitatis
filii

nii-

gnaha collaudante, maledicentes, detestantes eos, Dominum nostrum Jesum Christum, vel sola cogitatione Deum esse verum,
Patre
et

sericordiam,

fide

prieambula

ct

cum

Spiritu
^.

sancto

permanentem

in a;ter-

hjesitatione postposita,

Dei poscerent be-

num, negarent
20.

neficia.

Inde vir sanclus, elevans manus ad coelum,
precabatur, qualenus ad gloriam sancti sui

Cum

appropinquasset almus doctor ad Hispa,

Dominum

lensem civitatem

obviam

ei

processil

utriusque

nominis, populo suorum peccatorum

remissionem,

sexus populorum multiludo, clericorum, scholarium,

corporis sanilatem, aeris temperiem, pluviarum lar-

monachorum etlaicorum
in

:

qui in

hymnis

et

laudibus,

gitionem, atque fructuum abundanliam dignaretur
imperiiri optatam.

voce jubilationis et tripudii,

eum

susceperunt

cum

mira virlus oralionis sanetonimia esset
et

gaudio magno. Concurrentibus itaque omnibus, ut
sancli

rum!
tinos

Cum

enim

aeris serenitas

solis

Palris

langerent fimbrias,

ex

compressione

ardorc asiuarent universa, post tonitruorum repen-

turbarum, qua?dam mulier pra?gnans praefocata spiritum exhalavii.

mugitusac fulguris contiguos ictus lanta subsc

Quod Sanclus

cernens, ut erat miseflevit,

cuta est

aquarum inundaniia, ut quis non
retro
actis

vidil

tem- C ricordia' visceribus affluens, uberlim
oralionis ad

verba

poribus

hujus pluvia'

comparalionem.

Dominum
tu,
:

tacilus fundens. Post aliquandi.

Beatus vero confessor, ictibus fulguris undiquc agitalus, tolus ardere videbatur.
lis

tulum vero spalium mulier surrexit, voce magna
cens
:

At omnes limore morsubsidia

Benedictus

paler sancte Isidore, et bencsacris

cxterriti, saucto reliclo,

ad ecclesias confugeiual.

dictus

sermo

oris lui

namque orationibus

tuis

Qui

autem

a-groti

humeris bajulantium

ego, el
reddiii,

quem

gesto in utero.non solum pra;'senli vitce
eruti inimici.

beati patris cxpetentcs advencrant, sua'
imbecillitalis

immcmoros

verum cliam de manu sumus
ei.

etiam ca^teros fugiendo pr;fcurrebant
:

Populus ad mulierem convcrsus, sciscitabantur qualiler

cum
stina'

merito

oinnes enim B. Isidori oblentu pri-

cvenissct

Ad quos
affuii,

illa

:

Egredicnte, inquit,
est,

crant reddili sospitati. Ca^teri vero, in infiriuo-

anima mea
caterva

el fiUi

mei, qui in utero

de corpore,

rum
sod

sanitatc perpendenies

aDeo facium miraculum,
accedere

d;emonum

qui nexibus igneis nos ad

animaii

viribus

ad

sanctum
et

cupiebant
progredi,

pLrnarum loca
trc

rai^crc parabani; ct gloriosissimo pa:

nuUus

erat, qiii

pra' foribus auderet

noslro pro nobis orantc, audita est vox dicens

coruscaiione simul

pluviarum inundanlia prohi-

Revertantur anima horum in corpore suo, quoniam

benlc. Supcrsedens ilaquc Chrisli pra-co usque quo

amicus Dci Isidorus orat pro

iliis.

Quo

audito,

unus

imbrcs cessarcnt, concurrit ad

eum

universa mulli-

D

tudo, laudantes in sanclo mirabilia nostri Salvatoris. B. atus vero pontifex cos blande exhortalur, diceus
:

angelorum sanctorum qui semper sunt cum bcatissimo doctore Isidoro, nos ad corpus reduxit. Elevans
itaque onmis populus
rius Altissimo

vocem

in coclum, laudes cla-

Ecce, fratres, quanlum oblinet sanctissima- Trinilalis fides inlemerata. In nomine individua? Trinitatis
pclistis

eum in urbem dexerunt. Tantam siquidcm paccm per eum Dominus contulit
personando,
Ecclesia?, atquc

vobis a

Domino

a tribus vel pluribus erui pcriculis, et tria et etiam plura sunt coliata benefi-

tanlum

intulit

terrorem universissu-

perslitionis fihis,ut funditus ab Hispaniis

omni

exslir.

Sequebantur nonnulla inserla de Mahoniclis pra-dicationc in Ilispania, et quomodo a diabolo monitus sit recedere in Africam propter adventum S.
Isidori
:

qua' falsa et
iis

adscitilia censet Nicolaus

AnMohac

tonius. Disputalde

Tamajus,

qmopinionemwiam

et sine apicc veritatis adstructam clamitat cum rales, Padilla, Mariana et aliis. Quare nos ea ex

Viti eliminamus,

maxime quia compcndium

hic rc-

lalorum legi potest apud Lucam Tudcnsem lib. iii Chronici sub Siseliulo rege et a>ra 674; item apud Maximum, in Clironico, ad annum 606 Luitprandum, ad annum 607 et similes auctores nuper excogitatos, quasi exiude Hispania? accederct aliqua gloria. Quidni tamen Mahometica' pravitatis seminalor aliquis, tempore Isidori ex Africa in Hispaniam trajecerit, iiiatureque delcctus, coactus sit sibi fuga consulere.
; ;

VITA SANGXI ISIDORl.
pata hsrelica pravitate, nuUus reperiretur qui velvel auderet haeresim nominare. Ei ne aliquod
misericordia' opus vir sanclissimus inexperlum prietermilleret, si qua de puellis SKCularibus praeinopia
infaineni cogeretur ducere viiam, Dei minister celerrime praeveniendo, miserabilia rescindebat vota, nu-

42

A

CAPUT

VI.

let

Alphabetum Orationis ad tentamenta repellenda Adversarii et Dei gratiam promerendam.
Audi, GhrisLe, eic. [Vidc infra intcr Opera sancli
Patris.)

CAPUT
Epistolce

VII.
varios.

piui vel monaslerio, pro ejus electione, tradendo. Si quem eiiam de laicis in lege Domini voluntarium
reperisset,

ad

Praeterea epislolam

quam

ad S-

Masonum

Eineri-

nimia

venerabalur

dileclione, et

inler

c- secretarios amicabiliier
3

annolabat. Innumerabi-

rere squalore carceris

maceralos vel etiam capti-

tensem archiprffisulem de reparationc pi;elatorum posl carnis lapsum, S. Masono cum instantia humili postulante scripsit in hoc opere ampliamus; eo quod
sit perutilis,

'arge datis muneribus, liberavit; et alieno sere
i':

eatos, creditoribus data pecunia, ulrosque gau>

siaslicis,

non solum episcopis et personis eccleverum eliam cunctis ad Deum per pcenitenarchiepis-

.j.:..

effecil.

Reformandaj eiiam pacis inler discor-

liam redeuntibus.
§ 1.

dHi• ',:
;

o

erat

illi

maxima cura;

et

nunc

ecclesias

con-

Ad sanctuni Masonum Emeritensem

ido,

;!.

nunc monasteria reslaurando, nunc poutes B ando, verilatis operarius soUicitus permanebat

Salomonicum
..m1';

ssepius suis

proponendo, multa

copum. (Vide infra ad epistolas S. Patris.) Plures eiiam multarum qua'Slionibus promuigavit epislolas, quas si non ad plenum, tamen ex parie duximus adnotandas,
cis innotescat

docuit oliosilas. Tanla erga

eum

reges etprin-

ut

Sancti virtus ct
et

potestas

in

cipo- vincti lenebantur dileclione, propter aposLoli-

mundo

Christi fideles erudianlur.
(

cam qua fungebalur

auclorilatem, ut

eum

paireni

§ 2.

Ad Brauliuni discipulum suum. Vide
cpistolas S. Patris.)

infra

ad

humililer venerarenlur sanctissimum, et qusequc ab

eo sibi imperala perficerent
'!

cum summa

devotione.

§ 3.

Braulius

Coisaraugustanus episcopus ad

Isi-

r.r

in principibus tloreniem obedientiam cerneres

:

chorum,
risset
,

dum

qui
et

regis vel alicujus principis

'

offensam,

per aha

ei reconciliari

nequiIsi-

§ 5.

dorum. ilbid.) § 4. Ad sanctum Braulium. (Ibid.) Ad sanctum Eugenium Toletanum archiepisco-

ad e.\lremum refugium securus accedebat

.>

m. Quis unquam ad

eum

peccator mcestus, tur-

§ 6.

pum. (Ibid.) Ad Leodefredum Cordubensem antistitem.{lhid.)

uuientus, vel desperalione suffossus accessit, ct noa
in verbis graiis", quae meliifluo ejus ore
stitini

CAPUT vm.
Si/nodus Hispalensis. Hcereticus conversiis, ccecus
** il-

effluebant,

viribus resumplis, spe veniae et gratia- animaet

lus

lajlus et hilaris

ex animi contriuone juslus

effectus, gratias

agens, repletus bonis discedebai?

Epistolce ad varios. luminatus. 27. Ha:c de innumerabilibus fere sufficiat ad prfesi enim cuncta qufe occurrunt de eo prtestrinscns
:

Quicunque ad eum cujuscunque professionis accedebaut, suae assiduitate visionis et usu locutionis at-

gcre voluerimus scriptis, tempus nos faciUus copia deseret. In his namque sanctis operibus
vitae sua^

quam omne

que exemplo boni operis ab ambitione temporalium
quiei.cebant, et veritatis lumine succensi, in desider u
li

tempus exercitatus, fama

scienti;e et virtu-

aelemfe lucis inardescebant. Quanta' autem exrit

ejus universas regiones complevit. Multi ilaque nobiles et peritissimi, desideratum cupientes videre

tum

virlutis et

miraculorum vibratione coruscus,

Isidorum, alterius audire sapientiam Salomonis a

fi-

si

omnes humani corporis artus verierentur in hnguam, proloqui non auderent. Prajlerea futurorum
utilitati,

nibus lerrce veniebant. Veniebant alii ut doctrinam ab eo salutarem perciperent; alii vero ut viderent
mirabilia in

providens

innumerabilibus fere senleniiiset

nomine Domini facientem
alii

:

veniebant

\erbis praeclaros edidit libros, quos
„'.
;r.

enumerare lon-

inlirmi ut sanarentur a languoribus suis, quia virtus

esi,

lamen eosbeatusBrauIiusGifsaraugustanus
^

Dei de

illo

exibat et sanabat omnes,

autem len-

epiS(
dii
!
i

opus in parie enumeral. Scriptis poslquam edipapiae judicum, alphabetum verba-

tantes accedebant erronei, de seipsis pra^sumentes,
si

alphabetum
-1,

forte possenl

eum

capere in sermone.

Quorum

alphabetum theologicarum distinctionum, atque
cripsit

prava' temulationis tempore

quo ad

^

synodum His«

jlnbetum librorum; oratione finem faciens, oralio-

palim conveniebant episcopi, advenit

Gregorius, re

nii

Alphabetum, futuros plangens Gothicse
eversionem, in quo quoiidie
iu

suo couirarius
tistes,

'^

nomini, hsresis Acephalorum an;

geniis

errores, simul

Domino psallebat,quod
landum.

hoc opere duximusanno-

paralogicis verbis garrulus, lingua disertus syllogismis promptissimus, in disputationibus acutis-

simus, qui, quasi fiuvius rapidissimus, multos sibi obsistenies fidelium, qui elecli videbantur, ab sanclae ecclesia.' horto evcllebat, et in mortis exitium secum
infallibililer

pertrahebat. Negabat enim in Christo

* An patrice? Nicolaus Antonius annoiat mendum hoc emendari non posse, quod indicaii alphabeti nullus meminerit. b Est ea sijnodu.s Hispalensis iiapud Loyasam, habila anno regni 81, Siscbuti 9, Chrisli 619 aut se-

quente, cui profuit ipse S. Isidorus metropolilanus,
intcrfuere septem episcopi suffraganei ejus. Gregorius Syrus nalione et ipse episcopus, cujus facliouis hisloria exstat indicta synodo can. 12.
•^^

<*

GregoriusGixcQvigileniml vigilantcm

signiticat.

Patrol. lxxxii.

2

43

VITA SANCTI ISIDORI.
et

44

non verum Deuni ex Deo A pheliu' spiritu, quo clarissimus refulgebat, obltus Patre ante lempora permanentem, sed purum tantum sui diem longe antedisclpulis prsesignavlt. Attollitur hominem asserebat. Hicad B. Isidorum cum venisset, clamor scholarium, monachorum luctus substruitur,
duas esse subslantias,
petebal ut in conimuni audientia sibi

cum

eo inirc

monialium singullus erumpit, atque populi gaudium
convertitur in mcerorem. Beatus autem

disputationis certamen audendi iribueretur facultas;

confessor

sperans

se, etsi

eum nonsuperare, tamen
si

nec ab

illo

superari ullatenus posse; et hoc deveniret in multo-

eamdem, quam semper habuerat, de Ecclesl£e Dei grege solliciludinem gerens, jusslt omnes Hlspaniye
cpiscopos, et abbates, et principes, ad Toletanum syn-

rum cversionem,

ila

succederet, sicut haereticus

preenolaverat. Beatu^

autem confessor, prsevidens hoc

odum
iii

convocari; exoptans

summo

opere,

quatenus
di-

ad utililatcm calholica! Ecclesiaj a

Domino

dispensari,

aiUequam migraret de corpore, clcricalem ordinem
fraterna concordia, laicalem vero In perpelua

ejus pelitlouibus benigne annuens, statuit dicm. Con-

vocat fideles, judices cligunlur, qui partibus auditis,
contra succumbentem dignam pro oblinente ferrent
sententiam. Quid plura? Initur certamen, et diversa-

mitteret

pace.

Ad quam

^

synodum cum venlum
de
unitatis essenlla ac

fuisset, in

primis ut in fide sanct^ Trinltatls pernia-

nerent exhortabatur, hanc

rum Scripturarum concarrenlibus
hrtTelicus episcopo, quia

testimoniis, cedit

personarum varietale proponens dlstlnctionem, unuin
indivisibilcm,
:

pientiie et Spiritui, qui loquebalur.

super docirina doniini,

non poierat resistere sa- B scilicet essentia et natura, Admirans crgo Deum, de quo Moyses dlcit non exspeclat ut sententiajuDeus tuus, Deus unus est
ore se acclamans
rinlho erroris volvantur

audi, Isracl,

:

qui

vcrum Dominus nequaquam vel

dicum proferatur,
victuro..

ipse proprio

cogitatione a fidelibus est dividendus ul nou in laby:

qui ubique lotus et integer
majestatls,

28. Populis vero
tione

cum

episcopis et clero pia devosit

est,

per essentiam sive per pr;esentiam
esl; intraomnia, sed
;

Deum

laudantibus, eo quod proslratus

Chri-

quod idem

ceecus

stianorum pra?do, qui seducebat illos die ac nocte, quidam astilit, imporlunis vocibus conqueren-

do

Heu, inquit, alme doctor Isidore, diu est quod de famam; sed nunc assistens, bonitale tua privaius, te videre non mereor. Intuiius
:

non inclusus; exira oinnla, sed non exclusus nec localiler tamen qui cum bit simplicissimus secundum majeslatis dlvlnilalem, ost tamen trinus secundum personarum dlstinclionem;
:

tua sanctltate percepi

P;Uer ingenitus, semper omnipoiens
lus de Patre,

;

Fillus unigeni;

semper

inseparabiliier natus

amborum
una

autem eum Gregorius,
tenebat, sibi porrigeret.

B. Isidorum dissimulantem

autem

Spiritus, inseparabiliter a Patre
;

Fllloquesem-

precabatur ut pontificalem chlrothecam,

quam manu

per procedens

unde

et

unum

sunt. Praelerea in

Qua

impetrata, in conspectu

Christi persona duas profitemur natisltates alque ua

omnium

fidus surrexit; et caeci oculos ea tangens,

C

clara voce dixit,

Dominus

.lesus Christus, qui

per B.

Isidorum oculos mei cordis illuminavit, sanclis ejus merilis oculos corporis tui ad confirmationem fidei
dignetur illuminare.

Quo

dicto,

de palpebris

ctcci

san-

turas unam scillcetsempiternam ex Patre, secundum quam Deo Patri a-qualis manens, est immortalis et impasslbllls, alteram vero lemporalem ex matre, cum anima assumptam, secundum quam pro nobis patl atque mori dignatus est unde verus Deus ei verus homo
; ;

s^uine erumpente, visum recepit, vociferantibus in laudis jubilo exinde populis. Beatus antistes, vix sileniio inipetrato,docuit Christum JesumverumDeum

in

una persona

est.
si

Quid autem

sit

gignere, nasci vel

procedere, hoc

non capimus sinu mentls, capiamus

slnu fidei et salvi erimus,

Omnes

nefarias haeres-es,

el

verum hominem
:

esse colendum, atque in una ejus-

non minus quam suum prajcipitium exhorlans, enervavii et anathematizavit,

dem persona duas esse substaniias, divinam scilicet humanam divinam, qulaDeoPatri semper manet humauam, quia ex intemerata matre coseternum
et
;

maxime exsecrabllem
tola

et odl-

bilem Arii sectam, necnon et Acephalitarum nefa-

rlam superstitionem
Galliis

:

quas ipse a

Hispania et
praedeces-

virgine coepit esse hodiernus.
§ 1.

vehemenii iavigllatione,

fratris sul

Epistola beati Isidori

ad Braulionem. (Vide in-

sorisque Leandrl, sanclitaie et doctrlna perspicui,
fulciente studio, gladiis verbi Dei

fra ad Epistolas S. Patris.)

persequendo eli-

§ 3.

g 2. Alia cpistola ad eumdem. (Vide ibid.) Epistola Braulionis ad S. Mdorum. (Vide ibid.) § 4. Responsum S. Isidori. (Tideibid.)

minavit, confudit ac penitus enervavit.
pontlfici,

Romano eliam
subslituto,

loco

beali

Petri

apostoli

eo

quod

sit

Ecclesiae Dei caput in his qucC

ad

Deum
cla-

CAPUT
Synodus
32.
Toleti habita.

IX.

pertinent, a fidelibus

omnibus debere obedlre,
prohibult,
;

— Prceclara in morbo prm-

rissimls sanctarum Scriplurarum testimonlis appro-

paratio ad felicem obituin.

bavit

:

^

quibus

etlam conleslando

ne

Cum

igitur gloriosus doctor Isidorus diversis

unquam membra

a suo capite sejungerentur

volenti-

coruscaret miraculorum signis, et fama sanctilatis
ejus per universum fere
^'

bus pra-sumere, maledlctum inientans, Regibus et
prlnclpibus leges institult
;

orbem

dlffunderetur, pro-

Ecclesise Chrlsti sacerdoii-

HcBC estquurta synodus, sub Sisenando regecelebrata, sub quo et ipse diem suum obiit Isidorus, ut lldephonsus innuit. Sed nihil eorum qucepostea huic synodo iribuuntur, diserta scilicet fidei confessio in ea, nisi aliis verbis legitur. Quare auctoris lieoitia
hcec fuerit

serynone pronuntiare maluisse. Ita Nicolaus Antosed in Toletana synodo sirictius dicta, latius nlus explicantur in synodo Hispalensi ii, can. 13. b Idem observat nihil tradi de Romauo pontifice in dicta synodo Toletana iv.
:

non laudanda, suo potius quam synodi

45 bus calholicam
;

VITA SANCTI ISIDORI.

46

» officia ei fidei regulam tradidit gradus cunctorum ordinum exposuit, sacrorum jura

A

monachorum, sanctimoniaiium,
illius

quorum sanctusconet

fessor doctor exstilerat et sustenlalor) cunclarumque
civitalis

ostendil civibus, et cunctis domesticis fidei populis

plebium,

cum

clamoribus

magno

disciplinam Christiante religionis insinuavit. Ad ullimum vero, cum omnia htec essent ab universis approbata, alter

ululatu,
tis,

eum

susceperunt (rumpentes capillos capisi

barbas, facies et veslesscindentes); ul

ferreum
in lacry-

Moyses atque

nostris temporibus le:

possideretquispiam pectus, solveretur

mox

gislalor, ore prophetico

prosecutus est dicens

Cum
in

mas

et

lamentum

totus.

m

his

tradilionibus

permanserilis puro corde,

34. Et
allaris

dum

in

prsedicti

marlyris ecclesia juxta

praesente vita pace

fruemini et bonis, et in setern

cancellum, in medio poneretur choro, mulie;

gloria congratulabimini laude perpetua;

cum

auteni

rum
circa

turbas longius stare prsecepit

ut in accipiendo

ha^c praxepta dereliqueritis,

mala, et cadet geiis

apprehendent vos mira Gothorum fame et gladio inimiconversi ad

ipse poenitentiam, virorum tanium,

non mulierum,

eum

prsesentia cerneretur. Et

dum

a praediciis
triste,

corum

et peste.

Cum autem
fueritis

Dominum
et erit vo-

suis episcopis qui
licet

cum

cseteris; qui

ad hoc

Deum vestrum
bis gloria

perquirentes ea, possidebit

sanctum, convenerant spectaculum, insolabiliin cincre
'^

semen vestrum portas inimicorum suorum
major quam
fuerit

bus resolvebantur lamentis,

involveretur
ita

unqiiam. Post h!?c ac-

D

el cilicio,

expandens manus suas ad ccelum,
qui

ex-

cepta

benediciione

valefacientes Sancto,

omnes ad

orsus est dicens (Tu Deus,

nosti corda homi-

propria sunt reversi.
33.

num,
Isidorus primas, per aliquot

et

publicano longe posilo,

dum

pectus per-

Beatus autem

culeret, dimittere peccata
patriarchcfi

digualus

cs, et

Abrahae

dies Toleti

moram

faciens,

verbo saucts praedicatio-

sinu recipere voluisli, suscipe hanc con-

nis infatigabilis persistebat. Ei licet plura
ria servis

monasteesset

fessionem

meam

;

el

peccala, qua; innumerabiliter

Dei construeret miro opere,

dum

contraxi, ab oculis differ tuis.
et juventutis delicla

Non

reminiscaris mala,
:

Toleti, parvissima erat cella contenlus. Inde regres-

ne memineris)

sus Hispalim,

cum

fatigatum corpus

aegriludine
*

posuisti poenitentiam justis, qui

Tu, Domine, non non peccaverunt tibi

assidua
in

animae natura subtihler provideret

(licet

sed mihipeccatori, quipeccavi super
maris.

eleemosynarum distributione semper fuerit usus}, tanta eleemosyna continuis diebus, per sex menses seu amplius, plus-

multorum

admirationem

larga

quam

eral solitus, monachis, scholaribus

et

paupe-

numerum arenae Non inveniat in me hostis antiquus quod puniat. Tu scis quia, postquam infelix ad onus islud potius quam ad honorem in hanc sanctam Ecclesiam indigne perveni, peccare nunquam finivi sed
;

ribus ab eo est erogata, ut ab orienie sole usque ad

agerem laboravi. Sed quia tu dixisti In vesperum in dislribuendo pauperibus substantiam " quacunqne hora peccator se a viis suis converterit, multam, maneret occupalus. Post hsec infirmitate omnes iniquilates suas traderes oblivioni hujus prse
ut prave
: ;

cegritudinis fessus,
rel et

dum

febris in corpore convalesce-

cepti

memor

tui,

clamo, utique

cum spe

et fiducia,

cibum

ejiceret debililatus

stomachus (ut suis
po2nitentiam

ad

te,

cujus coelum non

sum dignus

aspicere praein

exemplum

relinqueret pcenitendi), ad

muliitudine peccaloruni quae

conversantur

me.

quod suissemperdocuerat verbis, opere quoque, palam cunctis expleret, et cum Apostolo diceret, Imitatores mei estole sicut et ego Chrisii. Convocato itnque clero et omni populo, fecit se a
convaluit(uf
discipulis suis

Adesto etsuscipe orationem meam,

et milii peccatori

da veniam postulalam. Quod
in

si coeli

non sunt mundi
"

conspectu tuo, quanio magis ego homo, qui bibi
peccati.

iniquitalesquasi aquas, et sumpsi claustra

ad

ecclesiam

lecto deferri

)

;

atque

His consummatis vivificum corporis et sanguinis

Do-

reverenda;

sanctum Joannem episcooum. et prseclarum virum Eparlium antistitem bealissimum
vilae

mini sacrificium,

cum profundo gemitu

cordis indi-

gnum

se judicans, ab ipsis suscepit pontificibus.

(quos

sibi vitte sanctitas

vinculo amicitiarum anne-

35. Deinde

eorumdem episcoporum

et

quicunque

xuerat) jussit staiim ut essent pra^sentes.
cellula sua

Et

dum

a

de clero erant, cunctarumque
nobis, preebens humilitaiis
batur, dicens
:

plebium (per omnia

ad ecclesiam sancti Vincentii martvris

exemplum) veniam preca-

adduceretur, cuncta agmina clericorum (scholarium,
his habentur can. 39 et 40. Hinc transcribitur Redempli clerici (quem archidiaconum appellat S. Isidorus in epistola ipsi inscripta) de obilu S. Isidori relalio cum hoc exordio hic omisso: Visum cst mihi uf tuce sanctitati brevi

t>

Deprecorvos, sanctissimi domini mei

Quaedam de

gatum
•^

corpus, etc. Parenlhesi inclusa sunl addita, ut hinc inde nonnulla alia. Quse () inclusimus, velul ab auclore Vilae originariam relationem interpolante inserla.
d In ediiis, ab uno ciUcium, abaUero super setnitti exposceret cineres. Fuerunt autem hi duo episcopi, Joannes lUpx, quse hodie Pcnna-flor ; et Epurtius ItaHcce,yn\go SeviUa la Vieja ; ambo concilio Toletano IV subscripti ;el postmetropoliiam Hispalenspm primi, secundum ordinem sedium, apud Carolum a S. Marlino in Geographia sacra enumeratanim. * Idem, ut colostra peccatum : quod mr!gis proet sic barim ? est enim colostrum tlos primi lactis continuata met;iphora jungitur priori non abiimili, qua se dicil Sanctus quasi aquas bibisse iniqui:

exponerem, quomodo bonce rccordationis dominus meus Isidorus, nispale?isis Ecclcsiccmctropolitanus episcopus pwniten tiam acccperit, sua mque confessionemerguDeum vclhomincshabuerit;vel quomodo de hoc sceculo ad ajilum migravit, fidcUs prienotationis mea'stylo tuii' dilectioni notescerem. Qure resmc primum compuUt pro hac soUicitudine, qriam cx amore
.

in

eum o/fertis,vestrce charitati (jratias agere:deinde quia vera supprimere nequco^ et quod de eo pauca dc multiscoUigercpotuit, te orcmte dicerc cogor. Dum finem suum., nescio qua sortejam pwspicerct, et faii-

tatem.

47
sacerdoles,

VITA SANCTI ISIDORl.
sanclamque congrcgaiionem clericorum
ct

48
osculo dato singulis circum-

A

moribus
tolo

;

dum eamdeni

el populi, ut pro

vestra ad

me infelice Dominum dirigatur

pleno sorde peccaii,
;

stantibus imitalor aucloris relinquit, dicens:) t Siex

oralio

ut qui mcritis

corde dimiseritis ea qute

in

vos adversa vel

non sum dignus, merear, veslro saltem intercessu, oblinere, impetrala clementia, meorum veniam delictOTum. Dimitle mihi indigno quod in unumquemque veslrum commisi, si quem conlempsi odio, si quem
Isesi

prava hactenus intuU, dimittit vobis Creator Omnipolens omnia delicta vestra,
ila

ut sacri fontis unda,
est
:

quam hodie devotus populus
vobis in
inter

percepturus,
et

sil

remissionem peccatorum
et

hoc osculum
<=.

irascendo.

^

(Vides virlutum

exemplar, a quo

me

vos

maneat

in

testimonium futurorum.

omnium
postulare

paterna sollicitudine necessitas dependebat,
sic conspicis a sibi subjectis

Gomplctis his omnibus, ad cellulam reversus est

dum magistrum
;

veniam

CAPUT X.
Sancti Isidori obitus, sepultura^ epitaphium
;

quia

lioc

gratiosius est

simplici amore,

varia

quibus prodest offensos aliqua timere occasione. Imitari labora pro viribus ad tanti doctoris humilitatem

encomia.
36. Ahis etiam continuis tribus diebus, similiter a
clero et innumerabili plebium exercitu (qui quotidie

seciandum

:

esl

enim summa
Sceculum

humililatis species sub-

jicere se minori; et castus Dei

timor sive sanctus,
se

qui permanet in

saeculi, est,

non

elato

B

numero augebatur, sancti Patris exitum sibi lamenlabilem, cuelesti autem curitt; delectabilem, videre
cupientes
)

corde praeferre
jecit
:)

alicui.

Dimittite, obsecro,

Deinde beatus confessor subnunc saltem, domini mei,
si

simiiiter

ad

ecclesiam

ducebatur,

et

sanclcB prcedicationis verba sitientibus
et

infundebal,

mihiinstanter petenti, imo et
tenti.

quid deliqui, poeni-

revertentem a nuptiis

Dominum gaudens
et

excipere
coelesti

El duai omncs voce magna pro eo indulgen-

gesliebat,

quasi optata obviam Christo

tiam

cum

lacrymis

postulassent (licet ab aliquibus

objiceretur quod ille qui sanctiiatis fulgebalculmine, non peccatorum precibus, sed e converso illi ejus

tam celebre epithalamium procedcns, episcoporum, clericorum, principum et popucuria^ invitanli ad

loruin caterva vallatus.
vel poenitentiaj

Postdiem auteni confessionis
in ecclesia

juvarentur obtentu, qui
tate

meniis et corporis integri-

quarlum,

stans, pcracto

ab ineunle *tate se Domino consecrarat.
iterum,

Dum-

que universi

singulares viri virtules narrant, cir-

cumstantes admonuit

dicens

:

Sanclissimi
et

dominiepiscopi et omnes qui adsunt, rogo

obsecro,

ut charitatem invicem vobis exhibeatis, nou reddentes

sermone ad populum, expandens manus ad ccelum ac benedicens omnibus, Deo sibi hactenus traditum gregem commendans, sanctum Domino tradidit spirilum nobis sui corporis preiiosissimam margaritam, digna veneratione amplectendam, relinquens. Ponli;

malum pro malo, nec
;

velitis esse

susurrones in

populo

ut dilectionis vinculo conncxi,

ficis autem animam, a corporis theca resolutam, non reperiat C populi ut cernuni, emitlunt voces et ululatus ad

a vobislupus rapax relictum
tur unicuique

quem

auferat.

Dum

igi-

ccelum, taniiPatrisdecessum amarissimis singuitibus

debitorum vincula vel
fere

chirographa
videbantur,

plangentes.

Inundat

civitas

Hispalensis

fletibus;
,

condonasset

(quse

innumerabilia

episcopi pastorem,

principes prs-ceplorem
et

clerici

quod etiam ad eximise
cium, coepit, resumptis
profusis coelestis

bonitatis ejus excrevit indi-

doctorem, monachi
tatorem,

moniales reclorem et sustenet

divina virluie viribus,

tam

pauperes pairem

defensorem,

vultu lu-

pabuli insistere dapibus, tam co-

gubri cordis amaritudinem prcetendenles, insolabiliter

piosa divini mysterii populis apponere fercula, atque

diem qua ad viiam nascereiur, qua cum Apostolo
cupiebat dissolvi et esse

in

plangebant. Non mullo post luclus convertiiur gaudium, aniariludo in dulcedinem, vox plangen-

cum

Christo, cunctis laetus

tium in laudem, des|)eratio in consolationem, eo quod
Sanctus noa fuerit passus

insinuare, ut indubitanter asseras
nis

eum
:

spirilu aeter-

adeo eos diu

trislari

semper

interfuisse

conviviis

atque,

quamvis

nam de

corpore ejustaniaeffluxit fragrantia,
ut

omnium

gravi correplus morbo, sed quo
iortior et potens, verbo

magis infirmatus exemploque prtedicare, tam

aromatum vincens odorem,
coelesii viderentur perfrui

omnes qui aderant
qui

beatiludipe.

constanter, tam

prudenter,

tam

affluenler,

ut

ad

aegritudinum convenerunl infirmi,

Diversarum non solum
odoratu,

coelestia festinans ipse, assistentes

quoque

festinare

Q

sancti

corporis

tactu,

veruiu etiam

^olo

compellebat.

Ilis

itaque gestis), residuam egenis et

prislinse
laris

redduntur

sospitati.

Ad tam

insignia singu-

pauperibus

mox

darijussit pecuniam. (Sed eliamhoc

viri

quam

prtecipue laudis ilUus clarificat titulum,

quod
et

cumulatius

meritorum dona uberius cumulanda, ac exaggeranda, quadragenarius accedit

dominicae pacis prseco latorque, ab omnibus studuit
osculari, et
^

pacem

(accipere)

quam

ore praedicabat

annorum numerus, [muliiplici sacramento dicatus; quorumin spatio functus acdefunctus, Dei in se ple-

Haec animadversio nonhabeturapud Redemptum, infra alia qusedam puncta, quie verosimiUter adjecta sunt ab auctore nostro, mulla amplificalione ubique uso ; nisi dicere quis malit ipsum Redemptum, abbrevialum duntaxat, a nobis haberi. »» Brevius apud Redemptum Interea se ab omnibus osculari studuit, dicens.
sicut etiam
:
«=

curam
Nonas

et finen suum consummavit in pace, pridie Aprilis^ luna xix, cera dclxxiv, hoc est anno Christi 636, quando Pascha agebatur pridie Kalendas

m*

Addilur apud Redemptum:£i postdiemconfessiovel posnitentioi quartxm, pastoralem jugiter

adeo ut appareat hanc confessionem factam quando celebrandus erat esse ipso sabbato sancto solennis catechumer.orum baptismus, quod ipsum indicant verba immediate pragressa : et sic morluus fueril serie 4 Paschalis hebdomadrr.
Aprilis
:

:

49
nissime inhaliitanle et

VITA SANCTI ISIDORI.
cooperante gratia evidenler

50

A

Quia paratus sum, omnibus pro
implorantibus, ferre subsidium.

me

Christi auxilium

ostenderet, quod perfectionis sibi culmen myslici sacramentum numeri consignaret. Advertat, dilectissimi
fratres,

Qua

visione Ijetus

semper

et hilaris videbatur,

sed tamen

quodammodo

charilatis

vestra?

intuitus,

altendat

quanlus fuerit
laudabilis,

Sanctus.

in sanctis, quam admirabilis, qmm quam magnificus, quamque gloriosus isle Alius namque sanctorum ca?cos illuminat,

anxius semper, pro patris suspirans prKsentia. Sed pertectissimi viri quid miracula notem, quid virlutes

magnificem, quid scienliam pnediceui, quid doctri-

nam commendem, quid mores
stolico
viro,

extollam

?

Nam

in

apo-

alius leprosos

muniat,

alius mutis

organa

solvit, alius
fir-

surdis audilum reslituit,

alius

daudo gressum
illaesos,

mat, alius defunctum cadaver ad vitam revocat, alius
a tactu

imo post apostolos Christi apostolo, virtutum consonantiam quid quaeras, cum in eo prudentiam Noe, fortiludinem Abrahse, temperantiam
Isaac, jusliliam Jacob, patieniiam Job evidenli ratione

haustuque lethifero conservat
:

alius

quovis morbo sanat altritos
ait

unicuique enim, sicut

conspicias.
liam,

Unde
in

in Isidore scientiaj laudes
et

eminen-

Apostolus, datur manifestatio spiritus ad utilita-

cum

eo Moysi

Eli« mireris
in

praesentiam?

tem. Alii quidem per spiritum datur sermo sapienti;e,
alii

Quid

doctrina;

praeferas gratiam,

quo doctoris
spiritu

sermo

scientia?

secundum eumdem spirilum
spirilu, alii gratia
alii

,

geniium

veritatem

exuberare,

disciplinam

alteri fides in

eodem

sanitatum in
prophetia,

B

fervere,

zelum,

scientiam abundare reperies? Quid
in

uno
alii

spiritu, alii

operatio virtutum,
alii
:

morum

gloritices claritatem,

quo Stephani

tor-

discretio spirituum,

gratia

linguarum, ahi

menla, caeterorumque Christi sequacium cernes principare constantiam ?
38.

interprelatio

sermonum

htec
:

autem omnia operatur

unus atque idem spiritus

cujus dono, cujus munere,

Sed quia

in his

non

est

supersedendum ad
generet aucle-

cujus gratia, cujus largitate, cujus instinctu, cujus
inspiratione repletus electus Dei
his

prassens, ne protracta lectio fastidium
dienti,
rici et

confessor Isidorus
his

ad propositum redeamus. Fuere interea

omnibus gratiarum muneribus,
ita refulsit

charismatum

scholares peritissimi quamplures in versibus

donis

ad plenum, ut

cum

hfec

enumerando
praein

et

carminibus, agnoscentes doctorem, de accepto ab
pii Pairis

Apostolus describeret, in Isidorum mentis conspec-

eo munere

magnalia extollentes

;

inier

quos

tum direxisse videretur,

in

quem cunctorum
et

honor

cleri B. Ildefonsus, archipraesul

Toletanus in-

cedentium dona justorum confluerent,
sequentes derivata decrescerent.
37. Dormivit

a

quo

clyiae sanctitatis,

qui

de pectore magistri doctrinae
sancti

lalices
"

hauserat purissimos, ad magistri decorem in
Ecclesiae,

autem B. Isidorus
cunctis,
et

sera

dclx, anno

parle

qua

doctores quiescebant,

ab incarnatione Domini dcxxii, sana doctrina sanoque
consilio
charitatis

eorum

gesta

miro

facit

opere depingi, et in cruce

praeslantior

copiosus operibus
:

C

argentea, qu£e sanclorum superjacebat monumentis,
'loc

dierum bonorum senior

non caligaverunt
debito sepeli-

carmen

signavil.

ejus oculi, et dentes ejus nou sunt moti de loco suo.

bEPlTAPHIUM.

Denique, ut sancti corpus
retur,

cum honore

omnium

fuit

una volunlas, eadem vola, idem-

Crux haec alma gerit geminorum corpora fratrum, Leandri, Isidori, pariumque ex ordine vatum.
TerliaFlorentina soror, devota perennis,
Isidorus medius disjungit

que desiderium. Et quia sanctissimus doctor Leandcr,

antequam migraret ex corpore, fratrem suum hunc beatissimum juxta se sepeliri expetiebat, et gloriosa virgo Florentina, eorum soror, idem de se summo exoptaverat desiderio, sepulcrum sanctissimi corporis Isidori

quam composita consors hic digna quiescit membra duorum.
!

Hi quales fuerint, libris inquirito, lector

:

Cognosces,

et eos

bene cuncta fuisse locutos,

medium

honorifice locaverunt, S. Leandri

et S. Florentinae

sepulcro illud hinc inde jungentes,

Spe cerlos, plenosque fide, super omnia charos. Dogmatibus cernas horum crevisse fideles,

auroque

et

argento plurimoca^lati operis decorantes,

Ac

reddit

Domino quod impia

jura tenebeant.

Inlerea plures fuere divino illuminati dono, qui vide-

runt Sancti
tudine,
in

animam

in

sublime ab angelorum multiet

Utque viros credas sublimes vivere semper, Aspiciens sursum pictos contende videre.
ITEM ALIUD.
In

voce laudis et jubilationis, deferri;

Christum Dei Filium, cum innumerabili sanctorum
caterva,

laudem

Ecclesiae, Christo regi gloriae

obviam

ei

procedentem. Quidam etiam, cuvidebatur, qui

Concinamus jugiter
Et virginis unico, carmine Davidico,

jus

vilae

continentia satis imitabilis

eumdem confessorem
casu
emergente,

super omnia diligebai,

cum
Gloriam

Canamus
Isidori,

solemniter.

tristiiia

nimia consolari renuens

meritorum memori
cantici

anxiaretur, se raptum in exstasi testabatur, aique hunc egregium pastorem inter innocentium turbas, quos Herodes proChristinominc trucidavitcummarlyrii palma; virginitatis aurcola, confessionis corona,

Voce sonent
Et

Crescat laudum cumulus, graiuletur populus,
ciiori angelici
:

Nostris in temporibus prajfulgens hic moribus,
In verbis Domi'ncis
^
:

primalum tenere
*

se vidisse fatebatur, dicentem sibi,

annum

Supra ex Redempto retulimus asram dlxxiv, et Christi 636, qui annus mox e regno Cintilani

Hoc carmen

edidit ad 21

Decemb. Tamajus Sa-

lazar.

ronfirmatur.

5d
Fidiis fulem exlulit, fide

VITA SANCTI ISIDORI.
labem expulit
ab origine

B2
fralris tni

A Quem

tecum excolimus,

poscimus

Erroris

iippr< tici.

Leandri suffragia,
Preces noslras audial, audiens suscipiat,

Nalus de Canhagine,
Per
fines Hispanise

niliil

Puerilc sapiens,

JEterna memoria
fudit,

:

fonlem sapientise

Doctoris Fulgentii,

horum fratrum

socii,

Mira faciens.
Hispali

Recordari volumus;

dum

praifuit primas,

legem
;

dociiit,

Qiiem per

vitee

merilum,

salutis soHicilum

Hispaniis Hispaniam

Esse noslraj, quaesumus.

In doctrina praemicans, crucifixum prsedicans,

Virginem egregiam Florentinam sociam,

Fugans

^

idolatriam

:

Cum

fratribus petimus,
et

Stcmmate

praenobilis, perstilil inimobiiis

Ul adjutrix veniat,
Et leniri

offensas leniat

In Dei magnalibus

In quas nos cecidimus;

Affectans Cffilestium gaudiorum ])rtemium,
Sprctis temporalibus.

Dominus

velit

nihilominus,

Amen

clerus concinat.

Per fulgoreni operum, exemplar fructiferum
Sese clero tribuit;
Nil a cerlo varians,

Interventu Virginis, labe

g

mundet crirainis, Quos peccatum inquinat.
Vitiorum, advocet,

lotus coelis inhians,

Pro nobis tam celebris Virgo, pulsis tenebris
Ul qui regit omnia miranda poteutia,

Vitia perdomuit

Ronianorum dogmaia Cosmi
Hesperus Hcsperiam,
Jucifer

hic per climata,

Reparavit largius;

Nos
Ecclesiam

in coelis collocel.
!

Amen
lis,

Decoravit clarius.

40. Obiit beatus professor

<=

sub die Nonarum Apri"^

Onhodoxus Arium, dirum adversarium,
Ralionis calculo

temporibus Christianissimi
et

Cintilani, Hispanice

regis,

Heraclii

"

imperaloris

Romanorum,

illius

Confundil hic malleus

;

cessit hostis felleus,

videlicet Heraclii qui

crucem Dominicam, quani im-

Victus in propatulo.
Iberi devotio cleri, pleno gaudio,

restituit

piusrexCosdroeasporlaverat loco suo, Hicrosolymis alque exaltavil. Testamentum nullum concludii; quia, licet facultatibus

Colal patrem patriae.

Gontemplando dogmata Gosmi laudent climiila Doctorem Ecclesia?. Decus archiprsesulum, sacerdotum speculum,
Scripsit, docle

modulans,

abundans in Christo, tamen cum pauper spiritu esset, omnia quae possidebat, priusquam de mundo migraret, disiribuit pauC peribus et egenis. Scd hoc quoque veram cunctorum erga patrem nolavil dileclionem,quod duas lucernas
fere perpetim ardentes et

De
"

fide

calholicacarmina mirifica,
Libroslibris cumulans.

peoe inexstinguibiles, quaj

Mahometi

cfecitas,
Illius

pcrdens genles perditas,
cedere,

ab eodem naturali arle factfe ferunlur, unam ad caput et unani ad [.edes, in locis abditis posuerunt, unde

miracula
fuit

corpus sanctissimum quasi continuolumine frueretur.
41
Inlerca, fraires charissimi,

Nequiens refellere, moesta
Ul sincere credidii, sincore

dignum

est ut

hunc

Viro sine macula.
sic edidit

sanclissinvim doctorem
retur

laudibus et praeconiis vene-

omnis Ecclesia

;

sed maxime Hispaniarum, quae

Formam

poetiiludinis

specialius prae cseteris saluberrima ejus refulsit doctrina.

In discendis perspicix, in exemplis efficax,

Quis enim extollai virum in infantia omni
in

Doftor multiludini!?, Quis ad plenum promere possei
vel prsescribere

laude vcnerandum,

pueritia

omnium

veneratione

De gestorum
Lingua non

titulis ?

sufficeret, dextcra deficeret,

In scribendis singiilis.

D

laudandum.in adolescentia tot virlutibus plenum, in juventute tanta boniiate conspicuum, in episcopatu lolmiraculisclarissimum, iii seneclute tam laudabili praedicaiione perfunctum, in senio tam imitabili exitu
perornatum, atque
in fine

Exoremus

igitur

hunc, de cujus creditur
firniiter
viliis

tam mirifico transitu gloffiterni

Sanclitato

rificatum? Quis hunc non pr?edicet

regis conprai-

Hostis ab insidiis ul nos et a

spectibus acceptissimum, qui
sulatus officium, virtulibus

vita,

ct

moribus

Defendat perenniter.
depressor criminum, tua nobis

famam,

signis gratiam,

Dominum

profectibus disciplinam, scienliam laudibus, dies ia-

Prece reconcilies:
In spo nos confoveas, noxia

crementis, et finem tanta gioria decoravit?

Nimirum

submoveas

cum adhuc
Iribuitnr.
"
•^

vir

beatissimus corporese molis laedio

Sordes cunctas expies
" Idolatriam pro idololatria passim medii ptores habenl. "
tis

gravaretur, et sitiens ad
a;vi scri-

fontem vivum

spiritus, nil

Imo pridie Nonarum.
Ci7itila,

Rejecimussupraaliquorum sensum de Mahomein Hispaniam adveniu quem dum hujus fpitaphii
:

seu Cintilanus regnavit annos tres, men-

auctor recipit ut indubitalnm,

satis indical

longe ju-

ses octo, ab anno 636 usque 640. ^ lieraclius imperavit ab anno 610

usquead annum

niorem se esse

S. lldetonso, cui

primum epilaphium

641.

53

VITA SANCTI ISIDORI.
cceIo,nil in terra prsefer ipsum desiJeraret
;

54
Denique de
his quse

quan-

A

iiilclligcrc polerii.

ad nostram
Edidit libros

tu3 in

oculis

divinse majestatis

fuerit,

quam Deo

notitiam venerunt, ista commemoravi.

quam amabilis homiquam virtutibus spiendidus, quam signis magniflcus, quam gloritica laude dignus, quanta meritorum apud Deum largitate munificus, quanla apud liomines munerum magniticentia
charus,

quam

angelis acceptus,
clarus,

nibus.quam miraculis

Differentiarum duos, in quibus subtili discretione, ea qua^ confuse usu proferuntur, sensu discrevil; Prooe-

miorum librum unum,
tinxit;

in

quo quid quisque

liber

sancta^ conlineat Scriptura', brevi subnotatione dis-

de Ortu

et

Obitu Palrum librum

conspicuus, in exanimi corporis rediviva omnibusque

gesta, dignitatetn

quoque

et

unum in quo mortem eorum atquese;

slupenda sfeculis virtulum gralia orbis expcrtus est
universus.

pulturam sententiali brevitate subnotavit

ad germa-

Quantum enim qualemque transeuntium

num suum Fulgentium episcopum,
que

Otficiorum libros

genitrix altrixque terra, nihil lamen lerrenum, nihil ciducum sapientem, Isidorum produxerit, foverit, lenuerit, imo ut expressius loquar, mente et operatione jugiter in ccelis inhrtTentem detinuerit
;

duos, inquibus origines officiorum, cur

unumquodlibros

in Ecclesia Dei agatur, interprele stylo,non sine

majorum

auctoritate,

elicuit

;

Synonymorum

spem percipienda' venia;', intercedente rationis ordine, exaquarum piobat ulihtas, sanitates produnt, dum ad divini nu- B lioriationem erexil de Natura Rerum, ad Sisebulum regem, librum unum, inquo, tam dc ecclesiaslicotus imperia Isidori semper placata meritis, et preciipsum
duos, quibus ad consolatiouem anima^ et ad
teslatur cselum, sensit terra, aer exclamat,
;

bus prompta, pie petentium
et
clesite,

votis et obsequiis favent,

rum doctorum, quam etiam de philosophorum
gine, obcura

inda-

commoditatibus obsequuntur ad eruditionem Ecet

qutedam de elementis

absolvil

;

de Nutetigit

laudem Jesu Christi Domini

nostri, qui

mcris librum unum, in quo arilhmeticam propter
num.eros ecclesiasticis in Scripturis insertos,
disciplinam; de Nominibus Legis et Evangeliorum

vivit et

rcgnat in sascula sai^culorum.

Amen.

CAPUT
*

XI.

Abbreviatio Braulii Ccesaraiigustani episcopi de
vita sancti Isidori,

librum unum, in quo ostendit quid memoratai personse mysterialiter significent; deHserelicis el Ha^re.

Hispaniarum doctoris.

42. Isidorus, vir cgregius (natione Carthaginensis,

sibus librum
pla,

unum,

in

quo majorum secutus exemcollegit
;

a patre Severiano nobiiissinio ejusdem palriai duce
genitus), Hispalensis Ecclesia' archipra^sul
(

brevitate qua poluil, diffusa

Senten-

Hispania'

tiarum libros tres, quos floribus papee Gregorii ex
libris

primas.sanctissimis episcopis

ct

confessoribus Lean-

dro et Fulgentio, ac sanctissim* Fiorentina^ virgini
pra?posit8e virginum,
exstilit

moralibus decoravit Chronicorum a principio mundi usque ad tempus suum librum unum, nimia
;

germanus)

et

sancto

brovitate collegit; contra Judteos, postulante Florenti"^

Leandro successor sanctissimus. Vir istebealissimus C
a pueritia studiis litterarum traditus, Latinis, Gra^-cis
et

germana suaprsposita virginum,

libros duos,in
et

quibus omnia quse fides catholica credii, ex Legis

Hebraicis lilterisinstructus,
in trivii

omnium

locutionis ge-

Prophetarum testimoniis approbavit
Isaia'

;

(de ^ Nativitate

nere formatus,
qiiadrivii

crudiiione conspicuus, in

Christi sempiterna cx Patre et temporali ex matre, ex

instigatione perfectus, divinis et

humanis

teslimoniis, librum

unum

;

moralium

libros,
:

plenum eruditus ; suavis eloquio, ingenio pra3Stantissimus, vita quoque atque doctrina fuit clalegibus ad
ris&imus, et merito a cunctis Hispaniarum doctor no-

B. (j-regorii papse rogatu, compendiose abbreviavil

Cantica canticorum secunda expositione elucidavit)

minatus.
relulsit

Sicnamquede virtute in virtutem proficiens, doctor eximius, ut secundum qualitatem serLatinis, Graecis et Hcbra-is,

suggessimus

de Viris Illustribus librum unum. Deinde nos istos Religiosorum Regulse librum unum, ;
patriae

quem pro
tissime

usu
;

et

regularium viribus decenet

monis omnibus, videhcet

temperavit
et

de origine Gothorum
Historice

regno
;

sapientibus ac minus intelligentibus, in eruditione
exi^teret aptus atque incomparabili

SuGVorum

Vandalorum

librum

unum

eioquentia stre-

Qua^stionum libros duos, quos qui legerit velerum
Iractaluum supellectilem recognoscit. (Bibliothecam
compilavit.
<=

nuus.

Nam

tanta' jucunditatis

altluentem copiam in

eloquendo promeruit, ut uberlas admiranda dicendi
ex 60 in stuporem verteret audientes; quod audita,
is

Quartam

Psalterii translalionem edidit

Q

super libros Moysi, et Psallerium, et qualuor Evangolia

qui audisset, non repetita ssppius memorise

com-

ExpOsitionem non minimo insudavit studio

;

in

mendaret.
43.

canonico quoque etcivili jure permaxima composuit
sapientia fuerit, ex ejus di-

Jam vero quantus

inslrumenta)

;

versisstudiiset elaboratisopusculis perfacile

prudens

magniludinis, distinclum ab eo

Etymologiarum etiam codicem tilulis, non
:

nimiff!

libris;

'^ Exstat hfpc S. Braulionis ante Opera S. Isidori ot appellatur prwnotatio librorum ejus apud Tamajum Salazar ad hunc diem et alios ; sed nusquam illis exstat lam laxe dedncta quam liic ; ut non videatur abbreviatio dicenda, sed paraphrastica clucidutio

dam

in quo quidMauritii imperaloris et Recaredi regis sibi antiquitas vindicavit, imo nostrum tempus

antiquitatis in

eo scientiam sibi imaginavil

:

vir io

etiam inRedempii clorici recensiono de obitu Isidori observavimus et uncis similitor includimus qua? videntur interpolando adjecla. Nam losicut supra
:

omni locutionis genere formatus, ut imperilo docloquc secundum qualitatem seimonis existeret aptus, congrua vero opportunitate loci incomparabili elosequentium non fit mentio in jam citatis editis. Aliquot sequentium non meminerunt libri editiI'
•^^

quentia clarus. Hujus opuscnli et duoruni

tum hoc principium

ita

breviler

complexus

est

Brau-

lio : Isidorus egregius, HispaIensise|)iscopus,Leandri episcopi successor et germanus, floruit a lempore

5o

VITA SANCTI ISIDORT.
quia- rogatu

56
attritor
;

quem

meo

fecit,

reliquerit,

tamen

in viginti libros divisi,

quamvis imperfectum quod opus

A

rum, defensor civium,

superborum, per;eet quid plura ?

cutor et malleus hfereticorum

Spe-

visilatione perlegerit,

omnimodfe philosophiae non ignotus divinarum humaerit. Ibi

conveniens quisqnis crebra

culum bonoruni omnium factus
jam sine
fine
et

est

mundo,

et ideo

regnat

cum

Christo.

Quo vero

tlumine

narumque rerum merito

recludi'ur diversasciri

eloquenti»

quibus jaculis divinarum Scripturarnm

rum arlium
muUi
libri

elegantia, et qu-cecunque fere

deviri

seu Patrum testimoniis

omnium

nefarias hajreses de-

bent, restricte

colliguntur.

Sunt

et alii

sancti

struxerit et enervaverit, synodalia gesta
Hispali vel

et in Ecclesia

Dei multo

inscripti,

quibus

eam

liquide

cum ornamento prft^munivit quem
;

Toleti acta declarant
,

:

in

quibus

coram eo et Rotrinitate
testi-

mano

pontifici a fidelibus

loco

beati Pelri aposloli

Deus, post

lot defectus

Hispani» novissimis tempo'"

substilulo, debere obediri; et

uni

Deo

in

ribus suscilavit, credo,

ad reslaurandam anliquoin

personarum

serviri, clarissimis

Scriplurarum

rum

sapientiam, qu^' prae nimia antiquitate fere

moniis approbavit. Obiit temporibus Heraclii imperatoris ct Christianissimi Suintillani Hispanitf regis,
illius

humanis mentibus defecerat, ne diutius ignorantia
aut rusiicitate veterasceret

populus Christianus. Tempopulo

videlicet

Heraclii

qui

crucem Dominicam,

porum

igitur series. et sa-culi aetates nescienti

quam impius

rex Cosdroe asportaveral,loco suo Hie-

aperuit,

siastica officia et
suit,

sacrorum jura ostendii, sacerdotibus ecclegradus cunctorum ordinum cxpo

B

rosolymis restituit atque exaltavit. Dormivit auiem
beatus Isidorus
trina

cum

patribus suis gera 660, sana doc*
el

regibus et principibus leges inslituit, judicibus
fi-

sanoque consilio prffstantior cunctis,

copio-

avaritiam interdixit, civibus et cunctis domesticis

sus operibus charilatis, ac diversis refulgens mirain quo quaedam sibi antiquitas culorum signis imo nostrum tempus antiquilatis in eo
;

dei populis disciplinam Christianae religionis insinuavit,

spurciliam Arianse hferesis a tota Hispania glaverbi

vindicavit.

diis

Dei persequendo

eliminavit,

Aceplialitarum hseresim confudit ac destruxit

malignam Gre:

scientiam et miracula imaginavit
apposita laude

:

cui quasi

quadam

non immerito

illud

philosophicum a

gorio namque preefatse hseresis aniistite superato,

et

nobis aptatur

:

Nos, inquit, in nostra urbe extraneohospites, tui libri quasi

sanctorum testimoniis Scripturarumque auctoriiaie convicto, docuit duas in Chrislo esse naturas, divi-

rum more tanquam

domum

reduxerunt, ut possimus aliquando, qui et ubi esse-

nam

ccilicet el

locorum, regionum,

humanam. Ad ullimum vero sedium, omnium divinarum humanarum-

mus

agnoscere. Tenuit episcopatum quadraginta an-

nis, et sepultus est in senectute

bona, angelorum so-

que rerum nomina, genera, officia, causas, et qufeque obscura atque ab humanis mentibus fere jam
remota, scribendo patefecit. Tanta debrialione scienliarum claruit prfeditus, ut non solum nostris temporibus,
le,

ciatus choris. Afficitur tJedio et moeroris inundatione

civitasHispalensis,

dum

tanto patre orbaia in sortem

C

voracissimi deducitur prfedonis. Interea.fratres cha-

verum etiam a tempore apostolorum vola:> primo homine et Salomone exceptis, in scieniiavarietate, ut credimus,
i>

rum

nemo

exstitit illiprimus.

dignum est ut hunc sanctissimum confessorem Isidorum omriis laudibus attollat Ecclesia, sed maxime Hispaniarum, qufe prfp caHeris specialibus ejus saluberrima refulsit doctrina. Nam sicut Grerissimi,

Floruit lemporibus

Recaredi, Luibani, Witterichi,

gorius doctor Romt' successit Pelro,
in

ita

B. Isidorus

Gundemari,Sisebuti, Suinlilliani et Sisinandi regum,

Hispaniarum partibus doclrina Jacobo successit

quos ipse ab
confirmavit.

insatlia

Ariana

eruit,

etin fidecaiholica

aposlolo.

Semina namque

vitse feterna^,

qu*

beatis-r

44. Fuit pra?terea spiritu prophelife clarus,in elee-

simus Jacobus seminavit, hic beatissimus Isidorus verbo prffdicationis, quasi unus ex quatuor paradisi
fluminibus,
sufficienter
irrigavit,

mosynis largus,

hospitalitale praecipuus,

corde sevelucrandis

atque

universam

rus, in sententia verax, in judicio justus,in praedica-

Hispaniam, tam
navit. Igitur

exemplo boni

operis

quam fama

lione assiduus, in

exhortatione

Ifetus, in

sanctitatis, velut splendidissimus solis radius illumi-

Deo animabus studiosus,
cautus, in
consilio

in expositione

Scripturarum

hunc sanctissimum confessorem atten-

providus, in habitu humilis, in

tius

mensa
clarus,

sobrius, in oratione devotus, honestate pr;e-

D

exoremus, qualenus pro nobis miseris peccaloribus, qui adhuc in periculis hujus vit* constituti

semper pro Ecclesia ac veritatis defensione mori pronus el omni bonitaie conspicuus. Pra^ierea
pater exstitit clericorum, doctor et sustenlator

sumus, apud

Deum

iotercessor

assistat assiduus, ut

qui ejus sacram doctrinam pio amore amplectimur,
'n prffsenti ab instantibus pcriculis

mo-

nachorum ac monialium, consolalor moerentium, tutamen pupillorum ac viduarum, levamen oppresso^ln editis, Ad restauranda antiquorum monumen ta...quasiquamdamopposuitde-<itinam,ideslfulcrum seu columnam, uti ea voce ulunlur SS. Augustinus, Fulgentius, Beda cum Arnobio quae porro sequunlur, brevius ct nervosius sic habentur in edilis. Cui non imrnerito istiid philosophicum a nobis aptatur: .Yos, inquit,innostra urbe peregrinanteserrantesque tanquam hospites, tui libri domum reduxerunt. Tu wtatem patrice; tu descriptiones temporum; tu sacro:

eruamur, et post hanc vitam ad societatem electorum Dei sacris ejus
intercessionibus pervenire

mereamur.

nium divinarumhumanarumque rerum
cia,

rumjura, tu sacerdotum,tudomesticampublicamque
diseiplinam
;

gmera,officausas aperuisti. Quo vero flumine eloquentice et quotjaculis divinarum Scripturarum seu Patrum testimoniis Acephalitarum hcBresim confoderit, synodalia gesta coram eo Hispali acta declarant, in quibus contra Gregorium, prcefatce hceresis antistitem^ eam asseruit veritaiem. Obiit temporibm Heraclii imperatoris et Christianissimi Chintilam regis,sana doctrina prcestantior cunctis, et copiosior operibus
charitatis.
^"

tu sedium, regionum, locorum

;

tu

om-

Regnarunt

hi

Beplem ab anno 536.

NOTITIA HISTORIGA IN
AUCTORE FABRICIO.
(Ex bibliotheca mod.
et inf.

S.

ISIDORUM,

fetat.is.)

Isidorus Hispalensis, slirpe Golhica

'',

Severlano

A non
bonet-

paucis, collegit

breviterque exposuit de
,

omni
multa

patre Cartliaginensis provincia?genitus, 'viregregius,
et paucis

ferme argiimento pleraque digna scilu
nolffi
;

et

superiorum steculorum
post

inferior, Hispalen-

vix alibi reperiunda

:

lib.

i,

de
iii,

Gram-

sis Ecclesiie

A. C.

Leandrum ^, gormanum tVatrem, eoodefunctum episcopus,i« onmi locutionum

nialica

ii,

de ''Rhetorica

et Dialeclica;
;

de qua-

luor Disciplinis mathematicis

iv,

de

^

Medicina ;v,

genere formatus^inconiparabili eloquio clariis,ciijus
ubertas admiranda, ut verbis Hildefonsi utar, instuporem verteret audientes ;s^v&m\x\A\\c\is nccessarius judicio eliam eorum qui illi delrahunt % diem obiit

de Legibus et temporibus,ubi breve Chronicon cap.
ult.

desinens in anno decimo Heraclii; vi, de Libris
;

et Officiis Ecclesiasiicis

vii,

de Deo, Angelis
ct
^

et Fi-

dolium Ordinibus;
versis,- ix.

viii,

de Ecclesia

Seclis

di;

A. 636. De quo ne pluradicam, faciunt qute copiose

de Linguis, Societatibus et Cognatione

de

eo

Lucas

Tudensis aliique

apud

Mabillonium
I

X, Vocabula ordine alphabeli,
XI,

corumque Origines
de Animalibus;
et

;

Saec.

H

Benedictin. atque in Aclis Sanctorum tom.

de Homine etPortenlis;
et

xii,

xiii,
;

April., IV, pag.
viri

327 seq. et900 seq. De obitu sancti
in

de Mundo

Partibus; xiv, de Terra
ot

Partibus
;

Redemptus Clericus
libros Isidori

relatione

id.

pag. 349.
in prte-

XV, de .Edificiis

Agris eorumque Mensuris
;

xvi,
;

DiJ scriptis Isidori, S. B;Yn<//o

Auguslanus
351
et

de Lapidibus

et 3Ielallis

xvii,

de Rebus

rusticis

fatione ad

(quam

repeiit auclor Vilae
,

B

xviii, de Belloct ludis; xix, de Navibus, .Edificiis,
et

tom.

I

Act. Sanctor. April.,

pag.

suse

de

Vestibus

;

xx, de Penu, Inslrumenlis rusticis

et

iisdem disserlalioni integram prasmisit Oudinus tom.
I,

domesticis. Subjungunlur etiam, pag. 178,fragmenla
tria
lis.

pag.

1583), S.

Hildefonsus de Viris Illuslribus
cap. 5o, Honorius
;

de Ponderidus, de Mensuris, variisque VocabuIn notalione originis

cap. 9, Sigebertus

III,

40

;

Anoet e

nymus

Mellicensis cap. 26
lib.

Vincentius Bellov. Speeique laudatum Ar-

culi Hist.

xxni, 31

;

Triihcmius cap. 232,

recenlioribus praeter

Labbeum
I

noldum

Wionum

tom.

Ligni Vitfe pag. 244 seq.,

aliosque,

lumCaveum, Oudinum, consulendus impriI

mis Nicolaus Anlonius tom.
lib. V,

Bibl. veteris IIispana3,

cap. 4, pag. 230 seq.Videor
et ipse scripla

autem mihi aclum

vocabulorum non somper rem tangit acu, uti nec Varro apud Latinos, neque apud Graicos Plato, vel Phllo apud Judceos unde acerbior Christoph. Becmanni censura,«i7 nisi nugas agere ef risum movere, et Salmasii ad Hist. Augusiam pag. 28 Isidoru)n more suo ineptuminetymologiis tradcndis improbantis, quem tamen in mullis defendendum, alii eruditi docuere. Vide Nic. Ano:
:

nium tom. I, pag. 251 se-]. Prodiit hoc opus Isidori tum in Italia sex veteri editione sine loco et anno una Margarini Bignaei, Paris. 1580 altera longe AugusUe Vindel. 1472, per Gintherum Zainer ex melior, Madritensis, Jo. Griali, 1599 lertia Jacobi C Reullingen, qu;e exslat apud Vonorandum nostrum Breulii, monachi S. Germani Parisiensis, Ord. BeWolfmm, et Venet. 1483, el Basil. 1489, Paris. 1509, ned., Paris. 1601, in qua prsfationes Madritensis 1520, nec non Haganoa% apud Secerium, 1529, et editionis omissas sgre ferunt Colomesius et alii. cum Marciano Capella, ex emendalione Bonaventurfe Haec recusa est Colon. 1617, cujus ordinem sequar Vulcanii, Basil. 1577, fol.; tum inter Isidori Opora,
cjus breviler retulero.

non aclurus,si
Editiones

Operum Isidori hactenus exstant quatuor
; ;

:

;

in

scriplis

Isidori

recensendis.

Novam

editionem

curante Margarino Bigna^o, Paris. 1580,

fol.,

alque

quam
1.

exspectare jussit V. C. Jacobus Homraey, fala

ex Dionysii Golhofredi recensione inter scriptores

ejus praeverterunt.

Lalime lingua", Genev. 1595, 1602, 1622, 4^

;

dcni-

Originumsi\eEtymologiarum libri XX, praemissis tribus ad Brauliouem episcopum Ciesaraugustanum Isidori epistolis, el duabus Braulionis ad Isidorum, quo defuncto deinde Braulio ullimam manum
aJdidit operi, inque libros digessit ulilissimum sane,
in

que cum notis

prfeclaris Joannis Griali, qui observa-

tionibus Alvari Gomezii, Antonii Auguslini et Pelri

Ciacconii usus est, in editione
dritensi 1599, recusa Paris.

Operum

Isidori

Mafol.

1601, ct Col. 1617,

Eximii Codices antiqai Msti Lugd. Balavorum inler

quo ex oplimis scriploribus,

ecclesiaslicis

eliani

n

libros aui fuere Isaaci Vossii.

^Voss. de Hist. Lat. p. 263. •'Blondellus de Episc. p. 73. c VideThomas Pope Blount Censuram Scriptorum
p.

p. 255.

336. Indelsidorus de Arle Rhetorica, in antiquis rhcloribus Franc. Pilhcei p. 356, 358. e Symphoriani Camperii commentarium in librum tv Isidori, de Re Medica, memorat Nic. Antoniu.^ t.f,
'^

Catalogus ha^resium ex Isidoro ropotitur a Graii Decreti, causa 24, qu, 3, editus eliam ab Hioronymo Gebwilor Argentor. 1523, 4°, cum S. Auguslini' de Fide atque operibus ct S. Hieronym.o et sparalim a J. conlra Ilelvidium el Vigilantium Qiiintino,.jurisconsulto, Paris. 1560. " 8 Vide Gesneri Bibl. p. 568.
'

tiano parte

:

59
2.

NOTITIA HISTORICA IN
De Differentiis
I,

S.

ISIDORUM.
lib. iv

GO de Pocnitenlia, cap.
I,

xive Proprietate
b

Verhorum

" li-

A

tia

videlur Joanni Morino
;

ber

pag. 179, ex Agraeiio

aliisqueantiquisde hoc

15, § 6

qnod pluribus probat Oudinus tom.
liber

pag.

argumenlo
lina, IV, 6.

scriptoribus, de quibus dixi in Bibl.

La-

1586 seq.
10.

hiher n,de Differentiis spiritualibus ver-

De Natura Pierum

ad Sisebutum regem,
in

borum

sacri el moralis
et

argumenli pag. i8o. AucloFulgeniium.
Liber tertius,
at-

pag. 246. Hic est Liber

Rotarum

Chronico Fonta;

res cital Lactantium

nellensi; Trilhemio cap. 232,

Cosmographia

aliis,

primo longe plenior, digeslus ordine litlerarum, que
notis er\iditis
illusiralus ex
edit.

Madritensi

io99,io\.,qm Differentiaruin sive de Proprieiate Ser-

monum

inscribitur pag. 1^4, pr?eniissa prfefatione in
el

qua Isidorus nolal veteres subliiius verba
distinxisse, sed poetis necessitaie metrica

verba

sermonum
obli-

proprietates confundentibus,

consuetudinem

nuisse ut pleraque ab auctoribus indifferenier acci-

perenlur. De his, inquit, apud Latinos, Cato primus

deMundo, vel Asironomicus sive de Astrisei in edit. Augustana 1472, io\.,de Piesponsione Mund.i et Ordinatione Astrorum. Vide Nic. Antonium tom. I Bibl. vet. Hispan.,pag. 253. Sane non contemnendnm opiisculum, inquil Scriverius adVegelii v, 11. et dignum viri docticensura.Multa indidem fragmenta Nigidii, Varronis, Suetonii Tranquilli et aliorum haurienda. 11. Chronicon ab origine rerum u^que ad annum quinlum imp. Heraclii, et principis Sisebuli, cum

scripsit,ad cujus

exemplum

ipse paucissimas diffe-

B

noiis Garcice de Loaisa, ex cdit. Madritensi.

rentias, partim edidi,partim ex

auctorum Ubrisdese iestatus,ederi;

prompsi,tibigue, lector, pro delectatione subnotavi.

Non

alius fuil liber

quem Ms. habere

Praeter rem hoc Chronicon alii ad Isidorum Pahujusvero auctor Chrocensem auctorem retulere nici porinde ut Isidorus Hispalensis V. ult. Etymolo:

voluit Barlhins xxxii, 1, Adversar.
Cilal Isidorus in

Addexxxix,

14.

giar. profiletur

se vestigiis

insistere Julii Africani,

sum et Z.Synonymorum
216

hoc libro etiam grammaticos MelisPalcfmonem.
sive Soliloquiorum libri

Eusebii, Hieronymi et Vicioris Tunnunensis. Prodierat

A. 1477 sub
et

lit.

de temporibus

;

et

cum Gcrhardi
Ms. Vossiano

duo pag.
suni,

Mercatoris

Matthaei Beroaldi Chronologia, Basil.

praemissa epistola ad Braulionem archidiacoet

1577,

8°,

per

Thomam Guarinum.
ipsis paginis,

In

num. Meditaiiones
secum,
ciinr
:

prfecepiiones

morales

Bibl. Leidensis inscribitur

Chronica de sex

quR' soliloquia vocantur, quia

homo

solus plangens

(vtatibus

;

et in

Mundi hnago Mundi, AbbreMellicensis

vel rationem suam in consilium vocans indusynonyma vero, quia eadem res aliis aliisque

viationem temporum vocat Anonymus
cap. 26,
12. Historia sive

verbis

repetiia

inculcatur.

Prodierant

Antuerp.
ab

1488, 4°. Atque
Antoiiius tom.
4.

Italicae versionis a

Josepho Alchaino

fera Hisp.

Chronicon Gothorum, p&g. 274, 214 (A. C. 176) usque ad mortem Sisc^^

compositfe, editfeque Venetiis A. 1570, meminit Nic.
I,

C

^"^^ rcgis.sera

666 (A. C. 628), subjuncla

appendice

pag. 263.
libellus pag.

de VandaUs, quaeeadein ferelegiturin liminehistoriae
227,

De contempiu Mundi

quem
fuit

Roderici Toletani. et de
liljro

Suevis''.,

p. 277. Prodiit iu

ait se scripsisse imitatione libri Ciceronis, illius sci-

secundo Chronici LuCce Tudensis tom.
et integrior

IV Hi-

quo consolaiionem de obitu Tullia» suse complexus. Luceni viderat Venet. 1523, 8°.
licel

spanise illuslratfe,
libris

cum

Codice sive XII
Petri Pithoei,

legum Wisigothorum ex
fol.

Bibl.

5.

De

yor77ia vivendi, pag. 230.

Paris. 1579,

et

in

Hispania illustrata

Andre&e

6.

Exhortaiio pa^nitendi^cum consolatione ex mi-

Schotli

t.

III,

pag. 847; et
4°;

sericordia Dei, ad

animam

futura judicia formi-

Loaisa,
notis,

Taurini 1693,

cum scholiis Garcia? de et cum Bonav. Vulcanii

dantem, pag. 233.
7.

Lamentum

pa^nitentice rhythmis lrochaicis,al:

subjunctum Jornandi pag. 20i, Lugd. B. 1597, 8°; et cum Jornaude ac Paulo Warnefrido Frid.
Lindenbrogii,
p.

plmbelo duplici pag. 234. Incip.

Audi, Chrisie,triConfer
I

181. Et Vulcanius p. 235, el Lin-

stem fletum,

amarumque canticum.
cap.6 tom.

Lucam

denbrogius Hamb. 1611.
historia illa exstat in

breve Chronicon

Regum
re*

Tudensem
April.,
III,

in Isidori Vita

Act. Sanctor.

n75/^o//iommadjunxere. Longeemend.itioretauclior

pag. 340 seq.

Hugonis Grotii collectione
8°, pag,

8. Oraiio

pro Corrcptione

Vitce,

flcndasempcr pec-

Q rum

Gothicarum, Amstelod. 1655,

707; el
II,

cata, pag. 239;

Oratio contra Insidias DiaboIi,pag.

in Philippi

Labbei Bibliotheca novaMstorum pag. 61
pag.
pag. 256 seq.

244.

seq; et in Aguirrii Conciliis Hispanifft tom.
Epistola ad

Massfnumi sive Massonem Emeritensem episcopum de Lapsu Sacerdotis et Repara9.

183 seq. Vide Nic. Antonium
13. Liber
recif'it

1. 1,

Proa'miorum de

Libris quos in

Canone

tione data A.C. 609, pag. 245. Edidit ei Canisiust.I,
part.
II

Ecclesia Catholica, Veteris pag. 278, et Novi
fuerit

antiquar. Lect., pag. 300 (edit. nova^BasnaII,

Testamenti pag. 282. Quae
tia Ecclesiae

eo tempore senten-

ghiMe tom.
jeianus

parte

ii,
4«>.

pag. t47),el Octavianus CaExslat et in Aclis Sanctor.

Occidentalis de Canone librorum sacroscriplis

Rom. 1616,

rum,

ex

hoc aliisque Isidori
ut

bene potest
in

lom.

I

April., pag. 342.

Vide Nic. Anlonium tom.

I,

intclligi,

notavit

Richardus Simon
I,

Censura

pag. 263 seq. ct S^S.Hs-c Epistola plane commenti»

Bibl. Ecclesiaslicie Dupinianje tom.

pag. 252. seq.,

Vide Goldastum ad Valerianum de bono discios velei es p. 54.

cap. 55.
<^

plina^, inter parfeneti'

Habet etGoldastus

in scriptoribus et

rerum Suevifol., p.

"Perperam de proprietate rerum apud Sigebertum

carum Francof. 1605,

Ulm. 1722,

3.

61

NOTITIA HISTORICA, IN
li-

S.

ISIDORUM.

62

qni oliam pag. 2o9 seq. notat Lalinam versionem sed aiiam subinde, uti in Psalmis

A

brorum Biblicorum non semper Hieronymianam sequi,

Romanum
ii,

duodecim, de cujus aliis editionibusdixi supra tom. III, p. 259. 11. De Vita vel Obitu?vo^h.el3.ram et Apostolorum,
lus do Viris Illustribus

sive Italicum Psalterium, de

quo vide Bonam
t.

3,

sive

Sanctorum qui Deo placuerunt LXV
XA7/ yovi
Test., p. 364.
fol.,

Veteris,\\.

Rerum
14.

Liturgicar., et Nic.

Antoaium

I,

pag. 262.
qunj inter

359, et

Prodierat in Orparte
et
ii,

Commentaria
lce

allegorica el vicina

iis

tliodoxographis, Basii. 1569,
et

p. 1736,
;

Eucherii et Be

opera leguntur, sive Qua^stiones et

ex veteri editione in

4°, sine loco

anno

tum

mysticorum Expositiones Sacramentorum in Vetus Testamentum ; in quibus aaclor ait se sumpsisse dicta ab Origene, Victorino, Ambrosio, Hieronymo,
Cassiano,Au(justino., Fulgentio, ac nostris insigniter

Hagano;e 1529, apud Jo, Secerium, 4. Usserius allegal libellum de festis Apostolorum iQjMartyrologio
Hioronymiaoo, ex quo
Saiictis
ait

Isidorum hausisse quaede

N. T.

scripsit.

tcmporibus eloquenti Gregorio. InGenesin pag.283,

18.

A.dFlorentiam,soroTemsmm,de nativitateDoet

Kxodum

pag.

305,

Leviticum pag.

315,

Numeros

mini,passione
p.

resurrectionejieg^io atque Judicio.
insigne versionis antiqus-Theo-

Deuteronomium p.326, Josue p. 330, Judicum pag. 333, Ruth pag. 336, Regumlibrum pag
pag. 320,

367.

Fragmentum

tiscse

ex Codice Colbertino,

quem

illustris

Baluzius

ei
at-

337

(II,

pag. 342;
et

III,

pag.

34't

;

IV, pag. 345)

;

In

B

communicaverat,

cum

Tatiani

harmonia vulgavit

Esdram,

de Maccabfeis pag. 347, ex edit. Colon.
simpliciter

loSOjS^.Expositio in Canticwn canticorum pag.503.

que insigni glossario auxit et illustravit vir egregius Jo. Philippus Palthenius, Ghryphiswald. 1706,4*. Repeiitum etiam in celeb. D. Jo. Schilieri
t.
1

Totum Vetus Testamentum
percurrisse
IIoc
est

exponendo
55.

Thesauri

Isidorum testalur Sigebertns cap.

Antiquitatum Teutonicarum. Ulm., 1727,
19.
p.

fol.

quod Isidorus ipse mysticam cxpositionem
:

De Gentium Vocatione, adeamdem Florentiam

traditurus

Et quia jam pridem juxta littcram a

379. Hoc

cum

superiore scripto absolvit libros

nohis sermo totus contextus est. Scd illum hodie

desideramus.
15. Allegoria; Veteris pag. 248, et

duos contra Judceos, Venet. 1485,4, sive contranequitiam Juda^orum, edhos apud Jo.Secerium, Hagaiioa:'

pag. 351, prodierant Hnganoae

Novi Testamenti apud Jo. Secerium
A. 1599. In codice
:

1529, 4" Venet. 1584, alque in Oceano Juris

sive Tractatu traclatuum,

tomo XIV,
ex veteri

p. 23. Inscribiet

1529,

4°.

Nolse Cypriani Suarez sive Soarii in edi-

lur etiam de Fide Catholica

Novo Testa-

tione Madritensi

Opcrum

Isidori

Cotelerii in.^cribitur hic Isidori liber

de Signiftca-

mento.,\e\ testimonoriumde Christo et Ecclesia.Xide Nic. Antonium t. I, p. 262.
20.

tionibus Vetcris et Novi Tesfamenti. Nide ad Patres

Be

Ecclcsiasticis Officiis ad
libri

Fulgentium episco-

Aposlolicos tom.

I,

pag. 738, Braulioni dc

Nomini- C P"m

his Legis et Evangeliorum.
16.
p.
rii,

Lib?r de Scriptoribus Ecclesiasticis xxxiir,

U, p. 391. Editi primum a Joanne Cochleo Lips. 1534. A° ; deinde ex Gochleo Parisiis apud Vivantium Gautherot 1542, forma mi-

Astigitanum

355. Prodierat

cum Hieronymi,

Gennadii, Hono-

nore, et 1564, 8°;

et in

Orthodoxographis

,

Basil.

Sigeberti el Henrici Gandavensis scriptis similieditore Suffrido Pelri, Colonife 1580, 8°
;

1569,

fol.

;

atque

in

Melch. Hittorpii syllogo sciiptosecundi capitn de suf-

biis,

et in
el

rum de

Catholicis Ecclesi;e ofticiis, Colon. 1568. ,foL,
libri

Conciliis Hispanicis Garsiae Loaisae A.

1593

;

in

ubi desunt duo postrema
fragiis EccIesiK,

Andrte Schotti Hispania illustrata
fol.
;

t.

I,

Franc. 1603,
Ecclesiastica,
et in

elquorum suffragia prosunt : atque
:

et

in

Auberti Mirtei Bibliolh.

Anluerp. 1638,

Hamb. 1718,
t,

fol.

;

Conciliis

Hispanicis Loaisif et Aguirrii

III, p.

71.

Non

di-

versus hic liber a libro dc Viris illustribus XLVI,qui
p. 511, ex Garsiaf Loaisse Conciiiis
drit.

Ha'C sunt eorum loco haec iegitur clausula p. 36 pauca ex multis, qua; probabilium virorum novimus percepisse doctri7ns,quorumque eloquia perinde quibusdam in locisanobis intcresse noscMitur, ut sermo
noster patenis sentcntiis ftrmetur. Exstant hi libri etiam in sylloge scriptorum de Officiis Ecclesiasticis

Hispanicis,
^

Ma3.

1593,
:

fol.,

exhibetur, tantum addita
2.

capita

XIII

1.

de Sixto Papa,
4.

de Macrobio Diacono,
5,

Romana 1591,

fol.,

Paris. 1610. foL

;

el in

Biblio-

Philastrio,

Theodoro Mopsuesteno,

de Ossio

D

th^cis

Patrum

Paris. 1644, tom.

X;

et in auctario

(primum est in libro de S. E.}, 6 Rufino, 7. Vergundo sive Verecundo, 8. Victorino episcopo, 9. Idacio Chronici scriptore, 10.

A. 1624. Exstat et in Act. Sanctor. t. I April. p. 345. Ex hoc Isidori opere petita dicta in Anonymi

Eusebio episcopo Dorite-

lano,

11.

Cereali,

12.

Ferrando Afro, 13. Petro

Ilerdensi, el 14. de Marcellino presbylero. Inde cap.

de benedictione Dei ad Balhericum episc. ab A. 816 ad 842, Ratisbonensem edito a Stevartio Canisianarum Basp. 799 seq., et inedit. Sectionum
lri;ctatu

15, de Idacio. Priscillianistarum adversario, est ca-

nagiana

t.

II,

p. 38, Isidori exegesis

in Missoi Ca-

put secundum in libro de S. E., atque
capiia

ita

deinceps

conspirant omnia ad cxlrenuim usque, quod

nonem Paris. 1548, 8". 21 Ad Ludifredum, sive Leofredum. Corduhensem
episcopum, quodnam episcopi
et

ulrobique est de

Maximo Ca;saraugusiano

episcopo.
libel-

c^lerorum

sit offi-

Subjunctus ibidem p. 519. Hildefonsi Toletani

cium

in Ecclesia, p. 413,

ex Ivone et Graliano, ubi

*

Illa

Isidoro,

XIII capita, appcndicis more subjiciuniur Hildefonso, Juliano, ac Felici Toletano in

editione Miraji, et apud Aguirrium span. p. 84.

t.

III

Concil. Hi-

63
deesl pars poslrema qua^

NOTITIA niSTORICA IN
ex Ms.
offerlur p.
nolis

S.

ISIDORUM.

486.

A

aliorum, ex recensione Boriav. Vulcanii, Lugd. B.

DePrcelatU fragmentum cum Goldasti
4601,
8°,

editum

1600,

fol.

;

alque inler scriptores LatinK- linguaf,

cum

Yaleriani

Gemeliensis sermone de

recensitos

a Dionysio

Gothofredo,

Genev.

1595,

bono
gorii

disciplina^.
libri III,

1602, 1622, 4»; et
ex Gre-

cum

annolationibus Joannis

Lu-

22. Sententiarum Theologicarum

dovici de la Cerda, in ejus Adversariis sacris,

Ludg.

M. Moralibus magnam partem

cxcerptl, p. 414,

1626,

fol.,

capite 141, p. 317 seq.

;

et

novissime illu-

cura notis Garcia; Loaisse p. 427, 452, 478,

ex edi-

strdta^eruditis Jo. Georgii Grcevii observationibus, el

lione Taurinensi 1593, 4°. In illiserudila multa, illud

Auctario G/o.s.srtrwwalquecoUectaneisThcocloriJanssonii ab

vero prorsus destitutum naso crilico quod
bit Loaisa
:

p.

483

scri-

Abmeloveen, una cum Lexico philologico
(exempla qua^dam referunl Amst. 1701).

Nostrisetium exulceratissimis tempori-

tertium edito Matthife Martinii, Trajecti ad Rhen.

bus, OEcolampadii

volumen adversus Sacramentum

1698,

fol.

Eucharistix, Bertramio presbytero ad Carolum Ma-

gnum

ascribitur

:

Carolostadii opus adversus imagi'
:

Scripta quce innovissima

Operum

Isidori editione

nes ipsi Caroli Magno

Calvini qtiidam liber Alcuino

desiderantur.

CaroliM. prceceptori. Isidorilibriinanliquioribusediiionibus inscribuntur de
a verbis
:

Chronicon hreve Begum Wisigothorum. Vide sun. 12.

summo

bono,

qmaindp\un[ B pra

Deus est, Lovanii 1486, 4°, per JoannemdeWesphalia, etLipsite 1493, atque fine loco et anno, in 12. Yide Theophilii Sinceri iNachrichten von alten u7idrarenBucherni>.i&^.?Tod\\l
ct Paris.

Summum bonum

Sententia de regula Z)woto/-«m.Supra n. 24.

De

Prcelatis fragmentum, supra n. 21.

Exegesis in Missce Canonem, supra n. 20.

Sermones plurimos
steros, scribit

diversis temporibus habitos,

1519, 12

;

1538. Hic videlur esse liberEc-

slylo egregio scriptos Isidorum transmisisse ad po-

clesiasticorum
in edilione

Dogmaium

Sigeberto cap. 55:nam qui

Anonymus

Mellicensis cap. 26. SermoVcrcellensis,

Bignrt^ana Parisiensi,
iribuitur,

A.

1580, Isidoro

nem
iiis.

m

natali S. JEmiliani, episcopi

hoc

titulo

auctorem

habet

Gennadium

in tal)ulario Ecclesiae Vercellensis vidit Jo.

Ste-

Massiliensem. Isidorus in fidc Catholica laudatur ab

phanus Ferrerius.
diclinfe

.Enca Paris. contra Gra^cos

quo supra
7.

n. 19.

Ex

llbro

sed intelligii libros de primo Senienliarum cap.
;

Sanctorum trium episcoporum, Religionis Beneluminum, Isidori Hisp., Ildephonsi Toletani
R. E. cardinalis episc. Hosiiensis Yila
illustratse.

10 et 38 seq.,petitusliberf/g Conversis ad

Mona-

et Gregorii

et

chos,
II,

quem

velul ineditum vulgavil Canisius tom.V,
II, ii, edit,

acliones

scholiis

Accesserunt opuscu'a

Anliq.

Lecl., p. 305 (tom.

nova? p.

quaidam ejusdem
4",

Isidori antea

non

edila,

Rom. 1616,
:

153), ul Constantino Cajelano observatum.

curanie Constaniino Cajetano, Syracusano

ni-

23. EpistoUe sex p. 486, duse ad Braulionem, ar-

mirum

Sernto brevis in die yativitatis Domini, alius

chidiaconum una, altera jam episcopum,

tertia

ad

de sanctis Angelis. Fragmenta

commentariorum

in

Helladium aliosque episcopos, quarla ad Claudium
sexta ad
et in

Regulam
toni. I, p.

S.

Benedicti, dequibus vide Nic.

Antonium
n.

ducem, quinla ad Redempium archidiaconum et Eugenium episcopum Toletanum. Exstanl
,

268.

De conversis ad Monachos, supra
Co«/"(?ssto,
II

3.

Oratio swe

quam iterum
S.
p.

edidit Jo. Ta-

Aclis Sanctor.

t.

I,

April. p. 343 seq.

Ex

his

maius Salazar tom.

Martyrologii Hispani.

quintam de usu panis azymi
suspectam habent
viri

in Occidenlali Ecclesia,

Hymnus duplex
Actis
cipit
:

in
I,

laudcm
Febr. v,

Acjathoe exstat in

doclissimi.

Vide

Psic.

Anto-

Sanctor. tom.

596.

Unus

in-

nium

t.

I,

p. 264.
I,

Quartam sextamque

rcfuiat

OuSym-

Adesto plebs fidissima. Alter -.Festuminsigne

dinus tom.

p.

1592 seq. Dallseus

III, ii,

decultibus

prodiit.

Laliuor. religiosis p. 296.

W.

E. Tentzelius de

Explanatio Danielis prophetge, et de Susanna ms.
in Bibl. Leidensi.

bolo Athanas. p. 53 seq.

Vide Calalogum

p. 329.

Commen-

Begula Monachorum capita XXIII, ad Coenobitas Honorianenses, p. 490. Eadem quie in Codice
24.

Rcgularum Holsteniano Rom. 1661, 4°, p. 118, et Paris. 1663, 4". Caput ultimum, Sententia de Regula devotarum, in Edmundi Marlene tom. IX Monumentorum velerum p. 160. 2'6.De Conflictu Vitiorum et Virtutum liber p.497,
qui alieno loco lectus inter opera S. Ambrosii,
guslini, Leonis

Q

canticorum qui legitur inter Gregorii M.Opera, Isidoro in quibusdam Codd.tribuilur. Liher de Ordine creaturarum, ad Braulium cpiscopum
larius in Cantica

urbis

Romse

(Csesaraugustae) editus a Dacherio
(cdit.

t.

I.

Spicileg. p. 268

bovk tom.

I,

p.

225).

Vide

Xic.

Antonium tom. I,p. 266, ubi disquirii quomodo Romte potuerit nomine Cajsaraugusta venire.
Liber de Miraculis Christi, Nic. Antonius
p.

AuI,

267,

Magni. Yide Nic. Antonium tom.
1596.

ex Monastico Anglicano p. 223.

p. 265, qui malit tribuere

Ambrosio Autperto, quod
I,

Dc

S.

Trinitafe.,

Trithem.
id.

Oudiuo etiam placet lom.

p.

De corpore

ct

sanguine Domini,

Notse vivorum doctorum in Isidori opera per Joan-

nem Grialum
Isidori

collectie et

aucl* p. 523, 618.
p. 618,631.

26. Liber Glossarum ex variis glossariis, quae sub

De institutionejcjunii Quadragesimalis fragmentum edere promisit Boxhornius notis ad Clodium Albinum Spartiani. Sed forta.sse idem fuit cum lib. i,
cap. 36, de Officiis Ecclesiast.

nomine circumferuntur coUeclus
ct

Prodiere

cum

glossisGneco-Iatinis Philoxeni el

Departibus Orationis^ Ms.

in Bibl. Caroli

de Mont-

65
chal
libri
;

TESTlMOiNlA DE
forlasse non diversuiu a capilibus

S.

ISIDORO HISPALENSI.

66
editi

quibusdam

A nempe V

ultra

numerum quem

pra;ferunt.

Id

primi Originum. Similiter de Numeris quod

Braulioni

memoraiur ex

libro lertio, et de Hceresibus

vero discrimen non inde provenit, quod addita sint quiedam supra edita, sed ex diversa lantummodo

ex libro octavo. Eliam librum de Nominibus Legis et Evangeliorum et librum de Mysteriis Salvatoris
puto latere in num. 13, 14, lo.

disponendi operis laiione.

Iia

crgo distribuitur. Qualibri
lib.

tuor priores libri sunt ut in editis excepto quod
IV,

cap.

13,

de

initio

medicina^ deest. In
Isidori,

v
in

LibrumProphetiarumlsidoT\,pse'ddo-Lmlprand\iSf
p. 486,

varial nonnihil

Chronicon

quod

incipit

adversariorum

ait se vidisse

scriptum lingua

hoc codice

:

Latina, Gothica; vulgari Hispana el Arabica.

usque ad cap. 26,

Ordinem Temporum, Reliqui dein libri lib. xviii pari passu cum ediiis
in

Lucas Tudensis

in

Vita cap.

5,

p.

340, nescio

procedunt, sed initium capitis 27 in editis est
dice initium libri xix.
editis est ibi liber
lib. xviii.

co-

quod ejus Alphabetum Papice Judicum'^ memorat, et alphabetum verbalium, Theologicarum distinctioiium, alphabetum librorum, orationis. De oratione Synodali in synodo Hispalensi A. 636,
paulo ante obitum habita, in qua Arii haeresin et

Tum

caput 20 hb. xviii in
incipit
libri

xx. Liber xxi

a

cap.

52

Liber ixii est caput 60
lib.

xviii. Li-

ber xxiii exorditur a cap. 7
cap. 20
libri

xix. Liber xxiv a

xix. Denique totus liber

xxv

libro

xx

Acephalitarum superstitionem condemnavit, nienlio-

B editorum

cohseret.

Additamenta

illa,

quie in

ediio

nem

facit

Braulio, et scriptor Viiae cap. 9, tom.

I

Parisiensi 1601, p. 269,

seorsum danlur hic eliam,
etc.

Act. Sanciorum April. p. 347.

sed non omnia comparenlad marginem descripla, ut

Missaleel Brcviarium Hispanicis Ecclesiis pra-scri-

talcntum, elc, mina, elc, obolus, etc, siclus,

plum ab

Isidoro

non

satis constat,

atque dubitant

Sunt vero ha^c additilia alterius

et

paulo recentioris

viri eruditi

Liturgiam Mox^arabicam sive Mixtarubireferrc. Confer

cam ad Tsidorum auclorem
Tenszelium de
etiam
Paris.
ritu

W.

E.

Leclionum sacrarum § 54. Legum
a

Wisigothicarum libros XII,
1579, foL, et in Frid.

Petro Pilhoeo,

manus, quam reliqua omnia. Variantes qusedam occurrunt non contemneiida', quas lamen ego majori diligentia annoiare ex temporis angustia prohibitus sum. Unum hoc tantummodo non neglexi. Quo loco
ineditolib. xix,cap. 19, legitur Canterium, Gallaia,

Lindenbrogii Codice

Legum

anliquarum, alque in tomo tertio Hispania^
editos,

Gavia;
libri

ibi est

Cauferia Lingulina. Denique in fine
ctelera

illuslralce

post Isidorum

denmm

coliectos

eadem ac

manu
isic)

versus

isli

leguntur

:

docent. Confer Nic.

Antonium tom. I, p. 269, 270. De Collectione Canonum, ConcHiorum eiEpistolaDecretalium adhuc ut ferunt inedita, cerle diiila

rum

versa ab

Isidori

Mercaloris, vide qua) notavi

U

lom. XI Bibl. Grasca; p. 13 seq. et 66, et Nic.

Anli-

vomore prosciadere terras calamus sulcare novales. lUe etiam tostas congaudet cernere messes, Sic et ego finem lecto concludere versum [sic).
Eit mihi arundineus
[sic)

Ut est labov agricolis

tonium tom.

I,

p.

270 seq.
in plures

Interciderunt

commentarii allegorici
et

Libros de

officiis

nactus

sum

in altero

ms. codice

bros Vet. Test.
n. 14.

litterales

universi.

Vide supra

Lucensi, sseculo viii scripto, atque in

iilo

posirema

duo
a^^quis

illa

capita desiderari animadverti, qufe et in Hit-

Veniam peto ab

lectoribus,

si

eorum sub

torpii editione

desunt
et

;

sicut

et ibi

pariter iisdem

OCuUs hic reprsesentem omnium quotquot unquam audierim vel legerim, vetustissimum codicem Ety-

verbis,

quibus

ediius Hitlorpianus

tolum opus
col-

concluditur.

mologiarum
ptujn
^

S. Isidori,

quem

servat Bibliotheca Ma-

Denique praBtereundum haudquaquam duco
1741 virum
el.

latestarum Ca;senatensis, librum,
sasculo
vii.

quem
ille

credo

scri-

lectionem canonum Isidorianam evulgasse Romcean.

Goniinet vero

hbros

XXV,

Gajetanum Genni, qui

et

adductis in
Isidori

Pra^falione argumentis sincerum illuni

Hi-

An Patronymicorum?

spalensis felum esse demonstrat.

TESTIMONIA DE
tatio

S.

ISIDORO HISPALENSI
D
sapientia fuerit, ex ejus diversis studiis et elaboralis

Sancti Braulionis, Ccesaraugust. episcopi, Proino-

librorum D. Isidori.
Hispalensis Ecclesiaepi-

opusculis perfacile prudens lector intelligere poterit.

Isidorus vir egregius,

Denique de
isia

iis

qu« ad

notiiiam nostram venerunt,
libros Differentiarum duos,

scopus, Leandri
tloruit a

episcopi

successor

et

germanus,

commemoravi. Edidit

regis

;

tempore Maurilii imperatoris, et Reccaredi in quo quiddam sibi antiquitas vindicavit,

in

quibus subtili discrelione ea quse confuse usu

proferuntur sensu discrevit;

Proamiorum librum

imo nostrum tempus anliquitatis in eo scientiam imaginavit vir in omni loculionis genere formaius, ut imperito doctoque secundum quaiitatem sermonis
:

unum,

in

quo, quid quisque liber sanclEe contineat
in quo eorum gesta, dimortem eorum, atque sepulturam brevitate subnotavit; ad germanum suum

Scripturae, brevi subnoiatione distinxit; de Orlu et

Obilu Patrum librum unum,
gnitatem quoque, et
sentenliali

existeret

aptus,

congrua vero opporlunitate
clarus.

loci in-

comparabili

eloquentia

Jani

vero

quantus

67

TESTIMONIA DE

S.

ISIDORO HISPALENSI.

68
doclrina praestanlior cunctis,

Fulgentium,episcopumAstigitaDum,OfficiorumIibros
duos, in quibus originem Officiorum, curunumquod-

A

Chintilani

regis, sana

et copiosior

operibus charitatis.

que
sine

in Ecclesia

Dei agatur, interprete suo slylo non
auctorilale
elicifit;

Ex

sancti Ildephonsi, Toletani episcopi, libro de Viris Illustribus.

Majorum

Synonymorum
Isidorus post
provincia^

libros duos, quibus ad Consolationem animse, et ad

Leandrum fralrem
cathedram
:

Hispalensis sedis
vir

Spem

percipiendas venisp, intercedente ralionis exhor;

Bethica'

tenuii;
tanlge

decore

de Nalura Rerum ad Sisebulum regem librum ununi, in quo tam de Ecclesiasticorum Doctorurft quam etiam de Philosophorum indagine
tilione, erexil

simul

el

ingenio poUens

nam

jucunditatis

affluentem copiam in eloquendo promeruit, ul ubertas

obscnra qusedam de elementis absolvit; de Numeris
librum unum,
in

dientes, ex

admiranda dicendi ex eo in stuporem verteret auquo audita bis, qui audisset non nid

quo Arilhmeticam proplcr Numeros
et

repetita sa^pius

commendaret.
id

Scripsit Opera, el exiel

Ecclesiaslicis Scripturis insertos ex parte tetigit disci-

mia, el

non parva,
;

est

librum de Ortu

Obilu

plinam; de Nominibus Legis

Evangeliorum librum
in

Patruni

librum Lamentationis,

quem
;

ipse

Synony-

unum,

in

quo ostendit quid memorala? personcf myde Hseresibus librum unum,
brevitate
tres,

morum

vocavit; libellos

duos ad Florentinam soro-

sterialiler significent;

quo Majorum secutus exempla,
diffusa collegit
;

qua potuit,
quos
flo-

Sententiarum libros

ribus ex libris papae Gregorii Moralibus decoravit

rem contra nequitiam Judseorum librum de Nalura B Rerum ad Sisebutum principeni librum Differentia rum; librum Sententiarum. CoIIegit eliam dediversis auctoribus, quod ipse cognominat, Secretorum Ex;

Chronicorum,

a principio

Mundi usque ad tempus
;

positiones Sacramentorum, quibus in

unum

congeslis,

suum, librum unum nimia brevitale collectum contra Judseos, postulantc Florentina germana sua proposilo virgine, libros duos in quibus omnia quae Fides
Calholicacredit, exLegis et Prophelarum testimoniis

idem

liber dicitur

Quctstionum. Scripsit quoque in

ullimo ad petilionem Braulionis Caesarauguslani episcopi librum Etymologiarum,

quem cum

mullis annis

conareiur perficere, in ejus opere diem extremum
visus est conclusisse. Floruit lemporibus Reccaredi,

approbavit
ista

;

de Viris Illustribus librum unum, cui nos
:

subjunximus
pro
Patria:'

Monastica3 Reguke librum
et

unum, Regno

Liuvanis, Witterici, Gundemari, Sisebutis, Suinthilani, ei

quem

usu

invalidorum animis decen-

Sisenandi

regum

:

annis fere quadraginia

lissime temperavit, de Origine Gotthorum, et

tenens pontificatus honorem, insignemque doclrina;

Suevorum,

et eliam Wandalorum Historia, librum unum; Quaestionum libros duos, quosqui legit, veterum iractatorum mullam supellccliiem recognoscit

sancta gloriam pariter et decorem.

Ex

Sigeherti Gemblacensis libro de Viris lUustribus.

Isidorus Junior, Hispalensis episcopus, multa scri-

Etymologiarum codicem nimia magnitudine, distin- C psit. Scripsit ad Braulionem episcopum viginti libros ctum ab eo titulis, non libris, qucm quia rogalu meo Etymologiarum. Scripsit librum Prooemiorum de lifecit, quamvis imperfectum ipse reliqucrit, ego in bris Veteris el Novi Testamenti, quos in Canonem
viginti libros divisi
;

quod opus omnimodo philoso-

recepit Ecclesia
ciis,

catholica;
;

de

Ecclesiaslicis

Offi-

phicC conveniens quisquis crebra medilatione perlegerit,

ad

Fulgentium
in

de Ortu, Vita et Obitu sanctoScriplura laudibus efferuntur

non ignotus divinarum humanarumque rerum
redundans diversarum artium

rum Palrum, qui

scientia merito erit. Ibi

ad Orosium, librum de Significationibus

Nominum

;

elegantia, ubi quaicunque fere sciri debentur, reslricta collegit. Sunt et alia ejus viri multa opuscula, et

ad Sisebutum, librum de Natura Rerum. Scripsit et
librum de Differentiis Verborum; librum deProprietate

inEcclesiaDei multo

cum ornamentoinscripta. Qucm
tempori-

Rerum; librum Sermonum; librum
Scripsit
:

Ecclesiasti-

Deus post
bus

toi defecius Hispaniae novissimis

corum Dogmatum.
tur dua- personcP

Synonyma, ubi inducunaltera ra-

suscitans

(credo

ad

restauranda
rusticitate

antiquorum
veterasce-

una hominis plangentis,

monumenta, ne usquequaque
remus), quasi

tionis admonentis. Scripsit et

Lamentum

Poenitenlis,

quamdam apposuit desiinam. Cui non immerito illud philosophicum a nobis aptatur Nos,
:

distinctum alphabeto, addita oratione.
Conflictu Virtutum et Vitiorum librum

Scripsit

de
de

unum

;

inquit

,

in noslra

urbe peregrinantes errantesque
tui
libri,

Q

Mysteriis Salvatoris librum

unum. Totum Vetus Te-

tanquam hospitcs,
runt
:

quasi

domum

reduxe-

stamentum simpliciter exponendo percurrit. Scripsit
et

ul possimus aliquando

qui et ubi

essemus

aUa sa-culari
nihil

lilteraturae competenlia, qua-

com-

agnoscere.

Tu

setatem patriae, tu descripliones temsac^

memorare
Visum

ad nos.

porum,

tu

sacrorum jura, tu

rdotum, lu dome-

Obitus beati Isidori a Redempto Clerico recensitus.
est

sticam publicamque disciplinam, tu sedium, regio-

mihi, ut lua; sanctitati breviter expo-

num, locorum, tu omniumdivinarum humanarumque rerum nomina, genera, officia, causas apernisti. Quo
vero tlumine eloquentiae, et quot jaculis divinarum Scripturarum, seu Patrum testimoniis Acepbalitarum
hseresim confoderit, synodalia gesla coram eo Hispali acta declarant. In quJl contra
fatae hteresis antistitem

nerem, quaiiter bonae recordationis dominus mcus
Isidorus Hispalensis Ecclesi;e metropolitanus episco-

pus pcenitentiam acceperit, suamque confessionem
erga Deuin, vel homines habuit; vel

quomodo de
praenotationis

hoc sa^culo ad coelum migrarit,
meae
stylo, tuae

fideli

Gregorium

pra^-

dilectioni notescerem.

Quae res

me
ex

eam

asseruit veritatem. Obiit

primum compulit pro hac
amoro
in

solliciiudine,

quam

ternporibus Heraclii imperaloris, et Ghristianissimi

eum

offertis,

vestrae

charilati

gratias

69

AD ETYMOLOGIARUM LIBROS ADMONITIO.
A
te

70

agere; deinde, qiiiaverasupprimere nequeo, etquod

de eo, pauca de multis colligpre potui,
dicere cogor.

orante,
sorte,

conspectu tuo, quanlo magis ego homo, qui bibi, quasi aqua?, iniquitatem, et sumpsi, ul colostra,

Dum

finem suum, nescio qua

peccalum. His igitur consummatis, corpus

et

san-

jam

prospiceret, et fatigatum corpus a'gritudine assubtiliter

guinem Domini cum profundo gemilu

cordis, indipontificibus.

sidua

anim* natura

prajvideret,

tantam

gnum
clero

se

judicans, ab

ipsis

sn.scepil
et

eleemosynam quolidianis diebus per sex pene menses, seu amplius, plusquam erat solitus pauperLbus ab 60 esl erogata, ut oriente sole usque in vesperum multis illis in accipiendam maneret substantiam. Post ha^c vulnere
febris
in

Deinde eorumdem
erant,

de civium cunctarumque plebium veniam
:

sacerdotum,

quicunque

precabatur, dicens

Deprecor vos, sanctissimi Do-

mini mei
clericorum

sacerdotes, sanctamque congregationem
et

percussus

est,

ila

ut

dum

populi, ut pro

me

inielici

et

pleno

corpore convalesceret, el cibum rejicerct
stomachus.

debilitatus

Ad

poenitentiam
sciiicet

convaluii,
et

atque suos coepiscopos,

Joannem
adesse

tium beatissimos,

mox

fecit

AparprKsentes. El

dum

a cellula sua ad basilicam sancti Vinceniii mar-

omni sordc pcccati ad Dominum vestra porrigatur ul qui meo merilo Dei non sum dignus imoralio peirare clemenliam, intcrcessu vestro merear consequi meorum veniam delictorum. Dimitlite mihi obsecro, indigno, quod in unumqnemque commisi
:

cuncta agmina pauperum clericorum, religiosorum omnium, cunctarumque hujus
lyris adduceretur,
civitalis

B veslrum
si

:

si

pie charitatis consortio,

quem contempsi odio, si quem
irascendo
:

si

quem

rejeci im-

niaculavi consilio,

plebium cum vocibus
si

et

magno

ululatu

eum

quem
et

laesi

dimiilile

nunc

petenli,

susceperunt, ul
ctus, solverelur
lus.
taris

ferreum possideret quispiam pein lacrymas, et

imo

pceoitenti. Et

dum una
el

mox

lanientum lo-

indulgentiam postulassent,

voce omnes pro eo uuicuique debiti sua
Sanctissimi

Et duni

in prfedicti

martyris basilicam juxla al-

vincula, vel chirographa condonassent, circumstantes

cancellum in medio poneretur choro, mulielurbas longius slare prieccpit, ut in

iterum admonuit, dicens
et

:

Domini

rum
circa

accipiendo

mei episcopi,
ut
tes

ipse poenitentiam,

virorum taotura, non illarum,

omnes qui adsunt, rogo et obsecro charitatem invicem vobis exhibeatis, non rcdden-

eum

cerneretur prajsentia. Et

dum
altero

a prsediclis

malum pro malo, nec

veliiis

esse susurro in po-

sacerdotibus
mitii

ab

uno
est,

cilicio,

ab

super

se

pulo,
niat,

exponere cinerem, expandens
ita

manum
dum

ad

non inveniat in vobis hostis antiquus quod punon reperiat a vobis relictum lupus rapax
auferat, sed potius ereptam ab

ccelum,

exorsus
et

dicens

:

Tu Deus,

qui nosti pe;

quem

ore lupi

ovem

corda hominum,
ctus perculeret

Publicano longe posito,

pastor suis

humeris

congaudens
et

reportet ad hanc

qui

suum, dimitti peccata dignatus es Lazarum dormientem de monumento post resopatriarchae
in

caulam. Igitur post hanc confessionem, vel oratio-

C nem,

residuam egcnis

pauperibus

mox

dari jussit
sla-

lutionem carnis die quarta dignalus es resuscitare,
et
sti;

pecuniam. Cui tamen
tim, dimisso

fideli sit

dubium, ul non

Abrahfe
suscipe

sinus

eum

recipere

voluiet

omni

facinore, associarelur socieiatibus

hac hora confessionem
contraxi,

meam,
ab

angelorum? Interea se ab omnibus
dicens
:

osculari studuit,
qu;Tp in

peccata,

qute
:

innumerabiliter

oculis

Si ex

toto

corde dimiseritis ca

vos

non reminiscaris mala mea, et juventutis delicla ne memineris. Tu, Domine, nonposuisti poenitenliam juslis, qui non peccaverunt tibi; sed mihi
differ tuis

adversa vel

usque haclenus intuli, dimittet vobis Creator Omnipotens omnia delicta vestra; ila ut sacri fontis unda, quam hodie devolus est popuprava
lus percepturu«, sit vobis
in

peccatori, qui peccavi super

numerum

arena; maris.

remissionem peccato-

Non inveniat in me hostis aqtiquus, quod puniat. Tu scis, quia postquam infelix ad onus istud, potius

rum,

hoc osculum inler me ct vos maneat in testimonium fulurorum. Completis his onmibus, ad
et

quam ad honorem,

in

hanc sanctam Ecclesiam
sinivi
;

cellulam reductus esl, el post diem confessionis vel
pocnitenliye

indigne perveni, peccare

nunquam
viis

sed ut ini:

quartum pastoraiem jugiter curam,
in

et

fi-

que agerem, laboravi. Et quia

tu dixisti

In qua-

nem suum consummavit

pace.

Amen. Sub

die

cunque hora peccator
iniquitales suas

a

suis reverterit,
:

omnes

pridie Kalend. April., luna xix, a;ra dclxxiv.

traderes oblivioni

hujus prsecepti

Ex
catholicae

concUio Toletano

viii, cap. 2.

Clamo utique cum spe et fiducia ad le, cujus ccelos aspicere non sum dignus pra' multi ludine peccatorum, quae conversantur in me. Adesto et suscipe orationem meam, et mihi peccatori dona

memor sum

lui.

Nostri quoque sa^culi

doclor egregius, Ecclesiai

poslremus, doctrina'

novissimum decus, pra^cedentibus a?lale comparatione non infimus, et
est) in

(quod majus

sseculorum fine doctissimus, at-

veniam postulatam. Quod

si cceli

non sunt mundi

in

que cum reverenlia nominandus, Isidorus.

J.

GRIALIS AD ETYM0L0GIARU3I LIBROS ADMONITIO.

Origines verborum qui tradunt, sive se intra grammaticorum fines conlineant, sive philosophandi studio evagentur, sive ulrumquc ( quod sancius Isidorus fecit) sequantur ; periculosae tractant pienum opus perstudiosos fuisse e Giceronc novialese. Id quod non modo Plato, et Varro, Stoicique ( quos liujus rcL mus), sed gravissimi quique e nostris nimium experti sunt. Neque tamen jpsorum culpa, sed eorum asseculi. Cujus rei caput illud esl prsecipuum, quod cum vilio, qui quid illi spectarint, noa sunt satis
latius

11

AD ETVMOLOGIARUM LIBROS
:

ADMOiNITlO.

72

uniuscujusque verbi ( ul ait Varro ) naiurse sint duae, a qua re, et in qua re vocabulum sit impojitum, priorem illam rationem ingressis, huicque disciilludque spectare grammatici, hoc magis sit philosophi plinee ( quie 'ETuixoAOY-.y.f, dicitur ) insistentibus mulli difficiles se et rnorosos identidem exliibent; dum ad svllabas et littcras oinnia revocantes, si quid paululum deerrarit, id ut dissimulent, imperare sibi non possunl. At qui alterum genus ( quod rspt 'jr,;j.or.'.vo[j.Evwv idem Varro nomirjal ) sibi proponunt; dum rebus ipsis edocendis, alque oculis subjiciendis intenti, occasionem tantum in vocibus captant, neque lam verbis, quam rebus iucem inferre student; ii vero, dum parum grammaticos videri se negligunt, in minus eruditocum sint niaxima ex parte illis ipsis, qui artem hanc unam profitentur, ea in rum opinionem incurrunt ipsa longe solertiores, modo animum ad eam rationem adhibeant, quam serio se nosse dissimulant. Quis enim credat, quse res minutissimis grammaiicis obviae sint, eas doctrinarum omnium parenles, ac reperlores usque adeo fugisse, ut se dcridendos levissimis hominibus tam ssepe propinarint? An erit, qui Ciceroni lumullum limorem multum, Sulpitio lestamentum mentis testalionem, Tertulliano limum liquorem opimum fuisse, persuasum habeat? Aut qui Sylvestrum, et Romana; synodi Patres Curiam a cruore diciam existimasse arbitrelur? Nam ex Platone, Varrone, Hieronymo exempla congerere superfluum. Cum duo priores jam olim ea de re vulgo male audiant Hieronymus vero culpam hanc ( si modo culpa esl ) ila agnoscat, ut sibi ipsc ignoscat; neque enim aliter loties illam in se admitteret, Gra;cis, et Latinis nominibus Hebraicas notaliones (ul ipsius ular verbo) lam violenterassignans. Lusisse, inquies, gravissimos viros? Non nego. Illud aio assecutos, ut cum lusisse existimari voluerint, turpiter labi minus prudentibushominibus videanlur. Sed rursus eos, sive lusus, sive ineptias appellent;noncarere fructu el utilitaie dico. Nam, quin res, aut involutas explicent, aut obscuras in apertum producant, aut quie noif«, manifestaeque sint, acrius, ut sensus irritent, faciant, a-quus harum rerum ai^stimator negabit nemo. Mantum ( quod indumentum Hispanicum dicit esse Suidas ) Isidorus, quod manus tegat tantum, nominatum vult. Qua notalione profusiore nos ea vesle nunc uti osiendit, utpote quae non m°anus solum, sed pedes quoque jam teget. Loricam noveral e Servio suo ( neque enim librum alium tam legendo triverat ) legmen esse de loro faclum. Loris carentem dixisse maluil; ut a lorica, quse jam olim exolevisset ad circulis eonseriam ferreis Lectoris animum oculosque converterel. Sexcenta sunt hujusmodi. De definitionibus qui scripsere, cum unam, quH.' rei naturam proxime attingat, verfe definitionis nomine dignentur, tamen reliquas ita non fastidiunt, ut earum plurima genera sedulo conquirant nam quindecim, aut iis etiam plura Victorinus et Boethius prodidere ; notalionum, qute vevborum euodaliones, descriplionesque sunt, concepliones varias, cur tantopere aversentur, causam quam afferant ? Nisi iorte, id se indignari, quod aberrationes hujusmodi in verborum, si quferas quam in rerum lusu magis appareant. At minori apparent cum periculo, non minori interdum cum fructu. Ul si qua in re, in liac plane verum sit, quod ait Flaccus Ridiculum acri, fortius et melius roagnas pierumque secat res. Sed ad Isidorum redeamus. Qui cum omne scriptorum genusdiligentissimepervolularet : oplimum ratus, si parum eruditi saiculi hominibus brevem, facilemque viam ad disciplinas omnes apenret : utsimul, etrerum, et verborum notitiam traderet, quaque liceret, in ipsis vocibus hcerere omnia osienderet; nihil aptius visum, quam si vocum enucleandis notionibus, et proprius earum usus ostenderetur, et rerum iisdem subjectarum, audito sono, obversaretur ante oculos, maneretque veluti spectrum quoddam, aique simulacrum. Quod cum faceret, plurimas quidem sive origines, sive explicaiiones e veteribus scriptoribus desumpsit; sed neque verilus est ipse illorum exemplo ( quod bonum sibi esset, atque commodum ) novas quoque proferre, consimilique ludo ludere. Eorum, inquam, exemplo, quorum aemulari exoptavit negligentiam, non admodum curans levium criiicorum obscuram diligenliam. Qui, si quid in eo carperent,
: :
( : :

attendissent, minus Sfppe, minusque audacter in illum sa^virent. Ridiculi enim plane ipsi sunt, cum ea n)ultoties rident, quae illorum, quos ipsi venerantur, quosque hic nostcr auclores habuit, bona ex parte fuisse reperiunlur. Quos spero fore jam a^quiores, cum multa, qua^ quasi Isidoriana, cachinno excipiebant, vetu stioribus auctoribus reddita videbunl. Quod si hoc opus, aul perfecisset D. Isidorus, aut non damnisauxissent non diffideremus fortasse omni illum propemodum culpa liberare. Testatur enim ex maximis lectores aliorum autem viiia praestare nolle se, diserte ipse profitetur. veleris lectionis recordatione collectum
: :

Nunc

vero, cum auctoris summa abfuerit manus, interpolaritque haec, et digesserit r ut quibusdam videtur ) Braulio; lectores, quod in hoc volumine saiis magnam, satisque lauiam librorum supelleclilem perid tempus sibi esse ducerenl, quidquid aliunde possent, huc congererent; librarii, quidquid illitum chartarum margini cernerenl, pro se quisque certatim in contexium infenent; cujus audaciae ( an impieiatis potius dicam ? ) tam multis aliorum delictis ad Isidori invidiam abuti? Sed ut quid in eo reprehendant, videamus, accusalionis capila proposuisse iuerit operaB preiium. Vocibus ( inquiunt) Latinis Grsecas, Grsecis Latinas origines iribuil. Qu£e priora sunt, e posierioribus oriri vult. Orlographice rationem nullam ducit. Quae verborum productiones sunt, in stirpibus, et radicibus numerat. Pro certis originibus origines alias, qua^ significalio-

nibus subserviant, arbitrio suo supponit. Ad hanc opinor summam crimina omnia referri. Qua; nisi comniunia illi cum optimis aucloribus ostendero, non causam dico, quin, quod meritus est, ferat. Sed pluribus exemplis non ular quod indicalis locis, fficile sibi quisque ingentem. sylvam comporlare possit. Artem et oratorem Latinas esse voces ambigit nemo. At artem Donatus ipETf.v, oratorem apr,Tf(pa voluit esse Festus. Quam mulia eodem modo Varro ex iis etiam, qu;r in utroque agro ( ut ait ille )non serpunt? Qnid? Qui ex nostris Jesum :aoiv, Cephas /.cepaAfjv esse dixerunt, quorum numinum cerias oiigines et interpreiationes ex Evangelio noverant? At qui viri? Quatuor a figura quadrala deduxit Isidorus, cum quadraium e quatuor oriri rectum, simplexque videatur. Nonne jus codem modo a justitia traxit Ulpianus? Orthographiae ralionem nullam ducit. Quid? Qui hortum ab oriendo, aut hedcram ab edendo, aut ab haerendo diciam docei? At is est Festus Pompeius. Cui vero produciiones pro stirpibus non sint, ut Sulpitio
:

testamento, Aquillio in poslliminio; eorum, qui in hoc ludo se exercuerunt, arbitror omnino luisse neminem. Quid illis facias, qui de originum suppositionibus, quo significaliones magis appareant, qua?runtur? Nisi grammaticorum inter jubeas plorare cathedras? Nam cum sinistrum, quantum ad auguna attinet, et senatorem, quantum ad agendi facultatem, utrumque a sinendo Irahit Servius; nonne aliud veriloquium sciens, prudensque dissimulat? Quid ? Quod nonnunquam ita fieri res ipsa cogit. Germanuni negatesse Varro de eodem germine, scd de eadem genitrice manantem. Quid cum dignitati, vel honestaii serviunt, aut melius aliquid innuunt; quam voces prae se ferant? Ignorabat idem Varro, culinam, quam in postica domus parte fuisse dixerat, a postica animalis parte dictam? A colendo ignem duxisse maluit. Obscurum Isidoro fuerat, medicinam a medcndo oriri? A modo detlexii; ut ejus qualis usus esse deberel,
in

73

ETYMOLOGIARUM

LIB.

I.

us vir, ui opus longe

unussimum,

dum,

el

(

ut

ila

dixerim

)

exilitcr

ei { ui Uia lereDani lempora ) immeii^i laDoris, exigne aamoindicaret. llaque rerum plurimarum docirina refertcs Commcnlarios,

quasi nomitia fola conii.ierent, Etyinologiarum libros app?Ilari voluit, antcerte, cum longius progrcssus est, opus de quarumdam rorum oripine ad Braulionem mitlere se scribit. Qua prceicriptionc quid vcrecundius, aui modestius excogitari potuit? Ert;o id ille conseciUus est, ut postcri non quarumdam, sed omuium prope dixerirn ) rerum, ac verborum ab his libris liabere se cognilionem ad luvc usque tempora perpetuo ( agnoverint, et magna voce prtielicaV'. rint.

SANCTI ISIDORI
HISPALE.NSIS EPISCOPI

ETYMOLOGIARUM X
LI BRI

X.

*

|)rcefatxo.

Domino meo, et Dei servo, Braulioni episcopo, Isidorus. En tibi, sicut pollicitus sum, misi opus de origine quarumdam rerum, ex veteris lectionis recordatione collectum, alque ita in quibusdam iocis adnotalum, sicut exstat conscriptum stylo majoruni.

LIBER PRIMUS,
DE GRAMMATICA.

CAPUT PRIMUM.
De disciplina
1. ^ Disciplina

« ma, grammatica, id
accepit; unde

est,

loquendi peritia. Secund?,

et

arte.

rhetorica, qufe propter nitoremet
sua?

copiam eloquentite
necessaria
logica,
falsis.

a discendo

nomen

maxime

in

civilibus quseslionibiis

et scientia dici potest.

Nam

scire dietum a disccre,

existimatur.

Tertia,

dialectica

cognomento

quia nenio nostrum
disciplina,
"^

scit, nisi

qui discit. Aliter dicta

qua^ disputaiionibus subtilissimis vera secernit a
2.

quia discitur plena.
est,
Alii
cltzo
<^

Quarta, aritlimetica, qua? continet'

numerorum

^

2.

Ars vero dicta
consistat.
^

quod

artis

praeceptis

causas, et divisiones. Quinta, musica, qua^ in carminilius cantibusque consistit.

regulisquc

dicunt a Gra?cis

hoc

tractum esse vocabulum
tute,
3.
*

t^; «p£T^?,id est, a vir-

Sexta,

3

Geometria;, qua^

s

mcnsuras dimensio-

quam

scientiam vocaverunt.
et

nesque complectitur. Septima, aslronomia, quae continet

Inter artem

discipUnam Plato et Aristo-

legem astrorum.

teles differentiam esse voluerunt,dicentes

artem esse
disciplinam

CAPUT
De
1.

III.

in

iis

quse se ct aliter habere possunt
iis

;

vero esse quse de
sunt.

agit quee aliter evenire

Nam

quando veris

disputationibus,

non posahquid

litteris

communibus.
arlis
littera>

Primordia grammaticas
''

communes
sequuntur,
artis

disseritur, disciplina erit;

quando

aliquid verisimile
arlis habebit.

existunt

quas

librarii

et calculatores

atque opinabile tractatur,

nomen
II.

quorum

disciplina

velut
et

qua?dam grammatica^
'

CAPUT
De septem
1. Disciplinae

B

infanlia est.
Littera^

Unde

eam Varro

litteralionem vocat.

liberalibus artibus.

autem sunt indices rerum,
vis est, ut

signa verbo-

liberalium artium scplem sunt. Pri-

rum, quibus tanta

nobis dicta absentium
distinguit

^ Disciplina a disc Verba sunt. D. Cap. I. August., Sohloq. cap. 2. ^'"^Quia disciiur plcn. Pleni vis in disciplina nulla est, nam plina productio est sola verbi. Sed, ut hujusmodi notationuni lusus etymologiarum vera, ac sinccra appellatione commcndari se minime postulant, ita qui ha-c statim quasi inepta aut inania prorsus fastidiose respuat, nimium ipse durus sit pra-lcr aequumciue et bonum. " Quod artis prceccpf. Artis pro arclis anliquos scripsisse con.slat. Nam Valerius Probus artus pro angusto, et arctiis pro mcmbris intlexione sola distinguit.Feslus: Artifices quod apfc opcra interse artcnt, qua ex causa etiam artes appellatce sunt. Alii dicunf. Donatus, in Andr.; et Serv.,inarNonnulla (inteni secundam Donali. Varro, lib. iv qml)nominain ufraque lingua kabcntradices, ut arhorcs c]U(ti in confinio nafce in iitrocjue agro serpunt.
^*
:

* Infcr arf. ct disc a scientia Arist.

Eodem moJo

artem

Cap.
al.,

II.

f

Numcrorum
Soli

causas.\\.&Go\.\nc\.VQc[(i,

casus.

sur,is tcrrce.

duo Tarraconenses habent mcnvox abest. Quod si non tam clymon, quam rem ipsam, qua; magis connnunis est, speites, non incommode illam rejicii^mus. Est (inquil) lib. II, c. 25, Gcomcfria mcnsura magnifuditris immobilis, afciuc forniarum, cum lib. iii,c. 10, veram nominis ratiouem reddidcrit. Quas librarii. hx\^.,]\h. ii de Ord., C.vp. III. Ergo cap. 12, cum do litleris egisset, ha-c subdit
s

Mensuras.

A

reliquis ea

''

:

iitilifas
est.

numcrandi magna nccessifate animadvcrsa
illa librario-

Quibus duabus rcpcrtis nata est
et

rum
'

calculonum profcssio, velut cjucedam gram:

maticce infantia, cjuam \arro litterationem vocat. Sigjia verb. liieron,, de Notis, cpidt34 et lin-

Patrol. LXXXII.

75
sine vocc loquantur.

S. ISIDORI IIISPALENSIS

EPISCOPI

76

Verba

=>

enim per oeulos, non
^

I

6.

Hinc est quod et Phceniceo colore librorum

per aures, introducunt.
2.

capita scribunfur,
est

5

quia ab ipsis httera? inilium hafilius

Usus litterarum repertus

propter

memoriam
alligan-

buerunt.

'

Cadmus Agcnoris
"^,

Graecas htteras a
attulit
:

rerum. Nam, ne oblivione fugiant,
tur. In tanta

litteris

Phoenice in Grseciam septemdecim primus
a, 6, Y, 0, £,
t,

enim rerum varietale, nec disci audiendo poterant omnia, nec memoria contineri. 3. b LiLterfe autem dictai', quasi legiterte, quod iter legentibus pra^stent, vel quod in legendo iterentur.
4. Lillerce Latinse et Gra-Cie

X, X,

u.,

V, o,

iz,

p, a, t, 9.
:

JHis Pa-

lamedes Trojano bello tres adjecit t), y, &). ^ Post quem Simonides Melicus tres alias adjecit :0, Y, 2.
7.
vitffi

ab Hcbra^is videnlur

'Vlitteram Pythagoras Samius ad exemplum humanne primus formavit; cujus virgula subte-

exortce. 4'"

Apud

deinde ex

simili enuntiatione

est «/;j/irt;idem
sirnili

enim prius dictum est aleph; apud Grsecos traclum apud Latmos a. Translator enim ex
illos

rior

primam setatem

significat;

incertam quippe ct

quae adliuc se nec

vitiis

nec virtutibus dedit. Bivium
;

autcm, quod superest, ab adolescentia incipit cujus
dextera pars ardua est, sed ad beatam vitam
ten-

sono alterius lingu» litteram conclidit ut nosse possimus, linguam Hebraicam omnium linguarum el
litterarum esse mairem. Sed Hebr^i viginii duobus

dens; sinistra

facilior, sic

sed ad labem, interitumque
Persius ait
:

deducens. De qua

elementis litlerarum secundum Veteris Testamenti C libros utuntur; Graeci vero viginti quatuor; Latini,
inter

utramque linguam progredientes,

viginti tria

elementa iiabent.
* per 5. ^ Hebrfeorum litteras a Lege co^pisse Moysen, Syrorum autem et ChaldK^orum per Abraham. ' Unde cum Hebrtcis, et numero, et sono concordant, solis cliaracteribus discrepant. jEgy-

Et tibi qua; Samios deduxit httera ramos, Surgentem dextro monstravit limite caUcm. 8. Qninque aulem esse apud Graecos mysticas htteras. Prima Y, qute humanam vitam significat, de qua nunc diximus. Secunda 0, qute mortem significat.Nam judices eamdem lilteram theta apponebant ad eorum nomina quos supplicio afficiebant. Et dicitur theta iTib
Tou BavdtToUjid est,a Hior/g.Unde, ethabet

ptiorum

litleras Isis regina, s Inachi

filia,

de Grsecia

telum, id est, mortis signum.

permedium De qua quidam sic ait
!

veniens in .Egyptum, reperit, et yEgyptiis tradidit. ^ Apud ^Epyptios autem alias habuisse lilleras sagares
cerdotes dicunt, aliasvulgus; sacerdolalesIspac,vullilterarum usum primj 7:avor^[jLouc. Grcecarum
:

multum ante
9.

alias infelix litteru theta

Terlia™ rjfiguramdemonstransDominica^crucis:

Phoenices invenerunt, unde et Lucanus
Phcenices primi (famse
si

unde.GetHebraice siGXUMinterpretatur; dc qua dictum est, in Ezechielc, angelo Transi per mediam Jerusalem,et signa thau^in frontes virorum gemen:

creditur) ausi
figuris.

Wansuram rudibus vocem signare

r

et

tium et dolentium. ° Reliquas vero duas, summam, ultimam sibi vindicat Christus. Ipse enim princiPost quem Simonicles Melicus. Quatuor item a Simonide .Melico adjectas vull Plinius, e quo sunt h?ec:t, /,, '|, u. P. Ciiacon cum disseniire Isidorum a Phnio in numero viderel, et in Codicib. Gothicis
''-

guce celeritatcm prcecederciit signa verborum. Et signa ac furta verborum. epist. 47
:

^ Verba... introducunt. Absunt haec a quibusdam Goth. libris. bLitterceautem.quasi legiterce.Neqae hoclegiturin ulloGolb.cod. EsltamenapudPriscianumetSergium. Apud illos.,.Alepli. Lx lipipii. lib.de Ponderib. ^ Vt nosse...matrem.\evhd.snn\ Hier.ad Soph.j^S. * Hebrceorum litt. Ea lem traduntur cie invenior. Mtlerarnm septenariis quibusdam, quos Crinilus refert lib. xvn de Honesl. disciplin. ^ Unde cum Hebr. Ex Hieron. prolog. Galealo. g Inachi filia. Secutus cst Isidorus Augustinuin, xviii de Civit., cap. 3; Auguslinus Ovidium, .Melamorpli. I, quod eliam Gra-corum aUquos sensisse Suidas in colleclaneis testatur. 1» Apud /Egypt. Nihil necesse est Grrecarum litterarum monstra qua? in Gotliicis Codicibus visuntur huc prolerri. Satis csse debebit ex iis Antonium, Aug. Petrum Chaconem et Vulcanium eodcni modo conjecisse. Cum prai^serlim Herodoti verba. quse subscribam,ex lib. ii,dubitandinullum relinquant locum:
<=

partim miles
itemc[ue

**

tres, {)artim similiter tres re|)erisset,
et

apud Suidam

Eustaciiium Simonidem

ota To f,ou M£Af/.=pTrjv appellatum, existimabat legen-

dum SlMONIDES \ littera. E
'

.Mhlicertes.
Scr.,

Ma.

vi, in

iUud

:

latet arbore

opaca, etc.
doctissimi
crucis. Recle putant, propterca apud Latinos MissHcanonem ab hac liltera incipere. Hieron., ad Ezech., c.ix: Antic{uis Hebneorumlitteris, quibus hodie utuntur Snnnritani, extrema iliau littera crucis habet similitudinem.[\?t'C Hieronymus; quod non perinde apparet in Samaritanorum alphabeto, quod circumviri

™ T Figuram demonstrans dominicce

Q

tertur

Ambros.,

lib.

de Abrah.,

c.

2

:

Et

cum

tre-

AItj~~^'j<- ot^aatoiai Ypdfxaaai y_pwv-ai, y.at toc jxev a-jiwv

Upa.Ta
>

ot or,aoTty.a

-/.E/vEO-jat.

Vid.Clem. Aiex.aTpoaa..5,

centis decem et octo viris adeptus victoriam. Numeravit (i iquii) trecentos dccem et octo, ut scias non cjuantitatem numeri, sed mcritum electionisexpressum ; e i.s enim asci.^cit quos dicjnos numero fidelium judicavit, qui in Domini nostriJesu Cristi passionem crederent.Trecentos eniniTlittera Grceca significnt

Cadmus Agenoris. Phnius, lib. vii, c. 56. Sed neque cum Flinio, neque cum Gcorgio Cedreno satis
littcrarum assignaiione. tresr^,-/.. w. Maiime Scrvio, ^En.ii,6, 9, /. Plinius quoqueeasdem tres huic assignat, quartam addens, ?.

decemetoctoautem summamm exprimit Vocemipsam thau signim inlerprelatisunt LXX; crucem Ca.

convenit Isidoro in h
j

ic

His Palamedes adjecit

malus auctor, in Insiit. ling. Syriaca?. In frontesvirorum.lla. omninolegendumexGothicis,et ex LXX,qui l-?TarjLi-w-a. Vulgat.,super frontes. ° Reliquas vero duas. Ex Tertull. hb. de Monogam.
ninius, htaud
°
** Forte legendum pro Melicus : quidquid
:

Melic

tres, ita
est,

ut Melic.

sit

Hic deessevidetur verbum aliquodin modo personali. Quam eUipsim non semel usurpavit Isidorus,
*

sit,

sensus

Chaconem, qualatitare

ut legenti patebit. Edit.

tuor his vo''ibus elemcnla -oO fuisse suspicatum. edit.

Melicertes

77
pium,
ipse finis,

ETYMOLOGURUM
dicens
:

LIB.

L
dictte,

78

Eqo sum

alplia et

(a

:

con-

cuirentibus enim in se invicem alpha ad
devolvitur, et rursus

w usque
:

w ad

alplia rcplicatur
initii

ut os-

tenderetin se Dominus, et
et finis

decursumad fmem,

quia multi eis utuntur in communi, ut in scribendo et legendo. Liberales, quia eas tantum ilU noverunt qui libros conscribunt recteque loquendi dictandi^ue rationem jioveruut.
les.

Communes

iO.

decursum ad inilium. OmnesautemlitteraeapudGra^coset verbacom-

principabter
:

ponunt et numeros faciunt. Nam alpha littera apud eos vocaturinnumerisunum; ubi autem scribunt/?^fa,vocantur duo ;ubi scribunt gfawma, vocanturinnumeris
ipsorum
et sic
tria; ubi

Litterarum duplex modus est; dividuntur enim 8 in duas partes, in vocales et conso« vocales sunt quye direclo nanles hiatu faucium
3.

scribunt delfa, vocantur quatuor,

omnes
Latini
*>

11.

putant,

apud eos numeros babent. numeros ad lilteras non comsed 7 sola verba componunt.
liltera^

autem

^

uUa collisione varie emitluntur. Et dicttc vocales, quod per se vocem impleant, et per se syllabam faciant, nulla adlwiente consonantes. Consonantes sunt qure diverso motu linguai vel in:pressione labiorum eiiiciuntur. Et vocalcC consonantes, quia per se non sonant, sed junctis vocalibus consonant.
sine
4.

CAPUT
De
1.

IV.

Hse in duabus partibus dividunlur
'"

:

in semi-

litteris Latinis.

vocalibus, el in mutis.
Italis
--'

Semivocales

dicta^,

eo quod

Latinas litteras Carmentis
«.

nympha prima

n quiddam semis de vocalibus habeant
" vocab incipiunt,
et
-.

tradidit

Carmentis autem dicta, quia carminibus

desinunt in
>

Ab E quippe naturalem sonum
eis

futura canebat. Caeterum proprie vocata Nicostrata.
2, Litterse
*

Mutae autem dictEe, quia nisi subjectis sibi vocahbus

autem aut sunt

**

communes

aut libera-

nequaquam eiumpunt.
lib.

*>

Si
:

enim

extremum

adlitteras non computant. Dubitandum non fuit de hac leclione Gothicorum omnium Codicum, mirumque in ea lia^sisse viros eruditissimos. ^ Sedsola verba componunt. Poslliaicin piensque librissubdunturisia: Exceptis aliquibus,quce numeros figura demonstrant ut 1, pro uno;C, pro centum ; D, pro quingentis; L,pro quinquucjinta ; yi, pro mille; littera, quce et in [icjura cruV, pro quinque; et

Numeros

13 Meliores sunt (inquif) simpliciores et ad solam humilitatem legentium pertinentes. Eodem etiam pertinere videtur quod inlra, cap, 9, verba qua^dam grammaticurum esse dixit, alia rlietorum. Sic hodie
III

Summ. Bon.,c. communes litterce, quia
de

hit.pani loquiniur,

cum

lilteralos dicimLis,

nou

ilius

X

legendi scribendique periti sunt (quod aniiqui scire btteras appellabanl), sed eos potius qui majores
qui
disciplinas probe callent.

in numero decem demonstrat. Lx quibus tamen in Vel. Langobard. Garsiae Loaisa^ v. cl. et in Rom. Cod. tantuiH ha-c leguntur Excepto l, qme littera, quce et in figura crucem signiunum, et

cem

et

:

X

de Ordine., c. 12 esse, qui moderato varie hiatu, quasi enodati, ac sinipiices faucibus
<=

Vocalcs sunt. Aug.,

lib. ii

:

Animadvertit oris sonos alios

numero clecem demonstrat. Qua^ omnia aliena esse constat. Nostri enim libn, quin aucli sint ab aliquo qui notarum nullam prsetermiserit quae litterae specieni prseberel, haud dubium est. Primum, quia qufe nunc videntur, aut etiam liltera; jam sunt, e* sine controvcrsia blterie ohm non fuerunt, sed numerorum tanlum notce; facta^que sunt
ficat, et in

sine ulla collisione defhierent; alios diverso pressu, oris tenere tamen aliquem sonum; extremos autem, qui, nisi adjunctis sibi primis, erumpere non valerent; itaque fias litteras hoc ordine quo posifce

ex numerorum noiis luter?e, non contra ex lilteris not*. Deinde, quia qua? mille assignatur bttera, si ea est T, ut Gothici omnes bbri pra-lerunt, ea Latini
Latina nota et bnea imposita scribentium vitio conjunctis tluxisse, quod ijac quoque nota l Romani mille signiticabanl, idjue Isidorum ignorasse non fit verisimde. PraHerca cum paulo ante T tiguram Dominicse crucis demonslrare dixerit, nunc X soii id tnbuere, cum T quoque meminisset, non oportuit. Et T quidem tiguram crucis esse etiam Lucianus vult cum il in T inve:ii tacit. De X niliil (quodsciam) ab ullo Latinorum proditum.

nunquam sunt usi. Sed ipsum T Gothorum ex 1

cix, sive

61.

Scio

tamen

sunt Vocales, Semivocales et Mufas nominavit. ^ Semivocales, quod quiddam sonis de v. h. Ser^r., in Art. primam Donati Quod semis quiddam ha bea7it vocis. Idem elegantibus versibus expressit Terentianus. Nobis vero valde probatur lola in rePriscianus. Vocales dicunfur {inquil) quod per se voces pcrficiunf, vel sine quibus vox lifferalis proferri non pofesf. Semivocales appellafce, quod plenam vocem non habent, ut semideos. et semiviros dicimus, non qui dimidiam partem habent deorum, vel virorum, sed qui plene dei, vel viri non sunf. Mufce ad comparationem bene sonantum sunt dicfce, velut inlormis dicitur, non qui caret forma, sed qui male est formatus; sic mufce, non quod omnino carent voce, dicuntur, sed quod habenf parfem vocis exiguam.
:

Adde quod
tliicis

haec

eadem de

X

qua^ in

quibusdam Go-

.

°

Ab

e cjuippe vocali incip. Id a mutis ipsas dislin-

sequenti capite repetuntur, ab aliis atijue ab impressis omnibus libris absunt. Postremo neque id esset numeros ad lilteras computare. Id quod vidisse etiamvidetarquisquis hunc lucum tali accessione mullavil.Nonenimexcepit lUierasillas quod ad eas numeri computarentur, sed quod tigura numerosdemonsirarent. Alioqui quoniodo unus ad I, aut centum ad C, aut quinque ad V, aut decem ad X, aut ubaomnino ex iiic exceptis ad numeros computabilur ? C.\P. IV. Carmentis autcm. E Sorv., JEn. vtu.
<=

'

guit, quia (ut ait Priscianusl littera' plus
eis vocalis pra-ponitur,

sonant cuni
:

quam cum postpomtur

pra?-

ponitur auteni semivocahbus, postponilur mutis. Si enim eis exfrcnium vocalis dctraxeris sonum
''

*

Communes aut

liberales.

Hoc

est

:

littera^

dicun-

tum not* et signa vocum qua^ scribuntur el leguntur, tum res ipsa» et disciplma' qua» scriptura continenlur. Ita sequenti capitegrammalicam appollabit originem liheralium litterarum. Nam quocl artium eo loco quidam habent (^odices, inierpret.itio plane fuit litterarum : in plerisquc enim et vctustioribus litterarum legitur. Itemque lib. xiv, c. 4; et
tur

s. Male quosdam ha^c habuere verba; delenda, vel alio, id est ad seniivocales, transferenda censuerint. Si enim muta" (inquiunt) diclft', quia nisi subjectis vocalibus nequaquam erumpunt, quomodo ilhs detractis inclusum murmur sovix putuisse comnabit? Quibus ila responsum sit inodius loqui Isidorum; non enim editum aut prolalum, sed inclusum, ac ne sonum (luiriem, sedmurniur (lixit. (Juod autem sonabit addidit, aut voce destitutus est,qua melius quod volebat enunliaret; aut certe periculuin noii luit nc non salis quod vellet oslenderet, cum non prol uum sed mclusum miirmur id, quidquid est, appellasset. Esse autein id aliquid negari non potest, cuin paulo post dicat mutas a suo sono

inct.

litf.

m.

ita

ut, vel

:

79
:iium vocanscetraxeris

S.

ISIDORI HISPALENSTS EPISGOPI
9. Inter

80

iiiclusum nimnx- uiursonum, iiiuiusuui litterff' murniutte,

semivocales autem qusedam liquidae di-

mur

sonabit.

''

Vocales autem,etsemivocales,et

cuntur, quia

lO interdum
s

in unasyllaba postposilie

a vcleribus sona-, et scmisona-', el insonap dictae.
5. ^ Inter
«

ahis consonantibus

vocales autom apud gramaiaticos

i

et w,

duntur.

Ex quibus

duae

varias babent signiticationes.

et r, ut fracjor et

et a metro excluapud Latinos hquescunt, l Rehquifi et n apud flatus.

deficiunt, ^

'

m

O 6.
^

Nam modo

vocales,

modo

semivocales,

modo

Graecos liquescunt, ut Mnestheus.
10.

medife sunt. Vocales ideo sunt, quia solte posilge syllabas faciunl, et aliis consonantibus conjunguntur.

Decem

et

septem autem Latinis
J

htteris vetus

scriptura constabat.

Unde

et legitimse

nominantur,

Consonantes habentur ideo, quia interdum babent post se vocales in eisdem syllabis constitutas, ut
luno, vates, et babentur pro consonanlibus.
7, Mediae raliter solse

iha ^ ratione scihcet, vel
et in

quod ab

e vocali incipiunt,

mutum sonum

desinunt, ut sunt semivocales;

vel

quod

a suo sono incipiunt, et in vocalem e desi-

autem

idcirco dicuntur,

quoniam natuut illhis, unius.

nunt, ut sunt mutfe.
11.

medium sonum habent,

//autem litterapro sola aspiratione adjecta
'

est

Conjunctpe aUis pinguius sonant, wi lanus/vanus.Sol^s enim ahter sonant, ahter juncts. /veroproplereain-

postea.

Unde
:

et a plerisque aspiratio

putatur esse,

non htlera

qute proinde

aspirationis nota dicitur,

quotiescunque inter duas n quia vocem elevat. Aspiratio enim est sonusuberius elatus,cuicontrariaestprosodia,sonusaequalilerflexus. vocales invenitur, pro duabus consonantibus habe12. ^ ifhtteram Salvius ludimagister priusLatinis tur, ut Troia. Geminatur enim ibi sonus ejus.

lerdum duplcx

dicitur, quia

8.

^

U quoque

httera proinde interdum est nihil,

adjecit, ut in

sono discrimen faceret duarum httera-

quia ahcubi, nec consonans est, ut quis. Vocahs enim non est, quia i sequitur; consonans non est, quia q

rum

" supervacua dicitur, quia q; quae ideo exceplis kalendis superflua judicatur : per c enim

c

et

Ideoque quando nec vocahs, nec consof nans est, sine dubio nihil est. Eadem et digamma sibimet ahisque vocahbus a Grscis vocatur, quando jungitur; quae ideo digamma dicitur, quia duplexest
prcecedit.

universa exprimimus.
13.
°

Q

litleram nec Graeci resonanl, necHebrtpi;

enim Latinis, hanc nuUa aha lingua habet. Haec prius non erat. Unde et ipsa supervacua est
exceptis
vocata, quia per c cuncta veteres scripserunt.

jnslar Fhtter?e, qufe duplex

gamma

habet; ad cujus

simihtudmeni conjunctas vocales digamma appehari grammatici voluerunt, ut votum, virgo.
incipere, et in vocalem desinere; est igitur ahquid a quo incipiant antequam ad vocalem perveniant. ^ Sonce, semisonce, et insonce. Ex Victorini Gram-

II

14.

P

X httera usque
;

ad Augusti tempus
s

nondum

apud Latinos erat
'^

sed pro ea c et

scribebant; unde

nas litteras non plures esse quam xvii. Illa ratione scilic... quod ab e i'oc. Recte ralionem reddit Isidorus cur tantum xvii littera^ LalincC, sive matica. C legitimse sint, omissisque vocalibus de quibus conb Inter vocales autem Iroversia esse nulla poterat. Nam consonantes (inietu. Omnia ex Donato quil) aut ab e incipiunt, et in suum sonum desinunt, Varias habent signiftcationes. Assignationes quales sunt omnino semivocalessex, /', /, m, n, r,s; legebat Chacon. ^ Consonantes habentur. Nigidius apud Agell.,hb. aut contra a suo sono incipiunt, et in e desinunt, quales sunt muiae tolidem b. c, d, g, p, t. Vid. DoXIX, c. ull. Si quis putat prceire in his verbis. Vanat., Artem primam, c. % el Serg., e. 6. erius, Vennonius, Volusius aut iin his, iampridem, 1 Unde et a plerisque aspiratio... Ex Hier. in uoiecur, iocum, iocundum, errabit, quod hce litterce minib. Heb. ex Deuter. cum prceeunt, ne vocales quidem sunt. e U quoque littera. E Sergio. K Litteram Salvius /uf//mrt5f.Al.Sallustius. Salvii f Rhetoris meminit Phnius in epistolis, el Suetonius ia Eadem et digamm. Cujus tiguram quidam F reVespasiano. Sed ante hunc Kaisones Fabii fuerunt, ctum esse volunt (quse nomini convenit^, ahi invercujus praenominis nota K fuit, ut apparet, ex fastis. sum j, qualisinmarmoribus etiam cernitur. Sed hanc Item Kalare, et Kalendce in omnib. veterib. hbris. inversam hguram a Claudio inductam. opinor, cum ° Ideo supervacua. ItaHieronym.,Donatus, Prisciadigamnion ipsum multo ante Claudium Varro usurnus, et Terentianus. Sergius tamen K,inquit, etQ, paverit. Videturque Ciaudius obtinere poluisse ut quce nonnullis superftuce videntur, hanc habent selate suaea figura in usu esset; at [jostcrioribus s?erationem, ut K tunc prceponatur, quando eam A culis antiijua restituta est. Quare apud Priscianumet „ Donalum perpetuo F rectum pro digammo scribitur. " sequitur. Q antiqui, quoties V sequebatur, prcepos Deficiunt. Id enim est liquescere. nebant. Eadem fere Diomedes, nisi quod ^, non nisi Grteci uypa A brevi praeponi vult. Ypaati.a-a,et Terenlianus idem exprimens, udas lit° Q Litteram nec Grceci. Ex Hieron., in nominib. teras nonhnat. ^ Et a metro exclnduntur. Nam cum tempus conex Jesu nav. p X Littera. Coustat ante Augusti tempora X Httesonantes (ut ait Terentianus) dividant unum duae, ram in usu fuisse, ex antiquissimis nummis, et cotamen hquida mutse subditi partem temporis non lumna Rostrata Duihi anle mdccc annos posita, et ex ministrabit. Ut idem Terenlianuselegantissimedocet: aeneis legum tabulis Augusto longe superioribus, ac Si niediam vocalis babet, quam consona et uda postremo ex Cicerone, qui in Oratore ad Brut. Excipiunt, nequeunt geminse vexare priorem. Quomodo inquit) vestrum axilla ab ala factum est, Causam reddit nisi fucja Htterce vastioris ? Quam litteram etiam e Nam mediam nil uda juvat, qu?e subdita currit. * lieliquce M et N apud maxilhs, taxillis, vexillo, paxillo consuetudo elegans Gr. iiq. Sic eliam pleriq. Latinis sermonis evellit. Eamdem tamenNigidium realii. Contra Sergius Si liciuidce (inquit) sibi prcepopudiasse, neque unquam ea m libris suis usum, sed nantur, liquidarum jura deperdunt, ut Mnostlieus. i antiquilatem secutum fuisse,refert Victorinus in Arte Unde et legitimce. Sic Gotiiici omnes libri sed grammatica. Quae hoc loco sequuntur Et digne hoc vu atam lecLionem unde et Latince retinebal Chacon Unde fit ut quidam putent Latiex Donati verbis tempore, quo Christi nomen innotuit, quodper eam
<= :

'''

:

;

:

I

:

;

:

:

81
et duplex vocatur, quia pro c el
s

ETYMOLOGIARUM
ponitur;

LIB.

I.

82
syllaba, pedes, accenorlhographia, analogia, etymo-

unde

et

ii

octo,

vox

arliculala, littera,

cx eisdem
15.

litleris

compositum nomen habet.
/y

tus, positura?, notae,

A

Graecis duas lilteras mutuavit Latinitas,

et

logia,
vitia,

glossae,

differentise,

barbarismi,

solcecismi,

%, propter nomina, scilicet, Grseca.

Et

hae

apud Rovero

metaplasmi, schemata, tropi, prosae, metra,

manos usque ad Augusti tempus non scribebantur;
seJ pro z duo
ss

fabulpp, hisloria:',

ponebant, ut hilarissat; pro

ij

13 CAPUT
De partibus

VI.

u

scribebant.
:

orationis.

16. " Unicuique autem littera? tria accidunt nomen, quomodo vocetur; ligura, quo charactere signetur; potestas, qua? vocalis, qua? consonans habeatur. A quibusdam et ordo adjicitur,qua3 pra^cedat, quse sequatur, ut a prior sit, sequens b. A autem in omnibus genlibus ideo prima est litterarum, pro eo quod ipsa prior nascenlibus vocem aperiat. 17.

l.Partes orationis primus Aristotelesduastradidit,

nomen nomen
2.

et

verbum. Deinde Donalus octo
illa

definivit.

Sed
ad

omnes ad

duo principalia revertuntur, hoc

est,

ol verbum,quff>signiticant

personam

et

actum.

Reliquae appendices sunt, et ex his originem trahunt.

Nam pronomen

ex nomine nascitur, cujus
ille.

offi-

cio fungitur, ut orator

Adverbium de nomine
.-^

Nominaautemlitterarumgcntesexsonopropriae
dederunt,
'

nascitur, ut

doctus, docte. Pariicipium de nomine,
.
, ,

lina;u8e ^

^

notatis oris sonis atque discretis. ^

Nam
et
cilo,

D D

et verbo, ut lego, legens. Cor.junctio

.

,

^

« „. .. ^ vero, et prae

postquam eas animadverterunt, et nomina illis figuras imposuerunt figuras autem partim ex p!a:

positio, vel

interjeclio ^ in

complexum istarum

ca-

dunt. Ideo, et nonnulh quinque partes definierunl,

partim ex sono htterarum formaverunt, ut l'?
i,

puta

et c,

quarum uni

quia

istsp

superfluse sunt.

sicut exilis sonus, ita tenuis

virgula; alterius pinguis sonus, sicut et plenafigura.
<=

CAPUT
1.

VII.

Potestatem autem natura, voluntas ordinem dedit.
18. Inter figuras litterarum et

De nomine.

apiccm vetercs disit

Nomen
cognitio

dictum

'

quasi notamen, quod nobis voefficiat. Nisi

stinxerunt

:

apicem dictum pro eo quod ionge

a

cabulo suo res uotas
ris,

pedibus, et in

cacumine litterarum apponitur. Est
super litteram a?qualiler ducla.
littera scribitur.

rerum
:

enim

linea jacens

specialia sunt

enim nomen scienomina dicla, quia unius enim tantum personam signifiperit. Propria

Figura autem, qua tola

cant. Species propriorum

nominum quatuor:

praeno-

men, nomen, cognomen, agnomen, Praenomen dicCAPUT V. tum, eo quod nomini prapponatur,ut Lucius, Quintus. De grammatica. 2. Nomen vocatum, quia notal genus, ut Corl. Grammatica est scientia ^ recte loquendi, et origo et fundamentum Miberalium Yillevaram. Eivc ^nelius; CovneWi cnim omnos in eo genere. Cog
in disciplinis post litteras

communes inventa

est, ut

jam qui didicerunt litteras per eam recte loquendi rationem sciant. Grammalica autem a litteris nomen accepit Ypdtij.;j.a-:a enim Grteci litteras vocant. 2. Ars vero dicta est, quod artis praeceptis regu:

nomen, quia nommi conjungitur agnomen vero, quasi accidens nomen,
,

ut

Scipio;

ut Metellus

Creticus, qnia. Cretam subegit. Extrinsecus enimvenit

agnomen ab

aliqua

ratione.

Cognomenlum autem

vulgo diclum, eo quod nomini cognitionis causa superadjiciatur, sive
3.

lisque consistat. Alii dicunt a

Graecis

hoc tractum
a viriute,

esse

vocabulum
^

iizh

xr^c,

apexr]?, id

est,

Appellativa
sunt,
>

quam
3.

scicntiam vocaverunl.
Oralio dicta quasi oris ratio
;

munia
s

U

quod cum nomine est. nomina inde vocantur, quia comet in multorum significatione consi-

nam

orare est

stunt.

Haic in viginti octo species dividuntur, ex

loqui, et dicere. Est

autem

oratio contextus verbo-

quibus corporalia dicta, quia vel videntur, vel tanguntur, ut ca'lum, terra.
4.

rum cum
est,

sensu. Contextus autem sine sensu non est

oratio, quia

non

est oris ratio, Oralio
litlera,

autem plena
a quibus-

Incorporaha.

quia

carent

corpore

;

unde nec

sensu, voce et

videri nec tangi possunt, ut veritas, justitia.
artis
5.
;

4. Divisiones

autem Grammaticae
id est
:

Generalia, quia multarum rerum sunt, ut aniet

dam

triginla

dinumerantur,

partes orationis

n mal nam
<"

homo,

et

equus, et avis animal sunt.

quce crucis signum figurat scriptitatur, ca licet fn Golhicis quibusdam leguntur, quia in melioribus Codicibus, et in Editis nulia sunt, et Isidori eruditione non sunt satis digna, niinime recepimus. Unicuique littera' iria. Ex Donat, ot Sergio. i'A'o/rt^/,som.";onLs-.VerbaAugustini.iideOrd.,c.l2. Potestatcm naiura dedit. Tot enim figuris ad nctandos sonos opus fuit. Scd placel)at Chaconi Tolelanus Codex, in quo non sunt hirc verba.Quod mihi quoque valde probatur; nam neque in Goth. Ovet. collegii sunt, nequc ubi sint collocanda consentiunt libri, sed alius alio ea rejicit. ^ Rectc loq. In Editionibus veteribus C.\p. V. additur, scrihendique ratio; id non est in Gothicir, cst vero apud Victorinum.
"^
•^

Liberalium littcrarum. Ita veteres Cod., non artium. El supra litteras in communes et libcrales
divisit.
f Oratio oris ratio. Eod. modo luserunt in hac vocc Hier., in epist. 139, ad Cyprian., Victorinus, et alii. ^ ^am orare est loqui.yevba. Servii, ^En. x.

In complexum istarum cadunt. Vel C.\p. VI. eas conjungentes, vel prapposit;e. vcl interjectae.unde ct nomina acceperunt. ISomcn... quasi notamcn. Ita BoeC\p. VH. tliius, et Priscianus. E Grapco ovotjLa tractum putant alii. Nos ex noscimen nomcn abcissum putamus, ut
''

'

ex NosciBiLis nobilis. J Ihec in viginti octo. xxvn, Sergius. Isidorus ipse XXVII percenset, ut deesse videatur aliquid.

83
6.

S.

ISIDORI HISPALENSI3 EPISCOPI
11

SpeciaUa, quia partem demonstrant, ut homo,

21. Cietita,

id est, possessiva, a

possessione, ut

spccies enim animalium homo.
7.
'^

Evandrius ensis.
liabent,

Principalia, quia

primam positionem
ut

22. Epithcia, qu;e Latine adjcctiva, vel
sita

superpo-

nec aliunde nascuntur,
8.

nwns, fons. Derivativa, eo quod ex alio nomine deducun-

quod ad implendam sui significationem nominibus adjiciantur, ut maqnus, doctus.
appellantur, eo
Adjicis ea personis, ut

tur, ut a

MONTE montanus.
Grce-

magnus Philosophus, doctus

9

b

Diminuliva, quia minuunt sensum, ut

homo,
23.

et
f

plenus est sensus.

culus, seholasticulus.
10.
*=

Actualia ab actu descendunt, ut rex, dux,

Sono diminuliva, quia

sic

sonant sicut dimi-

cursor, nutrix, orator.

nutiva, sed intellectu principalia sunt, ut fabula, ta-

Genlis a gente veniunt, ut Groicus, Romanus.
24. Patria^ a patria descendunt, ut AtheniensiSi

bula.

il, Tota Graeca, quia ex loto Gr?ece declinantur,

Thebanus.
8

ut Callisto. Sic enim et Grsecus et Latinus dicit.

Loci a loco, ul suburbanus.
Verbaiia dicuntur, quia de verbo nascuntur,

Tota Latina, quia ex toto in Latinum vertunlur; Graecus dicit Odysseus, Latinus Ulysses.
12.
'^

25.

ut lector.

13.

Media

dicta, quia ex parte Grgeca sunt,

et ex

g

Participalia, quae

sic

sonant,

sicut participia,

ut

parte Latina.

corrumpunt ultimas syliabas manentibus prioribus, ut apud Grcecos, Alexandros, Menandros; apud nos vero Alexander., Menander. Dicta autem notha quemadmodum
et notha, quia

Eadem,

clemens, prudens.
26. ^

Verbis similia, a verbi similitudine dicta,

ut contemplator.
di, futuri

Nam

et

verbum

est imperativi

mo-

temporis; et nomen, quia casum recipit.Hse

notlius dicitur quisquis de dispari
14.

genere nascitur.
sit

omnes

species a
'

nominum

appeliatione descendunt.

Synonyma, hoc
tellus.

e?t,

plurinomina, eo quod

in pluribus nominibus significalio una, ut terra,

husit

mus,
lo.

Idem enim sunt omnia.
est,

Secunda pars, nominis comparatio. Comparalio dicta, quia ex alterius comparatione alterum positivus, compapraefert. Cujus gradus tres sunt
:

IG 27.

Homonyma, hoc

uninomina, eo quod

rativus, et

superlativus.
in

Positivus dictus, quia pri-

in

uno nomine, significatio plurima, ut tumulus, nunc mons brevis, nunc tumens tellus, nunc sepulcriim. Est

mus ponitur
tur
illi,

comparationis gradu, ut doctus. Com-

quod comparatus positivo, praeferenim novit quam doctus. : plus 15 16. Relativa dicta, eo quod ad aliam referantur Superlativus, eo quod comparativo superferatur, ut plus enim scit quam doctior. personam, utmagister, pater, dominus. doctissimus 17. liia autem « quae dicuntur ad aliquid aliquali28. Genera dicta sunt, eo quod generent, ut maQ ter se li :,,;ritia, a contraria significatione dicta sunt, sculinum, femininum. Gaetera non sunt genera, sed
parativus ab eo,

enim

in

uno nomine

significatio

diversa.

ut doctior

:

ut dexter. Dici enim dexter non potest, nisi sinister
fuerit.

hoc liominum

ratio ct auctoritas voluit.
est,

Neutrum

dic-

tum, quia noc hoc

nec

illud, id est,

ncc masculi-

18. Porro qualitatis

nomina ex eo
ostcnditur, ut

dicta, qui

per

num, nec femininum. Commune dictum, quod duobus
generibus
canis.

ea qualis quisque

sit

sapiens. for-

nomen unum communicat,

ut hic et hcec

mosus, dives.
19. Quantilatis, quia

mensura trahuntur,
eo

ut lon-

gus, breois.
20. Patronymica

dicuntur,

patribus, ut
filius
;

Tydides, Tydei

filius,

quod trahuntur a ^neadcs, J^ne*
a majoribus

29. Cui conlrarium est epic(jenum, quia utrumque sexum sub uno genere enuntiat, ut hic piscis. Est enim incerti sexus, quod nec natura, nec oculis

discernitur

,

j

sed

sensus

tantum

peritia.

Omne
:

quamvis, et a matribus,

et

du-

genus diclum, quia cunctis generibus servit
sculino, et feminino, neutro, et

ma-

cantur.

communi,

et

omni.

Principalia q. primam pos. Utroque nomine vocantur, et Principalia, et Prima? positionis.
"^ »•

Diminutiva...scholasticulus. Eod. exemplo utun-

tur Donalus, et Charisins.

Sono dimin. E Sergio. Tota Latina. Ex Donato. « Quredicunturad alir/uid aligualif er.lia]egex\dam ex Sergio, conjungendaque manuscriplorum et impressorum librorum lectio in illis enim qualiter, in
"^

^

:

his aliter legitur.

Actualia. lla^c neque apud Donatum, neque apud Sergium leguntur. s Loci a loco. Reliquit numcri et ordinis species ita xxvin species constabunt. ^ Verbis similis. Aliquid hoc loco e Sergio desidef
:

rare possis. Sic

namque

ille

Art. 2,

c.

2

:

e

Sunt etiam

participwisimilia, ut demens. Nam sic est demens, quasi \egens,;sed demens nomencst, quiarecipit com-

parationem,idestdemealior,\egensveroparticipium.

quia non recipit si militer comparationcm .Sunt etiam verbo similia, ut contemplator, sed cum casum accenperint, nomina sunt, ut contemplaior cum contemplatoris facit. Cum autem tempus habuerint, verba, utMaro dixit : Conlemplator aquas dulci-s. « Ergo casum ex Sergio posuimus, ubi co^nparationem habebant libri omnes.Nam comparationem reciperedeparticipialibus, non de verbo similibus, dixerat Sergius. Secunda pars nom. Quam prim;im dixerit, nisi IPe omappellalivorum, niilla est praecessit enim nes specics a nominum appellatione descendunt. Sed scnsus tantum peritia.Aui sensum pro intellectus arbitrio posiiit, aut male libri omnes scnsus tantiun peritia. Nam si neque natura, neque oculis discernctur genus, quomodo sensus perilia disccrnetur? Itaque suspecta habebat haec verba Chacon. Mirum ni usus tantum peritia Isidorus scripsit. Oui Servium legerit de hac scriptura non admodum duInter bilabit. Ejus verba sunt in art. 2, cap. 5
'
: ;

j

:

88
30.
ria,

ETYMOLOGIARUM
Numerus
vocatus, quia per

LIB.
,

I.
"

86
qu?e
tria
dicli,

eum,

vel singula-

A ha;c

hoc,

et

articuli

nominantur.
orator. Inter

vel pluraiia

nomina ostenduntur.

4. Arliculi

autem

quod nominibus arclantur,
dicimus
liic

Figura, quia, vel simplicia, vel composita sunt.
3-1.

id est, coUigantur, ut

cum

Casus a cadendo dicli; per eos cnim inilexa
variantur, et cadunt. Nominalivus casus dic-

articulum aulem, et
articulus tunc est,

pronomen hoc

interest,

quod

nomina

cum nomini

jungitur, ut hic sa-

tus, quia

per

eum

aliquid

gister. Genitivus, quia per

quperimus, ut hitjus

nominamus, ut hic maeum genus cujuscnnque magistri filius ; vel quod rem

piens.

Cum

vero non conjungitur, demonstrativum
aut

pronomen est, ut hic, et ha^c, et hoc. 5. Omnia autem pronomina, aut primigenia,
deiluctiva

signiticamus, ut hujus magistri liber.

sunt. Primigenia dicta sunt, quia aliunde

32.Dativus, quia per eumalicui aliquidnosdare de-

monstramus,ul 1 7 da huicmagistro. Acc\isaili\ns, quia
per

nita tria
lis,

originem non trahunt. Haec viginli unum sunt. Fiquis, qua: ego, tu, ille. ^ Infmita septem
:

eum aliquem accusamus,ut accuso hunc magistrum. Vocativus, quia per eum aliquem vocamus, ut magister. Ablalivus, quia per eum nos auferro ali33. Hexaptota nominadicta, quia per sex casus va-

talis,

quantus, tantus, quotus,
:

/of?/s.

Minusquam

finita

sex
:

iste, ipse, hic,

is,

idem, sui. Possessiva
,

quinque

meus, tuus, suus, noster

vester. Reliqua

quid cuiquam significamus, ut auferam a magistro.

autcm deductiva dicuntur, quia ex

illis

deducta at-

D que composita

existunt, ut quispiam, aliguis, etc.

rietates habent, ut est iinus. Pentaptota,
in

quod tantum

CAPUT
De
1.

IX.

quinque casibus varianlur, ut doctus. Trotraptota,

verho.

quod tantum in quatuor casibusdeclinantur, ut jitus. Triptota, quod tantum in tribus, ut tcmplum. -'^Diplota, quod tantum in duobus, ut Jupiter. ^ Mouoptota,

vel

quod uno tantum casu ufuntur, ut frugi.

CAPUT
1.

VIII.

Verbum " dictam,eo quod verberato aere sonat, quod \v.vc pars frequenter in oratione versetur, Sunt autem verba mentis signa, quibus homines cositationes suas invicem loquendo demonstrant. Sicut autem nomen significat personam,ita verbum,
factum dictumque persona'. In persona verbi, agentis

lur,

De pronomine. Pronomendictum, quia pro^^vice nominisponine fastidium faciat nomen ipsum, dumiteratur.
dicimus
:

et patientis significatio

est.

Nam

scribo agentis

personfe factum est. Item scribor personse
indicat, sed ejus a

factum

Nam cum

Virgilius scripsit Bucolica, ad-

dimus pronomen,?pse scripsit et Georgica;s\c varietas signiticationis,et fastidium tollit, et ornatum inducit.
2.
^ Finita

quo palimur. 102. Verborum genera duo sunt, grammaticorum, atq:!e rhetorum. Grammaticorum in tria cadunt tem:

Pronomina autem aut fiuita sunt, aut iutinita. pora pr^pteritum, prtesens et fulurum, ut, fecit, pronomina dicta, eo quod definiunt certam p facit, faciet. Rhetorum autem universa oratio verba personam, ut ego. Me enim statim inteUigis. Infinila dicuntur, veluti, verhis bonis nos cepit, verba bona dicuntur, quia non sunt certse pcrsonpe. De aiisentihabuit : ubi non tantum verba quae in tria cadunt bus enim dicuntur et incertis, ut quis, quce, quod. tempoia, sed universa oratio est. Verborum species Minus quam finita appellantur, quia commemoraliosunt formip, modi, conjugationes et genera.

nem
est

faciunt

nota?

persona?,

ut

ipse,

iste,

cerlum

3.

Formpe verborum inde

dictse,

eo

quod nos ad

enim de quo
3.

dicitur.

unamquamque rem informent; per
quod nos aliquid
dico meus,

has enim osten-

18
definio

Possessiva vocantur, eo

dimus quid agamus.
tantis

Nam

Meditativa dicta a mediid
est,

possidere ostendunt;
aliquid

nam dum
esse,

tuus,

sensu,

ut

^

lecturio,

lcgere volo.

meum

vel

tuum.

Relativa
ut

Inchoativa post meditationem ab inchoantis indicio,
ut calesco. Frequenlaliva a ssepius
tito,

dicuntur,

quia ad interrogationem

referuntur,

agendo, ut

lec-

quis est ?

respondetur,

is

cst.

Demonstrativa,

oo
Ali-

quod

habent demonstrantis
liis

significationem.

clamito. Forma: enim sensimi tenent, modideclinationem. Nam nescis quid sit dechnatio, nisi
prius didiccris quid
sit

quem enim proesentem

demoustrainus, ut }dc,

sensus.

epicoenum ,et commxme hoc interest,quod in communi articular i secernimus sexum,ut, hiccams; in epicwno vero unus articularis sumitur, et utrumque scjcum intelligimus,ut,haiciiqm\a; cum autcm sumcmusarticularem quem auctoritas dederit. JSam cum naiuraliter non possumus in epicoenis scxum dcprchcndere, debemus auctoritate firmari. Sexus peritia, quodin uno Rom.C.legitur,absurdum omnino vuielur. ^Diptota ,ut JuPiTER. Duob. in casib. Jupitcr dici etiam Charisius ait, et Sergius. Varictates duas habere nemo dixerit nam ne accentum quidem variat Jupifer in vocativo, et nominativo. Ergo varietatem a casu cum Sergio distinxit. b jl!/o«opft)frt.Ha'C Sergius aplota appcllari mavult. Cap. Vlll. Pro vice nominis. Sic infra, c. 36
:

n

nomine, id est, vice nominis, ut eod. c. 36: Antonomasia esf pro nominc, id est, vice nominis posita. Finifa, eo quod dif. c p. Servius ad Arl. Donat.
^*

« Quce tria, et articuli n. Sorgius. Ha^c nonnulli eliam pronomina articularia vocant, eo quod more Gra'oor. cum nominibus declinintur. f Infinifa septcm. Qute nomina ab aliis dicuntur. Sed cum Lsidoro laciunt Charisius, Diomed., Scrv. et

<=

:

Antonomasia pro vice nominisponitur.Don.dus.Sergius et Beda, Pro nomine ponitur. Posset legi pro

D. Aagustinus. s yerbum... quod vcrbcrat. E Serv. Cap'. IX. ad Art. Don. Sed improbat Quinlil.hb.i, c. 5. Quai de pcrfeclaform.i lcguntur in impressis,a Longobardicis ([uibusdam recte aborant. Lecturio, id csf, LEGERE voLO.Sic Longobard. et Una mcditativa formaest, qucc nonagere Sorvius nos aliquid, scd adhuc uelle agere ostendit, ut est leclurio; significat enim wowlego, sed legerevolo.

''

:

87
4.

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
sint

88

Modi

dicti

ab eo,

quemadmodum
modus

in suis •

significationibus.

Indicativus

dicitur,

quia

plenam significalionem, ut hodie ; adjicis illi verbum, hodie scribo, et juncto verbo implesti sensum.

significalionem indicantis habet.ut lego Imperativus,

21 CAPUT
De
i.

XI.

quia

sonum habe

timperantis, ut lege. Optativus,quia

participio.

per ipsum optamus aliquid agere, ut utinain legerem
"

Participium

dictum,

Conjunctivus, quia

ei

conjungitur aliquid ut locutio

capiat partes, quasi particapium.

quod nominis et verbi A nomine enim
et

plena sitrnam quando dicis cuHic/amgm, pendetsensus; quod
si

vindicat sibi

genera, et casus; a verbo tempora, et

dicam ciim clamem, quare putas quod

significationes; ab utroque

numerum
XII.

figuram.

iaceam

?

Plenus est sensus,
l.

CAPUT
Conjunctio
dicta,

5,Infinilusdicitur,eoquod temporadefiniens perso-

De conjunctione
quod sensus sententiasque
conjungat. Hsec enim per se nihil valet, sed in copulatione

namverbi non de^mii,ulclamare,clamasse. Cui siadjungaspersonam: cIamaredebeo,dehes,debet,^\tqua?,[
finitum, Impersonalis
dicitur, quia indiget
:

persona

sermonum,quasiquoddam exhibet glutinum.
sociat, ut

nominis, vel pronominis, ut legitur

addis personam,

Aut enim nomina

Aiigustinus et Hiero-

nymus, aut verba, ut scribit et legit. Una autem vis a me, a te, ab illo, et plene sentitur. Sed infinitus mo duspersonatantum verbi eget. Impersonalis vero,veI p omnium, sive copulent, sive disjungant 2. Copulativie autem conjunctiones dictae, eo quod pronommis persona, vel nominis.
6. Conjugalio dicitur, eo quod per eam ad unum sonummulla conjungantur.Docet enim, inquam syl-

sensum

vel personas conjungant,ut ego et tu

eamus ad

foriim .-ipsum^/sensum conjunxit.Disjunctivae dictse,

labam exeat futurum tempus, ne per imperitiam quis dicat legebo, pro legam. Harum prima et secunda
mittunt futurum tempus in bo, et in bor, tertia in
et in ar.

quia disjungunt res aut personas ut ego aut tu facia-

mus.
que
;

«

Subjunctivff! dicunlur, quia subjunguntur, ut
^

am,

dicimus enim,

regique,

hominique, Deoque

;

non dicimus, que
ideo dicta, quia gignunt.
gignit passivum.

regi,

que homini.
quia explent propositam rem,

^0 7.Genera verborum
Nam
activo adjicis
?',

3. s Expletivpe dicta?,

r,

et

Rursum

ut puta,.si hoc

non

vis,

saltem illud /ac.Communes
ponuntur, et subjunguntur,

passivo adimis

et parit

activum. Ipsa autem activa
;

nominantur, quia
ut, igitur

ul)ivis

dicuntur, quia agunt, ut verbero

et

passiva, quia

hoc faciam, hoc igitur faciam.
dicuntur a causa, eo quod aliquid
ut

patiuntur, ut verberor. Neutralia, quia necagunt, nec paliuntur, uijaceo, sedeo. His
^
si

4. ^ Causales

r litteram adjicis,

cogunt

facere,
:

puta,

occido illum
est.

quia habet
Rationales
in fa-

non sonant Latine. Communia aulem dicuntur,

aurum

Quia habet aurum causa

quia et agunt et patiuntur,ut amplector.EiVC similiter, deposila r littera,

dicunlur a ralione,
ciendo, ut,
7ie7io ?

22

qua quisque utitur

Latina non sunt. Deponentia

quomodo eum occidam, neagnoscar : ve?

vero dicuntur,
gloriandus.

=

quia deponunt futuri temporis parti-

an ferro

cipium a significatione passiva,

quod

exit in dus, ut

CAPUT XHI.
i.

CAPUT X. De adverbio.
i.

De prcepositionibus. Prsepositio dicta, quod nominibus prseponalur,
'

et verbis.

Accusativaa autem, et ablativa^ pr?eposij

Adverbium

^

dictum

est,

eo quod verbis accidat,

tiones a casibus quibus serviunt dictae.

Loquelares

ut pula, bene legi.Bene adverbium est, legi

verbum.

vero, quia loquelis, id est, verbis

semper cohserent,
di,

Inde ergo dictum adverbium, quod semper verbo junc-

nec

ahquid valent

solae

posilae, ut

dis.

Con-

tum adimpleatur. Verbum enim solum sensum implet, ut scribo. Adverbium autem sine verbo non habet
^Conjmictivus. Servius: Ideo dictus conjunctivus, quiain loquendo ,cum solus elocutionem implerenon possit, conjiingit sibi indicativum. ^Non sonant Lafine.Latina,}ih.; non suntLatina, paulo post ex Donat. " Qiiia deponunt futuri temporis participium a passiva significatinne. Deponens (ait Charisius") per

junctse vero verbis figuram faciunt, ut diduco, dis-

traho.

D

I

antiphrasim dicitur, idest,eco7itrario, qnodverbum r littera finitum deponere eamnon potest. Idem totidem verbis Diomedes. Ergo eodem moclo ha?c Isidori verbasunt accipienda, ut cum verbum deponens rehquas voccs a passiva significalione deposuerit.hoc est, dejecerit, futurum mdus a paliendi signifioatione depeilercnunquam que:il.Sa.msequendus,utendus, et si qua hujusmodireijeriuntur, passivam significationem
retinont. Aut,DEP0NU\T,id est aft//c/?//?f, neque recipiLintfuturuminJi/.s propterpassivamsignificationem, nt gloriandus : nam qloriandusin usu plane non est.

DATURUS, VADANDUS. A deponenti tria : prcesens, prceteritum, et futurum, ut luctans, luctatus, LUCTATURUS. Totum caput e Sergio. Cap. X. ^Subjunctivre. Itaappellateas Donalus. Cap.XII. ^ Regique, hominique, Deoque. Hemistichium Juvenci de Magis. s Expletivce. Etiam Donatus, et Diomedes, sallem in expletivis numerant. ^ Causales, eo quod aliquid cogunt facere. Recte emendavit Chacon, cumWbnparlimcogifem, partim

^*

Comminianus apud eumdem Cliarisiuin Traliuntur participia a co>nmuni (inquit) quatuor, prrvsens, et prceteritum, et duo futura : vadans, vadatus; va:

cogitenf haberent.Sergius: Infer causnles, et rafionales lioc intcrest, qiiod tunc utimur causalibus, quando de causa loquimiir; tunc rationalibus, quando de rafione. Causa esf, quce nos compellit (al., impingit), ad aliquid faciendum ; ratio, qua ntimur in faciendo. Cap. XIII. Accusativa; aufem, et Ablafiva?. Ita appellantur a Serv. et Serg. Loquelares. Ita appellantur a Probo,Serv., Donat.
' j

Diomed

,

Charis.,Festo,inAm.,etBed.,de ArieMetr.

89

ETYMOLOGIARUM
CAPUT XIV.
De
1. Interjectio
^

LIB

I.

90

constat

syllabis.

Cum
^

ergo syllaba una est, quasi
Lintius

interjectione.

dimidius

pes

est.

Dionysius

syllabarum

vocata, quia sermonibus interjecta,

omnium

singulas formas aptissimas fecit, et ob id

id est, interposita,

affectum commoti animi expri-

statua lionoratus est.

mit. sicut
te,

cum

dicitur ^ ab cxsultante

vah! a dolen4.

CAPUT XVII.
De pedibus.
Pedes
dicti,

heu! ab irascente hem! a timente hei! Quae voces quarumcunque linguarum propriae sunt, nec in
aliam linguam facile transferuntur.

s sunt qui certis

syllabarum temporibus

insistunt,

nec a legitimo spatio unquam recedunt.
eo quod pcripsos metra ambulent. Nara

2S
i.

CAPUT XV.
De
voce.

Pedes

sicut nos pedibus incedimus, ita

metra quasi pedi-

Vox
•=

est aer ictus sensibilis auditu,

quantum

in

bus gradiuntur. Pedes autem omnes centum viginti
quatuor sunt
syllabi
:

ipso est.

Omnis vox,autest

articulala, autconfusa.

disyllabiquatuor, trisyllabi oclo, telraet triginta,
aii

Arliculala est hominum,confusaanimaIium.Arliculata
est quae scribi potest,

sexdecim, pentasyllabi duo

hexa-

confusa quse scribi non potest.

syllabi quatuor et sexaginta.

Usque

quatuor autem

CAPUT XVI.
De
i.

syllabas pedes dicuntur; reliquse

au^yy-at vocantur.

syllaba.
sive
^*

n

2. Ipsi

autem pedes habent speciales causas noita

Syllaba Groece, Latine conceptio,
dicitur.

comToy
lif-

minum quare
quia
hic
puerili
tur,

vocentur. Pyrrhichius dictus est,
in

plexio

Nam

syllaba dicta
id est,

est

a;:b

assidue, vel
^

certaminP;
'

vel

in

ludo
dici-

auXXajjLoavstv

Ta

^pi^tj.a.xx,

a conceptione

sa^pius

frequentabatur.

terarum
vere
ris. « illa

:

ouXXaixSavsiv

enim

dicilur concipcre.

Unde
littc-

^5

quia tractim sonat.
dicitur, id

Nam
et

Spondeus spondeus
qui
ii

tra-

est syllaba, quse

ex pluribus nascitur

ctus

quidam

est

sonus

fundebatur
tibiis

Nam unam
ratio

proprie, dicimus, qua^

vocalem pro syllaba abusive, non non tam syllaba dicenda est

circa aures sacrificantium.

Unde

qui

ca-

quam
2.

temporum. SyIIab?e autem, aut breves

nebant in sacris genlilium spondiales nominabantur. 3. Trochaeus vero ab eo dictus est, quod celcrem

sunt, aut longae, aut

communes.

conversionem

faciat cantilena?, et quasi rota
Tpox.(J5

velocidicitur.

Breves vocalte, quia nunquam produci possunt. Longae.quia nunquam corripi possunt. Communes autom, quia pro scribentis arbilrio,
et

ter currat in metris,
4.

enimGrfece rota
iaijL6(^ew

lambus dictus

est,

quod

Griieci

de-

cum

necessitas cogit,

trahere dixerunt. Hujusmodi eniin carmine

omnes

producuntur, et corripiuntur. Lege Donatum. Ideo
syllaba? longte,

invectiones, vel detractiones implere poetse sunt soliti.

autem
varias

brevesque dicuntur, quia per
()

Dictum autem nomen ab eo quod velut vcnenum
maledicti aut livoris iafundat
"'" "* "'"" ""*" qui et cliorius appellatur, dictus
'^"'' Tribrachys, '""

vocum moras
dictae,

aut dupla aut simpla spatia lem-

quodammodo
"' 5.

poris habere

videntur. Diphthongfe

syllabs Gr;t'CO

j

nomine
3.
oe,

Ex

his

quod in eis binae vocales jungantur. apud nos veras esse scimus quatuor ce,
:

quia

fit

ex tribus brevibus.

6.M0I0SSUS dictus, a saltatione MoIossorum,quam
exercuerunt armati.
7.
°-

au, eu. Ei vero apud majores tantum celebrata
Syllaba autem apud metricos ideo semipes nosit

fuit.

Anapa^stus, quia remissionibus
est.

et ludis

hic

minatur, quod

dimidius pes.

Nam

pes

21

duabus

pes dicatus guntur
:

Cap. XIV. a Inferjectio. Omnia ferc verba Aug., I de Serm. Doniini in mont., c. 9. b Ab ex.mltante vah Diomedes Exsultantem .s/gnificat E\A\\ Item Donatus elBed. Lretantis evax! Augustinus tamen Ciim delectamur, vah (inquit) dicimus. Cap. XV. « Omnia e Donato. ir.6 Tou CTuXXap.6. Ita Serg., Diomed., Cap. XVI.
lib.
!

5/^6'
:

est, icjne

:

Hinc
est,

celeri est illud

Pyrrhichius dicitur, i£o tou ::'jpb;, id enim, sicut ignis, pes iste decurrit.

VirgiUanum

:

Ardextes

TYnii, id
:

:

:

1

FESTiNANTES. Eadem sunt in recenlioribus Editionibus. Recta tamen priorelymologia. Terentianus

'^

Cbaris.
«

Nam vnamvocalem pro syllaha ahusive. Donatum
:

r\

videtur notasse, qui vocalem longam syllal)am dici proprie voluit. Ejus enim verba sunt Syllaba esf comprehensio litterarum, vel unius vocalis enuntiatio temporumcapax. Nam ahusive etiamvocalem

idem vocatur, qui|)pe et aplus Pyrrhicha^. Spondeus dicfus, quia tractim. EstenimaTOvSEfv lente moveri, unde spondeos stabiles dixit Horatius. Et Cicero Efsi enim hebetior est, et tardior, habet tamen stalnlcmquemdatn,et non cxpertemdignitatis gradum. Velpotius aTrb tt)? a7:ovoi]i;,id est, libafione, unde e3ii6wij.'.o; otiam dicius, quod eo sacerdolcs ad
nupp(x,to;
' :

brevem syllabam vocamus.
Dionysius Lintius. Vel Lindius potius, cujus Strabo el Suidas meminere. Is Pompeii aetate gram^

pcde.s sunt qui certis. Elegantissime Terenlianus Una longa non valebit edere ex sese pedem, Ictibus quia fit duobus, non gemello lem|)ore. Sergiusquoque JSecesse esf pedem unumquemquein se habere certum cum temporibus numerum sylla:
:

maticam RomaCap. XVII. s

doruit.

aras progredientes ulerentur, ut ejus pedis gravilas ominosis vocibus oltiferet, ne ad illoruni aures pervenirent. Terentianus Qui, quod in lemplis canorus a sono vocis malae Auribus libanlis obstat et favet, d-ovosto; est. Et qui libiis longis in sacris canebant, spondiales
:

barum.
^

Frequentabatur. Postea in Romano Cod.

liaicle-

dicebantur, quorum meminit Plularciuis. Tribrachys, qui, et cliorius- \'A trocha?us dicitur. Quinlilian,, Iib. ix, c. 4 Trcs brcves choreum, qucm tribrarhyn dici volunt. Terenlianus, cuni de iambo egisset Nec minuscurrit trochneus lege versa temporum, Syllaba longus priore, parcior novissima. X6pio; idem nuncupalur a igislris plurimis.
J
: :

m

91
8.

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
••

92

Daclylusadigilodictus, quod a longiorenodo in,

^7
nantur

21.^ Acciduntunicuique pedi arsis,et thesis, id

choans

in

duos desinat breves.
et

Sic

,

et iste pes

i>

est, elevatio, etpositio vocis.

Neque enim

iter

pedes

juncturam

unam habetlongam,

duas breves. Undeet

dirigere poterunt, nisi alterna vice
:

levenlur, et po-

manusoppansapalmadicitur.etpendentesdigitidactyli.

Amphibrachus, quod in ulraque parle brevem habeat, longa in medio interjacente ^psty-j;
9.
:

!J©

ut arma, ar elevalio est, ma positio. In his duobus per divisionem pedes legilimi colliguntur.

-Equa

divisio est, qaoties arsis et Ihesis aequali

tem-

enim brevis dicitur. 10 Amphimacrus dicitur, quod du;e hinc inde longae habent in medio inclusam brevem :|xaxpbs enim
Graece longus dicitur.
11. Bacchius appellatus est, eo

porum
22.
vincit.

divisione caeduntur.

Dupla,

quoties ex

his

unus alterum duplo

Sescupla

vero

esl,

quoties

unum

alterum

sescuplo superat. In simpla enim

ejus parte

unum

quod eo pede Bac-

plus
s

invcnitur,

in

dupla

unum minus

habetur.

chica, id est, Liberi sacra, celebrabantur.
12.
'^

Anlibacchius, vel pahmbacchius dictus, quia

contrarius, vel iteratus a Bacchio est.
13. Proceleumaiicus, eo

Sescum enim dimidium dicitur. Triplum est, quando major pars ter continet tolum minus, id est, tria, et unum. Epitritum est, quando minus continetur
a majore, et ejus tertia pars. Cseduntur vero

quod

sit

ad

^

celeuma

pedum

canentium aptus.
i4.
dictus,
cha^is.

n membra,
23.
^

vel per sequalitatem, vel per

duplum, vel

Dispondeus autem,

et ditrochseus, et diambus quodgeminis constentiambis, spondeisvel tro-

per sescuplum, vel per triplum, vel epitritum.

Partimur ergo in aequa hos
ut cestas;

:

Spondeum,
quod
sit

lo. Anlispatus,

ex contrariis syllabis, ex

Pyrrhichium, ut fuga;

brevi et longa, ex longa et brevi.

Daclylum, ut Mxnalus;
Anapaistum, ut Erato;

Choriambus vero, quia ex hoc pede compositura carmen choris aplissimum sit.
16.
17. lonici

Dispondeum,

ut oratores;

num

dicti;

sane propter numerorum insequalem sohabcnt enim binas longas syllabas, binasdicti

Proceleumaticum, ut avicula;

Diiambum,

ut ptvpinquitas;

que correptas.
18. Pa?ones

Ditrochaeum, ut cantilena;

ab inventore. Constant

ipsi

ex

Antipaslum, ut Saloninus;

una longa et iribus brevibus; quae longa juxta noxnina eorum variatim est constiluta.
19. Epitriti vocati,

Choriambum,

ut

Armipotens.
:

24. Item in dupla partimur hos pedes

quod semper

tres

longas ha-

Trochaeum, ut meta;

beant syllabas, et
20. Syzygiae

unam brevem.

r lambum,

ut parens;

autem sunt pentasyllabi, et hexasyllabi pedes. Et dictfe apud Gra^cos m^\)-^lxi, quasi qua^dam declinationes. « Se hi non sunt pedes, sed
1

Molossum, ut /Eneas;
Tribrachyn, ut macula;

lonicum majorem,

ut

Junonius;
tripla partitione

appellantur pentasyllabi, et hexasyllabi, quia ultra

quinque, et sex syllabas non procedunt unde non oportet in carmine has syllabas quoJIibet excedere
;

lonicum minorcm, ut Diomedes. !98 25. Unus vero tantum est qui
dividitur,qu3e est

maxima, atque ideo minime metris
ut carina.

nomen,nt Carthaginiensium,Hierosolymitanorum,ct

adest.
26. Tripla
:

ComtantinopoUtanorum.

— Amphibrachys,

Idem
Dnde

:

percutiuntur, et obtunduntur a sequenti longa?
solet

Nam
et

longam trochseus solvere in duasbreves, appellant troch«um quem vocamus xptSpayjv.

b
«=

Juncturam unam. Articulum juncturam

dixit.

^ Anapcestus. Longobardicos sccuti sumus, qui in hanc leclionem consentiunt. Altera etymologia, quae

Antibacckius, vel palimbacchius, quia iteratus. Romanus Codex Ciim Don^^lo: Quiacontrarius. Hi antibacchium, nostri joa/m/>rtcc/imm, intorpretati sunt.

manuscriptis et indilis legitur Anapiestus dicitur repercussus (Grceci enim avajraiaiv rePERCLSSIONE.M dicunt;qui ideo dicitur repercussus,eo quodrepercutiaturadactf/lo,estenimilliconfrarius}. E Diomede sumpta est. Quibus vorbis illu etiam subin
aiiis

libris

:

Ad celeuma canentium. Calcantium volebat ChaJerem.xxv Celeuma, q u asi calcantiuni. Et n Hieronym., Is. xvi Nequaquam in vindemia loetus
^

con., ex

:

:

I

junjiitur iiisexlibris: lllud

autem mirandum

est, in

hisduobus pedibus, quod anapa'sfus suscipit qualitatemnominis;namexcontrarietatesequentiincontrarietatemponitur ,eoquodbrevilasin se pruicurrif;iUe veroquiincontrarioponitur,non de eo sumit vocahulum,sed de qualitate syllabarum.Nonprormsnhmvde (si cui Diomodes tanti sit), sic enini ordinat Terentianus pedes, ut ab anapaeslo incipiat, et omnino breviores sempe praeponat. Sed quis non videt, hac etymologia recepla, ut anapa'stus quasi repercussus dicatur, nihiloininus hun!'; quam dactylum nomen sumere de qualitate syllabarum, non quod repercutiatur a dactylo, sed quod duae syllab* breves re_

vindemiator celeuma cantabit. Et Jerem. xlviii et li. Canendum alii cdilere, haud male. * Sed lii non sunt pedes. Cicero in Oratore Jam pa'on,quodplures habeat syllabas, quamtres, numerus a quibusdam, non pes,habetur. Sed quod ay^uy-a? declinationes dixit, conjugationes forte legendum. ^ Accidunt unicuique pedi arsis. E Sergio. Vide Terentianum. g Sescum enim dimid. Sic Longobard. libri.Cicero in Oralore Ufnecesse sif partem pedis,aut (equalem esseulteriparti,autalterotanto,autsesquiessemajo:
:

rem;itaiitutrequalisdiictqlus,duplexiambus,sesquiplex pcean. Vid. Serg., art. 1, c 5; et Quinlil., lib.
IX, c. 4.
h

Partiniur ergo in cequa. Omnia ex Donalo usque

ad Fescenninus.

'^3

ETYMOLOGIARUM
Sescupli autem
ii

LIB.

I.

94
est.

sunt

:

« sicut adverbium,quia juxta verbum
tus dictus,

Acutus accen.

Amphimacrus, ut tnxulcees Bacchius, ut Achat (sic); Antibacchius, ut natura
,•

(sic);

quod acuat

et erigat

syllabam. Gravis, quod

deprimat, et depouat, est enim contrarius acuto. Circumflexus, quia de acuto et gravi constat
:

incipiens

Pfeon primus, ut legifimus; Pf?on secundus, ut colonia; Pipon
tertius, ut

enim ab acuto
3.

in

gravem
et

desinit; atque ita,

dum

as-

cendit, et descendit, circumflexus efficitur.

Menedemus;
^

Acutus autem
uterque
levat

circumflexus

similes

sunt,

Pfeon quartus, ut celeritas.
27. Restant quos
epitrita

nam
partitione

syllabam.

Gravis
deprimit
Titaji, et

contrarius
syllabas,

dividimus

:

videtur ambobus,

nam semper
:

Epitritus primus, ut sacerdotes;
Epitritus secundus, ut conditores;

cum

illi

levent, ut

Vnde venit

nox ubi

sidera condil. f/nd^ hic gravis est, minus enim sonat

Epitritus tertius, ut

Demosthenes
decem, dupli vero sex,
epitriti

quam
triplus

acutus, et circumflexus.
si

Epitriius quartus, ut Fescenninus.

4.MonosyIIaba autem pars oralionis,
brevis est, ut vir,

naturaliter
rfrs,

Sunt igitur
28.

iiequi

30 aut positione longa, ut
si

acu-

unus, sescupli septem,

quatuor

tum accentumhabebit.Sivero
a

naturalitcr longa,ut res^

Numerus syllabarum
:

in

pedibus

duabus

j,^

circumflexum. Dissyllaba pars orationis,
naturaliter
flectitur,

priorem
pars

usque ad sex protenditur ulterius enim non procedit, quia usque ad sex syllabas lenduntur pedes. Tempora
in peilibus sunt, ut

longam habet,
Musd,
Si
si

et

ultimam brevem, circumacuitur.

ut

aliter

Trisyllaba

quanla unusquisqiie pcs habeat.

orationis,

mediam brevem

habet, ut tibia, tunc

Resolutio est

pedum, quando pro una longa duif bre-

primam acuimus.
sccundam,
et

vero naturaliter longam habet
«

ves ponuntur, aut pro duabus longis quatuorbreves,
ut
:

ultimam brevem, ut
autem, et
'

Piomdnus, tunc
ratione

Sectaque intexunt ahiete costas. Abiete nuncresospondei in proceleumaticum, in qua resolu-

mediam
5.

circumflectimus.

lutio est

Tetrasyllaba

pentasyllaba

semper t synaloopham sequitur Virgilius. 29. Ex una autem longa du;e breves fiunt; ex duabus autem brevibus 5?Honga nunquam fit. Findi enim solida possunt, solidari scissa non possunt. Figura est, cujus nota syllabae agnoscuntur. Ubi enim circuli partem inferiorem bis positam aspicis, Pyrrhichius
tione
<=

trisyllaborum

retinentur.

Gravis

acccntus
,

cum

uno accentu poni potest in diclione una cum utrisque nunquam, ut Catiillus. In composita dictione
unus accentus
6. s
est, ut

armipotens, omnipotens.
littore conspicitur

Accentus autem reperti sunt, vel propter disi7i

Vmciionem, nt viridique
dicas ursus,
vel

5U5,ne

est,

uu;

ubi

i

geminum

jacons, spondeus, - -

.

Nam
i

propter pronuntialionem, ne dicas

nota brevis inferior semicirculus u, nota longa
cons est
.

ja- P

meta

breviter, ct

non producta

tneta, vel discernendfe

ambiguitatis causa, ut ergd.
ut
a

Nam cum

producitur go,

30. ^ Metra pedibus accidunt,

trochieo tro-

causam

significat,

cum

corripitur, conjunctio est.

chaicum, a dactylo dactilicum, a iambo iambicum,

CAPUT XIX.
\.

de quibus paulopost dicendum

est.

GAPUT
1.

XVIII.

Figura?

De accentibus.
Accentus, quiGraece prosodia dicitur, ex Gra^co
accepit.

malicis

accentuum. accentuum decem sunt, quae a grampro verborum distinctionibus apponunlur.

De

figuris

"

'O^sta, id est,

acutus accentus, linea a sinislra parte
fit

nomen

Nam

Grgece rpb;,

Latine

ad, wor,

in

dexteram partem sursum ducta
2. Bapera, id est, gravis linea a
ita

ita

'.
:

Graece, Latine cantus est. Hoc enim

nomen de verbo
enim habent
ct

summo

sinistrae in

ad verbum expressum
alia

est.

Latini

et

dexteram deposita,

fit

:

\
est,

nomina.

Nam

accentus el tonos
et desinit.

tcnores di-

31

3.

nspia-wu.£vri,
et gravi facta

id

circumflcxus,
ita
:

linea

cunt, quia
2.

ibi

sonus crescit

de acuto
sit,

exprimitur

"

.

Accentus autem dictus, quod juxta cantum
.

4. May.pa, id est, longa, virgula

jacens

est, ita

:

-.

^ Epitrita partitione Augustinas sesquitertiam nominat, alii supertertiam ; EpiiritamDiomei.\es, Donalus, et Terentianus. b SynalcEpham sequitur Virgil. Servius, ^En. v, ad illud: Genua labant: Proccleumaticus inquit^ estquem sic semper ponit Virgiliu!;, ut cogi possit in dactylnm Quod alibi etiam repetil. Id fit si i el u consonantesfian t, sedin rejire capellas, Eclog. 3, eliam duo ii, unum, idque consonans, contrahcnda, cum tamen, i, in medio,nisiinter duas vocaies, consonans esse non possit. " Ex una autcmlonga duce hreves..., ex duahu.s autem. Terentianus Nam non ita est ut longa dissolubilis. Brcves vicissim contrahi iu longam valent Quia solida fimii magnitiido non velat; Divisa jungi rursum in unum non queunt. ^ Metra pedihus accidunt. Donalus Accidunt unicuique pedi arsis et thesis, numerus syllaharum,
'

D jam

m

tempus, resolutio, figura, metrum.J)e quibus omnibus ps^it Isidorus. Sergius: Metrum. quod ex spondeo spondaicum, ex troch(vo trochaicum. ex iamho iamhicum nuncupatur. Ac to nuncupafur addendum putabat I-^idoro Chacon, ita fore intcijra omnia. * Cap. XVIII. Ut Romaiius. Ita legondum cx Tarraconcnsibus libris, vel Cefhegus ex Donat., ut conp^ruat exemplum; non MeteUus, nt est in rcliquis

libris.

Nam

distinxit paulo ante naturaliter

longam a

posiliono longa.
^

Graris acccntus

cum

utrisque

nunquam.

:

:

:

plus una aruta in eadem voce, ut ait Ouinlilianus, sod gravis jioni in uua dictione non solum cuin acuto, sod cliam cum circuiuflexo potest. s Acccntux autcm rcpcrti sunt. Alqui Doualiis, et Sergius, uude luvc snmpta sunl. conturhari et dissipiri s;rpe acconlum logendi, vel ilistinguon li, vel pro-

Nunquam enim

nuntiandiratione,veldisceraendfe ambiguitatis neces-

95
5. Bpay^li?, id est, brevis,

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
5.

96

pars est circuli inferior,

Ubi vero jam per gradus pronuntiando plenam
fit

jacens
6.
ctit,

ita

:

u.

sententia? clausulam facimus,

periodus; punctumet

'V^Ev, id est, conjunclio, quia

duo verba connefit

que ad caput
6.

liti.erse

ponimus,

vocatur distinctio,

subjecta virguia versui circumflexa

ita

:

v.

id est, disjunclio, quia integram separavit sententiam.

7. Diastole, id est, distiiictio, quae e contrario se-

Hoc quidem apud
est,

oratores.

C^eterum

apud

parat, dextera pars circuli supposita versui fit ita ^ 8. Apostrophos, pars item circuli dextera, et ad
:

.

poetas ubi in versu post duos pedes syllaba remanet,

comma

quia

ibi

post scansionem prfecisio verbi

summam

litteram apposita,

fit

ita

:

',

qua nota deesse
ut

facta est. Ubi vero post duos pedes de parle orationis
nihil superest, colon est.

ostendiLur in sermone ultima vocalis,

tribunaV
est, ubi

Totus autem versus perio-

pro tribunali.
9. AacTsta,

dus
aspiratio, id
:

est.

quod inlerpretatur
tali

33
1.

CAPUT XXI.

H

littera

poni debet,

figura notatur

I-.

10.

""ITAri,

quod interpretatur

De notis sententiarum.
punota
Fra-terea quaedam scripturarum notse apud cetali

siccitas,

sive

rum,

id est, ubi
:

H

littora

e.^se

non debet,

ostendilur

leberrimos auctores fuerunt, quasque antiqui ad dis-I.

posuerunt. Nota est figura propria in htterae modum ipsa littera aspirationis fcccrunt. Unde, si conjungas B posita, ad demonstrandum unamquamque verbi, has, facis-eamdcm aspirationis notam H. Rursum si sententiarumque ac versuum rationem. Notae autem medium ejus apicem scin.lis, oasarav I- et •^CiSq^i -I facis. versibus apponuntur numero viginti sex, quae sunt CAPUT
,

H.

^

Quorum duoruni accentuum figuram Latini ex

tinctionem scri|)turarum carminibus et historiis ap-

XX.

De positura.
1. Positura est figura

nominibus
2. b

infra scriptis.
iis

ad distinguendos sonsus per
quae

Asteriscus (*)apponitur in

quae omissa sunt,

cola et

commata,

et periodos,

dum

ordine suo

ut illucescant per
Slella

eam notam,

quae deesse videntur.

apponilur, sensum nobis

3^ leclionis ostendit. Dictte
Prima Media

enim

(JaTfjp

Graeco sermone dicitur, a quo
virgula jacens, apponi-

autem

posilura?, vel quia punctis positis annotanlur,

asteriscus est derivatus.
3. ^

vel quia ibi vox pro intervallo distinctionis deponilur.
2. Ilas Graeci Oijsi; vocant, Latini posituras.
iis

Obelus, ("") id

est,

tur in verbis vel sententiis supertlue iteratis, sive in
locis ubi lectio aliqua falsitate notata est, ut quasi

positura, subdistinctio dicitur,
distinctio

eadem

et

/.6ji.jj.a.

sequens

est, ipsa

etxwXov. Ultima distinclio,

sagitla

jugulet supervacua,

atque

falsa

confodiat.

quae tolam sentenliam claudit, ipsa est -jpiooo?; cujus,
ut diximus, parles sunl xwaov et
/.iu.jj.a,

Sagitta
4.

cnim Grtece
(kH
)

^SsXb; dicitur.
iis,

quarum

Obelus

superne adpunctus ponitur in

di-

versitas punctis diverso loco posilis demonstratur.
3.

C de quibus
5. «

dubitalur utrum tolh debeant necne.
est,

Ubi enim in
sensus
est,

initio

pronuntiationis

necdum plena
fit

Limniscus, (-r-) id

virgula inter geminos

pars

et

b

tamen respirare oportet,

punctos jacens,

34

apponitur in iislocisquae sacrfe

comma,
puactum
4.

id est, particula sensus,

punctusque ad imam

Scripturae interpretes

eodem

sensu, sed diversis ser-

litteram ponitur, et vocatur subdistinctio ab eo

quod

monibus, transtulerunt.
6.
'

subtus, id est, ad

imam

fitteram accipit

Antigraplius

CV)

cum puncto
obelo
:

apponitur,

Ubi aulem in sequcntibus jam sontentia sensum praestat, sed adhuc aliquid superest de sententite ple-

ubi in translaiionibus diversus sensus habetur.
7. g A.steriscus

(^^

—^) cum
iis

hac proprie

mus,

colon, mediamque litteram puncto notamediam distinctionem vocamus, quia punctum ad mediam Iitteram ponimus.
nitudine,
et
fit

Aristarchus utebatur in
positi erant.
8.

versibus, qui

non suo

loco

Paragraphus (_/*) ponilur ad separandas res

dicunt; et utrumque vcrum esse nemo negarit. ^Figurce acce7ituum.0mr\ia ex Donato. " Quorum duorum accentuum figuram Latini. Ita quidem Donatus, et Sergius. Sed A. August. etiam Graicos prius iitlera ipsa H pro aspiratione usos dicit; habere enim se Grpecos nummos in quibus scriptum sit ii h p a k a.; idque etiam Athena^um,
sitate,

Cap. XIX.

diversae

ahquantulum

figurae

:

aslerisci,

obch,
^

—.,—

^ JiJC^jC?
^

sic pingi, ut est in

Obelus superne adpunctus. Placet A. Augustino pandectis Florent.

lib. IX,

c

testari.

A

de Ponderibus, quibus ne Capellfe quidem verba prorsus
19, et Priscianuiu, in iib.
:

abhorrent

Gra^ci diviserunt. a Romano Codice abest, ron minus commoda erit scriptura Quorum duorum accentuum figuram ex ipsa litteru aspirationis fecerunt, Gr*ci scilicet.

H

aspirationis

notam

Quod

si

vocem Latini

tollas, qua^-

:

b Et tamen respirare oportet. Hanc Cap. XX. respirationem Donatus et Sergius mediae distinctioni

* Limniscus. De vocis notione vid. Yeget. de Re veterinana. Mirum vero hypolimniscum ab Isidoro pra:>termissum (nam prcetermissum non dubito, cum omnes xxvi noias quas proposuit explicarit) cum constet quatuor omnino notis in Hexaphs, aut Ociaplis usum fuisse Urigenem, asterisco, obelo, limnisco, et hypolimnisco. Est vero hypolimniscus cx Epiphanio virgula jacens punctum subtus habens, quo indicalur ab altero tantum LXX pari sensum

eisdem verbis redditum. Figura
^

fuit

:

*.

,

-

tribuunt.

Antigrap}ms. DupUci figura pingitur. In Gothicis

Cap. XXI. Asteriscus. De Asterico et obelo August.,xviii deCivit., cap. 42, et Hieronvm. in pra?fat. Paralipom. etiu Job, eiei^ist. i:i5,ad Suniam et Fretel.
<=

ha:>c

tantum

:

"Vf

8

Asteriscus
:

vult

Reperiunturque adhuc

in libris, el asterisci, et obeli

^^

cum

obelo.

Hunc A. August.

ita

pingi

97

ETYMOLOGIARUM
^

LIB.

I.

98
superne obclata ponitur ad

a rebus qucc inconnexu concurninf, quemadmodum in catalogo loca a locis, et regiones a rcgionibus,
in

19. Dipcl

("*'^^^)

conditiones locorum, ac temporum, personarumque

agone pr*mia a
9.
""

pra^miis,

certamina a diversis

mutatas.
20.

cerlaminibus separantur.
Posilura
sic

Diple

recta

et

aversa

superne

obelata
sigiii-

f^)

est figura

paragrapho contraille

(_p9><*^^J<;J) ponitur, finita loco suo
ficante similem

monade

ria,

ideo

formata, quia sicut
separat.

principia notat,

ita ista fines a principiis

21.

sequentem quoque esse. Ceraunium (^>p^J/') ponitur quoties multi
n^^c

lO.Crypliia (vij), circuli parsinferior cum punclo, ponitur in iis locis ubi qua^stio dura ct obscura aperiri

versus improbantur,

pcr singulos obelantur,

cc

raunus enim fuhnen
22.
^

dicitur.

vel solvi

non

potest.

Chresimon

("^^^)-

Htec sola ex voluntate

il. b Antisigma

(^)

ponitur ad eos versus quosic et in antiquis

uniuscujusque ad aliquid notandum ponitur.

rum ordo permutandus
ribus positum invenitur.
12.
<=

est,

aucto-

3G
24.

23.

'

O

et p,

(^),

i

i

eH

cioovTt?.

Haec ubi

aliquid obscuritatis est, ob sollicitudinem ponitur.
iis

locis ubi

Antisigma (Jj^) ^^^^^ puncto ponitur in in eodem sensu duplices versus sunt,
sit.

et

Anchora
est.

dubitalur qui potius cligendus
13.
•*

B

res

(I) magna omnino
Anchora

superior pouilur, ubi aliqua

hanc scriptores nostri apponunt in libris ecclesiasticorum virorum ad separanda, vel demonstranda tesLimonia sanctarum scriptuDiple
:

(v/)

25.

inferior ubi aliquid
est.

vilissime, vel in-

convenientius denuntiatum
26.

rarum.
14. *Diple -ifi aTfyov, (

" Coronis (""3) ^^^^ tantum
ad

in fine hbri ap-

ponitur.

•/

)

banc primus Leogoad
iis

27. ^ Alogus (""""^) nota 28. Fiunt et
alia^

mendas adhibetur.

ras Syracusanus apposuit

35 Homericis versibus
(^>H)
in
iis

librorum notula? pro agnoscendis

separationem olympi a
15.
f

cixlo.

quai

per extremiiales paginarum exponunlur, ut

Diple
:

7:3pi£(rctYp.£vr(,

id

est,

cum ges

ubi lcctor in liminari hujusmodi signum invenerit

minis punclis

hanc antiqui

apponebant
et

qua^

Zenodotus Ephesius non recte
traxerat, aut permulaverat;
in

adjecerat aut
iis

de-

ad textum recurrens ejusdem sermonis vel versiculi, sciat esse exposilionem cujus similem superjacentem

nostri

ea usi

notam

invenerit.

sunt.
16.

Diple

wojXtcrixevr)

(^^—^) interponitur ad
C
1.

CAPUT XXIL
De notis vulgaribus.
Vulgares° notas Ennius primus mille
et

separandas in comcediis vel tragmdiis periodos. 17. b Aversa (<^) quolies stroplie et antistro'

centum

invenit.

phe

infertur.

18.

Aversa cum obelo
tibi

usus erat ut quidquid pro concione aut in judiciis diceretur librarii scriberent com-

37 Notarum

(
:

<^

> ) ad ea ponitur qufe

ad aliquid respiciunt, ut
'

Nosne

plures simul astantes, divisis inter se parlibus, quot quisque verba, et quo ordine exciperet. p Romee

fluxas Phrygiae res vetere fundo

Conamur? nos? an miseros
Objecit?....
^ b
<=

qui Troas Achivis

primus TuUius Tiro Ciceronis libertus commentalus est noias, sed tantum pra^positionum.
vide Pindari interprelem, ad Olymp. et Hepha-stionis Enchiridion, et Fortunatianumi^ de Metris Horatianis. Qui ila ait Incantionibus lyricis legitime scriptis, hoc est monostrophis, hcec tria inveniri necesse est: strophen, antisfrophen, epodon. !Sam circuire aram dextra strophen vocubant ; rcdire a sinistra, antistrophen;post cum in conspectu Dei consistentcs cantici reliqua peragebant, epodon. ' yosne tibi (luxas Phrygioi res. Quoloco Servius, Status (inquit^ relativus est.
:

Positura.

Cum

reliqua

omnia Grfeca

spectum

sint; su-

posituroe

nomcn

AntisUjma. Yid

videri possit, Laert. in Platone.

Antisigma cum puncto. In Laertio A. Auguslini

hiec erat figura.

~^

a^iimadvertito illum locum, ubi erit ot-X^. De figura consenliunt omnia, Codicem Laerlii A. August. in quo ha" cernuntur ||, :ii:^ mendose, ut ipse etiam putabat. « Diple TOp\ ffTtyov N» Lcogora? meminit Suidas, sed nihil de eo praeter nomen. f Diple r£pt£C7TtYi..£'vri. >>. Sic Anton. Augusl. ex Ca-saraug. C, ^v; Gothic. CC. s Quce Zenodotus. Primus hic (ut ait Suidas) Homeri correcior fuit, bibliothecis
praeter
:

Diple. Cicero lib. viii Epist. ad Att., epist. 2 : jibulii res gestce sunt adhuc maximce; id cx Pompeii littens cognosces, in guibus

^

D

^ /pr^aiu.ov.
^

Quod

usui est.

<I>

non vox

in veteribus libris frontis legeretur, difficilis fuil conjectura opovtt: legendum, quaj curam signiticat. el soilicitudinem.

et p.

Cum

™ Coronis. Varie in libris pingiiur, a quibus diversa est Hepha^slionis nota. Sed^placet Carion apud Aristophaneni rpx|jL[xrj Tt; Irrt ^pa/_£r'2 y.x^7^\^ Ttva
:

u-ox.aTio £/o'jcra.
"

lectus, et
^

hhorum

Alexandrinis pra?' Ptolomaei magister.
Placet Ca;saraug.
obelo,
libri

Alogus. Varie pingilur

:

Diple aversa.

itemque aversa
lata.

cum

<—

figura

>

" Vulgares Cap. XXII. notas Ennius primus. Posterioram intelligo, qui de litteris et syllabis duos libros scripsit, ut ail Sueton. in Proam'. lib. de II-

|

"^-^/^TT

>, et superne

obe-

lustrib.
p

Gramm.

^v^
Quoties Strophe.

Homo' primus

Tull.

Tiro.

De

Chronic. Euseb.
strophis,
et

Sedquonam modo

antistrophis

Verba Hieronvmi in primus, si Ennius

quoque primus? Nundum

ha;c concionarat Isidorus.

99
2.
'"^

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
•>

100

Post

eum

Vipsanius Philargius,

et

Aquila

li-

• siipersiitem designabat.

© Veroad uniuscujusque deUnde
et habet per

berlus Maecenalis

38

alius alias addidcrunt.

Deinde

uncli nomenai>ponebatur.

medium
:

Seneca,

<=

contraclu omnium,
iii

digestoque, et auclo
millia.

telum. Id est,

mortis signum, de qua Persius ait
vitio prjefigere theta.

numero, opus effecit diclse, eo quod verba
bus notenl,
et

quinque

Notse autem

Et potis est nigrum
'

vei syllabas praefixis cliaracteri-

ad noliliam legenlium revocent, quas

qui didicerunt proprie jam notarii appellantur.

2. Cum autem impuritiam significare vellent lambda liltera usi sunt; sicut mortem significabant cum ponebanl theta ad caput. In stipendiorum quo-

CAPUT

XXIII.

que largitione propriae erant

notae.

De notis juridicis. \. Qua^dam autem litterae in libris juris verborum suorum notfe sunt, quo scriplio celeris breviorque fiat. Scribebatur enim, vcrbi gratia, per B QiY ^bonum
senatusconsultum ; 3t> per R et P, respublica; perP elR,populus Romanus; per D et T, duntaxat; ^ per supinam iii litieram tnulier;per P, secundum natiiram, pu/)z7/Ms; "^per Py, verso ca-

CAPUT XXV.
De
i.

notis litterarum.

Notas etiam litterarum inter se vetercs faciequidquid occulte invicem scriptura
signifi-

bant, ut

factum; per S

et C,

care vellent, muluoscribercnt.
qui
iis lilteris

41

Testis est Brulus.

ea quse acturus erat notabat, ignoransibi vellcnt ese litterae.

libus
2.

aliis

quid

Caesar

quoque Augustus ad

iilium

:

Cum,

inquit,

pite, pupilla;

per

unum K, kaput; per duo KK
I

juncta,

B

in7iume7'abilia inciduut assidue, quce scribi ad alte-

kalumnice kausa ; per

et E,

judex

esto

;

per

D

et

I\l

rutrum

oportet, et esse secreta;

habeamus ergo

inter

dolum malum.
2.

nos notus,si vis,tales,utcumaliquid notisscribendum
in libris

Cujus generis plurimse consimiles notae

erit,pro unaquaque litterascribamus sequentem,hoc

antiquis inveniunlur.

Has juris notas ^ novitii imperatores a Codicibus legum abolendas sanxerunt, quia
multos per has
caliidi

modo, pro A, B; pro B, C, et deinceps eadem ratione cceteras; pro Z autem littera redeundum erit ad
J

ingenioignoranles decipiebant,

duplex. AA. Quidam etiam versis verbis scribebant.

atque

ila

jusserunt scribendas in legibus lilloras, ut

CAPUT XXVI.
De notis digitorum. i. Sunt qusedam et digitorum notae, sunt et oculorum, quibus secum taciti proculque distantes colloquuntur, sicut

nullos errores, nuliasambages afferant, sed sequenda
ct vilanda aperte demonstrent.

CAPUT XXIV.
4. In g

De notis militaribus. breviculis quoque quibus mililum nomina

mos

est mililaris, ut quoties consenlit

exercilus, quia voce

non potest, manu promittat,
^

alii

continebantur

40 propria nola erat apud veteres,qua
Inoia
in capite versiculi posita

quia voce non possunt, giadiorum
2.
^ :

nutu salutant.

inspicerelur quanti ex militibus superessent, quanlique
in bclio cecidissent. ^

pila

Quasi in choro Ennius de quadam impudica ludens49daiatim dat sese et communem facit.
ut adnotavit eruditissimus vir.

^ Post eum Vipsanius. Confirmavit conjecturam A. Auguslini Codex Oveiensis coilegii, in quo Vipsanius diserte scriptum est. Quod vero Agrippse, qui ex Vipsania genle fuit, libertum liunc fuisse idem

tio est,

peritiam. Ergo

suspicabalur,
liberlo

non asseniior. Neqae eniin arbilror paironum id nonien dedisse, quod ipse res-

pueret. Vid. Senec. in Declamat. ^ Et aquila libertus Mcecen. Notas a Mgecenate ipso excogitalas, scd edilas ab Aquila narrat Dion. lib. LV, Contractu omnium. Sueton de Valer. Prob. :
<=

Multacjue exemplaria contracta emendare, ac distinguere, et adnotare curavit, Cap. XXIII. Per supinam iii litteram. Cum plerique omnes libri 31 htieram haberent, probissime
•!

scribendum, quo terlia per C conversam in hunc modum cH)a//i signiticabanl.eoqueprtenomine mulieres omnes ulebanlur. Plularch., in Probiem., et Booeth in Top. Quod aulem per supmam iii lilteram dicit Isidorus, Komanus Codex hanc notam habet
conjecit. A. Auguslinus liltera significatur.
iii

Nam

Ita Valerius Prob. Novitii imperatores. Justinianus, in prsefat. qua? Pandectis et Codici pra?fixa est. Obierat aulem Justinianus anho a Chrisio nato 565. s In breviculis. Rufinus, invect. 2 Cap. XXIV. Si ([uis, accepto hreviculo, in quo mHitum nominci continentur, nitatur inspicere quanti ex militibus supersint, quanti in bello ceciderint; et requirens (jui inspicere missus est propriam notam, elc. ^ T nota i. c. v. superslitem signtf. Iia apud P. Diaconum, quamvis V nota vivnm solere significari sciamus. J\am quod Kferale vocat Ausonius, alia ra*

\J_/ quse esl etiam in Golh. Ov. * Per P\' verso capite pupilla.

al imeliam lallare, qute puerorum et impenlorum sunt, per X significari quidam suspicantur. Alii non 1, sed v Jiiteram Pylliagorse subsliluunt puerorum setati convenientem. Qui impuriliam malunt IigZhxCzi^ aut aliud obscamum verbum ex Arislophane in Concionalricibus intelligunt. Cap. XXV. Pro Z autem l. red. ad dupl. AA. autem ad duplex AA: Suetonius, in August. Pro opinor, quia Augusti tempore extrema littera fuit A', Isidori vero Z, ut supra vidimus c. 3 et 4. Cap. XXVI.— " Nutu gladiorum. Sic est in Longobard. libro Viri clariss. G. Loaisse, cum in reliquis omnibus motu non perinde eleganter legatur. 1 Ennius de quad. impud. N(«vium pro Ennio reponendum admonuit vir eruditus ex Festo. Sunt autem versus ex Tarentilla Naevii quos Gab. Faernus trochaicos quinque esse dicebat, sed duos mendose scriptos; illa verba «? c/ioro lollenda esse. yel polius ante scribenda, quasi dicta essent a poeta in choro

Cum autem

impuritiam. Al., pueritiam;
XaX=Tv, aut

).r,pcrv,

,

J

:

X

:

Ouasi pila ludens dalatim dat se, et

communem

facit,

Alium tenet, alii nulat Ahbi manus est occupata, alii Alii dat annulum spectandum

Cum
ctai

alio cantat,

Libuit
ita

attamen eidem secundum versum ex Fcsto
:

pervellit pedem, alabris, alium invocat, aiiis dat (de digilo litlcras.
in

adni-

supplere

Alii adnutat, alii adtiictai,

tenei. Sed operse prelium erit senarios lactos ab alio audire.

amat, alium

alium eosdem

Quasi

in foro pila,

Ludens datatim dat

se, et

communem

facit,

101

ETYMOLOGIARUM
alibi

LIB.

1.

102

Aliumtenetaliiadnudat,
alii

perveUitpedem,

alii dai

8. Fedus, quod est deformis, per e solam manus est occupata, scri^ hendum ^fa^dus, quod est pactum, cumrt' diphtliongo annulum spcctandum

a

labris,

aliis

alium invocat, cum alio cantat, attamen dat digito litteras. VA Salomoa : Annuitoculo,
loguitur.

scribendum.
9.
'^

Formosus sine n

scribitur

quia a forno,
efficit

id

terit pedc, digito

est, calido; calor

namque
quod

sanguinis

pulchri-

CAPUT XXVII. De orthographia.
Recta scriptura iu1. Orthographia Grfece, Latine terprelatur; fJfOr^ enim Gryece rrc/a,- ypacpr) scriptura
dicilur: hsec disciplina docet

tudinem.
^

Gnatus.
facit

41

est filius,

per g scribendum,
est,

quia

gcneratus.
in Latino tan-

10. H, qufie aspirationis nota

quemadmodum

scribere

debeamus.

Nam

sicut ars tractat

de partium declina-

tum vocalibus jungitur, ut honor, homo, humus. f Aspiratur autem et consonantibus, sed in Graecis,
et

de scribendi peritia, ut puta ad, cum est prcPposilio, d lilteram cum est conjuntione, ita orthograpiiia
;

Hebra'is nominibus. Heus autem, et

hcu inter-

jectiones per h scribenda\
11. /iitteram

ctio

:

t

litteram accipit.

inter

duas vocales constitutam bis

quidam existimabant s ut Trojia, Majia, sed quando autemcon- D l:oc ralio non permiltit. Nunquam enim tres vocales aspiraturincapife terminatur.et in una syllaba scribuntur. Sed jlittera inter duas jimctio est, per t litteram sine aspiratione scribitur.
2. Haiid,

quando adverbium

esl negandi,
;

d

littera

scribi

4S 3. Apud, prseposilio pcr f? scribitur patrem, quoniam veteres sa^pe ad pro apud
;

sicut arf
usi

vocales constituta pro duplici habetur.
12.
Id,

sunt

pronomen
is,

neutri generis per d

scribitur,

duabus ex iis mediis 4. Interdum aulem
rite

litleris sublractis.
aliae

ab eo quod est

ea, id, quia facit

idem.
per
t

litterse in

locum aliarum
est
;

QuoJ
tabitur,

si

vcrbum

est

tertia?

pcrsonse

no-

ponuntur.

R

et

p

litteris

quaedam cognaiio

nam pro

birro dicimus jj/rrwm.
;

gnationem habent

nam cum

C Q\. g quamdam coAidmw?, centiun et trC' nam hujusce
perc,

13.

!>

ad eo quod est eo, is, it, quia facit itur. I\ litteram antiqui pra?ponebant quoties A sc-

quebatur, ut kaput, Kanna, Kalamus.

rmfos, postea dXcimwi quadringentos^ (/ponentespro
c.

Kartago,ei Kalendce

Nunc autem pereamdem tantum scribuntur.

C

el q similiter cognatio est;

Omnia aulem Gra^ca nomina qualicunque sequentc
vocali perA: sunl scribenda.

cujusque per q scribimus. * Cum autem praepositio per c scribenda est, si autem abverbium fuerit, per Dicimus enim quum lcgo. Deus per e solam (/.
;

14. L(etusper
tia

ce

diphthongum

scribitur quiala;titristilia,

a Jalitudine vocata est, cui contraria est

dcemon per

qua^angustiam facit. L autem liltera interdum pro d diphihongum est notandus. animal, per e scribendus. C littera utimur, ut latum pro dutum, et catamitate 5. Equus, quod est pro cadamitate ; a cadendo enim nomen sumpsit Mquus, quod est justus, per ce diphtaongon est calamitas. scribendus. Exul addita s debet scribi, quia exul an maximus, et si qua similia dicitur qui extra solum est. « Exultat melius sine s 15. ^ Maxumus sunt.qualiter scribi debeanl Jo quaesilum est. Varro littera scribitur. Nam cum ipsa x e\ c ei s constat,
ce
i» ,

quomodo cum
6.

in ea sit

s,

rursus

ei

additur alia ?

tradidit

Ca^sarem per

i

hujusmodi
;

verba enuntiare,

JEquor

per diphtiiongon
aequalilate

scribendum,

quia

et scribere solitum esse tanti

iiule

propter auctoritatem

non ab aqua, sed ab
7.

nomen

est factum.

viriconsueludinemfaclam uimaximus^ optimus,

Forsitan per n in tine scribendum, quia inteejus esl si forte

grum

tandem.

pessimus, scribatur. 16. Malo per unum
cescontendunt,
iil

/

scribendum

,

quia cst magis

Alium

tenet, ahi adniclat alibi Est occupala, ast ahi percellit

manus
pedem,

Ahum
»

Ahi dat annulum speciandum de labris, invocat, cumque alio cantal, attamen

Aliis dat digilo litteras Yid. conjectanea in Varronem

libello
*>

Cum uutem pnep.ExYeWi Longi D de Onhograph Exul additas. Quia salvum esse dictionibussuum initium debet, ait Terentius Scaurus. * Exultat. E margine ha-c ascila pulabat Chacon continenl enim sentcntiam prfecedenti contrariam,e
Cap. XXVll.
;

'"'"

formosus, thesaurum,mesam, quoties, t;/cesi'/'i<w. A Augustinus aatiquiorem censeliat hanc scripturam quam usum apicum, exstare enim Genua? a^ream tabuiam anle Ciceronis a^atem incisam,inqua sit vicensumum. Idemque de thensauro, thensa,mensa, et reliquis exislimabal. Apices addere vocaUbus longis non ilaantiqunm fuisse, licet sit ve tus Quintiliano teste. Namatitiquioreslongas vocales duplicare solitos,ut Feelix pro Fclix, VaalaitroVula, qufe in nummis leguntur. Quod autem formosus a. /oz-HiO ducit,idemrepelillib.x elxix.c. 7 el xx,c. 13.
:

desumptam. Nos Isidoro id nihil obesse putamus illius namque non tam his de rePiacidi
glossis
:

bus judicare quam pluribus e locis diversa corrogare sludium fuit. liademfuit Velii Long. opinio in lii).de Orlhographia. Porro in anli^piissimis legumiaijulisin
'A'iinci-iiii,

eGnalus... (yuia /«cii generatus. Eodem modo loquitur paulopost Sat. pcr T, quia integrum facit satis. f Aspiratur et consonantibus. Cicer. in Orator. Quin eqo ipse cum scirem majores ita locutos, ut
:

nusquam
quebar
s t//

nisi in vocalibus aspiratione utereniur,loita ut puicros, celegos, Cartagincm dicerem.
:

maxsu

rii

us proxsii mus,d ixscri i/t ,. faxsit
,

deduxsit,exsigafurh\i]\is\nodiquea\iAmu\tav\mn[m\ Formosus sine N. Scaur-s Non mediocriter peccantqui formoso N litteram adsumunt, non magis necessariam, quara Gi.ouioso. Quidam ex apicibus vocalibus longisimpositis «coulraxisse plurimas vo'^
:

Trojia.Majia. ItaCiccronemsoUtum scribere Quo rospexisso vidotur Terentianus Atque i geminum scribere nos jubent magistri. Quoties A sequebatur. A brcve, ut diximus ex
tradit Vclius.
''

Diomed. ad cap
'

4.

Waxuuus an Maximus.

Velius

Longus

:

Utjam

in

i03

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI

104

nolo voto ; malle per duo /, quia est magis velle; quoque per unum /, noUe per duo. Nolo enim, ne volo est; Nolle, ne velle. 17. " Os si vultum aut ossum sigiiificat, per o solam scribendum est « si personam, h prftponenda est. 18. Ora tinium per o; hora diei, per h scribendum.
""

^

25.

bunt,
titas,

Tamtus sicut et quamtus in medio mhabeDe quam enim ct tam veniunt, unde et quam'

quamtus,

et

tamtus.

26. s Yce

interjectio

cum a
est

scribenda, ve

con-

;

jonctio, sine a.

27. Xristus, quia
^ Ita et

Grfecum

per

x scribendum.

si

Onus, si de onere vcnit, per o solam scribendum, de honore, cum h aspiratione. scri19. Pra^positio et prceterea per diplithongum
<*

Xris7na.
et
z-

28.

y

htteris sola

Crfvca

nomina scribuntur.

Nam

bendum. Pene vero, quod est conjunctio, per Pcena, quod est supphcium, per «>.
20.

cumjustitia z litterae sonumexprimat, tamen, quia Laliiium est, per t scribendum est. Sic militia,
mcilitia, nequitia, et ca?tera similia.

e.

29. In dubiis
illam statim

quoque verbis consuetudo veterum

Q

liitera tunc recte ponitur,

cum

erat ut repta,

u

littera scquitur, ct

cales junguntur, ita

una pluresve vout una syllaba tiat. Ca^tera perc
aHa
quff-libet

cum eademjy littcra ahum intelleclumcorahum produclahaberet,longae syllabse apicem

scribuntur.
21.

apponebant, utpula/jopu/a.sarborem significaret, an D hominum multiludinem, apice distinguebatur. Sic,
et ubi htterse

Quce pronomcn
sitie a.

cum a scribendum

;

que con-

consonantes geminabantur,
sel'a,

'

sicilicum

junctio,

superponebant, ut

sera, as^eres. Veteres enim
sed supra sicilicos apponelector

Quid, per d htteram scribitur cum pronomen est; per t cum verbum, cujus positio prima est queo,
quis, quit; etin compositione?2t'f/ueo, nequis, nequit;

non duplicabant
bant.

liiteras,

Qua nota admonebatur

geminandam

esse

Htteram.

40 22. Quod, quando pronomen est, per d scribendum ;quando numerus, per t, quia tot item per t
scribilur.
«

CAPUT
1.

XXVIII.

De analogia.
Analogia, Grsece, Latiue Similium comparatio,
sive proportio nominalur.

Quotidie per^scribendum

;

nonper

c,

ut

sit

quot

48

<=

Cujus ha?c vis

est, ut

diebus.
23.
/{

littcra,

communionem habet cum

s

littcra.

quod dubium est,ad aliquod simile quod non est dnbium referatur, ut incertacertis probentur.Octoautemmodiscomparaliaanalogitecol!igitur,id,est,quanLate,com-

Itaque apud antiquos honos, labos,arbos, dicebatur;

nunc honor,
cit satis.

labor, arbor.
/

paratione,genere, numero, figura, casu, extremiiatibus similium syllabarum, et similitudine

24. Sat per

scribi oporlet, quia integrum ejus fa-

Q
scribi.

2. Si

quid de
id
est,

iis

unum

defuerit,

temporum. jam non est anaanomalia,
id

Sed per d oporlel

Apud antiquos

enini

logia
est,
^

,

similitudo;

sed

est

sedum

dicebatur; nos

finales

duas hlteras abscidinius.

extra regulam, ut lupus, et lepus, totum conve-

amhiguitatem cadat utrumper i qucnhnn debeant dician per v,ut est optumus,maxunms. Inquibusadnotandumanticiuumsermonempleniorissonusfuisse,et utaitCicero, rusticunum; atqueillisplacuissepertalia scribere,ei enuntiare.Erruvereautem grammatici qui putaverunt superlativa per u enuntiari; ut enim pulcherconcedamus illis in optimo, /» maximo, rimo, in juslissimo, quid facient in his nominibus in

lianus. Velius per C cotidie,

m

quibus ceque manet eadem qucestio superlatione siifc/af«:manubi;ie,a/imanibia?;iubido,a?flibido?A'oni;fro

postquamcxUitassermonisdelectareccepit,usqueilittera castigavimus Ulampinguctudincm,nontamemit

pleneilitteramenuntiaremus.Etcontendamquosdam

nominaperM scribere,quiantiquorum voluntates sequuntur, ncc tamen sic enuntient quomodo scribant. Vide Quiutil. lib. i r. 3; etGn. Cornulii librum de Orliiog apud Cassiodor., unde ha'C translata sunt. NoLO enim ne volo. ^"e pro no?idixisse antiquos probat Festus. Idque trequens apud Plautum. Terentius quoque nisi tu ne vis, dixit. b Os si vultum aut ossum significat. Iia constanter vetuslissimi Codices; nec mirum ossum dixisse hoc loco Isidorum, necessitate pene coactum, cum osso Ageilium muUo ante usum tradat Charisius. De loco vero Terentii in Eunucho credo ego Faerno, iliud addens, si ossum apud Tcrenliiim Jcgeretur, neque Varronem, neque Charisium, qui id non probant,
alia
,

Quotidie per Q. Sed jam evanuisse dicit QuintiPer Q quotidie magis dicunt, quam cum ct dicatur melius etscribatur; non enim cst quotidie a quoto diclum, sed a continenti die cotidie tractum.. ^ Tamtus, et QUAMTus. Yide apud Cassiod. deOrtliograph. Gn. Cornutum, et Cessellium. s V^a? interjectio. Eodem modo AgeUius, lib. v, Sed mirum (inquit) quod in compositione A c. 12 deperditur, quoniam ve syllaba in illis brevis est,ut in velus, vecors. ^ Ita, et Xrisma. Ita velu-tissimi Codices. Si Latine placuit lunc Xristum Xrism.a scribi, ob id opinor, ut retineretur crucis ligura; qua de re supra,
:
:

Q
**

c. 3 et 4.

""

Sicilicum superponeb. Sic Victorinus in libro de Orthog. qui exslare id signum aHate sua multis in libris testaiur. Fuit autem nota hujusmodi ser'a, seVa. Sicilicum dicfum (ait Festus) quod semunciam secet. Id nunc nullum apparere inantiqtiis marmoribus, aut
'

libris

miraiiiur, cuin in Duilh

tilulo clases,

numei,

in

fuisse dissimulaturos.
«

Si personam. Ut

sit

accusativus pronominis arti-

cularis, hos.
•^

nuinmis Pilipus, sine alla sicilici nota visantur. i Omnia ex Quintil., lib. i, cap. 5, Cap. XXVIII. et Sergii Arte secunda, c, de Casibus, sed ita concinnata, ut neque interdum cohsereant, nequeauctoribus e quibus sumpta sunt satis respondeant. " Analoqia... Latine similium comparatio. Ferri poterat, nisi apud Quintilianum similium comparatio alio scnsu acciperetur. Est namque apud illum analogia' pars, hic genus ipsum. Sergius melius simi-

Pene quod
ce

rentinis per

eonjunctio per e. In Pandectis Floperpetuo scribi aiebal A. Augustinus.
est

lium rationem
1

dixit.

Cujushcecvis,ut 9«oddu/).,etc.VerbasuntQuintil.

105
nit;
='

ETYMOLOGIARUM
sed disscntiuiit casu; facit* cnim lupi, leporis.
regulariter est

LIJ.

1.

106

^

Nam

dum

quai^ris

culinum^sit an femininum, et esse credis, si3. Ilem fwiis, si incerti generis
milis cst
b
illi

utrum fmmcsmaserit masculinum.
masculinum.
per
/'ii-

bara nomina, et incognita Latinis et Graecis. -— CAPUT XXX. ^

50

.

De
1.

glossis.

Glossa Gra'ca interpretaiione lingupe sortitur
«

panis

ia declinatione, et erit

nomen.

Hancphilosophi adverbum dicunt, quia vo-

Item ex comparalione positivorum, ut sidicas, doposilivi sunt, et sui similes. Fit, et

cem

iilam de

qua requiritur uno

el singulari

verbo

ctus, magnus,

designat. Quid

enim

illud sit in

uno verbo positum

diminulionem, ut puta funcm niasculinum essc

declarat, ut conticescere est tacere.
2.

niculus ostendil; sicut »«rt;'/Hor neulri generis esse;

Ilem

:

lafus haurit

apcrtum; haurit, percufit.

masculum
4.

indicat.

Itcm
in

cum terminum

dicimus flnem, aut populatas

Nam quod

genus

principalitate

est, id csso

interpretamur essc vasfafas, et omnino
verbi

cum unius

solel in diminutione.

Sed hoc non semper, ut pistrinum,pistrilla. Sed quiascire debemus.^cx positionc
declinationem, et ex diminutione genus colligcre.

rcm uno verbo manifestamus.

CAPUT XXXI.
De
1.

differentiis.

4f^
1.

CAPUT XXIX.
g
cum
vis

Dc ciijmologia.
Etymologia est origo vocabulorum,
Aristoteies

verbi vel nominis per

interprelationem colligilur.
Cicero Notationcm nomi-

Hanc

a'j;j.6oXov,

navit, quia

nomina

et

verba rerum nolafacit, utpula

quam scrieodem et de altero nominant. Haec enim duo quadam inler se communione confusa conjecta dilFerentia, sccernunliir, per quam quid sit utrumque cognoscitur, ut cum qua^ritur quid inter regem intersit et ti/ramium, adjecta diffcrentia qiiid
Differcntia
est species detlnitionis,

f

ptores arlium de

flumen, quia fiuendo crcvit, a flucndo dictum. 2. Cujus cognitio sa-pe usum necessarium habet in

uterquc sitdefinitur, ut rex modestus, et tempcrans,

fijrannusycvo crudelis. Intcr ha^c enim duo differcntia

undeortum esl interpretatione sua. Nam cum nomen, citius vim ejus intelligis. Omnis enini rei inspcctio, etymologia cognita, planior est. Non aulem omnia nominaa veteribus sccundumnaturam imiiosila sunt, sed qua^dam, ct secundnm placilum, s^cut et nos servis et possessionibus interdum secundum quod ])Iacct nostrie voluntati nomina damus. 3. Hincesl quod omniumnominuin ciymoIogi;fnon reperiunlur, quia qua.'dam non secundum qualitaiem C
videris

cum

posita fuerit, quil

sit

utrumque cognosci-

tur. Sic et c;i'lera.

51 CAPUT XXXIf.
1.

IJarbarismus est
:

De barharismo. verbum corrupla
littcra, nt florict,
si

litlera, vel

sono cnuntiatum

dum

florebit di-

core oporteat; sono,

pro media syllaba prima pio-

ducatur, ut, letebra', fenebnv. Appellatus autcm bar-

barismus a barbaris genlibus,
integntatcm nescircnt
;

dum

Latina^^ orationis

qua genitasiml,scd juxta arbitrium humana^ voluntatis

s

unaquaxpie enim gcns facta
et

vocabula acceperunt. Suntaulem elymologiaMiomi'

num,autexcausadata"',utray(;'sarf^'6';.'fl'o,idest,a?'f('/(;'

Romanorum, cum suis opibus viliaquoque rum et morum Romam Iransmisit.
2.
''

\erbo-

agendo ;^\i\. ex originc,ut /lomo quia
cx contrariis, uta

sit

cxJiu»io

;

aul

lavaxdo lutum, dum lutum non sit uiundum, et iuciis, quia umbra opacus, parum kiccat. 4. Qu*dam etium facla sunt ex nominum derivalione, ut a prudentia prudens. Qiuedam etiam ex vocibus, ut a garrulitate graculus.Qti:eda.m ex Gnieca
elymologia orla, ctdeclinata suntinLatinum,ut5z7i'«,

intcrest,

barbarismum autem,elbarbarolexim hoc quod barbarismus in verbo Lalino tit, duin corrumpitur quando autem baibara verba Latinis
Inter
;

eloquiis inscruniur,barbarolexis dicilur. Itcm quaniio
in prosa viiium ht

sermonis, barbarismus vocalur

;

quando
3.

in

metro, melaplasmus dicitur.
fit
:

Barbarismus autem
qualuor modis
syllabam

scripto, et pronunliationc.

domus.
0. Alia

Sciipto

si

quis in

vcrbo htteram,
transmutet,
vel

quoque cx

nominibus locorum, urbium,
di-

vel

adjiciat,

mutct,
fit

lluminum traxcrunt vocabula. MulLa etiam ex versarum gentium sermone vocanlur. Unde,
origo

minuat.
tonis,
|

Pronuntiatione aulein
et

in

temporibus,

ct

aspirationibus,

reliquis,

qua?

scquuntur.
si

eorum

vix cernitur. Sunt

enim plcraque bar-

4.

Pcr tempora quippe

fit

barbarismus,

pro longa
-pbc

^Dissentiunt
luit

rrt.su. Non casu,sed gencredifferre voSergius.quia nonut lupus lupa,ilalcpus lcpa face-

adverbium. Gnvci -ob?

s-o:.

Unde natum, Ouosv

ret.

£-oc. Glossas inilio dictas ipsa verba, vel obscura, vel pcregrina ex Aristotelc, Galeno, Polluce, Suida,
el Quintiiiano novimus; posteriores interprctationcs ipsis vcrbis additas eodem nominc vocarunt. Nimis

sccund.

in Art. regulisanalogia, vclex coilationc positivor, nominum, vel ex diminufione cognoscitur. ' Ex positionc declinafionem.et ex dim. g. Consentiunt vetustissimi Codices in hanc scripturain. CAP. XXIX. IJt REGE.S a RECTE AGENDO. Al., Cl regcndo. Ulrumquc cx Codicibas, et ex aliis Isidori locis cuntirmari potest. Vide lib. iii de Summ. Bon., c. 48; et Burcliard., hb. xv,c. 38 et Ivon., part. XVI, c. 39; et infra, hb. xii. c. 3. " llanc philosophi Cap. XXX. advcrbum. Al.,
:

^ Itcni

ex comparatione posifivor. Donat.
liis

hi

tamen anguste loqui vidclurIsidorus,cum uuius verbi rem uno tantum verbo explanari pra^cipit, ut si pluribus vcrbis cxplicelur glossam forc negcl. Quod
ctiam repelit lib. xxiv, cap. 30. ^ Differenlia Cap. XXXI.
est. Ex Viclorin. et Boa'th.,lil).i,deDe{init.,c.28,rcpetuntur ead.l.ii,c.30. s Unaijun'(jue cnim gens. Eadem Cap. XXXII.

"*

;

— —

iniVa, lib.
•'

ix, c.

1.

*

VuciL
est.

ad

nomiuativuin

cusus, hic suljiiitciiccluiu, referon-

dum

Intcr barbarismuni, ct barbarolcxim. BarbaroLiixiM quoipie nouiinat Cliarisius, harraralexim Donatus et Dioincdes.

Patrol. LXXXII.

107

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
positionesadverbiis applicomus Per accidenlia
j[^

101
fit,

Per llaba brevis ponatur, aut aliam syllabain commulelur. Per tonos.siaccentusin non debel, aut aspiralionem.si adjiciatur k liUera ubi
pro brevi longa.
detrahalur ubi esse oportet. in pronuntialione scinditur 5, Per hiatum, quoties sive quolies vocalis voversus antequam compleatur ; Aonides. Fit barbarismus, calem sequitur, ut Musce iolacismos, et lambdacismos. et per melacismos, 6.Metacismusestquoties??ibtteramvocaIissequitur, justum amicum. Sedethoc vilium
ut,

id

est,

per ea qufe acciJunt parlibus,
genera, numeros, tiguras,

ut

puta per qualica;>us.

tales,

ct

Per

isla

igitur

omnia

tiunt soiwcismi, sicut

Doaatus exposuit.

5. Fiunt prgpterea ct plurimis modis. Nam Lucibus centum genera soloecismoruni dixil, quos omnes

vitare potius

quam

sequi debet qui

regulam recte

loquendi tenere studet.

CAPUT XXXIV.
De vitiis. apud grammaticos iila dicuntur, quse in cloquio cavere debemus. Sunt autem hsec barbarismus, soloecismus, acyrologia, cacephaton, etreliqua.
1. Vitia
:

bonumaurum,

aut suspensione

m litterae,

aut detractione vitamus.

7

littera duphcatur lotacisinus est quoties in iota

ubi earum litterarum adeo sonus, ut, Troiia, Maiia, ut unum iota, non duo, soexilis erit pronunlialio,

2.

Barbarismus

est

corruptio verbi unius, ut

si

nare videatur.
8
"

tertiam syllabmi quis producat in ignoscere.
est, si

Lambdacismus
vel quolies

pro uno

l

duo pronun- p

.i.Solwcismus, Lomposilio vitiosa verborum
aliquis dicat, inter
4.

:

ut

si

colloguium pro contientur.ut Afri5« |aciunt,sicut

loquium
ferimus.

;

unum
esl
;

/
>•

exilius,

Quod contra

nam unum

duo largius prolargius, duo
fmis in

hominibus pro inter homines. Acyrologia, nonpropria diclio uljiceat sperare
:

timenti
sperare
;

;

proprium
s

exilius proferre

debemus.

ct,

autem limenti formidare, non gramineo in campo : proprium est
est

9

<=

syllabfe Collisio est quoties novissinice

graminosum
5. ^

dicere

campum, non gramineum.

alterius principio est, ut matertera.

Cacephaton,dictio obscena,vei incom|)Osile so-

CAPUT XXXIII.
De Soloecismo.
i.Soloecismusest plurimorum verhoruminlerse in-

nans.Obscoena,ut,o-l/if.<;ft/n'mMm arrecti dictis. In-

composita, composilio
finierat.
6.
ut,

ut,
fit,

juvatire et Doricacastra,

'

Mala enim

ab ca syilaba incipere qua superior

conveniens composilio, sicut barbarismus un.as verbi conjuncta corruptio. ^ Verba enim non recta lege
so^cecismus est;ut

Pleonasmos. adjeclio unius verbi supervacua
et sidera coili.

:

Hactenus arvoruni cultus

Neque

enim ahbi nisi in cceio sunt sidera. si q^\sA\c?i\.,iniernobis \>vointer 1. Perissologia, adjectio plurimorum vcrborum veniam sceleratorum, pro sceleratis. a ^ Cihcibus, qui ex Q supervacua ut, Vivat Ruben, et non moriatur, dum 2. Diclus autem soloecismus pronon sit aliud vivere qu im non mori. urbe Sol*, qute nunc PompeiopoUs appcUatur, suam et illorum 8. Macrologia, longiloquium, x'es non neccessarias fecti cum apud alios commorantes,
nos: aut dare
:

]inguam

vitiose

inconsequenter.iue
et

contunderenl,
similiter

comprehendcns,ut: Legaii,nonimpetrata pace,retro

soloecismo

nomen dederunt. Uade
Soloecismus autem apud

lo-

unde venerant
9.
i

domum

reversi sunt.
:

quentes soloecismos facere dicuntur.

Tautologia, idemloquium, ut
si

Hi fata

virum

53
manet

3.

poetas

scliema

servant,

vescilur aura, cetherea, neque adhuc

indicitur, quoties inversus necessitate metri faclus

venitur;

cum aulcm non
fit

invenitur necessitas, per-

crudehbus occubat mnbris.Tolumenim quod repetitur una res est, sed crebro sermone annuntiata.
10. Eclipsis est defectus dictionis, in quonecessaria

soloecismi culpa.

4. Sola^cismus
lionis, aut

duobus modis aut per partes ora:

verbadesunt,ut,cuij;/iare^raea;aMro;dccstenimm/^.
11. Tapinosis est humilitas
ctis

per accidentia. Per partes orationis
si ^

fit,

si

slatum magnae rei di-

alteram parlem pro altera ponamus, ut puta
a

prae-

infirmans, ut

:

Lambdacism. Vide Martian. Capcll.

b Nam unum 1 largius, duo exiUus. Conlra videbatur unum exilius,duo largius jiroterenda. Sedvetant libri omnes. Eritigitur ^ul opinor) hujusmodi Isidori

D

sententia

:

ut

quemadmodum

vocales duae

cum

in

CoUisio est. Collisionis supra non meminerat, at meminuil Donalus. ^ Verba non recte conjuncta. Ex Cap. XXXHI. Aug. n de Docirin. Christ., c. 13. ^ E CiUcib. Ex Diomede.
<^

diphthongum conveniunt, non plene

singida' profe-

runtur, sed ita coeunt, ut confuso sono aliquid unicuiquedepereat, neutraqueillarum plene cxaudiatur
ita

:

media dictione exilius proterlur, Neque id (si argulari licet) pra^-ter rationem acridit. Xamprius obtunditur cum in seduplex
//

f Si proposiiiones udverbiis appUcemtis.lla.\e\.ustissimiCodices rccie ut si dicas de longe. Nonn.: Omnesartem secuti negant adverbiis pruipositionem addi oportere, scd auctontas veterum prceponi debet.
;

in

quam

De subito,
Cap.
tit

etc.
s

simplex.

XXXIV.

Gramineo

in

campo. Quod adver-

/

illiditur, quam plagam accipiens alleram visequenti inthgit nam cum eo coalescens aufert ilU quod semivocalis erat proprium, at a vocali inciperet. Itautrumque languescil, prius posteriore sui

Serv. v ^En.
^

quens

Cacephaton. Quod Isidorus incomposite sonans,

cissiai

;

parte, priore posterius.Lambdacismos quoque nostri qui mollius loqui student Sicpe admiltunt. Neque

Hebraei has delicias non agnovcre,
T37"^net

veluti

cum

in

Servius Cacephaton in sermone, Donatus Cacephaton in composita dictione vocat. i Mala enim composilio. VerbaServii ad Dorica castra, .Encid. n. Tautolugia idemloquium. Ita paulo ante: Macrologia L07igiloquium, eic.G. 36 allegoriam uHeniloquium
:

]

iSvi daghes decorum appingunt.

interpretalur.

109

ETYMOLOGIARUM
vasto.

LIB.

I.

110

Apparent rari nantes in gargite Gurgitem posuit pro mari.
12. Cacosynthelon. Viliosa

^
ut
:

e.Eclhlipsis, colfisio consonantium

cum

vocalibus

multum

ille, et terris.

compositio
liasta.

ut, ver-

Antilhesis, contrapositio
ut olli pro iUi.

littera'

pro

alia

htiera

saque juvencum terga fatigamus
13. ^ Ampiiibolia,

Ambigua
illuJ

dictio;

qua^

tlt,

aut

Melathesis,

transpositio

littera^-,

ut,

Evandre pro
cst

per casum accusativum, ut

responsum Apollinis

Evander, Timbre pro Timbcr.
7. Inier

ad Pyrrlium
Aio
In
te,

:

barbarismum
fit

et lexin,
^*

hoc

Latinam
est,

et

^Eacida, Piomanos vincere posse.
est

perfectam elocutionem,

metaplasmus

qui in

quo non

certum ijuem

iu ipso

versu monstra-

uno sermone ratione

vitiosus.

Item inter soloecisconet

verit esse victorcm.

mum
dislinclionem, ut, hellum

et

phrasin, id est perfectam connexionem serest figura, est, quafit

14. Fit et per incertam

ingens geret Italia. Incerta distinclio, utrum bellum
ingens, an ingens Italia.
15. Fit et per

monum, schema, 56 id textu sermonum ratione
schemata media sunt,
et

vitiosa.

Ergo metaplasmi

discernunlur peritia et im-

commune verbum, dcprecatur

Cato,

peritia. Fiunt

autem ad ornatum.

calumniatur Cicero,prcfstolaturBruius,dedignatur Antonins; nec ostenditur in liac ambiguitate utrum D
ipsi alios,

CAPLT XXXVI.
1.

an

alii

ipsos deprecati sunt, aut calumniati.

Schemata, ex Gnpco
"

De schematibus. in Latinum eloquium Fi-

16. Fit et

per homonymiam, quando uno nomine
et

gur»
tiis

multa significantur, ut acies,
aut oculoruni, aut militum.

nonaddas, aut

ferri,

interpretantur, qua^ fiunt in verbis, vel sentenpcr varias distinctionum formas propler eloquii ornatum. Haec dum multa sint, apud grammaticos
'

55 CAPUT XXXY.
1.

ista

inveniuntur.

De metaplasmis. Metaplasmus Graeca lingua, Laline Transformaqui
fit

2. Prolepsis est

prsesumptio, ubi ea qua- sequi de:

bent anteponuntur, ut
Latinus. Debuit enim

Interea reges ingenti mole
:

tio dicitur,

in

unoverbo propter metri necessiistae

sic dicere

Interea reges in:

tatem, et licentiam poetarum.Cujus species
2.

sunt

genti mole^ et statim aljicere quod sequitur

Proce;

Prolhesis, appositio in principio verbi, ul gnato
et tetulit

pro nato,
in

pro tulit. Epenthesis, apposilio

dunt castris; deinde dicere Latinus, facta pro ornamento praesumplio rei, et
:

etc.

sed

qui seqili
et

medio, ut relliquias pro reliquius, induperator
b

debuere reges

inlerpositi sunt in
est
:

septem versibus,

pro imperator.
3.

postea additum
fine, ut

Procedunt

castris. Inde prse-

Paragoge, apposilio in

magis, pro

sumptio, quia anteposita sunt qua^ sequi debuere.

raage, et potestur. pro potest.
Apliairesis,

n

3.

Zeugma
in

esl clau^ula,
tit

cum
in

plures sensus

uno
in

abcissio

de principio, ut femnu pro

verbo clau luntur, quaprimo, aul
nitur,
=

tiihus modis.

Nam

au't

co7itemno.

postremo, aut

medio

id

verbum po-

Syncope,abcissio de medio,ut for^an pro forsitan.

Apocope, abscissio de
4. Ectasis,

fine, ut sat

pro satis.

quod sententias jungit. In primo, ut, Vertitur miophoris fundus sententia nobis.

productio contra naturam, ut, Ituliam
correpte
dici

In niedio, ut, Grcecia Sulpicio sorti data, Gallia CottcB. In postremo, ut
:

fato,

cum Italiam

debeat.

Syslole, correptio contra naturam, «^HO-si/5 Orio?*,

Namque hoc

teinpore obsequium

cum Orion producte
Diferesis,
discissio

dici debeat.

amicos, veritas odium parit.
in

unius

syllabfe

duas,

ut,

4.

Hypozeuxis cst tigura superiori contraria, ubi

in

albai, longai, pro albce, longce.
5.

singulis sensibus propria unicuique clausuia est, ut,

Episynaloephe, conglutinatio

duarum

in

unam,

Regeni KQiT^et regi mejiorat 7iomenque, genusque.
5. Syllepsis ^ est in dissimilibus clausulis, aut pluralis dictio singulari

ut

Phaeton, pro Phaeton,Nerei, pro Nerei, aTipedem,
Synaloephe, coUisio vocalium adjunclaruni voca-

pro aeripedem.
'^

verbo

finita,

ut, sociis et rege

recepto, ?iul singularis diclio plurali verbo expleta, ut

libus, ut,

atque ea diversa penitus,

dum

parte ge-

Q

Sunt nobis
Castaneoi molles,
teri
ct

initia

poma,

runtur.

pressi copia lactis.

Amphibolia. Ita vetuslissimi Codices et ita a Charisio nominalur, rectius quam a Diomede, et Donalo amphihologia. h Paragoge ut magis pro mage. Cap. XXXV.
^-

Editione Chacon.

lisdem exemphs utilur Doualus; atCharisioapocopcs exemplum est mage, \no magis.
" Adjunctarum vocalibus. Sat erat collisionem vocalium dicere. Sed si quid addcnduin fuit, toiei'abilior RomaniCodicis scripluravisaestinquoa'i/H/H/a/'«/?;, quam nostiorum uhi ju7icta, vel adjuncta legitur. Met'iplasmus est, qui in uno scrmone. Totus locus e Serv., iEii. v, ad iliud Urbis opus, triplici pubes, qucm, Dardana versu. Ulrobique tamen mendosus, quom restituit ex ve, '^ :

^Per variasdistinctionum forinas. ex Longob. Male in aiiis, dictionuin. Nam distinctionum. el ad nomen schemalis et ad vem ipsam de qua agitur muito esl ap!ius. ^ Apudyrammaticos ixta inveniuntur. 'Secessamx ex Donalo et Charisio addebal Cliacon. s Vertitur ccnophoris fund. Cilalura Noiiio in senlentia ex Lucil. lib. iii Satyr. ^ Si/Uepsis est in dissim. cl. Donatus Item sylCap.
Ita plerique
:

XXXVI.

in dissimilibus clausulis, quando dictio singularis verbo pUtrali adjungitur. Charisius : Sijllepsis est cum singularis dictio plurali verbo concluditur.
lepsis est

m
57
6.

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
:

112

Supra enim sunt
lactis.

dixit, hic debuit dicere

AEx
''

Est pressi copia
Fit

autem
et

syllepsis

non solum per partes ora-

nihilo nihihun, adnihilum nil posse reverti. Marcm Dama, papce, Marco spondente, recums, Marco sub judice palles ! Credere tu nummos Marcus dixit. Ita est, assigna, Marce, tabellas.
'!

tionis,

sed

per accidentia partibus.

Nam
:

ubi et

18.

Hirmos

est sententia

continuata; oralionis te:

pro multis unus, et pro uao multi ponuntur, sylpro multis unus, ut esl illud uterumlepsis est
:

que armato militecomplent cum non uno, sed multis Lamilitibus. Item pro uno multi, ut in Evangelio trones qid crucifixi erant cum eo improperabant ei; ubi pro uno uterque inducitur blasphemasse. 7. Anadiplosis est, quando ab eodem verbo qao
,
:

norem suum, usque ad ultimum servans, ut Est in secessu longo locus, insula portum, et reliqua. Hinc enim in longum vadit sensus usque
ad illud
:

Horrentique atrum nemus imminet umbra.
19.

Polysyntheton est dictio multis concatenala

conjunclionibus, ut, tectumque, laremqHe, armacjue,

illud, prior

versus fmivit sequens versus inciiiit, ut est Certent et cycnis iilulce, sit Tityrus Orpheus, Orpheus in silvis, inter delphinas Arion.

amycleumque canem.
20. Dialyton, vel

asyntheton figura

est,

quae c

contrario sine

conjunctionibus solute ac simpliciter

cipia

Anaphora est repetio ejusdem verbi per prineffertur, ut, venimus, vidimus, placuit. versuum plurimorum, ut B 21. Antilhelon est ubi contraria contrariis oppoNos te, Dardania incensa, tuaque armasecuti, nuntur, et sententiiippulchritudinem reddunt, ut illud Nos tumidum sub te permensi classibus xquor. Frigida pugnabant calidis, liumentia siccis; 9. Epanaphora est in uno versu per principia senponderc, habentiapondus.
8.
:
'^

:

Moilia

cum

duris;sine

suum ejusdem verbi repetilio, ut Te nemus Angitice, vitrea le Fucinus
Te liquidi flevere lacus.
10. Epizeusis in sic sic

22. Hypallage quotiescunque per contrarium verba
utia,

intelliguntur, ut dare classibus austros,

cum

venlis

uno sensu congeminatio

verbi, ut

naves demus, non navibus ventos.
:

juvat ire sub umbras. 11. Epanalepsis est sermonis in principio versus positi ejusdem in fine replicalio, ut est illud Crescit amor nummi,quantum ipsa pecunia crescit.
:

CAPUT XXX\ II.
De
1.

tropis.

Tropos Grteco nomine Grammalici vocant, qui

Latine modi locutionum interpretantur. Fiunt autem
a propria significatione

12,Paronomasia

cst in significalione diversa dictio

59

^*

ad non propriam simidifficilhmum est
"

litudinem.
:

pcne ipsa, ut est, exsulem
junctorum
"

iilud
fieri,

Abire an obirc
?

Quorum omnium nomina

te

convcnit, id

annotare, sed ex omnibus Donatus

tredecim usui,

an mori

13. Schesis

onomalon, mullitudo nominum concopuhita, ut nubila, nix

tradenda conscripsit.

n

2.

Metaphora estverbi alicujus usiirpala

transIatiO;

quodam ambitu

sicat
ics,

grando, procellce, fulmina, vcnti. 14. ParomoLion est multiludo verborum
lera inchoantium, quale est

cum dicimus, fluctuare segetes, gemmare vidum in iis rcbus lluctus et gemmas non inveniin

c.\
:

una

lit-

apud Ennium
Virgiiius,

mus,

quilms Im^c verba aliundc transferuntur,
alinp

sed lue atque
tolo

Iropicsc locutiones ad ca qua' in-

Tite iute Tati tihi tania tyrayine tulisti.

Sed hoc benc tempcrat

dum non

tclligenda sunt proptcrea figuratis amiclibus obte-

guntur, ut sensum legendis exerceanl, et ne nuda

versa ulitur hac figura ut Knnius, sed nunc in principio vcrsus lanlum, ut est illud
:

atque in promptu posita vilescant.
3. Fiunt

Sceva sedans super

autem metaphorae modis quatuor

:

ab

arma; nunc

iu media, ut

;

animali ad animale, ut, aligeros conscendit equos;

Quceque lacus lute liquidos, qucequc aspera dumis;

Nunc autcm
Sola

in iine, ut

metaphorice loquens miscuit quadrupedi alas
et

avis,

niilii tales

casus Cassandra canebat.
est,

58

lo.

HomoejpLotou

cum plurima nomiua
illud
:

pcr unuin casum deauntianlur, ul est
Sed nequc currcnlem
16.
sc,

quo cursu deserta peliverit, miscuit volatih cursum quadrupedis. Ab inanimali ad inanimale, ul, Ponium pinus arat; sulcum premit alta cariyia.
Miscuit

ncc cognoscit cuntem,

usum terr»

aquis,

dum

arare et sulcum pre-

Tolleniemquc jnanus saxumque

Homolcleulon
:

est,

immanc moventem. cum uno modo verba piudiversis casibus senlen-

n mere
4.

ad terram pertineat, non ad mare,

Ab Ab

inanimali ad animale, ut florida juventus;

miscuit flores inanimales juvcntuti quai

rima finiunlur
tia variatur,
"

ut cibiit, abscessit, evasit, erupit.
cil,

animam ha-

17. Polyplolon

cum

bet.

ut

Quodam ambitu
Marcus Dama.

copulaia. Mendose, ajjud DonaPers. i:atyr. v.

animali ad inanimale, ut ^ Tu, Nepiune patcr, cui iempora cana crcpanli Cincta salo resonani, magnus cui pcrpeie mento Profluii Oceanus, et flumina crinibus crrant.
:

tum, eodem habiiu copulandi legilur.
^
•^

E

ex eo videntur luec. Sed cum idem Charisius melonymiamdefiniat Diciionem translaiam a propriasigni:

Aniiiheton. Wntc usque ad finem capitis neque Donali sunt, neque Charisii, el in Rom. Codic. plures
ri

311»" figura.'

leguntur, ut ha- quoque alienie vide-

adaliam proximitatem ,ul'0\\s modo legas licebit. Et Donatus Ad impropriam similitudinem. ^ Tredecim usui trad. Ita Reda. Duodecim Donaficaiione
:

possinl.

Cap.

nem.
sit

XXXVII. Ad non propriam similitudiFerri potest vulgala scriplura similiiudincm, ul quod Charisius dixil, propter similiiudinem.f\am
<i

tus et Lharis.
lib.

Tu, ^eptune pai. Citatur cx Claudian. a D. Aug., ni de Doct. Chr. Varroni quidam Albinovam tribuebat A. Aueruslinus.
*

113
Mcniurn enim, cltevipora.elcrincs
pertincnt, sed ad homines.
5. Sic

ETYiMOLOGIARUM
nonadOccanum
alio

LIB.

I.

114

^

Infelixpuer.^ atqueinipar congressus Achilli.

et alia

rerum nomina

de

genere

in

aliud genus decentissme decoris gratia transferuntur, ut oratio perornetur. Metaphora autem, aut
parlis uniiis es? ut, fluctuare segetes :
,

12.Epitheton,Supranomen, prseponitur enim proprio nomini,63 ut Alma Ceres, obscenique canes,importnn!vque volncrcs. Inter anionomasiam autem et
cpilhoton hoc di!fert,quod anlonomasia,pro vicc nominis ponilur
cst.
''

non potes dicere

;

Kpitheton autem
duoljus tropis,

nunquam
vel

sine

nomine
ali-

scgetarefluctus
ut

;

SL\itanlistropha.esl, idest, reciproca,

Quibus

vituperamus

remigium alarum.
6.

Nam

et ala^

navium, et alarum

quem,
13.

vel ostendimus, vel laudamus.

rcmigia dicuntur,
Catachresis, est aliena^ rei

Synecdoche

est Conceptio,

cum

a parte to-

nomen apposilum

:

lia^c

eo a melaphora
;

differt,

haljenti largilur

ha^c

quia

quod illa vocabulum non habet proprium,

tum, vel a toto pars intelligitur. Eo enim et per speciem genus et per genus species demonstratur
sed species pars est, genus autem totum.

A

tota

alieno utitur, ut,

enim pars
;

intelligitur, ut

Faciemque simillima lauro
et,
....

Quam
Trans
_

multce glomerantur aves, ubi frigidusannus
frigidus, sed pars anni, id
;

Nunc wui amhie junctisquc feruntur
facies, et frons

pontum fugat. Non enim tolus annus est
est, liiems.

Frontibus, et longa sulcant vada salsa carina.

o

At contra a parte totum
navis,

Dum
sint.

tantum animalium

et

liominum

regia puppis extulerat. Ubi

Quod nomen

si

poeta non npposuisset navi, quid

navis

;

et

non

ut, flammas cum non solum puppis, sed sed qui in ea et non omnes,
;

proprium eidem parti dicerct non haberet. 7. Metalepsis tropus a pnecedente indicans

CO
*

sed unus flammas
14.

extulit.

Onomatopana, nomen fictum ad imitandum
vocis confusa^, ut stridor valvarum, hiunitus

quod sequitur
hique

sonum
venit arundo.
litters' signi-

manus charta' nodosaque

Nam per manum verba,
ficatie sunt.

per arundinem

equorum, mugitus boum, halatus ovium. lo. Periplirasis est Circumloquium, dum res una
plurimis verbis signiticatur, ut, auras uitales carpit.
Significavit

8.

Metonymia

est

Transnominatio ab

alia signifi-

catione ad aliam proximitatem translata. Fit autem
mullis modis
:

rem, hoc

est, vivit.

enim per copulationem verborum unam Hic autem tropus geminus est
Veritatem splendidc producit, sicut

aut enim per id

quod continetid quod

nam

aut vcritatem splendideproducit, aut foeditatem

continetur ostendit, ut iheatra plaudunt, prata
giunt,

mumuquod

cii'cuitu evitat.

dum

ilHc

homines plaudant,

hic boves
id

giant; aut contra per id quod
continet,
ille,

conlinetur
Ucalcgoii,

Et jam prima novo spargebat lumine tcrras, Tiilioni croceum linquens aurora cubile.
yuit enim dicere,/am lucescebat, aul dies ortus erai

ntjam proximus ardet sed domus ejus arderet.
Itcm per inventorem
id

dum non C
est, ut,

Fccditatem circuitu dcvitat, sicut

9.

quod inventum
et

placidumque petivit
Conjugis infusus gremio pcr membra soporem. Hoc enim circuitu evitat obscoenitatcm, et decenter
ostcndil concubitum.
16. Hyporhalon est Transcensio, cum verbum aut sentenlia ordine commutatur. Hujus species quinquc

sine Cerere et

Libero friget Vemis,

commistam

Vulcanus(mittit)adastra favillam. Vult enim per Cc-

rerem frumenti invcntricom intclligero panem ; per Liberuminventorem vitis, vinum; per Venerem, libidinem ,-per Vulcanum, i</nm. Atcontra per inventum
inventorem demonstrat,
10. Item
ut, ^

Vinum precnmur, pvo

sunt

:

Anastrophe, hysteron proteron, parenthesis,

Libero, qui vinum apud Grsecos invenit.

tmesis, synchesis.

Anastrophe, verborum ordo prfeposlerus, ut litquod efficilur, siquod pigros homines faciat et, tora circum, pro circum liitora. 17. Ilysteron proteron, sententia ordine commutimor pallidus, eo quod pallidos homines reddat. At contra per id quod cfficitur, efficiens, ut tala, ut Postijuain altos tctigit fluctus, et ad wquora vcnit. Jungit equos auro genitor^ spumantiquc addit Frena feriss, D Ante enim ad iequora venit, et sic teligit fluctus. S/)?/mrtniia /'/'e»rtdixit,cumuliquenonipsafaciantspuG'5 18. Parenthesis,ubieintcrponimussententiam, mas, sed equus quieagcrit spumis conspergat infusis. qua ex medio remota, integer sermo perdurat, ut, l\ ." Antonomasia est pro nomine, id est vice nomi.Fneas {neque cnim patrius consistere menfem nis posita ut Maia genitus pro Mercurio ; qui tropus Passusamor)7'apidumadnav2spr(emittitAchatem. ah animo, ut, magnanimusque Anfit tribus modis Est enim ordo .Encas rapidum prcemittit Achatem,

per efficientem, id
frigus,

cut,

pigrum

;

:

:

:

:

chisiades;a. corpore, ut tpsc« ;'(/ums,-extrinsecus, ut

nam

illud in

mcdio parcnthesis
hic

est.

Inq. manus charta'. Pers., Satir. iii. Quod vero yam per manum vcrha, etc, aut alicna sequitur sunt, ut aliis quoquc vfsum est, aut forlc legendum, nam per manum, chartam, et aruudinem litterw siqnicatm sunt. " Vinum precamur. Serv., ^En. i, ad... Cratcras magnos^ etc: Tropus est sgnedoche, u t cercrem pro
'^
:

Deus pnesens adest. < Antonomasin. Douatus Anlonomasia est significatio vice no)nini>: positu, elc, usquc ad Achitli.
:

Vinum precamur, nam

quc 'E-Metov
<•

frumenio dicimus. Sic Plautus

:

Quihus duolnis tropis. Ex Donit. Charisius (pioest dictio vocahulo adjecta, aut ornandi aut dcstruendi, aut indicandi cau.';a. Tnterponimus sententiam. Donatiis Intcrposita formatio diversce sententiui.
J
:

115
19.

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISGOPI
• tropo,
et

116

Tmesis

est sectio

unius nominis per interpo-

nani

Atlantes, et caeci videntes, et vulgo

sitionem verborum ut
...

.Elhiopes argentei appellantur.

Miilto nebulrc

circum Dea fudit amictu,

2o.Inter ironiam autem, et anliphrasim hocdistat,

pro circumfudit.
20. Synchesis est, ubi ox

quod

ironia pronuntialione sola indicat

quod
:

intelligi

omni parte confusa sunt
xequi, guce

vult, sicut
est
tis

cum

dicimus homini agenli male

Bonum

verba, ut
sivobis
sit

illud

;

Juvenex, fortisxima frustru pectora,

quodfacis. Antiphrasis vero non voce pronuntiansignificat

audentem extrema cupido est certa

contrarium, sed

suis

tantum verbis,
quae
:

rebus fortuna videlis. Excesfiere omnex^adijtis aris-

quorum

origo conlraria est.
quaestio

que TeUctis,dii quibus imperium hoc steterat ; succurritis ^irbi incensce ;moriamur et
,

26 .Enigma est
intelligitur,

obscura,

difficilc

inmedia arma

nisi aperiatur, ut est
et

illud

De come-

ruamus, *Ordo

talisesi: .Juvenes fortissima pectora

dcnte exivit cihus,

de forti egressa est dulcedo,

fru^tra succurritis urbi incensce, quia excessere dii,

significans ex ore leonis

quibus hoc imperium steterat. Unde
eerta est

si vobis

cupido

goriam autem
gorise vis
indicat.

ct

senigma hoc interest,

f\vum extractum. Interallequod allc-

me

sequi
et

audentem extrema, ruamus in
excelsitas
est, ut,

media arma,
21.
ultra
et

rnoriumur.
est

gemina est, et sub re alia aliud figuralitcr iEnigma vero tantum sensus obscurus cst,
est

Hyperbole

fidem

excedens

n

et

per quasdam imagines adumbratus.
27.
'

quam credendum
aliquid augelur,

sidera verberat unda,

Cliarientismos

tropus

quo dura

dictu

terram inter fluctusaperit. Hoc enim modo ultra
nec tamen a tramite
signifi-

gratius proferuntur, uti

cum

interrogantibus

nunfor-

fidePxi

quid nos qucesierit aliquis, respondetur:

Bona

candce veritatis erratur,
dicatur excedant, ut
lis
•>

quamvis verba quibus

in-

tuna. Unde inteUigitur, neminem nos quccsisse.
28. s Paroemia est rebus et temporibus accommodatum proverbium. C-l Rebus, ul^contra stimulum
calces,

appareat

;

voluntas loquentis non fallenquo tropo non solum augetur aliquid,
ut, velocior

sed et minuitur. Augetur,
tur, ul,

aura

;

minui-

dum

significalur advorsis resislendum.

Tem-

mollwr pluma. durior saxo.
AUegoria
ubi
tres
est alieniloquium,
;

poribus, ut,
aliud

Lupus

est in fahula. ^

Aiunl enim ruslici

22.

"

enim

so-

nat, aliud intelligitur

ut, tres littore

cervosconspicit

vocem hominem perdere, si eum prior lupus viderit. Unde et subito tacenli dicitur istud proverbium, Lupus in fabula.
20.
'

errcoitcs

:

duces

belli Punici, vel tria bella

Punica significantur. Et in Bucolicis, Aurea mala

Sarcasmos
:

est hostilis irrisio,

cum amarilu-

decem

misi, id est, ad

Augustum decem eclogas

pa-

dine, ut

storum.

Hujus tropi plures sunt species, ex quibus
:

emincnt septem

ironia, anlipiirasis, a.'nigma, cha-

Ueferes ergo hcec, et nuntius ihis Pelidce (jenitori. llli mea tristia facta

rientismos, paroemia, sarcasmos, astysmos.

C

Degenercmque JScoptolemumnarrare memenfo.
30. Huic eontrarius cst astysmus, id cst, urbanilas

03 23.
lide,

•*

Ironia est sententia per pronuntiationcm

contrarium habens intellectum. Hoc enim tropo calaut per accusationem, autperinsultalionem
:

sine iracundia, ut illud

:

ali-

quid dicitur, ul est illud

Qui Bavium non odit, amet tua carmina, Ma'vi, Atque xdem jungat vulpes, et mulgeat hircos,
id est
:

qui Bavium non odit, pro poena

ei

contingat
et

Vestras, Eure, domos, illa se jactet in aula /Eolus, et clauso ventorum carcere recjnet.

ut dihgat Mtevium.

Fuerunt

<nutem

Mpevius

Ba-

vius poctte pessimi, cl
diligit, faciat

inimici Yirgifii. Oui hos ergo

Et quomodo aula, sicarcerest?Solviturenimpronuntialione.Nam carcer pronuntiatio est jactet in aula,
;

qufe contra

naturam

suntj id est, jun-

gat vulpes, et mulgeat hircos.
31. Homoeosis est quae Latine interpretatur similitudo
;

ironia est; et totum pcr conlrariam pronuntialioncm

enuntiatur,per ii'onia}speciem, quselaudandoderidet.
24.
°

pcr

quam minus
:

nolae rei per s-imilitudinem

Anliphrasis est sermo e contrario intelligen-

cjus quff' magis nola est panditur demonstratio.

Hu-

dus, ut lucus, quia caret luce per

nimiam nemorum
el

jus spccies sunt trcs

'

con, parabola, paradigma, id

umbram
Furioe,

:

et manes.,

id est, niites, et modesti, el Parcce

sint terribileset

immanes;

quod

nulli

parcant,
Servii ad

vel

est, imago, comparatio, exemplum. cum 32. Icon est imago, cum figuram rei ex SimiU geEumenides Q benefaciant. Hoc nere conamur exprimere, ut

Ordo
'^

talis.,

etc

cum

Virgilii

locum.

Ut voluntas

loq.

non

fall.

Quinlil., lib.

vm

tur argentei ? ' Cliarientism.
s

Monere satis est^ mentiri hi/perbolen, neque ita, ut mendacio fallere velit. Allegoria. Ambros., lib. de Abraham AUecjGriu
:

l'aroemia.

Ex Donat. et Charis. E\ Donat. Cliarisius Panvmia
:

est

est,

cumaliud
:

(jeritur, et aliud /iguratur. Cic.
ei

i!!

de

Orat
^

aliud intelligendum est. lronia.Ch<ii\s\u>:Ironia esi oratiopronunti'itionis gruvitatcin contrarium deducens sensum verborum. ^ Antiphrasis. Hieronymus, Boaos.Epist. 100 An ideo tihi bcllus videris quia fausto vocaris nomine, quasi non et lucus ideodicatur, quodminvne luceat, et Parcoiquodnetju tquaniparcant,etEumenidesFurice quod non sint benignce, et vulgo /Etliiopesvocen-

Aliud dicitur,

:

vulgaris reiusurpatio cumaliinia diversitate, ut,coclci numerabimus exta, cum significet, ex evenlu sciemus. Et, contra stimulum calces idest, rei contrarioi resistcre. Ouk sit senienlia liujus proverbii in Actis Apost. et apud Tereniium nomo nescit. Aiunt enim rusiici. Non rusticos, sed pliysicos id contirmare scribit Servius, ad eclog. 9. Vid. Donat.
''

in

Adelph. Sarcasmos.
odit.

E

Servio, JEn.
3,

ii,

Heferes crgo luec, eteclog.

ad

illud:

ad vcrba Pyrrhi Qui Bavium
:

non

H7
Omnia Mercurio
Ef crines
similis.
ftavos, et

ETYMOLOGIARUM
vocemque coloremque
juventie.

LIB.

I.

118
procedunl.
^lensura

emporum
Griece
2.

conslitutam
dicitur.

enim
ordine

membra dccora

'jlstcov

Congrua enim
inducitur.

est similitudo

de speciecujus persona

OG Versusdicti

ab eo quod, pedibus

in

suo disposilis, certo fine moderantur per articulos,
qui ccesa et

33. Parabola est comparatio ex dissimilibus rebus.ut

qualis in arvis ^stifera' Libyie viso leo cominus hoste Subsedit
ubi leoni Ca'sarem comparavit,
alieno
34.

provolverontur

membra nominantur. Qui ne longius quam judicium posset suslinere, mo'i

non ex

suo, sed ex

genere similitudinem faciens.

dum statuit ratio unde reverlerentur, et ab eo ipso versum vocatum dicunl quod rcvertatur. 3. Huic adh-deret rliythmus, qui non est certo fine

Paradigma
ei

est

exemplum
;

dicti, vel facti

ali-

mo

leratu?, sel

lamen rationabihter ordinatis pedi-

cujus, aut ex simili, aut ex dissimili genere, conve-

bus currit; qui Latine nihil ahud
cilur.
..
"^

quam numerus

di-

niens
periit

G&
Ac

quam proponimus rei ita * Tam fortiter apud llipponem Scipio, quam Vticce Cato. 35. Similitudo autem tribus mo lis tit a pari,
:
:

De quo

est iliud

.-

a majore, a minore.

A

pari

:

veluti macjno in populo Seditio.

cum

srepe coorta est

.. yumeros memini, si vcrba tenerem. Carmen vocatur quidquid pedibus conlinelur tui datum nomen exisiimant, seu quod carptim proDuntiaretur f (unde hodie lannni quam purgantes

4.

I

discerpunt, carminare dicimus), seu

quod qui iUa

A
a

majorc ad minus

:

canerent carere mente existimabanlur.
5.

Qualiter expressum vcntis per nubila fulmen;

Metra, vel a pedibus nuncupata, vel a rebus

minore ad majus
Si potuit

:

quu' scribuntur, vel ab inventoiibus, vel a frequen-

manes arcessere conjugis

Orpiieus
cilhara

tatoribus, vel a
6.

numero syllabarum.

Tlireicia fretus citlmra fidibusque canoris

quasi dicat, rc porva et brevi. id
fretus,

est, si ille

pedibus nietra vocata, ut dactyhca, iamliica, trochaica. A trocheo enim trochaicum melruin nascilur
;

A

ego pielate.

a dactylo

dactyhcum,

sic et alia a suis pedi-

CAPUT xxxvm.
De prosa.
1.

bus.

A numero trimetrum. Nam
dum vocamus
;

vero hexametrum,
°

pentanielruin,

senarios versus nos ex

numero pepri-

Prosa esl producta oratio,

et

a lege melri so-

hos Graeci

quia geminos feriunt,

Prosum enim antiqui produclum dicebant, et ait Varro apud Plautum prosis lectis significare rectis; unde etiam quae non est perllexa numero, sed recta, prosa oratio dicilur, in reetani prodiicendo. Alii prosam aiunt dictam ab eo quod sit profusa, vel ab eo quod spaliosius proruat et exluta. ^

trimetros dicunt. Hexametros

autem Laliaos

reclum. Unde

mum
»

Ennius tradilur, eosque longos vocat. 7. Ab inventoribus metra appellata dicuntur, ut Anacreonticum, Sapliicum, Archilochium. Nam Anafecisse
•»

'

cieontica melra Anacreon composiiil, Saphica Sapho

mulier edidit, Archilochia Archilochus quidam
scripsit,

®?
;

currat, nullo sibi termino praefmito.
2. Prreterea

tam apud Grs-cos quam apud Latinos

Colophonia Colophonius quidam exercuit Sotadeorum quoque reperlor est Solades genere
'

longe anliquiorem curam fuisse carminum, quam

Cretcnsis

;

Simonidia quoque metra Simonides poeta

enim prius versibus condebanlur, prosse autem studium sero viguit. Primus apudGrceprosse.

Oninia

lyricus composuit.
8.

Afrequentatoribus,ut Asclepiadea.Nonenim ea

cos

<=

Pherecydes byrius soluta oratione

scripsit

apud Romanos autem Appius Csecus adversus Pyrrhum solutam orationem primus exercuit. Jam ex
hinc, et cseleri prosa^ eloquentia contenderunt.

Asclepius invenit, sed proinde ita vocata sunl quod eis idem frequentissime et elegantissimeusussit.
9. A rebus qute scribunlur, ut heroicum, elegiacum, bucolicum. Heroicum enim carmen diclum, quod eo virorumfortium res et facla narrentur. Nam heroes appellantur viri quasi aerei, et cado digni

CAPUT XXXIX.
De metris.
i.

Melra vocata, quia
spatiis terminantur,

cerlis

pedum mensuris,
ultra

at-

propler sapientiam
ca-tera ) auctoritale

et

forlitudinem

;

quod metrum

que
'^

neque

dimcnsionem

metra pra^cedit, unum ex omni-

Tam fortiter periit apud Hipp. Scip.Q. Metel'um £ci[)iunem. opinor, iulelligit. Qui cum antea P. Cornehus Scipio dicerelur, postea adoplione Q. MetelH Pii, dictus est Q. Ccecilius Metellus Scipio. Ilic, ut refert Appianus, cum in ciassom C:esaris incidissftt,

hb. V.

c.

29

;

et lib. vii, c. 36. Slrab., lib. x, et

Eu-

stach. 0'5-jT?.o, adillud:
^:(inqiiit) Ocf,£y.'j5r,c.

'Sf^ooi -i; -jp''rj y.c/.X!a-/.£-ai, 'E?

neciue elfugerc posset, gladio perfossus in

mare

sc prffcipilavil.

Cap.

XXX VIII. — ^Prorsumcnim

antiqui produc-

lum

d.e.r.G\ossRr.:Prosa pe.ca tunica, -ez-ovi ii.aT'.ov. Vid. Fest. Prosum auiein, an prorsum dicas, niliil referre (nisi quod illud anliquius) recte adverlil vir
crudiliss.
« Pkerecydes St/rius. Apuleius.lib. n Florid. Pherecqdes Syro insula oriundus qui primus. versuum nexurepudiatOyConscribere aususest passis verbis,sO' luto locutu, lihera oratione. .Meminit hujus Plinius,
: ,

(Juod vero sequitur apiid eumd. est ex Ba^Jo-j uloc. Vid.Laeit. 'i Qui ne longius provolv. etc. C.\p. X.S.X1X. Ustiue ad numerus dicitur. Aui^uslini suiit verba. ii de Ordine, c. 14. Vidend. idem.^ ui de Mus., c. 1. " Carnien vocatur. E Serv.. -En. iii. ' Unde hodie caiminare. Utitur co verbonon seBaoiAovtoc

corruplum

mcl
"

Plinius. ul fib ix,

c.

38.
:

Quia geminos feriunt.Tcvcniian.

Sed
:

ter feri-

tur Itinr trimelros dicitar.
''

versibus, quos
'

Ueroicis Eosque longos. Cicero, it de Legib. longos appellaf Ennius. Sotadesgenere Cretensis. De quo Suid. et Athe-

nanis, lib xiv.

119

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
luni

120
in

bus

mnxiniis

operibus

aplum

qiiam

parvis,

te,

quamvis opilionum caprariorumque sermoncs
17.

su^vilatis et clulcedinis seque capax.

Siis et cantica inserantur.

10. Quibus virtulibus " nomen solum oblinuit, ut Heroicum vocaretur admernorandas scilicct licroum

Hymnos primum DaviJ prophcta

in

laudem Dci

composuisse

6® ac cecinisse manifestum est. Deinde
Grai-co in

res.Nam,ctprfe creteris simplicissimum babetur, constatque duobuspedibus, dactyloet spondeo; ac Scepe

apud gentiles ^ prima Mnemia Timolhoe fecit in ApoIIinem et Musas,qu;e luit temporibus Ennii longc
postDavid. Hymniautem ex
des interpretantur. 18. Epithalamia sunt

pene, vel ex hoc, vel ex
fit

illo, nisi

quod temperantius

Latinum lauquff

utriusque mistura,

quam

si

instruatur a singulis.

11. Omnibus quoque melris prius est. Hocprimum Movses incantico Deuteronomii, '>longe ante Phere-

carmina nubentium,
in

'

decantantur a scholasticis
sponsae.

cydem

ct

Homerum

cecinisso probat'.

Unde

et

appa-

honorem sponsi et Hsec primum Salomon edidit in laudem Ec-

apud Hebra-os studium carminum quam apud genliles. " Siquidem ct Job, Moysi temporibus ada'quatus, hexametro versu, daclylo spondeoret antiquius fuisse

clesiae et Christi.

Ex quo

gcntiles sibi epithalamium

vindicarunt, et istius generis
esl.

carmen

assumptum
Vocatur

Quod genus primum

a genlilibus in scenis cehsesit.

que

decurrit.

lebrabantur; postea lantum in nuptiis
"*

d2.

Hoc apud Gnecos

Hecata^us Milesius fertur
ut
alii

primus

composuisse; vel,

autom epithalamium, eoquod in thalamis decantetur. 19. Threnos, quod Latine lamentum vocamus, putant, Phere- "
primus Jeremias versu composuit super
rusalem quando subversa
tivus ductus est. Post
est, et

cvdes Syrius, quod metrum anto

dictum est, post

HomerumPylhium Homerum Heroicum nominalum.

Urbem

Jc-

populus Israel cap-

68

13.

Pythium autem vocatum volunt, co quod

hunc apud Graecos Simonidcs

hoc genere metri oracula Apollinis sint edita. Nam cum in Parnasso monte Pytlioncm serpentem in vindictam matris sagittis insequerctur, accohe Delphici lioc illum metro hortati sunt, ut ait Terenlianus
:

poeta Lyricus. Adhibebantur autem funeribus atque
lamentis; similiter et nunc.
20.

enim
tlt

titulus

Epitaphium Gr?ece,Latine supra tumuIum.Esl mortuorum, qui in dormitione eorum
et tetas

trj

YlT.il,

Ir,

lixiii.

14.

Elegiacum autem dicLum, eo quod modulatio
conveniat miseris. Terentianus
.

ejusdeiTi carminis

Hos elegos dixere, solet quod clausula talis Trisfibux, ut tradunt, aptior esse modis.
lo.Hoc autem vix omnino constat a quo sit inventum.nisi quia apud nos Ennius eo prior usus cst. Nam

jam dcfuncti sunt. Scribuntur enim ibi vita, eorum. 21. Poesis dicitur Grreco nomine opus multorum librorum poema, unius. IdyUon, pauccrum versuum;
qui

mores

;

disticlion,

22.

duoram; monostichon, unius. Epigiamma est titulus quod in Latinum su:

perscriptio interpretatur

yO

Itz:

enim super,

ypafJ-ijfi

apud Graecos
ut sub judice

sic
*

adhuc Hs grammaticorum pendet, "
sit.

littera vel scriptio dicitur.

res relicta

Nam

quidam eorum
Arehilochium

Colophonium

quemdam,

quidam

auctorem atque inventorem volunt.
16. Bucolicum, id est, pastorale carmen plcrique

23. Epodon in poemate clausula brevis est. Dictum auteai epodon quod accinatur ad speciem elegiaci, ubi prffimisso uno longiori, alter brevior com-

ponitur, atque

ita

in

singulis

quibusque majoribus

Syracusis pririium compositum a pastoribus opinantur, nonnulli

sequentes minores quasi clausulas recinunt.
24.
J

Lacedaemonc. Namque

^

transeunte in
Spartanag vir-

Clausulas autem Lyrici appellant, quasi praeci:

Grfeciam Xerxe rege Persarum,
gines, sub hostili metu,
rent,

cum

sos versus integris subjectos, ut est apud Horatium

neque pompam
exercerent,

s

neque egredi urbem audechorumque agrestem Dianaf
ne
religio

Beaius ille qui procul negotiis^ deinde sequilur pra^cisus IJt prisca gens mortalium.
:

de more
prseteriret,

turba pastorum,

eumdem incondilis
obiin.

Sic et deinceps alterni, quibus aliqua pars deest, et
ipsi

cantibus celebrarunt.

priccedcntibus similes, sed minores.
*

Appollatur autem Bucolicum a bubus, de majore par"

25.
s

Centones apud grammaticos vocarisolent, qui

Xomen solum

Quamvis Lyricis heroum

fj

n est quoque tacta caneruntur. Pausan. lib. vu. Longe anie Pherecydem. Duo fuore Pherecydfe. ^ Prima Mnemia Timotli. Ila plerique Cod. AI., Athenionsianiiquiorem fuissei:yrium(de quo cap. 37J Memniia, Emmia, aut Inemia, et Ci/mothoe. Qua dc vult Strabo.ContraSuidas, nisi mendumin hoc hjpret. " Siquidem Job. Hieron., in Pra^fat. ad Job. re amplius qucfrendum. Nam Timothoes vestigium ^ Hecatceus Milesius. Strab. Uh. i nullum. Mnemia vero an pars nominis sit, an |j.vr,IIpojTLSTa vap -o'r,T'.7.fj 7.a-a:(j7.£'jrj -ap^XOsv £?; -b (J.Eaov 7.si ej5o7.(id cst, monumenta, reliquerit,id quoque in mc1»
, :

Chorumque agrest&m Dianoi. F.Agresti, vel, ut in Rom. Cod. Agrestce. Diana^ Agrestis meminit

[t.2i'j.,

u.r,0cv.

EJTX
7.7.1

i^.sivriV

f;.'.[JLO'ja3vo'.

A-jaavTE; To aeTpov, t'
a-jvEypa^i/av
o'.

dio relinquimus.

(J/.Aa
o|j.ov,

OE ooAaEavTE; Ta
4'£S£7.-jor,v 7.a\

— o'.r|Ti7.a

r.toi

\ii-

'E^.a-atov, etc.

" lies

relictasit. Ita vet. Cod.
;

Rom.;

relegata, vel

religcita, noslri

nos duas voces^ res relicta, alienas
:

putamus. Horalius, in Art. Quis tamen exiguos elegos emiserit aucter, G.^-ammatici certant, et adhuc sub judice lisest. Transeunte in Gra^ciam Xerxe. E Serv. ad Eclog. 1.
'

Konne legendum probalur/ Edit.

Quce cantalur a scliolasticis. Aug.,in Ps. xLiv Solent dici a scholasticis carminaqucedam uxorcm deducentibus, qiue voeantur ephilhalamia; qindquid ibi caniatur, in honorem cantaiur sponsi et sponsce.. Quodautem ad .";c/to/ff.s//V/nomeii altinct, Ilieronym. Sarapion qui ob eleganin Catalog. de Sarapione tiarn ingenii nomen Scholastiei meruit. J Clausulas auiem Lijrici appellant. Sic Terenlian. paulo ante, pentametrum clausulam heroici dixit.
'
:

121

ETYMOLOGIARUM
Virgilii,

LIB.

l.

122

do carniinihusHomcri, vcl

morc centonario, ex
26.

muitis hinc inde compositis in
maleria'.

adpropria opcra, » muri, musLolIa vulpcculu% ut per narralionem ficlam ad id quod agitur verax significatio referatur. Unde
ct .Esopi tales fahula- sunt

muim sarciunt corpus, ad facultatemcujusque
Dcnique
''

ad

morum
sihi

finem rclata};
ad vitom,

Proha, uxor Adelphi

,

ccntonem

vcl sicut in lihro
et

Judicum ligna

regem requiruut,
et
ct

ex

Virgilio,

nissime

exprcssit,

de Fahrica mundi et Evangeliis plemaleria composita socundum

loquunlur ad oleam, ct ad ficum,
:

vcrsus, et versihus
Sic

quoque,

ct

jntcr ca?tera

secundum maleriam concinnatis. quidam Pomponius ex codem poeta styli sui otia Tityrum in Christi hono''

quod tolum utique ad morcs fingitur, ut ad rem qua' inlenditur, ficta quidem narratione, sod
vcraci significalione, vcniatur.
7.
'

ad ruhum

Sic et

Demoslhenos orator fabula usus
qui

est

rem

composuit; simililer et de .Eneide.

adversus
poslularet

Phiiippum,
ut
sihi

cum ah
oratoros
,

Atheniensibus
darontur,
ct

7i CAPUT XL.
De fabula.
\
.

decem
ille

discedcrct,
dicens
:

finxit

fabulam

qua

dissuaderot
diligen-

sunt res factae, sed tanlum loquendo

Fabulas poetai a fando nominaverunt, quia non ficta^. Qua» ideo

lupos aliquando pastoribus,
,

quorum

liam decipere voluissent

suasisse ut in amicitiam
si

sunt inductpe, ut ficlo mutoruni animalium inter se
colloquio
•»

convenirent, ea tamen conditione,
.

canes,in quibus
;

imago qusHlam
.

vila'
- _i'»

hominum
.]

noscerelur. n cral causa jurgiorum, jure ilHs tradcrcntur
r'„_. _

annuissc

Has primus invenisse
niensis,

traditur

'^

Alcma^on Croto
quia
is

11

pastoics, et in

^

.

f

.

-. spem

securitalis dedisse canes,

_

.•»,.;_

1

„ i:

quos

appcllanturqiie

^Esopicai,

apud

ovium

suarum vigilanlissimos custodes habebant.
lupi,

Plirygas iu Iiac rcpolluit.
2. 'innl
stica?.

autem

fahula*, aut

e

^Esopica', aut Lyhi-

iEsopica^ sunt,

cum

animalia muta intor so ser-

mocinasse finguntur,

vcl qua'

animam non habent,
bestiis,

ut

urhes, arbores, montes, petrte, flumina. LyMsticu'

adempta omni formidine, omne quod in erat, non pro satietale tantum, verum ctiam pro lihidine laceraverunt Pliilippum quoque principospopuli posLulare, quo facilius posset opprimorc spoliatam custoiibus urhem.

Tunc

greglbus

illis

:

autem, dum hominum cum cum hominibus fingilur vocis
3. P'abulas poelcO

aut jjcstiarum

CAPUT XLL
De
i. Ilistoria est

esse

commercium.
in pra'terito facta

historia.

quasdam delectandi causa finxcrunt, quasdam ad naturam rerum, nonnulias ad mores hominum intorpretati suut, Delcclandi causa
ficta\ ut e;p

narratio rei gesta^, per quameaquff'

sunt dignoscuntur. Dicta autem

Gra^ce Iiistoria,^ i-h xcu tTiopsrv, id est a videre, ve^
Cognoscerc.

quas vulgo dicunt, vel quales Plautus

et

Apud
is

veteres enim

ncmo conscribebat

Terentius composuerunt.
4.

historiam, nisi
fahulas fingunt, ut
'

qui interfuisset, el ea quae conscri-

Ad naturam rerum
illa

Vulest

canus claudus, quiapcr naturam nunquani rocUis
ignis; ut
triformis boslia, s

prima

leo,

poslrcma
a:'tatcs

draco, media ipsa chimera, id cst, caprea,

ho-

minum per eam
et horrens

volentes distinguere,
leo,

quarum

forox
vila^

prima adolescentia, ut

dimidium

tempus lucidissimum, ut caprea, eo quod acutissime videat, tum fit seneclus casibus iufioxis, draco.
''

benda essent vidissot. Melius cnim oculis qu<e fiunl deprehendimus, quam qUcT auditione colligimus. fS 2. Qua^ enim vidcntur sine mendacio proferunLur. tia^c disciplina ad grammaticam porlinct, quia quidquid dignum memoria est, littoris mandatur. Histoiia^ autem ideo monumentaAicnninv, quod memoriam trihuunt rerum gestarum. Ser/es autem dicta
"^

per iranslalionom a scrtis factorum invicem com-

5. Sic et
est,

Hippocontauri fabulam osse confictam, id

prehcnsorum,

liomincm equo mistum, ad exprimendam huma-

CAPUT
1.

XLII.

nae vilcc velocitatem, quia

equum

consiat esse velo-

cissimum.

y^
"
...

6.

Ad

mores, ut apud Horatium mus loquitur
:

initio

De primis auctoribus historiarum. Historiam aulem primus apud nos Moyses de mundi conscripsit. Apud gentiles vero primus
:

Centones. Tertullianus, lib. de Pmescriptionih. de scecularibus quoiiuc Scnpturis e.rcmplum proisto eitejusmodi facUitatis. Quivisliodieex Virgilio fabulam in totumaliam componit, matcriasecundum versus,vcrsibus secundum materiamconcinnatis. Dcniquc Ossidius[\\.Hosidius\GetaJlcdeamtragcpdia)n ex Virgilio plenissime expressit. Meus fjuidampro-

Exemplo
ct

cum

Aiaw— loi,

Tojtoiv ol Sv tih TiaoaSoXT), ev 51 X^foi, oiov Au.Sf/.ot Xiyot. y.at ).u5f/.o\. Hosychius
:

fj

Xau.aO.jov

cpr,at

a-j5uv

supilv tou;

Xoyou; toutou;.
viir.

Vid.

Theon. progymnasm. ^ Vulcan^claud. E Serv., ^En.
^

pinquus ex eodem poeta, inter ciatcra sti/li sui otia, Pinacem Cebetis explicuit. llomcriccnionas ctiam vocare solcnt, qui de carminibus llomcri propriaopera more centonurio cx muUis hinc inde composiiis in

posir. drac. Lucretii versus, lib. '' Casibus inflcxis. Qui Longobardicos cliaraclercs norint, vel cruribus, vid cursibus admittant, propler
leo.

Prima

simililudinem, a ot u. r et
sit

s.

in
'

libro

SalamanL.

in

cum pra'serliin Romano voro
:

casibus casibus

subjaccns inflcxis.
Sic ct Donostli. In Olyuthiacis. J [listoria'a-b tou laTopsrv. E Serv., XLI. .En. I. ^ Ucec disciplina ad grammaticum pertinet.Auc^., lih. II do Ordin.. cap 12 Quia grammatica ipso nominc pro/ilcri selitlcrascliimat, undectiamLatine liltcralura dicitur,facturacst utquidquid dignum memoria liltcris ni(indarctur,ad cam nccessario perlincret.
G.vp.

unum
tur.
*^

sarciunt corpus. ^ Proba uxor Adclphi. Probat Falcoma, cujus et Hicronymus mcminit, ct ccnto quidam circumlcr-

Cap.
•^

Et (juidam Pomponius. Al., Pomponus. XL. AlcmifOn Clotoniens., Pylhagoru'

:

<*

di-

scipulus.

Aut .Esop., aut

Lybisticiv. Arist., Rhetor.

li,

do

123

S.

ISIDOBI HISPALENSIS EPISCOPI
"^

124

Dares Phrygius
edidit,

de
fohis

Graecis et Trojanis hisloriam

quam

in

pahnarum ab eo conscriptam

esse ferunt.
2. "

Nam quod Lalini dinrium, Gr»ci epheh vocatur. merida dicunt. 2. Kalendaria appellantur quae in menses singulos
digeruntur.
3. Annales sunt res singulorum annorum. Quaecunque enim digna memoriae domi militiaeque, mari ac terra, per annos in « commentariis acta sunt, ab

Post Daretem autem in Gra-cia Herodotus pri-

mus

historicis habitus est. Post
iis

quem Pherecydes
scripsit.

claruit

temporibus quibus Esdras legem

CAPUT XLHI.
1. Historise
iis qurt^»

utilia

De utilitate historire. ^ gentium non impediunt lcgentes in dixerunt. Multi enim sapientes prcTtead
inslitutionem

annivcrsariis gestis annales nominaverunt.
4. Historia

autem multorum annorum

vel

temporum

est;

75

cujus diligentia annui commenlarii in libris
^

rita

autem et annales hoc intereorum temporum quse vidimus, 2. Si quidem et per historiam summa retro tempoannales vero sunt eorum annorum quos aetas nostra non rum annorumque suppulatio comprehcnditur, et per novit. Unde Sallustius s ex historia; Livius, Eusebius consuhim regumque successum muHa necessaria et Hieronymus ex annalibus el historia constant. porscrutantur. 5. n Inler historiam, et argumcntum, et fabulam inCAPUT XLIV. lerest. Nam historife sunt res verfe, quse factae sunt. 74 De generibus historice. Argumenta sunt quae, etsi facta non sunt, ficri tamen 1. Genus^ Historia? iriplex est. Ephemeris namque possunt. Fabuhe vero sunt quae nec facta sunt, nec appellatur unius diei gestio. IIoc apud nos diarium fieri possunt, quia contra naturam sunt.
prfesenlium
delati sunt.
est,

liominum gesta

Inler historiam

historiis indiderunt.

quod

historia est

''

toria

Cap.XLII.— ''Primus histoncus.—Primus in RisRoman Cod., quam scripluram confirmare vi-

ad verba Et vacet annales
:

detur Sihen. GoIIj.

mendum
b

porum

Jiistoriam. Sic Martial.

Crispus liomana primus in historia.
Caf». XLHI. Historiie gentium non imped. legent., etc. Vid. Aug., ii dc Doct. Christ.. cap. 21
«^

— Gap. XLIV. —
cap. 18.
**
:

Hisioria exeorum temqure vel vidiniu< vel videre potuimus, dicia, i(7:b Tou latopsrv, id est, videre, Annales vero sunt eorum annorwm et temporum quce retas nostra non novit, unde I.ivius ex annalibus et hisloria constat.
:

Genus historiw

tripl. Vid.

Agelle

lib. 5,

ISam quod Latini diarium Grreci cphemerid. Agell. Id eorum est qui diarium scrilmnt, quam Grceci ephemerida vocant.
"

s Sallustius cx historia; Liviiis, Euseb. Iia Goth. Ovet. coileg., pravissime, cum in reliquis omnibus liistnrialihus legatur. Vi.Jenlur apud Scrvium voces Sallustius ex historia decsse. Et plane in Sallust, aHalem inciderunt nou modo rchquiae histoi-iae, quas a M. .Emilio Lepido el Q. Lntalio Catulo Coss. orsus

In coramentariis ncta 5»»i.Conficiebanlur ex aclis

primum commenlarii, deinde

est,sede!iam Jugurthinum beilum,quod

P. Scipionis

ex commentariis annales, vel hisloria texebalur. Isidorus ex aclis commentarios, ex comuicntariis aunales, ex annalibus hisLoriaui contici vult, ejusque tlici hisloriam, cujus opera ex annalibus historia sil composita, aul cei te annales plures in volumen unum redacli. Inter historiam autem et annal. Servius, iEn. i,
'

p Nasica» consulalu coepit. Hujus autem rei sit penes " auctorcm, hoc est Servium, fides; non enim probatur doclissimis viris liaec differenlia. Vid.Beroaldi de Servii Commenlariis censuram. Interhistoriam, argum. etfab. E.Serv., iEn.!,ad verba: Revocato a sanguine Teucri.Qni locus emendari et suppleri ex hoc potest, pessime enim affoctus est.
^'

LsBER SEGUiNDLS,
DE RHETORICA ET DIALECTICA

y« CAPUT

PRIMUM.

nius. In rhetorica vero percipimus qualiter, ea quae

De rhetorica ejusque nomine. 1. Rhetorica ^ est beue dicendi scientia, in civiUbus qu;tslionibus eloquenliae copia ad persuadendum justa et bona". Dicta autem rhetorica Graeca appel'

didicimus, proferanms.

CAPUT
\
.

n.

De inventoribus rhetoricce artis. H*c autem disciplina a Graecis inventa

est a

<^

latione
pTjat?

ir.6

tou pr]-op(C£iv, id est, a copia locutionis
dicituT,priz<>ip

;

Gorgia, Aristoiele, Hermagora, et translata in

lati-

enim apudGraecos locutio

orator.

num
sit,

a Tullio, videlicet, et ^ Quintiliano, sed ita co-

2.

Conjuncta est autem grammaticce

arti rhetorica.

piose, ita varie, ut

eam

lcctori admirari in

promplu

In grammatica

enim scientiam

recle loquendi disci-

comprehendore impossibile.
II.

tantum verba hujus

Fihetorica est bene dicendi scientia. Haec loci propria esse duco. QucC praetorca leguntur in plerisque libris, in civilibus qurestionibusnecessaria adpersuadendum justa etbonaeloI.

Cap.

^

Cap.

«^

A

Gorrjia, Aristot._

Hermag. Quoniam h

quejiti/e copia in

rerumpersonarwnque ncgfltio,ric(\ue

prcFcipue artem hancexcoluerunt, quamvis alii prima fundamenta jecerint, ut Empedocles, Tisias ct Corax. Et 7V7/rt/;oadduntquidamlibri, non Quintiliano. tamen melioris nolce, recteque irrepsisse putabat
''

eadem sunt

in omnibus, et priora quideru importata Imc sunt e capite 2 lib. i, postrcma vero, in rerum

personarumque

??(^<7t>//o,aGoth,

omnibusCod. absunl.

Adscripsiuius ergo tantum qutv in melioribus libris leguntur. Dicta autem izb xoy pr,Top!^=iv. Ila vet. Codices neque id abnuit interpretalio.

Cliacon exultimissyllabis Quintiliani librarior, vitio Titiarepelitis. De Titiano llieronym. iu Chronic. nus vireloquens prrefecturam prretorii apud Gallias administrat. LtServ., .Eneid. x Titianuset Calvus, quithemata de Virgilioelicuerunt, etdeformaoerunt ad dicendi vsum.
:
:

125
2.
•''

ETYMOLOGIARUM
Nam membranis
;

LIB.

11.

126

re tentis, quasi
'

adha^rescit

repo memoritp series diclionis ac mox reposilis recordinio omnis elabitur. Hujus discipiince perlecla cognilio ora-

dum fluvii currenf, dum montibus umbrir Lustrabunt, convexa polus dum sidera pascet, Seniper honos,nomenijuetuuuiJaudesquemanebunt. 7. Pari ordine, e contrario, et in vituperatione hoIn freta

torem

facit.

CAPUT
De nomine oratoris
1.

III.

minis ha^c lorma servanda est, ante hominem, in hominem, post hominera. Locus communis ad de-

et partibus rhetoricce.

monstrativum vituperationis genus pertinet, quod

Orator

est igilur vir

bonus dicendi peritus. Vir
constatpar-

tamen ab eo
contraria
est

in aliquo differt.

Nam
in

vituperatio, qua^

bonus

consistit natura,

moribus, artibus. Dicendi pe-

laudi, specialiter

certam facicntis

rilus consistit artiticiosa eloquentia, quiB
:

personam
8.

adliibctur.

inventione, dispositione, elocutione, tibus quinque memoria, pronunliatione, et fme ofticii, quodest aliqui
1

Communis vero

locus

gcneraliter in facti cri/oczv.s

minepra^ponitur; unde, et communis
quia absente persona non tam in

dicitur,

persuadere.
Ipsa aulem perilia dicendi in tribus rebus con-

hominem quam

in

2.
sislit,

natura, doctrioa, usu
scienlia;

;

natura, ingenio;

doc-

ipsum crimen exponitur. Omne enim vitium non in uno tantum.sedeliamcommune inplarimisinvenitur.

trina,

usus,

assiduitate.

Haec sunt enim

CAPUT
g
1.

V.

qu* non solum
b artiti '6

in oratore,

sed in unoquoque homine
efticiat.

spectantur ut aliquid

De geniino statu causarum. Status causarum apud rhetores dicitur ea res
consistit, id
est, conslitutio.
a-caatv,
'^

CAPUT
De
i.

IV.

in

qua causa

Gr?eci

tribus generibus causarnm.
tria
:

autem statam, a contentione,
autem non
soluni a

dicunl. Latine

Genera causarum

sunt

:

dclibcrativum, de-

pugna, per qaam expugnent pro-

monstrativum, judiciale

deliberativum genus estin

quo de quibuslibet
aut non

ulilitalibus vitse, quid aut clebcat

positionem adversarii, sed quod in eo pars utraque consistat. Fit autem ex intentione ct depulsione.

debeal

tieri,

tractatur; demonstrativuni in

70 2.
et le^alis.

Status

autem causarum duo sunt,

rationalis

quo

laudabiiis persona aut reprehcnsibilis ostendilur.

De

ralionali oriuntur conjeclura, tinis,

qua-

quo de ipsius personse facto, aut pama', aut prfpmii senlentia datur. Dictum aulcmjudiciale,
2. Judiciale in

litas, translatio.

De

fine juridicialis et negotiahs.

juridiciaU

absoluta et

assumpliva.
«

eo quod judicet hominem, et sententia sua oslendat ulruni laudabiiis praemio dignus sit, aut certe reus

concessio, remotio criminis,
paratio.

Dc De assumpliva, relatio criminis, com-

De
ab

concessione, purgatio et deprecatio,
status
est,

condemnari

"^

liberarique supplicio.

3. Conjecturalis
oljjicitur
alio

cum factum quod

aUi

78

3.

Deliberativum gcnus vocalur, eo quod dc

unaqiiaque re in eo deliberatur. Hujusgenus duplex
cst, suasio

Q

et

dissuasio, id est, de expctcndo et fu-

giendo, de faciendo et non faciendo.
4.

pernegatur. Definilivus status esi, cum id quod objicitur, non hoc csse contenditur, sed quid illud sit, adhibilis dcfinitionibus, approbatur. f Qualitas est, dum quahs sit res qucpritur; ct quia

Suasoria autem in tribus locis dividitur
uiili et possibili.

:

ho-

de

vi et

genere negotii controversia agitur, constiest,

nesto,

Ha^c differt aliquid a delibe-

tutio generalis appellatur.
4.

rativa, quia suasoiia egetallera persona, delibcrativa

Translatio
is

cum

causa ex eo pendet, quod

interdum

et

apud
:

se agit. In suasoria

autem du<e sunt

qute plus valent
5.

spes et metus.

agere videtur qucm oportct, aut non apud quos, quo tempore, qualege, quocrimine, qua pama
aut

non

Demonstrativum dictum, quod unamquamquc rem aut Jaudando aut viluperando demonstrat ; quod
genus duas habet species
:

oporteat. Translativa

conslitutio

dicitur,

quod

aclio

translationis et commutalionis indigere videtur.
5. Juridicialis est, ia

laudem

et

vituperationem.
:

qua a^qui
sequitate

et recti natura, ct

Laudis ordo tribus tcmporibus distinguitur sum, in ipsum, post ipsum.
6.

ante ip-

priemii aut p.en;t ralio qu.eritur.Negotialis esl, in qua

quid juris ex

civili

moreet

siL

considoralur.3

Antc ipsum, ut
Quce te

:

Assumptiva
tulerunf scecula.
l

est, qua^ ipsa

ex se nihil dat firmi ad re-

fam
:

lceia

In insum, ul

cusationem, foris autcm aliquid defensionis assumit. 6. Csncessio est, cum reus nonid quod factum est,

sola infandos Trojce miserata labores.

Post ipsum, ut

:

qaod nos ad defendit, sed ut ignoscalur postulal, pamitentes probavimus pertinere. Remotio criminis

^ Nammembranis refentis, quasi adh. Respexisso videtur ad Ciceronis vcrlja Tusc. Sed nescio quomodo, duni lego, assentior; cum posui librum, as:

plerisque libris, qua de re Capella: Comparalio (inquit) quam com])ensa.[ionemnoviaposterioribus perhiberi. Sed comparatio est apud Ciceronem. unde luec sunt.

sensio

omnis elabitur.

Cap. IH.

1'

Artifice spccfantur. Al., e.vpectanliaT,

tur, forle expectuntur. Cap. IV. Libcrariijue. Ucjiciobal

'^'

Cliacon.

Sed frequeus apud Isidonmi conjunciioueni disjunclionumque vicissiludo. Cap. V. Gnrci autem statuni a content. Ila

'^

Ilerodia et

llermagoras. Pra^erro videlur Isidorus

Et infra comparatio dofinitur, consenticntibus omnibus libris. f Qualitas est. Videnlur abundare ha^ voces ex Cic, de Invenl., icgendumquc Dum qualissitres qucerifur, quiadevi, et de genere negotii, ctc. s Assumptiva. Post assumptivam videtur desiderari absolula. Dixerat enim ex juridiciali assumptivam, et absolutam oriri. Quam Ciccro detinit Quie
i
: :

nostram vocem Gnrca^ aTxasw;. ^ Relafio criminis, comparatio.

— Compensufio

in

ipsa in se juris ef injuriie continet qucesfionem. Quod nos adpcvnit. Vitl. d. 50, c. In capite et seqq.
•'

127
est,
vi

S.

ISIDORl HISPALENSIS EPISCOPI.
asuaculpa,
II

128
,

cum

id

ci-imonquod inferlur, a

se, et

oxordium, narralio

arcrumenlalio,

conclusio.

Ha-

et poleslate in alium reus 7. Relatio criminis est,

dimovere conatur.
ideo jure factum dici-

rum prima

auditoris

animum

provocat; secunda res

cum

gestas exphcat; tertia fidem assertionibusfacit;quarta

lur,
est,

quod

alius ante

injuria lacessieril.

Comparalio

finem lolius orationis complectitur.
2.

cum

aliud aliquod allerius factum
fieret, illud

utile contenditur,

dicitur

quod ut esse commissum.
Purgatio est,

honestum aut quod arguitur,
ooncedi:

Inclioandum est itaque tahter, ut

=

benivolum,
:

benivolum. precando; docilem, instrucndo; attcntum, excilando.

docilem, vel altentum audilorem faciamus

SO
lur,

8.

cum factum quidcm

Narrandum
dehinc
ut

est ita, ut breviter
ita,

atque aperte
nostia

sedculpa removctur. Ha'C parles habet tres imprudentiam,casum,neccssitatem. Deprecatio est.cum
et peccasse se et consulto peccasse reus confitetur, et

lequamur. Argumontandum
firmernus,

ut

primum

adversa confringamus. Conciu-

dendum

ita,

concitemus animumaudientis implcre

lamen ut ignoscatur
potest accidere.
9.

postulat,

quod genus perraro

quap dicimus.
'^

CAPUT

VIH.
causaruni.
:

Item ex
et

legali statu ha-c oriunlur, id est, scrip\.

De quinque

)nodis

lum

lectio,

vohmtas, leges contrariio, ambiguilas, colsive ratiocinalio et definitio legahs. Scriptum
est,

Species causarum sunt quinque

honestum,

g

admirabile,

humile, anceps,

obscurum. Honestum,

et voluntas

quando verba
se

ipsa

videntur

cum

causa' genus, est cui statim sine oratione nostra fa-

sententia scriptoris dissidere. Legis contrarice status
est,

vet animus auditoris; admirabile, a quo est aUenatus animus eorum qui audituri sunt; humile, est quod neghgitur ab auditore. 2. Anceps, est in quo aut judicatio dubia est, aut

quando inter
Ambiguitas

dua' loges, aut plures discre-

pare noscuntur.
10.
est,

cum

id

quod scriptum

est

duas

autplures res significare videtur. Collectio vel ralio-

causa lionestatis et turpitudinis particeps, ut et be-

quando ex eo quod scriptum quoque quod non scriptum est invenitur.
cinalio est,
legalis est,

est

ahud

nevolentiam pariat et offensionem
aut tardi auditores sunt, aut

;

obscurum,

in

quo

Definitio

difficilioribus

ad co-

cum

vis verbi, quasi in definiiiva constisit

gnoscendum

negotiis causa ccrnitur implicata.

tutione, in

quo posita

quferitur.

83 CAPUT
ca^-

IX.

11. Status ergo

tam rationales quam legalcs quiet octo

De syllogismis.
1.

busdam

certius

decem

connumerati sunt;

Syllogismus Grjece, Latine argumentatio appel-

terum* secundum rhetoricos TuUii undeviginti reperiuntur, propterea quia translationom inter rationales

lalur.

Argumenlatio autem dicta

est, quasi

arguta'

mentis oratio. qua invontum probabile exsequimur

principahler

affixit stalus.

Inde se ipse etiam Cicoro

Q SyHogismus
'^

igitur est proposilionis, ctassumptionis,

reprehen<!ens, translationem le-;ahbusslaliljus applicavit.
^

confirmationisque extrema conclusio, aut ex ambi-

gcntis incclo, aut ex fiducia comprobanlis.

CAPUT

VI.
2.

Constat cnim tribus partibus

:

propositione, as:

De tripartita controversia.
1.

sumptione,conclusione. Propositione, ut pula
aut
erit,

Quod

Triparlilia
est,

controversia, juxta Cicoronom,

bonum

est,

turpem

iisu)n
ille

habere non potest. Con:

simplex

aut conjuncla.
est

Et

si

conjuncla

senlit audiens; assumit /mic^,- concluditur
3.
:

Pecwiia lurpem usum

considerandum

utrum

sit

ex pluribus qua-slioni-

bus juncta, an ex aliqua comparatione. Conlroversia simplexestqua-absolutamcontinetunam qua-stionem,

Syllogismis

bonum non est. autem non solum rhetores, sed maEi-go pecunia

xime

hoc modo
2.

:

Corinthiis bellum iudicamus,

an nonl

dialectici utuntur, licet ^ Apostolus stepe proponat/assumat, confirmet, atque concludat, qua^, ut

Conjuncta, est ex pluribus qua-stionibus, in qua
:

diximus.propria artisdialectica^atquerheloricipsunt.
4.

plura qua-runtur hoc pacto
tur,

Vtrum Carthago diruaeo colonia

Syllogismcrum apud rhelores principalia genera
:

an Carthaginiensibus reddatur, an

deducatur? Ex comparatione, in qua pcr contonlionem utrum potius aut quid potissimum qua^ritur, ad ^

duo sunt
-.

inductio, et ratiocinatio. Inductionis
:

memquse

bra triasunt

hunc

^

81 modum Vtrum
:

^

^ ,, exercitus in Macedoniam
,

D

.

et

prima propositio, secunda .• .„„.•„ r •. „i ..•^ assumptio dicitur, tertia conciusio.

illalio,

5. Induclio est qua^

rebus non dubiis captat asseninter sermocinantos. Pro-

contra Philippu))i mittantur, qui sociis sitauxilio;

an teneaturin ItaUa,ut quam maxinice contra
nibalou copiasi)it!

sionom ejus cui

instituta est, sive inter philosophos,
s

A71-

sivc iuter rhetores, sive

CAPUT
1.
^"

VII.
oratio)iis.
:

positio inductionis est qua^ simiUtudines concedenda?
rei necessario

De quatuor partibus

unius inducit, aut plurium.

Partes oralionisin rhctorica arle quatuor sunt

6. Ulalio induclionis cst, qu:^? et assiimplio dicitur.

Secundu))i rhetoricos Tullii. Libros de Inv. Omnia ex eodem lib. 1 de Invent. Cap. VI. Cap. VH. Bcnivolu))). Ita sc;ibi pra>cipit Isidorus ipse, lib. x, non benevohnn. Cap. VIH. Ex eodem Ciceronis loco. * Cap. IX. Conjirmationis e.riremaconcl.Cowfirmalionorn syllogismo addidit, Ciceronem seciitus, exemplo tamen non nisi syllogismi simplicis est usus.
^
"'

Urbicam,

'^

— —

Verba sunt Hieronymi ad Paul. 135; mutasso Isidorum vocom Apostol. in Philosopbtini credebat Chacon, rediissecjue rursus, vcl ox scribontium errore, utraquo vocc per compondium scripia; vol alicujus, qui oaiii cx Ilicronvmo accersivit, supervacua diligcnlia. s" Sivc intcr scr)noci)iantes. Vicloriims, in quaf

Licet Apostolus.
epist.

cumque

conlentio)ie verbor.

129
qUif

ETYMOLOGIARUM
rem dc qua contenditur
concessionem
dc quo
est
et

LIB.

II.

130
divina

cujus causa siniilitu- « cunt
15.

sine

administratione
est
illud

discurrere.
:

dines habiUf sunt introducit. Gonclusio inductionis
est qua? aut
illalionis
=^

Ex

sola conclusione, ut

Ve)-a

est

H3

contirniat,

igitur divina sententia.
plione, ut est illud
:

Ex
illi

propositione et assum;

aut quid ex ea conticialur declarat.
oratio
7.

Raliocinalio est

Si ini)nicus est, occidit

i)ii-

qua

id

quc(^^'stio

comprobatur.
''

micus aute»)

cst.

Et quia

deest conclusio, enihy-

conceptio,

Eulhymema igitur Latine interpretalur menlis quem imperfectum syllogismuin solent

mema

vocalur.
ratioci-

16." Sequitur cpicherema,desccndens dc

artigraphi nuncapare.

Nam

in

duabus

parlilnis

ejus

natione, slatior et exsccutior rhetoricus syllogismus,
latiludine distans, et productionc sermonis a dialcclicis

argumenli forma consislit, quando co quod ad lidem pertinet facicndam utiLur, syllogismorum legc pra'terita, ut cstillud
;

syllogismus, propter quod rheloribus dalur. Hic
tribus
:

Si tempestas vitandn

csf,

non

cst

autem constat modis
est,

primus modus iripartitus
terlius quinquepartitus.

igitur

esse

navigandum.Ex sola enim propositione constat perfectum unde magis rheloribus quam dia;

secundus quadripartitus,
Tripartitus

17.

epicherematicus syllogismus est
tribus, id
est,

lecticis
8.

convenire judicatum

est.

qui constat

membris

proposilione,
est

Ratiocinationis duo sunt modi. Primus cnlhy-

assumptionc,

conclusione.

Quadripartilus
:

qui

mema,
ricus.

qui est imperfectus syllogismus, atque rheto-

^

conslal ex

membris qualuor
ct
tcrlia

prima propositione,
sivo as'

Secundus cpicherema, qui

est

in

rhetoricis

secunda assumptione,
sumptionis conjuncta
;

una propositionis
probatione, ct

latior syllogismus.
9.

quarta

"^Enthymemalis

membra

sunt quinque

:

primum

conclusionc.
18.

convincibilc,
tialc,

secundum

ostentabile, tertium scnton-

Quinqueparlilus est qui conslat ex membris
:

quarlum exemplabile, quinlum collectivum. 10. Convincibile est quod cvidcnli ralione convinCicero pro Milone
:

quinque, id cst

prima propositionc, sccunda ejus

probationc, terlia assumptione, quarta ejus probatione, quinta concIusione.Hunc Cicero ita facit in Arte

cit, sicut fecit

Ejus igitur mor-

tis sedetis

ultores, cujus vitam, si putarctispcrvos

Rhetorica Si delibcratio et dononstratio genera sunt
:

restitui posse, noUetis.

causarum, nonpossuntrectepartesalicujus generis
rci

11. Ostenlabile est

quod certa

demonstrationc
:

causa; putari
esse potest
:

;

eademeni))ires, alii genus,

alii

pars

cons;ringit, sicul Cicero in Catilinam
vit, vivit^

liic

tamen

vi-

imo etiani in senatum vcnit. Scntcnliale quod senlenlia generalis addicit, ul apud Terentium Obsequium amicos, veritas odiu)n parit. 12. Exemplabile est quodalicujus excmpli compa- „
csl
:

tcra,

eidon genus et pars nonpotest, ct caeqaousque syllo^^ismi hujus membra claudanlur.

'85 CAPUT X.
De
1.

lege.

Lex

j

est

constitulio populi,

quam majores
quod rex
in

ratione evcntinn sirailem comminatur, sicut
in Phiiippic.
iinilaris^
:

^*

Ciccro

natu

cum

plebibus sanxcrunt.
edicit, constitutio
a:'(iuitatis

Nam

aut

Je miror, Antoni, ijuarum
e.vitus

excmpla
argumcn:

imperator
^ Institutio

val
est,

edictu))i

vocatur.
legibus,
lioc

eorum

non pcrtimcscerc.
in

duplex

nunc

13. CoIIectivum cst
tala sunt colligunlur,

cum

unum

qua'

"^

nunc

in

moribus. Inter legem aulem et mores

sicut ait

Ciccro

pro Milone

interest,

quoJ Icx scripta

est

;

mos vero
est.

est vetustate
;

Quem

igitur

cum

gratia noluit, liunc voluit

cum

probata consueludo, sive, lex non scripta
a legendo vocata, quia scripta
2.

nam

lex

aliquorum quercla. Qucm jure, qucm loco, quera tempore non est ausus. luinc injuria^ alieno tcmporc, cum periculo capitis non dubitavit occidcre!
14. Prrt'terea
est altera

Iracta

Mos autem longa consuetudo est de moribus tantumdem.Consuetudoautemestjusquoddam
^ ;

H4L

detinitio ex sola proposilione, sicut
:

secundum Victorinum enthymemaus jam
Si tcmpestas
^

moribus institutum, quod pro lege suscipitur cum dcficit lex nec differt, scriptura an ratione consistat,

diclum
est,

est, quH' ita constat

vitanda

quando
3.

ct

legem
si

'"

ratio

commendat.

no7i cst navigatio requirenda.
:

Exsola assump-

Porro

ratione lex constat, lex erit

omne jam

lione, ut est illud
*''

Sunt autcm qui )nundum di-

quod rationc constiterit,duntaxat quod
s
1'

rcligioni con-

Hatiocinatio. Eodcm modo Cassiodorus.Brcvius n Fortunatianus liatiocinatio est qua aliquid approba- ^
:

))IUS.

vius

Artigraphi. Eadem vocc utunlur Donatus et Serad Artem Donali. Conslalquc ex D. August., epist. 59, hujusmodi Gr;rcoIaUnas voees illa a-late usurpatas esse, quamvis Ouintiliano invisas. lidem ab Auguslino et Forlunatiano technici dicuntur. ^ Entlu/mcmatuni mcmb)m. Fusius ha'c Isidorus quam Forlunalianus.
b

Sequitur epichere)». Ex lib. i, de Invent. Latiorct exsecutior rhetoricus syUogis))tus. Sic pauloantccj)icheremalatioremsylIogismum dixit, latior exsecutio volebat A.Augustinus ex Fortunaliano. Et quarta co)icius. Vox quarta cx Golhicis repo'

j

C.

X.Lex
1.

est. L. v,c. 10, et d. l,c. 2. v, c. 3,

Repetun-

tur

Cic, Philipp. 2 quorum exempla i))iitcrc, coruni exilus no)i pcrhorrcscerc. « Quie argwnoitata. ExOvcl. CoIIci;. Goth. reli<•
:

10, 19, el seq Vid. Grat.d. i. Institutio Uiquit. Omnc aulcm jus legibus et moribus constat, lib. v, cap. 3, ct d. 1, cap. 2. De )noribustracta taiitunidon. Sic owel.l. Tan-

eadcm,

^"

'

fuiii))iodo Grat. milit.:
)-atio com)nendat. Tertul., lib. de CoronD Consucludo etiam in civilihus rebus pro lege suscipitur cum deficit lcx. yec differt scriptu)-a an rationc consistat, quando, et leyeni ratio commendct.
'"

Lcgon

qui,
^

quceargumenia.
sola assu)nptione.
libris

Ex

Supplevimus liicqua'dam cx
Aul.

Tarraconensibus Augustino.

el Cassiodoro, aucloro

131

ISIDORI HlSPALtNSIS EPISCOPI
ii

132

gruat,quodtlisciplinaeconvenianl,qiiodsalutii)roficiaf.

climonia et nomine suo iecisse dicatur, ut est fabula

Vocata autem consuetudo, quia in communi esl usu.
4.
lis

de adulterio
tres

.Martis

et
:

Veneri; is. ^[endacium

Omnis autem

lex,aut permittit aliquid,ut vir for;

habel species

incredibile,

aulem quod faclum non
lillore
"^

petat praemium

aut vetat, ut sacrarum virginum

esse credalur, ut

adolescentem de Siculo

nuplias nuUi petere liceat; aut punit, ut qui cs-dem
fecerit capite plectatur.

egredienles Africa classes videre.
ft.

Impossibile est

:

«

ut Clodius insidias Miloni
sit

autem leges ut earum metu huniana coerceatur audacia, tutaque sit inter improbos
5.
•''

Faclse sunt

fecerit. et

idem occisus

a Milone.

»

Contrarium
est,

est

:

c(

Nam

si insidias fecit, occidit.

Occisus

non

innocentia, et in ipsis improbis formidato supplicio

fecit insidias. »

Hyec distribulio in contrarium refor-

refrenetur nocendi facultas. Legis enim prajmio aut

poena

•>

vita

moderatur humana.

6.EritautemIexhonesta,justa,possibilis,

naturam,

8C

secundum secimdum consuetudinem patris, loco
utilis,
'^

mata^ catascevseproderit. Oportebil Lamen principia sic ordinare,ut aut credendum essevelerum auctori-tati, aut fabulis fidem non habendam esse dicamus. 6. Et ad id postremum in anasceve recurramus,
ne quid aliud significare voluerint qui
ut
si

temporique conveniens, necessaria,
contineat,

manifesla

ista finxerunt,

quoque, ne aliquid per obscuritatem
civium
utilitate conscripta.

in

captionem

Scyllam non marinam, sed maritimam feminam,
et

nuUo privato commodo, sed pro communi n nec succinctam canibus, sed rapacem aliquam
inhospitalem venientibus extitisse.

CAPUT
1.

XI.
Prosopopoeia

De sententia.
Sententia
est

CAPUT XIIL De Prosopopfvia.
:

dictum impersonale, ut

Ob>^eet

1.

^

est

cum inanimalium
:

et

persona
si

quium amicoa

veritas

odium
:

parit. Huic

si

persona

sermo

fingitur. Cicero in Calilinam

Etenim

fuerit adjecta, chria erit, ita

Offendit Achilles Aga-

mecum

patria

mea,

qiice

mihi vita mea multo

est

memnonem,

vera dicendo; Metrophanes promeruit

charior, logueretur, dicens. etc.
2. Sic et

gratiam Mithridatis obscquendo. 2. Nam iuler chriam el sententiam hoc

montes, et flumina, vel arbores loquentes
rr-i

interest,

inducimus, personam inponentcs

qua^ non habet

quod senlentia sine persona profertur, chria sine persona nunquam dicilur. Unde, si sententiae persona
adjicialur,
fit

naluram loquendi, quod
et in

et in tiMgLediis usitalum est

orationibus frequenlissimc invenitur.

chria;

si

detrahatur,

fit

sententia.

CAPUT XI L
De catasceve
1.

et anasceve.
rci,

Catasceve cst confirmatio propositae

XIV. De ethopaia. \. Etliopifiam vero illam vocamus in qua hominis ana- p personam lingimus, pro oxprimendis aflectibus, aetatis, studii, tortunff', laetitiae,

HH CAPUT

sceve autem contraria superion est; revincit enmi

sexus, moeroris, audacis".

non

fuisse, aut

non

esse,

quod natum, aut factum,
si

Nam cum
temeraria

piralae

persona suscipitur, audax, abrupta

aut dictum esse proponitur, ut

quis Cliimeram ne-

erit oratio;

cum

feminae sermo simulatur,

get fuisse, aut fuisse confirmet.
2. Inter

sexui convenire debet oratio;
intercst,

jam vero adolescentis,

has

et

Inesin

hoc

quod

tnesis

et

senis, el militis, elimperatoris, et parasiti, etrus-

quamvis

et ipsa

habeat disputationem in utramque
rei,

tici, et

philosophi,

§

diversa ratio ducenda est.

partom, tamen incertae
vel coarctalio est
;

quasi quaedam liberatio

2.

Ahter enim

loquitur

gaudio

affectus,
illa

aliter

catasceve autem et anasceve in

vulnoratus. In quo genere dictionis

sunt
et

maxime
de quo,

his rebus quae verisimiles

non

sunt, sed

pro veris

cogilanda
et ubi. et
sit,

:

quis loquatur, et
;

apud quem,

proponuntur, pleriimque versantur.
3. Anascevae prima divisio est, in inconveniens, et mendacium. Inconveniontis speciessunt quod inhonestum est ct quod inutile. Itcm inhoneslum tracta:

quo tompore

quid egerit, quid acturus
si

aut quid pati possit,

\i?ec

consulta neglexerit.

CAPUT XV.
1.

tur, aut in diclis, aut in

factis.

In dictis, ut

si

quis

De generibus qu(estionum. Genera qua^stionum duo sunt quorum unum
:

indecora et nonrespondentiaauctoritati dixisse dicatur, velut si

n

est

finilum,

alterum infinitum. Finitum hypothesis

aliquisinfainelCatonem illum Ccnsorium
ct

Gra-ce, Latine causa dicitur, ubi

cum

ccrta persona

juvenlutem ad nequitiam
4.

luxuriam cohortatum.

conlroversia
2.

est.

8?
Vita
;

In factis, ut

si

quis abhorrens aliquiJ a san-

Infinitum quod Graece thesis, Laline propositum

"
•>

Factw.

autem

suiit leqes.

moderafur liumann. Moder atur passive ut, 1. XV d. de Nei.ot. gest. Pro qualifatc pcrsonarum, et actio formatur, ct condcmnatio moderafur. ^ In captionem contincat. Paul., lib. v, Scntent., cap. 33 ISe quis in captionem verborum in cavendo
:

Ex Aug.

epist. 56.

incidat.

Cap.XH. Egredientes Afric. Ex mendose libri omnes, ingredientes.
<i

Plin. et Solin.

Catascevcr proderit. Posl haec verba adduntur in Gothicis aliquol Ut gradus omnes consiituamus, ho^
:

ncstum,utile,verisimile.possibilc^conscnt incum ;vel ex diverso inhonestum, inutile, parum verisimile, impossibile, contrarium. Qira\ quia neque satiscum superioribus colia^rent, nequo sunt in velustioribus libr-is, recipienda non putavimus. Licet quibusdam probarenlur. Cap. XIIL —^Prosopop.tiwcet ethopcria majores visa' sunt quam ut cum figuris rcliquis connumeranda^ essent; proplerea eas^in progymnasmatis posuit. 6 Diversa ratio ducenda. Ex Goth. Cap. XIV. Ov. Al., oratio dicenda.

133

ETYMOLOGIARUM
liabet

LiU.

11.

134

nominatur. Hoc pcrsonam non

certam

,

nec
jj^

inest ei aliqua certa circumstantia, id est,

nec

lo

lelleclum scnsui prseslal, sed adluic pendet oralio ; sicque deinde ex pluribus membris tlt periodus id
est,

cus, nec tempus. In causa vero cerla
b

omnia

sunt,

extrema sententia- clausula,

ita

:

veterem judi-

unde quasipars causn'

est

propositum.

CAPUT XVI.
De elocutione.
1,

ciorum morem ^ reguirunt. Periodus autem longior esse non debet, quam ut uno spiritu proferatur.

CAPUT XIX.
De
vitiis

Jam vero

in elocutionibus illa uti oportebit, ut

littcrarum, et verhorum, et sententiarnm
cavendis.

persona audientis eftlagitat, tempus, ne protana religiosis, ne inverecunda castis, nc levia gravibus, ne lasciva seriis, ne ridicula tristibus mires, locus,

SO

1.

Pra^terea

purum ethonestum
vitiis,

oratoris

cloquium

carere debet omnibus
verbis,
2.

tam

in litteris

quam

in

sceaniur.
2.

quam etiam

in senlentiis.
ct

Latine autem et perspicue loquendum. Latine

In litteris, ut junctura apta

convcniens

sit

aulem loquiturqui verba rerum vcra et naturalia persequilur, nec a sermone atque cultu praesentis temporis discrepat. Uuic non sit satis videre quid dicat,
nisi

et sic calis

observandum, ne prsecedentis verbi extrcma voin eanidem vocalem primam incidat verjji se;

quenlis, ut femince .Egtjptice
fit,

=

qua^

<•

tructura melior

id

quoque aperte
<=

et suaviter dicere

;

ne id qui-

dem

tantum,

nisi id

quod

dicat et tacete dicat.

consonantes vocahbus apphcantur; triumquc consonanlium, qucF in se incidentes stridere et quasi
si

CAPUT

XVII.

rixari videntur,

vitandajunctura est,id

cst,/-,

,s,

,r,

ut

De trimodo dicendi genere. i. Dicenda sunt quoque submissa leviter, incilata graviter, inflexa moderate. Hoc est cnim illud Irimodum genus dicendi humile, medium, grandiloquum.Cumenimmagnadicimus, granditerproferenda
:

Ars studioru)n,Rex Xerxes,

Ol

Er}'or

Romuli. Fu
:

gienda est et tonsonans m, ilHsa vocalibus

ut,

verum enim.

CAPlT XX.
De juncturis vcrborum.
i. In

sunt
2.

;

cum

parva,subtiliter; cummediocria,temperate.
in parvis causis nihilgrande, nihil

verbis quo(iue cavenda sunt

vilia,

ut

non

Nam

sublime

impropria verba ponantur,
vocant.

quam

Gra'ci acyrologiam
sic

dicendum
In causis
salute

est, sed leni ac pedestri morc loquendum. autem majoribus, ubi de Deo, vel hominum

Amnnda

est ergo proprietas,

lamen, ut
aul spurci

aliquando propter humilitatem

sordidi.

referimus, plus magnilicentict' et fulgoris est

vocabuli,translatisnominibussit utendum; non tamen

exliibendum.
3. lu

louge
tur.
^

accitis,

sed ut verisproximaet cognata videan-

temperatisvero causisubinihil^^agiturutagat,
sed et quamvis de magnis

sed tanlummodo utdelectetur auditor, inter utr-umque
est

2.

moderate dicendum

;

sine alioruin sensu

Fugienda etiam liyperbata longiora, quse im confusione non possunt.

fieri

Am-

rebus quisque dicat, non tamen semper granditerdicere debet, sed submisse
aliquid

biguitas

cum

docet, temperate

cum
con-

iaudat vel vituperat, granditer

cum ad

quoque etvilium illud cavendum, cum quidam, jactatione eloquentia; ducti, quod uno aut duobus verbis significare poterant, interposilis inanibus vocibus, longa et circumtlexa ambage concludunt, quod vitium pcrissologia vocatur.
3.

versionem aversos animos provocat. Utenda tamen verba in submisso gcnere sufticientia, in tempcrato
splendenlia, in grandi vehementia.

Cui contrarium vitium est, brevitatis studio,
furari.

»0 CAPUT
De
1.

XVIII.
et periodo.

etiam necessaria verba

colo,

commiite
"

sicut in iittcris et verbis, qua' inter

Fugienda sunt quoque prima grammatitautologia,
eclipsis,

Componitur autem,
coion,

instruiturque omnis oratio

corum

studia cognoscuntur, ita et in sentenliis vitia.

commate, colo
tentiaL'
;

et periodo.

Comma

particda est scn-

4. ijunt

autem cacophaton,

membnim

;

periodus, ambitus vel cir-

acyrologia, macrologia, perissologia, pleoaasmos, et
bis

cuitus. Fit

aulcm ex conjunctione verborum comma,

simUia. At contra orationem exlollit et exornat

ex commate colon, ex colis periodus.

energia,
<:>/

tum emphasis,
s\

qua?
dicas,

plus

quiddam quam

Commaest junctursefinitio,ut puta, sivereor, Q judices, ecce unum comma; sequituret aUud comma,
2.

dixerit intelligi hcH,\it

ascendet; et

ad gloriani Scipionis Virgdius^f/e^Ui.fwm lapsi per funcm. Cum
'^altitudinemsuggerit. Iluiccontraria

ne turpe sit pro fortissimo viro diccreincipientcm mere ; et factum est colon, id est, mendjrum, quod
Cap.
'•

ti-

enim

dicit

/rt;;.5i,

ia-

virtus estverbis

minuere qua' naturasua magna sunt.

XV.

"

Ncque inestei aliqua ccrta circumst.
:

Al., ISeque in thesi aliqua circumst., eodem sensu. Unde quasi pars causce, e. p. Cic. in Top. Itaquc

propositum pars causu'
Cap. XVI. Rom. Cod. Nisi
:

est.

e

JSisi id

id

quod dcccat fecerit. dicat.Quim scripturam.unamutatalittera.recepimus.
:

quod dicat et facete dicat, quod dicat et fecerit. F., nisi id Al. Msi id quod dicat ct facere

frequens aphaeresis, Sprt«m pro Hispania, Spalcnsis pro Hispalcnsis, storia pro kistoria. f Morem rcquirunt Kddem \erhii apud Fab. Nunc pro requirunt,m Miioiiiana minime vidc/if, \u\go legimus, <jum alh quoque requirunt in Ms. lib. legisse se
.

afhrinent.

Cap. XIX.

Cap.X\
les sunt

II. Mhil agitur utagaf. Sic O.I., ac tacuusaruni plera^que in demouslrativo generc. « Instruitur. Protiie.-is in Goliiica Cap. XVIII.
'^

usitata prothesi.

Cap.

— XX. —
nostri

"

Qua' structura. AL, instructurac\

'•

Altitudincm suggcrit. Sic Cod. Ropotuis
legas,

manus

;

onmes attitudincm imaginis sugg.

scriptura frequens,/«.s'^/v«7ur pro A7/'i«/ur, nec niinus

scd sive imaginis, sive imaginationi nobis probari neutrum potuit.

135

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISGOPI
- ticusususest, dicens:

136

CAPUT XXI.
be fujuris verbonim ct sentcntiarum. vcrbo1. Augeturct ornalur oralio, oliam figuris senlenliarum. 9'? Xam fiiiia direcla, ct perrum ac dicendi petua oralio laligationcm atquc fastitliupi tam

Contramalumbonum,etcontra
sic

" mortem, vita ;sic
in

contrapiumpeccator,et
bina,ct bina

intuere

omnia operaAItissimi,^
8.

unum contra

unum.
Synonymia
est quotics

inconnexa orationeplu,

quam audicndi crcat, ilcclenda est, et in alias verornatior tlat, sanda formas, ut et diccnlem reikiat et E quijudicem divcrso vullu audituquc dcncclat.
el

ribus verbis

unam rem

significamus

ut ait Cicero

:

Nihil agis,nihil moIiris,nihiI cogitas. liem,nonferam,

non
9.
<=

patiar,

bus plurimu' supcrius a Doaalo Grammaticai annotala' sunt.
2.

in schcmalilius Artis

non sinam. Epanodos, quam regressionem nostri vocant

:

Principwn dignitas erutpene par^ nonpar fortassc
10. x\ntapodosis, quoties

Unde tantum

ilia liic

iulcrpoui oporluit, qmi;

m

eorum qui scquebantur.
media primis
et ultimis

poemate, aut nunquam, tione autem libere. Anadiplosis^esl congeminatio verborum,

aut difliculler fmnt, in ora-

conveniunt,ut. Vestrumhic factum reprehenditur,paut,

hic

iamen vivitfvivitl imo etiamin senatum venit. quo sen3. Climax est gradatio, cumab eo verbo
dclanc sus superior tcrminalur inferior incipit, ac quasi per gradus dicendi ordo servatur, ul est illud

tres conscripti, non meum, acpulcherrimuin quidem factum; verum, ut dixi, non meum, sed vestrum. Paradiastole est quoties id quod dicimus inter1 1

B

pretationc discernimus,
appellas,
"^

cum

tc

pro astulo sapientem

pro inconsiderato fortem, pro inliberali

Ak\ca.m:Ex innocentia nascitur difjuitas.ex dignitate Ubertas. lionor, ex honore imperium,ex imperio
4.

diligcntem.
12.
«

Antanaclasis est qufc
^

eodem verbo

contrafilio,
:

Hanc

iiguram nonnulli

catenam

appcllanl, pro-

rium exprimit sensum.

Qucrebatur quidam de

pterca quod aliud in alio quasi neciitur uomine, atque ita res plures in geminationeverborum trahuntur.
Fil

cum morlem suam
cxspecto
:

exspectaret, t^-fl respondente JSon
inquit, ut exspectes.

Imo peto,

autcm

lioc

schcma non

solum in singulis verbis,

13. Antimetabole est conversio

sedetiam

in

contcxtione vcrborum,ul apud Gracchum:

dine mutato contrarium
vivo, sed,

efficit

verborum qute orsensum Nonutedam
:
:

Pueritia tua

adolescentiw tua' iulionestamentum fuit,adolescentia senectuti dedecoramentum, senectus reipublicce flagitium.
5.

utvivam

edo. Et illud

Si consul Antonius,

Brutus hostis;si conservator rcipublicK brutus,hosiis
Antonius.
14. s

Sic et

apud Scipionem:

='

17 atque ingratiis

Exoche

*
:

Quis eos appeUavit'! Appius;

qiiis

coactus

cum illo sponsionem fcci, facta sponsione ad judiccm addux-i, adductum primo ccvtu damnavi,
damnatum ex
volunlule dimisi.
Latine contraposita appellanlur,
scntcnliiie pulcliriiudi6. Antiilieta, qute

produxit? Appius.

Ib.Nunc
cst

figuras sentenliarumquas operii- pretium

cognoscerc persequamur.
''

16.

Scntcnlia cst dictum impersonale, ut
veritas odiumparit. Iluic
:

:

Obse-

quium amicos,

si

persoaa

qurt'dum cx adverso ponuntur

fuerit adjecta, chria erit, ita

Offendil Achilles Aga-

nem

faciunt,et

inornamcnlo
:

locutionis decenlissima

tnemnonemvcradicejido.Metrophanespromeruitgratiam Mithridatis, obsequendo.
profertur, chria sine persona
si

existunt,ut, Ciccro
illinc

Ex hac parte OJ$ pudorpugnat,
:

Nam

inter cliriam et
i

pctulantia,hinc pudicitia;iliicstuprum
fraudatio ;hinc pietas,iUinc scelus

liinc

senlentiam hoc intcrest, quod seatentia siue pcrson

fides, illinc

;

hinc

nunquam
fit

dicitur.

Unde

constantia,iUincfurorJiinchoncstas,iIUncturpiiudo;

seulenti»' pcrsona adjiciatur,
fit

cliria; si

dctraha-

hinc conlinentiaJIIinc Iibido; hincdeniquea^quitas, temperantia,fortitudo,prudentiavirtulesomnescur,i

tur,

senteniia.
:

17.

Scntentiarum spccies multa' sunt
alia.-

alicC

eaim

omnibus ccrtant : cum iniquitale Iuxuria;ignaviacum tcmeritate,postremo copia cumegcstatc.bona
vitiis

indicativa',

pronunliativa', ut

:

Vade, age, natc, voca zephyros^
Ali;c admirativa', ut
:

et labere

pcnnis.

ratio cum perdita,mens sana cum amentia bona
;

de-

niquespescamomniumrcru)ndcspcrationcconfligit. 7. Hujusmodiloculionisornamculo LibcrEcclesias-

Tanta< nc animis cndcsiibus irce!
18. Alia' comparativa*, ut
tra divcrsa conjungit.
*=

:

Coac Tt, atiiuc ingraliis coactus. Cap. XXI. ius Tou ingraiiis interj-retationcm esse quisdubitct? ergo expungi sine fraude potcrat. '* ojo, Sjo, vi /.y.-bi:>.'i-<. toj vioz. bina, ct hina.

dum

Antanaclasis. Anaclasin vocat Rutilius, nisi mcnin eo. Quiniihanus speciem esse dicit parono-

LXX

niasi'a'.
' Querebaiur quidam. Proculeium appellant hunc Fabius et Kutilius, s Exoche * Quis cos appellavit. Videlur hoc loco deesse tum detinitio exochcs cum suo cxcmplo tum ctiam altcrius tigura^ nomencujusexemplum sit, quod e Milionianaaftcrtur. Ilanc A. Augustinus symplocem fuissc aicbat; utramque e Servio ct Aquila Rom. supplere non crit difficile. Qurr Scntcntia est dicf. imp. sup., cap. 11 tamen, nenon intellccta. Verba Servii ad v. l, scquere Italiam vcnt. yEn. iv.
''
:

Et

ita
"

quidam vulg.

edit. Hbri.

Ms.

:

duo, duo,

unum

contra unum.

Principum

dignitus, etc.

Ex

oratione pro Liga-

rio.
**

Pro inconsiderato fortem.pro iUi!'crali dilig. Proconfidcnte fortem,pro illiberali diligentcm reifa7>n7mris.dixit Rutiliuscitansidem exemplum ex llyperide.

Eodcm

utitur Fabius, lib. ix, c. 3.

paradiasloles
ciosi aplavit,

Alterumautem exemplum apudRulihum Fabius synoccum opposita' figura; videantur; illa enim

:

res quce vidontur eaidem disjungit; synoeciosis con-

137
Si vinco, et pereo, quid ibi
AlicP

ETYMOLOGIARUM
me
vincere prcestaf?
niotu animi et in/|

LIB.
='

II.

J3g
et

28.
est,

Sunt

amphidoxa- quanim pars honesta
:

superlativae, qua^
:

cum ahquo

pars inhonesta, ut
...

dignatione promuntur ... Quid non mortalia pectora cogis Aurisacra fames?
19. Ali* inierroganva?, ut
:

Non

est tua tuta vohintas

Magna

petis Phaeton.

29. Sunt, et alife, ^ procatalepses, cum id quod vobis objici poterat, ante pra>sumimus ad diluendum
^^
^
,

Qmgenus,undedomo?pacemnehucfertisanarma!
...

iiivenes qxicc

causasubeqit de-

siquis vestrumjudices, aut eorum qui adsunt "'""'"'/"'•""*««''
, c^
.

Iqnotas tentare vias?
20.
'^
.

^"''' '"''''''' ^""'' ''

4

^P^"*'

'^''^^'^^^ ^^^^^'^'^'

Alia^

responsivas ut
.

ilUnc^ istinc. Alia^

precativae, ut, eripe
.

me

14 Ai;.. r.,.^ his invicte mcihs. Ahs- pro1

""'l^' "^"•"•
.... ^^ consilu

''

'"' ^"'""^^^ ^''''"'Tr ^oenonesis auteni dicitur communicalio '"""""-"^iu
'

'
:

'

cum
;
'.•'

,.

missiva?, ut

judicibus, aut adversariis, ut

-u

,

..

si

dicas

:

,,

s ., n r. 4 t tuorum Parce metu, Ciitherea, manent immota 4,

Fata

tibi.

tosconsulo,judices,aut,vosadversarii, Quidmefa.t, vina »te /«. ' ., ''^''^ convenit, aut quid vos facturi fui.ssetis.

j-

,

,

Alice concessivfP,

l,seciuereItaUam.ventispete
qua.^

qu» cum impulsioneprohibeant, ut regnapcrundas;9^
sit

31.Paradoxonest,cumdicimusinopinatumaliquidaccidisse

lamen ne non inteUecta

persuasio, permista
«'^rt^rvj^fr
z/?2rfa.';.

8

esse debuerit,ejus

^nlproFhccoCicero: Cujus iaudispra^dicator pericuU deprecatorem esse facfum.

suntaliqua,qua^vetantlatenter, ut,

32.

Epitrope, id est permissio,

cum

aliqua ipsis

AlicP demonstrativs", ut, en, ecce. Alia- optativa', ut

judicibus,
"^
^

aut adversariis permittimus a^stimanda,
:

mihi prceteritos referat
21. Alice
^

si

hipiter annos!

Calvus in Vaiinium

Perfrica frontem, et dic te

derogativte, ut,

nequaquam.
:

digniorem qui prastor
^

fieres

quam Catonem.
:

Alia^, quce
»>

Quis
:

cum exclamatione proferuntur, ut furor, o cives, paccm convcrtit in arma?

33. Parrhesiaest oratio libertatiset fiduci* plena

Occidi, occidinon

Spurium MeUum,etc. Quafigura
enim rationem.
aliena persona

EtCicero
22.

OdU immortales, ubinam gentium sumus ? Aliije exhortaiiva^ cum ad sentenliam provo:

^aute

utendum

est, ut Cicero,pra'misit

34. Ethopoeia est

cum sermonem ex

camus, ut

Aude, hospes, contemnere opes.

iiiducimus, ut, pro Ca>lio Tull.ius facit

Appium

ca^-

23. Aliai^dehortativa^.

cum

a contrario vitio peccato

quereducimus.Suntetaffirmativa-^ut^ry^/V/^^^/H/wjf^.
24. Prteceptiva^ ut
:

Clodia loquentem. Energia est rerum ges^arum aut quasi gestarum sub oculis inductio, de

cum cum

^"^
<=

^o^uti
'

jam sumus.

Nudus
2.0,

ara, sere nudus, ut
:

habebis frigore messes.

3-5.

Metathesis est qua^ mittit animos judicum
:

Vetativa^

Neve inter

vites

coryUim

sere, neve fUigeUa

^^ ^^^ pra^eritas, aut futuras, hoc modo Revocate ^ mentes ad spectaculum expugnatx miserce civitatis,
ef videre vos credite incendia, ccedes, rapinas, direp-

Summa pete.
26. Negativae, ut, no?i, m/?z/?n^. ut
"^
:

Sunt

et mirativa^

tiones,

Uberorum corporum

injurias, captivitates

Papce! vivere non Ucet,
:

'st

fornicari Ubet!

matronaruni,trucidationes setium.lnhiturum autem
anticipatio

27. Dolentis, ut

eorum qua' dicturus

est adversarius, ut in

Hei mihi quod 7iuUis
Flentis

amor

est
-

^

sanabiUs herbis!

Tullius pro Milone,

cum

mittit

animos judicum
si,

eum

reipublica? statum qui futurus esset,

occisoMilone,

Simililudinis sic
f

:

Clodius viveret.
fcrtur Uibyrinfhus in aUa.
36. Aposiopesis est

Ut

quondam Creta

cum
:

id

quod

dicturi videba-

Admonentis
Irridentis

mur

silenlio intercipimus

Quos
37.

ego, scd

motos prcestat componere fluctus.
:

Gementis
Exhortativa'
Consolativa'

Epanalepsis est digressio

TiUit calor

me

Commiseranlis

rerum paulo longius quam volei bam, sed redeo ad causam. 97 38. Anamnesis est commemoratio ejus reiquam
dicendi, et dignitas
tot et

Quorum quol
voces.
^ h

sunt tigura',

in

pronunliando U

olilitos fuisse

nos tingimus.

Apa'lesis

est

cum

id

quod

in

animos

judi-

Alice derogativce. Al., denegativa^.
:

communicationem nominat.
j

Quis furor. Petron. in Salyr. Quis furor, exclamat, pacem convertit in arma? Hahebis frigore messes. Febrim potius exServ. et Virgilii Vita.Sedluec verba e margine inserlaverissime judicabat Chacon. Papce! vivere non Uc, etc. Verba sunt Hieronymi ' iii epist. ad Rust. 4. " SanabiUs, me iicabihs apud Ovid. ^ Ut cjuondam Creta. Ex Mn. v. ^Suntetamphidox(e.yid.k\i^.iie\\\\etor.,c^^.\Q. Procatalepses. Prolepsin Fabius, et pra^sumptio"^

CaUusin
;

cusatum

**

"
'

rrtt/rt/u/n. Constat a C.ilvo Vatinium acCatullus Risi nescio quem modo in corona, Qui, cum miritice Vatiniana Meus crimma (^lalvus explicasset. Qccidi, occid. Ex Milonian.
:

''

ncm
'

vocat. Coinonesis.

Melalhesis. Hypotyposiu Rutinianus et reliqui vocant. P. Nunncsius recte noniinatam ab Isid. Metathesin aiebat, guod pcr eam traducuntur judicum animi ab eo quod adest, ad pra-terlum, aut conscquens. "> EpancUcpsis. Cicero reditum, Quintilianus a«)ooov

Hanc Rufinianus Anacoenosin; Fabius

vocat.

Patrol.

LXXXH.

5

139

S. ISlDOtll

HISPALENSIS EPISCOPI
a
tentes,

140

cum

quasi

depostieramus dpportune

reposcimus.

ut

aliud

39. jEtiologia est

cum proponimus

aliquid ejusque

causam
40.
^

et

rationem reddimus.
figurae alicujus
\.
f

mlerim nos pcrmittant CAPUT XXII. De dialectica.
disciplina e

dicere.

Characterismus est descriptio
:

Dialectica est

ad discernendas

expressa, ut

rerum causas inventa. Ipsa
similis,
et

est philosophife species,

membra decora juventce. 41. b Epitrochasmus, cum plures sensus breviter expeditos in unum locum coacervat, et cum quadam
festiuatione decurrit, ut Cicero
rites,
:

Omnia Mercurio Et crines flavos,

vocemque, coloremque,

quae logica dicitur, id

est, rationalis, definiendi, quaerendi, et disserendi potens. Docet enim in pluribus generibus qua-stionum quemadmodum disputando vera et falsa dijudicenlur.
2.

lienipublicam, Qui-

Hancquidem primi philosophi
artis

^

in suis dictionibus

vitamque omnium vestrum, bona, fortunas,

habuerunt,noa tameh ad

redegereperiliam.' Post

conjuges, liberosque vestros, etc. 42. Ironia est cum per simulationem diversum

hos Aristoteles ad regulas quasdam hujus doctrina^

quam

dicit

intelligi

cupit. Fit

autem, aut cum lau-

damus eum quem vituperare volumus, aut vituperamus quem liudare volumus. Ulriusque exemplum g Amatorem reipublicce Catilinam, erit si dicas
:

argumenta perduxit, et dialecticam nuncupavit pro eo quod in ea de dictis disputalur nam asztov dictio dicitur. Of> Ideo autem post rhctoricam disciplinam
J ;

dialectica sequitur, quiain multis utrique

communia

existunt.

hostem reipublicce Scipionem. 43. ® Diasyrmos ea qute magna sunt verbis minuit,
aut

CAPUT
De differentia
1.

XXIII.
in ix
:

dialecticce et rhetoricce artis.
"^

minima extolht. Epimone est quoties in eodem sensu diutius immoramur Cui tandem pepercit 1 Cujus amicitite fidem custodivit? Cuibono inimicusnon fuit? Quando non
44.
:

Dialecticam vero et rhetoricam Varro
libris taU similitudine definivit

Disciplinarum

Dia-

lectica etrhetoricaest^

quodinmanu hominispugnus

astrictus, et

palma

distensa, illa verba contrahens,

aut accusavit aliquem, aut verberavit, aut prodidit? 45. Epangelia est promissio quajudicem atlentum
facimus
,

ista distendens.
2.

Dialectica siquidem ad disserendas res acutior;
illa

poUicentes nos aUqua

magna autminima
et
:

rheiorica ad

qua; nititur docenda facundior. Illa
venit, ista jugiter procedit

dicturos.

ad

scliolas

nonnunquam

46. Prosopopoeia est
et
si

cum inanimalium

persona,

in forum. Illa requirit rarissimos sludiosos, haec

^

fre-

sermo

fingitur.

OS

Cicero in Catilinam

Etenim,

quenter et populos.
3.

mecum

patria mea, quce mihi vitamea multo est

Solent autem philosophi antequam ad isagogen

charior, loqueretur, dicens, etc.

p

cum quasi deponimus aliquid imperfectum apud memoriam judicum repetituros nos dicei.les cum pportunum fuerit. 48. Pensis, id est sohioquium, cum ad interrogaia
47. ^ Parathesis est
i

veniant exponendam, definilionem philosophiae ostendere, quo facilius ea quae ad eam pertinent demonstrentur.

CAPUT XXIV.
De definitione philosophice. Philosophia est rerum humanarum divinarumque 1 cognitio, cum studio bene vivendi conjuncta. Haec dua_
.

ipsi nobis

respondemus.

48.

*

Synchorcsis est

cum

differimus

aliquid pe-

^ Cliaracterismus. Vid. Rutihus, apud quem mendose chresterinus. ^ Epitrociiasmus cum plures sens. Duas figuras vidctur conrundere, epilrochasmum et synathrLCsmum. Jsam coacervare plures sensus commune epitrochasmo cum synathroesmo; cum qaadam festinatione decurrere, epiirochasmi potius est. Exemplum ex III Caliliiiaria magis est synathroesmi ; non enim vita, bona, fortuna;, conjuges, liberi phirimum inter se distanlia, qu^d erat epitrochusmi foitas~e proprium. Volunt namque Aquiia el Numenius esse ;:oA'j^\sErgo cum in veteribus Editionibus epilro(TTa)-:».. chasmus sit, litrismus, lintrismus el syntrismus in manuscriplis, utramque figuram ab I-^idoro definitam pulamus, non admodum dissimihbus verbis unde unius definitionem, alterius exempkim utriusque tanlum nomina librariorum inscitia reliquerit. Ouomodo peccatum ab iisdem paulo ante adveitil A. Augusiinus in exoche et symploce. Vid. Rulil., Aquil., et Fab. lib. viii. Vulcanius Athrcesmos fecit (credo) ex litrismos. Diasi/rmos. Cujus exempla plura apud Aquilam
"^

tide Quinliliano, in Musicis, inter figuras

rhetoricas

numerari.

Cap.XXII.
=

Hoc initium tertii libriin Tarrac. Cod. Ad di^cernendas rcrum c. AL, a(/ disserendas. Sed
f
:

discernendas legen ;um ostendunt verba sequentia Docet quemadmodum disputando vera et falsa dijudiccntur. ^ In suis dictionibus, id est, disputationibus. rost hos Arist. Cassiodor. Qua cjuidem veteres suntusi plurinwm. tamcn ud artis non redegere normam. Primus fere Arisioteles eorum quidem qui in alifjuo sunt pretio ad recjulus quasdam hujus discii
:

D

plina'
j

argumenta

perdn.zit.

El dialecticamnuncupavit. Non ille quidem totam artem. sed eam solam partem (juae prooabiliter disserit, ut observatum est ab antiquis Peripatheticis, Alexand., Booelh. el ahis. ^ in IX Discipli. lib. Legitur (otum Cap. XXIII. hoccap. apud Cassiod.; sed utrobiquele^^endum nono advertitA. Aug. cilari niiinque ab Agellio, Acroneo

;

et Rufinian.

Parathesis. Cui Apaetesis (de qua pauio ante) spondet. « Synchoresis, Discessimus aliquantulum a Ubris, nam in Excusis synceresis in Manusc, synerosis quia
,

^

iuvenimus Tjy/.wf /.ow, id est permissionem. ab Aris-

Non. Varroiiis leriium, iiuintum et octavum Disciplinaium lib., quamvis novem disciplinarum libris ferri quoque possit, ?,\novem non ad di^ciplinas, sed ad libros referatur. Quod in inanu hom. pugn.h\ multoante Varronem Zeno Stoijus dixcral, ut r-leit non uno in loco Cicero. "• Frequenter etpopulos. trequentes etpopulos, apud Cassiod.
et
'

14i

ETYMOLOGIARUM
«

LIB.

II.

142
:

bus ex rebus constare videtur,
2.

scienlia el opinalione.

A

sibile est, probabilis scientia. Aliter

Scientia est

cum

res aliqua certa ratione per-

autem cum adliuc incerta res latet, et nuUa ralione firma videtur, ut puta, sol utrumne tantusquantusvidetur, an majorsitquamomnis terra;
cipitur; opinatio
sit, an concava; et stella' an per aerem libero cursu terantur; ccelum ipsum, qua magnitudine, quave materia constat, utrum quietum sit et immobile, an incre-

Philosophia est ars artium,et disciplina disciplinnrum. Rursus Philosophia est meditatio mortis, quod
:

magis convenit

lOO

item, luna globosa
cffilo,

Christianis, qui, sceculi ambitione calcata, conversatione disciplinabili, similitudine futurce patrice vivunt.
10. Alii definierunt philosophia' rationem in duabus consistere partibus, quarum prior inspectiva est,

utrumneadhaereant

secunda

aciuafis. Insw-THlva-^iTirlitur in
et divmfelem.

naturalemdividitur in

dibili releritate

volvatur; quanta

sit terra^

crassitudo,

doclriualem

Doctrinalis

aut quibus fundamentis librata,et suspensa permaneat.
3.

quatuor partes, in ^rithmeticam, musicam, geometriam et astronomiam.
11. Actualis dividitur in

Ipsum autemnomen Latineinterpretatum, amosapietitice profitetur. ^

rem

Nam

Gra^ci

cpiXov

amorem.

aocpiav

sapientiam dicunt. Plulosophiae species tripar:

et civilem. Inspectiva
bilia,

dicitur,

moralem, dispensativam qua supergressi visiinspicimus

una naturalis, qu;e Graece p/ii/sica appellatur, qua de natura^ inquisitione disseritur; altera moralis, quie Grsece ethica dicitur, in qua de moribus
tita est

in

B

«

de divinis aliquid et cwlestibus contemplamur, eaque corporeuin mente sohimmodo
12.

quoniam supergrediuntur obliitum.
dicilur, ubi uniuscujusque rei natura quia nihil conlra naturam generatur in vila, sed unumquodqueiis usibus deputatur quibus a Creatore definilum est, nisi forte cum voluntate Dei aliquod miraculum provenire monstratur.

agilur; tertia rationalis, qua? Grteco vocabulo logica

NaturaUs
^

appellatur, in qua disputatur

quemadmodum

in re-

discutilur,

rum

causis, vel vitae

moribus veritas ipsa quseralur.

4. In

physicaigitur causa quserendi; in ethica ordo

vivendi; in logica ratio iatelligendi versatur. Physi-

cam apud Gra-cos primus perscrutatus
Milesius,

esl

Thales

unus ex seplem
cceli

illis

sapicntibus. Hic

enim

ante alios
"

causas atque vim rerum naluralium,

quando aut ineffabilem nafuDei, aut spiritales creaturas ex aliqua parte profundissima quafitate disserimus.

13. Divinalis dicitur,

ram

contemplata ratione, suspexil,

quam poslmodum
et

103 14. Dtctrinalis

dicitur scientia qu;?^ abstrac-

Plato in quatuor definitiones

distribuit, id est, ari-

thmeticam, geometriam, musicam
5.

astronomiam.

tam considerat quanlitatem. Abstracta enim quanlitas dicitur quam, iatellectu a materia separantes, vel
ab aliis accidentibus, ut est par, impar, vel alia hujuscemodi, in sola ratiocinatione traclamus. Cujus species suntquatuor, arithmetica, geometria, musica
astronomia.
15.
bilis

EthicamSocrates primus adcorrigendoscomponendosque mores instituit, atquc omne studium ejus

eam

ad bene vivendi disputaiionem perduxit, dividens in quatuor virtutes animse, id est, prudentiam,
Prudentia est in rebus, qua discernuntur abonis
concupiscentiaque rerum

C

juslitiam, fortitudinem et temperanliam.
6.

Arithmetica est disciplina quantilatis numerase.

mala. Fortitudo, quaadversa a?quanimiter tolerantur.

Temperantia, qua
frenatur.
Justitia,

libido,

qua recte judicando sua cuique

distribuuntur.
7.
xit,

Logicam, ({nisratiojiaUs vocaluv, Plato subjunper quam, discussis rerum

est disciplina magnituformarum. Musica est disciplina quse de numeris loquitur qui ad aliquid sunt his qui invi niuntur in sonis. Astronomia est disciphna qufe cursus coelestium siderumque figuras contemplatur omnes, et habitudines stellarum circa se et circa

secundum

Geometria

dinis inunobilis et

morumque
est,

causis,

vim

terram indagabih ratione percurrit.
16, Porro actualis dicitur qua; res propositas ope-

earum rationabiUter perscrutatus
id est rationalis, Xoyc;

dividenseamin

dialecticam et rhetoricam. Dicta autem logica,

lOl

rationibus suis explicat, cujuspartessunttres,
lis,

mora-

enim apud Graecos,

et

sermo-

dispensativa et

civilis. 3Ioralis

dicitur,

per

quam

nem

significat, et

rationem.

vivendi

8. In

hisquippe tribusgeneribusphilosophise etiam

appetitur et instituta ad virtutem tendentia prspparantur. Dispensaliva dicitur, cum

mos honestus

eloquia divina consislunt.
lare solent, ut in

Nam,

aul de natura dispu;

domesticarum rerum sapicnter ordo disponilur.Civilis
dicitur per

Genesi elEccIesiaste

autdemori-

quam

loiius civitalis utililas administratur.

bus, ut in Proverbiiset in omnibussparsim libris ;aut

CAPUT XXV.
De
1.

de logica,

"^

pro qua noslri theoricam

sibi vindicant,

isagogis Porphyrii.

ut in Cantico canticorum et Evangeliis.
9.

Post pliilosophicf definitiones, in quibus gene-

Item aliqui doctorumphilosopliiam innomine
ita

et

partibus sui>

deiinieiunl

:

Philosopluaest Jivina-

omnia continenlur, nunc isagogas Porpbyrii expediamus. Isagoga quippe Gra-ce, Laline iniroralitcr

rumhumunaruuique rcrum, inquantum hominiposCap.XXIV.'' Scientia
b
•=

ductio dicitur, eorum scilicet qui philosophiam inci^ Quia nihil contra niifuram generatur in vita. Orig., hDin.cit.in Cant. !Saturalis dicitur ubiunius:

et opin.Ex Lact. lil). m, c. 3. amorem. Forte, ainatorem. Contemvluta ratione. Contemplatus volebat
,

Nam
l'ro

Grirci

9''aov

cujusquenatura discutilur,

ijuia nihil

contra natuiis

A. Aug.
''

ram generetur
qua nostri theoricam. Ex Mieron.
vel ex Orig., iiomil.
1

epist ad

Paulam Urbicam,
*

Eaque...

mente solummodo. E\

Cant. ead. Orig. liom.
in

depuiatur in voces confra naturani ahsuiil

unumquodque quos acreafore producfum
in vita,
.tcil
iii

confusum

legitur

usibus Duse a m-s. Jibris, pro quibus Excu.sis, et apud Cassiodor.
est.

143

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI

144

piunt, continens in se demonstrationem primaruin

^

yprflsrf/cameM^adicuntur, quibus per varias significationes omnis
2.

ratioHum, de qualibet re quid

sit,

suaque certa ac
el alia

sermo conclusus

est.
tria, id

substantiali detinitione declaratur.
2.

Instrumenta categoriarum sunt

est

prima

Nam posito

primo genere, deinde species,

yequivoca,

secunda univoca,
sunt,

tertia

denominativa.

quae vicina esse

possunt subjungimus, ac discretis

-Equivoca

quando multarum rerum
leo.

nomea
quan-

communionibus separamus, tandiu interponentes differentias, quousque ad proprium ejus de quo qusprimus
signata ejusexpressione perveniamus,ut puta
est
:

unum

est,

sed non eadem definitio, ut

Nam

tum ad nomen
aliter
3.

pertinet, et verus, et pictus, et cue-

Ho)no
ri-

lestis leo dicitur.

Quanlum ad definitionem

pertinet,

animal rationale, mortale^ terrenum,bipes,

verus definitur, aliler pictus, et aliter coelestis.

sus capax.
3.

Univoca sunt,quando duarum aut plurium reruni
<=

Genus animal cum dictum

est, substantia

homi-

nis declarata est.

flOS Est cnim

ad hominem genus

unum nomen est, et definitio,ut vestis;na.m, et birrus et tunica nomen veslis possunt accipere et ejus definitionem. Ergo hoc univocum ingeneribus esse intelligilur,

animal, sed quia late patebat, adjecta est species, ter-

jam exclusum est id quod aut aethereum, aut humidum, Diffcrentia vero, ut bipes, qu?e propter
renum,
et

quia etnomen,et definitionem dat formissuis.

4.

Denominativa dicuntur, qua^cunque ab ahquo

animalia posita est quae multis pedibus inniluntur.

g

solo differentia^ casu

secundum nomen habent apspecies

Item raiionale, propter illa quferalione egent; /«ortale autem propter id quod angelus non est.
4.

pellationem, ut a bonitate bonus, a malitia malus.
5.

^

Categoriarum autem

decem

sunt,

Postea discretis atque seclusis communionibus
est

id est, substantia, quantitas, quaUtas, relatio, situs,

adjectum

proprium

in parte

postrema, est enim

locus, tempus, habitus, agere et pati.
6. Substantia, quce

solum hominis quod
parte defmitio ad
cipUna^ defmitionem

ridet; sic perfecta est

omnis ex
dis-

proprie et principaUter dicitur,
prsedicatur,

hominem declarandum. Cujus

est qufe

neque de subjecto
est,

neque

in

plenam existimarunt Aristote-

subjecto

Mtaliquis homo,aliquis equus. Secundse
in

les et Tullius ex genere et differentiis consistere.

autem substantioe dicuntur,

quibus speciebus

illae

5.*Quidam postea pleniores in docendo ejus perfectam substantialem definilionem in quinque partibus,
velut in

qute principaUler substantiae primo diclce sunt insunt

atque clauduntur, ut in homine Cicero.
7.

membris

suis diviserunt.

Quarum prima

est

Quantitas est mensura
vel

perquam

aliquid

velma-

de genere, secunda de specie,

tertia

de differentia,

gnum
est,

minus ostenditur, ut longus,
sit

brevis. Qualitas

quarta de proprio, quinta de accidenle.
6.

ut qualis

orator,

fl

05 aut rusticus, niger, aut
Cum
servus et dominus uno

Genus, ut animal. Est enim vocabulum generale
Species, ut
a cttteris

candidus. Relatio est qua? refertur ad aliquid.

et

commune omnium animam habentium.
specialitas,

C enim

dicilur filius, demonstratur, etpater. Hcec re;

homo. Est enim
enim duobus
7.

qua separatur

lativa simul incipiunt

nam

animantibus. Differentia, ut rationale, mortale. His
ditfert

homo

a cseteris.

lempore exordium nominis sumunt,nec aliquando invenitur dommus priorservo, nec servus demino.Alter

Cum enim

dicilur rationale, discernitur

ab irra-

enim

alteri praeesse

non

potest.

tionabilibus mutis, quae

non habent rationem.

Cum

8.

Porro

situs a positione dictus, ut quis,
sit,

aut stet,

mortale, discernitur ab angeUs, qui nesciunt mortem.

aut sedeat, aut jaceat. Locus est ubi
platea. Loci

in foro,.in

Proprium, ut

risibile.

Homo

est enim, qui ridet, et
est.

hoc praiter hominem nullius animalis
8.

Accidens,

et sinistram, ante et retro,

autem molus habet sex partes,dexteram sursum atque deorsum.
ista^

ut color in corpore, doetrina in animo,

Partes quoque

sex duo habent, longe et prope.

Haec enim

temporum
:

varietate et accidunt et

mu-

Tempus,
9.

ut,

hodie, heri.

tantur; et est ex omnibus his quinque partibus oratio plenai' sententife, ita

Habitus ab habendo aUquid dictus, ut habere
:

Homo

est a^iimal rationale,
;

scientiam in mente, virtutem in corporc

circa cor-

mortale,

risibile,

boni malique capax

sic

etiam in

pus, vestimentum et ca^tera qusead habendi

modum

omni oratione substantiaU tandiu interponere debedesignato a doctoribus numero comprehenduntnr. mus species et differentias, quandiu, seclusis omnibus D 10. Jam vero agerc, et pati ab agentis etpatienlis quae hoe idem possunt esse, ad id perveniatur, ut significalione consistunt. Nam scribo vocis actum haproprietas jam certa teneaturc bet, quoniam facientis rem indicat. Scribor patientis 9. Isagogas autem ex Grteco in Latinum transtuUt est, quoniam pati se ostendit. In his enim novem ge^ Victorinus orator, conmientumque ejus quinque Uneribus, quorum exempU gralia qutedain posita sunt, bris Booethius edidit. vel in ipso subslantia' genere, quod est ouum, inuulOJ CAPUT XX VL merabiUa reperiuntur nam et ea quse intelleclu cab De caiegoriis Aristotelis. pimus, ea ad alterum horum decem prfedicamento1. Sequunlur AristoteUs eaiegoriif, quH' Latine rum sermone vulgamus.
;

Cap.
log.
\
:

XXV.

Transtulit Victorin. Booet., Dia-

Botiet. interp.
"

Rogo ut mihi explices id quod Viciorinus orator sui^ temporis fere doctissimus a Porphijrio per Iffa-ftoyiv, id esiper introduclionem iii Aristotelis
caiegorias dicitur transiulisse. C.\p, XXVI. Pleraque ex Arist.

yam

birrus et tunic.

Idem Capella, quod autem
24
ct in

vcslis
'^

genus birrus,

vid. lib xix, cap.

Cas-

sian. annot.

•'

categoriis

Categoriar. spccics. CAssiod.: Quidquid loquimur aut cogitamus, inaliquahor. specic invenitur.

U5
i

ETYMOLOGIARUM
l.Pleua enim
sentenlia de his ilaest :/lugru.sinjws
J\

LIB.

11.

146

magnus

orator, filius jllius, sfan'^ in templo, hodie

de verbo, de oratione, de enuntiatione, de affirmatione, de negatione, de contradictione.
3.

infulatus,disputando fatigatur. Usiiie autem, id est substantia?, proprium est, quod caeteris subjacet,
reliqua

107 Nomon est vox significativa secundum plaVerbum
est

citum, sine tempore, cujus nulla pars significativa separata, ut Socrates.

novem

accidentia

sunt.

Substantia autem
subsistit.

quod

significat

temeo-

dicitur ab eo

quod omnis res ad seipsam

pus, cujus pars nibil extra significat, sed

semper

Corpus enim
12. Illa

subsistit, et ideo substantia est.

rum

qusp de altero dicuntur nola est, ut cogitat, disali-

vero accidentia qua? in subsistente atque

putat. Oratio estvox significativa, cujus partium

subjeclo sunt, subslantiae non sunt, quia non subsistunt, sed mutantur, ut color, vel forma.

quidseparatumsignificativumest.uiSocrrtiesdi.^tpMYflf.

De

subjecto

Enuntiativa oratio est vox signitlcativa de eo quod est
aliquid, vel

autem, et in subjecto quasi de ipso et in ipso. Ubi

non
;

est, ut

Socrates

est,

Socrutes

non

est.

enim

dicitur

de subjecto, substantia

est,

quasi dica-

6. Affirmatio est enuntiatio aficujus

de aliquo, ut

tur de substantia.

Ubi autem dicilurin subjeclo, acqua''

Socrates est

negatio est alicujus

al)

aliquo, ut Socrates

cidentia sunt, id est

accidunt in substantia, ut

non

est.

Contradictio est affirmalionis et negationis

quantitas, qualitas, vel figura.

oppositio,ut Socratesdisputat, Socrates

non disputat.

13.Desubjectoigiturgenera, etspecies, insubjecto
accidentia sunt.
"

B

1

.

«

Hsec omnia in libro perihermeniarum minu-

Ex

his

novem accidentibus
et situs.

triaintra

tissime divisa et subdivisa tractantur,
definitiones hic
in ipso

nsiam sunt, quantitas, qualitas

IIS©

Hivc

breviter sufficiat intimasse,

quarum rerum quando

enim sine usia csse non possunt. Extra usiam vero sunt locus, tempus et habilus; inlra et extra usiam
relatio, facere et pati.

rihormeniarum

competens explanaiio reperitur. Utilitas pehtt'C est, quod ex his intorpretamentis

svllogismi fiunt.

Unde

et analylica pertractantur.

14. Appellatas

possunt

nisi

autem categorias constat, qaia non ex subjectis agnosci. Quis onim quid sit
nisi

CAPUT XxVlII.
De syllogismis
1.

dialecticis.

homo
15.

possit agnoscere,

ahquem hominem
legendum

sibi

Sequuntur

''

dehinc

dialectici

syllogismi,

ubi

ponat ante oculos, quasi subjectum homini?
*•

totius ejus artis utilitas et virtus ostenditur,
est,

quorum

Hoc opus
sicut

Aristotelis intente
est,

conclusio

quoniam,
inter

dictum

quidquid homo loquitur,
Proficiet etiam
sive
rhetoril)us,

investigandam,

plurimum lectorem adjuvat ad veritatem tanlum ut absit ille error s deci-

decem priedicamenta habetur.
qui

piendi adversarium per sophismata falsarum conclu-

ad

libros intelligendos,

sive

sienum.
2.

dialecticis applicantur.

Formulae categoricorum,
tres.

id est,

prfedicativorum

CAPUT XXVII.
•^

C

syllogismorum sunt

De perihermeniis.

1.

Sequitur dehinc liber perihermenias subtilissinimis, et per varias formas iterationesque cau-

mus

tissimus, de

menias scriptitabat,
2.

quando perihermente tingebat. Prcefa tio periherm en ia rum. Omnis quippe res quse una est, et uno signifidicitur
'^
:

quo

Aristoteles
in

calamum

Primce formuloi raodi sunt novem. Primus modus est qui conducit, id est, qui colligit ex universalibus lOSdedicativis dedicativum universale directim, ut: Omjie justum honestum, omne honestum bonum^ omne igitur justum bonum.
3.
*>

4.

Secundus niodus

est qui condueil ex universa-

libus dedicativis et abdicativis abdicativum universale

catur sermone, aut.per

nomen

significatur, aut per

directim, ut

verbum, quje duae partes orationis interpretantur totum quidquid concepit mons ad eloquendum. Omnis enim elocutio conceptae rei mentis interpres est. 3. Hanc Aristotoles vir in rerum expressione et faciendis sermonibus peritissimus, hermcniam nominat,

tum
3.

turpe,

Omne justum honestum;nuUum honesnullum igitur justum turpe. Tertius modus est qui conducit ex dedicativis
:

particulari et universali dedicalivum particulare di-

rectim, ut

fum
6.

ufile,

quam
res

interpretationem nos appellamus,
proiatis

scilicet

quod

Quoddamjustum honestum, omnehonesquoddam igitur justum utile. Quartus modus est qui conducit ex particulari
:

mente conceptas

sermonibus interpreta-

Q

dedicativa et universali abJicativa abdicativum particulare

tur per cataphasin et apophasin, id est per affirmi-

direclim, ut

:

Quoddam honestum

justuiu,

tionem et negationem. Per affirmationem, ut liomo
rurrit
;

nuUu))i honestu))i turpe.quodda)n igitur justu)nno)i
est turpe.
7.

pcr negalionem, ut ho)no non currit.
itaque perihermeniis supradiclus philosotractat, id est,

4. In his

phus de septem speciebus
°-

de nomine,

bus

Quintus modus est qui conducit ex universalidedicalivis particulare dcdicativum ' per re-

Ex his novem accid. Ex
Hoc opus...
:

•>

?Non.

de Categoriis. apud Magna aninii contentio adhiboida est expliAug.,
lib.

i)itente legend Cic. in Ilortens.
si legeris.

qua^ etiam suntapud Cassiodorumnonnihilimmutata. f Vid. Cassiod., Capell. et ApuCap. XXVIIL

cando A)ns(otelc)n

" De periher)neniis. Ita vct. Cod. VII. Cap. et paulo post Priefatio perihei-meniaru))i
•*

XX

Cala))iu)n in )ncnte ting.
:

De

univcrsis Arislotejis
Ypaa[a.aTju;
7,^,

de syllogism. categor., sive perihormenias. s Error decipiendi. Al. devincendi. AI. dejiciendi. Qui conducit. 'S.':>''iY.^.(}\.\Oi\ autem in excmplis propositionis loco assumptio collocalur, neque id de syllogismi vi quidquam minuit, noque sine Grtecorum
lei,
''

scriptis Suidas
Tov -/.dtAaaov
''

'A:'.a7CTJ>.-/); ty)? csuoeo);

o't
'

Arabum exomplo

fit.

y.-c^zv/w ei; vcuv. Hcec onmia... reperitur. Addita sunt ha?c ex Ms.

Per reftexiononfi^iziaxpacfn^i^walgoconversionem.

147
flexionem, ut
:

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
f^

U8

Omne justum honestum, omne hones-

lare directim, ut

tum
8.

b07ium,

quoddam igitur bonum justum. Sexlus modus est qui conducit ex universali
:

Omnejustum honestum; nullumjustum malum,quoddam igitur honestum non est malum. 20. Quintus modus est qui conducit ex dedicalivo
:

dedicativa et universali abdicativa abdicativum uni-

particulari et abdicativo universali abdicativum particulare directim, ut Quoddamjustum honestum, nullumjustum malum.,quoddamigiturhonestum non est malum. 21. Sextus modus est qui cenducit ex dedicativo
:

versaleper reflexionem, ut

Omnejustum honestum,

nuUum
9.

honestum turpe.nullum iqitur turpe juslum. Septimus modus est qui conducit ex parlicudedicativum particulare

lari ct universali dedicativis

per reflexionem, ut

:

omne honestum utile. 10. Octavus modus
:

Quoddam justum honestum, quoddam igitur utile justum.
est

universali et abdicativo particulari abdicativum particulare direclim, ut
:

Omne justum honestum,

quod-

qui conducit ex universa-

dam
22.

justum non
est

libus abdicativo etdedicalivo particulare abdicalivum

tum non

malum, quoddam malum.
est

igitur hones-

per retlexionem.ut Nullum turpehonestum,omneho-

Has formulas categoricorum

syllogismorum

nestumjustum, quoddam igitur turpenonestjustum. H. Nonus modus est qui conducit ex universal
abdicativo et particulari dedicativo abdicativum par-

qui plene nossedesiderat, librum legat quiinscribitur

g

Perihermenias Apuleii, et quce subliliussunt tractata ad cognoscet. Distincta enim aique considerata 1 1

O

Nullum turpe honestum, quoddam honestum justum, quoddam igitur justum nonest turpe. 12. Formulce secundce modi sunt quatuor. Primus modus est qui conducit ex universaliliculare per reflexionem. ut
:

magnas

intcHigentite vias lectorem, prtestante

Domisyllo-

no, utiliter introducunt.

Nunc ad hypotheticos

gismos ordine sequenti veniamus.
23.

Modi syllogismorum hypotheticorum, qui
est

fiunl

cum
dies,

aliqua conclusione, sunt septcm.
:

bus dedicativo et abdicativo abdiiativum universalc
direclim, ut:

Primus modus
hicet

Si dies est, lucet

;

est

autem

Omne jusium honestum, nullum

turpe

igitur.
:

honestum, nullum igitur justum turpe. 13. Secundus modus est qui conducit ex universalibus abdicativo

Secundus modus est Si dies tem lucet, non est igitur dies.
Tertius
cet
;

est,

lucet;nonauest.,

109
:

et

dedicativo abdicativum uni-

modus

est ita

:

Non

et dies

et

non

lu-

Nullum turpe lionestum, omne justumhonestum, nullum igitur turpe justum.
versale direclim, ut

atqui dies

esi, lucet igitur.

24.

Quartusmodus
est,

est ita:

Aut

dies est,aut

nox

;

14.Tertius modusestquiconducit exparlicularidedicaiivo et universali abdicativo parliculare abdicati-

atqui dies

noxigitur non
ila
:

est.

Qaintus modus est
-fj

Aut

dies est, aut

nox ; atqui

vumdirectim.ut: Quoddatyijustumhonestum,nullum

nox non
autem

est,

dies igitur est.
:

turpehonestum,quoddamigiturjustumnonestturpe45. Quarlus modus est qui conducit ex particulari
abdicativo et uuiversali dedicativo abdicativum par-

Quoddam justum non est turpc, omne malum turpe, quoddam igitur justum non est malum.
ticulare

directim, ut

:

ita Non, et dies]est. etnox ; dies nox igitur non est. 25. Seplimusmodus est ita Non est dies et nox ; atqui nox non est, dies igitur est. Modos autemsyllogismorum hypotheticorumsi quis pleniusnosse desi-

Sextus modus est
est.

:

derat, librum

legat Marii Victorini,

qui inscribitur

16. Formulce tertice m,odi sunt sex.

De syllogismis hgpotheticis.

Primus modus, qui conducit ex dedicativis universalibusdedicativum particulare, tam directim

quam

26. * Hinc ad dialecticasdefmitionumspeciesaccedamus, qua?tanta dignitatepraecellunt, ulpossint jure
dici

Tei\ex\m.ul:Omne justumhonestum,omnejustu!nbo-

orationum

aperttfi

manifestationes, et quaedam

num, quoddam igitur honestumbonum., vel sic, quoddam igitur bonum honestum. 17. Secundus modus est qui conducit ex dedicativis particulari et

indicia diclionum.

CAPUT XXIX.
De divisione de/initionum ex Marii Victorini
libro

universali dedicativum particulare

abbreviata.

Quoddam justum honestum, omne Q i. Detinitio philosophorum est. quie in rebus exjustum bonum, quoddam igitur honestum bonum. primendis explicat quid res ipsa sil, non qualis sit, 18. Tertius modus est qui conducit ex dedicativis et quemadmodum membris suis constare debeat. Est
directim, ut
:

•»

universali et

particulari dedicativum particulare di-

rectim,

ut

:

Omne jusium

honestum,

quoddam

enim oratio brevis uniuscujusque rei naturam a communione divisam propria significatione concludens.
Divisio deflnilionum in partcs quindecim habetur.

justum bonum, quoddam igitur bonum honestum. 19. Quartus modus est qui conducil ex universalibus dedicativa et abdicativa abdicalivum particu°-

1112.

est substantialis,

Prima species definitionis quccpropne etvere

es>l

o-jiiM^rn,

id

dicitur defiuilio,

Hinc ad

dialecticas. Cassiod.

:

Hinc adpulcherridignioratio-

verborum

mas definition u m specics accedam us, quce tan ta
tateprcecellunt, utpossintjure dici
et

ornamenta quredam lumina. Unde ex judiciorum, iria yerha jure dici orationum non dubitavimus facere,

num,

cum

prcesertim in ms. Tarracon. iibris multo hfpc pejus affecta deprehendissemus. Sensus autem horum

hic erit, ut et illuslrandis senlenliis et en®dandis diclionibus has detinitiones dicat subservire. Cap. XXIX. Non qualis sit. Deerat negalio in omnibus libris. BoaHh., de Definit., cap. 4: Ergo definitio, quce est philosophorum propria in rebus exprimendis explicat quid sit, nonqualesit ; quemaddum membris suis constare debeat, e.vponemus.

*•

149
iit
:

ETYMOLOGIARUM
Est homo animal rationale, mortale,
«

LIB.
:

II.

ISQ'
'^

risus

fl

in

Top.

Littus est,
:

disciplincequc capax. H<pc enim detinitio per species
et difterenliasdescendens venit

tractari potest

modo enim

gua fluctus eludit. Hspc varie ut moneat, modo ut de-

ad proprium,

et desi-

signet,

modo
:

ut laudet ac vituperel. Ut

moneat

:

NoAdo-

gnat plenissime quid
3.

sit

homo.

bilitas est virtus

majorum apud

posteros sarcina.
:

Secunda species

detinitionis est quse Graece

hnodi-

Ut designet
brevis vitce
9.
itaT'

Caput

est arscorporis. Ul laudet
:

vonijia-ixTi dicilur,

Latine notio nuncupatur;

quam

lescentia est flos ceiatis. Ut vituperet

Divitice sunt

tionem communi, non proprio nomine, possumus
cere. Haec isto

longum viaticum.

modo semper

efiicitur

:

Homo

est,

quod rationali conceptione.

et exercitio prceest ani-

Octava species defmitionis est, quam Grseci aoxfp^Tiv Toij hiyM-U-j, Lci\im per privantiam con-

malibus cunctis. Non liic dixit quid sit homo, sed dicendo quid agat, quasi quodam signo in notiliam
devocat. Inistoenimetinreliquis notilia rei profurtur,

trarii ejus ijuod defmitur, dicunl:

lionum

est

quod ma-

lnmnonest.Justiimestquodinjustumnonest,e[hi?.similia.

Hoc autem genere
lionestate, id

definitionis uti
:

debemus cum
quod prodesi
est.

non

suljstanlialis explicatio declaralur, quia illa subs-

contrarium est notum, ut

Si

bonum
non

est

tantialis

detinitionum

omnium

obtinet principatum.
t.-ac^ti!;

cum
10.

quod
per

tale

est
est

malum
quam

4.Tertia s[)ecies dcfinitiouis e^t quae Graice

Nona

species

defiuitionis

Graeci

dicilur, Lalinc qualitativa vocatur, quia exqualitale

5

xaQ' uT^orj-.watv, Latini

quamdam imaginationem
qu«
Gryeci ^7oa* ap-

nonaen accepit, pro eo quod quale
denter ostendit. Cujus exemplum

sit

id

quod

sit

evi-

dicunt, ut

:

.-Eneas est Veneris et Anchisce filius. Hyec

tale esl

-.Homo esi,

semper
pellant.
11.

in individuis versatur

qui ingeniovalet,artibus pollet,et cognitionererum,

aut quid ageredeheat
ac detinitus est
5.

inutile sitcontemnit.

aut animadvevsione quid Hisenim qualitatibusexpressus homo.
eligit,

Decima species
Latini
sit

definitionis esl

quamGraeciu?
si

TJ-oc,

exemplum

appellant, ut
:

qua^ratur

quid

animal, respondetur

Ut homo.

Rem enim
illud

Quarta species detinilionis est quse Grsece u-oLatine a Tullip descriptio nuncupalur
circuilione
sit
:

qusesilam prtedictum declaravit exemplum. Hoc est

YpxmixTi,

qua-,

autem proprium
12.
v.xx
«

definitionis,

quid

sit

quod

adhibita

dictorum

faclorumque,

quid

qua^ritur declarare.

qua^que res
quid
sit

descriptione declarat. Quseritur enim

Undecima species
6;j.ci'cu

definitionis est ([uam
ysvcj;,

Grsci

avarus, quid crudelis, quid luxuriosus, et

h:hiiT.U -Xr^pvj;

113
:

Latini per in-

universa Iuxuriosi,avari et crudelis natura describitur
ut
si

luxuriosum volumus detlnire, dicimus

:

Luxurio,
"^

digentiam pleni £x eodem genere dicunt, f Ut si quaeCui besdeestut ratur quid sil triens, respondeatur
sit assis.

sus est victus non necessarii, sed sumptuosi
rosi,

et one-

appetens, in deliciis affluens, in libidinem proalia definiunt

C

13.
jiar

Duodecima species

defiailionis est

quam

Grseci

nus. Haec et

luxuriosum, sed per descrip-

£-a(vov vocant, id est
:

per laudem, ut Tullius pro
et consilium, et
:

tionem definiunt. Qufe species definitiouis oratoribus

Cluentio

Lex

est

mens.

animus,

et

magisapiaest quam
quiB simili
6.

dialecticis,

quialatitudineshabet,

sententia civitatis; et aliter

Pax

est tranquilla li-

modo

in bonis rebus ponitur et in malis.
^

bertas. Fit et per vituperationem,

quam

Grseci «poYov

Quinta species definilionis est
Latine ad

quam

Graece

voca.nt,\i\.:Servitusestpostremumomniummalorum,

)ca7' a/,T(A£;iv,

illam de cujus re qu;eritur alio
et singulari, et

verbum dieimus. Haec vocem sermone designat, uno, quodam modo, quid illud, 11'^ sitin

non modo

bello sed

morte quoque repellenda.

Ti.Tertia decima species definilionis est quam GrcEci y.xx' 5vaX&-j'(av, Latini juxta rationem dicunt.

uno verbo positum, uno verbo alio declarat, ut, contiscere est tacere. Item cum terminum dicimus finem
aut populatas inlerpretamur esse vastatas.
7.

Sed hoc contingil cum majoris
nitur inferior, ut est illud
:

rei

nomine res

defi-

Homo minor mundus.
:

Ci

cero hac definitione sic usus est
>ca7a

Edictum

legeni

an-

Sexta species definitionis est

quam Grsci

^t.7.'.^oc,7.'i,nQ?,pcr

differentia)ii dicimus. Scriptoresvero

arlium de eodem, et de allero nominant, ut
ritur

cum

quse-

dicunt esse. Quarla decima species definilionis est quam Grseci y.*ta xb Trpb; Tt, Latini ad aliquid vocant, ut
15.

nuam

quid intersit inter regem et tyrannum, adjecta

Q

est illud

:

Pater

est

cui est fiiius,
:

differentia quid uterque sit definitur ,id est: Rgjj est

mo-

servus. Cicero in Rhetorica

Genus

dominus estcuiest est quod plures

destus et temperans;tfirannus vero impius
8.

et imniiiis.

amplectitur partes. Item pars
16.
=

est quce subest generi.

Septima species

definitionis est

quam

Graici xaTa

Quinta decima species definitionis est
Latini

quam

[A£-a(pcpdv, Lalini
^*

per translationem dicunt, ut Cicero

Gra^ci
'

/.aT' aiTtoXc-yiav,

secundum

rei

rationem

Risus disciplinoique cap. Male omu. lib., sensu disciplinteque cap., cum supra, cap 26, risus capx sil Itemque apud Booeth. Et onerosi... in libidinem pronus. Ex Boo-th. Quam Grceci y-y--' avrfAsv.v. Ex eodem, lib. iii,
'>
'^

Ut

si

Probe A. Augustinus cum

cjurerafurquid sit triens, r. c h. d. u. s. a. in plcrisque Ms. lcgeretur.

in

Top. Quafluctus eludit. Eludere ([uoque legitur ajuul Cicer. [ilque probal A. Angustinus, et Gothi Cod. coniirmant. Alludere malunl Lambinus el Ursinus. * Undecima... )4aT' IXXsi-a; boii'th., xaT' sv^e-.av. Porro quai rcstant reslituta sunt omnia ex Bocjelhio.
•^

Ut si quceratur quid sit thesis, respondcatur : Cui vis deest ut sit arsis, quod exemplum c musica pelitum ferri quo^iuomodo poterat. Sed non esl ut Isidorus a Boieinio tam longe discesseril. cujus exemplum est, item uti a[)ud Cassiotiorum .Utsi qutrratur quid sit

quadrans rcspondcatur :Cuidodransdeestut sit assis Assis antem recto casu non est, quod quemquam apud [sidorum oflendat. s Quinta decinia ««' atnoXoYfav. Booethio,aiTiow^T,;.

151
'^ocant, ut
:

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISGOPI

152

Dies esi sol supra terras,

nox

est sol sub

A

Fas habeant, certusque incerta pericula lustret

terris. Scire

autem debemus

praedictas species defini-

tionum topicis mcrito esse sociatas, qiioniam inter

quK-dam argumenta sunt posita, et nonnuUis locis commemoranliir in topicis. Nunc autom ad topica
veniamus,
quae

^neas ? 9. A consequentibus argumentum posilam rem aliquid in evitabiliter
Yirgilius
:

ducitur,

quamJo
ul

consequitur,

sunt

argumenlorum sedes, fontes
ex

/Vow ea vis

sensuum,

et origines dictionum.

Ab antecedentibus argumentum
iis

animo, nec tanta superbia victis. est quando aliqua
dubitaverit aperire quidcogita-

CAPUT XXX.
De
1.

qufp prius gesta sunt comprobantur, ut Cicero
:

topicis^

pro Milone

Cumnon

Topica est disciplina inveniendorum argumen-

verit, vos potestis dubitare quid fecerit?

torum. Divisio topicorum sive locorum ex quibus ar-

10.

A repwjnantibus argumentum
:

est

quando

illud

gumenladucuntur triplexest. llJINamalia ineo ipso de quo agitur hferent; alia, quse dicuntur affecta, quae

quod
cero

objicitur aliqua contrarietate destruitur, ut Ci*

/5

igitur

quodammodo ex rebus ali s tracta noscuntur alia qus assumuntur extrinsecus. Argumenta quce in eo
;

sed honore amplissimo ditatus
voluisset
?

non modo detali periculo liberatus, domi te inter/icere

ipso de

ii. A conjunctis argumenlum est cum probabiliter quo agitur h*rent, in tribus divisa sunt. Prima, B ostendilur quid sit ex re quaque venturum, ul Virgilius: a foto; secunda, aparte; tertia, a nota .....Nos si pellant, nihil abfore credunt 2. Argumentuma ^o^o.cumdefinitioadiiibeturad id Quinomnem Hesperiam penitus sua sub juga mittant. quod quseritur,sicut ait Cicero:'' Gloria est laus recte fai2. A cau.n a.rgi.\menlnm est, quando consuetudine ctorum, magnorumque in rempublicam fama merito-

rum.
3.
^*

communi

res quaeque tractatur, ut Terent.

:

^ partibus

est

argumenlum, cum
vi

is

qui se de-

lendit, aut
4.

negat faclum, aut faclum essc jure defendit.

Ego nonnihil verifus sum dudum abs Ne faceres quod vulgus servorum solet,
Vt

te,

Dave,

dolis,

me

deluderes.

A

nota est argumenlum, cum ex
aliquod
elicitur, ut

nominis argu-

Ab

effectis

argumentum

est

cum ex iis
:

qua^ facta sunt

mentum

Consulem, inquit, qucsrebam,quemHnistomajaliinvenirenonpoteram.
Cicero
:

aliquid approbatur, ut Virgilius

argumenta sunt quae quodammodo ex rebus.aiiis Iracta noscuntur. Sunt autem numero quatuordecim, id est primum a conjuqatis argumen5. Affecta
:

13.

Degeneres animos fimor arguit. A comparatio7iea.rgumenlnm est quando percol-

lationem personarum, sive causarum, sentenlis' ratio

sub imputatione formatur, ut Virg.

:

cum declinatur a nomine, et fit verbum, ut Cicero Verrem dicil everrisse provinciam vel nomen Q a verbo, cum latrocinari dicitur latro. Nomen est a
lum
est,
;

Tu potes /Eneam manibus subducerc Grajum,
Nosaliquid contra PMtulos juvisse nefandum est?
14.

Item argumenta qua^ ducuntur extrinsecus,

nomine

;

Terentius

:

<*

Inceptio est

amentium, haud

qu8e Grseci ai£/va,id cst artis expertia yocanl, ut est

amantium.,

dummodo

distet unius appellationis pos-

testimonium. Tcstimonium

omne

est

quod ab aliqua
primo ex
terlio

tremitas in aliam vocis declinationem formata.
6. Secundum argumentum a genere est, cum de eodem genere sententiadicitur, utVirgilius Varium et mutabile semper femina.
:

externa re sumitur ad faciendam fidem.
15. Ha?c dividilur

quinquemodis, idest
dictis

:

persona; secundo ex naturae auctoritate;

ex

temporibus; quarto ex

factisque

majorum;
fi-

7.

Tertium aspecie argumentumest, cumgenerali
:

quinto ex tormentis. Persona non qualiscunque est,

qusestioni fidem species facit, ut

IIG

qua^ testimonii pondus habet ad faciendam

At non

Phrygius penetrat Lacedannona pastor. A simili argumentura est, quando rebus aliquibus
sic

dem, sed
consistit.

morum

probitate debet esse laudabilis.

16. Natura' auctoritas est, qua:'

similia proferuntur

:

Temporibus multa

.sunt

maxime in virtute qu« afferunt aucto-

Suggere tela mihi, non ullum dextera frustra Torserit in Rutulos, steterunt quos. in corpore Gra-

ritatem, id est, ingenium, opes, aetas, fortuna, ars,

usus, necessitas, et concursio

rerum fortuilarum. A

jum

Iliacis
8.

campis.

n
avgumenlum
es[ qusindo 'per
:

dictis factisque

majorum

petitur fides,

cum priscorum

115

A

differentia

dicta faclaque
tur, post qus'

memorantur.

A

tormentis tides prai-be-

differentiam aliqua separantur, ut Virgilius

Non Diomedis equos, nec currum cernis Achillis. A con/mrm argumentum ducitur, quando res discrepantes sibimet opponuntur, ut Virgilius
:

17.
suis

nemo creditur velle mentiri. Ea vero quae tractantur in tempore,
definitione

quia

nominibus plana sunt,

non indi-

gent. Memoriai'

quoque condendum

est topica orato-

Mortaline
Cap.
•>

manu

factce

immortale

carince.

ribus, dialecticis, poelis et jurisperitis
,

communiter

XXX. — "

Gloria est laus recte fact.

Ex Orat.
:

Pro Marcello.

A partibus. Consentiunt lib. omn. At Cassiod ,1 partibus sic, utputa : Sioculus videt, nonideototum corpus videt. * Quem in isto inajaU. Ila legendum apud Cic. in Pisoniana, non ut vulo'o animali, quod advertit etiam Lamb. Est vero majalis porcus caslratus.
'^

Naminceptio est amentium huudaiHant.
,

Indulsit

hoc sibi ut in etymologiis solet, ut amentem et amantemconjugata diceret. Idemexemplum apud Cassiodorum. Neque vero displicebat A. Augustino Golicborum Cod. scriptura: amentium, aut amantnun. Is igitur non modo de tali. Ha'C pauio aliter apud Cic. pro Dejotar. f Sed quando aliquid specialifer prob. Booet., lih. Communis VI, in Top. Cic. ad locum de Caus. quippe oratoribusacpliilosophislocus hicesse perspi"'

:

153

ETYMOLOGIARU.M
prtestare; sed
'

LIB. IIL

154

quidem argumenta

quando aliquid «

nt

specialiter probant^ad rhetorcs, poetas junspentos-

lur, aul

hoc ipsum quod opponilur, aut ejus sitcuiopponi ad id quocunque modo referalur. Dimidium
est
;

que pcrtinet; quando vero generaUter disputant.ad
philosophos attinerc manifestum
esf. in

enim opponitur duplo, ejusque duplimedium
ita
illi

sod

opponitur, ut ejus

sit

cui •pponilur.

IS.Mirabile plane genus operis,
collitfi

unum

potuisso

quidquid mobilitasac varietas liumana' mentis

5, Sic ct parvum opponitur magno, ita, ut ipsum parvum ad magnum cui opponitur sit parvum. Nam

in sensibus cxquirendis

per diversas causas poterat
intel-

invenire

:

conclusum liberum ac voluntarium
se verterit,

superiora, quaedicuntur con^rrtrm.itasibiopponuntur ut eorum non sint quibus opponuntur,necad ea quo-

lectum.

Nam quocunque

quascunque co-

gitationes intraverit, in aliquid eoruni qu;v praxlicta

ita

cunque modo referantur. Siqnidem iniquitas justitia' contraria est, ut non ejusdem 3us!itia> iniquitas
aut ad illam
sit

suut necesse est cadat ingenium.

sit,

iuiquitas.

CAPUT XX XL
De
1.

oppositis.

Tertium genus oppositorum est liabitus. vel orbatio. Quod genus Cicero privationem\ocat, quiaos6.

Contrariorum genera quatuor sunt, qute AriavTiy.s(a-.va,

tendil aliquid

stoteles

id est

oppositn vocat, proplcrea

B

Cujus species sunt

quempiam habuisse unde privatus est. tres, quarum prima est m re, sere,utcrt'«

quod

sibi

velut

ex adverso videntur obsistere, ut
qua^ sibi opponuntur omnia contraria opposita sunt.

cuuda inloco, tertiain tempore congnio.In
citas, etvisio. In loco, ut:
lis

contraria.

Nec tamon omnia
sunt, sed

Ca^citalis et visionis in ocu:

contraria

locus est.

»

In

tempore congruo, ul

infantemnon
aetas

Primum genusest contrariorum, ^ quod, juxta Ciceronem aduersum vocatur, pro eo 117 quod tantum contrarie sibi opponunlur, ut non eorum sint quibus
opponuntur, ut sapienfia,
2.

diccre sine dentibus

eum

B 1

8 cui dentes

adhup

parva negavit

;

non

eniii; cst

privatus dentibus quos

nondum
7.«

habuit.
et 7iegas-

'stidtitia.

Quaitum vero genu ex affirmatione
:

Quod genus

in trcs species dividitur.

Nam

sunt

//oneopponitur, ut

Socrates disputat, Socratesnon
illa

quaedam ex eisquagmedium habent; el suntquyedam et qutedam sunt qua' habent qua? sine medio sunt medium, et tamen sine nomine sunt, ^ nisi utrumque
;

disputat Ha^c a superioribus ide@ diffcrunt, quod
singulalim dici possunt, ha^c
possunt.
nisi

connexe

dici

non

ci

vocabulum creet.Cft»(/a/«.set??/V/t'/'mcdiumhabont,
3.

quia inter eos ssepe color pallidusvel fuscus invenitur.
Sine medio sunt quoties

Quod genus quartum apud dialecticos multum habet contlictum, et appellatur ab cis valde oppositum, siquidem et terlium non recipit.
8.
in

dit, ut satiitas

vel infirmitas.

unum de duobus acciHorum nihil est me-

Nam

ex

illis

CQntr!Lvnscandidum

qua-dam habere tertium possunt. ut et nigrum; tertium ejus ncf
h\
et

dium.

felix, infelix,

Ea autem quorum media sine nomine sunt, ut medium habent non felix. Secundum
est

candidum nec nigrum, sed fuscum,\e\ paUidu^n.
relativis

genus

relativorum, quieitasibi opponuntur, ut ad

pauea, tertium ejus nec mulla nec pauca, sed mediocria. In habitu, velorbaquoque, ut multa,

sc conferantur, sicut
4.

duplum, simplum. Hoc solum oppositorum genus ad sc refcrtur. Non
est majus, nisi referatur ad

ncc tione, ut visio et ccecitas; tertium ejusnecra^citas visio.sed Uppitudo.^iocergo:legit,non legit, teitiam
nihil habet.

enim
nisi

minus, et simplum
ita

ad duplum.

Nam

relativum relativo

opponilur,

citur, qui cst a bausis, his naturas rerum (quod est pliilosophia' proprium) illisiquodoratoricefacultatis
est)

facta probantibus.

" Quodjuxta Ciceronem adver.sum Mendose diversum in libris onmibus. Neque tamen dissimulandum quod Bodnhius dicere est au-

Cap.

XXXI.

s\is,Cicerone}nnon tampropriisnominibus quam notioribus usum fuisse. JSam fyua^coNTRARiA (inquit) nominat^ opposita verius dicentur ; quie adversa di-

cuntur, coNTBARioRU.M melius siiscipiunt nomen.
b Nisi utrumque ei vocabulum creet. medium ex extremis nomen accipiat.

vocatur.

Id esl, nisi

LlBELl

TERTIUS.

DE QUATUOR DISCIPLINIS MATHEM.VTICIS.

Jprctfatia.
Mathematica Latine diritur doctrinaUs scientia quce abstractam considerat quantitatem. Abstracta enimquantitasest, quamintclleetu a materia separantes. vcl ab aliis accidentibus, ut est, par, mipar, ye/ ab aUis hujusmodi, in sola ratiocinatione trdctamns. Cujus species sunt quatuor,id est, anthmetica, qeometria, musicn et astronomia. Arithmetica est diseipUna quantitatis numerabiUs secundum se. Geometria est discipUna magnitudiins formarum. Musica est discipUna qu(e de numeris loquitur gui inveniuntur in sonis. Astronomia est JiscipUna quce cursus coelestiumsiderum atque Jiguras contemplatur, atque omnes habitucUnes steUarum. Quas diseipUnas deinceps paulo latius indieabimus, ut earum causce competenter possint ostendi.
1.
,

-119 CAPUT PRIMU.M.
De vocabulo arithmeficce discipUna'.
i.Ariihmeticaest (IiscipIiuanuuierorum.(jra'cieniin
7n<//ierw)/i

n

liiteraruniiuteiMlisciplinasmathematicas ideo primani
e-^se

voluorunt, quonianiipsa,ut

sit,

nulla alia

mdigel

disciplina.
2.

a?iO[j.bvdicunt.Quamscriptoressa'Cularium

Musica aulem, et ^eometria^

el

aslronomia,

i55

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
A
2.

156

quae sequuntur, ut sint atque subsistant islius egent
auxilio.

Senarius namque, qui partibus suis perfectus
sui signitica-

CAPUT
1.

est,perfectionemmundi quadam numeri
II.

De auctoribus
thagoram autumant

tione declarat. Simihter et quadraginta dies, quibus
ejua.

Moyses,et Ehas,
3. Sic et alii

et ipse

Dominus, jejunaverunt, sine
intelligunlur.

^Xunieri disciplinam apud Gr;t*cos prlmnm Pycijnscripsisse, ac deinde a Nico^

numerorum cognilione non

macho

diffusius esse disposilani,

quam

in Scripturis sacris

numeri existunt

aj/ud Lati-

nos primus Apuleius. deinde Booitliius translulerunt.

quorum

figuras

non

nisi

'

noti hujus artis scienter

CAPUr
1.

IIL

solvere possunt.

Quiil sif nuuierus.

parte sub

Numerus autem

est

mullitudo

ex unitatibus
<=

Ualum est etiam nobis ex magna numerorum consistere disciplina, quando horas per eam discimus, quando mensium curricula supputamus,

nam unum semennumori esse, non numerum.Numero numinus nomen dedit,i^O et asui
constituta;

quando anni spatium

redcuntis

agnoscimus. Per

numerum

siquidem, ne confunda-

frequentalione vocabulu-n

indidit.

Unus ex Gnfco
:

nomen
tria,

trahit. Grteci
ilU 5uo et

enim

unum

£va dicunt

s\c

duo,

mur, instruimur. Tolle numeruni rebus omnibus, et omnia pereunt. Adime sseculo compulum, et cuncJ

quos

-piaappellant

ta ignorantia Cctca C0'iiploclitur, ^

nec

differri potest

2.^ Qurtiuorveroatiguraquadratanomensumpse-

B

^ ^^^eris animalibus qui calculi nescit rationem

Quinque autem non secundum naturam, sed secundum placilum voluntatis vocabulum acceperunt ab eoquinumerisnominaindidit. SexdimemGiseptem
runt.

1*J« CAPUT V.

a Grseco veniunt.
3.
*

In multis

enim nominibus, quae

in

Grsco

aspi-

rationem habent, nos pro aspiratione s ponimus. Inde pro £? sex, pro i--% septem, sicut pro herpillo lierba
serpillum. Octo

De prima divisione parium et imparium. 1. Numerus dividilur in paribus et in imparibus. Par numerus dividitur in his pariler par, et pariter impar, et impariter par, et impariter impar. Impar numerus dividitur in iis primum et simplicem, se.
:

'

:

vero per translationem, sicut

illi

et

nos

:

illi

huiT.,

4. Dicti

novem ; illi ^iv.7., nos decem. autem derem a Gra^ca etymologia, eo quod
nos

cundum et compositum, tertium moiliocrem, qui quodammodo primus et incompositus; alio vero modo secundus et compositus est.
2.

Par numerus est qui in duabus aiquis partibus

ligcnt

conjungant infra jacentes numeros, Nam ^eaacjciv, conjungere, vel ligare apud eos dicilur. Porro viginti dicti, quod sint decem bis geniti, v. pro
et

dividi potest ut

H, IV,

Vlll, linpar

qui dividi fpquis partibus nequil,
ficiente, vel
3. Pariter

vero numerusest uno medio, velde-

superante, ut

Ilf,

V, VII,

IX etreUqui.

b littera posita.

Triginta, quod

a ternario

denario

par numerus est qui secundum parem

gignantur,
o.f

sic

usque ad nonaginta.
vocatia cantho, quod est circulus,

numerum

pariter dividitur,quousque ad indivisibilem

Centum vero
a.

perveniat unitatem, ut puta

ducenti

duo, et

centum,
s

sic el

rehqui usque ad
et militia,

XXXn, hic
II; II, I,

autem XVI
impar
est

:

LXIV habet medietatem XVI vero VHI; VIII, IV; IV,

miUe. Mille autem a multitudine, unde
quasi multitia; inde el
Httera
|j-'jpia

qui singularis indivisibilis est.
qui in partes aequas recipit

milia, quae Grsci mutata
IV,

4. Pariter

vocant,

sectionem, sed partes ejus
tienl
:

mox

indissecabiles

permahiinc

l^i CAPUT

ul Vi,

X, XVIll,

XXX etL. Mox cnim ul
in

Quid prrestent nvjneri. 1. Ratio ^ numeri contemnenda non est; in multis enim sanctarum Scripturarum locis quantum mysterium habeant elucet. Non enim frustra in laudibus Dei
dictum est
fecisti.
:

numerum
5.

diviseris,

incurris

numerum quem

secare non possis,

Impariter par numerus est cujus partes etiam

dividi possunt, sed

usque ad unitatem non perveniunl,
divisi, faciunt
p.'Jft*,

Omniain mensura.etnumero.etpondere
^

ut

XXIV.

Hi enim in medielatem

XH,
vel a

Cap.I1.
b

miscriptis

non

cst,

yumeri

Diffusius esse posiiam.

Eod.modo apud Booet. dispositam Ex Gothicis. AL, comdiscipl.

yiA'.a
'

milia

C.KP. IV,

dicAa.

itaque licebit, vel a putare.

^ liatio

numeri. Augustini sunt verba

Cap. III. yon 72umer um. T6 voluntsiddilum in Excusis abest a Gothicis, et quidem hujusmodi praeciste locutioncs per infinita verba frequentes in lioc
<=

XI de Civil., cap. 30 ' yoti hujusartis. Id estperi7/, sicin vetustioribus lib. et apul Bed., qui caput hoc in librum suum de computo transtulit. Eo lem modo Braulio in Viia Isilib,

opere.
^

Quatuor a figura quadrata. Imo figura quadrata

dori Quod Opus (id est Etymologiarum) omnimodo pJiilosophife conveniens quis(juis crebra meditalione
:

a quatuor; qualuor vero a Gra>co xETTapE;. .\lutant namquc siepe illi y. in t, ul xivto; pro /.iX-^o;, et contra, quos nos quoque non raro imitamur. * In multis enim nominibus. £ Serv.,ad Eclog. 2. Alia, serpillumgue. elc. f Centum vero a cantho. Canthus et circulus est oculorum, et ferrum quo lignorumrotimditas inrotis
arctatur, et stringitur, ut ait Hieronym. Ad Ezecii. cap. XX. Canthos namque eo loco losenduui, non (ut habet Reatini Edilio) contlios. s Milia guw Grceci mututa lit. Quodinexcusis libris

perlegerit, non ignotus divinarum rerum scicntia merito erit.
i

humanarumque

Adime s't'culo computum. AL, adime sa'Culo calcuUcomp., sed vocem crt/ci<h'nequeBeda, neque antiquiores libri agnoscunt.
^ yecdifferripotest. Ita nom. hb. man. ut differri sil distingui, ui&i quodinquibusdam, numero multitudi-

additur

:

i.

I,

p. r.,

hoc

est, id est,

1

pro

r, in

Ma-

necdifferripossunta.cq.c. nesciunt rationem. ' Impariter impar. Kadem divisione utilur Capella, quamvis hoc membrum Bcxelhius oii.iserit, neque sic hoc loco in Goliiicis. nisi quod paulopost explicat Isidorus quid sil impariter impar
nis,

C.vp. V.

157

ETYMOLOGIARUM
;

LIB.

III.

158

'"ursumqueinaliammedietatemVI, deindeinaliamlll
et ultra

j| tia

duo, dimidia tres. Hae partes in
est,

summam

due[?p,

divisionem non recipit sectio illa, sed ante unilatem invenitur terminus quem secare non possis.
6.

umun, et duo, et tria, simul eumdem consummant perficiuntque scnarium. ^ Sunt autem perid
fecti

Impariter impar est qui ab impari numero im:

numeri

intra

denarium VI,

intra

eentenarum

pariter mensuratur

ut

XXV, XLIX;

qui dumsint im-

XXVm,
s

intra millenarium

CCGCXCVI.
VI.

pares numeri, ab imparibus eliam parlibus dividuntur,ut septiesseptem,XLIX,et quinquies quiniXXV.

CAPUT

Imparium numerorum
posili,
alii

alii

simplices sunt,

alii

com-

mediocres.
Simplices sunt, qui nullam aliam partcm

t'iS
habent

7.
nisi

De secuuda dh'ixionc iotius numcri. 1. Omnis numerus, aut secundum se consideratur, alii enim sunt seaul ad aliquid. Iste dividitur sic quales, alii infequales. Iste dividitur sic aliisunt ma:
:

solam unitatem, ut ternarius solam ter-

jores,

alii

sunt minores. Majores dividuntur sic

:

in

tiam, et quinarius solam quintam, el septenarius so-

mulliplices,superp,irticulares.superpartientes, multiplices superparticulares, multiplices superpirtiontes.

lam seplimam. His enim una pars sola est. Compositi sed etiam sunt, qui non solum unitale metiuntur,
'^

Minoresdividuntursic

:

submuitiplices,subsuperpar-

numero procreantur, ut IX, XV, XXI et XXV. ticulares. subsuperpartientes, submultiplices subsuDicimus enim ter terni IX, et septies terniXXl, ter perparliculares, submultipliees subsuperpartientes. g quini XV, et quinqiiies quini XXV. 2. Pe/ se numerus est qui sine relatione aliqua eUalieno
8.

Mediocres numeri sunt qui quodam modo simet

citur. ut III, IV. V, VI, et cfeteri similes.

Ad

aliquid
:

plices et incompositi esse videnlur, alio vero

secundi

eomposili. Verbi gratia,
fuerit,

modo IX ad XXV, dum

est

numerus qui

relative ad alios
II
;

comparatur

verbi
di,

gratia, quatuor

ad

dum comparatus fuerit duplex
III,

eomparatus

primus

esl et incompositus, quia

non habet communem numerum, nisisolum monadicum. Ad XV voro si comparatus fuerit, secundus est et compositus, quoniam inest illi communis numerus praeter monadicum, id est ternarius numerus, quia novem mensurat ter terni, et quindecim ter quini. 9. Ilem parium nunierorum alii sunt supertlui,h alii
diminuti,
alii

decem ad V et iterum tres ad I triplex, sex ad II, novem ad III, etc. 3. .Equales numeri dicunlur, qni socundum quantitatem a-quales sunt, 1*^5 verbi gratia II ad II, III
citur et multiplex

sex ad

octo ad IV,

:

ad

III,

X

ad X, C ad C. Inaequales numeri sunt qui ad

invicem comparati init^quaUtatem demonstrant, ut III ad II, IV ad III, V ad IV, X ad VI, et universaUter

perfecti. Superflui sunt

quorum partes
:

simul ductte plenitudinem suam excedunt, ut puta

duodenarius

;

liabet

enim partes quinque
;

duodeci-

major minori, aut minor majori, hujuscemodi dum comparatus fucrit in;equalis dicitur. 4. Major numerus est qui habet in se illum mino-

mam, quod
quod
sex
;

est

unum

sextam, quod duo; quartam
;

r rem numerum ad quem comparatur,
ut, verbi

et aliquid plus,

tria

;

tertiam,

quod quatuor
<=

dimidiam, quod
quatuor, et sex

gratia:quinariusnumerusternario numero
eo quod quinarius numerus habet in se
est qui continetur a

unum
;

enim, et duo, et

tria, et

fortior est,

simul ducta faciunt XVI, et

longe a duodenario ex-

ternarium, etaUas partes ejus duas, et reliqui tales.
5.

cedunt

sic

et

aUi similes plurimi, ut duodevicesi-

Minor numerus

majore ad

mus,

et mulli tales.

quem comparatur cum
rius
efficiunt, ut
;

aliqua parte sui, ut terna-

10. Diminuti
tati,

numeri sunt qui partibus suiscompuputa denarius,
tres
;

minorem summam

parlibus suis. Mulliplex

ad quinarium,continetur enim ab eo cum duabus numerus est qui habet in se
bis,

cujus partes sunt
quinta, quod duo

decima, quod est
quinque.

unum

minorem numerum
rati

aut
:

ter,

aut

quater,

aut

dimidia, quod

Unum

mullipliciter, verbi gratia
fuerint,

II

ad

unum dum compa;

enim,

et

duo, et quinque simul ductpp octonarium ta''

duplex est

;

III

ad unum, triplex

IV,

ciunt, I3r-J|

longe a denario minorem. Similis est
alii

quadruplex, et reliqui.
6.

huie octonarius, vel

plurimi, qui in

"

jiartes re-

E

contra, submultiplex

numerus

est qui

intra

dacti infra consistunt.

muUipUcem
est qui suis partibus

continetur bis, aut ter, aut
:

quater, aut

11. Perfectus

numerus

adim-

multipliciter, verbi gratia

unum

a duobus bis con-

pletur, ut senarius, habet

enim

tres partes, sextam,
est

Q

tinetur,a tribus ter, a quatuor quater, et ab aUis multipliciter.
f

tertiam,et dimidiam
*

;

sexta

enim ojus

unum,

ter-

Superparticularis

numerus

est

dum

fortior
lib.
I

Sed etiam alieno numero.^Wo numero Cod. Rom.
Alii diminuti. Alii, diminutiui.

Sunt autem perfecti,

etc.

Omnia ex

Boo-t.

et Boeet.
••

Et longea duodenario numero excedunt. Hoc est duodenarium longe exccdunt, qaomodo, et mox, et
<=

de Arilhm., cap. 20. s Librariorum inscitia et nominum siCap. VI. mililudine pleraqucinhoccapitemaleacceplafueranl. Nam definitionum qu.Tiiam lransposita\alia> omissa-,

alias
^

etiam loquitur.
:

exeiiipla
ita

mendosa.

"Quiip

omnia,
:

Longe a denario minorem. Serv., in Artem Donati Comparaticus gradus trihus casibus jungifur
ablatioo, septimo,et nominativo, iiiicrposita particula quam ublativo, ut doctior ab illo. Quam loquendi rationcm ipse eliam usurpat, ut JEn. i, ad

nullo

cum

peritulo

restitula

unum

adnotasse

sufficiat

mininm negotio, Quarc illud quos numeros Isidorus
ut

sunt.

verba, dederafguc abeunfihus hcros. Heros (aii) vir fortis^ scmideus, plus ah liomine habcns. et iufr., cap. 47 Du)n sol cst superior a luna. * In partes redacfi. A[.,reducti.
:

sulunulliplicem superparticularem, submultiplicem superpanientem, aui submulliplicem subsiq^erparticularem, submultiplicem subsuperpartieniem vocat, usdem quidem niminibus, lib, ii Geomet., a Boa>thio nominari, sed lib. i Arithm. cap. 22, multiplices

snbsuperparticulares,
tienles ab

et

multiplices

subsuperpar-

eodem

dici.

159
continet intra se inferiorcm

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
circa

ICO

numerum

quem
conest

ii

gratia:IIIad Yllleontinentur ijiscumduabuspartibus

comparatur, similiter
7.

et

Verbi gratia:III ad

II

unam partcm ejus. dum comparafituerint

ejus,IVadXIcontinenturbiscum tribuspartibussuis.

CAPUT
De
1.

VII.

tinent intra se duos et alium

unum, quimedia pars

tertia divisione totius

numeri.

duorum; IV ad III dum comparati fuerint continent in se ires et aliumunum, qui est tertia pars trium. Itcm

Numeri, aut

discreti sunt, aut coutinentes.Iste

dividitur sic, primus hnealis,
ficialis,

1^7 '^secundussuper*•

V ad IV dum
dicti
8.

comparati fueriut habent in se quateret

terlius solidus. Discretus

narium numerum,

alium unum, qui est quarta pars

discretis

numerus est qui monadibus continetur. Verbi gratia, III, IV,

quaternarii numeri, et caeteri tales.

V, VI, et reliqui.
se inferio2.

Superpartiens numerus est qui
duas,
alias,

m
V

Continens numerus est qui conjunctis monadibus
intelligatur,
=

rem numerum totum
partes
quintas,

continet, et super hcc alteras
tertias,

contineiur, ut, verbi gratia, ternarius n\xmGr\x?,,?\ in

ejus

aut

aut
:

quartas,

aut

magnitudine
numeri.
3. Lineaiis

linea, aut spatio, aut solido

aut

verbi

gratia

ad

III

dum
;

dicitur continens. Similiter quaternariusetquinarius

comparati fuerint, habent in se quinarius numerus ternarium, et super hoc alias partes ejus duas VII
d IV
1-

numerus est^ui inchoans a monade

li-

alias

_

comparati fuerint, habent in se quatuor et n nealiter scribitur usque ad infinitum. Unde alpha po D „;,„„ pro ^„, ;„„„.;„„„ i: -._ .„ . r^-.j.-, ..„ :„.„ nitur designalione linearum, quoniam u.„„i:. hccc littres partes ejus IX ad V dum comparali fuerint

dum

'.

;

habent
9.

in se quinque, et alias

quatuor partesejus.
est

tera

unum

signiticat

Subsuperparticularis numerus

minor qui

4. Superficialis

apud Grfecos. numerus est qui nonsolumlongitu-

continetur in fortiori

numero cum

aliqua parte sua,

dine, sed et latitudine contiuetur, ut trigonus^ quadra-

autmedia, aut tertia,aut quarta, aut quinta,
gratia
:

II

ad

III, III

verbi ad IV, IV ad V, et cnptori similes.

196

^Ms,9um9ua«^u/Ms,veIcircularesnumeri,etC8eteriqui

semper
o.

in

"^

plano pede, idest superHcie,continentur.

10. Subsuperpartiens

numerus

est qui conlinetur in

Circularis

dum

sibimet multiphcatus fuerit, a

numero

superpartienti

cum

aliquibus parlibus suis
:

se inchoans ad se eonvertitur. Yerhigra.ua.: cjuinquies qiiinivicies ^w/^gwe. 'Solidus

duabus, aut tribus, aat pluribus,verbi gratia
tinentur a

III

cona IX

numerus estquilongi-

V cum

ahis

duabus partibus

suis

;

V

ludine, lalitudine et altitudine conlinetur, ul sunt

cum quatuor
11.

partibus suis.

pyramides, qui in rnodum flamraae consurguat.

Multiplex superparticularis
fuerit

numcrus

est qui

6.

Cubus sunt

tessera:'.

Sphferae quibus est aequalis

dum eomparatus
continet in se
citer,

numerum sibi inferiorem, totum inferiorem numerum multipli
ad
:

undique rotunditas. SphaTicus autem numerus est qu^
circulato

numero mulliphcatus
\x.i

a se inchoat, et in se

cum

aliqua parte ejus, verbi gralia

V

ad

II

p

converlitur,
circulus

quinquies quini, viginti quinque.Hic,
spluF-

dum comparati fuerint conlinent in se bis binos, ct unam partem ejus IX ad IV dum comparati fuerint continenl in se bis quaternos, et unam partem ejus. 12. Multiplex superparliens numerus cst qui dum comparatHS adinferiorem sibi numerum fuerit,continet eum multiplicitercumaliis partibusejus, verbi gratia VIII ad III dum comparati fuerint continent in se bis
;
:

dum

seipso multiplicatus fuerit, facit

ram, id est, quinquies

XXV, CXXV. CAPUT VIH.

De differentia arithmeticce, qeometrice et musicu'. {. Inter arithmeticam autem, et geometriam, et

musicam hoc
tica

interest, ut mediainvenias.

Inarithmedivi-

primo

sic quaeris.

Conjungis extrema, et
ut puta
:

ternos, cumaliisduabus partibus

ejus:XIV ad Vldum
senos

dis, et facis

medium,

facextrema esse Vlet
;

comparati fuerint continent

in se bis

cum

aliis

XII, simul jungis, et faciunt XVIII
facis

partiris media, et

duabus parlibus ejus ;XVI ad VII dumcomparati fue"
rint continent inter se bis septenos,

cum

aliisduabus

partibus ejus;

XXI

ad IX

dum

comparati fuerint contribuspartihus ejus.

quod cst analogicum arilhmetica>, ut medius quod monadibus superat primum, iis superetur ab extremo. Superant enim IX VI, tribus
monadibus,
2.
iis

IX, l!JS

tinent intrasebisnonos,

cum

aliis

superantur a XII.

13. Submultiplex subsuperparlicularis est

quidum

ad fortiorem comparatus lueritcontinelur ab eo multipliciter

^Secundum vero geomelriam ita quseris. Extrema multiplicala tantum faciunt quantum et media multipiicata, ut puta,

cum aliqua parte sua, utlll ad VII, etlV ad IX.
sibi

VI etXIImultiplicata facientLXXII;

14.SubmuItiplex subsuperpartiens numerus est qui

dnm

ad fortiorem

comparatus

fuerit,

continetur

ab eo multipliciter cum aliquibus partibus suis, verbi Cap. VII.
paulo|)Ost
'^

'^

Secundus

superficialis.

Ita

etiam

superficiosus. ^ Qui discretis rnonadibus. Ila apud Cassiod. Linea, aut spatio, aut solido,dicitur continens. Eodem modo Cassiod., disjunclione pro conjunctione utens. Plano pede. id est superficie. Alio sensu dixit Vitruv., lib. vi, cap. M, et lib. vii, cap. 1 et 4. « Soiidus... qui lonq..lat. et altitud. Vox latitudine abesl a nostris libris. Est tanien inf., cap. 11, in
;

al.,

IX multiplicata lantumdcm faciunt. 3 s Secundum musicam ita qua parte superatme" dius primum, eadem parte superatur medius ab exgra sunt, neque satis cum superioribus cohsercnt. Nam cum proposuissct differenliam inter aritlim.,
media, VIII
et
:

geomet,

ct music. ex inventione medii, rationemque arithmelicimedii inveniciidi propositis extremis iradidisset, opoi tebat idcm in geometrico medio perse-

qui,

quod ncque

lioc

loco

pra^stat,

neque

inferius,

^*

cap. 13, ubi

defmitione figur:+^ soliila', el in Cod. Rom. Cap. VIII. Sccund. Geomet. Hff'C, noque inte-

^

e ha-c meUore sunt conditione, uisi, quod cap. 22, alieno loco, qua^ hujus propria erant, explicanlur. Nam hic non ralionem musici me lii iuveniendi, sed definitionem proporlionis musica^ assignat, eamque non integram

eadem repetunlur. Secundum musicam. Ncque

161

ETYMOLOGIARUM
^
tica:"

LIB. UI.

162

tur, qua.' du<«

remo, ut puta VI a VIII duabus monadibus superanpars sunt tertia eadeuKiue niedia Vlil

Numerabilis magnitudo est quye numeris arithmedividi potest.
3.

superanlur ab ultima, qua^ est XII. CAPUr IX.
Qiiod numeri infiniti existunt. Numeros auteni inlinitos esse cerlissimum est, quoniam in quocunquenumerofinem faciendum putaveris.idem ipse non dicounoaddito augeri, sed quam1.

fl»{0

suram

scire

Magnitudines rationales sunt quarum menpossumus, irrationales vero, quarum
solidse

mensur*
dine

quautitas cognila non Iiabetur.
sunt qua- longitudine et latitu^

4. Figurse

et altitudine

contuientur,

qua? sunt juxta Pla-

tonem numero quinque.

libet sit

magnus,

et

quamlibet ingentem multitudinem

CAPUT
De
\. In

XII.

continens, in ipsa ratione, atque scientiam numerorum,

fiyuris geometrice.
est,

non solum duplicari verum etiam multiplicaripotest. 2. Ita vero suis quisque numerus proprietatibus terminatur,ut nullus eorumparessecuicunquealteripos;

plano tigurarum prima circulus

tigura
est,

plana, et circumducta, cujus in

medio punctus

sit.

Ergo,

et dispares inter se

HJO atque diversi sunt,
omnes
iniiniti sunt.

et singuli

quique

tiniti

sunt, et

quo cuncta convergunt, quod centrum geometrae vocant, Latini punctum oirculi nuncupant. 2. Quadrilatera iigura est in plano, qute sub qua-

UE G^EOMETBIA.
CAPUT X.
De geometrice inventoribus, et vocabulo ejus.. 1. Geometrias disciplina primum ab .Egyptiis rcperta dicitur, quia inundante Nilo,
et

B

tuor lincis reclis jacet.
<=

Dianatheton

grammon

figura plana, etc.
est tigura

Orthogonium triangulum habet angulum rectum.
3.

plana,

qu8e

onmium pos-

Isopleuros tigura est plana, etc.

sessionibus limo obductis, initium terrse dividend;«

Sphaera esl ligura in rolundum formata partibus

mensuras nomen arti dedit. * Quse deinde longius acumine sapientum provecta, et maris,
per lineas
et et coeli, et aeris spatia metitur. 2.

cunctis a-qualis.
^

Cubus

est ligura solida, qua- longitudine, et la-

tiludine et altitudine
4.

continetur.

Nam

provocati studiosi coeperunt post terr;r diet coeli spatia qua?rere
:

'"Cyhndrus est tigura quadrala habens superius

mensionem
licem
coeli

quanto intervallo

semicirculum insolidum.

luna a terris, a luna sol ipse distaret, et usque ad ver-

I3i

5.

Conon, figura

solida, qu;e ab

amplo

in

quanta semensura dislenderet,sicque inorbisque ambitum per

tervalla ipsa cueli

numerum

stadiorum ratione probabili distinxerunt.
3.

anguslum finit, sicut orthogonium. 6. Pyramis est tigura solida, qua^ in modum ignis ab amplo in acumen consurgit. Ignis enim apud Gra^-

Sed quia ex
ex mitio
et

cijepit,

de terra,
Graece
y?!

dimensione ha^c disciplina Q cos wjz appellatur. servavit; nam geometria 7. Sicut autem intra decem omnis est numerus, ita de mensura nuncupata est. Terra enim intra circulum omnium figurarum concluditur ambitus.
terrasui, et

nomen

vocatur, y.Er3ov mensura. Hujus disciplina'

CAPUT
\
.

XIII.

ars continet in se lineamenta, intervalla, magniludines, et figuras, et in figuris

dimensiones
XI.

et

numeros.

'

De principiis geonietrice. Principia hujus artis punctus est, cujus pars

CAPUT
\.

Dc quadripartita divisione gcometriw.
Geometrise
quadripartita divisio est in figuras
in

est. Linea est pr#ter latitudinem longiludo. Recta iinea est qua' ex a^quo in suis punclis jacet.

nulla

Superficies vero, qua» longitudines et latiludines solas habet.
2.

planas, in

magnitudinem numerabilem,
et in figuras solidas.

magnitu-

dinem rationalem,
continentur. Vid. Booet.,
et lib.
II

Superficiei vero tiues linoa^ sunt,

quorum forma;
s

2. Plana' figura' sunt, qua'

longiludinc etlatitudiue

ideo in superioribus figuris posita* non sunt,
intra eas inveniuntur.

quia

lib. ii

Arithm., cap. 34 et seq.,

et

50

de

lib.

''Qucedeitide longiusprovccta.Exl^lin., cap. 23 b Quce sunt juxta Plat. Probe ha^c Cap. XI. quai disjecla erant in sedes suas reduxit Chacon. Cap. XII. Dianatheton gram))ion. U-^c me\iorum libroruui scriptura. Antonius Covarr. et doctriII,

Cap.X.

.Mus., cap. 12 et 16.

n

— —

•=

scripturam retinens avaOi-rwv suspensas inlerprctabalur, suspensas namque videri ejus figura' lineas (jua' sil altera parte longior. Nobis propensior ad verilatem Covarrubia' conjectura viJebalur, qua' neque Chaconi displicebat. Nam dianathefon vocem geomelrarum aures non agnoscunt, et P. Nunnesii nimis arguta sentenlia est. Cubus. Adde qua^ sex quadratris axiualibus con•^
:

narum omnium

eleganliu-um adniirabili quadam scienlia pra-sianlissimus, diacathcton graxDuon minima mulatione volebat, tieri enim a Vitruvio et aliis de cathelis lineis menlionem, nec male post quadratum subjici rectangulum altera parte longius per xaOsTCj;, hoc est pcrpendiculares lincas j^roduclum. Id P.Nunnesio nequaquam probabalur, quod
et
,

linetur.
«

Cijli}id7'us.

De
'^

cylindri definitione ampiius deli-

berandum.
Cap.
mic. IV
:

Wd. —

1'rincipia hujus artis. Cic,

Acade-

rum

:

Non quiero in his initia illa )nathcmaficopunctum esse quod magnitudinon nuUam

comnmne
110

esset pluribus tiguris nani, el in telragoirigono ortliogonio esse lineas y.aSsToyc. Ipse 5ia a'<T'.0£rwv •^•paa^aarojv substituebal essc namque
:

habet; extronitafon, quasi libramcntu)n, in quo nulla o)nnino sif C)-assitudo; ti)icamcntn)n longitudi)ic)nlafifudine carenfe))i. s Quia int)-acas inven. Esl enim punclus in circulo, linea in tiguris planis, superficies ejusque tinis
in solidis.

et

;

in

quibusdam

libris

hanc

opposila conjunctaque rcdderenl.

figuram quain duo T .V. Aug. Codicum

163

S.

ISlDORf IIISPALENSIS EPISCOPl
/\

164
aflFectiis,

i.

"

CAPUT xir. De numeris geometrice. Numeros aulem secuiidum geometriam
:

volvitnr.

Musica movet

provocatin diversum

liabitum sensus.
iia
2.

In praeliis quO(^ue

tuba'

concentus pu^nantes

([UfrTis

exlroma (inippe
et iiiedia

(^jus

multiplicalii,

tanlum

laciunt

quantum

multiplicala, ut pula, \1

accendit; et (juanto vehementior luerit clangor, tanto 11 1 Ibrtior ad cerlamen animus. Siquidcm et remiges
cunttis iioilatur.

et XII m.ulliphcata raciuiit

LXXII;

trledia VIII el

IX

Ad

tolei^andos (|uo(iuc labores
et

mu-

multiplicata tanturndmn faciunt.

sicaanimum muicet,
3.

singulorum operum fatigatio-

I>E

]?IUSICA.
et ejus

netn modulatio vocis solatur.

13« CAPUT XV.
De musica
\.

tur

Excilos qudque animos rtiusica sedat, sicut lcgide David, qui spiiitu immundoSaulem arte modu-

nomine.

lationis eripuit. Ipsas

quoque

l)esiias,

134 necnon et
su«

Musica est perilia mfxlulalionis sono cantu(iue consislens; el dicta musica per derivationcm a Mud;ib tou [j.(oaOai, id est Musa; autem appellala^ a qucerendo, quod per eas, sicut antiqui volueruut, vis carminum ct vocis modulatio quaTeretur.
sis.
i'

serpenles, volucrcs, atque delpliinas, ad auditum

modulationis musica provocat. Sed et quidquid loqui-

mur,

vel intrinsecus

venarum pulsibns commovemur,

B

2.

Quarum sonus

quia sensibilis res est

"

prHetertluit

per musicos rhjtllmos harmorlipp virtutibus probatuj esse sociatum. CAPUT XVIII.

in prifteritum

lempus, imprimitiir([ue memori;e, inMemoriiiH
filias

De
1.

trihus pdrtibus musicce.
id
est,

de a poelis

.lovis et

Musas esse con-

Musicjp partes sunt tres,

harmonica,
^

tictum est. Nisi

enim ab liomine memoria teneantur
non possunt.
ejus.
artis fuisse
^"

rhythmica, metrica. Harmonica est quae discernit in
sonis acutum et gravem. Hhyihmica est
quirit

soni, pereunt, (juia scribi

quae re-

CAPUT XVI.
De inventQribus
1.

incursionem verborum, utrum bene sonus an

male cohaTcat.
Ju
2.

Moyses

dicit

repertorem musica'

Metrica est

([ua^

mensuram diversorum metro-

bal, qiii fuil

dc

stirpo Cain ante diluvium.
arlis

Gra'ci

rum

probabili ralione cognoscit, ut, verbi gratia, he-

vero Pythagoriim dicuut liujus
dia,

invcnisseprimor-

roicum, iambicum, elegiacum, etc.

ex malleorum sonitu, et cordarum extensione

percussa. Aiii

Linum ThebaMim,

et

^

Zethum,

et
1.

Amphiona
2.

in arlc miisica

primos claruisse ferunt.

135 CAPUT XIX. De iriforirJ musicce divisione, At omncni sonuin, qui inaleries cantilenarum
trifonncm conslat esse
iialura. !'riina

Post quos piiulatim directa est pra-cipue ha^c dis-

est,

est har-

auctamullismodis; 133eratquetamturpe £ monica, qua; ex vocum canlibus constal. Secunda musicam nescire quam litteras. Inlerponebalur autem organica, qua? ex tlatu consistit. Tertia rhythmica, non rnodo sacris, sed el omnibiis solemnibus, omniqutie pulsu digitorum numeros recipit.
ciplina, et

busque
3. «

laitis,

vel tristioribus rebus.
ita

2.
in

^

Nam

aut voce editur sonus, sicut per fauces;
;

Ut enim in veneratione divina hymni,
''

aut flatu, sicut per tuliain, vel tiliiam

aut pulsu, sicut

nuptiis hymena'i,

et in funeribus threni, et lamenta
In coiiviviis

per cylliaram
liendo

;

aut per quodlibel aliud,
est.

quod percu-

ad

libias canci)anlur.

vcro lyra, vel

ci-

canorum

thara circumferebatur, et accubaulibus singuhs ordi-

CAPUT XX.
De prima diuisione musicce, quoe harmonica
1.

nabalur cnnviviale genus canlicorum.

dicitur.
dicitur,

CAPUT xvn.
1.
i

Prima

divisio musica', quai

harmonica

Quid possit musica. ftaque sine musica nulla disciplina polestesse
iiihil

id est

modulalio vocis, pertinet ad comoedos, ira-

perfecta,

enim

est sine

illa.

Nam

el ipse

inun-

tus, et

dus quadam harmonia sonorum fertur esse composicadum ipsuin sub harmonia; modulatione re-

ad omnes qui voce propria animoet corpore molum facit, et ex motu sonum, ex quo colligitur musica, qu^ in homine
gciedos, vel choros, vel

canunt. Ha'c ex

vox appellatur.
I

Cap XlV.—

='iV«m<?r(?sait/m. I^epetuntur lia-cex

numerabllem inagniludinem cap. 8, quia caput p;utein geometria' fecorat. 'ATib Tou uwcrftai. In Cod. mira vaCai». XV. rietiis, uos ex ijioaai, ([uod ])ro|)riiis aberai, [.i.waOat feciinus, ([uod otyinini l'l;iloiii phi('iiil iu Criitylo. " Prceterfluit inpr/eler. Aug., lib. ii Onlin., cap. 4 Quoiiiitm illud quod mens viiiet semper cst prcesens

H

I

^'

:

sonus aulem, ijuia sensibilis res est, prieierfluit in prceieritum lcnipus, imprimiturque memorife, rationabili mcnilacio jani poetis favente ratione^qucercndum nc quid propiiginisimiliier inessct, Jovis el Memoriie Musas fiiias esse confictum est. Cap. XVI. '^Grcecivero Pi/lhagor. Mai rob,lib. ii

Divitum mensis, et amica temp'is. Et in funcribus thrcni. Hinc Siticinum modusin XII tabul., de quibus Agell., lib. il, cap. 2,el Non., in Siricinis. Servius,yEn. v: Scicndummajoris letatis 1'unera ad f.ubam solereproferri, minoris vcroad tibias. Vid.Fost.in Funoiires tib Ilohi aeosquoque libias in fiineribus adhibuisse osteuduiil .Oaiiiiai vorba, cap. \\,etvidisscttibicines,et turbam tumnltuanlcm. In conviviis circumf Fx Qnint., cap de .Mus'c. Cap. XVil. llaquc sinc mus. K\ podeiu Quintil. ^ Quie requirit incursionem vcrb. Sic omnos libri Cassiod. Quie in conciirsione verborum dijudicat. Capell. Quie ad mclos pertinef, harmonica dicitur, quie ad numcros rhijttimica, quie ad verba mctrica.
''
'

>

:

:

in
«
'

Spmn Scip. Linum Thcb. Ex

Cai>.

XIX.
II

'

Nam

aui voce. Ex Augiist.

in Psal.

Euseb.,

in (^hron.

*»'

Zeth- ei Amph. \]x codem, et Serv., in Corydone. Ut enim in vcneraiione divin. Ilorat.
:

de doctr. Clirist.,cap. 17, unde sumpta Iwc omnia. Quod percutiendo canorum cst. Ex eodem lib. II de Ord., cap. 14.
CL, et

165
2. "

ETYMOLOGIARUM
Vox
esi aer spiritu veri)eratus,

LIB. IIL

l66

unde

et verlja

|^

sicut incudis sonus, quoties in
titur

durum malleus percu-

sunt

seu irrationabilium
sive

nuncupata. Proprie autem vox liominun esl, animanlium. Nam in aliis abu:

ferrum.

13.

Aspera vox

est

rauca, et qua; dispergitur per

non proprie sonilus vox vocatur, ut Vox tiibfe infremuit, fractas<iue ad littora
proprium est ut
littorei

miniitos el in dissimilos pulsus.
voees.
:

mox
"

Nam

resonont scopuli, et
(tre

Ccneca vox est qufe ut einissa fuerit coiiticescit, alque suffocala nequaiiuam longius producilur, sicut est in ticlilibus.

At tuba terribilem sonitum proeul llarmonia est modulatio vocis, el
pliirimornm sonorum, vcl coaptalio.
3.

canoro.

Vinnola vox, est mollis atque

flexibilis.

Et vinnola

concordantia

dicla a vinno, lioc esl cincinno moliitcr
14. Porfecla

flexo.

autem vox

est
;

alta,

suavis et chira.

Symplionia esl modulutionis tempcramentum ex
sive
in voce,

Alla, ut in sublimi suflicial

clara, ut aures iinpleat

gravi et aculo concordanlibus sonis,
sive in flatu, sive in pulsu. Per

suavis, ut animis audieiitium
ali((uid defueril,

blandiatur.
erit.

Si

ex his

hanc quippe voces
ita ut

vox perfecla non

acutioros gravioresque concordant,

quisquis

CAPUT XXI.
1.

ab ea dissonuerit sensum audilus otTendat.Cujus conIraria est

diaphonia, id est voces discrepantes, vel

De secunda divisione, qua' orgnnica dicitur. Socunda divisio organica est in iis qua», spirilu

dissonte.

g
est suavitas vocis.

rctlanle completa,

137 in

senum

vocis animantur,ut
et iis

4.

Euphonia

Hiec et

melos a

sunt

tubrt',

calami, fistute, organa, pandura,

suavitalc, et melle dicta.
5.

similia inslrumenta.
2. Organum vocabulum est omnium musicorum. e Hoc autem
"^

Diastema est vocis spatium, ex duobus vcl pUiqu?edam, etdoductiones modu-

generale vasorum

ribus sonis aplatum.
6. Diesis est spatia

cui folles adhibentur, alio Gra'ci nomine appellaiit. Ut autem or-

landi, atque vergcndi
7.

de uno in alterum sonum. Tonusest acula enunliatio vocis; estenim iiarmoaccentu vel

ganum
4.
f

dicatur,

magis eavulgaiis

est consuetudo.

Tuba primum
:

a Tyrrhenis inventa, de quibus

nise differentia, et quanlitas, quse in vocis

Virg.

tenore consislit; cujusgencra in ([uindecim partibus musici diviserunt, ex quilius hyperlydius novissimus
el acutissinius,

liypodorius

omnium

gravissimusest.

Tyrrhenusque tuba- mugire per tTlhera clangor. Adiiibebatur autem non solum in pra^Iiis, sed et in omnibus fcstis diebus propter laudes vel gaudii claritatem.

iJIO

8.

Canlus cst intlexio vocis,

nam sonus
initiuin.

di-

Unde

et in Psalterio dicilur

:

Ca^iite

initio

recius est, praecedit

autem sonus canlum.
Tlu^sis

9. Arsis ost vocis elevatio, id est

mensis tuba in die insigni solemnitalis vestrce. Pra'ceplum enim fuerat Juda'is ut inilio nova- lunte

vocis posilio, lioc est iinis.
10.

Q tuba clangerent, quod etiam huc usque
et
spissa',

faciunt.
lias

Suaves voces sunt
ut

subtiies,

chine,

4. Tiliias excogilatas

in

Phrygia ferunt,

qui-

atque acuta'. Perspicuio voces sunt qu<c longius proIrahuntur,
ila

ouinem implcant coulinuum locum,
sunt quibus non
est
spirilus,

sicut clangor

tubarum.

dem.diu runeribus tanlum adhibilas, mox et sacris genlilium. Tibias autem appellatas putant, quod prinium de cervinis tibiis cruribusque hinnulorum
tieriMit
;

11. Subtiles voces

deinde por abusionem

ita

cceptas
;

vocari,

qualis est infantium, vei mulierum, vel a^grolaniium,
sicut in nervis. Qu;p

etiam qua' non de cruribus ossibusveessent
tibicen, quasi tibiarum
5. s

hinc et

enim

subtilissinut'

chorda^ sunl,

canlor.
est arboris proprium, a ca-

subtiles ac tenues sonos emillunt

Calamus nomen

12. Pingues sunt voces,

qnando

spirilus

multus

simul egreditnr, sicut virorum.
nuis, et alla, sicut in cliordis
est,

Acula
sicut

vox est te"j

videmus.

Dura vox
tonitruum,

quaeviolenter emiltit

sonos,

fundendo voces, vocatus. 138 6. Fistulam quidam pulant a Mercurio invoulani alii a Fauno quem Grseci vocant Pana. NonnuUi eam ab Idi pastore Agrigentino ex Sicilia.
lendn, id est
•'
;

'

Cap.

XX.

^

Vox

est
ait

aer

sp. v.

Gramm^ticorum

et

sulatu.

philosopliorum (ut

Laclanlius) detinilio, sed quse ise ipsi lamen minime probalur, lib. dc 0[)if., cap. 15 5. b Dura...quoties in dur.ui.percutitur f.AL, durum
ni. perc'itit
•=

n ^

f

Slrom.

Tuba primum... Tihias excogitat. Clem. Alex., i, Ktruscos tubam et Phrygas libiani ait ex-

cogilasse.
g Calamusn. est arh. prop Non valde mirum si arundinem arborem dixit, quisquis fuil, undc ha'C sumpla sunt. Cura calendo, id est, fundendo voces

ferrum.
Vinnulus inolliter
:

Vi7inola.A\. vinnolata. Feslus:

segerens, etminime quid viriliter faciens. Non Vinnolum, sensiloquuin, illccehruni. Plaut., in Asin.ora[ione, vinnula, venustula, G\oss., vinnulus Na>X£y\5, ubi mendose vinnicus legitur. Cap. XXI. Organum vocab. est general. Ex

nomen
hoc

dcduxerit, id mullo
Gotiiicis,

obscurius, nisi calando,

osl, vocandfl lcgas.

Nam

canendo, (|uod esl

in

plerisque

"^

Au^i^ust. in Ps.
"

r.L.

Uocautem

cui folles adhihent. Ilydraulon appellib. x,

lari

aGra^cis pulabaK.hacon, de (]uo Vilruv.,

cap. 13, et Tertull., lib. de Anima, c. de Animo. Plin. lilD. VII, cap. 37, et Ilicron,, in pneumal. Aiii Tyrriienam tibiain appellari pulanl ex Polluce, lib. V, cap. 9. l)e Organis \ulgaribus exslanl pulcherrimi versusapud Claudian., iu lib. dc Manlii Tlieod. con-

has origines, qua', aiil nimis aliena', aul ctiam absurda' mullis apud Isidorum vidobanlur, non negligendas essc, salis .lani viri erudili hac a-lale sunt e'xperti. Alii a Fauno. Plin., lib. vii, cap. 56. Ab Idi pnstore. Hom. Cod,, abuno pastore. Quul si vox muLilala ox Daphnide, qucm DioiL, lib. viii Uucolici carniinis auclsrem lacit, quod A, Aufus^'
''
'

mondosum pulamus. Sed

tino

non displicebat

?

167
•^

S.
dicta,

ISIDORI HISPALENSIS EPISGOFl
emittat.

168
vulgo

Fislula autein

quocl

vocem

Nam

/\

7.

PsaUerium, (|uod

canticum

dicitur,

a

Grfece phos vox, stola inism appellatur. 7. Sambuca in Musicis species est symphoniarum.

psallendo nominatum, quod ad ejus

vocem chorus

Est enim genus ligni
nuntur.
"

fragilis,

unde

et

tibia'

compo•

consonando respondeat. Est autem simiUludo cithar* barbarica; ^ in modum A Utterse. s Sed psalterii el

cithar* hsec est differentia, quod psallerium

Pandura ab inventore vocata de qua Virg. Pan primus calamos cera conjungere plures Instituit, Pan curat oves, oviumque magistros. Fuitenim apud gentiles deus pastoralis, qui primus
8.
;

Ugnum

iUud concavum unde sonus redditur superius
feruntur chorda-, et desuper so-

habet, et deorsum

nant. Cithara vero concavitatemUgni inferius habet.
^

PsaUerio autem Hebra^i decachordo usi suntpro-

dispares calamos ad canluni aptavit, et studiosa arte

pter
8.

numcrum decalogum
Lyra dicta
dicunt
(Jt:o

legis.

cemposuit.

139 CAPUT xxn.
De
vos
tertia
i. Terlia et

tcu Xufefv,
efficiat.

quod diversos sonos
curio

Lyram primum
hoc modo.

a varietate vocum, a Mer'

divisione, qua'
est divisio

nhythmica ^iuncupatur.

inventam

fuisse,

Cum
cum

rhytbmica pertinens ad nerpulsum, cui dantur species cithararum diveret

regrediens Nilus in suos meatus varia in campis reUquisset animaUa, reUcta etiam testudo est, qua^
et nervi

sarum, tympanum.
cpnea,
et

cymbalum, sistrum, acitabula g csset putrefacta,
alia,

ejus rcmansissent extenti

argentea,

vel

qu*

metallico

rigore

intra corium, percussa a Mercurio

sonitum dedit, ad

percussa reddunt
liujusmodi.
2.

cum

suavitate tinnitum, et calera

CMJus speciem Mercurius lyram
didit,

qui erat hujus rei

Cithars ac PsaUerii repertor Jubal, ut pra-di-

9.

Unde
et

el a-stimatur

Orpheo tramaxime studiosus. eadem arte non feras tanfecit, et

elum est, perhibelur. Juxta opinionem autem Gra-corum " citharte usus repcrtus fuisse ab Apolline
creditur.

tum, sed
Ucuisse.

saxa atque silvas cantus modulatione
studii

al-

Hanc musici propter

Forma

citharse initio similis fuisse traditur

minis laudem, etiam inter

amorem, et carsidera suarum fabularum

humano, quod uti ^ox de pectore, ita ex ipsa canlus ederetur, appcUataqKe cadem de causa. Xam pectus DoricaHngua -/.tOaia vocatur. exstiterunt, 3. Paulatim autem plures ejus species
pectori
d

commentis coUocatam esse finxerunt. 0. Tympanum est peUis, vel corium Ugno ex una parte extentum. IJlEst enimipars media sympiio1

nia- in

simiUtudinem
est.

cribri.

Tympanum aulem
et ^

dielum

pectides, ut psaUeria, lyrce, barbiti, pha-nices, et

et.

quod niedium

Unde,

quffi

dicunlur indicse,
aUa-, atque aUa', et

et

fcriunlur

a duobus simul.
el

tympanum

dicitur, et

ipsum

ut

margaritum medium symphonia ad virguqua' per"•

Item

quadrata forma,

IrigonaU.
est, et

lam perculilur.

4. Chordarum etiam numerus multipUcatus commutatum genus. Veteres autem citharam

Q

11.

'

Cymbala acitabula qua-dam sunt

,

fidica-

cussa invicem se tangunt, et sonum faciunt.

Dicta

lam vel fidem nominaverunt, quia tam cencinunt inter se chorda' ejus, quam bene conveniunt inler quosfides sit.Anliqua autem cithara septem chordis
erat
5.

aulem cymbala, quia cum baUematia siriml percutiuntur. Ita enim Graeci dicunt cymbala ballematica.

Septem discrimina vocum. Discrimina autem ides, quod nuUa chorda vicina'
:

unde

Virgilius

:

12. Sistrum ab inventrice vocatum. Isis enim ^gyptiorum regina id genus invenisse probatur. Juve-

cliorda;

similem

sonum

reddat,

sed

ideo

septeni

naUs
Inde

:

choriia', vel

quia lolam

vocem

implent,

vel

quod
sicut

septem motibus sonat coelum. 140 6. Chordas autem diclas a corde, quia
pulsus
citliara.

mea lumina sistro. hoc muUeres percutiunt, quia inventrix hujus generis mulier. " Unde, et apud Amazonas sistro
Isis, et irato feriat

et

est cordis in pectore, ita

pulsus chorda' in
;

Has primus Mercurius excogitavit
nervos in sonum
strinxit.

idemque

prior

«

beUum feminarum exercilus vocabatur. IJ;8 13.Tintinnabulum de sono vocis nomen habet, sicut el plausue manuum, stridor valvarum.
ad
?
iJ
1'

* iVnm Grcece phos vox. Visum est Codicum simpH ciorem scripturam sequi, si quid forte veri crepant. Nam idem aUquoties repelU Isidorus. 'fwvT) uon longe

Sed psalter,
Psalterio

et cithar. Ex August., in ps. lx\x. autem Uebraai decachord. Nam apud
ait

aUos novem tantum chordas habuisse
'

Athena^us.

aberat.
h P«?/dMra. Ab Assyrus inventam scribit PoUux, Cur non a cithara,et PsalteUb. IV. Varr. Ub. vii rio, et Pandura dicamus citharicen, etc. " Citharce usus ab Apolline. Bioni Cap. XXII.
":

Cum

regrcdien^s

Mlus. ..

allicuisse.
ii.
.

Excommenl.

Arat. in Lyr. et Hygin., Ub.
j

:

Sic supra, cap. iO, Pars media symphonict; sambuca species est symphoni*. ^ Margaritum medium tymp. Tympanium vocal

'ft: VJfS. TT/.aYic.uXov

i

Ylui, ia;
S'

a.\iXi'i

'Q; 7£A'Jv 'Ef[j.awv.
^
«

•/.(6aptv

ta;

'AOava, iSj; 'A;:o"/1(.jv.

PUn., Ub.
1

IX, cap.

3.">.
:

Ut'psalter.' barb. Vid. Athen., Ub. iv, et Polluc. Neruos in sonum strinxit. Mendose libri onines

in nervos
mil.,

sonum
:

cap.8

strinxit. TerluU., lib. de Coron. Sed, et si nervos idem (Mercurius^ in

Aug, inps. cl Cymbala invicem se tangunt, ui bene sonent ideo a qaibusdam labiis nostris comparantur. ^ Dicta autem cymbala, quia cum ballematia.

Cymbala,

et acitabula.

,

sonum

strinxit,

non negabo

et

hoc ingenium
:

cum

Interdicitur ballemalior, usus in nataUlns sanctor. CoDcU. Tol. III, can. uUim. BaUemaliumvero i-h Tc-i

sanctis fecisse. f In modum A. Cassiod., iu Prolog. in Ps. Psalterium est (ut Hieronymus aU) in modum A litterce lormati ligni sonora concaviias.

opinor ductum. Esl autem pa/;Ai(;£iv,^ut ait Suidas, -ra /.'iagaXa x.tu-jiv, -/.al rpo; tov exEtvoiV V/CO^"^?•/crcflai.Undenoslrum quoque bailar.
^jy.}.'.Zv.-i
'

"

Unde apud Amazonas. Quas ad calamos arma

169

EiyMOLOGIARUM

LIB.

lll.

170

14. ^Symphoniam vulgo appellatur lignum cavuni, « sunt de aslronomia scripta volumina, inter quos tainen Ptolema^us apudGr?ecoshabetur pra^cipuus hic ex utraque parte, pelle cxtcnta, quam virgulis hinc
et

vis, et acuti

inde musici feriunt. Filque in eaox concordia grasuavissimus cantus.

eliam, el canones
invenianlur.

instituit,

quibus cursus astrorum

CAPUT

XXIIl.

De musicis numeris. \. Numeros aulem sccundum musicam ita quferis. Positis exlremis,ut puta Yl etXIi.vides quot monadibus superelur VI a XII, et est VI monadibus ducis
;

CAPUT XXVII. De differentia astronomicB et
1. Inter

asfrologice.

astronomiam

et

aslrologiam aliquid dif-

fert.

tus,

Nam astronomia conversionem coeli, orlu^^.obimotusque siderum continet, vel qua ex causaita

extrema
Partiris

per quadratum: sexies seni faciunt XXXVI. Conjungis illa prima VI ac XII, simul eiliciunl XVIII.

vocentur. Astrologia vero partim naturalis, partim
supersliliosa est.
2. Naiuralis,

XXXVI

per XVIII, elficilur dipondius. Hos

dum
illa

exsequitur solis et luna3 cursus,

jungiscumlJS summa minore,scilicet VI,eruntVIII, eterit medium inter VI et XII. Propterea quod VIII
superant VI duabus monadibus,
^

vel stellarum, certasque
stitiosa

voro est
stellis

temporum slaiiones. Superquam malhematici sequunlur,
si-

id est,

terlia

de

qui in

augurantur, quique etiam duodecim

sex,et superantur VIII a XII quatuormonadibus,terlia

5 gnaper

singula animse vel corporis

portione.
2.

Qua

parle ergo superat,
ratio

eadem superatur
in

nunt, siderumque cursu nalivitates
rcs praedicere conanlur.

membra hominum

dispoct

mo-

Sed hfec
preeter

quemadmodum
valet,

mundo

est,

ex

volubilitate circulorum, ila et in

microcosmo

in tan-

CAPUT xxvin.
De astronomice ratione. 1. Astronomiae ratio modis plurim.is constat.Definit enim quid sitmundus, 1-15 quid ccelum,quid sphane
silus, et cursus, et

tum

vocem

ut sine ipsius perfectione

etiam

homo symphoniis

carens non consistat. Ejus-

dem

musicae perleciione etiam metra consistunt, in

arsi, et thesi, id est, elevatione et positione.

quid axis

coeli

et poli, qufe sint

Di:

ASTROHOlllA.
CAPUT XXIV.
cursus side-

climata

coeli,

qui cursus solis et

lunaj,

atque astro-

rum,

etc.

De astronomice nomine.
1.

CAPUT XXIX.
1.

Astronomia«^ estastrorum
et tiguras
,

lex, quae

rum,

et

habitudines steliarum, circa se

De mundoet ejus nomine. Mundus est is qui constat ex coelo
'^

et terra,

et circa

terram indagabili ratione percurrit.

mari cunclisque sideribus. Qui idcirco mundus est

appellatus, • quia semper in motu est; nulla enim CAPUT XXV. requies ejus elemeniis concessa est. De inventoribus ejus. p i. Astronomiam primi .(Egyptii invenerunt. AslrcCAPUT XXX. logiani vero et nalivitatis obscrvantiam Chalda^iprimi De forma mundi. 1. Formalio mundi ita demonsiratur. docuerunt. Abraham aulem instiluisse iEgyptios Nani quemadmodum erigitur mundus in septentrionalem plaasirologiam Josephus auctor asseverat, Gra^ci 144 gam, ita declinatur in Australem. s Caput autem aulem dicunt hanc artem ab Atlante prius excogi'

latam
2.

;

ideoque diclus

est suslinuisse coelum.

ejus

,

et

quasi facies,
est.

orientalis regio

est,

ullima

Quisquis autem

animae excitatus,

motu coeli et ralione per temporum vices, per astrorum
ille fuit,
,

pars septenirioualis

1-lG CAPUT XXXI.
ccelo et ejus nomine. Coelum philosophi rotundum, volubile, alque ardens esse dixerunt, ^ vocatumque hoc nomine, eo quod tanquam vas coelatum impressa habeat signa slell arum
1. 2. Distinxit

ratos definitosque cursus

per intervallorum spatia
et

De

moderata, consideravit dimensiones quasdam

nu-

meros, quse definiendo,

ac secernendo in

ordinem

neclens astrologiam reperit.

CAPUT XVI.
De
1.

enim

id

Deus

claris luminibus, et

im-

institutoribus.

plevit solis scilicet et

lunse orbe fulgenti, et astro-

In utraque autera

lingua

diversorum quidem

n rum micantium
Cap.

splendenlibus signis adornavit. Hic
*=

traclasse ait Capella, lib. ix, sed Isidor. lur respexisse ad Yirgilii carmen :

magis vide-

XXIV.

Astronom. Eadem supra,
est.

lib.

n,

cap. 25.
:

Reginain mediispalrio vocat agmina sistro.iEn, viii. ^ Sympkonia. Hieronyni.. ad Damas., episl. 146 Male quidam Latiuorum symphoniam putant esse genus organi, cumconcors in Dci laudib.concentus hoc vocabulo significctur. Symphonia quippeconsonantia exprimitur in Latino. Qui locus Hieronymi Isidoruni procul dubio non fugil;invaluisse lamen consuetudinem ul proorgani,quodam gencre illaalale usurparoiur apparet ex ejus verbis

Cap. XXIX. — '^Mundxis
Astron. cap.
1
:

Hyginus(equo multa
is

Isidor.j
^

Mundus appcllatur
esf.

qui

constat cx sole, et lu)ia,et tcrra, etomnibus

stcllis.

Qnia scmper in inotu
lib. XII!,

Neinpc quasi moven-

dus. Vid.

Symphonia vulgo appellatur. ^ Id est,tcrtia de sex. Inscribendis Cap. XXIII. numeris, Chaconi sumus assensi ut rcjiceremus adverbia quaedam obsoleia, qucC in Excusis, et Mss. leguntur, quse si quis malit, (jusmodi plura apud Yolus. Mcecianum inveniet.

:

,

XXX. ^ Nam guemad)nodu)n. Mr^.Georg.i. Mundus,utad Scylliiiun,Ripha'asquearduusarces, Consurgit, pnoniUur Libyio devexus iu austros. 6 Caput atiton. AT\stole\es tamen australem verticemcapul facit, seculus, utquibusdam videtur, Honicrum. Sed philoso{)horum hac de re placita vid. apud Plularch. " Vocaiu)iique. Cap. XXXI. Ex Amb. 11 HcCap.

cap. 1.

xam., cap.

4.

Patrol. LXXXII.

a

171

S.
oupavb; dicilur
«J-o

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI

172

autem Griece
a videndo, eo

tou ^padftat, id est, •
sit, et "

14» CAPUT XXXVII.
De ccelestibus
1. Poli
j

quod aer perspicuus

ad spe-

polis.

culandum purior.

sunt circuii qui currunt per axem.
septenlrionalis
; ,

CAPUT XXXII.
De
1.

rum

alter est

situ sphcerce ccelestiK.

appellalurque Boreus

alier

Honunquam occirlit, auslralis, qui nunquam
qui

Sphfera

»>

cneli est

species qusedam in rotundum

videtur, et Austronolius dicitur.
2.

exomnibus partibus Hanc sph.eram nec principium habere (dicunt), nec terminum, ideo quod in rotundum quasi circulus, unde incipial, vel ubi desinal,
formata, cujus centrum lerra est
a-qualiter

Et dicii/)o/i, quod sintaxium cycli ex usu plauscilicet

conclusa.

strorum, a poliendo

nominati,

sed polus

Boreus semper videtur, Austronolius nunqnam, quia
dextra coeli altiora sunt, pressa Austri.

non
2.

facile
°

comprehenditur.
i.
dicti

CAPUT XXXVIII.
De cardinibus
Cardines
coeli
cceli.

mundiseptem coelos, idest, molu introduxeruut, plnnetas globorum consono quorum orbibus connexa memorant omnia, quos sibi
Philosophi autem

extremae partes

sunt axis.

Et

cardines, eoquod per eos vertitur coelum, vel

innexos
cerlis

el velut insertos versari retro et e contrario
ferri arbitranlur.

quia sicut cor volvuntur,

molibus

n
1.

CAPUT XXXIX.
De convexis cceli. Convexa aulem coeli, extrema ejus sunt a curvitate dicta, unde est illud Convexum quoties claudit nox humida coelum, ^ Convexum enim curvum est, seu inclinatum, et
:

147 CAPUT XXXIII,
1. Sphferte
^

De motu ejusdem. motus duobus axibus

volvilur

quo-

rum unus
e

est septentrionalis, qui

appellaturque Boreus; alter
'

nunquam occidit australis, qui nunquam
coeli dicunt,

videiur, el
2. et e

Auslronolius diciiur.

in

modum

circuli

flexum.

His duobus polis moveri sphaeram

149 CAPUT
De januis
1.

XL.
,

cum moiu

ejus sidera in ea fixa ab Orienle, us-

coeli.

que ad Occidentem circumire, Septentrioiiibus breviores gyros juxta cardinem peragentibus.

JanuEP

1

coeli

duse

sunt

Oriens

et

Occasus.

Nam

una porta

sol procedit,

aHa se

recipit.

CAPUT XXXIV.
De cursu ejusdem
1.

CAPUT
De gemina
tima septenirionalis.

XLI.

sphcerce.

facie cceli.
;

Sphaera

coeli

ab Oriente in Occidentem

indie, el nocte vertitur xxiv

semel horarum spaiiis,quiet

1, Facies coeli, vel caput, orientalis regio

^

ul-

bus

sol

cursum suum supra

terras

sub

terra sua

n

Sic

mundi pars

De qua Lucanus ima jacet, quam zona
:

nivalis,

volubiUlaie concludit.

PerpeiuEeque premunt hieraes.

CAPUT XXXV.
De
1.

CAPUT
1,

XLII,
cceli.

celeritate cceli.
cceli

De cjuatuor partibus
Climata
° coeli, id est,

Tanta celeriiaie

sphsera dicitur currere, ut

plagae, vel partes qua,

nisi

adversus praecipiiem ejus cursum asira curre-

tuor sunt ex quibus prima pars orientalis est
aliquffi siellfe

unde
,

rent, quse

eamremorarentur, mundiruinam facerent.

oriunlur.
stellce

Secunda occidentalis

ubi

CAPUT XXXVI,
De axe
1.
cceli.

nobis aliquce

occidunt.

Tertia sepienlrionalis,

ubi sol pervenit in diebus majoribus, Quarta auslrarecta, qufe per
^

Axis

^ est sepientrionalis

linea

lis,

ubi sol pervenit noctibus majoribus.

mediam pilam
est.
*

sphreraB tendit, et dictus

axis,

quod

2.

Oriens dinlem-d\> oxortu%o\\se%i nuncupatus. Oc-

in eo sphaera ut roia volvitur, vel quia ibi

plaustrum

cidens,(\\xod

diem faciatocc?rferg,etinterire.Abscondit
el tenebras superinducit,Sej9/(3W-

enim lumen mundo,

Cap.XXXH. —

Ad speculandiim. Ex endem,
'^

hb.

iii,

cap. 22.

'

Sphcera

ca'li est speci.

ex Hygm,, Astron.

Amijros,,i et et ex Somm. Scip., concinnaluin esi. = Philosophi ciutem... arbitrantur Ex Ambros., ii Hexam.,cap. 2. Cicero Novem tibi orbibus, velpoca,i. 1, tt
:

Hnc caput ii Hexam.,

num

I »'

Et dictus axis. Quoniam, cap, 32, axium, cardieorum nunc elymoloet poiorum memineral
,

gias reddit.

lib. XIII,

connexa snnt omnia, etc. Cap. XXXiH. Spha;rce motus duobus axib. Id est, poUs, quomodo aiii quoque interdum hjquuntur.
tius cjlobis,

•*

— Poli sunt ci>cu//,Eademinf., Cap. XXXIX, — Convexum.Va Serv., Eclog. cap, repetitur cap. Januce. Cap, XL, — Cap. XLI, — ™ Ultima septentrion. Vocem Lucani
Cap,

XXXVII,
cap. 5.

i

^

4;

lib, xiii,
1

5,

lib, xiii,

1,

^

Appellaturque Boreus.
i.

Sic etiam

appellatur a

iMA ultimam interpretalurlsiiiorus. Aiioqui quomodo

Serv., Georg.
*

Et Austronotius. Al., Austronotus, et Hygino A^oim.s, sediii coniment. inari. Austronotus,ui eUa.m
inf., cap. 36, et iib. xiii, chd. 5.
g Et cum motu ejus sidera in ea fix. Aug., de Gen. ad iii., Idj. ii, cap. 10. ^ Axis cst sepientrional. SicrurCap. XXXVI. sus lib-. xiii, cap. 5 etServ. ii jEn. Axis est, aut plaustrum septentrionale, aut pars Septentrionis. Delebal tainen vocem septentrionalis Chacon. a quo

ima pars septentrionalis, si ut cap, 29 dixit) mundus in sepenlrionalem plagam erigiiur. Itaque laborat ut Virgilium cum Lucano conciiiet, Idem vidit Servius, qui ad Virgilii verba, Munclus ut ad Scythiam: Jam, inquit, defiuitio estnostri cUmatis, id est,nos(

;

:

trce luibitationis, quce a Septentrione incipiens in australi plaga desinit. Minus vidct, qui bis in Isidoro /»ia p^o ultima reponere conalus sit ad Luca-

uum soium

rtispn iens,

non dissentimus.

Cap. XLII. Ezech. cap. vi.

°

Climata

coeli.

Ex Hieronym.,

in

173
trio

ETYMOLOGIARUM
autem a septem
verlilur.
stellis

LIB.

III.

174

axis vocatur quae in ipso

m

rse

revolulte rotaniur. Hic proprie et vertex dicitur, eo

pars constitula perspicilur. Quartus circulus An tarcticus vocatur, eo quod contrarius sit circulo

quod
3.

quem Arclicum nominamus.

Meridies

150

aulem vocatur,

vel

quod

ibi sol

4.

Quinlus circulusycijjisptvs?

TpoT^i/.bc,

qui a Lalinis

facit

medium
Sunt

diem, quasi mcdidies, vel quia lunc

hionalis.

15^

sivei?'uma/j5appelalur,ideo quia sol
pervenerit,

purius micat selher.
4.

Merum enim purum
ccBli,

dicilur.

cum

ad

eum circulum

hiemem
iis

iis

qui ad

et alia

septem climaia
in

quasi septem
et

linese

ab Orienle
quie

Occidentem, sub quibus
sunt

mores

Aquilonem sunt facit, festatem aulem partibus commoranlur.

qui in Austri

hominum
famosis,

dispares, atque animalia specialiter diversa

CAPUT XLV.
De
1.

nascuntur;

vocata

a

locis

quibusdam
secundus
Zodiacus
<^

circulo zodiaco.

quorum

primus

est

Meroe,

Siene, ^ terlius Catachoras, id est, Aphrica, quartus

autem circulus est qui ex linea^jum quinque angulis et ex una linea constat.

Rhodus, quinius Heilespontus, sexlus Mesopontus,
septimus Borisihenes.

CAPUT XLVI.
De candido
1.

circulo.

CAPUT xmi.
De hemisphceriis.
1.

n
;

Lacteus circulus via est quse in sphaera videtur/ a candore dicta, quia alba est, ^ quam aliqui dicunt

Hemisphserium dimidia pars sphterae est
cceli

heest

viam esse

^

qua

circuit

sol, et

ex splendoris

ipsii ipsius

misphaerium supra terras, est ea pars

quse a

transitu iia lucere.

nobis tota videiur; hsemisphaerium sub terra,
quae videri non potest,quandiu sub terra fuerit.

CAPUT
l.Magnitudo
Occidenti

XLVII.
solis.

De magnitudine
solis ^ fortior

151 CAPUTXLIV.
De
2.

est
et

terra,

unde, e
simul,
et

qiiinque circulis cceli.

eodem momento quo
sequaliter

orilur,

Orienti

ZoucC

coeli

quinque sunt, quarum distinclionibus

apparet. Quia

qu?edam partes temperie sua incoluntur, qutedam
immanilate frigoris aut caloris inhabitabiles existunt.

cubitahs nobis videlur,
sol distat a
terris,

tanquam considerare oportet quantum
vero

quse longiiudo facit ut parvus

Quse ideo,

et zonse,

vel circuli aupellaniur, eo

quod

videaiur nobis.

in circumductionc spheerse exisluot.

153CAPUTXLVni.
De magnitudine
i.

2.Quorum primus circiilus ideo Arcticus appellatur, 60 ^ quod inlra eum Arctorum signa inclusa perspiciuntur.
<^

lunce.

Magnitudo quoque luute minor fertur esse
solis.

Secundus circulus ex eo
ullra

6jptvb?

Tpomy-b?

dicilur, quia in eo circulo sol Aquilonis finibus sesta-

quam p tamen
prope

Nam dum
accessisset,

sol ^

superior

sit

a

luna, et
si

a

nobis major

quam

luna videatur, jam

tem
3.

faciens

eum circulum non
iar[j.£pivbi:,

irausit,

sed

nos

nuilto

major

quam

luna
ita

statim reverlitur, el inde tropicus appellatus.

conspiceretur. Sicut autem fortior cst sol terra,
lerra forlior luna per aliquam quantitaiem.

Terlius circulus

qui a Latinis ideo
sol

sequinoctialis

appellatur, eo

quod

cum ad eum
1.

CAPUT XLIX.
De natura
Sol'
solis.

orbera pervenerit, sequiaoctium facit, iar,a£pivb; euira
Laiine dies dicitur cequinox) quocirculodimidia sphffi* Tertius Catachoras. Catagoras, cathocoras, cathagorius, et catacorius babent Ms. et voces id est Aphrica absunl a Roraano Cod., et forte a Cass-iodoro huc aliaife; iile enim, tertius Aphrica. Capelia, teriius Dialexandrias, quod ducitur |ier Cyrenas in Aphricam Carthagini ab Ausiro aiijacenlem, ex quo quidam, tertius Cyrence in Africa taciebat. Alius catacaras, catamisocaras inicrpvelAbciluv esse namque Misocaram poriuui iu Mauriiania. Chacon tuperioribiis verbis anneciebat, a locis famosis, xa-:a /ojpac. Quod intra eum Arctor. Sic omnps Cap. XLIV. Goth. tum liic, tum lib. xiii, cap. 6. Hyginus, lib. iii, cap. 1, de Polo Arctico, quo utrceque Arcti nixa^ vehuntur Arctico circulo i«c/M.scf. Neqiie vevoArcturi, quod est in Excusis dispiicet. Na n idem Hyg., lib. i Asiron. (unde hfec sampla videntnr) Quicirculus (inquil) Arcticus appellatur, quod intra eum Arcturi simulacra utinclusa perspiciuiitur qiue signa a nohis ursarum specie ficta, Si pteuiriones appellantur. Et Duo xunt Arcturi quorum majorem Arat. int' rp. Arcturus minor, etc. vocant Heliccn, et pauloposi Secundus circulus.'^' erha. Hygini, bb. i de Asiron.: iCT/.ijLcsivb; namque Latine dicitur dies cequinox. Quod
;
,

dum

igneus

sit

.prse

nimio motu conver-

consentiunt ?ar,fi.£pfav, id est, aequidiale dicentes. Sed nos cequinoctium dicimus, non cequidium. Grseci a
die, nos a nocte nomen focimus. Neiiue iHmcn dissimulabimus in omnibus libris legi Hemerinos enim Lalme dicitur dies, atque «o.rduobus exc^ptis Tarraconensibus. a quibus \oces aique nox absunt. Ch; con ita; r,u.£pa namque Latine dic tur d/f.satque nox;\oluisse namque Isidorumf,u-Epac appoilaiione liicm noc,

t'

mque

contineri,
lib.
i
:

quomodo eiiam

edidii

Vulcanius.

Hygini

D

Deinde ducitur circulus a^quinoctialis Grcecis isemerinos appellatus, idco quod sol cum ad eum orbem pervenit, cequinoctium conficit.Hoc circulo facto dimidia sphoerce pars constituta perspici-

tur.

:

^ Zodiacus. Ita omnes libri, quo Cap. XLV. aliler iib. xiii, cap. 6. sensu iion plane dixerim Sed illa quoque, ut aliena a Goihicis absunt. e Quam aliqui dicunt. Melrodorus, Cap. XLVI.
, ;

:

:

"=

ut rcferl Plutarc. f Qua circuit sol. Currit, R., ui lib. xiii, cap. 5. s Fortior est terra, id esl major, Cap. XLVII. ut c. seq. ei sup., cap. 6, fortiorem numerum non

sem^ldixit.

si

verbum ipsum
:

r('A\Aere'.\\\is,aiiuidialis poiius

nomi-

Cap. XLVIII.
lib. IV, c.


"'

naretur. Quo modo antiqiios loculos trailii Feslus his verbis JEquidiale apud antiquos dictum est, quod mtncdicimus cequinocliale, 17?«« «o.z' diei potius quam nocti adnumerari debet. Grxci quoque in hoc

structione diximus in cap.5.

Superiorsit a luna.Hc hac conLocus aulem ex Hygini

de Luna. Cap. XLIX. Sol

dum

igneus sit.Ex comment.

Arat. in

fin.

173
sionis
hu'<e

S.

ISIDORI HI5PALENSIS EPISGOPI
°

176
rursus

amplius

incalcscit.
et

"Cujus ignemdicunt •
contrario

per incoguilas sub terra vias vadit, et

ad

philosophi aqua

nulriri,

e

elemenlo

orientem recurrit.

virlutem luminis

el caloris accipere,

Uude videmus

CAPUT

LIIL

eum

Scepius

madidum, atque roraniem.

CAPUT
De cursu
1.

L.
solis.

verti dicunt.

dies

Solemb per seipsum moveri, non cum mundo 154 Nam sifixus coelo maneret, omnes sed quoniam alio et nocies eequales existerent
;

De lumine lunce. i. Lunam ^ quidam phiiosophi dicunt proprium lumen habere, globique ejus unam partem esse lucilluam, aliam vero obscuram, el paulatim se veriendo
diversas formas efficere.
s Alii

e contra aiunt

lunam

Joco cras occasurum, aliooccidisse hesierno videmus,

apparet

eum

per seipsum moveri, non

cum mundo
conficit

non suuni lumen habere, sed Unde et eclipsim patitur, si umbra lerrae se interponat.

solis radiis illuminari.

inter

ipsara et solem

verti. Spaliis

enim insequalibus orbes annuos

CAPUT
De formis
i.

LIV.
lunce.
^

propter teniporura mutationes.
2.

Nam vadens longius

ad meridiem, hiemem

facit,

Prima

figura lunse bicornis est,

secunda se-

ut hibernis humoribus, ac pruinis terra pinguescat

ciilis, tertia

dimidia, quarta plena, quinta iterumdimi-

Accedens propius ad Septenirionem, ^statem
ut fruges inaturitate durentur.et qute sunt in
dis incocla fervefacla mitescant.

reddit,

B

^'^ ^'^
2.

humiin

^^IOVQ, sexla iterum sectilis, septima bicornis Sepiima iterum semis et vicesima secunda semis
;

suo orbe mediai sunt

ca^terai proporiionales sunt.

CAPUT
\fie

156 CAPUT
De interlunio
1.

LV.
lunce.

LI.

effectu solis
facit,

Interlunium lunae est tempus illud inter defiet nascentem lunam. Est autem iricesima qua luna non lucet. Quse ideo tunc videri non

2. Sol

oriensdiem

occidens noctcm inducit;

cienlem
dies

nam dies est sol super terras, nox estsol sub terris. Ex ipso enim sunt horse; ex ipso dies, cum ascen•^

potest, quiasoli conjuncta obscuratur; sed

eodem mo-

derit

;

cx ipso etiam nox
el anni

cura
;

occiderit

;

ex ipso

mcnlo renascens paulatim ab eo recedendo videtur.

menses,
2.

numerantur

ex ipso vicissitudines

CAPUT
De cursu
1.

LYI.
lunce.

fiunt teraporum.

Quando antem per meridiem currit, vicinior est sublimis terrae; quando vero juxta Seplenlrionem, altollitur. Cui ideo Deus diversos cursus constiluit,
'^

Luna amisbi acreceptiliiminis vicibus menslrua spatia moderatur. Quse ideo obliquo et non recto
'

iocedil cursu ut sol, ne incidat io
.

centrum

lerrae, et

loca, et tempora, ne duni seraper eisdem moraretur
locis,

Irequenier paliatur eclipsim. Yicinus est enim circulus ejus
terrse.

quolidiano vapore ejus universa ccnsuraeren:

Crescens autem orientem cornibus
;

tur, sicut Cleinens ait

Cursus diversos accipit, gui-

spectat; decrescens occidentem

raerilo, quia occa-

bus aeris temperies pro ratione
tur,et ordo
tur. jSa?n

temporum

dispensa-

sura et amissura est lumen.

vicissitudinumpermutationumque servasuperiora conscenderit, ver temcoeli venerit,
1.

CAPUT
De
Luna
vicinitate

LVII.
terras.
sol.

dum ad
ubi

perat;

155

lunx ad

autem ad summiim

lerris vicinior est

quam

Inde

et

breiter

(Estivos acccndit calores ;

descendens rursus autumno

viori orbe celerius peragit

cursum suura.
menses

Nam
in

temperiem reddit. Ubivero adinferiorem reddit circulum, ex glaciali compage coeli rigorem nobis
hiberni frigoris dereliriquit.

quod
dies

sol in

diebus

CCCLXV
et

peragit, ista per triginta

percurrit.

Unde

aatiqui

luna,

annos autem
Lll.
solis.

in solis cursu posuerunt.

CAPUT
De itinere
1. Sol oriens per

CAPUT LYIU.
Dc
habel, qui
se
eclipsi solis.
est

meridiem
venerit, et

iter

poit'

1. Eclipsis

J

solis

quoties luna

tricesima

ad

quam ad occasum
*

Oceano

tinxerit,

eamdem

lineam

15?

qua

sol vehitur pervenit,

eique

Cujusignem dicunt philosophi.
iribuit Cicero,
ii

Cieanthi

eam
:

de Xat. Deor. Et iii Alii autem solem, lunam, rcliqua astra aquis, alia dulcibus, alia marinis; Camque causam eleanthes affert, cur se sol refcrat, nec lonyius progrediatur solstitiali orbe, itemquebrumali, nc longius discedut a cibo. Lucrelius quoque, de Sideribus lib. v Sive aliunde fluens alicunde exlrinsccus aer Versat agens ignes, sive ipsi serpere possunt, Quo cujusque cibusvocal, atque iavilateunles, Flammeaper ccelum pascenles corpora passim. Et solem ex ignibus abhumidis vaporibus collectis coagmentatum, nubemque quamdam ustulantem essa, Xenophanes aiebat. Yid. Plutarch., Piin. et Arat.
:

opinionem

Cap. LI. Ex ipso... temporum. VerbaClem. viii Recogn. ^ Sublimis attoUitur. Reliqua, quoe in excusis libris leguntur absunt a. Ms. et allaia huc sunt e cap. 17 libri de Natura rer. ad Sisebuth. " Per incognitas sub terra vias. CogniCap. LII. tas jam noslrorum hominum diligentia. Cap. LIII. ' Lunam quidam.'Ex Arat. comment. s Alii e contra. Sensum quidem ex iisdeni commentariis, sed verba ex HyeioainiO mutuatus est in
"^

Isaia; cap.

lxvi. ^ Secunda Cap. LIV.

sectilis...

sexta iterumsec-

tilis.

Al., utrobiq. sextilis.
'

Comment.
Cap.
l:b.
I.

b

Solem per

seips.

Pleraq. ex

Hvgin.

IV, cpp.

d» Sole.

Cap. LVI.— Qua; ideo... incid. E Servio, Mn. i, ad verb. Hic canit crrantem lunam. Cap. LVIII. Eclipsis. Ex inlerprete Arat. proj^e

J

fin.

177
se objiciens solem ob.scurat.
videtur,

ETYiMOLOGIARUM

LIR.

III.

178

Nam
LIX.

Jeficore nobis sol m
'

150 CAPUT
i.

LXVI.

dum

illi

orbis lunse opponitur.

CAPUT
De
^
1. Eclipsis lunae est

eclipsi luna'.

De numero circulari stellarum. Numerus circularis stellarum est, per quem cognosci dicitur in quanto tempore circulum suum
unaquaeque
stclla percurrat, sive

quoties in

umbram

torra^

luna

per longitudinem,

incurrit.

Non enim suum lumen
unde
et

habere, sed a sole
patitiir, si

sive per latitudinem.
2.

illuminari putatur,

defectum

inter

Nam

luna

octo

annis fertur explere circulum

ipsam

et

solem umbra

terrae interveniat.

2. Patitur

autem hoc decima quinta luna eousque

quandiu centrum atque
videatque soleni,

umbram

obstaniisterrae exeat,

suum, Mercurius annis viginti,Lucifer annis novera, sol annis decem et novem, bPyrois quindecim, Phaeton duodecim, Saturnus triginta. Quibus peractis ad
reversionem
vertuntur.
circuli sui iisdeni signis et partibus re-

vel a sole videatur.

CAPUT LX.
De differentia stellarum, sideriim
1.

et

astrorum.
se
differunt.
et

3.
fiunt,

Qufedam sidera
aut

raJiis solis praepedita
<=

anomala

Stellse et sidera, et

astra

inter

retrograda, aut stationaria,
:

juxta quod

Nam
2.

stella est quaelibet singularis.

Sidera vero sunt

poeta meminit dicens

stellis

plurimis facta,

ut Hyades, Pleiades.

p
Orion,

Astra autem sunt stelke grandes, ut

Sol tempora dividit ffivi Mutat nocte diein, raJiisque potentibus astra
;

Ire vetat,

cursusque vagos statione moratur.

Bootes. Sed haec nomina scriptores confundunt, et
astra pro stellis, et stellas pro sideribus ponunt.

CAPUT
De

LXVII.
dicuntur, id est,
vario

CAPUT
1. Slellse

stellis planetis.

LXI.
a sole

I.Qusedam
errantcs,(\\xidL

stellae

iJeo planelae

De himine stellarum.
non habere proprium lumen, sed
illuminari dicuntur, sicut et luna.

per totum

munJum

molu discur-

runt.
vel

Unde proeo quod
et

Qvva.i-iiretrogradie dicuntur,

158 CAPUT
1. Stellse

anomalm

efficiuntur, id est,

LXII.

addunt
ciunt

detrahunt. Caeterum

quando particulas quando tantum deautera fa-

De stellarum situ. immobilcs sunt, etcum coelo fixpeperpe-

trahunt, retrogradoi

dicuntur, stalionein

quando

slant.

tuo motu feruntur, neque cadunt per diem, sed solis

lOO
\.

CAPUT

LXVIII.

splendore obscurantur.

CAPUT
1. Sidera, aut

De prcecedentiaet antegradatione stellarum
LXIII.
Pra?cedentia vel antegradatio stellarum est,

De cursu stellarum.
feruntur, aut

dum
ali-

stella

motum suum consuetum

agere videtur, et

movenlur. Feriintur r

quid pra^ter consuetudinem pr«cedit.

quae coelo fixa sunt, et

cum

coelo volvuntur.

Moven-

CAPUT LXIX.
De remotione vel retrogradatione stellarum. 1. Remotio vel retrogradatio slellarum est, quando
stella,

tur vero quaedam, sicut planetfe, id

est, erratica-,

quae cursus suos vagos certa tamen defiuitione conficiunt.

CAPUT LXIV.
De vario cursu stellarum.
1. Stellff'

dum motum suum

agit, siraul et

retrorsum

moveri videtur.

CAPUT LXX.
orbes coe1.

pro eo quod

^

per diversos

De statu stellarum.
Status

leslium planetarum feruntur,qu?edam celerius exort?e
serius occidunt, quai-dam tardius exorla^ cilius ad oc-

stellarum

est,

quia

dum

stella

semper

movelur, tamen

in aliquibus locis stare vidotur.

casum perveniunt.
2. Aliae pariler

CAPUT LXXI.
oriuntur et non simul occidunt,

omnes autem suo tempore ad cursum proprium revertuniur.

De nominibus stellarum, quibus ex causis nomina accepcrunt.
1.

Sed appellatus, eo quod solus appareat, obscusuo cunctis sideribus.

CAPUT LXV.
De intervaUis stellarum.
1. Stella^

ratis fulgore

2.

^*

inter

se

diversis

intervallis

distanl a

laba,

Luna dicta quasi Lucina, ablata media syldequa Virg. Casta fave Luci^ia. Sumpsitau:

terra, proplereadispari claritale magis,
tris oculis

minusve nosiis

tem nomen per

*

dprivationera a solis luco.
accipiat,

lOl

eo

apparent;

nam

mulla? majores sunt

quas

quod ab eo luraen

videmusconspicuas.sedlongiusposileeparvaevidentur
anobis.

acceotumque redJat. 3. Stella^ dictae a xtando, quia s^mper fixie stant Nam qnod videmus de coelo in coelo, nec cadunt.
^

Cap. LXIV. Perdiversos orbes coilestium plaiietnrum. Rt^m. Cod., Ca?lestium polorum, v\ quo ptiralklorum faciebat Chacon. Porro,qutt' reslant ex Hy'^

gini sunt praefalione.

Cap. LXVI. Pyrois. Cum in omnibus librisessot Vesper, recte monuit Chacon perniutandas esse liiteras. Ila namque Martein vocari ab omnibus, ctiam ablsid., cap. 70. Undo etiam corrigendus lib. v, cap. 30. Vid. Cic,, 11 de Nat. Deor., cf Censor., cap. i:{, de die Naial.
*"

et poeta. Luc3n.,lib. x, apud quem s.edanni legimus. Cap. LXXI. Litnn dictaq. Lucina. Cic. Luna a lucendo nnminafa, cadcuiquc cst Lucina. Per derivationem a solis lucc. Cicer. in Somn. Kx quibus illa, quw ultima ca'lo, citima tcrris luce lucchat aliena. f Sam quod vidcnnis e cado.SeTW, Goorg. i.Qund autcmvidemus eciclostcllas quasi labi i-dooion suiit ignis (Hherei, quce fiunt, etc.

Juxta quod,
a'vi,

non
<•

:

'-

179
slellas quasi
labi,

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISGOPI
sed igniculi ab
alliora petens

180
succo, et

non sunt
fiunt

stellse,

12.

«

Hyades

dicta? i~\j -coo ueiv, id est, a

?elhere lapsi, qui

dum
irahit,
stellfe

ventus

pluviis.

Nam

pluvia GrK^ce ujto; dicitur. Ortu quippe
el

sethereum ignem secum
tur stellas cadentes.

qui trecu suo imita-

suo efficiunt pluvias, unde
peliaverunt, quia

eas Latini succulas ap-

Nam

cadere non possunt;

quando

nascuntiir, pluviarum signa

immobiles enim
fixse feruntur.

(ut pra?dictum esl) sunt, et

cum

coelo

monstrantur, de quibus Virgilius: Arcticrum pluvias-

que Hyadas. Sunt autem septem in fronte Tauri,
oriuntur tempore vernali,
13.
f

et

4

^

Sidera dicta, quod ea navigantes considemndo

dirigunt

adcursum

consilium, ne fallacibus undis aut

P\e\ndes a pluralitate dictas, quiapluralitatem

ventis alio deducantur.

Qua^dam

autenn stellfe idcirco

Gra}ci zXEt^TrjTa appellant. Sunt

autem

stella?

seplem
latet

signa dicuntur, quia eas nautae observant in guber-

ante genua Tauri, ex quibus sex videntur,

nam

nandis remigiis, contemplantes aciem, fulgoremque

una. Has Laiini Vergilias dicunt, a lemporis signifi-

catione, quod est ver, quando exoriuntur. Nam occoeli futurus ostenditur. casu suo 1G3 hiemem, ortu sestatem, prlmseque naomnes homines ea intendunt ad praevivigationis tempus ostenunt. deudas aeris qualitates per eestalem, et hiemem, 14. Canicula stella quse et Sirius dicitur, sestivis vernalemque temperiem. Ortu enim vel occasu suo cerlis stationibus lemporum qualitates significant. p mensibus in medio centro coeli est, el dum sol ad eam ascenderit,conjuncta cumsole, dupHcaiurcalor ipsius, 6. Signorum primus Arclos, qui in axe tixus sepet dissolvuntur corpora, et vaporantur. Unde ex ipsa tem stellis in se revokitis rotatur. Nomen esl Graestella dies caniculares dicuntur, quando et molestse cum. quod Latine Ursn dicitur quae quia in modum

earum, quibus rebus status
5.

Sed

et

;

plauslri vertitur, noslri
7. Trioncs

eam Septentiionem dixerunt.
aratorii, dicti

sunt purgaiiones,
13. Canis

enim proprie sunt boves

eo quod terram terant, quasi teriones. Septentriones

autem non occidere axis
8.

virinitas facit, quia in eo sunt.
id est,

morbo afficiat. quod ejusmodi
16.

autem vocatur propterea, quod corpora e Sirius propter tlammae candorem,
sit,

ui prse cseieris lucere videatur. Ita-

Arctophylax dicilur, quod Arcton,

He-

que quo magis eam cognoscerent, Sirion appellasse.

licem Ursam sequitur.
eo

Eumdem
:

et

Booten dixerunt,

Cometes

siella dicta est, eo

quod plaustro
9.

hseret

signum multis inspectaesl.

nis fundat ex
rit,

se.Quod genus

sideris

quod comas lumiquando apparue-

bile stellis, inter

quas

t,

Arcturus

aut pestilentiam, aut

Arcturus est sidus post caudam majoris Urste
et

17. ^ Cometce

famem, aut bella significat, autem Laline crinitcB appellantur,
Sioici

positum in signo Boolse. Unde
est,

Arclurus dictus
prsecordiis col-

quodinmodumcriniumfl;inimasspargunt,quas

quasi

dtpx-Tou

ojpi, quia

Bootae

dicunt esse ultra xxx, quarum nomina et effectus qui-

locata est. Oritur

autem auiumnali tempore.
fulget;

r dam

astrologi scripserunt,

1G9
et dictus

10.

Orion astrum ante Tauri vestigia
ab urina,
id est,

18. Lucifer dictus, eo

Orion

ab inundalione

lucem
juhar

ferat; est

aquarum, Tempore enim

hiemis obortus,

mare

et

dicitur,

quod inler omniasidera plus auiemunus ex planelis. Hic proprieet eo quod jubas lucis effundat, sed et
>

terras aquis et tempestatibus turbat.

splendor solis et lunse, ac stellarum, juhas vocatnr,
sit

H. '^HuncLatini Jugulam
^

vocant.quod

armatus,

quod
19.

in
^

modum

jubce radii ipsorum extendantur.

ut gladio, et stellarum luce terribilis, atque clarissi;

mus
si

inquo sieffulgent omnia, serenilas portendiiur;
,

obscuraiur hic acies

tempestas cernitur immi-

nere.
' Sidera q. e. n. considerando. At Varro Sidera quce insidunt, afque ita significant aliquidi?i terris. ^ Arcturus sidus, E. Serv., £n. i. " Hunc Latini jug. Ex comrn. Aral. ^ Vt gladio. Aiatus, ^t^so; T-^i -e-ciOJjc. Cic. Et
:

stella occidentalis, quam cognominatam perhibent ab Hespero Hispania^ rr-ge.Est autem, et ipsa ex quinque siellis planeiis, noctem ducens, et solem sequens. Fertur auieni qnod haec stella oriens

Hesperus

quod ortu suo
dant.
°

prima?

navigationis tempus

osten-

Siriuspropter flammfe candorem.Qmsive pro Si-

rius lioc loco legeruni (ut est in plerisque omnibus
offecii eorumluminibus in canicuiael candore vocis siniilitudo, neque advertcrunl azip^.oLv candere esse ei splendere, Isidorumque qui antea Caniculaqua^et Syrius dixisset, nunc utriusque nominis rationem reddore. Cum prse.sertim in Arat. comment.iriis, unde sunt ha-c ita scriplum bii Sirium

:

Manusc.)

casumluminisensem. Varro lamen non ad ensem referi jugahe ctymon. Sic namde.xtra retinensnon
scribit

n

que

Citius Orion patefit, hujus signi caput dicitur e stellis iribus,quas infra du(e clarce, quas
:

appellanthumeros, interqure quodvidetur jugulum,

:

unde et jugula dicfa. * Hyadas dict. Serv., ^En.
ui.iv.

i.

Hyades

dicta

aTib tcu

Laline succulce a succo, el Georg. i : Hyades i-h Tcu ucTou, e quo apparet esse qute hoc loco confusa leguntur, Arati quoque interpres Hyades (inquit) appellantihus Grcecis, quod nostri a similitudine cognominis vocahulum eis stellis propter suc:

autemstellam vocatam putanf propter flammce candorem. PosiremoCodicum varieias (nam inquibusdam sive, in aliis aut (in aliis vel) ipsos satis coarguil, esl
vero proprie Sirius (ut aitServ,, .En. x) stella in ore
canis.
^ Comefce autem Latine crinitce. Serv., .En. x : Cometir Latince crinifceappeIIanfur,etStoici dicunt lias stcllas esseultra ii.xxu,quarum nomina eteffectus Avienus, qui iamhicis scripsit Virgilii fabulas, memoraf. Sed Isid.forte ultraxxx scrip>it, negleclo

cosimpositum arbitrantur,imperiti appellavere sucii de Nat. Deor. Has Grmci Hyadas vocitare consueveruuta pluendo,u£tv namqueest plueve.nosfri imperite sucrulas, quasia suibus essenf,
ciiJas. Cic.
:

miiioii nunieri.
'

imhrih. nominafre. Pleiadas a pluralit. Ex Arat. comment. Nain Serv., Georg. i, ari tou j:Xe£iv, id est navigando.
ar>
^

non

Quod jubas
d. 1.

luc.

E

Serv., .En. iv. Ita i^orlis jui

bare ex
j

Hesperus Serv., .En,

et

iii.

181

ETYMOLOGIA.RUM
facit,

LIB.IH.
,

182

Luciferum, occidens vesperum
...et alterno

de qua Slatius

:

rial

deperditur unus in ortu.

enim hoc tempus canicularium dierum. 29. Libram autem vocaverunt ab sequalitate menest

I©4

20. P]anela3 sleWte sunt qua3
reliqitff', *

non sunt

fixa^

sis ipsius,

quia octavo Kal. Octobris sol

per illud
:

in coelo, ut

sed in aere feruntur. Diclse au-

tem planetce a-b t^; rJMr^;, id est, ab errore. '^Nam inlerdum in Austrum, inlerdum in Sepientrionem, plerumque contra mundum, nonnunquamcum mundo Qiiarum nomina Graeca sunl Phaeton, feruntur.
•=

signum currenscpquinoctiumfacit,Unde cl Lucanus Ad juxtce pondera Librre. 30. Scorpium quoque et Sagittarium propter fulgura mensis ipsius appellaverunt. Sagitlsrius
equinis cruribus deformatus,
cui sagiltam
ipsius
et

vir

arcum

Phffinon, Pyrois, Hesperus, Slilbon.

adjungunt, ut ex eo mensis
id

fulmina

demon-

21.

Hos Romani nominibus deorum suorum,
'^

strenlur.

Unde

et Sagiitarins est vocatus.

est, Jovis,

Saturni, Marlis, Veneris atque Mercurii,

31. Capricorni fignram ideo inter sidera finxerunt,

sacraverunl.
in

Decepii erjim, et decipere volentes,
sibi

propler capram Jovis

nutricem, cujus posteriorem
ideo formave-

eorum adulationem qui

aliquid

secundum

pariem corporis

in effigiem piscis s

araorem
coe.lo,

sfeculi prsestitissent, sidera

ostendebant in

runt, ut pluvias ejusdem temporis designarent, quas
solet idern mensis

dicentes quod Jovis esset iilud sidus, et illud

plerumque

in extremis

liabere.

Mercurii, et concejita est opinio vanitatis.

Hanc opi-

nionem
22.

errori» diabolus confirmavit, Christus evcrtit.
illa

Aquarium et Pisces, ab imbribus temporum vocaverunt. quod hieme, quando in his signis
32. Porro
solvertitur, majores pluvicie

Jam vero

quae ab ipsis geniilibus signa disiellis

profunduntur.

Et

mi-

cuntur, in quibus et animantium imago de

randa gentilium dementia, qui nonsolumpisces, sed
etiam arieles,
et hircos,

formatur, ut Arctos, Aries, Taurus, Libra, et hujus-

et tauros, ursas, et

canes,

modi

alia,

ii

qui sidera prfeviderunt in

numerum
vanilate

cancros, et scorpiones in
ei

ccelum transiulerunt; nam
Jovis

stellarum,

speciem corporis
finxerunt,

superstitiosa

aquilam

et

cygnum propter

fabulas inler

permoli,

ex
et

causis

quibusdam

deorum

coeliastra ejus memoria:' causa collocaverunt.

suoruni et imiigines
23.

nomina conformanles.
cui, ut Librse,

Nam

Arieiem primum signum,

mediam mundi lineam tradunt, propter Ammonem, Jovem ideo vocavorunl, in cujus capite qui simulacra faciunt Arietis cornua figunt. 24.

II»G 33. Perseum quoqne, et uxoremejus Andromedam, posteaquam sunt mortui incoelum recepios esse crediderunt, ita ut imagines eorum stellis desigmrent eorumque appellare nominibus nonerubescerent.

Quod signum
sclem
in

genliles ideo inter signa
in

constituerunt, quia
princii»ium,

34. ^ Aurigam, etiam Ericlhonium, inter cceli astra mense Martio, qui est anni collocaverunt, propler quod vidissent eum primum signo illo cursum agere dicunl, « quadrigas junxisse. Mirati sunt enim ingenium ejus

primum

sed et

Taurum

inter

sidera coUocant, et ipsum in
in

ad iiniiaiionera solis accessisse, et propter hoc
ejus post
3-3,

nomen
a

honorem Jovis, eo quod versus, quando Europam

bovem

sit

fabulose con-

mortem

iuler sidera

posuerunl.
filia,

transvexit.
et

Sic Calisto,

Lycaonis regis

dum

Jove

fl6d
mortem

25.

^

Caslorem quoque

Pollucem post

compressa, et fabulose a Junone in ursse fuisset spe-

inier notissima sidera constituerunt, quod signum Gemini dicunt. 26. Cancrum quoque inde dixerunl, eo quod ad id signum mense Junio sol dum venerii retrogradi-

cicm versa, qufe Grsece
terfectionem ipsius
stellis

dtpxrc?

appellator,
'

post infilio

nomen

ejus Jovis

cum

in

septentrionalibus

translulit,

eamque Arcton,

filium

autem ejus Arctophylaca

appellavit.

tur iu

modum

cancri, brevioresque facit dies

;

hoc

36. Sic lyra pro Mcrcurio in

ccelum locata. Sic
iEscula-

enim animal incerlam habet primam partem, denique ad utramque partem gressum dirigil, ila ut prior
pars
sit

Centaurus Chiron, propter quod nutrierit

pium

et Acl)iilem,inter aslra

dinumeralus

est.

posterior, el poslerior prior.

37. Sed quolibel

modo

superslilionis

hsec ab

hodi-

27.
et

Leonem

ingenteni Hercules in Gra^cia occidit,
sii-j

minibus nuncupenlur, sunt tamen
in

si^lera,

qua? Deus

propter virlutem suam hunc inter duodecim
conslituil.

mundi
38.

principio

co;ididit,

ac ccrto

molu

Hoc signum sol cum attigerit, nimiuni calorem niundo reddii, et annuos flalus Etesias facit. 28. Virginis etiam signum idcirco intra astra collocaverunl, propler quod eisdem dicbus in quibus sol
gna
per illud decurrit, terra exusta solis ardore nihil pa^

stinguere tempora ordinavit

Horum

igitur

signorum observatiooes,
qiia^

vel

geneses, vel caelera superslitiosa,

se ad cogni-

tionem siderum conjungunt, id

est,

ad nolitiam Uio-

rum,
'^

el fidei nostrte sioe

dubitatione contraria sunt

Sed in aere

fer.

Ut muliis esl visum. Vid.

Plin.,

Deccpti. e et dcciperevol.

Ex Aug.,

in ps, :sciii.

hb. n.
b

^
'

Scdct Taiirum. Ex Arat. Comm.
Castorem. Ex Hygini Astr. lib. ii. Ideo formavcr.^A^., finxcrunt. Aurigam eliam Erichfhon. Hygini

ad versum
"

JSam interdum ad Aust. Verba Scrv., Georg. i, Quos iguis cadi Cyllen. Quorum nomina 6'/'ff^c. Sive ha^c ex Hygiuo, sive
:

'

^
'

lib, ii.

e Cic-rone sunipta sini, iihul ceriuui esl, Phactonta Isidoro non esse Saturnum, ul sibi con>let. IVam cap. 63, Phaetonta xii annis cursum explere dixil,

Jovis cum ftlio. Jovis in recto cmsu ptiam ususesl Arati intcrpres, el Petronius; nolus etiam de diis

Eniiianus versus

:

Salurnum vero xxx. Itaque

frustra in
ii

mus vir laboravii. Vido Pluiaich., Capell. viii de Planet. Orb.

hoc lUctissidc Plac, et

Juno, Vesla, Minerva,Ceres, Diana, Venus, Mar'' Mercurius, Jovis, Neplunus Vuicanus, Apollo*
,

183
sic ignorarl

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
si (ut

184

debenta Christianis

ut

nec scripta esse
cla-

videaniur.
39.

40. Nam actus nascendi necessitate premitur, cur, aut laudem
dicuni) genus

humanum ad

varios

Sed nonnulli, siderum pulchritudine
in lapsus stellarum caecatis

et

mereantur boni, aut mali legum percipiant ultionem?
El quamvis ipsi non fuerint coelesti sapieniiBe dediti, veritaiis lamen tesiimonio, errores eorum merito
perlulerunt. 41

rilate pellecti,

mentibus

corruerunl.ita ut per suppulationes noxias,

tG7 quse

mathesis

dicitur,

evenlus rernm pra^scire posse co-

nentur; quos non solum Ghrislianffi religionis doctores, sed etiam gentilium, Plato, Arisioteles, atque

Ordo autem
animos

iste

septem ssecularium disciplina-

rum

ideo e philosophis usque ad astra perductus est,
sa^culari sapientia implicatos a ter-

rerum veritate commoli, conoordi senlentia alii danmaverunt, dicenles confusionem rerum potius de
,

scilicet, ut

renis rebus abduceret, el in
collocaret.

superna contemplatione

lali

persuasione generari.

LIBER QUARTUS
DE MEDICINA.

CAPUT PRIMUM.
De medicina.
1.

Prima, Methodica, inventa est ab Apolline, quse remedia seclatur et carmina. Secunda, ^ Empirica, id est,

Medicina

* est

qu?e corporis vel tuetur vel re-

experientissima, invenla est ab iEscuIapio, quse

non

staurat salutem, cujus materia versatur iu morbis et

indiciorum signis, sed solis constat experimentis. Terlia,

vulneribas.

Logica, id est rationalis, inventa ab Hippocraie.
Isle

non ea tantum quse exhibel qui proprie medici nominantur, ars eorum '^sed ctiam cibus, etpotus,et tegumen; 108 defensio denique omnis, atque munitio, qua corpus nostrum
2.

Ad hanc

itaque pertinent,

2.

enim,

discussis

setatum,

regionum

vel

segriludinum qualitatibus, arlis curam ralionabiliter
perscrutaius est. Empirici enim experienliam solam

sectantur;
methodici,

logici

experieniiae

rationem adjungunt
rationem
observant'

adversus externos ictus casusque servatur.

nec elementorum
nec
?etates,

CAPUT
Be nomine
1.

II.

nec tempora,

nec causas, sed solas
V.
corporis.

ejus.

morborum

subslantias.

aulem medicinae a modo, id est, temperamento imposilum aestimatur, ut non satis, sed paulatim adhibeatur. Nam in multo contristatur na-

Nomen

"

lyo CAPUT
De quatuor humorihus
1.

Sanitas esL integrilas corporis, ei temperantia

lura,

mediocri autem gaudet

;

unde

et qui

pigmenta

el

naturse ex calido et humido,
it sanitas dicta est,

quod

est sanguis

;

unde

aniidota satis vel assidue biberint, vexanlur.
ratio

Immodeaffert.

quasi sanguinis status.

enim omnis, nonsilutem, sedpericulum

2.

Morbi generali vocabulo omnes passiones cor-

CAPUT

III.

poris continenlur,

quod inde veleres morbum nomisanitaiem

De imentorihus medicince. 1. Medicinse ^ aulem arlis auclor ac rcpertor apud Grsecos perhibetur Apollo. Hanc tiUus ejus iEsculapiuslaude vel opere ampliavit.

naverunt, ut ipsa appellationc mortis vim quae ex eo
nasciiur demonstrarent. Inler

autem

et

morbum media

est curatio, quae nisi

morbo congruat,

Sed postquam fulminis ictu Jisculapius interiit, interdicta fertur tOt> medendi cura, ctars simul cum
2.

non perducii ad sanitatem. 3. Morbi autem omnes ex quatuor nascuntur humoribus,
el id
est,

ex

sanguine,

et

fulle,

melancholia,
sic

auctoredefecil, latuitque per annos pene quingentos,

phlegmate. Sicul aulem qualuor elementa,
et
:

ct

usque ad tempus Artaxerxis regis Persarum. Tunc eam revocavit in lucem Ilippocrates, ^ Asclepio
<*

qualuor humores,

mcntum
humores,
4.

imitatur

unusquisque humor suum elesanguis aerem, cholera ignem,

patre genilus in insula Goo.

nielancholia terram,

phlegma aquam, Et suntquatuor

GAPUT
1
.

IV.

sicut

quatuor elementa, qute constrvanl

De irihus hceresihus medicorum.
Hiitaijue
°

corpora nosira.
'

tres veri

lolidemhasreses invenerunt.

Sanguis ex Gra^ca etymologia vocabulum
:

^ Medicina. Coelium Aurolianum ferc Cap. I. secutus est in hoc libro. ^ Cihus, etpotus,et tegumen. Al., cihi, et potus

« Rcvocavit in lucem. Plin., lib. ix, cap. 1 Tum vero eam revocavit in luccm Hippocrates genitus in insula Coo imprimis clara, et valida, et /Esculapio

tegmen, et tegumen. Al., regimen, et tegmen, nos regimen ex variclate scriplurte tegmen eitegumoi
irrpp^is^^e

dicata.
' Asclepio pafrc. Qiii liiit sangninis forlasse auctor ultimus. Nam ab iEscuiapio nonus, decimnsvc fuisse diciturHippocrates, tiliusvero HeraclidyeetPhenerelae. Gap. IV.— s Itaque tres viri. Vid. Ceisi prsefatio-

initamns.
.

" Nomen autem mcdicincp. n modo. Non II veriloquio iaborasse quam occasioncm invoce qutesisse videlur, ul reliqua iaforrel. Id enini cptXoCTO(poT£pov, quod t Plniu ct Varro persippe faciunl. Gap. Ili. ^tcdicina' autcm artis. Soranus, in

Cap.

tam

ile

neni ad
*>

(

"^

prfvfnt.lsagofTes

:

Medicinam qaidem invenit Apollo,
,

lib. de Re medic, Empirica, id cst, experientissima. Potuit eum Pliiiio c.vperimentosam dicerc, Cap, V. Sanguis ex Grcec. etymolog. 'Ajtb xou

'

amplificavit /Esculapius

perfecit Hippocrates.

^av, sive

C^jv,

quod

est vivcre.

18o
sumpsit. quod

ETYMOLOGIARU.M
Grseci vocaverunt,

LIB. IV.

186

vegetet, et sustenlet, et vivat. Chole-ii sio cerebii.

cum

obiivione

,

et

somno

jugi,

veluti

ram
^

quod unius
Graeci

diei

Sj-jalio

termi-

stertenlis.
6.
'

netur,

unde

et

cholera, id est, fellicula nominata est,
;

hoc

est, fellis effusio

enim

fel -/0X7;'; diciint.

lione dicta. Grteci

Syoanche a contineniia spiritus et pra^focaenim ffuvx-f/siv ronttuere dicunt
,

;

quod ex nigri sanguinis fece admista sit abundautia fellis. Gneci enira ;j.£Aav nigrum vocant, fcl autem /okt^-i appellant. Sanguis Latine vocatus, quod sit suavis; uude 6.
o. Melancliolia

dicla co

qui enim hoc vitio laborant
cautur,
7.

dolore faucium pra^fo-

Phlegmone

est fervor

stomachi
fieri,

cum

extensione

'^

et dolore.

Nam cum

coeperit

inquietudo et fea-b xou

et
et

hominis

17I

quibus dominatur sanguis, dulces

bris consequitur.
^Aiys-.v,

Unde

et dicta est <pX£Y_a.cv7j
;

blandi sunt.
7.
'^

id est,

inflammare

sic

enim

senlitur.el inde

Phlegma autem dixerunt, quod
enim rigorem
s).=Y;jLc;va

sit

frigiJum.
his qiia-

nomen

accepit.

Grfeci

appellant.

Ex

8. Pleurisis est

dolor lateris

aculus

,

cum

febre et

humoribus reguntur sani, ex his laeduntur infirmi. Dum enim amplius extra cursum natura^
tuor
creverint, segritudines faciunt.
8.

spulo sanguinolento. Latus enim Graece rAsupcv dicitur,
9.

undeet pleuritica passio nomen accepit. Peripneumoniaestpulmonis vilium. cum dolore
et suspirio;

Ex sanguine aulem

et

felle

acutae

passiones

d vehementi
;j.ova

Grsci enim

/;2</»!0«e»^ "VcO

nascuntur, quas Gra?ci

i;ia vocant.

Ex phelgmate

vocant,
j

unde

et a?gritudo dicla est. est subila

vero et melancholia veleres causa?
Gra?ci
x?<^'''.a

procedunt, quas

10.

Apoplexia

effusio

sanguinis

,

qua

dicunt.

suffocati intereunt.

Dicla autem apoplexia, quod ex
tiit.

C.4PUT
1.

VI.

lethali

percussu repentinus casus
an6-),r.v.v

Gra-ci

enim

De acutis morhis. Oxea
est

percussioiiem
11.

vocant.

aculus raorbus, qui aut cito transit,
^

Spasmus Latiue

contraciio subila partium aut

aut celerius interticit, ut

pleurisis, phrenesis;

o;'j

nervorum, cum dolore

IfS

vehomcnii.

^ Quf;ra pas"

enim acutum apud

Grai^cos, et

velocem

signiticat.

siouem a corde norainatam uixerunt, quod
aul ex repletione, aut ex inanitione.
12. Tetanus
'

in nobis

Xp6via est prolixus corporis morbus, qui multis tem-

principatum vigoris habet. Fit autem duobus modis,

poribus remoratur, utpodagra, phlhisis; /pvo; enira

apud Grcecos tempus
2.

dicitur.

Qu»dam autem

passio-

majorum
lateris
,

est conlractio

neivorum
est

a

nes ex propriis causis iiomina acceperunt.

cervice ad dorsum.
13.

«Febrisa

/6'/-t'07v

dicta est, est

enim abundantia

™ Telum,

dolor

est,

dictum

au-

caloris.

tem

iia a

medicis

quod dolore

corpus transver-

3. Phrenesis appellata, sive ab
lis,

impedimento men- p beret, quasi gladius.
14. lleos, dolor intestinorum,

quia Graeci

tibus
^

Est

mentem <p?Evai vocant, seu quod deninfrendant. nam frendere est dentes concutere. autera perturbatio cum exagitatione et demenvi effecta.

uude

et

ilia
:

dicla
so

sunt

;

Graece enim v.Urj

obvolvere dicitur

quod

iutislina prie dolore involvant. Hi et

torminosi di-

tia

ex cholerica
4. s

cuntur ab inlestinorum tormento.

Cardiace vocabulum a corde sumpsit,

dum

ex

aliquo timore, Grseci xap5(av

17^

aut dolore afticitur.

Cor enim

vocant. Est cnim cordis passio

cum

formidabili metu.
5. ^
"

Leihargia a somno vocata. Est enim oppresest
:

aqua' metus ; Gra'ci 13. ° Hydrophobia, id est oo&cv fimorem dicunt enim C^^up aquam vocant unJe et Laiini hunc morbum ob aqua? metum lymphaticum vocanl. Fit autem vel ex canis rabidi mursu, ° aut ex ejus spuma in terram projocta,
,

,

;

,

Hoc

effusio

fellis. Ccelius, lib.

iii

Acutar.,

cap. 19

Choleram passionem aiunt quidam nomi,

velut fcllifluam passionem, fluore fellis nam cholera fel appellant, rheam tlnorcm. Sa,nguis Latine.\{ivcQn)ne?>\\\m fiabent.sed verisimile est tenlasse quoque Laiinam elymologiam reddere, quam etinm repeiit lib. xi, cap. 1. Phlegma autem, quoi sit frigid. IvaV avTi3ca7'.v. Recto namque Goehus, lib. iii Trad. cap. 1 Multa (inquit) medici contrarire interpretationis vocabula sumpserunt, ut fella, qua'. Grceci glyce vocant, vclat dulcia, cum si)it amarissima. Alioquin oH-^^oi. ab Homoro •xau;j.a appollari, ail Pollux.; ct cap. seq.Isidoro ipsi phlegmon infi.amm.\ns e>t. Cap. VI. Pleurisis,phrenesis. Pleurifis,phrenitis, perjjetuo apud Coelium. ' Fehris a feuvork. Ita Vnrrn apud Non.
*>
"^ :

natam a

sed a librariis omissa crodebat Chacon. Synanche. E.x eod. lii). iii, cap. 1, Apoplexia. Excap. o. ^ QHa)n passioieni a co)'de no)ninata)n,\\ est, ortam ; oriuntur enim nervi a corde secundum Aris'

j

tolelem.
1
1

Majorum contractio nervoru)n.
6
:

caii.

yervoru)n )najoru)n, quos

Ccel., lib. iii. -bic-nx^ vocant,

levis tensio. In nostris t:imen libris,

myor

contracfio,

'^

Est et vis )no)'bi quod telum co)n)nemo)'afur, cum subito furor insanus fucrtt mcitus icfu. " Hydropliobia. Ccel., lib. iii, cap. 9. ° Auf ev ejus spumi. Cam acris sputna legeretur
:

mendoso. "' Tehan. Seronus

^ Estautcm perturhatio cum c.vag. Rom. Cod., Perturbatio mentiscum agitatinne. g Cardiaca. Co.'!., lib 11 Acut., cap. 34. Grieci\(iLethargia.iAcm. lib. 11 Acut., cap. 1 then oblivionom vocant nrgian vacationeni, </««?« corpori atque aninue ingerif vis supradicta- passionis. Qua? verba non ab Isidoro, qui natiines captaret.
*" :
^

Rodericus Foiitejus, medicus lib. ix de Ilist. Anim., ejus .t/if/^irt logondum admouuit, cujus conjocturam coniprohariint Mojoraden. lib':'^, ot Conchensis Hispano sernKtuecouscriptus, in quo ; 6 de la esputna de el caida en tierra. Srd cuin in reliquis omiibus libns cx aeris spunia legatur, Cueliisque quem Isidurus cx ex solius aspirationis odore j)lane sequitur rabido cane adducto quosdam in hanc passionem
in

onmibus

leie

lib:i.-<,

doctissimus, ex .Eliam.,

,

,

,

187

S.
si

TSIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
aut

i88

^uam

homo

,

vel bestia tetigerit

,

dementia
rubens

sitatem ex resoluta humectatione gignunt, et in oculis

repletur, aut in rabiem verlitur.

gyrum
o.

f^ciunt,

16. Carbunculus dictus,
sit,

quod

in ortu suo

Epilepsia vocabulum

unde elvertigo nuncupata est. sumpsit, quod mentem
corpus possideat
;

ut ignis, postea niger, ut carbo exstinctus,
Pestiientia est contagium,

apprehendens

pariter, etiam

Graeci

M.

prehenderit, celeriler

quod dum uoum apad plures transit. Gigniturau-

enim apprehensionem InOaMa^ appeliant. Fit autem ex melancliolico humore, quoties exuberavit et ad

nititur.

tem ex corrupto aere, et in visceribus penetrandoinHfcc et-i plerumque per aereaspotestatesfiat,

cerebrum conversus fuerit. Haec passio et caduca vocatur, eo qaod cadens aeger spasmos patiatur.
6.

tamen sinearbilrio Omnipoientis Dei omninonon fit. lyj 18. Dicta autem pestilentia, quasi pastidentia,

Hos etiam vulgus lunaticos
comiletur

vocat,

quod pro

^

lunfc cursu

175

eos insania; eadem et

quod

veluti

incendium depa=cat,
et

'^

Et toto Jes~

larvatio. Ipse ^ est et
jor, ^ et divinus,

mothus comitialis idem ma-

cendat corpore pestis. Idem
gendo, quia quemque
19. b Ipsa
et

coniagium a continpoHuit.

quo caduci tenentur. Cujus lanta

tetigeril,

vis est, ut

homo

valens concidat spnmetque.

inguinaria ab inguinum
,

percus«

sione.

Eadem

et lues a labe

et luctu vocata,

qu?e

lanto acuta est, ut

non habeat spaiium
venit.

teraporis,

autem dictus, quod apud gentiies, cum con)iiiorum die cuiquam accidissel, comitia dimiltebantur. Eral a'item apud Romanos comitiorum
7. Comitialis
'

quo aut

Y.ta speretur, aut

mors, sed repentinus !anYII.

B

dies solemnis ni Kai.
8.

Janiiar,
j

guor simul cum morie

CAPUT

Mania ab insania vel furore vocata. Nam Graecorum vetustas 17© furorem aavTi-/.f,v appellabal,
^

De chronicismorbis.
l.Chronia est prclixus morbus, qui muUis temut podagra, phlhisis , yp6vo$ poribus remoratur
,

sive ab inanitate,

quam

Grseci [Aavdtv vocaverunt,
[i.av£tv

sive a divinatione,qai^ divinare Grsece
9.

dicitur.

Melancholia dicta est a nigro
[j.^Xav

felle;

G

aeci

enim

enim, apud Gra?cos tcmpus dicitur. 2. ^ Cephaiea ex causa vocabulum habet, capitis

nigrum
lepsia

vocant, fel autem
fit,

x.oX7)v

appeliant. Epi-

enim passio esf, Gra^ci enim caput y.EtpaV.rjv vocant. 3. ^ Scotoma ab accidenti nomen sumpsit, quod
repentinas tenebras ingerat oculis
capiiis.
,

mania
10.

aut^m in phantasia in memoria,
^

raelancholia in ralione,

cum

vertigine

Typi sunt frigidse febres, quia tjtjo; Latine forma, atque status dicilur; est enim accessionum
vel recessionum revolutio per statuta
tervalla.

Yertigo antem est

,

quotiescunque ventus

temporum

ia-

consurgit, et terram in circuitum mittit.
4. Sic et in vertice

hominis

arterise et

ven« vento-

11.

Rheuma

Graece, Latine eruptio, sive fluor ap-

dical devonisse , cum vnicnosus aer adducitur, el vitalibus inseriiur parlibus, aeris quoque menlionem ab Isidoro iactam verisimile nobis fit. A. Augusii-

Q

conventus jam inle a

demque modo

dixisse Plutaichum,

Numa usque ...-.._. Ciceroncm

celeberrlmus, eoteriio

nus, vel nris,
a

vi'l

ejus probabat,

c. p. Ex v, JEa. Ipsa et inguinaria. Vid. Paul Diacon., de Inguinaria nova Ilaiiie peste ante Justinianum. Quce tanto acidaest. Gothicismus frequens, nec Isidori fortasse, sed librariorum. Cephalea. Coel., hb. i TarJ., rap, 1 : Cap Vll. Cephalea a parte corporis qua; patitur passionem

Et toto descend.

^

die Kalendarum natum, quem Ciccro ipse iii Non. appellet, Is dies et nuncupatio votorum, el solemnia imperatorum, el prsecise vota et solemnia dicebatur. Sueton. iii Aug., Capiiolin. in Pertinac, Tacit., iv et XV Ann., Tertull., in lib. de Coron.Comitiaauiem

<^

non oa solum
rent, scd pro

dici quae ad legendos magistratus fieconventu populi accipi solerc, mani-

-i

feslum
i

est,

nomen
^
'

accepii.

Scotoma. Ex eod., cap, 2. Prolunce cursucomitetur eos insania. Al. per lunce cursum comitentur eos insidice dcemonum. Utraque scriptura retineri possit, ut prior lunationis
:

Grcecor .vetustas.Ey. eod, Coel. lib., capo, sed haec confusa et perturbata sunt. ^' Sive ab inaniiaie, cjuam Grceci [j.av{av. Ila interpretatur [xavov el [ixviav Eustach. iX. ^, exphcans vocem zaprjcfoc. Ergo etiam apud Aureiian. inanitate, pro iniquitate reponendum videri possit, subjicit

Nam

(ut ita dixerim), posierior larvationis notaiio sil.

Ipse est morbus comitialis idem major. Fest., in Prohibere comitia, etCeis., lib. iii, ^ Etdivinus. Sacer potius; cujus appellationis multas reddit causas Coelius Aurel., i Trad., cap. 4. Pejus tamen in plcrisque libris \iVO divinus, diutinus legitur. Nisi utrumque lioc subspquenli passioni, id
g

enim Quam appellant maniam, vel quodanimum, mentem,ultra modum laxet^m^uon enjwdimissum, sive moliem rtppf//a?if. Hispana quoque iransla:

sive

D

tio : es dicha ab inaniiate; esto es, de vaciamiento, 6 de cosa vacia, que los Griegos Ilaman manie. Adde quod Isid., lib. v, cap. 28 Alii (\u(\mi) putant mane
:

est,

manice aptemus. Ea enim

et

divinus

niorbus
ait,

diciiur, et diutinus.

Nam

tardissima, ul Coelius

passio est.
^

Eratautem apudRom. comitiorum
Januar. — In

dies solemnis

Kal. ./««JiaromnesCod.Itaque Kal. expungebat hac, ut aliena, absurdaque Chacon. Non enim Kal. Januar. comiiia haberi, cum is die* non comitialis, S( d fastus e^set. A. Augustinus in Kal. Januar. anie eas Kalend. quibiis initium mngistralus er.^t i: tf rpretabatur. Anton. Covairuvias voccm in ex noia iii taciam adverlit. Idemque esse iii Kal. Januar, quod tertio Jcmuarii die, quo die (ut ail Caius
III

vocari ab aere, cjuia manus, id e.sf rarus est, atque perspicuus. In co vero quod superius Graece [lavstv divinare esse dixit, Golhicos libios sumus secuti. Typi sunt frigidce febres. Ejecimus hinc illa [qua; abusive appella^itur ab herba quce in aqua nascitur), quamvis erant in omnibus iibris, neque enim dubium quin huc nullo adducta sint consiUo e lihro XVII. Quod veio forma aique status e libris scripsimus, statutum mallebat Chacon; vocari enini legem, sive pragmaticam apud Jusiinianum tj-cv, Novell. Graec. 165, 166, edictumque vii t-j;:ov -paYaxTtxbv
, '

inscribi;
I.

easlem qaoque leges formas Latme dici ia Dccernimus,c. de Sacros. Lccles. A stalulisergo

in 1. Si caluitur, D. de verb. sigiiif.)pro salute principis voia suscipiebanlur, eralque totius pop. Rom.

tcmporibus,

ei ea lego vant, vjT.w:; appellatas.

quam

periodicae febres ser-

189

EmiOLOGIARUM
^

LIB. IV.

190
in

pellalur.Caiarrhus est tluorrheumae jugis ex naribus qu£e dum ad fauces venerit "^oiy-iy^ vocatur, dum ad

facla ex

mulla iafrigidatione, aut
Cachexia

tolo corpore

aut in parte.
26. ^

thoracem, vel pulmonem
venerit narium,
et<=

:rcjai;, diciiur.

nomen sumpsit

a

corporis malo

12. 2 Coryza est quoties influxio

capitis ^ in ocsa
fecerit,

habitu; xr/^s:tav enim Grseci

malam vexationem

vo-

provocationem
coryza

cumsterfrigi-

caverunt. Fit autem hsec passio ex
aegrotaniis, vel curatione

intemperaniia

nutatione

;

unde,

et

nomen

accepit.

mala medicantis, aul post
accepil a diminutione coratpooiiav
latenii-

177

13.

Branehos

est prffi'"ocatio

faucium a

aegritudinem tarda resumptione.
27.
'

do humore. Grseci enim guttur fpxY-/,6; dicunt, circa quod fauces sunt, quas nos corrupte branchias dicimus.
14.

.\trophia

nomen

poris;nam
dicunl. Est

Grfeci nutrimenli cessalionem

enim tenuitas corporis ex causis

Raucedo,

amputatio vocis.

Haec
ei

et

arteriasis

bus, et paulatim convalescentibus.
28.

vocatur, eo qu d

vocem raucam
est,

clausam reddat
Grfeci
^ja-

*

Sarcia est superfluum carnis increraentum,

ab arteriarum

injuria.

Suspirium nomen sumpsit,

qiio ultra

modum

corpora saginantur; Graeci enim

quia inspiratioiiis difticullas
^

quam

carnem aao/avocant.
29. ° Ischias, vocala a parte corporis

rvoiav dicunt, iJ est, prcefocationem.

quam

vexal.

15.
pil.

Peripneumonia

a

pulmonibus nomen

accesan-

g Nam
initio

Est enim pulmonis tumor,

cum spumarum
os,

vertebrorum ossa, quorum summitas iliorum terminatur, Grseci tay.fa vocant. Fit autem de
in recta ossa, et eftici-

guinearum eflusione.
16. Ha?moptois,
et

phlegmate quoties descenderit
sanguinis per

emissio
aTij.a

unde

lur ibi glutinalio.
30.
°

enim sanguis dicitur. 17. Phlhisis est ulceralio, et lumorin pulmonibus, oOtai; autem qui jiivenibus facilius evenire solel apud Grsecos dicta, quod sit toliuscorporis consum-

nomen sumpsit,

Podagram

Grfeci a reteniione

pedum

dicunl

nominatam,
immite

vel a ferali dolore,

siquidem omne quod

fuerit abusive agresie

vocamus.

;

31. Arthriiicus

morbus ab articulorum passione
qufe in vesica
fit,

ptio.

vocabulum sumpsii.
e

18.

Tussis Grseceab altitudine vocatur,
est

quod a
supe-

32. Calculus petra est

unde

et

profundo pectoris veniat, cujus contraria
rior in faucibus ubi

nomen
matica.

accepit.

Gigniiur autem ex maleria phleg-

uva

distillat.

19.

'

Apostema a colleciione nomen accepit; uam

33. Slranguria dicta

est,

eo quod stringat urina-

coUectiones Graeci aposiemata vocant.
20.

rum

difficultate.

Empye

dicta est

apostemi intrinsecus

179
,

34. Salyria^is, juge desiderium veneris

cum

vel
jl

in latere, vel in et tussi, el

stomacho, cum dolore,

extensionenaturaliumlocorum, dicia passio a Satyris.
35. P Diirrhoea, jugis ventris

et febribus,

fluxus sine vomitu.

abundaniibus sputis,

el purulentiis.

36. Dysenteria est divisio coniinuationis, id est,
21. Hepaticus
accepit, Graeci

morbus

a jecoris

passione

nomen

ulceratio
testina. i

intestini,

Au?

enim

divisio est, evTspa
fluore,

in-

enim jecur ^nap vocant.

Fitautem antecedente

quam

Grseci

22. Lienosis a splene
a-Xi-i lien

vocabulum sumpsit. Graeci

Atappotav vocant.

vocant.

37.

r

Lienteria dicta,

quod cibum tanquam per
intesiino

23. ^
culis,

Hydrops nomen sumpsit ab aquoso humore nam Graeci S^wp aquam vocaverunt, est enim
inflaiione lurgente, et an-

ktvia intestina nuliis ob>tantibus faciat prolabi.
38.

Colica

passio

nomen sumpsit ab

humor subcutaneus, cum
helitu feiido.

quod
39.

Grseci xwXov appellanl.

Ragades

[Al.

Ragadi*] dicunlur, eo qnod

fis-

24.

'

Nephritis a

renum languore nomen
vsopc-j;

accepit,

surae sint rugis collecta* circa orificiura. Hae et hae-

Benes enim Graeci

dicunl.

morroides a sanguinis fluore

diclct'.

Gr^ci enim

ITS
^ ^
•^

25.

j

Paralysisdicta a corporis impensalione.

sanguinem
ndee^tqui

atiia dicunt.

Corym.. quotiesinfluxio.
.

In ossaven.

In

EC(Js\.,\lh. ii,cap. 7. os vcn n. R. Cod.
alii

Et provocationem. Ita Goth. omnes cationem. Facilis lapsiis ex digam^iio.
''

prcefo-

Perineupmonia. Hanc snperiori
posuii,
a!ios

acut'S

imitatiir, qui

eam

fortasse seculus in lardis numoal.
,3r,:,

;

capitc inter hic Ccelium
sivft

tuealur hanc leclionem, csse enim pensare ponderare. Laborare igitursuo pondere paralyticos, qiii iegve suos artns (^l ait Seneca) moliantur. Nobis il ud buspicari venit in me;item, ex librarior. compeiidiis natum csse vit ura. Fuisse enim poiuit est, di->sodissolutio corporis impensafioncm, i lutio c 'rpori- imp 'diens acliouem.
:
1

Tussis Grirc.
jjjOgc.

Nempe

quasi ^u?,

eiaac;,

aut
'

Apostema

a collcctione.

— Colleciioncm vocanl
:

recenliores

quem C<I>us abccssum nominat.

g Empye.Ca^\. lib. n Tard., cap. 14 Item empyici passio quod ex vomica coUectionis intcrioris purulenta per tussiculam excludantur sputa.
^

Hydrops.
iSepliritis.

Coel.,

Iih.

iii.

cm). 8.
libri
;

j

Quae ciiun <Jta6rjtr.c. Paralysis dictaa corp. imp. Ila omnes

neque

cap. 6. cap. i4,ellib. ui. cap. 7. "' Sarcla. lia lib. ounies. Cuel., polysarciu. " Ischias. MiMU, lib. v, cap. 1. " Podagra. Ibid., cap. 2. Diarrha'a. Diarrhuca el satyriasis in acuiis nunieraiitur a Cuelio. q Fit auteni anieced. /'., clc. Verba s.unl Ccelii, lib. IV, cap. 6. Per lcevia intestin. .\l., lenia.
'

"

Cachexia. C(iel., Atrophia. liem,

Iib.

iii,

lib. ii,

1"

"^

i91

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
« ut

192
coloris

CAPUT
De morbis
1.
qiii

YIII.

omnia

uniiis

quamvis adulterini
dicilur

faciat.

in stiperficie corporis videntnr.

12. Elephantiacus

morbus

ex

similitudine

Alopecia

est

capillorum fluor circumscriptis
:

eIophantis,cujus naturaliter dura et aspera pellis no-

pilis fulvis ^ s>ris

qualitalem habenlibus
animalis

vocala hoc

men

niorbo

in

hominibus

dedit, quia corporis super-

nomine

a

similitudine

vulpeculfp,

quam
ex

ficiem similem facit elephantorum cuti, sive quiain-

Graeci aXtorsxa vocant.
2. Parotides sunt durilite, vel collecliones, qua3

gens passio
nascuntur in aurium
sunt
appellata\ wxa
13.
f

est, sicut

animal ipsum, ex quo deriva-

lum ducit nomen.
Icteris Grsece. appeliatur
sit

febribns,
vicinilate

tSO
;

vel aliquo alio
et

unde

rapwrtocc

nomine, quod
rtrcufli;;»;.

coloris fellis.

acujuslam animalis Hunc morbum Latini

enim Gr<ece auriculce dicuntur.
3. Lentigo, vestigia

appellanl ad similitudinem coelcstisarcus.

macularum parvula

in rolun-

ditatem formnta, a specie lenlicula; dicla.
4.
*>

Auruginem vero Yarro appellari ait a colore auri. s Regium autem morbum inde seslimant dictum,quod
vlno bono et regalibus cibis facilius curetur.
14. Cancor a similitudine maritimi animalis vocatum vulnus (dcut medici dicuntj nullis medicamen•>

Erysipelas est

quam

Latini

sncrum ignem
*=

apppllant, id est,

quidem iu scit. Tunc moto rubore quasi ab igne
duntur loca,
5.
ita

cxsecrandum per anliphrasim. Sisuperficie rubore flammeo cutis rubevicina inva-

ul etiam ft-bris exciletur.
cutis

Q

tis

sanabile.

Aut ergo

prseciJi solet a

corpore

mem-

brum
ex-

ubi nascitur, ut aliquanto diulius vivat,

18*

Serpedo est rubor

cum puslularum

slanlia, et

nomen sumpsit

tamen inde mortcm quamlibet tardius affuturam.
15.

a serpendo, eo

quod Fcr-

pat per
6.

membra.
asperilaie
ct

clus

Furunculus quod ferveat,
Ordeolus
in capillis

est

tumor
sit

in

(\\xdi%i

fervunculus
ignitus.

acutum surgens, di; unde etGraepurulenta colin

Impetigo est sicca scabies, prominens a cor-

ce avOpa? dicitur,
16.
loctio
lata, et
'

pore,

cum

quod

rotundilate forma\

Hanc

est parvissima, et

vnlgus sarnam appellat.
7.

paipebrarum couslituta,
accepit.

medio

Prurigo vocata a perurendo et ardendo.

ex utroque conducta, hordei
et

granum simi-

8.

Nyctalmus

est

passio qua per diem visus ya-

lans;
17.

unde
j

nomen
est

tenlibus oculis denegatur, et nocturnis irruentibus

tenebris rcdhibeiur, aut, versa vice (ut plerique volunt), die redditur, nocte negatur,
9.
"^

Oscedo

qua infantum ora exulcerantur,

dicta ex languore oscilantium.

Yerructie aliud sunt, saiyriasis aliud. Yerruca?

18. Frenusculi ulcera circa rictum oris, similia hls

singulatim sunl, satyriasis vero una foriior, ac circa
ipsani plures inveniuntur.

qua- fiunt jumentis asperitate frenorum.
19. Ulcus putredo ipsa, vuinus

qaod

ferro

fit

quasi

10.
cutis

Scabies

ei

lepra,

utraque passio,
;

asperitas

C

vi.

Et ulcus, quod olet quasi olcus.
20. Pustula est in superficie corporis turgida, ve-

cum

pruritu, et

squammatione

sed

scabies

tenuis asperitas et squammatio est.

181

Hinc de-

luti collectio.

nique nomen accepit, quse
amittat.

Nam

scabies quasi

Lepra vero cutis pidi similis, unde et nomen sumpsil, cujus color nunc in nigredinem verlitur, nunc in alborem, nunc in ruborem. In corpore hominis ita lepra dignosci11.
^

ita veluti purgamenta squammies. asperitas sqiiammosa le-

21. ^ Papula est parvissima cutis erectio, circuniscripta

cnm

rubore.

et

ideo papula dicta, quasi

pu-

pula. Sirimpio...
22. Sanies dicla, quia ex sanguine nascitur, excitato

Nam

tur, si

variatim inier sanas
aut
si

cutis

partes color

di-

versus appareat,

ita

se

ubique diffundat,

enim calore vulneris,sanguis in saniem vertitur. sanies non fit in quocunque loco, nisi ubi sanguis advenerit, quia omne quod putrescit, nisi calidum, et humidum fuerit, quod est sanguis, putrefieri
lepraacccpit. Scribon., Larg. cap. 133 Squamma quam Grteci Xzt^Ioh. vocnnt. f Icteris...a cujusd, animal. Galen., ah ictide mustcUa ngresti. Plinius, ab ictero avicula. Gloss.
:

Cap. YIII. ^ Circumscriptisp. f. (eris qualitaiem. hahentibus. Al., aeris. Scd rejiciebat l)a:>c omnia, ut
aliena,
^

(eris.^

Chacon.

Eri/sipelas.

Ab

£p\

voce, aucjendi, et au-c-jOat,

pufrescere, l^-.Tr-.o.oL!; vccnri quidam voluiit. * Cutis rubescit. Al., cutes rubescunt. ^ Verrucoe aliud sunt, sntyriasis. Ed tio anliqua phthiriasis, Manusoripti omnes satijriasis hahent. Morbus ulorque a verrucoso valde diversus. Quamvis
satyriasis noinine, alia quoque morborum genera ab 00 de quo superiori capito dixil signiticantur. Ut phthites, aut phthiriasis velinTis. EuPtachiiis facil, qui D., 6, ad vorba '.t MO.rjo-i l'yov, <I>Otpi">v T'opo?ay.piTo(fjAAov xiovcu;
:

Aurugo,

ixTjptc.

Hioionym., Amos. iv

:

1~p*ii id est,

iclcron trnnstulerunt. » Regium. Piin., lib. xxii, cap. 4: Varro regium cognominatum morhum arquatum tradit quoniam

auruiiinem,

omnes

mulso curetur. Cff«ccr. Locussumptus exAug.lib xxii,deCivit., sed ulcus dicendus fuil potiusquam vulnus cap. 8
''
;

canoor, siverepauloposl vulnus ab ulcere dislingiiit.

<I>Oc\p

(inqiiit)

oy.aatvct
si

TfjV

-tTuv,

-/.ai

tcj;

Ordeolus...ex utroque conduct. LibriA. Aug. ex utraque partc conducta, id est, ut ipseinterpretaba'

-T,;

t.Umc^.

Quud

veium

est,

magna

simili-

tur, angusla, et quasi concliisa, vel
j

circumducta.

tudo ^Ospc!, sive, ut loquitur Didymiis,

<^'lii^a.\.i,

cum

Osccdo.
:

Duo morbi confundi
dt-^Oa;

verrucis, Si quis .satyrin.fis magis probat, Golhicos Codice,- auctores habeat. ^ Lepidi similis. Id est, squamma^.Cassius Felix : Lepida species scabiei corticosa squammas in se ostendens Grcece dictas lepidas., unde nomen u Grceco

quas Gr.eci

videulur, oscedo ct vocanl. Ergo ha^c qiiidam ita di-

stingnebat Osceio dicta cx langnore oscitantium. Aphtiia?,quibus infantium oraexulcerantur. ^ Pupuln, q. pi-1'ULA. Al., quasi pnpilla. Pupulas veteres pucllas (iicebanl laueas.

193

ETY3I0L0GIARUM
potest. * Sanies autem, et tabes
e-t,
silji

LIB. IV.

194

non

diiferunt. • valur.Calhartica Grsece, Latine puryaforia dicuntur
9.
<i

Fluere enim sanie vivorum

tabe

mortuoruni

Catapolia, eo

23. Cicatrix est obduclio vulneris, naluralem co-

glutiatur.

quod modicum polelur, seu iuDiamorona succo mori nomen suinpsil, ex
;

lorem parlibus servans,
atque obcct-cet.

dicla,

quod obducat vulnera,
IX.
est. ^

quo conficilur
id esl,

sicul diacodion,
fit
;

quia

l/.

7?^^

y.wojbc,

ex papavere
e

sicut diaspcrmaton, quia ex

183 CAPUT
De remediis
1.

seminibus componilur.
10.

ct

medicaminibus.

Electarium vocalum,
Trochiscus

eo

quod mollc sor-

Medicinfe curatio
et

spernenda non

nimus enim

Isaiam Ezechiai languenti
et

Memiahquid mc-

beatur.

diclus, quia in

modum

rotuhv

deformalur, Toyo; enim Gra'ce roia dicitur.
lyria, Laline sonaat,

diciuale mandasse,

Paulus apostolus TimoLha^o

quod

vilia

^ Coloculorum detergant.

modicumvinum prodesse dixit. 2. Curatio autera morborum tribus generibus conslat:

Epitheiiia,

eo

quod superponulur,

aliis

adjutoriis

prtfcedentibus.
11.

pharmacia, quara Latini meclicamina

yoc2iXi\.\

Caiaplasma, eo quod induclio solasit. Emplainducalur. Mala^ma, co quod sine

chirurgia,
lant,

quam Latini manuum operationem s,^'^c,\manus enim apud Gra>cos //tp vocatur di?eta
;

slrum, eo quod

igne macerctur et coniprehendatur.

Enema

Gra^co,
intus

quamLatini regulam nuncupant,
lio legis et

est

enim observa- n Litine relaxatio
injiciantur.
tres
:

dicitur. s Pessaria dicta,

quod

vits

3,

Sunt autem omnium curationum species
diffiticum;
^

primum genus
vita.'.

secundum pharmaceuticum;
curalio. Cbirurfero exciduntur

lertium chirurgicum.

DiaBta est observaiio lcgis et

Medicinam jumentorum Cliiron quidam Graecus inde pingitur dimidia parte homo, dimidia equus. Dictus autem Chiron a-b -oy /y.^i'(,iv), quia
12.

invenit

;

Pharmaciaestmedicamentorum
;

chirurgus

fuit.

gia est ferramenlorum incisio quse
4.

nam

13. Crilicos dies medici vocant, quibus, crcdo, ex

medicamentorum non
Talis nanique

senserint

medicinam.

judicio infirmitatis illud

nomen impositum

est,

quod

Antiquior autemmedicinaherbis lantum et suc-

quasi

judicent hominem, et sententia sua, aut pu-

cis erat.

medendi usus

coepit; deinde

niant, aut liberent.

ferro et cfeteris medicamenlis.
5,

Omuis autem

curatio, aut ex conlrariis, aut ex

similibus adhibetur.

Ex

contrariis, ut frigidum ca-

1.

185 CAPUT X. De libris medicinalibus. Aphorismus est sermo brevis, integrum senpropositae rei scribens.

lido,\el siccum humido, sicut et in
sanari
6.

homine superbia

sum
2.

non polest, nisi humilitate sanetur. Exsimilibus vero, siculligamentum velrotundo

Prognostica prievisio a^griiudinum, a prcenosvocata.
et

p cendo
3. ^

Oportet enim pntsentia

medicum

et

praelerita

vulnerirotundum, vel oblongo oblongum apponitur.
Ligalura enim ipsa non eadem membris el vulneri-

agnoscere,

scire, el

futura praevidere.
id est, vis et

Dynamidia poteslas herharum,

bus omnibus, sed similis simih coaptatur, quas duo
etiam ipsa adjuloria nominibus suis signiticant.
7.iYa»i a?i^ic/o^u»iGra>ce,Latine ex eontrario da-

possibililas.

Nam
et

dicitur.

Unde

herbarum cura vis ip.-^a 5jvau.t; Dynamidia nuncupatur, ubi eorum
in
dicitur,

medicinai scribunlur.
4.

/uwdicitur.Gontrariaenimcontrariismedicinairatione
curantur. At contra ex simili,
inlerpretatur

Botanicum herbarium

quod

ibi

herbaj

SS-l

ut r.w.^x,

quod

nolentur.

convenienli enim

amam, quiagustus ejus amarusest. Ex nomen accepit, quia amaritudo

CAPUT

XI.

morbi amaritudine solvi solet. S.Omnia auiem medicamenlaexpropriis causis habentvocabula.Iiieraenimdictaquasirf/i-ma.Arteriaca,

De instrumentis Medicorum. 1. Enchiridion dictum, quod manu aslringatur, dum plurima contineat ferramenta. /sip enim Grajce

manus

vocatur.
incisio

2. Phlcbotomum ab incisione vocatum. Nam quod apta sint gultuns meatui, et tumores faucium et arteriarum leniant. Theriaca est anlidolum serGrsece T0[i.7) dicitur. Sunile... Angistrum... Spatomele... pentinum, quo venena pelluntur, ut pestis peslesol- n 3
'
=*

Sanies autem, et tabus.

E

Serv. iEn. viii, ad

verb.

Tormentigenus.

Cap. IX. Meminimusenim et Isaiam. Verba sunt Tertull., in lib. de Coron. Milit. ^ Diceta observatio legis ctvitce. Legis cur dixerit,
''

haud
i{/ai,

ita

obviam. Sic apud Demoslh.
oiat-:o)tj.ai

^iM-y.^)

l-\-c>i-

et

apud Thucydidem

ideni esse

quod

g Pessaria, Cels. lib. v, cap. 21 Ut ea quce feminis subjiciunt -saaob; Grwci vocant. Inde TTEuaaptov diminutionis vox. Isidorus vero pcssaria, quod pessuni eant, dicta videtur existimasse. ^ Dijnamidia. Sic appellarunt recentioCap.X. res medici Galeni libros de Simplicibus medicament., servatque hodie id nomen vetus eorum librorum ir.-

TO)aT£uop.at
•*

observarunt ante nos alii. Catapotia. Scrib., Larg. cap. 87

terpretatio.
:

id est,
iit
*^

Catapotium, medicamentum quod non diluitur, sedjta

Cap.XI.

— ^Simite...Angistrum...Spatomele.Ha.-

est devoratur.

Electarium. Ita vocatur a Coel., lib. iii, Acut., ectigma a Plin., lib. xx,cap. 14 et 22 quod sub lingua liquatur, a Cclso. ^ CoUtjria. 'At^o toO xwauciv tov poDv, idesl, a p.ohibeada fluxione.
cap. 4
; ;

interpretationes desunt. 2u.rAr,; ususestin expurgandisvulneribus. Unde!j!j.(Xiu[j.avocat Aristoph. in Ranis, quod abraditur. Inde cliam (Tij.iXap'ov minuendi forma. Angistrum modici, nunc uncinum dicunt.Spatomcle ad explor.mda ulcera adhibelur; [j.(/.r,;, etiammcminit Poilux ad idem opus.

rum vocum

495
4. ^

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
Guva,qusea Lalinisasimilitudine cucurbita,^ a
ii

196
fit

6 Myrobalanum, quia

ex glande

adorala, de

suspirio vetitosa \ocat\xr.
ritu per

ISGDeniqueaiiimata spi-

quo Horatius:
Et pressa
tuis

igniculum,dehinc prjecisocorpori superposila,
intra

balanus

capillis.

cutem vel allius sestuat, sive humoomne quod rem, sive sanguinem evocat in superficiem. Ciyster...
5. Pila

apinsendis seminibus, id

est, terendis.

Hinc

purum, nullique rei admistum. Unguenlum vero est omne quod ex communi oleo confectum, aliarum specierum commistione augeiur, odoris
est

Oleum

quod in pila et pilo aguntur, quasi pilagmenta. Est enim pila vas concavum, et medicorum aptum usui, in qua proprie piisanfe fieri et
et pigmenta, eo

jucunditatem sumens,
7.

et

longius redolens.
locis,

Unguenta autem qusedam dicunlur a

ul

^Telinum, cujus Julius Gaesar meminit, dicens; Cor-

pigmenta concldi solent.
6.

pusque suavi Telino unguimus. Hoc conficiebatur
insula Telo, quae est

in

Varro autem refert Pilumnumquemdaminltalia
<=

una ex Cycladibus.

ISSS.Sunt etquaedamab inventorum nomine, ut Amaracinum.sNam quidam tradunt regium quemdam puerum, Amaracuin nomine, complura unguentorum far pinsitur, ei ex ejus nomine ita appollata. Pilum augenera ierentem casu prolapsum esse, et majorem ex tem est unde contunditur quidquid in pilammitiitur. Unde nunc optima 7. Mortarium, quod ibi jam semina in pulverem n conmiislione odorem creasse.
fuisse,

qui pinsendis prcetuil arvis, unde et pilumni,

et pistores.

Ab

liocergo pilum

et pila invenla,

quibus

redacta et morlua condiantur.
8. ^ Coticula est,
in

unguenla Amaracina dicuntur, suntaulem exgenere
collyria re-

qua circumducta

florum.
9.

solvunlur, erit

enim

lenis.

Nam

aspera frangi potius

Item aliaqufe a materiffi sute qualilate dicuntur,

quam

resolvi collyrium facit.

187 CAPUT XH.
I)e
1.

odoribus et unguentis.

Odor vocalus ab aere. 2. Thymiama lingua Greeca vocalur, quod sit odorabile. Nam thymus dicitur flos, qui odorem refert,
de quo Virgilius
:

Cyprinum a flore Cypri; undeet odorem referunt. 10. Ex his quaedam simplicia unguenta sunl quse ex una tantum specie exislunt, unde et sui nominis referunl odoratum, ut Anelhinum: est enim sincerum
ut rosaceum arosa;

propriae materiae

ex oleo

et

anetho tantum. Composila aulem sunt,
quse admi-

quEe pluribus admistis fiunt; unde et neminis sui odo-

....redolentque
3.

thymo fragrantia mella.

rem non habenl;
scentur, inceriura

quia

oblinentibus
^
.

aliis

Incensum dictum, quia igne consumitur dum
Tetraidos,

odorem ducunt

offertur.
4.

41. Cerotum...

formulee incensi in longitudinem

porrecise, qufe fiunl ex quatuor pigmeniis.

Quatuor p

Chalasticum.... Mariiatum,...

enim Grsece TiTtapa, formula ei^o? dicitur. 5. Siacte est iucensum quod ex pressura manat,
dictum a Graecis
et distillare.
«

CAPUT XHI.
De
1.

a-b tcu

«jTii^etv,

quod

est

manarc,
Quseritur

initio medicince.

a quibusdam,

quare inter cfeleras

Guva. ItamelioresCod. Aliicum Impress. antiq., Uiramque It clionemdefendunl viridoclisbimi. Qui Guvia volunt, ex errore lectionis Cifecse vocis
^

Ne
etc.

percuncleris fundus meus, optimeQuincti,

Gui^JCB.

Arvo pascal herum,an baccisopuienteiolivae,
Coticula. Al,, citicula. A. Augusiinus, Cotyla. lib. xxxi, cap, 9, de Sale: Ad hcec Hispan iensis eligitur, contraque suffusiones ocu lorum cum
"^

Gwi'iafiuxisse dicimt. Gr^ecii

namque

au/.fa,

vel gv/.U

cucurbita; permutari nauique ssepei el u,alteramque in aherius Jocum immigrare. Chacon,qui GuvaniA]lebal ex Cufa g pro c, et i' p.o /" digammo subeuntibus facium Guva cxislimabal.Vocari einm cucurbitas
leves, qufe sine
y.ojcpa;,

Plinius,

lacte in

coticulis

Cap, XH.

*

iiCo

teritur. tou CTta^£tv.

Vet

Cod.

:capa rb

scarificalione a^ihibentur, a
xix,

Grsecis

atax.y,v atoc!;£iv,id

est,

oblritum. Al. id est,

optimum.

et

quidem noa mudo w pro f

\n Gothicis li-

cap. 19, in Cudice Oniensi perveiusto Gufia est, ubiin reliqui^ ornnibus Guvia instrumentum f;ibror. De Cupiiis porro i^«pe Coe.ius,utiib.iv,cap.7: Cucurbita; apponcndce leves,
bris liequens, sed et lib.

n "

quas Grcecicuphas vocant ; et cap 8 appositiocucurlevis,quamGraicicuphamvocant.Wi(\orum\Qvo, quicucurbiias omnes a Grfecis cuphas vocariputaret, deceptum Coelii leciione idcra faiebatur.
:

f Tclinum, cujus Jul. Cces. Ad Iibros de Aualog. htec retert Fulvius Ursinus. Sed A. Augu^tinus non Ctesaris dictaloris,sed Slrabonis Tragici verba pulabai, cujus Cicero meniiuit in Brulo, et Feslus in Prophetas, quod senarius ipse prope integer nobis quoque persuadet. Inti^ger autem fortasse fuit : Cor-

bitoe

pusque suavi TeUniunyuineunguimur.TeWid meminil eliam TcrtuII. in Iib. de Pall. et Athenfeus lib.
XV, cap. 15.

A

suspirio ventosa. Saiyricus

:

^Nam quidam
Serv., JEn.
i.
:

tradunt regium quemd. puer.E

cucurbila qutf-rit. El Tlieod. Priscianus, lib. ii, cap. 6 His cucurbitce ventosce sunt imponendce. Celsus cucuibitas medicinales appellal.

Jam uudumcapul hoc ventosa

^ Ut cerotum c/ia/asf/cM w :Conjuncte haeclegehat Chacon ex Marcell., lib. deMedic., cap. 35 chalasticum Olympiacum cerotarium in'signe;ei cap. 25:
:

Pinsendis prcefuit arvis. ItaCod. omnes, Herbis lamen iegii Hispanusinteipres Varrodice, quePiloviino fue un hombre,en Italia quemcjor molia yervas, y mejor las amasaba, que tcdos ios otros. Sed quia frumenlo pinsendo ptietuisbe ait tervius, inilio libri
'^

descriptio
lib. II,

:

cum

ceroti chalastici. Apud Friscianum vero, chalastici lomenii, cataplasmatis, adju-

IX, arvisex librisreiinuimus,, ui arvispro frumcntis ponatur, ut apud Horat.

torii, aqua", clysteris mentio fit,in hi» omnibus chalastici,vox laxandi vim habet.Maitiatum vero ab inventore dicuiii appellaluin, ut Maicelianum, dequo Martialis: Cujus olet toto pinguis coina Marceliano, Et splendent vulso brachia trila pilo.

197
liberales

ETYMOLOGIARUM
disciplinas medicinse ars
illee

LIB. V.

198

non conlineatur.
scire

Propterea, quia

singulares conlinent causas, isla
el

per hanc diseiplinam facta leguntur, sicut deDavid legilur, quia a spiritu immundo Saulem arte modulationis eripuit.

vero oninium.

Nam

grammalicim medicus

Asclepiadesquoque medicus phreneticum
prisunse sauilati reslituit.
et

jubetur, ut intelligere vel exponere possiL
2. Similitcret rbetoricam, ut

quffi legit.

quemdam per symphoniam
4.

veracibus argumentis
ei

Pottremo

astronomiam notam habebii, per
astrorum,
ait

valeat definire quse tractal.

Nec non

dialecticam

quam

coniempletur rationem

propier infirmitatum causas ratione adbibila perscrutandas atque curandas. Sic et aritbmeiicam propter nu-

tionem temporum, nam sicut

et mutaquidam medico-

rum, cum ipsorum quaHtaiibus
commulantur.
5.

et

nostra corpora

merum

horariim

in

accpssionibus et periodis dierum.

3. Non aliter et geomelriain propler qualitatcs regionum et locorum situs in quibus doceat quid quis observare debeat. Porro musica incognita illi non
erit,

Hinc

est

quod medicina secunda philosophia
sibi
ila

dicitur.

Utraque enim disciplina totum

hominem
per hanc

vindicat.

Nam

sicul per

illam anima,

nam multa

sunt quas in segris hominibus

180

corpus curatur.

LIBER QUINTUS.
DE LEGIBUS ET TEMPORIBUS.

CAPUT PRIMUM.
De auctoribus legum.
\.

sul
vit,

Pompeius

instituere voluit, sed

non persevera-

obtrectatorum

mctu;

"

deinde Caesar coepit id

Moyses

*''

genti Hebraicse primus
•>

omnium

divi-

facere, sed ante inierfectus est.
6.

nas leges sacris Lilteris explicavit.

Phoroneus rex

Paulatim autem antiquse leges vetustate atque

Grsecis primus leges judiciaque constituit.
2.
"^

incuria exoluerunt;
est, noiitia

quarum

etsi

nullus

jam usus
et reet

Mercurius Trismegislus primus leges-fE^ypliis

tamen necessaria videtur.

Iradidit.
*

^ Solon primus leges Alheniensibus dedit. Lycurgus primus Lacedsemoniis jura ex ApoUinis

7.
liqiiis

^

No\ai a Constantino Caesare cceperunt,
succeJentibus;

lOl
et

erantque permibtte,
niinor

auctorilate confinxit.

inordinatsc.

™ Postea Theodosius

lOO
s

3.

f

Numa

Pompilius, qui

Romulo

successlt

similitudmem Gregoriani

Augustus ad Hermogeniani Codicem

in regnum, primus leges Romanis

edidit;

deinde

cum

populos sediliosos magistratus ferre non posSolonis in Latinum

factum conslitutionum a Constantini temporibus, sub proprio cujusque imperaioris litulo, disposuit, quem
a

sel,

decemviros legibus scribendis creavit, qui leges

suo nomine Theodosianum vocavit.

ex

libris

sermonem

translatas xii

CAPUT
De
1.

IL

labulis exposuerunt.
4.
tius,

legibus divinis et

humanis,

Fuerunt autem hi

:

Appius Claudius, T. Genu-

P. Sexlius, Spur. Veturius, C. Julius, A. Manlius,

Omnes autem leges, aut divina' sunt, aut human». Divinse natura, humanse moribus constani;
ideoque ba^ discrepant, quoniam
placenl.
2. "
alia^ aliis

Ser. Sulpiiius, ^ P. Curiaiius, T. Romilius, Sp. Pos-

gentibus

tumius. Hi
sunt.
5.
J

'

decemviri legum conscribendarum

electi

Fas lex divina

est; jus

lex

humana.

°

Trans-

Leges autem redigere
1.

in libris

primus con-

ire

per alienum fas

est,

jus non est.

Cap. Chron.
^

^

Moijses genti Hebraicce.

Ex Euseb.

ctores, sed his suffecti, excepio App. Claudio. Cratianus, legum scribendarum causa.

Phoroneus rex Grcecis. ut ibid. iradidil Kuseb,
'^

Qui

fuit

Argivor.

Rex

ii,

Mercurius Trismeg. Lact., lib. i, cap. 16. Solon primus. Anle Solonem scripseral leges Dracon. Sed populus AUieniensis uni Soloiii reip.
^

initia
*

accepta ferre solilus

est.
:

Lucurgus. Aug., ii de Civit., cap. 16 Quamvis Lyeurgus Lacedcemoniisleges ex Appollinis auctoritate se instituisse conlinxerit, quod prudcnter Romani credere notuerunt; propterea non inde acceperunt. ^ Numa Pompilt Virgil.
:

Leges aufem redigere. Uode hoc sumpserit, incertum. A Cud. Tarracon. uuo abest vox Pompeius, Unde suspicabalur A. Ai'g. primum scnptum fuisse, inde factum Consul, additumque ab aliquo Pompeius ex margine. Gum C. Ciceronem forlasse ostenderet, quem conslal librum edidisse de jurecivili \i artem redigeudo. Sed quod sequitur, non perseverasseohtrectatorum metu, nescio an satis in Liceronis personam cadat, cadit autem optime in Fompeium, cujus potentia invidiosa et suspecta erai.
'

C

^
'

Deinde

Cces. Suet. in Julio.
:

Nosco crines incanaque menta Regis Romani primus qui legibus urbem Fundabit.

Quamvis Romulum
didisse dicanl
2, d.

et Tatium suas ante leges conFestus iu Plorare, el Pompon., cap.
lib.

de Orig. Jur.

^

Cum

populos seditiosos magistr. Ex
Viiginio, et seditiosus lcgebit

de Viris

Illusl. in

veteribus
diiiosos
''

quibusdam

libris.

Chacon ex Noudum enim fuisse seet

Novie a Constantin. C/es. ca;p. A. Aug. Propter Thcodosianas, inquit, constitut., quarum collectio exChristianorumprincipumconstitutionibiisconst., eoque volumine Hispania utebatur [non Justiniani Codice] sumpto ex tribusCodicibus, in quibus leges Paganorum et Christianorum confinentur. "' Posfea Theodos. min. Sic eliam Ivo., part. iv, cap. 170, Decret. et lib. ii, tit. 12, cap. 17, Panormia\ Legitur elia.m junior, iii quibusdam Gratiani et
Isidori libris.

m igistratus.
Curiatus. Ex Livio
leg. c. e. s.

Cap.
Cassiod.
Al.,

II.

°

Fas lex divina. E Serv,, Georg.
Ita

i,

ad

P.

Cuau-

vers. Fas, et
°

ratiiis.
»

jura sinunt. Transire per alienum.

Golh. Cod.

;

agrum

Hi decemvir.

At non

hi xii tab.

addidit Gralianus.

199

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
^

200

CAPUT
1.

III.

A
leges et

foedera, paces, inducia?, legatorum non vioiandoreligio,

Quid differant inter sejus^
Jus
^

morcs.
juris
esl

rum

connubia inier aiienigenas prohibita;

et

generale
*>

nomea

est,

lcx

autem

inde jus gentium, quod eo jure
uluntur.

omnes

fere gentes

aulem dictum, quia justum. Omne autem jus legibus et moribus constat. lO^ 2. Lex est constitutio scripta. Mos est vetuslate probala consuctudo, sive lex non scripla.
species. Jus

CAPUT
Quid
1.

VII.

sit

jus militare.
solemnitas, foe-

Jus militare esl

belli inferendi

Nam
3.
c

lex a lcgendo vocata, quia scripta est.

dcris faciendi ncxus, signo dato cgressio in hostcm,

Mos autem longa consuetudo
tantumdem.
deticii lex.
^

est de

moribus
est jus

vel

pugnie commissio. Item signodato receplio ; item
miiitaris disciplina, si

iracta

Consuctudo autem

tlagitii
^'

locus deseratur

;

item

quoddam moribus
pitur,

inslilutum,

quod pro lege
ratio

susci-

stipendiorum modus, dignitatum gradus, prsemiovcluti

cum

Nec
el

dilfert, scriptura

an ra-

rum honor
2.

cum

corona vel torques donantur.
et

lione consistat,
4,

quando

legem

comniendat.

104

Item praedae decisio,

pro personarum

Porro

"

si

rationelex constat, lexerit

omnejam

qualitatibus el laboribus justa divisio, item principis
porlio.

quod ralione cor.sliterit, duntaxat, quod religioni congruat, quod disciplince conveniat, quod saluti n proticiat. Vocata autem consueludo, quia in com-

CAPUT vm.
Quid
\.

sit

jus publicum.
in sacris, et sacerdotibus, ei

muni

est usu.

Jus

°

publicum est

CAPUT
Quid
1. Jus, aut
sit

IV.

in niagistratibus.

jus naturale.
est,

CAPUT
genlium.
ei

IX.

naturale

aut civile, aut

Quid
i.

sit

jus Quiritium.

Jusnalurale est

commune omnium nationum,
constitulione
'

quod

Jus Quiritium esi proprie

Romanorum

ubique instinctu uaturae, non
habeatur, ut
:

aliqua

nulli tenentur nisi Quirites, id est,

« quo Romani, lanquam
,

viri et

feminee conjunclio,

liberorum
possessio,
qu.p coelo,

de legitimis hsreditatibus,
lis,

p

de cretionibus, de tute-

susceptio el educatio,
et

communis omnium omnium una libertas, acquisilio eorum

de usucapionibus; qua? jura apud nullum alium

terra marique capiuntur.

populum reperiuntur, sed propria suat Romanorum, el in eosdem solos constituta.
2.

193 2.
si

Item deposilae rei « vel commodatEe reper vim
est,

Constal autem jus Quiritium ex legibus,

et

ple-

siitulio, violenti»

repulsio. ^

Nam

hoc, aut

biscilis, senatusconsultis, constitutionibus

principum,

quid huic simile

nunquam injustum, sed nar
V.
civile.

et edictis, ' sive

luraie,

sequumque habetur.

CAPUT
Quid
1. sibi

prudentum responsis. CAPUT X. Quid lex.
qua majores natu

sit

jus

1.

Lex

est constitutio populi,

Jus' civileest, quodquisquepopulus,^ velciviias

simul

cum

plebibus aliquid sanxerunt.

proprium,

^

humana divinaque causa

constiluit.

CAPUT
1. Scita
'

XI.

CAPUT
Quid
i.
sit

VI.

Quid scita plebium.
sunt quae plebes lantum constituunt; et
*

Jus genlium

est

jus gentium. sedium occupatio,

.edificatio,

vocata scita, quod ea plebs sciat,
ita uti

vel

quod

scisrit

muniiio, bella, captivitates, servitutes, postliminia,

rogata

fuit.

Cap.
"

III.


:
:

^

Jus generale.

E

Serv., JEn.

i,

ad

vers. Jura dabat, legesque viris.
Just. etjur.
"^

cap. 1. de Est autemjusajustitiaappellatum;cl Paul.jCap.H Jusautempluribus)nodisdicitur,e[c. Tracta tantumdem. ilaplerique Cod; unus Tar-

Jus

autem dictum, quiajustum.Ulp.,

' Fcedera paces. Sallust., in Jugurth. Cap. VI. Lcges judicia, fcedera, atque paces. ™ Stipendiorum modus. HincduplicaCap. VII. rii,quibus virlutis ergostipendia duplicabanlur;etaere diruti, quibus detrahebantur ignominias causa. Vid.

— —

racon., tracta tantum.

Consuetudo autem esti. g.mc.Ex JuUano, cap 32, de Legibus. Rehqua ex TertulL, lih. de Corona
^

Fcst. et Cicer. in Verr. "Ex Uip., cap. 1, de Jusi. el Jur. Cap. VIII. ° Quo nullitenentur, nisi dives liom. Cap. IX.

— —

"

Milit.

sistat, ut hb.

Si rationelexconstat. Ita apud Tertull. Al., conii, cap. 10, et apud Gratian. ^ Liberorum susceptio. Ita meliores Cap. IV. Cod., non successio. Maie enim auie procreaiionein ei educalionem successio coilocareiur. ° Vel commodaloi restitutio. AL, commendatct
^

Haec Romanorum erant propria propter multas juris observalioues, et solemnitates Quiriium proprias. Alioqui legilimae haereditates, et tutelae, et usucapiones, etiam^ apud Graecos erant Graecorum legibus. Sed Romae Graeci peregrini erant, nisi qui cives Romani luerunt, et haeredes fieri non poterant, neque ab iniestaie succedere ex jure Quirii., quo jure alii

pecunice, non perinde recte.
hoc. PauL, cap. 9, de Just. Jus pluribus inodis dicitur, uno modo cum id, quod semper cequum, et bonum estjus dicitur, ut est naturale. > Cap. V. Jus civile. Ex Caj., cap. 9, de Just.
:

non lencntur nisi cives Romani. p De cretionibus. De quibus inL, cap. 24,
in

et Ulp.,

*

Nam

fragm.
1

satis

et Jur.
J

prudentum m;;. Disjunclio pro conjunctione frequcus in hoc opere. Lex est. Sup., lib. ii, cap. iO. Cap. X. » Scita sunt. PlebiscUa. Gral. d. 2, Cap. XL
Sive

••

,

Vel civitas.

Ex

c.

Omnis, de

Just. et Jur. U.

cap. 3.
sciscit

^ Uuraana divinaque causa. Divina humanaque, Gratianus. Esl autera posila coujunciio pro disjunc•.ione,

Quod neque

jurisconsultis insnlens.

Velquodsciscititautirogatafuit.\e\ quod exut et rogat, et fuit, Salm. ei compl. Codices veiusti-simi, non longe a rccta srriptura. Alii, quod
<

201

ETYMOLOGIARmi
CAPUT
XII.

LIB. V.

202

4
^

CAPUT XVI.
De
lege

1.

Quid senatusconsultum. Senatusconsultuni, quod tanlum senatorcs

satyra.

po-

pulis consulendo decernunt.

Satyra ^ vero lex est quse de pluribus rebus simul eloquitur, dicta a copia rerum, et ^ quasi a sa1.

CAPUT
{. Conslilutio, vel

XIII.
ct

turitate

;

nnde,

'^

et

satyram scribere est

poemala

Quid constitutio
rator constiluit, vel edicit.

cdictum.

varia condere, ut Horatii, Juvenalis et Persii.

edictum, quod rex, vel impe-

CAPUT
De
\.

XVII.

I»G CAPUT

legibus Rhodiis.

XIV.

Rhodiseleges navalium commerciorum sunt, ab

Quid responsa prudentum. 1. Responsa sunt, quse jurisconsulti respondcre dicuntur consuleniibus; unde ^ et responsa Pauli dicta. Fuerunt cnim quidam prudentcs, et arbitri sequitalis,

Insula

Rhodo

cognoiiunatse, in
fuit.

qua anliquilus mer-

calorum usus

198 CAPUT

XVIII.

qui

"^

instil^uliones civilis juris
lites

compositas edicontcntionesque

dcrunt, quibus dissidentium
sopirent.

De privilegiis. i. Privilegia autem sunt leges privalorum, quasi quod privatae leges. Nam privilegium inde dictum,
J

B

CAPUT XV.
1,

in privato feratur.

De legibus consularibus, et trihunitiis. Qu?edam etiam legcs dicuntur ab iis qui condiut
et
'^

CAPUT XIX.
Quid possit lex. I. ^ Omnis autem lex, aut permittit aliquid, ut vir aut vetat, ut, Sacrarum virgifortis petat praemium num nuptias nulli pelere liceat; aut punit, ut, Qui csedem feceril capite plectatur, ejus enim prsemio, aut poena vita moderalur humana.
;

derunt,
liae.

consulares, tribunitifp,

Juliae,

Cornccon.sult\s

Nam

sub Octaviano Ca^sare^ suffccli

Papius et Poppaeus legem tulerunt,
nibus

qu?e a

nomi-

eorum

appellatur

Papia, Poppaea, coiUiacns
liberis.
^

patrum prfemia pro suscipiendis
2.

Sub eodem quoque imperatore Falcidius tribunus lebis legem fecit, ne quis plus testam. liio
1

CAPUT XX..
i.

legarel

quam

ut quarta pars supercsset haTcdibus.

Ex

Faciae

Quare facta sit lex. sunt leges ut earum mctu humana coerimprobis, formidato supplicio, refrenetur

cujus
lius

nomine lex Falcidia nuncupaia est. 1«)7 Aqiiiquoque legem condidil, quae hactenus Aquilia

ceatur audacia, tutaque sitinter improbos iunoceniia,
et in ipsis

nuncupatur.
sciscitatur etrogat, mendosc^ non enim plebs rogabat, sed ipsa potius rogabatur illa formula: Veliiis, jubeatis, Quiritcs, et iu fme Hcec uti dixi, ita vos, Quirites, rogo. Post rogationem plebs in suffragium
:

nocendi

facultas.

C

deest mihi adsacerdotium, etc. Ausonius, in Gratiar. Sed consulatus ille cujusmodi? Ordinario actione suffectus, bimcstri spatio interpositus, in sexta anni parte consumptus. Yid. Dion., lib. xlviii.
:

vocabatur;
alteri

bina?

singuli^;

tabe!lae

minislrabantur

f
:

Falcidius. Locus ex Euseb. Chron.

A

lillera erat inscripla, quae

Antiquo, id

est,

antiqua probo, significabat; altLTi V. R., id e.>t, uti rogas. Esl autem scisco, ut Festus iuterpretalur, j?/beo, sententiam dico, vel suffragium fero. Qnod si sciscitatur et rogatur, vel sciscitur et rogatur legas, ut est in aliis libris, posterius prioris erit inlerprelatio. GIoss., sciscit, T:uv6avcTat. '^ Populis. Ita omnes libri sed PoCap. XII. puli Rom. legebat Chacon. Natus error ex similitu-

s Satyra lex. NuUa fuit lex quaj proprio nominesrt/i/ra vocaretiir; sed leges omncsquag multa eacjue diversa continebant satyrre appcllabantur, ducta simililudine, sive ah ea lance quae diver-

Cap. XVI.

;

dine 5 et r Gothicorum characterum, quorum prius posterius r illis fuit. ^ Responsa Pauli. Q;ii xxiii libros Cap. XIV. Responsorum scripsit, ex qiibus multi in Digcstor. libris leguntur. Institutiones juris civil. A responsis ad institutiones venisse diccbat A. Augustinus propter Caii institutiones cum Pauli sententiis ab Alarico editas posi Codicem Theodosianum. Cap. XV. Consulares, Tribunitia;. Consulares leges vocabanlur qua''. consule ])opuIum roganle, quamvis htTC latcC crant. Tribunili» qua?, tribuno plebiscita proprie appellarentur, sed saspius leges, Cic, III de Legibus Leges sunt vetercs, ncque ece consulares {si quid intcresse arbitramini), scd tribuniticE. Vid. Angell., lib. x, cap. 20. * Suffecti consulcs. Consulos suffecti dicebanlur qui non Kalendis Jauuariis, ut ordinarii, scd aliqua parlc anni consolatum ca])iobant. Scnec, lib. iii de Ira, cap. 31 Dedit mihi prrrfuram, srd consulatum speravcram; dcdit duodccim fasces, scd non fecit ordinariumconsulem; a 7ne numerarivoluit annum,sed
5,

<=

D

n

pomor. sca frngum generibus referta deorum templis inferebalur; sive a cibo variis rebus condilo. Inde quas leges perpetuo valere et a?ternas esr^e volebant, in earum sanctionibus adJebant, neve per satyram abrogato,aut derogato, hoc est,ne simui quis, cum aliis allerius legis capitibus de eis abrognndis ad pop. ferret. Cum'enim turbulenti aut fattiosi magislratus legcm aliquam populo noninjucundam abrogare cupiebant, legum capita qua^dam aequissima et mullitudini valde grata proponere, interque ea unnm de illa, alia lege abroganda inserebant, quo artiticio circumVentus jiopulus uliles sspe leges imprudens
sis

abroL-abal.

Unde

Y)\\ives

translationes

fiuxere.

Nam

'^

;

quidquid confuse non servato temporis aut rerum ordine fiebat, per satyram fieri dicebatur. GIoss., Satyra, v6u.o; r.okXoi T.i^iiy^iov. Vid. Fest. ^ Et quasi saturitate.— Saturam scdicet dicebant
et

scribebant Isidori aetate.
i

:

Unde

et

satyram scribere. Ha?c aliena censemus

cum Chacone.

Quod in privato feratur. More Cap. XYIH. logensuo pro in privatum, nisi poiius in privatos dum. Cic. III dc Lcgibus Majnrcs nosin in privatos homincs lcges fcrri uoluerunt, id est enim prnnle-1

:

:

qium.
Cap. XIX.
cap. 10.

.

"

Rcpoluntur ha^c capita ex

,.,

lib. 11,

Patrol. LXXXII.

«03

S.

ISIDORI HISPALENSiS EPISCOPI

204
in

CAPUT XXI.
Qualis debeat
i. Erit
fieri

K
lex.

ante chartse et
tis

membranarum usum
unde

tabuhs dola-

non solum testamentum, sed etiam epistolarum
;

autem

lex l.onesta, jusla, possibilis,

secun-

alloquia scribebantur
bellarii vocantur.
5.

et portitores

earum ta-

dum

naturam, secundum

patrise consueluclinem,loco,
utilis,

temporique conveniens, necessaria,

manifesia

Testamentum

juris civilis est<=

quinque testium
seplem testium
fit

quoque, ne aliquid per obscuritatem in captionem contineat, nullo privaio commodo, sed pro

subscriptione firmatum.
6.

190

Testamentum
apud

juris prpetorii esl

comrauni civium

utililale conscripla.

signis signatum; sed illud

apud

cives

inde civile,

CAPUT

XXII.

istud

prsetores, inde juris praelorii.
esl, ut

Testamensit

De causis. 1. Pragma Grsecum est, quod Latine dicitur catir sa ; unde et pragmata ncgotia dicuntur, et actor causarum et negotiorum pragmaticus nuncupatur.

tum autem signare, notare
scriptum
7.
ris
•!

notum
est

quod

est.

Holographum testamentum
accepit. Graeci

manu
*

aucto;

totumconscriptum,

SOl atque subscriptum
enim
oXov

unde

CAPUT
De
1. ligat,

XXIII.
* placilis al-

et

nomen
8.

totum,

Ypatprjv

testibus.

litteram dicunt.

Testes quisque ante judicium, sibi

B

Irritum testamentum
si

est, si

is

qui testatus est

ne cui

sit
;

postea liberum, aut dissimulare, aut

capite diminulus esl, aut
9.

non

rite factuni sit.

subtrahere se
2.

unde

et alligati appellantur.

Inofficiosum

teslamentum

est,

quod, frustra

Item testes

lenl, sicul

quod testamento adhiberi signatores, quod teslamenta signant.
dicti,

so-

liberis

exhccredatis, sine officio naturalis pietatis in

exlraneas jiersonas redactum est.
10.

CAPLT XXIV.
De instrumentis legalibus. 1. Yoluntas generale nomen omnium legalium instrumentorum, quje quia non vi, sed voluntate procedit, ideo tale
2.

Ruptum testamentum,

inde vocatur, eo

quod

nascente posthumo, neque exhKredato nominatim,

neque hserede instituto, disrumpitur. H. Suppressum testamcntum, est quod

in

frau-

nomen

accepit.
nisi testator niorsciri

dem hseredum,
est

Tettamentum vocatum, quia

palam prolatum

luus fuerit,

SOO

nec confirmari potest, nec
sit,

prccdictis

non quod si non latet, tamen si personis non proferatur, supprimi tamen
vel legatariorum, scu libertorum
:

quod

in eo

scriptum

quiaclausum

et

obsignatum

videtur.
12.
^

est; et

nisi post testatoris

inde dictum testatnentii m, quia. non valet monumentmn ; unde Aposiolus:
inquit, in

Nuncupatio estcum
:

in tabulis cerisque testa-

tor recitat, dicens

Hcec, ut in his tabulis cerisque

Testamentum,
3.

mortuis confirmatur.
in Scripturis satictis

C
non

scripta sunt, ita do, ita lego ;itaque vos, cives Ro-

''Tcstamentum sane
dicilur,

quod non vakt, ai;i teslatoribus morluis, scd omne pactum el placilum, testamentum vocabani; nam Laban et Jacob testamentum fecerunt, quod utique etiam inter vivos valeret. Et in
hoc solum
Psalmis legitur
:

mani, testimonium mihi prcebetote, et hoc dicitur nuncupatio ; nuncuparc enim cst palam nominarc,
et confirmare.

13. ^ Jus liberorum est

conjugum sine

liberis in-

vicem loco pignorum haeredilatis alterna conscriptio.
14. ^ GodiciUum, ut veleres aiuiil, sine dubio ab

Adversum
paclum;

te et

testamentum dispotalia.

suerunt, hoc
4.

est,

innumerabilia

auctore diclum,
luii.

SO^ qui

hoc scripturai genus

insli-

Tabulai

teslamenli ideo appellatfe

sunt, quia

Est autem scriptura nulla iudigens soiemnitate
Ypaji.jAd(Twv oriX[j.ivous.

^ Sibi placitis alligat Cap. XXIII. U7ide et An indenos, aliados, et alianza, qiiasi alligalos el alligationem dicimus ? An polius sibi placitos ex A. Augustini veieri libro lecipimus, et allegat legimus, et allegati'! Namque eosdein quo-

oXwv
e

alligati.

Fpacpriv

litteram.


:

Littera pro scriptura, ul

que non multum diversa
die

vocamus?

Deflcxisse

enim

bignificalione allcgados hosigrjiticationes ab an;

apud incertum poetam Litlera rem geslam loquitur, res ipsa modullam. ^ Nuncupatio hcec, ut in his tabulis. Uipian., Nuncupatur testamenium in in Fragm., tilul. xx
:

tiquis infinitis in vocibus passim cernimus attestalionem respicere non fit verisimile.
.

iiam ad

n

Cap. XX1\ Testamentum sane. ^ erba sunt Aug. in ps. Lxxxn, el Hieronym., Habac. ii. " Quinque testium subscriptione firmatum. Tot enim testes in te^tamento per a's et libram adhibebantur. Justinianus vcro ail jure civili signa lestium necessaria non iuisse, sed jure tantuni pPcetorio.
^ Holographum testam. Amb., in Epist. ad Gal cap. VI Ubi holographa manus est, falsum dici non nci^i. luum iioiugrammuu, sive potest. Idem hologrammon, slve hologranmiaton nojogranimaton . leslan islanientum apud Juslinianum dicitur, de quo no:
.

Tabulas testamenti testatortenens ita dicet : ^ Hcec, xit in his tabulis,cerisve scripta sunt, Ua do, ita lego, ita testor ; itaque vos, Quirites, testimonium prcebctote. » Si;d, quod Uipianus addit, iia testor, omissum ab Isi'loro, nihil mirum. Ail enim Pomponius, cap. 1 20, de Verbor. signif., in xir labul.,

huncmodum:

Legandi verbo, etiam ha;redis insliiutionem contineri. ^ Jus liberorum. Conjuges quibus filii non essent, noa poterant se invicem hairedes in universum inprincipe impetrassent. verbis vctelis interpretis novell. Theodos. et Valent. de Tostamenl., qufp posita esl in calcc Codicis Theodosiani.
stiluere, nisi jus
a

libcrorum

Ulpian.

tit.

xvi.

Quod confirmatur etiam

vt :1I. 107, cap.
aTct; ra[A£vo;
[i.t-ci.^u

1

:

Bo'jA6ji.£0a,

s'{

Tt;

ypa[j.ixaTa

l-i-

twv auToy -aiStov
[icv

JjO'jXo'.to

-oir^aasOat

•' -' ; ys Tou
(xrj

auTot; 7:poypa(f£tv tov ypovov, efTa xat Ta twv 7:atowv ^voaaTa otxjfa -/Eipc y.xi r.chi; ,
o'jYXtaa[j.ou;
,

oia-u—wciv. ,.c.(uTov ojat'j;.wctv,

^ Codicillum. Seneca, lib. de Brevit. vilfc Hoc quoque qucerentibus rcmittamus :quis liomanis primus
:

£t;

oj; ypaast

•/.).r,pov6[j.o'Jc
,

auTou?

ToTs au[x56Aoi; ;

twv

apiOiJ.o»v

ar,jj.atvo[j.£vou5

aXXa oC

persuasit navcm conscendere ? Claudius is fuit, Caudex ob hoc ijysum appellatus,quia plurium tabellarum co7itextus cAVDExapud antiquos vocabatur.Unde piibliccetabulcBCodicesdicu7itur,etnave$ nunc quoquc

205

ETYMOLOGIARUM
testaloris voluntate
:

LIB. V.
cujuslibet
rei transaciio.

S06
Dictam

veiborum, sed sola
voluntatibus

qualicunque

25. Donatio est

scripturse significalione expressu

cujus beneficio

defunctorum constat esse subventum

autem dicunt donationem, quasi doni actioncm; el dotem, quasi do item. Praecedente enim in nuptiis
donalione, dos sequitur.

propter legalium verborum difficultatem, aut certe propler iiccersitalem adliibendorum solemnium ita
ut qui tituium scribil

SO J 26.>Nam antiquus nuptiarum eral ritus, quod
se maritus et

ejusdem scripturae, codicillum
fil

uxor invicem emebant, ne videretur

voc

el; icut

autem

codiciilus

vice testamenti, ita

uxor

ancilla, sicut

habemus

in jure. Inde est,

quod

epistola vice codicillorum.
15. ^

pra^cedente donatione viri, sequitur dos uxoris.

Cretio est cerlus

dierum numerus,
^

in

quo

27. Donatio usufructuaria ideo dicitur, quia donalor ex ea

institutus hseres, aul

addit

hteredilatem, aut finilo

usumfructum
est jure.

adhuc

retinet, servato

cui

tempore cretionis excludilur,
ultra capiendse hfereditaiis.

nec Uberum est

illi

donatum
et

28. Donatio directa ideo nuncupatur, quia et jure

16.
est,

•=

Cretio aulem appellaia est quasi decretio, id
:

usu stalim
29.

transit in alterum,

nec ultra inde

alti-

deceroere, vel conslituere, ut puta
:

llle

mihi
tot.

quid ad jus donatoris retorquetur.
J

hceres es^o,-addilurque

Cernitoque intra dies

Conditiones testium sunt proprie, et dictae

Adeundarum aotem hareditatum centesimus
erat dies, quibus 17. ^

statutus

g

conditioncsd. condiccndo^qn.z.iiconditiones, qwxSiVion
ibi testis

non csset crelio addila. Fideicommissum dictum, ut fiat quod

unus

jurat,

sed

vel duo, vel

plures.

Non

a

de-

enim
stat

in unius ore, sed in

duorum

aut trium testium

functo commiititur.
fiat
:

903

Nam

fides dicta,

eo quod

omne verbum. Item
Stipulatio est

conditiones,

quod

iuter se

quod lamen non
«

directis verbis, sed precati-

conveniat sermo testium, quasi condictiones.
30.

vis exposcitur.

promissio, vel sponsio
;

;

18.

Pactum

dicitur inter

partes ex pace conve-

et

promissores stipulatores vocantur

dicta

unde autem

niens

scriptura,

legibus ac moribtis comprobata;

stipulatio a stipula. ^ Veteres enim quando sibi ali-

el dictum

pactum, unde et pepigit. 19. Placilum quoque simililer ab eo quod placet. Alii dicuni Pactum esse quod volens quisque facit;
quasi

ex pace factum, ab eo

quod

est pancjo,

quid promittebant, slipulam tenentes frangebant ;^05 quam ilerum jungentes, sponsiones suas agnoscebant. Sive

:

quod stipulum
appellaverunt.

'

juxta

Paulum juridi-

cum fr)num

ad Placilum vero etiam nolens compellitur, veluti quando quisque paratus sit in judicio ad responden-

31. Sacramentum est pignus sponsionis, vocatum autem sacrainentum, quia violare quod quisque promittit, perfidise est.

dum; quodneniopolest dicere]>ac^Mm,sedjj/ac/fu/«. 20. Mandatum dictum, quod olim in commisso
negotio alter alteri
21.

CaPUT XXV.
De rebus.
1.

manum
:

dabat.
;

Ratum vero

quasi rationabile el recium

unde,

Hfereditas estres quee morte alicujus ad
'"

quem-

et qui
est,

pollicetur dicit

Ratum

essc profifeor,

hoc

firmum alque perpeluum.

nec legata teslamento, nec possessione retenta. Dicta autem hcereditas a rebus additis,

piam pervenit,

22. ^Rite

autem esse [F.est] aon recte,sed,exniore. e Chirographum Cautio 23. Empiio et venditio est rerum commutatio,
24. ^

sive ab a^re, quia
solvit
;

qui possidet

agrum,

et

censum
°

° inde hoeres.

2.

Res sunt quae

in nostro jure consistunt.

Jura

aljue conlractus ex convenienlia veniens.

autem suntqufe anobis juste possidentur, nec aliena
tibi
sit;

Emptio autem

dicta,

quod a

me

sunt.
3. Dicta

venditio quasi venundinatio, id est, a nundinis.

autem

res a recte habendo, jus a juste

qua^ exantiqua consuetudine per Tiberim commeatus subvehunt, caudicarise vocantur. Hinc codiciUi, qui ex tabulis cera illitis conficiebanlur, ut facile in sinu geslari possent. Iteniiiue scriptura qua quis volunlatem suam sine ulla solemnitate lestatur. * Cretio. Vid. Ulp.. tit. xxii.
*>

melioribus libris sine interpretatione; quae voces sunt in Editis ipsa se salis prodant. Cod. Ncap. Chirographum, cautio, id est maxus inscriptio. Emptio autem dicta. Vel potius, quod e meo tuum fial, nisi quod hsec notatio est mutui apud Jus'»

m

tinianum.

Neque liberum

illi est.

Jus, sive arbitrium in-

tellige.
= Cretio appellata fs/. Varr., lib. vi Crevi valet CONSTITUI, itaque lueres, cum constituit se hceredem esse, dicitur cernere ; et cum idfecit, crevisse. ^ /-'idfj/com missz/m. Uip. ,tit. XXV Fideicom missum est quod non civilibus verbis, sed precativis rclinquitur. • Pactum dicitur. Refert h?pc verbaBernard., Papien., cap. 11, de Verl). sign., in i collect. Decretal., et Greg. IX, cap. 11, co tii. Recte in vel. libris pacum a pago, non a paugo ducitur. ^ Ritc autcm csse noji rccte. Non dissenlit a Servio, qui ritc non recte solum, sed i'ectc secundum rituin interpretatur. » Chirographum.-"Caulio. Separala," leguntur h:-p
:

Verba
i

nuptiar.,..sicut habemus in jure. Servii initio lib. iGeorg., ubi desunt foriasse ne videretur uxor ancilla. hsec verba
'

Nam antiquus
:

:

Conditioncs proprie testium. Ita scriptum in Gothico, et ita proccdit notalio. Vcteres... agnosccbant. Expungebat hsecChacon. Juxta Paul. jurid. Lib. v Sent., tit. 8. Vid. inO
''^

1

lib. X,

Stipul;

"^^Neclcqata teetamento, aut posscss. Cap. XXV. rctenta. Verba sunl Ciceronis in Topicis,qufe in uno tantum libro Ovet. CoIIeg. inlegra leguntur. " Indc, et ba-rcs. Al., indcct res. ° Jura autcm siint. Ex August., epist. 54; qua^ rcferuntur a Greg., c. 12, de Verbor. signif-, et 14., in i colq, 4, c. Quid dtcam, et a Bernard. Pap,,
lect.

£07

S. ISIDORI

HISPALENSIS EPISCOPI
/\

20

possidendo. Hoc enim jure possidetur quod jusle, hoc juste quod bene. Quod autem male possidetur alienum est. Male autem possidet, qui vel sua male utitur, vel aliena prsesumit. Possidet autem juste, qui non irretitur capiditate. Qui autem cupiditalc
tenetur, possessus est, non possessor. nobilium, 4. Bona sunl honestorum, sou

pus, quasi diu positum. Deponere autem quis videtur,

cum aUquid metu
autem

furti, incendii, naufragii,

apud

alium cuslodise causa deponit.
20. Interest
ct

in loquendi

usu

inter

pignus

arrham.

Nam
est

pignus est quod datur propter

rem
fidei

creditam, quae
quae

dum

redditur, slatim pignus aufertur.

Arrha vero
contractu
plelur.

quse

primum pro

re
et

bonae
postea

proinde bona

;806

dicuntur,ut nonhabeant turpem

empta, ex parte datur,

com-

usum, sed ea homines ad res bonas utantur. 5. Pecuhum proprie minorum est personarum.
sive servorum.

21. Est

enim arrha complenda, non auferenda,
pleniludinem, et
®

Nam pecuhum

est,

quod

pater, vel

unde, qui habet arrham non reddel sicut pignus,
sed desiderat
dicta
et

dominus
patitur.

filium

suum, vel servum pro suo tractare
in

arrha a re
fiduciam, el

PecuUum autcm a pecudibus dictum,
possessio
est

pro qua tradilur. Ilem inter pignus

quibus veterum constabat universa substantia.
6.

hypothecam, hoc inierest
22. Pignus est
obligatur, cujus rei possessionem

Bonorum

jus possessionis certo

ordine, certoque titulo acquisila.
7. Intestata haereditas est, quse testamento scripta

g
tamen nequaquam
hseredes ceci-

enim quod propter rem creditam solam ad tempus

consequilur creditor. Caiterum dominium penes de-

non
8.

est, aut si

scripta

sit,

jure

bitorem

est.

est addita.

23. Fiducia est
dicitur, quia ejus

cum
est

res

aUqua sumendae mutuse
^

Gaduca inde
Familia

pecuniae gratia, vel mancipatur,
24.

vel in jure ceditur.

derunt.
9.

Hypolheca

cum

res

commodaiur

sine de-

herciscunda

est

divisio

hsereditatis

positione pignoris, pactione, vel cautione sola inter-

inter hseredes.

Herciscunda enim apud veteres didividendo, est iuter eos quibus com-

veniente.

visio nuncupatur.

10.

Communi

munis res

est, quae actio

jubet postulantibus iisarbi-

Irium dari, cujus arbilratu res dividatur.

H. Finium regundorum

aclio

dicta, eo

quod per

eam regantur fines utrique, ne dissipenlur, ^ dummodo non angustiore quinque pedum loco ea controversia
sit.

Momentum dictum a temporis brevitate, ut quam staiim salvo negoiio reformetur, nec in uUam moram produci 20S dcbeat, quod repetitur; sicut nec uUum spaUum esl momenU, cujus tam brevis est temporis punctus, ul in aUquam moram nuUo modo producatur.
25. ^

quam

cito,

26. Instrumentum

est

unde ahquid conslruimus,
efficitur,

Q

ut culter, calamus, ascia.

12. Locatio est rcs ad

usum

data

cum

definitione

27. Instructum,

quod per instrumenlum

mercedis.
13. Conductio est res in
stitula

ut baculus, codex, tabula.

usum

accepta,

cum conita

28. Usus, quo in re instructa utimur, ut in baculo
inniti, in Codice legere, in tabula ludere, sed, et ipse

mercede.
quse in

14. Res credita est

obligationem

dc-

fructus agrorum, quia eo ulimur, usus vocatur. Haec

ducta
sit

est, ut

ex tempore quo contrahebatur certum
est iricrementiim fenoris,

sunt

illa tria....

eam
15.

deberi.

29. Ususfructus

autem vocatus, quia

solo

usu ha-

Usura

ab usii

ceris

botur ejus fructus, manente apud alium jure.
30. Usucapio
est

crediti

nuncupala.

adeptio dominii per continua-

Commodatum est id quod noslri juris est,et ad allerum 5807 temporaUler translatum est cum modo temporis, quandiu apud eum sit unde et commodatum dictum est. 17. Precarium est, dum prcce creditor rogatus
16. ^
,

tionem

jusias

possessionis, ^ vel biennii, vel alicu-

jus temporis.
31. Mancipatio dicla est, quia res

Unde oportet eum qui mancipio
dere idipsum quod
ei

accipit

matiu capitur. comprehen-

mancipio dalur.
rei

permitUt debilorem in possessione fundi sibiobUgati
demorari,
et

n

32. Cessio
illud
:

est

propriae

concessio, sicut est

ex eo fructus capcre. '^Et dictum pre-

Cedojure propinquitatis. Cede^^eenim dicimus,
id
est,

pro d
18.
tibi

carium, quia p7'ece additur, quasi prece adium, r lilera commulala.
dalur ex

quasi concedere,
aliena restituimus,

quae propria sunt;

nam

non cedimus.

Nam

cedere pro-

Mutuum appeUatum meo tuum fit.

est,

quia id quod a

me

prie dicitur, qui contra veritatem alteri consentit, ul
'

Cicero

:

Cessit, inquit,

amplissimi viri auctoritati,

19. Deposilum est pignus commendatuni ad tem'

vel potius paruit.
8

Dummodo nbn
toUit

nem
*>

angusiiore quinq. ped. ISegaUoA. August. ad leg. XH tab., cap. 20. Commodatum. Commodum, hb. omnes, men-

Dicta

autem arrha a

re. Irno

ab arrhabone prae-

cisa voce.
' Vel in jure ceditur. Quomodo juris cessio fiat, docet Ulpian.,in Fragm., et Caius citatus a Booelhio

dosc.

temp. Idest, cum prsefinilione temtcmp. ^ Dctum precarium q. p. a. Productio vcrbi est ariu7n,ut in armario. Sed a/-,[j.aiv6jj.£vr,vila commode explicari quis negei ?
*

Cum modo

in

Top.

poris. Al., per

commodum

^Momentum ut quam
liores libri.
^
'

cito,

quam statim.

Ita

me-

Vel biennii. Anni, vel biennii. Ulpianus plenius

Ut Cicero. In Ligariana.

S09
33. Interdictum est

ETYMOLOGIARUiM
qnod a judice non
in

LIB. V.
11.
f

210

perpe-

(\

Sedilio dicitur dissensio civium

tuum

dicitur, salva propositione aciionis ejus.

sum

alii

ad alios eunt.

Nam

hi

quod seormaxime turbatione
,

34. Prelium vocatum, eo

ut pro ejus vice

quod prius illud damus, rem quam appetimus possidere de-

rerum

et

tumullu gaudent.

beamus.
35.

12 ^ Sacrilegium proprie est sacrarum rerum furtum ; poslea, et ^ in idolorum cultah«sit hocnomen.
13.
'

res venales appellamus.
coetus

Commercium dictum a mercibus, quo nomine Unde et mercatus dicitur multorum hominum, qui res vendere vel
solent.
reslitutio est causse vel rei

Adulterium
accepit.

est illusio aliieni conjugii

,

quod

quia alter alterius torum

comma.ulavit, adulterii

nomen
14.
'

emere

Stuprum
dictus,

36. Integri

reparatio.

15. ^ Raptus proprie est illicitus coitus, a

309
expleta

37.

Causa rediniegratur, quae

vi polestatis
vi poleslatis

pendo

corrum' unde Virgilius :Rapto potitur, id est,

non

est.

Res redintegratur, quae

stupro fruitur.

ablata atque extorta est.

CAPUT XXVI.
De criminibus in
1

lege conscriptis.

Crimen acarendo nominatur, ui furtum, falsilas, etc, quae non occidunt. sed infamant. quod no2. Facinus dictum a faciendo malum
,

vocabulum compositum est ex /ioqui enim caedem inhominem fecisse compertus erat homicidam veteres appellabant. 17. Parricidii actio non solum in eum dabatur qui g parentem, id est, qui patrem, vel matrem interemis16. Homicidii
et ccede

mine,

;

,

set,

sed et in

eum

qui fatrem occiderat, et diclum

ceat alteri.
3. ^Flagitium a flagitando

parricidium, quasi parcntis ccedes.
corruptelam libidinis,
18.
'

Internecivi

judicium

qua noceat
catornm.

sibi.

Haec duo sunt genera omnium pecper

falsum leslamentum
occiderat.

211

fecerat, et

Accusatorum ejus

eum dabalur qui ob id hominem possessio bonorum sein

4. Yis est virturi poiestatis,

quam

causa,sive

quebatur. Internecivi diU.lems\gmi\c3iiio esl.quasihominis qucedam enecatio; namprceposiiionem interpoi Nanius Inter luere mare,

res, vel aufertur, vel extorquetur.
5. ''Vis privata
est,
si

quisquam ante judicium
a

nebanlantiqui pro
Plautus
19.
:

:

Mare inter bibere.Ei

armalis hominibus

quemquam
si

suo

dejeccrit vel

id est ebihere et eluere.

expugnaverit.
6.

Furtum

est

rei alienae clandeslina contrecla-

Vis publica est,

quis civem

ante

populum,
aut

tio, a
fit. "^

furvo, id est fusco vocatum, quia in obscura

vel judicem, vel

regem appellanlem
calliditas,

necavcrit,

Furtum auiem

capiiale

crimen apud majores

torserit, sive verberaveril, vol vinxerit.

fuit "

ante poenam quadrupli.

7.

•=

Dolus est mentis

ab eo quod delu-

Q

20. Pervasio est rei alienae manifesta praesumptio.

dat

;

aUud enim

agit, et
:

aliud simulat.

Pelronius

Furtum autem earum rerum

fit,

quae

de loco
et

in lo-

aliter

existimat dicens

Quid

est judices, dolus iVt-

cum

transferri

possunt, pervasio

auiem
rei

earum
a credi-

mirumubialiquid factum est quod dolum,accipite nunc malum.
8.
'^

legidolet ; habetis

quae transferuntur, et

earum quae immobiles sunt.

21. Inficialio est negatio debila^
liiis,

cum

Calumnia

est

jurgium

a]ien;e

a

calvando

tore deposcicur.
tse

Idem

et abjuratio, id est, rei

credi-

id est, decipiendo dicta.

abnegatio.

9lO
verum
10.
®

6. Falsitas,

appellata a fando

aliud

quam

est.

lojuria est injusliiia

;

hinc esl apud Comicos

22. Ambitus judicium in eum est, qui largitione honorem capit, et ambit, amissurus dignitatem quam munere invadit.

injurius qni audetaliquid conlra ordinem juris.

28. Peculatus judicium in eos datur,
:

qui fraudem

Flagitium. Nou. Flagitium veteres vitium quod virgini inferatur dici volueruni. ^ Vis privata... Vis publica Ex Paul., lib. v Sentent., tit. 26, ex quo legenlum videbatur Ghaconi anle'dpopulum,riunc.judicem,\e\regemappcUa)item^ quod nobis quoque videtur, nisi ante populum Gothicismum essemavis. ° Dolus est mentis calliditas. De dolo malo haec Labeo et Aquilius. Nam esl etiam dolus bonns, ut videatur deesse vox malus. Calumnia a calvendo, id est decipiendo. Hinc
Cap.
*
:

XXVI.

Adulter et adultera dicuntur, quiaet ille ad Fest. alteram et hxc ad alterum se conferunt. i S^uprwrn... Lacuna estin melioribus libris inaUis quae de Raptu dicuntur pro interprelatione adhiben;

|t tur.

"

'^

in

XII
*

tabul. Si calvitur pedemvc struit. Injuria est injust Verba Servii, ^En. ix, ex verb.
:

Raptus. E Serv., .En. iv. Internecivi. Sicin antiquissimis quibusque libris, Fest. : Internecivum testamcntum proptcr quod do7ninus ejus necatus est. Neque aliorum librorum scripturas, in quihus interniciei, internicii, internicidii legitur, rejicimus. Internicidi etiam recipimus cum Jacob. Gujac. Nam et Agell. internicium mor^
'

bum

dixit.

Cum
'

Turni injuria.

" Furtum
philus, lib. IV

capitale. Legibusxii
Inst.,
tit.

tiib.,

Seditio. Citautur haec a Non., ex Cic, vi de Rep., in Sedilio. ^ Sacrilegium. Ser\\,JE.i\. Legere, furari, unde
:

xii.

Draconis

utait Theovero leges

etiam niinimae rei
tarch. et Agell.
° A7ite

furem capitis

damnabant. PIuCato, in praef.
lib.

et SACRiLEGi, qui sacra
^

furuntur.

pcenam quadrupli. At
:

In idolor. cultu hcesit. Ila intc-rprctatur quidam illud Pauli ad Rom. ii Qui abominatis idola, sacrile:

de Re ru-i.

yium
'

facis.
est illusio.

Adulterium

— Abusio, Oveni.

el

Neip.

Majores nostri sichabuerunt, etita in legibus posuerunt furem dupli condemnari, fceneratorem quadrupli. Vid. Ageil., lib. xi.cap. 18, qui hanc litem componit.

211
terario faciunt,

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
;

212
quibus pedes illaqueantur,

pecunianque publicam intervertunt

/(

8. Pedicae sunt laquel

nam

a peci nia peculatus est dictus.

judicalur furtum publicierei, sicut
ille sic

Non autem sic nam rei priva'.ce
;

dicl^e

a pedibus cnpiendis..

judicatur ut saerilegus

,

quia fur

est

sacro-

9. CaleiiBP aulem quod accipiendo teneant utraque vestigia, ne progrediantur, Item catense, quod se

rum.
24.

capiendo teneant plurimis nodis.

Repetundarum

accusatur, qui pecunias a so-

10.

ManicK sunt vincula quibus manus capiuntur,
manicse luoicarum
^
sint.

judicio reus si ante moriahoc tur, in bona ejus judicium redditur. 23. Incesti judicium in virgines sacratas vel p"0pinquas sanguine constitutum est qui enim talibus
ciis ccepit. In
;

2i9

licet et

H.
in

Nervus

12. ^Boia est torques

damnatorum, quasi
est.

jugum

hove

;

ex genere vinculorum

in quo custodiuntur noxii. Et diclus quod eo homines coerceantur, includaniur que quasi arcer, ab arcendo scilicet. Locum autem vel qui rempublitatem laeserunt, vel violaverunt in quo servantur noxii carcerem diciraus numero prO']iderunt, vel cum hostibus consenserunt. cam tanlum singulari ; unde vera emittuntur quadrigae Com27. Piacuium dictum, quod expiari potest erant quoquo ordine ex- D carceres vocamus ^ numero tantum plurali. missa sunt enim quae 14. Yerberadicta, quiacum agilantur, aerem verpianda.

miscentur, incesti, id est, incasti habonlur.
26. Majestalis reatu tenentur
ii

13. Carcer

qui regiam majes-

carcer,

,

;

CAPUT XXVII,
De
1.

berant. Hinc 'il-i flagra, el plagce, et /Za^e/ia, quia

pcenis in legibus constitutis.

cum
sunt

flatu, el strepitu in corpore sonant.
;

Nam

plagcF.

Dupliciler

malum

appellatur

:

unum quod homo

quasi flagce
;

sed plagre et flagru primae positionis

facit,
est,

alterum quod patitur.
patitur

quod
est,

poena.

^

Ouod facit, poccatum Malum aulem lunc pleimpendet, ut
sit

flagella
s^

autem per diminutionem
est,

dicta.

13.
ri,

Anguilla

qua coercentur

in scholis

pue-

num
et

cum

et prseterilum est, et

quce vulgo scutica dicilur.
16. Fustes

dolor et metus.
2.

sunt quibus pro criminibus juvenes

Pcena dicta quod puniat.

^

Est autem epithe-

feriuntur, appellati

quod

praefixiin/lassis stent,

quos

tum necessarium, et sine adjectione non habel pler:um sensum, adjicis poena carceris. pcena exsilii,
poena mortis, el imples sensum.
3.

palos rustici vocant.
17. ^ Vectes dicti, qviodma.nihus vectentur,
ostia

unde

saxaque vellunlur,

'

sed hi

ad poenas legum

Supplicium proprie dicitur, non quo
ita

quis quo-

non pertinent.
18.
dictae,

quo modo punilur, sed cum
ejus consecrentur,
et

damnatur, ul bona
redigantur
;

virgae sunt summitates

in publico

nam Q
,

quod virides
:

sunt, vel

supplicia dieebanlur supplicamenta. Et supplicium
dicitur de cujus

guendi

quse

si

^

lenis

frondium arborumque quod vim habeant arsi certe nofuerit, virga est
;

damnatione delibatur aHquid Deo

dosa, vel aculeala, scorpio rectissimo nomine, ^ quia

unde
4
•=

et

supplicare.

arcuato vulnere in corpus intigilur.

Octo genera
:

pcenarum

in

legibus
vincula,

contineri

19. Ictus
vocati.

proprie flagellorum

sunt

ab agitando

Tullius scribit

S1J4 damnum,

verbera
el

,

talionem, ignominium, exsilium, servitutem,

mor-

20. Ungulse dictae,

quod effodiant

;

haec el

fldi-

tem
3.
6.

;

hisnamque

poenis vindicatur

omne

perpetra-

cuhe, quia
venialur.

iis

in equuleo

torquentur, ul fldes

in-

tum peccatum.

Damnum

a

diminutione

rei

vocatum.

315
dicia,

Vincula a vinciendo,

id est,

arctando

eo

22.

21. ™ Equuleus autem dictus, quod extendat Tormenta vero, quod torquendo mentem in-

quod constringant, atqueretineanl, vel quiayi ligant.
7.

venianl.

Compedes

dictse,

quia continent pedes.

23.Est

et

"latomia supplicii genus
:

(....

ad verbe-

Cyp.XX\ll,^}Ialum autem tuncplenum...et im-

pendet. Planum... et impedit\Qg\l inierpres Hispa 'murcenis) tergus, contra anguillis crassius, eoque nus,qui ita reddidit El mal entonccs es llano, quan- txverberari solitos tradit Verrius prxtextatos, et ob "^ rl n /ie t-in rl n t\i rt n 1 n ^ ^l ^ ^ ^ J J ± T'_ i .*-_-J.'J...J.. do es pasado, e embarga al que sea dolor, e miedo id dicit his multam noninstitutam. Est autem epitheton necessarium. Pro necess. ^ Vectes.... saxaque velluntur. Veliuntur. malNOMEN est in plerisquehbris, error natusex scripturpe lebat A. August.,sed velli vehique saxa vectibuspascomponiJio nomen, quod est in libro Salniant. sim videmus. i Octo genera pcenarum.Ex August., 21 de Civit. Sed hi ad pcenas leg. n. p. Cur igitur hic comcap. 11, Cic. lib, i de Orat. Vitia hominum atque mcmorati? An quia martyres veclibus cruciatos saepe fraudes, damnis. vinculis. ignominiis, verberibus, iegimus ? ex siliis, morte multantur. Taliouis tanien (quod Si lenis. Al., si lcevis. sciam, non meminil CicTO meminit Aug. ^ Quia arcuatovulnere. Verba sunt Hieronymi, ^ yervus...\n vet. God lacunaest. Aliorum intersive Terluiiinni polius. Vid. inf., lib. xii, cap. 5. prelatio ex Festi epitome sumpta \ideri possit , sed Et fidicula^.... ut fldes inveniatur. Vel polius a aliquanioetiam verius Festus ipse. fidiumsimilitudine. ® Boja.¥'t%{. '" Boice genus vinculorum tam liEquuleus.... quod extendat. AI., extendatur. gnece, quam ferrem dicuntur. ° Latumia. Eused., inChron. Tarquinius superbus ^ Numero tantum plurali. Al Virgil, singulari diexcogitavitvincula,taurea,fustes,Iatumias,carceres, xit fluuntque effusi carcere currus. compedes, caten(i$,exsiliatmetalla. Nec lameu lautu:

^ Anguilla. Plin., lib, ix, cab.23

Tenuissimum

t*rt

r\

rt

Jt rt tt

/-t

,-...,

r.

,.

J

^.

.-

.'

_

'

.1

.1

.'

1

..

._

^'

^

•=

:

i

;

'

:

:

:

213

ETYMOLOGIARUM

LIB.

V

214
appensi cruriantur

randum * aptutn) inventum aTarquinio Superbo ad ^ poenam sceleratorum. Isie enim pnor lalomias, tormenla, fustes, metalla,
24. Talio
est

atque exsilia adiDvenit,

et

ipse prior ex regibus exsilium meruil.

similitudo

vindictae. ul taliter quis
el

quo homines unde et nomina habent. 34. Patibulum enim vulgo furca dicilur, quasi ferens caput. suspensum enim et strangulatum ex eo exanimat; sed patibuli minor poena quam crucis.
vel patibulum, in

vel patiuntur,

patiatur ut fecit.

Hoc enim

natura et lege est invindicia

stilutum,

ut

la^denlem similis
:

sequatur.

Unde et illud est legis Oculum pro oculo, dentem prodente. Talio autem non solura ad injuriamreferendam, sed etiam pro beneficio reddendo ponitur.
Est enim communis sermo et injuria? et boneficentiae. 25. ^ Ignominium dietLmi, eo quod desinat habere honestalis Sl6 nomen is qui in aliquocriminedeprehcQditur.Dictumautem ignominium quasi.suit? nomine, sicut ignarus sinescientia,sicut ignobilis sine
nobilitate.

patibulum appensos statim exanimat, crux autem snffixos diu crucial, unde et in Evangelio latronibus, ut morerenlur, et de ligno anle Sabbatum de-

Nam

ponerentur, crura confracla sunt, quia ligno suspensi
cito

mori non poteranl. quoque genere necis differt. Crudelius est enim in aqua spiritum torquente extingui, ignibus uri, frigore, el fame necari, canibus, et be33. In ipso
^

stiis

exponi.

Nam

tavit.

Gladius

ferro mori a?tas quoque major opeoim sinc majori cruciatu compen-

Bt^diosa morte vitam hnire novil.
36. Culieus est parricidale
id est,

Hoc quoque ei infamium, quasi sine bona fama ; fama aulem dicta, quia fando. id est, loquendo, pervagatur per traduces linguarum el aurium ser26.

vasculum ab occulendo,

claudendo

^l*

dictum. Est autem uier ex

corio factus, in quo parricidse

cum

simia, et gallo, et

pens. Est autem

nomen

et

bonarum rerum,
iQterdam
est;
est, ^

et

ma-

serpente inclusi, in mare prfecipitanlur;

omniumau-

larum.
est
:

Nam
:

fama

felicitatis

ut illud

Illustris

fama, quod laus
qua*^

malarum, ut

Virgilius

Fama malum,
27.
«

Faniae

autem nomen

non aliud velocius ullum. certi iocum non habet,
est,

tem istarum mortium genas animadversio nominatur. 37. Animadversio enim esl quando judex reum punil, et dicitur animadvertere. id es[,ammumiUuc advertere, intendere uiique ad puniendum reum, quia

judex

est.

quia plurimum mendax

aijiciens

multa,

vel

38. Ideo

aulem Romani aqua

et igni interdicebant

demutans de

veritate

;

quae tandiu vivit, quandiu

non

probatur. Ai ubi probaveris, esse cessai, et
res nominatur,
28.

exinde

non fama. Exsihum dicium quasi extra solum. 'Samexsul dicitur, qui extra solum est. [.... Unde ^ postlimi-

quibusdam damnatis, quia aer et aqua cunctis patet, et omnibus data sunt, ut illi non fruerentur, quod omnibus per naturam concessum est.

C^

CAPUT
1.
1

DE TEMPORIBUS. XXYIII.

nium

redeuntibus, hoc estde exsilio reducendis, qui

De chroniccK vocabulo.
Chronica Grfece dicitur, qua^ Latine temporum Eusebius series appellatur, qualem apud Graecos edidit, el Hieronymus presbyCtesariensis episcopus
ter in

sunl ejecli injuria extra limen patrite.) Dividitur au-

tem exsilium

in relegatis et deportatis.

29. Relegatus est

quem bona sua sequuntur
sequuntur.

;

de-

portatus,

quem non
Ilem

Latinam linguam convertit

:

Xp'-'o;

enim Grse-

30. Proscriplio
scriptio.

exsilii

procul damnatio, quasi porro

ce, Latine

tempus

interpretalur.

proscriptus, quia

palam

scriptus.

CAPUT XXIX.
1.

ad 31. s Metallum est ubi exsules deputantur eruendam venam marmoraque secanda in cruslis.

De monnentis et horis. Tempora autem momenlia, horis, diebus, menaunis, lustris,
est
sa?culis, aelatibus

917
tiquos

32.

^

Servilus a servando vocata.
in bello a

Apud an-

sibus,

dividuntur.

enim qui
^

morte servabantur, servi

Momentum
pus, a
2.
lis.

rainimum atque angustissimum temin brevibus inlerval-

vocabantur.

Hiec est sola

malorum omnium postre-

ma, quae
33.

liberis

libertas periit,

omni supplicio gravior est, nam ubi una ibi perierunl et omnia
diversi casus
,

motu siderumdictum. Esienim extremitas hor«
sibi cedit
el

cumaliquid
est

atque snccedil. Hora Grse-

Morlium vero

ex quibiis crux

Q cum
i

nomen,

tamen Latinum sonat. Hora enim
Philipp.
ii
:

mise dicendae (ut quidam arbitrantur) quia Seneca lib. v Controvers, dicat : Nec quemquam vestrum decipiat nomen ipsum latumice Yid. Fest. Ascon,
^
*>

Hcec estsola

malorum. Cic,

Servitus
bello, sed
,

malorum omnium postremum, non modo
j

minime lauta res
haec
et

est

morte etiam repellendutn. o, i, lertuii Inipso quoque (jenerenecis.Ex Apologet.
Et Serpente. Juxenal., satir. 8: Cujus supplicio nondebuii una parari Simia, nec serpcns unus, nec culleus uuus. libris Oufe de ser[iente, gallo ei simia in quibusdam sunt, pra?terquam le<^untiir, in melioribus nulla hnem uno Salman. sanepervotusto, sed ibi quoque ad esse aliena. totius capitis rcjecta, utliquido appareai
^
_

statim infamium, quae vox sjepe in consiliis Toletin. legitur. ' Vt illud est : Illust. fam. Ex Orat. pro Marcel. ^ Qua non aliud. Sic in omnibus Golhicis nonquo,

Ad verberandum aptum. Aliena Ignominium. Sic meliores iibri,

censemus.

m

haud male. ac, moo * Famfeautem jiomen.Totns locus ex Apolog. Terjudicio,
lull.,
f

cap. 8. U)ule postliminium.... patrice. Obelo haec notavimus de A. Aug. ei Chaconis sentent.
«
^

Metallum....
Servitus.

deputantur. Neap
Civit.,

deportantur.
cap. 15.

Huiu^modi accessionibus pessiuie multali sunthi libri. 'Quie hisxii capilibusde tempoCdp. XXYHI. Isiribns conlinenlur, adhucla huc sunt e libro dori d.j Asuis ad Sisebulhum regem, el ejusJem

Ex Aug. xix de

Chronic.

215
finis est

S.

ISroORI IIISPALENSIS EPISCOPI

216

temporis, sicut et horae sunt fines maris, tluct

viorum

veslimentorum.

^ 8. Proindeautem ex his septem stellis nomina diebus gentiles dederunt, eo quod per easdem aliquid
sibi effici existimarent,
^

219 GAPUT XXX.
De diebus.
d
.

dicentes hahere a Sole spi-

ritum, a

Luna corpus,

a Mercurio

ingenium

et lin-

Dies cstpraesentiasolis, sive sol
sol

supra terras, sicut
est,

nox
' *

sub

ierris: ut

enim dies autnoxsii causa

aut supra lerram sol, aut sub terris. Dies legilimus viginti quatuor horarum est, usquedum dies, elnox spalia

Venere voluptatem, a Marte sanguinem, a Jove temperantiam, 2^1 a Salurno humorem talis quippe exslitit gentilium stullitia, qui sibi finxerunt

guam,

a

:

sui cursus ab Oriente

usque ad alium Orientem

solemcoeli volubiliiate concludat.Abusive autem dies

unusest spatiumabOrientesoleusque ad Occidentem. ^ inlerdianum at2. Sunt autem diei spatia duo
:

tam ridiculosa figmenta. 9.ApudHebaeosautemdiesprimaMrea Sabbati Aicitur,qu8e apud nos di>s Domtntcus est, quem gentiles Soli dicaverunt ^secunda SaWa^z,secunda feria, quem saeculares diem Lunce vocant tertia Sabbati ter;

quidem horarum viginli quatuor,spalium autem horarum duodecim. unde et 3.'' Vocatus autem dies a parle meliore ut sinecommemoratione noctis numerum p in usu esl
que nocturnum,
et est dies
;

tia feria,

quem

illi

cliem Martis vocant; quarta Sab-

bati, quartd feria, qui Mercurii dies dicitur a
nis.

paga-

10. Quinta Sabbati, quintaferiaest, idest, quintus
a

dicamus dierum,

sicut et in lege divina

scriptumest

-,

dieDominico, qui apud gentiles Jovis vocatur

;

sexta

Factum

est vespere et

mane

dies unus.

Sai/*aii,sextaferiaest,qu9e apud

4.Dies secundum Egyplios im-boat ab occasu solis; secundum Persas, ®'50 ab ortu solis; " secundum secundum RomaAlhenienses, a sexta hora diei id nos a media nocte. Undeel tunc gallicinium est, est gallorum cantus, ^ quorum vox diei ostendil prse;
'^

w^ns nuncupatur
nico die
est,

;

eosdem paganos VeSabbatum autem septimus aDomigentiles Saturno

quem

dicaverunt,

i

et

Saturni nominaveruut. Sabbatum aulem ex Hebraeo
in

Latinum requies interpretatur, eo quod Deus ia
11.
"^

eo requievisset ad omaibus operibus suis.
xMelius

conium,
5.

'

quando

et

mesonyctius

afflatus

fit.

autem

in vocabulis

quorum nomina Romani quibusdamsideribus sacraverunt, Primum enim diem a Sole appellaverunt, qui princeps est omnium sideDies dicti a
diis,

stiano ritus loquendi ecclesiasticus procedit

dierum de ore Chritamen si
:

quem

forte

consuetudo

traxerit, utillud exeat

ex ore,

um,

idem dies caput est cunctorum dierum. Secundum a Luna, qusesoli etsplendore et mamum potuerunt, et eminuerunl in hoc sseculo, delati gniiudine proxima est, et ex eo mutual lumen. Ter lium a stella s Marlis, qua? Pyrois vocatur. Quartum Q sunteis ad amatoribussuisdivinihonoreset in diebus, et in sidenbus, sed prius a nominibus hominum sidicunt. tolla Mercurii, ^ quem quidam Stilbonla dera nuncupata, et a sideribus dies sunt appel7. Quintum a slella Jovis, quam Phaetontem aiunt
sicut et
6.

quod improbat corde, intelligatiilos omnes, de quorum nominibus apellati sunt hi dies, homines fuisse et propter beneficia quaedam mortalia, quia pluri-

sexlum a Veneris stella, quam Luciferum asserunt, qufe inter omnia sidera plus lucis habet ; septimum a
stella Saturni,

lali.

12.
eis

A fando
sit

autem

ferice nuncupataesunt,
dictionis,

quod

in-

quse

septimo cselo locaia

xxx

annis

nobis

tempus
/

id est, in divino, vel
festi

fertur explere

cursum suum.
^

humano
libri

officio fari

sed ex

iis

dies

hominum,

Cap.XXX. —
^

Interdianum.Sic

omnes.

Vocatus autem dies apart. mel.

ad vers. Torquetmediosnoxhumida Secundum Atheniens. a sexta horadiei. Ex eod. Servii loco, qui Agellium citat, AgeUius vero, lib III, cap. 2 ex Varrone diem apud Athenienses ab occasu solis dicit incipere.Quodaffirmat eliamMacrob., bb. I, et Censoriu., cap. 19. Ergo, vel Servium vel Agellium emendari oportet. Isidorum seculus e-lBeda, cap. 2 de Ratione Temporum.Quid siesw;jrapor compendium scripia sexta lectoros fecerunt, cum su•=

Serv., ^£n. v, curs.

E

,

,

Q

premam Isidorus

inlelloxis^et, vel potius pro

suprema

Ecce aulemprimi sub lumina solis, et ortus, ut lumina primi boUs medium noctis intelligat. g Stella M irtis, qme Pyrois. Chaconi assensi sumushic, ul c.iaui supra, lib. iii, cap. 70, cum in libris omnibus utrobique vesper pro Pyrois legatur. ^ Quem quidam Stilbonta. Oplime quoque conjecit idem Ghacon, cum hic legatur Quemquidam candidum circulum dicunt, candidum glossam fuisse xou aTlxSovTa, unde ab imperilo lectore sublatum Stilbonta addilum circulum. cum candidus circulus via hujus rei ma laciea Isidoro sit, lib. ii. cap. 45 gnumargumenium, vocem circulum etiamnum aqui:

;

sexta hora icgerunt? Nam alio paclo quomodo hinc honoste habeamus nescio. ^ Id est^ gallor. cantus. Hae voces additae ex C. Nop.ut quod sequitur. Quor. vox, etc, procederet. ^ Quor. vox diei esf.ph.mhros.: Hocexcitatus Lucifer soluit
'

busdam

libris abesse.

polum
et

caligine.

Quando,

lior pars acta,

mesonyct. afflat. Et quia noclis mesolque ad nos jam flectiiur, afflari

radiis ejus orbis hic dicitur. Afflari autommagorum esl verbum, qui, adventanie sole, simulacra noctur-

na aufugere credebant. Unde
Vit. Appolonii negat Achillis

Philostrat.,

iib.

iii

de

simulacrum gailicinium exspeclasse. Quo iierliiiCt illud qnoque Anchisa^: Jamque vale, torquet medios nox humida cursus,
saevus c^uis Oricns afflavii anhelis. Eodemque modo interpretalur Servius illud Mn. vi

Dicentes haberea solespirit. Serv., ^En. xi, ad debentem : Supe^is debemus omnia donecvivimus,ideo, quia,ut dicunt physici,cum nasci cceperimus,sortimur a sole spiritum, a luna corpus^ a Marte sanguinem, a Mercurio ingenium,a Jove desiderium, a Venere cupiditates, a Saturno humorem. Ubi quod ad Jovem atlinet, Servius ex Isidoro videtur corrigendus. Cic, ii de Nat. deor. His interjecla Jovis stella illustrat, et temperat. Quem propierea in Somn. Scip. fulgorem salutarem appellat. Bid., cap. 4, a Salurno tarditatem. Et Saturni nominaver. Aug., xviii conl. Faust.
\crs. Nil jam ccelestib. ullis
j

cap. 5

:

Saturnum importare conamini, quia eum
in

Etme

diem Saturni gentes appellaverunt. ^ Melius autem in vocab. Ex Aug.

ps.

xcili.

217
causa
13.
instituli sunt,feriati
^

ETYMOLOGIARUM
causa divinorum saciorum.
:

LIB V.

818
quiaeadem
lumen,
:

^

guescit, ac labefactos efflatsuos ignes; aut
vi

Partes diei tres sunt

mane, meridies

et su-

sub terras cogitur, qua super terras

pertulit

prema.
14. Mane, lux maturaet plena; nec
:

et sic

umbra

terrse

noclem

facit.

Unde

el Virgilius

jam crepuscuInvolvens umbra
4.
'

Ruit Oceano nox,

manum enim antilum. ^Et dictum /«a/^a mano qui bonum dicebant^juid enim melius luce?Alii
mane
exislimant vocari a
'^

magna terramque polumque.
sunt
:

Noctis

partes septem

vesper, crepus-

manibus, quorum conesi. Alii est,

culum, conticinium, iutempestum, gallicinium, matutinum, diluculum.
5.

versatio a luna ad

terram

putant ab aere,

quia manus, id

est,

rarus

atque perspicuus.

Vesper a

stella occidentali vocatur, quse
et

solem

2^2

15. Meridies dictus quasi mcdidies, hoc cst,

occiduum sequitur,

tenebras sequentes prsecedit.

medius dies, vel quia tunc purior dies est. Merum enim purum dicitur. In toio enim die nihil clarius meridie, quando sol e medio coelo ruiilai, et omnem

De qua

Virgilius

:

orbem

pari clariiate illustrat.

Ante diem clauso componet Vesper Olympo. 6. Tenebrae autem dictse, quod teneant umbras. 7. Crepusculum est dubia lux. Nam "» creperum

Suprema est postrama pars diei, quando sol dubium dicimus, hoc est inter lucem et tenebras. 8. Conticinium esl, quando omnia silent. Conticescursum suumin Occasum vertil, dicta quod supercst D ad partem ultimam diei. cere enim silere est. 17. ^ Serum vocalum a clausis seris, quando jam 9. n Intempestum est medium et inacluosum nocnox venit, ut unusquisque somno tutior sit. tis tempus, quando agi nihil potest, et omnia sopore 18. Hodie, quasi hoc die, el^quotidie, non cotidie, quieta sunt. Nam tempus per se non intelligitur, nisi
16. ^

ut

sit

quot diebus.

per actus humanos

quod est postea. 20. Heslernum est pridie, et dictum hesternum ab eo quod jam dies ipse sit a nobis extraneus, el prsetereundo alienus.
21. Pridie autem, quasi iprori die.
22. Perendie, id est, per ante diem, vel in
^

19. s Cras,

^^1

10.

medium antem noctis actu caret. Ergo intempcsta, inactuosa, quasi sine
;

tempore, hoc est sine actu,

^per

quem

dignoscitur tem"

pus;unde cst^intempestive
dicilur, quia caret

venisti.

Ergo intempesta

tempore,

id est, actu.

11. Gallicinium

propter gallos lucis praenuntios

ante-

dictiim.

cessum,\id

est, prius.

12.

Matutinum

est inter
;

abscessum tenebrarum

et

CAPUT XXXI.
De nocte.
1.

aurorse adventum

et

dictum matutinum, quod hoc
sit.

tempore inchoante

mane

Nox

'

a

nocendo

dicta, eo

quod oculis noceit. C

13.

Diluculum quasi jam incipiens parva diei lux.
o

Quae idcirco lunte ac siderum lucem habet, ne indecoraesset, et
rantes, et ut
lis
J

Hsec et aurora, quae solem praecedit.
14.

ut consolaretur

22^ omnes nocte opepropter vicissilu-

Est autem aurora

diei

claresceniis exor-

quibusdam animantibus quse lucem soet diei alternatio

dium,
tur,

et

primus splendor

aeris, qui

Grsece

tjw; dici-

ferre non possunt ad sufficientiam temperaretur.
2. Noctis

quam nos

per derivationem

aulem

quasi eororam.
equis, et

Unde

est illud

:

auroram vocamus, Lcetus Eois Eurus

dinem dormiendi et vigilandi elfecta Cbt, et ut operis diurni laborem noclis requies temperaret.
3. ^

Eoasque

acies.

CAPUT XXXII.
1.

tur
^
^

Noctem autem fieri, aut quialongoitinere Inssasol, et cum adultimum coelispalium pervenit elanPartes diei.

Hebdomada

De hebdomada. dicia a numero sentem dierum

E

Serv,,

^n.

ii.

Et dictum mane a mano.

E

Serv.

Mn.
:

i.

ad

aliis
vli^,
J

humanis, sive,quod in ea fures latronesque nocendi occasionem nanciscantur. Nisi potius a Grseco
ut ait Varro.

immaniasaxa. Varro, lib. v Maxe, quodtunc manat dies ab Oriente, nisi potius, qiiod BONUM antiqui dicebarit MmvM, Vidend. itemServ., Mn. III, ad vers. Stant manibus arce.
vers. Tenet ille
^

Consolaretur homines. Al., omnes.

^

Noctem autem

fieri...

lumen. Lucret.,

lib.

v

:

A

MANiBus. Macrob.,

lib.

i

Saturn., cap.

iii

:

At nox obruil ingenti caligine terras. Aut ubi de longo cursu sol extima coeli,
Impulit, atque

Mane autem dictum, quod a
est,
lib. viii, infr.

locis inferioribus, id
fin.

suos

efflavit

languidus ignes,

a MANiBUS, lucis exordium emergat-. Et in

^

Suprona

diei, id
e
'

est post. Varro Suprema, summum a superrima. Hoc tempus xii tabulce di-

Concussos itere, et labefaclos aere multo; Aut quia sub torras cursum convertere cogit Vis eadem supera, qute terras pertulit orbem.
'

Noctis partes. Serv., .En.

cunt occasum

esse solis.

die noctis partes

Sunt autem soliii sccundum Varroncm hx : vespera,
:

Serum

Al., Sero.

£iQUOTiDiE«o/i coTiDiE.Vid. sup., Ub. i,cap. 20, & Cras, quodest postea. Doesse videtur aliquid, et postera fortasse legendum. ^ In antecessum, id est, prius. Gloss. in antecessum, irpoypeia; el apuJ Senec, in antecessum solvere, hoc esl, antequam dies debiti cedat. ISox dicta. E Serv., /En. i, ad Cap. XXXI. vers. Ponto nox incubat atra Riiba. hb. x, cap. G

conticinium, infempestum, gallicinium, lucifer. m Creperum dubium. Eieganior Ambros. Lietus dics hic transeat ; pudor sit ut diluculum, fides velut meridies ; crcpusculum mois nesciat. Est au-

'

:

Nox

dicta,

quod noceat aspectibus,

vel

negoiiis

tem creperum Sabmum verbum, ut ait Varro. " Intempestum... id est, actu. Omnia sunt Servii, Mn. III, ad vers. Nox intempesta tcnebat. ° Est autem aurora. Ex eodem, Ma. xi. Varro Aurora dicitur ante solis ortum, ab tamen, lib. vi eo quod igne solis tum aureo aer aurescit.
:

3i9

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
et

S'JO
:

quorum

repeiitione, et
;

menses, et anni,

saecula

J|

Nam

prius Quintilis etSextilis vocabantur

Quintilis,

peraguntur

Ir.za.

enim Grceci septem dicunt. Hanc

quia quintus erat aMartio,
stantur esse

quem principem
'^

anni te-

nos septimanam vocamus, quasi septem luces. Nam MANE Iuj: est. Octavus autem dies, idem primus est,

ad quem reditur,
ordilur,

et

aquo rursus liabdomadis

series

quod sextus. 11 September noraen habet a numero, et imbre, quia septimus est a Martio, e^imbres habet. Sie et October, November atque De^miber ex numero et
;

Romani

Sextilis similiter,

CAPUT xxxni,
De mensibus. 1. Mensis nomen est Graecum de lunte nomine tractum. Luna enim [j.TWrj Grseco sermone vocatur, unde et apud Hebrseosmenses^^S legiiimi, non ex
solis circulo,

imbribus acceperunt vocabula

:

quem numerum de-

currenlem December

finit,

pro eo quod denarius nu-

merus praecedentes numeros claudit. 12. Kalandas aulem, Nonas et Idus propter festos diesRomani instituerunt, vel propter officia magistratuum. In
13.
iis

sed ex

luoa::'

curbu enumerantur, qui est

enimdiebus conveniebatur

in urbibus.

Quidamautem Kalendas a colendo appellari exi2. ^Egyplii autem primi propter lunae velociorem stimant. Apud veteres enim omnium mensium princursum, et ne errorcomputalionis ejus velocitate accicipia colebantur, sicut et apud Hebraeos. Idus autem deret. ex solis cursu dieni mensis adinvenerunt, quoB plerique Latinorum ab edendo dictas putant, quod ii
niamiardiorsolismotus facilius poteral comprehendi,
3.
^

de nova ad novam.

dies

apud veteres epularum essent.
nundinis
vocatae, nundinse

Januarius

niensis

a

Jatio dictus, cui fuil a

14. Nonae a

enim sunt

genlilibus
sit

consecratus,

vel

quia

limen

et

janua
ut

publiccB conventiones, sive mercimonia.

anni.

Unde,

et

bifrons

idem Janus pingitur
id est,

CAPUT. XXXIV.
De
solstitiis et (e.quinoctiis.
1.

introitus anni et exitus demonstrelur.

4.Februarius nuucupatur a Februo,
cui eo
peris,

Plutone
diis

Solstitium dictum, quasi solis statio,

quod
et

tunc,

mense

sacrificabatur.

Nam Januarium

su-

sole stanle,

®'*7

crescant dies, vel noctes.

runt.

f ebruarium diis Manibus Romani consecraveErgo ^ Februarius a Februo, id est, a Plutone,
febre, id est, segriludine, nominatus.

./Equinoctium appellalum, quod tunc dies

nox

horarum
2.
J

'

spatio aequali consislunt.

non a
5.
lis

Duo autem
sol

sunt

solstitia

:

unum

sestivum

Martiusappeliatur propter il/«r^^/«,Romana^gen-

oclavo Kalendarum Juliarum, de

quo tempore re-

auctorem, vel quod eo tempore cuncta aniniantia

meare
le,

ad inferiores incipit circulos, aliud hiema-

ad

marem
6.
"^

agantur, et ad concunibendi voluptatem.
et

octavo Kal. Januar., quo tempore sol aliiores inpetere.

Idem appellatur

mensis novorum, quia anni

cipit circulos

Unde

et hiemalis solstitii dies

initium mensis est Marlius,
indiciis, sciiicet,

IJem ^ elnovum ver, ab C minimus, sicut sestivi maximiis invenitur. germinum, quia in eo, viridantibus unum vernale, 3. Item duo sunt aequinoctia
:

et

fructibus novis, transaclorum probatur occasus.
7.

aliud aulumnale, quai Graeci

iar)[j.£p(as

vocant.

Sunt

Aprilis

pro Venere dicilur, quasi Aphrodis.
'A^foi^fTT)

autem
tes

haec aequinoctia die octava Kalend. April. et

Graece enim

Venus
in

dicilur,

^

vel

quia hoc

octavo Kalend. Octob., quia annus olim in duas par-

mense omnia aperiuntur
8.

florem, quasi aperilis.

lantum dividebatur, hcc
et ^ in

est, in

sestivum

et in bie-

Maius dictus a Maia, matre Mercurii, vel a ma-

male solstitium,

duo hemisphaeria.

joribus natu, qui erant principes reipubiicae.

Nam
1.

CAPUT XXXV.
De temporibus anni.

hunc mensem majoribus, sequentem vero minoribus

Romani consecravcrunt. 9. Unde et Junius dicitur. Ante enim populus
centurias seniorum et juniorum divisus erat.

Tempora
et hieras
;

anni quatuor sunt
dicta sunt

:

ver, 3estas,autum•

in

nus

autem tempora
"*

a

commu-

nionis

temperamento, quod invicem se humore,siccitemperent.
Ha3c et curricula

396 10. ? Julius vero,
hominum
Julii et Aiigusti

et

Augustus de honoribus

tate, calore et frigore

Gaesarum nuncupati sunt.

dicuntur, quia non stant, sed currunt.
^ Julius vero et
'

^ Januarius... vel quia linies Cap. XXXIII. et janua. Hieronym., Ezech. xxviii Januarius dicitur, eo quod apud Romanos anni sit janua. Sed limes non limen in Ofnnibus libris iegi mirum. b Februarius a Februo. A die februato Varro; a Februo deo lustrationum Macrobius; a. februo, hoc esi, jiurgamenio, Ceni^.orinus. Servium, i Georg., et
:

August. Aug,,

ii

de Doct. Chr.,

cap. 21.
^ A numero et imbre. A numero tanium Varro, Augustinus et Servius, a quo haec procul dubio sumpsil Isidorus. Sed hsec dmnia additamentis plena. Quamvis scio Cassiodorum ex imbribus quoque notationem contVcisse. Spatio cequali consistunt. Ita Cap. XXXIV. nostri omnes Cod. Constant Romani. Duo autem sunt. E Serv., Georg. i, ad vers. Humida solstitia. Al ])oni Lalinitatis auctores ai^stivum solum solslitium agnoscunt, altfrumnon solstitium, sed brumam nominant. " Et in duo hemisphceria. Sic onineslibri, In duas larijjiEpia? volehat A. Aug. A communionis temperam. A Gap. XXXV. communi temp. Cod. Rom.

August., xviii contra Faust., cap.
Isidorus.
•^

5,

secutus est

'

•^

Idem appell. mensis novor. In sacris libris. Idem novum ver ab indiciis. Serv., Georg. i, ad
Aprilis... q.

i

verb. Vere novo. Ai., ab initiis.
*

Apurodis. Macrob,,

lib.

i.

cap. 12

:

Secundum mensem nominavit Aprikm, quasi

h.\)\\-

rilem, u spuma, quam Grceci vocant dfphw unde Venus creditur orta, ' Vel q. h.m. omnia aperiuntur in florem. Quod Varroni placuit.

'

"^

Hcec et curricula.

E

Serv. iEn. viii.

221
2. *

ETYMOLOGIARUM
f(

LIB. V.

222

Constat autem post factum miindum ex quadilate cursu solis tempora in ternos menses fuisse
divisa.

Quorum temporum
tertio

lalem

veteres

faciunt

discretionem, ut primo mense ver

novum

dicatur,

ccclxy diebus ad eadem loca siderum redil. Annus autem dictus, quia mensibus in se recurrentibus volvitur. Unde et aunulus, quasi annuus,i(i est, circulus, quod in se redeat. Virgilius
:

secundo adultum,
3. Sic etaestas in

pneceps.
7?oi'a,rt(/w/f«

Atque
2. Sic

in sua per vestigia volvitur annus.
et

suMribus mensibus

enim

apud .Egyptiosindicabatur ante
pieto dracone

in-

pneceps; SiC et autumnus novus, ndultus el prceceps; item hiems nova,2'iS adulfa el prceceps, sive
et

ventas

litteras,

caudam suam mor-

dente, quia in se recurrit. Alii
roO
avavsoyjOai,
id
est,

annum

dicunt, «7:0

Extremce sub casum hiemis. Vcr autem dictum, quod viret. Tunc enim post
extrema. UnJe est illud
:

ab

innovatione, renovatur

enim semper.
3. Tria

hiemem
4.
<=

vcstitur

tellus herbis, et

in

florem

^'

euncta

sunt autem genera annorum.

Aut enim
pla-

rumpuntur.
Jlslas dicitur ab cesfu, id est, calore
;

lunaris annus est triginta dierum, aut solstitiaUs,
et cestas

qui XII conlinet
nelis in

menses

:

aut macjnus,

omnibus
qui
tit

quasi usta, id est, exustaelarida.Xamcaloraridusest.
3.
**

eumdem locum

recurrentibus,

post

Autamnus a tempeslaie vocalur, quaniio et annos solstitiales plurimos. arborum cadunt, et omnia malurescunt. 4. ^Era singulorum annorum constitula esl a £ censum quando primum Gaesare Augusto, 6. Hiemem aulem ratio hemisphserii nuncupavit, exegit, ac Romanum orbem descripsit. Dicta autem quia tunc breviori sol volvitur circulo. Unde et hoc
folia
'^

930

'^

tempus
tilus.

brevis, vel a cibo,

dicitur, quasi [3f*7'j? V^P^' id est, quod major tunc sit vescendi appeEdacitas enim Greece ^poiijLst appellatur; ^ unde
®

bruma

cera ex eo quo
reipublicfe.

1

om:iis orbis ces reddere professus est

CAPUT XXXVII.
De olijmpiadibus,
{.

imbrumari dicuntur^rquibus fastidium estciborum. 7. Hibernus autem inter hiemem et vernum est, ^ quasi hiemevernus, qui plerumque a parte totam hiemem signiticat. Hsec le:npora singulis etiam cceli
el

et lustris,

et jubileis.

Olympias apud Gra^cos conslituta apud Elidem Grseeiae civiiatem. Eiiis agentibusagonem, ei ^ quinquennale cerlamen, quatuor mediis annis vacanti-

partibus ascribuntur.

bus

;

et

ob hoc Elidum certaminis tempus olympiadem
''Lustrum vero

Verquippe Orientidatur, quia tunc exterrisomnia oriuntur; aeslas voro Meridiano, eo quod pars ejus calore tlagrantior sil; hiems Seplentrioni, eo quod frigoribus et perpetuo gelu torpeai autumnus Occi8.
;

vocaverunt, quadriennio in una olympiadesupputato.

931

2.

esl -cvtsTr^pl;, id esl,

quin-

quennium, quod quinto anno dicitur condi propter olympiadas a Romanis adhuc enim consules, adhuc
;

duo,

eoquodgravesmorboshabet;undeet tunc
detluunt. Ut

folia

C

^"^^

nomium
sic

erant.

Esl enim quinquennale tempus.

arborum
bis, facit
'

aulem autuir.nus abundet moret

Ideo vero

vocaiur eo quod censu per quinquen-

!$99

hoc confinium frigoris

caloris, et

nium

in republica peracto,

urbs

Roma

lustrabatur.

compugnantia inter se contrariorum aerum.

3. Jubilasus interpretaiur

remissionis annus. Est
<=

GAHUT XXXVI.
De annis.
1.
*

nis

enim Hebraicus, ei sermo, et annorura hebdomadibus,
annis
lexilur,
in

numerus, qui septeid

est

,

quadraginta
tubis, et

Annus

j

est

solis

anfractus,

cum,

peroclis

novem

quo clangebatur

Constat autem post fact. E duobus Servii locis, Georg. I, ad vers. Vere novo, et Gcorg., 11, ad vers.
iVon 'alios prima.
^

Cunctarumpuntur. A.\.,erumpunt,a\., prorum^stas ab
cestii.

-

punt.
"

Serv., ^En.

11,

ad vers. Propius-

que cestus incend. volv. : .Esfus ( inquit ) calor est, unde et oistas dicitur. Vid. Varr., lib. v. ^ Autumnus a tonpcstate. An tempestatem tempestivitatem intelligit? Ut sil autumnus auctus annus. detracta
c,

simis Chacon. Porro de sera multi hac Klate multa. Nos Nonio crediraus ita scribenti ^-Era munerinota. Hcec est rafio, perversa Kra, et Lucil., lib. XXIX summa, ct subducta improbe. M. Tullius, in HorQuid tu, inquam, sotensio, r.pud eumdem Nom. les, cum rationem a dispensatore accipis, si cera sincjula probasti, summam quce ex his confecta sit non probare Vid. inf., lib. vi, cap. io. ' Censum exegit. Ita lib. iii. Tarrac. Neap., exa:

:

:

'/

cjitafo

ui in sartor, farfor,

auctor. Fest.
,

:

Autumnum quidam dictum
'

Q
'

su

ccnsu ; et quidem apudEuspb. frequens CenRomce agitato, inventa sunt hominum millia,etc.
:

existimant

quod

Cap.XXXVH.
seb.
i.i

'"

Et quinquennal. certam.Eii-^

tum maxime aucjentur hominum opes. * Bruma q. iipayu;. Varr.. Fest., Serv. et Macrob. Uncle et mmunARi. Al.,imbrumati,iiem brumati,
et /);'U?«rtfic«, quae

agunf quinqucnnale certamen : quatuor annis in medio expletis, quam olympiadem Iphitus, filius Praxonidis, sive Hcemodi, primus
Clii'oa.
:

Elii

s

Quibus fastidium

vox hodiequeapud iios in usu est. ext. Quibus studium est, unus
et Ovel.,al.,

constituit.
"

Lustrum

vero.
:

Tarrac.
1"

Quasi hiemevernus.Ex Cod. Neap.
sit

hibernus., ut
'

praecefjs hiems.

Ex compugnantia contrarior. aerum. Co«« trariarum rerum Servius, Georg. 1, ad vors. Quid
tempestates Autumni.
C.\p.

XXXVI.

i

Annus

est.

Totum caput,usque
locis,

ad cera, contlatum ex variis Servii
et V. ^ jEra

^En.

i,

iii,

quinquenniis et bene ohjmpiadibus compufat tempora, quia nondum, vel a;ra, vel consules. Llstrum autem dictum, quod post quinqucnnium unaquceque civitas lustrabatar. Ergo vcrba illi, adhuc n. consules, adhuc cera nondum erant, quae Virgdii interpretalioni lanlum Nam Isidoserviu'.it, niliil Mdoro dotracla oberunt rus S>:viuiii logens non vilelur Maronis verha considerasse; proptkr olympiadas, p?'(j ohjmpiadibus,
lustris tab. oitas
vel loco
"

— Lustris

Serv., -En.

i,

ad vers. Vincit

singulor. annor. Legunlur liaec in plerisque Eusebii Codicibus, sed negabjt exslaro in anticpiis-

ohjmpiadum

iniorpreieris iicel.

Et numerus, qui septennis

Spiritus snncti.

223

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI

224

ad omnes reverlebatur antiqua possessio, debila absolvebantur, confirmabantur libertates.
4.
ipsi

CAPUT XXXIX.
De discretione temporum.
i
.

Hunc numerum etiam

in

diebus Pentecostes

et

celebramuspost Domini Resurrectionem, remissa

miindi.
didit

Prima aetas conlinet in exordio sui creationem Primo enim die, Deus in iucis nomine conangelos; secundo, in finnamenti appellatione
;

culpa, et totius debiti chirographo evacuato,

abomni

nexu

liberi

suscipientes advenientem in nos gratiam

coelos

tcrtio

,

in
;

discreii<^s

vocabulo
coeli
;

speciera
quinto,

Spiritus sancti.

aquarum,

el terrse

quarlo, luminaria
;

CAPUT XXXVIII.
De
1, Saecula *

animantia ex aquis

sexto,

animanlia ex terra, et

sceculis et cetatibus.
,

homincm, quem appellavit Adam. 2. Adam, anno ccxxx, genuit Seth,
et inde scealiis

a

quo

filii

Dei,

generationibus constant

CGXXX.
Seth, anno ccv, genuit Enos, qui coepit invocare no-

cula, quod sequantur. Abeuntibus enim

alia

succcedunt.
dicunt

^

Hunc quidam quinquagesimum annum

men Domini.
Enos, an. clxixx, genuit Cainan,
Cainan, an. clxx, genuit Malaleel,

quem Hebra?i jubilceum vocant. 2. Ob hanc causam, et ille Hebrseus, qui, propter uxoren, et liberos»3^amans dominum suum, aure
perlusa,
servitio subjugatur, serviro jubetur in
est,

CCCCXXXV. DCXXV. DCCXV.
DCCCCLX.
M.
i^anslatus est

ssin

g

^3^

3 ^i^^^^^.^^

a'„,

^lxy, genuit Jared,

j^^^^^ ^^

culum, hoc
3.
*=

usque ad annum quinquagesimum.
dicilur et pro
;

^^^^„^ ^^^^.^ ^^^^^^ q^.

CXXIL

JEtas
;

plerumque

uno anno, ut
et

Enoch.an. clxv, genuit Mathusalem, M. CCLXXXVII.
4.

annalibus

et

pro septem, ut hominis

pro centum,

Mathusalem, an. clxvii, genuit Lamech,

et pro quovis

lempore. Undeetaelas tempus quod de

multis saeculis instruitur. ^ Et dicta cetas quasi cevitas, id est, similitudo a^vi.

neque iniquod Graeci vocant; quod aiiquando apud eos pro saeculo, aliquando pro aeterno ponitur. Unde et apud Latinos est
4.

Nam

M. CCCCLIV. Lamech, an. clxxxviii, genuit Noe. Arca aedificatur, M. DCXLIH.

aevum

est aetas perpetua, cujus
,

Noe

aulera, an. dc, factum est diluvium,

tium neque extremum nascitur

derivatum.
5. ^Etas

aulem proprie duobus modis dicitur
sicut infantia, juventus, sedectus
aetas est

;

aut
aut

II M. CCXLII. Secunda cetas. 5. Sem post diluvium, anno 11, genuit Arphaxad, a quo Chaldsei, II M. CCXLIV. Arphaxad, an. cixxv, genuit Sala, a quo Saraaritse

enim hominis,

;

et Indi fuerunt.

II

M.

CCCLXXIX.
II

mundi,cujus prima

ab

Adam

usque ad Noe;
ab

secunda aNoe usque ad Abraham;

tertia

Abraham

q

5^,3^ ^^^

^^^^ ^^^^^^ Heber,

a quo Hebrfei,

M. DIX.

usque ad David

;

quarta a David usque ad Iransmi-

6.

Heber, ann. cxxxxiv, genuit Phaleg. Turris aedificatur,

grationem Judae inBabyloniam; quinia deinde usque
ad adventum Salvatoris in carne
agitur, usque
6. ^
;

U M. DCXLHI.
an.

sexta, quae

nunc

Plialeg.,

cxxxx, genuit Ragau.
II

Dii

primum

quo mundus

iste finiatur.

Quarum decursus

per generationes et regna

primus ex nostris Julius Africanus sub imperatore Marco Aurelio Antonino, simplicis historise stylo elicuit.

DCCLXXHI. Ragau, an, cxxxii, genuit Seruch. Regnum inchoat Seytharum, II M. DCCCCV. 7. Seruch, an. cxxx, genuit Nachor. Regnum ^Egypadoranlur,

M.

Dehinc Eusebius episcopus Caesariensis, atque

tiorum nascitur,
Nachor, an. lxxix, genuit Tharam.

III

M.

XXXV.

sanctae

memoriae Hieronymus presbyter, chronicotemporibus ordinatam.
alii

Regnum Assy111

rum canonum multiplicem ediderunt historiam regnis
simul
7.
et

riorum

et

Sycioniorum exoritur,
'

M. CXIV,

Thara, an. lxx, genuit Abraham. Zoroastes magi-

Dehinc

atque

alii

inter

quos praecipue

'

Vic-

tor

Tununensis

933

cam
8.

reperit.

IH M. CLXXXIV.
Tertia cetas.
c,

Ecclesiae episcopus, recensitis

priorum

historiis, gesta

sequentium aetatum usque ad

Abrahum, anno
mahel, a quo

genuit Isaac.

Nam

prius et Is-

consulatum Juslini junioris imperatoris explevit.

S.Horum nos lemporum summam ab exordio mundi
ad Augusti Heraclii imperatorem,
gis
vel Suinthilanisre-

IH M. CCLXXXIV. Isaac, an. sexagesimo, genuit Jacob. Argivorum regnum inchoal, IH M. CCCXLIV.
el Ismahelitae,

Gothorum, quanta potuimus

brevitate, notavimus,

Jacob, an. xci, genuit Joseph.
leges dedit,

Phoroneus Graeciae

adjacente e laiere descendente linea temporum, cujus indicio

IH M.

CCCCXXXV.

summa

praelerila saeculi cognoscatur.

Ex

Hieron., ad Am., cap. 5 ; et Ambros., in Apolog. David, cap. 8. ^ Scecula generationibus conCap. XXXYIII. stant. Scecula sex generationibus constant, Cod. Neap., sed nullo (opinor) sensu. Hu7ic quidam. Ex Hieronym., ad Gal. 11. JEtas. Serv., Georg. iii Mtatem plerumque ge-

[[emque ut in /io?«2>2ealienacum Chacone censemus. ^ Et dicta cetas q. jjvitas. Nam et aevilas olim

eadem
^

fuit.

Quarum

decursus

sceculi cognoscatur. Haec

non

suiil in vetustioribus,

sumpta tamen sunt ex
lib.

Isi-

•^

•=

:

neraliterdicimus,pro anno,pro triginta^pro centum, pro quovis tempore. Verba autem ut in annalibus.

dori Chronico. ' Victor Tununensis. Ita legendum ex Illust., non (ut antea) Turonensis.

de Vir.

225
9.

ETYMOLOGIARUM
vixit. Graecia

LIB.V.

226

Joseph, an. cx

segetes habere ccepit,

)(

Manansses, an lv. Sibylla Samia claruit,

IIIM.DXLV.

IVM.DXLIV.

1835. Hebraeorum

servitus in iEgypto

an. cxliv.

Amon,

an.xii.Census

primum agitur.

IVM.DLVI.

Allas astrologiam invenit,

IIIM.DCLXXXIX.

18. Josias, an. xxxii. Thales philosophusagnosciiur,

Moyses,an. xl, rexitipiopulum in eremo. Hebra?ilegcm et lilteras habere cceperunt, IIIM.DCGXXIX. 10. Josue, an. xxvii, Erichihonius in Grsecia primus

IVM DLXXXVIII.
Joachim, on, xi Nabuchodonosor Judaeam capit,

IVM. DXGIX.
Seechias, an. xi.

quadrigam junxit,
Othoniel, an. xl,

IIIM.DGCLVI.
litteras Graecis dedit,

Templum Hierosolymis incensum.
claruit,

Gadmus

Sapho muher diverso poeuialc
Quinta
19.

IIIM.DCCXCVI. Aoth.an.Lxxx. Fabute fictffisunt.mM.DCCCLXXVI. Debbora. an. lx. ApoUo medicinae artem invenit, et
citharam reperit,
IIIM.

IVM. DCX.
cetas.

DGCCCXVI.

Hebraeorum

captivitas, annis

lxx. Judith hisloria

H. Gedeon,

scribitur,

an. xl. Mcrcurius lyram condidit,

IVM.DGLXXX.
IVM. DCCXIV.

mM.DCCGLVI.
Abimelech, an.
iii.

Darius, an. xxxiv. Judaeorum captiviias solvitur,

Chorus

in Graecia inventus,

B Xerxes,

an. xx. Sophocles et Euripides iragoedi ce-

niM.DCGGCLIX.
Thola, an. xxiii. Priamus regnavit in Troja,

lebranlur,

IVM.DGCXXXIV.
IVM. DCCLXXIV. Nothus an. xix. Haec sctas habuit

20. Arlaxerxos, an. xl. Esdras incensam legem re-

niM.DCGGCLXXXII.
Jair, an. xxii.

novat,

Garmentis Latinas Litteras reperit,

Darius, qui

et
ct

Jephte, an vi Hercules se flammis

injecit,

IVM.IV. IVM.X.

Platonem

Goigiam primum rhetorum, IVM. DCGXGin,
IVM. DGCXXHI. DemostheIVM. DCGCLIX. IVM. DGGGLXni.

Abesan, an.
12.

vii.

Alexander Heienam rapuit,

Abdon, an. viu. Troja capta est, Samson, an. xx. Ascanius Albam condidit,
Heli sacerdos, an. xl.

ivM.xvn. IVM.XXV.

Artaxerxes, an. xl. Hesler historia explclur,
21. Artaxerxes (qui ei Ochus), an. xxvi.

IVM.XLV
Arca Testamenli
capitur,

nes

et Aristoteles praedicantur,
iv.

Xerxes, an.
Darius, an

Xenocralesillustrishabctur,

Sarauel, an. xl.

IVM.LXXXV. Homerus fuisse putatur. IVM.GXXV
Quarta
cetas

vi.

Alexander Hierosolymam

coepit,

'iVM.DGCGLXIX,
C
22. Alexander Maccdo, an. v.

Asiam

obtiuuit,

IS.David, annis xl. Carthago a Didone condiiur.

IVM.DCCGLXXIV.
Plolemaeus, an. xl. Machabaeorum liber inchoat prinnis,

Gad, Nathan etAsaph prophetaverunt,

VIM.GLXV.
Salomon, an. xl. Templum Hierosolymis
14.
eediiicatur,

IVM. DGGCGXIV.

IVM.CCV.
Roboam,
iii,

^37

Philadelphus, an. xxxviii. Septuaginta inter-

an. xvii.

Regnum

Israel, et

Juda divi-

ditur,

IVM.CGXXII.
sub quo Abimelech poniifex
fuit,

IVM. DCCCGLII. pretes agnoscuntur, Evergetes, an. xvxi. Jesus Sapientiae librum componii.

IVM.

DGGCCLXXVm.
libri

Abia, an.

IVM.CGXXV.
Asa, an. xli. Achias, Amos, Jehu, Johcl,
et

23. Philopator, an. xvii.

Machabaeorum, secundi

historia componitur,

IVM.

DCCCGXCV.
VM.XIX,

Azarias

prophetaverunt,

IVM.CGLXVI.
Abdias
ct

Epiphanes, an. xxiv. Romani Graecos obtinuerunt.
Philometor, an. xxxv. Scipio Africam
vicit,

15. Josaphat, an. xxv. Prophetavil Elias,

Michseas.

IVM.GGXCI.
viii.

VM. LIV.
24. Evcrgctes, an. xxix. Brutus

Joram, an.

Prophetavit Elias et Eliseus,

Hispaniam snbegit,

IVM.GCXCIX. D

SS36

VM. Lxxxni,
Sotcr, an. xvii. Thraces

Ochozias, an.
vii.

i.

Elias rapitur,
claruit,

IVM.CCG.

Athalia, an.

Jonadab sacerdos

IVM.CGGVIL
16.

Alexander,an. x.

Romanis subjiciuntur, VxM.G. Syria Romanis subjecia est, V3I. CX.

Joas, an. xl

Eliseus moritur,

IVM.CCCLVII.

23. Ptolemffius, an. viii. Rhetoricai ars Roraa) coepit

Amasias, an xxix. Carthago condita,

IVM.GCCLXXVI.
Ozias, an. lii. Olypias a Graecis instiiuitur,

Dionvsius, an. xxx. Pompeius

IVM.GCGCXXVHI.
Joathan, an. xvi. Romulus nascitur,

Cleopatra, an. n.

VM. CXYIU. Judsam capit, YM. CXLVm, ^Egyplus Romanissubditur, VM. CL.
primus monarchiam
tenuit.

Julius Ca3sar, an.. v. Hic

VM. GLV.
Scxta
(vtas.

17. Acliaz, an. xvi,

Roma

condilur,

IVM.CCGCXLIV. IVM.CCCCLX.

Ezechias, an, xxix. Senalus lloma'

fit,

26. Oclaviaiius, annis Lvi. Chrislus nascitur,

IVM.CCGLXXXIX.

VM. CCXI.

227
Tiberius, an,

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
35. Probus, an. vi.

228

xxm.

Chrislus crucifigitur,

Manichseorum

haeresis orta est»

VM. GCXXXIV.
Caius Caligula, an.
psit, iv.

VM.CCCGLXXXII.
Carus. an.
ii.

Matthaeus Evangelium scri-

Iste

de Persis triumphavit,

VM. CCXXXIII,
Diocletianus, an.
tyria fecit,

VM.CGGGLXXXIV.
xx.
Iste

27. Claudius, an. xiv. Marcus Evangelium edidit,

diWnis

libris adustis

mar-

DM.CCLII.
Nero, an. xiv.Pelrus
et

Paulus necantur,

Galerius, an.

ii.

Hujus brevitas

vitse

VM. CCLXVl.
Vespasianus, an. x. Herosolymia a Tito subvertilur.

historiae contulit,

VM.DIV. niliil dignum VM.DVI.

36. Constantinus, an.

xxx. Nicsena synodus congre-

VL. CCLXXVI.
28. Tilus, an.
ii.

gatur,

'VM.DXXXVI.
VM.DLX.
ii.

Hic facundus etpius

fuii,

Constantius, an. xxiv. Anthropomorphilarum hseresisorilur,

Domitianus, an xvi. Joannes
Nerva, an.

in

VM. CCLXXVHI. Pathmos relegatur.

Julianus, an.
est,

Hic ex Christiano paganus effectus

VM. CCXCIV.
i.

VM.DLXIL
i.

Joannes Ejihesum redit, VM.

CGXGV,

37. Jovianus, an.
esl,

Iste

iterum Christianiis

effectus

Trajanus, au.xxiv. JoannesApostolusrcquiescit,

VM.DLXIII.

VM. GCCXIV.
29. Adrianus, an xxi. Aquila inlerpretes liabetur,

Valens, an. xiv. Gothi hserelici efficiuntur,

VM.DLXXVIL
Gralianus, an. vi. Priscilianus agno?citur,

VM. CCCXXXV.
Antoninus Pius, an.
agnoscuntur,
xxii.

Valentinus

et

Marcion

VM.DLXXXIH.
Valenlioianus, an. vii. Hieronymus in Belhleem prsedicatur,

VM. GCCLVn.

Antoninus, an. xix. Cataphrygarum hseresis oritur,

VM.DXC.
iii.

VM. CCCLXXVI.
30.

Theodosius, an

Joannes anachoreta

claruit,

Gommodus,

an. xiii. Theodolion interpreshabe-

VM.DXGHI.
38. Arcadius, an. xiii. Joannes Chrysoslomus floruit.

tur,

VM. CGCLXXXIX.
JElius Pertinax, an.
i.

838.

Nihil

habel

hisloriae,

VM. GGCXG.
Severus, an. xviii.

Symmachus
vii.

inlerpres habetur,

VM.DCVI. 830Honorius, an. xvi. Augusliuus episcopus claruit, VM.DCXXI.
Theodosius, an.
tit,

VM. CGGCVn.
31. Antonius Caracalla, an.

xxvii. Nestorius

haeresiarcha exsti-

Quiuta eJitio

tlie-

VM.DCXLVIII.
synodus agi-

rosolymis invenitur, Macrinus, an.
habet,
i.

VM. GGCGXV.
vita?
niliil

39. Marliaaus, an. vl. Ghalcedonensis
lur,

Hujus brevitas

geslorum
oritur,

VM.DCLIV.
rai.

VM. GCGCXVI.

Leo major,
Zenon, an.
40.

xvi. Jil^yptus cr^-orc Dioscorilatrat,

Aurelius Antoninus, an. iv. Sabellii hceresis

VM.DGLXX.
xvii.

VM.CGCCXX.
32. Alexander, an.
xiii.

Acephalorum
an.
xxvii.

hseresis orla est,

Origenes insignis habetur,

VM.DCLXXXVH.
Anaslhasius,

VM.CGCCXXXIH.
Maximus, an.
iii.

Fulgentius

episcopus

Isle

Germanos

vicit,

prsdicatur,
Justinus, an. viii.

VM.DGGXIV.
Acephalorum
xxxix. Vandali
haeresis

VM.CGGGXXXVI.
Gordianus, an.
phavit,
vii.

abdicatur,

Iste

de Parthis

et Persis

triumJustianus,
an.
in

VM.DCGXXH.
Africa

VM.GCCCXLHI.
vii.

exstin-

33. Philippus, an

Hic primus Ghristianus impe-

guunlur,
Juslinus, an. xi.

VM.DGGLXI.
Armenii fidem Ghristi suscipiunt,

rator fuit,

VM.GGCCL.
Anlonius monachus claruit, VM.GCCGLI.

Decius, an.

i.

VM.DCGLXXH.
41. Tiberius, an.
vii.

GgUus^an. ii.Novatus heresimcondit, VM.CCGGLIII. Valerianus, an. xv. Cyprianus martyrio coronalur,

Longobardi Italiam capiunt,

VM.DCGLXXIX.
Mauritius, an. xxi. Golhi catholici effecli sunl,

VM.GGCCLXVm.
34. Claudius, an.
ii.

Isle

Golhos ab

Illyrico

expulit,

VM.DGGC.
Phocas, an
viii.

VM.GGCGLXX.
Aurelianus, an.
v. Iste

Romani caeduntur
nunc
agil

a Persis,

Christianos persequilur,

VM.CCGGLXXV.
Tacilus,
carct,

42. Eraclius xvii

imperii

VM.DCGCVHI. annum; Judaei

an.

i.

Hujus breviias

vilse

prs-notaiione

Hispania Chrisliani elficiuntur. Residuum sexta^ in
telatis soli

VM.GCGGLXXVI.

Deo

est cognilum.

LIBER SEXTUS.
DE LIBRIS ET OFFIGIIS ECCLESIASTICIS.
CAPtJT PRIMUM.
De Veteri et Novo Testamento. 1. Vetus Teslamentum ideo dicilur, quia veniente Novo cessavit, de quo Apostolus meminit, dicens Vetera transierunt et ecce factasunt omnia nova. 9410 2. Testamentum autem Novum ideo nuncupalur, quia innovat. Non enim illud discunt nisi ho:

crypha separent, Ecclesia tamen Christi intef divinos libros,
10. In
et

honorat

et prsedicat.

Novo aulem Testamento duo sunt ordines:

primus Evangelicus, in quo sunt Malthfeus, Marcus, Lucas et Joannes secundus apostolicus, in quo sunt Paulus in quatuordecim Epistolis, Pelrus in duabus,
;

Joannes

in tribus,

Jacobus

et

Judas

in singulis.

Ac-

mines renovati ex vetustate per graliam, et pertinentes jam ad Tesl. Nov., quod est regnum coelorum. 3. * Hebrsei autem Veteris Teslamenli, Esdra auclore, jiixla

tus apostolorum et Apocalypsis Joannis.
11.

Summa

aulem uiriusque Testamenti

trifarie

distinguitur, id esl, In historia, in moribus, in alle-

numerum

litlerarum suarum, viginli duos
in ires ordines,

goria. Rursus ista tria multifarie dividuntur, id est,

libros accipiunt, dividentes eos
gis scilicet, et
4.

Le-

quid a Deo, quid ab angelis, vel hominibus geslum

Prophetarum, etHagiographorum.
in

diclumque
ipsius

sit,

quid a prophetis prsenuntiatuni de
;

Primus ordo Legis,

quinque

libris accipitur,

Christo et corpore ejus
;

quid de diabolo
;

et

membris

quorum primusestBeresith, quod est Genesis; secundus Veelle Semotli, quod eKt Exodus: teriius Vaicra, quod est Leviticus; quartus Vajedabber, quod est Numeri;quintusElleaddebarim,qnodestDeuteronomium.
5.

quid de veteri et novo populo
^

quid de prse-

senli sseculo, et futuro recrno, atque judicio.

CAPUT

H.

De scriptpvibus et vocabulis sanctorum
1. Veteris

librorum.

Hi sunl quinque

lib.

Moysi, quos Hebrsei thnra,

Tesiamenii sccunilum Hebraeorum tra-

Lalini legem appellant. Froprie

autem Lex appellalur,
in

diiionem hi perhibenlur auclores. Primus Moyses
Divinae Historiae

quse per
6.

Moysen data

est.

cosmographiam

in

quinque volu-

quo continenlur libri octo, quorum primus Josue Ben-Nun, qui Latine Jesu Nave dicitnr Secundus Sophtin, quod Cst Judicum; tertius Samuel, qui est Uegum primus
esl
:

Secundus ordo

Prophelarum,

minibus
2.

lur

:

;

3.

quod Pentateuchum nominatur. Penlaleuchum autem a quinque voluminibusdiciTi^vTs Graece quinque, TEyyo? volumen vocatur. Genesis liber inde appellalur, eo quod exoredidit,

quartus Malachim, qui est
lus Isaias;

Regum secundus

;

quin-

sexlusJeremias;sepiimusEzcchiel; octavus

dium mundi et gcneratio steculi in eo continealur. ^4^ 4. Exodus vero exitum ab iEgypto velegres-

Thereazar, qui dicitur Duodecim
libri,

prophetarum; qui

sum
o.

populi Israel digerit,elex ea causa nomen accepit.
Leviiicus appellatur, eo

quia sibi pro brevitate adjuncti sunt, pro uno

quod Levitarum mi-

accipiuntur.
7. Tertius est

nisleria et diversilalem

victimarum exsequilur, tovocatur,

ordo Hagiographorum,
libri

id est,

sancta
pri-

tusque
6.

in

eo ordo Leviticus annotalur.
liber

scribentium, in quo sunt

novem, quroum
lertius Misse,

Numerorum

eo quod

iii

eo

mus Job; secundus Psalterium;

quod est Proverbia Salomonis; (juartus Coheleth, quod ejt Ecclesiasles quinlus Sir hassirim quod est
;
,

egrcssa^

de -(Egypto tribus

dinumeranlur,

et

qua-

draginta

duarum per eremum mansionum

in eo de-

scriplio continetur.

Cantica canticorura; sextus Daniei

;

seplimus Dibre-

hajamim, quod
;

Verba dierum, ^ hoc est Paralipomenon oclavus Esdras nonus Esther, qui simul omnes v, vin ei ix, fiunt xxii, sicut superius comest
;

sormone appellalur, 7. Deuleronomium Grseco quod Laiine inlerpretatur secunda lex, id est, repetitio, et evangelicae legis prafiguralio, qufesic eahabet qaa' priora sunt, ut tamcn nova sinl omnia quae
in eo replicantur.

prohensi sunt.
8.

Quidam autem Rulh

et

Cinoth, quod Latine di-

8.

Josue liber nomen

accepil a Jesu

tilio

Nave,

citur
et

Lamentatio Jeremife, hagiographis adjiciunl, XXIV volumiiia Teslamenti Veleris!J-JI faciunt,
assistunt.
est

cujus historiam conlinet, scriplorem vero ejus

eum-

dem Josue
Jordanis

Hebrsei asseverant, in

cujus texiu post

juxla viginti quatuor seniores, qui ante conspectum

transitum regna
et

hostium

subvertunlur,

Domini
9.

lerra populo dividitur,
los,

eorum librorum

apud nos ordo Veteris Testamenti Hebraico non sunt. Quorum primus Sapientige liber est; secundus Ecclequi in canone
siasticus; teriius
et sextus

Quartus

per singulas urbes, vicumontes alque confinia Ecclcsiffi coelestisque Je-

rusalem, spiritualia regna prsefigurantur. 9. Judicum nominatur a principibus populi, qui
prsefuerunt in
Israel
ca'leri
is

Thobias

;

quartus

Judith

;

quintus

post Moysen

el
'^

Josue, ante-

Machabteorum, quos Hcet Judaei inter apo-

quam David et

regos cxisterent.

Hunc librum

Cap. I. a iiei)rcei autem Ex Prolog. Galeato Hieronym., el prEelatione in HbrosReg.,etEpiphan., lib. de Pond. ^ Hoc est Paralip. Qua^ post hsec verba adduntur in Excusis, in Ms. nulia aunt, neque esse dcbent. Non

enim Chronicon

men
^

aplissime
II.

Cap. lum.

illi

"

liber dictus esl, quamvis id noconveniat, ut Hieron. ait. Plcraque ex Hieron., epist. ad Pauet

Hunc librum

Ruth. Voces

et

Ruth, a plerisque

!31
et

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
/\

237 Hebraice Misle, quem Graeci Pa-

Ruth edidisse credilur Saniuel. Liber Samuel ejus
nativitatem, et sacerdolium, et gesta

quorum primus

est

dem Samuelis

rabolas, Latini proverbiorum nominant, eo

describit, idcirco et ab eo

nomen

accepit.

lO.Etquamvishicliber Saul et David historiam contineat, utrique

quod in ipsosub comparativa similitudine figuras verborum et imagines veritatis oslenderit.
19.

tamen ad Samuelreferuntpr, quia
conscripsit

ipse

Ipsam autem veritatcm

ad intclligendum le-

unxit Saul in regnum, ipse David in regem futurum.

gentibusreservavil.

2^4 Secundum
ejus

librum Coheleth

Cujus

libri

primam partem

idem Samuel,

vocavil, qui Graece Ecclesiastes dicitur, Latine

Con-

sequentia vero ejus usque ad calcem scripsit David.
11. Melachim proinde appellalur, eo quod reges

cionator, eo

quodsermo

non

specialiter ad

unum

sicut in Proverbiis, sed

ad universos generaliler di-

Judae et Israeliticae gentis, gestaque eorum, per or-

rigatur, docens

dinem digerat temporum. Melachim
Latine

eiiim Hebraice,

duca esse

et

omnia qnae in mundo cernimus cabrevia, el ob hoc minime appetenda.

reguin interpretatur. Hunc librum Jeremias
in

20. Terlium librum Sir hassirini praenotavit, qui in

primus

unum volumen

coegit.

Nam

antea sparsus

erat per singulorum

regum

hislorias.

Latinam linguam vertitur Canticu^n canticorum ; ^ ubi per epithalamium carmen conjunclionem Chrisli
et Ecclesise

12. Paralipomenon Grsece dicilur,

quod nos pr«-

mystice canit. Dictum

autem Canticum
quaedam
in

te7'missoru7n,\elreliquoru7n(iicere possumus, quia

g

canticorum, eo tjuodomnibus canticis prseferatur, quae
in Scripturis sacris habentur, sicut

ea quse in lege vel
sa, vel

in

Regum

libris,

943

vel

omisel

lege

non plene

relata sunt, in isto

summatim

dicunlur sancla, quibus majora sunt sancta sanctorum.
21.
tris

breviter explicantur.

Horumautemtrium librorum carmina hexameapud suos composila per-

quidam Moysen scripsisse arbitrantur ; aliiunum ex prophelis; nonnuUi vero eumdem Job post plagam sure passionis scriptorem fuisse
13. Librima Job

ut pentametris versibus

hibentur, ut Josephus Hieronymusque scribunt.
22. Isaias, evangelista potius
dit

quam

prophela, edi'

existimant, arbilrantes ul qui certamina speciaUs pu-

gnae sustinuit, ipse narraret quas victorias expedivit.
14. * Principia

autem
quo

et

fines libri
;

Job apud He-

suum, cujus omnis textus prosa iiicedit, Canticum vero hexametro, metro versu discurrit.
librum
23. Jeremias
threnis ejus,
i

eloquentia
et

penta-

brgeos

prosa oratione

contexta sunt
ait
:

media auiem

simiUter

edidit

librum

suum cum

iisius ab eo loco in
szi??z,

Pereat dies inqua natus

quos nos lamenta vocamus, eo quod
funeribusque adhibeanlur, in qui-

usqueadeumlocum ; Id circo egome reprehendo, pmnitentiam, omnia heroico metro discurrunt. 15. Psalmorum liber, Grsece psalterium, Hebraice nebel, Latine organum dicitur. Vocatus autem Psal" morum quod uno propheta canente ad psalterium, chorus consonando responderet. ^ Titulus autem in Psalmis Hebraicus Thehilim quod inlerpretatur Voet ago
lunie7i

in trislioribus rebus

busquadruplex diverso metro composuit alphabetum, quorum duo primaquasi Saphico metro scripla sunt,

Q

quia tres versiculos, qui

sibi nexi sunt, ^ et

ab una

tantum

littera

incipiunt, heroicum

comma

concludit.

24. Tertium alphabetum trimetro scriptum est, et a
ternis httcris iidem versus terni incipiunt.

Quarlum
quibusdam
Eze-

hym7ioi'um.

alphabetum simile primo
!$-l5 23.
'

et

secundo habetur.

16.
in

<^

Auctores autem psalmorum sunt qui ponunlur
:

Ezechiel et
esse

Daniel a viris

litulis

Moyses,

scilicet, et

David, el Salomon,

sapienlibus scripti

perhibentur, quorura
mullis

Asaph, Ethan, Idiihun, et filii Core Eman Ezraiihse^ et rehquorum, quos Esdras uno volumine comprchendit.
17.

chiel principia et fines

habet

obscuritatibus

involula. Daniel vero claro
nunliat, et

sermonc regna orbis protempus adventus Christi raanifestissima

Omnes aulem psahuos apud
Flacci, et Grseci Pindari,

Hebrseos mclrico

praedicalione adnotat.
26. Hi sunt quatuor prophetfe qui Majores vocantur,

carmine constat esse compositos.

Nam

^

in

morem

nunc ahi iambo currunt, nunc Alcaico personant; ^ nunc Saphico

Romani
nitent,

quia prolixa voluraina condiderunt. Liber duo-

deciin

prophelarum auctorum suorum
qui

nominibus
quia

'

trimetro, vel tetrametro pede incedentes.

prsenotatur,

propterea dicuntur Minores,

18. s Salomon, filius David, rex Israel, juxta

nu-

n

sermones eorum brevessunt,
27.

merum vocabulorum suorum
lib.

tria

volumina

edidil,

Unde

et

connexi sibimet invicem in uno volu-

aberant, scd rejiciendEe non fuerunt, I de Offic. Eccl., cap. 12.

cum idem

dicat

Hieronymo
'

interp.

Eloquentia prosa.Ulsupra, prosa oratione. Al.,
v.

'Principiaautem et fin. Ex prsef.Hier. ad lib. Job. ^ Titulusautemco7nprehendit.Exe\nsi.ad Sophr. Auctores autem. Ex eadem epist. ^ In 7norem liomani. Flacc. Ex praef. ad Chron.
•=

eloquenticv prosa. Quos 710S lanienta j
.

eo

quod tristioribus rebus

Euseb., et ad Job.
*

Nunc Saphico

7iitent. Tu7nenta\)\id}l\eT0r\.; ti-

funcribusque Canebanlur foriasse, uti nunc Job verba, ita Isidori aetate, Jeremiae Lamentationcs in officio defunctorum, ^ Et ab una tantum.Ex cpist. ad Paul. Urbic.
1 Ezechiel et Daiiiel. Idem refert deEccIes. Offic, rx Hebrseorum sententia, qui ha^c vaticinia, non ab ipsis v.itibus scripta, sed ab aliis excepta somniarant. Sed de EzGchiele ne dubilalum quidem videtur hieronymi ytat'^. Conlra Danielis iibrum refert idcm scripsissc Porpiiy rium, confutal umque ac Euscb.Apollinario et Meihodio.

nent. Scgunl.Cod.; ex quo ii72niu7it quidara legebat. ^ Trimetro vel tetrametro. Nihil de trimetro aut tetramelroHioronymus Sed 7iunc semipede ingreditur. Alqucita legivolebat Chacon,iIIud alterum glossemafuisse. ^ Salomon. Ex Hicroijym ad cap. i Ecclosiasla\ * Ubiper epithalamium.y ii. Orig.,hom.i inCanl.,
:

,

233

ETYMOLOGL\RUM
:

LIB. VI.

234
et

mine conlinentur, quorum nomina sunt

Osee, Joel,

A

Ipse

enim Chrislus
:

propheta

dictus est, sicut

Amos, Abdias,

Jonas,

Michseas,

Nahum, Habacuc,
Malachias.

scriptum est
37.

Et

^

Sophonias, Aggaeus, Zacharias

et

Tertius

Lucas,

prophetam ingentibus posui te. inter omnes evangelistas •
seripsit

28. Esdrae liber aucloris sui titulo pra>notatur, in

Gra^ci sermonis eruuitissimus, quippe ut mcdicus in
Gra^cia,

cujus textu ejusdem Esdra", Nehemi?eqiie
pariter continentur.

sermones

Ev.mgelium

Theophilo episcopo,
:

ini-

Nec quemquam moveat quod

lians a sacerdolali

spiritu, dicens

Fuit in diehus

unus Esdras dicitur liber, ^ quia secundus, tertius et quarlus non habenlur apud Hebraeos, scd inler apocryphos deputanlur.

Herodis regis Judwa' sacerdos quidam nomine Zacharias, ut manifeslaret Chrislum, posl nativitatem
caruis
et

pranlicationem Evangelii, hosiiam

fuisse

24G
sisse,

29. Estherlibrum Esdras credilur conscripfigura Ecclesiae Dei po-

effectum pro salutc mundi.

inquocademrcgina sub
a servitute et

pulum

morte eripuisse scribitur, aljue,
iniquitas, diei

Psalmis

interfcclo

Aman,

qui interpretatur

cclebrilas in posleros miltitur.

enim Sacerdos de quo diclum est in Sacerdos in ceternum secundum ordinem Melchisedech. Ubi enim Christus advenit, sacerdotium Juda^orumobmuluit, lex et prophelia ces38. Ipse est
:

Tu

es

30.

""

Liber Sapienlifc apud Hebra'0S nusquam

est,

savit.

unde

Graecam magis eloquenliain re- B 39. Quartus Joannes "cripsit Evangelium tiltimus in dolel.Hunc JudanPhilonisesse aftirmant, qui proindc Asia, incipiens a Verbo, ut ostenderet eumdeni Salel ipse stylus

Sapienlia? nominalur,

quia in eo Christi
ejus

advenlu?,
evidr nler

vatorem qui pro nobis dignatusesl nasci

ct pali, ip-

qui esl

sapientia

Patris, et passio

sum

ante ssecula Dei

exprimilur.
31.
'^

venisse,et post

Verbum esse, ipsum a cado mortem ad coelum iterum remeasse.

Librum autem Ecclesiaslicum cerlissime Jcnepos Jesu sacerdolis
Zacharias; qui

sus, filiusSirac, Hierosolymila,

40. Hi sunt quatuor evangelista^, qnos per Ezechielcm Spiritus sanclus signiticavit in quatuor ani-

magni, composuit, de quo meminit

malibus. Proptcrea autom quatuor a-imalia, quiaper

hberapud Latinos propter
lomonis
tilulo prffinotatur.

eloquii simililudinem Sa-

quatuor mundi

partes

fides

Christiana?

religionis

eorum
coquod de
loiius

prsedicatione disseminaia est.

32. Diclus autem Ecclesiasticus,
Ecclesise disciplina

41. Animalia

autem

dicta sunt

religiosye conversalionis

magna

animam hominis

pra'dicatur

quoniam Evangelium
''

jiropler
Christi.

cura

et ratione sit cdilus.

Hic

et

apud HcbrKOs rc-

Nam

et oculis

plena erant intus, el foris, quoniam
qua? pro-

peritur, sed inter

apocryphos habetur.
sive

pervident qua^ dicta sunt a prophetis, et
li-

33. Judith vero et Tobias,

Machabaeorum

missa erant impleri.
42. s

bri, quibus auctoribus scripti sint minime conslat. C Habent autem vocabula ex eorum nominibus quorum

Crura autem eorum

recta, qu^a

niliil

pravum
adventu

ia Evangeliis. El alas senas tegentes crura, et facies

gcsta scribunlur.
34. Quatuor librosEvangeliorum quatuor evangelislaj

suas, revciala sunt
Christi.

enim quae tegebautur

in

singulariler conscripserunt.

S J8 43.
tiatio.

Evangelium autem inlerpretatur bona ana.-^^Odoi.

33. Primus Matthseus conscripsit Evangoliumliltcris

nuntiatio.Graece enim zZbene,

dicitur

annun\

Hebraicis, et sermonibus in Juda\a, inilians evan-

Unde,
''

et

angelus nuntius interprelatur.

gelizare ab

humana

Christi nativitale, dicens
filii

:

Liber

44.

Paulus a[)Oslo'us suas scripsil Epistolas qua-

(jcnerationis Jesu Christi filHDavid,
significans descendisse

Abraham,
in

tuordecim, ex quibus

novem septom

Ecclosiis ?cripsit,

corporaliter

ex semine papro-

rcliquas discipulis suisTimoihco, Tito et Philemoni.

triarcharum Christum, sicut promissum erat
phetis per Spiritum sanclum.

43
linis

>

Ad

HebrcCcos autem Epistola a plerisqua La-

ejus esse incerta est propter dis.;onantiam scr-

^47
scripsit

Secundus Marcus plcnus Spiritu sancto Evangelium Christieloquio Gra>co, in Italia
36.
discipulus. Is
:

monis,

camdemquc

alii

Barnabam

conscripsisse,

alii

a Clementc scriptani fuisse suspicantur.
46. Petrus scripsit duas nominis sui Epistolas, quae

secutus Petrum, ut
prophctali
fecit,

initium a

spirilu

dicens

Vox clamantis indeserto:

Calholicai ideo nominantur, quia

non

uui tantum

po-

Parate viamDomino^vX ostenderelChristum posl assumptionemcarnis Evangelium pra^dicasse in mundo,
Quia secundus, tertiusct quartus nonhabcntur apud Hcbr. Quia Esdrse Nchemia^que sormones in unum volumen (ul ait Hier.) coarctant, ita neque secundum agnoscunt ul nobis Nehemias idcm sccundus EsdftC inscribilur.
^
;

pulo, vcl civilati, sed universis gentibus generaliter
scripta^ sunt.

non solum numero librorum, sed etiam matcria-

rum
'^

genere coa^quaret. Et prophctam in Gen. posui
cjs.

te.

Ex LXX,

T£0£i/.a
«

Vulg., dcdi

te.

Liber Sap. Ex Hier. Jesu filio Sirach tribual, de Civit.
^
<^

pra'f.,

cum

in lib.

Prooem.

145; sed

Augustinum seculus, xvii
qjii liber

Gra^ci scrmonis. ibi Grajcis non in Gra^cia.

Ex

Hicron., episl. ad

Damasum

Evangolium

scripsisse dicitur,

Librum
si

Ecclesiast
:

apud Latin. Non
pra'ferret,

mirum,

Isidori setate

Salomonis titulum

Quem Ucbruicum (inqnil) Hieron. ita de eo repo-i^non Ecclcsiasticum, ut a pud Lafinosscd pkrxBOLAS prcenotatum. Cui juncti crant Ecclesiastcs ei
cum
Cantica caniicorum,
tit

f Et qufP promissa erant impleri. Ex Neap. Cod. AI. in priori. B Crura autcm coruin rcct. Ex LXX. Vulg., Pcdcs corum rccti. ^ Paulus apost. Eadem lib. i dc Offic, cap 12; et Rab. u do Instil. Cler., cap. 54.
'

similitudincm Salomonis

Ad Heb. Ex

Hicronynii Caialog.

Patrol. LXXXII.

235

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
scripse-

236
viginti

47. Jacobus, et Joannes, et Judas, suas

A

Vetus Testamentum in
3.
^'

duos

libros constituit,

runt Epislolas.
48. Actus aposlolorum primoi^dia fidei Cliristiana'
in gentibus, el nascentis Ecclesiae historiara digerit.

ut tot libri essent in lege quot habebanlur etUlterai.

Apud Gra?cos aulem bibliothecam primus inAtheniensium lyrannus
auclam Xerxes,
longoquo
post
Persas,

stituisse Pisistiatus, creditur

Actuum apostolorum scriplorem Lucam
evangelistam; in
tia texilur, et

esse (constat)

quam

deinceps ab

Atheniensibus
avexit in

quo opere nascentis Ecclesiae infan-

incensis Athenis,

apostolorum historia retinetur. Unde

et

49.
sit,

Actus apostolorum dicitur. Apocalypsimlibrum Joannes evangelista scripeo tempore quod
insula

tempore Seleucus Nicanorrursus in Gra-ciam retulif. 4. Hinc studium regibus urbilnisque ca-leris nalum
est

comparandi volumina diversarum gralium,

et per

ob Evangelii prKdicationem
relegatus. Apocalypsis

interpretes in GrEecam linguam verlendi.
5.

in

autera ex

Pathmos traditur Grsco in Laiinum

Dehinc magnus Alexander, vel successores ejus.

revelatio interprelatur.

Revelatio enira dicitur manifeslatio eorum qua? abscondila erant, juxta

quod

et ipse

Joannes
illi

dicit

:

ApO'

omnium librorum bibliothecis animum inmaxime "^PtolemBeuscognomentoPhiladelphus, omnis litteralurse sagacissimus, cum sludio biinslruendis

tenderunt,

calypsis Jesu Chrisfi,

quam

dedit

Deus palam

bUothecarum Pisistralum a;mularelur,non solum gen-

facere servis suis,
50. Hi sunt scriptores sacrorura librorum, qui, per

p

lium scripturas, sed etiam el diviuas litleras in bi~ bliolhecam suam contulit. ^ Nam sepluaijinta milUa librorum hujus temporibus Alexandri* inventa sunt.

Spiritura sanclum

^19

loquentes ad erudiiionem

CAPUT
1.

IV.

nostram, et prajcepta vivendi et credendi regulam
conscripserunt.
51. Praeler hEec et alia volumina

De interprctibus.
Hic
etiam, et
*=

ab

Eleazaro

pontifice

petens

apocrypha nunest,

Scripturas Veteris Teslamenti, inGrsecam vocom cx

cupantur, Apocrypha autem dicla, id
quia in

secreta,

Hebraicalingua per septuaginta interpretes transferre
curavit, quas in Alexandrina biljliotheca habuit.

dubium veniunt. Est enim eorum occuUa
Patribus, ex quibus usque ad nos

origo, nec patet

auctoritas veracium scripturarura cerlissiraa et noiissiraa

successione pervenit. In

iis

apocryphis,

ctsi

invenitur aliqua veritas,

tamen propter muUa

falsa

nulia esl in eis canonica aucloritas, quaj rectc a pru-

Siquidem singuli in singulis cellulis separali, omnia per Spirilum sanctum interpretati sunt, ut nihil in alicujus eorum codice ^51 invenlum essel quod in cseteris, vel in verborum ordine, discreparet. 3. Fuerunt et alii infterpretes, qui ex Hebraea lin2.
ila

f

gua in Graxam sacra eloquia transtulerunt,sicut Aquila, Symrnachus ei Tlieodolion, sicut etiara et « vulgaris 52. Nam muUa, et sub norainibus propheiarum, ^ illa inlerprelatio, cujus auctor non apparel,et ob hoc et recentiora sub nominibus apostolorum ab ha?retisine nomine interpreUs. Quinla Editio nuncupalur. cis proferuntur qua^ omnia sub noraine apocrypho4. Pra^terea sexlam et seplimam Editioncm Origeascribuntur.
,

dentibus judicantur non esse eorura credenda quibus

rum
mola

auctoritate canonica diligenti

examinatione re-

nes miro labore reperit,
comparavit.

et

cum

caeleris Edilionibus

sunt.

CAPUT
De
1.
ibi

III.

5.

^

Presbyter quoque Hieronymus, trium Unguain

bibliothecis.

rum

peritus, ex Hebrseo

Lalinum eloquium eas-

BibUotheca a Gra?co nomen accepil, eo quod recondantur libri. Nam PiSXffDv librorum ^y.ri reBibliothecam Veteris Testamenti Esdrasscriba

dem
j

Scripturas

converlit, eloquenterquc Iransfudit,

cujus interpretalio merito caeteris antefertur.

Nam

positio interpretatur.
2. *

est, et

verborum tenacior,

et perspicuitate sentenlise

clarior, '^atque, utpote a Chrisliano interprele, verior.

posl incensara legem a Chaidseis,
fuissent in Jerusalem,

dum Judsei

regressi

CAPUT
De
1.

V.
libros advexit.

*^50

divino afflatus Spiritu,

eo qui

primum Romam
primus

reparavit; cunctaquelegis ac prophetarum volumina

Romam

librorum

copiam

advexit
devicto;

quse fueranl a gentibus corrupta, correxit, totumque

*

JEmilius Paulus, Perse

Macedonum rege

Cap.

III.

a

Bibliothec. veteris

Testam. Libri

sacri Sfepe bibliolheca appeUantur. Hieron. in Catalog. : Eusebius in Scripfuris diviiiis studiosissi-

mus, efbibliofhecce
:

divi)i(e cum Pampliilo martyre diligentissimus pervestigator. Et in epist. ad ^farcellam 141 Beatus Pamphilus martyr., cum De-

metrium Phalerceum
semel Hieronymum
*>
_

et

bliothecce studio vellcf

Pisisfratum in sacrce bicequare. Et Gratianus non

in proiogo Bibliolheca' cital. Grcecos aufem. Totus locus ex Agellii lib. yi,cap. uit. Vid. Aihen., el Cicer., Orat. Eustachius Arislarcho et Zenodoto ad id usum Pisistra-

Apud

m

tum dicit. Piato, in Hipparch., Pisislrali fiUum Hipparchum Homeri libros Atheuas detulisse, eosque decantan ui Panalhenaicis ludis jussisse ait. Ptolemoius... omnis iitierat. saq. Ver])a TertuU,
<^

MarcelL, lib. xxii. Et ab Eleaz. Ex Hioron., in Chron. ^ Siquidem sing. Idem refert Aug., lib. ii de Doct. Christ., et lib. xviii de Civit., c. 42; et Epiph., lib. dePonder., qua de re nimis mulla a nostris hoc tempore dicla sunt. ^ Et vulgaris. Hsec verba non sunl Augustini. ' Miro laborc rep. Ex Cataiog. Hier. in Origen. lleperit aulem has Hditiones (ut aitEpiph.) in doliis. quinlam vero in Acleo Ultore, ait Ilieronymus in prtelat. ad Uomil. Origen. a se versas. Presbyter quoque. Aug. xviii de Civit., cap. 43. Cujus interpirtafio.Ex eodem ii de Doct. Christ. qua3 tamen non do Hieronymi interprelatione, sed dc

miUia, Agell., Cap. IV.

et

"

1

j

llala dicunlur
^

ab Augustino.
i

in

Apolog., cap. 18. ^ Septuaginta millia.Sic omnesYihTi. Septuaginta

Atque ufpote a Ch. int. v. ILec quidam libri non habent, neque libro de Offic. Eccles. legunlur, sunt tamenin velustioribus.

237
h

deinde LucuUus e Pontica prseda.

ETYMOLOGIARUM LIB. ®5® Fost iios »&!5 Post lios A appellant

VI.

238

quse proferuntur in populis. Tertium,lomi

Cfesar dedit

Marco Varroni negolium quam maxinice
bibliotliecas pul)licavil

{uos nos iibros vel volumina nuncupamus. Homilise

bibliolhecse construendaB.
2.
•-

autemad vulgusloquuntur
rum,
vel

;

tomi vero,idesllibrima-

Primum autem Romfe

joris suntdisputationis.DialogusestcolIatio

^51 duo"

Pollio, Gracas simul atque Lalinas, additis auctorum imaginibus in atrio quod de manubiis magniiicentis-

plurimorum, quam Latini sermonemdicunt.

Nam
mus.
3.

quos Gra^ci dialogos vocant nos sermonesvoca*^Sermo autcm diclus, quia inter utrumque seri-

simum

instruxerat.

CAPUT
Qui apud
1.
jios

\1.

hibiiothecas

instituerunt.

tur.

Unde

et in Virgilio

:

Apud

''

nos quoque PamphiUismartyr, cujus Yi-

Multa inter sese vario sermone serebant.
Tractatus est unius rei multiplex expositio, eo quod
trahat sensuin
in

sacrse bibUothecae studio
dil.

tam Euscbius Ca'sariensis conscripsit, Pisistralum in primus ada^.quare coutenHic enim in bibliotheca sua prope
millia habuil.
triginta volu-

mulla.

sentenliam

contrectando

secum.
,

minum
2.

(ractatus et verbum. 4. Differt autem sermo Sermo enim alteraeget persona, Iractatus speciaUter B ad se ipsum est, verbum autem ad omnes. Unde et sticos scriptorestoto orbe quaerenles ordine persecuii dicitur Ve)'bu))x fecit ad popuium. sunt, eorumque studia in uno voluminis indiculo o.Commenlaria dict.a quasi cunimente. Suntcnim comprehenderunl. ut commenla juris, interprelationes commenta ^53 CAPUT Vn. Evangelii. Qui multa scripserunt. 6. ^ Apologeticum est excusatio in quo solent 1. Marcus ® Terentius Varro apud Latinos innuquidam accusantibusrespondere. In defensione enim merabiles libros scripsit. Apud Gra^cos quoque aut negaliona sola positumest.et est nomen Gra^cum. Chalcenterus miris altoHitur laudibus, quod tanlos 7.

Hieronymus quoque atque GennadiusEcclesia-

:

,

J

,

'

Panegyricum est licentiosum
in

,

ct

laciniosum

libros cdiderit

quanlos quisque nostrum alienos
vix possit.

scri-

genus dicendi
sitione

bere propria
2.

manu

laudibus regum, in cujus compo-

De

nostris

quoque apud Greecos Origenes,

in

malum

homines mullis mendaciis adulanlur. Quod a Grsecis exortum est, quorum levitas in-

Scripturarum labore, tam Grascos quam Latinos ope-

structa dicendi facuUate et copia incredibili multas

rum suorum numerosuperavit. Denique Hieronymus mendaciorum nebulas suscilavit. ^ sex milUa hbrorum ejus selegisse fatetur. 8. ™ Fastorum Ubri sunt in quibus reges vel con3. Horum tamen omnium studia Augustinus ingenio p sules scribuntur, a fascibus dicli, id est, potestatibus. vel scientia sua vicit. Nam tanta scripsit, u' diebus a Unde et ob id libri Fastorum dicuntur, quiade reac noctibus

non solum scribere hbros ejus quisquam,

gibus
9.

et

consulibusediti sunt.
est initium dicendi.

sed nec legere quidem occurrat.

Prooemium

Suntenimproa;coaptanlur.

CAPUT
1.

VIII.

mia principia librorum, quae ante
ad inslruendas audientium aures

causa> narrationem

De generibus opusculorum.. Opusculorum e genera sunt tria. Primum genus
:

*i»9

Cujus

nomen

plerique Latinitatis periti sine transla;

excerpta sunt, quae Grsece scholiam nuncupantur

in

tione posuerunt

hoc autem vocabulum apud nos
quid faciendum
aul
ut:

quibus ea quae videntur obscura vel
niatim ac breviter prsstringuntur.
2.

difficilia,

sura-

inlerpretatum prcefat ionnncnpalur, qad^siproelocutio.
10. Prsecepla sunt quae aut
,

Secundumgenus

homiliae sunt, quasLatini verba

quid non faciendum

sit,

docent.

Quid faciendum,

Cap. V.
salis sit

— Mmil.

Paul.

*

Videndum num ad hoc

quod Plutarchus, iEmilii abslinenliam laudans, narrat, libros regis duntaxat fdiis studia litterarum tractanlibus couces^isse, cum auri et argenti aCiTvos, reUquamque prajrlam, ne aspicere quidem voluerit.
Deinde Lucull. Gicer.,inLucull.,etiiidf Fmibus. Sed quod Lucullo Isidorus, Pompeio,qui Lucullosuc'^

ut ait. He«ifuit chiusinlib. deiisquiin discipl. claruerunt. Vid. Suid. ^ Scx niill. lib. IlaPiuffin. in Apolog,, sed eum Hieronymus mendacii arguit, vixque lertiam partem ab Euseb. relatam attirmat. Idem tamen quod Ruffinus
iradidit E|)iphanius.

Didymo Alexandrino grammatico,

Cap.VIII.

=

Opusculorum ExHieron.,pra'f. inHo

cessit bellunique confecit, iribuit Plin. lib. vii,cap.30,
" Primumautemrio))i. Piin.,lib. vii, cap. 30 Marci Varronisjn bibUotheca qure p)'i))ia in orbe ab Asinio Pollione de )nanubiis publicata Ronicc est, unius vi:

mil. Orig. inEzeeti.,quae rcpetit etiamRuff. ;nl;ivoct. '^ Ser)no auteni dicit. E. Serv.

voitis posita i))iago est. Nam etsi regesilli muUo ante PoUioiicm bibliothecas inslruxerant, non lamen fortasse publicarant, hoc esl, p.iblicas focerani. Cap. VI. ''.l/);a/ nos. Exepist. 141, ad Marcellam.

Soitentiam co)itrcctando secu))i.\\.(i k. Aug.,cura omnibus libris senticndi nuilo sensu logerctur seua co)itrecta)ido secu)», Chacon. ConiDiOita Co))i)ne)itajuyis ^onunoita Evaiig.
i

in

;

j

Cap. VII. '^M. T. Varr.apud Gnvc. Locusest ex Hieronymi Ubello qui non cxsial, ejus tamen eam partom qutfadhunclocum portinetrefertUuffm.,invect.hisverbis:.¥. Tcroitiu))!

pro com))icntaria praecise scriptum pulabai A. Augustinus. Scd retinot idom verbum hodie abscissum vulgaris sermo, ut siispicari possimus eodem modo
Isidori letate
^
'

usurpatnm,

Varrononmiratur

a)iti<juitasquod

apud Latinos

ta))i

innu))ic)'abiles libros scripsc)'it.

Gra^ci Chalcenteru))i miris efferunt laudibus, ijuod tantos libros co»}posuerit ijuantos quivis nos/ru)ii alienos siia ))ianu desci-ibere non possit. Id cognomen

Apologeticu))!. Ex Lact. v. cap. 4. Pancgi/)'ic.Ex eodem, lib, i, cap, 15. •" Fastor. lib... a fascibus dicti. Significationc ctynion aptavit, ut consucvit alioqui a fando dice
,

non ignorans.
"

Lnde

et ob id.Ex

Cod.Neap.Mendose reliqui Ovid.

239

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI

240
in-

Dilige Deum tuum, ct honora patren tuum, et Non ut matreni tuam. Quid non faciendum
,
:

A enim

civilas

venius est

^gyptiorum est, ubi chartae usus primum, sicut ait Lucanus
:

moschaberis; non furtum facies.
\\. Simililer el gentilium prfecopta vcl jubent vel ISudus ara, sere nuvetant. Jubent faciendum, ul
:

Conficitur bibula Memphitis charta papyro.

Bibulam autem papyrum

dixit,

quod humorem

bibat.

957

2.

Gharta aulem dicla, quod cai ptim papyri

dus. Vetant, u t

tegmcn decerptum glulinalur. Cujus genera quam
corylum
sero,

Neve Sumnia pcie. d2. Primus autem praecepta apud Hebraeos Moyses
inler vites
scripsit,

neve

flagella

plura sunl. Prima, et prsecipua^ Augustaea, regia, et

majoris formfe.inhonorem Octavii Augusti appellala.
3.

apudLalinos

^

Martiusvalesprimuspraecepta
est
illud
:

ratica dicta, eo

Secunda Liviana ob honorem Livise; terlia hiequod ad sacros libros eligebalur, siQuarta Tseniotica, a loco Alcxandrise, qui
ita

composuit. Ex quibus

Postremus dicas

milis Augustaese, sed subcolorata.
4.

primus
13.
allius

taceas.

Parabolseetproblematanominibus suis indicant se perscruiari oportere,Parabola quippe alicu-

vocatur, ubifiebat; quinta Saitica ab oppido Sai.
5. s Sexta Corneliana, a Cornelio

Gallo, prsefecto

jus rei similitudinem per se gerit,

^gypti, primumconfecta; seplima emporetica, quod bulum Grjecum,iam tamen pro Latino usurpatur. El 3 ea merces invol vuntur cum sit scripluris minus idonea. notum esl quod in parabolis, qute dicuntur rerum CAPUT XI. similitudines, rebus de quibus agilur comparantur De pergamenis, 14. Problemata autem , quae Laline appellantur 1. Pergameni ^ reges cum charta indigerent, quaesliones sunt habentes aliquid propositiones
,

quod

licet sit

voca-

,

quod dispulatione solvendum sil. 15. Qua35lio autem esl quctsiiio, cum quaeritur an
sit,

quid

sit,

quale

sit.

16. Argumentum vero dictum quasi argutum, vel quasi argute inventum, ad comprobandas res. 17. Epistolam proprie Graeci vocant quod inter-

pretalur LalineiH/s.sa.
18.

membrana primi excogitaverunt. Undc et pergamenarum nomen hucusquetradenle sibi958 posteritate servatum est. Ha-c membrana dicuntur, quia ex membris pecudum delrahuntur. 2. Fiebant aulem primum coloris lutei, id est, crocei, postea vero Romse candida membrana reperta sunt, quod apparuit inhabile esse, quod, et facile
* J

Anlc charta:

et

membranarum usum

^

in

dedo-

sordescant, aciemque logeniium Isedant.
tiores architecti

Cum

peri-

latiscx ligno codicillis epislolarum alloquiascribebantur.Unde etportitorcs earum tabcllarios vocaverunt.

neque aurea lacunaria ponenda in bibliothecis putent, neque pavimenta alia quam e

95«
ipsfe.
...

CAPUT
ceris.

IX.

Q Carysteo marmore, quod auri fulgor hebetet
Carysti viriditas reficiat oculos.
3.

,

el

De

2. Cerae litlerarum materies,

parvulorum nutrices,

Nam

et qui

nummulariam

discunt, denariorum

formis myrteos pannos subjiciunt, et

gemmarum
faciunt,

Dant ingenium pueris primordia sensus,
Grseci tradidisse produntur,

sculptores scarabeorum lerga, quibus nihil esl viridius,

quarum sludium primi
Gra^ci autem et Thusci
pserunt, postea

subinde respiciunt,

et pictores

idem

primum

ferro

iu ceris

scri-

ut laborem visus
4.

eorum

viridilate recreent.

Romani jusserunt ne grapbium
:

fer-

Membrana autem

aut candida, aut lutea, aut

reum quis habercl. Ccramferro nc 2. Unde et apud scribas dicebatur cmdito. Posteainstitutum est ut ceram ossibus scriberent,
'^

purpurea sunt. Candida naturaliter exislunt. Luteum

membranum
Jam

bicolor est,

quod a confectore una

lin-

gitur parte, id est crocatur, de quo Persius
liber, et positis bicolor

sicut indicat Atta in salyra dicens
in

:

membrana

capillis.

Vertamus vomerem
Osseo...

ceram,mucroneque aremus
dicilur

B.Purpurea^^vcroinficiunturcolorepurpureOjinqui-

bus aurum

et

argentum liquescenspatescal

in lilleras.

Graphium aulem Gr8ece,Laline scriptorium
Nam^paipYi scriptura
est.

959
Q
1.

CAPUT XU.
gentiles certis
,

CAPUT X.
De
vit
a

De Ubris conficiendis. Quaedam genera librorum apud
conficiebantur.

chartis.

modulis

Breviore forma

carmina

Chartarum ^ usum primum ^Egyptus minislraMemphis cceptum apud Memphiticam urbem
;

atque epistolae. At vero historia? majori modulo scribebanlur, el non solum in charta, vel membranis,

Martius

vates. Vid. LiL

Gyrald. Dialog.

4.

de

Poet. latin. In dedolat exl.c.ExKieron. Epist.ad Niceam32, Ipsce dant ingen. Carmcn est DraC.\p. IX.
*)

'^

corilii,lib.

<i

ii de Machin. Mundi Cera dat ingenium pueris primordia scnsus. Inde fii, ut praestet liltcra, vel noceat. Sicut indicat Atta. Cui cur Attte cognomen h<c:

Constat vero ex Dione et aliis Cornelium Gallum .^gypto fuisse pra^fectum ab Augusto. * Pergameni r^gif s. Eumenes Pergami Cap. XI. rex membranas primus excogilavit. Vnde et pergamenarum. Verba sunt Hieronymi in epist. ad Chromal. 43. j Hcec et membrana dic. Et feminino et neulro

'

genere. Gloss.
^

:

Membranum

lu.ri^.

serilYid. Fesl. in Alta.

Purpurea
:

Cap. X. " Chartarum usus. Plin.,Iib. xiii, cap. 12. Regia t^lossam putabatChacon. ^Augustcearegia. « Sexta Corneliana. De Corneliana nihil Plinius.

virg.

vero. Hicron. ad Eustoch., de Custod. Inficiuntur membrance colore purpureo, au-

rum

liquescit in litteras. nebat Chvacon.

Unde

liqucscit hic repo-

241

ETYMOLOGIARUM
A
foliis,

LIB. VI.

242

sed cliam,et * in omentis elephanlinis, texlilibusque

militudiiiefolicrumarborum, seuquiaexfoUibusfiunt,
id est, ex pellibus quae de occisis

malvarum
2.

atquc palmarum.
sic

pecudibus detrahi

Cujus generis Cinna
Hebc
libi

meminit

:

solenl,

cujus partes paginse dicuntur, eo quod sibi

multum invigilala lucernis queis ignes " novimus aerios, Levis in aridulo malvae descripla libello Prusiaca vexi munera navicula.
Aratseis

invicem compingantur.
7.

Carmma,

Versus

auiem vulgo,

vocati

^

quia

scribe-

bant aniiqui sicut aratur terra.

A

sinistra
;

enim ad

3.

Circumcidi libros Siciliae

primum

increbuit.
:

Nam
le-

dexteram primum deducebant stylum
veriebantur
^

deinde con-

inilio

pumicabantur.Undeet

ait

Catullus

Ciii

dono

ad inferiora

et

rursum ad dexteram
et

pidum novum

libellum Arido

modo pumice

expoli-

versu?, quos hodieque ruslici versus vocant.
8. =

tum

Scheda

est,

quod adhuc emendatur,
est,
et

nec-

?

CAPUT

XIII.

dum

in libris

redactum

est

nomen Grsecum,

De librorum vocabulis. Codex multorum librorum est, liber unius voluminis. Et dictus Codex per translalionem a caudicibus arborum, seu vilium, quasi caudex, quod in se
i.
,

2SO

sicut et

tomus.

CAPUT XV.
De canonibus Evangeliorum. 1. Canones Evangeliorum * Ammonius,AIexandriie episcopus, primus excogitavil, quem postea Eusebins Ciesariensis secutus, plenius .'^GS composuit. Qui ideo
factisunt,

multitudinem librorum quasi ramoram contineat.

'

Volumen iiber est a volvendo dictus, sicut apud Hebraeos volumen legis, volumina prophetarum.
2.

utper eos invenire etscire possimus quirc-

3.

Liber est interior

tunica
:

corticis

qune ligno

cohaeret.

De quo

Virgilius
in

Unde usum

et

liber dicitur
vel

chartae

Alta libcraret in uhno. quo scribimus, quia " ante membranorum de libris arborum
id
esl,

liquorum Evangelistarumsimilia aut propria dixerunt. 2. Sunl autem numero decem, quorum primns
continet

numeros
tres,

in

quibus quatuor eadcm dixeruni
;

Matlhajus,

Marcus, Lucas, et Joannes
Mallhaeus,

sccundus, in
;

volumine

fiebant,

compaginabantur.

Unde

quibus
qnibus
3.

Mercus, Lucas
;

tertius, in

et scriptores a

libris

arborum

librarios vocaverunt.

quibus tres, Malthivus, Lucas, Joannes
tres, Matlhseus,

quarlus, in

CAPUT
De
\.

XIV.

Marcus, Joannes.
soptimus,in quibus
iu

librariis, ct

eorum instrumentis.
autem idem
sunt qui el

Quinlus, inquibus duo, Mallha^us, Lucas; sextus,
;

Librarios (constai) anle bibliopolas dicto?. L/Graeci ptoXov vocant. Librarii
;

inquibusduo, Mittiiceus,Marcus
cus,
4.

hrum enim
nova
2.
et

duo, Malthaeus, Joaunes; octavus.

qu!busduo,Mar-

et antiquarii vocantur

sed

^Gl

librarii

Lucas

;

nonus,

in

quibus duo, Lucas, Joanncs,

vetera scribunt, antiquarii qui

tantummodo
accepit, offi-

velera,

nomen sumpserunt. A scribendo 2i\x\.Qm. scriba nomen
unde
et

in quibus singuli corum propria quaequorum expositio ha'ces.. Persingulos enimevangelistas numerus qui iam cipitulisarfixus ad

Decimus,

dam

dixerunl,

cium exprimens vocabuli
3.

qualitale.
et

jacet,

quibus numcris' subdita est
cui subjccta est asra.
:

a^ra

qusdam misit

Instrumenta scribse calamus

penna.

Ex

his

nio nolala, qua- indicat in quoto canon;; posilus

enim verba paginis infiguntur, sed calamus arboris
est,

numerus
5.

penna
in

avis,

cujus acumen in duo dividitur, in
propler mystc-

Verbi gratia
si

si

est aera prima,
;

in

primo cain

toto corpore unitate servala (crcdo)

none;
6.

secunda, in secundo
aperto

si

lertia,

tortio,

rium, ut

duobus apicibus Vetus

et

Novum

Tesla-

etsic per
Si

ordinemusqueaddeciinum porveniens,
igitur,

mentum signaretur, quibus menlum sanguine passionis
4. Dictus
^

exprimilur verbi sacraeffusum.

quolibet

Evangelio,

pla-

cuerit scire qui

reliquorum evangelistarum similia
indicat,
in

Unde
5.

et

autem calamus quod liquorem ponat. apud nautas calare ponere dicilur.
id est,voIan Jo.

dixerunt, assumes adjacentem nuraerum capituli, et
requires

ipsumnumcrumin suo canone quem

Penna autem a pendcndo vocala,
6.

ibique inveniesqaot etqui dixerint, etita

demum

Est enim, ul diximus, avium.

;903

Folia

autem librorum

appellata,sive ex si-

.

corpore inquisila loca qua^ ex ipsis numeris indicantur persingula Evangolia de iisdem dixisse invenies^

^ In omentis eleph. Hinc elephantini Cap. XII. libri, nisi mavis Codices eboreos, aut tabuias eboreas significari, de quibus meminere UIp., de Leg. II, cap. 52. et Pompon., cap. 2 de Orig. jur.

cum,suIcoad finemperducto, iterum eo redditur unde
arationis initium esl, quoi est nio, lib. xviii, cap. 19.
f

vcrsum peragere

Pli-

Ad

inferiora. A].,ad inferiorem.
Gliaris., lib.
i
:

^

Novimus

aerios.

cetherios legit.

SicGolh. omnes Basil. Zinchus Aerios ex illorum opinionequi sidera
'^

8

Scheda.

Scida charta sine aspira-

tione,SL

scindendo dictaest,scd etiamalii cum aspira-

non

in orbibus fixa, sed per aera ferri exislimarunt. Cap. XIII. Anteusumchartce.Ex Hieronym. ad Nicaeam. Cap. XIV. Unde apud nautas calauk. Quo verbo noslri quoque Trasoues utunlur,cum calar el sombrero, calar la visera, alque alia hujusmodi effi-

— —

tione,sciiEDmcxGr(ccoiT:o-:ou'z/h'C,^ivdictamputant, Ammoniu^;. Exilieronymi Catalogo, Cap. XV. el pnec. in Evaug,, et praec. Euseb. ad canones Am-

''

''

monii.

ciunt

;

inde eliam dies intercalares diclos vult, quasi

interpositos, inf., cap. 17.
^ Quia sic scribebant antiijui sicut arat. terr. Id Graeci (ut ail Pausau., lib. i rjXtay.civ) [iouaTpocpr^oov Ypacpeiv dixere. Versum autem vocabant ruslici.

Subdita est a;ra qumi. Vel ex hoc loco apparet ;eram niliilesse aliud luamnumeri nolam. Nam quam Isidorus (eram, Hieronyinus numerum dixit, ol Yictor Capuanus, in pra-f. ad Harmoniam evangelicam Metnoratos numeros prius cuTatiutii eadem de re riosus lector .,siveiit ,inspiciens,facile ex nota nunieri repcrta comprobet lectione. Vid. supra lib. v, c. 34.
'
:

243

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI

244
Grsecorum
et

CAPUT XVI.
De canonibus conciliorum.
1.

A

formam, quam
8.
^

lota

Lalinorum confes-

sio in Ecclesiis prsedicat.

Canon

^

ulr.

Regula autem^G-1

autem Graece, Latine regula nuncupadicta, quod recle ducit, nec

Tertia synodus Ephesina prima,

ducentorum

episcoporum sub juniore Tlieodosio Augusto edita,
quse Neslorium duas persouas in Christo asserentem
justo anathemate condemnavit,
' ostendens manere in duabus naturis unam Domini Jesu Christi personam. 9. s Quarta synodus Chalcedenonsis sexcentorum triginta sacerdotum sub Martiano principe habita est, m qua Euthychem Constantinopolitanum abbatem

aliquando aiiorsum

traliit. Alii dixerunt regulam dictamvel quod regat, vel quod normam recte vivendi praebeatjVel quod distortum pravumque quid corrigal.

2.

^

Canones autem
annis,

generalium

conciliorum

a

temporibus Constaniini coeperunt. In preecedcntibus

namque

perseculione fervente, docendarum

plebium minime dabalur facultas.
3. Inde Ciiristianitasin diversashaereses est scissa,

Ycrbi Dei el carnis
et

ejus dofensorem

unam naturam pronunliantem, Dioscorum quemdam Alexan-

quia non erat licentia episcopis in
nisi

unum

convenire,

tempore supradictiimperatoris. Ipse namque dedit

facultatem Chrislianis libere congregari.

Sub hoc etiam sancli Patres in concilio Niomni orbe terrarum convenienles, juxta fidem evangelicam et apostolicam, sccundum posl
4.

B

caeno de

drinum episcopum, et ipsum rursum Nestorium cum reliquis haereticis una Patrum sentenlia praedamnavil, prtedicans eadem synodus ^ Christum Dominum de Yirgine sic natum, ut in eo sublantiam et divinae confiteamur naturte. et humanee
'

40.

Quatuor hsec

sunt synodi principales, fidei

apostolos

symbolum

tradiderunt.

doclrinam plenissime
pleni sanxerunt,

!906

prsedicantes

;

sed et

si

5. Inter csetera

autem conciliaquatuor esse (scimus)
totam principaliter fidem

qua sunt concilia quae
post

sancti

Patres

spiritu

Dei
in

vencrabiles synodos, quae

istorum quatuor auctoritatem
vigore,
J

complectuntur, quasi quatuor Evangelia, vel totidem
paradisi tlumina.
6.

omni manent
11.

stabiUta

quorum gesta

hoc corpore eondila continentur.
Nicaena

Harum

prima

synodus trecentorum
perfidise

Synodus autem ex Grseco interpretatur comi^

oclodecim episcoporum Constantino Augusto imperante peracta est. In
JDlasphemia,

iafus,\e\ ccetus.
12.

qua Arianae

damnata

Concihi vero

nomen iractum

esl ex

more Ro-

quam

de iucequalitate sanctae Trinitalis
;

mano. Tempore enim quo
niebant
clabant.
,

causae agebantur, conve-

idem Arius asserebal

consubstantialem Deo Palri,
sancta synodus per sym-

'^©^''Deum Filium cadem
bolum
7.
definivit.

omnesinunum communique inientione traUnde et concilium a communi inteniione
quasi communicilium.

dictum

^

Nam cilia

oculorum
/

Secunda synodus cenlum quinquaginia Patrnm
'^

C

sunl. Unde, et considium, concilium, d in

htteram

sub Theodosio seniore
est, quac

Constantinopoli congregata

transeunte.

negantem,

Macedonium, Spiritum Sanctum Deum esse condemnans, consubstantialem Patri et
dcmonstravit,

907
Unde
et

13.

Coetus

vero
est,

conventus

est,

vel

con-

gregaiio, a coeundo, id

conveniendo in unum.

Fiho sanctum Spintum
Cap. XVI.
Isidoii
lavit, in

dans symboli
alio

convenius est nuncupaius; sicut convenlus

^

Canon autem, hoc caput ex

volumine a Brauhone, qui hoc opus interpo-

librosque digessit, accersitum videlur. Nam Acta hoc Ojiere condila contineri inferius dicilur, etmulta hujus loci verba in ea praef. quse insciibitur origo conciliorum reperiuntur. Canones autem gen. CitcLXdar haec a Grat., disc. 15 cap.l,etIvone,l!b. ii, tit.xi,cap.l6, Panorm.ex 18 cap.
et concihor.
^"

Constantinopolitani. Sic namque legendum, non Athanasii. Quorum gestain hoc ojjerf. Haecomissaoportuit. " Concilii nom. t. e. m. Rom. E Serv., ^En. vi, ad vers. Nec vero h. s. s. d. Quid autem esset concilium oslendunt Laelii Feiicis verba apud AgcU., lib.
i

V. cap,

Ti:Quinon universum populum,sed partem

viEtymolog. Eademque in Rabani margineex 17. Deum Filium. Dei Filium, Graiian. Constantinopoli Al., Constantinopolim. Tertia synod. Ante haec verba Ivo,cap. 20 Hwc synodus acta est temporihus Damasi papie Romani, CyriUi Hierosolymitaniepiscopi, Nectarii Constanti nopolitan. Sic namque legendum, non Nestorii. ^ Ostendensmanere. Gennad. Sixtus Urbis Rom. episcopus decretum synodi adversum Nestorium a se habifum volumine describens ad Orientis et Occidentis Ecrlesias dedit, confirmans, duabus in Christo -mancntibusperfecte naturisAmamFilii Dei credenlib.
*=

''

'^

;

:

dam
^

esse

personam ;

et riirsus

oadem

fere in Lcporio.
:

Quarta synod. Ante haec vorba Ivo, cap. 21 Ha;c synodus acfa est temporibus Ccelestini papce Ro7nani, Juvenalis Constantinopol. episcopi. Ubi

aliijuam adesse Jubet, non comitia, sed conciliuhi ediccre debet. Sic enim legendum docuit A.Augusl. cx Ciceroue, et Livio. Quasi coMMUNiciLiuM. Ita Rabanus quasi consilium veleres libri ; unus Salment.,ante dccclx annos scripLus, quasi conscilium, quod ad huncquidemlocum altinet, mendose, rem lotam altentiussispectes, haud prorsus absorde. Nam conscilium Isidori aetate mihi cerle non fit dui)ium, nam et solere scribi, paulo posi idem Godex ha.hei:Vel conscilium a societate, elc. E qua scriptura duas ipse notationes confeci, u\, conscilitim sit (neglecto s) concilium,ei hoc quasi communicilium, vei sit (neglecto c) consilium ; et lioc quasi considium, d \n l litteram transeunte.qua de ve Fe?,[us. Co)iscilium, t't'/ rt consulen' ;

pro Constantinopolitani, hierosolymitani legendum admonuit A. Augustin. ^Cfirisfum Dominum Chrisfum Deum ahi libri,
.

Raban. > Confiteamur «f/^um. Additposthppc verba solus Ivo-: Hcec synodus acta est temporibus Leonis papce Rom.et Juvenalis Hierosolymitani episcopi,Anaiolii

et Grat., Ivo,

inunam rem plurium mentes coxsideRANT. Fui^se autem hanc concilii scripturam in usu teslatur Piorius Valerianus lib., ix /En., ad vers. Consilium summis r. d. r. h. Hoc Gratiani correctores non viderunt, nulla tamen re illorum sensus aeque adjuvalur. Nos antiquorum Codicum scri|ituram repraesentaviinus, quae, h.oc animadverso, et cmenJari, et suppleri facile possit, ut nihii sit jam ampiius
DO, velquod

quod desiderclur.

245
ecetus, vel concilium a societate

ETYMOLOGIARUM
multorum inumim.

LIB,

VL
Non.
April.

246
Lunce.

CAPUT
De
1.

XVII.

C.

II

XX
XXI
XVIII

cyclo paschalL

E. VIII Kal.
6.

Maii

cyclum Hippolytus episcopus temporibus Alexandri imperatoris primus coascripsit.

PaSchalem

^

C.
C.

V
II

Idus.

Secundus cyclus lunce, ApriL
April.

Post

quem

probalissimi
^

auctores

Eiisebius
,

'!5G8

Kal.

XX
*

Ctesariensis,

Theophilus Alexandrinus
°

Prosper

»yo

E. XII. Kal.

Maii

XXI
XVIt

quoque natione Aquitanus, atque
ficatis

Victorius, ampli-

C. Non.
C. V Kal. B. E. XVI Kal.

ApriL
April.

ejusdemfestivitatis rationibus, multiplices cir-

culos ediderunt.
2.

Maii
April.

XX XX
XVI
XVII

Cujus quidem rationem bealissimu» Cyrillus.
in

C. Kal.

Alexandrinae urbis episcopus

xcv annos
,

'^

per

E. XI Kai.
C. Idus

Maii
April.
-

quinquies

decem novies

calculans

®

quoto

Ka-

XX
XV
xvt

lendas, vel luna
brari,
3.

debeat paschalis solemnitas cele-

B

C.

summa

brevitate notavit.
in

V Kal. E. XV Kal.

April.

Maii
April.

Cyclus autem vocatus, eo quod
sit, et

stus

quasi in circulo dispositumordinem

orbem digecom-

C. V Idus
C. vni Kal.

XIX

April.
April.

plectatur
4.

annorum sine varietale et sine ulla arte. Unde factum est ut cujusque materiae carmina
^

B

E. Idus
C. c.

'simplici formilate facta cycUca vocarentur. ^ Hinc

Non. V Kal.

April.
April.

XV XV XVI n
XXI

etlaterculum dicturn, quod ordinem habeat

stratum

E. IV Idus
B. C. Kal.

April.
April.

XV
XVII
XVIII

annorum.

969
B.

5.

Primus

siclus decemnovenalis.

E. XI Kal.
7.

Maii
Tertius Cyclus lunaa.
April.

Lunce.

Com.

an,

n

Idus

April. April.

xx
xvr
xvii

C. VIII Idus
C. IV Kal.

XV
XVIII

C. viKal.

April.

Em.xviKal.
C.vildus.

Maii
Aprii.

B

E.

XV

Kal.

Maii
April.

xviii

XX
XV
XVI XIX Cfi

C. V Idus
C. VIII Kal.

XXI
XVII
XVIII

B

C. IX Kal.

ApriL
April.

April.

E.
C.

II
II

Idus.

E. XVIII Kal.
C. Non.

Maii
April.

B.

Non. EviiiKaL C. V Idus
C.
II

ApriL
Maii.
April.

XX
XVI
XXII

XX XV
XVIII

E. VII Kal.
C. IV Idus.

Maii
April. April.

Kal.

April.

C. VI Nov.
B. E. XI Kal. C. VIII Idus

E.xiiKal.
C.

Maii
April
April.

XIX

Maii
April.

XX XX
XVI XIX

Non.

XV
XVII
xviii

B

C.

V

Kal.

C. IV Kal.

ApriL
Maii
April.
April.

E. XVI Kal.
G. VI Idus
C. IX Kal.

Mail
April.

E. XIV Kal.

XX
XV
XVIII
XVIII

XXI
XVII
XVII

B

C. IV

Non.

ApriL

C. VIII Kal.

B. E. XI Idus

ApriL
^

E. XVIII Kal.
«

Maii

Paschalem cyclumHyppolitus episcopus. Post vocem episcopus lacuna est in Cod.
Neap. Hieronymus,
luisse cujus

Cap.XVII.

Quoto Kal. vel luna. Concil. Bracar. u, cap Quoto Kalendar, die, vel quota luna.
^

9:

urbis

in calalogo, negal se reperire poepiscopus fuerit. Galasius papa
iacil(Bostra;; tortasse),

Carmina simplici formitate

facta cyclicaAln cy-

c//rt

cum Rabano,

sive id carminis

genus

arle

quadam

mctropoiis
ejns
legitur.

Arabum episcopum
et

fieret,

ut Aristoplianis interpres in

Avibus.

Nam

et

enim urbis subscriptio
Zonaras
fuisse iradunt.

in conciliis

nonnunquam

pum
XX

Nicephorus Portus RomaeepiscoReperta Romae est ante annos

statuascdeiilis, legiturque cyclus hic pasclialis in lileribus sedis cum catalogo operuni
iilius
iilius,
^

marmorea

lapis ea parle fiactus. caialogo Gennadii. " Victorius. Ila omnino iegendum ex Bed., lib. vi de Ratione tem., cap. 48, ct ex Gennadio; cujus verba sunt Victorius homo Aquitanicus, invitatus a sancto Uylario urbis Honife, episcopo composuit paschalem curswniW rerursum) indagutione cautissima^post qualuor priores,qui composuerant, id cst, Hyppolituni, Eusebium, Theophilum, Prosperuni. Victorius quoqna legilur in velustiss, iibris Saimant.

non tamen intogro, quia

Theophilus.

Ex

KixXou poematis quidam Homerum auclorcm fuisse voluerunt, ul ait Philopon. ad lib. i 'AvaX., sive inscitia potius tierel, ut vult Acrou ad carnem Horat Nec sic incipiesut scriptor cyclicus Li/un.Uodccyclicia plerislueGra?cis triviales et circumforanei poel;e dicuntur. qu Hinc et laferculum dictum. Sicin melioribuslibris, et recte. Concilium Tolet. iv, cui Isidorus inler:

:

cap. 4 : Solet in Hispaniis de solemnitate paschali varietas existere praulicationis, diversa enim obscrvantia laterculor.Paschalis festivitatiserrorem. interdumparturit. EiCeiiveims: 'Htop' "EXXrjatv dr.xr\
fuit,
7tX(v6o?

XaT^py.ou)^ov

Tcxpa 'Pio[xa(oii; XsyETai,
:

etC.

Hii'ronym., in Ezecli. cap. jv Gnec dicitur geucre fcmininoT]

Pro L/VTEre

Et qui

:tXivOc?

Symmachus

et

Complut. Per quenquies decem novies. decies novies, Neap.
^

Per quinquies

numifestius intcrpretatus t^s^TrXivOelov, queinnos L\rTERCULUM, et ABACUM oppellare possu)nus. Strutum annorum. TertulL, de Kesurrect. carn. : Ordo temporum stehnitur.
''

247
8.

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
Lniur.
/1

248
nec a passione, quoniam
r.y.-yyn^i

Quartus cyclus lunce.
C.
III

Hebraeum

est

;

!^71
C.
II

Kal.

April.

XIX

Grsece dicitur pati, sed a transituUehvieo verbo Pas-

E. XIV Kal.
Idus.

Maii
April.

XV
XIX

cha appellatumest, eo^^quod tunc populus Dei
ex iEgypto transierit.

373
:

Unde

et in

Evangelio

Cum

C. Aii Kal.

April.

XV
XVI
XVIII

vidisset, inqmt, Jesus,quiavenit

horaut transiret de

E. XVII Kal. C.
VIII

Maii
April.

mundoad Patrem.
12. Cujus nox ideo pervigil ducitur, propter adventum Regis ac Dei nostri, ut tempus resurrectionis ejus nos non dormientes, sed vigilanles inveniat. Cujus noctis duplex ralio est, sive quod in ea vilam tunc recepit cum passus est sive quod postea eademhora qua resurrexit ad judicandum venturus est. 13. Eo autem modo agimus Pascha, ut non solum morlem et resurrectionem Chrisli in memoriam revo"^
;

Idus

C. IV Kal.

April.

XXI

E.
C.

III
III

Idus

April.

XV
XVIII XVIII

Non.
Kal

ApriU
Maii

E.
C.

X
III

XVIII Kal.

Maii
April.

XXI
XVII
XVIII

C.

Kal.

E. XIII Kal.
B.

Maii
April.

C. IV Idus c.
VII

XX
XVI B XVI

cemus, sed eiiam caetera
tur)

quae circa

eum

attestan-

Kal.

April.

ad sacramentorum significationem inspiciamus.

E. XVII Kal, C. VII Idus C. XI Kal.

Maii
April.
April.

14. Propter initium

enim novae

vitae,

et propter

XX
XV
XVI

novum hominem, quem jubemur
veterem,

induere, et exuere

expurgantes vetus

fermentum, ut simus

E.
C.

III III

IdliS

April.

Non.

April.

XIX

nova conspersio, quoniam Pascha nostrum immolatus est Christus; propter hane ergo vilae noviiate

E. IX Kal.
9.

Maii

XX
lunce.

primus
15.

'

mensis
vero

in

anni mensibus celebrationi pa-

Quintus cyclus
Kal.

schali mystice aitribulus est.

B. C. VII Idus
C.
III

April.

XVI

Quod

tertise

hebdomadse diePascha celedecima
ia

April.

XIX

bratur, id esl qui dies occurrit a quarla

E.
C.

XIII Kal.
II

Maii
April. April.

XX
XVI
XVII

vicesimam primam, hoc

significat quia in toto

tem-

Non.

B

C. VII Kal.

E. XVIII Kal.
C.
II

Maii
April.

XIX

pore saeculi, quod septenario dierum numero agitur, nunc tertium tempus hoc sacramentum aperuit. 16. Primum enim tempus est ante legem, secun-

Kal.

XV
XVI
XVIII

dum sub
tum
est

lege, lertium

sub gralia. Ubi jam manifesin

E. XII Kal.

Maii
April.

sacramentum prius occultum

prophetico

B

C.

III III

Idus

C.

Non.
E. XVI Kal.

April.

XXI

resurrectio

373
B. C.
III

Maii
April.
April.

XV
xviii

C. VI Idus.
Kal.

XX
XXI
XVII

E. XIII Kal.
C.
II

Maii
April.
April.

tempora Domini triduana est. 17. Quod veroaquarta decimaluna usqueadvigesimam primam 374 per dies septem paschalis dies quceritur, hoc fil propler ipsum numerum septenarium, quo universiiatis significalio saepe figuralur,
aenigmate, ideo et propter hsec
tria saeculi

Non.

qui etiam ipsi Ecclesiae tribuitur propler instar universitalis,

C. VI Kal.

XX

unde

et

Joannes apostolus, in Apoc,

ad

B

E. XVII Kal.

Maii
April,

XX
XVI XVI

septem scribilEcclesias.
18. Ecclosia vero in ista

C

II

Kal.

adhuc mortalilale carnis
lunae

E
10,

XII Kal.
^

Maii

constituta, proplcr

ipsam mutabilitatem,

nomine

Post cujus explelionem ad

primum exordium
Pascha decima

in Scripturis significatur.

recurrendum.
quarla luna
occurerrel
:

Anliquilus

Ecclesia

19 Varia autem observantia

opinionum paschalis
gignit,

eum Judteis celobrabal, quocunque die fcslivilatis interdum errorem quem rilum sancti Palres in Nicsena syn- Qa lertio Nonas Martii, usque
lis

Lalini

namque

in

lertiumNonas Apriet si

oJo prohibuerunt, constituentes non solum lunam
paschalem
et

primi mensis lunam inquirunt,

quartadecima

menscm

inquirere, sed eliam et

diem

luna die Dorainico provenerit, in alio die Dominico

Resurreclionis dominicse observare, et ob hoc Pascha
a quarta decima luna usque ad

Pascha protrahunt.
20. Graeci primi

vigesimam primam extenderunt, ut dies Dominicus non omitteretur. 11. Paschse autem vocabulum non Graecum, sed
'^

mensis lunam ab
April.

octavo

Idus
si

Martias usque in diem Non.

observanl, et

quinta decima luna die Dominico incurrerit, sanctum
perculiens poslesagni sanguine illitos caede abslinens praelergressus sit. Ut Hieronym., loco citat,, Phil., sed haec Auguslimi sunl, '^ Cujus nox ideo pervigil dicitur. Ex Lact,, Ub. VII, cap. 19. * Quce circa eum attest. Absunt haec ab optimo Cod. Tolet.
'

sis sunt,

Post cujus expletionem. Quae anle haec in ImpresA conditione mundi, usque ad hunc novissimum cycli annum computantur anni dxcxii, a Manuscfiptis velustioribus absunt, neque in reli^

qiiis

MMMMMCMXI

idem numerus, legitur, sed, vel MMMMMCMXXI.

vel

mmmmmcm

vel

^ Paschce autem vocab. Ex August., epist. ad Januar. 119. Vid. Hieron., ad Matth. xxvi. " Eo quod populus dc JEgypt. Imo, quod angelus

Primus mensis.
est,

neque apud Aug.

Expunximus to novorum, nam neque esse debel. Yid. Exod.xii.

249

ETYMOLOGIARUM
^

LIB. VI.
in

250

Pascha celebrant. Hujusmodi igitur dissensio inier utrosque Paschalem regulam turbat.
21

ApriL repcriuntur

eadem luna

quse fuerit eo die.
:

32. Continenlur autem circulo decemnovenali

sed

Communis annus

lunas, hoc, est, dies

duodecim tantum cccLiv habet. Dictus autem comdicitiir

qui

^

cum ad xxix Epacias
ginti

pervenerit, qui est circulus de-

cemnovenalis, jam sequenti anno non addes super vi-

munis, quia ssepe duo

ila

conjuncti incedunt, ul io-

novem, undecim,

ut

vicem se

in

Paschali solemnitale sequantur;

nam

triginta, sed inde reverteris, ut

decem annunties detractis undecim pronunlies.
XVIII.

ombolismus annus semper solus est. 22. EmboUsmus annus estqui tredecim menses lunares, id est, ccclxxxiv dies habere monstratur. Ipse esl annus sancto Moysi divinitus revelatus, in

CAPUT
De
i. Festivilas

reliquis festivitatibus.

dictaa festis diebus, quasi festiditas,

eoquodin
Irarii

eis

97G

soL-i

res divina

fit.

Quibus conest, dicitur.

quo jubentur
23.

ii

qui longius habitabant

in

secundo

sunt

fasti, in

quibus jus fatur, id
ila

raense Pascha celebrare.

Solemniias a sacris dicitur,

suscepta, ut mutari

interpretatur Latine
pleat

Embolismus autem nomen Graecum est, quod superaugmentum, eo quod exnumerum annorum communium,quibus undecim

ob religionem non debeat

^

a solo, id, est, firmo, at-

que solido nominata.
2. Celebritas

autem nominatur, quod non

ibi ter-

lunares dies deesse cernuntur.
24. Embolismi

g
conimunes
sic

rena, sed cuBlestia tantum agantur.
3.
f

autem anni
ad

et

inve-

Pascha fesiivilatum omnium prima
est.

est

,

de

niuntur. Si enim a quarta decima luna Paschae prtecedentis,

cujus vocabulo jam superius dictum
4. Pentecoste sicut et

usque

quartam decimam sequentis
embolismalis annus est;
si

Pascha apud Hebraeos cele-

cccLXXxiv dies fucrint, cccLiv, communis,
jeclus. Crescit

bris dies erat, quae post

celebratur;

unde

et

quatuorunus diesadenim per singulos annos quarta pars assis. Al ubi quarto anno assem compleverit, bissextum unum facit. 26. Dictus autem bissextus, ^ quia bis sexies ductus
2o. Bisscxtusest post annos

Graece quinque, ia

quinque decadas Paschae vocabulum sumpsit. IIevte enim quo die secundum legem panes

propositionis de novis frugibus offerebantur.
5.

Cujus figuram annus jubiLeus

veteril gessit; quae

sionis

in Testamento nunc iterum per figuram repromisseternam requiem pra;figurat.

assem

^75
^

facit,quodesl unusdies

;

sicut

quadran-

6. s Epipliania Griece, Laiine apparitio, sive

mani^

fewipropter quater ductum,(\\iodi est bissextus,

quem

festatio vocatur.

super dierum cursum
queat

in

anno

^

sol facit; sive

quodne-

magis apparuit

Eoenim dieChristus sideris indicio adorandus. Quod fuitfigura primitiae
sacramentum,

annus subiniroduci, nisi bissexto Kal. Mart.

credentium gentium.

computaveris, hocest, et prima die sextaKaL Martias,
etadditobissexto aliodiesexto KaLMariiasiteraveris.
27.

P
et

7.

Quo

die et dominici baptismalis

permutataj in vinum aquse, facLorum per

Dominum
qua natus

A

sexlo

autem Kal. Martias usque

in

diem

pri-

die Kalendas Januarias, in lunai cursu bis^extus apponitur, atque inde detrahitur.

signorum principia exstiterunt. 8. Duas sunt autemEpiphaniae

:

prima

in

Christus pastoribus Hebrteorum angelo nunliante apparuii; secunda, ex qua in genlium populis stellaindice
prcesepis cunabula
9.
in

28. Intercalares autem dies idcirco vocantur, quia

interponuntur, ut ratio luna? solisque conveniant. Calare

magis adoraturis exhibuit.
,

enim ponere

dicitur; intercalare^ interponere.

^77
Greeco

Scenopegia solemnitas Hebraeorum

de

29. Epaetas Graeci vocant, Laiini adjectiones an-

Latinum, tabernaculorum dedicatio inter-

nuas lunares, quae per undenarium

numerum usque
solis aequeiur.

pretatur, quae celebrabatur a Judaeis in
expedilionis,
culis

memoriam
axy^vr)

ad tricenarium inse revolvunlur. Quas ideo iEgy[)tii
adjiciuni, ut lunaris

cum
,

ab .Egypto promoli, in labernaex eo

emensio

rationi

agebant

et

Scenopegia

:

enim

30.

Luna enim juxta cursum

viginli
in

novem semis
solaris dies

Grtfce tabernaculum

diciiur.

Qua^ solemnitas apud

dies lucere dignoscitur, ct liunt dies cccLiv.

annum lunarcm

Hebraeos Septembri mense celebrabatur.
10. ^

Remacent ad cursum anni
et

undecim, quos .^gyplii adjiciunt.
31.

n autem
:

Neomenia, apud nos Kalendte apud Hebra^os (quia secundum lunarem cursum menses
;

Unde

adjectiones vocantur

absque his

supputantur), et Graece

pivir,

luna appellatur; inde
ipsi dies

non invenies lunam quota sil in quolibet anno, el mense, et die. Istse epacta' semper xi Kal.
Qui XII tantum lunas. AL, lunationes. Qui bis sexies. Ita scribi placuil A. August:no, ut sexies semissem significaret, quod i-oluit Isidorus. Atqui certum est bissexlum appell:iri,quod bis sexto Kal. Mart. dicamus, quod ipse &tallni siibdil. '=So/ /"«riY.Quit-post hyeclegunlur in (luibusdamMs.
^
*•

ISeomenia^
11. Erant

id est,

7wva luna. Kalenda-

enim apud Hebraeos

quarta feria condito, unum diemin quartum annum adjecerunt in honorem solis et lunce. Quod ncqueat annus subintroduci. AL, ayinuni
'^

subintroducere. Cap. XVIII.
Fesl.
f

*

AI. soLio,
his

/(/

cst,

firmo. Vid.

etiamGolhicis, ut inOnicnsi, etC.csaraug., recipienda non putavimus; easunt Quia tres dies sinc auctore soletransierunt initio conditionisdierum.lndc quar:

Pascha

fcst.

De

tnbus

festivitatibus. Vid.

ta pars assis per annum crcscit, ct quarto anno diem intecjrum reddit.Inde .-Egyptii inccnfores hujus artis, ob exaltationes siderum auctore sole dici in

Hieron., ad Zacli., c. 1. s Epiph. Qui dies a Gra^cis baptisnio Christi dicatus est, sed quid potissimum hoc die sit factum (;ut sanctus Maximus) noverit ille qui fecit. ^ Neomen. Ex Hieron., episl. ad Sunnian.

251
riini

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI

<m
fine,

exlegaliinstilulione solemnes, de quibus dicitur
:

h

corpore Domini ut prseiret in capile Ecclesiae quod

in

psalmo

Canite initio

memis tuha,indie
temi^li

insigni

corpus Ecclesice speraret in

jam dies Domini-

solemnitatis vestrce.
12. ^Encsenia

cus, id esl, octavus, qui et primus, celebrari coepit.

autemestnova

dedicatio.Grae-

ijyO CAPUT XIX.
De
1

novum. Quando enim aliquid novum dedicatur, encaenia dicitur. Hanc dedicationis templi solemnitatem Juda^i Octobri mense celebrant. 13. Dies Palmarum ideo dicitur, quia in eo Dominus
et Salvator nosler, sicut propheta cecinit, Jerusalem tendens asellum sedisse perhibetur. Tunc gra-

ce enim xaivbv dicilur

officiis.

Officiorum plurima sunt genera,sed prascipuum 11-

^udquod insacris divinisque rebushabetur. ^Officium autem ab efficiendo dictum, quasi efficium propter decorem sermonisuna muiatalittera,velcerteutquisque
2.
illa

agat quae nuUi officiant, sed prosint omnibus.
est ia noctis initio

diens

cum
ei

ramis palmarum multitudo plcbium ob:

Vesperiinum officium
^ a stella

voca-

viam
in

clamaverunt

Osanna, benedictus qui venit
Israel.
^

tum,
3.

Vespere, quge surgit oriente nocte.
est in lucis
initio, a

nomine Domini, Rex
14. Yulgijs

Matutinum vero officium

autem ideo eum diem
sont

Capililavium

stella

Lucifero appellatum, quse inchoante

mane

ori-

vocant, quia tunc moris est lavandi capita infantium
qui ungendi
,

tur.

Quorum duorum temporum
'

significatione osten-

ne observatione quadragesimae
die

B

ditur ul die ac nocte
4.

sordidaia ad unctionem accederent

Missa, tempore sacrificii, et

semper Deus laudetur. quando catechulevita
:

S78
bus

lo.

^

Hoc autem
ut qui

symbolum competenti-

meni foras mittuntur, clamante

Si quis cate-

iradiiur propter confinem dominicse Paschce so:

chumenus remansit, exeat
rcgenerati noscunlur.

foras,ei inde missa, quia

lemnitatem

jam ad Dei gratiam percipien-

sacramenlis aliarisinteresse non possuntqui

nondum

dam

festinant fidem,

quam

confiteantur agnoscant.
esl,

16. Coena

dominica dicta

eo

quod

in ii!o die

^80

5.

Chorus

est multitudo insacris collecta, et
initio in

Salvalor Pascha

cum
^

discipulis suis fecerit;

quod

dictus chorus,

quod
ita

modum coroncB
J

circum

hodie, sicut esl traditum, celebratur, sanciamque in

aras starent, et

psallerent.

Alii

chorum dixerunt
si

eo chrisma conficitur,
ris cessatio

atque initium novi, et vete-

a concordia, qute in charitate consistit,quia

charita-

Testamenti declaratur.

tem non habeat, respondere convenienter non potest.
6.

Sabbatum ab Hebrseis ex interprelatione voquod Deus in ipso perfecto mundo, requievisset.
17.
cabuli sui requies nominatur,
18.

Cum autem unus
;

canit, Grsece

monodia,

''

Latine

sincinnium dicitur
appellalur
:

cum

vero duo canunt, bicinium

cum
'

multi, chorus.

Nam

chorea ludi-

Siquidem

et eo die requievit in

sepulcroDomi-

crum
7.

cantilena?,

vel saltationes classium sunl.

nus, ut quietis illius mysterium confirmaret,

quod C
est.

Antiphona ex Grseco inlerpretatur vox reciproca,
scilicet choris alternaiim psallentibus

Judfeisobservandum

in

umbra
in

futuri

praeceptum

duobus

ordine

Sed postqxiam Christus
19.

sepultura sua ejus figuram

commutalo, sive de uno ad unum, quod genus psallendi Grseci invenisse Iraduntur.
8.

adimplevit, observatio ejus quievit.

Dominicus dies proinde vocatur, quia in eo resurrectionis Domini nostri gaudium celebratur * Qui dies non Judaeis, sed Christianis in resurrectio-

™ Responsorios

Itali

tradiderunt,

quod inde
et

re-

sponsorios canlusvocant, quod aliodesinente,idalter
respondeat. Inler responsorios auiem

antiphonas

nem Domini
20.
Illis

declaratus est,

et

ex

illo

habere coepit

festivititem suam,

enimsolum celebrandum Sabbatum
;

tradi-

tum

est,

quia erat ante requies mortuorum

'

resur-

quod in responsoriis unus versum dicit, in antiphonii autem versibus alternant chori. 9. Lectio dicitur, quia non canlatur, ut psalmus, vel hymnus, sed legitur tantum. Illic enim modulahoc
differt,
tio,

rectio

autem nullius erdt qui resurgens a mortuis non moreretur. 21. Postquam autem facla est talis resurrectio in
^
*>

hic soli pronuntiatio quseritur.

10. "
11.

Canticum est vox cantantis in iaetitiam. "Psalmus autem diciturqui cantatur ad psaltea
in ps.

Enccen. Ex August., tracl. 18 in Joann. Capitilavium. Vid. lib. i de Off., cap. 27, Rab.. lib. II. c-ip. 35.
'

et

lxxxvii. DJ^Latinechorum concord. E Aug. cantionem sincinniam. Sincinnium
Alii
Ffst.
:

Hoc autem die Symb. comp. Qui dicantur com-

petentes, inf., Jib. vii, cip. ullim. •^ Atrjue in n. e. v. c. t. d. Add^ta sunt ha-c ex veteribus libris, qute in Editis non or.mt; in quibus aulem Manuscnpiis deerant, lacuna tarituindem palebat.
«

so///rtm/m-.Agellius,iib.xx,cap. 2 Quirectiuslocuti .sunt, siNciNNisTAS Httcra n geminadixeruyit.Sincinniumnamque genus veteris cantionisfuit. Ei paulo post :Accius poetasiyciyy\ST\sappeUariaitnebuloso
:

esset. SciJ

nomine,quod sincinnium cur diceretur ei obscurum quoniam assam vocom AsciMiius el Nonius

Quidies non Jud. suam. Verba

Auc,

cpist. 119,

solam \a[p,r\)re[aul\irassicinium, ut assipondium, d\ctum sus|iicabalur Chacon. Sicinnium apud Ralia-

cap. 13.
'

num.

Resurrectio autem. Ibid. Cap. XIX. g Officium autem ab

eff.

Ex Amb.

al.

I

Off. cap. 8. ^ A Stella vespere. Virg,

Denique quid vesper

serus vehat, et alias saipe.
' Missa. Ambrosiiim, Leonem, aliosque Palres sequitur. De Miss» elymol. mulia Giaut. Sanct., in praef. ad Liturg.

Vel saltationes classium. Ita vetustiores libri; saltationes plausuum. Neap., Ludicrum cantineUt, vel plausuum sine voce saltafiones. '" Rcsponsorios.\e\ re^ponsoria, ulroque nanique mo lo loquilur in lib.de Off.et in Regul. monach.,c.
'

de Off.
n
°

Canticum et vox. Ex Hilar., Psalmus autem. Ex Aug., in

in prolog. Ps. ps. iv.

253

ETYMOLOGIARUM

LIB. VI.

254

rium,quo ^81 usuni esseDavid prophetam in magno A disse et audivisse vocem coelestis exerciius tanquam vocem aquarum multarum, et tonilruum validorum mysterio prodit historia. Hiec autem duo in quibusdicentium amen et alleluia; ac per hoc sic oportet dam psalmorum litulis juxta musicam artem alternatim sibi apponuntur.
12.
'^

in terris est

utraque dici sicut

in coelo resonant.

Namcanticum psalmi

cum

id

quodorganura

^^.'^Osianna in alterius lingupeinterpretationom in
toto tranfirc

modulatur vox postea cantantis eloquitur. Psalmus vero cantici cum quod bumana vox pneloquitur ars
organi modulantis imitatur. Psalmus aulem a psalterio
dicitur,

'^8»$ non

pot'jst.

Osi enim salvificam-

terpretatur; aniia interjectio est,
ficans sub deprecantis affectu.

motumanimi

signi-

13. Tres

unde nec mos est ex alio opere eum componi. primus autem gradus sunt in canlando
'' :

23. Integre

autem

dicilur osianna,
littera,
et

quod nos, corelisa
,

rupta

mcdia
sicut

vocabuli
fit

dicimus

succenloris, secundus incentoris, tertius accentoris.
14.
<=

osanna,

in versibus

cum

scandimus. Liltera

Diapsalma Hebraeum verbum quidani esse

enim prima verbi sequentis extremam prioris verbi
veniens excludit,
el dicitur

volunt,

quo

signiticatur

semper^

id est,

quod

illa

qui-

Hebraice osianna, quod
vel

bus hoc inlerponitur sempilerna esse confirment.
13.
'1

interpretatur salvifica,

subaudiendo

populum

Quidam vero Grciecum verbum
intervallum
psallendi,
psallitur;

existimant, quo
ut

tuum,

vel

totum mundum.
tali

significatur

psaima

.-«it

B
^

24. Ofiertorium

ex causa sumpsit vocabulum.
et

quod
dicitur

diapsaiina

vero

intorpositum

in

Fertum enim

dicitur oblatio qua? altari offertur

psallendo silentium, ut

quemadmodum sympsalma
qusedam requies disjunciae

sacrificatur

a pontificibus, a

quo offeriorium nomi-

vocum

copulalio in cantando, ita diapsalma

natur, quasi propter fertum.
28. Oblatio vocatur, quia offertur.

disjunctio

earum,

ubi

conlinuaiionis oslenditur.
16.

^e.JDonapropriediviuadicunlurJmunera hominum.

Unde

illud

probabile est

non conjungendas
ut

27.

Nam munera

dicuntur obsequia qua^ pauperes

sententias in psallendo, ubi
luerit,

diapsalma interpositum

divitibus loco

quia ideo
vel

interponitur,

IJS*^ conversio

mini datur,

munerum solvunl; ilaque munus hodonum Deo; unde etiara in tempHs doMunera autem vocantur, quia manibus
sunt
(jua?

sensuum
17.

personarum esse noscatur.
est
®

naria dicimus.

Hymnus
in

canticum laudantium, quod de
Proprie autem hymni
sit laus,

ve! accipiuntur, vel dantur.

Graico
sil

Latinum laus interprelatur, pro eo quod
huliliae el laudis.
'

28.

Duo autem

offeruntur

:

donum

el

carmen

sacrificium.

sunt canlus continentes laudem Dei. Si ergo
et

29.

Donum

dicilur

quidquid auro argentoque, aut

hymnus; si sit et laus, et Dei qualibet alia specie, efficitur. laus, et non cantetur, non est hymnus. Si ergo et in C 30. Sacrificium autem est victima, et qua:'cumque laudem, et Dei, ei cantatur, tUnc est hymnus. crcmanturinara,seu ponuntur. Omneautem quodDeo 18. Cui contrarius esl threnus, quod est lampnii datur, aul dcdicatur, aut consecratur. Quod dedicacarmen et funeris. tur, dicendo datur, unde et appellatur. Unde errant 19. s Alleluiaduorum verborum interpretatio est, qui dedicationem consecraiionem pulant significare.
non
sit

Dei, non esl

hocest,/aMsDg/,et estHebraeum. laenim

unum

estde

*^84 Sl.^^lmmolatio
mole
pani
latio post
et

ab antiquis dicta eo quod in

deccm nominibus quibusapud HebraiOsUeus vocatur. 20. Amen significat vere sive fideliter, quod ct ipsum Hebra;umesl.Qu8e Juo verbaa?/ie« elalleluia, nec Graecis, nec Latinis, nec barbaris, licet in suam linguam omnino transforre, vel alia lingua enuntiare.

altaris posita victima csederetur,

unde

et

mac-

immolalionera
convenit,

est.

Nunc autem

imraolatio

calici

libatio

aulcm tantum raodo

calicis oblaiio est.

Nam
fL-ra
iis

quamvis

interpretari possint, propter sanctioest

tamen auctoritatera servata

ab apostolis

in

propria^ linguee antiquitas.
21. Tanto enini sacra

Et libavit de sanguine uvai quidam poetarum Nuncpateras sic et s8ecu'arium lihate Jovi... Libare enim proprie fundere esl, sumplumque nomen de Libero quodam, qui in Graecia
32. Hinc cst illud
^"
:
'

:

suntnomina, ut eliam Joan-

U3um

reporit vitis.
" Hostiae

nes in Apocalypsi rcfcrat se, Spiritu revelante, vi^
''

D

33.
'^

apud

veleres

dicebantur

sacrifi-

canticum psal. Ex eodem HiIario,vel Ruff. Primus succentoris. Perrautarivoiebat haec Gha:

Nam

"

Quidam vero. Ex Aug., in Canticum laudantium.
ps.

ps. iv.

Canticunt

laudis,

con, ut csset priraus incentoris locus, ex Varr. i de Re rust., cap. 2 Ut dcxtra tibiaalia quam sinistra,
ita

tamen nt

sit

(jundammodo conjuncta, quod

est

altera ejusdcm carminis modoruminceniiva, altera succentiva. Et quidem licet adjicias {tnquam) pastorum vitam csse incentivam, acjricolarum succenfivam. SccJ Ecclehiarum morem saculum Isidorum, in quibus qui cantum incipil sui/cenior dicitur, verisimilius est. Cocl. Neap., i/ifinius succentoris. Diapsalma quidam Uebrieuni esse volunt. Neque hoc (opinor quisquam anto Isidorum, neque Isidorus ipse protecto clixil, qui loties apud Hieronymum leger.il quod in HebrH-o ('st ~ )D sela, id LXX, Theodolionum ot Aquilam (5ii'l;a)v[A3t, quinlam vero Edilionem semper reddidise. Vid. cpist. ad Marcell. 138.
''-

xxxix. f Proptie autcm hijmnus.Ex eodem, in |S. lxxii. s AUcluia laus Dci. Ex Amb., in ps. cxviii. Nam llieronymus laudate Deum interpretatur, ut

Aug.

vocis ratio exposcit, epist. 137.

Osianna. Ex Hier., epist. ad Damas. 145. Fertum. Fe.t. fiirctu.m [al, fertlm] gcntis libi dictum, quod crehrius ad sacra ferebxtir. Glossa? uuaMiam Liina' liibliutlicca.' Valican;*^ Fertores ferto
1'

'

;

libantes
j

Dima proprie divina.

Sic Goth. al., Dei.

^
'

quod in mole. A. Aug., inmola. Immolatio Et libavit de sanqtiinc uvfp. Elcclesiaslici, l.
Sicut et quidam. poctar. Virg.,
UoxtiiH

'"

^n.
i.

vii.

"

apud

vet.

E

Serv., ^En.

255
cia, qune fiebant

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI
pergeront.
victoriam,
victinice

256

anlcquam ad hoslem

A quod
43.

secretam et reconditam habeat dispositionem.
^

34. Viclimae vero sacrificia qu£e post

Baptismus Grfece, Latine tinctio interpretaquia
ibi

de

victis

hostibus, immolabantur; et erant

tur, quse idcirco tinclio dicitur,

homo

spiritu

majora

sacrificia

quam
ictu

hoslife. Alii

victimam diclam
quia

gralise in

melius immutatur, et longe aliud

quam
foedi

putaverunt,

quia

percussa cadebat, vel

erat efficitur.

vincta ad aras ducebatur.
35.
^

44.

Prius enim
in

deformitate

peccatorum
scribitur

Holocaustum

illud est ubi

totum igne consu-

eramus,
ticorum
4.

ipsa tinctione reddimur

pulchri dealcan-

mitur quod^^offerlur. Antiqui enim cum maxima sacrificia

balione virtutum,
:

unde

in

Canticis

administrarent, solebant totas hostias in saet ipsa erant

'

Quce est ista quce ascendit dealbata?
aliter nisi

crorum consumere flamma,
mata.
*•

holocausto-

Gujus mysterium non

sub Trinitatis

"OXov enini Graece totum dicitur, xaudi; in-

designatione, id esl, Patris, et Filii,et Spiritus sancti
g

censio et holocaustum totum incensum.
36.
c

cognominatione completur,
:

dicente

Domino ad

Ceremoniae apud Latinos dicuntur sacra omest

aposiolos

Ite,

docete omnes cjentes, baptizantes eos

nia quae apud Grsecos orgia vocantur. Proprie autem

in

nomine
46. Sicut
ita

Patris, etFilii, et Spiritus sancti.

visum

doctoribus a

!SS5 carendo

appellari ce-

enim

in tribus

testibus stat

omne ver-

remonias, quasi cflrzmo?ims, eoquodiisquae insacris
divinis offeruntur, in suo usu est carerent

B bum,

hoc sacramentum confirmat ternarius nu-

homines;

quod etiam nomen
daeorum credunt

in

usu

est litterarum

sanctarum.

37. Alii ceremonias proprie in observationibus Ju:

merus nominum divinorum. ^87 47. Quod autem per aquam baptismus datur, hsec ratio est. Voluit enim Dominus ut rcs illa invisibilis,

abstincntiam

scilicet

quarumdam

per congruens, sed profecto contrectabile

et

escarum secundum veierem legem, eo quod observantes careanl his rebus quibus se abslinuerint.
38. Sacrificium diclum, quasi

visibile,impenderetur elementum, super quod etiam
in principio ferebatur Spiritus sanctus.

prece mysiica coneacratur in
dominicae passionis;
Christi et

sacrum factum, quia memoriam pro nobis

48.

Nam

sicut

aqua purgalur exterius corpus,
ita est.

ita

latenter ejus mysterio per Spiritum

sanctum purifi-

unde hoc eo jubente corpus sanguincm dicimus, quod; dum sit ex frulit

catur et animus. Cujus sanctificatio
49. *> Invocato

enim Dco descendit Spiritussanclus
aquis, sanctificat eas

ctibus

terrse, sanctificalur, et

sacramentum, opeet calicis

de

coelis, et

medicatis

de se

rante \isibiliter Spiritu

Dei, cujus panis

motipso;
caro, et
50.
'

et

accipiunt vim

purgationis, ut in eis, ut

sacramentum Gra^ci Eucharistiam dicunl, quod Laline bona cjratia inierprelatur. Et quid melius corpore
ei sanguine Christi ?

anima

delictis inquinata

mundelur.

Chrisma Gr?ece, Latine unctio nominatur,

Cex
est
in

cujus nomine, et Chrislus dicilur, et

homo

post

39.

"^

Sacramenlum
fil

aliqua

celebraliono,

lavacrum sanciificatur.
51.

cuni res gesta ila
lur,

ut aliquid significare inleliliga-

Nam

sicut

in

baptismo peccatorum remissio
sanctificatio

quod sancle accipiendum esl. Sunl autem sacramenta baptismus et chrisma, corpus et songuis.
40. Qufe ob
id

datur, ita per unclionem

spiritus adbi-

bjtur, et hoc de pristina disciplina, qua ungi in sa-

sacramenta dicuntur, quia sub
virlus divina

te-

cerdoiium
52. Quse

et in

regnum

solebant, ex quo et

Aaron
proficit

a

gumento corporalium rerum
salutem

secretius

Moyses unctus

est.

eorumdem ;9SO

sacramentorum operatur
vel a sacris

dum

carnaliter

fit,

spiritualitcr

unde

et a secretis viitutis,

sacramenta

quomodo
quod
in
deliciis

et in ipsa

baptismi gratia visibilis aclus est
spirilalis effeclus

dicuntur.
41. QuEe

aqua mergimur, sed

quod

ideo

fructuose

penes Ecclesiam

fiunt,

in ea manens Spiritus eumlem sacramentorum latenter operatur effectum. 42. Unde seu per bonos seu per malos ministros fuisse peccatrix super caput Jesu fudisse scribuctur. intra Dei Ecclesiam dispensenlur, tamen qui Spiritus 54. Maius impositio ideo fit, ut per benedictioSanctus mystice illa vivificat, qui quondam aposto- D nem advocatus invitetur Spiritus sanctus. ^ Tunc

quia sanctus

mundamur. 53. Hoc significat illud unguentum quod peccalrix mulier !588 super pedes, et ca quae dicitur non
J

Hco

in

bonorum
dona,

tempore visibilibus apparebal operibus, nec merilis dispensatorum amplificantur ha^c
altenuantur,

eoim

ille

Paracletus, posl
libens a

mundata

et

benedicta

corpora,
baplisini

Patre descendit, et quasi super

nec malorum

quia

neque qui

aquam, tmquim
quiescit.

super prisiinam, sedem

plantat estaliquid, neque qui rigat, sed qui incre-

recognoscens,
principio

Nam

legitur
Spirilus

quod

in

mentum
^

dat Deus; unde

et

Graece mvsterium dicilur

aquis

superferebatur

sanclus

^ "Oi.rr*
•^

(jia

Holocaustum. Ex Hieron., in Ezech. cap, xlv. enim Grcec. Ex Aug. in ps. lxiv. Cceremonice Serv. iEn. iv Sane sciendum orapud Grcecos dici omnia sacra, sicut apud La:

tinos cceremonice dicuntur. De Elym., vid. Fest. ^ Sacramentum est in aliqua celebrat. Ex Aug., epist 119, in principio. ^ Baptismus Grcec. Yid. Tertull., lib. de Baptism, ' Quce ascendit dealbata. Ita X£X£uxav6tajj.evr;

Amb., serm, 19, in ps. cwiii. Vulg., quce ascendit de deserto deliciis affluens. s Cognominatione.F.. co/momtwflYwn^; pejusapud Rabanuni, cognitione. ^ Invocato e Deo. Ex eodem. Chrisma. Ex TertuU.
et
'

j

nes

LXX

en qucenon dicitur fuisse peccatrix. Sic Sed non videtur logisse hsec Rabanus. ^ Tunc enim ille Paracl. Verba sunt Tertull,
libri.

Et

om-

257
53.

ETYMOLOGIARUM

LIB. VI.

258

Exorcismus Grsece, Latine conjuratio, sive' sermo increpalionis est adversusdiabolum, ut disceEt ostendit mihi Jesum dat, sicut est in Zacharia
;

A

64. Priora

enim habenda sunl

spiritus refrigeria,

quia priora coileslia

quam

terreua.

Qui autem vult
faciat
illi

oralionem suam volare ad Dominum,
alas,

duas

sacerdotem
et

magnum stantem coram angelo

Domini,

jejunium

et

eleemosynam,

et

<*

ascendet cele-

et dixit

Satan stabat a dextris ejus, ut adversaretur ei, Dominus ad Satan : Increpet Dominus in
Jerusalem.
exorcismiis,

riter, et

exaudietur.

65. Jejunium est parcimonia victus,abstinenliaque
esl inditum cx quadam parte viscprum tenui semper et vacua, quod vulgo jejunum vocatur. Unde jejunii nomen crcditur derivatum, quod sui inedia viscera vacua et exinanita existunt.

te, qiii elegit

ciborum,cui nomen

56.

Hoc

esl

increpare

el

conjurare

adversus diabolum; unde scicndum quod non crealura Dei in infantibus exorcizalur, aut
exsufflatur,

scd illesub quo sunt omnes qui cumpeccato nascunlur. Est

66.

^

Jejiiniumautem

enim princeps peccatorum,

de

militari

ct statio dicitur. f Statioaulem exemplo nomen accopit, pro eo quod nulla

57. ^

Symbolum per linguam Grtecam signum-,
interpretatur.
in

laaitia, sive tristitia,obveniens castris

stationem mi-

vel collatio

Discessuri enim apostoli

litum rescindat.

Nam

hvlitia libentius, tristilia solli-

ad evangelizandum
nis

gentibus, hoc sibi praedicalio-

ciiius administrat disciplinam;^

unde

et milites

nun-

signum, vel indicium posuerunt.
Continet

D quamimmemoressacramcnlimagisstationibus
Trinitatis,
et

parent.
et sta-

58.

autem confessionem

67.Discernunt autcm quidam inter jejunium
lionem.

omne Christiani dogmatis sacramentum. Quodsymbolum fidei et spei nosine non
unilalem Ecclesite, et
scribilur
in

"^91 Nam jojunium

est indifierenter cujus-

charta

et

atramento,

sed

in

tabulis

cundum propriam voluntalem,
68.

cordis carnalibus.

non secundum legem, sed sestatio autem est observatio stat'.torum dierum, vel temporum.
libet diei abslinentia,

!580

59. Oratio petitio dicitur. Nam'' orare est pc-

Dierum,

ut quartae feriae et sextfe

jejunium ex
in Evangelio

tere, sicut

exor.\re impetrare. Constatautem oratio

veteri lege praeceptum, de
dixit ille
:

qua slatione
Sabbato, id

locoet tempore. Loco, quia non ubique,

cum

prohi-

Jcjuno

bis in

est,

quarta et

beamur a Christo orare in publico, sed ubi opporlunitas dederit,aut necessilas imporlaverit. Nequeenim contra
praeceptum reputatur abapostolisfactum, qui in carcereaudientibuscustodibusorabant;
60.
et

scxla Sabbali.
69.

Temporum

autem, quie legalibus ac propheli-

cis institutionibus terminatis
•'

canebantDco.
esl observaiio

ul

temporibus statuta sunt jejunium quarti, quinti, septimi el decimi; vel,

De tempore vero dictum

est

:

Sine intermis-

sicut in EvangeIio,diesiIliin quibusablatus est spon-

sione orate, sed hoc singularibus.

Nam

sus; vel sicut observatio quadragesimse, qufe in uni-

quarumdam horarumcommunium;
lia

quaediei inter spa-

w

vcrso orbe

institutione

apostolica observatur circa

signant, tertia, sexta,et nona; similiter et noctis.
si

confinium.dominicse passionis.
70. His tertium genus quidam adjiciunt, quam xerophagiam dicunt,ab3tinenliam scilicet humentium ciborum. Unde, ct nomen hocdatum, eo quod siccis quidam escis utnntur.
'

61. Sed ideo orandi hae horge divisae sunt, ut
forte aliquo

fuerimus opere detcnti,

ipsum nos ad
in Scriplu-

ofticium

tempus admoneat, quae tempora
sanctus Spiritus,
infusus
est.
illo

ris inveniuntur.

62.

Primum enim
hora
tertia

congregatis

71.Poeniientia appellata,
ipse

J

(\nd.%\pnnitentia, ^o c^odi

discipulis,

Petrus,

qua die
experlus

homo

in se

puniat poenitendo quod male admisit

visionem communicationis in
est, scxta

vasculo
.

hora orandi gratia ascenderat
liora

Idem etiam

cum Joanne
63.

nona templum
lcgimus

adiit

quando paratempora
in

nihil aliud agunt, quos veracitcr poenitcl, nisi ut quod male feccrunt impunilum esse non sinant.Eo quippe modo sibi non parcentibus ille parcit, cujus
id

nam

lyticum sanitati reformavit.

altum justumque judicium nuUus contemptor evadit.
haec

Sed

et

Danielem

72, Perfecta est autem pfeniteniia, praeterita deflcre,
et

oratione observasse, etutique ex Israelis disciplina,
ut ne

futuranon admittere.Haec secunda
si

in similitudinem

minus quam

ter

^90 die adoremus.Debitores
Patris, ct
Filii,

fontispurgatio est, ut

forte,

impugnante diabolo,ali-

enim sumus trium personarum,

et

U quod

peccatumirrepserit^hujussalisfactionepurgetur

Spiritus sancti, excepiis utique et aliis legitimisoralionibus, quaesine ulla admoniiione dcbentur in in-

'^©•^^.'^.Satisfactioautem est causaspeccatorum,et

suggestiones excludere, et ultra peccatum non iterare.
74. Reconciliatio vero est
poenitentiae adhibitur
;

gressu

lucis ac noctis, sive vigiliarum

;

sed et cibum
oraiione.

quaepostcomplementum
sicut conciliamur

non prius
^

sumere

quam

*=

interposiia

nam

Deo
lce-

Ruff. Symbol. ^ Orare est petere. Ex Serv.,iEn.
<=

Symbolum. Ex

ccpit
iii.

{nam

et militia Dci

sumus), utiquc nulla

Anteposita Chaconis Codcx. Ascendet celcritcr. Locus ex Aug. in Ps. ^ Jejunium autem et statio. Sic Cass., lib. v de Instit. Coenob., cap. 24 Per ^Egypti monastcria tanta cordis alacritate suscipicbamur, ut, absque
Interposita oral.
^
:

titia, sive tristitia obvcniens, castris stationes

mi-

Uetitia libentius, tristitia litum rescindit. sollicifius administrabit disciplinam. e Undc ct milifcs. Ex eodom, ia iib. de Jejun.

Nam

legitimis jcjuniis quartce et sexfce fcriie,

quocun-

que pcrgcbamus, quotidiana slatio solverctur. ' Statio de militari cxemplo. Tcrtull., in lil). dc
Orat.jin
tin.:

Uf jcjunium quarti. Vcrba Zacharia^ cap. viii Hicron., ibid., ct Isid., i Olf., cap. 37. Qiiam xerophag. Qua voce saepe utuniurTertulI., Hicrunym. ct Cassian.
''

Viil.
'

Si siatio de militari

exemplo nomen

ac-

Quasi punitcntia. A\., quasi pxinicntia.ldem. n dc Olt., cap. 16. Pxnitcntia nomcn sumpsit a rc«:>'A
]

2a9

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPI

260

quando primum liamur,quando post peccatum poenitendo regredimur. 75. Exomologesis Grceco vocabulo dicitur, quod
significalio est.
fessio, sicut est
:

a gciUililate convertimur,ita reconci- *

79. b Itaque exomologesis prosternendi et humilificandi

hominis disciplina

est,

habitu alque viclu,

sacco etcineri incubare, corpus sordibus obscurare,

Latine confessio inlerpretrtlur, ciijus nominis duplex

animum moeroribus
traclatione muiare.

dejicere,

illa

quse peccavit

tristi

Aul enim
ConfUeor

in laude intelligilur
tibi,

couccdi,

Pafer,

Domine

80. Litaniae

autem Gra'Conomine appellantur, qua;
dicuntur rogationes. Inler litaniam vero
diffcrt,

et tcrrce.

Aut

dum

quisque confitetur sua peccala ab

Latine
ei

^«^3

eo

76.

indulgenda, cujus indeficiens est misericordia. Ex hoc ^ igiiur Graeco vocabulo exprimitur et
exomologesis,

exomologesin hoc

quod exomologeses pro
litanise

sola confessione

peccatorum aguntur;
misericordiam ejus.

vero

qua delictum nostrum Domino confitemur, non quidem ut ignaro, cujus cofrequentatur
gnilioni
scilicel,

indicuntur propter

rogandum Dominum,

et

impe-

trandum
81.
'-

in aliqno

nihil

occullum

est,

sed coniessio est

rei,

Sed nunc jam ulrumque vocaljulum sub una
litania;

ejus quae ignoranlur professa cognitio.

designatione habelur, nec distatvulgo utrum

77.

Utile

enim

sibi

ac jucundum quisquam esse

an exomologeses dicantur. SuppHcaiionis aulem no-

existimaveral, rapere, adulterari, furari; sed ubi hsec Eeternce damnationi obnoxia esse cognovit, cognilis
iis,

men quodammodo nunc
B
82.
''

ex genlihtate relinetur.

Nam

feria;,

aul icgilimae er.mt

apud eo?,aut

contileiur errorem.

indicta'. Indiclse

aulem, quia pauperlas antiqua \\osui)plicia dicuntur supplicaliones.

78. Confessio aulem erroiis professio est desinendi; desinendum ergo a peccatis, dum confessio e&t. Gonfessio autem antecedil, remissio scquilur;

manorum
quse

excoUationesacrificabat, autcerte de bonis

damnalorum. Lnde
fiebant

de bonis passorum

supplicia.

Sacrae

c«!lerum exlra veniam cst qui peccatum cognoscit,

enimresde rebus exsecrandorum fiebanL
Sed nunc jam utrumque vocab. Id unde natum exConcil. Agathon. const. Sic in Concil. Tolet. 17. cap. 6 cum tilulus sit de diebus iitaniarum per totos XII menses celebrandis in canone tamen dicitur, ut exomologesis votis gliscentibus celebretur. Nam ferire aut legitimce. Verba sunt Servii, iEn. I. ad vers. Templis indicit honorem.
*=

nec cognitum confiietur.
hoc ergo Grceco vocab. TertuU., lib. de Poeactus, qui Grceco vocabnh magis exprimi' tur, et frequentutur, exomoloyesis est, qua delictum Domino nostro confitemur, non quidem ut ignaro, sed quatenus satisfactio confcssioni disponitur, confessionis pcenitentia Deus mitigatur. ^ Itaque exomolog. postern. et humilif. h. d. est.
*

Ex

nit.

:

/5

sil

'^

Verba

Terlull. ibid.

LIBER SEPTIMUS.
DE DEO, ANGELIS, ET FIDELIUM ORDIMBUS.

CAPUT PRIMUM.
De Deo.
\,

r
et

cilur,

*=

quasi

S^so;,

id est,

timor; unde tractum est

nomen Deus, quodeum
6.
'^

colentibussit timori.
est Trinitalis per-

Beatissimus Hieronymus, vir erudilissimus

Deus autem proprie nomen
ct

linguarum raullarum peritus, Hebrteorum nominum inlorpretationem primus in *iO-i Lalinam linguam
converiit.

tinens ad Patrem, et Filium,

Spiritnm sanctum,

Ad quam

Trinitatem etiam reliqua qufe in Deo infra

Ex

quibus,

pro brevilaie,

prcelermissis

sunt posita vocabula rcfcruntur.
7. Quarlum nomen Dei diciiur niNliy Sabaoth, quod vertiiur inLatinum, exercituum,si\-evirtutum, Quis est iste de quo in psalmo ab angelis dicilur
:

multis,

quoedam huic

operi, adjectis interpretationi-

bus, interponenda sludui.

veHnt

Vocabulorum enim cxposilio salis indicat quid Habent enim quaidam ex propriis inlelligi. causis nominum rationem. In principio anlem decem nomina ponimus, qnibus apud Hebra^osDeus vocatur. 3. * Primum apud Hebrseos Dei nomen 1N» Et dicitur, quod alii Deum, alii elymologiam ejus expri2.

Rex
8.

glori(e?

Dominus virtufum.
in

Sunt enim

hujusmodi ordinatione virUiles
mililiEe

muila', utangeli, archangeli, principalus et poteslates

cunctique coelestis
ille

ordines,

quorum lamen

Dominus
'^

est.

Omnes enim sub
nt.

ipsosunl, ejrjsque

mentes, Wfjoh^, id
est, el sufficiens

est,

fortem, interpretali
''

sunt,

dominalui subjac

ideo quod nulla infirmilate

0])primitur, sed lortis

"

9.

Quintum
cst

"ivh^ji

Elion, quod interprclatur in La-

ad omnia perpelranda.

linum cxcclsus,

'^®5
:

quia supra coelo ost,5icut fcri-

Secundum nomen D^iSn Eloim. 5. Terlium ihSn Eloe, quod utrumque in Latinum Deus dicilur. Est autem nomen in Lalinum ex Graeca appellatione iranslalum. Nam Deus Gra;ce ©sb; di4.

plum

de eo

Excelsus Dominus, supra ecelos

gloria ejus. Exce)sus

autem dictus, pro valde celsus. La enim pro valde pouilur, sicut eximius, quas
valde eminens.

Cap.
^
"

I. Primum apud Heb.Ex Hieron. cp. 136. Opprimitur. Al., prcmitur. Quasi oEo?. E Serv., iEn. xii, ad vers. Diva

a

Deus autem prop. e. n. T. Ex Hieion.. epist. al Amand. 147. " Quinium Eelios. Unde quidam Gra'C0S y.iov fc'^

deam.

cisse pulant.

261

ETYMOLOGIARUM
Eie, id est, qiii est.

LIB. VII.
dicitur,

262

Deus 10. Sextum nonien n\l« selernus est, hoc est, quia exordium enim solus, quia non habet, essentiae nomen vere tenel. ^ Hoc enim
noraen ad sanctum Moysen per angeUun
11. Quferenti
f

A

anima mori

non quia

in corpus, vel in aliet verlitur,

quam
aut

allerani subianliam
sulislanlia
id

mutatur
alio

sed
est

in ipsa sua
fuit,

quidiuid

modo nunc
per

sl

delalum.

secundum

quod

deslitit

esse quod erat,

enim quod

esset

nomen

ejus qui

eum

morlaiis

utique deprehendiiur,

ac

hoc solus

populum ex iEgypto liberandum, respondit Ego sum qui sum, et diccs filiis Israel : Qui est misit me ad vos; lanquam in cjus compercrere pra^cipiebat ad
:

Deus
20,

dicilur Immortalis, quia solus incommulabilis.

Incorruplibilis appeiiatur,

quia corrumpi et

dissolvi

non posset, nec
et
;

dividi.

Quidquid enim capit

paralione, qui vere est, quia incommutabilis est, ea

divisionem,

interitum capit. Ille nec dividi polest,

qua? mutabilia facta sunt quasi
12.
'^

et quod Deus aulein esse lantum novit, fuisse et futurum esse non novit. 43. Solus enim Pater cum Filio et Spiritu sanclo veraciier est, cujus essentia! comparatum esse nos-

dicilur erit,

Quod enim nondum

dicilur
e?t.
<=

non sint. fuit, non esl

nec inlerire
:

inde incorruplibilis est.

31>7
el
deficit,

21. Incommutabilisest, quia
;

semper manet,
esi
;

mutari nescit

uec proficit,quia perfeclus
cst.

nec

quia felernus

''

22. iEiernus est, quia sine lempore est.

Non enim

habet

initiimi,
sit

neque

finein.

Hinc

et

sempiternus,

trum non esse
raus
:

est.

Undc

et in

communi

eloquio dici-

B

eo quod

semper

a?ternus.

A

quibusdam aulem
Ccvlum
cccli

^

Viuit Deus, quia essenlia vita vivit,

quam

iEternus ab a'there creditur dictus, quoniam coelum

mors non hajjet. 14. Septimum 1:1"^ .^i(/o»rti, quod generdliier Dominus interprelatur, quod dominetur creaturs cunctse, vel quod creatura omnis dominalui ejus desorviat. Dominus ergo cl Deus, vel quod domineiur omnibus, vel quod timealur a cunctis. StfG 15. f Oclavum i' la, quod in Deo tanlum
ponitur,

sedes ejus habelur

:

unde

est illud

:

Do-

mino ; et ha^c istiquatuor unum significarjt,nam una eademque res dicilur, sive dicaturtelernusDeus, sive
immortalis
23.
,

sive

incorruplibilis

.

sive

immutabilis.

Invisibiiis,

quia

nunquam per subslantiam
mortalium Trinitas,
nisi

suam apparuit
speciem
Dei

oculis

per

suljjectse

creaturse,

ejusdemque
ei

corporea.';

quod eliam

iii

allcluia in novissima sylla-

nam nemo
Unde
vidit
et

potest

ipsam

manifestalionem esscnlise
sicut

ba sonat.

videre, et

vivere,

dictum est Moysi.
:

Nonum Tetrayrammaton, hoc est, quatuor litterarum, quod proprie apud Hebrseos in Deo poniid est, duabus H' T\i ia, ia, qn?e duplicala tur,
16 s

Joannes

in Epistola

sua

dicil

Dcum nemo
ideoque non

unquam. Res
Impassibilis

esl

enim

invisibilis,

mm

oculo, sed corde qua^rendus esl.
24.
est,

int?ffabile illudet

gloriosum nomen Dei efticiunl; di-

quia

nullis perturbationi-

citur

autem
finiri

ineffabilis,

non quia

dici

non

potest, sed

quia
lest,

sensu et intellcctu

humano

nullalenus

C bus afficitur quibus fragilitas humana succumbit. Non enim attingunt eum ullfe passiones, ut libido, poiracundia,
tera

et ideo

quia de eo nihil digne dici potest, inef-

cupidilas, limor, moeror,

invidia, ei cse-

fabilis est,

quibus humana mens turbalur.

Decimum Saddai, TIX id est, Omnipotcns. Voautem Omnipotens eo quoJ oninia potesi, sod a faciendo quod vult, non a paliendo quod non vult. Quod si ei accidcrel, nequaquam esset Omnipotcns;
•17.

2o.

Sed cum

dicitur

Deum

irasci, aut

zelare, aut

catus

dolere, nostro usudicitur.

batio nulla est,

Apud Deum enim perturapud quem tranquillitas summa est.

facit

enim quidquil

vult, et inde

Omnipolens.

26. Simplex autem dicitur, sive non amittendo quod habet, seu quianonaliud est ipse, et aliud quod
in ipso est
»

18. Iiem Oranipotens, quia ipsius sunt

omnia qute

sicut in homine,

cujus aliud est esse,
sapiens non esse; Deus
;

ubique sunl. Solus cnim lotius mundi habet imperium. Dicuntur autem el alia qua^dam in Deum subslantialiter

aliud sapere.

27.

Nam

et esse potest, ct

nomina, ut Immortalis, Incorruptibilis,
et

Incommutabilis, /Eternus. Unde
prteponitur creaturcC.
19. Immor;alis,sicut

merito cunct*

aulemhabete ssentiam,habet et sapientiam sed quod habet, hoc ct est, et omnia unus est ac proinde
;

simplex

est,

quia non in eo ahquid accidentis est
et

deeo scriptum

habct immortalitatcm, quia in ejus

Qui solus nalura nuUa est
est:
et

sed

et

quodest,

quod

in ipsoest, essentiaUier est,
est.

Jexcepto quod rclative
28.

aJquamcumque personam
est.
est,

commulatio.
venienler

^

Nam

omnis mutabilitas non incondicitur,

Summe

bonus, quia incommutabilis

Crea-

mortaliias

secundum quam

tura vero

bonum, sed non summum
Tii.

quia

muta-

*

Hoc nomen-^mors... non habct. Falso
lib.
i,

citatur hic

f

Octavum

Ex
:

locus a Magislr. Seni.,
cpist.

d. 8, cap. 1,

ex

Iliero.

s

Nonum. Ex eadem

Hieron., epist., 136. epist., et 142. Et in Qua^st.,

ad Damasum.

cum

sit

polius conflatas ex
:

Au-

in cap.

guslini et Greg. variis locis

prima pars, usque ad

cum apud

.Ycc miranduin (inquit) quare xvii Gen. Grcecos, ct nosaliticra vidcatur addita,

non
^

sint, ex Aug., viii

de

Civit., cap.

H.
xo

Quod enim dicitur

fuit.

Ex eodcm,

Symbol,, cap. 4, et in ps. ci, ex quo leri bis hoc loco sine fraude posset.
*=

de dicitur dcin
lib.

nos n littcram additam dixcnmus, idioma namque lingu(v illius est per n quidem scrihcrc, seu per a icgcrc, sicutc contrario a littcram scvpe per e pronuntiant.
•>

Dcus autem

esse

tantum nov. ExGreg. ivMoral.,

J^amomnis

cap. 27, al 32.
^
^

E quo
' i

7«i//rt/'/7.Ex Greg.,xii sunt fere bujus cap. repliqua.

MoraL,cap

17.

Solus enim. Ex eod,, 18 Mor., c. 27, al. 32. Yivit Deus, quia esscnt.Ex cod.lib., c. 3, al. 1.

ExxviiiMor., c. 27, al. 34. SiciU in hominc Exccptohoc,quod re/rt/i.ExAug.,\LdeCivit.,c.lO.

263
bilis est.

S.

ISIDORI HISPi\LENSIS EPISGOPI
esse
f[

264

potest et

El dum sil quidem bonum, noD tamen summum.

39.
in

Nam, et situs, et habitus, et locus, et tempus Deum non proprie, sed per similitudinem transquippe sedere super cherubim
;

29. iDcorporeus autem, vel incorporalis ideo dicitur Deus, ut

late dicuntur,

dicitur,

29^

spiritus credatur, vel iotelliga-

quod

est

ad situm

et abysstis,

tur esse

non corpus.

Nam dum

dicitur spiritus, ejus

significatur substantia.

30. Immensus, quia cuncta concludit, ipse a nullo
concluditur, sed

omnia

intra

ejus

omnipoienliam
possit

coarctantur.
3d. Perfeclus dicilur, quia
nihil ei
adjici.

tum, amictus ejus, quod est tui non deficient, quod ad tempus pertinet; et, Si ascendero in coilum, tu ibi es, quod ad locum. 40 Nam et in propheta, plaustri portantis fenum species ad Deum dicitur, Et haec omnia per figuram
<=

tanquam vestimenad habitum; et, Anni

Deus, quia
ti?e

nihil cst

horum ad

proprietatem substan-

Altamen de consummationo alicujus facti perfeclio dicitur. Deus autem, qui non est faclus, quomodo esl perfectus? Sed hoc vocabulum de usu nostro sumpsit huniana inopia, sicut et reliqua verba quatenus id quod ineffabile est utcumque dici possit, quoniam de Deo nihil digne humanus sermo dicit, g
sicut sunt et alia.

ejus.

CAPUT
De
1.

II.

Filio Dei.

Multis etiam modis Christus appellari in Scrip-

turis invenitur divinis.

Nam

ipse Dei Patris Unigeni-

[us Filius,

dum

esset fequalis Patri, propter salutem

nostram formam servi accepit. Proinde quaedam nololus

mundi rebus ab ipso crealis-, nihilenimestquodnon originem aDeotraxerit. Ipse et unus, quia dividi non potest, vel quia ni32. Creator diclus pro
hil

mina
2.
est,

in

illo

ex divinitatis substantia, quajdara ex

dispensatione susceplse humanitatis assumpla sunt.

Christus namque a chrismate est appellatus, hoc

essealiudpotesi,quodtantumdem capiat potestatis. 33. Hsec igitur, quae de Deo dicta sunt, ad totam

perlinent Trinilatem, propter

unam

et

coteternam

^ Praeceptum enim fuerat Judseis utsacrumconficcrentunguentumquo perungipossent ii qui vocabantur ad sacerdotium, vcl ad regnum; et

unctus.

300

substantiam, sive in Palre, sive in Filio ejus Unigenilo in
es!

^

sicut

nunc regibus indumentum purpurse insigne
iliis

est

forma Dei, sive

in

Spiritu sancto,
Filii

qui

unus

regiae dignitalis, sic

unctio sacri unguenti noraen

spiritusDei Patris, et

ejus Unigeniti.

ac potestatem regiam conferebat, et inde christi dicti

34.

Sunt

Deum
poreus

quaedam voeabula ex usu nostro ad sumpta, de membris nostris, sive de inferioriet

bus, et quia in propria
est,

nalura

invisibilis, et

incoripso

quod est unctio. chrisma Graece, Latine imctio nuncupatur, qu?e etiam Domino nomen accommodavit facta spia chrismate,
3.

Nam

pro

efficienliis

tamen causarum
ut

in

ritualis,

quia spiritu unctus est a Deo Patre, sicut

rerum species ascribuntur,
strse facilius

more

locutionis no-

C

dicitur in Actibus

apostolorum

:

CoUecti sunt enim in

seipsum insinuet, ul quia omnia videt,

dicatur

auris

;

oculus ; propter quod audit omnia, dicalur pro eo aulem quod averiilur, ambulat ; pro
stat.

hac civitaic, adversus sanctum Filium tuum, quem unxisti; non utique oleo visibili, sed gratise dono

eo quod spectal;

36. Sic, et in caeteris
nis

horum

similibus ^ab

huma-

mentibus trahitur simililudo ad Deum, sicut et oblivisce7is, et memorans. Hinc est quod ei propheta
dicil?

yuod visibili significatur unguenlo. i^Non estautem SaIvatorispropriumnomenC/u'J5s dum enim tus, sed communis nuncupatio potestatis; dicitur Christus, commune dignitatis nomen est; dum
Jesus Christus, proprium est vocabulum Salvatoris. 5. Christi autem nomen nusquam alibi omnino, nec
in aliqua genle fuit, nisi tantura in
illo

Juravit
;

suam

Dominus exercituum per animam non quod Deus animam habeat, sed hoc noset facies

regno ubi

tro narrat affectu.

37. "

Nam

Dei in Scripturis sanctis non
inlelligitur

caro, sed divina cognitio

eadem
:

Chrislus prophetabatur, et unde venlurus erat. 6. Mcssias autcm Hebraice dicitur, Grsece Christus, Latina

ratione

qua per faciem conspectam
tur.
bis

299
:

autem locutione unctus.
'>

quisque cognosci-

Hoc enim in oratione dicitur Deo Ostende nofaciem tuam, ac si dicitur Da nobis cocjnitio-

7. Jesus Hebraice, Graece SuTr.p,

Lalit.e

autem

Snlutaris, sive Salvator inlerpretatur,

pro eo quod
evan-

nem tuam.
quianuncDeusper speculum agnoscitur; ac perfeclum vero Omnipotens
38. Sicet vestigia Dei dicunlur,
reperietur,

D
|

cunctis gentibus salulifer venit.
8.
'

Etymologiam enim norainis hujus
dicens
:

etiara

gelista significat,

dum

in

futurum

facie ad faciem

quihusque

quia ipse sahnan faciet
torem.
9.

nomen ejus Jesum, populum suum. Sicut enim
Vocabis
ita

Christus significat Regem,

Jesus significat Salva-

electis praesentabilur, ut
tur, cujus

ipsam speciem contemplen-

nunc vestigia coniprehendere conantur,
videre per speculum dicuntur.
5. n/ 6.

Non

itaque nos

salvos

facit

quicunque rex,
Latina lin-

hoc
^
»>

est,

quem

sed rex Salvator

SOl

Quod verbum

Ab humanis mentibus. Ex Greg. 32, cap,

Nam
JSam Cap.

et facies Dei,

«=

ct
II.

^

lib. 4.

cap.

Ex eodcni, in lib. 1, Reg. x, in proph. Amos. n. Prieceptum enim fuerat Jud. Ex Lact., 7. Gothor. quoque reges a ponlificib.

pu ra regem apud Virg. et purpurei tyranni apud Hor. Nam f JSon est autcm Salvatoris. Lacl., ibid. Christus non proprium nomen est,scd nuncupatio
:

potcstatis, etregni.

eDum
h
*

Tolctanis inungi solilos tradunt histoiia?. * Et sicut nunc rcgibus indum. puerp. Hinc pur-

cnim dicitur C/im/zu.ExHier.inMatth. Latinc autem Salvat. Ex Lacl., iv, cap. 12. Etymologiam. Ex Ilieron. m Matth. 1.

,

.^ 16.

t65

ETYMOLOGIARUM
^
quando
voluit.

LIB. VII.

266

gua anlea nonhabebal, sed haberepoteral,sicut potuit,

24. Virtus, pro eo

quod omnem potestatem

Patris

in semetipso habeat; et

omnem

cojli terrceque

crea-

HebrseoinLatinum significatwobiscum Deus, scilicel quia per Virginem naius Deus hominibus in carne mortali apparuit,ut lerrenis viam
iO.

Emmanuel

ex

turam gubernel, contineai atque regat.
25. Sapientia, pro eo
scientia? et arcana sapientiae.
et Spiritus

quod ipse revelet mysteria Sed tameu cum sit Pater,

salutis ad coelum

aperiret.
ista

Ad

divinitatis

subslan-

sanctus sapientia,

tiam quse pertinent

sunt Deus, Dominus.

lux, proprie

tamen

iis

et virtus, etlumen, et nominibus Filius nuncupatur.

H. Deus aulem
substanliam.

dictus, propter

unicam cum Palre

26. Splendor
nifestat.

Dominus, propter servienlem creaturam. quia verbum 12. Deus autem et homo
,

ritatem
et

autem appellalur, propter quod maquia illuminat. Lux, quia ad veconlemplandam cordis oculos reserat. Sol,

Lumen,

caro.

quia illuminator.
27. Oriens, quia luminis fons, et illustrator est re-

Unde,

et bis

genitus dicitur

,

sive quia Pater

eum

genuil sine Matre in seternitate, sive quia Mater sine
Patre in tempore.

rum,
saiiat
j i
.

et

quod

oriri

nos

faciat ad

vitam cieternam.

303
gratiae

28. Fons, quia

13.f/?M'^e«?7;/5aulemvocatursecundumdivinitalisexcellentiam,quia sine kai[.nbviS,;Pnmogemtus secundum

sitientes.

rerum origo esl, vel quod Ipse quoque A ei Q; alpha enini lit-

susceptionem hominis, in qua per adoplionem
14.

teram nulla prsecedil; primaestcnim lilterarum, sicut et Filius Dei; ipse enim se principium Judaeisinterrogantibus esse respondit.
calypsi, proprie

fratres habere dignatusest, quibus essel primogenilus.

Unde

et

Joannes, in
ait
:

Apo-

Homousios Palri ab unitale substantia^ appellatur.
ouaia. dicitur,ou.o;

ipsam litteram ponens
et

Ego

sum
ju'

Substantia em.m,\e\ esscntia Gra^ce

A

et Q,

primus

novissimus [Apoc. xxii,
:

i3). Pri-

M?i?<m.Utrumqueigiturconjuctum sonal««ft substantia.Uoc enim vocatur homousion,quod est Ego et Pa ter
:

mus, quia ante eum nihil est novissimus, quia dicium novissimum ipse suscipiet.
29.
=

unum sumus,
15.

hoc est.pjusdem cum Palre substantise.
etsi

Mediaior, quia inter
est, ut

Quod nomen,
,

scriptum

in

sanctis Litteris
totius Trinitatis
dici osten-.

dius constitutus
ret,

Deum et homiaem mehominem ad Deum perduce-

non inveniatur

in asscriione

tamen

unde

et illum Grseci [xsaiTrjv vocant.

defendilur, quia datur ratio, uiide rectc

30. Paracletus, id est, advocatus, quia pro nobis
intercedit

datur:sicutet Pater in
legitur,

illis

libris

nusquam Ingeiuius

apud Patrem

;

sicut

etdeeodicit Joanues

30^sed

lamen dicendus esso atque creden-

dus non dubitatur.

Advocatum habemus apud Patrem Jcsum Christum Justum {I Joan. ii, 1).
31. Paracletus autem

i&.Omceusios similissubstantisequiaqualisDeus.talis
est

Graecum

est,

quod Latine
in

etimagoejus.

Itivisibilis

Deus,

et

imagoinvisibilis.

Q

dicilur advocatus.

Quod nomen
ct aliuni

et Filio, et Spiritui

17. Principium.,

eo quod ab ipso sint omnia, et

sancto ascribilur, juxla quod
ait
:

etDominus

Evangelio

quia ante
18.

eum

nihil.

Rogabo Patrcm,

Paracletum dabit

Fmw,

vel quia dignaius esl in fine
et

temporum
agimus ad
ultra

vohis (Joan. xiv, 16).
32. Intercessor aiUtem

humiliter in carne nasci, et mori,

judicium novis-

idem vocatur, quiaproculpa

simum

ipse suscipere, vel quia quidquid
;

illum referimus

et

cum ad eum pervenerimus,

nostra removenda curam gerit, et pro abluendis nosiris criminibus curam impendit.
33. Sponsus, quia descendens e ccelo, adhfesitEc-

quod qua?ramus non habemus.
19. Os Dei est, quia

Verbum
el

ejus est.

Nam

sicut

clesia^.ut

pace Novi Testamenli essent duo

in

carne una-

pro verbis, quae per linguam
illa, et

fiunt,

sspe dicimus,
os ponitur,

34.

*!

Angelus

dicitur propter annuntialionem

illa

lingua,

ita,

proDei verbo

ternse, ac

suk

voluntatis.

Unde,

et

paapud propbetam
sit

quia

mos est ut ore verba formentur. Verbum autem ideo dicitur Paler omnia condidit, sivejussit.
20.
^'

magni
quia
per

consilii angelus legitur,

dum

Deus, et Do-

,

eum

minus angelorum.
35. Missus dicitur, eo

21. IVn7flS,quianonfalIit,sed tribuit,quodpromisit.

Verbum

caro faclum, unde el idem dicit

quod apparuit huic mundo Ego a Pa:

Vita, quia croavit.

Q
,

tre exivi, et

veniin hu7icmundum{Joan.\\i,
dicitur, quia natus est.

26).

Imago dicitur propter parem similitudinem Patris. 22. Figura est quia suscipiens formam ^crvi operum virtutumque similitudine Patris in se imaginem atque immensam magnitudinem designavit. 23. Manus Dei est, quod omnia per ipsum facta
,

36.

Homozutem

Propheta, quia futura revelavil.
Sacerdos, quia pro nobis se hostiam oblulit.
Pastor, quia custos.

30-i

Magister, quia ostensor.

sunt. Hinc et

dextera proptcr effectum operis totius

Nazarants, vero a loco.

creaturse, quse per

ipsum formata est. Brachium, quia ab ipso omnia contincntur.

Nazarcms
Qui

a merito, id est, Sanctus, sive
fecit.

mundus,

quia peccatum non

*

Quod vcrbum Latina
2t-n7ipast'/7'«/()/-/.s

ling.

ante nnn hah.
:

enim

voce

satis se expressissc

dunt, valdeerrant. Cic. act. 11 in Verr. nonsolutn patronum istius insit hv, sed etiam Sotera inscriptumvidi Syracusis Hoc quantum est1 Ita nia-

creItaque euni

nimirum Soter ijui salutem dedit. ^ Verbum autem. Vid. lib. dc Patris

etFilii unitate inter Hilarii opera, e cujus fine istorum quadam de<^

gnum, ut Latine verbo exprimi non
Patrol.

possit. Is cst

sumpia. Mediator. Ex Lact., ibid. Angelus. Ex Tertuil., lib. de Trinitat.
<*

LXXXH.

267
de
aliis

S.

ISIDORI HISPALENSIS EPISCOPl

268
glorire crucifixissent (ICor.
ii,

37. Siquidem et species ad se trahit Christus, ul facilius inteiligatur.
38. Dicilur
Vitis, quia

inferioribus rebus

nominum ^ nunquam Dominum
8).

Filium ergo Dei crucifixumf^temur,non ex virtute
sed ex
infirmilate humanitalis non ex pormansionp, sed ex nostrre susceplione.
;

enim Panis, quia caro.
sanguine ipsius redempli sumus.

divinitatis,

suse naturae

Flos, quia elecius.

CAPUT
.

III.

Via, quia per

ipsum ad Deum imus.

De spiritu sancto.
1.

Ostium, qmsi per ipsum ad
Mons, quia fortis. Petra, quia firmitas
ust

Deum

ingredimur.

Spiritus sanctus ideo prgpdicatur Deus, quia ex

credentium.

habet.

39. Lapis angularis, vel quia duos parietes e diverso, id est, de circumcisione et prseputio venienles
in

el substanliam eorum Neque enim alind de Patre procedere potuit, quam quod ipseest Pater. 2. Spiritus autem dictus secundumiJ qnod ad ali-

Patre Filioque procedit,

300

unam

fabricam Ecclesiaj jungit; vel quod pacem

quid refertur
et

in se angelis et

hominibus

facit.

ei spirans utiqMCspirituinspiransest, ; ex eo appellaius Spirilus esl. Proprio auiem modo

40. Lapis offensionis,^qma. veniens humilis, of-

quodam

fenderunt

in

eum

increduli homines; el factus
:

est

petra scandali, sicut dicit Aposlolus

Judreis

quidem

scandalum.
41.

Fundamentum aulem

ideo vocalur, quia fides

in eo firmissima esl, vel

quia super

eum

catholica

Ecclesia construcia est.

42.

Nam

et Cliristus

Agnus pro innocenlia.

Ovis, propter patientiam.

secundum quod requod eorumSpiiitus sit, 3. Nam et hoc nomen, quod Spiriius dicitur, non somper secundum id quod refertur ad aliquid sed secundum id quod aliquam naturam significat. 4. Omnis enim incorporea naturaspzrzYw.s inScripluris sacris appellalur. Undenontantum Patri etPilio et Spiritui sancto, sed omni rationali creaturae et animse hoc vocabulum conjruil.
dicitur Spirilus sanclus

fertur ad Patrem,<n Filium,

,

,

Aries, propter principatun;.

5. Ideoigitur spiritusDei
Iris etFiiii

sanctus vocatur, quiaPasit et

Hcedus, propter similiiudiuem carnis peccati. 43. Vitulus, pro eo quod pro nobisest immolatus.
Leo, pro regno et fortitudine.
^
«

sanctitasesl.

Namcum

PaterSpiritus,

et Filius spiritus et

Pater sanctus, et Filius sanctus.

proprie tamen ipse vocatur Spiritussanctus, tauquam
sanctitas coesseutialis et
6. Spiritus

Serpens, pro morte et sapientia.

consubslantialis

amborum.
prccdicatur

Idem

et

vermis, quia resurrexit.

sanctus ideo nondicilur ge^iitus, ne dno
suspicenlur.

44. Aquila, propter
astra remeavit.
figurelur, qui

quod post resurrcctionem ad
si vilibus

in Trinitate Filii

Ideo non

Nec mirum

significationibus

ingenitus^ ne duo Patres in ipsa Trinitate credantur,
1
.

usque ad nostrarum

305 passionum,

Procecdens anlem dicitur; lesiimonioDominidi:

scu carnis contumelias descenJisse cognoscitur.

cenlis

Multa adhuc habeo qucevobis loquar, sed non

Qui cum sit coEeternus Dei Pairis ante saecula Filius, postquam venit plenitudo lemporis, propter
45.

potestis illa

modo audire.

Veniet autemSpiritus ve-

ritatis.,quia Patrcprocedit,et

demeoaccipiet,S07

salutem nostram formam servi accepit,

ct faclus est

Hle vobis indicabit omnia (/oan.xvi, 12,13]. Hic au-

hominis

filius.

tem non solum natura procedit, sed semper ad peraillo in

46. Inde

qusedam de

Scripturissecundum

for-

genda
8.

Trinitatis

opera indesinenter procedit.
interest inter

mam

Dei, qusedam

secundum formam

servi dicuntur.

Hoc auiem
;

nascenlem Filium

et

Quorum, exempli gralia,duo qua^^dam commemorantur, ut siiigula ad singula referantur. Secundum formam euim Doi de seipso dixit Ego et Pater unum sumus; secundum formam servi Quoniam Pater major me est. 47. Homines autem minus intelligenles quid pro quo dicalur, ea quse propler formam seivi dicta sunt el rursus ea quse volunt transferre ad formam Dei
:

prccedenlem Spiritum sanctum, quod Filius ex uno Spiritus sanctus ex utroque procedit, et nascitur
ideo dicit Aposlulus
:

Qui autem Spiritum Christi
{AdPiOm. vm,
el
9).

:

non habet,
9.

hic

non

est ejus

Spiritus
;

sanclus
esl

ex opere etiam

angelus

intelligitur

diclum

enim de

illo:

Et quce ventura

:

Q

sunt annuntiabit vobis[Joan xvi, 13);etutique angelus Gra?c\ Latine nuntius intorpretatur. Unde et

dicta sunt ut ad se invicem personae referantur, vo-

lunt

nomina
Sic
,

esse naturse aique substanliae, et faciunt

duo angeli appari:erunt Loth, inquibus Dominus singulariterappellatur, quos inielligiraus Fiiium et Spiri-

errorem
48.

in fide.

lum sanctum; nam Pater nunquam
10.

legilur missus.

aatura

autem Dei Filio conjuncta est humana ut ex duabus substanliis fieret una persona.

Spiritus sanctus,

quod

dicitur Paracletus, a

consolatioue dicitur;

7:apa»X7;<Ti;

enim Grsece, Laline

Solus igitur

homo

perlulit

crucem, sed propter uni-

consolatio appellatur. Christusenim

eum

apostolis luin coe-

tsLem personae et Deus dicitur pertulisse.
49. Hinc esl

genlibus misit, postquam ab eorum oculisipse

quod

scribitur

:

Si

enim

cognovissent,

lum

oscendit.

* Quia veniens humilis. Xominalivus absolutus, quem(ji quidid adnostra li8ec)etiam apudCiceronem

lib. V. cap. 6, el carmen quod Phoenids titulo cum Lactantii operibus circumfertur, et Epiph., ia Ancho-

reperiri nolavit Budgeus, in comment. Iing. Grsecae. Serpens. Vid. Grcg. Nyss., in Vila Moys.
^"

ratu.

Namquod bombycem

intellexerit,

quamvis eo
spe-

verme

et noiior et fortasse verior rosurrectionis

Ide7n et vermis. Propler vermem, qui e cineribus Phoenicis exislit ; de quo Clem. Rom., in Const.

cies Qonslet,

tamen non fit verisimile. Cap, III,— ^ De unita ejus plenitud.

Al., unitatis.

269
11. Consolitor

ETYMOLOGIARUM
enim
trislibus mittitur,
:

L!B

Vll.
fft^iYo jDe/ c/?Vto
:

270
dccmonin,
=

ejusdem Domini sententiam quoniam ipsi consolabuntur {Matth.
illam
dixit:

secundum « gcHsla (iixissol: /« lioc idem ita dixit Beati lugentes,
v, 5), ipsc

alius

In Spiritu Dei ejicio dcemonia.
est,

etiam
eis

Uiide ct digito Dei scripta lex

Tunc lugebunt filii sponsi, cu)n ablatus ab

simo ab

occi^^ione agni

;

et die

data die quinquagequinquagesimo a pas-

fuerit sponsus {Id. ix, 15). Item Paiaclelus pro eo quod consolationcm 12.
prfestct animabus qua'
Alii

sione Domini Jesu Christi venit Spiritus sanclus,
22. Ideo autem Digilus Z)^idicitur, ul ejus operatoria virtus

gaudiUm tcmporale amittuni. Paracletum Latine oratorem, vel advocatum in-

cum
Hcec

Patre ct Filio significetur.

Paulus

ait

:

Unde et autem omnia operatur unus atque
pront vult {ICor.

Ipse enim Spiritus sanctus dicit. ipse docet, per ipsum dalur sermo sapientiae, ab ipso
terpretanlur.

idem
XII,

Spiritus.^ dividens singulis

11).

Sicut
et

sancli ScriiUura inspirata est.
13. Spiritus

morimur,
est

autem per baptismuni in Ciiristo nnascimur, ila spiritu signamur, qui
el spiritualo

sanclus ideo septiformis nuncupatuf

Digitus Dei

signaculum.
specie

propler dona, qua' de ^ unila ejus plenitudine parliculatim quique, ut digni sunt, conscqui promerentur. Ipse

Spiriius

sanclus idcirco in Columbte

ve-

nisse scribitur, ^ ul nalura ejus per
tis

avem
el

simplicita-

enim

Spiritiis Sapientise et intelleclus,
ct

30S
^

ct

innocentise declarelur.

Uiide,

Dominus

:

Spiritus conHlii

fortiiudinis, Spirilus scientia:' ct

Estofe,\nq\i\l,simplicessicut coIumba'{Matth.\,i6).

pielatis. Si irilus tiraoris

Domini.
in

Ha'C eiiim avis corporalitcr ipso

tclle caret,

habens

14. Spirilus

aulem principalis
ubi

p>a!mo qninqua-

tanlum innoccntiam
23. Spirilns

gesimo

lesilur,

quia terfio Spiriius repetitur,

amorcm. sanclus indo nomine
ct

Ignis appellatur,

nonnuUi Trinitalem inteilexerunt, ideo quiascriptum Deus Spiritus cst. Quod enim non est corpns, est
:

propter quo'! in Actibus apostolorum per divisionem

linguarum, ut ignis apparuit, qui,

et insedit

super

et

lamen

esl,

videtur reslare ut

stiirilus

sil.

Intelli:

gunt ergo

ibi

nonnulli Trinilatpm

significari

in

unu'nquemque eorum. 24. Propferea autem divcrsarum Jinguarum gratiam aposiolis dedit, ul idonei cfficerenlur fidclium
eruditioni populorum.
25.

Spiritu principali Patrem, in Spiritu recto
in Spiritu

Filium,

sancto Spiritum sanctum.

donum dicitur, eo quoJ datur. A dando (nim donum est nuticupatum. Notissiiiium est enim Dominum Jesum Chriftum, cum
15. Spiritus sanctus ideo

Quod vero supra singulos

scdissc

causse est. ul intclligalur pcr plures

memoralur,id non fuisse divisus,
ir.os

sed mansisse in singnlis totus, sicut fere ignibus
est.

post resurreclionem a mortuis ascendisset in ccelum,

dedisse Spiritum sanctum,
linguis

quo credcnlcs

implcti,

SlO

26.

Harc enim naturam habet

ignis accen-

omnium genlium loquebantur. Q sus, ut quanti ad eum, ^ quanti ad crinem purpurei splendoris aspexcrint, fantis visum anae lucisimper16. In tantum autem donum Dei est, in quanlum tiat, tantis minisl' rium sui muncris tribuat, et ipse datur eisqui pereum diligunt Deum.Apud se autem nihilominus in sui integrifatc pcrmaneal. Deus e^t, apud nos autvm donum esl, sed sempilernc 27. Spiritus sanclus nomine Aquce appellatur in Spiritus sanclus donum esl, dislribucns singulis graSi quis siEvangelio, Domino clamante el dicentc tiarum dona, prout vult.
:

17.

Nam

et prophetias

quibus vult impertit,

et

pec-

cala quibus vult dimittit.

Nam

peccaia sine Spiritu

veniat ad me, et bibat. Qui credit in me, flumina aquce vivce fluent cle ventre ejus. Evangelista
tit,

sancio non donantui'.
18. Spiritus sanctus inde proprie(7irtr;Yfls riuncupalur, vel

autem exposuit unde diceret. Secutus enim ait Hoc autem dicebat de Spiritu, quem accepturi erant
:

quia naturaliter eos a quibus procedil con-

crcdentes in
28.

eum

{Joan. vii, 39)

jungit, el se

unum cum

eis esse ostendit, vel

quiain

Sed aliud

est aqi.a sacrameali, aliud aqiia, quce

nobis id agit, ut in

Deo maneamus,

et ipse in nobis.

significal
bilis est

19 Unde,
ct

et in

donis Dei nihil majus cst charitatc,

nullummajus

est

donumDeiqua:.'i S(jirilussa!:ctus

pus, et

Spiritum Dei. Aqua enim sacramenli visiaqua Spiritusinvisibilis est. Ista abluit corpcr illum aulem. significat quod fit in anima
;
;

20. Ipse est et gratia, qucC, quia

non mcritisnos-

Q

Spiritum sancfuin ipsa anima mundafur
tanle apostolo, quia sicut

ef

saginatur.

lris,sedvolunfaledivina300fymf/5datur,inde(/?Y(fm

29. Spiritus sanctus ideo unctio dicilur, Joamietes-

nuncupatur. Sicut autem unicum Dei Verbum proprie

oleum nalurali ponderesuet

vocamus nomine Sapientice, cum
Spiritus

sif

universaliita

perferlur omni

liquori, ila in principio superferebatur

ler et

sanctus

et

Pater ipse sapiontia,

Spirilus sanclus aquis.
lionis,

Unde

Dominus

olco exsulta-

Spiritussanctus proprienuncupafur vocabulo Charitatis,

hoc

esl,

Spirifu sanclo fuisse legitur uncfns.

cum

sit et

Paler, et Fillius universalifer charitas.

21. Spirilus sanctus Diyitus Dei esse in libris Evangelii
^

apertissime declaralur.

*•

Cum

cnim unus evan-

30. Sed ef Joanncs apostolus Spiiitum sanctum unctionem vocat, diceus Et ros,inqmt,unctionem, quiim acccpistis ab co, pcnnaneat in vobis; et ne:

Cum enim tinus evangelista. Luc, xi. Alius. Mallh., xii, ^ Ut nntura...ipso felle anv/.Vcrliasunt Tcrlull.in Ub. dc Baptism., el ila eiiam cum plerisqno loquilur
*

ail Arisf. lib, iii
<•

dc Parf.

di\us Th. iH p., q. 39, ariic. 6, non quod fclle prorsus careat, scd quia fcllis quam minimum habeat, ut

Quanti nd crincin purp. coloris. Piirpureum capillum cf purpuream comam Virgilius et TibuIIus Cohkv cnpitis tui, sicut dixcrc, cl Salom., canl. 7 pv.rpura rcgis juncta canalibus. Sed cur hoo loco
:

crinis

mentio

s.f irijocti, alii

dixerinl?

«71

S.

ISIDORl HISPALENSIS EPISCOPI

272

cesse non, habetis ut aliquis doceat vos, sed sicut unctio ejus docet vos de omni re (/ Joan. ii, 27).

^

12.

Nam
;

Latinitas proprie non dlcil de Deo, nisi

essentiam
prie
dicit,

Ipse

enim Spiritus sanctus unctio

est invisibilis.

sed abusive,

substantiam substanliam vero non proquoniam vere substantia
intelligitur,

311 CAPUTIV.
De eadem Trinitate. unum ex qui1. Trinitas appellata, quod fiat tolum quasi Triunitas, ut memoria, intellibusdam tribus, quamgentia ei voluntas, in quibus mens habet in se

apud Graecos persona

non naiura.

CAPUT
i.

V.

De angelis.
Angeli Graece vocantur, Hebraice dicuntur me/a:

dam imaginem divina? Trinilatis. Nam dum tria sinl, unum sunt, quia et singula in se manent, el omnia
in

omnibus.
Tri2. Pater igitur, el Filius, el Spiiiius sanclus,

chim D^isSc 313 Latine vero nuntii inlerpretantur, ab eoquodDomini volunlatem populis nuntient. 2. ^ Angelorum autem vocabulum ofiicii nomen est, non naturae semper enim spirilus sunt, sed cura
;

mittuntur, vocantur angeli.
3.
<=

nitas etunitas.Idem

enim unum.idem

et iria.

Innatura

Quibus ideo pictorum
in

licentia

pennas

facil, ut

unum, in personis tria. Unum communionem, Iria propter personarum
3.

propler Majestalis
proprielatem,

celercm eorum

cunctadiscursum
scilicct.

significent, sicut

etjuxlafabulaspoetarumvenii pennas habere dicun-

Nam
^

alius Pater, alius Filius, alius Spiriiussan-

g

tur,

propter velocitalem,
:

Unde

Scriptura

ctus; sed

alius quidem,

non
de

aliad.,

quia pariter simet

sacra dicit

Qui ambulat super pennas ventorum
ordines esse angelorum sacrae

plex, pariterque incorainutabile
4. Pater solus,

bonum

coaHornum.

{Ps. ciii, 3).
4. ^

non

esl

alio,

ideo solus appellatur

Novem autem

ingenilus. Filius solus de Paire est natus, ideo solus
dicitur geniius. Spiritus sanctus solus

Scripturte testantur, id est, angeli, archangeli, throni.1

de Patre

et Fiiio

dominationes, virtutes, priticipatus, potestates,
et

procedit, ideo solus
5. In

amborum nuncupalur
alia

Spiritus.

cherubim
cur
5.

seraphim

:

quorum

officiorum vocabula,

hac Trinilate,

appcUaliva nomina, alia pro-

ila dicia sint

inierpretando exsequemur.
coelis

pria sunl. Propria sunt essenlialia, ut Deus,

Dominus,

Angeli vocantur, propter quod de
mittuntur
;

ad an-

Omnipotens, Immutabilis, Immortalis. Etinde propria,quiaipsamsubstantiamsignificant,quaunumsunt.
6.

nuntiandum hominibus
6.

angelus

enim

Graece, Latine nuntius dicitur.

Appellativa vero Pater.^ et Filius, et Spiritus

ArchangeliGv9iCdi lingua, Latina
;

sammi nttw^w

sanctusjngenitus, et Genitus, elProcedens. Eadem et relaliva, quiaad se invicem referuntur. Cum enim dicilur Deus, cssenlia est, quia ad seipsum dicitur.

interpretantur

qui enim parva vel

minima annun-

tiant, angeli;(\\x\

vero summa, archangeli nuncupan-

Cum
7.

vero dicilur Paler, et Filius, et Spiritus sanctus

Q

relative dicunlur, quia ad se invicem referuntur.

Nam

Pater non ad seipsum, sed ad
est
ei

FiUum

rela-

live dicitur, quia

Filius;
ei

3l3
;

sic et Filius

quod primatum leneant inler enim Graece, Latine princeps inlerpretatur. Sunt enim duces et principes, sub quorum ordine unicuique angelorum officia deputata sunt. 7. 6 Nam quia archangeli angelis praesunt, Zachatur, archangeli dicti,

angelos

;

^pxi;

relative dicitur,

quia cst

Pater

sic el Spiriius

rias

propheta testalur, dicens

:

Et ecce angelus, qui

sanctus, quia est Palris Filiique Spirilus.
8.

loquebatur in

me

egrediebatur, et angelusalius egre-

His enim appellationibus hoc significatur, quod

diebatur in occursum ejus,et dixit ad
tabitur Jerusalem (Zac.
8. Si

ad se invicem referuntur, non ipsa substantia, qua unum sunt. Proindo Tiinitas in relalivis personarum

loquere ad puerumistum,dicens : Absque
ii,

eum: Curre et muro habi-

3).

nominibusest; deilasnontri plicatur, sedin singularilate est quiasi triplicalur, deorum inducimus pluralitatem.
;

enim

in ipsis officiis

angelorum nequaquam

potestates superiores

inferiores disponerent, nullo

9.

Nomen autem deorum

in angelis et sanctis

ho-

modo

hoc,

quod homini

diceret angelus, ab angelo

minibus ideo pluraliter
sint fequales.

dicitur,

propter quod non

cognovisset.

9.'Quidam autem archangelorum
:

privatis

nominiopere

10.

De quibus psalmus
auteni,
et
et

Ego dixi
Spiritu

:

Dii estis.

De

bus appellantur, 31-1

ut per vocabula ipsa in

Patre

Filio,

et

sancto,

propter

Q

suo, quid valeant designelur.
10. s Gabriel Hebraice in linguam nostram verlitur

unam

tequalem divinitatem non
ait

nomen Dcorum,
Apostolus
:

sed Dei esse ostendilur, sicut

Nobis
:

fortitudo Dei. Ubi enim potentia divina vel fortitudo
manifestalur, Gabriel millitur.
11

tamen unus Deus,

vel sicut voce divina dicitur

Audi, Israel, Dominus Deus tuus, Deus unus
scilicet, ut, et Trinitas sil, et

est,
sit.

Unde

et

eo tempore quo erat Dominus nascitu-

unus Dominus Deus

rus, et Iriumphaturus de

mundo, Gabriel

venil ad

11. Fides

apud Grscos de Trinitate hoc modo
oOoia, ac si dicatur U7ia

Mariam, ut iilum annuntiaret, qui ad debellandas
aereas poiestates humilis venire dignatus est.
12. Michael imerprei^[\xr quis

est

:

una

natura, aut una

essentia; tres hypostases.^ quod resonat in Latinum, vel tres personas, vel tres substantias.
* Sed alius quidem non aliud. Ex Cap. IV. Aug-, XI de Civit., cap. 10. ^ Angclorum autem vocab. Ex Cap. V. Greg., hom. 34 in Evang. « Quibus ideo pictorum. Ex Hicron. Is. vi.

ut Deus? QusLtido
fit,

enim
^
«
f

aliquid in

mundo

mirae virtutis

hic archan-

— —

ordines. Ex Greg., ead. hom. Nam quai arch... cognovisset. ExivMor.,cap. Ti. Quidam autem archang. Ex ead. hom.

Novem autem

^ Gabriel..., Michael... Daniel, viii.

Ex Greg.

et

Hieronym.,

in

4

273
gelus millitur. Et ex ipso

ETYMOLOGIARDM
operenomen
est ejiis, quiaft

LIB. VII.

274

ur, quia inter eos el
et ideo

Deum

nulli angeli

consistunt

quod facere prsevalet Deus 13. Raphael interpretatur curatio, vel medicirm Dei; ubicunque enim curandi et medendi opus ne-

nemo

valet facere

quanto vicinius coram eoconsisluni, tanto magis clarilate divini luminis intlammantur. 25. Unde el ipsi velant faciem et pedes sedeniis in
et idcirco caBtera

cessarium

est,

hic archangelus a

Deo

mitiitur, et

thronoEei,

angolorum turbavidere

inde medicina Dei vocalur. 14. Unde et ad Tobiam idem archangelus missus
oculis cjus curationem adhibuit, et cscitate detersa

Dei essentiam plene non valet quoniam seraphim
tegit,

eam
ita

26. Haec igilur vocabula

agminum angelorura

visum

reslituit

;

nominis enim interpretatione

et

an-

sunt specialia ordinum singulorum, ut tamen sintex
parte
in

geli officium designatur.

15. Uriel interpretatur IgnisDei, sicut legimus ap-

communia omnium. Nam dum throni sedesDe quorumdam angelorum ordine specialiter <tlG

paruisse ignem in rubo. Legimus etiara ignem mis-

designentur, tamen per Psalmislam, Quisedes super

sum desuper,

et

implesse quod prfeceptum est.
et

16. Throni mleni, el dominationes,

principa-

tus, et potestates, et virtutes, quibus univcrsam coe

cherubim (Ps. lxxtx, 2), dicilur. 27. Sed ideo isti ordines angelorum privatis nomini bus appellanlur, quia hoc ipsum ofticium in proprio or-

lestem

socielatpm

Apostolus complectitur,

ordines

B

^"^e Pl^"i"^ ^^'^^P^''""'- ^^^""^^^"^ °'^"'^'^^^°'^"^"'
nia, propria

angelorum
tiones,
alii

et dignitates intelliguntur, et
allii

pro hac ipalii

tamen

ha?c

nomina

suis ordinibus

depu-

sa disiributione officiorum

throni,

domina-

tantur.
28. Unicuique enim, sicut pra?dictum est, propria
officia suiit injuncta,

principatus,

allii

potestates dicuntur,

pro

certis dignilatibus

quibus invicem distinguuntur.

quie promeruisse eos in mundi
quiaangeli et lociset liomini:

17.

Virtutes angelica quaedam ministeria perhi-

conslat exordio.

®

Nam

bentur,

per quoe signa et miracula in

mundo

fiunt,

propter quod et virtutes dicuntur.
18. * Potestates sunt
jectae sunt, et inde

quibus virtuies adversae sub.

bus prsesunt, per prophetam testatur angelus dicens Princeps regni Persarum restitit mihi (Dan.x, 13). 29. Unde apparet nullum esse locam cui angeU non
prtesint.
"^

315

potestatum nomine nuncu-

Pr«sunt enim

et auspiciis

operum omnium.

pantur, quia maligni spiritus
centur, ne tantum

eorum

potestate coer-

mundo noceant quanlum

cupiunt-

Hic est ordo lapsum malorum in
30.

veldistinctio angelorum, qui post
coelesti vigore sieterunl.

Nam

post

19. Principatus sunt hi qui
praesunt.

angelorum agminibus Qui pro eo quod subditos angelos ad ex-

quam

apostatfeangeli ceciderunt, hi in perseverantia soUdati sunt.
:

aeternae beatiludinis

plendum minislerium divinum disponunt, principatus vocabulum acceperunt. Nam alii sunt '^ui adminislranl, aUi qui assislunt, sicut per

creaiionem inprincipiorepetitur
et

Fiat

Unde et post coeU firmamentum,

Danielem dicilur
et decies
vii, 10).

:

Millia

millium ministrabant
niillia assistebant ei

ei,

millies

vocatum est firmamentum ccelum Gen. i, 6 et 8). Nimirum ostendens, quod post ruinam angeloruni malorum, hi quipermanserunt,firmitarem Eeternse
31.

centena

{Dan.

perseverantiae consecuti sunt,

uuUojam

iapsu aversi,

'i.Q.DominationesswrxiixiivneiidLmvirtutibus et prin-

cipatibus praeeminent, qui proeoquodca?teris angelo-

nullasuperbia cadentes, sed firmiter in Dei amore et contemplatione manentes, nihil aUud dulcehabent,
nisi

rum agminibus dominantur, dominationes
quio sedes dicunlur
;

vocantur.

21. Throni suiu agmina angelorum qui latino eloet vocali throni, quia
illis

32.

eum aquocreati sunt. Quod autem duo seraphim
<=

in Isaia leguntur,

con-

figuraliter

veteris, et novi

Testamenti significalio-

ditor praesidet, et per eos judicia sua disponit.
22.

nem
qui

ostendunt.

Cherubim autem,
in

et

ipsae

sublimes coelorum
:

riunt,

quia prseierita ante

Quod vero faciem et pedes Dei opemundum, et fulura post

potestates et angelica ministeria perhibentur

munlum
f

ex Hebra^o
ti(e

linguam nostram inierpretantur scien-

scire noa possumus, sed media lantum, eorum teslimonio contemplamur.

multitudo. Suut enim sublimiora agmina angeamplius pleni sunt, cherubim, hoc
ple\

33. Singuli senas alas habent,

=

quia de fabrica

lorum, quiproeoquod vicinius posili divina scientia
caeteris
est,

lantun mundi
senti saiculo
alter

,

quae in sex diebus facta sunt, in pra?ter

novimus. Quod clamaut
in

Sanctus

nitudo scientice appellanlur.
23. Ipsa sunt duo
illa

ad allerum, Trinitatis