You are on page 1of 109

ý òÅÇÔ×¹ ð È ÜÆ ÕÆ øåÇÔ

Ú½òÆ ÁòåÅð å¶ ÁòåÅðòÅç

ð¼ì ù ÇìêåÅ
ñ¶ÖÕ

îÇÔ¿çð ÇÃ¿Ø Ü¯ô

(ÁÅø ôÌ ¯ î äÆ Çü Ö ÃîÅÜ)
ECE, ÃËÕàð EE
ÃÅÇÔì÷ÅçÅ ÁÜÆå Çÿ Ø é×ð – AF@@EE
ø¯é : @AGB–BBBFBEE

êÌÕÅôÕ
Ü×î¯Ôä ÇÃ¿Ø Ç×ÁÅéÆ
ç¹ðîå ïèÕ ×¹ðîÇå ñÇÔð
î¯Úê¹ðÅ, ñ¹ÇèÁÅäÅ
1

êÇÔñÆ òÅð : îÅðÚ, B@@F
î¹¼ñ
: ð¹: F@.@@
Price : Rs. 60
Deluxe : Rs 70
$ 7 ; £ 5
Çîñä ç¶ êå¶:
(A) Mahinder Singh Josh
535, Sector 55
Sahibzada Ajit Singh Nagar,
(Pb) (India) - Pin : 160055
Phone: 0172-2226255
(2) Jagmohan Singh Giani
Durmat Sodhak Gurmat Lehar
Mochpura, Ludhiana.
Phone : 98729-53367
(3) S.K. Publications
Booth No. 94, Sector-71
S.A.S. Nagar
Phone : 0172 - 5013694
Copy rights with the author
Ãí Ô¼Õ ÕðåÅ ç¶ ðÅÖò¶º Ôé

2
Printed at : Printline Offset Printers, Mohali (Tel:) 0172-5091500

#####################################

Ãî¼ ð êä
ÁåÆ ÇêÁÅð¶ òÆð,

Ã: ܯÇ׿çð ÇÃ¿Ø ÜÆ
ÁÅø

Ãê¯ ¯ Õ ÃîË é îÅÃÕ
猦

即 ÷ ÅéÅ Ãê¯ Õ ÃîË é
Ú¿ â Æ×ó· Áå¶ ÃÅÇÔì÷ÅçÅ ÁÜÆå Çÿ Ø é×ð
ù

ÇÜÔé» çÆÁ» çñ¶ðÆ íðÆÁ», Ãê¼ôà, ì¶ìÅÕ Áå¶ Çéð¯ñ
ê³æÕ Ü÷ì¶ éÅñ íðÆÁ» ÇñÖå» Áå¶ Çé¼Ø¶ ÇêÁÅð òÅñÆ Ã¿×å
å¶ Çéðîñ ê¶ÌðéÅ é¶ çÅà ù ÁÇå ç¶ ð¹Þ¶ÇòÁ» Áå¶ Áä–ùÖÅò¶º
êðòÅðÕ ÔÅñÅå Çò¼Ú òÆ ÇÂÔ ê¹ÃåÕ ê³æ ç¶ Úðé» Çò¼Ú ÁðÇêå
Õðé ç¶ ï¯× ìäÅÇÂÁÅ ÔËÍ
îÇÔ¿ ç ð Çÿ Ø Ü¯ ô
######################################

3

ååÕðÅ

1.

êÌÕÅôÕ çÅ îé¯ðæ Áå¶ Ü¯çóÆ

5

2.

ç¯ ôìç

ñË: Õðéñ ×¹ðçÆê ÇÃ¿Ø å¶ Ã: ùÖç¶ò ÇÿØ

F

3.

ê¶ôÕÅðÆ

âÅ: ÔðÇÜ¿çð ÇÃ¿Ø Ççñ×Æð

H

4.

ð¼ì ù êÅÂÆ ×ÂÆ ÇìêåÅ Áå¶ ×¹ðîÇå ÇÃè»å

5.

öñå–øÇÔîÆÁ» ç¶ ÕÅðé

BF

6.

ÁòåÅð ÕæÅò» çÆ ÇòôÅ–òÃå±

BH

7.

î¼Û, ÕÛ±, éð, éÅðÅÇÂä, îÔ» î¯ÔéÆ å¶ òðÅÔ ÁòåÅð

CC

8.

éðÇÿØ, ìÅòé Áå¶ êðÃðÅî ÁòåÅð

D@

9.

ìÌÔîÅ, ð¹çÌ, ܦèð, Çòôù1, Çòôù2

DF

10.

ÁÇðÔ¿å, îé±, èé§åð, ÃÈðÜ Áå¶ Ú¿çz ÁòåÅð

ED

11.

ðÅîÅòåÅð

FC

12.

ÃÌÆ Ç´ôéÅòåÅð

GD

13.

ÁðÜé, ì½è Áå¶ ÇéÔÕ¦ÕÆ ÁòåÅð

IF

4

I

êÌÕÅôÕ çÅ îé¯ðæ Áå¶ Ü¯çóÆ
ÃÌÆ ×¹ðÈ ×Ì¿æ ÃÅÇÔì ÇòÚ Á³ÇÕå ÃÇå×¹ðÈ ÁîðçÅà ÃÅÇÔì ç¶
Ô¶á ÇñÖ¶ êÅòé ìÚé éÅ å» ÇÕö ÇòÁÅÇÖÁÅ ç¶ î¹ÔåÅÜ Ôé Áå¶ éÅ ÔÆ
ÇÕö Ãê¼ôàåÅ ç¶Í ÇÂÔé» êÅòé ìÚé» ìÅð¶ ÇÕ¿å±–êÌ¿å± ÕðéÆ ÃÅâÆ
â¯ñ Ú¹¼ÕÆ ÁÕÆçå Áå¶ ôðèÅ À°å¶ Õ¶òñ ùÁÅñÆÁÅ ÇéôÅé ÔÆ ñ×ŪçÆ
ÔË :–
ÃÇå×¹ðÈ ÇìéÅ Ô¯ð ÕÚÆ ÔË ìÅäƨ
ìÅäÆ å ÕÚÆ ÃÇå×¹ ð È ìÅÞÔ¹ Ô¯ ð , ÕÚÆ ìÅäƨ
ÕÔç¶ ÕÚ¶ ùäç¶ ÕÚ¶, ÕÚƺ ÁÅÇÖ òÖÅäƨ (î: 3 920)
Ôð ÇÃÖ ñÂÆ ÁÜ ÒÒ ÃÇå×¹ðÈÓÓ å¯º î¹ðÅç ÒÒÃÌÆ ×¹ðÈ ×Ì¿æ ÃÅÇÔìÓÓ
ÜÆ ÔË Áå¶ Ô¯ð Õ°¼Þ Ô¯äÅ Õ°øð 寺 ؼà éÔƺ î³ÇéÁÅ ÜÅäÅ ÚÅÔÆçÅÍ
ÔæñÆ ê¹ÃåÕ ç¶ ÇñÖÅðÆ Ã: îÇÔ³çð ÇÃ³Ø Ü¯ô çÆ ×¹ðÈ êÌåÆ íÅòéÅ
Áå¶ ôðèÅ Õ¶òñ Áå¶ Õ¶òñ ×¹ðÈ ×Ì¿æ ÃÅÇÔì À°µå¶ ÔËÍ ÇÂà ìÅð¶ À°Ô
ÇÕö ÇòÁÕåÆ çÆ ÇÕö òÆ ÇÕ¿å±–êÌ¿å± ù ×¹ðìÅäÆ çñÆñ» çÆ ì½ÛÅð
éÅñ èȶº ç¶ êÔÅó ù À°âÅÀ°ä çÆ åð·» Çéå ÔÆ À°âÅ Õ¶ åÇÔÖéÇÔÃ
Õðç¶ ðÇÔ³ç¶ ÔéÍ À°Ôé» òñ¯º ÇñÖÆÁ» ÒÒ Ö¼ôà ðÅ× ÇÕé ×Ŷ?ÓÓ,
ÒÒìÇÚåz éÅàÕ çÆÁ» ìÇÚ¼åð ìÅå»ÓÓ, ÒÒ×¹ðìÅäÆ ìéÅî êÖÝÅé ÚÇðåzÓÓ
ÒÒï çð¹ ìÅð¶ ÇòÚÅðÓÓ ÁÅÇçÕ ðÚéÅò» ÇÃ¼Ö ÇÃè»å» çÆ Çéð¯ñåÅ Áå¶
ÁÖ³âåÅ ù ÔÆ éÔƺ ÇéÖÅðçÆÁ», Ãׯº ×¹ðîÇå ç¶ êÌÚÅðÕ» ù ì¶ìÅÕÆ
å¶ çñ¶ðÆ éÅñ À°Ôé» é§È ìóÆ ÷¯ðçÅð Áå¶ çñÆñ-íðÆ ôËñÆ ÃÇÔå ê¶ô
Õðé çÆ Ã¿Ü¯Á éÅñ Ãéçìè ÕðçÆÁ» ÔéÍ
õ¼¹ç ÇÃÔå òñ¯º áÆÕ åð·» ÃÅæ éÅ ç¶ ÃÕä Áå¶ Ô¯ð ÕÂÆ
Á½Õó» Çò¼Ú ëö Ô¯ä ç¶ ìÅòÜÈç çÅÃð¶ é¶ Ü¯ô ÜÆ òñ¯º ×¹ðîÇå êÌÚÅð
ç¶ ÇéÖÅð Áå¶ ÇÃè»åÕ Ãê¼ôàåÅ ÇòÚ êŶ éÅïÅì ï¯×çÅé é§È
ÃòÆÕÅðÇçÁ» Ô¯ð ê¹ÃåÕ» çÆ åð·» ÇÂÔ ÔæñÆ ê¹ÃåÕ òÆ æ¯ó¶ ÇÜÔ¶
Ã ÇòÚ ÔÆ êÌÕÅôå Õð ç¶ä çÅ ÔÆÁÅ ÕÆåÅ ÔË Í ÇÂÃç¶ éÅñ-éÅñ
çÅÃð¶ é¶ ÁÕÅñ ê¹ðÖ òñ¯º åÅ÷¶ å½ð å¶ Ô¯Â¶ éò¶º Ô¹Õî é§È òÆ ÁÅêä¶
òÆð, ܯô ÜÆ òñ Øñ Çç¼åÅ ÔË ÇÕ À°Ô í¼à» ç¶ Ãò¼ÂÆÁ» Ãì¿èÆ
Ãò¼ÂÆÁ» çÆ ÇòôÅ-òÃå± å¶ ÇñÖä ôËñÆ ìÅð¶ Ãí ÇÃ¼Ö êÌÚÅðÕ» ñÂÆ
íð¯Ã¶ï¯× ñ¯óƺçÅ îýçÅ ê¶ô Õðé òÅñÆ ê¹ÃåÕ ÇñÖä ÇòÚ Ô¯ð ç¶ðÆ
éÅ Õðé å» ÇÕ ÇÂÔé» ìÅð¶ êËçÅ ÕÆå¶ ÜÅ ðÔ¶ Ü» À°áŶ ÜÅ ðÔ¶
ÇéðîÈñ ô¿ÇÕÁ» Áå¶ ÇÂåðÅ÷» Ãì¿èÆ ëËÃñÅ–Õ°¿é Ô¼ñ Õ¼ã Çç¼åÅ ÜŶÍ
ÇÂà öòÅ ñÂÆ ô̯îäÆ ÇÃ¼Ö ÃîÅÜ (dzàðé¶ôéñ) ç¶ Ã¶òÅçÅð» òñ¯º
çÅÃð¶ ðÅÔƺ ÁÅê é§È ç¯ îÔÆÇéÁ» çÅ Ãî» ç¶ä çÆ Ö¹ñ· ÇçñÆ ÷ÅÇÔð Õð
Çç¼åÆ ×ÂÆ ÔËÍ
Ü×î¯Ôä ÇÃ³Ø Ç×ÁÅéÆ
B@–B–B@@F
êÌÕÅôÕ

5

ç¯ ôìç ê³æ çðçÆÁ» çÆ Ã¶òÅ Çò¼Ú
îÅÇðÁÅ ÇüÕÅ Ü×å Çò¼Ú, éÅéÕ Çéðîñ ê³æ ÚñÅÇÂÁÅÍ
(íÅÂÆ ×¹ðçÅà ÜÆ)
ÃÅÇÔì ÃÌÆ ×¹ðÈ éÅéÕ ç¶ò ÜÆ é¶ Û¯àÆ À°îð¶ ÔÆ ÇÂÔ Ãê¼ôà ÿնå ç¶ Çç¼å¶
Ãé ÇÕ À°Ô ñ¯ÕÅÂÆ ù òÅÇÔç êðî¶ôð ç¶ ñó ñÅ Õ¶ Ãðì¼å ç¶ íñ¶ òÅñÅ Çéðîñ
ê³æ ÁÕÅñ ê¹ðÖ çÆ ÁÅÇ×ÁÅ Áé°ÃÅð ÚñÅÀ°ä ÁŶ Ôé ÇÜÃçÆ ðÈÔÅéÆÁå çÅ
è¹ðÅ îé°¼ÖåÅ çÆ ìðÅìðåÅ ç¶ ÇÃè»å å¶ ÁÅèÅðå é¶Õ íÅÂÆÚÅðÅ (Brotherhood of
mankind, unity and fatherhood of God) ÔÆ Ô¯ò¶×ÅÍ êð¿å±, îé°¼ÖÆ ÃîÅÜ çÆ
Çê¼á À°µå¶ ÕÅáÆ êÅ Õ¶ ê¼Õ¶ å½ð å¶ ÃòÅð ԯ¶ ìÅÔîä, ÕÅ÷Æ, î¹¼ñ», ܯ×Æ, Ú½èðÆ
Áå¶ ÇÃÕçÅð» ç¶ ÃîÅÜ–Çòð¯èÆ à¯ñ¶ ù ÇÂÔ ÇÃè»å ÇÕö åð·» òÆ ðÅà éÔƺ ÃÆ ÁÅ
ÃÕçÅ ÇÕªÇÕ À°Ô ÃîÅÜ Çò¼Ú ÜÅå–êÅå, À±Ú–éÆÚ Áå¶ òÇÔî»–íðî» ç¶ ÞÈá¶
ÁÃÈñ» çÅ ÃÔÅðÅ ñË Õ¶ ê¹ô寖ê¹ôåÆ ÕÅÇÂî ÕÆåÅ Ô¯ÇÂÁÅ ÁÅêäÅ ð¯Ôì Áå¶ îÅä–
ÃÇåÕÅð ÇåÁÅ×ä ñÂÆ ÇÕö òÆ ÕÆîå å¶ ÇåÁÅð éÔƺ ÃéÍ ÇÂÔ¯ ÔÆ Ç¼կ ò¼âÅ
ÕÅðé ÃÆ ÇÕ ÇÕ ÇÂà ÇòÔñó, ùÁÅðæÆ Áå¶ îé°¼ÖåÅ çÆ ð¼å ù êÆä¶ ñÅä¶ Çò¼Ú¯º
ìÅÔîä é¶ Ãí 寺 îÈÔðñÆ ÕåÅð Çò¼Ú ÁÅ Õ¶ ÃÇå×¹ð» ç¶ ÇÂà ð¼ìÆ–Çîôé çÆ Ôð êÖ¯º
Áå¶ Ôð ã¿× éÅñ Çòð¯èåÅ ÕðéÆ ÁÅð¿í Õð Çç¼åÆÍ Çòð¯èåÅ ç¶ ÇÂÔé» ã¿×»
åðÆÇÕÁ» Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ã¿× À°Ãé¶ ×¹ðÈ éÅéÕ ÃÅÇÔì ÜÆ ç¶ çû ÔÆ ÜÅÇîÁ» òñ¯º
ìõôÆ ×¹ðîÇå ÇòÚÅðèÅðÅ Çò¼Ú ð¯ñ–ØÚ½ñÅ êÅ Õ¶ ×¹ðÈ éÅéÕ éÅî ñ¶òÅ ñ¯Õ» ù
×¹îðÅÔ Õðé ç¶ ïåé» òܯº ÁêäÅÇÂÁÅÍ
Áá·Åðòƺ ÃçÆ ç¶ êÇÔñ¶ Á¼è Çò¼Ú, ìÌÅÔîä ÁÅÇçÕ ÁéîåÆÁ» é¶
Áé¶Õ» ÔÆ ×¹ðîÇå–Çòð¯èÆ ðÚéÅò» ðÚ Õ¶ ÇÂÔé» ù ×¹ðÈ éÅéÕ ÃÅÇÔì ÜÆ ç¶ Á¼â–
Á¼â ÜÅÇîÁ» éÅñ ܯóé ç¶ Õ¹ÔÞ¶ Áå¶ éÅ–ìõôä ï¯× ïåé ÕÆå¶Í ÇÂÔé» éÅÕÃ
Áå¶ ×¹ðÈ Çé§ÇçÁÅ éÅñ íðêÈð ðÚéÅò» Çò¼Ú Ò×¹ðÇìñÅà êÅåôÅÔÆ 6òÆºÓ Áå¶
ÒÒìÇÚåz éÅàÕÓÓ (ÁÖ½åÆ çÃî ×Ì¿æ) õÅà ÕðÕ¶ Ç÷¼Õðï¯× ÔéÍ ÇÃ¼Ö Õ½î ñÂÆ ÇÂÔ
ÁÇå–ÕÇáéÅÂÆÁ» òÅñÅ Ãî» ÃÆ Ü篺 ÇÕ Ãî¹¼ÚÆ Õ½î ÇÂ¼Õ êÅö å» ÷Åñî î¹öñ
ðÅÜ çÆÁ» ÇÔ¿ç¹ÃåÅé Çò¼Ú¯º Üó·» ê¹¼àä ñÂÆ ÔÇæÁÅð–ì¿ç Ü篖ÜÇÔç Çò¼Ú À°ñÞÆ
Ô¯ÂÆ ÃÆ Áå¶ çÈܶ êÅö ìÅÔðñ¶ Áø×Åé ÔîñÅòð» ç¶ ÔîÇñÁ» ù êÛÅóé Áå¶
ÁÅêäÆ Çòñ¼Öä Ô¯ºç ù ìÚÅÀ°ä ñÂÆ Ç÷¿ç×Æ–î½å ç¶ Õðó¶ ÿØðô Çò¼Ú òÆ ð¹¼ÞÆ
Ô¯ÂÆ ÃÆÍ ÇÂÔ Ãî» ôÅåð ìÌÅÔîä Áå¶ ê³æ–ç¯ÖÆ ôÕåÆÁ» ù ×¹ðîÇå ÇòÚÅðèÅðÅ
Çò¼Ú ÇñÖåÆ å½ð å¶ ÇîñÅòà Õðé ñÂÆ ìÔ¹å ÔÆ ëìò» ñÇ×ÁÅ ÃÆÍ
1428 ê³ÇéÁ» òÅñÆ ÇÂ¼Õ ò¼â–ÁÅÕÅðÆ ÃÅÕåîåÆ Ãî¹¼ÚÆ ðÚéÅ çÅ
î¹ãñÅ éÅî å» ìÇÚåz éÅàÕ ÔÆ êÌÇüè ÃÆ Ü¯ ÇÕ ìÅÁç Çò¼Ú ìç–ÇçÁÅéåÆ Áå¶
ôðÅðåÆ éÆåÆ Áå¶ ÃÅÇÜô» éÅñ ìçñÕ¶ ÒçÃî ×Ì¿æÓ Õð Çç¼åÅ Ç×ÁÅ Áå¶ Ô¹ä
ÇÂö ù ÒçÃî ÃÌÆ ×¹ðÈ ×¿Ìæ ÃÅÇÔìÓ çÅ éÅî ç¶ Õ¶ ܹׯ Ü¹× Áà¼ñ ÃÅÇÔì ÃÌÆ ×¹ðÈ

6

×Ì¿æ ÃÅÇÔì ÜÆ ç¶ ôðÆÕ òܯº À°íÅðé ç¶ Õ¹ÔÞ¶ Áå¶ éÅ–ìõôä ï¯× ÁêðÅè ÕÆå¶
ÜÅ ðÔ¶ ÔéÍ Ãî¹¼ÚÆ ÇÃ¼Ö Õ½î ñÂÆ õÅà ÕðÕ¶ Áå¶ é¶Õ–éÆÁå Áå¶ Çéðê¼Ö Ö¯ÜÆ
ÃîÅÜ ñÂÆ ÁÅî ÕðÕ¶ ÇÂÔ ÇÂ¼Õ ÁÇå éÅ÷Õ ç½ð ÔËÍ
Ã Ã ÇÃð Õ°¼Þ ÃÈÞòÅé ê³æ–çðçÆÁ» é¶ ê³æ–Çòð¯èÆ ôðÅðåÆ ÁéÃð»
ç¶ ÇÂÔé» ×¹ðîÇå–Çòð¯èÆ Õ°–Õðî» ù é§×Å ÕðÕ¶ ×¹ðîÇå ÇòÚÅðèÅðÅ çÆ Çéð¯ñåÅ
Áå¶ ÇÃðî½ðåÅ ù ÕÅÇÂî ð¼Öä ñÂÆ ôñÅØÅ ï¯× ïåé ÜÅðÆ ðÖ¶ ÔéÍ ÃÅⶠêðî
Çî¼åð Áå¶ ê³æÕ ÇòçòÅé» çÆ Ç÷Õðï¯× ÕåÅð Çò¼Ú Öó¶ ÇÂ¼Õ Ô¯ð òÆð îÇÔ¿çð
ÇÃ¿Ø ÒܯôÓ é¶ ÇÂà ÁÖ½åÆ çÃî ×Ì¿æ Çò¼Ú¯º ÒÚÀ°ìÆà ÁòåÅðÓ òÅñ¶ ÇԼö çÅ ×¹ðìÅäÆ
ç¶ Áà¼ñ ÇÃè»å» çÆ ÕÃò¼àÆ ñÅ Õ¶ ÇÂà ÔæñÆ ê¹ÃåÕ ðÅÔƺ ìÅ–çñÆñ ã¿× éÅñ
êðçÅ øÅô ÕðÕ¶ ÁÇå ôñÅØÅ ï¯× Áå¶ îÅÁðÕ¶ çÅ À°çî ÕÆåÅ ÔËÍ ÁÕÅñ ê¹ðÖ
ÇÂà òÆð ù ÇÃ¼Ö ÇÃè»å» çÆ ÇéðîñåÅ Áå¶ Çéð¯ñåÅ ÕÅÇÂî ðÖä çÆ Ã¶òÅ Õðé
ñÂÆ Ô¯ð òè¶ð¶ ìñ ìÖô¶Í
ÁêÆñ:
ÁðôÆ çÅå¶, ܯÇå Çéð¿ÜéÆ, Çéð¿ÕÅð êðî¶ôð ç¶ ÃÅÕÅð–
ÃðÈ ê , ÃÅÇÔì ÃÌ Æ ×¹ ð È éÅéÕ ç¶ ò ÜÆ òñ¯ º çà ÜÅî¶ èÅðÕ¶ , Áé¶ Õ »
ÁÕÇÔ Áå¶ ÁÃÇÔ Õôà ÃÔÅð Õ¶ Çç¼åÆÁ» Áç¹¼åÆ ôÔÅçå» Áå¶
Õ°ðìÅéÆÁ» ç¶ ëñ–ÃðÈê Ô¯ººç Çò¼Ú ÁŶ õÅñÃÅ ê³æ ç¶ òÅðà î¶ð¶
ÃÇåÕÅð ï¯× ì÷¹ðׯ, íË䯺 Áå¶ òÆð¯ Áܶ Ô¯ð ÇÕ¿éÆ Õ° ç¶ð åÕ
ÁÅêä¶ Áî¯ ñ Õ Çòðö çÆ Ã¿ í Åñ òñ¯ º ×Åøñ Ô¯ Õ¶ Õ° ¿ í –ÕðéÆ éƺç
Çò¼Ú ù¼å¶ ԯ¶ عðÅó¶ îÅðç¶ ðԯ׶? ê³æÕ Øð ù ê³æ–ç¯ÖÆÁ» é¶
Á¼ × » ñÅÂÆÁ» Ô¯  ÆÁ» ÔéÍ å° Ã Æº Õç¯ º ÜÅׯ × ¶ ? Ãî» ìóÅ éÅ÷Õ ÔË Í
ê³æ–ç¯ÖÆ ÇüÖÆ ÃðÈê èÅð Õ¶ òÆ ÃÅâÆÁ» Ãø» Á³çð ì¹¼Õñ ºç¶ üê
ìäÕ¶ òó ÁŶ Ôé Áå¶ ê³æÕ Ö¶å çÆ òÅó ç¶ ìÔÅé¶ ÇÂà ֶå ù
À° Ü Åóé ç¶ ÁÅÔð ñ׶ ê¶ ÔéÍ ×¹ ð È çÅ òÅÃåÅ ÔË å¹ Ô Åù, ÜÅׯ ,
ÃÅòèÅé Ô¯ ò ¯ Áå¶ ÁÅêä¶ Øð ù ìðìÅç Ô¯ ä å¯ º ìÚÅÀ° ä ñÂÆ Ü¹ × ¯
Ü¹× Áà¼ñ ÃÌÆ ×¹ðÈ ×Ì¿æ ÃÅÇÔì ÜÆ ç¶ Áà¼ñ ÇÃè»å» çÆ Ûåð–ÛÅÇÂÁÅ
Ô¶á ñÅîì¿ç Ô¯ò¯Í Ú½èð, ñÆâðÆ Áå¶ Ã¹ÁÅðæ ù ÇåÁÅ× Õ¶ ÁÅê¯
ÁÅêäÆÁ» ò¿é–ùò¿éÆÁ» êÅðàÆÁ» Áå¶ èÇóÁ» ç¶ ÇÔ¼å» å¯º À°µêð
À°á¯! Ã çÆ é÷ÅÕå ù ÃîÞ¯ Áå¶ êÛÅä¯Í ܶÕð ÁÃƺ Ô¯ð ñÅêðòÅÔÆ
ÇòÖÅÂÆ å» êÛåÅò¶ 寺 ÇÂñÅòÅ Ô¯ð Õ°¼Þ Ô¼æ ê¼ñ¶ éÔƺ êËäÅ Áå¶
ÃÅâÆÁ» ÁÅÀ° ä òÅñÆÁ» éÃñ» Áå¶ é¶ Õ –éÆÁå îé° ¼ Ö åÅ é¶ ÃÅù Õç¶
î¹ Á Åø éÔƺ Õð ÃÕäÅÍ
ÇîåÆ: B@–@B–B@@F

ñËø–Õðéñ ×¹ðçÆê ÇÿØ
ù Ö ç¶ ò Çÿ Ø å¶ Çê³ Ì . Õðî Çó Ø
ÁÜÆå×ó·

7

ê¶ ô ÕÅðÆ
ÇÕö èðî çÆ åÉÅðÆõ Ü» øñÃø¶ ÇòÚ Ö¯à ôÅÇîñ Õðé òÅÃå¶ À°Ã èðî
ç¶ ç¯ÖÆ ÁÕÃð Õ¯Çôû Õðç¶ ðÔ¶ Ôé å¶ Õðç¶ ðÇÔä×¶Í êð ÇÕö èðî ç¶ ÁÃñ¶ ç¶ ÔÆ
îÈñ¯º À°ñà ÇÕö ÃÅÔÇåÕ ÇÕåÅì é§È À°Ã èðî çÅ ÁÖ½åÆ-×Ì¿æ ìäÅ Õ¶ ê¶ô Õðé çÆ
ÃÅÇÜô ÇÃðø ÇÃ¼Ö èðî ç¶ ÇõñÅë ÔÆ Ô¯ÂÆ ÔËÍ ÁáÅðòƺ ÃçÆ çÆÁ» Õ°Þ ÇîæÔÅÃÕ
ðÚéÅò», ÇÜé·» ÓÚ¯º Õ°Þ ç¶ ÇñÖÅðÆ ×¹ðÈ ×¯Çì³ç ÇÃ³Ø ÃÅÇÔì ÜÆ ç¶ çðìÅðÆ ÕòÆ Ãé,
é§È ÇÕö é¶ Ç¼ÕÇáÁ» ÇÂÕ ÇÜñç ÇòÚ ôÅÇîñ Õð Õ¶ ÿíÅñä çÆ Õ¯Çôô ÕÆåÆÍ
î×𯺠ÇÂÔ ÔðÕå ÁÖ½åÆ çÃî ׿Ìæ òܯº ÕÅÇÂî Õðé çÅ Ãìì ìä ×ÂÆÍ
î¹õÅÇñø» çÅ å» èðî ÔÆ ÔË ÇÕ À°Ô ÃÅÇÜô» Øóç¶ ðÇÔ³ç¶ Ôé, êð ÕîÅñ
ÔË Õî÷ðøÆ Áå¶ ì¶òÕ±øÆ À°é·» ñ¯Õ» çÆ, ܯ ÁÇ×ÁÅéåÅ ç¶ Ôé¶ð¶ çÆ ÕÅñõ ÕÅðé
ÇÂÔ¯ ÇÜÔÆÁ» ÃÅÇÜô» é§È ÕìÈñ Õð Õ¶ ÁÅêä¶ øñÃø¶ é§È Çò×Åóé ÇòÚ íÅÂÆòÅñ
ìäç¶ ÔéÍ ÇÂÔ¯ ÇÜÔÆ ÁÇÔîÕÅéÅ ôðèÅ çÅ Õ¯ÂÆ ñÅí éÔƺ Ô¹¿çÅÍ éîðÈç, ï÷Æç
Ü» ÔðéÅõà çÆ í×åÆ Õðé òÅñŠܶ ÇÂÔ ÁÅÖ¶ ÇÕ î˺ ð¼ì çÅ é» ñ˺çÅ Ô» å» À°Ã
çÅ Õ¯ÂÆ ÇÂñÅÜ éÔƺ ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅÍ
ðÅî, Ç´ôé, ÜéÕ, Ôé±îÅé òð׶ ÇîæÔÅÃÕ å¶ ÕÅñêÇéÕ ÔÆð¯ Ôð î¹ñÕ
ÇòÚ Çîñ Ü»ç¶ ÔéÍ ê³Úå¿åð òÆÔòƺ ÃçÆ ÇòÚ ÒÒÔËðÆ ê½àðÓÓ ò»× òÆ îÕìÈñ Ô¯
ÃÕçÅ ÔËÍ êð ÇÂé·» é§È ðÈÔÅéÆÁå Ü» õ¹çÅÂÆ åÅÕå» î³éä òÅñ¶ é§È îÔ»îÈðÖ ÁÅÖ
Õ¶ ÃéîÅé ÕðéÅ êò¶×ÅÍ ÁÖ½åÆ çÃî ×Ì¿æ çÆÁ» ðÅîÁòåÅð, Ç´ôé ÁòåÅð,
Ú½òÆ ÁòåÅð ÁÅÇçÕ ìÇÚåð éÅàÕ ÔÆ ÔéÍ Õ¶òñ ì¶ÃîÞ ÇÃ¼Ö ÇÂé·» ×ê½ó
ÕÔÅäÆÁ» é§È ×¹ðÈ ðÚéÅ ÃîÞä çÅ ö¹éÅÔ Õðç¶ ðÔ¶ ÔéÍ
òÅÇÔ×¹ðÈ é¶ ÇÂÔ Ã¶òÅ Ã: îÇÔ³çð ÇÃ³Ø Ü¯ô 寺 ñÂÆ ÔË ÇÕ À°Ô ÇüÖ
ç¹ôîä ÃÅÇÜô» ç¶ éÕÅì ñÅÔ Õ¶ ÇÂÔé» ù üگ-ÃÚ ôÕñ Çò¼Ú ê¶ô Õðé Í ðÅ×îÅñÅ,
ìÇÚåð éÅàÕ, ÚÇðåð¯ êÅÖïÅé 寺 î×𯺠Թä À°é·» é¶ ÇÂÕ Ô¯ð ÇÃÖ-Çòð¯èÆ ÇñÖå
çÆ åÇÔÁ» Ö¯ñ· Õ¶ ÇÃ¼Ö ê³æ ç¶ øñÃø¶ é§È ׿èñÅ Õðé çÆ ÃÅÇÜô çÅ í»âÅ Ú¹ðÅÔ¶
ÇòÚ í¿ÇéÁÅ ÔËÍ
Ã. îÇÔ³çð ÇÃ³Ø Ü¯ô, ÇÜÔó¶ ÁܯÕÆ ÇÃ¼Ö ÇîôéðÆ ñÇÔð ç¶ î¯ãÆÁ» ÇòÚ¯º
ÇÂÕ Ôé, é¶ Ôî¶ôÅ ÔÆ ê³æÕ øñÃø¶ çÆ ð¼ÇÖÁÅ òÅÃå¶ êÇÔðÅ ÇçåÅ ÔËÍ ÇüÖ
ÇòçòÅé, ÇÃ¼Ö Ã¿×å» å¶ ÇÃ¼Ö åòÅðÆõ À°é·» ç¶ ÃçÅ ô¹Õð×¹÷Åð ðÇÔä×¶Í ÇÜò¶º
ÇÃ³Ø ÃíÅ ñÇÔð ò¶ñ¶ ê̯. ×¹ðî¹Ö ÇÃ³Ø é¶ ç¿íÆ ÃÅÇÜô» é§È ì¶éÕÅì Õðé òÅÃå¶
ìÆóÅ Ú¹ÇÕÁÅ ÃÆ, ÇÂÕ ÃçÆ î×𯺠À°Ã ܼç¯ÜÇÔç òÅÃå¶ Ü¯ ÇÃðó Ã. îÇÔ³çð ÇóØ
ܯô ÇòÚ é÷ð ÁÅÀ°ºçÅ ÔË, À°Ô ñÅÃÅéÆ ÔËÍ ÇÂà հðìÅéÆ òÅñÆ Õñî Á¼×¶ ÃÅâÅ
ÇÃð Þ¹ÕçÅ ÔËÍ
âÅ: ÔðÇÜ¿çð ÇÃ³Ø Ççñ×Æð
ÇîåÆ : B@–B–B@@F
ÃÅìÕÅ âÅÇÂðËÕàð ÇÃ¼Ö ÇÂÇåÔÅà ðÆÃðÚ ì¯ðâ
ô̯îäÆ ×¹ðç¹ÁÅðÅ êÌì¿èÕ Õî¶àÆ
hsdilgeer@ yahoo.com

8

(4) ìÌÅÔîäòÅç ç¹ÁÅðÅ
Òð¼ìÓ ù êÅÂÆ ×ÂÆ ÇìêåÅ
Áå¶ ×¹ðîÇå ÇÃè»å
ÕÆ ð¼ì ù ÕçÆ ÇìêåÅ êÅÂÆ ÜÅ ÃÕçÆ ÔË? ÜÆ Ô» ÇìñÕ°ñ
êÅÂÆ ÜÅ ÃÕçÆ ÔËÍ ÇÕò¶º? áÆÕ Ü¹ÁÅì ñÂÆ ÷ðÈðÆ ÔË ÇÕ ð¼ì Ãí
寺 êÇÔñ» ÒÒìÌÅÔîäÆ ð¼ìÓÓ Ô¯ò¶Í ÇÂà ÇêÛ¯º ÇìéÅ ÇçÕ¼å ç¶
ìÌÅÔîäòÅç ÁÅêä¶ ð¼ì À°¼å¶ ÁÅêÇäÁ» åðÆÇÕÁ» éÅñ ÁÃÅéÆ
éÅñ ÇìêåÅ êÅ ÃÕçÅ ÔË Ü» À°Ô ÁÅêäÆÁ» ÇìèÆÁ» éÅñ ÁÅêä¶
ð¼ì ù ÇìêåÅ ç¶ îÈ¿Ô Çò¼Ú ù¼à ÃÕçÅ ÔËÍ ªÞ, ÇÂÔ ×¼ñ ÃÅðÆ
ÇÃÌôàÆ Ü» ÿÃÅð ç¶ Ãðì û޶ ÁÅÇç, ÁܯéÆ, Áܼéî¶ Áå¶ Ãðì–
ÕñÅ–Ãîð¼æ ð¼ì ìÅð¶ éÔƺÍ
Áܶ ÁÃƺ ð¼ì ç¶ ÇÂ¼Õ å¯º òèÆÕ Ô¯ä ìÅð¶ ÚðÚÅ ÇÂ¼æ¶ éÔƺ
Õð»×¶Í ÒÒìÌÅÔîäòÅç ð¼ì ù ÇìêåÅ ÇÕò¶º êÅÀ°ºçÅ ÔË?ÓÓ òÅñ¶ ùÁÅñ
çÅ Ãðñ ã¿× éÅñ ÃÔÆ À°µåð ÜÅäé ñÂÆ ÁÃƺ ñØÈ ñ¯Õ–ÕæÅò»
Çò¼Ú¯º ÁÕìð ìÆðìñ ç¶ çðÇîÁÅé Ô¯ÂÆ ÇÂ¼Õ òÅðåÅ ù ÇîÃÅñ ç¶
å½ð å¶ ñËäÅ ÚÅÔò»×¶Í ÿé AEBH Çò¼Ú Üéî¶ ìÆðìñ éÅî ç¶
ÇÂà ÇòÁÕåÆ çÅ ÁÃñ éÅî îÔ¶ôçÅà ÃÆ Ü¯ ÜÅå Áð éÃñ çÅ
ìÌÅÔîä ÃÆ Áå¶ Áé¶Õ» ìÌÅÔîäÆ ÖÃñå» éÅñ íÇðÁÅ ÇêÁÅ ÃÆÍ
Üç ÿé AEFB Çò¼Ú ÜËê¹ð ç¶ ðÅÜêÈå ðÅܶ í×òÅé çÅà çÆ ò¼âÆ
íåÆÜÆ ÁÕìð éÅñ ÇòÁÅÔÆ ×ÂÆ ÃÆ åç ìÆðìñ ù ÇÂà ç¶
îÃÖð¶ê¹ä¶, ÔÅ÷ð–ܹÁÅìÆ, Çé깿äåÅ Áå¶ Ççñ–êðÚÅò¶ ñÂÆ Ãðì–
×¹ä–ÿê¿é Ô¯ä ÕÅðé çÅÜ ç¶ ìÅÕÆ ÃÅ÷¯–ÃÅîÅé Ãî¶å ÔÆ ÜËê¹ð 寺
ÁÕìð ç¶ ôÅÔÆ îÇÔñ» Çò¼Ú í¶Ü Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÃÆÍ ÁÕìð å¶
ìÆðìñ ç¶ ÕÂÆ Û¯à¶ ò¼â¶ Çռö, Ú¹àÕñ¶ Áå¶ òÅðåÅò» ñ¯Õ» Çò¼Ú
ìÔ¹å êÌÚÇñå ÔéÍ
ÁÕìð î¹ÃñîÅä Ô¯ä éÅå¶ ÁܯéÆ, Áܼéî¶ Áå¶ Ãðì–
ÕñÅ–Ãîð¼æ ð¼ì çÅ ÇòôòÅÃÆ ÃÆ êð ìÆðìñ ÇÂ¼Õ ÇòçòÅé ìÌÅÔîä
Ô¯ä ÕÅðé ÁÅêä¶ ìÌÅÔîäÆ ÇòôòÅû çÅ ê¼ÕÅ èÅðéÆ ÃÆ Áå¶
ìÅð–ìÅð ÁòåÅð ñËä Óå¶ îÜìÈð Ô¯ ÜÅä òÅñ¶ ð¼ì ù î³éçÅ ÃÆÍ
òÅðåÅ ìÔ¹å êÌÇüè Áå¶ êÌÚÇñå Ô¯ä ÕÅðé ÁÃƺ ÿֶê Çò¼Ú ÔÆ
×¼ñ î¹ÕÅÀ°ä ç¶ Üåé Çò¼Ú Ô»Í ÁÕìð é¶ ìÆðìñ À°µå¶ ÇüèÅ
9

ùÁÅñ ÕÆåÅ ÇÕ ð¼ì Ãðì–ÕñÅ–Ãîð¼æ ÔË Áå¶ ÇÕö ò¶ñ¶ òÆ ÁÅêä¶
Ô¹Õî Ü» ë¹ðé¶ îÅåð éÅñ Õ¯ÂÆ ÚÆ÷ òÆ Õð ÃÕçÅ ÔË ÇÕªÇÕ
ÇÃÌôàÆ çÅ Õ°ñ ÇÕÇðÁÅ–ÕñÅê À°Ã ç¶ ÔÆ Ô¼æ ò¼Ã ÔË Áå¶ ÇÂÃ
ÕÅðé À°Ã ù Üéî ñË Õ¶ ÁòåÅð èÅðé çÆ ÕÆ ñ¯ó ÔË? ìÆðìñ é¶
ï¯× Ãî» ÁÅÀ°ä À°µå¶ ìÅçôÅÔ ù ÇÂà ùÁÅñ çÅ À°µåð ç¶ä çÅ
ìÚé ÕÆåÅÍ
Õ°¼Þ Ççé» ÇêÛ¯º ÇÂ¼Õ î½Õ¶ ÁÕìð å¶ ìÆðìñ ÁÅêä¶ Áîñ¶
Ãî¶å çÇðÁÅ ç¶ Õ¿ã¶ Óå¶ ÇòÚð ðÔ¶ ÃéÍ êÇÔñ» 寺 ïÚÆ Ô¯ÂÆ
ÃÕÆî ÁèÆé ìÆðìñ çÇðÁÅ ç¶ Õ¿ã¶ å¯º òÅÔ¯–çÅÔÆ ÔÇøÁÅ Ô¯ÇÂÁÅ
ôÅÔÆ à˺à ÇòÖ¶ ê¹¼ÇÜÁÅ Áå¶ ð¯ºÇçÁ»–Õ°ðñŪÇçÁ» ìÅçôÅÔ ù
ÃÈÇÚå ÕÆåÅ ÇÕ ìÅçôÅÔ çÅ Û¯àÆ À°îð çÅ ôÅÔ÷ÅçÅ çÇðÁÅ Çò¼Ú
éÔÅÀ°ä Ã êÅäÆ ç¶ å¶÷ ò¶× éÅñ ñÇÔð» çÆ ñê¶à Çò¼Ú ÁÅ Õ¶
ð¹ó· Ç×ÁÅ ÔËÍ ìà Çøð ÕÆ ÃÆ? ìÅçôÅÔ é¶ éÅ ÁÅ ç¶ÇÖÁÅ éÅ åÅ;
À°Ô ç½ó Õ¶ çÇðÁÅ ç¶ Õ¿ã¶ å¶ ÁÅ ê¹¼ÇÜÁÅ Áå¶ ÁÅêä¶ ôÅÔ÷Åç¶ ù
ìÚÅÀ°ä ñÂÆ À°Ã é¶ çÇðÁÅ Çò¼Ú ÛÅñ Õ¼ã îÅðÆÍ À°Ô çÇðÁÅ
Çò¼Ú¯º ÁÅêä¶ ð¹ó·ç¶ ÜÅ ðÔ¶ ì¼Ú¶ ù ìÚÅÀ°ä ñÂÆ êÅäÆ Çò¼Ú Çáñ·çÅ
Ç×ÁÅÍ ÇÂÔ ñ¯Õ–ÕæÅ íÅò¶º ìéÅòàÆ ÔÆ ÔË êð ñ¯Õ–ÕæÅ òÅñ¶
çÇðÁÅ Çò¼Ú ð¹ó·çÅ Ü»çÅ ôÅÔ÷ÅçÅ ÇéðÅ–ê¹ðÅ ÔÆ ìéÅòàÆ ÃÆ
íÅò À°Ô ôÅÔ÷Åç¶ ç¶ ÃðÆð çÆ éÕñ òÅñÅ ìéÅòàÆ ÕñìÈå ÔÆ
ÃÆÍ
ìÆðìñ é¶ ç½ó Õ¶ Çê¼ÛÅ ÕðÇçÁ» ÁÕìð ù êÈðÆ ×¼ñ Ö¯ñ·
Çç¼åÆ Áå¶ ÇÂà Çê¼Û¯º À°Ã é¶ ÁÕìð ù ÁÅêä¶ à˺à Çò¼Ú òÅêà ñË
Á»çÅÍ ÁÚéÚ¶å òÅñÆ ØìðÅÔà ÇêÛ¯º ã¹Õò» ÇàÕÅÀ° ÁÅ ÜÅä
Óå¶ ìÆðìñ é¶ ÁÕìð å¶ Ã¹ÁÅñ ÕÆåÅ ÇÕ ÁÕìð ÇÂåé¶ ò¼â¶
î¹ñÕ, ÇÔ¿ç¯ÃåÅé çÅ ÇÂåéÅ ò¼âÅ ôÇÔéôÅÔ ÔË Ü¯ ì¶Á³å ø½Ü»,
é½Õð»–ÚÅÕð» Áå¶ Áîñ¶–øËñ¶ çÅ îÅñÕ ÔËÍ À°Ã é¶ ÁÅêä¶
ÁÇÔñÕÅð» Çò¼Ú¯º ï¯× ì¿ÇçÁ» ù Ô¹Õî ç¶ Õ¶ çÇðÁÅ Çò¼Ú¯º ôÅÔ÷Åç¶
ù ìÚÅÀ°ä çÆ æ» õ¹¼ç ÁÅê êÅäÆ Çò¼Ú Õ°¼ç ÜÅäÅ ÇÕò¶º áÆÕ
ÃîÇÞÁÅ? ìÆðìñ é¶ ÁÅêä¶ ÁÇåÁ³å Úå°ðÅÂÆ íð¶ ã¿× éÅñ
ÁÕìð ù ìÌÅÔîäÆ ÇòôòÅû òÅñ¶ ð¼ì çÆ ÃÅðæÕåÅ çÅ ÕÅÇÂñ
ÕðéÅ ÚÅÇÔÁÅÍ
ìÆðìñ å¶ Ô¯ ð ìÌ Å Ôîä» çÆ ÇòÚÅðèÅðÅ çÅ ÁÅèÅð
×ÆåÅ ÔË Ü¯ ÕÂÆ ÃçÆÁ» 寺 ÇÂÔ êÌÚÅðçÆ ðÔÆ ÔË ÇÕ Ü篺–
10

Ü篺 èðî çÆÁ» îÅéåÅò» çÅ éÅà ԯ Õ¶ êÅê ò¼è Ü»ç¶ Ôé
åç–åç ð¼ì ù Üéî Ü» ÁòåÅð ñË Õ¶ ÇÕö éÅ ÇÕö ÃðÆð
ðÅÔƺ ÕÅðòÅÂÆ êÅÀ° ä Æ êË º çÆ ÔË Í

×ÆåÅ çÅ ÁòåÅðòÅç ìÅð¶ ÇòÚÅð
×ÆåÅ ç¶ Ú½æ¶ ÁÇèÁÅÇÂ ç¶ Ãåò¶º å¶ Ááò¶º Ãñ¯Õ Çò¼Ú
ÇÂÔ¯ ×¼ñ çÃÆ ×ÂÆ ÔË ÇÕ Ü篺 Ü篺 èðî çÆÁ» îÅéåÅò» ù Ö¯ðÅ
ñ×çÅ ÔË Áå¶ Áèðî êÌë¹Çñå Ô¯ä ñ×çÅ ÔË åç åç î˺ (í×òÅé)
Üéî (ÁòåÅð) ñË Õ¶ ç¹éÆÁ» Çò¼Ú èðî çÆ ÃæÅêåÆ Õðé ñÂÆ
ÁÅÀ°ºçÅ Ô», ïæÅ :–
ïçÅïçÅÇÔ è¼ðîÃÝ ×ñÅéÆðíòÇå íÅðåÍ
ÁÇíï°å®æÅéî è¼ðîÃÝ åçÅåîÅéº ÇÃÌÜÅÇîÁÅÔî ® Í7Í
êÇðåz Å äÅï ÃÅèÈ é » ÇòéÅôÅï Ú ç¹ ô Ç´åÅî ® Í
èðî ÿ à æÅêéÅðæÅï ÿ í òÅÇî ï° × ¶ ï° × ¶ Í 8Í
×ÆåÅ Áå¶ î×ðñ¶ ê¹ðÅäÕ ÃÅÇÔå Áå¶ ìÌÅÔîäÆ ×Ì¿æ»
Çò¼Ú ÔÆ éÔƺ, ã¶ð ÇÚð ÇêÛ¯º ԯ¶ ìÌÅÔîäÆ î¼å ç¶ Ãí ÔîÅÇÂåÆ å¶
êÌÚÅðÕ ÇÂö ïÚäÆ ç¶ îÅñÕ ÃéÍ î×ðñ¶ Ã Çò¼Ú ðÅî Áå¶
ÃÆåÅ çÆ ñ¯Õ–ÕÔÅäÆ ù ìÔ¹å ÔÆ ÇçñÕô Áð ñ¼Û¶çÅð ã¿× éÅñ
ÇìÁÅé Õð Õ¶ ÇÔ¿çÈ ÁæòÅ ìÌÅÔîäÆ î¼å ç¶ î³éäÔÅÇðÁ» é¶ ð¼ì
ìÅð¶ ÇÂà ÇòÚÅð ù ÁÅêä¶ îé» Çò¼Ú ÇçzóåÅ éÅñ ìËáÅ ÇñÁÅ ÃÆ
Áå¶ ÇÂö çÅ ÔÆ êÌÚÅð ÕÆåÅ ÃÆÍ

ðÅî ÚÇðå îÅéà çÅ ÁòåÅðòÅç ìÅð¶ ÇòÚÅð
ÒÒðÅî ÚÇðå îÅéÃÓÓ ç¶ ÕðåŠׯÃòÅîÆ å°ñÃÆçÅÃ é¶ òÆ
ÁÇèÁÅÇ 1 çÆ 121òƺ Ú½êÂÆ Çò¼Ú ×ÆåÅ ç¶ À°êð¯Õå êÌÚÅð¶
׶ ÇÃè»å çÆ ñ¯Õ ì¯ñÆ Çò¼Ú Õ¶òñ ê¹ôàÆ ÔÆ éÔƺ ÕÆåÆ ìñÇÕ
À°ÃçÅ ò¼âÆ ê¼èð å¶ êÌÚÅð òÆ ÕÆåÅ ÔË, ïæÅ:–
Üì Üì ԯǠèðî ÕË ÔÅéÆÍ
ìÅãÇÔº Áù ð , Áèî ÁÇíîÅéÆÍ
ÕðÇÔº ÁéÆÇå ÜÅÇ éÇÔ ìðéÆÍ
11

ÃÆçÇÔº ÇòêÌ , è¶ é ° ù ð èðéÆÍ
åì åì êÌ í èÇð ÇòÇòè ÃðÆðÅÍ
ÔðÇÔº Ç´êÅÇéÇè, ü Ü é êÆðÅÍ

×¹ ð îÇå çÅ ÁòåÅðòÅç ìÅð¶ ÃàË º â
×¹ðîÇå ð¼ì ù ÁܯéÆ, ÁܼéîÅ, Ãðì–ôÕåÆîÅé Áð Øà–
Øà ÇòÁÅêÕ ÔÃåÆ î³éçÆ ÔËÍ ð¼ì òñ¯º ܯéÆÁ» Çò¼Ú êË Õ¶ Üéî
ñËä çÆ ×¼ñ éÅñ ×¹ðîÇå ÇÕö åð·» òÆ ÃÇÔîå éÔƺÍ
×¹ðîÇå é¶ êðî¶ôð çÅ ÃðÈê ÃçÅ ÔÆ ÃÇå, Ãðì ôÕåÆîÅé–
Ãðì–ÇòÁÅêÕ, ÕÅñ ç¶ êÌíÅò 寺 ÇìñÕ°ñ ðÇÔå, ÁܯéÆ Áå¶
ÁܼéîÅ ÕðÕ¶ êÌÚÅÇðÁÅ ÔËÍ ×¹ðîÇå é¶ òÅÇÔ×¹ðÈ çÆ Ãðì–
ôÕåÆîÅéåÅ ù ÇÂÀ¹º çðÃÅÇÂÁÅ å¶ êÌÚÅÇðÁÅ ÔË:–
ÕÆåÅ êÃÅÀ°
ÇåÃ å¶ Ô¯Â¶

¶կ
ñÖ

ÕòÅÀ°¨
çðÆÁÅÀ°¨
( î:1,

3)

Üñ å¶ æñ ÕÇð æñ å¶ Õ±ÁÅ, Õ±ê å¶ î¶ð¹ ÕðÅò˨
èðåÆ å¶ ÁÅÕÅÇà ÚãÅòË , Ú㶠ÁÕÅÇà Ç×ðÅòË ¨
( ÕìÆð ÜÆ,

1252)

×¹ðîÇå Áé°ÃÅð êðî¶ôð ÇéÃÚ¶ å½ð å¶ ÁܯéÆ Áð ÁܼéîÅ
ÔË, ïæÅ:–
èé° èðäÆèð¹ ÁÅÇê ÁܯéÆ, å¯Çñ ì¯Çñ ÃÚ¹ êÈðŨ
Õðå¶ ÕÆ ÇîÇå ÕðåÅ ÜÅäË, ÕË ÜÅäË ×¹ð ÃÈðÅ ¨
( î: 1,

930)

êÅðìÌÔî êðî¶ôð ÁܯéÆ å¶ Ãðì–ÕÅñÆ ÔË; Ô¹ä òÆ ÕÅÇÂî
ÔË, êÇÔñ» òÆ ÕÅÇÂî ÃÆ å¶ ÁÅÀ°ä òÅñ¶ Ã Çò¼Ú òÆ ÕÅÇÂî ðÔ¶×Å
Áå¶ ÃÅù ÁÅêä¶ ÇÔðç¶ Çò¼Ú ÔÆ À°Ãç¶ çÆçÅð Õð鶶 ÇÃÖä¶ ÚÅÔÆç¶
Ôé, ïæÅ:–
îðå êÇÂÁÅñ ÁÕÅù ÇçÖÅÇÂú,
×¹ Ç ð ÃÇå×¹ Ç ð ÇÕðêÅ èÅðÆ ÜÆÀ° ¨
12

ï
Øà

ìÌ Ô î¹ Áܯ é Æ
íÆåÇð ç¶ Ç Ö

ÔË íÆ
î¹ ð ÅðÆ

Ô¯ é Æ,
ÜÆÀ°

¨
( î: 1,

597)

×¹ðîÇå é¶ ð¼ì ç¶ ÇÕö ÃÈðå Çò¼Ú òÆ ÜÈé» Çò¼Ú êËä çÆ
×¼ñ éÅñ ÕçÆ òÆ å¶ ÇÕå¶ òÆ Ã¿îåÆ éÔƺ êð×à ÕÆåÆ Áå¶ ÇÜé·»
î¼å–îå»åð» ÁæòÅ ì¿ÇçÁ» é¶ ð¼ì ù ܯéÆÁ» Çò¼Ú êË Õ¶ ÜéîçÅ
ç¼Ãä çÆ æ¯ó·Æ ìÔ¹å òÆ ÚðÚÅ ÕÆåÆ ÔË, ×¹ðîÇå é¶ À°Ôé» òÅÃå¶
ìÔ¹å Ãõå ôìç òðå¶ Ôé Áå¶ À°Ôé» ù ìÔ¹å ÕðóÅÂÆ éÅñ ÇÂÃ
ïÚäÆ å¯º òðÇÜÁÅ ÔË, ïæÅ:–
åÈ¿ êÅðìÌÔî êðî¶Ãð¹ ܯÇé é ÁÅòÔƨ
å± Ô¹ Õ îÆ ÃÅÜÇÔ ÇÃÃÇà,ÃÅÇÜ ÃîÅòÔƨ
(î: 5,

1095)

êÅðìÌÔî êðî¶ôð ÜÈéÆÁ» Üéî» Çò¼Ú êËä òÅñÆ ÔÃåÆ
éÔÆºÍ À°Ô å» ÃÅðÆ ÇÃÌôàÆ ÃÅÜ Õ¶ À°Ã ç¶ Ãí Õ¿î» ù ÇéðÜåé
ÔÆ ÕÅìÈ Çò¼Ú ð¼Ö ÃÕçÅ ÔËÍ
ÃÇå×¹ðÈ ÁðÜé êÅÇåôÅÔ é¶ å» ÁÅêäÆ ìÅäÆ Çò¼Ú ÁÕÅñ
ê¹ðÖ ù ÁòåÅð ðÈê Çò¼Ú ç¼Ãä Ü» À°Ã ù ÜéîçÅ–îðçÅ ç¼Ãä
çÆ ÇÕÇðÁÅ ù ÔÆ ò¼âÅ ÁêðÅè î³ÇéÁÅ ÔË, ïæÅ:–
Ã×ñ êðÅè ç¶ÇÔ ñ¯ð¯éÆ ¨
ï î¹Ö ÜñÀ° ÇÜå° ÕÔÇÔ áÅÕ°ð ܯéÆ ¨
ÜéÇî é îðË, é ÁÅòË é ÜÅÇ ¨
éÅéÕ ÕÅ êÌí ðÇÔú ÃîÅÇ ¨
(î: 5,

1136)

×¹ðîÇå ÇòÚÅðèÅðÅ Çò¼Ú ìÌÅÔîäÆ
î¼ å òÅñ¶ ÁÅêÅ–Çòð¯ è éÔƺ
ÇÔ¿çÈ ÁæòÅ ìÌÅÔîäÆ î¼å çÆÁ» ê¹ÃåÕ» Çò¼Ú ÇòÚÅðèÅðÅ
Ãì¿èÆ Áé¶Õ» íz»åÆÁ» Áå¶ ÁÅêÅ–Çòð¯è (Paradoxes) ÁÅî ÔÆ
ç¶Öä ù Çîñ Ü»ç¶ Ôé Áå¶ ìÌÅÔîä êÌÚÅðÕ å¶ ÇòçòÅé ÇÂÔé»
ÁÅêÅ–Çòð¯è» ù Ü» å» é÷ð–Á³çÅ÷ Õð Çç¿ç¶ Ôé Ü» Çøð À°Ôé»
13

çÆ ÁÜÆì ÇÜÔÆ ç¹ð–ÇòÁÅÇÖÁÅ (misinterpretation) Õð Õ¶ ÜÅé
Û°âÅÀ°ä çÅ Üåé Õðç¶ ÔéÍ ÇÜò¶º ÇÕ ×ÆåÅ ç¶ Ú½æ¶ ÁÇèÁÅÇÂ
òÅñ¶ À°µêð ÇìÁÅé¶ Ãñ¯Õ» Çò¼Ú ÁÅÂÆ ÇòÚÅðèÅðÅ çÅ íðò» Çòð¯è
×ÆåÅ ç¶ ÔÆ ÇÂ¼Õ Áâð¶ ÁÇèÁÅÇ Çò¼Ú ÁäÜÅä¶ Çò¼Ú ÔÆ ÇÔ¿çÈ
ê³Çâå» Õ¯ñ¯º Ô¯ Ç×ÁÅ ÔËÍ ×ÆåÅ ç¶ çÃò¶º ÁÇèÁÅÇ çÅ åÆÜÅ
Ãñ¯Õ ÇÂà ÇòÚÅðèÅðÅ ç¶ ÇìñÕ°ñ À°¼ñà ÇÃè»å çÆ ÃæÅêéÅ ÕðçÅ
êÌåÆå Ô¹¿çÅ ÔË, ïæÅ:–
ï: îÅî ÁÜî ÁéÅÇçî Ú ò¶ å Æ ñ¯ Õ îÔ¶ ô òðîÍ
Áÿ î È ó · : Ã: îåðï¶ ð ô¹ ü ð ò êÅêË êÌ î ¹ Ú Ýå¶ Í 3Í
À°êð¯Õå Ãñ¯Õ çÅ íÅòÅåîÕ Áé°òÅç ÇÂÔ¯ é÷ð ÁŪçÅ
ÔË ÇÕ Ü¯ ÜÆò îËù ÁܼéîÅ ÕðÕ¶ ÃîÞ ñËºç¶ Ôé; ܯ îËù ÁÅÇç 寺
ðÇÔå ÕðÕ¶ ÜÅä ñËºç¶ Ôé Áå¶ Ü¯ îËù Ççñ¯º–î鯺 ÃçÆò–ÕÅñÆ å¶
Ãí ÁÃæÅé» Çò¼Ú ðÇîÁÅ ÃîÞ ñËºç¶ Ôé; Õ¶òñ ÁÇÜÔ¶ Ç×ÁÅéòÅé
ê¹ðÖ ÔÆ Ãí êÅê» å¯º î¹ÕåÆ êÌÅêå Õðç¶ ÔéÍ
ìÌÅÔîäÆ ×Ì¿æ» é¶ ðÅî Ú¿çð ÜÆ, Ç´ôé ÜÆ Áå¶ Áé¶Õ»
ç¶òÆÁ» å¶ ç¶òÇåÁ» çÆÁ» ÕÔÅäÆÁ» çÅ Ç÷¼Õð ð¼ì ðÈê Çò¼Ú ÔÆ
ÕÆåÅ ÔËÍ ðÅî ÜÆ òñ¯º ðÅòä çÅ ÇÃð Õ¼àä Áå¶ Ç´ôé ÜÆ òñ¯º
ÕÅñÆ éÅ× ù é¼æä ÁÅÇçÕ çÆÁ» ÕÔÅäÆÁ» ìÔ¹å ÇòÃæÅð éÅñ
ìÌÅÔîäÆ ×Ì¿æ» Çò¼Ú Çç¼åÆÁ» ×ÂÆÁ» ÔéÍ ×¹ðîÇå ðÅòä ù
îÅð ç¶ä Áå¶ ÕÅñÆ éÅ× ù é¼æ Õ¶ ÕÅìÈ Õð ñËä ç¶ Õðî» ù ð¼ì ç¶
Õðî Õð Õ¶ ç¼Ãä òÅÇñÁ» çÅ ÇÂ¼Õ åð·» á¼áÅ ÔÆ À°âŪçÆ ÔËÍ
ÃÇå×¹ðÈ å» Ç¼毺 å¼Õ ùÁÅñ ÜÅ À°áÅªç¶ Ôé ÇÕ Üç Ç´ôé ÜÆ
Ü» À°Ôé» ç¶ Ô¶å± (îÈñ ÁÅèÅð) Çòôù ÜÆ Çé¼å Üéî ÁæòÅ
ÁòåÅð ñËä Áå¶ Çøð ÕÅñ–×ÌÅà ԯ ÜÅä Çò¼Ú ÔÆ À°ñÞ¶ ԯ¶ Ôé
å» ÇÂà ÔÅñå Çò¼Ú ÿÃÅðÆ ÜÆò» çÅ ÕÇñÁÅä ÇÕò¶º Ô¯ ÃÕ¶×Å?
ÁÇÜÔÆ ÔÅñå Çò¼Ú Çøð ÿÃÅð ç¶ ÜÆò ÇÕÃç¶ ñó ñ× Õ¶ êÅð
êËä׶? Ãê¼ôà ÔË ÇÕ ×¹ðîÇå ÁòåÅð ñ˺çÆÁ» çÃÆÁ» ×ÂÆÁ»
ÔÃåÆÁ» ù êðî¶ôð éÔƺ î³éçÆ, ïæÅ :–
ÇÕÃé° ÃçÅ ÁòåÅðÆ ðÈ è Å ÇÕå° ñÇ× åðË Ã¿ à ÅðŨ
(î: 3,

559)

×¹ðîÇå ÇòÚÅèÅðÅ é¶ ìÔ¹å Ãê¼ôà ðÈê Çò¼Ú ×ÆåÅ òñ¯º
êÌÚÅð¶ ׶ À°êð¯Õå ÇÃè»å çÅ ÇéðÇòòÅç Áå¶ ì¶ìÅÕ ñøÜ»
14

ðÅÔƺ íðò» Çòð¯è ÕÆåÅ ÔË, ïæÅ:–
éÅéÕ ÇéðíÀ° Çéð¿ Õ Åð¹ , Ô¯ Ç ð Õ¶ å ¶ ðÅî ðòÅñ ¨
Õ¶åÆÁ» Õ¿é· ÕÔÅäÆÁ», Õ¶å¶ ì¶ç ìÆÚÅð
¨
(î: 1,

464)

êÌíÈ ÎÇéðíÀ° å¶ ÇéðÅÕÅð ÔË Áå¶ ÁòåÅðÆ ðÅî ÜÆ òð×ÆÁ»
Áé¶Õ» ÔÃåÆÁ» À°Ã çÆ ÕÅÇÂéÅå Çò¼Ú Ô¶Ú ðÈê Çò¼Ú ÔÆ Ôé;
À°ÃçÆ ÕÅÇÂéÅå Çò¼Ú ÁòåÅðÆ ÇÕÌôé ÜÆ òð×ÆÁ» ÔÃåÆÁ» å¶
À°Ôé» çÆÁ» ÕÔÅäÆÁ» òÆ Áé¶Õ» ÔÆ Ôé Áå¶ ÇÂÔé» èðî ê¹ÃåÕ»
òñ¯º Áé¶Õ» êÌÕÅð ç¶ ÇòÚÅð ê¶ô ÕÆå¶ ×¶ ÔéÍ
ç¶òÆ ç¶òÅ êÈÜÆÁË íÅÂÆ, ÇÕÁÅ î»×À¹º ÇÕÁÅ ç¶ÇÔº¨
êÅÔä° éÆÇð êÖÅñÆÁË íÅÂÆ, Üñ îÇÔº ìÈâÇÔº å¶ÇÔ¨
(î: 1,

637)

²õ¼¹²ç Üéî–îðé ç¶ ×¶ó» Çò¼Ú ê¶ ç¶òÆ–ç¶òÇåÁ» 寺 ÕÆ
î³×äÅ Ô¯ÇÂÁÅ Áå¶ ÀÔé» é¶ îé°¼Ö» ù ç¶äÅ òÆ ÕÆ ÔË?
êÀ°ä° À°êÅÇΠèðÆ Ãí èðåÆ, Üñ Á×éÆ ÕÅ ì¿è¹ ÕÆÁŨ
Á³ è ¹ ñ Ë çÇÔÇÃÇð îÈ ¿ â ° ÕàÅÇÂÁÅ,
ðÅòä° îÅÇð ÇÕÁÅ òâÅ íÇÂÁŨ
( î: 1,

350)

îÈðÖ å¶ Á³é¶ ðÅòä é¶ ÁÅêäÆÁ» ÔðÕå» ÕÅðé ÁÅêäÅ
ÇÃð ðÅî Լ毺 ÕàòÅ ÇñÁÅ ÃÆÍ êð Çøð òÆ ðÅî ÜÆ ÁÅêä¶ ÇÂÃ
Õðåì îÅåð éÅñ ð¼ì ÇÕò¶º î³é¶ ÜÅ ÃÕç¶ Ôé?
ÜÆÁ À°êÅÇ ܹ×Çå ÔÇæ ÕÆéÆ,
ÕÅñÆ éÇæ ÇÕÁÅ òâÅ íÇÂÁŨ
( î: 1,

350)

êðî¶ôð é¶ ÃÅð¶ ÜÆÁ Ü¿å êËçÅ ÕðÕ¶ À°Ôé» çÆ ÜÆòé
ܹ×åÆ å¶ Ãí ÇÕÇðÁÅ–ÕñÅê ÁÅêä¶ Ô¼æ Çò¼Ú ÔÆ ð¼Ö¶ ԯ¶ ÔéÍ
ÕÅñÆ (éÅ×) ù îÅðé îÅåð éÅñ ÁòåÅðÆ Ç´ôé ÜÆ ù ð¼ì ÇÕò¶º
ÃîÇÞÁÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔË?
À°êð¯Õå Çç¼å¶ ׶ ×¹ðìÅäÆ ç¶ ì¶Á³å ôìç»ô» (ÔòÅÇñÁ»)
15

寺 å» Ãêô¼à ÔÆ ÔË ÇÕ ×¹ðîÇå Á³çð ð¼ì ù ÁܯéÆ, ÁܼéîÅ,
ÁÕÅñ Áå¶ Ãðì–Ãîð¼æ ðÈê Çò¼Ú çðÃÅÇÂÁÅ Ç×ÁÅ ÔË êð ÕÆ
×ÆåÅ å¶ ÕÆ ðÅîÅÇÂä; ÕÆ ê¹ðÅä å¶ ÕÆ î×ðñ¶ ÃÇîÁ» Á³çð
ê¹ðÅäÕ ÁÅèÅð» À°µå¶ ÇÔ¿çÆ, ÇìÌÜ íÅôÅ, ÃÅè íÅôÅ, ÁòèÆ,
ðÅÜÃæÅéÆ ÁÅÇç ì¯ñÆÁ» Çò¼Ú ê³ÜÅì Ü» ÇÂÃç¶ é¶ó¶ å¶ó¶ òÅñ¶
ÃÈÇìÁ» Çò¼Ú ÇñÇÖÁÅ Ç×ÁÅ ìÌÅÔîäÆ Çñàð¶Úð ÔË, À¹Ã Çò¼Ú îÈñ
ðÈê Çò¼Ú ìÌÅÔîäÆ êÌíÅò» Ô¶á ÇñÖÅðÆ ÇÂÔ î³é Õ¶ ÔÆ Úñ¶ ÁÅ ðÔ¶
Ôé ÇÕ Üç–Üç òÆ èðî çÆÁ» îÅéåÅò» ù Ö¯ðÅ ñ×çÅ ÔË å¶ À°Ô
Õ²î÷¯ð Ô¹¿çÆÁ» Ôé Áå¶ Ü篺–Ü篺 èðåÆ Óå¶ êÅê ò¼è Ü»ç¶ Ôé,
êÅêÆ å¶ ç¹ðÅÚÅðÆ êÌë¹Çñå Ô¯ Ü»ç¶ Ôé, åç–åç ð¼ì èðåÆ À°µå¶
ç¶Ô èÅð Õ¶ ÁòåÅð (Üéî) ñ˺çÅ ÇðÔÅ ÔË Áå¶ êÅêÆÁ» Áå¶
ç¹ðÅÚÅðÆÁ» ù õåî ÕðçÅ å¶ í»Ü Çç¿çÅ ÇðÔÅ ÔËÍ ð¼ì çÅ Ãì¿èå
ÁòåÅð èðîÆ îé°¼Ö» çÆ Õ¶òñ ðÅÖÆ ÔÆ éÔƺ ÕðçÅ ÇðÔÅ ìñÇÕ
À°Ôé» çÆ Ã¿íÅñåÅ Õðé ç¶ éÅñ–éÅñ À°Ôé» ù ðÅÜ–íÅ× Áå¶
ìÌÅÔîäÆ ÇòôòÅû
ç¹ÇéÁÅòÆ êÌíåÅ òÆ Çç¿çÅ ÇðÔÅ ÔËÍ
Áé°ÃÅð ð¼ì ÁæòÅ Çòôù ù Ú½òÆ òÅð Á¼â–Á¼â ðÈê» Çò¼Ú
ÁòåÅð (Üéî) ñË ä Å ÇêÁÅ ÃÆÍ

ò¼ â –ÁÅÕÅðÆ ìÇÚ¼ å z
éÅîÕðé Ǽ Õ ò¼ â Å

éÅàÕ çÅ ÒÒçÃî ×Ì ¿ æ ÓÓ
èÌ ¯ Ô å¶ ÃÅÇÜô

ÃÅÕåÆ ìÌÅÔîä» çÆ ÇÂ¼Õ ò¼â–ÁÅÕÅðÆ ê¹ÃåÕ, ìÇÚåz
éÅàÕ ÁáÅð·òƺ ÃçÆ Çò¼Ú ìÔ¹å ÔÆ Çòñ¼Öä ã¿× éÅñ ÇìÔÅð 寺
å°ð Õ¶ Ú¼Õð ñ×ŪÇçÁ» ê³ÜÅì ç¶ Õ°¼Þ ÇÂñÅÇÕÁ» Çò¼Ú ÕÆ ÁÅ
×ÂÆ, ÇÕ À°Ô ê³ÜÅì ç¶ Ç÷¿ç×Æ–î½å òÅñ¶ ÿØðô Çò¼Ú ð¹¼Þ¶ ԯ¶
ÁáÅð·òƺ ÃçÆ ç¶ À°Ôé» ÇÂéÕñÅìÆ Çüֻ ç¶ ×ñ ÁÅ êÂÆ Ü¯ Ǽկ
Ã Çç¼ñÆ Áå¶ ê³ÜÅì çÆ î¹öñÆÁÅ ÔÕ±îå Áð ÕÅìñ ç¶ ñ×ÅåÅðÆ
å½ð å¶ Úñ¶ ÁÅ ðÔ¶ êáÅä ÔîÅÁÅòð» éÅñ ÜÈÞ ðÔ¶ ÃéÍ Ç÷¿ç×Æ–
î½å (survival) ç¶ Ã¿Øðô Çò¼Ú À°ñÞ¶ ԯ¶ ÇÂÔé» Ü¿×Æ Çüֻ êÅÃ
éÅ å» Ãî» ÃÆ Áå¶ ôÅÇÂç éÅ ÔÆ ð¹ÚÆ ÔÆ ÃÆ ÇÕ À°Ô ÇÂà ò¼â–
ÁÅÕÅðÆ å¶ ×¹ðî¹ÖÆ ÇñêÆ Çò¼Ú ÇñÖ Õ¶ Ô¯ºç Çò¼Ú ÇñÁ»çÆ ×ÂÆ
ê¹ÃåÕ çÆ ÇòôÅ–òÃå± çÆ êðÖ Õðç¶ Áå¶ éÅ ÔÆ À°Ô ÇÂÃ ç¶ êÌî¹¼Ö
ÃÅÕå–îåÆ ìÌÅÔîä ÇñÖÅðÆ, ôÝÅî çÆ ÚÅñ Áå¶ ÜÅÁñÃÅ÷Æ ù
16

ÃîÞ ÃÕç¶ ÃéÍ êÌåÆå Ô¹¿çÅ ÔË ÇÕ ÇÂà ÜÅÁñÃÅ÷Æ Çò¼Ú ÇüÖ
î¼å ç¶ Õ°¼Þ ÕçÆîÆ ôåðÈ, ìÌÅÔîä êÌÚÅðÕ, ܯ ìÔ¹å Úå°ð, ôÅåð
å¶ ê¹¼Ü¶ ԯ¶ ÜÅÁñÃÅ÷ ÇòÁÕåÆ Ãé, òÆ À°Ãç¶ éÅñ ÃéÍ ÇÂÃ
ÜÅÁñÃÅ÷Æ çÆ ÁÅî Çüֻ ù ÷ðÅ òÆ ÇíäÕ éÅ êË ÃÕÆÍ ÇÂÃç¶
ÕÂÆ ÕÅðé Ãé ÇÜò¶º ÇÕ :–
1. Çüֻ çÅ Ç÷¿ç×Æ î½å ç¶ Ø¯ñ Çò¼Ú À°ñÇÞÁÅ Ô¯äÅ;
2. Çüֻ Çò¼Ú êó·ÅÂÆ ÇñÖÅÂÆ å¶ â±¿Ø¶ ÁÇèÁé çÆ ÕîÆ
çÅ Ô¯äŠܯ ç¶ô ç¶ ðÅÜÃÆ Áå¶ ÃîÅÜÕ ÔÅñÅå ÕÅðé ÔÆ ÃÆ;
3. ôÝÅî ÕòÆ é¶ ôðÅðå (mischief) Áå¶ ÜÅÁñÃÅ÷Æ çÆ
Ô¼ç î¹ÕŪÇçÁ» ÁÅêä¶ ÇÂà ò¼â–ÁÅÕÅðÆ ×Ì¿æ çÆÁ» Áé¶Õ»
ðÚéÅò» ù ×¹ðÈ çÃî¶ô òñ¯º ÇñÖÆÁ» êÌ×à ÕÆåÅ ÔË Áå¶ ÕÂÆÁ»
ç¶ ÁÅð¿í Çò¼Ú À¹Ô Çüֻ éÅñ ôðÆÁé è¯ÖÅ ÕðÇçÁ» ÒÒêÅÇåôÅÔÆ
10ÓÓ òÅñ¶ ñø÷ ÇñÖ Õ¶ ÁÅî ÇÃ¼Ö ù ôô¯ê³Ü¶ Çò¼Ú êÅÀ°ä Çò¼Ú
ÕÅîïÅì Ô¯ Ç×ÁÅ ÔËÍ ÇÂà ÜÅÁñÃÅ÷Æ Çò¼Ú êÈðÆ åð·» ÕÅîïÅì
Ô¯ä ñÂÆ À°Ãé¶ ÕÂÆ ðÚéÅò» çÆ ÇòôÅ–òÃå± ×¹ðÈ ×Ì¿æ ÃÅÇÔì çÆ
ìÅäÆ ç¶ ÇìñÕ°ñ Áé±Õ±ñ ìäÅ Õ¶ ê¶ô Õð Çç¼åÆ ÃÆ Ü¯ íÅò¶º ÁÅà¶
Çò¼Ú ¬ä òð×Æ îÅåðÅ Çò¼Ú ÔÆ ÃéÍ íÅÂÆ ÕÅÔé ÇÃ¿Ø éÅíÅ ç¶
Ã 寺 ñË Õ¶ ÔÆ ×¹ðìÅäÆ çÆ ÕÃòàÆ éÅñ êðÖ êðÖ Õ¶ ê³æ–çðçÆ
å¶ ×¹ðìÅäÆ ×¹ðîÇå ç¶ Ç×ÁÅåÅ Áé¶Õ» ÇòçòÅé ÇÂà ÃÅÕåÆ
ê¹ÃåÕ çÆÁ» Áé¶Õ» ðÚéÅò» çÆ êóÚ¯ñ–êóåÅñ Õðç¶ ÁŶ Ôé
Áå¶ ÁËñÅéç¶ ðÔ¶ Ôé ÇÕ ÇÂà ÃÅÕåÆ Ã˺ڶ çÆ ÁîÕÆ–ÁîÕÆ ðÚéÅ
êÈðÆ åð·» ×¹ðîÇå Çòð¹¼è ÔË Áå¶ ×¹ðÈ çÃî¶ô–Ç´å ÕçÅÇÚå éÔƺÍ
ôÔÆç ÇÃ¼Ö ÇîôéðÆ ÕÅñÜ, Á³ÇîÌåÃð (ô¯Ì: ×¹: êÌ: Õî¶àÆ òñ¯º
ÚñÅÇÂÁÅ ÜÅ ÇðÔÅ ÁçÅðÅ) ÇòÖ¶ ÕÂÆ ÃÅñ ÇêÌ¿ÃÆêñ çÆ Ã¶òÅ
ÇéíÅÀ°ä òÅñ¶ Áå¶ Áðö åÕ ×¹ðîÇå êÌÕÅô çÆ Ã¿êÅçéÅ Õðé
òÅñ¶ ê³æÕ ÇòçòÅé, ÇêÌ: ÔðíÜé ÇÃ¿Ø é¶ ÁÅêä¶ ÜÆòé ç¶ Á³åñ¶
ÃÅñ» Çò¼Ú ÇÂà ÃÅÕå–î¼åÆ ×Ì¿æ çÆ â±¿ØÆ êðÖ ÕðÕ¶ À°Ã ç¶
Õ¶òñ GC ÃÇøÁ» ù Û¼â Õ¶ ìÅÕÆ ÃÅðÆ ðÚéÅ ù ×¹ðîÇå Áå¶
×¹ðìÅäÆ ÁÅÇôÁ» ç¶ Çòð¹¼è ÁËñÅÇéÁÅ ÃÆ Áð ÇÂÔ Ã¼ÚÅÂÆ ÁÅêäÆ
ÇñÖå Çò¼Ú ì¶ìÅÕÆ éÅñ êÌ×à Õð Çç¼åÆ ÃÆÍ ªÞ, ñ×ê×
Çîñ綖ܹñç¶ ÇÃචÁé¶Õ» Ô¯ð Ô¯ð ÇñÖÅðÆ ÁÅî ÕðÕ¶ Áå¶ ê³Ú
õÅñÃÅ çÆòÅé ç¶ ÕÂÆ ÇñÖÅðÆ õÅà ÕðÕ¶ êÇÔñ» òÆ Õ¼ã Ú¹¼Õ¶ ÔéÍ
ÒÚÀ°ìÆà ÁÀ°åÅðÓ Çò¼Ú¯º Ü篺 ÁÃƺ Ô¶á ÇñÖÆÁ» ê³×åÆÁ»
17

ÁÅð¿í Çò¼Ú ÔÆ êó·ç¶ Ô» å» Ãê¼ôà Ô¯ Ü»çÅ ÔË ÇÕ ÇÂÃ ç¶ ÇñÖÅðÆ,
ôÝÅî ç¶ Ççñ–ÇçîÅ× À°µå¶ Ò×ÆåÅÓ Áå¶ ÒðÅî ÚÇðå îÅéÃÓ Çò¼Ú
êÌÚÅðÆ Ô¯ÂÆ ÇòÚÅðèÅðÅ ÔÆ â¿Èض å½ð å¶ ÛÅÂÆ Ô¯ÂÆ ÔË :–
Üì Üì Ô¯ å
åì åì ç¶ Ô
ÕÅñ Ãíé Õ¯
Á³ å ÇÔ ÕÅñ

ÁÇðôà ÁêÅðÅÍ
èðå ÁòåÅðÅÍ
ê¶ÇÖ åîÅôÅ Í
Õðå ÔË éÅôÅÍ
(î¼Û ÁòåÅð,

155–56)

ì²ÌÅÔîäÆ î¼å Áé°ÃÅð Üéî ñË–ñË Õ¶ ÕÅðòÅÂÆÁ» êÅÀ°ä
òÅñ¶ ÇÂÔ ÁòåÅð Ü» å» ð¼ì ç¶ çö Ü»ç¶ ðÔ¶ Ôé Ü» Çøð
ÇÂÔ åzË–îÈðåÆ (ìÌÔîÅ, Çòôù å¶ ô¿Õð ÜÆ ) Ü» ÇåÕóÆ å¶ ç¶òÇåÁ»
Çò¼Ú¯º ÇÕö ÇÂ¼Õ ç¶ ÁòåÅð Ô¹¿ç¶ ÃéÍ îé°¼Ö» ç¶ Øð Üéî ñËä
òÅñ¶ ÇÂÔé» Ãí ÁòåÅð» çÆÁ» ÃÅðÆÁ» ÕÔÅäÆÁ» ÇÂÔ¯
çðÃÅÀ° º çÆÁ» Ôé ÇÕ ÇÂÔ Ãí ÁòåÅð ÁÅêä¶ – ÁÅêä¶ Ãî¶ º
Á³ ç ð îÅÇÂÁÅ ç¶ Á¼ â –Á¼ â êÌ í Åò» Ô¶ á ÔÆ ÇòÚð¶ Ãé Áå¶
îé° ¼ Ö » çÆ åð· » ÔÆ ÕÅî, Õ¯ Ì è , ñ¯ í , î¯ Ô , Ô¿ Õ Åð, ÂÆðÖÅ,
ÕÆé¶ , ÃÅó¶ , Çé§ Ç çÁÅ, À° à åÇå ÁÅÇçÕ» çÆÁ» ñÇÔð» çÆ
îÅð ÔÆ Ö»ç¶ ðÔ¶ ÃéÍ

×¹ ð îÇå çðÃŶ êðî¶ ô ð çÅ ðÈ ê
ÃÇå×¹ðÈ éÅéÕ êÅÇåôÅÔ é¶ êðî ÇêåÅ êðî¶ôð çÅ ÃðÈê
ìÔ¹å ÔÆ Ãêô¼àåÅ éÅñ Ô¶á ÇñÖ¶ Áé°ÃÅð ÇìÁÅÇéÁÅ ÔË ÇÜÃù
Á¼â–Á¼â ÃÇîÁ» ç¶ Áé¶Õ» î¼å» ç¶ Á¼â–Á¼â êð ÇéðêÖ ÇòçòÅé
ÇÕö éÅ ÇÕö ðÈê Çò¼Ú î³éç¶ Úñ¶ ÁÅ ðÔ¶ Ôé :-

ý ÃÇå éÅî¹ ÕðåÅ ê¹ðÖ¹ ÇéðíÀ° ÇéðòËð¹
ÁÕÅñ îÈðÇå ÁÜÈéÆ ÃËí¿ ×¹ðêÌÃÅÇç¨
òÅÇÔ×¹ðÈ çÅ ÃðÈê ÇéðÈêä Õðé òÅñ¶ ÇÂà î³×ñÅÚðé ù
×¹ðÈ ×Ì¿æ ÃÅÇÔì Çò¼Ú ÿêÈðé Áå¶ Ã¿Ö¶ê ðÈê» Çò¼Ú 567 òÅð
ç¹ÔðÅÇÂÁÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ
×¹ðîÇå é¶ êðî¶ôð çÆ ÔÃåÆ ñÂÆ ÒÒ1ÓÓ (¶ÕÅ) êÅ Õ¶
18

ÇüÖÆ ç¶ îÈñÕ ÇÃè»å ç¶ å½ð å¶ êðî¶ôð ç¶ ÇÂ¼Õ Áå¶ Õ¶òñ ǼÕ
Ô¯ä ç¶ ðÈê ù î³ÇéÁÅ Áå¶ êÌÚÅÇðÁÅ ÔË Ü¯ ÇçzôàîÅé Áð ÁÇç¼zôà
ç¯Ô» ÃðÈê» ÇòÚ êÃðÆ Ô¯ÂÆ Ç¼Õ, ðÖðÈê òÅñÆ Ãðì–ÇòÁÅêÕ
Áå¶ Áç¹¼åÆ ÔÃåÆ ÔË, ïæÅ :ÃÅÇÔì¹ î¶ðŠ¶կ ÔË, ¶կ ÔË íÅÂÆ Â¶Õ¯ Ô˨
(î: 1,

×¹ä¹ Â¶Ô¯ Ô¯ð¹ éÅÔƺ կǨ
éÅ Õ¯ Ô¯ÁÅ éÅ Õ¯ ԯǨ (î:

350)

1, 9)

×¹ðîÇå ÇòÚ Õ¶òñ îÅåð êðî¶ôð çÆ ÔÃåÆ ù ÔÆ òÅÇÔ×¹ðÈ
çÅ Ãð×¹ä ÃðÈê î³ÇéÁÅ Ü»çÅ ÔËÍ ÇÕö òÆ Ô¯ð ÇÕðåî ÔÃåÆ ù,
ÇÜà ù òÅÇÔ×¹ðÈ ÁÅêä¶ Ô¹Õî Çò¼Ú ÕçÆ ÇñÖ¶ Ü» ðÚ¶ Áå¶ ÕçÆ
ðÚ Õ¶ éÅà Õð ç¶ò¶, ð¼ì Õð Õ¶ ×¹ðîÇå îÅäåÅ éÔƺ Çç¿çÆÍ Ü¶
Õ¯ÂÆ îé°¼Ö ÁÇÜÔ¶ òÅÇÔç êðî¶ôð ù ì¹Þ Ü» ñÖ ñ¶ å» À°Ã ù
Ãê¼ôà Ô¯ Ü»çÅ ÔË ÇÕ êðî¶ôð ÁÅÇç Áå¶ Á³å 寺 ðÇÔå ÇÂ¼Õ îÅåð
òÅÇÔç ÔÃåÆ ÔË, ïæÅ :úÁ³ÕÅð ÁÅÇç î˺ ÜÅéŨ
ÇñÇÖ Áð î¶àË, åÅÇÔ é îÅéŨ
úÁ³ÕÅð ñÖË ÜÀ° Õ¯Âƨ
ïÂÆ ñÇÖ î¶àäÅ é Ô¯Âƨ (ÕìÆð ÜÆ, 340)
×¹ðîÇå ç¶ ÇòôòÅû î¹åÅÇìÕ ÒÒúÁ³ÕÅðÓÓ å¯º ÔÆ À°Ã
ìÌÔîÅ çÆ À°åêåÆ Ô¯ÂÆ î³éÆ Ü»çÆ ÔË ÇÜÃ é¶ úÁ³ÕÅð ù ÁÅêä¶
ÇÚå Çò¼Ú ÇñÁ»çÅ ÔËÍ ×¹ðîÇå êÌð¶éÅ Çç¿çÆ ÔË ÇÕ ÁÃƺ Ôî¶ôÅ
êÌíÈ ù ÁÅêä¶ é¶ó¶ ì¹Þƶ (Realize Õðƶ) Áå¶ À°Ãù ÕçÆ òÆ
ÁÅêä¶ å¯º çÈð é ÃîÞƶ ܯ ÁÃñ Çò¼Ú ÃÅðÆ ÇÃÌôàÆ Çò¼Ú
ǼÕ-ðà êðÆêÈðé ÔË, ïæÅ :úÁ³ÕÅð, ìÌÔîÅ À°åêÇå¨
úÁ³ÕÅð ÕÆÁÅ ÇÜÇé ÇÚÇå¨

(î: 1, 929)

êÌ í È é¶ ó Ë ÔÇð çÈ Ç ð é ÜÅäÔ¹ , ¶ Õ ¯ ÇÃÌ Ã Çà ÃìÅÂƨ
¶ Õ ¿ Õ Åð¹ Áòð¹ éÔƺ çÈ Ü Å, éÅéÕ Â¶ Õ ° ÃîÅÂƨ
(î: 1,

930)

19

×¹ðîÇå òÅÇÔ×¹ðÈ çÆ Ãðì-ôÕåÆîÅéåÅ, ÁêÅðåÅ Áå¶
êÌ ì ñåÅ ù ÒÒÕÆåÅ êÃÅÀ° ¶ Õ ¯ ÕòÅÀ° Ó Ó ÇåÃå¶ Ô¯  ¶ ñÖ çðÆÁÅÀ° ¨ ÓÓ
(î: 1, ê³éÅ 2) Áå¶ ÒÒÜñ å¶ æñ ÕÇð æñ å¶ Õ±ÁÅ Õ±ê å¶ î¶ð¹
ÕðÅòË ¨ ÓÓ (ÕìÆð ÜÆ, 1252) ÕðÕ¶ êÌ Ú ÅðçÆ Áå¶ ÃòÆÕÅðçÆ
ÔËÍ
×¹ðìÅäÆ Çò¼Ú ÒÒÃÇå éÅî¹ÓÓ ÕÇÔ Õ¶ Õ¶òñ îÅåð êðî¶ôð
çÆ òÅÇÔç ÔÃåÆ ù ÔÆ ÃÇå (ÃçÆòÆ, ǼÕ-ð¼Ã ÁæòÅ Ô¯ºç–òÅñÅ
ç¼ÇÃÁÅ ÔËÍ ×¹ðìÅäÆ ç¶ ÃÇå ù ÃîÞä ñÂÆ ðÈê¹ ÃÇå (ê³éÅ
284), ê¹ðÖ¹ ÃÇå (ê³éÅ 284), éÅî¹ ÃÇå (ê³éÅ 285) ÁÅÇçÕ
ÁŶ êç» å¶ â±¿ØÆ ÇòÚÅð Õðé çÆ ñ¯ó ÔË Ü¯ Õ¶òñ ÃçÅ ÕÅÇÂî
çÅÇÂî êÌíÈ òÅÃå¶ òðå¶ ×¶ ÔéÍ ð¼ì çÆÁ» ÇÃøå» çÅ ÇìÁÅé
Õðé òÅñ¶ Áé¶Õ» éÅî îé°¼Ö çÆ ÷ìÅé À¹ÚÅðçÆ ÁÅÂÆ ÔË Áå¶ À°Ã
çÅ éÅî, Ô¯ºç Áå¶ êÌÕÅô ÁÅÇç 寺 Áå¶ ÃçÆò ÕÅñ ñÂÆ ÕÅÇÂî ÔËÍ
À°ÃçÆ ÇÂÔ ÃçÆò–ÕÅñÆ ÔÃåÆ ÜÆò ù Ã¹Ö ç¶ä òÅñÆ ÔË êð ÇÂÃ
ÃÇå çÆ êÌÅêåÆ Áå¶ ÃÇå ç¶ ÇòôòÅà ù üڶ ×¹ðÈ å¯º ÔÆ êÅÇÂÁÅ ÜÅ
ÃÕçÅ ÔË ïæÅ :–
ÇÕðåî éÅî Õæ¶ å¶ð¶ ÇÜÔìŨ
ÃÇå éÅî¹ å¶ðÅ êðÅ êÈðìñŨ

(î: 5,

ÃÇå éÅî¹ êÌí çŠùÖçÅÂƨ
ÇìÃÉÅù ÃÇå éÅéÕ ×¹ð å¶ êÅÂƨ

1083)

(î: 5,

284)

ÒÒÕðåÅ ê¹ðÖÓÓ ðÅÔƺ êðî¶ôð ù ÃÅðÆ Çç¼zôà å¶ ÁÇç¼zôà

Ô¯ºç çÅ ðÚäÔÅð Áå¶ Ôð æ» Ç¼Õ-ð¼Ã ÇòÁÅêÕ çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ
ï ê¹ðÖ¹ Çéð¿Üé° ÔÇð ê¹ðÖ¹ Çéð¿Üé°,
ÔÇð Á×îÅ Á×î ÁêÅðŨ (î : 4, 342)
¶կ ÕðåÅ ÇÜÇé Ü×¹ ÕÆÁŨ
ìÅÞ¹ ÕñÅ èÇð ××é èðÆÁŨ (î: 1, 1188)
ÔÇð ÇÂÕ¯ ÕðåÅ ÇÂÕ° ÇÂÕ¯ çÆìÅä¹ ÔÇð¨
ÔÇð ÇÂÕÃË çÅ ÔË Áîð¹, ÇÂÕ¯ ÔÇð ÇÚÇå èÇð¨
(î: 4,

20

83)

ÁÅÇç ê¹ðÖ ÕðåÅð, Õðä ÕÅðä Ãí ÁÅ궨
Ãðì ðÇÔú íðêÈÇð, Ã×ñ Øà ðÇÔú ÇìÁÅ궨
(î: 5,

1385)

ÒÒÇéðíÀ° ÇéðòËðÓÓ ÕÇÔ Õ¶ êðî¶ôð ù ÇÕö òÆ âð Áå¶

òËð 寺 ðÇÔå çÇÃÁÅ ÔËÍ

ç¹Ö í¿Üé ÇéèÅé Áî¯ñ¶¨
ÇéðíÀ° ÇéðòË ð ÁæÅÔ Áå¯ ñ ¶ ¨

(î: 5,

99)

(î: 1,

1042)

ÇéðíÀ° ï ÇÃÇð éÅÔÆ ñ¶ Ö ÅÍÍ
ÁÅÇê Áñ¶ Ö ¹ Õ° ç ðÇå ÔË ç¶ Ö Å¨
ÁÅÇê ÁåÆå° Áܯ é Æ Ã¿ í À° ,
éÅéÕ ×¹ ð îÇå ï êÅÇÂÁŨ
Çìé° ìÅç Çìð¯ è ÇÔ Õ¯ Â Æ éÅÔƺ¨
îË ç¶ Ö ÅÇñÔ¹ , Çåù ÃÅñÅÔƨ
îé° åé° ÁðÇê Çîñ¶ Ü×ÜÆòé° ,
ÔÇð ÇÃÀ° ìäå ìäÅÂÆ Ô¶¨ (î :

1,

1025)

ÒÒÁÕÅñ îÈðÇåÓÓ ðÅÔƺ çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔË ÇÕ À°ÃçÆ ÔÃåÆ

ÕÅñ ç¶ ÁÃð 寺 ðÇÔå ÔË :–
ÁÕÅñ îÈ ð Çå ÁÜÈ é Æ Ã¿ í ½
îé ÇÃîðå ᧠â Å æÆò» ÜÆÀ° ¨

(î: 5, 99)

ÒÒÁÜÈéÆ ÃËí¿ÓÓ êç ðÅÔƺ çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔË ÇÕ êðî¶ôð

ÜÈé»-Üéî» å¯º ðÇÔå ÃÉåË-êÌÕÅôå ÔÃåÆ ÔË Áå¶ ÕçÆ òÆ ÇÕö
ÿÕà Çò¼Ú éÔƺ ê˺çÆÍ À°Ô ÇÕö îÅåÅ ÇêåÅ ðÅÔƺ Ô¯ºç Çò¼Ú ÁÅÂÆ
ÔÃåÆ éÔÆºÍ À°Ô îÅÇÂÁŠ寺 êÈðÆ åð·» Çéðñ¶ê, êð¶ 寺 òÆ êð¶
êÃðÆ Ô¯ÂÆ êð ÃÅðÆ ÕÅÇÂéÅå Çò¼Ú ÇòÁÅêÕ ÔÃåÆ ÔËÍ
ÿ Õ à éÔƺ êðË Ü¯ Ç é éÔƺ ÁÅòË ,
éÅî¹ Çéð¿ Ü é° ÜÅÕ¯ 𶠨
ÕìÆð Õ¯ ù Á ÅîÆ ÁË Ã ¯ áÅÕ° ð ¹ ,
ÜÅ ÕË îÅÂÆ é ìÅê¯ ð¶¨
ÕìÆð ÜÆ,
339)
21

éÅ Çåù îÅå ÇêåŠù å ì¿ è ê
éÅ Çåù ÕÅî¹ é éÅðƨ
ÁÕ° ñ Çéð¿ Ü é Áêð êð¿ ê ð¹ ,
Ã×ñÆ Ü¯ Ç å å° î Åðƨ
(î: 1,

597)

ÒÒÃËí¿ÓÓ êç ðÅÔƺ êÌ×àÅÇÂÁÅ ÔË ÇÕ òÅÇÔ×¹ðÈ çÅ êÌÕÅô

å¶ ÷ÔÈð ÁÅêä¶ ÁÅê 寺 ÔË íÅò¶º ÇÂÔ å¼æ îé°¼ÖÆ ÇòÚÅð-ôÕåÆ å¯º
ìÔ¹å ÔÆ À°¼å¶ çÆ ÚÆ÷ ÔË Áå¶ ÇÂÃçÆ ÃÈÞ ÁÅêä¶ ÁÅê êËçÅ Ô¯ ÔÆ
éÔƺ ÃÕçÆÍ ÇÂÔ ÃÈÞ Áå¶ ÇÂÔ ÇòôòÅà üڶ ×¹ðÈ êÅïº Ô¯ ÃÕäÅ
ÔÆ Ã¿íò ÔË, ïæÅ :Áî¯ Ø çðÃé ÁÅÜÈ é Æ Ã¿ í À° ¨
ÁÕÅñ îÈ ð Çå ÇÜù Õç¶ éÅÔÆ ÖÀ° ¨
ÁÕÅñ îÈ ð Çå ÁÜÈ é Æ Ã¿ í ½
îé ÇÃîðå ᧠â Å æÆò» ÜÆÀ¹ ¨

(î: 5,

(î: 5,

1082)

99)

ÒÒ×¹ðêÌÃÅÇçÓÓ ðÅÔƺ çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔË ÇÕ ÁÇÜÔÆ

òÅÇÔç ÔÃåÆ Õ¶òñ ×¹ðÈ çÆ ÇÕðêÅ Ü» ÇîÔð éÅñ ÔÆ
êÌÅêå Ô¯ ÃÕçÆ ÔË :–
îé åé Á³ å Çð ¶ Õ ° êÌ í ¹ ðÅåŨ
×¹ ð êÌ Ã ÅÇç éÅéÕ ÇÂÕ° ÜÅåŨ

(î: 5,

289)

ÃÅÇÜôÆ ðÚéÅ çÅ ÁÃñ éÅî ìÇÚåz éÅàÕ
Áå¶ ÇÂà çÅ ÁÃñ ðÚäÔÅð ÕòÆ ôÝÅî
Ô¹ä ÁÃƺ Õ°¼Þ ñ¯óƺçÆ ÚðÚÅ ÇÂà À°êð ÇìÁÅé¶ ò¼â–
ÁÅÕÅðÆ ÃÅÕå–î¼åÆ ×Ì¿æ ç¶ éÅî ìÅð¶ Áå¶ ÇÂÃç¶ ÇñÖÅðÆ Ü» ÕòÆ
ç¶ éÅî ìÅð¶ ÕðéÆ ÚÅÔò»×¶Í ÁáÅð·òƺ ÃçÆ ç¶ ÇÕö òÆ íð¯Ã¶–
ï¯× òÃÆñ¶ 寺 ÇÂà ÃÅÕå–î¼åÆ ×Ì¿æ çÅ éÅî ÒÒçÃî ×Ì¿æÓÓ Ü» ÒÒÃÌÆ
×¹ðÈ çÃî ×Ì¿æ ÃÅÇÔìÓÓ éÔƺ Çüè Ô¯ ÃÕçÅÍ ÇÂà ðÚéÅ çÆÁ»
Á³çðñÆÁ» ×òÅÔÆÁ» ÁæòÅ Á³åð ÃÅÕô ç¶ ÁÅèÅð å¶ ÇÂà ×Ì¿æ
çÅ éÅî ÒÒìÇÚåz éÅàÕÓÓ ÔÆ Çüè Ô¹¿çÅ ÔË Ü¯ ÇÂà ×Ì¿æ çÆÁ»
Áé¶Õ» ðÚéÅò» Áð Á³ÇåÕÅò» Çò¼Ú Ãêô¼à å½ð å¶ 149 òÅð
ÁÅÇÂÁÅ ÔËÍ
22

íÅò¶º ÇÂà ÃÅÇÜôÆ, ÜÅÁñÆ å¶ ôðÅðåÆ ÃÅÕå ÕòÆ é¶
ÕÂÆ ÃÅÇÜô» ÕðÕ¶ ×¹ðÈ çÃî¶ô ÜÆ ù Áå¶ ÇÕ嶖ÇÕå¶ ðÅî Ü» ÕÅñ
ù òÆ ÇÂà ×Ì¿æ çÆÁ» ðÚéÅò» çÅ ðÚäÔÅð ÕðÕ¶ ÇñÇÖÁÅ ÔË êð
î¯à¶ å½ð å¶ ÇÂà ÃÅð¶ ÃÅÕåÆ ê¹ÃåÕ çÅ ÕðåÅ ÕòÆ ôÝÅî ÃÆÍ
ÒÒ ìÇÚ¼åz éÅàÕÓÓ çÆ ÒÚÀ°ìÆà ÁÀ°åÅðÓ éÅî çÆ ô¹ðÈ ô¹ðÈ
Çò¼Ú Á³ÇÕå Ô¯ÂÆ ðÚéÅ ç¶ ÁÅð¿í Çò¼Ú ÔÆ ÇÂà ÇñÖå ç¶ ÇñÖÅðÆ
é¶ ÁÅêäÅ éÅî Ãê¼ôà å½ð å¶ ôÝÅî Õð Õ¶ ç¶ Çç¼åÅ ÔË Ü¯ ÇÂÃ
×Ì¿æ Çò¼Ú ÕÂÆ Ô¯ð æÅÂƺ ç¹ÔðÅÇÂÁÅ Ç×ÁÅ ÔË, ïæÅ :–
ùéÆÁÔ¹ ÿå ÃíË ÇÚå ñÅÂÆÍ
ìðéå ÃÝÅî ÜæÅ–îÇå íÅÂÆÍ
(ÚÀ° ì ÆÃ ÁÀ° å Åð,

ÃøÅ 155)

×¹ðÈ çÃî¶ô êÅÇåôÅÔ ìÅð¶ ÇñÖÆ ÇÕö òÆ ÇÂÇåÔÅà ê¹ÃåÕ
Çò¼Ú ÒôÝÅîÓÓ ñø÷ ù çÃî¶ô ÜÆ ç¶ éÅî, À°êéÅî Ü» À°ðø ç¶
ðÈê Çò¼Ú ÇÕå¶ òÆ éÔƺ Çç¼åÅ Ç×ÁÅÍ ÇÂà ÃÅÕåîåÆ ê¹ÃåÕ çÅ
êÌÚÅð Õðé òÅñ¶ ÇñÖÅðÆÁ» é¶ ôÝÅî ñø÷ ù ×¹ðÈ çÃî¶ô çÅ
À°êéÅî ç¼Ãä çÅ ÁÅèÅð–ÇòÔÈäÅ ÁêðÅè ÕÆåÅ ÔËÍ ôðÅðåÆ å¶
ÜÅÁñÃÅ÷ ÕòÆ ôÝÅî é¶ ÒÒÃÌÆ î¹ÖòÅÕ êÅÇåôÅÔÆ 10ÓÓ Ü» Õ¶òñ
ÒÒêÅÇåôÅÔÆ 10ÓÓ ç¶ ÇÃðñ¶Ö Çüֻ Çò¼Ú ò¼âÆ ê¼èð å¶ ÇÂà ðÚéÅ
Ãì¿èÆ öñå–øÇÔîÆ êËçÅ Õðé Áå¶ ÁÅêäÆÁ» ðÚéÅò» ñÂÆ Çüֻ
ç¶ îé Çò¼Ú ôðèÅ Áå¶ îÅäåÅ êËçÅ Õðé ñÂÆ Çç¼å¶ ÔéÍ

ÁòåÅðòÅç Ãì¿èÆ ×¹ðîÇå çÅ êÌîÅäÆÕ ÇÃè»å
ÁòåÅð ÁÖòÅÀ°ä òÅñÆÁ» ÔÃåÆÁ» ù ×¹ðîÇå é¶ ð¼ì
ÇÕ¼æ¶ î³éäÅ ÔË, ×¹ðîÇå Áé°ÃÅð å» ì¶Á³å êÌíÈ çÅ êÈðÅ êÅðÅòÅð
ÇÂÔ ÁòåÅð î³éÆÁ» ÜÅ ðÔÆÁ» ÇòÁÕåÆÁ» òÆ éÔƺ ÜÅäçÆÁ»Í
ò¶ç ÁÅÇçÕ èðî ×Ì¿æ Áå¶ ò¶ç» çÆ Áð ÇÃÌôàÆ çÆ ðÚéÅ Õðé
òÅñ¶ ç¶ å½ð å¶ ÜÅä¶ Ü»ç¶ ìÌÔîÅ ÜÆ òÆ êðî¶ôð çÆ Ã¿êÈðé ÜÅäÕÅðÆ
éÔƺ ð¼Öç¶, ïæÅ :–
îÇÔîÅ é ÜÅéÇÔº ì¶ ç ¨ ìÌ Ô î¶ éÔƺ ÜÅéÇÔº í¶ ç ¨
ÁòåÅð é ÜÅéÇÔº Á³å°¨ êðî¶ôð êÅðìÌÔî ì¶Á³å°¨
(î:4,

894)

23

ìÌÔîÅ ÜÆ ù ÚÅ𯺠ò¶ç Çç¼å¶ ׶, ÇÜÔé» ù êó· êó· Õ¶
À°Ôé» çÆÁ» ÇòÚÅð» ê¶ô Õðç¶ ðÔ¶ êð õ¹¼ç òÅÇÔ×¹ðÈ çÅ Ô¹Õî éÅ
î³éä–ì¹Þä ÕÅðé À°Ô ÕçÆ éðÕ Çò¼Ú Áå¶ ÕçÆ Ã¹ð× Çò¼Ú
ÁÅêä¶ Õðî» çÅ ëñ êÌÅêå Õðé ñÂÆ Üéî ñËºç¶ ðÔ¶Í
êðî¶ôð é¶ òÖ¯ òÖð¶ ܹ׻ Çò¼Ú ÕÂÆ ðÅܶ Áå¶ î¹ÖÆ ê¹ðÖ
êËçÅ ÕÆå¶ Ãé ÇÜÔé» ù ñ¯Õ» é¶ ð¼ì ç¶ ÁòåÅð ÕÇÔ Õ¶ ×ÅÀ°äÅ
ô¹ðÈ Õð Çç¼åÅÍ ÇÜÔóÆÁ» ÔÃåÆÁ» ù ñ¯Õƺ ð¼ì Õð Õ¶ ÃñÅÔ¹¿ç¶
Ôé À°Ô òÆ êÌíÈ ç¶ êÅðÅòÅð çÅ í¶å éÔƺ êÅ ÃÕÆÁ»Í ÃÇå×¹ðÈ
ø¹ðîÅªç¶ Ôé ÇÕ À°Ã Ãì¿èÆ î˺ ÕÆ ÇòÚÅð Õð»?
ÚÅð¶ ò¶ ç ìÌ Ô î¶ Õª çƶ , êÇó· êÇó· Õð¶ òÆÚÅðƨ
åÅ ÕÅ Ô¹ Õ î¹ é ìÈ Þ Ë ìêóÅ, éðÇÕ Ã¹ ð Ç× ÁòåÅðƨ6¨
ܹ × Ô Ü¹ × Ô Õ¶ ðÅܶ Õƶ , ×ÅòÇÔº ÕÇð ÁòåÅðƨ
Çåé íÆ Á³å° é êÇÂÁÅ åÅ ÕÅ, ÇÕÁÅ ÕÇð ÁÅÇÖ òÆÚÅðƺ¨7¨
(î: 3,

423)

ê¹ðÅäÕ î¼å òÅñ¶ ç¼Ãç¶ Ôé ÇÕ ð¼ì òñ¯º ìÌÔîÅ ÜÆ, Çòôù
ÜÆ, Çôò ÜÆ Áå¶ ÕÂÆ Ô¯ð ç¶òå¶ êËçÅ ÕÆå¶ ×Â¶Í ìÌÔîÅ ÜÆ é¶
Ü×å ù ò¶ç Çç¼å¶ Áå¶ ñ¯Õ» ù êÈÜÅ ÁðÚéÅ ç¶ Õ¿î ñ×ÅÇÂÁÅÍ
çà ÁòåÅð ñËä òÅñ¶ Çòôù ÜÆ é¶ ò¼Ö–ò¼Ö ÁòåÅð ñ¶ Áå¶
ðÅÜÅ ðÅî ç¶ ðÈê Çò¼Ú òÆ Ü×å Çò¼Ú Üéî ÇñÁÅ Áå¶ åÕó¶ Ô¯ Õ¶
ÕÂÆ ç˺å îÅð¶Í
êÅÇåôÅÔ ×¹ðÈ éÅéÕ ø¹ðîÅªç¶ Ôé ÇÕ Ã¿ÃÅð Çò¼Ú À°ÔÆ
Õ°¼Þ òÅêðçÅ ÔË Ü¯ êðî¶ôð çÅ Ô¹Õî Ô¹¿çÅ ÔËÍ Çôò ÜÆ òÆ ÕÂÆ
ÁòåÅð ñËºç¶ ðÇÔ¿ç¶ Ôé Áå¶ ñ¯Õƺ À°Ôé» çÆ ìóÆ Ã¶òÅ òÆ Õðç¶
Ôé êð ÇÂà Çôò Ü» ð¹çz ç¶ ïÅð·» ÁòåÅð òÆ êÌíÈ ç¶ êÅðÅòÅð çÅ
í¶å éÔƺ êÅ ÃÕ¶Í
ìÌ Ô îÅ ÇìÃé° îÔ¶ à , ç¶ ò À° ê ÅÇÂÁŨ
ìÌ Ô î¶ Ççå¶ ì¶ ç , êÈ Ü Å ñÅÇÂÁŨ
çà ÁòåÅðƺ, ðÅî¹ ðÅÜÅ ÁÅÇÂÁŨ
çË º å» îÅð¶ èÅÇÂ, Ô¹ Õ Çî ÃìÅÇÂÁŨ
ÂÆà îÔ¶ à ð¹ ö ò , ÇåéÆ Á³ å ° é êÇÂÁŨ
(î: 1, 1279)

24

ìÅäÆ Çò¼Ú ÒÁòåÅðÓ Ü» ÒÁÀ°åÅðÓ ñø÷ Ü×å Çò¼Ú
À°åðé Áå¶ Üéî ñËä ç¶ Ãì¿è Çò¼Ú òÆ òðå¶ ×¶ Ôé, ïæÅ :–
Çåz × ç ܯ Ç é ÁÚ¶ å , ÿ í ò êÅê ê¹ ¿ é Áï Ú ¨
îÅé° Ö Å ÁòåÅð ç¹ ñ í, ÇåÔÆ Ã¿ × Çå ê¯ Ú ¨
(ðÇòçÅà ÜÆ, 486)

(Ô¯ð ÜÈéÆÁ» Ç×ÁÅé ç¶ ×¹ä òñ¯º ÁÚ¶å Ôé ÇÂà ñÂÆ
À°Ôé» òñ¯º êÅê Áå¶ ê¹¿é ç¶ øðÕ ù ÃîÞä êÖ¯º ïږÔÆé Ô¯äÅ
Õ°çðåÆ ÔË êð îé°¼ÖÅ Üéî å» ç¹ðñ¼í å¶ ÕÆîåÆ ÚÆ÷ ÔË êÌ¿å± ÇÂÃ
Çò¼Ú òÆ ÜÆò ÕÅî, ´¯è ÁÅÇçÕ» çÆ Ö¯àÆ Ã¿×Çå Çò¼Ú êË Õ¶
ÇòÚÅð–ÔÆä Ô¯ÇÂÁÅ ÇêÁÅ ÔËÍ)
ÁòåÇð ÁÅÇ ÕÔÅ å° î ÕÆé· Å ¨
ðÅî Õ¯ éÅî¹ é ÕìÔÈ ñÆé· Å ¨
(ÕìÆð ÜÆ,

792)

(Ô¶ íÅÂÆ å±¿ îé°¼ÖÅ Üéî Çò¼Ú À°åð Õ¶ òÆ ÕÆ ÕÆåÅ Ü»
ÕîÅÇÂÁÅ ÔË? ÇÂà ç½ð Çò¼Ú òÆ å±¿ ð¼ìÆ ÇÃîðé Ü» ê̶î ù ×ÌÇÔä
éÔƺ ÕÆåÅÍ)
ÁÀ° å ÇðÁÅ ÁÀ° å Åð¹ ñË Ã¯ ê¹ ð Ö¹ ù Ü Åä° ¨
ÞÖÇó òÅÀ° é ⯠ñ ÂÆ êðìå° î¶ ð Åä° ¨
(ÃåÅ ÜÆ,

968)

(êÈðé Ç×ÁÅéòÅé ê¹ðÖ, ×¹ðÈ ÁîðçÅà ÜÆ îé°¼Ö ðÈê Çò¼Ú
Üéî ñË Õ¶ À°åð ÁŶ ܯ Çòô¶–ÇòÕÅð» çÆÁ» ÚñçÆÁ» ÔòÅò»
Áå¶ Þ¼Öó» Çò¼Ú òÆ Ã¹î¶ð êðìå çÆ åð·» Áâ¯ñ Áå¶ ÁÇÔ¼ñ ðÔ¶Í)
òÅÇÔç ý Çéð¿ÕÅð çÆ ÕÅÇÂéÅå Çò¼Ú êÀ°ä, êÅäÆ,
Á×éÆ ÁÅÇçÕ Õ°çðåÆ å¼å» 寺 ÁñÅòÅ Áé¶Õ» ðÈê», ð¿×», ò¶Ã»
Ü» ÇÕÃî» òÅñ¶ ìÌÔî¶, Çòôù å¶ Çôò Øó¶ ÜÅ ðÔ¶ Ôé Ü» Çøð å°ð¶
Çëð ðÔ¶ Ôé, ïæÅ :–
Õ¶ å ¶ êòä êÅäÆ òË Ã ¿ å ð, Õ¶ å ¶ ÕÅé· îÔ¶ à ¨
25

Õ¶ å ¶ ìðî¶ ØÅóÇå ØóÆÁÇÔ, ðÈ ê ð¿ × Õ¶ ò¶ à ¨
(î: 1, 7)

ÃÇå×¹ðÈ éÅéÕ êÅÇåôÅÔ é¶ Ãí ÁòåÅð» ìÅð¶ Á³Çåî
ÇéðéÅ Çç¿¿ÇçÁ» ×¹ðîÇå ç¶ îÔÅé ÇÃè»å ù ÇéÖÅð Õ¶ çÃÇçÁ»
Ãí ÇÕÃî» ç¶ í¹ñ¶Ö¶ ÃçÅ ñÂÆ çÈð Õð Çç¼å¶ Ôé ÇÕ ÃÇå×¹ðÈ çÆ
êðî À°µÚÆ ÔÃåÆ îÅåð ÔÆ ÃÅⶠñÂÆ Çôò, Çòôù, ìÌÔîÅ Áå¶
êÅðìåÆ ç¶òÆ ÔË, ïæÅ :–
×¹ ð ÂÆÃð¹ ×¹ ð ¹ ×¯ ð Ö¹ ìðîÅ ×¹ ð ¹ êÅðìåÆ îÅÂƨ

(5)

(î: 1,

2)

ÁòåÅðòÅç ç¶ ÇÃè»å ìÅð Çü Ö » Çò¼ Ú êË ç Å Ô¯  ÆÁ»

öñå øÇÔîÆÁ» ç¶ ÕÅðé
ÇÃ¼Ö Õ½î Á³çð çðÁÃñ ¦ì¶ Áðö 寺 ÔÆ ìÔ¹å ò¼âÆ ê¼èð
À¼°å¶ ×¹ðîÇå ç¹ÁÅðÅ Ççzó·Å¶ ׶ êðî¶ôðÆ ÇÃè»å ç¶ À¼°ñà Çéð¯ñ
ìÌÅÔîäÆ Ã¯ÚäÆ òÅñÆ ÁòåÅðòÅç ðÈêÆ Áîð ò¶ñ çÆ ê¹ðÅäÕ Û»
êÂÆ Ô¯ÂÆ ÔË Áð ÇÂà ÇÃè»å ìÅð¶ Çüֻ ÇòÚ ò¼âÆÁ» öñåøÇÔîÆÁ» êÌÚñå Ô¯ Ú¼¹ÕÆÁ» ÔéÍ ÇÂÃ ç¶ î¼¹Ö ÕÅðé Ô¶á Çç¼å¶
Ü»ç¶ Ôé :(1) çÃî¶ô ÇêåÅ ÇêÛ¯º ×¹ðìÅäÆ òñ¯º ÇÃÖŶ Áå¶ êÌÚÅð¶
åå ×¹ðîÇå ÇÃè»å» çÅ êÌÚÅð Çüֻ ÇòÚ éÅ ç¶ ìðÅìð ðÇÔ
ÃÇÕÁÅ ÃÆÍ Ã¿é AG@H 寺 ÇêÛ¯º òÅñÅ F@-G@ ÃÅñ» åÕ çÅ Ãî»
Çüֻ ñÂÆ Ç÷¿ç×Æ-î½å òÅñÆ ÁÇå ÕðóÆ Üç¯-ÜÇÔç çÅ Ãî»
ÃÆÍ AGII 寺 AHDI òÅñÆ ñ×ê× Á¼èÆ ÃçÆ ç¶ ðÅÜ–íÅ× é¶
Çüֻ ñÂÆ ÒÒå꯺ ðÅÜ å¶ ðÅܯº éðÕÓÓ òÅñÆ ÃÇæåÆ êËçÅ Õð Çç¼åÆ
ÃÆÍ Çüֻ çÅ ÇÂà 寺 ìÅÁç AHDI 寺 AIDG åÕ òÅñ¶ IH ÃÅñ»
çÅ ¦ìÅ Ãî» ç¶ô ù ÁÅ÷Åç ÕðÅÀ°ä Áå¶ ÇÂÇåÔÅÃÕ ×¹ðç¹ÁÅÇðÁ»
ç¶ êÌì¿è ù ÇüÖÆ-Çòð¯èÆ îÔ¿å» å¯º Ö¯Ôä çÆ ÕðóÆ Ü篖ÜÇÔç
Çò¼Ú ñ³Ø Ç×ÁÅÍ ÁÅ÷ÅçÆ ÇêÛ¯º ìÔ¹-Ç×äåÆ çÆÁ» ×¹êå Áå¶
êÌ×à ÇøðÕ± îÅð» Çòð¹¼è ÿØðô Çò¼Ú ê¶ ðÇÔä ÕÅðé ÁÃñ åå
×¹ðîÇå ÇòÚÅðèÅðÅ çÅ êÌÚÅð éÔƺ ÃÆ ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÇÕª ÇÕ
Ôð ê³æ–çðçÆ ÇÂà ç½ðÅé êÇÔñ ((priority)) Õ½î çÆ Ô¯ºç ù
ìÚÅÀ° ä ç¶ Ã¹ Á Åñ ù ÔÆ Çç¿ ç Å ÇðÔÅ ÃÆÍ
26

(2) ÇÂà êÈð¶ ç½ð ÇòÚ Á¼â-Á¼â ÇîñׯíÅ ê³æÆ Ã¿êzçÅò»
ç¶ éÅî Ô¶á ÖðÈç îÚÅÂÆ ð¼Öä òÅñ¶ ÇìêðéÆ î¼å ç¶ êÌíÅò Ô¶á
Ü¿î¶, êñ¶ å¶ êÌÇüèåÅ ù êÌÅêå Õð ÜÅä òÅñ¶ ÁÇÜÔ¶ ÿå ÃÅè,
ÇñÖÅðÆ å¶ êÌ Ú ÅðÕ ÔÆ ÕÅøÆ Ç×äåÆ Çò¼ Ú Ô¯ º ç ÇòÚ ÁŶ
ܯ ù ¼ å ¶ ÔÆ ÁÅêä¶ Áñê Áð ÁèÈ ð ¶ Ç×ÁÅé ÕÅðé ð¼ ì ç¶
îé°¼Ö ÃðÈê ÇòÚ Üéî ÁæòÅ ÁòåÅð ñËä òÅñ¶ Üó·ÇòÔÈ ä ¶ ÇÃè»å çÅ ÔÆ êÌ Ú Åð Õðç¶ ðÔ¶ Í
(3) ÕÂÆ ÇòçòÅé å¶ ôÅåð ìÌÅÔîä» é¶ ÇÂÔ òÆ ÃîÞ
ÇñÁÅ Ô¯ÇÂÁÅ ÃÆ ÇÕ Ô¹ä ÇüÖÆ ù Ö¯ðÅ ñ×ÅÀ°ä ñÂÆ ÇüÖÆ í¶Ã
Ô¶ á ÇÂÃ ç¶ îÈ ñ ÁÅÇôÁ» å¯ º ÇòêðÆå ÇñÜÅä òÅñÆ ç¹ ð ÇòÁÅÇÖÁÅ ((mis-interpretation)) ÕðéÆ ÔÆ Çü Ö Æ ù ãÅÔ
ñ×ÅÀ°ä çÅ ÁÅÃÅé ðÃåÅ ÃÆÍ ÇÂÔ Õ¿î À°Ôé» é¶ ÁÅêäÆ
ç¹ð-ÇòÁÅÇÖÁÅ À°¼å¶ ×¹ðîÇå çÆ ÚÅôéÆ Úó·Å Õ¶ ÕðéÅ ô¹ðÈ Õð
Çç¼åÅÍ
(4) ×¹ ð îÇå ÇòÚÅðèÅðÅ ù Á³ ç ð¯ - Á³ ç ð îÅð îÅðé
ñÂÆ ÒÒçÃî ×Ì¿æÓÓ éÅî Ô¶á ìÇÚåz éÅàÕ òÅñÆ ÇÂ¼Õ ò¼âÁÅÕÅðÆ ÃÅÕå-îåÆ ê¹ÃåÕ ÖóÆ Õð Çç¼åÆ ÇÜà çÅ
ðÚäÔÅð ò¼âÆ ê¼èð å¶ çÃî¶ô êÅÇåôÅÔ ù êÌÇüè Õð
Çç¼åÅ Ç×ÁÅÍ Á³éÆ-ôðèÅ ç¶ ÔÇæÁÅð ù òðåÇçÁ» Áé¶Õ»
Áñê-ì¹èÆ òÅñ¶ Ü» ÁèÈðÆ ÜÅäÕÅðÆ ðÖä òÅñ¶ ÿå», êÌÚÅðÕ»,
ì¹ñÅÇðÁ» Áå¶ ÇñÖÅðÆÁ» 寺 ÁËÃÆ ÕÅò»–ð¯ñÆ ê¹ÁÅÂÆ ÇÕ ÇÂÃ
ÃÅÕå–îåƶ ê¹ÃåÕ ù ×¹ðÈ çÃî¶ô-Ç´å î³éÕ¶ Áé¶Õ» â¶ÇðÁ»,
×¹ð-ÁÃæÅé» Áå¶ åõå ÕÔ¶ ÜÅä òÅñ¶ Õ°¼Þ ÇàÕÅÇäÁ»
Óå¶ ×¹ðÈ ×Ì¿æ ÃÅÇÔì ç¶ éÅñ–éÅñ ÇÂà çÅ êÌÕÅô Õð Õ¶ ÇÂÃ
ÃÅÕåÆ ê¹ Ã åÕ çÆ êÈ Ü Å êÌ Ç åôáÅ ô¹ ð È ÕðòÅ Çç¼ å ÆÍ ÇÂÃ
ÃÅÕåÆ å¶ ì¯×à ê¹ÃåÕ ç¶ Õ¶òñ ÁÖ³â êÅá ÔÆ éÅ ô¹ðÈ ÕÆ嶶 ׶
ìñÇÕ ÇÂà ÇòÚ¯º òÅÕ Ü» Ô¹Õî ñËä ç¶ ×¹ðÈ ðÆö Õ±ó-âðÅî¶ òÆ
ÁÅð¿í Õð Çç¼å¶ ׶Í
(5) ÇÂ¼æ¶ Õ½î çÆ å¿ç éÔƺ, ÃÅðÆ åÅäÆ ÔÆ Çò×ó
ÜÅä ç¶ ÔÅñÅå êËçÅ Ô¯ ÜÅä¶ Ã¹íÅòÕ Ãé ÇÜà Çò¼Ú Ãî¼ÇÃÁÅ
ù ù ñ ÞÅÀ° ä ñÂÆ åÅäÆ çÅ ÇÃðÅ ñí ÃÕä Ü» íð¯ à ¶ – ï¯ ×
ê˺åóÅ ((Strategy)) ñË ÃÕä çÆ Õ¯ÂÆ Çòªå éÔƺ ìä ðÔÆÍ
ìó¶ ¦ì¶ Áðö 寺 ÃÅù ùñÞÆ å¶ Ãê¼ôà ÇòÚÅðèÅðÅ òÅñ¶ îÅð×–
çðôÕ (êÌÚÅðÕ, ÇñÖÅðÆ å¶ ÁÅ×È) éÔƺ Ô¼æ ÁÅ ðÔ¶Í éÅÕà îÅð×–
27

çðôÕ» çÆ ÇÕðêÅ éÅñ öñå ïÚäÆ Áå¶ öñå ÇÕÃî ç¶
Áé°Ãðä–ÕðåÅ ÇêÛñ¼×» (followers) çÆ ò¼âÆ öñå ø½Ü ÷ÔÈð
Çò¼Ú ÁÅ Ú¹¼ÕÆ ÔË ÇÜÃé¶ Õ½î ç¶ Ãí ÃÅèé–ÃÌ¯å» (Resources) ù
ÖðÚ Õð ÃÕä òÅñ¶ öñå ÇÕÃî ç¶ êÌì¿èÕ» Ü» êÌì¿èÕ Ã¿ÃæÅò»
ù æÅêäÅ Ü» ÇÃðÜäÅ Ô¹¿çÅ ÔËÍ ÁÇÜÔ¶ ÇçôÅ–ÇòÔÈä¶ êÌì¿èÕ»
é¶ ÁÅêä¶ å¯º òÆ ÇÕå¶ ò¼è ÇçôÅ–ÇòÔÈä¶ ((Rudderless))
îÅð×–çðôÕ èÅðîÕ å¶ ÇÃÁÅÃÆ ÁÅ×È ÇåÁÅð Õð ñ¶ Ôé
ܯ Á¼×¶ 寺 Á¼×¶ Ô¯ Õ¶ Ãí ÃÅèé–ÃÌ¯å» çÅ éÅà îÅðé òÅñÆ
Áå¶ çôÅ ù êÇÔñ¶ å¯ º òÆ ì¼ ç åð ìäÅ ñË ä òÅñÆ Õ½ î Ü»
ÇêÛñ¼ × ø½ Ü ù Ô¯ ð ì¶ – ÔÅñ Õð Õ¶ ò¼ â ¶ Ú¼ Õ ðòÝÈ Ô Çò¼ Ú
À°åÅð Ú¹¼Õ¶ ÔéÍ îÔ»íÅðå ç¶ Ú¼ÕðòÝÈÔ Çò¼Ú ÁÇíî¿ÇéÀ±º ëÃ
î¯ÇÂÁÅ ÃÆ êð ÕÆ ÁÃƺ Ô¹ä À°êð ÇìÁÅé¶ Ú¼ÕðòÝÈÔ Çò¼Ú ëà ն
Ö¹ÁÅð Ô¯ò»×¶ Ü» ÇÂà Çò¼Ú¯º ÇéÕñ ÃÕä çÆ Õ¯ÂÆ åçìÆð Õ¼ã
Ãջ׶?

(6)

ÁòåÅð ÕæÅò» çÆ ÇòôÅ òÃå±

ÇÂà ò¼â ÁÅÕÅðÆ ÃÅÕå–îåÆ ê¹ÃåÕ ìÇÚåz éÅàÕ ç¶
ê³éÅ 155 寺 610 åÕ ç¶ 455 ÃÇøÁ» Çò¼Ú êÃð¶ Ú½òÆ ÁòåÅð»
ç¶ ÁÅèÅð–ÇòÔÈä¶, öËð–ÇòÇ×ÁÅéÕ, ê¹ðÅäÕ Áå¶ ÇîÇæÔÅÃÕ
ò¶ðÇòÁ» ìÅð¶ Ãì¿èå ×¹ðîÇå ÜÅäÕÅðÆ Áå¶ ò¶ðÇòÁ» çÅ Õ°¼Þ
ÿֶê Á×ñ¶ ê³ÇéÁ» å¶ Çç¼åÅ ÜÅ ÇðÔÅ ÔË åÅ ÇÕ ÇÂà ðÚéÅ çÆ
ÇòôÅ–òÃå± ìÅð¶ êÈðÆ ÜÅäÕÅðÆ ÔÅÃñ Ô¯ ÃÕ¶ Áå¶ éÅñ ÔÆ ÇüÖÆ
ç¶ í¶Ã Çò¼Ú ÇüÖÆ Çò¼Ú òó Õ¶ Çü֖Çòð¯èÆ ÃÅÜôÆÁ» çÅ À°ç¶ô,
éÆåÆ Áå¶ ÇüÖÆ çÅ Çòð¯è å¶ é°ÕÃÅé Õðé çÆ ÕÅðÜ–ÇòèÆ ìÅð¶
ÃÅù êÈðÆ åð»· êåÅ Úñ ÃÕ¶Í

Çòôù ÜÆ ç¶ 24 ÁòåÅð
íÅ×òå ê¹ðÅä, Çôò ê¹ðÅä, ×ð¹ó ê¹ðÅä ÁÅÇçÕ Á¼â
Á¼â ì̲ÅÔîäÆ ×Ì¿æ» Çò¼Ú Çòôù ç¶ ÁòåÅð» çÆ Ç×äåÆ, éÅî å¶
ò¶ðò¶ ÇìñÕ°ñ ò¼Ö–ò¼Ö ÇÕÃî» ç¶ Çç¼å¶ ԯ¶ Çîñç¶ ÔéÍ ò¼Ö–ò¼Ö
×Ì¿æ» ç¶ Ú½òÆ ÁòåÅð Ü» ÇÕö ÇÕö ×Ì¿æ Çò¼Ú ÇìÁÅé¶ çà ÁòåÅð
òÆ ÁÅê¯ Çò¼Ú î¶ñ éÔƺ Ö»ç¶Í Çòôù ÜÆ å¯º ÁñÅòÅ Çôò ÜÆ å¶
ìÌÔî¶ ç¶ òÆ Õ°¼Þ ò¼Ö–ò¼Ö ÁòåÅð ìÌÅÔîäÆ ×Ì¿æ» Çò¼Ú Ç×äŶ
׶ ÔéÍ
28

ܶ ÇÂÔé» Ãí ÁòåÅð» çÆ øÇÔÇðÃå ìäÅÂƶ å» ÇÂÔ
Ç×äåÆ Çò¼Ú ê³Ü–Û¶ çðÜé åÕ ê¼¹Ü Ü»ç¶ ÔéÍ À°ºÞ, ðÅî å¶
ÇÕÌôé éÅî ç¶ ç¯ ÁòåÅð» ù Û¼â Õ¶ ÇÂÔé» ×Ì¿æ» Çò¼Ú ìÅÕÆÁ» ç¶
Üéî, ÜÆòé, ØàéÅò», êÌÅêåÆÁ» Áå¶ ôðèŬÁ» ç¶ ò¶ðÇòÁ»
ç¶ Ãì¿è Çò¼Ú ìóÆ ÔÅï–ÔÆäÆ å¶ òÇÚåz ÃÇæåÆ êËçÅ Ô¯ÂÆ êÂÆ ÔËÍ
ò¼â–ÁÅÕÅðÆ ÃÅÕå îåƶ ×Ì¿æ ìÇÚåz éÅàÕ Çò¼Ú ÃøÅ
155 寺 610 åÕ 455 ÃÇøÁ» Çò¼Ú Ô¶á ÇñÖ¶ Ú½òÆ ÁòåÅð
Çç¼å¶ ׶ Ôé :–
(1)
(2)
(3)
(4)
(5)
(6)
(7)
(8)

î¼Û
ÕÛ
éð
éÅðÅÇÂä
îÔ»î¯ÔéÆ
ìËðÅÔ
éðÇÿØ
ìÅòé (òÅîé)

(9) êðÃðÅî
(10) ìÌÔîÅ
(11) ð¹çÌ
(12) ܦèð
(13) Çòôù1
(14) Çòôù2
(15) ÁÇðÔ¿å
(16) îéÈ

(17)
(18)
(19)
(20)
(21)
(22)
(23)
24)
(24)

èé§åð òËç
ÃÈðÜ
Ú¿çzîÅ
ðÅî
Ç´ôé
éð (ÁðÜé)
ì½è
ÇéÔÕ¦ÕÆ

ÇÂÔé» Çò¼Ú¯º ðÅî ÜÆ ñÂÆ 67 Ãø¶ å¶ Ç´ôé ÜÆ ñÂÆ
316 Ãø¶ ÕÅñ¶ ÕÆå¶ ×¶ ÔéÍ ÇÕåé¶ ÔÆ ÁòåÅð» ñÂÆ Õ¶òñ
Á¼èÅ Ü» ê½äÅ ÃøÅ ñ×ÅÀ°äÅ ÔÆ ÕòÆ ôÝÅî é¶ ÕÅøÆ ÃîÇÞÁÅ ÔËÍ
íÅ×òå ê¹ðÅä é¶ Ú½òÆ ÁòåÅð» ç¶ éÅî Ô¶á ÇñÖ¶ Áé°ÃÅð
Çç¼å¶ Ôé :–
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

ìÌÔîÅ
ìËðÅÔ
Úå°ðí¹ÜÆ
ÔË×ÌÆò
éð éÅðÅÎÇÂä
Õêñ ç¶ò
ç¼åÅ å̶ï
ÇðÖí ç¶ò

09.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.

ÇêÌæÈ
îÛ
ÕÛÈ
èé§åð
î¯ÔéÆ
éð ÇÿØ
ìÅòé
Ô¿Ã

17. éÅðç
18. ÔðÆ
19. êðÃðÅî
20. ÃÌÆ ðÅî Ú¿çð
21. ò¶ç ÇòÁÅÃ
22. ÃÌÆ Ç´ôé
23. ì½è
24. ÕÇñÕÆ

îÔ»íÅðå Çò¼Ú Çòôù ÜÆ ç¶ î¼Û, ÕÛÈ, ìËðÅÔ, éðÇÿØ,
òÅîé, êðÃðÅî, ðÅî Ú¿çð, Ç´ôé, ì¹¼è å¶ ÕñÕÆ çà ÁòåÅð
Ç×ä¶ ×¶ ÔéÍ ÇÂÔé» ÇòÚ¯º ÃÇåÜ¹× éÅñ Ãì¿èå êÇÔñ¶ ê³Ü
î¼ Û , ÕÛÈ , òðÅÔ, éðÇÿ Ø å¶ òÅîé Ôé; å¶ å z Šܹ × éÅñ
ðÅî Ú¿çð å¶ êðÃðÅî, ç¹ÁÅêð éÅñ Ç´ôé ÜÆ Áå¶ ÕÇñܹ×
29

éÅñ ì¹ ¼ è å¶ ÕñÕÆ Ãì¿ è å ÕÆå¶ ×¶ ÔéÍ

ìÌ Ô îÅ ÜÆ ç¶ Ã¼ å ÁòåÅð
ÇÂö ò¼â–ÁÅÕÅðÆ ìÇÚåz éÅàÕ Çò¼Ú ìÌÔîÅ ÜÆ ç¶ Ã¼å
ÁòåÅð» çÅ ÇÃñÇÃñ¶òÅð Õ°¼Þ ò¶ðòÅ ê³éÅ 611 寺 635 åÕ
ÁÅÇÂÁÅ ÔËÍ ìÌÔîÅ ÜÆ ç¶ ÇÂÔé» Ã¼å ÁòåÅð» ç¶ éÅî Ôé –
1. ìÅñîÆÕ, 2. Õ¼ôê, 3. ô¹´, 4. ìڶà (òÅÚÃêåÆ Ü»
òÌÇÔÃêåÆ), 5. ÇìÁÅÃ, 6. Ö¼ôà (Û¶) ÇðÖÆ Áå¶ 7. ÕÅñÆçÅÃÍ
ÇÂÔé» Çò¼Ú¯º Õ¼ôê, ô¹´ å¶ ìڶà éÅî ç¶ Çå¿é ÁòåÅð»
çÅ êÈðÅ ò¶ðòÅ ÇÂà éÅÕà ÕòÆ é¶ Ú½æÅÂÆ–Ú½æÅÂÆ Ãø¶ Çò¼Ú ÔÆ
î¹ÕÅ Çç¼åÅ ÔË Üç ÇÕ ìÅñîÆÇÕ ÁòåÅð ù ÇÂÃ é¶ ê¯ä¶ Ãø¶ Çò¼Ú
ÔÆ Çìñ¶ ñÅ ÇñÁÅ ÔËÍ

Çôò ÜÆ ç¶ ÁòåÅð
ÇÂö ò¼â–ÁÅÕÅðÆ ìÇÚåz éÅàÕ Çò¼Ú ìÌÔîÅ ÜÆ ç¶ ÁòåÅð»
î×𯺠ÃøÅ 635 寺 709 åÕ ð¹çz ÜÆ ç¶ ÁòåÅð, ç¼åÅ åz¶ï Áå¶
êÅðÃéÅæ ÁòåÅð» ç¶ ò¶ðò¶ Çç¼å¶ ׶ ÔéÍ çðÁÃñ, ÇÂÃ
ÕòÆ ù ܯ òÆ Õ¼ÚÅ–ê¼ÕÅ ÇÂÇåÔÅÃÕ, ÇîÇæÔÅÃÕ, ê¹ðÅäÕ
ÁæòŠù Ç äÁŖù ä ÅÇÂÁÅ îÃÅñÅ Ô¼ æ ñÇ×ÁÅ ÃÆ, À° à ¶ ù
À° Ô ÁÅêäÆ ÕÇòåÅ çÅ ðÈ ê Çç¿ ç Å Ç×ÁÅ ÔË Ü¯ Ãí öË ð –
Õ°çðåÆ, ì¶çñÆñ¶ Áå¶ ì¶–ÇÃðêËð ç¶ Áä–ÇÃè»åÕ ÕæÅéÕ»
òÅñÅ Ô¯ ä ÕÅðé Õñ×Æèð êÅÇåôÅÔ çÆ ðÚéÅ ÕçÅÇÚå
éÔƺ î³ Ç éÁÅ ÜÅ ÃÕçÅÍ
Çòôé± ê¹ðÅä Çò¼Ú ÁÅÇÂÁÅ ÔË ÇÕ ìÌÔîÅ ÜÆ òñ¯º ǼÛÅ
Õðé å¶ À°Ôé» ç¶ î¼æ¶ Ú¯º ÇÂ¼Õ ð¯ºçÈ ÇÜÔÅ (ð¹çz) ê¹¼åð ÜéÇîÁÅ
ÇÜÃé¶ ð¯–ð¯ Õ¶ ìÌÔîÅ ÜÆ å¯º íò, ÂÆôÅé, ôðò, êô¹êÇå, íÆî,
À°×Ì, îÔ»ç¶ò ÁÅÇçÕ Ã¼å Ô¯ð éÅî òÆ êÌòÅé ÕðòŶÍ
ê¹ðÅä» Çò¼Ú ÁÜ, Â¶Õ êÅç , åzÝ¿ìÕ, ÁÇÔòÌèé, ÇêéÅÕÆ,
ÁêðÅÇÜå, îÔ¶ôÉð, ÇòÌÕôÅÕêÆ, ô¿íÈ, Ôðä Áå¶ ÂÆôÉð ÁÅÇçÕ
Ç×ÁÅð» ð¹çz ÁòåÅð òÆ çö ׶ ÔéÍ ×ð¹ó ê¹ðÅä Çò¼Ú
ÁÜËÕêÅç, ÁÇÔòÌèé, åò¼ôàÅ, ÇòôòðÈêÔð, ìÔ¹ ðÈê, åÌÝ¿ìÕ,
ÁêðÅÇÜå, ÇòÌÕôÅÕÇê, ô¿í¹, Õêð¹çÆ Áå¶ ðËòå ÁÅÇç ïÅð·» ð¹çz
Ç×äŶ ׶ ÔéÍ ÇòÌÔçÅðäÝÕ À°êÇéôç Çò¼Ú çà êÌÅä» å¶
Á³åÔÕðä ù ð¹çz ÇñÇÖÁÅ ÔËÍ í¼à» ç¶ Ãò¼ÂÆÁ» Çò¼Ú ÒÒÃî¹çz ð¹çz
ÇÖé ÇÂÕ îÇÔÓÓ Çò¼Ú ð¹çz çÅ Áðæ âðÅÀ°äÅ ÕðÕ¶ ÕÆåÅ Ü»çÅ ÔËÍ
30

ð¹çz ÁòåÅð ç¶ Á³å òÅñ¶ ÿֶê ò¶ðò¶ ù ÕòÆ ôÝÅî é¶
635 ê³é¶ å¶ Ô¶á ÇñÖ¶ Áé°ÃÅð ê¶ô ÕÆåÅ ÔË Áå¶ çÇÃÁÅ ÔË ÇÕ
ìÌÔîÅ ÜÆ ù Üç Ô¿ÕÅð Ô¯ Ç×ÁÅ ÃÆ å» ð¹çz é¶ ÁòåÅð ÇñÁÅ ÃÆ :–
ÕÆÁ ×ðì Õ¯ î¹Ö–ÚÅðÍ
Üì èð¶ Çåé åé ÃÅå¨
éÔƺ ÁË Ã Ô¯ Ç Â À° è Åð¨
ùé ôÌòé ¶ Çôò ìËé¨
ÇåÔ ÜÅé ×ðì êÌ Ô Åð¨

(ê³éÅ 635)

ÕÛ° ÇÚ¼å  ÁÇìÚÅð¨
åì ìéÆ åÅ ÕÆ ìÅå¨4¨....
ù é ñ¶ Ô ¹ ð¹ ç z ÇìÚÅð¨5¨
Ôá ÛÅÇâ ù¿çð éËé¨
ÇÛå ñÆé ÁÅé òåÅð¨6¨

ç¼åÅåz¶ï ÁÇåz ÇðÖÆ çÅ Áé°ÃÈïÅ çÆ Õ°Ö¯º êËçÅ Ô¯ÇÂÁÅ
ÇÂ¼Õ îÔÅåîÅ ÃÆ ÇÜÃù ÕòÆ ôÝÅî é¶ ÁòåÅð ìäÅ Õ¶ ê¶ô ÕÆåÅ
ÔËÍ ÇÂÃ é¶ Ã–Ã ÇêÌæòÆ, Üñ, êòé, ÁÅÕÅô, Ú¿é·, Á×éÆ,
ÃÈðÜ, ÕìÈåð ÁÅÇçÕ 24 ×¹ðÈ èÅðé ÕÆå¶ Ãé, ÇÜÔé» å¯º À°Ô
Õ¯ÂÆ éÅ Õ¯ÂÆ ×¹ä èÅðé ÕðçÅ Ô¯ÇÂÁÅ çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ
ÕòÆ é¶ ÇÂÔ àðëñ òÆ Û¼âÆ ÔË ÇÕ Ü¯× òÅñÅ ÇÂÔ î¼å
1,00,010 ÃÅñ åÕ êÌÚÇñå ÇðÔÅ ÃÆ ÇÜÃçÅ çðÁÃñ îÅîÈñÆ
ÇÜÔÅ òÆ ÇÂÇåÔÅÃÕ ÁÅèÅð ÇÕå¶ òÆ éÔƺ ÇîñçÅ êð ÇÂÔ
ÁòåÅðòÅçÆ ÇÂà å¼æ ìÅð¶ Ǫ çÃçÅ ÔË :–
Â¶Õ ñÛ çà ìðÖ êÌîÅéŨ êÅÛË ÚñÅ Ü¯× Õ¯ ìÅéŨ
×ÝÅðò ìðÖ ÇìåÆåå íﯨ êÅðÃéÅæ ê¹ðÖ í¹Á
òﯨ2¨
(ê³éÅ

669)

ÇÂà ò¼â–ÁÅÕÅðÆ ìÇÚåz éÅàÕ Çò¼Ú êÅðÃéÅæ ù Çôò
çÅ ÁòåÅð ÕðÕ¶ ÔÆ çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔË ÇÜÃé¶ ç¼å ç¶ î¼å çÅ êÌíÅò
õåî ÕðÕ¶ ÁÅêäÅ î¼å ÚñÅÇÂÁÅ ÃÆ, ïæÅ :–
êÅðÃéÅæ ì⯠ðä êÅðݯ¨
ÁÅêé êÌÚ¹ð Ü×å îå ÕÆéÅ ç¶òçå Õ¯ àÅðݯ¨
ªÞ, êÅðÃéÅæ ê¹ðÅåé ê¹ÃåÕ» Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ìÔ¹å êÌåÅêÆ
ê¹ðÖ ç¶ å½ð å¶ òðÇäå ÔË Ü¯ ÇÔ¿ÃÅ ù À°µÕÅ ÔÆ ìðçÅôå éÅ Õðé
ÕÅðé, ÜËé î¼å Çò¼Ú çÅõñ Ô¯ Ç×ÁÅ ÃÆ Áå¶ ò¼â¶ åê ÃÅè Õ¶
ÜËéÆÁ» çÅ 23ò» åÆðæ»Õð ìÇäÁÅ ÃÆÍ
ÇÂÔé» ÁòåÅð ×ÅæÅò» çÆ ÇòôÅ–òÃå±, ÇñÖä ôËñÆ Áå¶
ÇÂÔé» çÆ ÇÂÇåÔÅÃÕåÅ ìÅð¶ ÕÆåÅ î¯àÅ ÇÜÔÅ ÁÇèÁé òÆ Ô¶á
31

ÇñÖ¶ Õ°¼Þ Õ° é°Õå¶ Ãê¼ôà Õð Çç¿çÅ ÔË :–
1. ÇÂÔ ÕòÆ ôÝÅî çÆ ðÚéÅ ÔË Ü¯ ×¹ðîÇå Çòð¯èÆ, ÃÅÕå
î¼åÆÁÅ Áå¶ Ú¿âÆ ç¶òÆ çÅ ê¹ÜÅðÆ ÔËÍ ÇÂà ռÚÆ ÕÇòåÅ çÅ ×¹ðÈ
çÃî¶ô éÅñ À¹¼ÕÅ ÔÆ Õ¯ÂÆ Ãì¿è éÔÆºÍ ×¹ðÈ çÃî¶ô ù ÇÂà ÁÇå
ØàÆÁÅ å¶ ×¹ðîÇå ÇÃè»å» ç¶ Çòð¹¼è êÌÚÅð Õðé òÅñÆ ðÚéÅ çÅ
ðÚäÔÅð ÕÇÔäÅ Ü» î³éäÅ ÃÇå×¹ð» çÆ å½ÔÆé ÕðéÅ ÔËÍ
2. ÇÂÔ ðÚéÅ Õê¯ñ–ÕÅñêÇéÕ, Áä–Ô¯äÆÁ», Áä–
ÇòÇ×ÁÅéÕ, 춖çñÆñ Áå¶ Áä–ÇÃè»åÕ ×¼ê» Ü» ×ê½ó» éÅñ
íðÆ êÂÆ ÔË Áå¶ ÇÂÃçŠüڶ èðî Ü» ×¹ðîÇå éÅñ Õ¯ÂÆ Ãì¿è éÔƺ
Áå¶ ÇÜÔé» ìÅð¶ ÇÂÔ ÇÕÔÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔË – ÒÒ òÅðÃôÅÔ îÆÁ» ÇÂÇÕ
ÞÈá îÅðé, ÇÂÇÕ îÅðç¶ ÞÈá çÆ Ü¯Ô îÆÁ»ÓÓÍ
3. Ú½òÆ ÁòåÅð» ÓÚ¯º ìÔ¹Ç×äåÆ ÁòåÅð» ç¶ ò¶ðò¶ Õ¶òñ
ÇîÇæÔÅÃÕ òÆ éÔƺ î³é¶ ÜÅ ÃÕç¶ ÇÕªÇÕ À°Ô Ãî¹¼Ú¶ å½ð å¶ ò¼â¶–
ò¼â¶ ×ê½ó» éÅñ íðêÈð Ôé Áå¶ ÇîÇæÔÅÃÕ Ã̶äÆ å¯º òÆ Ô¶áñÆ
ê¼èð å¶ ÜÅ ê¹¼Üç¶ Ôé, êð Çå¿é ôÖÃÆÁå» ðÅîÚ¿çð ÜÆ, Ç´ôé
ÜÆ Áå¶ îÔÅåîÅ ì¹¼è ÜÆ ÁËÃÆÁ» Ô¯ÂÆÁ» Ôé ÇÜÔé» éÅñ Ãì¿èå
ÕÔÅäÆÁ» Áå¶ èÅðîÕ øñÃøÅ ÇÔ¿ç¯ÃåÅé ç¶ èÅðîÕ Çñàð¶Úð
çÅ Áðö 寺 Çô¿×Åð ìÇäÁÅ ÇðÔÅ ÔËÍ
ðÅîÚ¿çð ÜÆ ç¶ îÈñ ÕæÅéÕ ù ÇéÜÆ, êðòÅðÕ Áå¶
ÃîÅÜÕ ÜÆòé ç¶ Ö¶åð» Çò¼Ú ìÔ¹å ÇêÁÅð å¶ ÃÇåÕÅð éÅñ
ç¶ÇÖÁÅ Ü»çÅ ÔË Áå¶ ìÔ¹å ÔÆ ÕÅðÁÅîç ÇÃÇÖÁÅò» éÅñ íðêÈð
ÔËÍ ÇÂö åð·» ÕÂÆ î¼å–í¶ç Ô¯ä ç¶ ìÅòÜÈç Ç´ôé ÜÆ çÆ ×ÆåÅ ù
èÅðîÕ ÃÅÇÔå çÅ ÁÇèÁé Õðé Ã ìÔ¹å ׿íÆðåÅ Áå¶ ÃÇåÕÅð
éÅñ ç¶ÇÖÁÅ Ü»çÅ ÇðÔÅ ÔËÍ îÔÅåîÅ ì¹¼è çÆ ôÖÃÆÁå çÅ å»
ÕÇÔäÅ ÔÆ ÕÆ ÔË ÇÜÔé» ç¶ ÜÆòé ò¶ðÇòÁ» Áå¶ ÇÃÇÖÁÅò» ù
èðî ç¶ ÁÅî ÇòÇçÁÅðæÆÁ» å¶ ÃÕÅñð» 寺 Û°¼à ê³Çâå ÜòÅÔð
ñÅñ éÇÔðÈ Áå¶ âÅÕàð Á³ì¶çÕð òð×ÆÁ» ÃîÅÜÕ Áå¶ ðÅÜÃÆ
Ö¶åð çÆÁ» ÇÃðÕ¼ã ôÖÃÆÁå» é¶ òÆ ðÜò» îÅä Çç¼åÅ ÔËÍ
ðÅî ÜÆ çÆ ÕÔÅäÆ ç¶ ÕæÅéÕ ù ðÅî ÜÆ ç¶¶ ÕÂÆ Ô¯ð
ôðèŬÁ» é¶ òÆ ÁÅêä¶ îé–íÅªç¶ î¯ó Áå¶ ò¿é–ùò¿éÆÁ» ôÕñ»
ç¶ Õ¶ ÕðÈê ÇÜÔÅ Õðé çÅ Õ°Üåé ÕÆåÅ ÔË Áå¶ Ç´ôé ÜÆ çÆ
×ÆåÅ òÅñÆ ÇøñÅÃøÆ Áå¶ ðÅÜÃÆ Á×òÅÂÆ òÅñÆÁ» ìóÆÁ»
ÕÅðÁÅîç ÇÜÔÆÁ» ×¼ñ» ù é÷ð–Á³çÅ÷ Õð Õ¶ À°Ôé» ç¶ ÕÂÆ Ô¯ð
ôðèŬÁ» é¶ òÆ À°Ôé» çÆ ÃåÕÅðÆ ÜÅ ðÔÆ ôÖÃÆÁå ìÅð¶ ìÔ¹å
ÔÆ ÕÅñÆÁ», Õ°ÔÞÆÁ» å¶ ôðîéÅÕ ×¼ñ» ÇñÖä å¶ êÌÚÅðé çÅ
îÅóÅ ÕÅðÅ ÕÆåÅ ÔË êð ÕòÆ ôÝÅî é¶ Ãí Ô¼ç» ì¿é¶· àê Õ¶ ÇÂÔé»
32

ç¯Ô» îÔÅé ÕðÕ¶ ÜÅäÆÁ» Ü»çÆÁ» ôÖÃÆÁå» çÆ ò¼â¶ ôðîéÅÕ
ã¿× éÅñ Ü¯Ô ê¹¼à Õ¶ ðÖ Çç¼åÆ ÔËÍ îÔÅé Çòò¶ÕôÆñ ôÖÃÆÁå
îÔÅåîÅ ì¹¼è ù ò¼â¶ ì¹èÈ çÆ ôÕñ Çò¼Ú ê¶ô Õðé çÅ ÕÅñÅ ÕÅðéÅîÅ
ÇÂÔ ÃÅÕå å¶ ç¹ôà ÕòÆ ôÝÅî ÔÆ Õð ÃÕçÅ ÃÆÍ
4. ÕòÆ ôÝÅî çÆ ÇÂà հÔÞÆ ÕÅÇò–ÕñÅ Áå¶ ÇÂà ç¶
ÕÅÇò çÆ ÇòôÅ–òÃå± çÆ ÚÆð–ëÅó Õðé ò¶ñ¶ Ôð ÃîÆÇÖÁÅÕÅð
ÇÂÃçÆ Çòð¯èåÅ Õðé ç¶ éÅñ–éÅñ ÁòåÅð ÕÔÆÁ» ÜÅä òÅñÆÁ»
ÔÃåÆÁ» ìÅð¶ ÕòÆ òñ¯º ܯóÆÁ» å¶ ÇìÁÅéÆÁ» îÅóÆÁ» ×¼ñ»
ÕÅðé À°Ôé» Çòð¹¼è ÇñÖä å¶ îÜìÈð Ô¯ Ü»çÅ ÔËÍ ÇÂÔ Õ¶òñ
ÇÂà ÕÅðé òÅêðçÅ ÔË ÇÕ ÁÇÜÔ¶ ÕòÆÁ» å¶ ÇñÖÅðÆÁ»
òñ¯º ÇÂÔé» ÔÃåÆÁ» À°µå¶ ÁÅð¯Çêå ôðîéÅÕ ÕæÅéÕ» ù
ÇÕö ôðÆø å¶ Çòò¶ Õ ôÆñ ÇòÁÕåÆ òñ¯ º êÚÅ ÃÕäŠÿ í ò
ÔÆ éÔÆºÍ Ã¯ ôðÅðå å¶ ÁèîÈñ çÆ Üó· î¹Ö ðÈê Çò¼Ú ÕòÆ
ôÝÅî Áå¶ ÁÇÜÔ¶ ÇñÖÅðÆÁ» ù ÔÆ ÜÅäéÅ ÚÅÔÆçÅ ÔË Í
ÃÅÕå îåÆ ê¹ÃåÕ ìÇÚåz éÅàÕ Çò¼Ú ÁŶ 24 ÁòåÅð»
ìÅð¶ ÿֶêÕÆ ò¶ðò¶ Á×ñ¶ ìÅì» Çò¼Ú Çç¼å¶ ÜÅ ðÔ¶ ÔéÍ

(7)

î¼Û, ÕÛ±, éð, éÅðÅÇÂä,
îÔ» î¯ÔéÆ å¶ òðÅÔ ÁòåÅð :–
(1 å¯ º 6ò¶ º ÁòåÅð åÕ)

1. î¼ Û ( crocodile))

(ê³ é Å 155 å¯ º 160)

54 ì¿ç» Çò¼Ú ÇñÖÆ ÇÂà ì¶ÕÅð å¶ Çéð¼ðæÕ ÇÜÔÆ ðÚéÅ
Çò¼Ú ð¼ì òð×Æ ÷ÅÇÔð ÕÆåÆ ×ÂÆ ÔÃåÆ ñÂÆ ÕÅñ, ÕÅñ ê¹ðÖ
Áå¶ îÔ»ÕÅñ ÁÅÇçÕ ñø÷ òðå¶ ×¶ ÔéÍ ÇÂÔ ñø÷ ÇéðÅÕÅð
êðî¶ôð ñÂÆ òðå¶ éÅî éÔƺ ìñÇÕ ÇÂÔ ÃÅÕå–îåÆ ÕòÆ ôÝÅî
ç¶ Ç¼ôà ç¶ò ç¶ éÅî ÔéÍ ç¶ò» å¶ çÅéò» ç¶ òËð Çòð¯è» Çò¼Ú
ÿÃÅðÆ ÜÆò ÁÅêäÅ–ÁÅêäÅ ð¯ñ ÁçÅ Õð ðÔ¶ ÃéÍ Ãî» êÅ Õ¶
33

ÿÖÅùð éÅî çÅ ðÅÖô Ô¯ÇÂÁŠܯ ìÌÔî¶ ç¶ ÚÅ𯺠ò¶ç Ú¹ðÅ Õ¶ Ãçð
Çò¼Ú ÜÅ òÇóÁÅÍ ìÌÔî¶ ç¶ ð¯ä–Çêàä ê¹ð Çòôù ÜÆ é¶ î¼Û çÅ
ÁòåÅð ñË Õ¶ ÿÖÅùð ðÅÖô éÅñ دð ܹ¼è ÕÆåÅÍ î¼Û ÁòåÅð
ÁÅêäÅ ÃðÆð ì¶Ô¼ç ò¼âÅ ÕðçÅ Ç×ÁÅÍ ø½Ü» îð ÜÅä Çê¼Û¯º
ÿÖÅùð å¶ î¼Û ç¶ ÁÇå ò¼â¶ ÃðÆð» é¶ ò¼â¶ êÔÅó» çÆ åð·» ÁÅêÃ
Çò¼Ú àÕðÅ Õ¶ ÇíÁÅéÕ Ü¹¼è ÕÆåÅÍ Ã¿ÖÅùð îÅÇðÁÅ Ç×ÁÅÍ î¼Û
é¶ ò¶ç òÅêà ñË Õ¶ ìÌÔî¶ ù ç¶ Çç¼å¶Í À°Ãù ô»å å¶ êÌÿé ÕÆåÅ
Áå¶ èðåÆ çÅ ðÅÜ íÅ× ç¶òÇåÁ» ù ç¶ Õ¶ À°Ôé» å¯º ÇòçÅ ñÂÆÍ

2². Õ¼Û ÁòåÅð

(ê³éÅ 160)

ç¶òÇåÁ» ù ÕÅøÆ ÁðÃÅ ðÅÜ ÕðÇçÁ» ç¶Ö Õ¶ Çòôù ÜÆ
ç¶ ÇÚå Çò¼Ú ÇÂÔ ×¼ñ ÁÅÂÆ ÇÕ À°Ôé» òñ¯º ÃÈðÜ Áå¶ Ú¿é· ÁÅÇç
ç¶òÇåÁ» çÆ ÇÂ¼Õ îÆÇà¿× üçÆ ÜŶ Áå¶ ÖÆð Ãçð ù ÇðóÕ Õ¶
À°Ã Çò¼Ú¯º Á³ÇîÌå, ñ¼ÛîÆ, Õñê ð¹Ö, ÕÅîè¶é ×ÀÈ ÁÅÇçÕ 14
ðåé å¶ Ô¯ð êçÅðæ ռ㶠ÜÅäÍ ÇÂà îÆÇà¿× Çò¼Ú ç˺å òÆ ÁÅ
ôÅîñ Ô¯Â¶Í Çòôù ÜÆ çÆ Ú¹¼ÕäÅ ÁèÆé ÃÅÇðÁ» é¶ ðñ–Çîñ Õ¶
ÇÂÔ îÔÅé ÕÅðÜ Õðé çÅ îé ìäÅ ÇñÁÅÍ ÖÆð Ãçð ù ÇðóÕä
ñÂÆ î¿çzÅÚñ éÅî ç¶ êðìå ù îèÅäÆ ìäÅÇÂÁÅ Ç×ÁÅÍ ô¶ô
éÅ× ù îèÅäÆ À°µå¶ ð¼ÃÆ Ü» é¶åz¶ ç¶ å½ð å¶ òðÇåÁÅ Ç×ÁÅÍ
Çòôù é¶ çËºå» ù éÅ× çÅ îÈ¿Ô òÅñÅ ÇÃðÅ å¶ ç¶ò» ù êÈÛ òÅñÅ
ÇÃðÅ ëóÅÇÂÁÅÍ
î³çzÅÚñ êðìå çÆ îèÅäÆ ì¶Ô¼ç íÅðÆ Ô¯ä ÕÅðé èðåÆ
Çò¼Ú ԶỠè¼ÃÆ Ü»çÆ ÃÆ Áå¶ À°ÃçÅ è¼Ãç¶ ÜÅäÅ ò¼âÆ Ãî¼ÇÃÁÅ
ÃÆÍ îèÅäÆ ù è¼Ãç¶ ÜÅä 寺 ð¯Õä ñÂÆ Çòôù ÜÆ é¶ ÇÂ¼Õ ìÔ¹å
ò¼â¶ Ãõå–ÜÅé Õ۱¶ ç¶ ðÈê Çò¼Ú ÁòåÅð ñË Õ¶ ÁÅêä¶ ÁÅê ù
Ãçð î³æé Ã îèÅäÆ ç¶ Ô¶á ÇàÕÅÇÂÁÅ ÃÆÍ Ãçð î³æé
ç¯ðÅé 14 éÅïÅì ðåé» ù ç¶ò» å¶ çËºå» é¶ ðñ Õ¶ Ãçð Çò¼Ú¯º
Õ¼ÇãÁÅ êð ÇÂÔ ÕÔÅäÆ Ãê¼ôà ÇÂôÅðÅ Çç¿çÆ ÔË ÇÕ Çòôù ÜÆ òñ¯º
êÖêÅå ÕðÕ¶ ç¶ò» çÅ ê¼Ö ÔÆ êÈÇðÁÅ ÜÅ ÇðÔÅ ÔËÍ
Õ¼Û ÁòåÅð çÆ ÕÔÅäÆ Çò¼Ú 14 ðåé» çÅ ò¶ðòÅ éÔƺ
Çç¼åÅ Ç×ÁŠܯ çÈܶ ìÌÅÔîäÆ ×Ì¿æ» Çò¼Ú¯º Çîñ Ü»çÅ ÔËÍ À°Ôé»
î¹åÅÇìÕ 14 ðåé ÇÂÔ Ãé :– Á³ÇîÌå, ñÛîÆ, Õñê ð¹Ö,
ÕÅîè¶é ×», ÁËðÅòå ÔÅæÆ, À°ÚË:ôÌòË Ø¯óÅ, ð¿íÅ ÁêÃðÅ,
ôÇÔç, åñòÅð, ôðÅì, Çòô, Ú¿çzîÅ, ÃÅð¿× èé°Ö, èé§åð òËç
34

ÁÅÇçÕ Ô¯ð ÕÂÆ éÅïÅì ÚÆ÷» òÆ À°ê–ðåé» ç¶ å½ð å¶ ÇÂà î¿æé
Çò¼Ú¯º ÇéÕñÆÁ» ÃéÍ

3 å¶ 4. éð, éÅðÅÇÂä ÁòåÅð

(ê³ é Å 161 å¯ º 162)

ìÇÚåz éÅàÕ çÆ 24 ÁòåÅð» òÅñÆ ÇÂà ðÚéÅ Çò¼Ú
ÕòÆ ôÝÅî é¶ éð éÅðÅÇÂä ù ÇÂ¼Õ ÁòåÅð ç¶ ðÈê Çò¼Ú ç¼ÇÃÁÅ
ÔË êð ÁËÃÅ çÃä ÇêÛ¯º òÆ ÃøÅ 162 À¼°å¶ ÃîÅêåÆ ò¶ñ¶ éð ù
ÇåzåÆï ÁòåÅð å¶ éÅðÅÇÂä ù Úå¼°ðæ ÁòåÅð ÕðÕ¶ ÔÆ ç¼ÇÃÁÅ
ÔËÍ ÇÂà ÁòåÅð çÆ ÕÔÅäÆ ù ôÝÅî é¶ Ô篺 ò¼è Õî÷¯ð å¶ ì¯×Ã
å¶ ÇéÕ¿îÆ ÇÜÔÆ ìäÅ Õ¶ ê¶ô ÕÆåÅ ÔËÍ
À°ºÞ 24 ÁòåÅð» çÆÁ» Ãí ÕÔÅäÆÁ» Çò¼Ú ÔÆ Çòôù
ÜÆ çÆ éÆÁå Ãê¼ôà ÔÆ îÅóÆ Áå¶ êÖêÅåÆ êÌåÆå Ô¹¿çÆ ÔË êð
Ãçð î³æé Ã ÇéÕñ¶ 14 ðåé» ù ò¿âä Ã Çòôù ÜÆ å¶
ç¶ò» çÆ ÃÅÇÜô Áå¶ ÇîñÆ–í¹×å é§×Æ Ô¯ÂÆ êÂÆ ÃÆÍ ê¹ðÅäÕ
ÕÔÅäÆÁ» ç¶ ò¶ðò¶ òÆ ÁËÃÅ ÔÆ êÌ×à Õðç¶ ÔéÍ ñ¼ÛîÆ ù å»
Çòôù ÜÆ é¶ åÅó Õ¶ ÁÅêä¶ ñÂÆ ðÖ ÇñÁÅ ÃÆ å¶ À°ÚË:ôÌòÔ Ø¯óÅ
ÃÈðÜ ç¶òå¶ ç¶ ÔòÅñ¶ Õð Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÃÆÍ
14 ðåé» çÆ ÕÅäÆ ò¿â Áå¶ Çòôù ÜÆ ç¶ êÖêÅåÆ ðò¼Âƶ
ÕÅðé ç˺å à¯ñÅ Ü¿× ñÂÆ À°å¶ÇÜå Ô¯ Ç×ÁÅ ÃÆÍ òËö ÇÂÃ
ÃÅÕåÆ ðÚéÅ, ìÇÚåz éÅàÕ Çò¼Ú Çòôù ç¶ ÇÂà åÆܶ å¶ Ú½æ¶
ÁòåÅð éð Áå¶ éÅðÅÇÂä òÅñ¶ ìÅì Çò¼Ú ÇÂÔé» ÁòåÅð» çÆ
Õ¼°Þ òÆ êÌÅêåÆ éÔƺ ç¼ÃÆ ×ÂÆÍ ÇÂÔ ç¯ò¶º ÁòåÅð çðÁÃñ
ÁÅêä¶ Çîôé Çò¼Ú ÇÂ¼Õ åð·» ø¶ñ· ÇÜÔ¶ ԯ¶ çö ׶ Ôé ܯ ç¶ò»
ù Õ¼°Þ òÆ éÔƺ ÇçñòÅ ÃÕ¶ ÃéÍ
éð å¶ éÅðÅÇÂä éÅî ç¶ ÇÂ¼Õ ÁòåÅð Ü» ç¯ ÁòåÅð»
çÅ Á¼â–Á¼â ê¹ðÅä» Çò¼Ú òÆ Þî¶ñÅ ÇÜÔÅ ÔÆ ÇêÁÅ Ô¯ÇÂÁÅ
ÔËÍ ê¹ðÅä» Áé°ÃÅð éð éÅðÅÇÂä é¶ ÜÆò» ù åê¼ÇÃÁÅ çÅ îÅð×
ÇçÖñÅÀ°ä ñÂÆ Õ¶çÅðéÅæ ç¶ ÁÃæÅé å¶ Ø¯ð åê¼ÇÃÁÅ ÕÆåÆ ÃÆÍ
òÅîé ê¹ðÅä Çò¼Ú Ç÷Õð ÔË ÇÕ ÇÂà çÆ Ø¯ð åê¼ÇÃÁÅ ù í¿× Õðé
ñÂÆ Ç¿çz 鶶 Ãòð× å¯º ÕÂÆ Ã¹¿çð ÁêÃðÅò» òÆ í¶ÜÆÁ» ÃéÍ
êð éÅðÅÇÂä é¶ ÇÂÕ ë¹ñ ñË Õ¶ ÁÅêä¶ À°ð Çò¼Ú¯º À°ðòôÆ éÅî çÆ
ì¶Ôç ù¿çð ÁêÃðÅ Õ¼ãÆ ÃÆ ÇÜÃçÆ Ã¹¿çðåÅ Ãéî¹Ö Ç¿çz çÆÁ»
ÁêÃðÅò» îÅå ÖÅ Õ¶ ÷ñÆñ Ô¯ ×ÂÆÁ» Áå¶ Ãò¼ð× ù ÔÆ òÅêÃ
35

í¼Ü ×ÂÆÁ» ÃéÍ
ç¶òÆ íÅ×òå ê¹ðÅä Çò¼Ú ÇñÇÖÁÅ ÔË ÇÕ éð é¶ Áðܹé
ç¶ ðÈê Çò¼Ú Áå¶ éÅðÅÇÂä é¶ Ç´ôé ðÈê Çò¼Ú ç¹ÁÅêð Ü¹× Çò¼Ú
ÁòåÅð èÅÇðÁÅ ÃÆÍ ÕÅÇñÕÅ ê¹ðÅä çÃçÅ ÔË ÇÕ ÇÂÔ éð å¶
éÅðÅÇÂä ç¯é¯º ÁòåÅð éðÇÃ¿Ø ÁòåÅð ç¶ ç¯ à¹ÕÇóÁ» 寺 ìä¶
ÃéÍ éðÇÃ¿Ø ç¶ îé°¼ÖÆ ÇԼö éÅñ éð Áå¶ ô¶ð òÅñ¶ ÇԼö 寺
éÅðÅÇÂä ìÇäÁÅ ÃÆÍ Çôò ÜÆ é¶ ôðí ÜÆò çÆ ÁÇå ÖÈ¿ÖÅð ôÕñ
èÅð Õ¶ ÔÆ ÇÂÃç¶ ç¯ à¹Õó¶ ÕÆå¶ ÃéÍ ôðí ÜÆò Áá à¿×» òÅñÅ,
ô¶ð çÅ ÇôÕÅð Õðé òÅñÅ ÁÇå ÖÈ¿ÖÅð ôÕñ òÅñÅ ÜÆò çÇÃÁÅ
Ç×ÁÅ ÔËÍ

5. îÔ» î¯ Ô éÆ ÁòåÅð

(ê³ é Å 162)

ðåé» çÆ ÕÅäÆ ò¿â ÕÅðä ç˺å Á½Ö¶ å¶ êð¶ôÅé Ãé å¶
çËºå» ç¶ îé» Çò¼Ú ç¶òÇåÁ» êÌåÆ òËð–Çòð¯è ò¼è ÇðÔÅ ÃÆÍ ÇÂÃ
ÃÅÕåÆ ê¹ÃåÕ, ìÇÚåz éÅàÕ ç¶ Ú½òÆ ÁòåÅð» òÅñ¶ ê³Üò¶º
ÁÇèÁÅÇ Çò¼Ú ç¼ÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔË ÇÕ ÇÂà Þî¶ñ¶ ù Çéì¶óé ñÂÆ å¶
çËºå» ù ô»å Õðé ñÂÆ ðåé» ù ç¶ò» å¶ çËºå» Çò¼Ú ÁÅêäÆ
ï¯ÜéÅ éÅñ Çøð 寺 éò¶º ÇÃÇðúº ò¿âä ñÂÆ Çòôù ÜÆ é¶ îÔ»
î¯ÔéÆ ÁòåÅð èÅÇðÁÅ ÃÆÍ î¯ÔéÆ ÁòåÅð çÆ ôÕñ ù ç¶Ö Õ¶
ç¶ò å¶ ç˺å Ãí ÿî¯ÇÔå Ô¯ Õ¶ ðåé ò¿âÅÂÆ Ã ê³×å» ñ×Å Õ¶
ìËá ׶ Áå¶ À°é·» é¶ ÁÅêä¶ ôÃåz ÇåÁÅ× Õ¶ êð¶ ðÖ Çç¼å¶Í Ãí
î¯ÔéÆ ç¶ ðÈê Çò¼Ú ÔÆ ÁËö À°ñÞ¶ ÇÕ Çòôù òñ¯º ÕÆå¶ Çéðé¶ å¶
Õ¯ÂÆ òÆ À°Üð é Õð ÃÇÕÁÅÍ èé§åð òËç, Õñê ð¹Ö, ñ¼ÛîÆ,
Çòô, ÕÅîè¶é° ×À± ÁÅÇç Ãí ÚÆ÷» ò¿â Çç¼åÆÁ» ×ÂÆÁ» å¶
Þ×óÅ î¹ÇÕÁÅ êÌåÆå Ô¯ÇÂÁÅ, ïæÅ:– ìචðåé Ãðì¿ ×ÂÆ Û±à
ðÅð
ðÅð¿, êð ÇÂæ¶ òÆ Çòôù ÜÆ é¶ ÁÅêä¶ êÖêÅåÆ ð½º ÕÅðé ÕÅäÆ
ò¿â ÔÆ ÕÆåÆÍ

6. ìË ð ÅÔ ÁòåÅð (ÃÈ ð Ü» ÃÈ Á ð)

(ê³ é Å 163)

Ãçð î³æé Çò¼Ú¯º ÇéÕñ¶ ðåé» çÆ ÕÅäÆ, êÖêÅåÆ å¶
Ô¶ðÅ–ë¶ðÆ òÅñÆ ò¿â ù îÇÔÃÈà ÕðÇçÁ» ç˺å Çøð îÅð èÅó å¶ À°á
Öó¶ ԯ¶ Áå¶ ç¯Ô» à¯ÇñÁ» Çò¼Ú Çøð Þ×óÅ ô¹ðÈ Ô¯ Ç×ÁÅÍ ÇÔðäÝ
å¶ ÔðéÅÖô ç¯ ç˺å ìÔ¹å ìñÆ ÃÅìå ԯ¶ Ãé å¶ À°Ô Ãé òÆ
36

ìÔ¹å çìçì¶ å¶ Ô¿ÕÅð íð¶Í À°Ô ÃÅðÆ èðåÆ ù ò¶ç» Ãä¶ Ú¹¼Õ Õ¶
êåÅñ (? ) ù íÜ ×¶ ÃéÍ
ç¶ò» ù ÇÂà ÇìêåÅ å¶ ÔÅð Áð îÅð 寺 ìÚÅÀ°ä ñÂÆ
Çòôù ÜÆ é¶ Ô¹ä ìËðÅÔ (ÃÈð) çÅ ÁòåÅð ñË Õ¶ çËå» éÅñ ÇíÁÅéÕ
ܹ¼è ÕÆåÅ Áå¶ Ú½Ô» ò¶ç» Áð èðåÆ îÅåÅ ù ÁÅêäÆÁ» çÅó»
Çò¼Ú ëó Õ¶ êåÅñ 寺 òÅêà ñË Á»çÅ Áå¶ ÇÂà åð·» ò¶ç» å¶
èðåÆ çÆ ì¿ç ÖñÅÃÆ Ô¯ÂÆ å¶ ç¶ò» ç¶ ìÚÅÁ çÆ ×¼ñ ìä ×ÂÆÍ

åøÃÆñ, åôðÆÔ å¶ åôõÆà Ãì¿ è Æ Ç༠ê äÆÁ»
(1) ìÌÅÔîäÆ î¼å î¹åÅÇìÕ èðî å¶ èÅðÇîÕ ñ¯Õ» ù
×ñÅéÆ Áå¶ ÷ñÅñå 寺 ìÚÅÀ°ä ñÂÆ ÔÆ ð¼ì Ü» Çòôù ÜÆ ù
ÁòåÅð ñËäÅ ê˺çÅ ÔËÍ î¼Û, ÕÛ±, éð, éðÅÇÂä, îÔ» î¯ÔéÆ
Áå¶ òðÅÔ éÅî ç¶ Û¶ ÁòåÅð» ç¶ îÅîñ¶ Çò¼ Ú èðî Ü»
èðîÆ ì¿ÇçÁ» çÆ ÇÂà ÃÅÕå îåÆ ðÚéÅ Çò¼Ú ÇÕå¶ òÆ
×ñÅéÆ Ü» Ô¶áÆ Ô¹¿çÆ é÷ð éÔƺ ÁÅ ðÔÆÍ Çøð Çòôù ÜÆ
é¶ ÇÂÔ ÁòåÅð ÇÕª èÅðé ÕÆå¶ ?
(2) ð¼ì Ãðì–ÕñÅ–Ãîð¼æ Ô¯ä ÕÅðé ÇÕö Ã òÆ Õ°¼Þ çÅ
Õ°¼Þ Õð ÃÕçÅ ÔËÍ èðî ç¶ éÅî À°µå¶ ܶ ð¼ì é¶ Õ°¼Þ ÕðéÅ ÔÆ
ÃÆ åç À° à ù î¼ Û , ÕÛ± Á Å å¶ ÃÈ ð ÁÅÇçÕ» ç¶ ðÈ ê èÅð Õ¶
ÁòåÅð ñËä çÆ ÕÆ ÇìêåÅ êË ×ÂÆ ÃÆ? ÃÈð ù ÇÕÁÅ î¹ÃñîÅä,
ÇÕÁÅ ïÔÈçÆ, ÇÕÁÅ ÇîÃð çÆ ê¹ðÅäÆ ÃÇíÁåÅ ç¶ ñ¯Õ Áå¶ ÇÕÁÅ
ÕìÆð ÃÅÇÔì òð׶ ÁÅåî–çðÃÆ; Ãí é¶ îÅóÅ, ׿çÅ Áå¶ éÖ¶èÆ–
ÜéÕ ÔÆ ×ðçÅÇéÁÅ ÔËÍ ÁÇÜÔÅ ÃÈð òðÅÔ çÆ ôÕñ Çò¼Ú ð¼ì
ç¶ ÁòåÅð ç¶ å½ ð å¶ ÁÅ ê¶ ô Ô¯  ¶ , ìóÆ ÔÅï – ÔÆäÆ ÇÜÔÆ
ÕñêéÅ ÔËÍ Çøð î¼Û å¶ Õ۱¶ ç¶ ðÈê Çò¼Ú ð¼ì ù ÁòåÅð ñ˺ç¶
ç¼Ã Õ¶ ÇÂÔé» ÁòåÅðòÅçÆÁ» é¶ ÁÅêä¶ ì¹¼èÆ–ê¼èð çÆ ðÜòƺ
Ô¶áÆ ÔÆ ÕðòÅÂÆ ÔËÍ
(3) Ãçð ç¶ êÅäÆÁ» Çò¼Ú î¼Û å¶ Ã¿ÖÅùð çÆÁ»,
ÔÅæÆÁ» Áå¶ Ø¯ÇóÁ» òÅñÆÁ» ø½Ü» ç¶ ÇíÁÅéÕ Ü¿×
Ô¯ä¶, î¼Û å¶ Ã¿ÖÅùð ç¶ ÃðÆð àÕðÅÀ°ä ò¶ñ¶ ç¯ êÔÅó» ç¶ ÁÅê½
Çò¼Ú àÕð êËä òÅñÆÁ» ÇíÁÅéÕ ÁÅòÅ÷» ÇéÕñäÆÁ» Õ¶òñ
Áÿíò å¼å éÅñ ÔÆ íðêÈð éÔƺ, ìñÇÕ ÇÂÔ À°Ô ×¼ê» Ôé ÇÜÔé»
Çò¼Ú Õ¯ÂÆ å¼å ÃÅð ñ¼íäÅ ÔÆ éÅî¹îÇÕé íÅÃçÅ ÔËÍ î¼Û çÅ
37

ñ×ÅåÅð ÔÆ ì¶åÔÅôÅ Ô¼ç åÕ ò¼èç¶ ÜÅäÅ ÃÅðÆ ÕÔÅäÆ ù
Çéð¯ ñ ÕñêéÅ çÆ Ö¼ â Çò¼ Ú Ã¹ à ÇçÁ» ì¶ Ç òôòÅÃÆ ÔÆ êË ç Å
ÕðçÅ ÔË Í
(4) ÿÖÅùð é¶ Ü¶ ìÌÔîÅ ÜÆ Õ¯ñ¯º ò¶ç Ö¯Ô ÔÆ ñ¶ Ãé, åç
òÆ î¹ÃÆìå çÆ ÇÂåéÆ ÇÕÔóÆ ×¼ñ ÃÆ? ò¶ç» çÆÁ» éÕñ» å»
Áé¶Õ» ê³Çâå» Õ¯ñ ÃçÅ ÔÆ î½ÜÈç ðÔÆÁ» ÔéÍ ò¶ç êÅäÆ Çò¼Ú
ÇÂåéÅ ÁðÃÅ ê¶ ðÇÔä À° µ å¶ òÆ êÅäÆ éÅñ õðÅì éÔƺ
Ãé ԯ¶, ÇÂà ׼ñ çÅ ðÅ÷ òÆ Ü» å» ìÌÅÔîä Áå¶ Ü» ôÝÅî
ÕòÆ ÔÆ Ö¯ñ· ÃÕçÅ ÔË Áå¶ ÇÂÔ ÁÅî ÃîÞ å¯º ìÅÔð çÆ ×¼ñ ÔËÍ
(5) ÕÔÅäÆ Çò¼Ú î¼Û ÃÅÇÔì çÆ Çܼå Ô¯ ÜÅä ÇêÛ¯º
ç¶òðÅÜ Ç¿çz Çռ毺 ÁÅ àêÇÕÁÅ? ÇÂåé¶ ò¼â¶ Ü¿× ù Çܼåä
Çê¼Û¯º ðÅÜ–íÅ× ç¹ìÅðÅ À°Ã¶ Ç¿çz ù Çç¼åÅ Ç×ÁŠܯ ÕÂÆ òÅðÆ
ðÅÜ–íÅ× Çîñ ÜÅä Çê¼Û¯º òÆ Ã¿íÅñ éÔƺ ÃÆ ÃÇÕÁÅ Áå¶ ê¹ðÅäÕ
ñ¯Õ–ÕæÅò» Çò¼Ú À°Ã çÆ Õ¶òñ éÅÁÇÔñÆÁå çÅ ÔÆ Ç÷¼Õð éÔƺ,
ìñÇÕ À°Ôé» ÕÔÅäÆÁ» Çò¼Ú À°Ãù ôðÅìÆ, ÕìÅìÆ ÇêÁ¼Õó, éÅÚ–
×ÅÇäÁ» ç¶ ô½ÕÆé Áå¶ êð–ÇÂÃåzÆ×ÅîÆ ç¶ ðÈê Çò¼Ú ÁÅî ÔÆ
ÇÚåÇðÁÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ
(6) Ãçð î³æé ò¶ñ¶ Ã˺Õó¶ îÆñ ¦ì¶ Ú½ó¶ Çò¿ÇçÁÅÚñ
êðìå çÆ îèÅäÆ, ô¶ôéÅ× çÅ é¶åzÅ Áå¶ ÇÂà íÅðÆ îèÅäÆ
Ô¶á Çòôù ÜÆ çÅ ÇòôÅñÕÅï Õ۱¶ ÁòåÅð çÅ ÃðÆð Áå¶
Õ۱¶ òñ¯º ò¼âÆ Áå¶ ÇìñÕ°ñ Áé½ÖÆ îèÅäÆ çÅ ç¶Ô ð×ó¶ å¶
ð×óÅ ÃÇÔäÅ ÕÔÅäÆ ç¶ Õ¶òñ Áÿíò å¼å ÔÆ éÔƺ Ôé, ìñÇÕ
ÕÔÅäÆ ù êÈ ð Æ åð· » ì¶ – ÇÃðêË ð ðÈ ê Çò¼ Ú ê¶ ô Õðç¶ ÔéÍ
(7) Çòôù ÜÆ é¶ ÇÂ¼Õ ÖÅà î³åò éÅñ ç¶òÇåÁ» çÆ Ç¼Õ
îÆÇà¿× ì¹ñÅÂÆ ÇÜà Çò¼Ú ÃÈðÜ, Ú¿çzîÅ Áå¶ À°Çê³çz ÁÅÇçÕ òÆ
ì¹ñŶ ׶ ÃéÍ ÕÆ ÃÈðÜ å¶ Ú¿çzîÅ îé°¼Ö Ãé? À°Ôé» Çò¼Ú¯º
ÇÂ¼Õ Á¼× Ü» ×Ëû çÅ ì¶Ô¼ç ò¼âŠׯñÅ ÔË å¶ çÈÜÅ ÖñÅÁ
ÇòÚñŠǼ Õ é¼ Û åz Í
(8) Ãçð î³æé Çò¼Ú¯º ÇéÕñä òÅñ¶ ðåé» Áå¶ Õ°¼Þ Ô¯ð
êçÅðæ» Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ÚÆ÷ Ú¿çzîÅ òÆ ç¼ÃÆ ×ÂÆ ÔËÍ Ãçð î³æé ܶ
ÕçÆ Ô¯ÇÂÁÅ òÆ î³é ÇñÁÅ ÜÅò¶ å» À°Ô Û¶òƺ ÃçÆ Çò¼Ú ÔÆ Ô¯
ÃÕçÅ ÔËÍ ÕÆ ÇÂà ÇÃÌôàÆ Çò¼Ú À°Ã 寺 êÇÔñ» Ú¿çzîÅ éÔƺ
ÃÆ?
38

(9) Ãçð î³æé Çò¼Ú¯º ÇéÕñ¶ ðåé» çÆ ò¿â–ò¿âÅÂÆ
ç¶ îÅîñ¶ Çò¼Ú Çòôù ÜÆ Áå¶ ç¶òå¶ ÃÅÇÜôÆ ðÈê Çò¼Ú
ÁÅê½ Çò¼Ú Çîñ¶ ԯ¶ êÌåÆå Ô¹¿ç¶ ÔéÍ Çòôù ÜÆ ç¶ò» éÅñ
Áâð¶ å½ð å¶ ×¹êå îÆÇà¿× Õð ðÔ¶ Ãé å¶ çËºå» ù ÇíäÕ êË ÜÅä
å¶ À°Ô òÆ Çò¼Ú ÁÅ àêÕ¶ ÃéÍ ô¶ô ù é¶åz¶ ç¶ å½ð å¶ òðåä ò¶ñ¶
Çòôù ÜÆ òñ¯º ô¶ô ç¶ îÈ¿Ô òÅñÅ êÅÃÅ çËºå» ù å¶ êÈÛñ òÅñÅ ç¶ò»
ù ç¶ Õ¶ ÇÂ¼Õ åð·» çËºå» ù ÔÆ õåð¶ ç¶ îÈ¿Ô Çò¼Ú êÅÇÂÁÅ ÃÆÍ ò¿â–
ò¿âÅÂÆ ò¶ñ¶ ÚÅñÅÕÆ Ö¶âÇçÁ» Õ°¼Þ éÅïÅì ÇÜÔ¶ ðåé» ç¶ éÅñ–
éÅñ ñÕôîÆ ù ÁÇå ù¿çð ÜÅä Õ¶ ÁÅêä¶ ñÂÆ ÔÆ åÅó ÇñÁÅ
ÃÆÍ Çòôù ÜÆ é¶ Ç¿çz ù ÁËðÅòå ÔÅæÆ, Áå¶ ÃÈðÜ ù ò¼èÆÁÅ
À°ÚË: ôÌòÔ Ø¯óÅ Çç¼åÅ ÃÆ êð ôðÅì ÁÅÇçÕ éÇÖ¼è êçÅðæ çËºå» ù
ÔÆ Çç¼å¶ ׶ ÃéÍ
(10) íÅò¶º ÕÔÅäÆ å» ÃÅðÆ ÔÆ Õê¯ñ–ÕÅñêÇéÕ ÔË ÇÕª
ÇÕ ÇÃÌôàÆ Çò¼Ú ÖÆð Ãî¹ ¿ ç ð çÆ Ô¯ º ç çÅ ìÌ Å Ôîä ÇòçòÅé»
ÇìéÅ Áܶ åÕ ÇÕö ù Õ°¼Þ òÆ êåÅ éÔƺ ñ× ÃÇÕÁÅ Áå¶
Çò¿ÇçÁÅÚñ êÔÅó çÆ îèÅäÆ Áå¶ ô¶ôéÅ× çÅ é¶åzÅ
ìäÅÀ°ä çÆ ×¼ñ òÆ ÁÅî å½ð å¶ ÇÕö ÇÃÁÅä¶ ç¶ ÖÅé¶ Çò¼Ú
éÔƺ êË ðÔÆÍ ×», دóÅ å¶ ÔÅæÆ íÅò¶º ÇÜåé¶ îð÷Æ éÅïÅì å¶
ò¼èÆÁÅ ÇÕÃî ç¶ Ô¯ä, Ãçð ç¶ êÅäÆ Á³çð Ç÷¿çÅ éÔƺ Ãé ðÇÔ
ÃÕç¶Í
(11) éð å¶ éÅðÅÇÂä éÅî ç¶ ç¯Ô» ÁòåÅð» çÅ À°ç¶ô
òÆ Çòôù ÜÆ òñ¯º ç¶ò» å¶ çËºå» çðÇîÁÅé ðåé» çÆ Ô¯ÂÆ ÕÅäÆ
ò¿â ù ÜÅÇÂ÷ ìäÅ Õ¶ çÃäÅ ÃÆ ÇÜÃé¶ çËºå» ù ç¶ò» À°µå¶ ÔîñÅ
Õðé å¶ îÜìÈð ÕÆåÅ ÃÆÍ Çòôù ÜÆ òñ¯º ç¶ò» çÅ ê¼Ö êÈðé ç¶
ìÅòÜÈç çËºå» é¶ ç¶ò» ù ñ¼Õ–å¯óòƺ ÔÅð Çç¼åÆ ÃÆ Áå¶ ìÌÅÔîä
ÇñÖÅðÆÁ» ç¶ í×òÅé ÜÆ ù éî¯ôÆ ç¶ ÁÅñî Çò¼Ú ÜÅ è¼ÇÕÁÅ
ÃÆÍ Çòôù ÜÆ ç¶ éð å¶ éÅðÅÇÂä éÅî òÅñ¶ ÁòåÅð ìÔ¹å
ÔÆ éÅñÅÇÂÕ å¶ À°µ¬ ÇÜÔ¶ ÔÆ ÃÅìå ԯ¶ Áå¶ ÇÂÔé» ç¯Ô»
é¶ éÅî îÅåð òÆ èðî çÆ ÇÕö ÇÕÃî çÆ Õ¯ Â Æ Ã¿ à æÅêéÅ
éÔƺ ÕÆåÆÍ Çøð ð¼ì ÕÆ å¶ À°Ãù Ô¯ÂÆ ÔÅð çÅ ÕÆ Áðæ?
(12) Çòôù ÜÆ ç¶ îÔ»î¯ Ô éÆ ÁòåÅð é¶ èðî çÆ
ÕÆ Ã¿ÃæÅêéÅ ÕðéÆ ÃÆ; À°Ô å» Ô¶ðÅ–ë¶ðÆ éÅñ ÕÆåÆ
ðåé» çÆ ÕÅäÆ ò¿ â ù ÔÆ ñÅ×È ÕðéÅ ÚÅÔ¹ ¿ ç Å ÃÆÍ îÔ»
39

î¯ÔéÆ ÁòåÅð é¶ ÁÅêä¶ ÇçñÕ¼ô ðÈê éÅñ çËºå» À°µå¶ ÇÂÕ åð·»
éÅñ ÜÅçÈ ÇÜÔÅ ÔÆ Õð Çç¼åÅ ÃÆ Áå¶ À°Ô òÆ Ô¯ðé» çÆ åð·»
ÔÇæÁÅð ùà Õ¶ îÔ»î¯ÔéÆ ç¶ ðÈê Çò¼Ú ÔÆ À°ñÞ ×¶ ÃéÍ À°Ôé»
é¶ ÃÅÇÜô Çò¼Ú ×ÌÃå Çòôù ÜÆ òñ¯º ÕÆåÆ ×ÂÆ ðåé» çÆ ÕÅäÆ
ò¿â ù ô»åÆ êÈðìÕ î³é ÇñÁÅ ÃÆÍ
(13) Çòôù ÜÆ ç¶ òðÅÔ ÁòåÅð ù èðî çÆ Ã¿ÃæÅêéÅ
ñÂÆ ÃÈðéÆ îÅåÅ ÜÆ çÆ Õ°Ö¯º ÃÈð ðÈê Çò¼Ú Üéî ñËä ìÅÞ¯º ÕÇñÁÅä
çÅ Ô¯ð Õ¯ÂÆ åðÆÕÅ ÔÆ éÔƺ ÃÆ Ã¹ÇÞÁÅÍ ÃÈð ÃÅÇÔì é¶ ñ×ÅåÅð
Á¼á Ççé (ê¹ðÅä» î¹åÅÇìÕ ÇÂ¼Õ Ô÷Åð ÃÅñ) Ü¿× ÕðÕ¶ ç˺å
ÁÅ×È ÔðéÅÕô ù îÅð Õ¶ êÅåÅñ 寺 ò¶ç òÅêà ÇñÁ»ç¶ ÃéÍ
Çܼ å î×叱 ÃÈ ð ÃÅÇÔì ÜÆ çÆ é÷ð èðåÆ îÅåÅ À° µ å¶ êË
×ÂÆÍ À°Ã çÆ õÈìÃÈðåÆ ù Üð éÔƺ Ãé ÃÕ¶ Áå¶ À°Ô èðåÆ
îÅåÅ éÅñ ÔÆ í¯× Õðé çÆ ÕÅðòÅÂÆ êÅÀ°ä ñÂÆ ìÇÔ ×¶
åÅ ÇÕ èðî ÿÃæÅêéÅ êÈðÆ åð·» Õð ÃÕäÍ À°µæ¯º À°Ô åç
ÔÆ À°á¶ Ü篺 À°Ôé» é¶ èðåÆ îÅåÅ Çò¼Ú¯º éðÕÅùð (í½îÅùð)
éÅî çÅ ì¶àÅ êÌÅêå Õð ÇñÁÅÍ íÅÂÆ ÃÅÇÔì ÕÅÔé ÇÃ¿Ø éÅíÅ
î¹åÅÇìÕ ÃÈð ÃÅÇÔì ÜÆ çÅ ÇÂÔ ì¶àÅ í½îÅùð êÌÅ×ÜݯÇåô ê¹ð
(ׯÔÅàÆ, ÁÅÃÅî) çÅ ðÅÜÅ ìÇäÁÅ ÃÆÍ Ç´ôé ÜÆ (ܯ Çòôù ÜÆ
ç¶ ÔÆ ÁòåÅð Ãé) é¶ ÇÂà òñ¯º ÇÂÕ¼áÆÁ» Õð ðÖÆÁ» AFA@@
Õ¿ÇéÁÅò» ÇÂà êÅïº ܹ¼è ÕðÕ¶ Ö¯Ô ñÂÆÁ» Ãé å¶ õ¹¼ç ÁÅêä¶
éÅñ ÇòÁÅÔ ñÂÆÁ» ÃéÍ
(14) À°êð ÇìÁÅéÆÁ» ñ¼Úð ÇÜÔÆÁ» ÁòåÅð
ÕÔÅäÆÁ» çÅ éÅ å» ×¹ ð îÇå ÇÃè»å» éÅñ Õ¯ Â Æ Ãì¿ è ÔË
Áå¶ é» ÔÆ ÇÂÔé» çÅ ×¹ðÈ çÃî¶ô éÅñ Õ¯ÂÆ Ãì¿è ÃæÅÇêå
ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔË Í ÇÂÔ ÕÔÅäÆÁ» éÅ å» ÇòÇ×ÁÅéÕ
ñÆÔ» å¶ ÇñÖÆÁ» ×ÂÆÁ» Ôé Áå¶ éÅ ÔÆ ÇÂÔé» çÅ Õ¯  Æ
ÇÂÇåÔÅÃÕ ÁÅèÅð ÔÆ ÔËÍ ÇÂÔé» å¯º ÇÕö òÆ ×¹ðîÇå
ÇÃè»å çÆ Õ¯ÂÆ ê¹ôàÆ åzËÕÅñ ÿíò éÔÆºÍ ÇÕö òÆ ×¹ðîÇå
ÇÃè»å çÆ Ãêô¼ à åÅ ÇÂÔé» ÁòåÅð–ÕæÅò» Çò¼ Ú ¯ º ñ¼ í ä
çÅ Üåé ÃÔ¶ ç¶ ÇÃð 寺 ÇÃ¿× ñ¼íä å°¼ñ Çéð¼ðæÕ Üåé ÔÆ
ðÔ¶×ÅÍ

40

(8) éðÇÿØ, ìÅòé Áå¶ êðÃðÅî
ÁòåÅð
(7ò¶º 寺 9ò¶º ÁòåÅð åÕ)

7. éðÇÿ Ø ÁòåÅð

(ê³ é Å 164 å¯ º 167)

ÇÂà ÃÅÕåÆ ê¹ÃåÕ ìÇÚåz éÅàÕ ç¶ ÇÂà ջâ Çò¼Ú ÇÂÔ
ÇìÁÅé ÕÆåÅ Ç×ÁÅ ÔË ÇÕ ðÅÜ–íÅ× å¶ îÅÇÂÕ í¯× îÅäÇçÁ»
ç¶ ò å¶ Çøð öðÈ ð Çò¼ Ú ÁÅ Õ¶ ÖðÈ ç » Õðé ñ׶ Í ìñôÅñÆ
ç˺å À°Ôé» ù îÅðé Áå¶ ÔðÅÀ°ä ñÂÆ À¹á Öó¶ Ô¯Â¶Í ç˺å–ðÅÜ
ÔðéÅÕ²ô é¶ ç¶ò» 寺 ðÅÜ–íÅ× Ö¯Ô Õ¶ ÇÂÔ êÌÇüè ÕðòÅÇÂÁÅ å¶
êÌÚÅð ÕÆåÅ ÇÕ Üñ, æñ å¶ ÁÅÕÅô Ãí æÅÂƺ ÔðéÅÕô ÔÆ
ÔðéÅÕô êÃÇðÁÅ ÇêÁÅ ÔËÍ
ÔðéÅÕô ç¶ Øð êÌÇÔñÅç ê¹¼åð é¶ Üéî ÇñÁŠܯ À°Ã 寺
À¹¼ñà ÇòÚÅð» òÅñÅ ÇéÕÇñÁÅÍ À°Ô ÔðéÅÕô çÆ æÅò¶º À°Ã
ׯêÅñ çÅ ê¹ÜÅðÆ å¶ í×å ÃÆ Ü¯ ÃÅðÆ ÇÃÌôàÆ Çò¼Ú ÇòÁÅêÕ ÔËÍ
êÌÇÔñÅç ù êÅáôÅñÅ í¶ÇÜÁÅ Ç×ÁÅ ÇÜ¼æ¶ À°Ã ç¶ êÇÔñ¶ òÅñ¶
ÇòÚÅð Ô¯ð Ççzó· Ô¯ ×Â¶Í êÌÇÔñÅç ç¶ ÇêåÅ ÔðéÅÕô ç¶ Ô¹Õî
éÅñ êÌÇÔñÅç ù îÅðé ñÂÆ Ü» À°Ã çÅ Ççñ ãÅÔ¹ä ñÂÆ Áé¶Õ»
ç˺å ÇéåÅð¶ ׶ êð À°Ô êÌÇÔñÅç çÅ Õ¼°Þ òÆ Çò×Åó éÅ ÃÕ¶Í
êÌÇÔñÅç ç¶ ìÚÅÁ ñÂÆ Çòôù ÜÆ éðÇÃ¿Ø çÅ ÁòåÅð èÅð Õ¶
ÇéÕñ¶ å¶ ò¼â¶ ܹ¼è ÇêÛ¯º ×ðÜéÅ ÕÆåÆ Áð ÔðéÅÕô ù îÅð
î¹ÕÅÇÂÁÅÍ
Çôò ê¹ðÅä å¶ Õ¼°Þ Ô¯ð ê¹ðÅä» Çò¼Ú éðÇÃ¿Ø çÆ ÕÔÅäÆ
Õ¼°Þ Ô¯ðò¶º ã¿× éÅñ ÇñÖÆ ÔËÍ ÔðéÅÕô ù îÅð ñËä Çê¼Û¯º òÆ
éðÇÃ¿Ø çÅ ´¯è ô»å éÔƺ ÃÆ Ô¯ ÇðÔÅÍ À°Ô ´¯è Çò¼Ú ÁÅ Õ¶ ×ðÜ
ÇðÔÅ ÃÆ å¶ ÇÂà ÕÅðé ÃÅðÆ èðåÆ å¶ êÔÅó Ãó· å¶ Õ¿ì ðÔ¶ ÃéÍ
À°Ã çÆ Ø¯ð ×ðÜéŠ寺 âð Õ¶ Çôò å¶ ìÌÔîÅ òÆ íÜ ×¶ ÃéÍ
À°Ôé» Ãíé» é¶ êÌÇÔñÅç ù ì¶éåÆ ÕÆåÆ ÇÕ À°Ô Üåé ÕðÕ¶
éðÇÃ¿Ø ù ô»å Áå¶ á§âÅ Õð¶Í êÌÇÔñÅç çÆ ì¶éåÆ À°µå¶ éðÇÿØ
À¼°ñàÅ Ô¯ð Ç÷ÁÅçÅ åê Õ¶ À°á Öñ½åÅÍ Çôò ç¶ ×ä òÆð íçz ù
òÆ ÇÂà ÕÅðÜ ñÂÆ òðÇåÁÅ Ç×ÁÅ åÅ ÇÕ À°Ô ÔÆ ÇÕö åð·»
Üåé ÕðÕ¶ éðÇÃ¿Ø ù ÃîÞÅÂ¶Í êð éðÇÃ¿Ø À°Ã ù òÆ ÖÅä ù
41

ê˺çÅ ÃÆÍ
ÇÂà î½Õ¶ Çôò é¶ ìóÆ Ü¹×å Áå¶ ÕÇáéÅÂÆ éÅñ ìÔ¹å ÔÆ
ÇíÁÅéÕ ðÈê èÅÇðÁÅÍ À°Ô ÇìÁ³å í¹ÜÅò», õåðéÅÕ ç¿ç», Ö³ÈÖÅð
éÅÖÈé» éÅñ ÿܹ×å Ô¯ÇÂÁÅÍ ÇíÁÅéÕ ê³Ö, ÇåÖÆ Ú¹¿Þ Áå¶ ô¶ð
òÅñ¶ Á¼è¶ èó çÆ ÁÜÆì ôÕñ èÅðé Õð Õ¶ Çôò ÜÆ éðÇÃ¿Ø À°µå¶
ÔîñÅòð Ô¯ Õ¶ ÔÅòÆ Ô¯ ×Â¶Í À°Ôé» é¶ éðÇÃ¿Ø ù ÁÅêäÆ
î÷ìÈå Ú¹¿Þ Çò¼Ú ÕÅìÈ Õð Õ¶ êÇÔñ» ÁÅÃîÅé òñ À°âÅǺÁÅ
å¶ Çøð À° µ æ¯ º À° à ù èðåÆ å¶ êàÕÅ Õ¶ îÅÇðÁÅÍ À° à é¶
ÁÅêäÆ ÁêÅð ôÕåÆ éÅñ éðÇÿ Ø ù ì¿ ç Å ìä Õ¶ ÁÅêä¶
ÁÃñ Áå¶ ÁÅî ðÈ ê Çò¼ Ú ÁÅÀ° ä å¶ îÜìÈ ð Õð Çç¼ å ÅÍ

8. ìÅòé (òÅîé) ÁòåÅð

(ê¿ é Å 167 å¯ º 169)

ÇÂà ջâ Çò¼Ú çËºå» ç¶ ðÅܶ ìñ çÆ ×ÅæÅ ÁÅÀ¹ºçÆ ÔË Ü¯
ê¹ðÅäÕ ×Ì¿æ» î¹åÅÇìÕ êÌÇÔñÅç çÅ ê¯åÅ å¶ Çòð¯Úé çÅ ê¹¼åð ÃÆÍ
ÇÂÃ é¶ Çå¿é» ñ¯Õ» å¶ Õì÷Å Õð Õ¶ Ç¿çz çÆ ðÅÜèÅéÆ ù òÆ Çܼå
ÇñÁÅ ÃÆÍ ç¶òå¶ ð×ó¶ Çò¼Ú ÁŠ׶ Áå¶ çËºå» çÆ ÜË–ÜË ÕÅð
Ô¯ä ñ¼× êÂÆ ÃÆÍ
ç¶ò» é¶ ÁÅêäÆ ÁÅçå îÈÜì Çòôù ÜÆ ù îçç ñÂÆ
ê¹ÕÅÇðÁÅ Áå¶ À°Ôé» ù Õ°¼Þ Õð ×¹÷ðé ñÂÆ ì¶éåÆ ÕÆåÆÍ ç¶ò»
çÆ îçç ñÂÆ Çòôù ÜÆ é¶ ìÅòé Ü» òÅîé òÅñÅ ÁòåÅð èÅÇðÁÅ
å¶ À°Ô ÇÂ¼Õ ìÔ¹å ÔÆ ì¯é¶ å¶ ÇéåÅä¶ ì̲ÅÔîä î³×å¶ çÆ ôÕñ
Çò¼Ú ðÅܶ ìñ Õ¯ñ ê¹¼Ü ×Â¶Í ðÅÜÅ ìñ òñ¯º çÅé Çò¼Ú Çç¼å¶ ÇÕö
òÆ ÕÆîåÆ êçÅðæ ù ÇÂà ì̲ÅÔîä é¶ Ô¼æ é ñÅÇÂÁÅ Áå¶ À°Ãé¶
ÁÅêä¶ ÁÅê ù îÔ» ÇåÁÅ×Æ êÌ×à ÕÆåÅÍ ì¯é¶ ìÌÅÔîä ðÈêÆ
òÅîé é¶ ðÅܶ 寺 ãÅÂÆ Õçî ÷îÆé çÅé Çò¼Ú ç¶ ç¶ä çÅ òÚé ñË
ÇñÁÅÍ ðÅܶ ìñ ç¶ Õ°ñ–ê̯ÇÔå ô¹´ÅÚÅðÆÁÅ é¶ ðÅܶ ìñ ù òÅîé
çÆ ÁÃñÆÁå êÌ×à Õð Çç¼åÆ Áå¶ ð¹ÕÅòà ÖóÆ Õðé ç¶ òÆ ìó¶
Üåé ÕÆå¶ êð ðÅÜÅ ìñ ìÌÅÔîä òñ¯º î³Ç×ÁÅ çÅé ç¶ ç¶ä
À¼°å¶ ÔÆ ì¶Ç÷¼ç ÇðÔÅÍ ç˺å ê¹ð¯ÇÔå ô¹´ÅÚÅðƶ é¶ ÇÂà ÕÅðÜ
ñÂÆ ÕÆå¶ Ü¼× Ã òðåÆ ×ÂÆ Õ¶åñÆ Çò¼Ú¯º Üñ ù ìÅÔð ÁÅÀ°ä
寺 ð¯Õä ñÂÆ ðÈê ìçñ Õ¶ òÆ ÕÅðòÅÂÆ êÅÂÆ å¶ Á¼Ö¯º ÕÅäÅ Ô¯
ÜÅäÅ òÆ êÌòÅé Õð ÇñÁÅ êð Çøð òÆ Çòôù ÜÆ çÆ Ü¼×
42

ÕðòÅ Õ¶ çÅé ñËä çÆ ÃÕÆî ÇÃð¶ Úó· ÔÆ ×ÂÆÍ ì¯é¶ ì²ÌÅÔîä
(ìÅòé) é¶ ÁÅêä¶ ÃðÆð çÅ ÇòÃæÅð ÕðÕ¶ ÇÂ¼Õ Õçî Çò¼Ú ÃÅðÆ
èðåÆ, çÈܶ Õçî Çò¼Ú ÃÅðÅ ÁÅÕÅô å¶ ìÅÕÆ Á¼è¶ Õçî Çò¼Ú ðÅܶ
ìñ çÅ ÃðÆð Çîä Õ¶ À°Ãù êåÅñ í¶Ü Çç¼åÅÍ
Çòôù ÜÆ çÅ ÇÂÔ Á¼áò» ÁòåÅð ÃÅÖôÅå
è¼ó¶ìÅ÷Æ, è¯Ö¶ìÅ÷Æ, Õêà å¶ îÕð øð¶ì» çÆÁ» ÕÅðòÅÂÆÁ»
êÅ ÇðÔÅ êÌ å Æå Ô¹ ¿ ç Å ÔË Í

9. êðÃðÅî

(ê³ é Å 169 å¯ º 172)

Çòôù çÅ ÇÂÔ ÁòåÅð ÕÂÆ ÇÕÃî çÆÁ» ç¹ÇìèÅò»
éÅñ íÇðÁÅ ÇêÁÅ ÔË Í ÇÂÔ Üîç×éÆ ì̲ÅÔîä å¶ À°ÃçÆ
ÇÂÃåzÆ ð¶ä°ÕÅ çÅ ê³Üò» ê¹¼åð ç¼ÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ ìÅÔ𯺠Øð 깼ܶ
êðÃðÅî ù Üç ð¶ä°ÕÅ é¶ ÇÂÔ çÇÃÁÅ ÇÕ À°Ãç¶ ÇêåÅ Üîç×éÆ
ù À°Ãç¶ Ã»ãÈ, ÖåÌÆ ðÅܶ ÃÔÃÌìÅÔÈ é¶ Õåñ Õð Çç¼åÅ ÔË å» ´¯è
Áå¶ ìçñ¶ çÆ íÅòéÅ Çò¼Ú ÁÅ Õ¶ êðÃðÅî é¶ ÃÅðÆ èðåÆ ù ǼÕÆ
òÅð Ãí ÛåzÆÁ» çÅ Õåñ Õð Õ¶ ÛåzÆ–ÇòÔÈäÆ Õðé çÅ êÌä ñË
ÇñÁÅ ÃÆ Áå¶ À°ÃùÈ êÈðÅ Õðé ñÂÆ À°Ãé¶ Ç¼ÕÆ òÅð ÛåzÆÁ» çÅ
ÃðìéÅô ÕðÕ¶ À°Ôé» ç¶ õÈé ç¶ çÇðÁÅ Çò¼Ú Öó¶ Ô¯ Õ¶ ÁÅêä¶
Çê¼åð» ù õÈé çÅ åðêä ÕÆåÅ ÃÆÍ
íÅ×òå ê¹ðÅä ç¶ ÃÕ¿è 9ò¶º, ÁÇèÁÅÇ 16 é¶ ÇÂÃ
ÁòåÅð ìÅð¶ Õ°¼Þ Ô¯ð í»å çÅ ÚÅéäÅ òÆ êÅÇÂÁÅ ÔËÍ ÇÂÃ
Áé°ÃÅð êðÃðÅî é¶ ÁÅêä¶ ÇêåÅ Üîç×éÆ çÆ ÁÅÇ×ÁÅ î³é Õ¶
ÁÅêäÆ îÅåÅ ð¶ä°ÕÅ çÅ Õåñ Õð Çç¼åÅ ÃÆ ÇÜÃù À°Ã ìÌÅÔîäÆ
ê¹ÃåÕ Çò¼Ú ÁÅÚÅðéÔÆä çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔË Áå¶ Ü¯ ׿×Å çÇðÁÅ
寺 êÅäÆ ñËä ×ÂÆ ÇÚåzðæ ׿è¼ðì å¶ À°ÃçÆÁ» åÆòÆÁ» ù êÅäÆ
Çò¼Ú ÕÅî–Õñ¯ñ» ÕðÇçÁ» ç¶Ö Õ¶ Üð éÔƺ ÃÆ ÃÕÆ å¶ ÁÅê ÕÅî–
ò¼Ã Ô¯ Õ¶ èð Çâ¼× êÂÆ ÃÆÍ
À°ºÞ, ÁÅî ÚŬ ÕÔÅäÆ Çò¼Ú ÇÂÔ êÌÚÇñå ÔË ÇÕ ÛåzÆ
ðÅܶ ÃÔÃÌìÅÔÈ é¶ ñÅñÚ Áå¶ ÂÆðÖÅ ò¼Ã Ô¯ Õ¶ Üîç×éÆ ìÌÅÔîä
ù Õåñ ÕðÕ¶ À°Ã 寺 À°Ã çÆ À¹Ô é§çéÆ (ÕÅîè¶é°) ×» Ö¯Ô ñÂÆ
ÃÆ ÇÜÃçÆ ìðÕå éÅñ Üîç×éÆ é¶ ÃÔÃÌìÅÔÈ Áå¶ À°Ã çÆ ÃÅðÆ
ø½Ü å¶ ñÅî–ñôÕð çÆ ìÔ¹å ò¼èÆÁÅ êÕòÅé» ðÅÔƺ öòÅ ÕÆåÆ
ÃÆÍ ÛåzÆ ðÅÜÅ ÃÔÃÌìÅÔÈ ÁËÃÆ éÅïÅì ×» ù ÁÅêä¶ ÇÂ¼Õ öðÆì
43

ÇÜÔ¶ Çðôå¶çÅð Üîç×éÆ ì²ÌÅÔîä Õ¯ñ Ô¯äÅ ìðçÅôå éÔƺ ÃÆ
Õð ÇðÔÅÍ
ÇÂà ÁòåÅð ç¶ Ãì¿è Çò¼Ú Õ°¼Þ Ô¯ð òÆ íÌ»åÆÁ» å¶ ÁÅêÅ–
Çòð¯è (paradoxes) î½ÜÈç ÔéÍ ÇÂÔ ÃÅÕåÆ ê¹ÃåÕ ìÇÚåz
éÅàÕ êðÃðÅî ù Çòôù ÜÆ çÅ é½ò» ÁòåÅð çÃçÅ ÔË êð
îåÃÝ ê¹ ð Åä ÇÂÃù Û¶ ò » å¶ íÅ×òå ê¹ ð Åä ÇÂÃù ý ñ · ò »
ÁòåÅð çÃç¶ ÔéÍ

åøÃÆñ, åôðÆÔ å¶ åôõÆà Ãì¿ è Æ Ç༠ê äÆÁ»
(1) ÃÅÕåÆ ÕòÆ ôÝÅî é¶ í×å» ç¶ À°µèÅð ñÂÆ ð¼ì òñ¯º
ÁòåÅð èÅðé çÆ ×¼ñ å» éðÇÃ¿Ø ÁòåÅð ðÅÔƺ ÷ðÈð êÈðÆ Õð
ñÂÆ ÔË êð ÇÂà ÁòåÅð ÕæÅ Çò¼Ú ÚŬ ÕÔÅäÆ å¯º òÖðÅ å°ð Õ¶
ÇìéÅ ñ¯ó ç¶ ÁÅêäÆ òÖðÆ ÔÆ ÚñÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ êÌÇÔñÅç çÅ
Üéî öË ð Õ° ç ðåÆ ã¿ × éÅñ ÇçÖÅÀ° ä Çò¼ Ú ÇÂà ÕòÆ çÅ
ÁíÆêÌÅÇ ÃîÞ Çò¼Ú éÔƺ ÁŪçÅÍ ªÞ, ÁòåÅð ÕæÅ Çò¼Ú
À°ÃçÅ ÇÂÔ ÇñÖäÅ ìÔ¹å ÔÆ ÁÜÆì å¶ ÔÅï–ÔÆäÅ ÇÜÔÅ ÔË ÇÕ Ç¼Õ
Ççé ÔðéÅÕô üܖè¼Ü Õ¶ ÁÅêäÆ ðÅäÆ Õ¯ñ ê¹¼ÜÅ êð À°ÃçÅ
èðåÆ À°µå¶ ÔÆ ÃÖ¼ñé Ô¯ Ç×ÁÅ – ÒÒ ÇÂÕ çݯà ×ï¯ ÇéÜ éÅÇð
åÆð .........¨ åì íï¯ ç¹ôà Õ¯ ìÆðÜ î¹Õå¨3¨ (ê³éÅ
164)Í ÚŬ ÕÔÅäÆ Çò¼Ú ÕòÆ ù ÇÂæ¶ ÇÂÔ «¼Ú å°¼ñä çÆ À°µÕÆ
ÔÆ ñ¯ó éÔƺ ÃÆÍ
(2) ÁÅî ÚŬ ÕæÅ Çò¼Ú æ¿î· êÅó Õ¶ éðÇÃ¿Ø ÔðéÅÕô ù
õ¹¼ç ÔÆ ÁÅêä¶ éÔ¹¿Á» éÅñ êÅó Õ¶ îÅð Çç¿çÅ ÔË êð ÕòÆ ôÝÅî é¶
ÇÂæ¶ òÆ ç¯Ô» ç¶ ÁÅêÃÆ ç¿ÉçÉ Ü¹¼è 寺 êÇÔñ¶ öËð–Õ°çðåÆ ðÈê
Çò¼Ú ç¯Ô» çÆÁ» Ô÷Åð» ÔÅæÆÁ», دÇóÁ» éÅñ ùüÇÜå
ø½Ü» çÅ ì¶ñ¯óò» êð ìóÅ ÇíÁÅéÕ Ü¹¼è Ô¯ÇÂÁÅ ç¼ÇÃÁÅ ÔË
ÇÜà éÅñ ìÌÔîÅ ÜÆ Õ¿ìä ñ× ×¶ Ãé å¶ Çôò ÜÆ çÆ ÃîÅèÆ í¿×
Ô¯ ×ÂÆ ÃÆÍ
(3) Çôò ê¹ðÅä ÁÅÇçÕ ×Ì¿æ» çÆ ×ÅæÅ Áé°ÃÅð å»
Çòôù ÜÆ ç¶ ÇÂà éðÇÃ¿Ø ÁòåÅð çÅ ´¯è À°åðé Çò¼Ú éÔƺ ÃÆ
ÁÅ ÇðÔÅ å¶ À°Ô ÇÕö 寺 òÆ ÕÅìÈ éÅ ÁÅÀ°ä ÕÅðé Çôò ÜÆ é¶
ìÔ¹å ܹ×å éÅñ À°Ã ù ÁÅêäÆ î÷ìÈå Ú¹¿Þ, ÖåðéÅÕ ç¿ç» å¶
44

ÖÈ¿ÖÅð éÅõÈé» éÅñ êÇÔñ» ÁÅÕÅô òñ À°âÅ Õ¶ Çøð èðåÆ å¶
êàÕÅ Õ¶ Ü×·Å å¶ ÇñÁ»çÅ ÃÆÍ ÕÆ ÇÂÔ¯ ÔÆ ð¼ìÆ ÁòåÅð ç¶
ñ¼Ûä Ôé?
(4) Ááò¶º ÁòåÅð ìÅòé é¶ å» Ô¼ç ÔÆ î¹ÕÅ Çç¼åÆ ÔËÍ
Üç ç˺å òÆ ìÌÅÔîä» ç¹ÁÅðÅ êÌÚÅð¶ ܼזÔòé ÁÅÇçÕ Õðé ñ¼×
׶ Ãé å» ç¶ò» ù çËºå» éÅñ ÇòÁðæ ÔÆ òËð ÕðéÅ ì¿ç Õð ç¶äÅ
ÚÅÔÆçÅ ÃÆÍ Çòôù ÜÆ å¶ ç¶ò» ç¶ ååÕÅñÆ îÈðÖ à¯ñ¶ éÅñ¯º å»
ÁÜ çÆ ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. òÅñÆ ÇøðÕ± ñÆâðÇôê ÔÆ Ç÷ÁÅçÅ ÇÃÁÅäÆ
ÔË Ü¯ Çüֻ éÅñ¯º à¹à Õ¶ Ôòé–Ü¼× Áå¶ Ô¯ð ìÌÅÔîäÆ Õðî–Õ»â
ÁêéÅÀ°ä òÅñ¶ éÅîèÅðÆÁ» ù òÇâÁÅªç¶ ÔÆ éÔƺ æÕç¶ å¶ À°Ôé»
ù êÈðÆ åð·» ×ñ ñÅªç¶ Ôé ÇÕªÇÕ À°Ôé» ù êÈðÅ ïÕÆé ÔË ÇÕ
ÒÒìÅäÆ ×¹ðÈÓÓ çÅ ÇåÁÅ× Õðé òÅñ¶, Ú¿âÆ Ü» ç¹ð×Å ç¶òÆ ç¶ êÅá»
çÅ êÌÚÅð Õðé òÅñ¶, ù¼Ú–Çíà ÁÅÇçÕ Áé¶Õ» ÇÔ¿çÈ Õðî ջ⻠çÅ
êÌÚÅð Õðé òÅñ¶ Áå¶ ç¶ÔèÅðÆ ×¹ðÈ æÅê–æÅê Õ¶ Çà¿â Çò¼Ú ÕÅéÅ
ëÃÅ Õ¶ ë¹à êÅÀ°ä òÅñ¶ ÿêÌçÅÇ À°Ôé» ç¶ Õ¿î ÁÅÀ°ä¶ ÔÆ ÁÅÀ°ä¶
ÔéÍ ÇÂÃ ç¶ À°µñà ç¶ò» é¶ çËºå» çÅ Çòð¯è ÔÆ ÜÅðÆ éÔƺ
ðÇÖÁÅ, ìñÇÕ Çòôù ÜÆ ù òÆ ê¹¼á¶ êÅö ñÅ Õ¶ À°Ôé» å¯º
èðî çÆ æ» Áèðî çÆ Ã¿ à æÅêéÅ ÕðòÅÂÆÍ
(5) ÕÔÅäÆ Áé°ÃÅð å» ìÅñÆ îÅóÅ ì¿çÅ éÔƺ ÃÆÍ ìÚé
çÅ ìñÆ ÃÆÍ ô¹ÕðÅÚÅðÆÁÅ òñ¯º ìÅòé ÁòåÅð çÆ ÁÃñÆÁå
Ö¹ ñ · ÜÅä ÇêÛ¯ º òÆ À° Ã é¶ ÁÅêäÅ ìÚé êÈ ð Å ÕÆåÅ ÃÆÍ
(6) Çòôù ç¶ ÇÂà ÁòåÅð ìÅòé é¶ è¯ÖÅ, øð¶ì Áå¶
îÕð çÆ Ç¿åÔÅ ÕðÇçÁ» ÁòåÅð òÅñÆ ÃÅðÆ ÕÅðòÅÂÆ êÅÂÆ ÔË
ÇÜà Çò¼Ú èðî çÆ Ã¿ÃæÅêéÅ çÅ éÅî¯ ÇéôÅé éÔƺ ÃÆ Áå¶ Ü¯
ê¹ Õ Åð–ê¹ Õ Åð Õ¶ À° à ù Áèðî Áå¶ è¯ Ö ¶ çÅ ê¼ Ö ê¹ ð Å Õðé
òÅñÅ ÃÅìå ÕðçÆ ÔË Í
(7) Çòôù ÜÆ ç¶ é½ò¶º ÁòåÅð êðÃðÅî ÜÆ çÆÁ» ÜÆòé
ØàéÅò» Á¼â–Á¼â ìÌÅÔîä ×Ì¿æ» å¶ ê¹ðÅä» Çò¼Ú Á¼â–Á¼â ÇÕÃî
çÆÁ» ÇñÖÆÁ» ÇîñçÆÁ» Ôé å¶ ÁÅêÅ–Çòð¯è» éÅñ òÆ íðÆÁ»
êÂÆÁ» ÃéÍ
ÃÅÕå ÕòÆ ôÝÅî é¶ êðÃðÅî ÁòåÅð çÆ ÚðÚÅ Ã ÇÂÔ
çÇÃÁÅ ÔË ÇÕ ÛåzÆ ðÅÇÜÁ» é¶ ÃÅðÆ èðåÆ ù Çܼå Õ¶ Õì÷Å
Õð ÇñÁÅ Ô¯ Ç ÂÁÅ ÃÆÍ ìÌ Å Ôîä» ù ܼ × » Çò¼ Ú ìñÆ ç¶ ä
45

ñÂÆ ÜÅéòð éÔƺ ÃÆ Çîñ ðÔ¶Í À°Ô ÇÂռᶠԯ Õ¶ ÃÅðÆ çôÅ
ÃîÞÅÀ°ä ñÂÆ ç¶òðÅÜ Ç¿çz Õ¯ñ ×Â¶Í À°Ô òÆ Áׯº ÛåzÆÁ» ç¶
òåÆð¶ 寺 Á½ÖÅ Ô¯ÇÂÁÅ ÇêÁÅ ÃÆÍ Ãí ðñ Õ¶ ÖÆð Ãçð ÇòÖ¶ 깼ܶ
Áð ÕÅñ ÜÆ Áå¶ Çòôù ÜÆ ù Çîñ¶Í
(8) ê¹ðÅä» é¶ ÇÂÔ òÆ ÇñÇÖÁÅ ÔË ÇÕ çËºå» é¶ ÛåzÆÁ» çÅ
ðÈê èÅð ÇñÁÅ ÃÆ Áå¶ ÃÅÕåÆ Ç¼ôà, ÕÅñ é¶ Çòôù ù Üîç×éÆ
ÇðôÆ ç¶ Øð ê¹¼Ü Õ¶ êðÃðÅî ðÈê Çò¼Ú ÁòåÅð ñË Õ¶ ÛåzÆ ðÅܶ
îÅðé çÆ ÔçÅÇÂå Õð Çç¼åÆÍ çÈܶ êÅö ÇÜò¶º À°êð çÇÃÁÅ ÜÅ
Ú¹¼ÕÅ ÔË ÇÕ ÛåzÆ ðÅܶ ÃÔÃÌìÅÔÈ é¶ ÁÅêä¶ Ã»ãÈ Üîç×éÆ ìÌÅÔîä
Õ¯ñ¯º ÕÅîè¶é ×» Ö¯Ôä çÅ Üåé ÕÆåÅ Áå¶ éÅ Çîñä çÆ ÔÅñå
Çò¼Ú Üîç×éÆ ìÌÅÔîä ù îÅð Çç¼åÅÍ
êðÃðÅî ù Øð ê¹¼Ü Õ¶ ÁÅêäÆ îÅåŠ寺 ðÅܶ ÃÔÃÌìÅÔÈ
òñ¯º ܯ Üîç×éÆ çŠûãÈ òÆ ÃÆ, ÁÅêä¶ ÇêåÅ ç¶ Õåñ ìÅð¶ êåÅ
ÚÇñÁÅÍ êðÃðÅî é¶ ÁÅêäÆ îÅåÅ ù BA òÅð ÇåÔæó ÇòðñÅê
ÕðÇçÁ» ç¶Ö Õ¶ êÌä ÕÆåÅ ÃÆ ÇÕ À°Ô BA òÅðÆ ÃÅðÆ èðåÆ å¯º
ÛåzÆÁ» çÅ ÃîÈñ éÅà Õð¶×ÅÍ ÇÕÔÅ Ü»çÅ ÔË ÇÕ À°Ãé¶ ÁÅêä¶
Õ°ÔÅó¶ éÅñ èðåÆ ç¶ ÃÅð¶ ÛåzÆ îÅð Çç¼å¶Í
(9) Çòôù ÜÆ çÅ ÇÂÔ êðÃðÅî ÁòåÅð ìÔ¹å ´¯èÆ ç¶
ðÈê Çò¼Ú ÔÆ ÇÚÇåzÁÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ À°Ãé¶ ìçñ¶ çÆ íÅòéÅ éÅñ
ÛåÌÆÁ» ç¶ ÃîÈÔÕ Õåñ Õð Õ¶ À°Ôé» ù î¹ÕÅÇÂÁÅ ÃÆÍ ÇÂÃ
íz»åÆ ù Õ¯ÂÆ òÆ ê¹ðÅä Ü» ìÌÅÔîä ÇñÖÅðÆ çÈð éÔƺ Õð ÃÇÕÁÅ
ÇÕ ÃîÈñ éÅà Õð ç¶ä ÇêÛ¯º ÛåzÆ ìÅð–ìÅð Çøð ÇÕò¶º êËçÅ Ô¯ Ü»ç¶
ðÔ¶ ÔéÍ
(10) ÇÂÔ òÆ ìóÆ Çòâ¿ìéÅ ÔË ÇÕ êðÃðÅî å¶ ðÅîÚ¿çz
éÅî ç¶ Çòôù ç¶ ç¯ ÁòåÅð ÃîÕÅñÆ ÃéÍ ÒÒÇÂÕ¯ Ã Çòôù ÜÆ
ç¯ æÅò» å¶ ÇÕò¶º Üéî ñËä Çò¼Ú ÕÅîïÅì ԯ¶ Ãé? ÓÓ – ÃîÞ Çò¼Ú
ÁÅ ÃÕä òÅñÆ ÚÆ÷ éÔƺÍ

46

(9)
ìÌÔîÅ, ð¹çÌ, ܦèð, Çòôù1, Çòôù2
(10ò¶ º å¯ º 14ò¶ º ÁòåÅð åÕ)

10. ìÌ Ô îÅ ÁòåÅð

(ê³ é Å 172)

ÇÂà ÚÅð îÈ¿Ô òÅñ¶ ìÌÔîÅ ç¶ ÁòåÅð ç¶ ò¶ðò¶ Çò¼Ú ÇÂÔ
çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔË ÇÕ Üç ÕçÆ òÆ èðåÆ ªå¶ ò¶ç î¼å Çò¼Ú Ç×ðÅòà
ÁÅÂÆ å篺–å篺 Çòôù ì̲ÔîÅ ðÈê Çò¼Ú ÁòåÅð ñ˺çÅ ÇðÔÅ ÔË å¶
êÅê» ù õåî ÕðçÅ å¶ ò¶ç î¼å êÌÚÇñå ÕðçÅ ÇðÔÅ ÔËÍ ìÌÔîÅ
ÁòåÅð ç¶ Á¼è¶ ê³é¶ ç¶ ÇìÁÅé Çò¼Ú ÇÂÔ òÆ ÕÇÔ Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÔË
ÇÕ ì̲Ôî¶ å¶ Çòôù Çò¼Ú Õ¯ÂÆ øðÕ éÔƺ ÃîÞäÅ ÚÅÔÆçÅÍ

11. ð¹ ç z (Çôò ÁòåÅð)

(ê³ é Å 172 å¯ º 179)

Çòôù ÜÆ ç¶ ÇÂà Ç×ÁÅðò¶º ÁòåÅð ç¶ ò¶ðò¶ íÆ ìÔ¹å
ì¶ÕÅÇÂçÅ, ì¶çÃå±ð¶ å¶ ì¶åðåÆì¶ (Anomalous) ÇÜÔ¶ Ôé ܯ ê³éÅ
172 寺 179 åÕ ç¶ 50 ì¿ç» Çò¼Ú ì¼è¶ ԯ¶ ÔéÍ
ÇÂà Ç×ÁÅðò¶º Õ»â Çò¼Ú çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔË ÇÕ ñ¯Õ» òñ¯º
ï¯× î¼å ç¶ Çéïî Û¼â Çç¼å¶ ÜÅä ÕÅðé èðåÆ Óå¶ êÅê» çÅ íÅð
ò¼è Ç×ÁÅ Áå¶ èðåÆ ù ×» çÅ ðÈê èÅð Õ¶ ÖÆð Ãçð ÇòÖ¶
ê¹¼ÜäÅ ÇêÁÅ Í ÃÅÕåÆ Ç¼ôà, ÕÅñ é¶ Çòôù ÜÆ ù ÁÅêä¶ Õ¯ñ
ì¹ñÅ Õ¶ ð¹çz ç¶ ðÈê Çò¼Ú Ç×ÁÅðò» ÁòåÅð èÅðé ÕðÕ¶ ÕÅðòÅÂÆ
êÅÀ°ä çÆ ÁÅÇ×ÁÅ Çç¼åÆÍ Çôò é¶ Ü¼¹è ñó¶ Áå¶ Ã¹Á³ìð 寺
êðìå–ê¼¹åðÆ, êÅðìåÆ êÌÅêå ÕÆåÆ ÃÆÍ Á³èÕ ç˺å éÅñ ܼ¹è
ÕÆåÅ Áå¶ Áé¶Õ» çËºå» çÅ Ôéé ÕÆåÅÍ Çôò é¶ ÕÅîç¶ò ù
÷ñÆñ ÕðÕ¶ ôðÆð–ÇòÔÈäÅ Õð Çç¼åÅ ÃÆÍ
Çåzê¹ð éÅî ç¶ ÇÂÕ Áñ½ÇÕÕ ÁÃæÅé ù îï å¶ Ô¯ð ðÅÖô»
é¶ ðñ Õ¶ åÅðÕ ç˺å ç¶ Çå¿é ñóÇÕÁ» åðÕÅÕô, ÕîñÅÕô Áå¶
47

ÇòçݹéîÅñÆ ñÂÆ ÇÃðÇÜÁÅ ÃÆÍ Çåzê¹ð Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ò¼âÅ ç˺å Çåzêð
Ô¯ÇÂÁÅ ÇÜÃé¶ Ú½ç» ñ¯Õ» ù Çܼå ÇñÁÅ Ô¯ÇÂÁÅ ÃÆÍ À°Ãù Õ¶òñ
À°Ô ÇòÁÕåÆ îÅð ÃÕçÅ ÃÆ Ü¯ Õ¶òñ ÇÂ¼Õ åÆð îÅåð éÅñ Çå¿é»
ÔÆ ê¹ð» ù Çò¿é· ÃÕ¶Í Çôò é¶ Çå¿é¯º ê¹ð å¶ ø¶ð À°Ã Õðó¶ ç˺å ù òÆ
Çò¿é· Çç¼åÅÍ ÁÅÃîÅé 寺 ç¶ò» é¶ ë¹¼ñ» çÆ òðÖÅ ÕÆåÆÍ
ÕÂÆ ÃÅñ» ÇêÛ¯º ÕôÝê ç¶ ê¹å¼ð Á³èÕ ç˺å é¶ Ü¯ ǼÕ
Ô÷Åð ÇÃð» Áå¶ ç¯ ç¯ Ô÷Åð í¹ÜÅò» å¶ é¶åð» òÅñÅ ÃÆ, À°á Õ¶
À±èî îÚÅÇÂÁÅÍ Çôò ÜÆ ÁÅêä¶ ì¼ñç å¶ ìËᶠÁå¶ À¹Ôé» é¶
ÁÅêä¶ ÇåÌÃÈñ éÅñ À°Ã À¹¼å¶ ÕÇÔðÆ ÔîñÅ Õð ÇçåÅÍ îÔ» ÇíÁÅéÕ
å¶ éÅ ÃîÞ ÃÇÕÁÅ ÜÅä òÅñÅ Ü¿× ç¶ò» å¶ çËºå» ÇòÚ Ô¯ÇÂÁÅÍ
çÅéò ÃËéÅ îÅðÆ ×ÂÆ å¶ Çøð Á³èÕ å¶ Çôò Çò¼Ú çÉ¿çÉ Ü¹¼è ô¹ðÈ
Ô¯ÇÂÁÅÍ ÇíÁÅéÕ Ü¿× ÇêÛ¯º Çôò é¶ ÇåzÃÈñ éÅñ Á³èÕ çÅ ÇÃð
ò¼ã Çç¼åÅÍ
ð¹çz é¶ Çôò çÅ Ô¯ð ÇíÁÅéÕ ðÈê èÅÇðÁÅÍ ìÔ¹å ÔÆ ì¶–
Ô¼ç ×ðîÆ êËçÅ Ô¯ÂÆÍ Ü×å ç¶ ÜÆò Ãóé îðé ñ×¶Í ð¹çz é¶
ÁÅêä¶ ÔÇæÁÅð å¶ ´¯è Ãçð Çò¼Ú ùà Çç¼å¶Í Çôò ÜÆ çÅ À°Ô
´¯è ܦèð ç˺å çÅ ðÈê èÅð Ç×ÁÅÍ ÇÂà ìñòÅé ç˺å é¶ Õ°ì¶ð ç¶
Ö÷Åé¶ ù «à ÇñÁÅ, ìÌÔî¶ çÆÁ» ÚÆÕ» ÕãòÅ Çç¼åÆÁ», Ç¿çz ç¶
ÇÃð å¶ Þ¹ñä òÅñÅ Ûåz Ö¯Ô Õ¶ ÁÅêä¶ ÇÃð Óå¶ Õð ÇñÁÅÍ À°Ãé¶
ÃÈðÜ Ú¿é· Ãî¶å 齺 ç¶ é½º ×ÌÇÔ ÁÅêä¶ Õì÷¶ Çò¼Ú ñË ñÂ¶Í Ãí
ç¶òå¶ ì¶–ÔÅñ Ô¯ Õ¶ ÕËñÅô êðìå å¶ Çôò ÜÆ çÆ êÈÜÅ Áå¶ êÌÅðæéÅ
ñÂÆ ê¹¼Ü¶Í
ÇÂà ջâ Çò¼Ú ôÝÅî é¶ çÕô êÌÜÅêåÆ éÅî ç¶ ÇÂ¼Õ ò¼èÆÁÅ
ðÅܶ çÅ Ô¯äÅ òÆ ÇñÇÖÁÅ ÔË ÇÜÃ ç¶ Øð çà Ô÷Åð Õ¿ÇéÁÅò»
êËçÅ Ô¯ÂÆÁ» ç¼ÃÆÁ» ×ÂÆÁ» ÔéÍ çÕô é¶ Ã¹Á³ìð ðÇÚÁÅ ÇÜÃ
ðÅÔƺ ÕÇôÁê ù ÚÅð Áå¶ Ú¿çzîÅ ù ÕÂÆ Õ¿ÇéÁÅò» Ô¼æ ñ×ÆÁ»Í
ÇÜà տÇéÁ» ù ܯ ðÅÜÅ êÿç ÁÅÇÂÁÅ, ç¶ô Çòç¶ô Çò¼Ú¯º ÁŶ
À°Ã¶ ðÅܶ éÅñ À°Ã é¶ Ã¿Ü¯× Õð ÇñÁÅÍ
(×ð¹ó ê¹ðÅä Áé°ÃÅð ç¼Õô ì²ÌÔîÅ ç¶ Ã¼Ü¶ Á³×ÈᶠÇò¼Ú¯º
ÇéÕÇñÁÅ ÃÆ å¶ Ö¼ì¶ Çò¼Ú¯º À°Ã çÆ ÇÂÃåzÆ êËçÅ Ô¯ÂÆ ÃÆÍ íÅ×òå
Áé°ÃÅð ç¼Õô ìÌÔîÅ çÅ îÅéà 깼åð ÔËÍ Çòôù ê¹ðÅä Áå¶ îÔ»
íÅðå Áé°ÃÅð ç¼Õô êÌÜÅêÇå êÌÚ¶åÅ çÅ ê¹¼åð ÃÆÍ ÇÂÔé» ê¹ðÅä»
48

Áé°ÃÅð èðîðÅÜ ù 10, ÕÇôÁê ù 13, Ú¿çzîÅ ù 17 å¶ Ç²ôò ù
ÇÂ¼Õ ÃåÆ ÇîñÆ ÃÆÍ ÃåÆ Ü» Ç×ÇðÜÅ ù ð¹çz ÇòÁÅÔ Õ¶ Øð ñË
ÁÅÇÂÁÅ êð ÇÂ¼æ¶ Ô¯ð ê³×Å êË Ç×ÁÅÍ ç¼Õ²ô é¶ Ô¯ð èÆÁ» å¶
ÜòÅÂÆÁ» ù ÇéúåÅ Çç¼åÅ êð Ç×ÇðÜÅ å¶ ð¹çz ù éÅ ì¹ñÅÇÂÁÅÍ
éÅðç é¶ Ç×ÇðÜÅ ù À°Ãç¶ ÇêåÅ Çòð¼¹è ÜÅ íóÕÅÇÂÁÅÍ ÁÅêäÆ
å¶ ÁÅêä¶ êåÆ ð¹çz çÆ ÔåÕ ù éÅ ÃÔÅðÇçÁ» Ç×ÇðÜÅ é¶ Ü¼× çÆ
Á×éÆ ç¶ Õ°¿â Çò¼Ú ÛÅñ îÅð Õ¶ ÁÅåî–Ô¼ÇåÁÅ Õð ñÂÆÍ À¼°èð
éÅðç ð¹çz ù íóÕÅÀ°ä ç¶ ÇÂðÅç¶ éÅñ ð¹çz ù ÇÂà ç¹ðØàéÅ ìÅð¶
òÆ çà ÁÅÇÂÁÅÍ ð¹çz é¶ Üç ÁÅêäÆ êåéÆ çÆ ÃóÆ ñÅô ç¶ÖÆ å»
À°Ã é¶ ´¯è ÇòÚ ÁÅ Õ¶ îÔ» ÇíÁÅéÕ êÌñË îÚÅ Çç¼åÆ å¶ Ãí ðÅܶ
îÅð Çç¼å¶ å¶ Õ¶òñ ǼÕñÅ ç¼Õô ÔÆ ìÇÚÁÅ å¶ Á³å Àà çÅ ÃÆÃ
òÆ ÇåÌÃÈñ éÅñ ñÅÔ Çç¼åÅ Ç×ÁÅÍ
ìÚ¶ ԯ¶ Ãí ÜÆò å¶ ðÅܶ ×¼ñ Çò¼Ú ê¬ êÅ Õ¶ ð¹çz êÅÃ
ê¹Ü¶ å¶ À°ÃçÆ Ö¹ôÅîç ÕðÇçÁ» ÕÇÔä ñ׶ ÇÕ ÁÃƺ ÁÅê ç¶ åê
å¶Ü ù êÇÔñ» êÛÅä éÔƺ ÃÆ ÃÕ¶Í Ô¹ä ÃÅâ¶ å¶ å°Ãƺ ÇÕðêÅ Õð
ÇçúÍ ð¹çz ÇÂÔ Ã¹ä Õ¶ ÇÕðêÅ ç¶ Øð Çò¼Ú ÁÅ Ç×ÁÅ å¶ À°Ãé¶
ç¼Õô êÌÜÅêÇå ç¶ ÇÃð å¶ ìÕð¶ çÅ ÇÃð Çøà Õð Çç¼åÅÍ Çôò éÅð–
ÔÆä Ô¯ ÜÅä ÕÅðé ÇÖ¼Þ ÇÖ¼Þ Õ¶ ìÔ¹å ç¹ÖÆ Ô¯Â¶ Áå¶ ´¯è–òà ԯ Õ¶
À°Ôé» é¶ ÕÅî ù ÃÅó Õ¶ ÃðÆð–ÔÆä Õð ÇçåÅÍ

12. ܦèð ÁòåÅð

(ê³ é Å 179 å¯ º 181)

Çòôù ç¶ ÇÂà ìÅð·ò¶º ÁòåÅð çÆ ÇÂÔ ì¶–ÇÃðêËð ×ÅæÅ
ôÝÅî ÕòÆ é¶ 28 ì¿ç» Çò¼Ú î¹ÕÅÂÆ ÔËÍ ð¹çz çÆ ÇÂÃåzÆ Ãó· îðé
À°êð¿å ÕËñÅô êðìå å¶ ÜÅ À°åðÆ Áå¶ ìÚêéÅ Öåî Ô¯ä å¶
ÜòÅé Ô¯ ÜÅä ê¹ð ÁÅêä¶ êåÆ éÅñ ǼՖÇîÕ Ô¯ä ñ×ÆÍ ð¹çz é¶
À°Ã ù ÇòÁÅÔ Õ¶ ÁÅêä¶ Øð ñË Á»çÅÍ
À°èð çÈܶ êÅö Çòôù å¶ À°Ã çÆ ÇÂÃåzÆ Çò¼Ú Õ°¼Þ Ô¯ð
íÅäÅ òÅêð Ç×ÁÅÍ À°ÃçÆ ÇÂÃåzÆ é¶ ò˺×ä» çÆ Ãì÷Æ êÕÅÂÆÍ
Çòôù 寺 êÇÔñ» À°æ¶ éÅðç ÁÅ èîÇÕÁÅÍ í¹¼Ö ñ×Æ Ô¯ä ÕÅðä
éÅðç é¶ À°Ã 寺 ÇÂÔ Ãì÷Æ î³× ñÂÆÍ ÇÂà Ãì÷Æ ù À°Ô Çòôù
寺 êÇÔñ» éÅðç ù ç¶ä ñÂÆ ÇåÁÅð é Ô¯ÂÆ ÇÜà ÕÅðé À°Ô éÅðç
49

ç¶ ÃðÅê çÆ ÁÇèÕÅðÆ ìäÆÍ À°Ã é¶ À°Ã ù ÃðÅê Çç¼åÅ ÇÕ À°Ô
çÈÜÅ ÃðÆð èÅð Õ¶ ܦèð ç˺å ç¶ Øð òÃ¶Í Üç Çòôù ÜÆ Øð
깼ܶ å» ÃÌÅê ìÅð¶ ÜÅä Õ¶ ìÔ¹å ç¹ÖÆ Ô¯Â¶Í À°Ôé» é¶ ÁÅêäÆ
ÇÂÃåzÆ çÆ ÛÅÇÂÁŠ寺 éÕñÆ Çì¿çzŠܦèð ç˺å çÆ ÇÂÃåzÆ ÃÅÜ
ñËä çÆ ï¯ÜéÅ ìäÅÂÆ ÇÜÃé¶ èÈîÌÕ¶ô éÅî ç¶ ç˺å ç¶ Øð Üéî
ÇñÁÅ å¶ Ü¦èð ç˺å çÆ êåéÆ ìäÆ êð À°æ¶ òÆ Üñ Çò¼Ú Õîñ
çÆ åð·» Çéðñ¶ê å¶ êÇò¼åð ðÔÆÍ
ܦèð ç˺å ù Üç ð¹çz çÆ éÅð çÆ õÈìÃÈðåÆ ìÅð¶ êåÅ
ÚÇñÁÅ å» À°Ã À°å¶ î¯ÇÔå Ô¯ Õ¶ ð¹çz (Çôò ÜÆ) ù é¯ÇàÃ ç¶ ÇçåÅ:–
ÕË Çôò éÅð ôƺ×Åð ÕË îî Ç×Ì Ô ç¶ Ô ¹ êáÅÇÂÍ
éÅåð ôÈ ñ ÿ í Åñ ÕË Ã¿ × ñðÔ¹ î¹ ð ÁÅÇÂÍ
(Ú½ìÆà ÁòåÅð

ê³éÅ 179)

ÒÒî»×Æ éÅð é çÆéÆ ð¹çzÅÓÓ çÆ ×ñ ìä ÜÅä å¶ Ü¦èð
ç˺å Á½ÖÅ Ô¯ÇÂÁÅÍ À°Ãé¶ é¶ ÁÅêäÆ ÔÅæÆÁ», دÇóÁ», ð¼æ» å¶
êËçñ ÃÈðÇîÁ» çÆÁ» ø½Ü» ñË Õ¶ ð¹çz å¶ ÔîñÅ Õð Çç¼åÅÍ ð¹çz çÆ
ì¶éåÆ À°µå¶ ÒÒÕÅñ ê¹ðÖÓÓ é¶ êÌÿé Ô¯ Õ¶ À°Ã çÆ îçç Õðé ñÂÆ
Çòôù ù Üñ¿èð ç¶ ðÈê Çò¼Ú ìÅð·ò» ÁòåÅð èÅðé ÕðÕ¶ Üñ¿èð
ç˺å çÅ Ãðì–éÅô Õðé çÆ ÔçÅÇÂå Çç¼åÆÍ
ܦèð ç˺å å¶ ð¹çz çÅ ÇíÁÅéÕ Ü¿× ÇÛó Ç×ÁÅÍ éÅñ
ÔÆ Çòôù ç¶ 12 ò¶º ÁòåÅð Üñ³èð é¶ òÆ Üñ¿èð ç˺å ù îÅðé
çÆ ï¯ÜéÅ ô¹ðÈ Õð Çç¼åÆÍ ç˺å çÆ ì¶ô¹îÅð ÃËéÅ îÅðÆ ÜÅä ñ×ÆÍ
ç¯Ô» Çèð» 寺 åÆð» çÆ ìðÖÅ Ô¯ä ñ×ÆÍ èðåÆ å¶ ÁÅÕÅô ç¶
çðÇîÁÅé åÆð ÔÆ åÆð Úñä ñ×¶Í ðä ç¶ Ççzô ù ç¶Ö Õ¶ ÔðÆ é¶
ç˺å çñ Çò¼Ú ÛÅñ îÅð Õ¶ ÇíÁÅéÕ ÔîñÅ ÕÆåÅÍ ÇåzÃÈñ ç¶
âðÅÀ°ä¶ Ôîñ¶ éÅñ ç¶ò çÅéò Ãí âð Õ¶ Õ¿ìä ñ׶Í
ÕÅñ ê¹ðÖ çÆ ÁÅÇ×ÁÅ Ô¯ä å¶ Çòôù é¶ Ü¦èð ç¶ ðÈê
Çò¼Ú ÁòåÅð ÇñÁÅ ÃÆÍ À°Ô ܦèð ç˺å çÆ åð·» ÃÜ èÜ Ç×ÁÅ
å¶ ÇìÌ¿çÅ Õ¯ñ ÜÅ ê¹¼ÜÅÍ À°Ã é¶ À°Ã¶ ðÈê Çò¼Ú ÇìÌ¿çÅ çÅ Ãå í¿×
Õð Çç¼åÅÍ ÇìÌ¿çÅ ù òð ÃÆ ÇÕ À°ÃçÅ êåÆ Ü¦èð Ü¿× Çò¼Ú
Õ¶òñ åç ÔÆ ÔÅð¶×Å Üç Õ¯ÂÆ ÇìÌ¿çÅ çÅ Ãå í¿× Õð ñ¶×ÅÍ
50

ܦèð ç˺å ù ÃðÆð ÇåÁÅ×äÅ ÇêÁÅ å¶ ÇìÌ¿çÅ Çòôù çÆ éÅð ìä
×ÂÆ ÃÆÍ í×òÅé çÆ ÇÂà ï¯ÜéÅ ÇìéŠܦèð ç˺å îðéÅ ÔÆ
éÔƺ ÃÆÍ Çòôù é¶ ÇÂö ÕÅðé ܦèð çÅ ÁòåÅð èÅðé ÕÆåÅ
ÃÆÍ ÇìÌ ¿ ç Å çÅ ÃÇå ÕÆ í¿ × Ô¯ Ç ÂÁÅ, ܦèð çË º å çÆ ÃÅðÆ
ÃË é Å ÔÆ îÅðÆ ÕàÆ ×ÂÆÍ Ü¦èð çË º å çÅ Ô¿ Õ Åð ÚÈ ð Ô¯ ð
Ç×ÁÅÍ å¶Ü–ÔÆä Ô¯ä ê¹ð òÆ À°Ãé¶ Ü¹¼è ÜÅðÆ ðÇÖÁÅÍ êð À°Ã
ç¶ Ãí ÃÅæÆ í¼Ü ×Â¶Í Ô¹ä ç¯Ô» Çò¼Ú ܹ¼è Ô¯ÇÂÁÅÍ À°æ¶ åÆÃðÅ
Õ¯ÂÆ òÆ éÔƺ ÃÆÍ ÇÕåé¶ îÔÆÇéÁ» åÕ ÇÂÔ Ü¹¼è Ô¹¿çÅ ÇðÔÅÍ
ܦèð Çôò À°å¶ ´¯èòÅé Ô¯ÇÂÁÅÍ Çôò (ð¹çz) é¶ ôÕåÆ çÅ
ÇèÁÅé èÅÇðÁÅÍ ôÕåÆ é¶ ÇÕðêÅ ÕÆåÆ Áå¶ ð¹ ç z ìÔ¹ å
ìñòÅé Ô¯ Ç×ÁÅ, å¶ Ü¹¼è ñÂÆ Áó ìËáÅÍ À°èð Çòôù é¶
À°ÃçÆ éÅð çÅ ÃÇå í¿× ÕÆåÅ Áå¶ ð¹çz ÇÂèð ç¶òÆ òñ¯º Çç¼å¶ ׶
å¶Ü éÅñ åê Ç×ÁÅÍ Çòôù ÜÆ é¶ ÒÒå» å¶ Ô¯å êÇòåz ÃðÆðÅ ÜÃ
éŶ Üñ ×¿× ×ÔÆðÅÍ ÓÓ ÇÂæ¶ ÕòÆ Áé°ÃÅð À°Ã é¶ æ¯ó¶ Çò¼Ú ÔÆ
ÁèÈð¶ ðÈê Á³çð ×¼ñ î¹ÕÅÂÆ ÔË :–
åÅ å¶ ÕæÅ æ¯ ð ÔÆ íÅÃÆÍ
ÇéðÖ íÈ Ç ñ ÕÇì Õð¯ é ÔÅÃÆÍÍ2¨

(ê³ é Å 181)

êçî ê¹ðÅä î¹åÅÇìÕ Ü¦èð ç˺å Çôò çÆ ´¯è Á×éÆ
êÌ×à Õðé Ã Ãçð Çò¼Ú êËçÅ Ô¯ÇÂÁÅ ÃÆÍ ò¼âÅ Ô¯ Õ¶ À°Ã é¶
ìÔ¹å ç¶òÇåÁ» ù îÅÇðÁÅ å¶ Ç¿çz ñ¯Õ åÕ ù ÇܼÇåÁÅÍ Ç¿çz çÆ
îçç ñÂÆ Çôò òÆ ÁÅ Ç×ÁÅ ÃÆÍ
ܦèð ç˺å çÆ ÇÂÃåzÆ ÇìÌ¿çÅ êåÆ çÆ Çܼå ñÂÆ ìÌÔî¶ çÆ
êÈÜÅ Õðé ìËáÆÍ Çòôù ÜÆ é¶ è¯Ö¶ éÅñ ܦèð ç˺å çÅ ðÈê èÅð
Õ¶ Ãå í¿× ÕÆåÅ ÃÆ ÇÕÀ°ºÇÕ À°Ã ìÅð¶ ÇÂÔ ÃÌÅê ÃÆ ÇÕ À°Ã çÅ Ãå
í¿× Ô¯ä å¶ ÔÆ À°Ãç¶ êåÆ çÆ ÔÅð ԯ¶×Æ å¶ À°Ô îÅÇðÁÅ ÜŶ×ÅÍ
ÇÂà ê¹ðÅä Çò¼Ú ÇìÌ¿çÅ òñ¯º êåÆ éÅñ ÃåÆ Ô¯ ÜÅäÅ ÔÆ ÇñÇÖÁÅ ÔË
Í

13. Çòôù 1 ÁòåÅð

(ê³ é Å 181 å¯ º 182)

51

ÁÅî å¯ð å¶ Çòôù ÜÆ òñ¯º ÔÆ Ú½òÆ Ü» çà ÁòåÅð ñË Õ¶
Ã Ã èðåÆ å¶ êÅê» çÅ íÅð Ô½ñÅ Õðé çÆ ×¼ñ ÔÆ ÁòåÅð
ÕæÅò» Çò¼Ú Áå¶ ê¹ðÅä» Çò¼Ú ÚñçÆ ÔË Áå¶ ñ×ê× ÁËÃÆ ÚðÚÅ
ÔÆ ÇÂà ÃÅÕåÆ ×Ì¿æ ìÇÚåz éÅàÕ ç¶ ÁòåÅð» ç¶ ò¶ðÇòÁ» Çò¼Ú
ÔË, êð ÚȺÇÕ ÃÝÅî ÕòÆ ìÔ¹å ÔÆ Áñê–ì¹èÆ çŠùÁÅîÆ Áå¶
(highly confused) ÇòÁÕåÆ ÔË, ÇÂà ñÂÆ À°Ô ÇÕö ÇÂÕ ×¼ñ Ü»
ÇÃè»å å¶ éÔƺ ÇàÕçÅ Áå¶ Ã Ã êñàÅ îÅð Õ¶ ÁÅêÅ–Çòð¯èÆ
×¼ñ» Õð Ü»çÅ ÔË ÇÜÔé» å¯º À°Ãç¶ îÈñÕ ( basic) ÇòÚÅð òÆ
À°Øó ÁÅÀ°ºç¶ ÔéÍ Ú½òÆ ÁòåÅð» òÅñÆ ðÚéÅ Çò¼Ú À°Ãé¶
17 òÅðÆ î³×ñ ç¶ å½ð å¶ ÒÒÃÌÆ í×À°åÆ ÜÆ ÃÔÅÇÂÓÓ ÇñÖ
Õ¶ Áå¶ 3–4 òÅð ç¶òÆ ÜÈ ÕÆ À°ÃåÇå ç¶ ÕÂÆ ì¿ç ÇñÖ Õ¶
ÁÅêä¶ ÁÅê ù ç¶ ò Æ í×å Ãê¼ ô à Õð Çç¼ å Å ÔË Í ÇÂÃ å¯ º
ÇÂñÅòÅ À°ÃçÆ ðÚéÅ Çò¼Ú ÁÕÅñ ê¹ðÖ êðî¶ôð çÆ Ü×·Å æ» æ»
å¶ ÒÒ ÕÅñ ê¹ðÖ ÓÓ ÒÒÕÅñÓÓ ÒÒîÔ»ÕÅñÓÓ çÅ Ç÷¼Õð ìóÆ Çô¼çå
éÅñ ÕÆåÅ Ü»çÅ ÔË Áå¶ À°Ã ç¶ ÃðÈê ÇéðÈêä Ã À°Ã ù ÕÂÆ
òÅð ×¹ðîÇå òñ¯º çðÃŶ ÇéðÅÕÅð å¶ ÃÇå ÃçÆòÆ êðî¶ôð ç¶
é¶ó¶ å¶ó¶ ñË Õ¶ ÖóÅ Õðé çÅ Õ°Üåé ÕÆåÅ Ü»çÅ ÔË; íÅò¶º ìÔ¹åÆ
æÅÂƺ ÇÂÔ ÃÅÕåîåÆÁÅ ÕòÆ ÇÂà ù ÁÅêä¶ Ç¼ôà ç¶ò ç¶ å½ð å¶
êÈð¶ ÇíÁÅéÕ å¶ ÃÅÕÅð ðÈê Çò¼Ú ÇÚåðçÅ ÔË Ü¯ ªÞ ÇéðÅ ÕÅñêÇéÕ
ÃðÈê ÔÆ Ô¹¿çÅ ÔËÍ
ÇÂæ¶ å¶ð·ò¶º ÁòåÅð ç¶ ÁÅð¿í Çò¼Ú òÆ ÒÒÇòÕñ Ô¯å° èðé
Üì íÅðÅ – ÕÅñ ê¹ðÖ êÇÔ Õðå ê¹ÕÅðÅÓÓÍ Ãí ç¶ò» çÆ Á³ô (?)
ñË Õ¶ Çòôù ÜÆ é¶ å¶ð·ò» ÁòåÅð Çòôù ðÈê Çò¼Ú ñË ÇñÁÅ, ÕÇÔ
Õ¶ ì¶ Ô¼ç ÔÅï–ÔÆäÆ (ludicrous) å¶ îÈðÖåÅ íðÆ ÇòÚÅð ê¶ô ÕÆåÆ
ÔË Í Çøð Áá–é½ ê³ × åÆÁ» Çò¼ Ú ÔÆ ÇÂà ÁòåÅð çÅ Õ¯  Æ
ò¶ðòÅ ç¶ä 寺 ÇìéÅ ÔÆ ÒÒÁÅé Ôðå ÇêÌæòÆ Õ¯ íÅðÅ ÓÓ Áå¶
ÒÒíÈÇî íÅð ÔÇð ùðê¹ð ÜÅÂÆ ÓÓ ÕÇÔ Õ¶ ÇÂà çÅ ÇÃÁÅêÅ ÔÆ
î¹ Õ Å Çç¼ å Å ÔË Í

14. Çòôù 2 ÁòåÅð (ÇìéÅ éÅî ç¶ )

(ê³ é Å 182)

ÃÅÕå ÕòÆ ÃÝÅî Ú½òÆ ÁòåÅð» ç¶ ò¶ðò¶ Çç¿ÇçÁ» ÁÅêä¶
52

í¿×, ÁøÆî ÁÅÇç éÇôÁ» ç¶ êÌíÅò ÕÅðé ÇÂæ¶ Ú½çò¶º ÁòåÅð å¶
ÁÅ Õ¶ ÇçîÅöÆ å¯ð å¶ ìÔ¹å ÔÆ ÇÔñ Ç×ÁÅ êÌåÆå Ô¹¿çÅ ÔËÍ Çòôù
ç¶ ÇÂà ڽçò¶º ÁòåÅð ç¶ ò¶ðò¶ å¶ Õðåì ÇÂà ÕòÆ é¶ ÕÆ ç¶ä¶
Ôé, ÇÂÔ ÁÅêäÆ ÇÂà çÖìÅð» ê³×åÆÁ» Çò¼Ú î¹ÕÅÂÆ ðÚéÅ
ÇòÚ ÇÃðñ¶Ö Áå¶ Á³ÇåÕÅ Çò¼Ú òÆ Çòôù ÁòåÅð çÅ éÅî éÔƺ
ç¶ ÃÇÕÁÅÍ ïíñÆÁ» îÅðÇçÁ» À°Ô Õ°¼Þ ê³×åÆÁ» ÷ðÈð ÁËÃÆÁ»
ÇñÖ Ç×ÁÅ ÔË ÇÜÔé» ù êó· ùä Õ¶ Õ°¼Þ ÇÃ¼Ö ×¹îðÅÔ Ô¯ Õ¶ ÇÂÃ
ðÚéÅ ù ÇÂ¼Õ ÇÃÖ ÇòÚÅðèÅðÅ òÅñ¶ ÕòÆ çÆ ðÚéÅ î³éä çÅ
í¹ñ¶ÖÅ ÖÅ ÃÕç¶ ÔéÍ
Çòôù ÜÆ èðåÆ å¶ êÅê» çÅ íÅð Ôðé ñÂÆ ÁòåÅð ñË ñË
Õ¶ ÖÆð Ãçð Çò¼Ú æÕ¶ à¹à¶ ԯ¶ üê çÆ Û» Ô¶á ¦î¶ ê¶ ÃéÍ
Çòôù ÜÆ é¶ ÇÂÔ ÁòåÅð îè¹ å¶ ÕÆàí éÅî ç¶ çË º å» ç¶
À°êçzò» 寺 ç¶ò» ù ìÚÅÀ°ä ñÂÆ ÔÆ èÅðé ÕÆåÅ ÃÆ Áå¶
îè¹ ÕÆàí ù îÅðé ñÂÆ 5000 ÃÅñ åÕ çÅ ¦ìÅ Ãî» ÇÂÃ
ÁòåÅð çÅ ñ× Ç×ÁÅ ÃÆÍ À°ºÞ ÇÂÔé» ç¯é» çËºå» çÅ Üéî
Çòôù ÜÆ ç¶ Õ¿é» Çò¼Ú¯º ÇéÕñÆ îËñ 寺 òÆ Ô¯ÇÂÁÅ ç¼ÇÃÁÅ Ç×ÁÅ
ÔË å¶ Çéðîå Ô¹¿ÇçÁ» ÔÆ ÃÈðÜ å¶ Ú¿é· çÆ åð·» ð¯ôéÆ ç¶ä ñ× ×¶
ÃéÍ ê¹ðÅä» Çò¼Ú¯º Ü» ÇÂö ÃÅÕå îåÆ ê¹ÃåÕ ìÇÚåz
éÅàÕ ç¶ Ô¯ð ÁÇèÁÅò» ù òÅÚƶ å» ÇÂÔ ç¯ò¶º ç˺å Ú¿âÆ
ç¶ ò Æ é¶ îÅð¶ Ãé, Çòôù é¶ éÔÆºÍ ÇÂÔ ÕÔÅäÆ îÅðÕ¿ â ¶ ï
Çò¼ Ú òÆ Çç¼ å Æ Ô¯ Â Æ ÔË Í

åøÃÆñ, åôðÆÔ å¶ åôõÆà Ãì¿ è Æ Ç༠ê äÆÁ»
(1) ìÇÚåz éÅàÕ ç¶ Ú½òÆ ÁòåÅð» Çò¼Ú¯º Çòôù ç¶ çÃò¶º
ÁòåÅð ù ê³éÅ é§ìð 172 ç¶ Á¼è¶ Õ° Ãø¶ Çò¼Ú ìó¶ ÁÜÆì åðÆÕ¶
éÅñ Á³ÇÕå ÕÆåÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ ÇÂ¼Õ êÅö å» Çòôù å¶ ìÌÔîÅ ç¯é¯º
ÔÆ åzË–îÈðåÆ (Trinity) ç¶ î˺ìð Ôé å¶ çÈܶ êÅö Çòôù ÜÆ çÃò¶º
ÁòåÅð ç¶ å½ð å¶ ìÌÔî¶ ç¶ ðÈê Çò¼Ú ê¶ô ÕÆå¶ ÜÅ ðÔ¶ ÔéÍ ôÝÅî
ÜËö Çéðì¹è Ü» Áñê–ì¼¹è ÇñÖÅðÆ êÅïº ÁËö ÁÅêÅ–Çòð¯è (paradoxes) ðÇÔ ÜÅä¶ Ã¹íÅòÕ ÔéÍ
(2) çñÆñ çÆ ç¹ é ÆÁ» Çò¼ Ú ÇÂÔ ÇòÚÅð ìÔ¹ å ÔÆ
53

ÕÅñêÇéÕ å¶ éÅ ÃîÞ ÁÅÀ°ä òÅñÅ ÔË ÇÕ åzËîÈðåÆ (Trinity) çÅ
ÇÂ¼Õ ç¶òåÅ çÈܶ ç¶òå¶ çÅ ÁòåÅð ÇÕò¶º èÅð ÇðÔÅ ÔËÍ ÇÜò¶º
ÇêÛñ¶ Õ»â Çò¼Ú Çòôù ÜÆ é¶ ì¯×à å½ð å¶ ìÌÔîÅ ç¶ ðÈê Çò¼Ú
çÃò» ÁòåÅð èÅÇðÁÅ ÔË Çåò¶º ÔÆ ÇÂà ջâ ÇòÚ Çòôù ÜÆ é¶
ð¹çÌ (Çôò) ç¶ ðÈê ÇòÚ 11 ò» ÁòåÅð À°Ã¶ ì¯×Ã å¶ ÃîÞ å¯º êð¶
ðÇÔä òÅñ¶ ã¿× éÅñ èÅðé ÕÆåÅ ÔËÍ
(3) ð¹çz é¶ Áé¶Õ» ÃÈðÇîÁ» å¶ ðÅÇÜÁ» ù ÕÅñ ê¹ðÖ çÅ
ÇèÁÅé èð Õ¶ À°Ã ç¶ ìñ éÅñ Ç÷¿çÅ Õð Çç¼åÅ ÃÆÍ ðÅܶ çÆÁ»
Ô¯ð Õ°óÆÁ» å¶ ÜòÅÂÆ å» À°Ã òñ¯º Ç÷¿çÅ Õð Çç¼å¶ ׶ Ãé êð
ð¹çÌ ÁÅêäÆ êåéÆ ù Ç÷¿çÅ éÅ Õð ÃÇÕÁÅÍ ÇÂÔ ×¼ñ ÃÅèÅðé
ÃîÞ ç¶ Áé°Õ±ñ å» éÔƺ ìËáçÆÍ
(4) ð¹çz Áå¶ Ü¦èð ÁòåÅð ç¶ ò¶ðò¶ Áå¶ ØàéÅò»
Áÿíò Áð ÇéðÅèÅð ÇÕÃî çÆÁ» ÔéÍ ÇÂÔé» ç¶ ÕæÅéÕ Ãê¼ôà
ðÈê Çò¼Ú ÕÅñêÇéÕ Áå¶ ÁäÔ¯ä¶ ÔéÍ ê³Ü–ê³Ü Ô÷Åð ÃÅñ» ç¶
Ü¿× ÇÂÔé» ò¶ðÇòÁ» ù êÈðÆ åð·» ÞÈáÅ ÃÅìå Õðç¶ ÔéÍ
(5) ð¹çz ÁòåÅð ù ÁÇå çÅ ´¯èÆ, Ö¹¿çÕÆ, ÇÂÃåzÆ–êÌÃå
Áð õ¹ôÅîç–êÿç ç¶ ðÈê Çò¼Ú ÇÚåÇðÁÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ Ü¦èð ÁòåÅð
Õ¶òñ è¯ÖÅ å¶ øð¶ì ÔÆ éÔƺ ÕðçÅ, ܦèð ç˺å çÆ ÁÅÚðéôÆñ
ÇÂÃåzÆ çÅ è¯Ö¶ éÅñ ÃÇå í¿× ÕðçÅ ÔËÍ ÇÂÔ ÁòåÅð èðî çÆ
ÿÃæÅêéÅ çÆ æ» èðî–Çòð¯èÆ ÁÅÚðé ÁêéÅªç¶ Áå¶ êÌÚÅðç¶
êÌåÆå Ô¯ ðÔ¶ ÔéÍ
(6) 14ò¶º ÁòåÅð ìÅð¶ ÇñÖÆ åÆÜÆ ê³×åÆ å¯º êÌåÆå
Ô¹¿çÅ ÔË ÇÕ å¶ð·ò¶º çÆ åð·» Ú½çò» ÁòåÅð òÆ Çòôù ÜÆ çÅ
ÔÆ ÔËÍ
ÇÂà 10–12 ê³×åÆÁ» çÆ ðÚéÅ ç¶ Ú½æ¶ ì¿ç ÇòÚ ÕòÆ é¶
ÁÅêä¶ éÅî çÆ òÆ Ãê¼ôà دôäÅ ÕÆåÆ ÔË Áå¶ êÇÔñ¶ ì¿ç Çò¼Ú ÔÆ
À°Ãé¶ ÇÂà ׼ñ ù «ÕÅ Õ¶ éÔƺ ðÇÖÁÅ ÇÕ À°ÃçŠǼôà ìÌÔîÅ,
Çòôù, ÎÇôò, Ç¿çz, Ú¿çz Ü» ÃÈðÜ ç¶òåÅ éÔƺ, ìñÇÕ
ÃÅÕåÆ Ç¼ ô à ÒÒÕÅñ ê¹ ð ÖÓÓ Ü» ÒÒîÔ»ÕÅñÓÓ ÔË , ïæÅ:–
ÕÅñ ê¹ ð Ö ÕÆ ç¶ Ô î¯ º , Õ¯ Ç àÕ Çìôé îÔ¶ ô Í
Õ¯ Ç à Ç¿ ç z ìÌ Ô îÅ ÇÕå¶ , ðÇò ÃÇà կ Ç à Üñ¶ ô Í1¨
54

îè¹ ÕÆàí Õ¶ ìè éÇîå ÜÅ Ççé Ü×å° î¹ ð Åð¨
ù ÕÇì ÃÝÅî åÅ Õ¯ Õð¶ Ú½ ç Ãò¯ º ÁòåÅð¨4¨
(Ú½ìÆà ÁòåÅð) (ê³éÅ 182)

(10) ÁÇðÔ¿å, îé±, èé§åð,
ÃÈðÜ Áå¶ Ú¿çz ÁòåÅð
(15ò¶º 寺 19ò» ÁòåÅð)

15. ÁÇðÔ¿ å ç¶ ò

(ê³ é Å 182 – 184)

ç˺å ǼÕᶠԯ Õ¶ ïÚä ñ¼×¶ ÇÕ Ü篺–Ü篺 À°Ôé» çÆ åð¼ÕÆ
Ô¹¿çÆ ÔË å¶ åê–å¶Ü ò¼èçÅ ÔË, åç–åç Çòôù ÁòåÅð ñË Õ¶
À°Ôé» çÅ éÅà Áå¶ êåé ÕðçÅ ÔËÍ çËºå» ç¶ ×¹ðÈ é¶ ÁÅêäÆ ÁÕñ
îÈÜì çËºå» ù ðŶ Çç¼åÆ ÇÕ å°Ãƺ òÆ ç¶ò» çÆ åð·» ì²ÌÅÔîä» ç¶
çö ܼזÔòé Áå¶ Ô¯ð ìÌÅÔîäÆ Õðî–Õ»â ÕÇðÁÅ Õð¯Í
Çܪ ÔÆ çËºå» òñ¯º ÇÂÔ ìÌÅÔîäÆ ðÅÔ ÁêéÅÀ°äÅ ô¹ðÈ
Ô¯ÇÂÁÅ, ç¶òå¶ ØìðŶ å¶ Ã¯Úä ñ׶ ÇÕ Ô¹ä ç˺å èðåÆ å¶ ìÔ¹å
ÔÆ ÛÅ ÜÅä׶ å¶ À°Ôé» çÅ ÜÅÔ¯–ÜñÅñ ò¼è ÜŶ×ÅÍ ç¶ò» çÆ
îçç Õðé ç¶ îé¯ðæ éÅñ ÃÅÕåÆ Ç¼ôà, ÕÅñ ê¹ðÖ é¶ Çòôù ù
ÃñÅÔ Çç¼åÆ ÇÕ À°Ô ÁÇðÔ¿å ç¶ò çÅ ÁòåÅð èÅð Õ¶ çËºå» çÅ
ÁÅ×È ìä ÜŶ å¶ Ãí çËºå» ù ì̲ÅÔîäÆ î¼å ç¶ À¼°ñà ÚñÅ Õ¶
Õ°ðÅÔ¶ êÅ ç¶ ÇÜà éÅñ ç˺å Õî÷¯ð Ô¯ ÜÅä׶ å¶ À°Ôé» çÅ
÷òÅñ ÁÅ ÜŶ¶×ÅÍ
ÁÇðÔ¿å ç¶ò ÃÌÅò× ×¹ðÈ ç¶ å½ð å¶ çËºå» çÅ ÁÅ×È ìä
Ç×ÁÅÍ À°Ãé¶ çËºå» ç¶ Ô¼æ î¯Úé¶ ëóÅ Õ¶ À°Ôé» ù նÖÔÆä Ô¯ä
çÆ ÇÃÇÖÁÅ Çç¼åÆÍ Çô¼ÖÅ–ÔÆä çËºå» ç¶ êó·¶ ×¶ î³åz å¶ ÕÆå¶ Ü¼×
ÇéÃëñ ÜÅä ñ×¶Í ÁÇðÔ¿å ç¶ò é¶ ÜÆò–ÇÔ¿ÃÅ Çòð¹¼è ÷¯ðçÅð
êÌÚÅð ÕÆåÅ ÇÜÃç¶ ëñ–ÃðÈê ܼ׻ Çò¼Ú ÜÅéòð» çÆ ìñÆ éÔƺ ÃÆ
Çç¼åÆ ÜÅ ÃÕçÆÍ åÆðæ ÇÂôéÅé» å¶ êÅäÆ éÅñ éÔÅÀ°ä Çòð¼¹è
êÌÚÅð Õðé éÅñ ÁêÇòåzåÅ ÔÆ ÁêÇòåzåÅ ëËñ ×ÂÆ ÇÜà ÕÅðé
55

ÕÆå¶ ÜÅ ðÔ¶ Ü¼× å¶ ðබ ÜÅ ðÔ¶ î³åÌ ëñ ç¶ä¯º Ôà ׶Í
íÅ×òå ê¹ðÅä Çò¼Ú ÇÂö ÁòåÅð ù ì½è ÁòåÅð ÕðÕ¶
ÇñÇÖÁÅ ÔË, ÇÜà ðÅÔƺ êåÅ ÚñçÅ ÔË ÇÕ ÇÂà ÁÅ×È é¶ çËºå» Çò¼Ú
ÇÂÔ êÌÚÅð ÕÆåÅ ÇÕ ÃÅø êÅäÆ éÔƺ òðåäÅ, ܼ׻ Çò¼Ú ìñÆ
éÔƺ ç¶äÆ Áå¶ ×¿ç¶–î³ç¶ Õêó¶ êÅÂÆ ðÖä¶ ÔéÍ ÇÂà Ãí ÕÅö
éÅñ çËºå» é¶ ÃÌÅò×» ç¶ î¼å ù î³éÇçÁ» ÁÅêäÆ åð¼ÕÆ çÅ ðÅÔ
ð¯Õ Õ¶ êåé Ü» Ç×ðÅòà ù ÜÅ ×ñ¶ ñ×ÅÇÂÁÅÍ
ÇÂà ÁòåÅð ìÅð¶ ÇñÖ¶ ì¿ç é§: 17 ÇòÚ ÇÂÔ çÇÃÁÅ
Ç×ÁÅ ÔË ÇÕ ÁÇðÔ¿ å ç¶ ò é¶ 10000 ÃÅñ åÕ çË º å» Çò¼ Ú
À¼°ñචî¼å çÅ êÌÚÅð ÜÅðÆ ð¼ÇÖÁÅ ÇÜà ÕÅðé ç˺å ÁÅêäÆ
ÃÇåÁÅ Áå¶ åÅÕå ×òÅ ìËá¶Í ªÞ, ÇÂÔ å¼æ ÁÅêä¶ ÁÅê
Çò¼Ú ÇÂÇåÔÅÖÇòð¹¼è, êÈðÆ åð·» éÅ î³éä–ï¯× Áå¶ çñÆñ
å¯ º ì¹ ð Æ åð· » ÇòÔÈ ä Å ÔË Í
ð¼ì çÆ Ô¯ºç 寺 ÔÆ î¹éÕð Õðé òÅñÅ êÌÇüè ì¿ç ÇÂö
ÁòåÅð–ÕæÅ Çò¼Ú¯º ԶỠÇñÖ¶ Áé°ÃÅð ê¶ô ÕÆåÅ ÜÅ ÇðÔÅ ÔË:–
Á³ é Á³ é å¯ º Ô¯ å Üݯ º ØÅà ØÅÃ å¶ Ô¯ Ç Â¨
åË Ã ¶ îé° Û îé° Û å¶ Áòð¹ é ÕðåÅ Õ¯ Ç Â¨14¨
( ê³éÅ

16. îé± ðÅÜÅ ÁòåÅð

183)

(ê³ é Å 184)

Á¼á Õ° ì¿ç» òÅñ¶ Á¼è¶ Ãø¶ îÅåð Çò¼Ú Çòôù ÜÆ çÅ
ïñ·ò» ÁòåÅð îù ðÅܶ ç¶ ðÈê Çò¼Ú ê¶ô ÕÆåÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ Çòôù
é¶ ÁÇðÔ¿å ÁòåÅð èÅð Õ¶ Áå¶ çËºå» ù ÃÌÅò×Æ î¼å òñ ñ×Å Õ¶
10000 ÃÅñ åÕ Õî÷¯ð ÕÆåÅ ÃÆ êð ç¶ò» ìÅð¶ À°æ¶ ÁËÃÆ Õ¯ÂÆ
×¼ñ éÔƺ ÇñÖÆ ×ÂÆ ÃÆÍ
ïñ·ò¶º ÁÇèÁÅÇ Çò¼Ú Õ»àÅ ÔÆ ìçñ Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ
ÇÂÔ î³é ÇñÁÅ Ç×ÁÅ ÔË ÇÕ ÇÕÁÅ ç˺å å¶ ÇÕÁÅ ç¶òå¶ Ãí ñ¯ÕÅÂÆ
ÁÇðÔ¿å ç¶ò òñ¯º êÌÚÅð¶ ׶ ÃÌÅò× î¼å ç¶ ð×¶ç¶ Çò¼Ú ÁÅ ×ÂÆ
ÃÆ Áå¶ Ãí é¶ ìÌÅÔîäÆ î¼å ç¶ Õðî–Õ»âÆ Çéïî» å¶ ðÔ¹–ðÆå» ù
Û¼â Õ¶ ìÌÅÔîäÆ èðî ç¶ À¼°ñà ÚñäÅ ô¹ðÈ Õð Çç¼åÅ ÃÆÍ ÇÂà Ãí
ÕÅö ÕÅðé ÃÅÕå ÕòÆ ôÝÅî ç¶ Ç¼ôà ÕÅñ ê¹ðÖ é¶ Çòôù ÜÆ ù
Ô¹Õî Çç¼åÅ ÇÕ Ô¹ä À°Ô ðÅܶ îé± ç¶ ðÈê Çò¼Ú ïñ·ò» ÁòåÅð ñË
56

ñËä Áå¶ îé± ÇÃÇîÌåÆ ðÚ Õ¶ À°Ãç¶ Çéïî» ù òÆ ÃõåÆ éÅñ Ãí
À°µå¶ ñÅ×È Õð ç¶äÍ Áׯº 寺 ܯ òÆ ÜÆò ÇÂà ÇÃÇîÌåÆ ç¶ Çéïî»
Ü» ÕÅé±¿é» ù éÅ î³é¶, À°Ãù Ã÷Å Çç¼åÆ ÜŶ å¶ ðÅܶ òñ¯º À°Ãù
îÅð åÕ Çç¼åÅ ÜÅÂ¶Í ÇÂ¼Õ å» îé± ÇÃÇîÌåÆ ÇñÖÕ¶ ìÌÅÔîäÆ Çéïî
å¶ ðÔ¹–ðÆå» çÅ ÇéðéÅ Õð Çç¼åÅ Ç×ÁÅ Áå¶ çÈܶ, ÇÂÔé» ù Ãí
êðÜÅ ñÂÆ ñÅ÷îÆ ÕðÅð Çç¼åÅ Ç×ÁÅÍ Õ°¼Þ ñ¯Õ» é¶ îé± ÇÃÇîÌåÆ
ç¶ êÌÚÅð ÕÅðé å¶ Õ°¼Þ ñ¯Õ» é¶ ðÅÜ–ìñ ç¶ âð ÕÅðé ÃÌÅò×Æ î¼å
Û¼â Õ¶ îù ÇÃÇîÌåÆ ç¹ÁÅðÅ êÌÚÅÇðÁÅ ÜÅå–êÅå ç¶ ÇòåÕÇðÁ»
Áå¶ Õðî–ջ⻠òÅñÅ Áð ìÌÅÔîäÆ ðÔ¹–ðÆå» éÅñ ñ¼ÇçÁÅ Ô¯ÇÂÁÅ
ÇÃÇîÌåÆ î¼å êÌòÅé Õð ÇñÁÅÍ

17. èé§ å ð òË ç ÁòåÅð

(ê³ é Å 185)

Çòôù ÜÆ çÅ èé§åð òËç ÁòåÅð ìÔ¹å ÁÜÆì ÇÕÃî çÆ
ÚÆ÷ ê¶ô Ô¯ÂÆ ÔËÍ ÇÂà ÃÅÕåÆ ê¹ÃåÕ ç¶ ê¿éÅ é§ìð 185 Óå¶
Á³ÇÕå 6 ì¿ç» Çò¼Ú ÇÂÃçÅ ÁÅêä¶ ÇÕÃî çÅ ÇìúðÅ ç¶ Õ¶ ÕòÆ
ôÝÅî é¶ ÁÅêäÆ ÕÅÇò ÕñÅ çÅ Áå¶ ÁÅêä¶ òËç×ÆðÆ Õðé òÅñ¶
òËç ÁòåÅð ÜÆ çÅ êÈðŠܬà ÔÆ ÕãòÅ ÇñÁÅ ÔËÍ
ÕòÆ ôÝÅî î¹åÅÇìÕ ñ¯Õ» é¶ ìÔ¹å ÔÆ èéòÅé Ô¯ ÜÅä
ÕÅðé í»å–ùí»å¶ ùÁÅçÆ êÕòÅé å¶ ÇòÁ³Üé ìÔ¹å îÅåðÅ
Çò¼Ú ÖÅä¶ ô¹ðÈ Õð Çç¼å¶ ÃéÍ
ëñ–ÃðÈê ñ¯Õƺ ÁÅî ÔÆ ìÆîÅð ðÇÔä¶ ô¹ðÈ Ô¯ ׶ ÃéÍ
ÁÜ ç¶ Ü¹× ç¶ Õ°çðåÆ ÇÂñÅÜ» ç¶ Ãðì–êÌî¹¼Ö ÇòçòÅé Áå¶
îÅÇÔð Áå¶ ÇéôÕÅî Ô¯ Õ¶ ñ¯Õ» çÆ Ã¶òÅ Õðé òÅñ¶, ÃÌÆ ÃòÅîÆéÅæé
ÜÆ Çç¼ñÆ òÅÇñÁ» çÅ, ÇÜÔé» ù ÇÕö ÇòÁÕåÆ é¶ òÆ ÇêÛñ¶ üá
ÃÅñ» Çò¼Ú ÕçÆ ìÆîÅð éÔƺ ç¶ÇÖÁÅ, Ãêô¼à Õæé ÔË ÇÕ ìÔ¹å¶
ùÁÅçÆ ÖÅä¶ ÖÅä éÅñ Áå¶ Çò¼å¯º ò¼è ÖÅä éÅñ ìÆîÅðÆÁ» çÅ
êËçÅ Ô¯ ÜÅäÅ ÃçÅ ÔÆ Ã¹íÅòÕ ÇðÔÅ ÔËÍ ÇÃÔåïÅìÆ ç¶ Çéïî í¿×
Õðé éÅñ ÃðÆð Çò¼Ú ìÆîÅðÆ ÁÅÀ°äÆ ÔÆ ÁÅÀ°äÆ Ô¹¿çÆ ÔËËÍ Üç
寺 Ü×å ìÇäÁÅ ÔË åç 寺 ÇÃÔåïÅìÆ ç¶ Çéïî í¿× Õðé òÅñ¶
îé°¼Ö ìÆîÅð Ô¹¿ç¶ ÁŶ Ôé Áå¶ ÇÂÔé» Çéïî» ù êÅñä òÅñ¶
å¿çð¹Ãå ÜÆòé ìÃð Õðç¶ ðÔ¶ ÔéÍ ÕÅî, ´¯è, ñ¯í, ÂÆðÖÅ,
îåÃð ÁÅÇçÕ ÇòÇôÁ» ÇòÕÅð» éÅñ ìÆîÅðÆÁ» çÅ òÅèÅ ÔÆ Ô¹¿çÅ
ÁÅÇÂÁÅ ÔËÍ
57

Üç ñ¯Õƺ ìÆîÅð Ô¯ä ñ׶ å» ìÆîÅðÆÁ» 寺 éÜÅå êÌÅêå
Õðé ÇÔå ÕÅñ ê¹ðÖ Õ¯ñ ì¶éåÆÁ» Õðé ñÂÆ ê¼¹Ü¶Í À°Ôé» çÆ
ì¶éåÆ Ã¹Îä Õ¶ ÃÅÕåÆ ÇÂô¼à, ÕÅñ ê¹ðÖ é¶ Çòôù ÜÆ ù èé§åð
òËç çÅ ÁòåÅð ñËä çÅ îôòðÅ Áå¶ Ô¹Õî Çç¼åÅÍ ÇÂæ¶ ôÝÅî
ÕòÆ ÇÂÔ éÔƺ ÃîÞÅ ÃÇÕÁÅ ÇÕ ñ¯Õ» é¶ ÕÅñ ê¹ðÖ Õ¯ñ ÇÂÔ
ì¶éåÆ Õ篺 ÕÆåÆ å¶ ÕÅñ ê¹ðÖ é¶ Çòôé Ú¿ç ù èé§åð òËç çÅ
ÁòåÅð ñËä çÅ Ô¹Õî Õ篺 Áå¶ ÇÕÔé» ÔÅñå» Çò¼Ú Çç¼åÅ ÃÆ?

18 ÃÈ ð Ü ÁòåÅð

(ê³ é Å 185 å¯ º 187)

ôÝÅî ÕòÆ é¶ 27 ì¿ç» Çò¼Ú Çòôù ç¶ ÁáÅð·ò¶º ÁòåÅð
ÃÈðÜ ìÅð¶ ÕÅøÆ ÇòÃæÅð éÅñ ò¶ðòÅ Çç¼åÅ ÔËÍ ÇÂÔ ò¶ðòÅ ìÔ¹å
ÔÆ ÁÜÆ쯖×ðÆì Áå¶ Áÿíò Áð 춖çñÆñ¶ åå» éÅñ íÇðÁÅ
ÇêÁÅ ÔË Áå¶ Ô¼ç¯º ò¼è ÔÅï–ÔÆäÅ ÔËÍ
À°ÔÆ ê¹ðÅäÆ ðà ÇÕ ÃÅÕåÆ Ç¼ôà, ÕÅñ ê¹ðÖ çÆ ÁÅÇ×ÁÅ
éÅñ Çòôù é¶ ÃÈðÜ çÅ ÁòåÅð ÇñÁÅÍ ÃÈðÜ ç¶ ÇéÕñÇçÁ» ÔÆ
ñ¯Õƺ èðî ç¶ éÅî À¼°å¶ Ãí êÌÕÅð ç¶ ìÌÅÔîäÆ Õðî–Õ»â êÈð¶
À°åôÅÔ éÅñ Õðé ñ× ×¶ ÃéÍ êð Õ°¼Þ Áðö ÇêÛ¯º Çøð À°ÔÆ
ê¹ðÅäÆ Ö¶â ô¹ðÈ Ô¯ ×ÂÆÍ çËºå» çÅ êÌåÅê ò¼èä ñ×Å Áå¶ ç¶òå¶
ÇêåÅ–ê¹ðÖÆ îðïÅçÅ Ü» ÁÅêäÆ ðØÈÕ° ñ ðÆå î¹åÅìÕ Çøð 寺
ëÅâÆ ðÇÔä ñ× ×¶ Í
çÆðØ ìê
ìê¹ éÅî çÅ ÇÂ¼Õ ò¼âÅ ç˺å ÁÅ×È êÌ×à Ô¯ÇÂÁÅ
ÇÜÃçÅ ÃðÆð ÇÂ¼Õ ×÷ ð¯÷ ò¼è Õ¶ ìÔ¹å ÔÆ ò¼â–ÁÅÕÅðÆ ìä ÇðÔÅ
ÃÆÍ ÃÈðÜ ç¶ ð¼æ ç¶ ðæòÅé òÆ À°Ã ù ç¶Ö Õ¶ Õ¿ìä ñ× Ü»ç¶ Ãé
å¶ ð¼æ ð¯Õä å¶ îÜìÈð Ô¯ Ü»ç¶ ÃéÍ Ü篺 çËºå» é¶ ÃÈðÜ çÅ ð¼æ
êÈðÆ åð·» ð¯Õ Çç¼åÅ å» ÃÈðÜ é¶ çËºå» éÅñ À°Ã¶ Áÿíò ÇÕÃî çÅ
ÇíÁÅéÕ Ü¿× ô¹ðÈ Õð Çç¼åÅ ÇÜà ÇÕÃî ç¶ Ü¿× ÕòÆ ôÝÅî é¶
ÃÅð¶ ÔÆ ÒÒìÇÚåz éÅàÕÓÓ Çò¼Ú ÁÅî õÅà ç¯Ô» ÔÆ ÔÅñå» Çò¼Ú
ìÔ¹åÅÇÂå Çò¼Ú ÇçÖŶ ÔéÍ ÃÈðÜ é¶ ÁÅêä¶ Ô¼æ Çò¼Ú èé¼°Ö ìÅä
ñË Õ¶ ÁËÃÅ ìÅä ÚñÅÇÂÁÅ ÇÕ ç˺å ø½Ü» ÔÅð ×ÂÆÁ» å¶ ç˺å ÁÅ×È
òÆ îÅÇðÁÅ Ç×ÁÅÍ
ÇÂÔ ÁòåÅð–ÕæÅ Õðî–Õ»âÆ, ê¹ ð Åä îåƶ ÃÅÕå
ì̲ÅÔîä» çÆ ÇñÖÆ Ô¯ÂÆ ÔË Ü¯ ÁÅÇç 寺 ÔÆ ñ¯Õ» ÇòÚ Ü¼×», Ôòé»,
Õðî–Õ»â», ôðÅè», ò¶ç–êÅá», î³åz–êÅá», íðî»–òÇÔî» Áð êÖ³â
58

ÜÅñ» çÅ êÌÚÅð ÕðéÅ ÚÅÔ¹¿ç¶ ðÔ¶ ÃéÍ

19. Ú¿çz ÁòåÅð

(ê³ é Å 187 å¯ º 188)

ÃÈðÜ ÁòåÅð ç¶ ç½ð Çò¼Ú Çòôù ÜÆ é¶ ÕÅñ ê¹ðÖ çÆ
ÁÅÇ×ÁÅ ù î³é Õ¶ ìóÆ ÔÅï–ÔÆäÆ ÃÇæåÆ êËçÅ Õð ñÂÆ ÃÆ Áå¶
ÇÂà ù î¯óÅ ç¶ä ç¶ ÁÅô¶ éÅñ ÕÅñ ê¹ðÖ ç¶ Ô¹Õî éÅñ Çòôù ÜÆ
é¶ Ú¿çzîÅ çÅ ÁòåÅð ÇñÁÅÍ ôÝÅî ÕòÆ òñ¯º ÇñÇÖÁÅ Ç×ÁÅ
ÇÂà ÁòåÅð çÅ ÃÅðÅ ÇìúðÅ 15 ì¿ç» Çò¼Ú ÁÅ Ç×ÁÅ ÔË Ü¯ ìóÅ
ÔÆ öËð–ÇòÇ×ÁÅéÕ Áå¶ çñÆñ–ÇòÔÈäÅ ÔË Áð ÇÕå¶ òÆ ï°ÕåÆ–
ÿ×å À°µÕÅ ÔÆ éÔƺÍ
ÃÈðÜ çÆ ÁÇå çÆ åêô ÕÅðé ÇÂ¼Õ êÅö ç¶ô çÆ
Ö¶åÆ–ìÅóÆ Ãó· Õ¶ åìÅÔ Ô¯ ðÔÆ ÃÆ Áå¶ çÈܶ êÅö ÕÅî çÆ
À° µ å¶ Ü éÅ îð ÜÅä ÕÅðé ÇÂÃåz Æ Á» ÁÅêä¶ êåÆÁ» çÆÁ»
öòÅ Õð鯺 Ôà ×ÂÆÁ» ÃéÍ ÕòÆ ôÝÅî çÅ ÇÂÔ ìÔ¹å ÔÆ
ì¶ å ° Õ Å ÇÜÔÅ Áå¶ ìÔ¹ å ÔÆ ØàÆÁŠ௠à ÕÅ ÔÆ ÔË Í ÕòÆ
ôÝÅî î¹åÅÇìÕ Ã¿ÃÅð çÆ Ãí ÇÕÃî çÆ êËçÅòÅð ÔÆ ð¹¼Õä ñ×
×ÂÆ ÃÆÍ
ÕÅñ ê¹ðÖ é¶ Çòôù ù ÃÅðÆ ×¼ñ ÃîÞÅÂÆ å¶ À°Ã î¹åÅÇìÕ
Çòôù é¶ Ú¿çzîÅ ç¶ ðÈê ÇòÚ Üéî ñË ÇñÁÅ ÃÆÍ ÇÂ¼Õ ç¿î ÔÆ Ö¶åÆ–
ìÅóÆ çÆ À°êÜ ò¼èä ñ×ÆÍ éÅñ ÔÆ Ú¿çzîÅ é¶ ÇÂÃåzÆÁ» À°µå¶
ÇÖ¼ Ú Õ¶ ÕÅî çÅ åÆð ÚñÅ Çç¼ å ÅÍ éåÆܶ ç¶ å½ð å¶ À°Ô
ÁÅêä¶ êåÆÁ» çÆ Ã¶òÅ ñÂÆ ååêð Ô¯ ×ÂÆÁ» Áå¶ Ã¿ÃÅð ÇòÚ
ÚÇÔñ–êÇÔñ ô¹ðÈ Ô¯ ×ÂÆÍ
ÁÇÜÔÆ ÔÅñå ÇòÚ Ú¿çzîÅ çÅ Ô¿ÕÅð ìÔ¹å ò¼è Ç×ÁÅÍ
ÇçîÅö í½ º ÜÅä ÕÅðé Ú¿ ç z ÁòåÅð é¶ ç¶ ò ÇåÁ» ç¶ ×¹ ð È
ÇìÌ Ô ÃêåÆ çÆ ÇÂÃåz Æ À° è Åñ Õ¶ À° à éÅñ ÇòíÚÅð ÕÆåÅÍ
Õ°¼Þ ìÌÅÔîäÆ ×Ì¿æ» é¶ ×¯åî ÇðÖÆ çÆ ÇÂÃåzÆ éÅñ òÆ Õ°Õðî çÆ
×¼ñ ÇñÖÆ ÔËÍ Ú¿çzîÅ ù ÇðÖÆ é¶ ÕÅñ¶ Çîð× çÆ Öñ îÅðÆ ÇÜÃ
ÕÅðé À°Ã ç¶ î¼æ¶ å¶ ÃçÅ ñÂÆ Õ¦Õ ñ× Ç×ÁÅÍ Ú¿çzîÅ ù À°Ã
çÆÁ» ÕñÅò» Øàç¶ ðÇÔä çÅ ÃðÅê òÆ ÇîÇñÁÅÍ ÇÂà ÕÅðé
Ú¿çzîÅ ù ìÔ¹å ôðîÃÅð Ô¯äÅ ÇêÁÅÍ ÇÂà ôðî å¶ êÅê ç¶ êÌíÅò
寺 ì¼Úä ñÂÆ ìóÅ ¦ìÅ Ãî» Ú¿çzîÅ é¶ åê¼ÇÃÁÅ ÕÆåÆ Ü¯ Ãî» êÅ
59

Õ¶ ÕÅñ ê¹ðÖ é¶ êÌòÅé ÕÆåÆ å¶ À°Ã çÅ åêÇç¼Õ ð¯× çÈð ÕÆåÅ
Áå¶ Ú¿çzîÅ ù ÃÈðÜ å¯º òÆ À°µÚÅ î¹ðÅåìÅ ìÖô Çç¼åÅÍ

åøÃÆñ, åôðÆÔ, åôõÆà Ãì¿èÆ Çà¼êäÆÁ»
(1) ÁÇðÔ¿å ÁòåÅð Çò¼Ú ÇÂÔ ìÌÅÔîä ÇñÖÅðÆ ÇÂÔ
êÌÚÅð Õð ÇðÔÅ ÔË ÇÕ åÆðæ ÇÂôéÅé Áå¶ Ü¼×–Ôòé ÁÅÇçÕ Õðî
Õðé éÅñ Áå¶ Ü¼×» Çò¼Ú êôÈÁ» çÆÁ» ìñÆÁ» ç¶ä éÅñ ÔÆ
îé°¼Ö ÃîÅÜ çÆ åð¼ÕÆ Ô¹¿çÆ ÔËÍ ×¹ðÈ ×Ì¿æ ÃÅÇÔì çÆ ìÅäÆ åÆðæ
ÇÂôéÅé», ܼ׻–Ôòé» Áå¶ êôÈÁ» çÆÁ» ìñÆÁ» çÅ ÷¯ðçÅð Ö³âé
ÕðçÆ ÔËÍ ×¹ðÈ ×Ì¿æ ÃÅÇÔì òñ¯º Çç¼åÆ ÚñÆ ÜÅ ðÔÆ ÇéðéÅ–ÜéÕ
ÇòÚÅðèÅðÅ ç¶ À°µñà ÇÕö Ô¯ð ÇòÚÅð çÅ ×¹ðÈ çÃî¶ô ÇÕò¶º êÌÚÅð
Õð ÃÕç¶ Ôé?
(2) ÁÇðÔ¿å ÁòåÅð Çò¼Ú ÃÅÕåÆ Ç¼ôà ÕÅñ ê¹ðÖ
Çòôù ù Ô¹Õî ç¶ ÇðÔÅ ÔË ÇÕ Çòôù ÜÆ ÁÇðÔ¿å çÅ ÁòåÅð ñË Õ¶
çÅéò» (å¶ Ô¯ð ñ¯Õ») ù Õ°ðÅÔ¶ êŶ åÅ ÇÕ çÅéò» çÅ ÷òÅñ Ô¯
ÃÕ¶Í ÕÆ èðî çÆ öñÅéÆ Ô¯ä çÆ ÔÅñå Çò¼Ú Çòôù ÜÆ ç¶
ÁòåÅð é¶ ÇÂÔ¯ ÇÜÔ¶ èðî çÆ Ã¿ à æÅêéÅ ÕðéÆ Ô¹ ¿ ç Æ ÔË ?
ܶ ð¼ì ÔÆ ÁÅêäÆ ÕÅÇÂéÅå ù Õ°ðÅÔ¶ êÅÀ°ä çÅ Üåé Õð¶
å» ÕÆ À°Ã ù ð¼ì î³ÇéÁÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔË? ÁÃñÆÁå ÇÂÔ ÔË ÇÕ
ÇòêÌ ÜÆ é¶ ÁÅêäÆ éÆòƺ ïÚäÆ éÅñ ÇÂÔ¯ ÇÜÔ¶ ê¹¼áÅ êÌÚÅð Õðé
òÅñ¶ ìéÅòàÆ ð¼ì Öó·¶ Õðé çÅ ÁêðÅè ÕÆåÅ ÔËÍ
(3) ÕÆ Õ¯ÂÆ Çòò¶ÕêÈðé îé°¼Ö ÇòêÌòÅçÆÁ» çÆ ÇÂÔ
ì¶å°ÕÆ ×¼ñ æ¯óÆ ìÔ¹å òÆ î³é ÃÕçÅ ÔË ÇÕ êôÈÁ» çÅ ìÇñçÅé ç¶
Õ¶ Áå¶ ÇôÖŖÿܹ×å Ô¯ Õ¶ ÔÆ î³åz ÜÅê Õðé éÅñ î³åz ëñÆíÈå Ô¯
ÃÕç¶ Ôé? ×¹ðîÇå ë¯Õ¶ î³åz», Ü¿åz» Áå¶ å¿åz» À°µå¶ ÇÂà ÇÕÃî
çÅ ÇòôòÅà Õðé çÆ ÇÕå¶ òÆ ÁÅÇ×ÁÅ éÔƺ Çç¿çÆÍ
(4) ÁÇðÔ¿å ç¶ò 10,000 ÃÅñ À°µêð ÇìÁÅéÆ ê¹¼áÆ
ÇòÚÅðèÅðÅ çÅ Áå¶ éÅÃÕåÅ çÅ êÌÚÅð ÇÕò¶º Õð ÃÕçÅ ÔË? ÇÂåé¶
¦ì¶ Ã çÆ ÇÂÇåÔÅÃÕåÅ éÅñ ÇÂ¼Õ òÆ ÇÂÇåÔÅÃÕÅð ÇÕö åð·»
òÆ ÃÇÔîå éÔƺ Ô¯ ÃÕçÅÍ ÜËéÆÁ» ç¶ êÈÜÝ ÒÇÜéÓ ù Ü» ì¹¼è îå
çÅ À°Ã ÇðÖÆ ù ܯ Ç×ÁÅé ç¹ÁÅðÅ ÇéðòÅä ù êÌÅêå Ô¯ÇÂÁÅ ÃÆ,
ù ÔÆ ÁÇðÔ¿å (Áð·¿å) î³ÇéÁÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔËÍ ð¼ì çÆ Ô¯ºç 寺 ÔÆ
î¹éÕð Ô¯ä çÅ êÌÚÅð Õðé éÅñ èðî çÆ Ã¿ÃæÅêéÅ ÇÕò¶º Ô¯ ÃÕ¶×ÆÍ
60

(5) Çòôù ÜÆ òÆ è¿ é Ôé ÇÕ ÕçÆ å» çË º å» ù
׿¹îðÅÔ Õðé ñÂÆ ìÌÅÔîäÆ î¼å ç¶ Çòð¼¹è Ú¼ñä òÅñÅ
ÁÇðÔ¿ å ÁòåÅð ñË º ç¶ Ôé Áå¶ ÕçÆ Çéð¯ ñ ìÌ Å ÔîäòÅçÆ
êÌÚÅð ñÂÆ À°Ô Õ¶òñ îéÈ ÁòåÅð èÅðé Õð Õ¶ îé± ÇÃÇîÌåÆ
ÔÆ éÔƺ ðÚç¶ ìñÇÕ À°Ã ìÅð¶ ÇÃðܶ ÕÅé¿±é» å¯º îÈ¿Ô î¯óé
òÅÇñÁ» ù î½ å çÆÁ» Ã÷Åò» åÕ òÆ Çç¿ ç ¶ ÔéÍ
(6) ÇÂö ôÝÅî ÕòÆ é¶ ÖÆð Ãçð ç¶ î³æé ÕðòÅÀ°ä çÅ
îÔÅé ÕÅðÜ êÇÔñ¶ ÔÆ ÕðòÅ ÇñÁÅ ÃÆ, ÇÜà Áé°ÃÅð ÖÆð Ãçð
Çò¼Ú¯º èé§åð òËç ìÔ¹å êÇÔñ¶ ÔÆ ÇéÕñ Ú¼¹ÕÅ ÃÆÍ
(7) ÇÂÔ ÃîÞÅÀ°ä çÆ Ç÷î¶òÅðÆ òÆ ÕòÆ ôÝÅî çÆ
ÔË ÇÕ èé§åð òËç Ãçð Çò¼Ú êÇÔñ» ÔÆ Ü¿ÇîÁÅ ÇêÁÅ ÃÆ
Ü» ÇÂà ù Ãçð î³æé ò¶ñ¶ åÅ÷¶ å½ð å¶ ÜîÅÇÂÁÅ Ç×ÁÅ
ÃÆÍ Ü¶ êÇÔñ» ÔÆ Ü¿ÇîÁÅ–Ü¿îÅÇÂÁÅ ÇêÁÅ ÃÆ Áå¶ ÕÂÆ Ô÷Åð
ìðà êÇÔñ» À°Ô Ãçð ÇòÚ¯º î³æé Ã ìÅÔð Õ¼ã ÇñÁÅ Ç×ÁÅ ÃÆ
å» Ô¹ä ñ¯Õ» çÆ ÇìêåÅ àÅðé òÅÃå¶ Çòôé Ú¿ç é¶ èé§åð òËç ç¶
ðÈê Çò¼Ú ÁòåÅð ñËäÅ ÇÕò¶º î³é ÇñÁÅ ÃÆ Áå¶ À°Ã é¶ ÁîñÆ ðÈê
Çò¼Ú ÇÂÔ ÁòåÅð ÇÕò¶º ÇñÁÅ Ô¯äÅ ÔË ?
(8) ÇÂåé¶ îÔÅé Çòôù ÜÆ ç¶ ÇÂåé¶ îÔÅé òËç, èé§åð
ç¶ ðÈê ÇòÚ ÁòåÅð ñËä ç¶ ìÅòÜÈç Áå¶ ÁÅï°ðò¶ç ç¶ Ç×ÁÅé
ù ÂÆÜÅç Õðé å¶ êÌÚÅð Õðé ç¶ ìÅòÜÈç ÃÅâÅ îÔÅé
íÅðå ç¶ ô ìÆîÅð» å¶ ìÆîÅðÆÁ» éÅñ íð¶ ò¼ â ¶ å¶ ÇÃðÕ¼ ã
ç¶ ô » çÆ êÇÔñÆ ÕåÅð Çò¼ Ú ÇÕò¶ º ÁÅ ÇðÔÅ ÔË , ÇÂÔ ×¼ ñ
ÃîÞ éÔƺ ÁÅ ðÔÆÍ
(9) ÃÈðÜ ÁòåÅð òÅñ¶ Õ»â Çò¼Ú ìÔ¹å ÃÅð¶ Áÿíò
ÇìÁÅé Áå¶ Ô¼ç¯º ò¼è î鯖ÕñÇêå Áå¶ çñÆñ–ÇòÔÈä¶ åå íð¶
ê¶ Ôé ÇÜÔé» ù êó·–òÅÚ Õ¶ ÁËÀ¹º ñ×çÅ ÔË ÇÕ Ü» å» ôÝÅî
ÕòÆ ÁÅê ÔÆ ÇÂ¼Õ ò¼âÅ ô̯îäÆ îÈðÖ ÔË ÁæòÅ À°Ã é¶
êÇÔñ» ÔÆ ÁËÃÅ Çîæ ðÇÖÁÅ ÔË ÇÕ À°Ãç¶ ÇÂà ÒÒìÇÚåz
éÅàÕÓÓ ù êó·é ñÂÆ éÅîÆ Ç×ðÅîÆ îÈðÖ Çîñ ÔÆ ÜÅä׶Í
(10) ÃÈðÜ ÁòåÅð çÆ ÕÔÅäÆ Çò¼Ú çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔË
ÇÕ çÆðØ ìê¹ ç˺å çÅ ÃðÆð ð¯÷ÅéÅ ÇÂ¼Õ ×÷ òèçÅ Ü»çÅ
ÃÆÍ ÁÜ ç¶ ÇòÇ×ÁÅé ç¶ Ü¹¼× Çò¼Ú ÇÂÔ¯ ÇÜÔÆ ×¼ê ù ÇÕÃé¶
î³ é äÅ ÔË ? Çøð ÇÂÔ Õ¯ ä ÇÔÃÅì ñ×Å Õ¶ çö × Å ÇÕ ÇÂÔ
61

ÃðÆð ÇÕåéÅ Õ° ò¼ Ç èÁÅ Áå¶ ÇÕæ¶ ÜÅ Õ¶ ð¹ Ç ÕÁÅÍ
(11) ÕÆ ÃÈðÜ Ü¯ ×Ëà çÅ ÇÂ¼Õ ÁÇå ò¼âÅ å¶ ÁÇå ×ðîÆ
òÅñŠׯñÅ ÔË, Ô¼æ Çò¼Ú èé°¼Ö ìÅä ñË Õ¶ îé°¼Ö çÆ åð·» åÆð
ÚñŪÇçÁ» Ü¿× Õð ÃÕçÅ ÔË? ܶ éÔƺ å» ÇÂà ×ê½ó ÿÖ
ôÝÅî çÆÁ» ì¶å°ÕÆÁ» ×¼ñ» çÅ ÕÆ Õðƶ?
(12) ÁÜ ç¶ Ç×ÁÅé ç¶ Ü¹× Çò¼Ú ÁÅêä¶ îé ù ÇÂÔ
î³éä ñÂÆ ÇÕò¶º ðÅ÷Æ ÕÆåÅ ÜŶ ÇÕ ÃÈðÜ ÁÅÃîÅé ÇòÚ ÚñçÅ
ÔË Áå¶ À°Ãé¶ ð¼æ À°å¶ ÃòÅð Ô¯ Õ¶ ÁÅÕÅô çÅ Ãøð ÕðéÅ
Ô¹¿çÅ ÔËÍ
(13) ÃÈðÜ Á¼× çÅ ì¹Ô¹å ÔÆ ÇòôÅñ–ÕÅÇ ׯñÅ ÔË Ü¯
ÃÅâÆ èðåÆ å¯º ÕÂÆ ×¹äÅ ò¼âÅ Áå¶ Ô¼ç çðܶ çÆ ×ðîÆ òÅñÅ ÔËÍ
À°Ô ÇÂ¼Õ ÃÅèÅðä Á½ðå çÆ Õ°Ö¯º ÇÕò¶º êËçÅ Ô¹¿çÅ çÇÃÁÅ ÜÅ ÇðÔÅ
ÔË? çÈÃðŠùÁÅñ íÅò¶º ìÔ¹å ÃÅèÅðé ÔË êð À°ÃçÅ À°¼åð ÕòÆ
ôÝÅî Õ¯ñ ÕçÅÇÚå éÔƺ Ô¯ ÃÕçÅÍ Üç åÕ Çòôù é¶ ÃÈðÜ çÅ
ÁòåÅð éÔƺ ÃÆ ÇñÁÅ åç åÕ ÃÈ ð Ü ÇÕ¼ æ ¶ ÃÆ? À° Ã å¯ º
êÇÔñ» ܯ 17 ÁòåÅð ԯ¶ Ôé, ÕÆ À°Ô ÃÅðÆ ÕÅðòÅÂÆ
Ôé¶ð¶ Çò¼Ú ÔÆ êÅÀ°ºç¶ ðÔ¶ Ãé? ÃÈðÜ îé°¼Ö å» ÔË éÔƺ, Çøð
À°Ã é¶ çËºå» ù ÇÕò¶º îÅÇðÁÅ å¶ ÔðÅÇÂÁÅÍ
(14) Ü篺 ÃÈðÜ ÇéÕñ ÁÅÇÂÁÅ À°Ã ÇêÛ¯º ÔÆ ñ¯Õ» é¶
ìÌÅÔîäÆ Õðî–Õ»â ÕÆå¶ å¶ èðî ç¶ éÅî À¼°å¶ ÕÂÆ ÕÅðòÅÂÆÁ»
ÕÆåÆÁ»Í ×ÅÇÂåzÆ, ò¶ç êÅá, ÿÇèÁÅ, ܼ×, Ôòé, ÇÃÇîÌåÆÁ» å¶
ôÅÃåð» ç¶ êÅá ÁÅÇçÕ ÇìêÌéÆ Õðî òÆ ÇÂà ÁòåÅð é¶ ìÔ¹å
êÌÚÇñå ÕðòÅÂ¶Í Çøð ÕÆ ÕÅðé ÃÆ ÇÕ ç˺å Áå¶ çÆðØ–
ÕÅÇ ðÅÖô Çøð òÆ ò¼è¶–ë¹ñ¶ Áå¶ ç¶òå¶ ÁÅêä¶ Õ°ñÅ èðî
Áé° Ã Åð ÇêÛÅÖó ÔÆ ðÇÔ ×¶ ?
(15) ÕòÆ çÆ ÇñÖå Áé°ÃÅð ÃÈðÜ ÁòåÅð ç¶ îÅó¶
ÁÃð ù ÷ÅÇÂñ Õðé ñÂÆ ÃÅÕåÆ Ç¼ôà ÕÅñ ê¹ðÖ çÆ ÁÅÇ×ÁÅ
Áé°ÃÅð Çòôù é¶ Ú¿çzîÅ çÅ ÁòåÅð ÇñÁÅÍ ÕÆ ÇÃÌôàÆ Çò¼Ú
êÇÔñ» Ú¿ ç z î Å éÔƺ ÃÆ? Çøð Ú¿ ç z î Å çÅ Üéî å» Ãî¹ ¿ ç ð
î³æé Ã Ô¯ ÜÅä çÆ ÕÔÅäÆ òÆ ÇÂÔ ìÌÅÔîä ÕòÆ êÅ Ú¹¼ÕÅ
ÔËÍ ÇÂà ÔÅñå Çò¼Ú Çòôù òñ¯º Ú¿çz ÁòåÅð ç¶ ðÈê Çò¼Ú ÁòåÅð
ñËä òÅñÆ ×¼ñ ÃîÞ å¯º ìÅÔð ÔËÍ
(16) ÕÆ ÇÂÔ ìÔ¹å ÔÅï ÔÆäÆ ïíñÆ éÔƺ ÇÕ Ú¿çzîÅ é¶
62

ÇÂÃåzÆÁ» Óå¶ ÕÅî çÅ åÆð ÚñÅÇÂÁÅ Áå¶ øñÃðÈê À°Ô îðç»
êÌåÆ ÁÅêä¶ øð÷ ÁçÅ Õðé ñ× ×ÂÆÁ» Áå¶ Ã¿ÃÅð çÆ Ö¶åÆ
ìÅóÆ çÆ À¹êÜ òÆ ò¼è ×ÂÆÍ
(17) ÕÆ Ú¿çzîÅ îé°¼Ö ÃÆ ÇÜÃé¶ ×¹ðÈ ìÌÔÃêåÆ çÆ
ÇÂÃåzÆ ÁæòÅ ×½åî çÆ ÇÂÃåzÆ éÅñ ÇòíÚÅð Ü» ÷ìð
ÇÜéÅÔ ÕÆåÅÍ éÅ ÔÆ Ú¿çzîÅ ù ç¶òÇåÁ» ç¶ ÃÌÅê ÕÅðé Õ¦Õ
ñ×ä Áå¶ Ú¿çzîÅ òñ¯º å¼ê ÃÅèä éÅñ À°Ãù åêÇçÕ ð¯× 寺
Û°àÕÅðÅ Çîñ ÜÅä çÆ ×¼ñ À°µå¶ Õ¯ÂÆ Çòò¶ÕÆ å¶ Ã¯Ú ÃÈÞ òÅñÅ
îé°¼Ö ïÕÆé Õð ÃÕçÅ ÔËÍ
(18) ÕÔÅäÆ çÅ ê½ðÅäÕ å¶ ì¶ÇÃðêËð åå ÇÂà ÁòåÅð–
ÕæÅ ù ìÔ¹å ÔÆ òÅÇÔïÅå ðÈê Çò¼Ú ê¶ô ÕðçÅ ÔËÍ Ú¿çzîÅ å»
õ¹ç ÇÂ¼Õ ×ÌÇÔ ÔË ÇÜÃçÅ ÁÅÕÅð ÁÅêä¶ ÁÅê Çò¼Ú ìÔ¹å ò¼âÅ ÔËÍ
Ú¿ é · ÇìéÅ Ö¶ å Æ–ìÅóÆ Ãó· é ñ×Æ å¶ åÆòÆÁ» ÕÅî ((sex))
寺 êÈðÆ åð·» íÜ ÇéÕñÆÁ», ÁÅêä¶ ÁÅê Çò¼Ú ǼÕ
òÅÇÔïÅå Áå¶ îÈ ð ÖÅéÅ ÕñêéÅ ÔË Í Çøð Ú¿ ç z î Å éÅî ç¶
ÁòåÅð ç¶ êËçÅ Ô¯ä À°µå¶ åÆòÆÁ» Çò¼Ú ÕÅî êËçÅ Ô¯äÅ ÇÕò¶º ô¹ðÈ
Ô¯ Ç×ÁÅ? ÇÂÔ Ãí Õ¼°Þ ìÅòñ¶ ԯ¶ ÇçîÅö çÆ êËçÅòÅð êÌåÆå
Ô¹¿ç¶ ÔéÍ
(19) Çòôù ç¶ ÇÂà 19ò¶º ÁòåÅð, Ú¿çzîŠ寺
êÇÔñ» ç¶ Ãî¶ º ÇòÚ Ö¶ å Æ À° ê Ü ÇÕò¶ º Ô¹ ¿ ç Æ å¶ êÈ ð Æ êË º çÆ
ðÔÆ Áå¶ åÆòÆÁ» Á×ñÆÁ» êÆó·ÆÁ» ù ÇÕò¶º Üéî Çç¿çÆÁ»
ðÔÆÁ»? ÇÂÔé» Ã¹ÁÅñ» çÅ ÜòÅì ç¶ä çÆ ôÅÇÂç ÃÅÕå ÕòÆ
ôÝÅî Çò¼Ú ÕçÆ òÆ ôÕåÆ éÅ êËçÅ Ô¯ ÃÕ¶Í
(20) Çøð Üì Üì Ô¯å ÁÇðôà ÁêÅðÅ ÓÓ Áå¶ ÒÒ Üì Üì
ԯǠèðî èðî ÕÆ ÔÅéÆ ÓÓ òÅñÆÁ» ×¼ê» çÆ ð¯ôéÆ Çò¼Ú ÇÂà åæ
ù ÇÕò¶º Ô÷î Õðƶ ÇÕ Çòôù ÜÆ ç¶ 19 ò¶º ÁòåÅð, Ú¿çzîÅ
ç¶ ç½ ð Çò¼ Ú ÇÂÕ åð· » í×òÅé Çòôù õ¼ ¹ ç ÇÕò¶ º ç¶ ò ÇåÁ»
ç¶ ×¹ðÈ ìÌÔÃêåÆ çÆ ÇÂÃåzÆ åÅðÅ Ü» ׯåî çÆ êåéÆ
ÁÇÔÇñÁÅ ù À°èÅñ Õ¶ ñË Ü»ç¶ å¶ À°Ã éÅñ Õ°Õðî ÕîÅÀ°ºç¶
ÔéÍ

63

(11). ðÅîÅòåÅð

(20ò» ÁòåÅð) (ê³éÅ 188 寺

254)

Ú½òÆ ÁòåÅð» Çò¼Ú¯º êÌî¹¼Ö ç¯ ÁòåÅð Ôé – ðÅî ÜÆ å¶
Ç´ôé ÜÆ ÇÜÔé» çÆÁ» ÕÔÅäÆÁ» ê¹ðÅä–ê³æÆ ìÌÅÔîäÆ ÃîÅÜ
Çò¼Ú ìÔ¹å Ç÷ÁÅçÅ êÌÚÇñå Áð ÚðÇÚå ÔéÍ ìÇÚ¼åð éÅàÕ
éÅî çÆ ÇÂà ê¹ÃåÕ Çò¼Ú ÒÒðÅî ÁòåÅðÓÓ é¶ 67 Ãø¶ îñ¶ ԯ¶
ÔéÍ ÇÂà çÆ ÕÔÅäÆ òÅñîÆÕÆ çÆ ðÅîÅÇÂä, å°ñÃÆçÅà çÆ
ðÅî–ÚÇðå–îÅéÃ, ðÆåÆ ÕÅñ çÆ ðÅîÚ¿ÇçzÕÅ Áå¶ çðÜé» Ô¯ð
ê¹ÃåÕ» Çò¼Ú òÆ ÇìÁÅéÆ Ô¯ÂÆ ÕÂÆ ðÈê» Çò¼Ú ÇîñçÆ ÔËÍ ðÅîñÆñÅ
ðÅÔƺ òÆ ÇÂà ÕÔÅäÆ çÅ ìÔ¹å êÌÚÅð Ô¯ÇÂÁÅ ÔË Áð àÆ.òÆ. ç¶
êðç¶ À°µå¶ ÇçÖŶ ÃÆðÆÁñ çÆ ÕÔÅäÆ òÆ ìÔ¹å ÔÆ Ôðîé–ÇêÁÅðÆ
ìäÆ ðÔÆ ÃÆÍ íÅò¶º Ãí ê¹ÃåÕ» çÆ ÕÔÅäÆ çÆÁ» ØàéÅò» ç¶
ÕæÅéÕ» Çò¼Ú ÁÅê¯ Çò¼Ú ÕÅøÆ øðÕ Ôé êð î¯à¶ å½ð å¶ ÇÂÔ
î³éäÅ ÔÆ ê˺çÅ ÔË ÇÕ ÇÂÔ ÕÔÅäÆ ìÔ¹å ÔÆ ð¯ÚÕ, ÇçñÚÃê Áå¶
Õ°¼Þ Õ° Øð¯×Æ ÜÆòé Ãì¿èÆ ÇÃÇÖÁÅò» éÅñ òÆ íðÆ Ô¯ÂÆ Õð Õ¶
ÜÅäÆ Ü»çÆ ÔËÍ
èðî ÚðÚÅ ç¶ îÅîñ¶ Çò¼Ú ÇÂà ÕÔÅäÆ ù ê¹ðÅä–ê³æÆÁ»
Áå¶ ÃéÅåéÆ ìÌÅÔîä» é¶ ìÔ¹å ê̶î å¶ ôðèÅ éÅñ òðÇåÁÅ ÔËÍ
ÇÔ¿çÆ Ö¶åð ç¶ ò¼â¶ êŶçÅð ÇÔ¿çÈ ÇòçòÅé» å¯º ÁñÅòÅ ç¼Öä
íÅðå ç¶ Õ°¼Þ Õ° ÇÔ¿çÈ ÇòçòÅé», ÃÇðåÅ êðÚ¶ çÆ ñÇÔð òÅñ¶ Õ°¼Þ
ùèÅðòÅçÆÁ» Áå¶ çÇñå ô̶äÆ Çò¼Ú Ç×ä¶ ÜÅä òÅñ¶ ÃîÅÜ ç¶
Áé¶Õ» ÁÅ×ÈÁ» ù ÇÂà ÕÔÅäÆ ç¶ Áé¶Õ» ÕæÅéÕ», î¯ó» Áå¶ Õ°¼Þ
Õ° ìÅì» éÅñ ׿íÆð î¼å–í¶ç Áå¶ ÇÂåðÅ÷ òÆ ðÔ¶ ÔéÍ ÁÃƺ
ÇÂ¼æ¶ Õ¶òñ ÕòÆ ôÝÅî ÇñÖå ðÅîÅòåÅð ç¶ îÃ½ç¶ À°µå¶ ÿֶê
ÇÜÔÆ ÇòÚÅð Õð»×¶Í ÇÂÔ ÕÔÅäÆ ÁÅî–øÇÔî Áå¶ êÌÚÇñå
Ô¯ä ÕÅðé ÇÂÃ ç¶ ÃÅð¿ô ù ÇñÖä çÆ æ» ÁÃƺ ÇÂÃçÆ
åøÃÆñ, åôðÆÔ å¶ åôõÆà Ãì¿ è Æ é° Õ å¶ ÔÆ î¹ Ö å½ ð å¶
ÇòÚÅð ñÂÆ ñË ¶ ðÔ¶ Ô»Í
(1) ôÝÅî ÕòÆ é¶ ÁÅêäÆ ÇñÖå Çò¼Ú ÃÅðÆ èðåÆ À°µå¶
ðÅܶ Á¼Ü çÅ Áå¶ Ü» Çøð çôðæ çÅ ðÅÜ çÇÃÁÅ ÔËÍ ñ×çÅ ÔË
64

ÇÕ ÇÂÔ ÕòÆ Áï¯ÇèÁÅ é×ð å¶ ÇÂÃ ç¶ ÁÅÖêÅÃ ç¶ Õ°¼Þ
Ö¶ å ð ù ÔÆ ÃÅðŠÿ à Åð Ü» èðåÆ ÃîÞÆ ìË á Å ÔË Í
(2) Á³é·¶ î»–ìÅê çÆ Ã¶òÅ íÅòéÅ òÅñÅ ÁÅçðôÕ ê¹¼åð,
ôÌòä çôðæ Õ¯ñ¯º öñåÆ éÅñ îÅÇðÁÅ Ç×ÁÅ ÃÆÍ çôðæ
êôÚÅåÅê ÕðÕ¶ îð ÜÅäÅ ÚÅÔ¹ ¿ ç Å ÃÆÍ êð ÕÔÅäÆ Çò¼ Ú
ÁÅÕÅôòÅäÆ ðÅÔƺ À° à ù îðé¯ º ð¯ Õ Õ¶ çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔË Í
ÁÅÕÅô òÅäÆ ðÅÔƺ À°Ãù çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔË ÇÕ í×òÅé
Çòôù é¶ À° Ã ç¶ Øð ÁòåÅð ñË ä Å ÔË ÇÂà ñÂÆ À° Ô îðé
çÅ ÇòÚÅð Û¼ â ç¶ ò ¶ Í ÁÅÕÅôòÅäÆ îÇÔ÷ Ǽ Õ òÇÔî ÔË Í
(ÇÂÔ ð¶âÆú òÅñÆ ÁÅÕÅôòÅäÆ éÔƺ; ÁÅÕÅôòÅäÆ å¯º íÅò
ÁÅÃîÅé 寺 ÁÅÂÆÁ» ÁÅòÅ÷» ÔéÍ ÇÂÔ ê¹ðÅä–ê³æÆ éÅ å»
ÁÅÕÅô ù ÃîÞ ðÔ¶ Ôé Áå¶ éÅ ÔÆ ÇÂÔé» ÁÅòÅ÷» ç¶ ì¶–
ì¹ Ç éÁÅç ÇÕ¼ Ç ÃÁ» ù ÁÅî êÅáÕ» ñÂÆ Ãîޖׯ Ú ðÅ ìäÅ
ÃÕç¶ ÔéÍ)
(3) ò¼âÆ À°îð åÕ çôðæ ç¶ Øð ÿåÅé éÅ êËçÅ Ô¯ä
ÕÅðé À°Ã òñ¯º ìÌÅÔîä» å¯º ê¹¼åð ï¼× ÕðòÅÇÂÁÅ Ç×ÁÅ ÇÜÃ
Çò¼Ú ìÌÅÔîä» ù çÅé ÁÅÇçÕ Çç¼åÅ Ç×ÁÅÍ Ü¼× çÆ ÖÆð ç¶ ÚÅð
ÇԼö ìäÅ Õ¶ ç¯ ðÅäÆÁ» ù ǼՖÇÂ¼Õ ÇÔ¼ÃÅ å¶ åÆÜÆ ù ÖÆð ç¶ ç¯
ÇԼö ÖñŶ ׶ Áå¶ ÇÂà ÖÆð ÕÅðé çôðæ çÆÁ» Çå¿é ðÅäÆÁ»
ç¶ Øð ÚÅð ê¹¼åð ðÅî, ñÛîä, íðå å¶ ôåðÈØé êËçÅ Ô¯Â¶Í ÇÂÔ
ÚÅ𯺠깼åð ð¼ì çÆ Çòô¶ô êËçÅÇÂô Ô¯ä ÕÅðé Üéî ñËä ñÂÆ 9–9
îÔÆÇéÁ» çÆ æ» 12–12 îÔÆÇéÁŠ寺 òÆ ò¼è çÅ Ãî» ñË ×¶Í
ÁÅÕÅôòÅäÆ Ô¯ ä Å, çôðæ òñ¯ º êÇÔñ» òÅñÆ ÃÅðÆ À° î ð
Çò¼Ú ê¹¼åð Ü¼× éÅ ÕðéÅ å¶ ìóÆ ÇêÛñ¶ðÆ À°îð Çò¼Ú ê¹¼Ü
Õ¶ ê¹ ¼ å ð ï× çÅ ÁÅï¯ Ü é ÕðÕ¶ , ìÌ Å Ôîä» ù çÅé ç¶ Õ¶ ,
ðÅäÆÁ» ù ÖÆð ÖñÅ Õ¶ ê¹¼åð À°åê³é Õðé ç¶ ï¯× ìäÅÀ°ä
òÅñÆÁ» ×¼ñ», ÚÅð Çò¼Ú¯º ç¯ íÅ× ÖÆð ÖÅä òÅñÆ ðÅäÆ ç¶
ç¯ ê¹¼åð Ô¯ä òÅñÆÁ» ×¼ñ», å» ÕæÅéÕ çÆ ð¯ÚÕåÅ
òèÅÀ°ä å¶ ÕñêéÅ ç¶ Ã¯î¶ å¯º À°êܶ Ô¯ä ÕÅðé ÕðÕ¶ Õ°¼Þ–
Õ° ¼ Þ ÃîÞ ñ×ç¶ Ôé êð ê¹ ¼ å ð Üéîä ñÂÆ Çå¿ é » ðÅäÆÁ»
ù 9–9 îÔÆÇéÁ» çÆ æÅÂƺ 12–12 îÔÆÇéÁ» å¯ º òÆ ò¼ è
çÅ Ãî» ñ×ÅÀ° ä ìÅð¶ ôÝÅî ÕòÆ òñ¯ º À° Ô é» ðÅäÆÁ» ù
ÁÕÅðé ÔÆ îÇÔ÷ ÷ñÆñ ÕðÅÀ°ä çÆ å°Õ À°µÕÆ ÃîÞ éÔƺ
65

ÁÅ ðÔÆÍ
(4) ðÅî ÜÆ Ççé» Çò¼Ú ò¼â¶ Ô¯ ׶ å¶ Ãí íðÅò» é¶ Á¼á
Ççé» Çò¼Ú ÃÅðÆ ï¼¹è ÇòÇçÁÅ ÇÃÖ ñÂÆÍ Á¼á Ççé» Çò¼Ú ÃÅðÆ
ï° ¼ è ÇòÇçÁÅ ÇÕò¶ º ÇÃÖÆ ×ÂÆ? ÇÂÔ Õ¯ ä ÃîÞŶ × Å?
(5) ÁÅî êÌÚÇñå ÕÔÅäÆ Çò¼Ú ðÅî ÜÆ å¶ ÃÆåÅ ÜÆ ù
ÁÅçðô êÅåð» ç¶ å½ð å¶ çÇÃÁÅ ÔË Áå¶ å°ñÃÆ ç¶ ðÅîÚÇðå
îÅéà Çò¼Ú òÆ ðÅî ÜÆ ù (ìîËÁ ÃÆåÅ ÜÆ ç¶) îðïÅçÅ ê¹ðô¯åî
Õð Õ¶ ÇìÁÅÇéÁÅ Ç×ÁÅ ÔË êð ÇÂà ÇñÖÅðÆ é¶ Ô¶á ÇñÖ¶ ñø÷
ÇñÖ Õ¶ ÃÆåÅ ÜÆ çÆ ÇÂ¼Õ åð·» ìÔ¹å ÔåÕ ÇÜÔÆ ÔÆ ÕÆåÆ
ÔË å¶ À°Ôé» ù ìó¶ ØàÆÁÅ å¶ Ç×ð¶ ÇÜÔ¶ ðÈê Çò¼Ú ê¶ô Õð
Çç¼åÅ ÔËÍ Ã¹Á³ìð Ã Çôò èé°¼Ö ðÅÔƺ êðÆÇÖÁÅ çÆ ×¼ñ òÆ
ôÅÇÂç ÃîÞ êË ÜŶ êð ðÅî ÜÆ ù é×ð Çò¼Ú òóÇçÁ» ç¶Ö Õ¶ ÔÆ
ÃÆåÅ ÜÆ çÅ ÕÅî ò¼ à ԯ Õ¶ ÔÅñ¯ º –ì¶ Ô Åñ Ô¯ ÜÅäÅ ÕæÅéÕ
ù ìÔ¹å ØàÆÁÅ ìäÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ ÇåzïÅ–ÚÇðåz» òÅñÆ ÇñÖå
çÆ åð·» ÇÂ¼æ¶ òÆ ÇÂÔ ÃÅÕå–î¼åÆÁÅ ôÝÅî ÁÅêäÆ ÁôñÆñåŠ寺
ìÅ÷ éÔƺ ÁÅÇÂÁÅÍ
ÃÆÁÅ ê¶ Ö ðÅî³ ¨ ÇìèÆ ìÅä ÕÅî³ ¨
Ç×ðÆ ÞÈ Ç î íÈ î ³ ¨ îçÆ ÜÅä ØÈ î ³ ¨

(ê³éÅ 196)

ÃÆåÅ ÜÆ çÅ ÕÅî ç¶ åÆð» éÅñ Çò¿ÇéÁÅ ÜÅäÅ Áå¶
ðÅî ÜÆ ù ç¶Öä îÅåð å¶ ÔÆ ôðÅìÆ çÆ åð·» îç–î¼Ãå Ô¯
Õ¶ Ú¼Õð ÖÅ Õ¶ èðåÆ å¶ Çâ¼× êËäÅ èðîÆ ê¹ðÖ» ù ÜÚ éÔƺ
ÇðÔÅ êð ÃÅÕå î¼ å ƶ ôÝÅî çÆÁ» ÕÅî¹ Õ ð¹ ¼ Ú ÆÁ» ÁÅÇçÕ
çÅ ÁÃƺ ÕÆ Õð ÃÕç¶ Ô»?
(6) ÃÆåŠùÁ³ìð ò¶ñ¶ ðÅî ÜÆ é¶ Çôò èé°¼Ö ÔÆ í¿é Õ¶ ðÖ
Çç¼åÅÍ êðôÈðÅî ÜÆ ÁŶ Áå¶ À°Ô ðÅî ÜÆ å¶ òð·¶ å¶ ç¯Ô» Çò¼Ú
Ü¿× Ô¯ÇÂÁÅÍ êðôÈðÅî çÅ Õ°ÔÅóÅ ðÅî ÜÆ òñ¯º å¯ó Çç¼åÅ Ç×ÁÅÍ
ÇÂæ¶ ÇÂÔ ×¼ñ ÇèÁÅé î³×çÆ ÔË ÇÕ êðôÈðÅî ÜÆ Çê¼Û¶
ÇÜÔ¶ ÇòôùÈ ÜÆ ç¶ 9ò¶º ÁòåÅð ç¶ å½ð å¶ ÇìÁÅé¶ ÜÅ Ú¹¼Õ¶
Ôé êð Ǽ æ ¶ Çøð ÁÅ àêÕ¶ ÔéÍ í×òÅé ç¶ ÇÂÔé» ç¯Ô»
ÁòåÅð» ç¶ ÇÂռᶠԯ ÜÅä çÆ ×¼ñ ìóÆ ÁÜÆì ÇÜÔÆ ñ×çÆ ÔËÍ
ÇÂÔ ç¯ò¶º Çòôù ÜÆ ç¶ ÔÆ ÁòåÅð Ôé Áå¶ ÕÔÅäÆ Çò¼Ú ÁÅê¯
66

Çò¼Ú Çòð¯èÆ ç¼Ã¶ ׶ ÔéÍ
(7) Çøð Ü篺–Ü篺 èðî çÆ ×ñÅéÆ Ô¿¹çÆ ÔË èðî çÆ
ÿÃæÅêéÅ ñÂÆ í×òÅé ÜÆ òñ¯º ç¶Ô ðÈê Çò¼Ú Üéî ñËä å¶ í»å
ùí»åÆ ÕÅðòÅÂÆ êÅªç¶ Çëðé çÆ ×¼ñ å» ôÅÇÂç Õ°¼Þ ì¿ç¶ î³é ÔÆ
ÜÅä êð Ô¹ä ÇÂÔ ç¯ò¶º í×òÅé ÁÅê¯ Çò¼Ú Ü¿× Õðç¶ çö
׶ Ôé Áå¶ ÇÂà ׼ ñ ù êÚÅ ÃÕäÅ ÕÅøÆ Á½ Ö Å ÔË Í
Ü¿× ò¶ñ¶ ç¯ í×òÅé» çÅ ÕòÆ ôÝÅî òñ¯º Çç¼åÅ ÃÅðÅ
òÅðåÅñÅê êó·é–ùäé òÅñÅ ÔËÍ Õ¼°Õó» çÆ åð·» ç¯Ô» í×òÅé»
ù ñóÇçÁ» ç¶Ö å¶ À°Ôé» ç¶ ìÚé ùä Õ¶ ÔÅÃÅ Û¼¹à Ü»çÅ
ÔË À°µæ¶ ÁòåÅðòÅç òÅñÅ ÇÂÔ æ¯æÅ ÇÃè»å ÁÅêäÆ ÕñÂÆ
Ö¹ ñ · ÜÅä Çê¼ Û ¯ º Çâ×çÅ ãÇÔ¿ ç Å êÌ å Æå Ô¹ ¿ ç Å ÔË , ïæÅ :–
êðÃðÅî ìÅÚ ðÅî ï :
ܶ å Õ ìË é ÕÔ¶ ù ÕÔ¶ , ܹ êË ë¶ Ç ð ÕÔ¶ å° êË ÜÆå é ÜË Ô ¯ Í
ÔÅÇæ ÔÇæÁÅð ×Ô¶ ù ×Ô¶, ܹ êË ë¶Çð ×Ô¶ å°êË ë¶Çð é ñËÔ¯Í
ðÅî ÇðÃË ðä îË ðع ì Æð ÕÔ¯ íÇÜ ÕË Õå êÌ Å é ìÚË Ô ¯ Í
å¯ð ôðÅÃé ô¿Õð Õ¯, ÔÇð ÃÆÁ Úñ¶ ØÇð ÜÅé é êËÔ¯Í150ÍÍ
(ê³éÅ 198)

(ܯ ×¼ñ» îÈ¿Ô¯º Õ¼ã Ú¹¼ÕÅ Ô˺; À°Ô å» Õ¼ãÆÁ» ×ÂÆÁ», Ô¹ä Ô¯ð
øÅñå± ×¼ñ îÈ¿Ô¯º Õ¼ãä éÅñ Ç÷¿çÅ òÅêà éÔƺ ÜÅ ÃÕ¶º×ÅÍ Ô¹ä
åÕ Ü¯ ÔÇæÁÅð 屿 Ú¹¼Õ Ú¹¼ÕÅ Ô˺, Ú¹¼Õ Ú¹¼ÕÅ Ô˺; êð Ô¹ä Ô¯ð Ú¹¼Õ Õ¶
òÅêà éÔƺ ÜÅ ÃÕ¶º×ÅÍ êðÃðÅî é¶ ×¹¼Ã¶ Çò¼Ú ÇÕÔÅ ÇÕ Ô¶ ðÅîÚ¿çÌ,
åÈ¿ ô¿Õð ÜÆ çÅ èé°¼Ö å¯ó Õ¶ ÇÂÔ ÇÕò¶º Ã¯Ú ÇñÁÅ ÇÕ Ô¹ä 屿 ÃÆåÅ
ù Ǽ毺 ñË Õ¶ Øð ÚñÅ ÜŶº×Å? )
ðÅî ìÅÚ êðÃðÅî ï :
ì¯ ñ ÕÔ¶ ÃÔ¶ ÇçÜ ÜÈ , ܹ êË ë¶ Ç ð ÕÔ¶ å° êË êÌ Å é ÖÉ Ë Ô ¯ Í
ì¯ ñ å ÁË º à ÕÔ» Ãá ÇÜÀº° Ãí ç»å å° ð ÅÇ ÁìË ØÇð ÜË Ô ¯ Í
èÆð åìË ñÇÔÔË å° î ÕÀ¹ , Üç íÆð êðÆ ÇÂÕ åÆð ÚñË Ô ¯ Í
ìÅå ÿíÅð ÕÔ¯ î¹ÇÖ å¶, ÇÂé ìÅåé Õ¯ Áì ÔÆ ëñ êËÔ¯Í151Í
(ê³éÅ 199)

67

(Ô¶ ìÅÔîä ÜÆ, ܯ ì¯ñ 屿 ìÕ Ú¹¼ÇÕÁ» Ô˺, À°Ô å» Ô¹ä
ì¯ñ¶ ׶ Ôé, êð ܶ 屿 ç¹ìÅðÅ À°Ô¯ ì¯ñ ì¶ñ¶ å» ÜÅé 寺 Ô¼æ è¯
ìËᶺ×ÅÍ ç¹ôà çÆ å𷻠屿 ÕÆ à»–à» ñ×Å ð¼ÖÆ ÔË, 屿 å» Ô¹ä¶ î¶ð¶
Õ¯ñ¯º ÁÅêä¶ ÃÅð¶ ç¿ç í¿éÅ Õ¶ Øð òÅêà ÜŶº×ÅÍ å±¿ á§âÅ ÔÆ åç
Ô¯ò¶º×Šܶ î˺ åËù ÇÂ¼Õ Á¼è åÆð á¯Õ ÇçÁ»Í îÈ¿Ô Ã¿íÅñ Õ¶ ×¼ñ
Õð ÇÕªÇÕ î˺ åËù ÇÂÔé» ×¼ñ» çÅ Ô¹ä¶ Ã¹ÁÅç ÚÖÅÀ°äÅ ÔË)
(8) ÕËÕÂÆ ù Ú¹¼ÕäÅ ç¶ä òÅñÆ î³æðÅ ìÌÔîÅ ÜÆ òñ¯º í¶ÜÆ
çà ն ÕÔÅäÆ ÇÂÔ ÃÅìå ÕðçÆ ÔË ÇÕ ÁÃñ ôðÅðå ÕËÕÂÆ
òñ¯ º éÔƺ, ìÌ Ô îÅ ÜÆ òñ¯ º ÕÆåÆ ×ÂÆ ÃÆÍ Çøð å» ÕË Õ ÂÆ
ìðÆ Ô¯ ×ÂÆÍ
î³ æ ðÅ ÇÂÕ ×»èÌ ì Æ, ìÌ Ô îÅ êáÆ ÇåÔ ÕÅñ¨
ìÅÜ ÃÅÜ ÃäË Úó· Æ Ãí ô¹ í z èÀ° ñ À° å Åñ¨198¨...
ÜÅå ÔÆ Ã¿ Ç × Õ¶ Õ ÂÆ ÇÂÔ í»Çå ì¯ ñ Æ ìÅÇå¨
ÔÅæ ìÅå Û° à ÚñÆ, ìð î»× ÔË º ÇÕÔ ðÅÇå¨199¨
(ê³éÅ 203)

ìÌÔîÅ ÜÆ åzËîÈðåÆ ç¶ Çå¿é í×òÅé» Çò¼Ú¯º ÇÂ¼Õ ÔéÍ ÕîÅñ ç¶
Ôé ÇÂÔ í×òÅé å¶ ÕîÅñ ç¶ ÔÆ Ôé ÇÂÔé» ç¶ ÁòåÅð;
ÇÜÔé» çÅ ÁÅê¯ Çò¼ Ú Õ¯ Â Æ åÅñ î¶ ñ ÔÆ éÔƺ ìä ÇðÔÅÍ
(9) Õ°ìÚé ì¯ñä Çò¼Ú ñ×ê× ÃÅð¶ êÅåð ÔÆ ô¶ð ìäÅ Õ¶
ê¶ ô ÕÆå¶ ×¶ ÔéÍ òË Ã ¶ ÁòåÅð–òÅçÆ í×å ÇÂÔé» Ãí
îðïÅçÅ ê¹ðô¯åî» çÆ À°êîÅ Õðç¶ æÕç¶ ÔÆ éÔƺ êð ì¯ñä
ò¶ ñ ¶ ñÛîä ÜÆ é¶ òÆ Á¼ × Å–Çê¼ Û Å éÔƺ ç¶ Ç ÖÁÅÍ ÇêåÅ
çôðæ êÌåÆ ñÛîä ÜÆ ç¶ ìÚé Õ¶òñ ׿íÆð ÇòÚÅð ç¶ ÔÆ ï¯×
éÔƺ, ìÔ¹å ÇÂåðÅ÷ ï¯× òÆ Ôé, ïæÅ :–
ñÛîä òÅÚ :
ÕÅî Õ¶ ìÅé ìÇèï¯ ìà ÕÅîÇé,
Õ± ð Õ° Ú Åñ îÔ» îÇå ÔÆé¶ Í
ð»â Õ° í »â Õ¶ ÔÅÇæ ÇìÇÕï¯ ,
ÕÇê éÅÚå éÅÚ ÛðÆ ÇÜî ÚÆé¶ Í (ê³éÅ 207)
(ÃÅâÆ îåð¶ÂÆ î» ÕËÕÂÆ é¶ ÕÅî ç¶ åÆð» éÅñ ÃÅⶠÇêåÅ
çôðæ ù Çò¿é· ðÇÖÁÅ ÔË Áå¶ À°ÃçÆ Õ°ÚÅñ éÅñ À°Ô Çéðì¹¼è Ô¯
68

Ç×ÁÅ ÔË À°Ô ׿çÆ å¶ ð¿âÆ Á½ðå ç¶ Ô¼æ¯º ÇòÕ Õ¶ À°Ã Լ毺 ì»çð çÆ
åð·» é¼Ú ÇðÔÅ ÔËÍ)
ÕÅî Õ¯ â¿â ñƶ Õð Õ¶ÕÂÆ, ìÅéð Çܪ ÇéÌê éÅÚ éÚÅò˨
ÁËáé ÁËá ÁÅîËá ñƶ, Çã× ìËá ÃÈÁÅ ÇÜî êÅá êó·Åò˨
(ê³éÅ 207)

(ÕËÕÂÆ ÕÅî çÅ â¿âÅ Ô¼æ Çò¼Ú ëó· Õ¶ ÃÅⶠÇêåÅ çôðæ ù
ì»çð çÆ åð·» éÚÅ ðÔÆ ÔËÍ Ô¿ÕÅðé å¶ Áî¯ó ÕËÕÂÆ çôðæ Õ¯ñ
ìËá Õ¶ À°Ã ù å¯å¶ çÆ å𷻠깼ᶠÃìÕ êó·Å ðÔÆ ÔËÍ )
(10) ìéòÅà ç½ðÅé ÇÂ¼Õ Ççé ðÅî ÜÆ ×¯çÅòðÆ Õ¿ã¶
׶ å¶ À°Ô ÃðÈêéÖÅ ç¶ ìÅö Çò¼Ú ÜÅ òó¶Í À°Ô ðÅî òñ Çòî¯ÇÔå
Ô¯ÂÆ å¶ À°Ãé¶ ðÅî éÅñ ôÅçÆ Õðé çÅ ÇÂðÅçÅ ÷ÅÇÔð ÕÆåÅÍ ðÅî
ÜÆ é¶ îõ½ñ ÕðÇçÁ» íÅò¶º ÁÅêä¶ ÁÅê ù å» ôÅçÆ–ô¹çÅ ç¼ÇÃÁÅ
êð À°Ãù ñÛîä ò¼ñ í¶Ü Çç¼åÅ Üç ÇÕ ñÛîä òÆ ÇòÁÅÇÔÁÅ
Ô¯ÇÂÁÅ ÃÆÍ À°Ãù ôÅçÆ çÅ êÌÃåÅò ðÖä ê¹ð ñÛîä é¶ À°ÃçÅ
é¼Õ å¶ ×¹¼å ç¯é¯ Õ¼à Çç¼å¶Í ÃðÈêéÖÅ, ñÛîä å¶ ðÅî Լ毺 ÷ñÆñ
å¶ õ¹ÁÅð Ô¯ä Çê¼Û¯º ÁÅêä¶ íðÅ ðÅòä Õ¯ñ ÇÂà Ãì¿èÆ ÇôÕÅÇÂå
ñË Õ¶ ×ÂÆ ÃÆÍ
ܶ ÇÂÔ ÕæÅéÕ ÃÔÆ ÔË å» Ã¹ÁÅñ êËçÅ Ô¹¿çÅ ÔË ÇÕ ÕÆ
èðî çÆ Ã¿ à æÅêéÅ Õðé òÅñ¶ ÁòåÅð ÜÆ ù Ǽ Õ ÇÂÃåz Æ
éÅñ ÇÂÔ î÷ÅÕ ÕðéÅ ô¯ í çÅ ÃÆ ÇÕ ÃðÈ ê éõÅ À° Ã ç¶ íðÅ
ñÛîä éÅñ ôÅçÆ Õð ñò¶ ÇÜà ìÅð¶ À° Ô é» ù Ú¿ × Æ åð· »
êåÅ ÔÆ ÃÆ ÇÕ À° Ô òÆ ôÅçÆ–ô¹ ç Å ÔË Í Çøð ÃðÈ ê éÖÅ çÅ
é¼Õ å¶ ×¹¼å Õ¼à ç¶äÆ å» ìóÅ ÇØéÅÀ°äÅ å¶ ø½ÜçÅðÆ
ÁêðÅè ÔË Í
(11) ðÅî Áå¶ ñÛîä ù îÅðé ñÂÆ ðÅòä ç¶ Øñ¶ ç¯
ç˺å Öð å¶ çÈôä òÆ îÅð¶ ×Â¶Í ðÅòä ç¶ í¶Ü¶ îÅðÆÚ ç˺å é¶
ùéÇÔðÆ ÇÔðé ìä Õ¶ ðÅî–ÃÆåÅ çÆ Õ°àÆÁÅ òñ ÜÅäÅ ÕÆåÅÍ
ÃÆåÅ ÜÆ ç¶ ÕÔ¶ å¶ ðÅî ÇÔðé ç¶ ÇôÕÅð å¶ å°ð êÂ¶Í ÃÆåÅ–Ôðé
òÅñ¶ êÌÃ¿× Çò¼Ú ÃÅø ÇñÇÖÁÅ Ç×ÁÅ ÔË ÇÕ ÇÂà Ûñ íðêÈð
ÇÔðé ìÅð¶ ðÅî ÜÆ ù Ãí Õ° ¼ Þ êÇÔñ» ÔÆ î¬î ÃÆÍ ÇÂÃ
ìÅð¶ Ãí Õ°¼Þ ÃÆåÅ å¶ ñÛîä ù çà ç¶ä Çê¼Û¯º ÇÔðé î×ð
69

ç½óé å¶ ñÛîä ù ÃÆåÅ çÆ ðÖòÅñÆ Õðé çÆ åÅÕÆç çÆ
å°Õ 춖îÅÁéÆ ÔË, êð èé Ôé ÁòåÅð–òÅçÆ í×å ܯ ÇÂà Ãí
ÕÅö ù í×òÅé ÜÆ çÆ ñÆñÅ ÕÇÔ¿ç¶ éÔƺ æÕç¶Í í×òÅé ÜÆ ç¶
ÃÆåÅ å¶ ñÛîä êÌåÆ ÕÔ¶ ìÚé ÇòÚÅðéÆï Ôé :–
ðÅî ìÅÚ :
ÃÆÁ ÇîÌ×Å ÕÔÈ¿ Õ¿Úé Õ¯ éÇÔ ÕÅé ùéݯ ÇìÇè éË é ìéÅﯨ
ìÆà ÇìÃò¶ Ûñ çÅéò Õ¯ ìé îË ÇÜÔ ÁÅé å° î Ë âÔÕÅï¯ ¨
ÇêÁÅðÆ Õ¯ ÁÅÇÂà î¶à Ã
ÕË é Çìñ¯Õ ÃÆÁÅ Õ¯ ÁÅå°ð íÅðƨ
ÃÕË
ì»Çè ÇéÖ³× Úñ¶ ÕÇà ýº ÕÇÔ ízÅå ÂÆÔ» ÕÇðÜË
ðÖòÅðƨ353¨
(ê³éÅ 216)

îÅðÆÚ é¶ ðÅî çÆ éÕñ À°µå¶ À°Ôé» çÆ ÁÅòÅ÷ Çò¼Ú
ÚÆÕ» îÅðÆÁ»Í ñÛîä é¶ ÃÆåÅ çÆ Õ°àÆÁÅ å¶ ðÅî–ÕÅð òÅñÆ
ð¶ÖÅ ÇÖ¼Ú Õ¶ À°Ãù À°Ãç¶ Á³çð ðÇÔä çÆ ÇÔçÅÇÂå Õð Çç¼åÆ ÃÆÍ
ñÛîä ðÅî çÆ ÁÅòÅ÷ òÅñ¶ êÅö ù ç½ÇóÁÅÍ Çê¼Û¯º ðÅòä ܯ×Æ
çÅ í¶Ã èÅð Õ¶ ÃÆåÅ ÜÆ Õ¯ñ ê¹¼ÇÜÁÅ å¶ ÃÆåÅ ÜÆ ç¶ ðÅî–ÕÅð ð¶ÖÅ
寺 ìÅÔð òÅð ÁÅ Õ¶ Çí¼ÇÛÁÅ ç¶ä Ã À¹Ôé» ù Ú¹¼Õ Õ¶ ¦ÕÅ ò¼ñ
ÔòÅ ç¶ ðÃå¶ À°¼â Õ¶ ÜÅ ê¹¼ÜÅÍ
ÇÂÔ ×¼ñ ÃîÞ éÔƺ ÁŪçÆ ÇÕ Ü¶ ñÛîä ÁËÃÆ ðÅî–
ÕÅð Ü» ñÛîä ð¶ÖÅ ÇÖ¼Ú ÃÕçÅ ÃÆ ÇÜÃç¶ Á³çð–Á³çð
ðÇÔä éÅñ ÃÆåÅ ç¹ôîä çÆ êÕó Çò¼Ú éÔƺ ÃÆ ÁÅ ÃÕçÆ
å» ÕÆ ÃÆåÅ ÜÆ ù ÇÂåéÆ ÁÅî ê¼èð ÇÜâÆ ÃîÞ òÆ ÇÕª
éÔƺ ÃÆ ÇÕ À°Ã ð¶ÖÅ ç¶ Á³çð–Á³çð ðÇÔ¿çÆ Áå¶ ÕÆ ñÛîä
ù òÆ À°Ã ò¶ñ¶ åÕ ÇÂåéÆ ×¼ñ òÆ ÃÅø éÔƺ ÃÆ Ô¯ ÃÕÆ ÇÕ
ÃÆåÅ ÜÆ ñÛîä–ð¶ÖÅ Ü» ðÅî ÕÅð ç¶ Á³çð ÇàÕ Õ¶ ðÇÔä
òÅñÆ ÚÆ÷ éÔƺ Ãé?
(12) ðÅî ÜÆ é¶ ìÅñÆ ç¶ íðŠù×ÌÆò ù ìÅñÆ–Çòð¹¼è
ÁÅêä¶ éÅñ ׿ã ÇñÁÅ ÃÆÍ Ôé±îÅé é¶ Ãçð êÅð Õð Õ¶ ðÅòä
çÆ Áô¯Õ òÅÇàÕÅ ÜÅ À°ÜÅóÆ å¶ ÃÆåÅ ÜÆ ù ÜÅ ÇîÇñÁÅÍ ìÅñÆ
ç¶ ñóÕ¶ Á³×ç Áå¶ ðÅòä ç¶ íðÅ ÇòíÆôä ù òÆ ðÅî ÜÆ é¶
70

ÁÅêä¶ éÅñ ׿ã ÇñÁÅ ÃÆÍ ÒêÅó¯ å¶ ðÅÜ Õð¯Ó òÅñÆ éÆåÆ
Ø௠Øà èðî ÿÃæÅêéÅ Õðé òÅñ¶ í×òÅé ñÂÆ å»
ÇÂåðÅ÷–ï¯× ÔÆ ÔËÍ
(13) Õ°¿íÕðé ýºçÅ ÃÆ å» À°ÃçÆÁ» éÅû Çò¼Ú ÔÅæÆ å¶
دó¶ òó Ü»ç¶ ÃéÍ ðÅòä é¶ ñÛîä å¶ ÔîñÅ ì¯ñ Õ¶ À°Ã ù ÇîÌå
ÃîÅé Ü» ì¶Ô¯ô ÇÜÔÅ Õð Çç¼åÅ ÃÆÍ ÔùîÅé À°Ã ù ðÅ÷Æ Õðé
ñÂÆ Ã¿ÜÆòéÆ ñËä Ç×ÁÅ êð ÃÅðÅ êÔÅó Ú¹¼Õ ÇñÁÅÇÂÁÅÍ ÇÂæ¶
ÕÔÅäÆ öË ð –Õ° ç ðåÆ Áå¶ îéØóå ÕæÅéÕ» å¶ ÁÇÜÔÆÁ»
×¼ ñ » éÅñ íðÆ êÂÆ ÔË ÇÜà À° µ å¶ ÇòÇ×ÁÅéÕ Ã¯ Ú òÅñÅ
Õ¯ Â Æ ì¿ ç Å ÇòôòÅà éÔƺ Õð ÃÕçÅÍ
(14) ÇÂ¼Õ ì¿çÅ ÁÅêäÅ î¯ÇÂÁŠâÅ Ú¹¼Õ Õ¶ ðÅî ÜÆ Õ¯ñ
ñË ÁÅÇÂÁÅ å¶ êåÅ ÚÇñÁÅ ÇÕ ðÅî ÜÆ ç¶ ò¼èÆÁÅ ðÅÜ Çò¼Ú ÇÂÔ
âÅ Õ¶òñ ÇÂà Õð Õ¶ Õ°ò¶ñ¶ îð Ç×ÁÅ ÃÆ ÇÕªÇÕ ðÅî–ðÅÜ Çò¼Ú
ÇÂ¼Õ ò¼âÅ êÅê Õðî òÅêð ÇðÔÅ ÃÆ ÇÕ ÇÂ¼Õ ôÈçð ÿíÈÕ Ü¿×ñ
Çò¼Ú Ü» ÖÈÔ Çò¼Ú ê¹¼áÅ ñàÕ Õ¶ åê Õð ÇðÔÅ ÔËÍ ÁËö ðÅÜ ù
ÁÅçðôÕ å¶ èðî çÅ ðÅÜ ÇÕò¶º î³ÇéÁÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔË ÇÜÃ
Çò¼ Ú çÇñå» ù ôÈ ç z ÕðÅð ç¶ Õ¶ À° Ô é» å¶ ÇÂåéÅ ÷¹ ñ î
ÕÆåÅ Ü»çÅ ÃÆ?
(15) Ü篺 îÇÔñ» Çò¼Ú ÃÆåÅ ç¶ ×ðíòåÆ Ô¯ä ìÅð¶ êåÅ
ÚÇñÁÅ ÃÆ å» ÃÆåÅ ù ñÛîä ðÅÔƺ è¯Ö¶ éÅñ Ü¿×ñ Çò¼Ú ù¼à
Çç¼åÅ Ç×ÁŠܯ Á³å» çÅ è¼Õ¶ òÅñÅ Õðî ÃÆ
ÃÆÍ ÃÆåÅ ù òÅñîÆÕÆ
ÜÆ çÆ Õ°àÆÁÅ é¶ó¶ ùÇàÁÅ Ç×ÁÅ ÃÆ ÇÜæ¶ òÅñîÆÕÆ ÜÆ Ú¿âÆ çÆ
ÁðÅèéÅ Õð ðÔ¶ ÃéÍ òËö À°Ã Ü¹× çÆÁ» ÇîÇæÔÅÃÕ
ê¹ÃåÕ» Çò¼Ú òÆ Ú¿âÆ Ü» Ú¿âÆ êÈÜÅ çÅ ÇÕå¶ Õ¯ÂÆ
Ç÷¼Õð éÔƺÍ
À°µæ¶ ÃÆåÅ çÅ ê¹¼åð ñò Ü¿ÇîÁÅÍ ÇÂ¼Õ Ççé ÃÆåÅ éçÆ
Çò¼Ú éÔÅÀ°ä ×ÂÆÍ Çê¼Û¯º ÃÆåÅ çÅ ê¹¼åð ñò öÅÇÂì ç¶Ö Õ¶ ÇðôÆ
é¶ ØÅÔ ç¶ ×¼á¶ Çò¼Ú ëÈÕ îÅð Õ¶ Õ°ô éÅî çÅ çÈÜŠâÅ ÇåÁÅð Õð
ÇñÁÅÍ ØÅÔ Çò¼Ú íÅò¶º ÇðôÆ ëÈÕ» îÅð¶ íÅò¶º Ô¯ð Õ¯ÂÆ, ÇÂÃ
åð· » î³ ¹ â Å Ü¿ î ÃÕäÅ Õ¹ ç ðåÆ Çéïî» ç¶ Çòð¹ ¼ è Ô¯ ä ÕðÕ¶
ÿ í ò ÔÆ éÔƺÍ
ðÅî é¶ Áôòî¶è Ü¼× ÕÆåÅÍ Ø¯ó¶ ù ìÅÕÆ ðÅÇÜÁ»
71

ðÜòÅÇóÁ» é¶ å» ÂÆé î³éÇçÁ» ¦Øä Çç¼åÅ êð ñò–Õ°ô é¶
دóÅ ì¿é· ÇñÁÅ å¶ Ü¿× ÕÆåÅÍ ôåðÈØé å¶ ðÅî ÜÆ Ãî¶å ÚÅð¯º
íðÅ Ü¿× Çò¼Ú îÅð¶ ×Â¶Í Ü篺 Ú½Ô» çÆÁ» ÇîðåÕ ç¶Ô» ÃÆåÅ ç¶
ÃÅÔîä¶ ÇñÁ»çÆÁ» ×ÂÆÁ» å» ÃÆåÅ é¶ êÇÔñ» å» ðÅî éÅñ ÃåÆ
Ô¯ ÜÅä çÅ îé ìäÅÇÂÁÅ êð Çøð ÿÕñê ÕÆåÅ ÇÕ Ü¶ À°ÃçÆ
êÇòåzåŠüÚÆ ÔË å» ÇÂÔ ÚÅ𯺠íðÅ Ç÷¿çÅ Ô¯ ÜÅäÍ Ãí íðÅ À°µá
Öó¶· Ô¯Â¶Í Ãí Áï°ÇèÁŠ깼ܶ å¶ ÕÂÆ ò¼â¶–ò¼â¶ Ü¼× ÕÆå¶Í ÃÌÆ
ðÅîÚ¿çð ÜÆ é¶ A@@A@ ÃÅñ ðÅÜ ÕÆåÅÍ ÇÂà 寺 êÇÔñ¶ ÁŶ
ÇԼö Çò¼Ú À°Ô A@@@@ ÃÅñ êÇÔñ» òÆ ðÅÜ Õð Ú¹¼Õ¶ ÔéÍ
À°Ôé» é¶ ÃÅî, çÅî, ã¿â, í¶ç çÆÁ» ÃÅðÆÁ» ÇòèÆÁ» ñÅ×È
ÕÆåÆÁ» Áå¶ ÜÅå–êÅÇå ç¶ òðä ÇòåÕð¶ ñÅ×È ÕÆå¶Í
ÇÂ¼Õ Ççé ÃÆåÅ ÜÆ é¶ Øð çÆ Õ¿è À°µå¶ ðÅòä çÆ åÃòÆð
ìäÅÂÆÍ ðÅî ÜÆ ù ôÕ êË ÜÅä ÕÅðé ÃÇÔ éÅ ÃÕ¶Í ÃÆåÅ ÜÆ ù
îÇÔÃÈà ԯ Ç×ÁÅ ÇÕ À°Ã ç¶ ÁÅÚðé å¶ ðÅî ù ôÕ ÔËÍ À¹Ã é¶ ç¹ÖÆ
Ô¯ Õ¶ èðåÆ îÅåÅ ù î¹õÅÇåì ÕÆåÅ Áå¶ À°Ã¶ Çò¼Ú ÃîÅ ×ÂÆÍ ðÅî
ÜÆ ÇÂÔ ×¼ñ ìðçÅôå éÅ Õð ÃÕ¶ å¶ À¹Ô òÆ ÚñÅäÅ Õð ׶ å¶
Çøð À°Ã Çê¼Û¯º Çå¿é íðÅ å¶ À°Ôé» çÆÁ» êåéÆÁ» ÃåÆ Ô¯ ×ÂÆÁ»Í
ê³éÅ 253–254 ç¶ 858 å¶ 859 é§ìð ì¿ç» Çò¼Ú Ô¶á
ÇñÖ¶ Áé°ÃÅð ðÅî ÕæÅ çÅ îÔÅåî çÃÇçÁ» ÕòÆ ôÝÅî ÕÇÔ ÇðÔÅ
ÔË ÇÕ ðÅî çÆ ÇÂÔ ÕÔÅäÆ Ü¹×¯ Ü¹× Áàñ ÔË å¶ ðÅî ÜÆ ÇÂÔ Ãí
Õ½åÕ Õð Õ¶ ÃÅð¶ ôÇÔð Ãî¶å ÃðÆð ÇåÁÅ× ×¶ Áå¶ ÇÂà ÕÔÅäÆ
ù ×ÅÀ°ä Ü» ùäé éÅñ Õ¯ÂÆ ç¹Ö åÕñÆø å¶ ð¯× îé°¼Ö ç¶ é¶ó¶
éÔƺ ëàÕ ÃÕçÅ, ïæÅ:–
ðÅî ÕæŠܹ × Ü¹ × Áàñ, Ãí Õ¯ Â Æ íÅÖå é¶ å ¨
ù ð ×ìÅà ðع ì ð ÕðÅ, Ã×ðÆ ê¹ ð Æ Ãî¶ å ¨ 858¨ (ê³ é Å
ܯ ÇÂÔ ÕæŠù é Ë Áð¹ ×ÅòË ¨
çÈ Ö êÅê ÇåÔ ÇéÕÇà é ÁÅòË ¨
Çìôé í×Çå ÕÆ Â¶ ëñ Ô¯  ƨ
ÁÅÇè ìÝÅÇè ÛÉ Ë ÃÕË é Õ¯ Â Æ ¨859¨
(ê³éÅ

72

254)

253)

êð ôÝÅî é¶ ê³éÅ 254 ç¶ ì¿ç 863 Çò¼Ú ìóÆ ì¶ìÅÕÆ å¶ Ãê¼ôàåÅ
éÅñ ÇÂÔ ÇñÖ Çç¼åÅ ÔË ÇÕ Ô¶ ÕÅñ ç¶ò, Üç çÅ î˺ å¶ðŠöòÕ
ìÇäÁÅ Ô» Ô¯ð Ãí ç¶òÆ–ç¶òÇåÁ» ù ÇàÚ å¶ ì¶ÕÅð ÃîÇÞÁÅ ÔËÍ
ðÅî, ðÔÆî å¶ ê°ðÅé Õ°ðÅé Çò¼Ú¯º î˺ ÇÕö ù éÔƺ î³éçÅÍ ÇÃÇîÌåÆÁ»,
ôÅÃåÌ», ì¶ç» ÁÅÇçÕ» Çò¼Ú¯º òÆ î˺ ÇÕö ÚÆ÷ ù éÔƺ î³éçÅ, ïæÅ
:–
ê»Ç ×Ô¶ Üì å¶ å°îð¶, åì å¶ Õ¯À± Á»Ö åð¶ éÔƺ ÁÅéݯ¨
ðÅî ðÔÆî ê¹ ð Åé Õ° ð Åé, Áé¶ Õ ÕÔË º îå ¶ Õ é îÅéݯ ¨
ÇÃÇîÌÇå ôÅÃåz ì¶ç ÃíË, ìÔ¹ í¶ç ÕÔ˺ Ôî Â¶Õ é ÜÅéݯ¨
ÃÌ Æ ÁÃêÅé Ç´êÅ å° î ðÆ ÕÇð, îË º é ÕÔݯ Ãí å¯ Ç Ô
ìÖÅéݯ ¨ 863
(ê³éÅ 254)
ðÅî–ÕæÅ Çò¼Ú çðÜ Õê¯ñ ÕÅñêÇéÕ ØàéÅò» é÷ð–
Á³çÅ÷ éÔƺ ÕÆåÆÁ» ÜÅ ÃÕçÆÁ» êð ªÞ ÇÂÔ ðÅî–ÁòåÅð
çÆ ÕæÅ òÆ Ú¿âÆ ç¶òÆ çÆ êÈÜÅ å¶ Ô¯ð ÕÂÆ êÌÕÅð ç¶
ìÌ Å ÔîäÆ Õðî–ջ⻠ù Õðé ñÂÆ êÌ ð éÅ Çç¿ ç Æ ÔË Í ÇÂÔ
ÕæÅ ÜÅå–êÅÇå ÇòåÕÇðÁ» ù êÈðÆ åð·» î³éä çÆ êÌðéÅ Çç¿çÆ ÔË
Áå¶ ÇÂÔé» çÅ íðò» êÌÚÅð ÕðçÆ ÔËÍ ÇÂÔ ÁòåÅð ÕÔÅäÆ
Çòôù å¶ ÇÂÃç¶ ÁòåÅð çÅ ìÔ¹å îÅä ÕðçÆ ÔËÍ ÇÂÔ ÃÅî, çÅî,
ç¿â, í¶ç ÁÅÇçÕ Ãí éÆåÆÁ» ÁêéÅÀ°ä çÆ ÇÃÇÖÁÅ Çç¿çÆ ÔË Ü¯
èðî å¶ éÆåÆ ç¶ éÅî å¶ ÁêðÅè ÔÆ ÔËÍ ÁÚ¶å å½ð å¶ ÇÂÔ ÕæÅ
Á½ðå» À°µå¶ ÃõåÆ Áå¶ ÁÇåÁÅÚÅð ÇÃÖŪçÆ ÔËÍ ÃÆåÅ ù ÇìéÅ
ÇÕö öñåÆ ç¶ Ü¿×ñ» ò¼ñ è¯Ö¶ éÅñ è¼Õ ç¶ä ù í×òÅé çÆ
ñÆñÅ çÃçÆ ÔËÍ
ìÔ¹ ÇìÇè Õð¯ ðÅÜ Õ¯ ÃÅÜŨ ç¶ Ã ç¶ Ã Õ¶ ÜÆå¶ ðÅÜŨ
ÃÅî çÅî Áð¹ ç¿â Ãí¶çŨ ÇÜÔ ÇìÇè Ô¹åÆ ôÅÃéÅ ì¶çŨ
(ê³éÅ 252)

ÛåzÆ ÕðË ÇìêÌ ÕÆ Ã¶òŨ ìËà ñÖË ÛåzÆ ÕÔ ç¶òŨ
ôÈçz Ãíé ÕÆ Ã¶ò ÕîÅò˨ ÜÔº Õ¯ÂÆ ÕÔË, åÔƺ òÔ èÅò˨
(ê³éÅ 252)

73

ðÅî ðÅÜ çÆ îÈ ñ ðÅÜéÆåÆ
(1) ÃÅî :– Üç ç¹ôîä Ü» Çòð¯èÆ ÁÅêä¶ å¯º åÕóÅ
Ô¯ò¶ åç À°Ã Á¼×¶ èðåÆ å¶ êË ÜÅú; ïðÕ ÜÅú Áå¶ À°ÃçÆ ôðé
ñË ñú å¶ ô»åÆ éÅñ òÃ¯Í (íÅò¶º Çòð¯èÆ ÷Åñî, ÁÇåÁÅÚÅðÆ
Áå¶ è¼¼ÕÅ Õðé òÅñÅ èðî–Çòð¯èÆ ÔÆ ÇÕª éÅ Ô¯ò¶, À°Ã
Çòð¹ ¼ è ÇÂéÕñÅì ÇñÁÅÀ° ä Ü» ÿ Ø ðô Õðé çÆ ×¼ ñ ÕçÆ
éÔƺ ïÚäÆÍ)
(2) çÅî :– ÁÅêä¶ ç¹ôîä Ü» Çòð¯èÆ ç¶ é÷çÆÕÆÁ»
å¶ òøÅçÅð» ù ܹ×å òðå Õ¶ Çðôòå ðÅÔƺ ÖðÆç¯ å¶ ç¹ôîä ù
Õî÷¯ð Õðç¶ ÜÅúÍ
(3) ç¿â :– ܶ å°Ãƺ ç¹ôîä Ü» Çòð¯èÆ å¯º åÕó¶ Ô¯ åç
åÅÕå çÆ ×¹êå Ü» êÌ×à ðÈê» Çò¼Ú òð寺 ÕðÕ¶ ÁÅêä¶ ç¹ôîä ù
Ã÷Å ç¶ Õ¶, é°ÕÃÅé êÔ¿ÚÅ Õ¶ Ü» ÁÅêä¶ ÇÃÁÅÃÆ ìñ ðÅÔƺ êÈðÆ
åð·» øéÅÔ Õð¯ ÇÜò¶º ÇÕ Áܽն Ã Çò¼Ú íÅðå çÆ ìÔ¹–Ç×äåÆ
Õ½î çÈÜÆÁ» Øà–Ç×äåÆ Õ½î» ù õåî Õðé çÆ êÈðÆ òÅÔ ñ×Å
ðÔÆ ÔËÍ
(4) í¶ç :– ܶ À°êð ÇìÁÅéÆÁ» Çå¿é éÆåÆÁ» éÔƺ
ñ× ÃÕçÆÁ» åç ÁÅêä¶ Çòð¯èÆÁ» Ü» ç¹ôîä» Çò¼Ú ë¹¼à êÅ Õ¶
ÒÒç¯ Çì¼ñÆÁ» Áå¶ ì¿çðÓÓ çÆ ÕÔÅäÆ å¯º ÇÃÇÖÁÅ ñË Õ¶ ÁÅêäÅ
îéíŪçÅ ÁíÆôà Çüè Õð¯Í
ÃÅÕå ÕòÆ ôÝÅî é¶ ðÅîÅòåÅð Çò¼Ú ÇÂÔé» éÆåÆÁ» ù
ò¶ç–îÅð× çÆ ôÅÃé Çì¼èÆ çÃÆ ÔË íÅò¶º ÁÅî å½ð å¶ ÇÂà ù
ÚÅäÇÕÁÅ ìÌÅÔîä çÆ ðÅÜéÆåÆÕ çÆÇÖÁÅ Õð Õ¶ òÆ ÜÅÇäÁÅ
Ü»çÅ ÔËÍ
ðÅîÅòåÅð ç¶ ðÅî–ðÅÜ çÅ À¹êç¶ô å» ÃÅø Ãê¼ôà ÔÆ Ô¶á
ÇñÖ¶ Áé°ÃÅð çà Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÔË ÇÕ ÛåzÆ ô̶äÆ ìÌÅÔîä» çÆ Ã¶òÅ
Õð¶ Áå¶ òËô, ܼà, ÔñòÅÔÕ ÁÅÇçÕ ô̶äÆÁ» ÛåzÆ ô̶äÆ ù ÔÆ
ç¶òåÅ ÃîÞ¶ Áå¶ ôÈçz, ÃîÅÜ ç¶ ìÅÕÆ Ãí òð×» ç¶ Ãí Çé¼Õ¶–î½à¶
Õ¿î Õðé çÆ Ã¶òÅ ÕîÅÀ°äÍ ôÈçz» é¶ ÇÂÔ Ã¶òÅ Ççñ¯º î鯺 ÃÅòèÅé
Ô¯ Õ¶ ÕîÅÀ°äÆ ÔËÍ ÇÜ¼æ¶ òÆ Õ¯ÂÆ íÜŶ ôÈçz ù À°µæ¶ ÔÆ íÇÜÁÅ
ÜÅäÅ ÚÅÔÆçÅ ÔËÍ
74

ÃÅⶠîé Çò¼Ú å» Ã½ ùÁÅñ» çŠǼկ ùÁÅñ À°áçÅ ÔË ÇÕ
ÕÆ ÃÅâÆ ðÅôàz–ÇêåÅ ÁÖòÅÀ°ä òÅñÆ ôÖÃÆÁå, îÔÅåîÅ ×»èÆ
Ã¼Ú î¹Ú À¹¼êð ÇìÁÅéÆ ×ÂÆ ðÅÜ–ìäåð å¶ ÃîÅÜ–ìäåð çÆ
å»Ø êÅñçÆ ðÔÆ ÃÆ?
ÇÜÔó¶ íðÅ Áܶ åÕ ÃÅÕå ÕòÆ ôÝÅî çÆ êÛÅäç¶ÔÆ
éÔƺ Õð ÃÕ¶ Áå¶ ÇÂà Çé§çéÆï Áå¶ ×¹ð–Çé§çÅ å¶ ×¹ðîÇå Çòð¯èÆ
ðÚéÅ çÅ ðÚäÔÅð Õñ×Æèð ùÁÅîÆ ù çÃä çÅ ÕÃÈå Õ°Õðî
ÕîÅ ðÔ¶ Ôé À°Ô ÇÂÔ å» Ã¯Úä ÇÕ ÒÒÃí¶ Ã»ÞÆòÅñ ÃçÅÇÂÇéÓÓ
(97) ÒÒܯ èðî¹ ÕîÅòË Çåù èðî éÅÀ° Ô¯òË êÅÇê ÕîÅäË êÅêÆ
ÜÅäÆÁËÓÓ (138) òÅñÅ îÔÅé ×¹ðîÇå À°êç¶ô å¶ ÇòèÆ–ÇòèÅé
ÇÕ¼æ¶ å¶ ÇÕò¶º ÇÂÔ ÜÅå–êÅåÆ ÇòåÕÇðÁ» Ü» åø¼ðÕ» òÅñÆ ×¹ðîÇå
Çòð¯èÆ ÃîÅÜÕ Çìò¼ÃæÅ ù êÌòÅé Õð ÃÕçÅ ÔËÍ

(12) ÃÌÆ Ç´ôéÅòåÅð (21ò» ÁòåÅð)

(ê³éÅ 254

寺 570)

ÃÅÕå ÕòÆ ôÝÅî é¶ Ú½òÆ ÁòåÅð» Çò¼Ú¯º Ç´ôéÅòåÅð
À°µå¶ Ãí 寺 ò¼è íÅò 316 ê³é¶ ñ×Ŷ ÔéÍ ìÌÅÔîäÆ Ü» ÃéÅåéÆ
î¼å Çò¼Ú ÃÌÆ ðÅî å¶ ÃÌÆ Ç´ôé ç¯ êÌî¹Ö ÁòåÅð Ç×ä¶ ×¶ Ôé
Áå¶ ìÌÅÔîä» ç¶ èÅðîÕ ÃÅÇÔå Çò¼Ú ÇÂÔé» ç¯Ô» çÆ ÔÆ òè¶ð¶
ÚðÚÅ ÔËÍ Ç´ôé ÜÆ ù êÈðé ÁòåÅð ÇÕÔÅ Ü»çÅ ÔË ÇÕªÇÕ
À°Ôé» Çò¼Ú í×òÅé çÆÁ» ÿêÈðé ïñ·» ÕñÅò» î½ÜÈç ç¼ÃÆÁ»
Ü»çÆÁ» Ôé Üç ÇÕ ðÅî ÜÆ Çò¼Ú Õ¶òñ Ú½ç» ÕñÅò» êÅÂÆÁ»
Ü»çÆÁ» ÔéÍ
ÇÕö òÆ Çéðê¼Ö ÃîÅñ¯ÚÕ ñÂÆ ÇÂÔ Ã¿íò éÔƺ ÇÕ 1428
ê³ÇéÁ» òÅñÆ ò¼â–ÁÅÕÅðÆ ÒÒìÇÚåz éÅàÕÓÓ éÅî çÆ ê¹ÃåÕ (ÇÜÃçÅ
ÇÂ¼Õ â±¿ØÆ ÃÅÇÜô åÇÔå éÅî òÆ ÒÒçÃî ×Ì¿æÓÓ êÌÚÇñå Õð Çç¼åÅ
Ç×ÁÅ ÔË) çÅ ñ×ê× Ú½æÅ ÇÔ¼ÃÅ îñ Õ¶ ìËáÆ Ç´ôéÅòåÅð òÅñÆ
ÇÂà ñ¿î¶ðÆ ðÚéÅ çÆ êÈðÆ åøÃÆñ å¶ ÇòÃæÅð ÇÂ¼Õ Û¯àÆ ÇÜÔÆ
ê¹ÃåÕ Çò¼Ú Õð ÃÕ¶Í
çðÁÃñ, 316 ÃÇøÁ» Çò¼Ú ÁŶ ÁÇå ¦î¶ð¶ ÕæÅéÕ çÅ
75

ÃÅð¿ô òÆ ÇÂà ÔæñÆ ê¹ÃåÕ Çò¼Ú ç¶ ÃÕäŠÿíò éÔÆºÍ ÇÂà ñÂÆ
ÁÃƺ Ç´ôéÅòåÅð ç¶ ÕæÅéÕ Çò¼Ú¯º Õ°¼Þ Õ° é°ÕÇåÁ» îÅåð À°µå¶
ÔÆ ÇÂ¼æ¶ ÇòÚÅð ÕðéÆ ÔË ÇÜÔé» çÅ ÇüèÅ Ãì¿è ×¹ðîÇå ç¶ ÇÃè»åÕ
ê¼Ö éÅñ Ü» ×¹ðÈ çÃî¶ô çÆ îÔÅé ôÖÃÆÁå éÅñ ÔËÍ ÃÅÕå
ÇñÖÅðÆ ôÝÅî é¶ ÃÌ Æ Ç´ôé ÜÆ çÆ ôÖÃÆÁå À° µ å¶ ÕÅñÖ
ê¯åä çŠܯ Õ°ÔÞÅ å¶ ÕîÆéÅ Üåé ÕÆåÅ ÔË À°Ãù
Áä×½ Ç ñÁÅ ÕðéÅ òÆ ÇÕö åð· » ï¯ × éÔƺ íÅÃçÅÍ Çøð
ÁÇÜÔÆ ðÚéÅ ÇÜà Çò¼Ú ÁôñÆñ ì¯ñÆ Çò¼Ú Áé¶Õ» ÔÆ
ÁôñÆñ, ñ¼ Ü Å–ÜéÕ å¶ èðî–Çòð¯ è Æ êÌ Ã ¿ × ÁŶ Ô¯ ä , À° Ã
ðÚéÅ ù ×¹ðÈ çÃî¶ô–Ç´å ç¼ÃäÅ òÆ ×¹ðÈ êÅÇåôÅÔ çÆ
å½ Ô Æé ÕðéÆ ÔË Í

1. ÇñÖÅðÆ îÈ ñ ðÈ ê
Ãׯº ç¶òÆ–í×å

Çò¼ Ú Ç´ôé–í×å éÔƺ;
Ô
ÔËË

ÇñÖÅðÆ ôÝÅî ÁÅêäÆ ÇñÖå Çò¼Ú Ç´ôé ÜÆ çÆ ðÜòƺ
À°êîÅ Áð îÇÔîÅ ÕðÇçÁ» êÅáÕ» ù Ç´ôé í×å Ô¯ä çÅ í¹ñ¶ÖÅ
êŪçÅ ÔËÍ ªÞ, ÁÅêÅ–Çòð¯è» (self-contradictions) éÅñ å»
ÇÂÔ ÃÅðÆ ò¼â ÁÅÕÅðÆ ê¹ÃåÕ ÔÆ íðÆ êÂÆ ÔËÍ ÇÂÔ ÇñÖÅðÆ ðÅî–
ÕæÅ ç¶ Á³åñ¶ Ãø¶ ç¶ ì¿ç é§ìð 859 Çò¼Ú ðÅî–ÕæÅ ç¶ îÔÅåî
Áå¶ ëñ çÅ ÇòÃæÅð ÇñÖçÅ ÔË ÇÕ ðÅî–ÕæÅ (ðÅîÅÇÂä) ù êó·é,
ùäé Ü» ×ÅÀ°ä òÅñ¶ îé°¼Ö ù Õ¯ÂÆ ÁÅèÆ–ÇòÁÅèÆ éÔƺ ñ×çÆ
Áå¶ À°Ã 寺 Çå¿é ì¿ç Çê¼Û¯º áÅÔ ÕðçÅ 863 é§ìð ì¿ç ðÈêÆ ì¿ì
Û¼â Õ¶ ÁËñÅé ÕðçÅ ÔË ÇÕ î˺ ÇÕö ðÅî, ÇÕö ðÔÆî, ÇÕö ÇÃÇîÌåÆ
å¶ ÇÕö ôÅÃåz ù éÔƺ î³éçÅ Áå¶ Õ¶òñ ÃÅÕåÆ Ç¼ôà ÕÅñ ç¶ò
ÇÜÃç¶ Ô¼æ Çò¼Ú åñòÅð ÇçÖÅÂÆ Ü»çÆ ÔË, ù ÔÆ î³éçÅ Ô»Í
Ç´ôéÅòåÅð Çò¼Ú òÆ ÁÅêÅ–Çòð¯è» çÅ íÅäÅ ÇìñÕ°ñ À°Ã¶ åð·»
ÔÆ òðÇåÁÅ ÇêÁÅ ÔËÍ Ô¶á» Çç¼å¶ Õ°¼Þ ì¿ç» Çò¼Ú À°Ô Ç´ôé–í×å
ç¶ å½ð å¶ é÷ð ÁÅ ÇðÔÅ ÔË :–
ܯ ÇÂÔ ÕæÅ åéÕ Ã¹ é êÅòË ¨
åÅÕ¯ ç¯ Ö çÈ ð Ô¯ Ç Â ÜÅòË ¨ 2480¨

(ê³éÅ 569)

(ܶ Õ¯ÂÆ îé°¼Ö Ç´ôéÅòåÅð çÆ ÇÂà ê̶î–ÕæÅ ù æ¯óÅ
76

ÇÜÔÅ òÆ Ã¹ä ñ¶×Å À°Ã ç¶ ÃÅð¶ ç¹Ö å¶ êÅê çÈð Ô¯ ÜÅä׶Í)
ܯ À°êîÅ ÇìÌÜéÅæ ÕÆ ×ÅÇ ÔË, ÁÀ°ð ÕÇì¼åé ìÆÚ Õð˺׶¨
êÅêé ÕÆ å¶ À ± êÅòÕ îË ÕÇì ÃÝÅî íéË ÕìÔÈ é ÜðË º ׶ ¨
2483¨
(ê³éÅ 569)

(ܯ òÆ îé°¼Ö Ç´ôé ÜÆ çÆ À°ÃåÇå ×ÅÀ°ä–ùäé׶ À°Ô
ÕçÆ òÆ êÅê» çÆ Á¼× Çò¼Ú éÔƺ Ãóé×¶Í )
ôÝÅî íéË ÇÂÔ Ã¿å ÃíË, Çìé° ê̶î ÕÅÔȺ ÇìÌÜéÅæ
ÇðÞŶ¨2486¨
(ê³éÅ 569)
(ôÝÅî ÕòÆ Ãí Ã¿å» ù ÕÇÔ¿çÅ ÔË ÇÕ Ã¼ÚÅ å¶ â±¿ØÅ ê̶î
ÕÆå¶ ÇìéÅ ÁÜ åÕ ÇìÌÜéÅæ Ç´ôé ÜÆ ù ÇÕÃ é¶ Ö¹ô ÕÆåÅ ÔË?)
ê̶î ÇìéÅ ÕÇì ÃïÅî íéË ÕÇð ÕÅÔÈ¿ Õ¶ î˺ ÇìÌÜéÅÇÂÕ
ÁÅﯨ2487¨
(ê³éÅ 569)
(ôÝÅî ÕòÆ ÕÇÔ¿çÅ ÔË ÇÕ Ã¼Ú¶ å¶ â±¿Ø¶ ê̶î ÇìéÅ ÇìÌÜéÅÇÂÕ
Ç´ôé ÜÆ ÕçÆ ÇÕÃ ç¶ Ô¼æ ÁŶ Ôé?)
êð ÇÂÔ¯ ÕòÆ ÁÅêäÆ ÇÂö ðÚéÅ Ç´ôéÅòåÅð ç¶ ç¶òÆ
À°ÃåÇå ÁÇèÁÅÇÂ ç¶ 434 å¶ 435 é§ìð ì¿ç» Çò¼Ú Ô¶á ÇñÖ¶
Áé°ÃÅð ÇñÖ Ú¹¼ÕÅ ÔË :–
î˺ é ×é¶ôÇÔ ÇêÌæî îéÅÀȺ¨ ÇÕôé Çìôé ÕìÔÈ¿ é ÇèÁŪ¨
ÕÅé Ã¹é¶ êÇÔÚÅé é Çåé ﺨ Çñò ñÅ×Æ î¯ðÆ ê× ÇÂé
ﺨ 434¨
(ê³éÅ 310)
(ÕòÆ ôÝÅî ÕÇÔ¿ ç Å ÔË ÇÕ îË º ×ä¶ ô –×ä± ô ù çÈ Ü ¶
ÁòåÅðòÅçÆ í×å» çÆ åð·» êÇÔñ» éÔƺ î³éçÅ å¶ éÅ ÔÆ ÇÕö
Ç´ôé Ü» Çòôù ù ÔÆ î³éçÅ Ô»Í ×ä¶ô, Ç´ôé å¶ Çòôù ÁÅÇçÕ»
ç¶ éÅî Õ¿é·» éÅñ ÷ðÈð Ã¹ä¶ Ôé êð ÇÂÔé» éÅñ î˺ ÕçÆ Õ¯ÂÆ
ÜÅä–êÛÅä éÔƺ ìäÅÂÆÍ î¶ ð Æ Çñò å» Ú¿ â Æ ç¶ ò Æ ÜÆ ç¶
Úðé» éÅñ ÔË Í )
îÔ»ÕÅñ ðÖòÅð ÔîÅ勺 îÔ»ñ¯ Ô îË º ÇÕ¿ Õ ð æÅ勺
77

ÁêéÅ ÜÅé Õð¯ ðÖòÅð¨ ì»ÇÔ ×Ô¶ ÕÆ ñÅÜ ÇìÚÅð¨435¨
(ê³éÅ 310)

(Ú¿ â Æ ç¶ êåÆ îÔ»ÕÅñ ÜÆ (ÕÅñ ç¶ ò ) î¶ ð ¶ ðÇÖÁÕ
ÔéÍ îË º À° à îÔ»ñ¯ Ô ÜÆ (ÕÅñ ç¶ ò ) çŠö ò Õ Ô»Í Ô¶
îÔ»ÕÅñ ÜÆ, îËù ÁÅêäŠöòÕ ÜÅä Õ¶ î¶ðÆ ðÅÖÆ Õð¯ å¶ ì»Ô ëó¶
çÆ ñÅÜ ðÖ¯Í)
îÈñ ðÈê Çò¼Ú ÕòÆ ôÝÅî Õ¶òñ Ú¿âÆ ç¶òÆ å¶ îÔ»ÕÅñ
çÅ ÔÆ À°êÅôÕ ÔËÍ 316 ÃÇøÁ» çÆ ¦ìÆ ðÚéÅ Ç´ôéÅòåÅð
Çò¼Ú Ç´ôé ÕæÅò» ÕÇÔä ò¶ñ¶ òÆ À°Ô Ú¿âÆ ç¶òÆ å¶ îÔ»ÕÅñ çÆ
À°ÃåÇå ù ÕçÆ òÆ éÔƺ í¼¹ÇñÁÅ Áå¶ éÅ ÔÆ À¹Ôé» ù ÕçÆ òÆ
é÷ð–Á³çÅ÷ Õð ÃÇÕÁÅ ÔËÍ ÇÂà Ãì¿è Çò¼Ú À°Ã òñ¯º ÇñÖ¶ 20 ç¶
20 ì¿ç ÔÆ (é§ìð 421 寺 440 åÕ ç¶) ç¶Ö¶ ÜÅ ÃÕç¶ Ôé ܯ
Çéð¯ñ Ú¿âÆ ç¶òÆ Áå¶ îÔ»ÕÅñ çÆ À°ÃåÇå Çò¼Ú ÔÆ Ôé, éîÈ¿éÅ
ÔÅ÷ð ÔË :–
å° Ô Æ Á³ Ç ìÕÅ ÃÆåñÅ å¯ å ñÅ ÔË ¨
ÇêÌ æ òÆ, íÈ î ÁÅÕÅô åË º ÔÆ ÕÆÁÅ ÔË ¨ 421¨
(ê³éÅ 309)

ÇÂà Áé°ÃÅð ÁÅêä¶ îÈñ ÁÕÆç¶ Áå¶ ÇòôòÅà ìÅð¶ ÕòÆ
ôÝÅî é¶ ÁÅêäÆ ò¼â–ÁÅÕÅðÆ ðÚéÅ Çò¼Ú ×ÅÔ¶–ì×ÅÔ¶ ç¶òÆ Áå¶
îÔ»ÕÅñ çÆ í×åÆ ìÅð¶ ܯ ò¼âÆ ëó· îÅðÆ ÔË À°Ô À°Ã ç¶ ÁÃñ
ÇòÚÅð» çÅ êÌ×àÅòÅ ÔÆ ÔËÍ îÈñ ðÈê Çò¼Ú À°Ô Ç´ôé–í×å éÔƺ;
ç¶òÆ å¶ îÔ»ÕÅñ çÅ À°êÅôÕ ÔÆ ÔËÍ ÔÅñ»ÇÕ ×¹ðîÇå èÅðéÆÁ»
ù, ܯ òÅÇÔç êðî¶ôð ç¶ ê¹ÜÅðÆ Ôé Áå¶ ÇÕö ðÈê Çò¼Ú òÆ
éÅ Ç´ôé ÜÆ Áå¶ éÅ Ú¿âÆ ç¶òÆ ù ÔÆ î³éä òÅñ¶ Ôé, ÇÂÃ
éÅñ Õ° ¼ Þ øðÕ éÔƺ êË ä ÅÍ

2. öË ð –Õ° ç ðåÆ êÅåð, ØàéÅò» å¶ ò¶ ð ò
ò¶¶
Ç´ôéÅòåÅð çÆ ÁÇå ¦ìÆ ðÚéÅ ç¶ êÅåð», ò¶ðÇòÁ»
Áå¶ ØàéÅò» Çò¼Ú ì¶Á³å ÕÅñêÇéÕ, ÁéÔ¯ä¶, Áä–ÇòÇ×ÁÅéÕ
Áå¶ ì¶–ÇÃðêËð ç¶ å¼å Ôé ÇÜÔé» ðÅÔƺ éÅ å» ÃîÅÜ Ã¹èÅð ÿíò
78

ÔË Áå¶ éÅ ÔÆ èðî ÿÃæÅêéÅ çÅ Õ¿î ÔÆ Ãð¿ÜÅî Úó·ÅÇÂÁÅ ÜÅ
ÃÕçÅ ÔËÍ êÈåéÅ ðÅÖôÃÆ çÅ ÃðÆð îÆñ» ¦ìÅ Ú½óÅ çÇÃÁÅ
Ç×ÁÅ ÔËÍ ìÕÅùð, ÕÅñÆ éÅ×, îåÃï Ãí çÅ ò¶ðòÅ ÇÂÔé» ù
ÇéðÆ ÕÅñêÇéÕ å¶ Áä–ÇòÇ×ÁÅéÕ êËçÅÇÂô ÃÅìå Õðç¶ ÔéÍ
ìÅçñ å¶ Ç¿çð ç¶òåÅ ìñðÅî Õ¯ñ¯º âðç¶ å¶ Õ¿ìç¶ çö ׶ ÔéÍ
ÁòåÅð ÜÆ Ü» Ô¯ð ÕÂÆ Ü¯ÇèÁ» ç¶ Ü¿×» ç½ðÅé ùî¶ðÈ ÁÅÇçÕ
êðìå» çÅ Õ¿ìä ñ×äÅ, ç¶òÕÆ ÜÆ ç¶ ×ðí Çò¼Ú áÇÔÇðÁÅ Û¶ò»
ì¼ÚÅ òÅÃÈç¶ò ÜÆ òñ¯º À°Ã çÆ ÃÔ¶ñÆ ç¶ ×ðí Çò¼Ú êÔ¹¿ÚÅ Çç¼åÅ
ÜÅäÅ, Çð¼Û òñ¯º ô¶ð ù îÅð ç¶äÅ å¶ À°ÃçÆ ê× ÁÅêä¶ ÇÃð å¶ ñË
ñËäÆ, Çð¼Û ÜÆ çÆ èÆ çÆ í×òÅé ç¶ éÅñ ôÅçÆ Ô¯ ÜÅäÆ, Ç´ôé
ÜÆ çÆ ÃÈðÜ çÆ ê¹¼åðÆ Üî¹éÅ éçÆ éÅñ ôÅçÆ Ô¯äÆ, ÃÈðÜ å¶
Ú¿çzîŠܯ ÇéÃÚ¶ å½ð å¶ îé°¼Ö éÔƺ Ôé, ç¶ èÆÁ» å¶ ê¹¼åð Ü¿îä¶
ÁÅî êÅáÕ ù ÕÅøÆ Ô¼ç åÕ ÔËðÅé Õðç¶ Ôé êð Çòò¶ÕôÆñ
êÅáÕ» ù å» êð¶ôÅé ÕðÕ¶ ð¼Ö Çç¿ç¶ ÔéÍ
Õ¿Ã ç¶ ÃÔ¹ð¶ ÜðÅÿè òñ¯º ÁÅêä¶ ôåðÈ Ç´ôé ÜÆ å¶ Ôîñ¶
òÅñÆ ×¼ñ å» ÃîÞ ÁŪçÆ ÔË êð ø½Ü çÆÁ» 23 ÁÛ±ÔäÆÁ» ç¶
ò¶ðò¶ ÜÅäé Çê¼Û¯º îÈðÖ Ü» Çòò¶ÕÔÆä ì¿ç¶ ù å» íÅò¶º Õ°¼Þ øðÕ
éÅ ê¶ êð ڿ׶–íñ¶ Çòò¶ÕôÆñ ì¿ç¶ çÅ å» ÇÂÔ Ã¯Ú Õ¶ ÇçîÅö ÔÆ
í½º Ü»çÅ ÔË ÇÕ ÕÆ íÅ×òå ç¶ çÃî ÃÕ¿è ç¶ ê¹ðÅä–ê³æÆÁ» ç¶
ÇçîÅö Çò¼Ú Õ°¼Þ ÕÃð ÃÆ Ü» ÕòÆ ôÝÅî ç¶ ÇçîÅöÆ ÃÇ´À± ÔÆ
Õ°¼Þ Çã¼ñ¶ ñ׶ ԯ¶ ÃéÍ ÇÂ¼Õ ÁÛ±ÔäÆ Çò¼Ú 21870 ð¼æ,
21870 ÔÅæÆ, 65610 دó¶ å¶ 109350 ÇêÁÅç¶ Ô¹¿ç¶ ÃéÍ öËð–
Õ° ç ðåÆ å¶ Áä–ÇòÇ×ÁÅéÕ ò¶ ð ò¶ , êÅåð Áå¶ ØàéÅò»
ÃÅðÆ ðÚéÅ ù ÔÆ ÕÅñêÇéÕ å¶ ÞÈáÅ î³éä å¶ îÜìÈð
ÕðçÆÁ» ÔéÍ

3. ìÌ Å Ôîä» ù îÅäåÅ å¶ ÜÅå–êÅå ç¶ åøðÕÅå
ù êÌòÅé×Æ
Ç´ôéÅòåÅð çÆ ÇÂà ¦ì¶ðÆ Ç´å Çò¼Ú æ» êð æ» ìÌÅÔîä»
ù ÇéÖ¼àÈ, ÇòÔñó Áå¶ «¼×ó ÇÜÔÅ Õð Õ¶ çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔË êð
êÌÚÇñå ÃîÅÜ ìäåð ÕÅðé Ãî¼ðæ ñ¯Õ» òñ¯º Áå¶ ÃîÅÜ ç¶ çÈܶ
Á³×» òñ¯º òÆ ì¶Á³å èé çÅé ç¶ Õ¶ À°Ôé» ù ÇìéÅ ÇÕðå Ü»
79

ÇîÔéå ç¶ Ô¯ð èéòÅé ìäÅÇÂÁÅ ÜÅ ÇðÔÅ ÔËÍ Ç´ôé ÜÆ òñ¯º
Ãð¯òð Çò¼Ú¯º üê ìÅÔð Õ¼ã Õ¶ îÅð ç¶ä À°µå¶ ìÌÅÔîä» ù ×¯ê» é¶
ÇÂ¼Õ Ô÷Åð ×À±Á» çÅé Çç¼åÆÁ»Í ÇÂö åð·» Ü篺 23 ÁÛÈÔäÆÁ»
ø½Ü éÅñ Õ¿Ã ç¶ ÃÔ¹ð¶ ÜðÅÿè é¶ Ç´ôé ÜÆ å¶ ÔîñÅ ÕÆåÅ å»
ÁÅêäÆÁ» ø½Ü» çÆ ÃøñåÅ ñÂÆ ìÌÅÔîä» ù ì¶Á³å çÅé Çç¼åÅ
Ç×ÁÅÍ Õ¿Ã çÆ Ü¶ñ· Çò¼Ú ÕËç Õ¼à ðÔ¶ òÃÈç¶ò ÜÆ é¶ òÆ ìÌÅÔîä»
ù ÇÂ¼Õ Ô÷Åð ×À±Á» çÅé Çç¼åÆÁ»Í «¼×ó å¶ ÇòÔñó ìÌÅÔîä
Ô÷Åð–Ô÷Åð ×À±Á» çÆ Ã¿íÅñåÅ ÇÕò¶º Õðç¶ Ãé, ÃÅù ÇÂà ùÁÅñ
çÅ ÇòÃæÅð ÃÇÔå ܹÁÅì ê¹ðÅäÆÁ» ÇñÖå» Çò¼Ú¯º Áܶ åÕ éÔƺ
Çîñ ÃÇÕÁÅÍ
Ô¯ð å» Ô¯ð Ü篺 Ç´ôé ÜÆ é¶ íÈîÅùð ðÅÖô ù îÅð Õ¶
ïñ·» Ô÷Åð Õ¿ÇéÁÅò» ÁÅêä¶ éÅñ ÇòÁÅÔ¹ä ñÂÆ ÕÅìÈ
Õð ñÂÆÁ» Ãé åç ÇÂà հÕðî ç¶ î½Õ¶ å¶ òÆ Ö¹ôÆÁ»
îéŪÇçÁ» ìÌÅÔîä» ù ì¶Á³å çÅé Çç¼åÅ Ç×ÁŠܯ À°Ôé»
é¶ Ö¹ôÆ éÅñ êÌòÅé òÆ ÕÆåÅ ÃÆ, ïæÅ :–
ë¶ð ìðï¯ åzÆÁ ïðÔ ÃÔ¿ÃÌ Ã¹åÅ, ê¹ð î˺ ÁÇå ÕË ÕË ÁÖÅð¶¨
Çì¼êé çÅé çË ñË Çåé Õ¯ ÿÇ× ç¹ÁÅðòåÆ Üç¹ðÅÇÂ
ÇÃèÅ𶨠2144 ¨
(ê³éÅ 526)

ׯêÆÁ» ç¶ ÚÆð Ôðé òÅñ¶ êÌÃ¿× Çê¼Û¯º ÇòÌôíÅé çÆ ê¹¼åðÆ
ðÅèÅ ÜÆ ù ìÔ¹å í¹¼Ö ñ×Æ å¶ À°Ã é¶ Ç´ôé ÜÆ å¯º Õ°¼Þ ÖÅä ñÂÆ
î³Ç×ÁÅÍ Ç´ôé ÜÆ é¶ Õ°¼Þ ׯê ì¼Ú¶ ìÌÅÔîä» êÅïº Çí¼ÇÛÁÅ î³×ä
ñÂÆ îæ¹ðÅ í¶Ü¶Í ÕòÆ ôÝÅî é¶ ìÌÅÔîä» òñ¯º î³×å¶ ì¼ÇÚÁ» ù
õÅñÆ Ô¼æ òÅêà í¶Ü ç¶ä À°µå¶ Ç´ôé ÜÆ, ìñðÅî ÜÆ Áå¶ ×¯ê–
ׯêÆÁ» ç¶ òÅðåÅñÅê ðÅÔƺ ìÌÅÔîä» ç¶ Ã¹íÅÁ å¶ ÁÅçå» ù éôð
Õðé ñÂÆ òÆ ÕÂÆ ì¿ç ÇñÖ¶ Ôé ÇÜÔé» å¯º ÁÅíÅà Թ¿çÅ ÔË ÇÕ ÇÂÔ
ÕòÆ õ¹¼ç ìÌÅÔîä ÜÅåÆ Çò¼Ú¯º éÔƺ ÇÕªÇÕ ÇÂÔé» ì¿ç» Çò¼Ú
ìÌÅÔîä ÜÅåÆ ç¶ «¼×ó å¶ ÇòÔñó Ô¯ä ç¶ éÅñ–éÅñ ò¼â¶ ôÈî Ô¯ä
ç¶ ÚðÚ¶ À°Ôé» çÆ í¿âÆ ÃîÅé ÔÆ Ôé, ïæÅ :–
Ç´ôé ÜÆ ×¯ ê » ù :–
ÖÅé Õ¶ ÕÅðé í¯Üé î»×å ÕÅé· Û°èÅå°ð ÔË Ã¹
80

ùé¼ÂÆÁ˨304¨
(ê³éÅ 292)

ÇìêÌ òÅÚ:–
Õ¯ê íð¶ ÇçÜðÅÜ ì¯ñ À°á¶, Ôî å¶ å°î í¯Üé î»×é ÁŶ¨
ÕÅé· ì⯠Ãá ÁÀ° î¹ Ã ñÆ, ÔîÔÈ ¿ å° î ÔÈ ¿ Ãá ö ñÖ êŶ ¨
ê¶ à íðË º Áêé¯ Áì ÔÆ Üì, ÁÅéå å¿ ç ¹ ñ î»× êðŶ ¨
Â¶å¶ êË ÖÅé Õ¯ î»×å Ô˺ ÇÂÔ, ﯺ ÕÇÔ ÕË ÁÇå Çì¼ê
ÇðÃŶ¨306¨
(ê³éÅ 293)
(Ãá – ç¹ôà, îÈðÖÍ î¹ÃñÆ – ìñðÅîÍ å¿ç¹ñ – ÚÅòñÍ
Çì¼ê – ìÌÅÔîäÍ ÇðÃŶ – Á½Ö¶ ԯ¶)

ìñðÅî òÅÚ :–
ì¯ Ç ñ À° á ï¯ Ç´ôé§ Ã¿ Ç ×, Á³ é ÇìéÅ Üì ÁÅòå ÜÅé¶ ¨
ç¶ÖÔ¹ ñËé Õ¯ ÁÅòå æ¶, ÇçÜ ç¶é ÕÆ ì¶ð Õ¯ çÈð êðÅ鶨307¨
(ê³éÅ 293)

(ÇçÜ – ìÌÅÔîäÍ çÈð êðÅé¶ – çÈð é¼á å°ð¶ ÔéÍ)

ÕòÆ ôÝÅî çÆ ÇñÖå ìÇÚåz éÅàÕ å» À°êñìè ÔË êð
À°Ã çÆ êÌîÅäÆÕ ÜÆòé ØàéÅòñÆ ìÅð¶ ìÔ¹åÆ ÚðÚÅ êÌÅêå éÔƺÍ
ÇÂà ðÚéÅ çÆÁ» Á³çðÈéÆ ×òÅÔÆÁ» (Á³åð ÃÅÖô) ç¶ ÁÅèÅð å¶
À°Ãù öËð–ìÌÅÔîä ÇÕÔÅ ÜÅ ÇðÔÅ ÔË Áå¶ ÃÅù ÇÂà ׼ñ ù
î³éä Çò¼Ú íÅò¶º ìÔ¹åÅ ÇÂåðÅ÷ òÆ éÔƺ êð À°Ã çÆ
Ãî¹ ¼ Ú Æ ðÚéÅ êó· é Çê¼ Û ¯ º Ãê¼ ô à Ô¯ Ü»çÅ ÔË ÇÕ À° Ô ÜÅÇå
ÁÇíîÅéÆ ÔË å¶ ìÌÅÔîä ç¶ êŶ ԯ¶ ÜÅÇå êÅåÕ ÇòåÕÇðÁ»
çÅ êÈðÆ åð·» ÇÔîÅÇÂåÆ ÔËÍ À°Ã çÆ ÇñÖå Çò¼Ú¯º Ô¶á ÇñÖ¶
é°Õå¶ À°Ûñ–À°Ûñ Õ¶ êËºç¶ êÌåÆå Ô¯ ðÔ¶ Ôé :–
1. ôÝÅî À° µ ÚÆ–éÆòƺ ÜÅÇå–êÅå Ãì¿ è Æ åøðÕ» å¶
ÇòåÕÇðÁ» çÅ Õ¼àó ÇÔîÅÇÂåÆ ÔË Áå¶ ìÌÅÔîäÆ ÜÅÇå–ò¿â çŠý
øÆÃçÆ î¼¹çÂÆ ÔËÍ
2. ÁÅêä¶ êÌÿ׻ Çò¼Ú æ»–æ» ñ¯Õ» òñ¯º å¶ ñ¯Õ–ÁÅ×ÈÁ»
òñ¯º ÔÆ éÔƺ; ìñÇÕ í×òÅé ÜÆ ç¶ ÁòåÅð» Õ¯ñ¯º òÆ î½Õ¶ ì¶î½Õ¶
ìÌÅÔîä ô̶äÆ ù À°Ú¶ÚÆ å¶ Ãðì–À°µÚ îÅäåÅ ç¹ÁŪçÅ ÔËÍ
3. ôÈçz» å¶ Ô¯ð ÕÅîÅ ô̶äÆÁ» òñ¯º À°íÅÃðé å¶ À°µÚ òð×Æ
81

ô̶äÆ çÆ ìðÅìðÆ Õðé çÆ ×¼ñ ù ÇÂÔ ÕòÆ À°µÕÅ ÔÆ ìðçÅôå
éÔƺ ÕðçÅ ñ×çÅÍ
4. ÇÂà òñ¯º ÕÆåÆ ×ÂÆ ÛåzÆÁ» çÆ îÅäåÅ ù ç¶Ö Õ¶ òÆ
ÇÂà ù ÛåzÆ î³éäÅ õåð¶ 寺 õÅñÆ éÔÆºÍ ÇÂà ÇñÖÅðÆ òñ¯º ìÇÚåz
éÅàÕ ç¶ 12ò¶º ÁÇèÁÅÇ Çò¼Ú ðÅÜêÈå» çÆÁ» Ú¿ç¶ñ å¶ ÜÃòÅð
×¯å» ìÅð¶ ìóÆÁ» àÅÔð» îÅðÆÁ» ×ÂÆÁ» ÔéÍ Ô¯ ÃÕçÅ ÔË ÇÕ
ÇÂÔ ðÅÜêÈå» Çò¼Ú¯º ÔÆ Ô¯ò¶Í
ܶ ÇÂÔ ÕòÆ õ¹¼ç ÛåzÆ ÜÅå éÅñ Ãì¿èå òÆ Ô¯ò¶ å» òÆ
ÇÂÔ ×¼ ñ é÷ð–Á³ ç Å÷ éÔƺ ÕÆåÆ ÜÅ ÃÕçÆ ÇÕ ÇÂà ÕòÆ
çÅ ÇÕö òÆ ÇÂÇåÔÅÃÕ Ü¿ × Çò¼ Ú ôÅîñ Ô¯ Õ¶ ñóé çÅ
ÇÕå¶ òÆ Õ¯ÂÆ Ç÷¼Õð éÔƺ ÁŪçÅÍ îËçÅé¶ Ü¿× Çò¼Ú îðé
çÆ òÆ ÕòÆ é¶ ë¯ÕÆ àÅÔð ÔÆ îÅðÆ ÔË, ÇÕö Ü¿× Çò¼Ú ôÅîñ
Ô¯ Õ¶ ÇÂÔ ÕçÆ ñÇóÁÅ ÔÆ éÔƺ, îðéÅ Çռ毺 ÃÆ? ë¯ÕÆ àÅÔð
îÅðé Çò¼Ú ÕòÆ çÅ Õ¯ÂÆ î¹¼ñ éÔƺ ñ¼×çÅÍ Çôò êåéÆ ÇôòÅ
Á¼×¶ êÌÅðæéÅ Õðé Ã òÆ ôÝÅî ÕòÆ é¶ î¹øå Çò¼Ú òÅÔ–òÅÔ
Ö¼àä ñÂÆ ÒÒç¶Ô ÇôòÅ ìð î¯ÇÔ ÇÂÔËÓÓ òÅñ¶ ì¿ç çÆ Á³åñÆ ê³×åÆ
òÆ ÇÂÔé» éÅñ Çîñ綖ܹñç¶ ñø÷» Çò¼Ú ÔÆ î¹ÕÅÂÆ ÔË Ü¯ ªÞ
À°Ã òñ¯º îÅðÆ ×ÂÆ ë¯ÕÆ àÅÔð 寺 ò¼è Õ°¼Þ òÆ éÔƺÍ
ÕòÆ ôÝÅî òñ¯º ÇÂÔ¯ ÇÜÔÆ íðîÅÀ± ôìçÅòñÆ Çüֻ ù
í¹ñ¶ÖÅ êÅÀ°ä ñÂÆ òÆ ÇñÖÆ ç¼ÃÆ Ü»çÆ ÔË ÇÕªÇÕ ×¹ðÈ çÃî¶ô
ÜÆ é¶ ÃÇÔòé ÔÆ Öåz Æ ÕÔ¶ ÜÅä òÅñ¶ õÅéçÅé ç¶ Á³ ç ð
Üéî ÇñÁÅ ÃÆ êð À°Ô ÜÅå–êÅåÆ ÇòåÕÇðÁ» ç¶ Ãõå
ÇÖñÅø Ãé Áå¶ À° Ô é» é¶ Á¼ â –Á¼ â À° µ ÚÆÁ» éÆòÆÁ» Ãí
ÜÅå» ù Ǽ Õ ¯ ìÅචÓÚ Á³ Ç îÌ å ÛÕÅÇÂÁÅ ÃÆÍ ÇÂÔé» ç¯Ô»
ðÚéÅò» çÅ ðÚäÔÅð ôÝÅî ÕòÆ ÔÆ ÔË Áå¶ ×¹ðÈ çÃî¶ô ÇÕö åð·»
òÆ ÇÂÔé» ðÚéÅò» ç¶ ðÚäÔÅð éÔƺ ÃÆÍ
Çëð ðä Çò¼Ú ܹ¼è ÕðÇçÁ» ÔÆ î½å ÃÔ¶óéÆ Ü» î½å
çÆ å»Ø ÕðéÆ ÇüÖÆ çÅ ÕçÆ òÆ îÈñÕ ÇÃè»å éÔƺ ÇðÔÅÍ
×¹ðÈ ×Ì¿æ ÃÅÇÔì çÆ ìÅäÆ î¹åÅÇìÕ îËçÅé¶ Ü¿× Çò¼Ú îÅÇðÁÅ
ÜÅäÅ ÇüÖÆ ñÂÆ ÕçÆ òÆ ÁÅçðô éÔƺ çÇÃÁÅ Ç×ÁÅÍ î¹ÃñîÅä»
Á³çð ÇÂà ì¶å° Õ¶ ÇÜÔ¶ ÇõÁÅñ çÅ êÌÚÅð î¹ñÅÇäÁ» é¶ íÅò¶º ÁÅêä¶
Õ½îÆ ñÅí ù î¹¼Ö ð¼Ö Õ¶ ÷ðÈð ÕÆåÅ ÃÆ êð ×¹ðÈ ×Ì¿æ ÃÅÇÔì çÆ
åÅñÆî Çò¼ Ú ÁË Ã Æ Õ¼ Ú Æ ×¼ ñ ÇÕå¶ òÆ éÔƺ ÕÔÆ ×ÂÆ ÇÕ
82

îËçÅé¶ Ü¿× Çò¼Ú êÌÅä ÇéÕñ ÜÅä îÅåð éÅñ îé°¼Ö î¹ÕåÆ
ù êÌ Å êå Ô¯ Ü»çÅ ÔË Í
Ǽ æ ¶ Ú¿ Ç ×ÁÅÂÆ å¶ ì¹ Ç ðÁÅÂÆ ç¶
øðÕ ù ÃîÞ Õ¶ Õðî Õðé çÅ À°êç¶ô ÔË éÅ ÇÕ Ü¿× Õð Õð
Õ¶ îðç¶ ðÇÔä À°µå¶ ÷¯ð ÔËÍ Çøð, éÅ å» ×¹ðÈ çÃî¶ô é¶ ÁËÃÆ
î½å çÆ ïÅÚéÅ ÕçÆ ÕÆåÆ Áå¶ éÅ ÔÆ ÁÅêé¶ îËçÅé¶ Ü¿× Çò¼Ú
ì¶ñ¯óò¶º ÔÆ ÕçÆ êÌÅä ÇåÁÅ׶ ÃéÍ
ÇÂà Çò¼ Ú Õ¯ Â Æ ôÕ éÔƺ ÇÕ ×¹ ð îÇå ÇÃè»å» Áå¶
êÌîÅäÆÕ ÇÃ¼Ö ÇÂÇåÔÅÃ ç¶ êÌÚÅð Çò¼Ú ÕîÆ ðÇÔ ÜÅä
ÕÅðé ÕòÆ ôÝÅî ç¶ ÇÂÔ ì¿ ç Çü Ö » Çò¼ Ú öñå ÇòôòÅÃ
Áå¶ öñå ÁÕÆÇçÁ» ù Üéî ç¶ä çÅ ÕÅðé ìä¶ ê¶ ÔéÍ
ÜÅÇå–êÅÇå ç¶ ÇòåÕÇðÁ» ù ÇÕö ðÈê Çò¼Ú òÆ î³éä 寺 ð¯Õä
ñÂÆ ÔÆ ×¹ðìÅäÆ é¶ ÒÒëÕó ÜÅåÆ ëÕó¹ éŪÓÓ (83) çÅ Ãê¼ôà
ÇÃè»å Çç¼åÅ ÃÆÍ ÃÅù ÛåÌÆ Ô¯ä å¶ îÅä Ô¯ä çŠùÁÅñ ÔÆ éÔƺ
êËçÅ Ô¹¿çÅ; îÅä å» õÅñÃÅ Ô¯ä À°µå¶ ÔÆ ï¯× ÔË Áå¶ õÅñö Çò¼Ú
ÛåzÆ, òËô, ôÈçz, ìÌÅÔîä, ܼà, åðÖÅä, ÞÆÀ±ð, ÃËäÆ,
ð¿ Ø ð¶ à ¶ , ÕñÅñ, ðÅîçÅÃƶ ÁÅÇçÕ Ãí Ǽ Õ Ô¯ ׶ Ôé
Áå¶ ÇêÛñÆ ÜÅå ׯ å êÈ ð Æ åð· » ÇåÁÅ× Ú¹ ¼ Õ ¶ ÔéÍ

4. ÇñÖÅðÆ òñ¯º ÁòåÅð ÜÆ À¹¼å¶ éô¶ìÅ÷Æ çÅ
Õ¦Õ
À°ÜËé ç¶ ðÅܶ çÆ ê¹¼åðÆ éÅñ ç¹ðï¯èé òÆ ôÅçÆ ÕðéÅ
ÚÅÔ¹¿çÅ ÃÆ å¶ ÃÅⶠ21ò¶º ÁòåÅð ÜÆ òÆÍ Ç´ôé ÜÆ éÅñ À°Ã
ðÅÜÕ°îÅðÆ çÆ ôÅçÆ Ô¯ ÜÅä å¶ Ç´ôé ÜÆ òñ¯º ÇçîÅöÆ ÇÚ¿åÅò»
寺 éÜÅå Ü» î¹ÕåÆ êÅÀ°ä ñÂÆ ôÝÅî ÕòÆ Áé°ÃÅð Ô¶á ÇñÖ¶ éô¶
î³×òŶ ׶ Ãé, ïæÅ :–
ÜÆå ùÁ³ìð î˺ ÔÇð ÁÀ°è ÕÆ ç¹ÔåÅ Üì ÁÅﯨ
ìÅ× Õ¶ íÆåð ÃËñ Õð˺, ÿÇ× êÅðæ Õ¶ ÇÚå î˺ áÔðÅﯨ
ê¯Ãå í»× ÁøÆî Øé¯ îç, êÆòé Õ¶ Çåé ÕÅÜ î³×Åﯨ
î³×é ñ¯×é ì¯ñ êáï¯, ìÔ¹ ÁÅòå í¶ ÜÇé êÅð é
êÅﯨ 2112 ¨
(ê³éÅ 521)
(ç¹ÇÔåÅ – èÆÍ êÅðæ – ÁðÜéÍ Øé¯ – ìÔ¹å Ç÷ÁÅçÅÍ î¼ç – ôðÅì)

83

éÇôÁ» ÇêÛ¯º ÁòåÅð ÜÆ ÁðÜé éÅñ í¯Üé ñË ðÔ¶ ÃéÍ
éÇôÁ» ç¶ ñ¯ð Çò¼Ú À°Ôé» é¶ Ô¯ð–Ô¯ð ÃÅ×ð» ÇêÛ¯º ôðÅì çÅ ÃÅ×ð
éÅ ìäÅÀ°ä ÕÅðé ìÌÔîÅ ÜÆ å¶ àÆÕÅ–Çà¼êäÆ ÕÆåÆ å¶ Ç¿çz–ùå
ÁðÜé (ÇÕªÇÕ À°Ô ÁÅêä¶ ìÅê ê»â± çÅ éÔƺ, ÁÃñ Ö¯Ü î¹åÅÇìÕ
Ç¿çz çÅ ê¹¼åð ÃÆ) ù ÇÕÔÅ ÇÕ ìÌÔîÅ ÜÆ ù ôðÅì çÅ Ááò» Ãçð
òÆ ìäÅÀ°äÅ ÚÅÔÆçÅ ÃÆ Ü¯ À°Ôé» é¶ éÔƺ ìäÅÇÂÁÅ, ïæÅ :–
Çåé Õ¯ ìÔ¹ ÿÇ× êÅðæ ñË, ÔÇð í¯Üé ÕÆ íÈÁ î˺ ê×
èÅðﯨ
ê¯Ãå í»× ÁøÆî î³×ÅÇÂ, êÆú îç ô¯Õ ÇìçÅ ÕÇð âÅðﯨ
î¼å Ô¯ ÚÅ𯺠ÔÆ ÕËøé ïº ùå–Ç¿çzÇÔ Ã¯º ÇÂÇî ôÝÅî À°ÚÅðݯ¨
ÕÅî ÕÆú ìÌÔîÅ Øà ÇÕª, îçðÅ Õ¯ é ÁÅáò¯º Çÿè
ÃòÅðﯨ 2115 ¨
(ê³éÅ 522)

Áׯº ÁðÜé (ÇÂÔ òÆ å» ôÝÅî ÕòÆ Áé°ÃÅð 22ò»
ÁòåÅð ÔÆ ÔË) òÆ ÇÕæ¶ ÇÕö 寺 Øà ÃÆ? À°Ô ì¯ñ À°ÇáÁÅ ÇÕ
ÇÂÔ ìÌÅÔîä ìÌÔîÅ ôðÅì ç¶ Áé§ç ù ÇÕ¼æ¶ ÜÅäçÅ ÃÆ?
åì êÅðæ Õð ܯ Ç ð ÕË , ÔÇð ï º ÕÔï¯ Ã¹ é ÅǨ
Üó ìÅîé ÇÂé ðÃé Õ¯ ÜÅéË ÕÔÅ À° ê ÅǨ2116¨
(ê³éÅ 522)
(êÅðæ – ÁðÜéÍ Õð ܯÇð – Ô¼æ ܯó Õ¶Í Üó ìÅîé – îÈðÖ ìÅÔîäÍ)

Ô¹ä ùÁÅñ êËçÅ Ô¹¿çÅ ÔË ÇÕ ÕÆ Ç´ôé ÜÆ ê¯Ãå, í¿×,
ÁøÆî å¶ ôðÅì ç¶ éÇôÁ» çŠöòé Õðç¶ Ãé Áå¶ ÕÆ ÇÂÃ
ÇìÁÅé éÅñ í×òÅé Çòôù ÜÆ çÅ ÇÂÔ ÁòåÅð èðî çÆ
ÿÃæÅêéÅ Õð ÇðÔÅ ÃÆ? ÇÂà ÃÅÕå ÕòÆ é¶ Ç´ôé ÜÆ çÅ
ÇÂÔ ðÈê ê¶ô Õð Õ¶ À°Ôé» éÅñ Áå¶ èðî éÅñ íÅðÆ è¼ÕÅ
ÕÆåÅ ÔËÍ
ÇÜÔó¶ Çü Ö Ü» ÇòçòÅé ÇÂà ÕÚ–Øðó ê¹ Ã åÕ ù
×¹ ð È çÃî¶ ô Ç´å çÃç¶ ðÇÔ¿ ç ¶ Ôé À° Ô ÇÂÔ å» ÇòÚÅð Õ¶
ç¶Öä ÇÕ ÕÆ ×¹ðÈ çÃî¶ô éÇôÁ» ç¶ î¹çÂÆ Ãé Áå¶ ÕÆ À°Ô
ÁÅêä¶ òñ¯ º Ç´ôé ÜÆ À° µ å¶ ÁË Ã ¶ ñ»Ûé ñ×Å ÃÕç¶ Ãé?
çðÁÃñ, ÇÂÔ ÃÅðÅ îýçÅ ÕÅîÆ, éôÂÆ å¶ ÃÅÕå ÕòÆ
84

ôÝÅî çÆ ôðÅðå îÅåð ÔÆ ÔË Í

5. ÒÛåzÆ Õ¶ êÈåÓ ç¶ èðî, ÁÕÆç¶ å¶ ÜÅÇå çÆ
êÛÅäç¶ÔÆ
ìÇÚåÌ éÅàÕ éÅîÕ ò¼â–ÁÅÕÅðÆ ê¹ÃåÕ ç¶ ÇñÖÅðÆ ÕòÆ
ôÝÅî çÆ êÌîÅäÆÕ ÜÆòé ØàéÅòñÆ ìÅð¶ ÃÅÇÔå Ü» ÇÂÇåÔÅÃ
Çò¼Ú ìÔ¹åÆ ÚðÚÅ éÔƺ ÇîñçÆÍ ÇÂà ÕòÆ çÆ ðÚéÅ Çò¼Ú¯º Çîñä
òÅñÆÁ» Á³çðÈéÆ ×òÅÔÆÁ» (Á³åð ÃÅÖô) ç¶ ÁÅèÅð å¶ ÇÂÃ
ÕòÆ ç¶ ÜÆòé ìÅð¶ ܯó–å¯ó ÕðÕ¶ Õ°¼Þ Õ° å¼æ ìäÅÀ°ä çÅ Üåé
÷ðÈð ÕÆåÅ Ü»çÅ ÇðÔÅ ÔË êð ìÔ¹åÅ ÁàÕñ–êÚÈ ÔÆ ñ×Åä ÕÅðé
ÕÂÆ ñ¶ÖÕ» é¶ Õ°¼Þ öñå ÇÜÔ¶ ÇÃචÔÆ Õ¼ã¶ Ôé ÇÜÔé» çÅ Õ¯ÂÆ
á¯Ã ÁÅèÅð ÔË ÔÆ éÔÆºÍ ÇÂà ÇñÖÅðÆ ìÅð¶ Õ°¼Þ Õ° ×¼ñ» å» ÇÂà çÆ
ò¼â–ÁÅÕÅðÆ ÇñÖå ç¶ ò¼Ö–ò¼Ö ÇÔ¼ÇÃÁ» çÆÁ» ×òÅÔÆÁ» 寺 ù¼å¶
ÔÆ êÌÅêå Ô¯ Ü»çÆÁ» Ôé ÇÜò¶º ÇÕ :–
1. ÇÂÔ ÕòÆ ÁÅêä¶ îÈñ Çò¼Ú Ú¿âÆ ç¶òÆ çÅ ÁÅðÅèÕ
ÔËÍ Ú¿âÆ çÅ í×å Ô¯ä ÕÅðé ÇÂÃ é¶ ò¼â ÁÅÕÅðÆ ìÇÚ¼åz
éÅàÕ Çò¼ Ú ç¶ ò Æ ç¶ Ü¿ × » ìÅð¶ Ǽ Õ çÆ æ» Çå¿ é ðÚéÅò»
ÇñÖÆÁ» Ôé Áå¶ ÇÂà êÌî¹¼ Ö ÕÅðé ÕðÕ¶ ÇÂÔ ÇñÖÅðÆ íÅò¶º 24
ÁòåÅð» ìÅð¶ ÇñÖ¶ å¶ íÅò¶º ÇåzïÅ ÚÇðåz» ìÅð¶; íÅò¶º ðÅîÅòåÅð
ìÅð¶ ÇñÖ¶ Áå¶ íÅò¶º Ç´ôéÅòåÅð ìÅð¶; ç¶òÆ çÆ ÁÇå ¦î¶ðÆ å¶
ø÷Èñ ÇÜÔÆ À°ÃåÇå 寺 ÇÂÔ ÇÕå¶ òÆ ðÇÔ ÔÆ éÔƺ ÃÇÕÁÅÍ ÇÂÔ
ÃÅÇÜôÆ Áå¶ ôðÅðåÆ ÇñÖÅðÆ Üç ÁÅêäÆ é§×Æ–ÇÚ¼àÆ ÃÅÇÜô ð¼Ú
Õ¶ ×¹ðÈ çÃî¶ô ç¶ éÅî À¹¼å¶ À°Ôé» çÆ ÁÅåî–ÕæÅ ÇñÖä ìËáÅ å»
À°Ã ðÚéÅ Çò¼Ú òÆ ÇÂÃé¶ ç¶òÆ êÈÜÅ ç¶ êÌÚÅð çÅ Õ¯ÂÆ î½ÕŠԼ毺
éÔƺ ÜÅä Çç¼åÅÍ
2. Øà êó·¶–ÇñÖ¶ ñ¯Õ» ù í¹ñ¶ÖÅ êÅÀ°ä ñÂÆ ÇÂÃé¶ ò¼â
ÁÅÕÅðÆ ìÇÚ¼ å z éÅàÕ ÇòÚñÆÁ» ÁÅêäÆÁ» ÕÂÆ ðÚéÅò»
ç¶ ÁÅð¿í Çò¼Ú ÒÒêÅÇåôÅÔÆ 10ÓÓ ÇñÇÖÁÅ Áå¶ ÁËÃÅ Õð Õ¶
ÁÅî ñ¯ÕÅÂÆ ù í¹ñ¶ÖÅ êÅÀ°ä Áå¶ ×¹¿îðÅÔ Õðé Çò¼Ú ÇÕö
Ô¼ç åÕ ÕÅîïÅì òÆ Ô¯ Ç×ÁÅÍ ÁÅåîÕæÅ òÅñÆ ðÚéÅ ç¶
ÁÅð¿í Çò¼Ú ÇÂà ÕòÆ é¶ Õ¶òñ ÇÂà êÌÕÅð çÅ íðîÅÀ± ÇÃðñ¶Ö ÔÆ
éÔƺ Çç¼åÅ ìñÇÕ À°µåî ê¹ðÖ ((First person)) òÅñÆ ÇñÖä–
85

ôËñÆ ù ÁêéÅ Õ¶ ñ¯Õ» ù ×¹¿îðÅÔ Õðé çÅ ò¼âÅ ÕÅîïÅì
Üåé ÕÆåÅ ÔË ÇÜà ÕÅðé ìÔ¹å¶ ñ¯Õƺ ×¹ðÈ çÃî¶ô ÜÆ ù ÔÆ
ÇÂà ðÚéÅ çÅ ÇñÖÅðÆ î³ é ä ñ¼ × ê¶ Í
Ç´ôéÅòåÅð ç¶ ÇñÖÅðÆ é¶ ÇÂà ðÚéÅ ç¶ Á³åñ¶ ÇԼö Çò¼Ú
ìÔ¹å Úå°ðÅÂÆ íð¶ ã¿× éÅñ (tactfully) 2489 é§ìð ì¿ç ÇñÇÖÁÅ
ÔË ÇÜà 寺 ÇÂÔ êåÅ ÚñçÅ ÔË ÇÕ ÜÅÇå ç¶ å½ð å¶ À°Ô ÛåzÆ
ÔË Áå¶ ÇÂÃçÅ À°Ã ù îÅä òÆ ÔËÍ ÇÂà 寺 ÇÂÔ òÆ ÁÅíÅÃ
Ô¹¿çÅ ÔË ÇÕ À°Ô ìÌÅÔîä ÜÅÇå å¶ À°Ôé» ç¶ Õðî» ù ìÔ¹åÆ
Ǽ÷å éÅñ éÔƺ ç¶ÖçÅÍ ÃÈðìÆðåÅ çÆ àÅÔð îÅðé Áå¶ ñ¯Õ»
ù í¹ñ¶ÖÅ êÅÀ°ä ñÂÆ À°Ô ÁÅêä¶ Ç¼ôà êÅïº ÇÂÔ î³× î³×çÅ òÆ
êÌåÆå Ô¯ ÇðÔÅ ÔË ÇÕ Üç À°ÃçÅ Á³å Ãî» ÁÅò¶ å» À°Ô îËçÅé¶
Ü¿× Çò¼Ú ñóÇçÁ» ÔÆ îð¶ ÜçÇÕ ÃÅðÆ ×¹ðìÅäÆ Çò¼Ú ÇÕå¶
òÆ ÁËÃÅ Ç÷¼Õð éÔƺ ÁÅÇÂÁÅ ÇÕ ÇÃ¼Ö ñÅ÷îÆ å½ð å¶
îËçÅé¶ Ü¿× Çò¼Ú ñóÇçÁ» îðé ç¶ ÁÅçðô ù ÁÅêä¶ ÜÆòé
ç¶ ÇéôÅé¶ ç¶ å½ ð å¶ ÁêéŶ Áå¶ ÁÇÜÔÆ å»Ø ÔÆ êÅñ¶ Í
Ç´ôéÅòåÅð ç¶ Á³å Çò¼Ú Ø௖Øà ç¯ ì¿ç (ì¿ç é§ìð
2489 å¶ 2492) ÁËö Ôé ÇÜÔé» ù ÇÂ¼Õ Ç×äÆ–ÇîæÆ ÃÅÇÜô
ÁèÆé ÕòÆ ôÝÅî é¶ ÁËÃÅ ðÈê, ð¿× å¶ ôìçÅòñÆ Çç¼åÆ ÔË
ÇÜà éÅñ ÁÅî Çüֻ ù ×¹¿îðÅÔ ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕ¶ Áå¶ À°Ôé» çÆ
ÇÔîÅÇÂå òÆ ÔÅÃñ ÕÆåÆ ÜÅò¶Í çì Õ¶ çî×ܶ îÅð¶ ÜÅä å» Ü¯
ÇÃ¼Ö ÇÂà ÕòÆ ù Çéð¯ñ ÁÅêä¶ Øð çÅ å¶ ÁÅêäÅ Ôî–
ÇõÁÅñ ì¿çÅ ÃîÞä Áå¶ Ü¶ ÁÅî ÇÃ¼Ö ÇÂÔ í¹ñ¶ÖÅ ÖÅ ÜÅä
ÇÕ ÇÂÔ ðÚéÅ ×¹ðÈ çÃî¶ô çÆ ÔÆ ÔË å» ÒÒí¶çÓÓ éÆåÆ ç¶ ÇÂÔé»
ÇòêÌ îÅñÕ» ñÂÆ ÇÂà 寺 Ô¯ð Ú¿×Æ ×¼ñ ÕÆ Ô¯ ÃÕçÆ ÔËÍ
ÛåzÆ Õ¯ êÈå Ô½º ìÅî·é Õ¯ éÅÇÔ, ÕË åê ÁÅòå ÔË Ü¯ Õ𯺨
Áð¹ ÁÀ°ð Ü¿ÜÅð ÇÜå¯ ×ÌÇÔ Õ¯, å°ÇÔ ÇåÁÅ× ÕÔÅ ÇÚå åÅ
îË è叱 ¨
Áì ðÆÞ ÕË ç¶ Ô ¹ òÔË Ôî ÕÀ° , ܯ À È Ôª ÇìéåÆ Õð ܯ Ç ð
Õ𯺨
Üì ÁÅÀ° ÕÆ ÁÀ° è ÇéçÅé ìéË , ÁÇå ÔÆ ðä îË º åì ÜÈ Þ
î𯺨 2489 ¨
(ê³éÅ 570)

86

è¿é ÜÆú ÇåÔ Õ¯ Ü× îË î¹Ö å¶ ÔÇð ÇÚ¼å îË Ü¹¼è ÇìÚÅð˨
ç¶Ô ÁÇé¼å é Çé¼å ðÔË, Üà éÅò Úó·Ë íò ÃÅ×ð
åÅð˨ 2492 ¨
(ê³éÅ 570)

À°Õå ì¿ç Çò¼Ú å» ÇÂÔ ÕòÆ ÁÅêä¶ ÁÅê ù ÛåzÆ çà ÇðÔÅ ÔË å¶
ìÌÅÔîä» ñÂÆ Õ¶òñ Ô¶áÆ–ÜéÕ ÇòÚÅð ÔÆ éÔƺ ê¶ô Õð ÇðÔÅ
ìñÇÕ À°Ôé» ù ìÌÅÔîä çÆ æ» ìÅÔîä ÕÇÔ Õ¶ ÷ñÆñ Õðé çÅ
Üåé Õð ÇðÔÅ ÔËÍ ÇÂà î¹ñÕ Áå¶ ÇÔ¿çÈ Õ½î À°µå¶ ì¶Á³å
ÁÇåÁÅÚÅð Ô¯ ðÔ¶ ÃéÍ ôÝÅî ÕòÆ ù Ü¿× Çò¼Ú ÇÔ¼ÃÅ ñËä 寺
ÇÕö é¶ ÕÆ ð¯ÕäÅ ÃÆ? Áå¶ éÅ ÕçÆ ÇÕö é¶ ð¯ÇÕÁÅ ÔÆ ÃÆÍ
ÇÂÇåÔÅÃ ê¹ Ã åÕ» Çò¼ Ú ÇÂà ÕòÆ ìÅð¶ ÇÕå¶ Ç¼ Õ òÆ ÁË Ã Æ
ê³×åÆ éÔƺ ÇîñçÆ ÇÕ ÇÂÔ ÕòÆ ÇÕö èðî Ü¿× Çò¼Ú ÕçÆ
òÆ ñóé Ç×ÁÅ Ô¯ ò ¶ Í ÇÂÔ ø÷È ñ ç¶ 404 Ü» 405 Çåz ï Å
ÚÇðåz ÇñÖä Çò¼Ú Ãî» ÷ÅÇÂÁÅ ÕðçÅ ÇðÔÅ ÔËÍ ÇÂà ôðîéÅÕ
ÇñÖå ðÅÔƺ ÇÂÃé¶ ÁÅêäÆÁ» ÕÅîÆ ÇìÌåÆÁ» å¶ ÕÅîÆ ð¹¼ÚÆÁ» çÅ
Ö¹ñ· Õ¶ êÌ×àÅòÅ ÕÆåÅ ÔËÍ ÇÂÔé» ÕÅîÆ ð¹ÚÆÁ» å¶ ÇìÌåÆÁ»
éÅñ íð¶ ÇÂà ÃÅÕå ÕòÆ é¶ Ü¿× Çò¼Ú ÇÕ¼æ¶ ÜÅäÅ ÃÆ? Üç
åÕ ÇÕ Çòôù í×òÅé ÁòåÅð éÅ ñËä å¶ Üç åÕ À°Ô 90 êçî
ø½Ü» Ü» 23 ÁÛ±ÔäÆÁ» ÃËéÅò» éÅ ñË Õ¶ ÁÅÀ°ä Ü» Üç åÕ
Çòôù ÜÆ ÇéÔÕ¦ÕÆ ðÈê Çò¼Ú 450 ë¹à À°µÚ¶ دó¶ À°µå¶ Úó· Õ¶
ÁÇÜÔ¶ Ü¿× çÆ Á×òÅÂÆ éÅ ÕðéÍ
ÇÜÔó¶ ÃÜä ÇÂà ì¿ç ù Õñ×Æèð ùÁÅîÆ çÅ ÔÆ ÃîÞÆ
ÜÅ ðÔ¶ Ôé À°Ô òÆ ìðÆÕ–ìÆéÆ éÅñ Ã¯Ú ÇòÚÅð ñËä ÇÕ êÇÔñ»
å» ÇÂÔ ì¿ç ÇÂà Ãî¹¼ÚÆ ðÚéÅ ÃÇÔå Õñ×Æèð êÅÇåôÅÔ çÅ ÔË ÔÆ
éÔƺ Áå¶ çÈܶ ÇÂÔ ÇÃ¼Ö ÇÃè»å ÔÆ éÔƺ ÇÕ ÇìéÅ îåñì ç¶
ÁËò¶º ÔÆ Ü¿× ÕÆå¶ ÜÅäÍ ÇÂÔ Ô¯ð–Ô¯ð î¼å» çÅ ÇÃè»å
÷ðÈ ð ÔË ÇÕ Ü¿ × Çò¼ Ú îÅð¶ ÜÅä éÅñ ìÇÔ¼ ô å Çîñ¶ × Å Ü»
ÔÈ ð » êÌ Å êå Ô¯ ä ×ÆÁ»Í ÇüÖÆ ô»åÆ å¶ ÃÔÜ ÁòÃæÅ òÅñÆ
ÁÅçðôÕ ÜÆòé ÜÅÚ ÇÃÖŪçÆ ÔË, ë÷Èñ ç¶ Ü¿× ÃÔ¶óÆ ÜÅäÅ
Çü Ö Æ çÅ Á³ Ç åî ÇéôÅéÅ ÕçÅÇÚå éÔƺ ÇðÔÅÍ ×¹ðÈ Á³×ç
êÅÇåôÅÔ å¶ ×¹ðÈ çÃî¶ô ç¶ ÇÂÇåÔÅÃÕ À°êç¶ô» Çò¼Ú å» Õ¶òñ
ÇÂà ÇÃè»å å¶ ÷¯ð Çç¼åÅ Ç×ÁÅ ÔË ÇÕ Ü¶ èðî çÆ ðÅÖÆ Ü» èðî çÆ
87

ÇìÌèÆ ñÂÆ Ô¯ð ÃÅð¶ ÔÆñ¶ î¹Õ ÜÅä åç ÔÆ åñòÅð Ô¼æ Çò¼Ú ëó Õ¶
ÜÈÞäÅ ìäçÅ ÔË Áå¶ èðîÆ ì¿ÇçÁ» ù åç ÔÆ îðéÅ Çî¼æ Õ¶ Ü篖
ÜÇÔç Çò¼Ú Õ°ç êËäÅ ÚÅÔÆçÅ ÔËÍ
Ç´ôéÅòåÅð Çò¼Ú Ç´ôé ÜÆ ç¶ íðÅ ìñíçz çÆ Ç¼Õ
åÆðæ–ïÅåðÅ çÅ Ç÷¼Õð ÁŪçÅ ÔË ÇÜà ç½ðÅé À°Ã ù ÇÂ¼Õ ìÌÅÔîä
ÇîÇñÁÅ ÃÆ Ü¯ ÁÅðÅèéÅ Ü» ÇèÁÅé Çò¼Ú î×é ÃÆ Áå¶ ÇÜÃé¶
À°µá Õ¶ ìñíçz çÅ ÁÅçð ÃÇåÕÅð éÔƺ ÃÆ ÕÆåÅÍ éåÆܶ ç¶ å½ð
å¶ ìñíçz é¶ ×¹¼Ã¶ Çò¼Ú ÁÅ Õ¶ À°Ãù îÅð Çç¼åÅ ÃÆÍ ÇÂà ØàéÅ ù
ç¶Öä òÅÇñÁ» Çò¼Ú¯º î½Õ¶ ç¶ ×òÅÔ, ÇÂ¼Õ ÇðÖÆ é¶ ìñíçz çÆ ÇÂÃÆ
ÔðÕå çÅ ìÔ¹å ì¹ðÅ îéÅÇÂÁÅ ÃÆ, ïæÅ :–
ÇÂÕ ÇðÖ æ¯ Çåé ÁË Ã À° Ú Åðï¯ ¨
ì¹ ð Å ÕÆú Ôñèð ÇçÜ îÅðï¯ ¨ 2384¨

(ê³ é Å 557)

(ÇðÖ – ÇðÖÆÍ Ôñèð – ìñðÅîÍ ÇçÜ – ìÌÅÔîäÍ)

ÔÅñ»ÇÕ ÇÂÔ ìñíçz ÕòÆ çÆ ÇÂà ðÚéŠ寺 ÁÃñ Çò¼Ú
ÛåzÆ òÆ éÔƺ Çüè Ô¹¿çÅ ÇÕªÇÕ À°Ô å» ×òÅÇñÁ» Ü» ïÅçò»
Çò¼Ú¯º ÃÆ êð À°Ã é¶ ÇÂ¼æ¶ ÁÅêä¶ Õåñ òÅñ¶ Õ°Õðî ù ÛåzÆ–ê¹ä¶
ç¶ îÅä Çò¼Ú ÁÅ Õ¶ ÜÅÇÂ÷ áÇÔðÅÇÂÁÅ ÃÆ, ïæÅ :–
Ûåz Æ Õ¯ êÈ å æ¯ Õ¯ ê íð¶ , ÇåÔ éÅà ÇÕï¯ ÇìéåÆ Ã¹ Ç é
ñÆÜ˨
áÅã í¶ À° á ÕË ÇðÖ Ã¯ , Üó ìË Ç á ðÇÔú ÕÇÔú ÃÅÚ
êåÆÜËÍ 2386Í
(ê³ é Å 557)
(Õ¯ê – ×¹¼ÃÅ, ´¯èÍ éÅà ÇÕï¯ – îÅð Çç¼åÅÍ áÅã í¶ – Öó¶ Ô¯Â¶Í Üó – îÈðÖÍ )

ÇÂÔ ×¼ñ ÇìñÕ°ñ À°Ã¶ åð·» çÆ ÔË ÇÜò¶º íÅðå çÆ ìÔ¹–
Ç×äåÆ òÅñ¶ ÇøðÕ± ñ¯Õ» é¶ Ã¿é B@@B Çò¼Ú î¹ÃñîÅä» çÆ ×¹ÜðÅå
Çò¼Ú ÕÆåÆ Õåñ¯×Åðå ù Áå¶ Ã¿é AIHD Çò¼Ú Çüֻ çÆ Çç¼ñÆ,
ÕÅéê¹ð, ì¯ÕÅð¯ Áå¶ ç¶ô ç¶ Áé¶Õ» ôÇÔð» Çò¼Ú ÕÆåÆ Õåñ¶ÁÅî ù
ÜÅÇÂ÷ çÇÃÁÅ ÃÆÍ ÇÂÔ ÇøðÕ± ñ¯Õ ÇÂÔ ðàç¶ ðÔ¶ Ãé ÇÕ Üì ¶Õ
ìóÅ ê¶ó Ç×ðåÅ ÔË åì èðåÆ ÇÔñåÆ ÔÆ ÔË Áå¶ ÁÅêä¶ éÅÜÅÇÂ÷
è¼Õ¶, ÁÅêäÆ ìÔ¹–Ç×äåÆ å¶ ÜÅÇå–ÁÇíîÅé ù ç¶ô í×åÆ ÕÇÔ¿ç¶
ðÔ¶ ÃéÍ

6. ÕÆ Ü¿ × ÕðÆ ÜÅäÅ Áå¶ ç¹ ô îä çÆÁ» èÆÁ» ù
òÅèÈ çÆÁ»
88

ÇÂÃåz Æ Á» ç¶ å½ ð å¶ Øðƺ êÅªç¶ ÜÅäÅ èðî
Ë?
Ë?
ÔË?
çÆ Ã¿ÃæÅêéÅ Ô
(À) íÈîÅùð éÅñ Ãì¿èå ýñ·» Ô÷Åð Õ¿ÇéÁÅò»
Øðƺ êÅÀ°äÆÁ»
ÁÃƺ ÇÂö ê¹ÃåÕ Çò¼Ú Çòôù ÜÆ ç¶ Û¶ò¶º ÁòåÅð òðÅÔ
ÜÆ ç¶ ò¶ðò¶ ç¶ Ú¹¼Õ¶ Ô»Í Çòôù ê¹ðÅä Çò¼Ú òÆ ÁÇÜÔ¶ ò¶ðò¶
À°êñ¼ìè ÔéÍ Ü篺 Çòôù ÜÆ é¶ òðÅÔ ðÈê Çò¼Ú ÁòåÅð ÇñÁÅ
ÃÆ å» òðÅÔ (ÃÈð) ÜÆ ù èðåÆ îÅåÅ (ÇêÌæòÆ) ìÔ¹å êÿç ÁÅ
ÜÅä ÕÅðé ÁÅêé¶ À°Ã éÅñ í¯× ÕÆåÅ (ªÞ èðåÆ éÅ å» Ç¼Õ
ÇÂÃåzÆ ÃÆ å¶ éÅ ÔÆ îé°¼Ö ÇÕ òðÅÔ ÜÆ À°Ã éÅñ ôÅçÆ Ü» í¯× Õð
ÃÕç¶) Áå¶ èðåÆ îÅåŠ寺 íÈîÅùð éÅî ç¶ (çÈÜÅ éÅî éðÕÅùð)
ç˺å ê¹¼åð ù Üéî Çç¼åŠܯ êÌÅ×ÇÜúÇåôê¹ð (ׯÔÅàÆ) çÅ ðÅÜÅ
ìÇäÁÅ ÃÆÍ Çòôù ê¹ðÅä Çò¼Ú ÇñÇÖÁÅ ÔË ÇÕ À°Ã é¶ 16100
Õ¿ÇéÁÅò» ÁÅêä¶ îÔñ» Çò¼Ú ÇÂÕ¼áÆÁ» Õð ð¼ÖÆÁ» ÃéÍ ÕñêéÅ
çÆ ì¶–Ç¿åÔÅ À°µÚÆÁ» À°âÅðÆÁ» îÅðé òÅñ¶ ÃÅⶠÕòÆ ôÝÅî ÜÆ
çÆ îÔÅé Ö¯Ü (ܯ ÁÅî å½ð å¶ öËð–ÇòÇ×ÁÅéÕ ÔÆ ÃÅìå Ô¹¿çÆ
ðÔÆ ÔË) î¹åÅÇìÕ ÇÂÕ¼áÆÁ» Õð ð¼ÖÆÁ» ÇÂÔé» Õ¿ÇéÁÅò» çÆ
Ç×äåÆ 16000 ÃÆ 16100 éÔÆºÍ À°Ô 20000 åÕ çÆ Ç×äåÆ
êÈðÆ ÕðÕ¶ À°Ôé» ù ÁÅêä¶ éÅñ ÇòÁÅÔ¹äÅ ÚÅÔ¹¿çÅ ÃÆÍ
ܶ Ãí ܯÇð íÈîÅùð ðÅÖƨ
ÕÇÔ ñÇ× ×骰 Çåéé ÕÆ ÃÅÖƨ
Çåé ï¯ ÕÔï¯ ÇÂÔÆ Ôª ÕÇðÔª¨
ìÆà Ô÷Åð ¶ÕáÆ ìÇðÔª
¨ 2142 ¨ (ê³éÅ
525)
ìÇðÔª¨
(ܯÇð – Ü¯ó Õ¶, ÇÂÕ¼áÆÁ» ÕðÕ¶Í ×éª – Ç×ä»Í ÃÅÖÆ – ÕÔÅäÆÁ»Í
Ôª – î˺Í

¶ÕáÆ – ÇÂÕ¼áÆÁ»Í

ìÇðÔª – ÇòÁÅÔ ñò»×ÅÍ )

Üç ÁòåÅð ÜÆ é¶ íÈîÅùð å¶ ÔîñÅ ÕÆåÅ åç À°ÃçÆ
îçç ñÂÆ ê¹ðÅä» Çò¼Ú ÇìÁÅÇéÁÅ î¹ð ç˺å òÆ ÁÅÇÂÁŠܯ íÈîÅùð
çÅ ×Èó·Å Çî¼åð ÃÆ Áå¶ ÇÜÃç¶ ê³Ü ÇÃð ÃéÍ À°Ãç¶ 7000
ìñòÅé ê¹¼åð òÆ ÃéÍ À°Ô íÈîÅùð çÆ îçç ñÂÆ Ç´ôé ÜÆ éÅñ
Áó ìËáÅ Áå¶ Ü¿× ç½ðÅé îÅÇðÁÅ Ç×ÁÅÍ ÇÂà Çê¼Û¯º Ç´ôé ÜÆ é¶
89

دð ܹ¼è Õð Õ¶ íÈîÅùð ù òÆ îÅð î¹ÕÅÇÂÁÅÍ
íÈîÅùð ç¶ îÅð¶ ÜÅä Çê¼Û¯º ÕòÆ ôïÅî Áé°ÃÅð À°Ã òñ¯º
ÇÂÕ¼áÆÁ» ÕÆåÆÁ» ÃÅðÆÁ» Õ¿ÇéÁÅò» Ç´ôé ÜÆ é¶ ÁÅê ÇòÁÅÔ
ñÂÆÁ»Í Ãí ç¶ çà çà 깼åð ԯ¶ Áå¶ í×òÅé ç¶ êðòÅð çÆ
ò¼âÆ ÃËéÅ ÇåÁÅð Ô¯ ×ÂÆÍ
Çòôù ÜÆ ç¶ ÁòåÅð é¶ å» èðî çÆ Ã¿ÃæÅêéÅ
ÕðéÆ ÃÆ êð ÇÂ¼æ¶ å» ôÅçÆ–ô¹çÅ ÁòåÅð ÜÆ ÁÅêä¶ ôåðÈ
ðÅܶ ù îÅðé Çê¼ Û ¯ º 16000 å¯ º À° µ å¶ çÆ Ç×äåÆ òÅñÆÁ»
Õ¿ Ç éÁÅò» çÆ ò¼ â Æ ø½ Ü ù Øðƺ êÅ ñË ä çÅ Õðåì Õðç¶
Ô¯  ¶ ÇçÖŶ ׶ Ôé ܯ ÇÕö åð· » òÆ èðî çÆ Ã¿ à æÅêéÅ
éÔƺ î³ é Æ ÜÅ ÃÕçÆÍ
ܹ ¼ è ÃîË º ÁÇå ´¯ è Ô¹ Ç Â Üç¹ ê Çå ìè ÕË åÅÇÔ¨
ïðÔ ÃÔÃÌ Ã¹¿çðÆ, ÁÅêÇÔ ñÂÆ ÇìòÅÇÔ¨2143¨
(ê³éÅ 525)
(ìè ÕË – îÅð Õ¶Í åÅÇÔ – À°ÃùÍ Ã¯ðÔ ÃÔÃÌ – ïñ·» Ô÷Åð)

Ç´ôé ÜÆ é¶ êÇÔñ» íÈîÅùð ç¶ Ã¼å ê¹¼åð îÅð Çç¼å¶ Ãé
Áå¶ Á³å íÈîÅùð ù òÆ îÅð Çç¼åÅ ÃÆÍ ÕòÆ ÜÆ Áé°ÃÅð íÈîÅùð
ç¶ îðé Çê¼Û¯º À°ÃçÆ ðÅäÆ Ç´ôé ÜÆ ç¶ Ãéî¹¼Ö ìÃåz–ÔÆä Ô¯ Õ¶
èðåÆ å¶ ñ¯àä ñ×Æ Áå¶ Çøð Ç´ôé ÜÆ çÆ À°ÃåÇå Õð Õ¶ À°Ã
é¶ ÁÅêä¶ ê¯åð¶ ù Ç´ôé ÜÆ ç¶ Úðéƺ ñ×ÅÇÂÁÅ Áå¶ ÁÅêäÆ
Áå¶ ÁÅêä¶ ìÅÕÆ ç¶ êðòÅð ù ìÚÅÀ°ä çÆ Ü¹×å Õ¼ãÆÍ
ÁËÃÆ çôÅ Üì íÂÆ ÇÂÔ ÕÆ, åì îÅÇ íÈîÅùð ÕÆ Ã¹Çé èÅÂƨ
íÈî Õ¶ À±êð ÞÈî Ç×ðÆ, ùè ìÃåzé ÕÆ ÇÚå å¶ ÇìÃðÅÂƨ
êÅǺ é âÅðå íÆ êéÆÁŠù, À°åÅòñ ý ÚÇñ ÃÝÅî êË ÁÅÂƨ
ç¶Öå ðÆÞå ÃÝÅî Õ¯ ðÆÞ ðÔÆ, ç¹Ö íÈñ ×ï¯ Ã¹ å¯ ÕÆé ìâÅÂƨ2139¨
(ê³éÅ 525)

Ç´ôé ÜÆ òñ¯ º ðÅäÆ ç¶ Ã¼ å ê¹ ¼ å ð» Áå¶ ðÅäÆ ç¶
êåÆ íÈîÅùð ù îÅð ç¶ä Çê¼Û¯º ÕòÆ ôÝÅî çÅ ÇÂÔ ÇñÖäÅ
ÇÕ ðÅäÆ Ç´ôé ÜÆ ù ç¶ÖÇçÁ» ÔÆ À°Ôé» å¶ ðÆÞ ×ÂÆ
ìÔ¹å ÔÆ öËð–Õ°çðåÆ å¶ Õ°ÔÞÅ ÇÜÔÅ ñ×çÅ ÔËÍ ðÅäÆ
90

òñ¯º ìÃåz–ÔÆä Ô¯ Õ¶ èðåÆ å¶ êË ÜÅä çÆ ×¼ñ òÆ ÕÔÅäÆ
ç¶ ÷ÅÇÂÕ¶ ù ìÔ¹ å Ç÷ÁÅçÅ õðÅì ÕðçÆ ÔË Áå¶ ÁòåÅð
ÜÆ çÆ òÆ Ô¶áÆ ÕðçÆ ÔËÍ ÇÂÔ êÌÃ¿× ÁòåÅð ÜÆ ñÂÆ
ôðèÅ êË ç Å Õðé çÆ æ» éøðå ù ÔÆ òèŪçÅ ÔË Í

(Á) ð¹ÕîÆ éÅñ ܹ¼è Áå¶ ð¹ÕîäÆ–Ôðé (À°èÅñÅ)
ð¹ÕîäÆ çÅ íðÅ ð¹ÕîÆ ÁÅêä¶ ÇêåÅ íÆôîÕ çÆ õÅÇÔô
î¹åÅÇìÕ ð¹ÕîäÆ çÆ ôÅçÆ Ú¿ç¶ðÆ ç¶ ðÅܶ ÇôôÈêÅñ éÅñ ÕðéÅ
ÚÅÔ¹¿çÅ ÃÆÍ ÇôôÈêÅñ òÆ Ç´ôé ÜÆ çÅ ò¼âÅ Çòð¯èÆ ÃÆ Ü¯ ªÞ
À°Ôé» çÅ îöð íðÅ òÆ ñ×çÅ ÃÆÍ Ç´ôé ÜÆ é¶ ìñ å¶ è¼Õ¶ éÅñ
ð¹ÕîäÆ ù ÁÅêä¶ ð¼æ å¶ À°èÅñ Õ¶ ñË Á»çÅ ÃÆÍ ÇÂÔ¯ ð¹ÕîäÆ
Ç´ôé ÜÆ çÆ êàðÅäÆ ìäÆ ÃƶÍ
ÁòåÅð ÜÆ òñ¯º À°èÅñ¶ òÅñŠܯ ò¼âÅ ÃîÅÜ–Çòð¯èÆ Áå¶
èðî–Çòð¯èÆ ÇÕÔÅ ÜÅ ÃÕä òÅñÅ ÕÅðÅ ÕÆåÅ Ô¯ÇÂÁÅ çÇÃÁÅ
Ç×ÁÅ ÔË, À°Ã ù Õ¯ÂÆ òÆ èðîÆ ì¿çÅ êÌòÅé×Æ éÔƺ ç¶ ÃÕçÅÍ
ÇÃðø ÇÂÔÆ éÔƺ Ô¯ÇÂÁÅ ìñÇÕ ìñðÅî ÜÆ å¶ Ç´ôé ÜÆ é¶
ð¹ Õ îäÆ ù, ܯ ç¶ ò Æ î³ ç ð å¯ º êÈ Ü Å Õð Õ¶ òÅêà ÁÅ ðÔÆ
ÃÆ, ÁÅêäÆÁ» ìÅÔ» ç¶ ÷¯ð éÅñ Áå¶ Çéð¶ è¼Õ¶ éÅñ ÁÅêä¶
ð¼æ Çò¼Ú èð ÇñÁÅÍ ÕòÆ Áé°ÃÅð ÁòåÅð ÜÆ é¶ ð¹ÕîäÆ
ù ì»Ô 寺 ëó· ÇñÁÅ, ïæÅ :–
êÌ í ÁÅÇ êÇðú ÇåÔ îÇè ÇìÖË ÇÂÔ ñ¶ å Ô¯ ð¶ ÇÂî À° µ ÚÇð
Õ˨
ìñ èÅð ñÂÆ ðæ íÆåÇð âÅð, î¹ðÅð åìË ìÔïÅ èÇð Õ˨1992¨
(ê³éÅ

506)

ÇÃðø ÇÂåéÅ ÔÆ éÔƺ; ÁòåÅð ÜÆ À°èÅñÅ Õðé ò¶ñ¶
÷¯ð Áå¶ è¼Õ¶ éÅñ ì¶Ö½ø Ô¯ Õ¶ ÇÂà Áä–ÃîÅÜÕ ÕÅð¶ ù ÇÃð¶ Úó·Å
Õ¶ ç¹éÆÁÅçÅð ÷¯ðÅòð» çÆ åð·» Ô¶á ÇñÖ¶ Áé°ÃÅð ìó·Õ» îÅð Õ¶
ñóÕÆ ç¶ íðÅ, Çðôå¶çÅð» å¶ ÇÔîÅÇÂåÆÁ» ù Ú¹é½åÆ ç¶ ðÔ¶ ÇçÖŶ
׶ Ôé :–
âÅð ð¹ Õ ¿ î é ÃÝ¿ ç é êË Ãí ÃÈ ð é ï ÇÂÔ í»Çå ù é ÅÂƨ
ÜÅå Ô¯ ð¶ ÇÂÔ Õ¯ Áì ñË ÇÂÔ Õ˺ ð¹ÕîË Áì ç¶Öå íÅÂƨ
91

êÀ°ðÖ ÔË ÇÜÔ ÃÈð ÇìÖË, ïÀ± ïÅÇÔ ÛâÅÇÂ, é î»â
ñðÅÂƨ
ÁÅÜ Ãí¯ îÇðÔ¯ àÇðÔ¯ éÔƺ, ôÝÅî íéË î¹ÇÔ ðÅî
ç¹ÔÅÂƨ 1993 ¨
(ê³éÅ 507)
(ÃÝ¿çé – ð¼æÍ êÀ°ðÖ – ÃÈðìÆðåÅÍ)

(Â) Ãåz Å ÇÜå ïÅçò ù ÷ñÆñ
òñ¯º À°Ã çÆ èÆ ÃåíÅîÅ

ÕðÕ¶ ÁòåÅð ÜÆ
ù êÌÅêå ÕðéÅ

ÃåíÅîÅ ç¶ ÇêåÅ ÃåzÅÇÜå ïÅçò é¶ ÃÈðÜ å¯º éÅïÅì
ÇÕÃî çÆ ÃÝî¿åÕ îäÆ êÌÅêå ÕÆåÆ ÃÆÍ ÕòÆ òñ¯º ÇÂÔ ÃåzÅÇÜå
ÇÂ¼Õ ØàÆÁÅ ÇÜÔÅ ì¿çÅ ÕðÕ¶ çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔË Áå¶ ÇÂà îäÆ ìÅð¶
À°Ãé¶ Ç´ôé ÜÆ å¶ ÇÂ¼Õ ì¶–ì¹ÇéÁÅç ÇÜÔÅ ç¯ô ñ×Å Çç¼åÅ ÃÆ Ü¯
ÁÃñ Çò¼Ú À°Ã çÆ ê¼× Ãî¶å ÇÂ¼Õ ô¶ð Ö¯Ô Õ¶ Ü¿×ñ» ò¼ñ ñË
Ç×ÁÅ ÃÆÍ
Ç´ôé ÜÆ Ü¿×ñ ò¼ñ ô¶ð çÅ Çê¼ÛÅ Õðé ×Â¶Í ÇÂà 寺
êÇÔñ» ÔÆ À°Ã ô¶ð 寺 ÇÂ¼Õ Çð¼Û ê¼× Ãî¶å À°Ô îäÆ Ö¯Ô Õ¶ ñË
Ç×ÁÅ ÃÆÍ Çð¼Û ù Ü¿× Çò¼Ú ÔðÅ Õ¶ Ü篺 Ç´ôé ÜÆ ÇÂà éÅïÅì
îäÆ ù ñË Õ¶ òÅêà 깼ܶ å» ôå®®ÅÇÜå ù ç¶ÖÇçÁ» ÔÆ ×¹¼Ã¶ Çò¼Ú
ÇÂÔ îäÆ À°Ãç¶ ÇÃð å¶ ç¶ îÅðÆ Áå¶ ×¹¼Ã¶ éÅñ À°Ãù ÇÕÔÅ ÇÕ
ÇÂÔ À°ÔÆ îäÆ ÔË ÇÜà ìÅð¶ 屿 ÃÅâ¶ å¶ ÇÂñ÷Åî ñ×ÅÇÂÁÅ ÃÆ ïæÅ
Ô¶ ð ÕË ôÝÅî ôå® ® Å ÇÜå ÕÀ° ,
:–
îÇé ñË Õð îË º , ë¹ Ç é åÅ ÇÃð îÅðƨ
ÜÅ ÇÔå ç¯ ô çï¯ Ã¯ Â Æ ñË Üó,
Õ¯ ê íð¶ ÇÂÔ í»Çå À° Ú Åðƨ 2062¨ (ê³éÅ 515)
ôåz Å ÇÜå é¶ îäÆ ù ÁÅêä¶ Ô¼ æ Çò¼ Ú ç¶ Ö Õ¶ ìÔ¹ å
ôðÇî³ç×Æ îÇÔÃÈà ÕÆåÆ Áå¶ ÁÅêä¶ òñ¯º Ç´ôé ÜÆ À¹¼å¶ ñ×Ŷ
ÞÈᶠÇÂñ÷Åî ÕÅðé ìÔ¹å éî¯ôÆ îÇÔÃÈà ÕÆåÆ Áå¶ éî¯ôÆ ç¶
ÇÂà ÁÅñî Çò¼Ú¯º ìÅÔð ÇéÕñä ñÂÆ ÁÅêä
ÁÅêäÆÆ ï¯ÜéÅ åÇÔå
Ç´ôé ÜÆ ù ÁÅêäÆ èÆ ÃåíÅîÅ ê¶ ô Õð Çç¼ å Æ Áå¶ À° Ã
éÅñ òÆ ÚŬ ÕÔÅäÆ Áé°ÃÅð ÁòåÅð ÜÆ é¶ ôÅçÆ Õð
ñÂÆ, ïæÅ :–
ÔÅÇæ ðÇÔú îÇé Õ¯ èÇð ÕË ,
92

Çåé éË Õ é ÕÅÔÈ ¿ ÕÆ úð ÇéÔÅÇðú¨
ñ¼ Ç Üå ÔÉ Ë ÇÖÇÃÁÅé¯ Øé¯
ç¹ Ç ìèÅ ÕÇð èÅî ÕÆ úð ÇÃèÅÇðú¨
ìË ð êÇðï¯ Ôîð¯ ÔÇð ê
Á½ Õ¦Õ Úó· ï ¯ ×ݯ íz Å åð îÅÇðú¨
íÆð êðÆ å¶ ÁèÆð íï¯ ç¹ Ç ÔåÅ
ç¶ À ± º ôÝÅî ÇÇÂ
 ÔÆ ÇÚå èÅÇðú¨ 2063¨
(ê³ é Å 515)
(ÇéÔÅÇðú – ç¶ÇÖÁÅÍ ÇÖÇÃÁÅé¯ – ÷ñÆñ Ô¯ÇÂÁÅÍ èÅî – ØðÍ
ízÅåð – íðÅÍ ÁèÆð – êð¶ôÅéÍ ç¹ÇÔåÅ – èÆÍ )

(Ã) Çð¼Û éÅñ îäÆ ñÂÆ ÁòåÅð ÜÆ çÅ 12–ÇçéÅ
دð ܹ¼è Áå¶ Çð¼Û ÜÆ çÆ èÆ éÅñ ÁòåÅð ÜÆ çÆ
ôÅçÆ
Ç´ôé ÜÆ À°Ã îäÆ ù ñËä ñÂÆ ô¶ð çÅ Çê¼ÛÅ ÕðÇçÁ»
Ü¿×ñ» ò¼ñ ×Â¶Í Ü¿×ñ ÜÅä å¶ ÇÂÔ êåÅ ÚÇñÁÅ ÇÕ ô¶ð Õ¯ñ¯º
ÇÂ¼Õ íŬ (Çð¼Û) À°Ô îäÆ Ö¯Ô Õ¶ ñË Ç×ÁÅ ÔËÍ Ç´ôé ÜÆ é¶ íŬ
éÅñ ÇíÁ³Õð ×¹øÅ Á³çð ìÅð·» Ççé åÕ Ø¯ð ܹ¼è ÕÆåÅ Áð Çð¼Û
ù ìÔ¹å ÔÆ Õî÷¯ð, ÇéÔ¼æÅ å¶ Çéî¯ÞÈäÅ Õð Çç¼åÅÍ À°Ã Ã Çð¼Û
é¶ ÁÅêäÆ ÜÅé ìÚÅÀ°ä ñÂÆ Áå¶ Ç´ôé ÜÆ ù êÌÿé Õðé ñÂÆ
ìóÆ ÕÅðÁÅîç ÃÕÆî ìäÅ Õ¶ ÁÅêäÆ èÆ Ç´ôé ÜÆ ù ÇòÁÅÔ
ñÂÆ ê¶ô ÕÆåÆ Áå¶ í¹¼ñ ñÂÆ òÆ ÇÖîÅ î³×Æ, ïæÅ :–
íÈñ ñÂÆ Ôî å¶ êÌí ÜÈ Ã¹ ÇÛîÅ ÕðÆïË Çôò ÃÈðÜ ÃÅÖƨ
ï¯ ÕÇÔ ÕË ç¹ Ç ÔåŠܯ Ô¹ å Æ Ã¯ À ± ñË ÇìÌ Ü éÅæ ÕË Á×Ì Ü
ðÅ
Öƨ 2052 ¨
(ê³éÅ 514)
ðÅÖƨ

(7) ÕÆ Ç´ôéÅòåÅð ç¶ Ü¹ ¼ è èðî–ܹ ¼ è Ãé Áå¶
ÕÆ À°Ôé» çÅ À°ç¶ô èðî çÆ Ã¿ÃæÅêéÅ ÃÆ
?
ÃÆ?
ÕòÆ ôÝÅî é¶ íÅ×òå ç¶ çÃî ÃÕ¿è çÅ ÕîÅñ çÅ ÔÆ
Áé°òÅç ê¶ô ÕÆåÅ ÔË Áå¶ Çøð ÇÂà Çò¼Ú ÇÂÔ ÇñÖ Õ¶ ÕîÅñ ç¶
èðî ܹ¼è ÔÆ ÇìÁÅé ÕÆå¶ Ôé :–
93

çÃî ÕæÅ í×½å ÕÆ íÅÖÅ ÕðÆ ìéÅǨ
Áòð ìÅÃéÅ éÅÇÔº êÌí èðî Ü¹è¹ ÕË ÚÅǨ2491¨
(ê³éÅ 570)

ÕÆ ð¹ Õ îäÆ ÜÆ ù À° è Åñä ñÂÆ ñÇóÁŠܹ ¼ è èðî
ܹ¼è ÃÆ? ÕÆ Çð¼Û éÅñ 12 Ççé دð Ü¿× Õðç¶ ðÇÔäÅ èðî
ܹ ¼ è ÃÆ ÇÜà Çò¼ Ú Á³ å ù Çð¼ Û é¶ ÁÅêäÆ èÆ ÁòåÅð ÜÆ
éÅñ ÇòÁÅÔ Õ¶ ÁÅêäÆ ÜÅé Û° â ÅÂÆ ÃÆ? ÕÆ ØàÆÁÅ å¶
ÕîÆé¶ ôåzÅÇÜå ç¶ ÞÈá é± é§×Å ÕðÕ¶ À°Ã çÆ èÆ Áå¶
éÅïÅì îäÆ êÌÅêå Õðé ñÂÆ ÕÆåŠܹ¼è èðî ܹ¼è ÃÆ? ÕÆ
íÈîÅùð å¶ î¹ð ç˺å éÅñ دð ܹ¼è èðî ܹ¼è Ãé, ÇÜà ðÅÔƺ
ÕòÆ ôÝÅî ç¶ êÌíÈ é¶ ÇÂÕ¼áÆÁ» ÔÆ 16000 Õ¿ÇéÁÅò» À°Ã
êÅï º Ö¯ Ô Õ¶ ÁÅêä¶ éÅñ ÇòÁÅÔ ñÂÆÁ» Ãé?
À°êð¯Õå նû Çò¼Ú èðî çÆ Ã¿ÃæÅêéÅ ñÂÆ ÁòåÅð ñËä
çÆ ×¼ñ å» Õ°¼Þ ê¼ñ¶ éÔƺ êË ðÔÆÍ Ô» ÇÜò¶º ÁÅî ÁòåÅð–
òÅçÆ í×å í×òÅé òñ¯º Ç×äåÆ Çò¼Ú ÇÂåé¶ Ç÷ÁÅçÅ
ÕðòŶ ׶ ÇòÁÅÔ» ù í×òÅé çÆ ñÆñÅ çà ðÔ¶ Ôé,
ÁÃƺ ×¹ ð îÇå èÅðéÆ ÃÅÕå ÕòÆ ôÝÅî éÅñ ðñ Õ¶ ÁË Ã Å
Õðé 寺 ÁÃîðæ Ô»Í ×¹ðìÅäÆ ç¶ ÇÂÔé» À°êç¶ô» çÅ
Ç´ôéÅòåÅð ç¶ êÌÿ׻ éÅñ ÇÕö åð·» òÆ åÅñ–î¶ñ éÔƺ Ô¯ ÃÕçÅÍ
ÕÅî¹ ´¯è¹ ÕÅÇÂÁÅ ÕÀ° ×Åñ˨

(î:

åÕÇÔ éÅÇð êðÅÂÆÁ», «ÇÕ Á³ ç Çð áÅäƨ
ÁÜðÅÂÆñ ëð¶ à åÅ, Çåñ êÆó¶ ØÅäƨ (î:

1, 932)
5,

515)

ÕÅîò¿ å ÕÅîÆ ìÔ¹ éÅðÆ êðÇ×Ì Ç Ô Ü¯ Ô é ÚÈ Õ ¶ ¨ (î:
Øð ÕÆ éÅÇð ÇåÁÅ×Ë Á³èŨ

5, 672)

(éÅîç¶ò ÜÆ 1365)

(8) Áé°ð¹è À±ôÅ ç¶ êÌÃ¿× ðÅÔƺ ÁòåÅð ÜÆ À°µå¶ ÷¯ð,è¼Õ¶
Áå¶ ê¹ðÅäÆÁ» îÈñ òÅçÆÁ» ç¶ ÜÅðÆ ðÇÔä çÅ
ñ»Ûé
òÅäÅùð éÅî ç¶ ç˺å çÆ ê¹¼åðÆ À±ôÅ Ç´ôé ÜÆ ç¶ ê¯å¶
ÁÇéð¹¼è ç¶ ê̶î ÜÅñ Çò¼Ú ëà ×ÂÆÍ ÁÇéð¹è òÆ ìó¶ ÁéÔ¯ä¶
94

ÇÜÔ¶ ã¿× éÅñ À°Ãç¶ ê̶î Çò¼Ú ÜÕÇóÁÅ Ç×ÁÅ Áå¶ À±ôÅ ç¶
îÇÔñ Çò¼Ú ê¹¼Ü Õ¶ ê̶î Ãì¿è» çÆ ÕÅðòÅÂÆ êÅÀ°ä ñ×ÅÍ òÅäÅùð
ù ÇÂà ç¹ò¼ñ¶ ê̶î ìÅð¶ êåÅ Úñä å¶ ìÔ¹å êð¶ôÅéÆ Ô¯ÂÆ Áå¶ À°Ã
é¶ ÁÇéð¹è ù ÁÅêäÆ ÕËç Çò¼Ú êÅ Çç¼åÅÍ éÅðç çÆ Ú¹ÕäÅ Çò¼Ú
ÁÅ Õ¶ ÃÌÆ Ç´ôé ÜÆ é¶ ìñðÅî, êÌçݹîé å¶ ïÅçò ÃËéÅ ù ñË Õ¶
òÅä ç˺å ç¶ é×ð ô¯Çäåê¹ð À°µå¶ Úó·ÅÂÆ Õð Çç¼åÆÍ òÅä ç˺å
ç¶ ÃðÆð çÆ öËð–Õ°çðåÆ å¶ ÁÇåÁ³å ìÇÚ¼åð ÇÜÔÆ ìéÅòà ÃÆ
ÇÕªÇÕ ÕòÆ ôÝÅî é¶ Áå¶ ê¹ðÅä» é¶ À°Ã çÆÁ» Ô÷Åð ìÅÔ»
çÃÆÁ» ÔéÍ
òÅä Çôò í×å Ô¯ä ÕÅðé ܹ¼è Çò¼Ú Çôò 寺 òÆ îçç
ñËä Çò¼Ú ÕÅîïÅì Ô¯ Ç×ÁÅ ÃÆ êð À°Ãù À°Ã çÆÁ» ø½Ü» Áå¶
À°Ãç¶ îçç×Åð Çô²ò çÆ ÃÔÅÇÂåÅ ç¶ ìÅòÜÈç ìóÆ éî¯ôÆ íðÆ
ÔÅð Ô¯ÂÆÍ ÇÂà îÅîñ¶ Çò¼Ú Çôò ÜÆ é¶ ÁÅêä¶ í×å çÆ Ç´ôé ÜÆ
寺 ÜÅé ìÚÅÀ°ä Çò¼Ú íÅðÆ îçç ÕÆåÆÍ Ç´ôé ÜÆ òñ¯º دð ܹ¼è
Çò¼Ú À°Ã çÆÁ» 1000 Çò¼Ú¯º 998 ìÅÔ» Õ¼à Çç¼åÆÁ» ×ÂÆÁ» Ãé
Áå¶ Ç´ôé ÜÆ é¶ À°Ãù ÜÅé 寺 ÔÆ îÅð ç¶äÅ ÃÆÍ
ÇÂ¼æ¶ ôÝÅî é¶ Ô¼ç çðܶ çÆ ÕîÆé×Æ ÕðÇçÁ» ÕæÅéÕ ù
Õ¶òñ ÁôñÆñ ÔÆ éÔƺ ìäÅÇÂÁÅ ìñÇÕ Ç´ôé ÜÆ ç¶ À°éî¹Õå
ÕÅî Ãì¿ è » òÅñ¶ ÇêÛ¯ Õ ó ù î¹ Ö ðÖ Õ¶ òÅä çÆ îÅåÅ ù
ÁÅêä¶ ê¹ ¼ å ð çÆ ÜÅé ìÚÅÀ° ä ñÂÆ Ç´ôé ÜÆ ç¶ Ãéî¹ Ö
Áñø é§×Æ Ô¯ Õ¶ ÁÅÀ°ä çÆ òÅðçÅå Öó·Æ ÕðÕ¶ Ç´ôé ÜÆ
ù ÁÇå ØàÆÁÅ Áå¶ ÇÂåðÅ÷–ï¯ × ðÈ ê Çò¼ Ú ê¶ ô ÕÆåÅ ÔË ,
ïæÅ :–²²
Üì ÇåÔ îÅÇ ìÅå ù é êÅÂƨ ÇéÌ ê ÔÅðݯ ÜÆåݯ Üç¹ ð ÅÂƨ
Ãí åÇÜ ìÃåz é×é ԹǠÁÅÂƨ ÁÅÇ ÃÝÅî Õ¯ çÂÆ
ÇçÖÅÂƨ 2 2 2 7 ¨
536)
(ê³éÅ
åì êÌí Ççz× éÆÚ¶ ԹǠðÔݯ¨ éËÕ é ÜÈÞì ÇÚå î¯ ÚÔݯ¨
íÈêå ÃîË íÜé Õ¯ êÅﯨ íÅÇÜ ×ï¯ éÇÔ Ü¹¼è îÚÅﯨ2228¨
(ê³éÅ 536)

ÇÂà ÕÔÅäÆ ç¶ ÕæÅéÕ Çò¼Ú Õ¶òñ 1000 ìÅÔ» òÅñ¶
òÅäÅùð çÅ Ç÷¼Õð ÔÆ öËð–Õ°çðåÆ éÔƺ, ÁÇéð¹è å¶ À±ôÅ ç¯é»
95

çÅ ÇêÌæî ÇîñÅê å¶ ÜÅä êÛÅä òÆ Ã¹êé¶ ðÅÔƺ ԯ¶ çö ׶ ÔéÍ
ÇÂà ÕæÅéÕ Çò¼Ú ÚÅð ÇÕÃî ç¶ Õ¯Õ ôÅÃåzÆ ÁÅÃé» çÅ ÔÆ ÁôñÆñ
å¶ ì¶ôðîÆ íÇðÁÅ ÇÚ¼åðä ÔÆ éÔƺ ìñÇÕ ÇÂà Çò¼Ú òÅä çÆ îÅåÅ
é¶ Ç´ôé ÜÆ çÆ ÜòÅéÆ ò¶ñ¶ çÆÁ» ÕÅî–Ö¶â» å¶ ð¹ÚÆÁ» ù î¹¼Ö
ðÖÇçÁ» Ô¯ÇÂÁ» çÅçÅ ìä Ú¹¼Õ¶ Ç´ôé ÜÆ å¯º òÆ ê¹ðÅä¶ ÔÇæÁÅð ù
òðå Õ¶ ÔÆ ÁÅêä¶ ê¹¼åð çÆ ÜÅé ìÚŪÇçÁ» ÇçÖÅÇÂÁÅ ÔËÍ
ÇñÖÅðÆ ôÝÅî é¶ èðî çÆ Ã¿ÃæÅêéÅ Õðé çÅ òÌå
êÅñä òÅñ¶ ÁòåÅð ÜÆ ù ÇÕåéÅ ÕðÈê ÇÜÔÅ ÕðÕ¶ ê¶ô Õðé
çÅ Õ° Ô ÞÅ Üåé ÕÆåÅ ÔË Í

(9) ÁòåÅð ÜÆ çÅ
ÇñìÇóÁÅ ðÈê

ÕÅî–Ö¶ â » ç¶ ÇÚ¼ Õ ó éÅñ
ÕÆ èðî çÆ Ã¿ÃæÅêéÅ Ô
ÔËË?

ÇÂà ê¹ÃåÕ ç¶ ÁÅð¿íñ¶ ÇԼö Çò¼Ú ÁÃƺ ÁéîåÆ ×Ì¿æ» ç¶
ÔòÅÇñÁ» éÅñ çà ڹ¼Õ¶ Ô» ÇÕ ìÌÅÔîäÆ î¼å Áé°ÃÅð èðî çÆ ×ñÅéÆ
Ô¯ä çÆ ÔÅñå Çò¼Ú Çòôù ÜÆ èðî çÆ Ã¿ÃæÅêéÅ ñÂÆ Õ¯ÂÆ éÅ Õ¯ÂÆ
ÁòåÅð èÅðç¶ ðÇÔ¿ç¶ Ôé êð ôÝÅî ÕòÆ ç¹ÁÅðÅ Ç´ôéÅòåÅð ç¶
ÒÒ«ÕîÆÚé Ö¶ñÓÓ òÅñ¶ ÁÇèÁÅÇ Çò¼Ú ÇìÌÜ íÈîÆ çÆÁ»
ÇòÁÅÔÆÁ» å¶ Õ°ÁÅðÆÁ» Ãí ÇÕÃî» çÆÁ» ׯêÆÁ» Áå¶ Ç´ôé
ÜÆ Áé¶Õ» êÌÕÅð çÆÁ» À°éî¹Õå ÕÅî–Õñ¯ñ» ðÅÔƺ ÃîÅÜ
òñ¯ º ñ×Ŷ Áé¶ Õ » êÌ Ç åì¿ è » Áå¶ êÌ ò Åäå êðòÅðÕ Ãì¿ è »
ìÅð¶ Ãí Çéïî», À°ê–Çéïî», Çéï¿åzä» Áå¶ ðòÅÇÂå» ù
å¯ ó Õ¶ èðî çÅ ì¹ ð Æ åð· » ìÖÆÁÅ À° è ¶ ó ç¶ ÔéÍ
ªÞ, ÇñÖÅðÆ çÆ ÇÂà ÇñÖå Çò¼Ú ç¯é¯º èó¶ ÔÆ ÕÅî Çò¼Ú
Á³é·¶ Ô¯ Õ¶ Ãí ÕÅðòÅÂÆÁ» êÅ ðÔ¶ Ôé êð «ÕîÆÚé Áå¶ ÚÆð–Ôðé
òÅñ¶ êÌÿ׻ Çò¼Ú ܯ Õ¹¼Þ ÇñÇÖÁÅ Ç×ÁÅ ÔË À°Ô ÃÅðÅ Õ°¼Þ èðî çÆ
ÿÃæÅêéÅ Õðé òÅñ¶ ÁòåÅð Áå¶ À°Ôé» éÅñ ÁÇå ç¶ é÷çÆÕÆ
Ãì¿è ðÖä òÅñÆÁ» ׯêÆÁ» òñ¯º ÕÆåÅ çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔË, ÇÜà ù
êó· Õ¶ å» ÕìÆð ÃÅÇÔì òñ¯º ÇÕö Ô¯ð êÌÃ¿× Çò¼Ú ÕÆåÅ Ç×ÁŠùÁÅñ
ÔÆ ÃÅÔîä¶ ÁÅ Ü»çÅ ÔË ÇÕ Ü¶ ÇÂÔ èðî ÔË å» ÁêðÅè Ü» Áèðî
ÇÕà ìñÅ çÅ éÅî ÔË ?
Çò×óÆÁ»–Çå×óÆÁ» ÕðÕ¶ ÇçÖÅÂÆÁ» ׯêÆÁ» Ø𯺠íÜ Õ¶
ÃÅðÆ ÃÅðÆ ðÅå ÁòåÅð ÜÆ éÅñ ÕÅî–Õñ¯ñ» Õð ðÔÆÁ» Ôé Áå¶
96

éçÆ ç¶ Üñ Çò¼Ú Ö¹ñ·¶ ÁÅî é§×ÆÁ» éÔŪçÆÁ» Áå¶ À°Ôé» ç¶
ìÃåz ÁòåÅð ÜÆ Ú¹¼Õ Õ¶ ð¹¼Ö À°µå¶ Úó· Ü»ç¶ ÔéÍ Õêó¶ òÅêà ç¶ä
ñÂÆ êÅäÆ Çò¼Ú¯º À°Ã¶ ÇéðòÃåz ÔÅñå Çò¼Ú ì¶ôðîÆ éÅñ ìÅÔð
ÇéÕñ ÁÅÀ°ä Áå¶ Ô¼æ ܯó Õ¶ Þ¹Õä ÁÅÇçÕ çÆÁ» ôðå» ÔÆ ê¶ô
éÔƺ Õðç¶ ìñÇÕ À°Ôé» å¯º Ãí êÌÕÅð çÆÁ» ñ¼ÜÅ–ÜéÕ ÔðÕå»
ÕðòÅªç¶ çö ׶ ÔéÍ
ÁòåÅð ÜÆ òñ¯º ׯêÆÁ» ù ܯ Õ°¼Þ ÇÕÔÅ Ç×ÁÅ ÔË ìÔ¹å ÔÆ
ôðîéÅÕ ôìçÅòñÆ Ô¯ä Õð Õ¶ À°ÃçÅ À°µñæÅ ÕðéÅ À°µÕÅ ÔÆ ô¯íéÆÕ
éÔƺ ñ×çÅÍ ÇÂà ñÂÆ éîÈ¿é¶ ç¶ å½ð å¶ Õ°¼Þ Õ° ì¿ç Áå¶ ÇÂÔé» ì¿ç»
ç¶ Õ°¼Þ Õ° ÕÇáé ôìç» ç¶ Áðæ îÅåð ԶỠÇç¼å¶ ÜÅ ðÔ¶ Ôé :–
ׯ ê Æ ìÅÚ :
ôÝÅî ÕÔݯ î¹Ö å¶ ×¹êÆÁÅ ÇÂÔ ÕÅé· ÇÃÖ¶ å°î ìÅå íñÆ Ô˨
é§ç ÕÆ úð ÇêÖ¯ å°îÔÈ¿, ÇçÖ¯ ízÅå ÕÆ úð ÇÕ éÅî ÔñÆ Ô˨
ÚÆð Ôð¶ Ôîð¶ Ûñ ï º ù Ç é, îÅð âÅðË å° Ç Ô Õ¿ à ìñÆ ÔË ¨
Õ¯ îð ÔË Ôî Õ¯ å°îð¯ ÇéÌê, å¯ð âÅðË ÇÜî ÕÀ°ñ ÕñÆ Ô˨252¨
(ê³éÅ 286)

(ÇêÖ¯ – ç¶Ö¯Í ízÅå – íðÅÍ úð – åðøÍ ÔñÆ – ìñðÅîÍ ÚÆð – ìÃåzÍ ÇéÌê –
ðÅÜÅÍ ÇÜî – ÇÜò¶º, çÆ åð·»Í Õîñ ÕñÆ – Õîñ çÆ ÕñÆ çÆ åð·»Í)

ÕÅé· ìÅÚ :
é· ÕÔÆ Çåé Õ¯ ÇÂÔ ìÅå,
ÕÅé·
é çݯº êà Ôª ÇéÕðï¯ Çìé° å¯ Õ¯¨
ÇÕª Üñ ìÆÚ ðÔÆ Ûê ÕË , åé ÕÅÇÔ ÕàÅòå Ô¯ êÇÔ Ü¯ Õ ¯ ¨
éÅî ìåÅòå Ô¯ ÇéÌ ê Õ¯ , ÇåÔ Õ¯ ë¹ Ç é éÅÇÔ ÕÛ± âð î¯ Õ ¯ ¨
Õ¶Ãé å¶ ×ÇÔ ÕË åêÕÆ Á×éÆ, îÇè Âƺèé Çܪ À°Çð Þ¯Õ¯¨253
(ê³éÅ 286)

(é çݯº – éÔƺ ç¶ò»×ÅÍ êà – Õêó¶Í ÇéÕðï¯ Çìé° – ÇéÕñ¶ ÇìéÅÍ
ܯկ – ܯջ Õ¯ñ¯ºÍ

Õ¯ – îËùÍ ×ÇÔ ÕË – êÕó Õ¶Í åêÕÆ – åêÆÍ îÇè

– Çò¼ Ú Í Âƺèé – ìÅñäÍ)

ׯ ê Æ ìÅÚ :
97

çË Á×ÈÁÅ ÇêÛ±ÁÅ Áêé¶ Õð, êË Ãí ÔÆ Üñ ÇåÁÅ× ÖðÆ Ô˨
ÕÅé· ÕË êÅǺº êðÆ ìÔ¹ ìÅðé, ÁÀ° ÇìéåÆ ìÔ¹ í»Çå ÕðÆ Ô˨
ç¶ Ô ¹ ÕÔݯ ÔîðÆ Ãð· Æ ÁÅ å° î ܯ , ÕÇð ÕË Ûñ ÃÅæ ÔðÆ ÔË ¨
ܯ ÕÇÔ Ô¯ îÇé Ô˺ Ôî ï, ÁÇå ÔÆ Ãí ÃÆåÇÔº ÃÅæ áðÆ
Ô˨ 265 ¨
(Á×ÈÁÅ ÇêÛ±ÁÅ – ÁÅêä¶ ÃðÆð ç¶ Á×ñ¶ Çê¼Û¶ òÅñ¶ ×¹êå Á³×Í
Üñ ÇåÁÅ×– êÅäÆ Çò¼ºÚ¯º ìÅÔð ÇéÕñ Õ¶Í
ê»Çº êðÆ – êËðƺ êÂÆÁ»Í
è¯Ö¶ éÅñÍ

ÃÆåÇÔº – á§â éÅñÍ

ÖðÆ ÔË – ÖóÆÁ» Ô¯ ×ÂÆÁ»Í

Ãð·ÆÁ» – ÃÅó·ÆÁ» å¶ Ô¯ð ìÃåzÍ

ܯ ÕÇÔ Ô¯ – ܯ òÆ å¿È ÕÔ¶º×ÅÍ

Õð–ÔÅæÍ
Ûñ ÃÅæ –

îÇé Ô˺ – î³é ñò»×ÆÁ»Í

áðÆ – á§âÆÁ» Ô¯ÂÆÁ» êÂÆÁ» Ô»Í)

ÕÅé· ìÅÚ :
ÕÅî Õ¶ ìÅé ìéÆ ìðÛÆ, íð¹ à ¶ èé ö Ççz × Ã¹ ¿ ç ð å¶ ð ¶ ¨
ÁÅéé ÔË ÃÇà ï ÁñÕË , ÔÇð î¯ Ç Ô ðÔË îé ð¿ Ú Õ Ô¶ ð ¶ ¨
åÀ° å°î ÃÅæ ÕðÆ ÇìéåÆ, Üì ÕÅî ÕðÅ À°êÜÆ ÜÆÁ î¶ð¶¨
Ú¹¿ìé ç¶Ô¹ ÕÔݯ Ãí ÔÆ î¹Ö, ÃªÔ ÔîË ÕÇÔ Ô˺ éÇÔ â¶ð¶¨279¨
(ê³ é Å 287)

(ìÅé – åÆðÍ íð¹ à ¶ – íðò¼ à ¶ Í Ççz × – Á¼ Ö »Í ÁÅéé – îÈ ¿ Ô , ÇÚÔðÅÍ
ÃÇà – Ú¿çzîÅÍ ÁñÕË – ÷¹ñø»Í

ð¿ÚÕ – æ¯óÅ ÇÜÔÅ ÔÆÍ Ô¶ð¶ – ç¶Öä

éÅñÍ ÕÅî–ÕðÅ – ÕÅî–ÕñÅ, ÕÅî ((sex)) çÆ ÖÅÇÔôÍ ÃªÔ – (îËù) ÕÃî
ÔË Í

â¶ ð ¶ – (å° Ô Åⶠ) ØðÍ)

ÕÅé· ìÅÚ :
ÕÅé· ÕÔÆ Ôà ìÅå ÇåéË , ÕÇÔ ÔË º Ôî ܯ å° î ï îÇé Ô¯ ¨
ÃíÔÆ î¹ Ö Ú¿ È î é ç¶ Ô ¹ ÕÔݯ , Ú¿ ¹ î ÔË ÔîÔÈ ¿ å° î ÔÈ ¿ ×Çé Ô¯ ¨
Áð å¯ðé ç¶Ô¹ ÕÔݯ ÃíÔÆ Õ°Ú, éåð ÔÀ° å°î Õ½ ÔÇé Ô¯¨
åì ÔÆ êà 綪 ÃíË å°îð¶, ÇÂÔ ÞÈá éÔƺ Ãå ÕË ÜÇé Ô¯¨266
(ê³éÅ 287)

98

(ÕÅé· – Ç´ôé ÜÆÍ ÇåéË – À°Ôé» ×¯êÆÁ» ùÍ îÇé Ô¯ – î³é ñÀ¹Í
×Çé Ô¯ – Ç×äçÆÁ» ÜÅúÍ Õ°¼Ú – ÇêÃåÅé, ÛÅåÆÁ»Í ÔÇé Ô½º –
é°ÕÃÅé êÔ¹¿ÚÅò»×ÅÍ êà – Õêó¶, ìÃåzÍ Ãå ÕË ÜÇé Ô¯ – üÚ
ÃîÞäÅÍ)

éîÈ ¿ é ¶ ç¶ å½ ð å¶ Çç¼ å ¶ ׶ ÇÂÔé» Õ° ¼ Þ Õ° ì¿ ç » å¯ º
ÔÆ ÃÅø Çü è Ô¹ ¿ ç Å ÔË ÇÕ Ç´ôéÅòåÅð çÅ ÇÂÔ ÇÔ¼ à ŠòÆ
ÕòÆ ôÝÅî ç¹ÁÅðÅ ÇñÖÆ ×ÂÆ ò¼âÆ ÁôñÆñ å¶ ñ¼ÜÅ–ÜéÕ
ðÚéÅ ÇåÌïÅ ÚÇðåz» ç¶ êŶ çÆ ÁôñÆñ å¶ øÅÔô ðÚéÅ ÔÆ
ÔË Áå¶ ÇÂÔ¯ ÇÜÔ¶ Õ¿î Áå¶ ÔðÕå» Ã¼Ú¶ èðî çÆ Ã¿ÃæÅêéÅ
éÔƺ ÕðçÆÁ» ìñÇÕ îé°¼Ö ç¶ ÃîÅÜÕ Áå¶ êðòÅðÕ Ãì¿è»
çÆ êÇòåz å Å çÅ ØÅä Õðé òÅñÆÁ» ÔéÍ
ü Ú ê¹ ¼ Û ¯ å»
ÕòÆ ôÝÅî é¶ èðî ç¶ À°êç¶ô Áå¶ èðî øñÃø¶ ù À°ÚÅðé
òÅñ¶ ÃÌ Æ Ç´ôé ÜÆ ç¶ ÚÇðåz çÅ ØÅå Õð Õ¶ À° Ô é» çÆ
å½ÔÆé Õðé Çò¼Ú Õ¯ÂÆ ÕÃð éÔƺ Û¼âÆÍ ÁËÃÆ ëÅÔô Áå¶
ÁôñÆñ ðÚéÅ ù Õñ×Æèð êÅÇåôÅÔ çÅ çÃäÅ ÁÅêä¶
ÁÅê Çò¼ Ú Ç¼ Õ ò¼ â Å ÁêðÅè ÔË Í

(13) ÁðÜé, ì½è
Áå¶ ÇéÔÕ¦ÕÆ ÁòåÅð
(22ò¶º 寺 24ò» ÁòåÅð)

22. ÁðÜé ÁòåÅð (éð ÁòåÅð)

(ê³éÅ 570 寺

571)

Çê¼Û¶ ê³éÅ 561 å¶ ÁÅ Ú¹¼ÕÆ åÆÜÆ ÁòåÅð ÕæÅ ç¶
ÁòåÅð çÅ éÅî òÆ éð ÃÆÍ ê³éÅ 570 å¶ ÁŶ ÁòåÅð çÅ éÅî
òÆ éð ÁòåÅð ÔËÍ êÇÔñÅ éð ÁòåÅð ÇÂà éð ÁòåÅð 寺
99

ÇìñÕ°ñ òÖðÅ Ô¯ÇÂÁÅ ÔËÍ çÈܶ éð ÁòåÅð ù ê¹ÃåÕ ç¶ 22ò¶º
ÁòåÅð Çò¼Ú ÁðÜé éÅî éÅñ ÇñÇÖÁÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ ÁðÜé ù
ÇÕö òÆ çÈ Ü Æ ê¹ ð ÅäÕ ê¹ Ã åÕ Çò¼ Ú Çòôù ç¶ ÁòåÅð ç¶
å½ð å¶ éÔƺ ÇìÁÅé ÕÆåÅ Ç×ÁÅÍ ÇÂà ÃÅÕåÆ ê¹ÃåÕ îÅåð
Çò¼Ú ÔÆ ÇÂÔ ÁòåÅð ðÈê Çò¼Ú ê¶ô Ô¯ÇÂÁÅ ÔËÍ
ÇÂà ÁòåÅð çÆ êËçÅÇÂô òÆ Õ°¼Þ éÅÜÅÇÂ÷ ÇÕÃî çÆ ÔË
ÇÕÀ°ºÇÕ ÇÂÔ ê»â± çÆ êåéÆ Õ°¿åÆ çÅ ç¶ò–ðÅÜ Ç¿çz éÅñ ÃðÆðÕ
Ãì¿è ìä ÜÅä éÅñ êËçÅ Ô¯ÇÂÁÅ ÃÆÍ ÇÂÃ é¶ Õ½ðò» ù ïÇèÁÅ
Áå¶ ç¹ðï¯èé ù îÅÇðÁÅ ÃÆÍ ÇÂÃ é¶ ÁòåÅð ÁÖòÅÀ°ä òÅñÆ
çÈÜÆ ÔÃåÆ, ð¹çz éÅñ ܹ¼è ÕÆåÅ å¶ ë¶ð ÇÂÃé¶ À°Ã¶ ð¹çÌ å¯º òð òÆ
êÌÅêå ÕÆåÅ ÃÆÍ
ÁÃñ Çò¼Ú ÁðÜé ù éÅ å» Ô¯ð ÇÕö ê¹ðÅä é¶ å¶ éÅ
ÁðÜé é¶ õ¼¹ç ÔÆ ÁÅêä¶ ÁÅê ù Õç¶ ÁòåÅð ÇÕÔÅ Ü» î³ÇéÁÅ
ÔËÍ À¹ºÞ, ÇÜæ¶ Á¼×¶ ÔÆ ê³Ü Û¶ çðÜé ç¶ ñ×ê× ÁòåÅð Ôé À°æ¶
ôÝÅî ÕòÆ é¶ ÇÂÃù òÆ ÁòåÅð Ô¯ä çÅ ÇÂÔ îÅä ç¶ Õ¶ òÅÔ–òÅÔ
ç¹ÇìèÅ êËçÅ Õð Çç¼åÆ ÔËÍ

23. ì½ è ÁòåÅð

(ê³ é Å 571)

Õ°ñ Çå¿é ì¿ç» Çò¼Ú ÕòÆ ôÝÅî é¶ ÇÂà ÁòåÅð çÅ ëÅÔÅ
ò¼ã Çç¼åÅ ÔËÍ ÇÂà ÃÅÕå ÕòÆ é¶ ÇÂà ÁòåÅð çÅ õ¹¼ç ÔÆ Ú¿×Å
î½ÜÈ ìäÅÇÂÁÅ ÔËÍ À°ÃçÅ ÕÇÔäÅ ÔË ÇÕ ÚºÈÇÕ ÇÂà ÁòåÅð çÅ
Õ¯ÂÆ éÅî, æ» Ü» Çê³â éÔƺ ÇÂà ÕÅðé ÇÂÃù ìÀÈè Ü» ì½è ÁòåÅð
ÇÕÔÅ Ü»çÅ ÔËÍ ªÞ, ÇÂÔ Õ¯ÂÆ Õ¿î çÆ çñÆñ ÔÆ éÔƺ êÌåÆå
Ô¹¿çÆÍ ÇÂà ÃÅÕå ÕòÆ é¶ ÇÂÔ òÆ ÇñÇÖÁÅ ÔË ÇÕ ÚȺÇÕ ÇÂÃ
ÁòåÅð çÅ Õ¯ÂÆ òÆ ðÈê, ð¶Ö, Õðî Ü» ÁÅÕÅð éÔƺ ÇÂà ñÂÆ
ÇÂÔ ÇôñÅ ðÈê Ô¯ Õ¶ ìÀÈè ÁòåÅð ÁÖòÅÇÂÁÅÍ Ãê¼ôà å½ð å¶
îÔÅåîÅ ì¹¼è ù ÇòêÌ–òÅçÆ ôÝÅî ÕòÆ é¶ ìóÆ ÁÜÆì ÇìèÆ éÅñ
ìÔ¹å ÔÆ Ô½ñÅ ÕðÕ¶ ê¶ô ÕÆåÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ
ÇÂÃ ç¶ À¼°ñà ÁÃñÆÁå ÇÂÔ ÔË ÇÕ Ô¯ð Áé¶Õ» ÁòåÅð»
ç¶ î¹ÕÅìñ¶ å¶ ×½åî ì¹¼è ÇÂ¼Õ ÇÂÇåÔÅÃÕ ôÖÃÆÁå Ô¯ ×¹÷ðÆ ÔË
ÇÜÃé¶ ê¹ðÅä¶ ìÌÅÔîäÆ î¼å ç¶ ÇÖñÅø íðò» êÌÚÅð ÕÆåÅ ÃÆ Áå¶
ÜÅåÆ–êÅåÆ ç¶ ÇòåÕÇðÁ» Áå¶ Õðî–ջ⻠éÅñ íð¶ îéÈ–òÅçÆÁ»
ç¶ î¼å ù êË𯺠ÇÔñÅ Õ¶ ð¼Ö Çç¼åÅ ÃÆÍ
100

Ãî» êÅ Õ¶ ìÌÅÔîäÆ î¼å òÅÇñÁ» é¶ ÕÂÆ ÃÅÇÜô» ðÚ Õ¶
ÇÂà î¼å ç¶ êÌÚÅð ù êÌíÅòÔÆä Õðé ñÂÆ ÇÂà îÔÅé
ÎÇÂÃ
ôÖÃÆÁå ù Çòôù ÜÆ çÅ ÁòåÅð ÁËñÅé Çç¼åÅ Áå¶ ÇÂÃ
çÆÁ» îÈ ð åÆÁ» ù òÆ ò¼ â Æ ÚÅñ Ö¶ â ÇçÁ» ÁÅêä¶ î³ ç ð»
Çò¼ Ú ð¼ Ö Õ¶ À° Ô é» çÆ ðÃîÆ êÈ Ü Å–êÌ Ç åôáÅ å» Õð Û¼ â Æ
êð îÔÅåîÅ ì¹¼è òñ¯º êÌÚÅð¶ å¶ Çç¼å¶ ׶ ÇÂõñÅÕÆ ÇÃè»å»
ìÅð¶ ñ¯Õ» Çò¼Ú ò¼âÆ ê¼èð å¶ ç¹ÇìèÅ å¶ ç¹ÇÚåÆ ÇÖñÅð
Çç¼åÆÍ ì¹¼è î¼å ç¶ ÇÃè»å» çÆ À°Ã¶ åð·» ç¹ð–ÇòÁÅÇÖÁÅ (misinterpretation)² ÕÆåÆ ×ÂÆ ÇÜà åð·» çÆ ç¹ð–ÇòÁÅÇÖÁÅ À°Ô ÁÜ
Õñ ÇÃ¼Ö î¼å ç¶ ÇÃè»å» éÅñ Õð ðÔ¶ ÔéÍ

24. ÇéÔÕ¦ÕÆ ÁòåÅð

(ê³ é Å 571 å¯ º 610)

Çòôù ÜÆ ç¶ 24ò¶º ÁòåÅð ç¶ ¦ì¶ ÇòÃæÅð» òÅñ¶ ò¶ðò¶
ÇñÖä Ã ÕòÆ ôÝÅî é¶ 40 Ãø¶ ÕÅñ¶ ÕÆå¶ Ôé Áå¶ ÇÂà ջâ
Çò¼Ú ÇÂ¼Õ ìÔ¹å ÔÆ ò¼âÆ Ç×äåÆ òÅñ¶ 488 ì¿ç ÔéÍ
ÿíñê¹ð çÅ ÇÂ¼Õ Ú¿âÆ–í×å ìÌÅÔîä ð¯÷ÅéÅ ÔÆ î³çð
Çò¼Ú Áå¶ Øð Çò¼Ú Ú¿âÆ ç¶òÆ çÆ êÈÜÅ ÕðçÅ ç¼ÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ
À°Ã ìÌÅÔîä çÆ êåéÆ À°Ã çÆ òøÅçÅð éÔƺ ÃÆÍ ç¶òÆ é¶ Ã¹¿í–
Çéù¿í ÁÅÇç ÕÂÆ çËºå» ù îÅÇðÁÅ ÃÆÍ Ã¿íñê¹ð çÅ ðÅÜÅ ç¶òÆ–
êÈÜÅ ç¶ ìÔ¹å ÇÖñÅø ç¼ÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ À°Ã é¶ ÁÅêä¶ ÁÇÔñÕÅð»
ù Ô¹Õî Çç¼åÅ ÃÆ ÇÕ À°Ô ÇÂà ç¶òÆ–í×å ìÌÅÔîä ù îÅð ç¶äÍ
ܼ׻, Ôòé», ò¶ç–êÅá» å¶ ìÌÅÔîä» ù çÅé ç¶ä Ãì¿èÆ ê¹ðÅäÕ
Õðî–Õ»â ì¿ç Ô¯ ÜÅä ÕÅðé èðåÆ Õ¿ìä ñ× êÂÆ ÃÆ Áå¶ ÇòêÌéÆ
î¼å ç¶ ò¼â¶ Çéïî Ü» ÁÃÈñ å¶ ÃÅèé ÔÆ ÇÂÔ¯ ÚÆ÷» ÃéÍ Çòôù
ÜÆ é¶ ÇéÔÕ¦Õ ðÈê Çò¼Ú 24ò» ÁòåÅð ñËä çÅ øËÃñÅ ÕÆåÅÍ
øËÃñÅ ÔÆ éÔƺ ÕÆåÅ ìñÇÕ êð×à ÔÆ Ô¯ ×Â¶Í ÇéÔÕ¦Õ ÜÆ
Üéî¶ éÔƺ Ãé; À¼°å¯º À°åð¶ Ü» ÁÅÃîÅ鯺 Çâ׶ êÌåÆå Ô¹¿ç¶ ÔéÍ
À°Ô 450 ë¹à À°µÚ¶ õÈìÃÈðå دó¶ å¶ ìËᶠԯ¶ å¶ ôÅÇÂç ܿ
ÜîŶ ԯ¶ ÔÆ ÕòÆ ôÝÅî ù àÕð ê¶ Ãé ÇÂà ñÂÆ ÇÂà ÁòåÅð
ç¶ îÅåÅ ÇêåÅ Áå¶ õÅéçÅéÆ ìÅð¶ Õ°¼Þ êåÅ éÔƺ Úñ ÃÇÕÁÅÍ
ðÅܶ ç¶ ÁÇÔñÕÅð ìÌÅÔîä ù ç¶òÆ ç¶ î¿çð ñË ×¶ Áå¶
À°Ã ç¶ ÇÃð å¶ åñòÅð عîÅÂÆÍ ÁËé À°Ã¶ ò¶ñ¶ ÇéÔÕ¦Õ ÁòåÅð
101

ÇÂ¼Õ ìÔ¹å ù¿çð ê¹ðÖ ç¶ ðÈê Çò¼Ú ÁÅêä¶ õÈìÃÈðå êð ç¹ðñí ÇÕÃî
ç¶ Ø¯ó¶ À¼°å¶ ìËᶠêÌ×à Ô¯ Ü»ç¶ ÔéÍ ÇÂÔ Ø¯óÅ êÈðÆ åð·» öËð–
Õ°çðåÆ ÇÕÃî çŠǼկ–ÇÂ¼Õ õÈìÃÈðå ÜÅéòð ÃÆ Ü¯ ÇñÖÅðÆ òñ¯º
îé°¼Ö» çÆ åð·» õÈìÃÈðå ç¼ÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔËÍ
ÇÂà ÇêÛ¯º ÇÂà ÁòåÅð ç¶ Ü¿× çÅ íÆ À°ÔÆ êÇÔñ¶ òÅñÅ
ÇØÇÃÁÅ–ÇêÇàÁÅ åðÆÕÅ å¶ À°Ô¯ ÇÜÔÅ ÔÆ ÁÇå–À°ÕåÆÁ» íÇðÁÅ
ÇìÁÅé ÔËÍ Çëð ÇÂà ÇêÛ¯º ñ¼Ö» ÔÅæÆÁ», دÇóÁ», ð¼æ» å¶ ÇÃêÅÔÆÁ»
éÅñ åìÅÔÆÁ» íÇðÁÅ Ü¿×Í
ÁõÆð ÿíñê¹ð çÅ ðÅÜÅ îÅÇðÁÅ Ç×ÁÅÍ ÇÂÔ ÇÕò¶º Ô¯
ÃÕçÅ ÃÆ ÇÕ Çòôù ÜÆ çÅ 24ò» ÁòåÅð Üéî ñË ñò¶ ÇÜà êÅÃ
Áðì», Öðì» ø½Ü», ÔÅæÆ, ð¼æ å¶ Ø¯ó¶ Ô¯ä, ÇÂ¼Õ ×¹¿îéÅî ÇÜÔ¶ Çê³â
ÿíñê¹ð ç¶ ÇÂ¼Õ ÇéÕ¶ ÇÜÔ¶ ðÅܶ ù éÅ îÅð ÃÕ¶? Ú¿âÆ ç¶òÆ çÅ
Çòð¯è Õðé òÅñ¶ ÿíñê¹ð ç¶ ×¹¿îéÅî ðÅܶ ç¶ îÅð¶ ÜÅä ç¶ éåÆܶ
ç¶ å½ð å¶ ñ¯Õ» é¶ Ú¿âÆ ç¶òÆ çÆ êÈÜÅ ÁÅð¿í ÕðéÆ ÔÆ ÕðéÆ ÃÆ Áå¶
À°Ôé» é¶ Ú¿âÆ çÆ êÈÜÅ å¶ îÅäåÅ ÁÅð¿í Õð Çç¼åÆÍ ìÌÅÔîä» ù
çÅé, ܼ׻ ç¶ ÁÅï¯Üé, Ôòé, ÁÅðåÆÁ», ò¶ç êÅá ÁÅÇçÕ Ãí
ìÌÅÔîäÆ Õðî–Õ»â ôðÈ Ô¯ ׶Í
À°ºÞ ÇÂà ÚÆ÷ çÅ ÇÂà ջâ Çò¼Ú ÇìúðÅ éÔƺ ñ¼íçÅ ÇÕ
ÇÂÔ ÇéÔÕ¦Õ ÁòåÅð ÁÅÇõð ÇÕÔóÆ ìñÅ ÃÆ å¶ À°Ã éÅñ Ãì¿èå
ìÅÕÆ ÜÅäÕÅðÆ ÕÆ ÔËÍ ÇéÔÕ¦Õ ÁòåÅð é¶ åñòÅð ÕÆ Ô¼æ Çò¼Ú
ëóÆ ÃÆ ÇÕ Ãí Çòð¯èÆ ø½Ü» ÜÅä¯ ç¶ÖÇçÁ» ÔÆ é¼á ×ÂÆÁ» ÃéÍ

åøÃÆñ, åôðÆÔ, åôõÆà Ãì¿èÆ Çà¼êäÆÁ»

(1) ÁòåÅð» Ãì¿èÆ øñÃøÅ ÇìñÕ°ñ ÔÆ ÁÅèÅð–ÇòÔÈäÅ ÔË
Áå¶ ìÔ¹–Ç×äåÆ ÁòåÅð çðÁÃñ 춖ì¹ÇéÁÅç, îé–Øóå Áå¶
ÕÅñêÇéÕ ÇÜÔÆÁ» ÔÃåÆÁ» ÔéÍ ÇÂåéÆ ò¼âÆ å¶ Çéð¯ñ é§×Æ–
ÇÚ¼àÆ ×¼ê ù ÇÕò¶º Ô÷î ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔË ÇÕ ÁðÜé Çòôù ÜÆ çÅ
22ò» ÁòåÅð ÃÆ? Çòôù ÜÆ çÆ ÕÅñêÇéÕåÅ ìÅð¶ ܶ À°µ÷ð
é»Ô òÆ Õðƶ åç òÆ Øó¶ Çܼ â Æ ÇÂÔ Ã¼ Ú ÅÂÆ å» ÃÅîðåÖ
ÔÆ ÔË ÇÕ ÇÕö Ô¯ð ìÌÅÔîäÆ ê¹ÃåÕ Çò¼Ú ÁðÜé ù Çòôù ÜÆ
çÅ ÁòåÅð éÔƺ ÇÕÔÅ Ç×ÁÅ Áå¶ éÅ ÔÆ ÁðÜé çÅ Õ¯  Æ
ÁËÃÅ Õæé ÃÅÔîä¶ ÁÅÇÂÁÅ Ô
ÔË ÇÕ ÇÜÃ Çò¼Ú À°Ô ÕÇÔ ÇðÔÅ Ô¯ò¶
ÇÕ À°Ô ÁòåÅð ÃÆ Ü» À°Ãù ÁòåÅð î³ÇéÁÅ ÜŶÍ
102

(2) ÁðÜé ÁòåÅð çÆ Üéî ÕæÅ Çò¼Ú À°ÃçÆ êËçÅÇÂô
Ü» Üéî ù éÅÜÅÇÂ÷ Ü» öËð–òÅÜì çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÔË Áå¶ À°Ã
ÁÅèÅð å¶ ÇÂÔ ÔÃåÆ ìÔ¹åÆ øÖð–ï¯× éÔƺ ìäçÆ ÇÕªÇÕ ÇÂÔ
Õ° ¿ å Æ çÆ Õ° Ö ÓÚ¯ º ç¶ ò ðÅÜ Ç¿ ç z ç¶ éÅÜÅÇÂ÷ Ãì¿ è Ô¯ ÜÅä
å¶ êËçÅ Ô¯ÇÂÁÅ ÃÆÍ ÇÂà í»å ç¶ Üéî ÕÅðé ÇÂà çÆ
ÕÔÅäÆ ÃîÅÜÕ å¶ êðòÅðÕ Ãì¿è» çÆ êÇòåzåÅ ù îÔ¼åò–
êÈ ð é ÃîÞä òÅñ¶ ñ¯ Õ » ù ìÔ¹ å Å À° å ôÅÔ éÔƺ ç¶ ÃÕçÆÍ
(3) ÇÂà ջâ Çò¼Ú ìó¶ ÁÜÆì ã¿× éÅñ ÇÂÔ Á³ÇÕå
ÕÆåÅ Ç×ÁÅ ÔË ÇÕ ÁðÜé é¶ ç¹ðï¯èé ù î¹Õå ÕÆåÅÍ ÒÒ ÇÕò¶º ?ÓÓ
ÇÂÔ çÃäÅ ÇÂÔé» ê¹ðÅä–òÅçÆÁ» ç¶ ò¼Ã çÆ ×¼ñ éÔÆºÍ ÇÂÃ
Õ»â Çò¼Ú 춖åðåÆì¶ ÇÜÔ¶ ã¿× éÅñ ÇñÇÖÁÅ Ç×ÁÅ ÔË ÇÕ ÇÂÃ
ÁòåÅð é¶ Ç´ôé ÜÆ ù òÆ êÌÿé ÕÆåÅ ÃÆÍ ÕòÆ òñ¯º ×¼ñ Ö¯ñ· Õ¶
éÔƺ çÃÆ ×ÂÆ Í ÁðÜé òñ¯º ׿×Å–ê¼¹åð íÆôä å¶ ÃÈðÜ–ê¹¼åð
Õðé (ܯ ÁðÜé çÅ À°Ã çÆ åð·» ÔÆ éÅ÷ÅÇÂ÷ å½ð å¶ Õ°¿åÆ Áå¶
ÃÈðÜ ç¶òå¶ ç¶ Ã¿Ü¯ × éÅñ êËçÅ Ô¯ÇÂÁÅ íðÅ ÃÆ) ù òÆ îÅÇðÁÅ
Ç×ÁÅ ÔË Í òË Ã ¶ ÇÂÔ ç¯ ò ¶ º ÃÈ ð ìÆð îÔ»íÅðå ç¶ Ü¹ ¼ è Çò¼ Ú
êÇÔñ» ÔÆ îÅð¶ ÜÅ Ú¼ ¹ Õ ¶ ÃéÍ
(4) ÇÂà ÁòåÅð çÆ ÕÔÅäÆ Çò¼Ú çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ÇÕ
ÁðÜé éÅî ç¶ ê»âò òñ¯º ç¶òðÅÜ Ç¿çz éÅî çÆ ÇÂ¼Õ ÕÅñêÇéÕ
ÔÃåÆ Áå¶ À°Ã ç¶ ÕÅñêÇéÕ Ü¯è¶ îÅð¶ ׶ Ãé Áå¶ ÇÂÃé¶ Ç¼Õ
Ô¯ð ÕÅñêÇéÕ ÔÃåÆ ð¹çz ÁòåÅð éÅñ òÆ Ü¿× ÕÆåÅ ÃÆ Áå¶
ÕÅñêÇéÕ ð¹çz é¶ ÁðÜé ù ÇÂ¼Õ ÕÅñêÇéÕ òð òÆ Çç¼åÅ ÃÆÍ
Ü¿× Çò¼Ú ÔÅð¶ ԯ¶ ð¹çz òñ¯º êÌÅêå ԯ¶ òð çÅ Çøð ÇÕÁÅ
ÕÇÔäÅ! Çøð ÕÅñêÇéÕ ×¿è¼ðìðÅÜ ù ÃÅó·é Áå¶ ÕÅñêÇéÕ
Ö»âò ìä Çò¼Ú ñ×Æ Ô¯ÂÆ ÕÅñêÇéÕ Á¼× ù ÕÅñêÇñÕ Ç¿çz çÆ
î¹Ôñ¶èÅé ìðÖŠ寺 ÕÅñêÇéÕ åÆð» ðÅÔƺ ìÚÅÀ°ä çÆ ÕÆ À°êîÅ
ÕÆåÆ ÜŶ?
(5) ì½è ÁòåÅð ç¶ ò¶ðò¶ Çç¿ÇçÁ» ÇÂà ôðÅðåÆ å¶
ÇøðÕ± ôÝÅî é¶ îÔÅåîÅ ì¹¼è ù ÜÅä–ì¹Þ Õ¶ ìÔ¹å ÔÆ
Û°ÇàÁÅÇÂÁÅ Ô¯ÇÂÁÅ ÔËÍ ÇñÖÅðÆ é¶ ÇÂà ÁòåÅð ç¶ ÃÅð¶ ÔÆ
ò¶ ð ò¶ Çå¿ é ì¿ ç » Çò¼ Ú î¹ Õ Å Çç¼ å ¶ Ôé Üç ÇÕ ì¹ ¼ è ÜÆ çÅ
ÇÔ¿ç¯ÃåÅé ç¶ ÇÂÇåÔÅà Çò¼Ú, ÿÃÅð ç¶ èðî» ç¶ ÇÂÇåÔÅÃ
Çò¼Ú Áå¶ èðî ðÅÔƺ ÇÂõñÅÕÆ ×¹ä» ç¶ êÌÚÅð ç¶ ÇÂÇåÔÅÃ
103

Çò¼ Ú ìÔ¹ å ÔÆ Ç÷¼ Õ ð–ï¯ × ÁÃæÅé ÔË Í
ôÝÅî òñ¯º ×½åî ì¹¼è ìÅð¶ ÇÂÔ ÇñÖäÅ ÇÕ À°ÃçÅ Õ¯ÂÆ
ðÈê, ð¶Ö, Çê³â, õÅéçÅé ÁÅÇçÕ éÔƺ Ãé, ìóÅ ò¼âÅ Áå¶ Õ°øð
Áå¶ Õ°ÔÞÅ ÞÈá ÔËÍ ×½åî ì¹¼è ìÅð¶ ÃÅðÆ íð¯Ã¶–ï¯× ÜÅäÕÅðÆ
ÇÂÇåÔÅÃÕ å½ ð òÆ À° ê ñ¼ ì è ÔË Í
×½åî ì¹¼è ÜÅåÆ–êÅåÆ òÅñ¶ ÇòåÕÇðÁ» ç¶ ÔÆ éÔƺ, ìñÇÕ
À°Ô ÃÅð¶ ÔÆ ìÌÅÔîäÆ Õðî–Õ»â» ç¶ òÆ Ãõå ÇõñÅø Ãé, êð
×¹¼ÞÆ îÅð ç¹ÁÅðÅ ÇÕö òÆ ôÖÃÆÁå ù Ô½ñÅ, ÔñÕÅ Ü» é×ÈäÅ
ìäÅ Õ¶ ð¼Ö ç¶ä çÆÁ» ÃÅÇÜô» çÅ îÅÇÔð å¶ ÁÇå Úå°ð ÇòêÌ
ÇÂåéÅ õåðéÅÕ ÕñÅÕÅð ÃÆ ÇÕ ÁÃñÆÁå åÕ êÔ¹¿Ú ÃÕä
ç¶ ÃÅð¶ ç¶ ÃÅð¶ ðÃå¶ ÁÅêä¶ ÞÈá å¶ öñå–øÇÔîÆÁ»–×ÌÃå
êÌ Ú Åð çÆ ì¶ Á ÅòÅ÷ ñÅáÆ éÅñ ð¯ Õ Û¼ â çÅ ÃÆÍ
îÔÅåîÅ ì¹¼è òð׶ ÁÅêä¶ Õà¼ó–Çòð¯èÆ ù ÁÅêä¶ ÔÆ î¼å
çÅ 23ò» ÁòåÅð îÅåð î³é ñËä éÅñ À°Ãé¶ Õ°çðåÆ å½ð å¶
ÁÅêä¶ ÃÅÇÜôÆ ã¿×» éÅñ ÇÂÔ Ô¼Õ ÇÜÔ¶ ÔÆ êÌÅêå Õð ñ¶ ÇÕ À°Ô
îÔÅåîÅ ì¹¼è ç¶ ÇÃè»å» çÆ ÇÜò¶º ÚÅÔ¶ ÇòÁÅÇÖÁÅ Õð ÃÕçÅ ÔË å¶
ÇÜò¶º ÚÅÔ¶ À°Ôé» ù ìçñ Õ¶ ðÖ ÃÕçÅ ÔË Ü» ÇìñÕ°ñ À°µñචðÈê
Çò¼Ú ÔÆ ê¶ô Õð ÃÕçÅ ÔËÍ ì¹¼è ÜÆ ìÅð¶ ÇÂÔ ÕÅðÜ À°Ãé¶ ìÔ¹å ÔÆ
ÕÅîïÅìÆ éÅñ Õð ÇñÁÅ ÃÆÍ ÇòêÌ êÌÚðÕ» é¶ Ãê¼ôà ðÈê Çò¼Ú
ÁÅêä¶ ÇÂà ռàó Çòð¯èÆ êð ò¼â¶ ùèÅðÕ çÆÁ» îÈðåÆÁ» ìäÅ
Õ¶ ÁÅêä¶ î³çð» Çò¼Ú ÇàÕÅ ñÂÆÁ» Ãé Áå¶ ì¹¼è ÜÆ ç¶
ÇÃè»å» çÆ ç¹ð–ÇòÁÅÇÖÁÅ ((mis-interpretation)) Õð–Õð
Õ¶ ì¹¼è ÜÆ ç¶ ôðèŬÁ» Ãî¶å Ãí ù ò¼âÆ ç¹ÇìèÅ Áå¶
öñå–øÇÔîÆÁ» ç¶ à¯ Â ¶ Çò¼ Ú Ã¹ ¼ à Çç¼ å ÅÍ ÇìñÕ° ñ ÇÂÔ¯
ÇÜÔÆ ÕÅðòÅÂÆ ÔÆ ÁÜ À°Ô ÇòêÌ êÌÚÅðÕ ÁÅð.ÁËÃ.ÁËÃ. ÁÅÇçÕ
ÿÃæ»ò» çÆ Á×òÅÂÆ Ô¶á ÇÃ¼Ö î¼å Çòð¹¼è êÅ ÇðÔÅ ÔËÍ
(6) Çòôù ÜÆ çÅ 24ò» ÁòåÅð íÅò ÇéÔÕ¦ÕÆ
ÁòåÅð ÇÕò¶º Ü¿ÇîÁÅ Áå¶ ÇÕÃç¶ Øð ÜéÇîÁÅ ÁÅÇçÕ» çÅ
Ç÷¼Õð Õðé çÆ æ» ÇÂ¼Õ ìÌÅÔîä ç¶òÆ í×å À°µå¶ ÇìêåÅ êËä ÃÅð
ÔÆ ÇéÔÕ¦ÕÆ ÁòåÅð ç¹ðñí ÇÕÃî ç¶ Ø¯ó¶ å¶ ìËᶠԯ¶ êÌ×à Ô¯
Ç×ÁÅÍ 450 ë¹ à À° µ Ú¶ د ó ¶ çÆ ÕñêéŠǼ Õ òÅð å» Ôð
êÅáÕ ù ÇÂÔ Ã¯Úä å¶ îÜìÈð ÕðçÆ ÔË ÇÕ ÕòÆ ôÝÅî çÅ
ÇçîÅöÆ î¹ÁÅÇÂéÅ ÇÕÔóÆ îÅéÃÕ ð¯×» òÅñÆ îËâÆÕñ
104

ÿÃæŠ寺 ÕðòÅÇÂÁÅ ÜÅÂ¶Í 450 ë¹à À°µÚÅÂÆ òÅñ¶ õÈìÃÈðå
د ó ¶ å¶ ìË á ¶ Ô¯  ¶ ð¶ â Æ–î¶ â ÇéÔÕ¦ÕÆ ÁòåÅð é¶ ì¶ ô ¹ î Åð
ÔÅæÆÁ», دÇóÁ», ð¼æ» Áå¶ êËçñ ø½Ü» ÃÇÔå Ü×å ç¶
ñ¯ Õ » ù ÁÅ çÆçÅð Çç¼ å ¶ ÃéÍ
(7) 488 ì¿ç» òÅñÆ ÇÂà ¦ìÆ ÁòåÅð ÕæÅ Çò¼Ú¯º ÇÂÃ
ôËåÅé ÃÅÕå ÕòÆ ôÝÅî ìÅð¶ ìÔ¹å ÃÅðÆÁ» ×¼ñ» ÁÅê î¹ÔÅð¶ ÔÆ
êÈðÆ åð·» Ö¹ñ· ×ÂÆÁ» ÔéÍ ÜÅå–êÅåÆ ÇòåÕÇðÁ» ç¶ ×¿ç¶
ÇÚ¼Õó éÅñ êÈðÆ åð·» ÇñìÇóÁÅ Ô¯ÇÂÁÅ Õðî–Õ»âÆ ÃÅÕåÆ
ìÌ Å Ôîä ÁÅêäÆ éÅÕÃ ì¹ è Æ Áå¶ ÁÇå ׿ ç ¶ Áð ×¹ ð îÇå–
Çòð¯ è Æ ÇòÚÅð» ÃÇÔå Ãê¼ ô à À° Ø ó ÁŪçÅ ÔË Í
×¹ðîÇå ÇòÚÅðèÅðÅ é¶ Ãê¼ôà å½ð å¶ ì¶ìÅÕÆ éÅñ çÇÃÁÅ
ÔË – ÒÒÃíéÅ ÜÆÁ» ÕÅ ÇÂÕ¹ çÅåÅÓÓ (2) Áå¶ ì¹¦ç ÁÅòÅ÷ éÅñ Ãí
ù Õ¿é· Ö¯ñ· Õ¶ ùäé çÆ åÅÕÆç ÕÆåÆ ÔË – ÒÒÂ¶Õ é±ð å¶ Ãí¹ Ü×¹
À°êÇÜÁÅ ÕÀ°é íñ¶ Õ¯ î³ç¶ÓÓ (1349) Áå¶ ÇÂà ÇÃè»å 寺 æ¯óÆ
ÇÜÔÆ ÇæóÕäÅ ù òÆ ×¹ðîÇå é¶ ìðçÅôå Õðé 寺 ÃçÅ ÃÅø
ÇÂéÕÅð ÕÆåÅ, ïæÅ:–
ÜÅÇå ÕÅ ×ðì¹ é ÕðÆÁÔ¹ Õ¯  ƨ
ì Ì Ôî¹ Çì¿ ç ¶ ï ìÌ Å Ôîä° Ô¯  ƨ
ÜÅÇå ÕÅ ×ðì¹ é ÕÇð îÈ ð Ö ×òÅðŨ
ǺÂù ×ðì å¶ ÚñÇÔ ìÔ¹ å ÇòÕÅðŨ (î: 3, 1128
ÕÔ¹ ð¶ ê³ Ç âå ì
ìÅÅ îé Õì Õ¶ Ô¯  ¶ ¨
ì Åîé
îé ÕÇÔ ÕÇÔ Üéî¹ îå Ö¯ Â ¶ ¨ 1¨ ðÔÅÀ° ¨
ܽ 屿 ìÌÅÔîä¹ ìÌÔîäÆ ÜÅÇÂÁŨ
åÀ° ÁÅé ìÅà ÕÅÔ¶ éÔƺ ÁÅÇÂÁŨ (ÕìÆð ÜÆ,

)

324 )

Ú½ìÆà ÁòåÅð» çÆ ðÚéÅ çÅ ÕðåÅ ÃÅÕå ÕòÆ ôÝÅî
ÜÅÇå–êÅåÆ ÇòåÕÇðÁ» çÅ Õàó ÔÅîÆ ÔË Áå¶ À°Ã 寺
À° µ ñà êÌ Ú ñé À° à ù êÈ ð Æ åð· » Ãõå èðî–Çòð¯ è Æ ñ×çÅ
ÔËÍ ×¹ðÈ éÅéÕ êÅÇåôÅÔ é¶ ÜÅÇå–êÅåÆ å¶ Ã¼¹Ú–Çíà ç¶ ÇòåÕÇðÁ»
ù ÁÃðçÅð Ö¯ðÅ ñ×ÅÀ°ä ñÂÆ Çüֻ Çò¼Ú û޶ ¦×ð» çÆ êÌæÅ
å¯ðÆ ÃÆÍ çÃò¶º éÅéÕ, ×¹ðÈ çÃî¶ô é¶ Ç¼կ Á³ÇîÌåÆ ìÅචù Ãí çÅ
îÈ¿Ô ñ×òÅ Õ¶ Á¼â–Á¼â À°µÚÆÁ» éÆòÆÁ» ÁÖòÅÀ°ä òÅñÆÁ»
105

ÜÅå» ç¶ îé» ÓÚ¯º ÜÅÇå–êÅåÆ éÅñ Ãì¿èå ç¹ÇìèÅ òÅñÆ éÅÕÃ
ÇòÚÅðèÅðÅ ù Ü󷯺 ÔÆ ò¼ã–à¹Õ Û¼ÇâÁÅ ÃÆÍ
ÇéÔÕ¦ÕÆ ÁòåÅð çÅ ÇñÖÅðÆ ôÝÅî æ»–æ» ÁÅêä¶ ÁÅê
ù ÜÅå–êÅåÆ ÇòåÕÇðÁ» çÅ Õà¼ó ÔÅîÆ ÷ÅÇÔð ÕðçÅ ÔËÍ ÇÂÔé»
ÇòåÕÇðÁ» ù ÇÕö åð·» òÆ à¹àÇçÁ» ç¶Ö ÃÕäÅ ÇÂà ÃÅÕå ÕòÆ
ç¶ ìðçÅôå 寺 ìÅÔð çÆ ×¼ñ ÔËÍ ÇÂà ÃòÅñ À°µå¶ À°Ãç¶ ì¶Ô¼ç
Çò×óç¶ ÇçîÅöÆ åòÅ÷é ù ç¶Ö Õ¶ Ã¹å¶ ÔÆ ÃÅìå Ô¹¿çÅ ÔË
ÇÕ Ü¯ ñ¯ Õ òÆ ×¹ ð È çÃî¶ ô ù ÇÂà ÁÇå çÆ éÅÕà ÃÅÕåÆ
ê¹ÃåÕ çÅ ÕðåÅ î³é ìËᶠÔé, À°Ô ìÔ¹å ò¼â¶ íιñ¶Ö¶ çÅ
ÇôÕÅð Ô¯  ¶ ê¶ ÔéÍ
êÌå¼Ö ù êÌîÅä çÆ ÕçÆ ñ¯ó éÔƺ êÂÆÍ ÜÅå–êÅåÆ
ÇòåÕÇðÁ» Áð å°øðÕÅå ç¶ ÇÕñ·¶ çÆÁ» ð¶å ÇéðÇîå Õ¿è» çÆ
ð¶å ç¶ ÇÕð–ÇÕð êËä éÅñ ÇÂà ÇñÖÅðÆ çÅ Ççñ ë¶ñ· Ô¯ä ù ÇëðçÅ
ÔË, ïæÅ:–
¶ Õ Â¶ Õ îå ÁË Ã À° ÚË ÔË ¨ ÜÅ å¶ Ã×ñ ôÈ ç z Ô¹ Ç Â ÜË ÔË ¨
ÛåzÆ ìÌÔîé ðÔÅ é Õ¯Âƨ ô¿Õð ìðé êðÜÅ Ãí Ô¯Âƨ15¨
ôÈ ç z èÅî ìÇà ÔË ìÌ Ô îéƨ òË ô éÅð Ô¯ Ç Â Ûåz Å éƨ16¨
(ê³éÅ

572)

ÛÇåz Á ÅéÆ Û¯ ð ÕË éð éÅÔ éÆÚé ðÅò ÔË ¨
åÜ ðÅÜ ÁÀ° ð ÃîÅÜ Õ¯ ×Ì Ç Ô éÆÚ ðÅéÆ ÜÅò ÔË ¨
ôÈ ç z ìÌ Ô îù å Å í¶ ðå, ìÌ Ô î ÃÈ ç z Æ Ô¯ Ç Ôº ׶ ¨
ì¶ÃïÅ ìÅñ Çìñ¯Õ ÕË î¹ÇéðÅÜ èÆðÜ Ö¯ÇÔº ׶¨24¨
(ê³éÅ

573)

ôÝÅî ç¶ ç¶òÆ í×å Ô¯ä ÕÅðé À°Ô ç¶òÆ ç¶ À°Ôé» Õ¿î»
ù ìÔ¹å ôÅé å¶ øÖð éÅñ ÇìÁÅé ÕðçÅ ÔË ÇÜÔé» ù ÕÇÔä ùäé
îÅåð éÅñ îé Çò¼Ú Á³å» çÆ ÇØðéÅ, ×ñÅéÆ å¶ éî¯ôÆ ÇÜÔÆ
êËçÅ Ô¹¿çÆ ÔËÍ îËçÅé¶ Ü¿× Çò¼Ú Õ¶òñ ç¶òÆ çÅ ô¶ð ÔÆ ð¼å–êÆäÅ
éÔƺ çÇÃÁÅ Ç×ÁÅ ìñÇÕ ç¶òÆ çÅ ÁÅêäÅ òåÆðÅ å¶
ÇòúÔÅð òÆ òÆíåà íÅò ù ÔÆ êËçÅ ÕðçÅ ÔËÍ ã¯ñ òÜ
ðÔ¶ Ôé Áå¶ Ú¿ â Æ ç¶ ò Æ Ü¿ × Çò¼ Ú îÅð¶ ׶ ì¿ Ç çÁ» çÆÁ»
Ö¯êðÆÁ» éÅñ ÁÅêä¶ ×ñ Çò¼Ú êÅÀ°ä ñÂÆ îÅñÅ êð¯ ðÔÆ
ÔË, ïæÅ:–
106

ê¯Á³å1 îÅñ2 ÕÅñÆ ÕêÅñ3¨
ÚñÇÚ¼å4 Ú¼Ö5 ÛÅâ¿å ÜÉÅñ6 ¨423¨

(ê³éÅ

599)

1. êð¯ ðÔÆ ÔËÍ 2. îÅñÅÍ 3. Ö¯êðÆÁ» çÆÍ 4. Ú¿ÚñÍ 5. Á¼Ö»Í

6. Á¼×Í

ÿíñê¹ð ç¶ ç¶òÆ êÈÜÅ ç¶ Çòð¯èÆ ðÅܶ ù øéÅÔ Õðé òÅñ¶
îÔÅé Õ¿î ù Õð Õ¶ ÇéÔÕ¦Õ ÜÆ é¶ èðî çÆ ò¼âÆ Ã¿ÃæÅêéÅ Õð
ñÂÆ ÃÆÍ ÇÂà ÇêÛ¯º ÇÂö ê¹ÃåÕ Çò¼Ú ñ¼Ö» Õð¯ó» çÆÁ» ø½Ü»
éÅñ À°µåð, ç¼Öä, êÈðì Áå¶ ê¼Ûî ç¶ Áé¶Õ» ç¶ô» ç¶
ðÅÇÜÁ» å¶ À°Ôé» çÆÁ» ø½Ü» ù åìÅÔ Õðé Ü» ÷¶ð Õðé
Çê¼Û¯º ÇéÔÕ¦Õ ÜÆ çÅ Ô¿ÕÅð ìÔ¹å ò¼è Ç×ÁÅ çÇÃÁÅ
Ç×ÁÅ ÔË Áå¶ À°Ô ÁÅêä¶ ÁÅê ù ÔÆ Ãí Õ°¼Þ çÃä ñ× ×¶
Ãé, ïæÅ:–
Ü× ÜÆÇåú Üì¹ Ãðì¨ åì ìÅÇãú ÁÇå ×ðì¨
Ççï ÕÅñ ê¹ðÖ ÇìÃÅð¨ ÇÂÔ í»å ÕÆé ÇìÚÅð¨ 683..
éÔº ÕÅñ ê¹ ð Ö Üê³ å ¨ éÔº ç¶ ò ÜÅê íä¿ å ¨
åì ÕÅñ ç¶ ò ÇðÃÅǨ ÇÂÕ ÁÀ° ð ê¹ ð Ö ìéŶ ¨
(ê³éÅ

586¨
610)

ð¼ì ÜÆ çÅ ÁòåÅð ÕÆ å¶ À°Ã ù Ô¿ÕÅð Ô¯ ÜÅäÅ ÕÆ
ÁÅÖ¶? ÇÂà ÚÇðåz ç¶ Á³åñ¶ ÇԼö Çò¼Ú ÇÂà ÃÅÕå ÕòÆ é¶
ÇñÇÖÁÅ ÔË ÇÕ ÇéÔÕ¦ÕÆ ÁòåÅð çÆ ÇÂà ÔðÕå å¯ º ç¹ Ö Æ
Ô¯ Õ¶ ÃÅÕåÆ Ç¼ ô à, ÕÅñ ê¹ ð Ö é¶ Ç¼ Õ Ô¯ ð îé° ¼ Ö À° à ù
Õåñ Õðé ñÂÆ êËçÅ Õð Çç¼åÅÍ À°Ô îé°¼Ö ÃÆ ìóÅ ÕðóÅ
Áå¶ ìñòÅé îÇÔ¿çÆ îÆð, ÇÜÃé¶ ð¼ì ÜÆ ç¶ ÇÂà ÇéÔÕ¦ÕÆ
ÁòåÅð ù òÆ Õåñ Õð Õ¶ ð¼Ö Çç¼åÅ, ïæÅ:–
ðÇÚ Áà îÇÔ¿ ç Æ îÆð¨ ÇðÃò¿ å ÔÅá ÔîÆð¨
ÇåÔ åÀ° é Õ¯ ìè¹ ÕÆé¨ ê¹ é ÁÅê î¯ ÇÕï ñÆé¨ 587¨
(ê³éÅ

610)

ÇÂà ÇñÖÅðÆ é¶ îÆð îÇÔ¿çÆ ù ôÅÇÂç î¹ÃñîÅä Ô¯ä ÕÅðé
Ú½òÆ ÁòåÅð» Çò¼Ú¯º ìÅÔð ðÇÖÁÅ ÔËÍ À°Ã ìÅð¶ ÇÂÔ ÇñÖ Õ¶ ÇÕ
À°Ãù òÆ Ô¿ÕÅð ìÔ¹å Ô¯ ÜÅä ÕÅðé ÒÒÕÅñ ê¹ðÖÓÓ é¶ À°Ãç¶
107

Õ¿ é ·
À° Ã

Çò¼ Ú
ÕÆó¶

Ǽ Õ ÕÆóÅ òÅó Õ¶ À° à ù ìÔ¹ å ç¹ Ö Çç¼ å Å Áå¶
é¶ À° à ù îÅð î¹ Õ ÅÇÂÁÅ,

ïæÅ :–
îÇÔ¿ ç Æ íðï¯ åì ×ðì¨ Ü× ÜÆåï¯ Üì Ãðì¨
ÇÃð Áåz êåÌ ÇëðÅǨ Ü× Ü¶ ð ÕÆé ìéÅǨ2¨
åì ÜÅé ÕÅñ êÌ ì Æé¨ ÇåÔ îÅðݯ ÕÇð çÆé¨
ÇÂÕ ÕÆà çÆé À° ê ÅǨ Çåà ÕÅé êË á ¯ ÜÅǨ10¨
èà ÕÆà ÕÅéé ìÆÚ¨ Çåà ÜÆÇåú ÇÜî éÆÚ¨
ìÔ¹ í»Çå ç¶ ç¹ Ö åÅÇÔ¨ ÇÂÔ í»Çå îÅðݯ òÅÇÔ¨11¨
(ê³éÅ

108

611)

109