tXh

JB

Wk
m
s

U|>-

'oi''..

'ViV,

<

»< *.
i'i\.

I
t> W.i
.

H

'AC^

»

>
»l\

.«yw/: r>V V^NV'"

KVI^ni:

M

Digitized by the Internet Archive
in

2011 with funding from
University of Toronto

http://www.archive.org/details/patrologiaecursu121mign

PATROLOGLE
CURSTJS

COMPLETUS

SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA;

OMNIliM SS. PATRIM, DOCTORUM SCRIPTORIMQCE ECCLESIASTICORIIM,
SIVE LATINORUM, SIVE GRjECORUM,

QUl AB JEVO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII III (ANNO 1216) PRO LATINIS ET CONCILII FLORENTINI (ANN. 1439) PRO GRjECIS FLORUERVNT :

RECUSIO CHRONOLOGICA
OMNIDM QUiE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICE TRADITIONIS PER QUINOECIM PRIMA ECCLESLE SiECULA,
JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, inter se cumque nonnullis codicibus manuscriptis collatas, perquam diligenter castigata; dissertationibus, commentariis, variisque lectionibus continenter illustrata; omnibus operibus post amplissimas editiones qu-e tribus novissimis sjeculis debentur absolutas detectis, aucta; indicibus particularibus analyticis, singulos sive tomos sive auctores alicujus momenti subsequentibus.donataj capitulis intra ipsum textum rite dispositis, necnon et titulis singularum paginarum marginem superiorem distinguentibus subjectamque materiam signiflcantibus, adornata ; operibus cum dubiis, tum apocryphis, aliqua vero auctoritate in ordine ad traditionem ecclesiasticam pollentibus, amplificata ;
ducentis et amplius locupletata indicibus auctorum sicut et operum, alphabeticis, chronologicis, statl6ticis, syntheticis, analyticis, analogicis, in quodque religionis punctum, dogmaticum, morale, lituroicum, canonicum, disciplinare, historicum, et cuncta alia sine ulla exceptionej sed pr.esertim duobus indicibus immensis et generalibus, altero scilicet rerum, quo consulto, quidquid non solum talis talisve pater, verum etiam unusquisque patrum, ne uno quidem omisso, intuitu conspiciatur j altero scriptur/e in quodlibet thema scripserit, uno sacrie, ex quo lectori comperire sit obvium quinam patres et in quibus operum suorum locis singulos singulorum librorum s. scriptur^! versus, a primo geneseos usque ad novissimum apocalypsis, commentati sinti
editio accuratissima,

oeterisque omnibus facile anteponenda,
integrita3
textus,

si

perpendantur characterum nitiditas,

chart.b

correctionis, operum recusorum tum varietas, tum numerus, forma voluminum perquam commoda sibique in toto patrologi.e decursu constanter SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRjESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, 8EXCENT0RUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLfOTHECA, EX OPERIBUS ET MSS. AD OMNES ^ETATES, LOCOS, LINGUA3 FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.

qualitas,

perfectio

SERIES LATINA
IN

PRJOR,

QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATINJ2 A TERTULLIANO AD INNOCENTIUM III.

AGGURANf
SIVE

fe*

J.-P.

MIGNE,
EDITORE.

Bibliothecie Cleri aniversse,

CURSUUM COMPLETORUM

IN

SINGULOS SCIENTLE ECCLESIASTI&E RAMOS

PATROLOGIM TOMUS CXXL
RATRAMNI, ^ENE/E PARISIENSIS,
S.

REMIGII, ETG. ETG.

OPERA OMNIA.

PARISIIS APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUGCESSORES, IN VIA DICTA: AVENUE DU MAINE, 189, OLIM CIIAUSSEE DU MAINE, 127.
1880

Ex

tjpis societatis dictac Societas

anonyma impressionis

et librariae administrationum

viarumque ferratarum

PAULO DUPOM,

Directore.

Parisiis, in via dicta

Jean-Jacques-Rousseau, 41 (Cl.) 9.2.80.

1«E

INSTiTUTE OF 10 £1 MSLEY PL,

'AL

STU[

•TO

6,

CANADA.

DEC -5

1831

5M/

S.EGULUM IX

RATRAMNI
CORBEIENSIS MONACHI,

MMM,
WilMJHfl

SANGTI REMI6II,
EPISCOPORUM
1

PARISIENSIS ET LUGDUNENSIS

IIOSACIII.

PAULI

ALVARI

CIIIIDl

OPERA OMNIA,
JUXTA
MEMORATISSIMAS

ACHERn,

FLOREZII

ET

ANTONII

COLLECTIONES

NOVISSIME

AD

PREDUM

REVOCATA.

INTERMISCENT13R
LOTHARII REGIS, HERARDI TURONENSIS, GUNTHARII COLONIENSIS, THEOTGAUDI BELGI&E GALLI&E
PRIMATIS, ARDUICI VESONTIONENSIS,

WULFADI BITURICENSIS,
S.

ADVENTII METENSIS EPISCOPORUM

;

GRIMALDI SANGALLENSIS ABBATIS, MILONIS MONACHI

AMANDl,

ISONIS SANGALLENSIS

MONACHI, GOTTESCHALCI H^RETICI, ETC. ETC.

SCRIPTA QUiE EXSTANT UNIVERSA.
ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTIIEC/E CLERl 1'NIVERSJ'J
SIVE

CURSUUM COMPLETORUM

IN

SINGULOS SCIENTI/E ECCLESIASTIC/E RAMOS

EDITORC.

»H»-

TOMUS

UiNICUS

PARISIIS
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUGGESSORES, IN VIA DIGTA AVENUE DU MAINE, 189, OLIM CHAUSSEE DU MAINE, 127.
:

1880

ELENCHUS
AUCTORUM ET OPERUM QU/E
1N

HOC TOMO CXXI CONTINENTUR

RATRAMNUS CORBEIENSIS MONACHUS.
praedestinatione Dei, ad Carolum Calvum libri I)c co quod Christus ex Virgine natus est . .

De

duo

Cul.

12
31

.

De Corpore et Sanguine Domini Disserlalio in librum de Corpore

103
ct

Sanguine Domini, auctorc

J.

Boileau, tiieologo Pafisieusi

171

Contra Grseeorura opposita fibri quatuor Enislola de cynocephalis [suo lucu omissa)

223
1153

GOTTESOHALCUS MONACHUS ORBACENSIS.
Confessio Confessio prolixior
Enistola Golteschalci ad 1
Lotharii epistoke tres
.

Ratramnum

341 349 307

LOTHARIUS REX.
.

371

GUNTHARIUS COLONIENSIS EPISCOPUS.
Guntharii diabolica capitula in Nicolaum papam Rctractatio Guntharii Guntharii, Theolgaudi et Arduici epistola ad Hincmarum Eorumdcm epistola ad episcopos in regno Ludovici conslitutos

377
381
Jbid.
Ibid.

THEUDOINUS CATALAUNENSIS PR^EPOSITUS.
Thctidoini epistola ad

Alamannum monachum

Altivillarensem
'.

385
397 411 513
«555

PAULUS ALVARUS CORDUBENSIS.
Alvari Confessio

Carmina Appendix

— — —

Epistolse

.

Indiculus

Luminosus

505

BERNARDUS MONACHUS FRANCUS.
Rernardi Itinerarium in loca sancta

509 585 039 073

WANDALBERTUS PRUMIENSIS MONACHUS.
Wandalberti Martvrologium De VilaS. Goaris Appendix

^INEAS PARISIENSIS EPISCOPUS.
Liber adversus Gra?cos

083

HERARDUS TURONENSIS ARCHIEPISCOPUS.
Herardi capitula

— —

Commonitorium
Annuntiatio in synodo Suessionensi
iii

703 773 775
779

De

miraculis S. Othmari libri

ISO duo

SANGALLENSIS MONACHUS.
795 925
S.

GRIMALDUS SANGALLENSIS ABBAS.
Liber Sacramentorum Grimaldi et Tattonis epistola ad Reginbertum

MILO MONACHUS
S. Amandi Vita metrica Additio ad Vitam S. Amandi Carmen de conflictu veris et hiemis S.

AMANDI.
927 907 983

REMIGIUS LUGDUNENSIS EPISCOPUS.
985

Liber de tribus Epistolis
Absolutio quiestionis de generali per eadem ereptione electorum De tenenda Scripturae veritate
Epistola pastoralis

Adam damnatione omnium

et speciali per

Christum ex

1007
11)83

WULFADUS
Libellus de

BITURICENSIS EPISCOPUS.
1135

ADVENTIUS METENSIS EPISCOPUS.
Waldrada
Adventii epistola ad Theutgaudum Coloniensem episcopum

Ad Nicolaum papam.

1141 1143 1145

Orationes in synodo Metis coadunala Adventii privilegium

1149
Ibid.

ANNO DOMINI DCCCLXVILI.

RATRAMNUS
CORBEIENSIS MONACIIUS.

NOTITIA HISTORICA IN RATRAMNUM.
(Fabric, Biblioth. med. et
inf. Lat.,

tom.

II.)

Bertramus in editionibus Sigeberti Gemblacensis, cap. 95, et apud Trithemium cap. 274, de S. E., et lih. n, cap. 48, de illustribus Beuedictinis, aliosque : etiam in primis editionibus libri de Coena Domini Bertramus : sed idem rectius Ratramnus appellandus, quo nomiue venit apud Anonymum Cellotianum; Flodoardum, m, 15, Hincmarum, de Proedestinatione, cap. 5, tom. I, pag. 26, etcontra Gottheschalcum, pag. 413, 438, 450; Lupum Ferrariensem, epist. 19; Auouymum Mellicensem, cap. 46; et in Sigeberti codicibus mss. Gemblacensi et Vallis Viridis, nec non in Codicibus librorum quos ipse composuit, aliis atque editionibus. Monachum Corbeiensem ordinis Benedictiui fuisse, Hincmaro teste, Gallum natioue, suspicio est, nec dubium couvenit est praepositnm gessisse coenobii Orbacensis in dioecesi Gallioe Suessionensi. Jussus a Carolo Calvo, Galliae ab auno 840 rege, et ab anno 875, 25 Decemb., ad 877, 6 Octobr., imperatore, de Sanguine et Corpore Christi quid sentiat signiticare, scripsit notissimum illum libellum de Corpore et Sanguine Domini, in quo diu ante Berengarium, Paschasii Radberti (a) sententiam et transsubstantiationis dogma perspicue rcfellit, argumentisque e sacra Scriptura et a sanae ratiouis petitis judicio testimonia adjungit doctorum (b) Ambrosii, Augustini, HieroLatinae Ecclesiae nymi, Isidori, Fulgentii, et quse ex Sacramentario Gregorii Magni inter celebrationem S. Coenae dicicon: :

A

eodem

B

proefatioue Leonis Judae, intepretis (d) Gcrmanice an. 1532, Tiguri. Deinde Latine iterum Genevae, 1541, 8°, et in Microbresbytico an. 1550, atque Orthodoxographis prioris edit. an. 1555, et cum Paschasio Ratberto Coloniae, 1551, 8°, et iu Guilclmi Feuguerci Opusculis Lugduui Batavorum, 1579, 8°, et in Catalogo testium Veritatis edit. Sim. Goulartii, Genevae, 1608, fol., et cum notis Joannis Lampadii, Bremae, 1614,8°. Hinc, ut alias editiones Hendreichio pag. 543 notatas praeteream, post Gallicas versiones an. 1550, 1558, 1560, 1619, 1653 etiam Latine et Gallice, Petro Allixio interprete, Parisiis an. 1672, 4°, et ex Jacobi Boilavii (e) versione Gallica, cum praefatiune et uotis, Parisiis, 1686, 12°, et Latine cum vindiciis adversus Joanuem Harduinum (qui Ratramnum haereticis (f) ascripserat) 1712, 12°, Nec minus post versiones Bclgicas, Roterod. (g) 1610, Ultraject. 1620; atque Anglicas (h) et cum versione Anglica clarissimi Guilelmi Hopkinsii (t) canonici Worcestriensis, Londini, 1686, 12°, 1688, 8°, cum eruditis de Ratramno et ejus doctrina, adversus Boilavium aliosque Romanae Ecclesiae doctores, dissertationibus. Atque ex hac Anglica editione, praemissis etiam illis dissertationibus Gallice versis,
libellus

Ratramni Latine

et

Gallice,

Amstelodami,

sueverunt. Ratramni nomeu initio et line libri annotatum Mabillonius (c) fatetur se reperisse in ms. Lobiensi annorum 800. Exstat etiam in alio non minus perantiquo Sahnansweilano, et antequam an.

1532 edcretur, Ratramnum in praefatione ad libros de Veritate Corporis et Sanguinis Christi contra OEcolampadium, Colon. 1527, laudavit inter scriptores catholicos de illo argumeuto Joannes Fischerus, episcopus Roffensis. Prodiit primum Coloniae 1532,
8°,

byteri, ad

apud Joannem Pn<el, sub titulo « Bertramipres Carolum Mfignum imperatorem, » et cum C
:

vero Joannes Scotus quoque, ejusdem Caroli Calvi jussu in eamdern sententiam librum de Corpore et Sanguine D omini scripsit, mire qui inter sanctos in quibusprobatum Berengario dam Martyrologiis iv. Idus Novembr. ascribitur tamen verisimilius est, cum Bercngarius illum coactus fuisset in concilio Vercellensi an. 1050, damnatum, comburere in concilio Romano an. 1059, intercidisse potius, quam contra lidem tot codicum, contra diversitatem genii scribendi, qui in Scoti scriptis deprehenditur, et contra alias rationes a viris doctis allatas, Ratramno huic, librum quem habemus, eripi, Scotoque (j) tribui debere, Scriptis probibitis accensent Indices Romanus, Tridentinus, Hispanicus
1717,
8°.
:
:

Quanquam

Vetus scriptor Anonymus de Eucharistia a (a) Ludovico Cellotio S. J. editus cum notis an. 1655.
Mabilloniu;,
p. 45,
seec. iv, Benedictin.. parte n, pra>f. 83, et pag. 80 Itineris Germanici. Colomes. pag. 668 seq. Operum, ubi et de aliis codi-

(f)

In

Dissertatione

de Sacramento
ts,

altaris,

pag.

165, 193.
(g) (h)

Journal des Savan

an. 1712, p. 646.

num.

Plurium Anglicarum

versionum editiones ex-

cibus mss.
(6)

Inde Joannes Lampadius Bertramum
Ecclesiae

inscripsit

stare testis Caveus, qui erudite de hoc scriptore ad an. 840. Idem inter alia notat yElsricum iu homilia Paschali ex Ratramno multa ad verbum repetisse

consensum
(c)

deverbisS. Ccenae. Jacobus Basnage in Historia Ecclesiastica do-

quod ad oculum quoque Hopkinsius demonstravit
Anton. Wood Athenoe Oxon. Tom. III, p. 1074. Ut a Petro de Marca Epist. ad Dacherium, antt III, pag. tom. II Spicllegii, et novae editionis tora. adversus 852, et ab Anselmo Parisio dissertatione Allixium cap. 5, tom. IV Pcrpetuite de laFoi, parte ii, pag. 198 seq. Joanne Harduino, etc. Omitto sus piciones parum credibiles eorum qui auctorem corc miniscuntur, \el autiquiorein multum, ut Prosperum, et vel Bereugariun. vel ducentis annis juuiorem, ipsum, vel ex ejus sectatoribus aliquem.
(i)

gmatiea, quam Gallice edidit, xvi, 7, tomo II, pag. 933; et cancellarius Tubingens. D. Christophorus Matthaeus Pfafftus de S. Eucharistia adversus Ludovicum Rogerium, pag. 21 seq. (d) Abraham Ruchat, tom. IV. Hist. de la Reformation de la Suisse, pag. 207. (e) Du Pin, tom. XIX, Biblioth. Eccles., pag. 68; Acta Eruditorum, an. 1687, pag. 43. Nouvcll. Rep.
Lettr., p.

(j)

125.

Patrol. CXXI.

15Q

.

11

RATRAMNl CORBEIENSIS MOWCIII.
:

12

Qtiirogm
iliini

Belgicus autem
.

internretatione

adjuvanlk

\

judical M.uir, pap

\
i

ide
-

l

erium de Eccle iarura
el

de u iu Pati um III -ii|. Itaque Lutinus Latiniua tora. 1 Bibliothecoe librum l<>, lestatur e Bei trarani acro profanre, p. liln-H i',i cha n de eodem ai gumento subjunctum
iq
,

Dallfflura

I

re piciunl ?erba Ratramni in proefaObsecro entiara tuam ut ad sug nem pai itali no a re pondei e non gr Di- Controver ia illavide l!. (ttigium de Bibliothi Patrum, pag, 169, <-i quo? laudal Mabillonium iv. Benedictin. parte el lom. II n, praefat. cap

Pa cha ium
:

Lione

«

i

1

1

''>.

percurris e, mii nomine
pi ojei
i

:

immeraorera in fndice uotatum hflereagnitura errorem meum, Quare po
t

Annalium Beuedictin. ad annum et Natalem le andrum ssec.
'.

8t4, pag, 652 seq
.

.

pai te

n,

i

libellum, et
»

a

ummo

absolvendum
miensi

reverendissimo

pceaitentiai io cura^ Vor cardinali

i

ertal

13.

Scripsit prseterea hic Ratramnus ad eumdem Carolura Calvum libros duos de Praede&linatione, in quibus cura Gottc chalco facit, ab Hincmaro aliisque

oppugnatus. Edidil Gilberlus Manguinus

inter

scri-

ptores uoni soeculi qui de Prffldestinatione el Gratia scripserunt, Parisiis. 1650,4°; unde recusi lom. XV Confer i42 Bibliothecoe Patrum Lugdunens., pag Usserii et Cellotii Historiam Gotteschalci. « Contra Grfflcorum Romanara Ecelesiam infamantium errores, » ad Nicolaum !, pontificem Romanum, [ibrosquatuor, Photii epistolae potissimum oppositos quorum Iribus primis integris tractat de proi Spiritus saucti, edidit Dacherius tomo secundo Spicilegii (tom. I, editionis novae, pag. 63). « De partu Virginis, seti de Nativitate Christi, » modocommuni et naturali non ciauso B. Virginis uiero facta. Cui Paschasius Radbertus libellos duos de partu Virginis pro contraria sontentia opposuit.

Epistola ad Rimbertum preshyterum de Cy> ;/' pula ndi. E q :od non sinl Adae po f\ codice bibliothecoe Pauhnoe Lip iensis, ab erudito ro Gabriele Duraout in dissertatione de Cynocephalis, inserta tomo sexto Historise criticae reipublicoe Litte/ario-Massonianae, editae Gallice lodami, 1714, 12°, pag. 188-196. Libei 'I' Anima, quod non omnium hominum
.

Am

sit

anima,

ul

Marianus

U

gustini de quantitate

quem
l^x

liabuit

Scotus ei loco quodam Auaffirmaverat. liii; Ij edereque voluit Mabillonius,

auima1

,

etiara ms. in varii

bibliol
i

Hincra
I

iri

libro

de un
ii:i

et

non trina
constat

Dei

tom.

Operum,

nnm

defendisse, et Hilarii atqoe confirmasse verbo veteris livmni « Te. trma Deitas unaque poscimus, o pro quo Hin marus maluit Tesumma Deitas. Liber autem quo id aRatramno factum, ad nos non pervenit.
ciiin

pag. Gotteschalco
diclis

el

i38,

Ratram-

Aii^iisiini

RATRAMNI
CORHEINSIS MONACHI

DE PR^EDESTINATIONE DE
LIBRI

DUO

AD REGEM CAROLUM CALVUM.
Max. Patr., tom. XV.)

(Bibl.

YETERUM AUCTORUM DE
Hincmarus

HIS

RATRAMNI LIBRTS TESTIMONIA.
et in
libris

M< mensis

archiqpicsopus, dePrsedestina- C ptr.ris valde peritus,
b.

ssecularium discisubtilis
et clarus

tione,

ad Carolum regem, cap.

plinarum egregie doctus, ingenio
eloquio, nec
psit

Ratramnus nihilominus, monasterii Corbeioe monacbus, libellos duos, quos nobis examinandos dedistis
ita intentione

minus vitaquam doctrina

insignis, scri-

elaboratos porrexit, utostendat quateita

multa prseclara opuscula, de quibus ad meam notitiam pauca pervenerunt. Ad Carolum regem,
Lotbarii

nus sicut
et

Dco prsedestinantur ad vitam, reprobi a Dco proedestinantur ad mortem.
elecli a

fralrem

imperatoris, scripsit

commenda-

bile opus.

Sigibcrtus,

Gemblacehsis

monachus, de

Scriptoribus

De prredestinatione i. De Corpore et Sanguine Domini
Idem Trithemius

lib.

i.

ccclesiasticis, cap. 9o.

Claruittemporibus Lotbarii imperatoris, anno830.
in Chronico Hirsaugicnsi.

Bertramus scripsit librum de Corpore et Sanguine Domini; et ad Carolum, librum de Prcedestinatione.
Joanncs Trithemius, abbas Spanhemensis, de Scriptoribus cccksiasticis

Bertramus, presbyter

et

monacbus,

in divinisScri-

Bertramus monacbus, in omni litteratura doctissimus, scripsit nd Carolum regem de Proedestinatione. Item de Corpore el Sanguine Domini, cum aliis multis quae ad notitiam nostroe leclionis non venerunt.

13

PE PR EDESTINVTIONE

DEI.

— l.IB.

I.

14

PR/EFATIO AUCTORIS.
A jungere dignata cst, ut de nuper exorta quaestione, sed olim jam a sanctis Patrihus determinata, collecta
ex sanctorum libris capitula vobis dirigerem, quibus

Doraino glorioso atque

proeccllentissimo principi

Carolo Ratramnus.

Cum
streni,

virtus et sapientia virtus
videlicel

regiam majestatem illuqua adversarios expugnet,
corpus

qualiter de ea sentirent

manifestius vobis eluceret.
diligenler

sapientia

qua

reipublicae

omue

disponat,
attollunt,

Cum enim
disponitis,

universa eaute disquuitis et

magnificentiam vestram haec

duo clarius

tum quoquc
ut

in

hac quscstione, cujusprofacit,

quod

coelestis sapientiae

secreta perquiritis et rcii-

funditas

multos

caligare

studiose

valde

et

gionis

enim vos prioribus comprincipibus, qui virtutum potentia hostium parant

amore

tlagralis. Haec

colla

subegerunt,

et

sapientiae

fulgore

et

religionis
et

sanctorum sententias ex ea cognoscentes, quid postea prudentiam vestram agere oporteat deliberctis. Ego autem, cupiens parere mainceditis,

modeste

honore amici Dei

facti
et

sunt

:

David dicimus
sictit

Salo-

gnitudinis vestrae imperio, colligere studui ex catho-

monem, Ezecbiam,

Josiam, quibus

fuit Stu-

dium circa divinae sapieutise mysteria detineri, ita eorum fama et immortalis ezistit, ct stipendiis eeternse heatitudinis
effecti,

licorum doctorum sententiis, quae pro brevitate sui occupationibus vestris non liant onerosa?, et pro

ornata refulget.

Quorum

iinitatores
sta-

r>

sententiarum plcnitudine rei veritatem non abscondaut. Et quia hujus quaestionis, id est de praedestinatione,

admirahili prudentia reipublicae vestrae

tum

disponitis, et potenti virtute

hostium vires subccelestium sapien-

profundum valdc mysterium est, statui prius de divina dispositione snnctorum Patrum proferens
:

igitis; et inelfabili religionis

amore
et

testimonia dicere, deinde ad preedestinationis narra-

tiam secretorum disquiritis,
tholicae
fidei

quemadmodum
perseveret,

ca-

status

inviolabilis

omni

tionem venire ut cum prohatum fuerit universa quae gerunturin mundo divinae dispensationis secretis

vigilantia elaboratis.

Hoc autem studium tutum insignia non tanquam pcregrina
studiis

et haec viret

moderari, facilior intelligentiae via pareat ad prae-

laborum
et avus,

companta

vohis adsuul, sed veluti naturalia:

siquidem gloriosae memoriae Augusti pater
sublimitate adeo
effulserunt, ut

manifestntionem. In qtio opere sicut magnitudinis vestrae jussionem exsequi cupimus, ita clementiam exoramus ut eorum quae dixerimus et
destinationis

ctvirtutum armis, et sapientia? decore, et religiouis
virtutum
rnagnifisibi

probator
vestra

silis et

judex

:

et si

quid bene diclum fucrit
si

sententia

confirmetur;

quid vero

aliter

centia et priores ante se

regcs incomparabiles
imitationis

vobis visum fuerit, per vos redarguatur,

nobisque

monstrarent,

et posteris

exempla

relin-

correctionis vestree sententia propter pietatis vestrae

quibus ut originem sanguinis ducitis, ita clementiam non abscondatur, nec ad multorum utriusque parentis et virtutem et religiouem possi- C couspectum veniat, nisi sapientia vestra comprodetis. Sed si altius volumus nohilitatis vestrae progehaverit recte dicta esse quae protulerimus. El quod

querent

;

a

niem

speculari,

videmus

originis

vestrae

steramata

haec

saecularis potentiae

gloriam semper religionis honore
regali digni-

postulare praesumimus, non temerariae praesumptioni deputet magnitudo vestra, sed humilitati
et verecundia?, quae

decorasse.

Unde constat vos non solum

tate insignitatem bahere, sed et

sanctoe stirpis pro-

publice discuti,
pubiicari.

nou solum pro verum etiam in beue

-erratis
diclis

timent

verentur

pagine religionis studium possidcre. Cujus quoque
religionis

amore humilitati

nostrae majeslas vestra

LIBER PRIMUS.
DE DIVINA DISPOSITIONE.

Scd jam ad propositam veniamus.

Nemo

quisquis

nuda sunt
loquitur
nostri, et
I)
:

et

aperta oculis ejus
iv).

:

et qui

omnia

novit,

hene crcdit in Deum, dubitat praesentia illius coelum terramque contineri, mundumque providentia divina
regi;
et sicut nihil latet

disponit universa (Hcbr.
«

»

Unde

liber Sapienliae

In

manu

eniip illius et nos, et sermones

sapientiam ejus,

ita

dispo-

sitio illius

universa moderatur et regit.

Sicut
illius,

enim
ita et

nulla est creatura occulta in conspectu

actioncs

hominum

et cogitationes novit, quia,
:

secuuest

dum

Scripturae divinae auctorilatem

«

Nulla

creatura invisibilis in conspectu

illius; sed

omnia

omnis sapientia, et operum scientia, et ipse enim dedit mihiomnium quae sunt scientiam veram, ut sciam dispositionem orbis terrarum, et virlutem elemeulorum initium et consummatiouem ct mcdietatem temporum, vicissiludinum permutationes, ct consummaliones temporum
disciplina
: ;

18

BATKAMNI
tnutationes, et divisiones

COIt IIEIENSIS MONAGIII

Ifl

morum

temporum
vitn

:

anni A stinatione

et electoa

disponit ad

regnum, etreprobos
in

ventorum et cogilationes bominum, differentiam arborum et virtutes radicum; et qusecunque sunt absconsa etimomnium enim artifej docuit me prcevisa didici sapientia (Sap. vn). » Heec dici uon de aliquo morcursua et Btellarum
dispositiones,
:

adpcenas.

De qua dispositione Dei
universorum
voluntates,

B.

Augustinoa

libro de

libero Arbitrio loquitur (cap. 20),

demonstrana quod nou solum bonas, ted et
et ejns

malas, quocunque volueril inclinat,
tioni serviuut, ita dicens
:

disposisi

tali

manifestum

est,

nisi

de solo mediatore

Dei

et

Scriptura divina,

dili-

quod virlus et sapientia Dei est, cx eo autem quod bomo factus est, accePatris quia pit universorum scientiam et intelligentiam secundum Evangelii protcstationem plcnus yratia

bominum, qui

ex

eo

genter inspiciatur, ostendit non solas bonas hominuiii voluntates,

quas ipse

facit

ex malis, et

a

se

;

factas

vitam,

bonas ad actus bonos et ad oeternam verum etiam illas quae conservant
ita

dirigit
sfficuli

ct

«m'te£econsistens,sicutex eo

quodbomo
ex eo

factus est,

corporo

circumscriptus
est,

fuit, ita

quod Yerbum

caro factum
imprffivisa

omnia quaecunque sunt absconsa et novit, et omnia prospicit, et capit omnes

qno voquando voluerit, faciat inclinari, vel ad beneficia quibusdam prsestanda, vel ad pcenas qnibusdam ingerendas, sicut ipse judicat, occultissimu quidem
esse in Dei

creaturam,
luerit,

potestate, ut eas

spiritus intelligibiles, et sicut
ita

disponit universa

cum

illo.

novitomnia cum Patre, De ipsa autem sa-

judicio, sed

sine

ulla

dubitatione justissimo.

Nam

pientia subsequenter in eodem libro scribitur ita prosequendo « Attingit autem ubique propter suam munditiam (Ibid.) » item « Attingit a tine usque ad iinem fortiter, et disponit omnia suaviter [Sap. vm). » Qui crgo omnia novil, et omnia conc|udit, coutinet atque dispouit, praeterita, pnesentia et
:

invenimus aliqua peccata etiam pcenas eose aliorum peccatorum, sicut « sunt vasa irte, » quffi dicit Apo» stolus, « perfecta in perditionem (Hom. ix, 22
;

;

:

sicut et induratio Pharaonis,
«

ad ostendendum in
»

illo

et causa dicitur virtulera Dei (Exod. vn,
cujiis
u

3);

sicut est fuga Israelitarum
vn,
4, o)
:

facie

hoslium de
factus

civitate Ilai (Jos.

in

animo enim
est ut

fulura

nequaquam eum

lateut, sicut et

superius
«

ait,

est

timor ut fugerent; et hoc facluni
dixit

vindica-

quia dederit liomini,

ut

cognosceret

initium et

retur peccatum eo

medietatem et consummalionem temporum. » Si enim hoc homo ex douo Dei promeruit, quanto magis
ille,

Unde
iilii

modo quo vindicandura fuerat. Domiuus ad Jesum Nave « Non poterunt
:

Israel subsistere ante faciem
12).
»

inimicorum suorum
»

qui hsec tribuit cognoscit qui novit

:

ergo

quia novit
illa

et
at-

(Ibid.

Quid

est «

non poterunt subsistere?

praterita, et prsesentia, et futura, dispensal

Quare non subsistebant per libeium arbitrium, sed

hominum, » C per timorem turbata volunlate fugiebaut, nisi quia ipse utique disponit eas non solum bonas, verum Dens dominatur et voluntatihus hominum, et quos etiam et malas. Quamvis enim pravae cogitationes vult in formidinem convertit iratus? Nunquid non hominum non sint a Deo, non tamen ejus cogitatiobostes Israelitarum adversus populum Dei, quem ducebat Jesus Nave, sua voluntate pugnarunt?Et nem effugiunt, aut voluntatis ejus dispositionem transgrediuntur; unde bonarum cogitationum et tamen dicit Scriptura, « quia per Dominura factum malarum vero ordinator tanest coufortari cor eorum, ut obviam irent adbellum auctor est et ordinator,
que disponit;
el
«

cogitationes

tum, non vero auctor, quia « attingit a iine usque ad tinem fortiter, et disponit omnia suaviter. » Sicut ergo haec, ita etiam et electorum numerum et reproborum cognovit, et sicut universorum ordinator est,
sic

contra Israel,

ut

exterminarentur

(Jos.

xn, 20;.

»

Nunquid non sua voluntate bomo improbus filius Gemini maledicebat regi David? et tamen quid ait
David plenus vera
et vobis,
et alta sapientia?
«

quid
ut

ait

illi

qui

etiam

et

eorum

:

nec tantum
sed et

gerunt in prsesenti

vita,

horum acta quae lines eorum et novit
singulis
agat,

maledicentem percutere voluit?
iilii

Quid mihi, inquit,
maledicat,

Sarviae? Dimittite
illi

eum

et disponit. Qualiter

autem de

non
..

quia Dominus dixit
dicet ei
:

maledicere

David; et quis
regis

novo

consilio, uec

nova cogitatione concipit, sed in

Quare

fecisti sic? »

(II Rey. xvi, 10.) Deinde
velut ab

aeternitate disposiliones suse universa

quemadmodum
est ulla
»

Scriptura divina plenam
alio initio

sententiam
:

geruntur per successiones lemporum disposita sunt;
quia, sicut ait Apostolus, «

apud Deum non

commutatio, nec vicissitudiuis obumbralio.

Sicut
et

enim
sicut

eeternus est, ita et aiternaliter

omnia novit;
suse

ejus Ecce meus, qui exivit de utero meo, quaerit animam meam, et adhuc modo (al., quanto magis nuuc)
:

commeudaus « Et David ad Abizai et ad omnes pueros
repetendo

dixit, inquit

filius

omnia comprehendit,
sunt,
et

ita

scientiee

qufficunque

fueruut, et futura

sunt,

lumine uno

filius

Gemini. Sinite
illi

illum

ut

maledicat,

quoniam

dixit
et

Deus, ut videatDominus humilitatem

meam,
in die

inluitu contuetur. Et sicut nihil novi est
ita in aeterna disposilioue

apud lilum,
tempo-

retribuat mihi
(Ibid.,

bona pro
»

maledicto

ejus

consistuut immobiliter lixa

isto

11, 12).

Quomodo

dixerit

Dominus

qualiter creaturarum ordo per successiones

rum

agatur

:

in

electorum finem
gulis quid
liter

qua sempiternitatis dispositione et et reproborum cognovit, ct de sinest.

agendum sitsempiternoconsilioiramutabiHaecautemsempiterniconsilii

determinalum

homini huic maledicere David, quis sapiens et intelliget? Non enim jubendo dixit Deus, ubi obedientia laudaretur; sed quod ejus voluntatem proprio suo vitio malara in hoc peccatum judicio suo justo et occulto inclinavit, ideo dictum est, « dixit ei Dominus.
»

disposilio praedeslinalio est

operum

Dei,

qua

preede-

Nam

sijubenti obtemperasset Deo,

laudan-

l)E

PK/EDESTINATIONE DEI.

LIB.

1.

18

dus potius quam puniendus esset, sicut, ex hoc pec- A test, eorum spiritum Dominus suscitavit, ettamen sua voluntate venerunt. Agit enim omnia potens in corcatum [al., peccatoj postea novimus esse punitum. dibus hominum etiam motum voluntatis illorum, ut Nec causa tacita est cur ei Dominus isto modo per eos agat quod per eos agere ipse voluerit, qui dixerit maledicere David; hoc est cor ejns malum in « ut videat, omnino injuste aliquid velle non novit. Quid cstquod hoc peccatum miserit vel dimiserit « Non veniat homo Dei dixit ad Amaziam regem inquit, Dominus humilitatem meam, et retrihunt tecum exercitus Israel non est enim Dominus cum mihi bona pro maledicto ejus in die isto. » Ecce ([uoIsrael et omnibus tiliis Ephrcm quoniam si pntavemodo probatur Deum uti cordibus et malorum ad ris obtinere te in illis, in fugam convertet te Deus laudem atqueadjumentum bonorum. Sic usus est Juda ante inimicos, quoniam est virtus Deo vel adjuvare tradente Christum sic usus est Judaeis crucifigentivel in fugam vcrtere? » (II Par. xxv, 7, 8.) Quomodo bus Christum. Et quanta indc bona pra-stitit populis virtus Dei alios adjuvatin bello dando eis liduciam, credituris! Qui et ipso diabolo utitur pessimo, sed alios immisso timore verlit in fugam, nisi quia ille optime, ad exercendam et probandam iidem et pieta« qui in ccelo et in terra omnia quaecunque voluit tem bonorum, non sibi, qui omnia scit antequam
:
:

:

:

;

liant sed nobis,

quibus erat necessarium ut eo modo R fecit (Psal. cxxxiv, 6), » etiam in hominum cordibus operatur. Legimus quid dixerit Joas, rex Israel, mitageretur nobiscum. Nunquid non sua voluntate Ab tens nuntium ad Amaziatn regem volentem pngnare salom elegit consilium quod sibi oberat? Et tameu
ideo
fecit,

quia exaudierat

Deinde Scriptura « Et non subjunxit audivit Amazias, quoniam a omnia (II Rcg. xvn, 14). » « Bonum consilium» dixit, Deo erat ut tradereturin malum [al., in manusejnsj quod ad tempus proderat causse, quia pro ipso erat (IlPar. xv. 19, 20), quoniamquaRsierunt deos Edon. » contra patrem ejus, contra quem rebellaverat, ut Ecce Deus volens idololatriae peccatum vindicare, eum possct opprimerc, nisi Dominus cousilium dissi- hoc operatus est in ejus corde, cui utique juste irascebatur, ut admonitionem salubrem non audiret, passet quod dederat Achitophel, agendo in corde Absalom, ut tale consilium repudiaret, et aliud quod sed ea contempta iret in bellum, ubi cum suo exercitu caderet. Per Ezehielem prophetam dicit Deus ei non expediebal eligeret (lbid 21). Quis non « Et propheta si erraverit, et locutus fuerit, ego Doista divina judicia contremiscat, quibus agit Deus etiam iu cordibus malorum hominum quidquid vult, C minus seduxi prophetam illum, et extendam manum reddens eis tamen secundum menta eorum? Romeam super eum, et exterminabo eum de medio boam, filius Salomonis, respuit consilium salubre populi mei Israel (Ezech. xiv, 9). » In libro Estlier seniorum quod ei dederant, ne cum populo dure scriptum est quod mulier ex populo Israel in terra ageret et verbis coaevorum suorum potius acquievit, captivitatis facta erat uxor alienigenae regis Assueri respondendo minaciter quibus leniter debuit (III ergo in ejus libro scriptum est (cap. m, iv) quod cum haberet necessitatem interveniendi pro populo Reg. xu, 6 seq.) Unde hoc nisi propria voluntate? Sed hinc ab eo recesserunt decem tribus Israel, et suo, quem rex ubicuuque in regno ejus esset, jusalium regem sibi constituerunt Jeroboam, ut irati serat trucidari, oravit ad Dominum cogebat euim Dei voluntas fieret, quod etiam futurum esse praeeam magna necessitas, ut praeter jussum regis et dixerat. Quid enim Scriptura dicit? « Non audivit rex praeter ordinem suum ad illum auderet intrare, et plebem, quoniam erat conversio a Domino, ut sta« Et intuitus est eam vide quid Scriptura dicat tueret verbum suum quod locutus est in manu Ahiae tanquam taurus in impetu indignationis suae, et tiSilonitae de Jeroboam filio Nabath (Ibid., i 59). » muit regina, et conversus est color ejus per dissoluNempe sic factum illud est per hominis voluntatem, ]) tionem, et inclinavit se super caput delicatae sufe, ut tamen « conversio » esset « a Domino. » Legite libros quae praecedebat eam. Et convertit Deus, et transtuParalipomeuon, et invenietis in secundo libro scrilenitatem (Esther v, sec. lit indignationem ejus in ptum « et suscitavit Dominus super Joramspiritum LXX). » ScriptumestetinProverbiisSalomonis « SicPhilistiim et Arabum, qui finitimi erant ./Ethiopibus ut impetus aquae, sic cor regis in manu Dei; quocunet ascenderunt in terram Juda, et dissipaverunt eam, que voluerit declinabit illud (Prov. xxi, 4). » Et in et ceperunt omnem substantiam quae in domo regisinpsalmo civ legitur dictum de yEgyptiis quid fecerit venta est (II Par. xxi, 16, 17). » Hic ostenditur Deum eis Deus « Et convertit cor eorum ut odirent po(i

orantem ut hoc lieret. Et Dominus mandavit dissipare consilium Achitophel bonum, ut inducat Dominus super Absalom mala
:

Dominus ejus patrem Propter quod ait Scriptura

cum

illo.

Nam

post aliqua dixit
in te

mo

tua.

Quid provocas
»

Nunc sede in domalum, et cades tu et
:

«

Judas tecum?
:

(IV Reg.

xiv, 9, 10.)

,

:

:

:

:

:

:

:

suscitare hostes eis

terris

vastandis quas

tali

pcena

pulum

ejus,

et

dolum
In

facerent

in

servos

ejus

Philistiim et Arabes in terram Judaeam dissipandam sine sua voluntate venerunt, aut sic venerunt sua voluntate, ut mendaciter scriptum sit quod « Dominus » ad hoc faciendum eorum «spiritum suscitavit?» Imo utrumque verum est,

indicat dignas.

Nunquid tamen

(Psal. crv,

25). »

litteris

etiam
illos

apostolicis vide

quae scripta sunt in Epistola Pauli

apostoli ad
in

Ro-

manos
«

:

«

Propterea tradidit
in

Deus

desideria

cordis eorura

Propter hoc tradidit
»

immunditiam. » illos Deus
:

Item paulo post
in passiones igno-

quia et sua voluntate venerunt,

et

tamen spiritum
sic dici

miniae.

Item paulo post
in

«

Sicut

eorum Dominus

suscitavit.

Quod etiam

po-

habere

Deum

notitia, tradidit illos

non probaverunt Deus in re -

II)

l:\lt;.\M.M
ut
faciant
-

COKBEIKNSiS MONACHI

so

probam nientem,
[Rom.
i,

quaa

non convcniunt
alonicen
.

4

devoratui
i

:

alius

autem vitam suam
01 tui
i

in catholica pie-

24,

26, 28).
ail

El

ad

The

e

in

tte

consummat, qui
b tu

in

perfidia,
\

cum

I

i

Epi Lola secunda

dc quibu dara

«

Pro eo quod

malri

eral

vii

us

rroi

io

i

iludinem
alias
:

dilectioncra veritatis

non rcceperunt, ut salvi Qerent, ideo mittetillisDeus operationcm erroris, ut credant mendacio, et judicentur omnes qui non crediderunl
veritati,
10,

bene vivendi appetece
volet

el

volet et
trorlet

valet

:

nee
alius

nec

valet

:

et

non

valet

valet et

non
creta

volet.

Quis

ergo

ista

jadiciorum
d

eo>

sed
»

conscn erunt
et

iniquitati

'II

Thess.

u,

discutiat?

Quis iatelligat
sinus null
s<:

II).

llis

lalibus

Le

timoniis divinorura

elo-

lancem
Dicatur

ajquitatis occultse?

Ad cognoscendos quippe
-

quiorum, qua3 omnia commemorare nimis longura, satis, quantura existimo, manifestatur operari Denm in cordibus bominura ad inclinandas eorum voluntabona pro sua miscsive ad mala pro meritis eorum, judicio ricordia, utique suu aliquando aperto, aliquando occulto,
les

iciorum

secretorum

ndit.

ergo

homini
se

ui

nescire
:

<..

nescientem vero
humilietur
;

cognoscat, uttimeat

timeat,

ut

quocunque

volucrit, sive ad

bumilietur,

ne

praesumat *in se;
est,

non

praesumat
et

in se, ut

Conditoris sui auxiliom n quirat;
auctoris
vir

qui in se fldens mortnos
vivat.

sui

appe-

scmper tamen

justo.

Eixum enim dcbet

essc et im-

tens adjutorium

Audiat itaque

justus jam

« non est iniquitas apud Ac per hoc quando legilis in litteris verilatis a Deo seduci homines, aut obtundi vel obdurari corda eorum, nolite dubitare prsecessisse raala merita eorum, ut juste ista paterentur, ne incurratis illud proverbium Salomonis « Insipientia viri violat vias ejus, Deum autem causatur in

inobile in corde vestro quia

Dcum

(Rom.

ix,

14). »

quidem sesciens, sed adbuc quae supra « Nunquid nosti ordinem cceli, et pones rationcm ejus in terra? i Job xvin, 33.) Id est nunquid occultos ordines judiciorum coelestium comsciens
:

prebendis, aut

aperire

bumanis auribus

suffi

:

Beatus igitur Job de judiciorum

incomprebensibi-

corde suo (Prov. xix,
Ilis

LXX). » beati Augustini verbis manifestissime docemur
3, scc.

lium investigatione requiritur, ac si ei aperte diceretur Cuncta quse paleris tanto tolerare patientius
:

debes, quanto, secretorum
baec pateris nescis.]

coelestium

igoarus, cur

cogitationes
dispositioni,

bominum
quamvis

.

et actus

divinae

obtemperare
nolint,

ipsi

bomines hoc

nec

eorum

inlcntio ejus voluntali et imperio velit obedire,

tione loquens (eap. 29) monstrat

de bac dispositione divina beatus Gregorius in libro
:

De qua occulta secretorum judiciorum dispensaJadaicum populom repulsum ct gentilem susceptum, ita dicens [In si:
.

Moralium xxix (cap. ult.) ita loquitur [Ordiuem cceli militudinem lapidis aqusedurantur (Jooxxxvm,30 i nossc cst supernarum dispositionum occultas prae- C Aquas euim populos accipi jam saepius edocuisseme destinationes videre; rationem vero ejus in terram memini. In lapide vero pro ipsa duritia aliquando ponere, est ante humana corda taliuin secretorum gentiles populi designantur. Ipsi quippe lapides cocausas aperire. Rationem videlicet cceli in terra luerunt, et de eis per Prophetam dictum est « Siponere, est supernorum judiciorum mysteria vcl milesillis fiant qui faciunt ea, et omnes qui conficonsiderando discntere, vel loquendo manifestare. dunt in eis (Psal. xiii, 8). » Unde Joannes Judeeos ulique facere in hac vita positus nullus potest. Quod aspiciens se de stemmate generationis extollere, et Ut enim a parvis ad majora veniamus, quis intelligat gentiles preevidens ad Abrahee prolem fidei cogna« Ne quse esse ratio secretorum potest, quod seepevir jutione transire, ait velitis dicere inter vos stus a judicio non solum non vindicatus, sed etiam Patrem habemus Abraham. Dico enim vobis quia punitus redeat; et iniquus ejus adversarius non sopotens est Deus de lapidibus istis suscitare iilios Ablum non punitur sed etiam victor abscedat? Quis raha^ (Matth. iii, 9); » lapides utique duros perfidia intelligat cur vivit alius insidians mortibus proxigentiles vocans. Quia ego primum Judeea Deo cre:

:

:

morum, et moritur alius qui profuturus esset vita? didit, gentilitate omni in perfidite sua? obstinatione postmodum vero ad fidem corda genti mullorum? Alius culmen otestatis assequitur, qui n remanente, nou nisi kedere studet, alius tantummodo la?sos delium mollita sunt et Judeeorum infidelitas obdurata,
]

fenderc concupiscit,
plicatur:

et

tamen

ipse oppressus jacet.

Alius vero vacare appetit,
alius

innumeris negotiis imad vita? suse

negotiis

implicari desiderat, et co-

actus vacat. Alius male inchoans usque

terminum ad pejora protrahitur

bcne incipiensperlongitudinemtemporumproficitadaugmcnta meritorum. Atque econtra alius male vivens diu reservatur, ut corrigatur alius vero bene quidem videtur. vivere, sed in hac vita eo usque durat quoad perversa prorumpat. Alius in errore inlidelitatis
:

alius

bene dictum est, « in similitudinem lapidis aquse inIlla mollia et penetrabilia durantur. Ac si diceret fidei corda Judaeorum in insensibilitate vertuntur gentium. Cum enim misericors Deus gentes traxii, iratus Judeeam repulit. Actumquc est sicut dudum. ad percipiendem iidem gentilitas fuerat obdurata, ita
:

postmodum ad lidem
pulus
perfidiee

gentilitate suscepta, Judaeee po-

:

torpore

duresceret.
:
<j

Unde

Paulus

apostolus eisdem gentibus dicit

Sicut

aliquaudo

vos non credidistis Deo, nunc autem

misericordiam
:

natus, in errore

deiicit

:

alius

in

catholicai
tidei

fidei

consecuti estis propter illorum incredulitatem
et isti
ipsi

ita

rectitudine

gcnitus, in

catholicse

rectitudine

non

crediderunt in vestra misericordia,

ut et

consummatur. Econtra vero alius catbolicse matris venlre editus, juxta vitse terminum erroris voragine

misericordiam
in

consequantur.
ut

Conclusit enim

Deus omnia

incredulitate,

omnium

miserea-

;

21

DE I>ILEDES1INA110NE DEl.
xi,

LUL

I.

•>>

tnr(Aom.

30-32).

Qaam

sententiam

suam A sensus hominum nec quidquam de

cujuslibet tine

primo quidem de vocatione Juda?orum et repulsione gentium, postmodum vero de vocatione gentium et repulsione Judseorum, subtiliter pensans, seque occulla Dei judicia comprehendere non posse conside« rans, exclamaudo subjunxit altitudo divitiaet scientise Dei, quam incomprehenrum sapienUffi
:

cognoscitur, quia divinorum judiciorum abyssus hu-

manse mentis oculo nullatenus penetratur. Vidimus namque quod illa Deo aversa gentililas justiiiee luce
perfusa
est,

et

Judaea

dudum

dilecta perfidise est

etiam ijuod lalro de patibulo transivit ad regnum,Judas de apostolatus gloria est
lapsus in tartarum.

nocte caecata. Scimus

sibilia

suntjudicia ejus, et investigabiles
33.)

viaa

ejusl »

Rursumque

quia

sortes

ali-

(Ibid.,

rum

perlidia

Unde hic quoque « Dominus diceret
:

eutii

de

Juda;o-

[u

similitudinem

lapidis aqnse durantur, » ut de repulsione

eorum

oc:

culta e?sc sua judicia demonstraret, atque subdidit
«

Lt
»

suporficies

abyssi

constringitur

(Jub

xxxvm,
nostrse

30),

quia

superjeeto

quodam

ignorantiee
divini

quando quse coeperint non mutantur, et latronem novimus alium pervenisse ad supplicium, et apostolos scimus percepisse propositum quod desideraverant Regnum. Quis ergo discutiat in qua via habitet lux et tenebrarum ijuis locus sit, ut ducat unumquodque ad terminos suos, el intelligat semitas do-

velamiue,

incomprebensibilitas

judicii hu-

mus
B

ejus? Video

Paulum ex

illa

persecutionis ssevitia
(Act. ix,
1),

manee mentis oculo nullatenus penetratur. Scriptum quippcest: • Judicia tua ahyssus ruulta (Psal.
xx.xv, 7). »

ad gratiam apostolatus vocatum

et ta-

men
«

sic inter

judicia occulta formidat, ut reprobari
est

Nemo

ergo perscrutari appetat cur
alius

cum
alius

se etiam

postquam vocatus

timeat.

Ait
:

enim

:

alius repellitur,
eligitur,

eligatur;
:

vel

cur

cum

Castigo corpus

meum

et servituti subjicio

neforte

alius

repellatur

quia

superficies
«

abyssi

aliis

praedicans ipse reprohus efticiar (ICor.
:

ix,

27).»

eonstringitur, et,

attestante

Paulo,

inscrutahilia

sunt judicia ejus, et invesiigabiles
tione
ei a

via? ejus.] »

Item in eodem libro (cap. 9) de eadem disposicum tractaret sententiam heati Job qua dicitur

Domino

:

«

Indica

mihi

si

nosti

omnia
locus

:

in
sit

qua
(Job

via habitet

lux, et
»

tencbramm
si

quis
ei
:

xxxvni, 18, 19).

[Ac

dicatur

Si

plenam tehavel

bere scientiam suspicaris, dic vel in cujus corde ea,
qu?e

Ego me non arbitror comprehendisse unum autem quae retro oblitus, in ea quce sunt priora extendens me, ad destinatum sequor, ad palmam supernee vocationis Dei in Christo Jesu. Sequor autem si comprehendam, in quo et comprehensus sum (Pliil. iii, 13, 14). » Et certe jam de illo voce Dominica dictum fucrat « Vas electionis mihi est (Act. ix, lo, » et tamen adhuc castigans corpus
Et rursus
«
:

nunc

deest,

innocentia
id

veniat,

in cujus
« In

suum metuit ne
C de electione
gnovimus,
et

rcprobetur. Vse

miseris

nobis, qui

corde ca, quee nunc est, malitia perseveret.
vi:i

ijua

nostra

nullam adhuc Dei vocem cootio

habitet lux,

»

est

cujus

mentem veniensjusit,

jam

in

quasi de securitate tor-

stitia

impleat.

«

Et

tenebrarum quis locus

» id est

in quo iniquitas ca^ca perduret. » Ut ducas unumquodque ad terminos suos, » id est, ut dijudices si vel is qui nunc iniquus cernitur, in iniquitate vitam
tiniat; vel is

pemus.] Quid enim his occultorum rjudiciorum abditis sanctus Gregorius nos edocet, nisi quod uniuscujusque
aclus et linis divina moderatione disponitur,
et

huin

quijustus cernitur, extremitatem
perfectione coucludat.
ejus, » id
est
«

vitee

manas quidem

ment.es erroris nubila confundunt, nc

suoe

cum

jnstitise

Et intelli-

vel de se, vel de aliis scire

possunt quid apud se
scire
geri,

gassemitas domus

consideres

atque

judiciis secretis agatur

:

cum tamen
omnia
ccelestis

omnimodo
et

discernas vel cui bona

actio

perseverans

eeternam

debent

ccelesti

dispensatione

singu-

mansionem praestet in regno, vel quem usque ad terminum suum actio prava couslringens in eeternum damnet supplicium. Domus quippe pro mansione
pouitur, semita pro
actioue.

iorum actus ad tinem, quo
caverit, perduci.

sapientia judi5),

Item in lihro xxx (cap.
:

sumens

Semita igitur ad doad domum Dei, in voce ad mansionem pertrahit. exsultalionis et coufessioriis sonus epulantis. » [Qui D Sed quis hominum ista discussus dicat?quis ista igitur intus voce exsultationis ct confessionis ac sosaltem imperterritus audiat? Multos enim videmus num civitatis epulantis audierat, quid illum aliud

testimonium psalmi xli uaculi admirabilis usque

«

Ingrediar in locum taber-

mum

ducit,

quia

actio

quotidie qui justitiae luce resplendent, et

tamen ad
Et
et

huem suum
tamen juxla

nequitioe obscuritate

tenehrautur.

coucentus excitavit? Qui tamen concentus reprobis dormit, qnia eorum cordibus nequaquam
nisi cceli

muitos cernimus peccatorum tenebris obvolutos,
vitae

per vocem compunctionis innotescit. Non enim con-

justitiae liberos.

terminum repente reddi luce Multos etiam novimus semel invensuse

Ulam desiderabilem supernorum civium frequentiam student, nullo ardoris radio illa solemnisiderare
tatis interna? festa

tam viam
et

justitiee illibate usque ad obitum tenuisse, plerosque conspeximus usque ad exitum ccepta

conspiciunt, nulla iu intimis conSolis

templationis penna sublevantur.
bilibus serviunt,
tatis

namque
eos,

visi-

semel crimina

sine

cessatione cumulasse. Quis vero

et

idcirco
:

nihil

supernee

suaviet

inter ista occultorum judiciorum nubilas mentis suee

intrinsecus

audiuut

quia

sicut

radium

mittat,

ut

aliqua consideratione
in

discernat

vel quis perduret

malo, vel

quis perseveret in

bouo, vel quis ab iniimis convertatur ad summa, vel quis a summis revertatur ab infima? Lalent ha c
j

superius diximus, in aure cordis curarum saecularium surdi tumultus premunt.J Quia igitur occulli dispensatione judicii quod aliis aperitur, aliis clauditur, quod aliis detegitur, atiis occullatur, dicitur

23
recte
:

HATBAMNI CORBEIENSIS MONACHI

24

Quis narrabit coslorum narrationem, et con- A [a pacto namqne diecordantinm partinm voluntas impletur, ut ad votum suom quseque perveniat et centum cirii <|iiis dormire faciet? [Job xxxvu, 37.)

Qnod
1'uiu

bsec

vos

exsultationis
insonet,

et confessionis

alio-

jurgia des'derato

flne

concludat.

Antiquui

itaqne

cordibus

aliorum

vero abscondatur,

hosiis a sinceritate riivinae

occnlti dispensatione judicii manifestat Qeri

demon-

strans

Iicm

in

universa Bupernis dispositionibus moderari. eodem libro (cop. 6) « Quando fundebatur
:

innocentia malitise rase Bucceusns face discurdat, sed ab ejns judicio stiam discordando noa discrepat. Nam virosju tos emper

maievole tentare appetit, sed tamea
vel misericorditer fleri vel juste

Dominus noc
ipsa
et
ia

pulvis in
diceret
:

terra

et

glebse
[al.,

compingebantur.
tunc primum]
secreta
spiritalia

»

Ac

si

permittit. Hsp.c

Cum

primo

vocatione
et

et discretione

inanifesla,
aliis

non

ergo teutationis licentia pacatum vocatur, desiderium tentatoris agitur, ettamen per

qua

eam miro
Erntentatori
teriii

sine misericordia

aperui, et non sine justitia respuerem et alios intra Ecaliis clausi, clesiam concordia charitatis adunarem. Et hic quod

modo

voluntas justi
electos

dispensatoris

completur.
saepe

cum

alios

diendos enim
snbjicit,
cceli

snos

Dominus

sicut

post

paradisi

claustra

post

alii

respuuntur, ct

alii

recipiuntur, divini docet esse

dispeusationcm

judicii.

Item in

lib.

xxxn sub Beheejus
frenari,

moth persona de adversario hominum loquens,
scevitiam divina docet moderatione
plius noceat

R

revclationum magnitudine Panlns extolli potuisset, £ei Salana; angelus datus est //
Cor. xii, 7). Scd, ut praefati

secrela, ne

sumus, ipsa

liac

tenta-

ne

am-

tione disponitur ut qui elati perire poterant,
liati a

humi-

quam superna
fecit

dispositio permittit, ita

perditione serventur. Secreto

ergo dispeosainiquitas diaUei. Et

eum, applicavit gladium ejus (Job xl, 14). » Gladius quippe Behemoth islius ipsa nocendi malitia est. Sed ab eo a quo bonus per naturam factus est, ejus gladius applicatur, quia
dicens
:

«

Qui

tionisordine, unde saevire permittitur
boli, inde pie perficitur benignitas

bene ex
servus

hoc pacto quod cum Domiuo
accipi perhibetur,

ferire

dicitur,

ejus malitia
ferire

divina

dispensatione
hostis noster et
ejus

restringitur,

ne

tantum mentes hominum quantum appetit per-

mittatur.
et

Qnod ergo
percutit,

multum

potest,

obtemperat nutibns supernae gratiae unde exercet iram nequissimae ?oluntatis suee. Servus ergo ex pacto est, qui dum voluntatem suam implere permittitur, a superni conquia inde
silii

minus

gladium pietas Conditoris
ejus conscientiam la-

voluntale ligatur, uteleclos Dei, sicut dictumest,
probet.
nisi

astringit,

ut

replicatus intra

volens tentet, in tentando nesciens

teat, et ultra

mortes

quam desuper juste disponitur sese in hominum ejus malitia non extendat. Quod
multa
fortiter praevalet,

Quid ergo hac seutentia
tiqui hostis tentamenta,

docemur,

quod an-

dum

nocere sanctis prope-

igitur ad

hoc de principio C rant, unde eis nocere cailidus hostis appetit, inde magnae conditionis potest; quod vero a quibusdam disponente superna gratia eorum merita multiplicat? vincitur, ejus nimirum gladius ab auctore replicaSecreto ergo dispensationis ordine et saevire pertur. Iste

rum

Dei

namque Behemoth, quia « principium viaest, » cum contra sanctum virum licentiam
accepit,

mittitur diabolus, et

tamen ex

ejus accepta potestate

dum

tideles probantur, benignitas Dei

commendatur,
nititur

tentationis

gentes movit,

greges

abstulit,

et inde servit invitus,

unde malitiose

oppri-

ignem de
citavit,

coelo deposnit, perturbato aere ventos ex-

mere Dei
valet, nisi

servos.

domum

concutiens subruit, convivautes

filios

Quoniam potestas quantum superna potestas
est

inimici nihil
concesserit.

exstinxit, uxoris

mentem

in

dolo prava? persuasioinflictis

Unde voluntas inimici
in libro

iniqua

:

sed

dum

servit

nis exercuit, mariti
fodit
;

carnem

vulneribus con-

superni judicis dispositioni, justa comprobatur. Item

sed ejus gladium a Conditore replicatur,
:

cum

xn

(cap. 2).

Nulla quae in

hoc mundo ho-

dicitur

«

Animam
:

illiusserva(/oo n,
sit,

6).

»

Qui repli-

minibus

fiunt,

absque omnipotentis Dei consilio oc-

cato gladioquantaeinfirmitatis

Evangelioattestante
in obsesso

culto veniuut.

Nam

cuncta Deus secutura praesciens,
seecula
est vel

describitur
potuit,

homine nec rursus invadere bruta animalia non jus:

quia nec manere

ante seecula decrevit qualiter per
tur.

disponau-

sus preesumpsit dicens

« Si ejicis nos,

mitte nos in

Statutum quippe jam homini hunc mundi prosperitas sequatur,
ne electos ejus

gregem porcorum (Matth. vm,
ejus gladius

31). » Malitiae

quippe
cui
si

versitas feriat,

quantum quantum adaut immoderata provel

quam

sit

replicatus ostenditur,

speritas elevet, aut nimia

adversitas

gravet.

Statu-

potestas suee malitiee

non preebetur, grassari nec

in

tum quoque

est

quantum

in ipsa vita mortali tem-

Quando ergo iste sua spoute nocere factis ad Dei imaginem hominibus audeat, de quo nimirum constat quod non jussus contingere nec
porcos valet.

poraliter vivatur.

Nam

etsi

regi ad vitam
xx,
esse
ei
I),

addidit

annos quindecim Ezechiee omnipotens Deus (IV Reg.

cum eum mori

permisit, tunc

eum

preescivit

porcos praesumat. Item in
liter

lib.

xxxm

(cap.

13),

quasen-

antiqui hostis nequitia

nequaquam
:

a divino

per prophetam

moriturum. Qua in re quaestio orilur, quomodo « Dispone domui tua\ dicatur
:

judicio discordando discrepet, demonstrat,

cum

quia morieris

tu, et

nou vives;

»

cui

cum
dixit

mortis senest vila

tentiam tractaret quee dicit de

Nunquid feriet eo tecum pactum.etaccipieseumservumsempiternum?» (Job xl, 23.) Subaudis ut ego. Sed valde solerter intuendum est quod pacium cum Domino Leviathan
iste feriat,

tentia dicta est, protinus ad ejus

lacrymas

addita. Sed per

prophetam Dominus

quo tem-

ut

sempiternus ab eo servus babeatur.

merebatur; per largitatem vero misericordiae illo eum tempore ad mortem distulit, quod ante saecula ipse praescivit. Nec propheta igipore mori ipse

25
tur fallax, quia

DE PRyEDESTINATIONE

DEI.

LIB.

I.

26

tempns mortis innotuit, quo vir ille nec Dominica statuta convulsa mori merebatur
:

A

subtrahitur, quo

ex

divina potentia

ante

tempora

sunt, quia, ut ex largitate Dci anni

vitae

crescerent,

hoc quoque ante saecula nrEotixum fuit; atque spatium vitse quod inopinate toris est additum, sine augmento praescientiee fuit intus statutum. Bene ergo
dicitur
:

proescitur. Sed sciendum quia creans et ordinans nosonaupotens Deus, juxta singuloruni merita dispout vel malus ille breviter vivat, nit et terminum ne muliis bene agentibus noceat, vel bonus iste diu:

tius in

hac vita sub*istat,
;

ut,

multis boni operis adju-

malus longius dilleratur in quoruni tennonnunquam ia virtutibus proticere tatione purgati justus verius vivaut, vel bonus citius ritum valet, quia subtrahatur, ne, si hic diu vixerit, ejus innocentiam conamur, et quaedam dona percipimus, a quibusdam malitia corrumpat. Sciendum tamen quia benignitas vero repulsi in imisjacemus. Nemo enim est qui tanDei est peccatoribus spatium poenitentiae largiri; tum virtutes apprehendat quantum desiderat, quia sed quia accepta tempora non ad fructum pceuitenomnipotens Deus, interiora discernens, ipsis spiritaut ex hoc homo tiee, ad usum vero iniquitatis vertunt, quod a divina libus profectibus modum ponit misericordia mereri poterant, amittunt. Quamvis quod apprehendere conatur, et non valet, in illis se B omnipotens Deus illud tempus iiniuscujusque ad non elevet quee valet. Unde ille quoque egregius mortem praesciat quo ejus vita termiuatur, uec alio praadicator, qui raptus ad tertium coelum fuerat, pain tempore quisquam mori potuit, nisi ipso quo moradisi arcaua penetraverat, esse post revelationem ritur. Nam si Ezechiee anni additi ad vitam quindetranquillus atque intentatus non \alebat (71 Cor. cim memorautur, tempus quidem vitae crevit ab illo xn, l). Sed quia omnipotens Deus terminos constitermino quo mori ipse merebatur. Nam divina dispotuit homini, qui praeteriri non poterunt, elevavit sitio ejus tempus tunc preesciit, quod hunc postmohunc ad cognoscendum sublimia, et reduxit iterum dum ex praesenti vita subtraxit. Cnm ergo ita sit, ad iuiirma toleranda, ut modi sui mensuras aspiquid est quod dicitur, « quia iniqui sublati sunt ante ciens dum securitatem comprehendere conaretur et tempus suum? » Nisi quod omues qui preesentem non posset, ne per elationem extra se iret, per huvitam diligunt, longiora sibi ejusdem viteespatiapromilitatem cogeretur intra suos semper terminos redire. Quibus verbis beatus Gregorius non solum in mittunt. Sed cum eos mors superveniens a preesenti his quae secundum corpus homines patiuntur, divivita subtrahit, eorum vitae spatia, quae sibi longiora nam dispensationem moderatricem ostendit, verum quasi in cogitatioue tendere consueverant, inlercietiam in spiritalibus profectibus divinae dispositionis C dit. Item in eodem libro (cap. 37, 38), cum tramensuram esse demonstrat ut universa quee sive « ctaret sententiam beati Job dicentis Et neino
« Constituisti
»

terminos

ejus,

qui praeteriri

tor existat
vita, ut

vel rursuni

nou poterunt.

Quod tamen

inlelligieliam juxta spi-

prava adhuc opera augeat, ex

:

:

:

secundum corpus,

sive

secundum animam aguntur,
nequaquaui
trans-

avertere potest cogitationem ejus (Job. xxni,
heee subjungit
ita
:

13),

»

divinae moderationis constituta

[Sicut

ennn imiuulabilis naturae

est,

gredi comprobentur. Item in
Praefixi dies singulis

eodem

libro (cap. 52).

immutabilis voluntatis. CogitatioDem quippe ejus

ab interna Dei praescientia, nec
ita prae-

nullus avertit, quia
diciis praevalet.

nemo
etsi

resistere occultis ejus ju-

augeri possunt uec minui, nisi contingat ut
scianlur, ut aut

Nam

fuerunt

quidam qui de-

cum

optimis operibus longiores

sint,

precationibns suis ejus cogitationem avertisse viderentur, ita fuit ejus interna cogitatio, ut sententiam
illius

aut

cum

pessimis breviores. Sicut Ezechias
perversis scriptnm est
(Prov. xxix, I).
»

augmen(IV Reg.
« Indisci-

tum dierum meruit impensione lacrymarum
xx, 6); et sicut de
plinatis obviat
:

avertere deprecando

potuissent, et ab ipso ac-

ceperunt
«

quod agerent apud ipsum.

Dicat

ergo
»
:

:

Sed seepe iniquus, quamvis in occulta Dei preescientia louga vitee ejus tempora non sint praedestinata, ipse tamen
quia carnaliter vivere appetit, longos animo dies proponit. Et quia ad illud tempus pervenire non
valet
y.

mors

Et

nemo

avertere potest cogitationem ejus,

quia

semel

lixa judicia
:

mutari nequaquam possunt
et
»

scriptum est

«

Praeceptum posuit,
;

quod

exspectat,
perit. Et hic

quasi

impleantur
cet ex

dum

dies

antequam dies illius humanae vitee dodefinitos,

rursum « transibunt, verba autem mea nou transibunt (Luc. xxi, 33); » et rursum « Non enim cogitationes meai sicut cogitationes vestra?, neque vieemeae, vestree (Isa.
(Psal. cxlviii, 6)
et
:
:

Cnde non praeteribit Ccelum et terra

divina

preedestinatione
vitee

monstrat

lv, 8). »

Cum

ergo exterius mutari videtur senteutia,

actus

humauae

divina dispensatione deservire.

interius consilium

non mutatur, quia de unaquaque
foras
:

Item in Iibro xvi (cap 10), tiam qua de iniquis dicitur

cum
«

tractaret senten-

re immutabiliter intus constituitur, quidquid

:

Qui sublati sunt ante

mutabiliter agitur. Sequitur

«

Et

anima

ejus quod-

tempus suum, et fluvius subvertit fundamenta eorum (Job, xxn, 16), • heec subsecutus est Cum tempus vitee a divina preescientia nobis sit procul
:

cunque
ejus,
illius

voluit,

fecit.

»

Cum

sit

cunctis

corporibus
vis

exterior, cunctis

mentibus interior Deus, ea ipsa
cuncta disponit,

qua omnia penetrat,
appellatur.

anima
nec
illa

dubio preefixum, queerendum valde est qua ratione

Cujus videlicet voluntati
illius
lieri

nunc dicit quod iniqui ex praesenti saecnlo ante tempus proprium subtrahantur. Omnipotens enim Deus, etsi plerumque mutat sententiam, consihum nunquam. Eo ergo tempore ex hac vita quisque

obsistunt quee contra voluntatem
tur,

viden-

quia hoc

nonnunquam

permittit

fieri

etiam

quod nou

preecipit, ut

per hoc illud certius impleatur

quodjubet. Apostata? quippe angeli perversa volun-

;

!

RATRAMNI CORBEIENSIS MO.WUII
i

',i

e

I,

i

ed
eju

''iM

adeo mii abilitor ordin
iti

itur, ul ipi

ae

\

minum
ii i.i

ita

el

i

"i

pora creavil
ex
.i

<-t

spii ituu,

ul

pi

quoque
purgau!

insidiae utilil

bonorum

Berviant, qu<

mi

ei

uturam
iii

uniuscujuequestudio voluutai
conditioni
i

dum
volnil

tentant. Sic
lioc
fecit,

ilaque bjus
ul

eunque

anima quodinde quoque voluntatenj
illiu
i

i|.

imilliiua

uam
ln

impleat, unde voluntali

epu

;n ire

i

ide-

Turbarent autem aot <-t in, diversum distraherent multse raniloquorum opinionumerosit
iriaret.
jni

balur.]

de incoguoscibilibus detinire

iuconvenientia
nisi cer-

omnihua

Lslia

ententii

beati

Gre|

oi

ii,

interni

prse

ump

eruut, et bas originaies inajqualita
snnt,
et

dispositio

ecreti mirabiliter insinuatur,

ul

quaecun-

quas nulla

sideribus

deputarunt,

in tempore circa electos, ejuseeternon apud eum definita consi taut nitatis consilio solum acliones sanctae, quas ejus munere percipiunt electi, sed et tentamento adversarii, quibus electi

que

agi videntui

tissima notitia

teneremus

:

mentis origmalibus, prout

Deum crealorem de clevuli, vas onumquodque

probantur,

divinae

dispositionis

moderamine

diri-

formare, et unam naturam animarum, un im naturam Quae corporum placitis sibi temperare mei intelligenliae uon subtrauliqueopera Dei humanae

guntur, ut adversus sanctos non aliud possint hostis
insidise

berentur,
tur cur
ita

si

innotesci
fieret,

.

''i

manifestare-

Et
ta

quam quod decrevit sententia Dominatoris. „ quanquam pravse cogitationes et iniqua tentamensive

daemonum, multa velintfacere voluntatem Dei.exeis semper tamen volunlas contra
sive
illius

bominum,
:

quod ita tieret « Quis dedit sufficeret. Dieit Dorainus ad Moysen os homini, et quis fecil mutum et non audientem, videntem et caecum? Nonne ego Dominua Deus
quidque
nisi
:

completur
acliones
sicut
ait

quia

etsi

voluntates

perversse ex

(Exod.

rv, II).

»

Et

per Isaiam

:

«

Nonne
U'
«
;i-

ecce
txvl,

iniquitate veaiant rationalis creaturae a
tantis,

Deo

a|iosta-

fecundanr
9).
»

et

sterilem

feci? dixit
:

[Isa.

tamen serviunt
beatus

ccelesti
:

dispositioni;

Iu libro Ecclesiastico legitur
et

Bona
a

et

rnala,

quia,

Gregorius

[Anima

ejus

vita

mors, paupertas
14). »

et

bonestas
:

Deo sunt

quodcunque voluit boc fecit, quoniam inde voluntatem suam implet, unde putatur ejus voluntati repugnari.] Quod adeo verum esse idem sanctus Gregorius coniirmat
:

ut

qurecunque sancti
in

viri

orando
fuisse
alia
l\'ec

merentur obtinere,

praedestinatione ante

dicat Drvinitatis ut haec

orando perciperent.

Abundant tabernaculi pivTedonum, et atidacier provocant Deum, cunr ipse dederit omnia in manibus eonnn {Job xn, Et idem de omnium rerum bumauarum profectu et defectu disputans, omnesque mutationes ad l)'i « Apud ipsum est, » inqurt, « sajudicia referens
(Eccli. xr,

EtJob

dicit

«

:

possunt a Deo precibus promereri, nisi quse Divinitatis consrlio

prentia et fortitudo

:

ipse habet consilium et

intelli-

fuerint

prsedestinata ut obtinerentur.
8) ita

C gentiam
si

:

si

destruxerit,

nemo

est

qui

Eedriieet

In Dialogo

namque suo (cap. nequaquam possunt, nimirum nata non fuerunt; sed ea quae
frciunt, ita pra?destinata

ait

;

[Obtrnere

inchrserit

sancti, quse prsedesti-

continuerit
rit eas,

hominem, nullus est qui aquas, omnia siccabuntur
:

aperiat;
;

st

si

emueforti-

sancti viri

orando

ef-

subvertent terram.
adducit

Apud ipsum
in

est

sunt ut precibus obtrnean-

tudo, et sapientia

ipse novit et decrpienteru ei
consiliarios

eum
li-

tur.

quoque perennis regni prsedestinatio, ita est ab omnipolente Deo disposita, ut ad hoc electi ex labore perveniant, quatenus postulando mereantuv accipere quod ers omnipotens Deus ante ssecula
ipsa

Nam

qui decipitur

:

stultum

nem
«

et judices in stuporem. Balteum

regum
(Ibid.

dissol-

vit, et

prcecingit fune

renes

corum
et

13-18. »

Ducit sacerdotes inglorros, etoptimates supplantat:

disposuit donare.]

commutaus labium veracium,

doctrinam senum

De hac iterum dispensatione divinorum operum Prosper in libro de Yocatione geutium {Lib. r,
cap. t5) rta loquitur
:

auferens; eifundens despectionein super principes, et qui revelat proeos qui oppressi fuerant revelans
:

[Multa

enim sunt

in dispen-

funda de
rnortis
^.
:

tenebris

et

produeit

in
et
:

hrcem umbram
perdet eas,
et

satione divinorum opcrunr,
soli

quorum

causis latentibus

qui

multiplicat geutes,
restituet

tur,

pateat quod gerinon pateat cur geratur, negotio in medium deducto, et in occultum ratione subducta, ut in eadem
erTeetus, ut

monstrantur

cum

subversas in integrum

qui immutat cor

priucipum
per invium
luce, et
25).
»

terrae, et
:

decipit eos, ut frustra incedant
et

palpabunt quasi in tenebris,
eos
faciet

non

in

re et de

inscrutabrlrbusprsesumptiocomprimaturet de
falsilas

errare

quasi

ebrios

(JMd.,

19-

manifestis

refutetur.

Neque enrm

si

nesero
drvi-

Et iterum

idem dicens voluntateui Dei irritam
:

cur

ille

Groecus creetur, bic barbarus;
in

iste in

esse rron posse

«

Ipse

enim, rnquit,
fiet.

solus

est ct

tiis, ille

egestate

nascatur; lrunc

valida proceri

nemo

avertere potest cogitationem ejus; ct anima
»]

corporrs pulcliritudo sublimet, illum debrlium menr-

ejus quortcunque voluerit, hoc

brorum

exilitas contracta

deformet:

iste

a

catbolicis

Item
cura
et

Salvianus episcopus in libro tertio

(sub.

init.)

editus iu veritalis cunabulrs nutriatur,

rlle

hasretico-

de (jnbernatione Dei

rnm progenies cnm
erroris;
si

ipso

lacte matris
alias

bauriat virus
habitu

omnia quae in rnundo geruntur, gubcruacttlo et judicio Dei moderari talibus
si

denique mille

dilferentias in

verbis protestatur. [Quseritar itaque

totum quodin

corporum,

in qualitatrbus animorum, in condilioue temporum, rn more reginnunr dijudicarc non possrrm, idco quod omnium lrorum Deus srt condjtor
;

et gubernaculo et judicio Dei multo sit barbarorum conditio. agitur, cur mclior

hocmundoest, cura

atque ordinntor ignoro

qui utrque singulorum

ho-

quam nostra? cur inter eos quoque norum durior quam malorum cur
;

rpsos

sors bo-

probi jaceant,

:

2',)

DE PR.KPESTINATIONE

DEI.

LII5.

I.

30

improbi eonvalescant; cur iniquis vel maxitne po- A placuit, qnse brevitati sufficiant et divinam gratiam cornmendent, et |M';»'il!'Miu;i(i(Mii> fvmsiliuna non abstestalibus universa succumbunt? Possim quidera rationabiiiter et
saiis

constanter dicere,

Nescio

:

sc-

condant. Qaod fides

donum

Dei

sit, et

nullns pereat
in

cretum
milii

enim consilium Divinitatis ignoro. Sufficit ad causae hujus probationem dicti coelestis orase,

praedestinatorum, beatus Augustinus
Evangelii Joannis (Tract lxxii)
ita

expositione
:
[

confirmat

«Cre-

culum. Deus a

ut libellis superioribus

probavi-

denti, inquit, in eura qui justificat

impium, deputaiv,
'.'>).

mus, omnia
ri.

dicit aspici,
vis

Si

scire

quid
ratio

sacras.

Pcrfecta

omnia regi, omnia judicatenendum sit habes litteras est boc tenere quod legeris.
heee de qnibus loquimur,
:

tur fides ejus ad

justitiam

(Rom.

»

hi

hoc

opere faciamus opera Cbristi, quia et
in Cbristo,

ipsum credere
iu Dobis
et

opus
in

est

Chrisli.

Hoc operatur
ergo jam
facio,
facio et

Qua causa autcm Deus
faciat,

ila

non utique
«

sine nobis. Audi

intellige

:

nolo a
secreta

me
Dei

requiras

bomo sum, nou
nou audeo,
plus
et

intel-

Qui credit

me, opera quse ego

ipse fa-

ligo;

investigare
:

ideo

ciet (Jonn

xiv,

12)?» Prius ego
faciat.

deinde ipse
nisi

etiam attentare formido

quia ex boc ipsum genus
est, si

faciet;

quia facio ut

Quse

opera,

ut

ex

quasi sacrilegae temeritatis

scire cupias

quam

sinaris. Suffieiat tibi

quod Deus

a se agi ac dis-

pensari euncta testatur. Quid
alter sit major, alter

me

interrogas, quare

minor;

alter

miser, alter

bea-

lus; alter fortis, alter infirmus?

Qua causa quidem
ad plenissimam ra-

haac Deusfaciat

non

inteliigo, sed

tionem abunde
stro. Sicut

suffieit

enim pins

est

quod a Deo agi ista demonDeus quam omnis humana

horum facict. Quorura, obsecro? Nunquidnara omnium operum Christi majora faciet, qui cum timorc et tremore suam ipsius salutem operatur; quod utique in illo, sed non sine illo Christus operatur? (Philip. n, 12.) Prorsus majus hoc essc dixerim, quam est ccelum et terra, et qua> cunque cernuntur in coelo et iu terra. Ccelum enim
impiojustus
fial? Et rrt&jora et terra

transibunt: prsedestinatorum autem, id est
pra?scit,

ratio, sic plus niihi

debet esse

quam
sit

ratio,

quod a
opus
ra-

eorum quos
hunt. In

salus

ct justificatio

Deo agi cuucta cognosco. Nihil ergo
est

in hac re

novum

aliquid andire, satis

pro universis

tionibus auctor Deus. Nee licetut de his quae divino

aguntur arbitrio aliud dicasjustum, aliud injustum; quia quidquid a Deo agi vides atqueconvinceris, nccesse estplus quam justum esse fatearis. Nec ergo de

tantum opera Uei, in his etiamimago Dei.JItem quod opera sancturura donum Dei sit, sic idem doclor iueodera lil.ro [Tract. lxxxi) « SicutpaJraes non potest ferre fructum confirmat a semetipso, nisi manserit in vite sic nec vos, msi
illis
: :

permancautem est

in

me

manseritis (Joan. xv,
:

i).

»

Magna

gratiee

gubernacnlo Dei atquejudicio expeditissime ac fortiscommendatioj fratres mei corda instruit bumilium, sime dici possunt neque enim necesse est ut argu- C ora obstruit superborum. Ecce cui si audent responmentisa meprobetur quod Iioc if.so quia a DeodiciUir, deant, qui « iguorautes Dei juslitiam, et suam vocomprobatur. Itaque cum legimus dictum a Deo lentes constitnere, justitise Dei non suut subjecti
:

quia aspiciat jugiter

omuem

terram, boc ipso
aspicere
se
dicit.

pro-

(Rom.

x, 3). »

Ecce cui respondeant
sibi

sibi

placentes, et

bamus quod aspicit, quia legimus quod regat cuncta probamus quod regit, quia

Cum
Cura

ad boua opera facienda Deum
putantes.

necessarium non
veritati

quai

fecit,

hoc ipso aptestatur.

Nonne
et

huic

resistunt

bomines

se regere

mente corrupti,

reprobi circa lidem, qui respon:

legimus qnod praesenti judicio universa
coniirmat.
Alia

dispenset,

hoc ipso evidens est quod judicat, quia se judicare

enim omnia,

id est

humana

dicta,

argumentis ac testibus egent; Dei autem sermo ipse sibi testis est quianecesseest quidquidincorruptaveritas loquitur, incorruptum sit testimonium veritatis.J
:

A Deo hadent, et loquuntur iniquitatem, diceutes bemus, quod homines sumus, a nobis ipsis autem quod justi sumus. Quid dicitis? quid vos ipsos decipitis? non assertores sed pnr-cipitatores liberi arbitrii,

ex alto elationis,
ex semetipso
vestrse;

per

inania praesumptionis

in

profunda snbmersionis.

Nempe

vox vestra
:

est,

quod
allum

Multis

igitur

catholicorum

doctorum

sententiis
I)

homo

facit justitiam

boc
:

est
«

credimus approbatum mundum, et universa quaj aguntur in mundo, divina dispensutione regi, et judiciorum ejus stafera appeudi, secundum vomoderari. Quod si ita est, imo quia ita est, quis negare potest et electorum et reproborum finem a Deo nosci, et quod de singulis eorum agendum sit, divino jam examine determinatum haberi? Sicut enim novit opera singulorum, id est electorum et repruborum, sic quoque nec numerum eorum ignorat. Quapropter is qui singulorum
luntatis ejus consilium

elationis

sed

veritas contradicit

Palmes
et

non potest

ferre fructum a semetipso, nisi
i).

manserit

in vite (Joan. xv,

»

lle

nunc per abrupta,

non

habentes ubifigamini, ventosa loquacitale jactamini. Ha3c sunt inania prsesumptionis vestrae, sed quid vos
sequatur videte, et
rete.
si est

in vobis ullus seusus,

bor-

actus

intuetur,

qui

finem

aspicit

universorum,

Qui euim a semetipso se fructum existimat non esl; qui in vite non est, in Christo in Christo non est, Christianus non est. non est; qui Hsecsunt profunda submersionis vestrae. Etiam atque etiam considerate quid adbuc Veritas adjungat, et
ferre, in vite

qui novit

quid singulis

retribuat,
eis

jam
sit

apuel

se et

prsedestinatum habet
supplicio ferientur.

quid ex

acturus

Ego sum, inquit, manet in me, etego in eo,
dicat: «

vilis,

vos

palmites; qui

hic fcrt fruetum

qui in fine gloria regni douentur, vcl qui poenarum

quia sine

me

nihil

potestis facere (Ibid.,

.'>).

multum » Ne
fructum
dixisset
:

de praadestinatione

Utautemhoec manifestiora fiant, sanctorum qutcdam subjicere

quisquam putaret, saltem parvum aliqnem posse a semetipso palmitem ferre, cum

-.1

I.ATKAMNI GORBEIENSIS MONACHI
Hic
fi'ii

32

.'

fructum

multum,

iimii

ait,

quia

siiic

me
Sive

\ et

posuit, ut

eamiis et fructum sfferamos. Nallnm
i I

parum

potestis facere, sednihil potestie facere.

ergoparum, sive multum,sineillofierinon potest, sine quo nibil iieri potest. Siergo uibilfleri potesl boni sine
gratia
Dei,

omne opus bonum

refer(

ndum

est

ad gra-

tiain Dei.

Cbristus iios primus elegit, et

[tem quod nos non elegimus Cbristum,sed cum essemus mali de

malis eflecit bonos, in
quit, scd

eodem
:

libro (7Vac/. Lxxxvi)do-

ctor projfatus nos instruit

<•

Non

vos

me

elegistis, in-

unde noa elegit babebamus. eati inquit, etfrnctum afferatis. nlmusul sfferamus, et ipse est via qoa imus, in qua noa posuit, at eainus. Proinde misericordia ejua in omnibua praevenit nos. Si in omnibus, profecto non solum in verum ut et fidem babeamue, et ut roluntatom boui ejus misericordia praeveniente consequamur. Nec cogitare enim bonum, nec nec credere, msi
itaque
,

fructnm

i

%

<

1

1

<-,

ego elegi vos (Joan. xv, 16) » [Haecest illa ineffubilis gratia. Quid enirn eramus quando Christum nondum elegeramus, et ideo non diligebamus?
Nain
ijui

misericordia pnrveniente possumus
misericordia Dei prasvenit nos.

;

quia

iri

omnibua

Item quia de
sic

mundo
dot
:

damnato
ctor in

eligitur

mundus

qni salvatnr,

idem

euin non elegit,

quomodo

diligit?

Nunquid
:

jam

iu nobis erat,

quod

in psalino canitur

«

Elegi

eodem libro (Tract. lxxxvu) astrnit de mundo, inquit, essetis, mundus quod suum
B
diligeret (Joan. xv, 19).
Ecclesia3,
i

Si

erat
dicit

abjectus esse
tare in

indomo Dominimei magis, quam

babi-

ITniversflB

utique ho;

peccatorum? » (Psal. lxxxiii, nisi iniqui 11.) Non utique. Quid ergo eramus, et perditi? Neque enim jam credideramus in eum,
tabernaculis
ut eligeret
electos

quam plerumque etiam ipsam mundi nosicut est illud
{II
:

mine appellat;

«

Deus crat
v,

in Cbristo,
»

mundum
illud
:

rcconcilians sibi

Cor.

19).

Itemque

nos.

Nam
quia
:

si

jam
:

credentes
«

elegit,

«

Non

venit lilius hominis ut judicet

elegit.
»

Cur ergo diceret

Non

vos

me

dum, sed
17). »

ut salvatur

mundus per ipsum
:

(Joan.

munm,

elegistis,

uisi

« Misericordia ejus praevenit
Ilic

Et in Epistola sua Joannes ait

«

Advocatum

nos?

»

(Psal.

xvm,

11.)

certe vacat

rum

ratiocinatio, qui

praescientiam

Dei

vana illodefendunt

contra gratiam Dei, et ideo dicunt

nos electos ante

mundi constitutionem (Eph. i, 4), quia praescivit bonos, non seipsum nos facturum bonos. Non boc dicit, qui dicit. « Non vos me elegistis; » quoniam si propterea non elegisset, quia
nos Deus futuros

habemus ad Patrem Jesum Christum justum, et ipse nostrorum, non tantum etiam totius mundi tJoan. n, 1, 2). » nostrorum, sed Totus ergo mundus Ecclesia est, et totus muDdus odit Ecclesiam. Mundus igitur odit mundum, inimicus reconciliatum, damnatus salvatum, inqninatus mundatum sed iste mundus, quem Deus in Christo
propitiator est peccatorum
:

bonos futuros esse praesciverat, simul etiam praerecouciliat sibi, et qui per Cbristum salvatur, et cui scisset quod eum nos fuissemus prius electuri. Non C per Christum peccatum omne donatur, de mundo enim aliter esse possemus boni nisi forte dicendus electus est inimico, damnato, contaminato. Ex ea est bonus, quinon elegit bonum. Quid ergo eligit in quippe massa quee tota in Adam periil, liunt « vasa non bonis; non enim electi sunt, quia boni fuerunt, misericordiaj, » in quibus est mundu? pertinens ad qui boni non essent nisi electi essent « Alioquin quem mundus odit, ex eadem reconciliaiionem gratia jam non esl gratia (Rom. xi, 6), » si praecesmassa pertinens ad « vasa irae, quae perfecta sunt ad
:

:

:

sisse
est,

contendimus merita. Haec quippe
de qua
et in

electio gratia
:

ergo
tiae

dicit Apostolus (Rom. xi, 5, 6) « Sic boc tempore reliquia? per electionem gra-

salvee facta?, sunt. »

gratia,

Unde subjungit:« autem jam non ex operibus, alioquin gratia jam
Si
»

Denique cum dixisset, « Si de mundo essetis, mundus quod suum erat « Quia vero de mundo diligeret, » continuo subjecit estis, sed ego elegi vosde mundo; propterea odit non vos mundus. » Ergo et ipsi inde erant, unde ut non
perditionem (Rom.
ix,

22, 23). »

:

non

est gratia.

Audi, mgrate, audi

:

«

Non

vos

me
est

elegistis,

sed ego vos elegi (Joan. xv, 16). »

Non

non meritis suis, quorum nulla praecesserant bona opera, non natura, quae tota
essent, electi sunt inde,

utdicas, ideo electus sum,

enim credebas
«

in

credebam. Si eum, jam elegeras eum. Sed audi
:

quia jam

fueratper liberum arbitrium in ipsa radice

vitiata

:

Non vos me

p

elegistis. »

Non

est ut dicas

:

Antequam

crederem jam bona operabar, ideo electus sum. Quid enim est boni operis ante lidem? cum dicat Apostolus

sed gratuita, hoc est vera gratia. Qui enim de mundo mundum elegit, fecit quod eligeret, non invenit; quia, « reliquiee per electionem gratiae salvae factae sunt. Si autem, inquit, gratia, jam non exoperibus,
alioquin gratia

peccatum est (Rom. xiv, 23). »Quid ergo dicturi sumus audiendo « Non vos me elegistis, » nisi quia mali eramus, et electi sumus, ut boni per gratiam noseligentis essemus. Non est enim gratia, si prsecesserant merita est autem gratia. Hsec igitur non invenit, sed efficit merita. Et videle, cbarissimi, quemadmodum non
:

«

Omne quod non

est ex

flde,

jam non

est gratia

(Rom.

xi,

o,

6). »

:

Hic monstratur
tionis

et eos qui

non salvantur

in perdi-

massa perditionis massa
;

relinqui, et eos qui salvantur, de
liberari,

ipsa

non suo merito, sed gra-

:

consideretur meritum, tales fuetia Christi runt qui salvantur quales et illi qui salute indigni habentur. Omnes enim erant « iilii ira? » sed qui sal-

quia

si

eligat bonos, sed

quos

eligit

faciatbonos. « Ego, in-

vantur fiunt de
Filius

liliis irae, filii

gratiae.

Item

in

eodem
ait

quit, elegi vos et posui vos ut eatis, et
ratis,

fructum
«

alfe»

libro (Tract. civ),

cum
:

loqueretur de eo
Pater,
1).

quod

et

fructus vester

Nonne

iste est fructus,

maneat (Joan. xv, de quo jam dixerat
:

16).

ad Patrem

«

venit hora,
»

clarifica
:

Sine

Filium tuum

(Joan.

xvn,
ait, «

hoc interponitur

me

nibil

potestis

facere? »

(Ibid.,

5.)

Elegit

ergo

Quapropter boc quod

Pater, venit bora, clari-

33
fica

DE PR.EDESTINATIONE
Filium tuum,
»

DEI.


est,

LIB.

I.

34
electi.
Illi

ostendit

omne tempus,

et

quid A

cati,

consequenter
qui

ergo

electi,

ut saepe

quando
tum,

faeeret, vel tieri sineret, ab illo esse disposi-

dictum

secundum propositum
prae.sciti.

vocati, qui
si

qui teinpori subditus non est,

quoniam quoe

etiam praedestinati atque

Ilorum

quisperit,

futura fuerant per siugula tempora in Dei sapientia

quam

perit, fallitur
fallitur

Deus;

sed

nemo eorum
si

causas eflicientes babent, in qiui nulla sunt tempora.

Quibus verbis doceinur quidquid
poribus videmus,
vel

tieri diversis

temDei

certe

facienda sunt,

in

praedestinatione causas,

cur iiaut baberi, et secun-

quisquam perit, sed nemo eorum perit, vitio humano vincitur Deus quia nulla re vincitur Deus. Electi enim sunt ad regnandum cum Cliristo, non quomodo electus Judas
quia non
Deus.
lloriim
:

dum quod
universa

ipse qui ordinator est

temporum

disponit,
ait

fieri.
:

Unde etiam

et in
et

cousequentibus

(Tract. eod.)
sis
cit.

Qui eniin certis

iinmutabilibus cauest fe:

ad opus cui congruebat. Ab illo quippe electus est, qui novit bene uti etiam malis, ut et per opus ejus damnabile, illud propter quod ipse venerat, opusvenerabile compleretur.

omnia futura

pra?deslinavit,

quod facturus
illo

Cum

itaque audimus

:

«

Nonne
est

Nam
qu«

et

per prophetam de
(Istt.

dictum
» Si

est

«

Qui

ego vos duodecim

elegi, et

unus ex vobis diabolus
intelligere electos
illos

fecit

futura sunt

xlv,

H).

ergo omnia

(Joan. vi, 71), illos

debemus

per

quae facturus est Deus,

in prcedestinatione

jam

fecit,

misericordiam, illum per judicium;
B

ad obtinen-

profecto quibus largtturus est regnum, in prcadesti-

uatione

jam

dedit

;

et

quos judicaturus ad poenam, in
prsede-

pra!destinatione

Item quod
stinati, et
tia et

electi

jam judicavit. secundum Dei propositum
et 7) sic

vocati sunt,

iilem doclor in libro de gra-

illum ad fundendum sangtiinem hac scntentia duplicem ostendit electionem, quod alii scilicet eligantur non permansuri « Multi voin operibus justitiae, de quibus dicilur eliguntur, ut permaneant, de » alii vero sic cati

dum regnum suum,
in

suum.] Et

:

;

:J Quid est etiam quod in apostolorum Actibus legimus « Audientes autem gentes gavisae sunl, et exceperunt verbum Domini, et crediderunt quotquot erant prseordinati iu vitam eeternam (Act. xm, 48). » Quis operatus est eos in vitam aelernam, nisi qui vasa

correptione (c«p. 6

loquitur

:

misericordiae operatns est eos? qui et

«

elegitillos in

Filio suo ante constitutionem mundi (Ephes. i, 4) » per electionem gratia. « Si autem gratia, jam non ex operibus, alioqnin gratia jam non est gratia C gitationes ex concupiscentia ralionalis creaturae, {Rom. xi, 6). » Non enim sic sunt vocati, ut non sicut et mala opera ex mala concupiscentia, non auessent electi; propter quod dictum est « Multi enim tem a Deo. Attamen divinae dispositionis ordine movocati, pauci vero electi (Matth. xx, 16). » Sed quoderantur quia in hac republica, quse est nniversus
: :

Quos praedestinavit, illos et Ex istis autem nullus pernam et Judam dicit electum, sed non ad ire potest regnum, sed ad apostolatus honorem. Quod auiem illum dicit electum ad fundendum sanguinem suum, propter illum occullae praedestinationis ordinem dicit, qua universorum actus, id estbonorum, et malorum, occulto judicio disponit. Quia etsi boua op^era, et cogitationes bonae a Deo sunt tantum, malte autem coquibus
ait

Apostolus

:

«

vocavit (Rom.
:

vm,

29).

»

niam secundum propositum
electi

vocati sunt, profecto et
est,
;

sunt per electionem, ut dictum

gratiae,

mundus, omnipotens Deus, positor est, et omnia quae
serviunt.

sicut et rector, ita et disfiunt, illius
fiant, quse

dispositioni

illis est

non praecedentium mentorum suorum quia gratia omne meritum. De talibus dicit Apostolus « Sciraus quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum his, qui secundum propositum vocati sunt quoniam quos anle prascivit, et pra.de: :

Nam quamvis
iieri

multa

contra illins
illius

voluntatem

videantur, unde tamen

volun-

tati repugnare videntur, inde etiam ejus dispositioni

serviunt. Item

rum non

sunt;

quod qui pereunt, de numero electoin eodem libro (cap. 7) sic docemur
:

stinavit

conformes imaginis
illos

Filii
:

sui,

ut sit

ipse

[Horum, inquit,
profecto aut

tides quae

per dilecttonem operatur,

primogenitus in multis fratribus
destinavit,
et
;

vocavit

;

quos antem praequos autem vocavit,
justificavit,

rum
D

deficit,

omnino non deficit, aut si qui sint quoreparatur antequam ista vita liniatur,
usque iu
ti-

ipsos et justificavit
gloriticavit

quos autem
»

ipsos et

et deleta quae intercucurrerat iniquitate,

(Rom. vin, 28-30).
electi

Ex

istis

nulius perit,

nem
non

perseverantiae deputatur. Qui vero perseveraturi
sunt,

autem, quia secundum propositura vocati sunt propositum autem non suum, sed Dei.J Ilem quod nullus electorum qui pra>destinati sunt, perire potest, et de Juda, quod electus in apostolatus bonorem per judicium, vel ad effundendum sanguinem Christi, cum Juqueretur
sunt. Electi sunt
:

quia omnes

ac sic a

fide Christiana

et

conversatione

lapsuri sunt,

ut tales eos vitee hujus finis inveniat,
illo

praefatus doctor in
apostoli, in

quo

ait

eodem libro (cap. « Quos autem
:

7)

de capitulo

tempore, quo bene pieque vivunt, in istorum numero computandi sunt. Non enim sunt a massa illa perditionis prsescienti i Dei et praedestinatione discreli, et ideo nec secundum propositum vocati, ac per hoc nec electi, sed in eis vocati
procul dubio nec
sunt, de quibus dictum est
vocati,
et

praedestinavit,

(Matth. xx, 16)

:

«

Multi

illos et vocavit, » ita
telligi,

subjunxit

:

[Eos itaque vult in-

non
»

in

eis

de quibus dictum
et

est,

pauci

quos « secundum propositum votavit, » ne putentur in eis aliqui esse vocati, et non electi, propter illam

vero electi.
credunt,
et

Et tamen qui eos neget electos
baptizantur,

cum
vi-

secundum Heum
a

Dominicam sententiam
16). »
:

:

«

Multi vocati.,

vunt

?

Plane

dicuntur electi

nescientibus
novit

quid

pauci electi (Matth. xx,

sine dubio etiam vocati

Quicunque enim electi, non autem quicunque vo-

fuluri sunt,

non ab

illo

qni

eos

non

haper-

bere perseverantiam quee ad

beatam

vitam

38
Juci'
i

KATRAMNl CORBEIENSIS MOWUII
elcctos,
e

36

scitque

illoa

ita

Btare,
1
i

ul

praescie

\

ero

venienl
ip c
;

ad Christum,
:

quia

ita

veniunt

quoad
fo-

ii,

e

cur

eia

a me quaeratur, mro {Ibid., c. 8). Hic dederit, qui eam, Deua perseverantiam non

ca

mudu
iii >•

dicit
el

Omne quod
>

dat

mihi Pater,
Haec

eniel
[Joan.

'-11111

qui venil ad me, non ejiciam
E\

qua Christiane viverent, dileclionern dedit, me ignorare respondeo. Non enim arrogantor, led agno modnliim meum, audio dicentem ^postolum Iiumiii. in quis es, quirespondeasDeu? » [Rom. ix, 20.)
:

ra

vi,

37.)

paolopost

:

«

est, inqnit,

me, dedil mihi Pater, non perdam
voluntas
ejus qui
misil
illo

Patris, ut

omne quod
,
,

<. eo [Ibtd. in

ergo dalur etiam perseveranlia

;«u altitudo di\ itiarum apienliae et quam inscrutabilia Bunt judicia ejus,
1,1

bi

ientiaa Dei

et

investiga-

biles viee ejusl

judicia

3ua

Quantum itaquenobis dignatur, gratias agamns manifestare
•>

(Rom.

si,

33.)

:

qiiantiim \ero
!

abscondere, n»»n adversus ejus consiEt bic

u

iii

murmuremus.]
alios sic

geminam electionem

ex-

ponens

dicit

electos, alios
in

vero ad tempus

eleclos, sed

non usque

linem permansuros. Quare

Qnem. Neque enim datur, nisi ei quoniam qui non perseverant, peribunt. Talibus Deum diligentibus omnia cooperantur in bonnm:» usquc adcu prorsus omnia, nt etiam si qni eornm deviant el exorbilant, etiam hoc ipsum eis faciat proficere iu bonum, quia humiliores redeunl a doctiores discunt enim in ipsa via jasta cum tre„ more se-exsullare debere, ni n sibi arrogando tan••
:

» Ab 39 bono usquc in qoi non peribunt,

autem
nobis,

illi

?ic eligantur, ei isti sic, sicui

ignoratur

a

quam

de sua virtote
sic

fiduciam

permanendi.
libro (cap. 12),
:

Ilcm

ita nec discutiendum. Item quod iiliis infidellum dat Deus perseverantiam, et filiis iniidelium nori dat, iascrutahilia esse judicia Dei idem doctor

quod qui

caduut nl pereant, de praedestinatorum
fuerint,
in

numero non

eodem

Joannis apostoli sententia tractarelur diceniis

Est

ostendit

in

eodem

libro

(cap.

8)

dicens

:

[Miran-

peccatum ad mortcm non pro
(/ Joan. v, 16;, » hcec

illo

dico ut rogei. quis

quidem, rnultumque miraudum, quod iiliis suis quibusdam Deus, quos regeneravit in Christo, quibus iidem, spem, dilectionem dedit, non dat per-

dum

est

verba beatus Augustinus

jungit
est,

:

[De quo peccato,

possunt multa et diversa

quouiam non expre sentiri. Ego autcm

id

severantiam,
tat,

cum

filiis

alienis scelera tanta

dimit-

esse peccajtum lidem, quse per dilectionem operator,

atque imperiita

gratia suos faciat

iilios.

Quis

desercre usque

admortem;

huic peceato ulira non
ille, liberi,

hoc nou miretur? quis hoc non vehementissime stupeat? Sed etiam illud non minus mirum est, et tamen verum alque ita manifesturn, ut nec ipsi inimici
gratiae Dei,

serviunt non prima conditione, sicut

sed
li-

per secundum

Adam

Dei gratia

liberati, et

ista

heratione hahentes iiberum arbitrium, quo serviunt

quomodo id uegent valeant invenire, Deo, non quo captiventur a diabolo; « liberati enim C a peccato servi facti sunt juslitiae (Tiom. vi, 18), quod iilios quosdam amicorum suorum, hoc est regeneratorum, honorumque iidelium, sine baptismo in qua stabunt usque in finem, donante siln persevehinc parvulos exeuntes, quihus uiique
lavacri graliam procuraret,
in cujus
si vellet,

hujus

ranliam

illo

qui

«

ecs prsescivit et prsBdestinavit, et

potestate sunt

omnia, alienat a reguo suo, quo parentes rnitiit illorum, et quosdam iilios inimicorum suorum facit in manus Christianorum venire, et per hoc lavacrum introducit in regnum, a quo eorum pa-

secundum propositum vocavit el justificavit, » quoniam illa, quae de his promisit, etiam futura jam fecit. Cui promittenti < credidit Abraham, et deputatum est illi ad justitiam; dedit « enim » gloriam Deo
plenissime credens, » sicut scriptum
est, «
iv, 3,

quia qua3
20, 21). »

rentes alicni sunt

:

cum

et

illis

malum,
ex

et istis

bopro-

promisit potens est et facere (Rom.
Ipse ergo bonos illos facit, ut

num meritum
et alta sunt,

nullum

sit

parvulis

pria voluutate. Certe hsec judicia Dei,

eorum quoniam

bona
si

faciant.

Neque

justa

euim
sed

eos propterea promisit Abraha?, quia praescivit

nec vituperari possunt, nec penetrari.
de
perseverantia
;

a se ipsos

futuros honos.

Nam

ita

est,

non suum,
sic « cre-

In his est

et illud

de qua nunc
et scientiae
»

dubitantes disputamus; de utrisque igitur exclame-

eorum est quod promisit; non autem didit Abraham, sed non est infirmatus in
|)

fide,

dans

mus
Dei,
33.)

:

«

altitudo divitiarum sapientiae

quam
]
;

iuscrutabilia sunt judicia ejus!

(Rom.
filii

xi,

gloriam Deo, plenissime credens quia quse promisit, potens est facere. » Non ait, quae praescivit, potens
est promittere,

Item quod qui pereunt non erant de numero
in

aut, quae prsedixit, potens est osten-

filiorum

eodem

libro (cap. 9).

[Cum ergo

Dei
:

dere,

aut,

quee promisit,

potens est praescire. Ipse

dicunt de his qui perseverantiam non habuerunt
«
;

igitur eos facit perseverare in bono, qui fecit bonos;

Ex nobis exierunt, sed non erant ex nohis » et addunt « Quod si fuissent ex nohis, perrnansissent utique nobiscum (I Joan. 11, 19), » quid aliud dicunt nisi non erant filii etiam quando erant in profcssione et nomine tiliorum?] Item quod preedestinati, etsi nondum renali, jam tamen filii Dei sunt, et perire non possunt, in eodem lihro. [Quicunque
:

qui autem cadunt

et

pereunt, in praedestinatorum

numero non
cens
suo

fuerunt.

Quamvis ergo de omnibus requi judicas alieuum servum?

generatis et pie viventibus loqueretur Apostolus di-

Tu domino
:

«

quis es,

stat aut cadit, » et
:

ad

preedestinatos
sihi

ait
«

:

continuo tamen respexit « Stabit autem, » et ne
Ipse itaque dat perse-

boc

arrogarent

Potens est enim Deus, iuquit,
4). »

ergo iu Dei providentissima
dico etiain

dispositione praesciti,
sunt,

statuere eos (Rom.

xiv,

prsedestinati, vocati, justificati, glorificati

non
nati,
lii

nondum

renati, sed

etiam

nondum

verantiam, qui statuere postest eos qui stant, ut perseverantissime stent, vel restituere qui ceciderant
:

jam

filii

Dei sunt et omnino perire non possunt.

«

Dominus enim

erigit elisos (Psal.

cxlv,

8).

»

hl

DE IMt.F.DESTINATIONE
est

DEl.

LIB.

1.

38

Item quod certus

numerus praedestinatorum,

in

A

divit
Si

et didicit.

eodem

libro,

cum

de his loqueretur qui perseveran-

dixerimus

qtiia

Quare, inquinnt, non omnes docet? nolunl. discere, quos non docet,
et
nlii

tiam a Deo acceperunt, ut perire non possint, haec inter, locutus est. [Haec de liis loquor qui praedestinati sunt in

respondebitur
a

nobis,

est

quod
»

ei

dicitur

:

Deus, tu convertens vivificabis nos?

(Psal. lxxxiv,

regnum
his qui

Dei,

quorum

ita

certus est nu-

7.)

Aul

si

non

facit

volentes

ex

nolentibus

Deus,

merus,
eis
«
:

ut nec addatur

quisquam nec minuatur ex
annuntiasset
et

non de

cum

locutus esset,
xxxix,
«

multiplicati

suntsuper

numerum (Psal.

6)

:

»

ut quid orat Ecclesia secundum praeceptum Domiui (Matth. v, ii', pro persecutoribus suis?] Item quod detur, aliis detur fides qua salvanlur, et aliis non

ipsi

enim vocati dici possunt, non autem quia non secundum propositum vocati. »] Item quod omnis qui audit a Patre
Christum, in libro de
tre et didicit, venit ad
«

electi,

uon
hoe

esse
et

discutiendum, ineodem libro (cap.
inchoata
et

9)

:

fides
:

igitur

perfecta
dari,

donum

Dei est

[Et

venit

ad

donum quibusdam
litteris

quibusdam non

dari,

Praedestiuatione {cap. 8) prae:

omnino non
sacris

fatus iia loquitur doctor

«

Omuis qui audivit
vi,

a Paest
a

me

(Joan.

15).

o

Quid

omnis quiaudivit

a

Patre et didicit, venit ad

me?

non v.ilt manifestissimis Cur autem r non omnibus detur fidelem movere non debet, qui credit « ex uno omnes csse in condemnationem » sine dubitatione
dubitet, qui

repugnare.

nisi

nullus est qui audiat a Patre, et discat, et

non

justissimam
sio,

:

ita

ut nulla

Dei essetjusta reprehen-

veniat ad me. Si
etdidicit, venit,
»

enim

«

omnis qui audivit

a

Patre

etiamsi nullus inde liberaretur.
csse

Unde constat
et

profecto

omnisquinon

venit,

non
et
et

magnam
quid
sibi

gratiam, quod
in eis
»

pluiimi liberantur,
in suis meritis,

audivit a
didicisset,
didicit, et
«

Patre, et
veniret.

non didicit; nam si audisset Neque enim ullns audivit,
Sed
«

deberetur

qui non liberantur, agno-

scunt, ut « qui gloriatur

non

quoc

non

venit.

omnis,

»

ut

ait,

Veritas,

paiia videt esse damnatis, sed « in
tur (I Cor.
i,

Domino
potius

glorie-

Item quod gratia a nullo duro eorde respuatur, paulo divina [MuUos videmus venire ad Filium, quiamultos iufra
qui audivit a Patre
et didicit,

venit. »

31). »
«

Cur autem istum
xi, 33).
:

quam
et

illum liberet,

inscrutabilia

sunt judicia ejus,
»

:

investigabiles vise ejus (Rom.
et

Melius enim
tu

credere videmus in Christum; sed ubi
a Patre hoc audierint
et

et

quomodo

hic

audimus aut dicimus

«

homo,
20)

quis es
dicere

didicerint,
est,

non videmus.

qui respondeas Deo? »

(Rom.

ix,

quam

Nimium

gratia ista

secreta

gratiam vero esse
nullo

audemus, quasi noverimus quod occultum essc voqui tamen aliquid injustum velle non potuit.] Item argumentum de parvulis, adversus eos qui graC tiam repellunt, in eodem libro (cap. 42) [Sed omnis naec raiio, qua defendimus gratiam Dei per Jesum Christum Dominum nostrum vere esse gratiam, id
luit,
:

quis ambigat? Hrec itaque gratia, quse occulte hu-

manis cordibus divina largitate tribuitur, duro corde respuilur ideo quippe tribuitur,
:

a

ut cor-

dis duritia

primitus auferatur.

Quando ergo Pater
«

intus audituret docet ut veniatur ad Filium,

aufert

eor lapideum, ct dat eor carneum, » sicut

propbeta

praedicante promisit (Ezech. xi,
« lilios

19).

Sic quippe facit

promissionis, et vasa miscricordiae quee prse-

non omnes docet, ut veniant ad Christum, nisi quia omnes quos docet, quos autem non docet, judicio misericordia docet non docet; quoniam « cujus vult miseretur et quem vuit obdurat (Rom. ix, 18); » sed miseretur bona trihuens, obdurat digna retribuens.] Item quod quoscunque vult docere Pater, veniant ad Christum, in eodem libro (cap. 8) [Cur autem non omnes doceat aperuit Apostolus quantum aperiendum judicavit
paravit in gloriam. » Cur ergo
:
:

non secundum merita nostra dari, quamvis evidentissime divinorum eloquiorum testimoniis asseratur, tamen apud eos, qui nisi aliquid sibi assignent quodpriores dent, ut retribuatur eis, ab omni
est

studio pietatis reprimi se
in aetate

putant, laborat aliquanto
voluntatis arbitrio;

majorum jam utentium

sed ubivenitur ad parvulos, et ad ipsum Mediatorem

Dei et
deiicit

hominum, hominem Jesum Christum, omnis

praecedentium gratiam Dei liumauorum assertio meritorum. Quia necilli uilis bonis prsecedentibus meritis,

cum

et ipse

sit

homo, liberator
vita

factus

:

est iiorainum.]

«

tentiam suam,
divitias gloriac

Quia volens ostcndere iram, et demonstrare poattuiit in multa patientia vasa ira\
suee in vasa misericordise, quee
ix,

Item cur
tur,

aliis

concedatur ut ex hac
alii

auferan-

cum

justi

sunt;

tandiu retineantur donec

quse perfecta sunt in perditionem, et ut notas faciat
prse-

paravit
«

iri

gloriam (Rom.

22 23). » Hinc est
liis

verbum

crucis pereuntibus slultitia est,
(I

quod autem
Hos

quod nemo jtidicium Dei comprchendere possit, in eodem libro (cap. 14) [De hac quippe vita « Nunquid non tenfatio est vita legitur in libro Job luimana superterram? » (Job vir, 1.) Sed quare aliis
corruant,
: :

qui salvi tiunt, virtus Dei est

Cor.

i,

18). »

concedatur ut ex hujus
auferantur,
alii

vitae

periculis

dum

justi sunt

omnes docet venire ad Christum Deus; hos enim « omnes vult salvos fieri, et in agnitionem veritatis
venire(I Tim. n,
titia

vero justi donec a justitia cadant,
«

in fisdem periculis vita productiore teneantur?

Quis

4).

»

Nam

etsi illos

est

verbum

crncis, »

ut ad

quibus « stulChristum venirent
et ipsi.

agnovit sensum Domini?» (Rom. xi, 34.) Et tamen hinc intelligi datur etiam illis justis qui bonos pios-

docere voluisset, procul dubio venirent

Non

que mores usque ad senectutis maturitatem
vitae

et

diem

enim

fallit

aut fallitur, qui
didicit,

ait

:

«

Omnis qui
(Joan.
vi,

audivit
45). »

a Patre,

et

vcnil

ad

me

hujus ulfimum servant, non in suis meritis, sed in Domino esse gloriandum, quoniam qui vitae brevitate rapuit

Absit ergo ut quisquam

nou

vcniat, qui a Patre

au-

justum,

«

nemaliiia mutaref intellectum

39
ojus iSnji.
iv,

RATRAMNl CORBRIENSIS MON\CIII
II),
i>

W)

qaantacnnque vitee longi- A sanctis de Filio suo <pii factusestei ei semine David secundum carnem <pii prssdestinatus est Filiui Ii<m tudine custodil justnm, « ne malitia mutet intellein vniiiic Becundum Spiritum sanctiiicationii ei retum, ciiiin ejus. Cur autem uic tenueril casurum surrectione mortuorum liom. i, i-i. » Prsedestioatus (|uciii priusquam caderet hinc possel auferre justisesl ergo Jesus, ut qui futurus erat secuudum carm m smia omnino, sed « inscrutabilia sunl judicia ejus. » lilius David, BSSet tanien in virtute Fiiiui Jei seCUUDe gratia vero et prsedestinatione unum sufih dum Spiritum sanctilicationis, quia natus est dc exemplum Salvatoris, de quo ineodem libro (cup. \H) Spiritu sancto ex virgine Maria. Ipsa est illa inclia[Est etiam prseclarissimum lumen pra-ita scribitur biliter facta hominis a Deo verbo susceptio smguladestinationis et gratise ipse Salvator, ipse Mediator ris, ut Filius Dei et lilius hominis simul, et filius hoqui ut hoc Dei et bominum homo Cliristus Jesus minis propter susceptum hominem, et Filius Dei quibus tandem suis vel operum vel iidei pra .esset,
ipse in
;

i

i

'

l

f

:

:

1

cedentibus

meritis natura

humana

quae

in illo est

propter suscipientem unigenitum
proprie diceretur; ne
crederetnr.
..

Deum
sed

veraciter et

comparavit? Respondeatur, quaeso? ille homo, ut a Verbo Palri coseterno in unitatem personae assumplus, Filius Dci unigenitus essct, unde hoc meruit?

non

trinitas,

qnaternitas

Prsedestinata
celsa el

est

ita

natura-

tanta et

tam

summa
:

suhvectio, ut

humanaa quo attol-

Quod

ejus

bonum qualecunque

praecessil?

ante? quid credidit? quid praeivit,
fabilem excellentiam perveniret?
suscipienli!

Quid egit ut ad hanc ineffaciente ac

Jeretur altius
vinitas
buit,

non haberet sicut pro nobis ipsa diquousque se denoneret bumilius, non hasuscepta natuia homiriis

Nonne

quam
«

cum
»

infirmit.ite

homo, ex quo ccepit esse, Filius Dei unicus esse coepit? Nonne Filium Dei unicuin femina illa gratia plena concepit? Nonne de
Verho,
ipse

carnis,

usque

ad

mortem
ille,

crucis.

Sicut ergo
esset,

praedestinatus est unus
ita

ut caput

nostrum

multi praedestinati sumus, ut

membra
«

ejus esse-

Spiritu sancto

et

Virgine Maria Dei Filius
sed
fuit

unicus
Dei

mus. Humanahic merita conticescant, quae perierunt
per

non carnis cupidine, munere? Nunquid metuendum
natus
est,

singulari

Adam

;

et

regnet quae regnat

Dei gratia per
»

ne accedente

Jesum Christum Dominum nostrum,

unicum

Dei

ille libero peccaret arbitrio? Aut ideo Filium, unum Dominum. Quisquis in capite nostro non libera voluntas erat; ac non tanto magis preecedentia merita singularis illius generationis inerat, quanto magis servire peecato non poterat? venerit, ipse in nohis membris ejus praecedentia Nempe ista omnia singulariter ndmiranda, et alia, merita multiplicatte regenerationis inquirat. Neque si qua ejus propria verissime dici possunt, singulaenim Cliristo retributa est illa generatio, sed tributa, ^ ut alienus ab omni obligatione peccati de Spiritu et riter in illo accepit humana, hoc est nostra natura, nullis suis praecedentibus meritis. Respondeat hic Virgine nasceretur. Sic et nobis, ut « ex aqua et homo Deo, si audet, et dicat Cur non et ego? Et Spiritu renasceremur » non retributum est pro ali« homo, tu quis es qui respondeas si audierit quo merito, sed gratis tributum et si nos lavacrum Deo? » nec sic cohibeat, sed augeat impudentiam, regenerationis fides duxit, non ideo putare debemus

aetate

homo

in illo

:

:

;

et dicat,

Quomodo

audio,

«

Tu

quis es, o

homo?

»

priores nos

dedisse aliquid, ut retribueretur nobis
salutaris
:

sim quod audio, id est homo, quod est et ille de quo ago, cur non sim quod et ille? At enim gratia ille talis ac tantus est. Cur diversa est gratia,
ubi natura

Cum

communis

est? Certe «
(Col.

non

est

acceptio

personarum apud Deum

m,

2o). » Quis,

nondico

ille quippe nos fecit credere Christum, qui nobis fecit, in quem credimus, in Christum; ille facit in hominibus principium f dei et perfectionem in Jesum, qui fecit hominem « principem fidei et perfectorem Jesum. » Sic enim est ap-

regeneratio

!

Christianus, sed insanus haec dicat? Appareat itaque

pellatus,

ut

scitis,

in Epistola quae est ad Hebraeos

nobis in nostro capite ipse fons gratia?, unde secun-

(Hebr.
tilios
rj

xii, 2),

vocat enim Deus praedestinatos multos

dum uniuscujusque mensuram semper cuncta ejus membra diffundit. Ea gratia fit ab initio fidei suee homo quicunque Christianus, qua gratia homo ille
ab inilio sno factus est Christus et hic reuatus est, de quo ille
Spiritn
ritu
tit
:

suos, ut eos faciat

membra

praedestinati unici
:

de
est

ipso Spiritu

in

eodem nobis remissio peccatorum quo Spinatus;
est

[Ad hanc voFilii sui.] Hem infra (cap. 16 in fin.) cationem qui pertinent, « omnes sunt docibiles Dei (lsa. liv, 13), » nec potest eorum quisquam dicere Cred'di, ut sic vocarer praevenit eum quippe mise: :

ricordia Dei, quia sic est vocatus ut crederet.

«

Om-

factum

ut

nullum haberet

ille

peccatum.

nes enim docibiles Dei

»

veniunt ad Filium, quoniam
audivit a Patre, et

Haec se Deus facturum esse profecto praescivit. Ipsa

audierunt

et

didiceruut aPatre per Filium, qui evi:

sanctorum, quae in Sancto sanctorum maxime claruit, quam negare quis poest igitur praedeslinatio
test

dentissime. dicit
didicit, venit

«

Omnis qui

ad

me

(Joan. vi, 45, 39). » Istorum au-

recle

intelligentium eloquia Veritatis?
gloriae,

ipsum Dominum
factus est Dei

inquantum
in capite

Nam et homo facto
didici-

tem nemo

perit, « quia

omne quod

dedit ei

Pater,

Filius,

praedestinatum esse
servus
in

mus. Clamat doctor gentium

Epistolarum
vocatus
Dei;

non perdit ex eo quidquam. » Quisquis ergo inde est, omnino non perit, nec erant inde qui perierunt, propter quod dictum est « Ex nobis exierunt, sed non
:

suarum

:

«

Paulus
segregatus

Jesu

Christi

erant ex nobis.

Nam

si

fuissent ex nobis,

mansis-

apostolus,

Evangelium

quod

ante promiserat per prophetas

suos in Scripturis

sent utique nobiscum (/ Joan. n, 19). » Intelligamus ergo vocationem quiafiunt electi, non qui eliguntur

-t

l

de pr^destinatione
crediderunt, sed
et

DEl.

LID.

II.

4:"'

quia

c/A

eligunlur

ut

credant

;

A novimus possimus
et

operari,

verum etiam

pi'oevenit in

hanc enim
«

Dominus

i-se satis

aperit ubi dicit

:

omnibtis faciens in nobis et voluntatem qua vclimti-

Non vos me

elegistis, sed

ego vos elegi (Joan. xv\
quia credidein

possimus facere bonum,
in

et tribuens

lidem qua

19). »

Nam
ipsi

si

propterea electi erant
aufert

nou solum credamus

Deum, verum etiam per quam
:

rant,

cum
«

prius utique elegerant eredendo
:

eum, ut
qui dicit
Et ipsi

eligi
:

mererentur
vos

autem boc omuino
ego vos
elegi. «

Non

me

elegistis, sed

quaecunque postulaverimus, impetremus a Deo id est et principium iidei, et plenitudinem ejus nobis donaus sed et omnia opera recla, ut possimus fa:

credideruut iu eum; unde non ob aliud
vos

quidem procul dubio elegerunt eum, quando « Nou dicit
:

ceregratia largiente possibilitatem accipimus faciendi. Ileec

cum

ex superioribus sententiis satis

mani-

me

elegistis,

sed ego vos elegi,

» nisi

quia non

festa iiant, tttm

elegerunt ut eligeret eos, sed ut elegerent
git eos,

eum

ele-

quorum
ponere,

hic testimonia propter brevitatem
salis

quoque ex sanctorum Patrum diclis, omisimus

dum

quia misericordia ejus praeveuiteos sectiugratiam, nou secundum debitum. Elegit ergo

patescunt.

Jam vero de

praedestina-

tione s-.nctorum

ita posita

mundo, cum hic ageret carnem [«/.. in carne] sed jam electos in seipso ante mundi coustitutioeos de

loquuntur,
perire. Quae

ut

omnium
ita

tcstimonia incunctanter praedestiuatorum numerurn
et

deiinitum esse doceant,

nem

:

baec est immobilis veritas praedestinationis et

cum

gratiae.]

mali pracdestinali sint

neminem eorum posv-e sint, jam videndum est utrutn ad pcenam sed cum ex prse:

Sicut
libri

enim ex

bis quas breviter de beati Augustini
iutelligi

destinatione sanctorum hoc facile possil colligi, qui.i
si

collegimus,
dicta

datur omnia sanctorum
ccelestis

illorum certa est praedestinatio, et
procul dubio
ut neino ex

nemo
:

potest

facta,

et cogitationes rectae, quibus

perire electorum, sequitur ut etiam reproborum deiinita
sit

regni beatitudinem mereantur acciper*,
mctipsis habent, sed gratia superni

nou a semuneris acceperunt, cumque liberum voluntatis humanae sit arbitrium, intirmum tameuetinvalidumest'\dopusjustitiap, si nun per Dei gratiam validum liat zt forte, qnae Dei gratia non solum subsequitur nos, ut bona quae
primi haec interserit editor Bi« Arn. Raymundi, notarius publicus, viso originali manuscripto in Lobbienei ccenobio, et per me ad longum cul»

praedestinatio

neque enim
ita con?li-

Dei dispositio, quae sanctorum
tuit
eis
pc-rire

numerum
possit,

non etiam de
san-

reprobis
*.

aliquid judicavit;

sed

quid ex hoc
libello

ctorum dicta loquantur sequeuti
bitur

monstra-

Ad calcem

libri

lato, testor

bliothecae

Patrum Lugdunensis

:

esse

praesentem copiam de verbo ad verbnm eidem origiuali conformem. Ilac i Februarii

anni

It3i8. »

PR^FATIO LIBRI SECUNDI
AD caroli;m regem.

Superiore libello, rex religiose, qua valui brevitate G nostris veibis, sed sanctorum dictis monstravimus. Supereat nuuc ut de praedestinatione iniquorum, sanctorum dicta decerpens, aperui, pro qualitate
ingenii nostri,

quod omnia

divinis

agantur dispenetfugere
:

juxta quod magniiicentia veetra dignata est

nobis
:

sationibus; et licet iniquorum pravae siut voluntales
et

injungere, sanctorum dicta exempla colligamus

ubi

actiones

perversae,

nequaquam tamen
illius

possunt divinorum dispensationem judiciorum

sed
"

etiam de sanctoruin praedestinatione pariter loquemur. Quae cum fuerint a nobis explicita, breviter
aperire conabimur

unde Deo adversantur, inde Hinc quoque mauifestum, quantum credimus, elicuit quia non solum quae sunt, sed et quae futura sunt
voluntati serviunt.
ccelestis sapientia, et unumquodque ad suam iinem perducit, non solum bonos, verum etiam malos, secundum quod aute saecula aelernaliter diset sicut non est nova posuit, moderatur et agit cogitatio apud Deum, ita nec norum consilium, et

quemadmodum cum Deus malos
non tamen
et

praedestinatos habeat ad pcenam,
sit

auctor

malorum, nec
:

sit

voluntatis ejus perditio impio-

dispensat

rum

«

Oui omn-js bomines vult salvare,
veritrtis venire (Z

ad agni-

tionem

Tim. n,

4). »

Obsecramus
si

autem
litleris

celsitudine"»i

majestatis vestra?, ut
displicuerit,

quid in

;

noslris

quod vobis
:

inveneritis,

misericorditer corrigatis, nobisque corrigenda signiiicare

quid de siugulis
dispositum est

agatur, in aelerna
et

sopienlia

illius
Oi.-

immutabiliter determinatum.

D

existilerit

uon dsdignemiui vel si quis deprehensor earum, detur nobis defensionis locus, ut
vel contirmct

teudimus etiam praedestinationem sanctorum divina gratia regi, nec electorum numerum aut posse minui
aut vacillari
:

vel

acquiescamus jusle reprehendenli,

mus

quae vera fuerint dicta, vestramque

pietatem

sed sicut ante

saecula

electi sunt, ita

circa humilitalem

nostram semper mereamur habere

eorum

electio inconvulsa

manebit, quae omuia non

propitiam.

Patrol. CXXI.

2

4.'J

i:

VTRAMNI CORBEIENSIS MONACIII.

n

u

\\i>:\\
l'i:

s

ECUIS

m

s.

Di:

ISDESTINATIONE DEI.

Antequam de malorum
quid
lione
sit

praedestinatione loquamur,
dictis

\

rem non

pra»destinatio,

beati Augnstini

docea-

nius. Ait onini
:

Augustinus
vel

libro do Praedestina(al.,

conl imnendo sunt, oves per ostium intrando sunt, oves eseondo et pascna inveniendo sont, oves eeterna vita perfruendo sunt. Qaomodo ergo
istis dizit
:

[Prsedestinatio

quippe a pracmittendo

prsevidendo) et prseveniendo

prseordinando futuostendit quod

debat eoa

Non estis ex ovibue meis'.' - Quia viad sempilernum interitum prsedestinatos,
«
:

rum
natio

aliquid

dicitur.]

Quibos

verbis

pra?missio etpreeordinatio, sive praeventio, praedeslisit, et in

non ad viiarn aeternam sui sanguinis pretio comparatos]. Item inferins u Vitam a?ternam dabo eis, »
id esl

verbis differre, sensu vero

non

discreita
1.

ovibus mei<,

« et

non peiihunt
:

in

a-ternum.

»

parc. Et
ait

Fulgentius in libro

de Prsedestinatione
getnina Praedest.,

(Fulgent. ad
:

Monimum

de

i,

Subaudis, tanquam eis dixerit Vos peribitis in 0'lernum, quia non estis ex ovihus mois. « Xon rapiet eas
pile
:

cap.
nisi
liic

[Neque cnim est. alia Dei prsedestinatio, 20) futurorum opcrum ejus oeterna prseparatio.] Et praeparationem praedestinationem nominavit
:

«

Pater

quisquam de manu mea. » Inlentius accimeus quod dedit n ihi majus est omquid potestfur
et

nihus. » Quid potest Inpus,

latro?

De antem ovihus de quibus dicit Apostolus « Novit in sanctorum dictis positum invenerimus, unum idemque significari docemur. Et de praedeslinaliono " Dominus qui sunt ejus 11 Tim. n, 10); » et « Quos pra?scivit ipsosct pmedestinavit; quos autem praedeita venerabilis doctor Auguslinus iu Expositione stiuavit, i]isos et vocavit cvangelii Joannis (tract. xiv) dicit [ « Qui de ccelo quos autem vocavit, illos veuit supra omnes est; et quod vidit et audivit hoc et justilicavil quos autem justificavit; illos et glori» de ovibus islis nec lupus testatur; testimonium ejus nemo accepit. » Si nemo, ticavit (Bom. vm, 2!J, 30) rapit, nec fur tollit, nec latro interficit. Securus ut quid venil? Quorumdam ergo nemo. Est quidam est de unmero earum, qui pro eis novit quod dedit. populus praparatus ad iram Uci, damnandus cum diabolo « Non rapiet cas qui-quam de Et hoc est quod ait borum nemo accepit testimonium Christi. manu mea; » et item ad Patrem « Paler meus quod Nam si omniro nenio, nullus homo. Quid est quod sequitur? « Qui accepit testimonium ejus, signavit dedit mihi majiH omnibus esl (Joan. xi, 23, 29). » quia Deus verax est. » Certe ergo non nemo, si tu Et hic et superius dum qui non sunt ex ovibns
proinde
sive

praeparalionem sive prsedestinationem

Non perdunt

nisi ad

interitum pra?destinatos.
:

iilis

:

-

,

:

:

;

:

:

:

:

Qui accepit testimonium ejus, signavit quia Deus verax est. » Responderet ergo fortasse interrogatus Joannes, et diceret Novi qnid dixerim,
ipse dicis
:

«

Chrisli, ad interitum dicit

pra?paratos,
;

ostendit ge-

minam

esse pra^destinationem

quia et sancti pra?per-

:

destinati suDt ad vitam, et qui in peccatis suis

enim quidam populus natus ad iram severaturi sunt, ad interitum. Item in eodem (tract. p Dei, et ad hoc praecognitus, Qui sint enim credituri, xlv) [Si catholici fideles erant oves erant si oves et qui non sint credituri, novit Deus; qui sint perseerant, quomodo vocem alieni audire potuerunt? cum veraturi in eo quod crediderunt, et qui sint lapsuri Dominus dicat « Non audierunt eos oves Joan. x, novit Deus ct numerati suntDeo omnes futuri in 8). » Audistis, fratres, altitudinem quaestionis? Dico vitam a?ternam et novitjam populum illum distinergo « Novit Dominus quisunt ejus (II Tim. n,
Nemo.
Est
: ; : :
;

ctnm. Et
multis

si

ipse novit, et prophetis dedit

nosse per
superius
esse

19),

»

novit pra??citos, pra?deslinatos
:

:

de

illo

quippe

Spiritum suum, dedit et Joanni.
testimoniis monstralurn

Cum cnim
sit
:

dicitur

«

Quos autem
fieri

pra?scivit,
Filii sui,
:

et praedestinavit

sanctorum

conformes
navit,

imaginis

ut

sit

ipse primo-

praodestinalionem, et nunc dicitur
prscparatio pra?.destinatio

quidam populus

genitus in multis fratribus
ipsos et vocavit;
et

quos autem praedestiet ju-

pueparatus ad iram Dei damnandus
sit,

cum

diabolo, et
patefa-

quos vocavit ipsos

sieut superius

ctum
cst et

est,

monstralur esse gemina praedestinalio, id corum qui numerati sunt Deo, et pertinent ad

vitam a?ternam, et eorum qui pra?parati sunt ad iram Dei damnandi cum diabolo. [Itcm in eodem
(tract.

j)

quos autem justificavit, ipsos et glorifiDeus pro nobis, quis contra nos? » Adde adhuc: « Qui proprio Filio suo non pepercit, sed pronobis omnibus tradidit eum, quomodo non et cum illo omnia nobis donavit? » (Rom. vm, 29-32.) Sed
stificavit?
cavit.

Si

estis
cistis

Sed vos non creditis, quia non exovibus meis (Joan. x, 20). » Jam supra didixlviii)
:

quibus
sabit

«

nobis?

» Praescitis, praedestinatis,

justifica-

tis et glorificatis.

De quihus sequilur
electos Dei (loid.,
»

:

«

Quis
«

accu-

qua?

sunt, oves

Oves credendo pastorem sequendo sunt, ovcs Redempto:

sint oves

estote

oves.

adversus

33). »

Novit

ergo Dominus qni sunt ejus;

ipsi

sunt oves. Ali-

"

Imo auctor Ilypognosticop,

lib. vi,

cap. 2.

I.>

DE PK.KPKSTINATIONE
se ipsas nesciunt, sed pastor novit eas,

I)E1.

Lll!.

II.

16

quando

se-

cundum

secundum istam istam Dei praescienliam, secundum electionem ovium ante
praedestinationem,
:

constitutioncm mundi. Nain et lioc dicit Apostolns « Sicut elegit nos in ipso ante constitutionem mundi
[Eph.
et

A voeem non coatemnunt sui, non audiunt alieni.] Et hic cum dicit secundtim prsedestinationem non ove^ istos, et oves illos, oslcndit geminam esse pra^deslinationem, Ilem in eodem (tract. xi.n). [Quod vero seex Deo non estis (Joan. vni, 47), » eis dictum est qui non sulum peccato vitiosi erant, nam hoc malnm commune erat omnibus, sed etiam preecogniti quod noo fuerant credituri ca lide, qua sola possunt a peccatorum obligatione liberari. Quapropter preesciebat illos, quibus talia dicebat, in eo permansuros, quod

qnitur

:

«

Propterea vos non auditis, quia

Secundum istamergo preescientiam Dei preedestinationem, quam mullee oves foris et
i,

ii. »

quara multi lupi intus, et
niulti lupi foris!

quam
quod

multee oves intus et
dixi,

Quid

est

quam

mullse

oves foris?
tori;
in

Quam

mulli

modo

luxuriantur,

casti fu-

quam

mulli blasphemant Christum, credituri

Christum; qnam multi se inobriant, sobrii futuri; quain inulti rapiunt res alieuas, donaturi suas. Verumtamea modo alienam vocem audiunt, alienos sequuotur. Item
slea

ex diabolo erant, id est in suis peccatis atque impietate morituros, in qua ei similes erant, nec venturos

ad regenerationem, in qua essent
cx
15

lilii

Dei, hoc est

quam

mulli intus laudant, blasphemasc vino po-

turi; casli sunt, fbrnicaturi; sobrii sunt,

sepulturi;

stant

casuri,

non sunt

oves.

De

Deo nati, a quo eranl homines creati. Secundum hanc prsedestinationem lucutus est Dominus, non quod aliquem hominem invenerit, qui vel secundum
regenerationem jam esset ex Deo, vel secundum naturam jam non esset ex Deo.] Et hic dum secundum
prsedestinationem dicit locutum esse
aliqui

prsedestinatis
«

enim loquimur; de bis loquimur, qnos Dominus qui sunt ejus (U Tim. n, 19); » et tamen ipsi quandiu rectc sapiunt, Christi vocem audiunt. Ecce audiunt ipsi, non audiunt illi, et tamen secnndum proedestinationem non oves isti, ot |oves quai mihi interim nunc illi. Adhuc manet queestio,
novit

Dominum,

ut

non ex Deo, geminam ostendit pradestinationem. Itcmin eodem (tract. cx),
essent ex

Deo,

alii

cum

de

mundo

lideli

etinlideli loqueretur

sic

ait

:

videtur

ita

posse dissolvi.

Est aliqua vox, est, in-

[IstTautem omnes, quidest nisi

mundus? Non
:

hostilis

utique, sed lidelis. Nam ecce, qui dixerat « Non quam, aliqua vox pasloris, in qna oves non audiunt pro mundo rogo (Joan. xvn, 9), » pro mnndo rogat alienos, in qua non oves non audiunt Christum. Quae ut credat, quoniam est mundus de quo scriptum est est ista vox? « Qui perseveraverit usque in linem, « Ne cum mundo damnemus (/ Cor. xi, 32). » Pro hic salvus erit {Matth. x, 22). » Hanc vocem non nenam et ille hoc ei isto mundo non rogat: neque enim quo sit prcedegligit proprius, non audit alienus praedicat, ut perseveret apud ipsum usque in finem, p stinatus, ignorat. Et est mundus de quo scriptum est « Non venit lilius hominis ut judicet mundum, et non apud Deum perseverando, nonaudit hanc vosed ut salvetur mundus per ipsum (Joan. m, 17). » venit ad Christum, audivit alia et alia verba, cem Unde et Apostolus « Deus, inquit, erat iu Christo illa et illa omnia, vera sana oninia, iuter quoe omnia
: : : : :

est et illa

vox

:

«

Qui perseveraverit usque in tinem,
Istam qui audierit
ovis
est.

mundum

reconcilians sibi (//

Cor.

v,

19).

»]

Cum

hic salvus

erit. »

Sed

audiebat illam nescio quis et desipnit, refriguit, audivit

alienam

:

]si

prsedestinatus est, ad tempus er-

ravit, in

oeternum non periit; redit ut

neglexit, faciat

quod

preedestinati sunt, et
et

enim credimus quod non videmus, nondum sumus consummati quemadmodum erimus, cum meruedivit vocem illam pastoris, et sequntur dicentem rimus videre quod credimus. Rectissime igitur ibi, » « Qui perseveraverit usquejin tinern,jjhic salvus erit. » « nt credal mundus; hic, ut cognoscat mundus Bona vox, fratres, vera, pastoralis ipsa est « Vox tamen et ibi ethic « quia tu me misisti (Joan. xvu, salutis in tabernaculis justorum (Ps. xi, 15). » Nam D 21), » ut noverimus quantum perlinet ad Patris et
diu

audiat quod enim de his est qui errorem ipsius Deus preescivit,
audivit.
Si
si

enim dicit quia non ignorat quo sit praedestinatus mundus, pro quo non rogat, manifeste demonstrat praedestinationem reproborum. Et quia praedestinatio eleclorum et reproborum, gemina esse monstralur prcedestinatio. Ilem in

eodem

(ibid.)

:

[Quan-

conversionem fuluram;

aberravit, redit, ut au:

ita

:

:

facile est

audire Christum, facile est laudare Evau;

Filii

insuperabilem charitatem, hoc nos
cognoscant quia tu

modo
Si

credere

gelium, facile est acclamare disputatori

perseverare

quod tendimus credendo cognosccre.
ceret, ut

usque

in iinem,

hoc est ovium vocem pastoris auaccidit,

me
ait, «

misisti,

autemditantumdem

dientium.
hnias

Tentatio

persevera usque

iu

ii-

valeret

quantum hoc quod
est

ut cognoscat

muninimi-

nem. Ksque in quem tinem perseverabis? Quousque viam. Quandiu enim non andis Christum,
adversarius

dus. » Ipsisunt
cus, qualis

enim mundus, non permanens

mundus damnationi

praedestinatus,

Uius

cst

in ista

via,
«

hoc

est

in isla

sed cx inimico amicus effectus, propter
erat in Christo
19). »

quem
»

«

Dcus

mortali vita. Sed
versario tuo cito,
25).
»

quid dicit?

Concorda cum ad(Matth. v,
Si

mundum
«

reconcilians
J

sibi(// Cor. v,

dum
Si

cs

cum

eo in via

Idcodixi:
:

Ego

ineis, et :U

inme;

Audisti,

credidisti, concordasti.
tibi

adversa-

ceret

«

Ego

in eis »

ad quos misisti
ait
«

me

;

«

tanquamdiet tu in me, »

baris concorda.

praeslitum

est

eoncordare,

mundum
me

reconcilians tibi per me. Propterea sequi:

noli ulterius liligare.
scis,

Quando enim
Si ovis
:

tiniatur via ne-

tur eliam illud quod

Et dilexisti eos, sicut et

sed

tamen
.

scit ille.

es, et si

persevera-

dilexisti (Jbid., 23). »

In Filio

quippe Pater nos

veris

usque

in

linem. salvus eris

ac per hoc islam

diligit,

quia

«

in ipso

nos elegil an'e muodi constiiu-

47

RATRAMNl CORHEIENSIS
»

ilONACIII

tioneml.
Iirin

Ethic dicens

mundum
ostendit
:

destinatum,

gemioam ineodem [traet. n)
Christo
ubi
est,

damnationi piw- A atqae hujasmodi reaena ftdei, nisi (Jicere timerem, fortasse de bac re detinire aliquid oon timerem, praedestinationem.

[Quomodo ergo nonerimus

quando in Patre cura illo Neque uioc Apostolus nobis erimus, in quamvis aondum rem teaentibus, Bed tameu |spem « Si resurrexistis cum ait enim gerentibufl tacuit sunt quterite, ubi Cbristus est Christo, quse sursum qute sursurn sunt sapite, non in dcxtra Dei sedens

cum

quo

eat.

aon separatim de anima disputo, et affirmo quod aescio, sed quod apertiseime Apostolum video docaisse [Rom. v, ,18 simpiiciter teneo « Kx uno aomine omnes bomines ire in eon-

Quanto meliua

igitur

,

:

:

:

demnationem
tor,

qui

aa&cuntur ex

Adam,

aisi

ita

renascantur in Cbristo, sicut iostituit ut renascan-

;

antequam corpore
:

moriantnr, quos

pnedestigratiae

quaj super terram

:

abscondita est
Ecce interim
Christus est,
est.

cum

mortui enim estis, et vita vestra Christo iu Deo (Col. m, 1-3;. »

navit ad seternam
largitor

vitam [misericordiMimus
illis

qui est et

quos pradestinavit ad mor-

per flidem ac spem vita nostra ubi cum illo est, quia cum Christo in Deo

tem seternam justissimus sopplicii retributor.] In liis duobus testimoniis manifestissime rnonstrat

quod oravit ut lieret geminam venerabilis Augustinue prsedestinationem. Item in libro secuudo de Raptismo parvulorum « Volo ut ubi ego sum, et illi siut mecum dicens n [Ut autem innotescat quod btebat, et suave ftat xvn. 24). » Sed nunc per iidem, quando au(Joan. appaquod non delectabat, gratia Dei est, qua adjuvat hotem fiet per speciem? « Cum Cbristus, inquit, minum voluntates qua ut non adjuventur iri ipsis ruerit vita vestra, tunc et vos apparebitis cum illo in ilidem causa est, nou in Deo, sive damnandi prae»Tunc apparebimus quod tunc erigloria (Cul. m, 4). destinati sunt propter iniquitatem superbiee; sive mus, quia tuuc apparebit non inaniter uos id credicontra ipsam superbiam judicandi et eruditi iiliisint dissc ac sperasse antequam essemus facli et cui Filius claritatem meam, quamderaisericordise. Unde Jeremias cum dixisset « jScio, cum dixisset « Ut videant Domine, quia non est in homiue vita ejus, nec viri disti mihi, » continuo subjunxit « quia dilexisti me est ut ambulet, et dirigat gressus suos, » continuo mundi constitutionem » in illo enim dilexit aDte subjungit « Corripe me, Domine verumtamen in nos ante mundi coustitutionem, et tunc praedeslinajudicio, et non in furore tuo Jer- x, 23, 24.) » Tanvit, qnod in iine futurum est mundi. « Pater, » inquam diceret Scio ad correptionem meam pertiquit, « juste, mundus te non cognovit » quia justus mundus quippe ille damnere, quod miuus abs te adjuvor, ut perfecte diries, ideo te uon cognovit gantur gressus mei verumtamen boc ipsum noli sic nationi praedestinatus merito non cognovit; mundus vero, quem per Christum reconciliavit, non merito, p mecum agere, tanquam in furore quo iniquos damnare statuisti sed tanquam in judicio, quo doces sed gratia cognovit. Quid est enim eum cognoscere, tuos non superbire. Unde alibi dicitur « Et judicia aeterna? quam mundo damnato utique non nisi vita
Ecce velut
:

jam factum

est

:

:

:

:

:

:

;

;

:

:

:

;

:

dedit, reconciliato dedit. Prorterea utique

«

mundus
non
recon-

tua

adjuvabant

me

(Psal.

xxn,

175).

»

Nullius
;

non

cognovit, quia

justus

es,

meritis ejus, ut

proinde humanae culpse in
vitiorum

cognosceret, tribuisti, et propterea
ciliatus cognovit,

mundus

Deum referas causam namque omnium humanorum causa super-

quia misericors

es, et ut

cognosce-

bia est.] Hac senteutia ostendit venerabilis Augusti-

non ei merito, sedgratia subvenisti.] Ethic mundum damuationi praedestinatum dicens, geminam praedestinationem ostendit, quoniam preedestinationem eorum qui salvantur superius posita exempla satis superque demonstrant. Item in libro Encbiridion (cap. 100) [Haecsuut « magnaopera Domini exret
;

nus malos propter iniquitatem superbiae damnationi praedestinatos, non autem ad peccatum quoniam peccatum non est ex Deo. Neque enim auctor mali est Deus, poenae vero redditio ex Deo est. Quia justum est ut qui Deo per bumilitatem subdi noluit, propter superbiam ccelesti ultione feriatur. Unde
:

prsedestinatio Dei ad pcenam est, quam subituri quisita in omnes voluntates ejus (Psal. cx, 2), » et sunt mali, qui perseverabunt in iniquitate tam sapienter exquisita, ut cum angelica et bumana non aucreatura peccasset, id est non quod ille, sed quod D tem ad peccatum; quia Deusauctor mali non est, nevoluit ipsa fecisset, etiam per eamdem creaturae que placet Deo iniquitas,eteorum quae operatur Deus voluntatem, qua factum est quod Creator noluit, praedestinator est; videlicet, vel bonorum quae redimpleret ipse quod voluit, bene utens et malis, tanditurus est sanctis, vel poenarum, quas iniquis puquam summe bonus, ad eorum damnalionem quos niendis illaturus est. At vero malorum «icut non est juste praedestinavit ad poenam, et ad eorum salutem auctor, ita nec praedestinator. Non enim peccatum quos benigne praedestinavit ad gratiam.] ex Deo est, sed ex diabolo. Atque propterea suorum Item in libro quarto de Natura et Origine animae operum quae vel misericorditer respicit, vel juste ad Vincentium Victorem (Zt'6. iv, cap. i\): [Absit punit, praedestinator est eorum autem [quae non enim hocvolens diluere, utdicam, quae ipse dixisti agit, sicut vindex est, ita praedestinator non est. Quod anima per carnem meruerit, inquinari, et esse [ArbiItera in libro decimo quinto de Civitale Dei peccatrix, nnllum babens ante peccatum, quo recte tror nos satis jam fecisse maguis et difficillimis quaeet, quod etiam siue baptismo id meruisse dicatur stionibus de initio vel de line muudi, vel animae, vel originalia peccata solvantur et, Quod regnum quoipsius generis humani quod in duo genera distrique ccelorum non baptizatis in iine tribuatur. Haec buimus; unus eorum qui secundum homiutra, alte:

:

:

:

:

:

:

49

I)E

PR/FDESTINATIONE

DEI.

LIB.

II.

50

rum eorum
cietates

qui secundum

Deum

vivunt, quas etiam

mystice appellamus civitates duas, hoc est duas so-

liominum, quarum una est, quae praedestinata est in oelernum regnare cum Deo, allera ajternum supplicium subire cum diabolo.] Item in libro novissimo de Civitate Dei cum de bonis, quae largitur malis
eis

A docet ad supplicium, et quia Deus ad iniquitatem nullum prsedestinat, verissima ratione insinuat; de quo libro pauca excipere volui, et huic operi inserere. Ait enim [Quod ergo ante gehennam mali pereunt, non est divini operis, sed bumani ; quod autem in gehenna
:

Deus, loqueretur, ait

:

[Quid igitur dabit

perituri sunt, hoc facit Dei aequitas,

cui nulla placet
diligit

peccatum est iniquitas (I Joan. iu, 4). » dicatus est (Joan. in, 18) » id est, isto occulto juEt Deus per prophetam dicit quia « Anima, quaepeccaverit, ipsa morietur (Ezech. xviu, 4). » De Filio dicio jam praq>aratus est ad illud manifestum.] Item inferius autem Dei Joannes dicit « Scimus quia ille appa[Non in toto corde coniitetur Domino, qui ruit, ut peccata tolleret, et peccatum in eo non est de providentia ejus in aliquo dubitat. Sed quia jam cernit occulta sapientia Dei, quantum sit invisibile " (Joan. iu, 5). » Sicut ergo peccatum in eo non est, quod autem ei eo non praemium ejus qui dicit « Gaudemns in tribulatioita peccatum ex eo non est nibus (Rom. v, 3), » et quemadmodum onanes cruest, opus ejus utique non est. Quod autem nunquam
:

quod proedestinavit ad vitam, qui boec etiam deeis quos proedestinavit ad mortem.] Item in expodit sitione psalmi noni, sumens testimonium ex jFvan« [Qui autem non credit, » inquit, « jam jugelio
:

peccautis iniquitas.

«

Qui

»

enim

iniquita-

tem, odit anirnam suam (Psal. x, 6). » Et dicit Joannes quia « Omnis qui facit peccatum, et iniquita-

tem

facit, et

:

:

:

:

ciatus,

qui corporaliter

inferuutur,

aut

exerceant

est in opere ejus,

nunquam

fuit in

pracdestinationo

conversos ad Deum, aut ut convertantur admoneaut,
autjuste damnationi ultimaj praeparent obduratos,
et sic

omnia ad

divinae providentiae

regimen roferan-

tur, quae stulti quasi casu, et

temere, et nulla divina

ejns. Non ergo praedestinati sunt mali ad hoc quod male operantur, a concupiscentia substracti et illecti, sed ad hoc quod juste patiuntur inviti. Praadestinationis enirn nomine non aliqua voluntatis humanae

administratione

fieri

putant.[ In his

omuibus

tesli-

coactitia

necessitas

exprimitur,

sed misericors

et

moniis praedesliuali ostenduntur mali ad pcenam, sed

justa futuri divini operis sempiterna dispositio praedicatur.
«

quoniam eorum, quae Deus, proedestinator est; quae vero non facturus est fecit, nec facturus est, ea non paerdestinat. Quia autem judicaturus ast mundum, et impios justo supprapdestinati ad

non

peccatum

:

Deo

»

autem

«

misericordiam, et judicium

(Psal. c, I) »

cantat

Ecclesia, cujus

hoc opus

est

in

plicio

pro iniquitatibus suis damnaturus,

propterea

pcenam praedestinavit illis ad peccatum autem non eos praedestinavit; quoniam non est Deus auctor iniquitatis, quoniam sicut justilia ex Deo est, et.omne opus bonum; ita iniquitas, et omne opus pravum ex diabolo. Unde et sanctns Augustinus hoc ipsum insinuans ait paulo superius [Nuliius proinde culpae humanae in Deum referendam causam vitiorum namque omnium humanorum causa superbia est.] Et Cassiodoreos praedestinavit ad pcenam, et
: :

homine, ut occulto voluntatis suae, non tamen injusto consilio, aut gratuitam misericordiam praeroget misero, aut debitarn justitiam rependat injuslo. Imo aut misericorditer debitori donet quod si vellet juste
posset exigere
:

aut juste

cum

usuris

quod suum

est

exigat, et iniquo debitori

reddat.

Ac

sic

ut istum prorsus

quod debetur iniquitatibus indignum miseri-

cordia praeveniat, aut illum ita

dignum

inveniat. Ipse

etenim donat gratis indigno gratiam, qua justificatus impius illuminetur munere bonae voluntatis,
cordia
cordia
et fa-

:

cultate bonae cooperationis; ut praeveniente miseri-

rus

cum

dicit

peccatores in prasdestinatione

repnl-

bonum velle incipiat ct subsequente miseribonum quod vult facere valeat. Utrumque
et preeparavit in illajin-

damnandi sunt in judicio, ostendit propter iniquitatem damnandos, quae praedestinata a Deo non est; damnandi vero ipsi praedestinati sunt; quiajustum est ut poena infcratur eis qui noluesos eos qui

autem praedestinando Deus,

rnnt

obedire praeceptis
(c.

jusliiiae.
:

Perfectione justitiae

13)

[

«

Item in libro de Deus de ccelo respexit
si

I)

commutabili voluntate, in qua sic futurum effcctum hominis renovandi disposuit, ut ejus voluntas in opere novo nova esse non possil (cap. 8). Donat in retributionem mercedis etiam gratiam digno
octernae, ut scilicet

sive

cum impium
:

pie justiticat
«

super

filios

hominum,

ut

videat

est

intelligens

justus, quia de

ipso

Apostolus dicit

Ut

sit

ipse
(Pi07n.

(Psal. xin). » Hoc ergo « boquod est requirere Deum, « non erat qui faceret, nou erat usque ad unum (Ibid.), » sed in eo generehominum quod praedestinatum est ad interitum; super hos enim respexit Dei praescientia, protulitque sententiam.] Quod sanctus Augustinus in

aut requirens
»

Deum

justus et justificans
iii,

eum, qui ex
illos

fide est

Jesu

num

26)

;

»

seu curn juslum juste
et

glorificat

pius,

«

quia quos justificavit,
»

glorificavit

(Rom.

hac sententia malos dicit ad interitum praedestinatos, ne hoc (interitum) peccatum intelligamus, sed
peccali vindictam quae in se

reddenda

est

peccatodisci-

ribus, beatus Fulgentius in libro ad

Monimum

pulum suum
strat.

(hb.

i,

c,

6)

salis

manifeste

demon-

eadem sit operatio gratiae quae meritum honiinis bonum, et initiat ad justitiam, et consummat ad gloriam prirno in bomine inchoans voluntatem bonam, deinde eamdem voluntatem adjuvans inchoatam, ut eadem voluntas ct divino dono bonn sit, et divino adjutorio malam superare concupiscentiam possit; et Deo perficiente talis postmodum ipsa voluntas sit, ut malam concupiscentiam habere non
vni, 30),
:

In quo Iibro

et

prapdesUnationem

maWutn

possit; ac sic in praesenti vita graiiae adjutorio intir-

.,1

UAI iswiNI COKBUIKNSIS MONAl
fatura

lll

52
igilnr Deua ad

milati aon cedat, in

autem

gratiee beneflcio

\

punitio.

Nunquam

hoebominem

po-

inflrmitatem non babeat; et tunc vero fruatur eeterna juvamine medicaminis plenitudine sanitatis. Haecautcm Deus, uicut in pree» deatinatione Bemper babuit, sic per gratiam sieui
;

nuncrecreetur continuo

tuit praedestinare,

quod

ipse

disposuerat,

etproe-

cepto prohibere, et misericordia diluere, et justitia
punire. Iniquos itaque, quos prae civit Dens hanc vi-

tamin peccato torminaturos,
interminabili punieudos
est prsescientia
:

praedcstinavit

snpplicio

preedestinaverat

facit.

Preedestinationis itaque ipsius
dicit

insinuatur agnitio,

cum

Scriptura

:

«

Et prte-

paratur voluntas a Domino (Prov. vm, juxta LXX). » Non autem ob aliud preeparala dicitur, nisi quia

in qaossicut culpandanon bumanee iniquitatis, ita praedestinatio justissimee landanda est ultionis; ut aguosceretur non al> eo preedestinatum hominem ad qualecuuque

danda
tatem

proedicitur.

A quo enim

preeparatur per boni-

peccatum,

quem
cap.

praedestinavit peccati

merito

pu-

sempiternara, ab
[n

ipso datur per

indebitam

niendnm

24).

Deus

itaque

omaia hominum

gratiam.]
et

bac sententia quid Deus preedestinat,

opera, sive bona sive mala preescivit, quia
nihil potnit, sed sola

eum

latere

quid non prasdestinat probabili rationc discernit,

bona prsedestinavit, quoe sein

quia demoustrat peccatum non esse in praedestinationc Dei, sed

poenam peccati. At vero beala mcrita sanctorum et remunerationem utraque in praedesli- " gnum, sed ad interitum praescivit potentissima !deitate, et ordinavit pruvida bonitate et quia prsescius natione Dei esse fatetur, quia utraque a Deo sunt. fuit, quod eadem maia non solum ipse facturus non Non enim aliquid boni habent sancti, nisi a Deo, et rennmeratio pro bonis, quae gesserunt clecti, a Deo esset, sed nec horno in quantum ei humiliter adba^sisset, in eo nobis insuperabilem potentiam praeest propterea ntraque a Deo sunt praedestinata. [Ideo ergo in promisItem in sequentibus (cap. 12) scicntiae suae magis ostendit, quia ncc in malis prae: :

facturum t-sse praescivit : mala vero futura opera illorum quos non prsedestinavit ad retiliisgratiae

sis

Dei nulla est falsitas, quia in faciendis nulla
et
;

uipotcuti est difticultas, deest voluutatis etfectus
aliud invenitur esse

propterea
quia
virtus.

ibi

Omnunquam

destinationem

justitia*

suae

vacare permisit.

Osten-

surus itaque Deus quid

reddendum

praesciverit, quid

non Quidquid autem vult polest, qui quantum vult tantum potest. Provoluntas ipsa

donandum,
a se

praedestinavit illos ad supplicium, quos
voluntatis vitio

quam

preescivit maice

discessuros; et

praedeslinavit ad
sericordise

reghum, quos ad
auxilio

se praescivit

mi-

pterea de

illo solo

digne dicitur

:

«

Omnia quaecun»

praevenientis

redituros,
esse
illis

et in se

que voluit
«

fecit (Psal.
tibi,

Subest enim

cxm ct cum voles,
ibi

cxxxiv).

Et iterum
18).

:

misericordise
In
_,

subsequentis auxilio

maUsnros.
juslitiam
nihiloillis

posse (Sap. xn,

»

istis
:

misericordiam custodiens, in
i^tis

Ideo diximus tantam

esse virtutem voluntatis,
virtutis
:

tenens

quod promisit pie tribueus,

quanla
subest,

et voluntas

ipsa

eum

volet, posse,
13).

quam
sitate

posse (nap.
utique

quia cui semper non aliud est in illo velle, Quia ergo Deus nuila necesaliquid

compellitur,

ut

nolens
niinus

permittut,
obstaculo,

nullius

adversitatis

impeditur

quo

id

quod

promisit,

aut

quam

vult,

aut tardius faxiat. Proinde potuit, sicut voluit, preedestinare

quosdam ad gloriam, quosdam ad pcenam.
:

justitiam

Sed quos praedestinavit ad gioriam, praedestinavit ad quos autem i»ra?destinavit ad poenarn, non
praedestinavitad culpam.l [tempauloinferius: [Insanclisigitur
tribuit,

minus quod praedixit juste retribuens. Sic autem Deus non omnia promisit quoe praedixit, quamvis praedixerit omuia qiue promisit sicut non umnia proedestinavit qua? praescivit, quamvis omnia prcedestinata prtesciverit. Praescivit enim hominuin vopraedestinavit autem nou luntates bonas et malas malas, sed bonas solas. Et licet in ejus praedestinatione non fuerit, ut malitiam voluntati humanae dedisset, fuit tamen in ejus pra^destinatione, quid humano3 voluntalis malitiae reddidisset propter hoc
:

quia, sicut Psalmisla

testatur, «
5), »

Misericors est ;Do-

coronatDeus justitiam,

quam

eisgratis ipse

minus etjustus

(Psal. cxiv,

praedestinavit justos

gratis servavit,

gratisque

perfecit.

Iniquos

ad gloriam, iniquos

ad

pceuam. Justiiicandis ergo

autem

coudemnavit pro impietate
in eis ipse

vel

injustitia,

atque gloriticandis praedestinatum misericordiae suae

non fecit. In illis enim opera sua D opus prai-dixit pariter, et promisit. Iniquis autem gloriiicat; in istis antem opera non sua condenmat. praedestiuatum justitiae suae opus praedixit tantuniHoc itaque praedestinavit Deus, quod erat ipse factumodo, non promisit.j Item in eodera (cap. 2G; [In rus, aut quod fuerat largiturus. Illud vero niillatenus sanctis igitur perfecturus est Dominus, quod ut espraedestinavil, quod sive per gratiam, seu per justigratis dedit. Quod autem daturus se sent boni, tiam facturus ipse non fuit.] Item in eodeni (cap. praescivit, in aeterna bonitatis dispositione praedesli[Fidelibus congruit credere et fateri Deum 23) navit. Ipsa est enim praedestinatio Dei, sempiterua honum, et justnm praescisse quidern peccatores boscilicet dispositio futuri operis Dei. Porro autem niines, quia nibil eum latere potuit futurorum (uein iniquis puniturus est, quod ut essent mali non de:

quam

:

que enim

vel futura

essent,

si

in

ejus prsescientia

dit;

non

fuissent,

non tamen

praedestinasse

quemlibet

nec eos ad iniquitatem aliquam piaedeslinavit; quia ut inique vellent, boc eis daturus ipse non fuit
Et quia malcc voluntatis perseverans iuiquitas inulta

hominem ad peccatum; quia si ad peccatum aliquod Deus homiuem praedestinaret, pro peccatis bominem
non puniret. Dei enim praedestinatione aut peccatorum praeparata estpia remissio, autpeccatorum justa

remanere non debuit,
vit,

tales

ad interiium praedestinaipse

quia talibus justae punitionis supplicium preepa-

ravit.

Quod utique manifesto Dominus

sermOne

:

63
perdocuit, in eo

DE
quod
a se osteudit

I'H.EL>ESTliN'AilOiNE DEl.

LIB.

II.

ot

paratum rion so- A non esse quod est male ab eis admissum, sed quod et talibus bene redditum (cap. 27). Bene quippe lum regnum ubi helenlur boni, sed et ignem aetermalis interitus a Deo redditur, quamvis sit malus iunum ubi crucientur mali. Bonis etenim diclurus est teritus eis qui nunc juste deseruntur et postmodum « Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum quod vobis paratum est a constitutiune mundi jusle torquebuntur. In talibus enim judicium suum
(Matth. xxxv, 34). » Malis autein dicturus
maledicti, in
est
:

Ite,

ignem seternum, qui paratus
ejus (Ibid.,
41).
i

est dia-

bolo et

augelis
et

Kcce ad
id est ad
;

quod
sup-

Deus iniquos

impios preedestinavit,

plieium justum, non aliquod opus injustum

ad pue-

nam, non ad culpam; ad punitionem, non ad transgressionem ad interitum, quem ira justi Judicis peccantibus reJdidit; non ad interitum, quo in se iram Dei peccaulium niqnitas provocavit. Quod beati Apostoli preedicatio manifestat, qui malos, quos
; i

Deus desertione inchoat, crucialione consummat; nam et hoc tempore, quo discedentes nialos deserit, Deus non operatur in eis quod ei displicet, sed operatur per eos quod ei placet, postmodum eis redditurus quod i.b ejus juslitia merentur. Recipient enim, non pro eo quod Deus bene usus est eoriun operibus malis, sed pro eo quodipsi malo abusi sunt Dei operibus bonis. Tales itaque Deus aptavit in inleri-

tum

punitionis,

quem

peccatori justus judex prsede-

stinatione justa

decrevit,

uon

in

peccatum, quod
sed ex volun-

in
ii

seternum damnaturus
ira?, »

est
:

Deus,
«

vasa
si

»

vocat

homo non
tate sua

ex preedestinatione divina
ccepit et

nonculpce. Ait enim

Quod

volens Deus

male concupiscendo
Goncupisceutia
»

male operando
concipiens pe-

ostendere iram, et notam facere potentiam suam, sustinuit in

perfecit. «

enim
1

«

multa patientia vasa

irae

aptatain interitum

ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae,

quae praeparavit in gloriam (Rom.

ix,

22, 23). »

gelio

notaudum quod de Evansumens testimonium, ait pr<.edestinatos malus in ignem aeternum, eo quod diciurus est Dominus in judicio, non solum bonis. ut percipiant regnum sibi paratutn a constitutioi>e inundi, verum quod malis dicturus est « Ite, maledicti, in ignem
In hac extrema sententia
:

aeteruum, qui paratus est diabolo

et et

angelis ejus: »

ex hoc enim approbat quod iniquos

impios Domiillis

peccatum vero consummatum genuit [al., generat] mortem (JaG. i, 5). » Nonergo iniqui proedestiuati sunt admortemanimse primam, sedpraedestinati sunt ad secundam, id est « ad stagnumignis « Et diaet sulphuris, » dc quo beatus Joannes dicit bolus qui seducebat eos missus cst in stagnum ignis » et alio loco « Et mors et sulphuris (Apoc. xx, 9) et infernus missi sunt in stagnum ignis {Ibid., Ia). » Hoec mors secunda est « stagnum ignis; » et qui non est iuventus in libro vilae scriplus, « missus « Dubiis auleni est in stagnum ignis. » Rursus dicit
perit peccatum,
:
,

:

:

nus prsedestinaverit ad supplicium, eo quod
cturus est
lunt
:

di-

,.

et lufidelibtis,

contaminatis, et

homicidis, et inipu-

ignem eeternum. wllude aqui vodicere quod pcena praedestinata sit injustis, non
« Ite in

dicis, et venelicis et idolis

servientibus, et

omnibus

injusti praedestinati sunt

ad poenam, viderint quali:

mendacibus, pars eorum in stagno ardenti et sulphure, quod est mors secunda (Apoc. xxi, 8). » II-

ter hujus aucloris dicta intelligant

cui

enim para-

tur pcena,
in

is

nimirum praeparatur ad pcenam. Item
:

lam secundam nuncupat mortem qme sequitur ex sententia judieis, non illam quae preecessit in ihala
concupiscentia peccatoris.]

eodeni (cap. 20)

[Vasis vero iree
si

nunquam Deus

redderet interitum,

bomo habere peccatum
tione Dei cecidisset in

non spontaneum inveniretur quia nec Deus peccanti
:

Per omnia doctor
ad peccatum vero
iniquitas

iste

iniquos praeordinatos

esse
:

ad pcenalem vitam iniquitatibus suis dogmatizat

homini juste inferret iram,
quitatis suae ex propria

si
:

homo

ex praedestina-

non esse preeordinatos, quouiam
placet, nec
est auctor.

culpam

sed quia

causam

ini-

Deo non

eorum

est

praedesti-

homo

habuit voluntate, pro»

nator,

pterea beatus
«

Paulus

«

sustinuisse
irae

asserit

Deum

in

multa patientia vasa
ix, 21). »

aptata in interitum

(Rom.

Haeeigitur ira ideo talibus vasisinteeis

Sed cum scierit hominem peccaturum, et in peccatis permansuruni, praedestinavit eum ad pcenas quas juste esset passurus, nec heec preedestinatio compulit eum ad peccacerte

quorum non

ritum reddidit, quia in
quitatis invenit.

meritum voluntariae

ini-

D tum, aut
et

ex necessitate ad pcenas

:

quoniam,
et et

Quomodo

autera peccati servo iram

sicut lpse testatur «

qm

omnia

novit, » novit etiam
iines

juslus

Dominus intulisset, si servus cx praedestinatione Domini peccasset? In hoc itaque ista vasa Deus aptavit, in quo praedestinavit, hoc est in inte: :

singulorum

facta, novit et

singulorum,

ex eo quod iu eis vidit et cognovit, ex eo etiam
pra>destinavit quid de singulis
esset

acturus. Sicut

ritum illum utique interitum quem Paulus malis repente supervenlnium denuutiat diccns « Cum enim
dixerint,

enim
tum,

praescientia ejus

neminem

compellit ad pecca-

cum

utique praescierit singulorum ante ssecula

Pax

et

securitas, tunc repentinus eis
(I

su-

perveniet interitus
tales in

Thess.

v,

3).

»

Quod

si

Deus

*terna peccata, ita quoque et praedestinatio ejus netninem compellit ad pcenam, licet et antequam nascatur aliquis, prsedestinatus
in iniquitate,

peccatum predestinaret, non eos Apostolus « vasa iree » mallet nominare, sed culpae; nec in interilum talia vasa, sed in peccatum dicerentur aptata. Nunc autem ideo a vasa iree » dicuntur, ut ostendatur in talibus ex Dei praedestinatione hoc
a

permansurus est ad pcenam. Ex eo enim quod praescivit
sit, si

siugulos quid

essent acturi

ex eo

et prcedestinavit

ajlernitate consilii sui

quid esset de singulis facturus.
expositione

Item

Cassiodorus in

psalmi cvm,

cum

De Hincmaro

et similibus.

::

53
tractaret

HAN.AMNI LORBEIENSIS MONACHl
versictilum

16
justificator,

eum

qui

dicit

:

••

Fiant

aati

A hicjustui ampliut

ejus in interitum, ia generatioue uaa deleatar

aodi-

meo
ci
,

ejus,

»

h»c subjuazit

:

Eo demque aetos
ait.

Impius amplins sordidatnr. Ifalos ad booum aliquando convertitar, bonus ad malum aliquando reflectitur; \uii qaisesse bonus
et rion valet;

quos Buperius

pupillos

aliqui

peccatorum

quoaiam Boleat geous propagare lougiaquum,
2t
illij

vuit

alter
ei

eese malus, et
vuit,

diur ioterire, datur

qui

esse
:

oon permitbonus alios
:

ipsam quoque spem se boao pessimse meates consolarentur sive magis unu geueratio illa diccnda e»t, Vjuando nascimur in peccatis; ct iico i>clit ut ad secundam, id qui tameo ost ad regeaerationem, non perveniant in proedestinatione repulsi sunt ut in prima peccato-

prosperitatis abscidit, ue

quo

aee vult, oec datur ei, ul sit boous iste nascitur in errore et moritur; illa ia booo quo ccepit asque in iinem perdurat. Tandiu iste stat quoasque cadat; ille

male diu
valet, vult
re,
et

vivcndo,

ia

linc
in

salvator,

respectusque

:

convertitur; vult prodesse

nocere malus et
:

booo justui aec presvalet. Iste vult Dco vacaaegotiis

rum suorum
tatis

fuece

dispereant,

ne

sccundae

nativi-

sezcalo iinpedilur

ille jn

implicari

cupit nec perficit. Domioatur malus bono, boons laqueum mortis evadant.] Sed hflec damnatur pro impio, impius honoratur pro justo et et illis similia dicuntur de illis qui in Domini judiin hac tanta obscuritate non valet homo divinam catione damnandi sunt, et bic per ]>raedestinationem B perscrutari dispositionem et occultum praidestiriarepulsos dixit, quos in aeternam damnationem in jutionis perpendcre ordinem. miltendos pronuntiat enim malos persedicio ,idit Quibus verbis non solum quod sit electorum nuveraturos Ucus iu malo, et idoo apud telernam praimerus prasmio coronandus, et reproborum multitudo scientiam suam talibus praedesiinavit pceriam. Non pcena in judicio ferienda, divinae prtrdestinationis ideo tamcn compelluntur ai pcenam quia non ex eo ordine dispositum fore clarissimedemonsfrat, verum quod praedestinati sunt judicantur, sed ex eo quod utriusque ordinis, id est tam electorum quam repropeecatores praesciti sunl, ad poenas praedestinati coborum, vita quo cursu quove tramite volubilis mungnoscuntur sicut enim nemo polest imputare Deo di tempora perlranseat, sicut superni moderaminis quod peccat, ita quoque quod pro peccatis punienlegem non cgreditur, ita cceiestis dispositione sedus sit. Peccat enim propria voluntate delinquens, creti docet esse praedestinatum. Utrorumque de iine. puniendus autcm est juslo judicio judicantis ot sividelicet electorum seu reproborum, loquens ail cut peccati causa non ex Dei praescientia descendit, [Gemina est praedestinalio, sive electorum ad requia nullusidcircopcccat quia Deus eum peccaturum quiem, sive reproborum ad morlem. praescierit, sed idcirco quiu magis proprice concupiHa?c antem
bcnclicio
;
: : :
:

scentiae obedit

quam

praecepto probibentis Dei a pcc
idcirco ad

C praedestinatio quemadmodum
senuenti
sententia

in singulis operetur

cato

:

ita

quoque nullus

pcenam
:

vadit,

monstrat.
ut

[Utraque,

inquiens,
et

quia boc in Dei

praedestinatione ante fuerat

ex eo
et

divino agitur judicio,
interiora scqui faciat,

enim quod
rus, ex

praescitus est in peccatis

permansurus,

semper clectos superna semper reprobos, ut infirma
des«irendo
permittat.j
coelestis

et

sine poenitentiae fructu vitam praesentem terminatu-

exteriora

delectent,

Docet

eo deputatus est ad poenam. Et sicut causa

euim quod preedestinalionis ordo
judicii liberctur, et electos

discrimine

peccati

concupisceutia

est,

qua magis obeditur vo,

divini

amoris
faciat

flamma,
sequi

luntati carnis
tationis causa

quam

prsccepto divino, ita pcena1 depuet

succendens, inieriora, id est spiritalia et superna, id
cst ccelestia,
at

est peccati perpetratio,

postea pro

concupiscere

semper

et

peccato uulla digna satisfactio. Hinc sanclus Isidorus Hispalensis episcopus, vitse meritis et sapientiae

reprobos justo quidem judicio,

mortalibus tamen

occulto,

dum

deside.io supernae patria?
1

non

irradiat,

amore extorres derelinquit, non superna, sed ingeminam fore prcodestiaationem tam sensuum quam est non spiritalia sed corporalia, non coetima, hoc verborum attestatione docet, dicens [Gemina est lestia sed terrena bona diligere se quique permittit. prcedestinatio, sive electorum ad requiem, sive ™ Non enim veritatis quisquam bonum vel amare poreproborum ad mortem. Utraque divino agitur juditest, vel assequi, nisi veritatis luce commynitus ipsa cio, ut semper electos superna et interiora sequi faprotestante veritate. « Nemo venit ad me, nisi Pater ciat, semperque reprobos, ut infimaet exteriora de« Nemo noattraxerit eum (Joan. vr, 44); » et alibi
atque eos invisibilis
cni

lumine praeclarus, catholicorum sequens doctrinam magistrorum, in libro secundo Sententiarum (cap. 6)

nou

interiora, sed es.teriora,

:

;

:

lectent,

deserendo permittat.
lucis et

Sicut

ignorat

bomo
luce

vit

Patrem
xi,

nisi

Filiu% et cui voluerit, Filius revelare

terminum

tenebrarum,
vcl

vel utriusque rei quis

(Matth.

11); » attrabi

autem ad Christum quid
sequatur.

est

iinissit, ita plenius nescit quis ante
justitise praeveniatur,

snum finem

nisi ut in

eum

credatur et credendo

Sic

quis peccatorum tenebris

usque in suum terminum obscuretur, ant quis post lapsum tenebrarum conversus resurgat ad lucem. Cuucta bsec Deo patent, bominem vero latent quamvis justorum conversatio in bac vita probabilis sit incertum tamen bomiuibus esse, ad qucm sint linem
:

quoque per Fiiium revelariPatrem non est aliud nisi iidei oculis Patrem videre, et dilectionis obsequio
venerari;

quem

vero Pater

cui Filius revelet

trahat ad Christum, et Patrem, non humano, verum di-

vino ceusetur judicio. Et iu
nulli
sic

hacquidem

mortalitate-

pracdestinati,

sed

omnia

reservari futuro examini.

Filius

cognitum quis ita trahatur ad Christum, vel cui revelet Patrem, ut sit de numero electoHinc
beatus
Isidorus

Mira dispositio est supernae distributionis, per

quam

rum.

prosequitur,

dicens

57
[Sicut ignorat vel utriusque

DE PR^BDESTINATIONE homo terminum
rci
lucis et
:

DEI.

LIB.

II.

58
ait,
«

tenebrarum, A mortis exitum non relinquent. Dene autem

per

quis finis
luce

sit

ita

plenius nescit
proeveniatur,

quam viam
sit. b

spargitur lux, et tenebrarum quis locus
divinoe visitationis

quis

ante

suum linem

justiua

Lux enim

non uno, verum
islos ab utero hos autem a ju-

vel quis peccatorum tenebris usque in suum terminum obscuretur, aut quis post lapsum tenebrarum,

multiplici
alios illo

modo electorum corda
clarilicans

perfundit, alios isto

munere, atque
tempore,

conversus

resurgat ad lucem.]

Terminum

lucis et

matris, illos

a pueritiae

ventutis fervore, nonnullos vero in senectutis protenebrarum iguorat homo, quoniam ncseit in quo cessu de peccatorum tenebris ad lucem justitiae conlux usque ad lerminum vitae, quasi usquo ad verlit. Igitur quoniam diverso gratiarum muncre suneque cognovit in quo inifiuem diei perseverabit pernus Judex electos magnihcat, diversisque aetatis quitatis tenebrae tanquam noctis umbrae perpetuo temporibus ad veritatis viam evocat, merito dicitur, debeant permanere. Quis enim sitde numero electo» id « perquam viam spargitur lux est, lux coclerum, aut quis habeatur de sorte reproborum Deo stis gratiae mentes electorum illuminans, qua via, quidem manifestum habetur, hurnanae vero scientia1 id est quo supernae dispositionis ordine dispertiatur, penitus est absconsum. Quod hujus auctoris sennon humanae mentis inlirmitas comprehendit, sed tentia declarat cum ait. [Cuncta hapc Deo patent, B ccelestis judicii secrela noverunt. Similiter quoque hominem vero latent.J Deinde quoque inculcans di« quis locus sit tenebrarum, » id est, in quorum viriae praedestinationis secretum infert. [Quamvis justorum conversatio in hac vita probabilis sit, incercordibus vel incredulitatis umbrae vel actionis pertum est tamen hominibus ad quem finem sint praeversae debeant usque in tinem tenebrae perseverare, destinati, sed omnia reservari futuro examini.] Si humanae quidem scientioe non patet, divinae vero saquidem quanquam probabilis viiae cursu videanlur pientiae notum est. Hinc etiam infertur « ut ducas justi contendere, quid tamen divino dispositionis unumquodque ad terminos suos. » Ad terminos suos unumquodque ducitur, quando qui finis meritosecreto eorum de iine decernatur, illius solummodo sapientiae mauifestum est, cujus amplitudinem scienrum gratia suorum singulos maneat unicuique tiae nihil potest latere. At vero mortalitatis hujus hoconfertur, ut istum pro bene gestorum certaminem tenebras patienlem tantae profunditatis abysmine studionim gloria condecoret; illum vero pro sus nequaquam illustrat, verum densissimae noctis male factorum intentione laborum pcena coerceat, caligine'involvuntur omnia, donec venturijJlumen juquatenus illum sui cursus Ilnem accipiat, quem certaminis sui proposito petebat, ut viilelicet qui pro dicii singulorum facta quo fine sudaverint innotescat. Tuncque sanctorum vita quae probabili cursu hujus n laboris sui studio ca;!estis patriae quaesivit retribujustitiae
; :
.

:

mundi volubilitate videtur dirigere, manifestabitur utrum quod egisse videbatur bonum, amore saeculi an amore coelestis patriae peregerit divinae tain
:

tionem, accipiat in munere
:

quod

expetivit certami-

men
triae
riae

dicit

praedestinationisexamiue dispositum,

quem
pa-

sint singuli

finem sortituri; hoc

est qui ccelestis

beatitudinem percepturi, quique perennis misecalaraitatem subituri sint.

Unde secundo

in loco

gctninae praedestinationis intimat secretum
cit
:

dum

di-

[Sanctos quamvis iu hac vita probabiliter con-

versentur, incertum
praedestinati.]

tamen esse ad quem sint finem Dicendo namque incertum esse ad

quem

finem praedestinati, ostendit non omnes homines ad unum consummationis contendere fisint

ne qui vero terrena pro cceleslibus, caduca pro manentibus appetivit, non aeternae beUitudinis praemium, quod non concupivit, verura sempiternae damnationis pcenam inveniet, pro qua laboravit; quoniam quamvis invilus ad eam perveniat, nec licet male operans pcenas in line, sed gloriam concupiscat, quando tamen aeternae pra-mia vilae non est accepturns, pro qua non laboravit, pcenas capiat quisquis enim sempiterni damnationis aeternas boni fiet expers, perpetui compos mali efficitur. Qui sint autera, vel haec vel illa percepturi, ille tantum
:

novit, « qui ducit

unumquodque

ad terminos suos. »

nem verum alios sui laboris finem aettrnae praemium remunerationis assecuturos, alios vero perpe- D
:

Solus etenim siugulorum terminos novit, qui cordis

tuae
luffl,

damnationis tormenta adepturos

:

qui vero il-

intentionem uniuscujusque cognovit, alque quo sit in proposito mentis perseveraturus non ignorat. Isque
«

quive ad istum pertineant finem, in

hac mor-

unumquemque

ad terminos suos perducit

»

:

quia
Sic

nulla veritatis manifestatione comprehenditur; supernae tamendispensatiouis examiue, praedestinatum fore doctor iste testatur. Cujus sentalitatis caligiue

illum singulis retributionis daturus est terminum, ad

quem mentis
dicit

intentio

suam

direxit

actionem.

ergo verum esse convincitur, quia
:

quod sanctus Isidorus

Dominus ad Job loquens consentire videtur « Dic mihi si nosti omnia dicens per qnam viam
tentiae
: :

vita probabilis

spargitur luz, et tenebrarum
cas

quis locus

sit; ut

du-

[Quamvis justorum couversatio in hac sit, incertum tamen hominibus esse ad quem sint finem praedeslinati, sed omnia reserHinc etiam
subjungens,
ait
:

unumquodque ad terminos

suos (Job.

xxxviu,

vari futuro examini.]

nomine sanctorum vitam, tenebrarum vero nuncupatione reproborum designat, quia
17-20). » Lucis
videlicet Deo, cui

[Mira dispositio est supernae distributionis, per
hic justus amplius justilicatur, inipius

quam

aniplius sor-

manifesta sunt omnia, certissime
supernae usque
in
vitae

didatur,] et quae sequnntur. Superius de fine singu-

claret

quos

lux
et

ternii-

num

iilustrabit,

quos

iufidelitatis

tenebrae ante

lorum superna praedeslinatione disposito disputavit, nunc jam docere incipit, quod tamcn electorum quara
.

69

i:\MtA.\INI
vita divinae

CORBEIENSIS MONACUl


vitse

reproborum
lur in
liujiis

dispo itionis ordine dirigaEt

A

coepit,

usque

in

terminum non

relinquat, vel
:

curriculo temporis,
i'i

quemadmodum

quis quove tempore de malo ad bonura eonvertatur
seu ipiis
divinse

hac singulorum actiones sempiterno providentiae suae consilio, praedestinatum habet. Etsi cnim actiones bumanae uovoe sunt quia
vita

Condilor disponat

qaandoque de bono ad malum
dicit

reflectatur,

praedestinationis

ordine disponi.
vilae

Nec
di-

soliim
vinae

ista,

verura etiaui

cursum

humauae
:

temporales,

divinae

tameu

disposilionis

consilium
:

non
hic

est

novjm,

quia

aeternum. Ait

autcm

[Mira

est itaque dispositio supernse distributionis, per

quam

justus

sordidatur.]

amplins justificatur, et impius amplius Unde scribitur inApocalypsi « Justus
:

moderalione testatur contineri cujus quoque diciis sacrarum pagiuas Scripturarum cernirniis attestari. Quae cura ita sint negare geminam forc praedeslinationem nescio qna fronte possimus.
Legis

Quod
deat

si

quis auctoris

linjiis

sententiam repudiat,
sanctae

vi-

justificetur adhuc,

et

qui in sordibus

cst,

sordescat

quemadmodum

Scripturae

contradicat,
i-

adhuc (Apoc. xxn,
Et Apostolus
«

II). »

convertitur, bonus ad
:

Malus ad bonum aliquaudo malum aliquando reflectitur.

cujus testimonia condemnare bujus

doctoris sen

quem

vult

Ergo cujus vult Deus miseretur, et indurat {Rom. ix, 18). » [Vult quis esse
:

bus omnino cognoscimus. Nisi forte dicat aliqnis a Deo mundnm nou regi. Quod quia catholicorum ne-

mo
B

negarc praesumit, claret quia divina dispositione
praesentia,

bonus, et non valet
permittitur

vult alter esse fmalus,

et

non
:

non solum
bitat in

verum eliam
ita sit

praeterita regun-

interire.]

Et

Scriplura

saucta

dicit

tur, et fulura.

Quod cum

nullus

fldelium dulieri
:

Considera opera Domini, quia

nemo

potest corri»

Deo

uihil mutabilc, niiiilque

vanabile

gere

quem

ille

despexerit (Ecclc. vn,

14).

[Datur

ei

quod curn certissime credatur,

sequitur,

uti

nec

qui vult esse bonus; alius nec vult, nec ei datur ut
sit

novum

consilium nec

novam

dispositionem, nec noesse

bonus.] Apostolus quoque

:

«

An nou

habet po-

vum apud Deum ordiuem

seutiamus. Quare

testatem tigulus

quidem vas
liam (Rom.
ritur, ille in
rat.] Et

iu

luti ex eadem massa facere aliud honorem, aliud vero in contume-

sequitur, ut universa, qua- per varia

temporum

cur-

ricula judicat Deus, aut disponit aut ordinat in crea-

ix, 21). »

[Iste nascitur in

errore

et

mone-

turasua, y-mper

in

aeternilate

consilii sui,

sic ju-

bono quo

ccepit

usque
:

in

iinem] perduet

dicata, disposita, ordinata

fuerunt,

quemudmodum
or-

de Sapientia psallilur

«

Quae aperis,
stat
iste,

in temporibus ab ipso judicantur,

disponuutur,

mo

aperit (Apoc.
ille

m,

7). »

[Tandiu

quo-

dinanlur. Einisautcm tam malorum,

quam bonoium,

usque cadat;
«

diu male

vivendo in line

salvatur,
:

ad divinam respicit disposilionem; humanae quoque
cursus
:

respectusque converlilur.] Et Dominns per Moysen
bo, et

vitae diviuae dispositionis

judiciumnequaquam

Ego occidam et viviticabo, percutiam et ego salva- r fugit ulraque igitur sempiterni dispositioue consilii non est qui de manu mea possit eruere (Dcut. pnedestinata sunt. Cumque non idem, verum dislinxxxn, 39). » [Vult prodesse justus in bono, nec praectus sit tinis electorum, seu reproborum, quemadvalet, vult nocere malus et valet iste vult Deo vamodum etiam vitae cursus eorum, sequitur, ut dicare et saeculo impeditur; ille negoliis implicari vinae praedestinatiouis ordo, quo fiuis bonorum macupit, nec perticit. Domiuatur malus bono, bonus lorumque dirimitur, non idem sit, sed diversus. damnatur pro impio, impius honoratur pro justo.j Quemadmodum doctoris istius sententia docernur Ecclesiastes quoque « Est malum, quod vidi sub diceutis Gemina est praedestinatio, etc. Satis igitur sole quasi per errorem egrediens a facie priucipis doctorum auctoritate catbolicorum inslructi sumus positum stultum in dignitate sublimi, et divites segeminam esse pra?destinationem. Verum nc ista fordere deorsum; vidi servos in equis, et principes tassis alicui minus sufficiant, addamus etiam aliquiJ
: : : :

ambulantes quasi servos super terram (Eccle. x, o« Vidi sub sole in loco judicii impieta7). » Item tem, etiu loco justitiae iniquitatem (Ecclc. iu, 1G). » Annae quoque prophetia « Dominus mortiiicat et
: :

ex

libris

istius ipsius auctoris,

tibus salisfiat, et

quos nosse cnpienacquiescere nolentes testimoniorum
In
libro

copia

superentur.
Divinic

itaque DilFerentiarum,
distinlib.

dum
I)

graliae

infusionem ab humani
sic

vivificat,

deducit adinferos et reducit. Dominus pau-

gueret arbitrii
dilf.

libertate,
:

ait

(Isidor.,

n,

peremfacitetditat, humilialetsublimat (IReg. n,6).

Cumque haecomniadivinolierijudicio nemocatholicorum dubitare debeat, causa cur itagerantur soli Deo
nota est, qnae tamen non potest esse nisi justa, est enim ab illo, cujus dispositio non potest esse injusta. Et

xxxu, 115-119, 122) [luter gratiae divinaj infusionem, et humani arbilrii
lioc iulerest
:

voluntatem

arbitrium est voluntas

li-

berae potestatis, quoe per se sponte vel

bona

vel

mala

appetere potest. Gratiaautem est divinae misericordiae

quouiam bumana nequit
rito sic
:

scicniia

comprehendi, me-

gratuitum donum, per quod
et

et

bonae voluntatis
Divina
sit,

hujus sententiae linem beatus Isidorus terminat dicens [Et in hac lanta obscuritate non valet

initium,

operis

promeremur effectum.

quippe gratia praevenitur homo ut bonus

nec

homo divinam
tum

perscrutari dispositionem, et occul-

humanum
ne
velit.

arbitrium Dei gratiamantecedit, sed ipsa

praedestinationis

perpendere ordinem.]
fines

Ecce
ele-

gratia Dei nolentem

praefatus doctor manifeste nos docuit

tam

hominem praevenit, ut etiam licNam pondere carnis homo sic agitur, ut sit
facilis,

ctorum,
pil

quam reproborum
fines,

praedestinatos a

Deo, et

ad peccatum

ad poenitendum tardus.

Ilabel

non solum
usque

verurn etiani quis in bono quae cce-

in finon: pfcrsevernt,

qnisque maluin. quod

de se unde corruat, et non habet unde surgat, nisi gratia Conditoris, ut erigatur, manum jacenti exten-

(51

DE PR£DESTINAT)ONE DKI.

LIH.

II.

(>.'

Denique homini per Dei gratiam liberuin restau- A sumque perpendere, fortasssis ad praesenlis causam negolii nihil in ea superlluum nos posuisse judicabit. ratar arbitrium, quod primus homo perdiderat Commendatur enim in ea quid humano arbitrio, nam ille habuit inclioandi boni liberum arbitrium, quid divinaj gratioe debeamus assignare, quodquc quod tamen Dei adjutorio perliceretur. Nos vero et ejusdem gratiae donum non hominis merito, verum inchoationem liberi arbitrii, et perfectionem de Dei quia et incipere et perticere bonum sumimus gratia, superni muneris benignitate conferatur, cuique largiatur, cuique negetur, divini moderaminis sit aequide ipso habemus, a quo et gruliae donuin datum, et tatc dispositum. Sic ergo commendans causam, qua liberum arbitrium in nobis est restauratum. Dei ergo
dat.
est

bonum quod agimus, propter graliam praevenoslrum vero, proptcr nientcm et subsequeutem arbitrii voluntatem. N"am si Dei obsequentem liberi non est, cur illi gratias agimus? Et si nostrum non
:

vel electi justilicanlur, vel reprobi

deseruntur

:

prce-

destinationis
;

ordinem docet esse diversum, non simplicem ut autem quse diximus manifestata tiant, totius texti capitulum breviter cxpendamus.
;Inter gralia^,

est,

cur retributionem
iu

bonorum operum

ex-pecla-

inquit,

divinse infusiouem, et hu-

mus? Proinde ergo
mur, Dei
est
:

eo quod gratia Dei pneveni-

mani
B
vel

arbitrii

voluntalem

huc interest.

Arbitrium

in

eo vero quod ad bene

operandum

est voluntas

liberae potestatis,

quae per se sponte,
:

prEevenientem gratiam sequimur, nostrum est. Nemo autem Domini gratiam meritis antecedit, ut tenere

mala appetere potest gratia autem est divinae miscricordiac gratuitum donum, per quod et

bona

vel

eum

quasi debitorem possit
alios

:

sed miro

modo

aequus

bonaj voluntatis initium et operis promeremur etfe-

omnibus Conditor,
liquit.

praDdestinando

prceelegit,

ctum.] Haec dicens insinuat, quod liberi
ut propriae

sit arbitrii,

alios vero in suis pravis

moribus justo judicio dcreUnde verissimum e^t gratiae munus non ex
virtute, vel ex merito arbitrii consequi, sed

voluntatis intentionem, vel ad

humana

genda, vel ad mala reprobanda dirigat, bonae voluntatis exordium, vel rectae
obtineat efTectum,
gratia)

bona eliut autem vel
operationis
caileslis

sola divinae pietatis bonitate largiri.

Quidam enim

non

suis

viribus,

verum

gratissimae rnisericordiae ejus praevenientis

domo

sal-

vantur,

etfecli «

vasa misericordiae; »

quidam vero

reprobati,
elfecti «

cob

»

pcenamque predcstinati damnantur, Quod exemplo de « Esau et Janecdum natis colligitur, qui dum esscut una
ad
vasa
irae. »

dono consequatur. Namquod bonte voluntatis inchoationem habere nequeamus, nisi superni gratia « Quid halargitoris, Apostolus testis est, qui ait
:

bes quod non accepisti?

» (I Cor. iv, 7.) Si

ergo

nil

ha-

bemus
r,

conceptione vel partu
peccati astricti, alterum
cordiae
traxit;

editi,

parique uexu originalis
se miseri-

tamen eorum ad
bonitas
justitiac severitate

divinaB prceveniens

graluita gratia

quod supernoconcessummunere uobis fuerit, nec bonae voluntatis quantulumcunque valemus adipisciarbitrii viribus liumani, si non divini muueris de foute nobis emanaverit quod autem aliquid boni
nisi
:

alterum quadam
in

odio ha-

sine divina gratia
ritatis

nequeamus
5). »

eflicere, ipsius orc
:

Ve-

bitum

massa perditionis relictum damnavit. Sicut et per prophetam idem Dominus loquilur diceus « Jacob dilexi, Esau autem odio habni [Mal. i; Rom. ix). » Unde consequens est nullis pra-venien:

instruitnur ita loqucntis

«

Sine

me

nihil

po-

testis facere

(Joan xv,

gratia
recte

praveniamur,

et

quod divina ad bene voleudum, et ad
vero,

Jam

agendum
:

sequenti
iDivina
sit,

beatus

Isidorus lectione

tibus

meritis conferri gratiam,

sed sola vocatione

testatur dicens

quippe gratia

pracvonitur

divina? Neque
vel reprobari,

quemquam

salvari sive damnari, eligi

homo, ut bonus

nec

humauum

arbitrium Dei

nisi ex proposito praedestinanlis Dei,

gratiam anlecedit, sed ipsa gratia Dei nolentem ho-

qui justus est in reprobatis, misericors in
«

electis

:

Universae

viae

Domini

misericordia

et

veritas

[Psal. xxiv, 10). »

Omne autem donurn

gratia?

non
sin-

omnibus ad integrum datur, sed singulis dona
gula dividuntur scilicet,
ut quasi corporis

bene velit.] Cum enim malus esset, arbitrii sui voluntatem ad malum commiUeudo divina clemeuter cum gratia rcspexit, et voluntatis boiiae. principium iuspirando, desiderium

minem

praevenit, ut etiam

membra
[al.,
I)

singula ofticia habeant, et alter t iudulgeat alteri
indigeat
altero],
tiant

fuerat diligendo,

quod

non habet
capituli

alter.

Proinde

amorem convertit, ut qui malus agendoque [malum, bonus lieret amando, gerendoque bonuni. Hanc praeventionis gramalitiaa ad bonitatis

omnium
libuit,

communia dum
Totius

tiunt sibimel

membra

tiam
dit

commendans
et
et

Scriptura dicit
illi?

:

«

Quis prior deet

invicem necessaria.]

textum ponere

ei,

tribuetur
iu

ne quis nobis calumniam intorqueret, si partem excerpere, partem vero voluissemus omittere, tanquam corrumpentibus auctorum sententias, et ad
nostrae

ipsum,

ipso

quoniam ex ipso, sunt omnia (fiom. xi, 3ii,
muneris
facilis,

per

30). »

Aunectitur autem causa, quae vires hominis ad bene

agendum

efficit

imbecilles, nisi divini
:

fuerit

seriem adinventionis detorquentibus. Cujus quoque calumniae denotationem vitare volentes supra positorum sentcntias auctorum, Augustini videlicet et

auxilio roboratus; dicit itaque

fNampondere

carnis

homo

sic agitur, ut sit

ad peccandurn
se

ad poeet

nitcndum tardus. Habet de
habet unde surgat,
tur,

unde corruat,

nou

Iluo

reliquorum longiori circulo, ac pene superadnotare maluimus; deligentes potius supeitlui
videri,

nisi gratia Conditoris, ut

eriga-

manum
est, nisi

jacenti poirigat.] Pontus

itaque carnis

de loquacitate
de

quam

reprehensionis crimen
Si

quid

corruptela peccati? Hanc itaque cor-

seutentiarum

violatione contrahere.

quis

ta-

ruplelam
aiperti

incidit,
ei

quando post
et

ligui vetiti

gustum

men

hujus sententiae voluerit diligentius verba sen-

sunt

oculi.

nuditatis

suae

squalorein

63
aspazit; apertio denique
ii;i

ItATItAMM COHBKIKNSIS MONACHI
illa

04

oculorum, concapiscen- A parente primo perdidimns, divini mnnerii gratia noiiii

carnalium ezstitit passionura, et inde se nudum obstupuit, quo se virtulum vesle spoliatum erubuit nec jam in calore superni amoris consistene, verum ad carnalis concupiscentiee desiderium corruens, divinae visitationis alloquium ad auram au<Jit post meridiem. IIoc ilaque pondcre peccati, videlicet
:

restituontur, ut et incipere, et perfleere

bonum

gratiamjam ?aleamus, qni prioi inefficacei per iniirmitatis debilitatem ;id ista reddebamar unde bonurn qaod agimus nostrum pariter diviuique
per Dei

concupiscentia caroalium passioaum,
ut
sit

ad peccandum
:

facilis,

bomo, ad poenitendum autem
agitur

tardus

quia ex quo cordis oculos ad delectationem
ex eo clausos ad
virtutis

peccati aperuit,
tenuit, et
tatis

amorem

justitiae

muneris esse subseqnenter erudimur. Dicit itaque [Dei ergo est bouurn quod agimus, propter gratiam prsevenientem et subseqaentem nostrara nutem, propter obsequentem liberi arbitrii facultatem '</., voluntatem]. Nam si, Dei non est, cur illi gratias agiinus? et si nostrum non est, cur retributionem
:

:

postquam

vestem amisit, inDrmi-

bonorum operum

expectarnus?]
sancti,

Claret

itaque

bo-

nuditatem accepit. Qua de re

cum

per

cordis

num quod agunt
tari, ut

nec

sic divinee gratia;

depuli-

caecitatem nequit

bonum
juxta

conspicere, per inlirmitatis

liberi arbitrii facultas

auferatur, aut sic

autem debilitatem, quee
constat

recta sunt
s-ancti

non valet operari,
:

bero deputandum arbitrio, ut divinae gratiae

munus
:

profecto

bujus sententiam

Quod morlalitas nostra babet de se unde corruat, non habet unde surgat. Et bene de se quod iniirmitatis est bomo babere dicitur quoniam et caecitatis damnum, et infirmitatis penuriam de se susceet
:

pit,
tioe

quando superui luminis prsesidium, quo sapienlumen,
et

salutis

virtutem
:

consequebatur, per

" abdicemus, quorum allerum bumani laboris meritum toiiit, alterum autem gratiae donum denogat utrumque blaspbemum, utrnmque catholico dogmati cliret esse contrarium. Quapropter ut et divinae gratiae munus coniiteamur, ethumani meriti praemium non negemus sccundum doctoris hujus eruditionem bontrm quod gerimus, et Dei esse dicamu% et nostrum:
Dei propter gratiam praevenientem et subsequentem.

inobedientiam superbus amisit
adipisci
nisi

neque

suis viribus

jam

valet,

quod

culpae suae meritis perdidit,

Nostrum propler

arbilrii

libertatem
ail
:

gratia,

Conditoris

misencordiee suae

manu,

ot

Proinde igitur sicut idem doctor
gratia praevenimur Dei est
:

obsequenlem. quod [ In eo

cordis caecitatem removeat, et virtutis incolumitatem
tribuat,

in eo vero,

quod ad bene

quatenus

ei justitiee

quam
possit.

cernit, justitiae per virtutis

lumen refulgeat, et ei gressum inbaerere
liberi vires

Quod autem protoplasto
ante
:

arbitrii

successerint

transgressionis ruinam,

insinuat

operandum pra-venientem graliam sequimur, noest nemo autem Dei gratiam meritis antecedit, ut tenere eum quasi debilorem possit." Si nemo aliquo bono quisp Domini gratiam antecedit, nec in
strum
:

cum

subjungit

[Denique bomini per Dei
ille

gratiam

liberum

restauratur arbitrium, quod primus

bomo

quam opere debitorem eum tenere potest, sequitur ut omne opus bonumetomnis recta voluntas Dei
gratia praeveniente conferantur gratia

perdiderat.

Nam
quod

babuit boni inchoandi liberum
liberi arbitrii, et perfectioet

homini

:

quae

si

Dei

arbitrium,

tamen Deiadjutorio perficeretur

tribuuntur, constat
gratiae

omnes

raalos esse

ante-

nos vero

et

inchoationem

nem

de Dei sumimus gralia; quia et incipere,
nobis

dono corrigantur: si autem omnes sunt mali antequam gratia praeveniente de malis boni

quam

perlicere

bonum de ipso habemus, a quo donum datum, et liberum arbitrium in
itaque ante

et gratiae

efticiantur, nullus est bonus, nisi

est

bonum.

Et

si

nullus bonus

est, nisi

quem gratia fecerit quem bonum gra:

restauratum.] Docetnur

divinae

gratiae

perceptionem longe nos jacere infra primi bominis condilionem. Ille denique talis conditus fuerat, ut
liberi arbitrii

bonus sit, gratia prae.venitur ut autem aliquis non bonus efficiatur, eadem gratia deseritur, quibtis autem donum gratiae tribuat, et
tia praestat, ut aliquis

potestate

justitiae

bonum,

et
:

velle

quibus abscoudat in
nura.

illius, est
:

judicio, cujus et do-

posset,

et operari,
velle,

nos vero caremus utroque
facere

enim

vel

vel

bonum
fuerit

nisi divini rauneris largitate

nemus

itaque
lapsus

in
ille

ejusdem sorte
decidit

Unde et sequitur [Sed mho modo aequus omnibus Conditor, alios praedestinando prceelegit, praestitum. Ma- D alios vero in suis pravis moribus justo judicio dereconditiouis, in linquit.] Haec est igitur gemina praedestinatio superni
nec
adjacet
nobis,
:

quam
ut
tio,

post

transgressionem

judicii librata discrimine, videlicet ut eis gratice

mu-

enim illi priusquam peccasset, et inchoaet consummatio boni pef liberi facultatem
arbitrii;
ita

patebat
incipere
sit.

post

delicti
illi

reatum,
possibile

nec

nec perficere

bonum

man-

nus divinitus largiatur, quos aeternitatis suee concilio eis vero muneris auclor ad hoc disposuit quos dispositio superni jubujusdonura abscondat, dicis in suis relinquere pravitatibus decrevit. Etenim
coelestis
:

siquidem propriae culpa preraeb3tur ad lapsura, qui noluil reclitudinis statum servare ante realum. Nos quoque illius de radice germinis propagati, cum delicti contagio traximus iufirmitalis conditionera, ut nec bonum inchoare per voluntatis bonss possimus desiderium, nec illud exsequi per
Inlirmitatis
'

dum unusquisque

(sicut

superiora testantur) non sui

merito, sed divina gratia ad bonum de malo convertitur, ille tantummodo gratia preevenitur, quera ceeleste judiciura statuit praeveniendura. Ille

vero bujus
arbiter de:

extorris gratiae deseritur,
crevit

quem supernus

sanctae devotionisobsequium.

Qua de

re ut

adutrumquas
in

non praeveniendum. Hincquoque subjungitur [Unde verissimum est graliae munus non ex bumaua
vel

que reddemur idonei

liberi vires arbitrii,

virtute,

ex

merito arbitrii, sed

solius

divinae

65
bonitatis pietate largiri.]

DE PR.£DESTINATIONE
Etenim cum conslet

DEI.


;

LIB.

II.

66
perditionis

omne A terum
dain-

vero justitiu: severitate in massa

genus

humanum

in radice suae originis fuisse

derelictum

alterum Deo

dilectum

fuisse.

alterum

natum sicut omnes ab uno parente nascimur, sic omnes in uno homine mortis sententia multati sumus qui vero ab ea liberautur, divinae pielatis bonitate liberantur qui autem ab ea non liberantur,
: ;

autem a dileclionis gratia procul repnlsum. Nec tamen aliquid aut hunc, aut illuin egisse, unde vel ille diligi, vel hic odio haberi meruisset. Sed in
utroqufl divinae dispositionis judieium diversam meritorum sorlem exhibuit, ut Jacob videlicet eligeret,

qua damnati sunt seutentia dimittuutur. Nec habent non liberati quod de damnationis sua» poena querantur quuniam hoc eis redditur, quod juste merentur. Habent vero liberati unde gralias
in ea
:

ereptori suo solvant,
contineret,
nisset.
si

quoniam

similis et hos

pcena
et cui

divinae

pietatis bonitas eis

non subve-

Ergo cui

gratiae

munus

impertiatur,

Esau vero reprobaret. Quod de duobus geminisdivina auctoritate docemur Deum fecisse, ;hoc quoque de universo generis humani corpore divinam agere dispositionem dubitare nequaquam debemus. Neque enim dispensationis suae gubernationem, qua mundum regit universum, infra duoruin hoininuir. angu-

tur.

divinae dispositionis judicio ponderaslias coarctavit. Verum in paucis nos crudiie cceQuapropter apparet gemiuae praedestiuationis lestis prudentia voluit, quid de uuiversis sentire " debemus. Unde cceleste oraculum matri in utero esse censuram, quoniam alter eorum ordo est, qui per gratiam liberantur, et alter eorum qui sub damhabenti, et super eisdem parvulis sciscitanti ait

non tribuatur

:

nationis suae sententia deseruutur. Sequitur

autem

:

Duaj gentes in utero

tuo

sint,

et

duo populi ex
» id

[Quidam enim gratissimae misericordiae ejus
nientis auxilio salvantur, effecti
diae
: :

praeve-

utero suo egredientur (Gen. xxv, 23),
sive prophetia

est ligura
illi

«

vasa misericor-

duorum populorum

:

neque enim
dicti

quidam vero reprobi ad pcenam praedestinati damnantur, etfecti « vasa irae. »] Qui salvautur gratiae dono salvantur; qui autem a salute remanent alieni, non fuere de numero ad salutem praedestinatorum. Illi denique divini muneris dignatione sunt
»

duo populi poterant

appellari, sed appellati sunt uoJsunt

mine, quod gerebant mysterio; videlicet

duo populi, quoniam totius humani generis iiguram gerebant, in duas sortes tanquam in duos populos distributi,

unam

videlicet

electorum,
quae

quse sub

facti

vasa misericordiae
effeeti
«

;

»

isti
:

vero sententia justae
utrique itaque praeefticiuutur,

Jacob, alteram reproborum
iigurabatur. Qui
tibus

sub

Esau specie
civita-

damnationis

vasa

irce

»

destinali; quia

et

illi,

qui salute digni
«

duo populi duabus quoque per sanctarum paginas Scripturarum,
videlicet

JeruIgitur
alte

ex praedestinationis proposito
effecti

vasa

misericordiae »
sip.

sulem

ac

Babylon,

signiticatur.

sunt, et

isti,

qui salute redduntur indigni, proposito
effecti

quemadmodum duorum geminorum videmus
rum
ro

militer
«

ex praedestinationis
irae. »

sunt

quidein eleclionis gratia diiectum
justitiae

vasa

Siquidem

sicut proposuit

divina cen-

severitate

odio

habitum

:

aiterum vesic nimi-

sura, quos gratiee suae

dono

justilicaret, sic

quoque
relin-

rum

proposuit quos ab hujus gratiae
queret. Cujus praedestinationis

munere vacuos

gemiuum

doctor iste
salute
sic

populum gratia divina salvatum, reproborum autem multiludinem coelestis justitiae severitate damnatam, atque in diintelligendum
est

electionis

commendans propositum, de electorum
intulit
:

vinse
salvet,

dispositionis

judicio

definitum

quem

gratia

[Quidam enim gratissimo misericordiae ejus
unius praedestiuationis propositum,
:

aut

quem

justitia
:

praevenientis auxilio salvantur, effecti « vasa misericordiae. » Ecce

tus

Isidorus

infert

damnet. liinc quoque bea[Unde consequens est nullis
conferri

praevenientibus meritis

gratiam,

sed

sola sive

quod commendans Apostolus ait « Quos praescivit, hos et praedestinavit (Rom. vm, 29). » At vero de reproborum damnatioue doclor Isidorus ita dicit Quidam vero reprobati ad pcenam praedestinati dam:

vocatione divina,

neque

quemquam

salvari

damnari,
versae

nisi ex

proposito praedestinantis Dei,
:

qui
uni-

justus est in reprobatis, misericors in electis
\iae

«

nantur,

deus
lstius

nihilominus aliud ostenxiv, 10). ] » propositum. Doctoris ergo D nullis tamen praecedentibus meritis, sed sola vocamstitutione cognoscimus manifeste geminam tione divina, consequens est ut omnes electi nullis
effecti «

vasa

iree, »

Domini misericordia, et veritas (Psal. Si enim Jacob justiticatur quidem est,

praedestinationis

praedestinationem,

quam eliam sub exemplo duorum geminorum confirmans subintulit Quod de Esau et Jacob necdum natis colligitur, qui dum essent una
:

praecedentibus
justitkeutur, ut

meritis,

sed

sola

vocatione divina

uno accepimus factum, hoc in universo electorum numero cognoscamus agi.
in

quod

conceplione et partu
cordiae
traxit,

editi,

parique nexu peccati orise miseri-

Dumque

dicit

unumquemque

salvari sive reprobari,

ginalis astricti, alterum

tamen eorum ad

eligi vel reprobari ex proposito praedestinantis Dei,

divinae

praeveniens bonitas gratuita

gratia

docet manifeste geminae praedestinationis arcanum.

alterum quadam justiti» severitate
in

odio hasic
:

Neque enim
salvat, illum

novi

conceptione

consilii,

aut hunc

bitum
et

massa perditionis relictum damnavit;

Dominus loquitur dicens « Jacob dilexi, Esau autem odio habui. »] Ostendit itaque doctor catholicus ntrumque fratrem pari lege
nascendi simili conditione peccati fuisse devinctos, alterum eorum coelestis gratiee munere salvatum, al-

per prophetam idem

bat

^verum

ita

damnat, aut hunc eligit, illum repro de singulis per temporum momenta

decrevit; sicutin aeternitatis suse consilio ante

omuia
:

tempora praedestinavit, sicutet de eo Scriplura dicit « Qui fecit quae futura sunt (Isa. xlv, II scc. LXX)
:

»

id est

omnia qu«

diversitate labentium

temporum a

1,7

I:

UUWI.M COHUklENSJS
facla

MONACIII
bob ad

Domino
Btato

flunt,

in

preedeetinationc

divinilati

A

navit, id csl prmoidinavit,

Bnppliciam, qusa

Bemper fuerunt.
Bui

Ilabenl

quidem opera
prineipia,

creationem nova

secundum verum secunDei
esse

tamen praeordinatio,
itate

sive preedcttinatio,

quadam
il

constringit, vid impellit ad
eit fieri,

non eo pcenam:

dum
l-iuii,

Creatoris disposilionera
nt

nunquam
suoe

cessarx

quamvis necesse
ncc
gat,
|

qnod Deoa

prsdestinavit,

quanquam

in

Bubstantiee

jxcic

oa

mutari, quod disposuit, nec aliter continordinavit.

tempore ccepissent oxislere, nunquam tamen oeterna sapientia Lemporalem sumpserunt inchoalionem. i:i quia bonorum eleclio, maloruraque reprobatio, in
divinae consistit dispositionis consilio, sicut universa

nihil

quam eum

Cum enim omnia
disponil de

novit,

et

po

Bil

latere,

dnm

voluntatis su83 consilinm jiifto jodicio,
:

omnibus secnnquamvin

priusquam Qant
haec

facta simt
in

a Deo,

sic

nimirum

ct

quemadmodum

cfficientia

per singulos tcmeffecta

poraliter actitantur,

apud Domintfm semper

manserunt. Quis namque ad electionis gratiam ex lempore fuerit assumendus, semper in divinee s;ipientia? dispositione mansit assumptus, quisque vero
ab hac salulari gralia reprobus ad damnationis
tinel soitem,
i>er-

autem unusqaisqae ad pcenas deputetur sempiternas, oon eal e.\ iniquilate judicantis, se.l ex justitia decernentia. Talej enim novit eos quos ad poenas disposuit, ut digni esaent, de quibus sic disponeretur propria enim voluntate deliquerunt; et cognoscentes viam veritatis, noluerunt sequi elegerunt enim iniquilatem, et banc semortalibus absconso
ul
:

:

cnti sunt

;

et

qaia veritatem respucrunt, merilo eos
:

semper
ita

in divinae

dispositionis [judicio

reprobus

exstitit,

quisquis aeterna?

bcatitudinis
in divinee

haereditatem est accepturus,

semper eam
:

quoniam vero non possunt latereDeum omnia comprchendenlem, praeterita et futur.i, tanquam praesenlia contuentcm. qui novit
debila pcena comprehcndet

pradestinationis arcano possedit

ct

quisquis eeter-

naruin pcenas flammarum est sortiturus, in ccelestis judicii praedeslinatione semper ad eas exstitit deputatus et
sicii
:

t

seternitatis

consilium

nunquam

valet

inQrmari

praemium, vel pro pravis operibus tormentum. Sicutenim Deipra?scientia neminem pnedestinationis dispositio, quam igitur gemina? compellit ad peccatum, ita et occulta secretornmejus beatus Isidorus manifesta satis catholicaque ratione (in quibus quaecunque facturus estjam praedeslinareprobos ad C vit) neminem condemnant, neminem remunerant. commendat. Nemo tamen dicat idcirco peccatum praedestinatos, quia praedestinati sunt ad Sed nnusquisque proprio actu, vel remuneratur, vel pcenas. Ea namque qua? facturus^est Deus praedesticondemnatur. Et licet ha?c supradicta satis doceant navit, non illa quae puniturus. Facturus quidem est doctorum testimonia, nullum ad peccatum praedestijudicium, electis vitam, reprobis vero pcenas est natum, cum tamen constet reprobos adpcenam praeredditurus. Hac quemadmodum in operis exhibitione destinatos, conabimus tamen id manifestius approfacienda sunt, sicjam in aeterna dispositione facta bare; quamvis supra positi doctores satis manifeste
gestis recepturus est

omnis eleclorum numerus Jsalvabitur, neque eorum aliquis poterit perire. Sic quoque universus reproborum ccetus damnabitur, nec quisquam
sic

dcbilum judicium de non tamen ex eo quod apud se operibus corum disposilnm est, judicat aliquem;sed cx eo, quod unusquisque operatur. Et quamvis in occultis Dei judiciis singulorum vcl merita vel poma maneant, tunc judicatur unusquisque quando vel pro ;bene
opera

ipsornm,

disjiosuit

et

:

eorum

salutis

eeterna? particeps

efticietur.

Haec est

quoniam apud Deum, nec novum consilium, nec nova dispositio, nec nova' ratio potset esse. Nihil enim accidens Deo est at vero peccati sicut Deus auclor non est, sic quoque nec praedestinator non enim quod malum est ab illo potest oriri, qui summum bonum existit. Peccatum autem malum esse quis ignorat? Non igitur a Deo qui summe bonus est descendit. Unde quod non j\ pertinet ad ejus operalionem, non respicit ad illius praedestinationem. Homo autem bonus malusve sit, divini est operis nou quidem quod iualus est, bonum enim illum Deus fecit, sed quod omnis creatura opus est Dei. Quapropter bonus sit, malus sit homo. disponitur a Deo. Et quid
sunt
: : :
:

id

doceant, qui dicunt

Deum

ad peccatum
illa

neminem

prae.destinasse.

Quandoquidem
quo
a

praedestinaverit,

qua?

sit

ipse facturus, id est opera sua in aeternitatis
scribitur,

consiliodisposr.erit, de

quod
»

« feceritea id est

qua? faoturus est

(lsa.

xlv,

H

scc.

LXX),

quee

per intervalla

temporum
jam

Deo facienda

sunt, in pra?-

destinationis consilio

facta sunt.

At vero peccata

quia non sunt a Deo

nonsunt opusDei, sed raaposlatantis, non suut inpra?tionalis creatura? a Deo, destinatione Dei. Damnator est enim eorum, non auctor; quorum autem auctor non est, necpraedestinator est. Porro quoniam electos suos immorlalitatis gloria
id est

est

muneraturus,

et

ha?cpra?destinavit, id est
sanctis, et supplicia qua?

reprobos aeterna pcena puniturus praemia qua? douaturus est

de singulisvel in praesenti
liat,

vita, vel in futuro judicio

pro pravis operibus reddi-

suae pra?destinationis consilio

detinitum

tenet.

hominem ad illud, quod non ad illud, quod puniturus fuerat in eo. yEstimamus quod non paucis ecclesiasticorum doctorum sententiis monstratum sit malos ad peenam praedestinatos, uon tamen ad peccatum. Siquidem ex eo quod preescivit Deus eos peccatores
Preedestinavit igitur Deus

turus est irapiis. Si quidem pcena?, quas subituri sunt reprobi, quamvis illis videantur malae, qui torquentur; bonae

facturus est

de eo,

tamen sunt quia
est.

juslae,

et

omne quod

ju-

stum
9)

est

bonum

Hiucbcatus AugustinusinlibroReiractationnm(mp. jMalorum, inquit, pcena, qua? a Deo est, m ilum
:

est

quidein

malis, sed
est,

fuluroset in sois peccatis pcrseveraturos

praedesti-

quoniam justum

operibus ost; ut mali pnnianlur, et utiqne

in bonis Dei

69

DE PK.EDESTINATIONE DEI.
est

LIB.

II.

70

bonum

ornne, quod jusliim est.] Sunt igitur A tegens de medio lupidum ignitoruin (Ibid., 16.) » poenarum, quae mali Dco judicante snbeunt supplieia (iausa quoque ejectionis, et perditionis ejus subiieopera Dei et propterea praedestinata, non autem pec« Elevatum est cor tuum in dccore tuo, pcrctitur cata inter opera Dei reputanda, ac per boc nec prffididisli sapientium tuam in dccoro tuo (Ibid., 17); » destinata sunt a Deo, nec qui peccant ex prsedestinaid est, non egote ad perditionem compuli, sed tu tibi tione peccant sed propria concupiscentia obslracti et causa perditionis fuisti, qui prppter superbiam adEt quidem mali ad pcenascum sint preedestidejecti. versus auctorem intumuisli, et sapientiam quam tibi nati non tamen pracdestinati sunt ad peccatum, supra tribui perdidisti dum per eam noluisti timore. saunominatorum doctorum sententiis satis patcfactum sed considerans celsisubdilus tieri Conditori cto est. Ut vero clarius boc eliquescat, placet ex boc adliuc tudinis tuae gloriam, unde subjectus esse despexisti,
:

;

;

:

quoniam nonnulli fortassis cum audiunt iuiquos ad poenam praedestinatos, arbitrantur queedam uecessitate ad eam trahi, nec ab bac nec.issitate aliquo modo posse mutari, non inaliquid disputare.

Sed

inde celsitudinem amisisti, atque idcirco,

«

in tcr-

ram

projeci

te,

ante faciem

regum

dedi

te.

In mulli-

tudine iniquitatum tuarum, et iniquitate negotiationis
tua? polluisti sanctificatiouem

tuam. Producam ergo conveniens nobis videlur manifestius id patefieri, ut ignem de medio tui, qui comedat te, ct dabo te in R et prsedestinatio malorum ad pcenam doccatur, nec cinerem super terram in conspectu omnium viden-

tamen ideo ad eam perveniant,
tis,

quia

prsedestinati

tium

te.

Omnes
te.

qui viderunt

te

in gentibus, obstu-

sunt, sed causa pervenlionis ex culpa sit

delinquen-

pescent super

Nihil factus es, et
18,
19).
»

non

eris

in per-

euim iniqui, quia praedestinati sunt ad poenam, non idcirco praedestinati sunt ad pcccatum unusquisque enim propria concupiscentia victus trahitur ad pecpraedestinantis. Sicut
:

non ex necessitate

petuum

(Ibid.,

Ecce pcena superbientis
sit, et

angeli; ut de paradiso in terram projectus
sanctiticatione

pro

eandtim

;

ila

et

qui peccant, propterea quia pecca-

pollutionem cornnmtaverit, pro decore cinerem, pio sapientiee lurnine combustionis ignem, ut ad nihilum redactus nihil sit in perpe-

lores prsesciti sunt,

nec pro peccatis pcenitcntiam

tuum. Audivimus cnim
superbientis angeli, data

quia post praevaricationem
sit ultionis

gessuri, idcirco ad

pcenam

praedestinati sunt.
elucescet.

Quod

sententia,

sed

nunquid postqtiam angelus peccavit, tunc primum sacra docente coguovimus, quod is qui nune perdicogitavit Omnipotens qnam inferret ei pcenam pectorum princeps est angelorum a principio in paracanti? Si hoc est, non erit verum quod ait Apostodiso Dei positus, inter ccelestis mililia? principatus lus, quod « apud Deum nulla sit commntatio, nec plenus sapientia, et perfectus decore constiterit, C vicissitudinis obumbratio (Jac. i, 17). » Ubi namque juxla quod propbeta de eo loquitur dicens « Tu cogitatio, qua? prius non erat oritur, prior mensignaculum simiiiludinis plenus sapientia, et perfeNcc potest de uno ad status, commutatur. tis ctus decore, in deliciis paradisi Dei fuisti, omnis laalterum non transferri animus, quem cogitatiopis pretiosus operimenlum tuum (Ezech. xvm, 12). » sed talis sentire de incomnis varietas confundit Nunquid cum in couditionis suae principio talis iu mutabili sunima impietas est. Quapropter quia paradiso manebat, qualem prophetalis sermo descrinulla commutatio apud Denm est, nulla est nova bit, Deusqui omnianovit priusquam iiant, eum procogitalio, et si nulla nova cogitatio, nullum novum pter superbiam ab bac beatitudine casurum nescieconsilium, si nullum novum consilium ntilla nova bat? Aut scicntia Dei compulit eum ad ruinam? Non definitio, nullum novum judicium. Et quidem judicia utique, sed qua? res impulerit eum ad ruinam sacra Dei tunc nova videntur, quando ab interni disposilectio non tacet, quee dicit sed in aeternitatis « In medio lapidum tione secreti foras procedunt, ignitorum ambulasti perfectus in viis tuis a die conconsilio nunquam sunt nova, quia quaecunque per ditionis tuae, donec inventa est iniquitas in te. In intervalla temporum a Deo noviter liunt, in divinimultitudine negotiationis tuae repleta sunt interioratatis aeternitate semper facta fuerunt. Quapropter tua iniquitate, et peccasti [Ibid., 14) » Eccc unde D etsi culpam superbientis angeli post transgressionem cecidit. Non enim ideo conditus est ut caderet, nec vindicta secula est, in divinitalis tamen cognitione idcirco coelestibus praelatus agminibus, ut superbisemper fuit, quoniam sicut antequam peccaret, sciret; nec propterea perfectus in viis suis est a die vit Deus eum peccatum, ita quoque poenam, quam
ex
subjectis
forsitan,

clarius

Scriptura

:

:

:

]

conditionis sua?, ut ad iniquitatem declinaret, et ad-

peccanti redditurus erat,
finitam

in aeternitatis consilio de-

versus sui Conditoris benignitatem superbia tumidus
extolleretur. Illc
est

tamen qui novit omnia, et cui uihil praeteritum, nihil quefuturum, sed universa prsecontemplatur intuitu noverat illum ita cosunec tunc tantum novit quando cecidit, aut
replevit iniquitate
lioec

senti

runi;

semper babuit. Sed sicut praescientia Dei non compulit diabolum ad praevaricationem, sic nec praeordinatio pcenae traxit eum ad ruinam. Bonus enim conditus, suo vitio malus factus est, et malitio' reatum ultrix pcena comprehendit. Primi quoque
parentes humani generis sine contagio peccati
serpentis colloquium in paradiso degebant.

qnando interiora sua

sed

ante-

ante

quam
ejus.

illum crearet,

cognoscebat

;

nec tamen

Nunquid
nescie-

cognitio Dei compulit

eum ad ruinam, sed iniquitas Deinde sermo prophetalis prosequitur « Et
:

vero Deus antequatn peccarent peceaturos

bat? Nec tamen haec Dei praescientia
ad peccatum, sed causa peccati

illos

compulit
bostis

ejeci te de

monte

Dei, et perdidi te, q Ctierub.

pro-

fuit eis astuti

71
callida

KATItAMNI CORBEIENSIS MONACIII
persuasio, et
dlvini
preecepti

72

praTaricatio.

Non enim ideo peccaverunt, quia praescivit Deus eos peccaturoa, sed ideo qnia dati prsecepti aeglexerunt
esae servatores,
el

preevaricationis

reatum

prassens

pcenee

Bubsecuta

e->t,

ut inobedientise

culpa mortis

Non tanc tamen primnm, quando peccavit bomo, excogilavil Deus, qua delinquentem ultione feriret, neque tunc quando dans
sententia
plecteretur.

obedientise prseceptum, simul et ultionem cornminatus est dicens
eo,
')
:

A Deua qualiter impius parricida puniretur, et recentidelicto commissio impulit eum in novi consilii [me ditationem ut quemadmodum adhuc inexcogitatum scelus confudit orbem, sic Denm inexcogitatas prius pcenss deliberatio permoveret; quod quia prudentis aures non recipiunt constat qnia sicut prssscierit Deus malitiam Cain futuram, sic quoque qnemadmodum puniretur, apud se delinitum habuit. Nec tamen idcirco ille punitns est, quia in pra^destinatione

«

In qiiacunque

die

comederitis ex
scientiaenibil
sci-

sua

D«'iis

euin

decreverat
ut

puniendurn,

s<d
ex

id est de liguo experientia; boni et mali, « morte

quia ipse
praescientia

admiserit,

puniretnr.

Non enim

moriemini (Gcn.
vit

n, 17).

»Sed sicutejus
ita
:

praedestinatione Deus aliquem

condemnat,
illectus, et

sicut ex

novi potest contingere,
a principio
cipio novit

nec judicio. Ut enim

neininem peccare compellit; sed peccat
quia pecvindieta
et
feritur.

hominem [peccaturum quemadmodum peccantem
sicut

sic et a prin-

unusquisque propria cupiditate

puniret, quosic

R

cavit, supernae ultionis

Completur
Deus

niam apud Deum,
nec
ita

non

est

nova cogitatio,

orbis mullitudino

hominum,
ad

cum

genoris multi-

novum consilium, et sicutnon novum consiiium, nec novum judicium. Apud quem enim nulla est
est sapien:

plicatione crescit aumerositas vitiorum, videns

commutatio, nulla vicissitudo, uniformis
tia, et

sempiterna deliberatio qua de re sicut antequam peccaret bomo, noverat eum peccaturtim sic antoquaui puniret illum, decreverat poenam, qua
fuerat punieudus.

universam aquarum moles obruit, montium cacumina vastitas abyssi cooperuit, atque oceani gurgessese diffudit, et quidP per totuin orbem scelus uequaquam Deum latuit. Parricida redarguiquid sub ccelo fuerat, pelagus superduxit. Quid tur, fusi sanguinis clamor convincit negantem plura? « A reptili usque ad volucrem ab homine usque solus Noe cum Nunquid autem Deus tunc Gain primo noverat parad pecudem universa » delentur
indicit,

Nec tamen propterea, quia Deus decreverat hominem puniendum, idcirco punitus, est, sed propterea quia peccavit. Sicut non idcirco deliquit, quia Deus illum pcccaturum praescivit, sed quia serpentis persuasionem magis, quam Dei prseceptum audivit. Consurgit Cain adversusAbel fratrem suum, et invidiae livore coecatus innocentem persequitur, fraternae caedis cruore terram contaminat? Quod

diem deterius ruere, in in pojussemper assurgere, atque cordis bumani intentione omni tempore ad vitiorum profunda descendere, nec ad boni aliquem vel meditationem, vel studium manus extendere, sed malignitatum gurgitem praecipitanter expetere, « pcenituit eum (dicente Scripturaj quod
cordis malitiam
die in

humani

malum de iniquitalis cumulum

hominem
pernicie

fecerit (Gen. vr, 6)

:

»

utque tanta malorom
in

mundum
terram

expiaret, arcam,

qua servarediluvium

tur saeculo semen, fabricari jubet,

mundo

:

:

ricidam,

tur, sequitur ut aliquid ignoret

quando fratrem enecavit? Si hoc concediDeus quod per tem:

domo

sua arcse benehv.io salvatur, et iistantum, qus?

arcae sinus continuerat, salvatis,

quidquid viventium

Hoc ita fuisse gequod prius ignorabat. Ornnia namque novit praesenstum Scripturae veritas protestatur. Nunquid tamen tia, praterita, et futura. Igitur quid erat Cain adcogitare debemus, quod impiorum profanatio tunc si versus fratrem acturus, nunquam ignoravit primum Deo nota facta fuerit, quando ipsi peccanunquam ignoravit, semper scivit. Nunquid autem, runl? Cum de illo scriptum sit, quod « noverit omquia quod scit Deus futurum esse sine dubio futurum nia priusquam iiant (Dan. xm, 42), » et Psalmista proclamet « Intellexisti cogitationes meas a-longe erit, nec averti aut immutari potest, idcirco scieutia Dei compulit Cain ad necem fraternam? Quis hoc (Ps. cxxxviii, 3)? » Si cogitationes a longe non solum impius dixerit? Quce res enim impulerit eum ad cognoscit, verum etiam intelligit; humanorum actanti sceleris patrationem Geneseos lectio nequa- D tuum seriem antequam fiant sine dubioa longe cogquam silet, quae docet Dominum respexisse ad noscit, qua de re eorum, quos spumante diluvio uon Abel, et ad mnnera ejus, ad Cain vero et ad munera perdidit, ante novit opera, quam facta sint ejus non rexpexisse (Gen. iv, 4). Hinc parricidalis tamen propter ejus notitiam, qua gesturos illos talia immanitas odiorum fomenta coacervans, nec divina quahagesserunt a longe cognovit, sed propter suae
poris intervalla discat

sed nihil potest discere Deus,

extra fuerat

uno

diluvio deletur.

:

:

:

:

castigatione compescitur,

sed ccepti furoris insania

malignitatis

ad inventiones, ea fecerunt pro quibus

fraterna caede completur.

Non

igitur Dei praescientia

perire meruerunt.

Nam

si
:

considerentur

facta illo-

compulsus
videre
est.

est

Cain

ad

parricidium,

sed

invidiae

rum,

et Dei praescientia

non

facta

eorum ex Dei
divinam scien-

malignitate, aut furoris

insania, qui fratris gloriam

praescientia descenderunt, sed infra

non

potuit, ferre nequivit, exstinguere molitus

tiam, quaeuniversa comprehendit, elia milla fuerunt.

At

ccelestis ullio

tam
et

tum

reliquit, «

vagus

non impuniprofugus super terram » agiferale scelus

tur, et patricidalis iniquitas ultionis septenariae

ver-

Causam vero et originem non ex illa sumpserunt, sed humani cordis praesumptione, non enim de fonte nec vitium bonitatis, nisi bonitas manare potest
;

beribus expiatur.

Num

vero postquam tanti facinoris

piaculum

est

admissum,

tuuc

primum

deliberavit

aliquando de virtute sumpsit onginem. Itaque sicut delicta, quibus offenderunt intra latitudinem divinae

73
scientiae conclusa

DE PR.EDESTINATIONE
fuerunt
:

DEI.

LIB.

II.

74
et

sic

quoque

et pcena,

qua A

fuerint,

Deus cognoverit,

ullionis

vindictam in

judicati

sunt,

non postquam
facta latuerunt,

peccavere aeteruitatis

pra>destiuationis suee judicio

antequam eos compretanta scclera

consilio concepta est,

sed sicut Dei scientiam
sic

nun-

henderet, dispositam habuerit? sed carnis desideriis
inservientes

quam eorum

noc pcenee modus,

Sodomita^, ad
et origo

prorupe-

qui talia gesta damnarentur, divini preedeslinatio-

runt, ut eornm merito

ccelesti

igne conflagrarent.

nem

judicii

aliquando
secretis

praeterivit.

Verum quemad:

modum

aeterna fuit illorum scelerum scientia, ita et
ccelesiibus

detinita in

poenae senlentia

et

sicut prsescienlia veritatis

non eos impulit ad uequiDenitraxit

tantorum scelerum voluptas pcccatorum moles vindictoe sententiam extorsit. Nec preedestinationi ergo ascribendum est quod pericre, nec praescienti quod pecca-

Eons

igitur

carnis

exstitit; at

vero

tiam, ita uec praedestinatio coegit ad pcenam.

vere. /Egyptus Dei

populum jugo dominationis
afiligit,

pre-

que

concupiscentiae

malum

eos

ad culpam,

mit, Iabore servitutis
percellit
:

liberorum interfectione

Moyses mittitur, ut populus Dei dimittatur dum omni scientia; sapientia sua novit omnia, sic (Exod. viu ct scq.). Phnrao induralur, ut multis plagis /Egyptus feriatur; novissime primogenila universitatis consilio disponit universa, et quae faconsilio jam /Egypliorum occiduntur, et tandem Israel dimittitur. cturus est iu tempore, in aeternitalis preedestinati consistunt. Proinde quoque supplicium, » Rursus /Egyptios pcenitentia invadit, Israelem diquo tunc illi mulctati sunt, in aeterna praedestinatione missum insequitur, pristinae servituti subjicere projam decretum manebat; illi vero tunc dediti sunt perat demum divina mirabilia innovantur, mare poenae, quando scelerumimmanitas pcena dignos esse Rubrum dividitur in similitudine murorum, dextra patefecit. Sicitaque nec preescientia eos compulit ad laevaque pelagus suspendilur, nudatur tellus in mereatum, nec praedestinatio traxit ad pcenam. At tuuc diis fluclibus, et sicco pede Israeliticae plebis mulliPentapolin ccelestibus flammis aestuantem in medium tudo per patentem maris alveum incedit ^Egyptios indeducamus, et causamperditionis, et vindiclae qualitasequentes undarum vortices obruunt, tluctus invadit, tem inspiciamus. Cum enim omnium turpitudine vipelagus absorbet, iit mirabile inter pios impiosque tiorum delinerentur, nec esset facinus quo non vexadiscrimen istos abyssus liberat, illos demergit istos rentur erant enim superbia tumidi, ventris ingluvie placito gressu in littus exponit, illos vorago profundi otiosilatis veturgidi, luxuriae fceditate corrupti, mersos relenlat. Sic Omnipotentis misericordia pios terno gravati, inhumanitatis feritate duri, hospitadamnat. Haec si liberat, ct censura judicis impios litatis benignitate alieni, tantorum scelerum tumullibeat, diligentius intueri, videbimns ct Israelitarum tus aera supra volat, nubes scindit, coelum irrumpit, afflictionem et liberationem, et /Egyptiorum crudeli. •• •. .!•„„ ^ .. , j: •__ _ ... ,. __ _, ,: hinc et usque ad solium divinae majestalis procurrit tatem, et condemnationem, et in praescientia divina ex persona superni judicis Geneseos Icclio dicit olim, fuisse, et qualiter de utroque populo ageretur et « Clamor Sodomorum venit ad me, descendam praedeslinatum esse. Ad Abraham Deus loquitur « Scito praenoscens, quod peregrinum futurum sit utrum clamorem qui venit ad mc opere videbo compleverint, an non est ita, ut sciam » (Gen. xvm, semen tuum in terra non sua, etsnbjicient servituti, verumtamen genet affligent quadriugentis annis 20, 21). Nunquid is quem nihil latet, et de quo scrisint oculis ejus, et servierint ego judicabo, et post hoc |egrebitur quod omnia nuda et aperta tem, cui
culpa misit ad poenam. Porro Divinitas
;
;

quemadmo-

:

:

:

.

3

:

:

:

:

:

:

non

est nulla creatura
iv,

invisibilis

in conspectu

ejus
et

dientur

cum magna
et

substantia
in

(Gen.

xv).

»

Non-

(Ilebr.

13),

nesciebat

opera

Sodomitarum?
actus,

dum

nati erant, et

adhuc

lumbis Abrahae consi-

paucorum hominum non videbat
contemplatur bonos
et

cujus oculus

stebant,

jam

servituri

malos.

Sed dissimulat scire

randi promittuntur,

praedicuntur, jam libejam /Egyptus judicanda commi-

quod non vult videre, et mavult ignorare quod natur. Ad Moysen quoque, cum mitteret eum Deus optat non puuire. Quam sit autem pronusad veniam, /Egyptum, sic loquitur « Ingredieris tu, [et seniores et difficilis ad^ultionem ostenditur cum propter deDominus Israel ad regem /Egypti; et dices ad eum cem justos vult multis milhbus parcere peccatorum D Deus Hebraeorum vocavit nos, ibimus viam trium (Gen. xviu, 32), Quid_multa? ubi universos uno imdierum per solitudinem, ut immolemns Domino Deo petu cernit ad malum, nec in tanta multitudine alinostro. Sed ego scio quod non dimittet vos rex quis invenitur, qui de malo quaerat ad bonum reverti, .Egypti, nisi per manum validam extendam enim ccelestis flammas cunctos inoluit, et scelere pares manum meam, et percutiam /Egyptum in cunctis par vindicta consumit. Si facta reorum considerenmirabilibus meis, quae facturus sum in medio eotur, quid justius, quam talium scelera puniri si clerum, et post haec dimittet vos (Exod. ix etscq.). »
:

,

:

:

:

mentiam

judicis

respiciamus,
feriri?

quid

misericordius,

Nonne manifeste docemur
aliud est

qualiter punirentur _E-

quam
reorum
cis

tales

nolle

En videmus iniquitatem

gyptii dispositum, id est praedestinatum

suo ccelum fatigare, soperni regis secretum irrumpere, et tamen misericordiam judiscelere

quod

ait

:

«

fuisse?An Percutiam /Egyptum in cunctis

mirabilibus meis,

quee facturus

sum

in

medio

eo-

vindictam differre, occasionem qua parcat inqui-

rum?

rere.

Sed

mentis oculos jam ad Dei praescientiam
facta,

Ostenditur enim in preedestinatior-e divina fuisse, quibus et quot plagis feriretur /Egyptus, et
»

referamus, et videamus quod

non solum postqunm

Sodomitarum scelera, verum priusqu.nn facta

quando dimitteret Israelem quid i Ego indurabo cor Pharaonis, ait
;

est
et

:

enim quod induratum cst

Patrol. CXXf.

75
cor Pharaonis
:

RATRAMNI C0R8EIENSIS MONACIIl
» ui^i

7",

qnod non prius emolliretar ad A et ex omnibus divinorom judiciorum gestii pra eientiam, el pra?destinationem Dei eomprobare. El quod dimittendum l><-i populum, donec plagis omnibui nec prsescientia compellatad peccatnm, nec prsedestiquibub divina censura disposueferiretur ^Egyptus, natioadpoenam. Etfortassisnonsitnecessarium,cum rat eam feriendam, Uude cum novem plagis fuisset et qaae supra diximas forte sofficiant, et pietas fldei, /Egyplus attrila, nec adhuc cor Pbaraonis emollisicut Deum nihil jgnorarecredit, sic ejus pnescientia tum, ait Dominus ad Moysen : « Adhuc una plaga neminem impelli adpeccatum. Cumquedivinsedisposipercutiam /Egyptum, ct tunc dimilict vos Pharao tionis judicio conflteatur omnia r«;^ri ncminem tamen divini dispositione judicii prsedestinatus fueErgo in cx preedestinatione damnandnm recipiat, quamvis rat nuraerus, et modus plagarum quibus ^gyptus praedestinatos malos ad pomam uon ignoret. Prasaltrita est, et obduratio cordis Pharaonis uiox emoldestinati enim sunt mali ad poenam; quoniam quasest, cum decretus ultionis modus completus est. lita cunque facturus est Deus in seternitatis dispositione, Et quod novissime in mari Hubro Pharao cum exer,

cilu suo perierit,

et Israel

illa^sus

transierit,
ita

sicut

jam

prsede&tinatum

habet

:

judicaturus

enim

est

magni continet mysterium
divinae
irent,

sacramenti,

constat
illi

dispensationis
illi

secreto

gestum, ut
etj

per

salvarenlur.

Cum
:

ergo liquet, quod

m prajli-

poena sempiterna damnalurus. Et quia hoc inler opera Dei compntatur, negari non potest D praedestinatum nisi forle judicium, quo judicandus
:

impios, et

scientia Dei, sicut afflictio Israelitarum,

crudelitas

est

mundns,

aliquis dicat

opus Dei

non

esse.

Quod

iEgypliorum constiterit
heralio, el illorum
dicio

ita

quoque

et

istorum

perditio in

praedestinationis jucrudelitas /Egyptioest,

iidelium abnuat, negari quoque non potest a Deo in praedestinatione disposilum, quemadmodum
ut enim non est in Deo nova quoque nec nova dispositio. Simplex etenim natura divinitatis, sicut nihil recipit mutabile, sic nihil compositum. Unde in Deo scientia et dispositio non varianlur, ut alio tempore Deus sciat,
:

cum nemo

semper
divinae

fuerit.

Non tamen

de singulis judicet
scientia,
sic

rum

praescientiae

tribuenda

sicut

nec

condemnatio praedestinationis occultae secreto. Praescivit enim Deum quales futuri forent .Egyplii, id est credulitatem eorum semper notam habuit, non lamen crudeles effecit. Quamvis Psalmista de eis tesletur:

et alio
nit,

disponat;

sed simul

scit, simr.l

etiam dispo-

quod

«

Converterit

cor

eorum
ejus.

(id

cst

quanquam nonnulla
peccata
:

sciat,

quae

non disponat,

yEgyptiorum) Deus, ut odirentpopulum
eos

facereut in servos ejus (Psal. civ, 25). »

etdolum Non tamen
odio
^,

sicut sunt
illius

Deus aut dolosos
:

fecit,

aut

malignitatis

cant,

neque enim ad dispositionem pertinent, quae ipse non facit. quamvis qui pecdivinae potestatis judicium non evadant, et

inilammavit
rent, et dolo

sed

cum

tales essent qui et odio saevi-

unde

pravitatis suae nequitiam exercent, inde occulto

deciperent,

per eos

populum suum

Dei judicio deserviant. Itaque

non

est in

Deo

scientia

flagellare disposuit, ut qui per prospera

Deum

reli-

sine dispositione, nec dispositio sine

scientia.

Alioalio

querat,

flagellis

Praescivit igitur

admonitus ad Deum confugeret. Deus yEgyptiorum crudelitatem, non
tales
effecti sunt,

quin

si

scientia inest

ei

sine

dispositione, ut

tempore
naturae

sciat et alio dispouat, jani

non

erit simplicis

eam

fecit;

nec ;ideo

quia tales fuideo praedesti-

Deus,

jam non

erit

incommutabilis;

ubi

turi esse praescili sunt;

sua denique nequitia, non

namque
temporis
simul
tia, et

intervalla
erit

temporum succedunt,
si

|mutabilitas
in

Dei praescientia mali effecti sunt, et
nati occulta dispositione judicii ad
niti

intervallum

non

inest; et

Deo

sunt.Nam quod non

ex praedestinatione

pcenam qua pudamnan-

scit,

simul etiam disponit, ut antecedat scien-

tur impii, sed ex sua iniquitate testatur sacra Scriptura, quae de Amorrhaeis ad Abraham dictum quod
«

semen

ejus

peregrinum futurum

esset

in
:

terra

Generatione autem qnarta revertentur huc necdum enim completae sunt iniquitates Amorrlueorum usque ad praesens tempus (Gcn. xv, 16). Quibus verbis ostenaliena quadringentis annis, post haec intulit
:

Quod cum simnon admittat, sequitur, ut cum scientia Dei, pariter sit et dispositio qua de re quosscit iu finem in malo perseveraturos, dispositum habet quid sit de eis acturus. Non tamen idcirco
postea sequatur dispositio.
plicis naturae ratio
:

puniendi sunt
l)

qnia

sic

dispositi

sunt, sed

idcirco

ditur tunc iniquitates
tis

perventuras, quando

eorum ad summum malignitasemen Abraham de serviperduci,
et gentes

tutis

jugo

liberari, et

ad terram

Amorrhaeorum
illae,

deleri mererentur. Ut

quod nationes
scd suae ex di-

malo perseveraturi sunt. Sed Antichristum in medium devocemus, de quo nemo fidelium dubitat, quod et praescitus est malus fulurus, et divino judicio praedestinatus ad pcenam, et ex eo cognoscamus, quod nec praescientia Dei compellat ad culpam, nec praedestinatio trahat ad pcenam, et quod
in

quod

quae prius terram

repromissionis obtinuerant,
praedestinationis,

de capite dixerimus, de corpore
Sicut
stus

illius

intelligamus.

deletaesunt,

non

divinaa

malignitatis fuisse monstretur.

Itaque

nemo

vinae praedestinationis censura condemnatur, quamvis perseveraturos in peccatis justitia judicis decreverit
tur,

damnandos sed unusquisque tunc condemnaquando damnari peccatorum mcrito censetur.
:

enim caput electorum Chrislus, sic Antichrireproborum et sic corpus Christi omnes sancti, ita corpus Antichristi omnes iniq' i. Ille certe homo perditiouis nondum nalus et tamen jam ejus malitia ab omuibuspra^scitur, jam ad interitum praedestinatus esse non ignoratur, de quo
caput est
:

Longum

erit, et

modum

brevitalis excederet,

si

vo-

Apostolus ad Thessaloiiicenses scribcns
u)
:

ait

(II

Thtss.
nisi

luerimus seriem divinarum Scriplurarum percurrere,

«

Ne quis vos sedmat

ullo

modo, quoniam

de pk.edestinatio.ne
venerit discessio

dei.
ejus

I.Ib.

II.

TS

primum,
:

et rovelatus

fuerit

bomo A operum
justitiffi.

nequeamus

rationes

comprehendere,
qni est
fons

peccati, iilius perditionis
litur

qui adversalur, et extol-

scimus quod non injustc aliquid

facit,

supra
»

omne quod
:

dicitur Deus; aut colitur, ita

Redeamus
iniquitalis

igitur ad

superiora.
sit

Cum

ergo

ut in templo

Dei sedeat, oslendens se
«

Deus.

Et paulo post
spiritu
oris
:

tanquam Quem Dominus Jesus
et

sit

in-

terliciet

sui,

destruet illustratione

malus futurus, et preedeslinatus liabeatur ad pcenam, nunquid propter hanc praoscicntiam malus erit, aut propterea
ille

homo

jam

praescitus

adventus sui

eum

cujus

est

adventus secundum

peribit, quia perditioni deputatus est ?

Quod

si ita est,

operationem Satanae in omni virtute, signis, el prodigiis mendacibus, et in omni seductione iniquitatis,
his qui

non
rito

pereunt, eo quod charitatem
erroris, ut credant

veritatis
illis
:

receperunt, ut salvi iierent? et ideo mittet

non Deus

erit ejus culpee maliguitas illius, unde nec medamuabitnr sed absit ut Deusalicui sit causa quo malus iiat, aut aliquem damnet qui non dam:

nari mereatur;

cum scriptum
et

sit

:

« IJnivcrsa

opera
10).
»

operationem

mendacio

ut judi-

Domiui misericordia,
Sua
tatis

veritas

(Psal.

xxiv.

ccittur omiies qui

non credidertmt
»

veritati,

sed conet
et

igitur

seuserunt iniquitati.
litia

His

Apostoli verbis,
ct

demonstratur
ejus,

Antichri.-,ti,

perditio,

manon
"

culpa damaatur, quisquis aJudice veridamnatur. Quapropter homo ille iniquitatis non sed

idcirco iniquus erit, quiatalis futurusesse praescitus
est,

verum etiam illorum qui de sorte illius enim appellatur homo peccati, et lilius perditionis, cum extollentia ejus tanta esse denuntiatur, ut supra Deum elevelur, et se pro Deo coli
solum
erunt. Ctim
velit,

sua

voluntate

delinquens

malignabitur

manifeste malignitatis ejus nequitia describitur.

Curn vero adventu Salvatoris eum interficiendum atque destruendum preedicat, damnationem illius manifeste designat.

non ideo poenis gehennee traditur cruciandus, qui jam praedestinatus ad poenas est, sed propter suarum poudus iniquitatum, propter quas etiam nunc preedestinatus est ad mortem nisi forte dicat aliquis eum non praedestinatum ad interitum. Cum
sicut
:

Rursum cum

signis,

et

prodigiis

dicat Apostolus « cum spiritu oris sui Dominum Jesuminterfecturum, et adventus sui praesentia destru-

mendacibus multos credituros iusinuat, et eos judicandos esse denuntiat, et peccatum, et pcenam eorum manifestat qua de re cum de Antichristo talia dicat Apostolus, nonne demonstrat quod iniejus
;

cturum

(// Thes. n, 8).

»

Et Joannes in
illo

Apocalypsi
:

sua sub tigura bestice de
inquit, «

loquens

« Bestia,

»

quam

vidistis, fuit et

non

est, et

ascensura

est de abysso,

et

in interitum ibit, et

mirabuntur

inhabitantes terram, quorum non sunt nomina scripta ipse anima rationali, in libro vilee a constitutione mundi (Apoc. xvn, 8). » et carne consistens, de prirnaparente, unde et omnes p Ubi notandum quia non solum in interitum bestiam homines ducens originem itaque Apostolus eum et ire signiiicat, verum etiam illos quorum non sunt nomina scripta in libro vitae a constitutione mundi. hominem, et filium perditionis appellans, cujus erit Ex quo apparet ad interitum ire, qui non sunt de conditionis insinuat. Et quanquam vas diaboli futunumero electorum. De numero electorum non sunt, rum sit, tamen hoc erit, quod sunt cceteri, de Adam nativitatis exordium trahentes. Cum ita sit, sicut qui non sant scripti in libro vitae illi enim perire nondum natus existit ita necdum aliquid vel boni, non possunt. Peribunt autem, qui non sunt illic scripti ab initio saeculi. Quod si ab initio vel mali fecit jam tamen praedestinatum eum ad saeculi scripti non sunt in libro vitee, ad vitam non pertipcenam esse Apostolus testis est. Nunquid tamen nent et idcirco ad mortis pcenam deputati sunt. propterea quia praescitus est malus futurus, ideo Item de eadem bestia in eodem libro malus erit aut quia prsedestinatus ad pcenam jam « Et bestia quae erat, et non est, et ipsa octava est, et de septem nunc est, idcirco damnandus erit? quod si dicat aliest, et in interitum vadit (Ibid., 11). » Sub specie quis quia vas diabolierit, etper eum Satanas malitiae bestiae Antichristum designans, et eum ad interitum suae pcenam exercebit, idcirco cum eo jam damnaquitas ejus

jam

praescita

sit,

et

preedestinatus

ad poenam

sit?

homo denique
:

erit

;

:

;

:

:

:

tioni

deputatus habetur

;

si

homo
cum

ille

a diabolo creatus
at
I)

praedestinatum insinuans. Igitur
sit

cum

praedestinatus

esset, vel ipse diabolus esset, jure

hoc diceretur;

ad interitum, non propterea interibit quia pree-

vero

cum

Dei creatura

erit

de

eodem parente,

destinatus est ad hoc, scd propter nequitiam

suam,
per-

quo cuncti nascuntur bomines, nascetur, cum Dei manibus, et plasmatus, et factus erit, cum homo purus erit anima rationali et carne subsistens, cur
diabolo tanta potestas de eo dabitur, ut vas ejus ac-

propter

quam

preedestinatus

esse cognoscitur

ditioni. Sicut igitur ille praescitus est

malignus futunec tameri provel

rus, et praedestinatus ad interitum,

pter Dei praescientiam, sive

prcedestinationem:

ceptissimum babeatur? Nonne hic
:

cum

Apostolo

mallgnus
tiet

erit, vel

interihit, scd

propria voluntate

dicendum est « bomo, tu quis es, qui respondeas Deo? Annon habet potestatem ligulus luti de eodcm luto aliud quidem vas tingere in honorem et aliud in contumelijm (Rom. ix, 20)? » Et « altitudo divi:

malus,
sint

et

propter multitudiuem malignitatum
sic

snarum

peribit;

nimirum

omnes

reprobi,

cum

praesciti mali, et prcedestinati

ad poenain,

tiarum sapientiae

et scientiae Dei!

Quam
viae

inscrutabilia
ejus
:

non tamen propter Dei praescientiam mali eifecti sunt, aut eflicientiir sed propter quod libero vo;

sunt judicia ejus,

et

mvestigabiles
33, 3i). »

quis
ei,

luntatis arbitrio malignitatem operati sunt. Ita

cognovit sensum Domini,
retribuetur ei?

aut quis prior dedit

et

(Rom.

xi,

Quamvis omnium

quoque non idcirco, quia praedestinati sunt ad pcenam torqucbunlur; sed quia fecerunt talia, pro quibus

V.)

RATRAMNI CORREIENSIS

MON\<;iII

W>

poenam subire merebantur. Nam dc quibus ail Apo- A snm est de Deo sentire quod « fecit quse futura lunt n et « Magna opera (Isu. xi.v, H) Domini, exquistolus quod « quia veritatem non receperunt, ut > 'Psal. cx, sita in omnes voluntates ejus salvi Qerent, ideo mittet illis Deua operalionem er— 2); et Psal« Semel mi La locutus est Deus, (Psal. lxi, 12. » roris, ut credant mendacio ut judicentor omnes, « Semel Et beatus Jul» loquitur Deus, et secundo qui non crcdiderunt veritati sed consenserunt iniiij ipsum non repetit [Job xxxm, lij. n At sanquitati (11 Thcss. n). » Nonnc hos onines et preescitos ctorurn sententia est catbolicorum, prsedestinatioesse constat nialos futuros, ct nori ignorari, quod nem esse operum Dei selernam dispositionem, undc ad sortcrn perlincant damnatorum? Quod si ad damquia quaecunque facturus est Dcus, iu eeterno judicii nalorum sortem pertinent, nonne ad eam deputati sui consilio jam dispositurn habet deputati sunt, nonne etiam praesequitur nt sunt? et si ad illara opera Dei universa sint praedestinata. Quapropter dcstinati sunt? Non tamcn idcirco quia preedestinali
:

:

;

:

;

:

:

propterea damnandi, sicut
turi sunt,

non propterea mali

fu-

cum

dicitur de malis,
:

quia ad pceuas pr»deslinati

quia

hoc eos futuros praescientiam Dei

sunl; hoc dicitur

quia

Deus secreto judiciorum

suorum sacramento dispositum habet, quid de his Damnabuntur enim propter malitiam factnrus sit. Non est jgitur divinae dispensationi repreedestinationem. Quemadsuam, non propter Dei modum mali futuri sunt propterea quod hoc esse B puguans, si mali dicunlur esse praedestinati ad poenon propter nam, quoniam pra?destinatio estoperum Dci, in quiproprise voluntatis arbitrio elegerant proescientiam. Quod si praescientiam malobus operibus Dei etiam judicium dispositum quo judivinam dicandi sunt reprobi. Egimus igitur, ut poluimus; rum, non autem pracdestinationern quisquam esse quemadmodum praedestinatio qua dicuntur iniqui ad conlenderit, eo quod quidquid praedestinatum est, hoc etiam et de praescientia sennecesse est ut fiat poenas deputati non necessitate aliqua constringat sed tali locutione exprimi divinorum tiendum est. Quidquid enim praescit Deus, futurum eos ad pcenam siue dubio erit, nec aliter erit quemadmodum praeoperum ordinationem. Et quia superius ostendimus sauctorum dicta, quibus mali pra^destinati dicuntur scitum est, quoniam si vera est, praescientia est, si vero non est vera,non estpraescientia. Quadcrequidad pcenas, quisquis praedestinationem malorurn abquid Deus prcescit facienduui erit sine dubio, et sic negat, non nobis, sed illis quorum sequimur auctoritatem contradicit. Ne nos in culpam ideo trahaerit quemadmodum praescitur. Quem namque praenumero electorum esse, is erit sine dubio mur, si sanctorum auctoritatem sequimur. Si enim scit de electus quem vero pnescit de numero reproborum, quod illi dicunt catholicum est, nec repugnans rectae nos quoque non a catholicae Gdei rectitudine erit sine dubio reprobus. Quapropter quoniam et tidei discrepare judicemur, si hoc dicimus et sentiamus, hos et ilios jam scit, et ab initio seeculi praescivit, esse praescivit, et illi quod illi dixerunt et senserunt; illorum enim doilli erunt electi, quos electos
non
latet.
:

;

:

:

:

reprobi, quos simili'er reprobos esse
noti sunt Deo, et hi et
illi.

praescivit,

et

ctrina fides ecclesiastica

munitur

;

et nos,

qui intra

Qua de

re

si

praedestinatio

propterea refugienda

est,

quia quidquid prsedestina-

tum

immutabile [est, refugienda praescientia est, quia quidquid praescitum est immutabile est. Quod si praescientia omniscientem Dei cognitionem insinuat, non autem aliquem ad peccatum cogit, et praedestinatio operum divinorum praeordinationem et praeparationem significat, nnllum autem ad poenas
est

impellit,

non

est

cur praescientia recipiatur,
Sicut

et prae-

destinatio abdicetur.

enim pium atque religiosum est de Deo credi, quod « novit omnia priusquam fiant (Dan. xni, 42) » sic pium et religio:

sinum Ecclesiae continemur, de illorum institutione imbuimur, nec aliud sentire praesumimus, nisi quod illi nos instituerunt, nec alio ire, nisi quo ducunt, nec dicere aliud, nisi quod illi dicunt. His ita obsecramus magnitudinis vestrae pietatem, ut haec scripta, si sapientiae veslrae non displicuerint, penes vos habeantur, nec in publicum proferantur, donec hujus quaestionis controversia diligenter ab omnibus fuerit eventilata, et quid tenendum ab omnibus, sit comprobalum. Quod si displicuerit libellus iste, per vos obsecramus ut corrigatur, et nobis quae correcta fuerint non abscondantur.

81

LIBER DE NATIVITATE CHRISTI.

82

RATRAMNI
COIUiEIENSIS MONACIIl

DE EO QUOD CHRISTUS EX VIRGINE NATUS EST

LIBER.
(Apud Acherium,
Spicilegii

tomo

I,

pag. 52.)

MONITUM ACHERII.
De Ratramno haec monet Acherius
tione
:

«

Ratramni,

aliis

sua Proefa- A Eccle^iae, col. 243 : Bcrtramnus lib. de Corpore corpus Domini et sanguincm Bertramni, Corheiensis moet Sanguine ostendit
in
,

nachi

preshyteri,

Opusculum, De

eo

tus de Yirgine natus est, tot

saeculis in

quod ChrisAnglia tene-

supcr altare seu mensam poni,
bui, etc.
«

et

inde popido distri-

bris obsitum, in Galliam
tria

demum non

absque indus-

Ratramnum

docte luculenterque ab

omni naevo
:

redux

effeci.

nus, qui suae
rct, insibilat,

Ansam praebuit Usserius ArmachaRatramnum labe haereseos ut asperge.

asseruere Sextus Senensis, praef. bibliothecae sanctae,
cardinalis Peronius, ac preeses

Mauguinus
historicae
litteris

ille lib.

n.

ipsum panis substantiam Eucharisliaj sacramento in corpus Filii Dei transmutari, duobus quos de eo sacramento libris conscripsit, nequaquam admittere perperamque id Usserius suadere conatur, in Gottescalci Hist. cap. n, hunc in modum: Inter Opuscula ejus (Ratramni) qux ad Trithemii
:

Euch., capp. 2 et 2;
nicae Dissertationis

iste

vcro
37,

et

chroflo-

cap.

ac

fama

ruisse

Ratramnum

Ludovici

Pii

et

Caroli

Calvi

tempestate, fidem faciunt
tiones. »

quas

protulit

elucubra-

Hactenus Acherium exscripsimus. Nunc lectorem

notitiam non
Christi, in

nnum quo eamdem quam in
pervenerunt,
tradit,
etc.

est

de

Nativitate

monemus,

ita

scriptum esse de partu Virginis a Ra-

libro de Corpore et

Sanguinc
«

Domini

doctrinam propugnat.

tramno et ab ejus abbate Ratberto, ut neuter alterius De B opusculum legisse videatur; nec en:m verisimile

anima alterum,

porro a vero aberret haec assertio, probat opusculum, cui erroris hujusce ne verbuli ipsummet

Quam

rum

utrumque eadem testimonia prolatusuam ut quisque sententiam probaret, nec ullam curam adhibiturum fuisse, ut ea testimoest, si legissent,

fuisse,

quidem aut
ipsi

apicis

vestigium inest.

Imo vero

illi

nia perversum in intellectum detorta esse ab adversario demonstraret.

perduellium antesignani Magdeburgenses centuria ix, cap. de Doctrina, col. 212, paucis Usserium
refellunt
:

Hoc

etiain

non omitteudum

est,

priorem editionem collatam esse
Dallei a D.

cum

veteri codice

Transsubstantiationis habet semina Bertraet

Edm. Martene, qui

varias lectiones nobis

mnus, utitur enim vocabulis commutationis,
versionis.

con-

communicavit.

Et

cap.

6

de

Caeremoniis

et

Ritibus

AUCTORIS PR^FATIO.
Si

uno

sub
si

magistro Christo

omnes
faedere

Christiani

C nerat charitatem. Perinde cesset hic
visa, vel

vel facies

in-

censemur,
tes

uno
si

ccelesti

Patre

universi credenin

nomen ignotum,
ubi
in

vel

familiaritatis
socialis

compa-

gloriamur,

unius Spiritus

unius

ratio
tanta,

nulla,

copulae

devinctionem

charitatis

solidamur, noa est quod me sejunctum verear, quominus religioni tuae familiaria scripta procudam. Non enim vel sanguinis propinquitas tanta est quanta Spiritus.

compage

tam magna tamque necessaria conveniunt jura

a tua dignatione

societatum.

Non

igitur velut

superna

condilio. tibi

fratrem

alienum refutes, quem conciliavit propin-

Terrena

scilicet

propago

inferior

multo

est

quam

di-

quum. Cum haec ita se habeant, obsecro reverentiam tuam ut ad suggestionem parvitatis nostrae rcspondere non graveris.

vina, nec ofticia temporalis

obsequelae tantam padivinis ignis ge-

riunt gratiam dilectionis

quantam

,

83

RATRAMNI CORBEIENSIS MONACni
CAPI i PRIMUM.

84

De Christi nativitate
fcrt auctor

in

Germania

crrores. Rationes

«/'-

A rinam maternii exitiosam conceptibui concedU, aut mustelinam fabulosis effictam commentia. I.t malucrii j>otius

quare nasci ut

cseteri

debuit Christus. coscr-

homioom Redemptor

de Virgine con
vel pc-

Fama est, et quorundam non contemnenda gnovimus relatione. quod per Germaniee partes

ceptus, vel serpentinam naturse cootrarUm,

pens antiquus perfidiee novee venena diffundat, et catholicam super nativitate Salvatoris fidem, nescio

qua fraudis

subtilitate

snbvertere molitnr

tizans Cluisti infantiam per virginulis

dogmajanuam vulvse
:

cualem confictam nalivitatem suscipere qoam bumanam. Isto itaque modo, jam quidqoid libuerit poteril excogitari, vel undecunque, vel per quodconque placuerit natum fuisse Christum blasphemari, ut non sit virgineus partus Verburn caro facturn, sed prodigialis egressus.

linmana! nativitatis verum non habuisse ortum, sed

monstruose de sccreto ventris incerto tramite luminis in aura; exisse, quod non cst nasci, scd crumpi. Quod enim vias uteri nascendo non est secutum, sed quacunque versum tanquam per parielem domus
erupit,

CAPUT
Objicitur violatam

II.

matris integritatem. Respondetur Maria semper virginem permansisse.

non jure natum
fides

esse, sed violenter

egressum.
genuit

[j

Sed, qu;eso, cur refugis ascribere Christo natura-

Jarn ergo nec vere natus

Christus,

nec vere

habet catholica Jesum natum ex Maria Virgine. Quod Angelus ad eam missus siMaria. At vero
gnatis enuntiat verbis
in utcro, et
:

lem virginalis portae progressum? Proplerea, inquis, quoniam si uteri portarn exivit, non est Virginis integritas inlemerata.

«

Ecce, inquiens, concipies
i,

paries iilium (Luc.

31). »

Vide
ait
:

quam
Con«

Equidem per quemcunque fuerit locum egressus, consequenter secundum tuam sententiam integritas esl violata. Si enim Salvatoris
ortus viam naturae necessario fnerat corrupturus, necessario

evidenter sectam
cipies
cipies

depulit nefandam.

Non

iilium, et
et

egredietur tuo de utero, sed,
inviolata et conciperet

con-

quoque quacunque

exivit, sive

per latus, sive

ut virginitate

mina,
nitatis

et

utrumque referens ad Mariam, tanquam fepareret tanquam mater, ne genitrix diviparies,
a

per ventrem,;siveperrenes,sivepersuperioresinferioresve corpons partes,

non absque
fuerunt

integritatis

damno
nativi-

processit. Absit vero catholicis sensibus,
tas,

ut

de conceptu

iieret

gloriosa, et de partu red-

per

quam

restaurata

b

corrupta,

quod

deretur inhonora. Alternm velut ad
officium, alterum

suum penderet
effe-

corruperit integra credatur. Intellige

tandem vecors
virginci
lieri sine

ad

illius

qui concipiebatur

praesumptio, quoniam
corporis

si

per

quamcunque
et

ctum

:

ita

nec ipsa mater diceretur integra, nec Sal-

partem ortus Salvatoris potuit
consequenter
si

vatoris nativitas ex

matre perfecla. Quamvis

etiam C

damno
januam

integritatis,

hoc potuit per
ni-

ad Mariam directus angelus si sic foret locutus, non proplerea necessario cogeret intellectum, quo nativitas

Quod hilominns quacunque
vulvae.

hanc fuerat violaturus,
egressus, violavit.

est

At ca-

de

matre Christi

extraordinaria

crederetur.

tholica fides
tur,

de

Virgine Salvatoris

matre contite-

Qui enim de femina virgine concipi delegit, nonnisi nasci de femina virgine credi facile quivisset, quo-

niam de sexu fragiliori humanitatis qui deligit exortum, nequaquam humanae nativitatis modum, salva virginitatis integritate, contemneret.
virgineo

quod virgo fuerit ante partum, virgo in pnrtu, virgo post partum. Utrumque vides credi, utrumque confiteri, et matris virginitatem, et infantis exortum.
Propter

namque inviolatam pudoris aulam,
et
T

virgi-

Inconveniens nempe Divinitatis eratconsiiio, ut in corpore uterum, quo concipcretur, quo

nitatem praedicat

anle partum, et in partu, etpost

formaretur, quo
cederet
aula,

novem mensium

dilatione porta-

propter \eree nativitatis exortum, jVerum parientis partum coufitetur. Quid enim virgo ante

partum

:

et

retur eligeret, et uteri viam,
repudiaret.

qua de virginea proAut aliam igitur viam,
viam, talia
habuisse

qua feminae parientes partus suos emittant jure nativitatis praeter

partum, ni impraegnata virginitas? Quid est ,virgo in partu, ni pariens virgo? Et quid virgo post partum, nisi virgo perseverans post partum? Ubi ergo
virgo pariens,
si

solemuem

parturitionis

partus

negatur?

[Negatur] porro

quicunque

garriunt,

edoceant,

aut

de utero virginis exitum, Christum, lex monstrat naturae, praeter integritatis violatum pudorem,
necesse esse coniiteaniur. Vipera? priusquam parturitionis

eum quem

cum
perit

praedicatur

virginitas

non

peperisse,

non non

peja-

autem

si

partus aliter

quam
talis

per naturae
ortus

nuam

processit.

Siquidem jam
igitur

vir-

gini est partus, sed proprius videlicet ipsius

infantis

ad tempus perveniant
naturae

catuli, traditur

quod

cgressus.

Obmutescat

hujusce

commeutum

maturam
teritu. Est

completionem

non exspectantes,

corrosis matris lateribus, exeunt

cum

genitricis in-

quoque vulgaris opinio mustelam ore concipere, aure partnm effundere. Forsitan quisquis humanae viam nativitatis denegas Christo, aut vipea Ut viryinitate. Sic emendavimus, cum legeretur ut viryinitas. Vucrant corrupta. \n e t s fuit corrupta in eo''

inconeussa teneatur, quae et vere natum de matre contitetur Christum, et verc Virginem Mariam concepisse, peperisse, et post parfalsitatis, et catholica fides

tum,

id est post

editum

iilium,

credit, pra?dicat et

veneratur permansisse virginem.

dem

cap.

ubi negatur porro,

priorem vocem addi-

dimus.

I i

i

:

66

LIBEU DE N.VHVITATE CHRISTI.

«b

CAPUT
Per vulvam cxisse
les

III.

A

cati,

sed

propter

deformitatem

naturae,

genitale

Christum probat auctor.
turpes.

membrum
Par-

videtur inhonestum. Cur hoc?

Quoniam
est.

sensum

carnis in

rebus cognoscendis
qui

percunctaris,

corporis

turpantur.

— Spiritus

minimc

Qui partes corporis deVirginem ab

sunctus bcatam

omni contagio

sanctificavit.

Partcs

quxdam

quem nemo Non mirurn
ceris.
lia

sapiens de veri perceptione secutus
si

falleris,

falsitatis

auctore perdo-

cor-

poris quare inhoncsise.
fuisse Dei Filio per vulvam procesTurpe hoc aut de natura aut de peccato. Sed per naturam nihil turpe; testatur enim Geneseos lectio quod omnis creatura bona. Quod bonum, et honestum est; quodque honestum est, non turpe. Igilur omnis creatura secundum quod creata est, nequaquam turpis. Igitur et mulieris vulva non turpis, sed honesta; siquidem partes omnes creaturae

Dicis turpe

denique sequuntur omnes, qui verisimiid est, corruptibilia pro eeternis amplectuntur. Revoca magisorulos atemporalibus, quae
pro veris,
docet Ecclesiastes non tantum vanitatem,
nitates

Eum

sisse.

verum

va-

vanitatum;

et

disce

veri

perceptionem de

sensibus veri participantibus. Quod
hil in naturis
bis,

cum

feceris, ni-

turpe praeter inordinatos

motus vide-

quos non de creantis sapientia,
Incarnatione

sed de peccati

culpa contraxere, et deiuceps non indignam judicabis

Verbi

ad

nascendum virgineam
nihil dignius Creatoris
fabrica?.

honestae.

Non ergo

nascituro Christo

semita vulvae
matri-

B vulvam. Equidem pervidebis
humanitate,
tur,
ita

declinanda, velut turpe aliquod, imo suscipienda tan-

quam

suee dispositionem

com-

quam

nativitatis ministra.

Quomodo namque

probare. Ut sicut approbavit uterum quo concipere-

cem, qua conceptus formaretur, non contempsit, ita nec vulvara, qua formatus exciperetur, repudiavit.
Porro tu sensus corporis interrogans, sestimas eas
uteri partes

non approbarit

uteri

januam

sui

natalis

abrogatione; ne

quam

constituit nascendi viam, suae

refutaret humanationis egresssu.
Ista

indecoras.

Noli sensibus fallentibus, id

ducas

cum

impia,

novum quiddam

moliris,

est eorporeis, de rerum veritate assentiri, mentis judicium disquire, et deprehendes fore pulchra quae videntur tnrpia. Nulla denique creaturae pars, aut

ut Salvatori

clames, quod Conditori
stere
:

quo nasceretur nihil fuisse clausum nil creaturarum queat obsiverum quidquid subsistit, sit ei apertum et

membrum, ni pulchrum est redditur autem indecens, cum inordinatus et illicitus eum motus deturpaverit. Etenim ante prsevaricationem Adam et Eva non erubescebant, utpote motum inorditatum suis
:

permeabile.
tis.

Ita plane si sentis, prudentissime senHac vero rcgula cum nativitatis Christi primordia mancipare disponis, quod ad potentiam spectat,

clarissime dogmatizas.
suscepti,
calle
et

Quod autem ad corporis pronativitatis

in

membris

nullum sentientes; ast ubi preevaricati „ prietatem

pertinet

hurna-

sunt, erubescere cojperunt.

Non quidem propterea

nae, a verilatis

longissime recedis.

Virtuti si-

pudenda vocamus; siquidem et priusquam deliquerint, super eis non c^nfundebantur. Ubi vero inhonestus accessit motus genitalibus ante pudicis, sed de peccato jam non pudicis, secuta confusio est non propter turpitudinem honestarum eorporis partium, sed propter turpes irrationabilis motus passionis. In quo autem per san-

membra, quae nunc

peccati culpa

quidem voluntatis Christi nihil est clausum, nihil non penetrabile. Humanitas autem quee suscepta est,
sicut

intra sinus matricis
illic,

mansit
vero
foris

quaudiu ventris exteriora non experta [estj. At
collecta est,
ita

mox

virginei
et

thalamum

reiiquit

secreti,

et

exstitit,

intus esse cessavit.

alternalione monstravit, nisi

Hac loei quid quod quamvis secunubique, juxta corpoIgitur
exstitit?

cti

Spiritus ignem, vel in hoc corpore caduco, vel in

dum
ris

divinitatisproprietatem

sit

futura vita
fuerit iste

jam per resurrectionem incorruptibili, passibilis motus ad naturae dignissimam
depulsa, nihil habeconfusionis,
sit

circonscriptionem
migrat,

localis

quod
ita

locale est, sicut

ubique non

est

semper, sed tunc ad

redactns musicam, infirmitate

alium
etiam

cum locum
facit,

deseruit

primum;

bunt

membra

pitudinis,

naturee quod quod inhonesti.
lex

quod

tur-

cum

transitum

non simul dextrum

ac-

sinistrum tenet,

quemadmodum
tempore

simul ante et retro

Interea vero

quae est in

membris

nostris do-

D non

graditur, nec supra

pariter et

deorsum. Certe,
utero

nec repugnat legi mentis, et captivat nos in legem
peccati,
et

et Salvator sicut alio

fuit in

secun-

erubesciraus

et

confundimur. Sed non

dum

corpus, et alio foris, ita in egrediendo

propler hanc legem peccati dominantem in membris
nostris

vis egressionis voluutati

opus

fuit Salvatori declinare

viam

nativitatis

tamen

tenuit egressionis

quamunam nil fuerit clausum, viam, non per omnes cor-

lege

constilutam-

quandoquidem
ipse

Spiritus sanctus,

poris, in

quo formatus

fuerat, partes exivit.

qui Virginis uterum, quo Dei Filius incarnaretur, ab

Constilue certe
tui Salvatoris.
est,

omni contagio
tur,

sanctificavit,

quoque

et

vulvam

quam voluerit corporis partem orNon enim per omne corpus egressus

qua nasceretur purgavit. Nisi forte credibile videaquod eum locum divino conceptu reddiderit dignum, qui magis libidinis eestns succenditur, etquem minoris ilammae temperamentum pertentat, mundare nequiverit. Quod enim mulieribus in umbilico, cui motrix subjacet, libido dominetur, verbis Scripturae «anr.lap didirimus. Tiin antpm n^n pmp*pr !°£rr>rn ppr,-

quamvis voluntati ejus ad egressnm nulla corfuerit clausa. Nec illocaliter egressus hoc est enim incorporeae proprium natura?, longe. vero a corporea remotum. Constitue certe quam delegeris partem. Vulvam renuis, utnbilicum attribne; vel, si malueris, honestius quodcunque corporis pars poris ostium
:

ac

si

ostia quae dedit natura displicent,

K/
dissice

HATHAMM CORBEIENSIS
ventrem, Quda costas, spinam rumpe,
ita
<!<•

MONACIII
licet intelleclus

88

\H a

trio

singulorum

vcrborum

variari,

quemadmodum
ascellam, et
tivitatem

uescio qui stultissimi dehrant, apen

erunt universa
viris

confusa, et

parere concipereqoe de

monte umbroso

et

condenso naigitur talis jaBtul-

etiam suscipietur. Cur non certe baecverborum

contestare Salvatoris.

Num

offlcia

de

viris praedicentur,

si

partus Salvatoris non

nua dominatoris ortu digna probabitur, quam
toriim
tia

opinio

ementitur, et

quam

Creatoris sapien-

natura dedit conceptibili, disputetur? An certe Bragmauorum sequemur opinionem, ul quemadmodum illi sectaj suac auctorem Bubdam per virr^inis latus naiTant exortum, ita nos Christum fuisso pru-dicemus? Vel magis sic nascitur Dei sapientia do Virginis cerebro, quomodo Minerva de Jo\ is vcrtice, tanquam Liber pater de femore? 1)1. Chrislicolam de Virginis partu non solcmnis natura, vel auctoritas
sacrse lectionis,

quacuuque. Babes, et poetarum flgmentum, ut et coucepit vir et peperit. Quod, quia Christianus cs, et eloquiis instruclus veritatis, non duhito, repellis. Qua de re legitimum oatura cursum vocihus pradicatum consuetis, non opinione nova pervertas, sed
eiivit

viarn Lenuit uteii, sed

Buperbis,

patrocinium

veraetusitata receptes inlcrpretatione.
audieris,

Etcum

legeris,

pronuntiaveris,

vel

Virginem

peperisse
illico tihi

Christum, vel natum de Virgine Christum,
sernita
"

sed

superstitio

gentilis et

commenta perdoceant
Auctor profert

fabulosa.
IV.

CAPUT

natura janua vulv;»; occurrat. Sicque te non error per deviaducet, sed verus intellectus in tramite recto tenchit. Nc autem argumentis luec videamur tantum comprobare, testimoniis dicere vcra de ortu
Salvatoris quae asserimus esse.

testimonia ex

Veteri

Tvstamento ut

suadeat Christum pervuloam Vircjinis exiisse.

Idem propheta
sam,
ad
et
:

Isaias

:

«

Et accessi ad prophetis:

Sed jam nunc testimonia procedant in medium divina, et ex eis ortum discamus Salvatoris, ne fabulis decipiamur vanis et falsis

concepit et peperit filium

et dixit

Dominus

me

Voca nomen ejus
pracdari (Isa.

:

Accelera spolia detrahere,
3;
b

opinionibus eludavobis

feslina

vni,

»

Adverte partum

mur.
«

Isaias

vates,

ortus

hujus arcanum retexens,
ipse

virginis

prophetali signatum ministerio.

Propbeta

Dabit Dominus, inquit
concipiet
et

signum. Ecce
vn,
14).
»

accessit ad prophetissam, quia Spiritus sanctus venit

virgo

pariet lilium

(Isa.

ad Mariam

:

concepit

illa, et

peperit tilium,
virili.

Virginem conlitetur concepturam, Virginem turam, et hoc a Domino signum fore dandum, quod utrumque mirabiliter sit factura virgo, non quod praeter viam naturse partus sit exiturus. Quod si esset futurum, oportuerat boc propbetico nuntiari
pari-

Spiritus sancti

dono,
et

quam sementivo
sterilitate

magis Qucsenio

madmodum
jam
ergo

Sara
et

iufecunda, et

frigida, ut

mater virgo de Spiritu sancto

et

im-

pra?gnanda
et

generala prophetaretur. Et conceptus
ut haeresis

partus in prophetissa processit

mysterio,

quemadmodum
et

virgineus

nuntiatus est

conceptus

partus.

Nec enim

talis editio

vinae operationis proferret

insigne,

viam in alios transposuissel fines. lem segregans operam, et integritatis insinuans donum, boc docet a Domino signum, quod editura sit virgo Salvatorem. Non enim praeter naturam no-

minus diquando naturae Nunc autem viri-

Mariam concepisse, nec ut feminam generasse. Sed prophetissa non in altero quoniam genitrix fallit, in altero verum preeiigurat
futura damnaretur, asserens
;

Salvatoris et virgo de Spiritu sancto concepit, et sicut

femina salvo pudore generavit.
Item
(Isa.

alibi

:

«

Rorate,

coeli,

desuper, et nubes pluant

justum;

aperiatur terra,

et

germinet Salvatorem
brevitate propheticus
et

vum

parturiendi designat iter virgini matri,

sed a

X7, 8). » Admirabili sane

natura datum

cum

incorruptionis palma nativitatis
brevitas concedit, ut

sermo, etannuntiationem angeli
ticinia, et

prophetarum

va-

dedicat sublimitate.

conceptum

virginis, et

modum

generatio-

Non puto necessarium, nec
quibus
bus non
illud
:

nis exposuit.

Ortum denique
et

Christi et angelus insi-

de toto Scripturarum corpore subjiciantur exempla
liat

nuat, nec prophetae tacent, et uterus virginis aperitur

manifestum parere
legitimo

et

generare muliericoncedi; ut

ad soholem,

pudoris claustrum germinat Salvato-

nisi

ventris orificio

rem, ut

in apertione videas

conceptum

virginis,

in

Mulier quae concepto semine peperit mascu- p erm i ne intelligas partuin pudoris; ut enim germen g linum (Lev. xn, 2). » Item « Sanctifica mihi omne venam servat natalem, nec alieno semine concre«
:

primogenitum quod aperit vulvam in liliis Israel (Exod. xni, I). » Si enim mulier alitcr quam per vulvam, id est os uteri, generat, jam non omne primogenitum sanctificatur Domino; sed quoniam hoc stultum dicere, non virgo genuit, nisi per vulvam;
et ipsius verbivis significatioque manifeste dat intelligentiae

tura, sed genitricis est propriae

sementivum, juxta
:

argumentum

:

ut

enim videre ad oculos, aufauces,
si

dire ad aures,
ita

olfacere ad nares, gustare ad

quod Genesis testatur de arboribus et herbis loquens (Gen. i, « Cujus semen sit, inquiens, in semetipso Maria non de virili, sed de proprio » sic virgo 11) semine concepit, et genitali rivo exposuit conceptum Propterea virga Aaron aperitur in germen, erumpit in llores, qni foliis dilatatis formantur in amygdalas, ut insinuetur coagulum seminis, concretio couce:

parere refertur ad vulvam. Alioquin

pro arhi-

ptus,
b

expositio

partus.

Et

quemadmodum
addita est e

virga

Dissice ventrem. Acherius in margine monuit fortasse disseca. Sub initium cnpifis sequentis ex cod. Dall. adjecimus confitetur ante con.

a

Adverte partum. Ultima vox

codice

legendum

Dallaei.

cepturam.

89

LIBER DE NATIVITATE CHRISTI.

90

Aaron protulit telluris absque subministratione et lmmoris irrigatione, nativas tamen per semitas, germen, ilores et fruclum; sie mater virgo non de
voluptuiis
rivo,

A

diflicilioribus et mysticis locis

immoramur? ad
est

aperta

vcniamus,

et

de ad

domorum

claustris, id

secreto-

rum

liguris

portarum latitudinem

migremns,

uec

de

maritali

comniercio,

ge-

quateuus vestigia sponsi, et emissiones sponsae, sub
divo contemplemur.

nitalem tamcu per semitam genuit carnem factum.

Verbum

CAPUT

V.

omne primogenitum sanctificatum Domino, significaus eum qui solus sanctus et
In lege

erat sine

peccato natus

est. Sic

Testimonia alia.
Jeremias, quoque
praesagiens, ait
:

ptum
aperit
«

:

«

Sanctilicate

enim super hoc habes scrimihi omne primogenitum quod
(Exod.
xiii,
f). »

«

bunc sacrum Virginis partum Creabit Dominus novum super

vulvam

in

Israel

Item

:

Cumque

introduxerit te

Dominus

in

terram Cha-

nanan, sicut juravit tibi et palribus tuis; et dederit femina circumdabit virum (Jcr. xxxi, 22). » quid novum dixerit creatum iri, sciiicet eam tibi, separabis omne quod aperit vulvam quod femineo tautum semine sancti Spiritusper miDomino (Ibid., 11, 12). «^ltem « Nam; cum indunisterium, matricis in gremio babitus configuretnr ratus esset Pharao, et nollet nos dimittere, occidit virilis. Et quoniam nasceudo talis conceplus uteri " Dominus omne primogenitum in terra.Egypti. Idcirsemitas non preeleriret, qui cursus nativitatis cunco immola Domino omne quod aperit vulvam mactis datus mortalibus, merito illud siluit, in quo sculini sexus, et omnia primogenita filiorumjmeorum prteter inviolatum pudorem sub nascendi lege nihil redime (Ibid., 13-15). » Nota quod primogeniti alferret novi. sunt qui vulvam nascendo primi aperiunt, ut conseEzechiel quoque « Et converti me ad viam portae quenter accipias hoc esse nasci de femina, quod est

terram

:

Discerne

:

:

oriendo vulvam exire. In catalogo praceptorum quae respiciebat ad orientem « Primogenitum filiorum dausa et dixit Dominus ad me Porta baec dabis mihi (Exod. xxn, « Omne quod aperit vulvam generis clausa erit, non aperielur, et vir non transiet per 29). » Alibi eam, quoniam Dominus Deus Israel ingressus est per masculini meum 'erit (Exod. xiu, 2). » In Levitico eam eritque clausa principi. Per viam vestibuli « Mulier si suscepto semine pcperit masculum, » et portse ingredietur, etperviam ejusegredietur (EzecJi. « Sin autem feminam reliqua (Lev. xu, 1). Item xxxiv, 3). » ^Estimo qnod hic locus omnem solvat peperit (Ibid., v. 5),» etc, et generare et parere hujus nodum quaestionis. Etenim portam quam dcdocet feminas, non aliud esse quam per vulvam scribit propbeta majores intellexerunt Virginem Ma« Meum est omue ^ emiltere partum. In numeris riam, quae bene monstratur clausa, quia virgo semprimogenitum ex quo percussi primogenitos in terra per manet intacta, et vir non transiet per eam. yEgypti. Sanctifica mihi 'quidquid primum nascitur Intende diligenter cui negatur transitus, et qua ne« Ego tuli in Israel (Num. m, 13) » Et superius gatur. Negatur prorsus viro, qui poterat violare, ct Levitas a tiliis Israel pro primogenito, qui aperit ab eo removetur, quod poterat per coitum corrumpi. vulvam in filiis Israel (Ibid., 12). » Et in sequenNemo enim removet ingressum, quia ratio naturae tibus : « Numera primogenitos sexus masculini de nec viam admittit, nec transitum, qua de re quando filiis Israel a mense uno (Ibid., 40). » Et supra « Vir non transiet per eam, » non de latere, dicitur filiorum « Tollesque Levitas mihi pro primogenito nec de cerebro, nec de femore dicitur, quoniam « Pro primogenitis Israel (Ibid., 41. » Et iDfra transitus conjugalis ad alias refertur corporis partes, omnem vulvam in Israel accepi eos quae aperiuut quibus natura ad coitum viam preebuit et transitum. (Num.\iu, 16); » nimirum Levitas. Mea sunt omnia Quoniam vero qua virilis removetur transitus, illac primogenita tiliorum Israel. Alibi « Quidquid priDominus Deus Israel est ingressus, subsequens sermum erumpit e vulva cunctae carnis quam offerunt mo demonstrat, dicendo « Dominus Deus Israel inDomino, sive de hominibus, sive de pccoribus fuegressus est per eam. » Utque omne demat ambiguum, D rit, tui juris erit (Num. xv.li, Ib). » Ergo omnis subjicit « Per viam vestibuli portse ingredietur, et partus, tam hominum quam jumentorum,per vulvam per viam ejus egredietur. » Noli jam de via Salvatoerumpit. Qua de re omnis de femina nascens per ris, quam nascendo secutus est, haeresis nova duvulvam egreditur. Non ergo nobis incertam generent bitare. En tibi propheta tanquam sub oculos mequaestionem verba quae consuetudine sua et usu taphorice mulieribris vulvae et vestibulum et viam Scripturarum certam suae significationis subminiponit. « Ingressus est » denique « Dominus Deus strant notionem; ut enim ambulare de pedis officio, Non igiIsrael per viam vestibuli hujus portae. » quia perinsi pareiv de vulvae ministerio praedicamus. tur confundat dubietas quod intellectus manifesti carnationis mysterium virginale introivit gremium; signiticatio declarat. Ut autem sine vise directione et per viam hujus portae egressus est, quoniam humanitate suscepta in domum mundi per incontaminon pervenitur ad limitem destinatum, sic uisi per natam exiit vulvam. Non igitur nescio quem Dei verborum significantiam. veram, loculionis veritas Filio de utero mortis confingas egressum. Spiritus non aperitur. Partum igitur aut natum vel si quo sanctus te doceat veritatem, qui et thalamum tanto alio nomine talis actio nominatur, feminarum, docti
sanctuarii exterioris,
: :

et erat

:

:

:

;

:

:

:

:

:

:

:

:

:

dignum sponso

sanctificavit et

portam. Sed quid in

et naturae

veritate,

et

consuetudine

nascendi,

et

ItMliWIM CORBEIENSIS MONACIIl.
auetoritate

92

Scripturarum,

non

aliud preeter verba
sigaificatis intelliga-

A

tura

vocari,
et

et

primogenilum

qni

aperit

vnlvam

significatarura

mus, no prucul
Bigna
vel

rerum de rebus a veritate evagemur, dnra

quare

Jesas

cum sanctum Domino

dicitur, et pri-

reritatis

non cognoscimu«,fvelprava[interpretatione pervertere moiimur. Secundum datam regulam Evangeliorum Buper Salvatoris nativitate dicta contemplemur. « Angclus DoIn Matthseo sic Bcriptum legimus
:

mogenitue appellatur. Et »i primogenitos, [atique viiivam aperuit, non ut clausam corrnmperet, sed ut
per

eam

suaB aativitatis
<-t

ostium aperiret, sicot

<-t

in

Ezecbiel porta

clansa describitur,

ettamen Domino

Israeli narratur (aperta,

dimoverit ad ejusegressum,
tuerit dominanti.

non quod liminis sui fores Bed quod sic claosa pa:

mini apparuit Joseph in somnis dicens

:

Joseph

lili

David

:

noli timere accipere

Mariam conjugem tuam,

Idem evangelista rursus
essent ibi, impleti sunt
iilium

«

Faclum estauteracum
ut pareret,
6). »

quod enim in ea nalum est, de Spiritu sancto est. Pariet autem filium, et vocabis ejus nomen Jesum. Ipse enim salvum faciet populum suum a peccalis eorum hoc autem totum factum est, ut adimpleretur quod dictum est per prophetam dicentem Ecce
:
:

dies

et peperit

suum primogenitum
est

(Luc, u,
:

Et de

l.lisa-

beth fere eadem scribuntur

pletum
1,57). »

Elisabelh autem imlempu^ pariendi, el peperit iilium [Lw. Sicut utriusque femina tempus ut pareret
«

in utero habebit efpariet iilium, et

vocabitur nomen B assignatur,
ceps

sic

ambobus nascentibos

infantibus eo-

Emmanuel, quod interpretatur nobiscum Dcus. Exsurgens autem Joseph a somno, fecit sicut ei prnecepit angelus Domini et non cognoscebat eam
ejus
:

dcm verbo idem
:

ventris ostium monstralur. Et dfin-

donec peperit iilium suum primogenitum, et vocavit nomen ejus Jesum (Matth. i, 20 et seq.). » Cum ergo
natus esset Jesus in Bethlehem Judae, toties nativitas
praedicata Salvatons, toties narratus Virginis partus,
virginitas perdocetur,
virilis

Postquam impleti sunt dies pnrgalionifl Mariae secundum legem Moysi, tulerunt Jesum in Jerusalem ut sisterent eum Domino, sicut scriptum in lege Domini Quia omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitnr 'Luc. n, 22). » Si tibi minus satisfecerant verba quibus genuisse
«
:

removetnr amplexus,
abnegatur.
vaticinio

Maria perdocetur,

ut propterea aliunde

quam

per

non tamen
ortus per

vulvae

transitus

Verum

et

evangelistae dictis, et prophetse

Salvatoris

vulvam

exstitisse
nisi

monstratur;

quoniam

non
nisi

parit femina,

per vulvam, n»n exit infans,
«

vulvam de Virginis aula processisse Jesum garria?, quoniam honestiori sermone pudendum rnulieris fuerat obvelandum, tandem verbis evangelistae acquiescens, disce non translato, sed suo proprio vocabulo os feminei ventris insinuatum, atque per
jillud
si

per uterijanuam. Lucas taliter super hac loquitur nativitate

:

In- „ Salvatorem
fuil

nascendi

subisse

progressum.

Nam

gressus angelus ad

Mariam
est,

dixit

:

Ave, gratia plena,

Dominus tecum, bcnedicla

tu

inter mulieres.

Quac
esset

cum

audisset turbata
ait

et cogitabat
ei
:

qualis

ista salutatio, et

angelus

Ne

timeas, Maria,
et

invenisti gratiam

apud Dominum. Ecce concipies
vocabis

paries tilium,
infra
:

et

nomen

ejus

Jesum.
:

»

Et

« Dixit

tiet istud,

autem Maria ad angelum Quomodo quoniam virum non cognosco? Et responei
:

dens angelus dixit

Spiritus

sanctus supervenict
tibi.

in te, et virtus Altissimi

obumbrabit

Ideoque

et

quod nascetur ex
(Luc.
i,

te »

sanctum,
Si

vocabitur Eilius Dei
vel

28

et seq.).

noudum

naturae

solem-

exemplo nascentium quid sit parere acquiescis, saltem missus ad Zachariam angelus ex ipso Evangelio te instruat. Ait autem illi angelus D • Ne timeas, Zacharia, quoniam audita est [deprecanitate, vel
:

Mariam peperisse quam masculinum ejus vulvam aperuisse, non secundum legis praeceptum sisti Domino, nec sanctum Domino debuerat vocari adaperiens vulvam, « Quoniam omne masculinum sanctum Domino vocabitur (Ibid., 23). » Nunc vero et peperit eum Maria virgo, et per vulvam ejus egressus est Salvator, et tanquam primogenitus adaperuit eam, non quo violaret integritatem uteri, sed quo ventris palatium vacuaret; unde et mater, quanquam non suscepto semine genuerit, quia vero illi masculus adaperuerit vulvam, secundum legem et purgationis dies implet, et hostiam ad templum cum pnero Domino sistendo, defert.
aliud
:

CAPLT
Ex
tatis

VI.

Patribus suam asserit scntentiam.
breviter ista
libris,

tio tua; et
l,

13).

»

uxor tua Elisabeth pariet tibi lilium (Luc. Uuum verbum super utroque promittitur

Verum quoniam
collegimus

de

divinae.

auctori-

quibus Salvatons
Virginis

ortum

partu, el

quomodo non idem

ventris ostium

signiti-

catur? Dispar conceptionis ordo, non dispar est lex
nascendi,

quoniam Joannes de semine
concipitur; et
ille

viri,

Jesus de

Spiritu sancto

per portam per
per intemeratam
pariuntur,
excipitur. Atte-

doceremus, libet etiam majorum traditionibus firmare senteutiam nostram, quatenus multitudine testium et adversarius confutetur, et fideles uberius instruantur. Loper intemeratae

vulvam

quam

transivit vir, exponitur,
:

isle

cos

tamen

in

medium deducemus,
Alioquin
si

et

eorum

ipso-

pudoris aulam geueratur

ambo tamen
januam

rum
tatis

testimonia pauca, ut propositae

modum

brevi-

quouiam uterque per
statur etiam
ait
:

vulvae

custodiamus.

nnius
in

nostrae

orationi

evangelista,
»

quando

dicam omnium, super hoc dicta
volueriraus,

eorum, ne junum conferre

«

Ideo quod nascetur ex te sancturn.
id

Memento

quid de primogenitis,

est

qui

aperiunt viiham,

multorum corpus voluminum conticiemus. Ambrosius coelestis tuba, specimen sanctitatis, iidei

legifer mandaverit, et intelligas

sanctum primogeni-

robur inexpugnabile,

dum

de

humano

Sal-

93
vatoris exortu tractaret (in Luc.
est
:

LIBER DE NATIVITATE CHRISTI.
1.

I)'t

xi, c. 2), ita

fatus

Deus probatur, quod angeli ministrant, quod magi adorant, quod martyres coniitentur? Ex utero funditur, sed coruscat e ccelo terreno in diversorio jacet, sed cudesti lumine viget. Nupta peperit, sed virgo concepit. Nupta concepit,
«

An mediocribus

signis

A virginalem vulvam nascendo, ut tamen eam relinqueret elausam non violando. Alioquin si non illum
Scriptura signiticavit,
quae de masculis sancivit ut habeantur sancti, osteudit verum non esse decretum multorum pravitas masculorum. Sed lex Domini im-

:

maculata

et

testimonium
ille

tidele.

Qua de

re

quaeren-

sed virgo generavit.
doris edocet
describit, et

Quam subtiliter inviolati pusecretum, quam magnitice virginem
»

dus est intelleetus qui possit aptari
ubi sanctus

merito veritali

solus repetitur, qui sine'peccato con-

matrem nuptam

praedicat et intactam

!

ceptus, sine delicto genitus, sanctae Ecclesiae virginis

ad generandos populos Dei immaculatae fecunditatis Fusum narratex utero Christum, uteumper naturae aperuit genitale secretum. [ b Quo mystico dicto teviam senlias processisse, nec aestimes peregrinos slatur, matris virginis quod immaculaUe fecunditatis ortus sui exitus requisisse, quem vena uteri naturali aperuit genitale secretum.] Nonenim hoc genus narfluxu emisit inlucem. Quod ut clarius commendaret, rationis ad Ecclesiam per mysterium coaptaret, nisi adjecit, nuptam peperisse, sed virginem concepisse rei veritate de virginalis vulvae reseratione factum et nuptam concepisse, sed virginem peperisse; ut B fuisse docere voluisset. Quem sequentia comprobaut conceptu virginis et partu removeas virile consorait enim Hic ergo solus aperuit sibi intellectum tium. Animadvertis autem membra suis a uatura ministeriis deputata, ut conceptus admatricem, parvulvam. Quid amplius requiris, quando signatis attestatur quod dicimus verbis? Et aperuit enim, et tus ad orificium referatur. Quibus denique membris mulier nupta concipit et parit, eisdem virginem et vulvam dixit, quo nihil per figuram reputes dictum. fecundatam credas et enixam. Igitur manifesta confirmat sententia, quod olimvetus masculinum adape« Omne scilicet masculinum Rursus in sequentibus. « Omne Scriplura loquebatur riens vulvam, sanctum Domino vocabitur. » « Verbis quod aperiret vulvam, sanctum Domino vocari, » ut enim Iegis promittebatur Virginis partus. Et vere non moderno sed antiquissimo discas tempore signasanctus, quia immaculatus. Denique ipsum es«e qui tum fuisse, °non solum quod de Virgine nasceretur lege signetur, in eumdem modum ab angelo repetita Jesus, verum quod per intemerati pudoris vulvam « Quia quod nascetur, » inquit, verba [declarant nasceretur. « sanctum, vocabitur Filius Dei. » Non enim virilis Utque nativitas ista impolluta de inviolato, non
;
: : :

coilus vulvse virginalis secreta reseravit, sed

coinquinata de corrupto egressu putaretur, docet culatum semen inviolabili utero Spiritus sanctus q c U b exemplo adhuc in vulva sanctificali prophetae. efFudit. Solus enim per omnia ex natis de femina Subjungit autem : Qui enim dixerat [ad prophetam sanctus Dominus Jesus, qui terrenae contagia corruutero, novi te, et in « Priusquam te formarem in
:

imma-

ptelae

ccelesli

immaculati partus nativitate non senserit, et majestate depulerit. Nam si litteram sequa-

vulva matris sanctificavi te; » qui ergo [vulvam. sanctificavit alienam, ut nasceretur propheta, hic est
qui aperuit
exiret.

mur, quomodo sanctus omnis masculus, cum multos sceleratissimos fuisse non lateal? Nunquid sanctus Achab? Nunquid sancti pseudoprophetae, quod ad Elia? preces ultor ccelestis injuriae ignis absumpsit? Sed ille sanctus, per quem figuram a mysterii pia legis divinae) praescripta signabant. Et quod solus sanctae Ecclesiae virginis ad generandos populos Dei
immaculatae fecunditatis apcriret genitale secretum.
Hic ergo solus

matris

suce

vulvam, ut

immaculatus

Cessent jam verba

nostra, ubi tanti doctoris

verbis

instruimur quid de Salvatoris ortu sentire debeamus. Non enim explicare debemus quid dixerit,

cum

potius involvere
:

quam

manifestius aperire
rudis exstitcrit,
ignorct.

queamus nisi forte quis adeo vulvam fore pudendum mulieris

ut

aperuit sibi

vulvam.
:

qui enim

dixerat per

prophetam
Qui ergo
ut
c.

«

Nec mirum Priusquam te
:

CAPUT
D
Procedat sed in
eloquentiae,

VII.
et

Testimonia ex Augustino

Hilario.

formarem
ctiticavi te

in utero, novi te, et in vulva matris san(Jer.
i).

»

vulvam sanctilkavit
exiret.
(S.

conspectum Auguslinus, tluvius perscrutator secretorum, occultorum
exortu palam

alienam, ut nasceretur propheta, hic est qui aperuit
matris suae

revelator propugnator Ecclesioe, haereticorum debeliator; et quid super Salvatoris sentiat

vulvam,

immaculatus
2; S. Aug.,
1.

Ambros.,

1.

n

in

Luc,
i

n de Peccat.

profiteatur. In

sermone de Natali Domini,
et mirabili
:

dum

de

orig., c. 40, et lib.

cont. Jul., c. 2.)

modestia
ccepit

Virginis,
sic ait

Salvatoris

conceptu

Orator insiguis hac oratione prirno antiquae legis

dcclamaret,

«

Pronuntiato perangelum partu

explanans edictum, dogmatizat sanctum legale unius
veri sancti

mysterium signasse, qui
terrenae

saeculi

sub fine
aperiens

natus de Virginc,

contagia corruptelae imsic

formari, conceptione colligitur in homine Deus, et eum sustinet venter cui parvus fuerat mundus, et intra breve virginei corporis spatium

Verbum

maculati partus novitate non senserit,

pro nobis

est

incarnata

majestas;

fecunda viscera

a Per quem figuram. Eumdem locum exscripsit Radbertus, apud quem legitur quem in figura. Antc haec Ambrosii et Augustiui elogia, ubi scripsimus ex

cod. Dall. Virginem et fecundatam, editum antea erat virginem fecnnditatem. b Quo mi/stico. Totum hoc additum est e cod. Dall.

!»:.

HATHAMNI CORBEIENSIS MONACHl
hominem
fudit
»

M
propo-.ilam -;olveret qn
et
<:

Verbo auctore tenduntur; coropletisque
silms venter ccelestem
:

novemmennatumDomiet priucipia

\

lu

bomilia

2'i,

dum

-lionem
ciausii

quod corpui Dominicum
januis
a<l

verum
tali

fnit,

el

iium

publicat

angelicus sermo,

Diligenti descri-

discipulos introivit,
«

|)tiono ({uiiui brevissime prosecutus est,

probavit.

lllud

einiii
i-,

corpus

sab exempio comDomini introivit ad
a<l

conceptus, et constructionem solidilatis, et

augmenintra

discipulos januis clau

quod

videlicet

numanos
ntero. »

lum

corporis.

Mensium quoque spatium quo

oculos per nativitatem
Dicitur

suam

clauso

exiit

secreta ventris infantilis coaluit successus, inde pro-

gressus in auras, et in nativitatem Dei angelica conclamatio. Vide profecto
tur, et

quoniam

et

conceptum

dici-

aliunde, sed per vulvam, clausam tamen, exivit. Dicis sermone super eadem nativitaie forte clausis ad discipulos januis Doniinum jintroisse, Item in alio non tamen per locum januarum, sed per quamcun« Natus ergo Dominus noster ex cirne quidem, sed que penetrasse partem. Primo quid ad divinum minon ex corruptione carnali natus ut homo, sed non genitus ut bomo. Tta suscepit carnem, ut servaret " raculum spectat clausis ostiis aliunde ingressum? Aut quid dignum evangelistte commendatione, inde majestatis honorem; et sic segregavit puritatem introisse Dominatorem, per quodquislibet ingressum colluvione concretionis humanse. nativitatis suai a sibi poterat reperire mortalium? Aut Omnipotenti Peregit quidem in ortu stio plenam hominis dispensationem, sed Dei tamen non deseruit dignitatem. » sinihil esseclausumquiret adintroitum, curnon idem Vides a docto viro et divinitatem Filii Dei, et husuper januarum aditu suscipiatur, ut et illis clausis, manue uativitatis ordiuem designari. Dicit enim eum altamen suo adventui reseratis ad discipulos foretinnatum ex carne, scilicet de membris et humanitate gressus ? Sed quid respondebis de sepulcro, quandovirginis, lege quidem carnis, sed praeter corruptioquidemnon solum clauso, verum etiara obsignato iilo, nem carnis; utque manifestius [quid dicitur (anicorpus redivivum reposuit sub auras? An dices quod madvertas, ait « Natus ut homo, sed non genitus tantoe subtilitatis corpus illud substiterit Jesu, ut ut homo. x^Cerne quam plenissime nativitatis Chritenuius ventis, exilius aere nequiverit tumuli parie« Natus ut sti mysterium reseravit Ait namque tibus coerceri? Sed quanquam sit impium ista senhomo, sed non genitus ut homo. » Quid est, natus tire de Salvatoris corpore, cum post resurrectionem « Palpate et videte ut homo. Quia per vulvam, perquam nascitur omnis discipulos spiriP dixerit ad homo, de virginis utero egressus est. Etquid est non tus carnem et ossa non habet, sicut me videtis ha» et natura non patitur ut et ossium et carnis genitus ut homo? Quoniam non de semine viri, sed bere de Spiritu sancto est incarnatus. Fac ut non fuerit soliditate duratum sit crassum; et subtilitatis exiliegressus per ostium ventris, non erit verum quod nec catholica fides naturae tate deductum sit tenue uatus fuerit ut homo sed natus est ut homo, igitur corporis aut qualitati ascribit quod clausum exierit per ventris ostium, id est vulvam, natus est. sepulcrum, quod obseratis foribus peuetraverit ad Hilarius, vir virtutum omnium atque oruamentodiscipulos, sed Divinitatis potentige et resurrectionis rum, et sicut vita ita etiam eloquentia insignis, in glorias. Alioquin non erit jam miraculum Deitatis libro Fidei secundo (de Trinitate lib. n, sub med.) commendans insigne, quod naturae ratione tenebitur « Unus unigeuitus Deus astrictum. Attamen concedimus et ista, quamvis in corpusculi humani formam sanctae Virginis utero insertus accrescit. Qui impia, quamvis coutra fidem. Nunquid non idem de omnia continet, et intra quem et per quem cuncta januis confiteberis clausis? Velis, nolis, ,boc Iaqueo sunt huinani partus lege profertur. » Docet eum et illigaberis. Ergo exivit clauso sepulcro, et ingrescorporis habilum ex Virgine et iutra Virginem insus foribus obscratis. Tantumdem igitur licet invitus, duisse, et Jde more nativitatis humanse, virgiualis D licet resultans, concedis virginali vulvae, nec infirvulvae penetrasse secreta. Commutatis siquidem vermior, nec inhumanior superni numinispioles exstitit bis idem quod Pater Augustinus protestatur ille circa maternae claustra vulva?, ut et clausam relinuatnque quod natus sit ut homo testificatur at iste queret, et per eam transiret, quemadmodum tnmuli quod humani partus lege prolatus est, intonuit. Quasui signa, et discipulorum domus ostium vel exivit, tenus uterque dum Salvatoris processum de Virgine vel introivit, nec transeundo patefecit. consona Scripturis sacris voce profitentur, et veritas Beda, presbyter Angelorum, Cbristi membrum non doceatur, et falsitas subruatur. reprobum, de hac qusestione non dissimilem superioribus profert sententiam in Commentario Lucse
: : :

concretum, et fusum, id estnon per peregrinam irruptionem egressum, sed per veslibulum ventris virginalis fusum.

quod quemadmodum Dominm Jesus Christus postresurreclionis gloriam cumcorporis veritate diversorium discipulorum, nou per parietem, nec per postica, sed per jariuaiii, non tamen reseratain, ingressus est, ita de matris alvo procedens, non

:

:

:

:

:

:

:

t

:

;

CAPUT

VIII.

Item cx Gregorio papa

(in cap. n),
et vrnerabili

dum

de

Salvatoris
sic ait
:

nativitate

et

partu

Beda.

virginis loqueretur,

«

Quod autem Filium
est, alios

tradictionis,

Ul autem nullus adversario locus rclinquatur conprocedat in medium Gregorius, spe-

suurn primogenilum Maria peperisse describitur, non
jnxta Helvidium nobis accipiendum
iilios

quoque

culum
et

eloquium lacteum, regula mbrum, Dominici partus genituram verbis doceat veritatissanctitatis,

eam

procreasse, quasi

nequeat primogenitus

dici, nisi

qui habeat fratres, sicut non unigenitus,

97

LIBER DE NATIVITATE CHRISTI.
:

98

nisi qui caret fralribus, solet appellari

quia et te-

A uem

omnes unigenitos, etiam primogenitos, non autem omnes primogenitos etiam unigenitos posse vocari. Hoc est non solum primogenitum post quem alii, sed omnes antequam nullus e vulva processerit. Denique quia omne masculinum quod aperit vulvam, sanclum Domino vocari praecipitur, sive fratres sequantur, sive non sequantur, quod primum de vulva nascitur, pristimonium
legis, et

aperta ratio declarat

partum. » nuptu Virginis post partum latrat. Sed de generatione Filii Dei verissima narrat, quod sequens oratio
viro suo nupsisse post

roticus de

Hactenus hsenefandissima
per

hominem
Junge,
si

doctoris no:

stri declarat

manifeste. Talis

enim

est

«

libet

alias

naturae

contumelias,
fastidia,

novem mensibus
tegmine

uterum insolescentem,
pannos. Ipse
tibi

partum, sanguinem,

describatur infans

memtem-

branarum

solito

convolutus

:

ingerantur dura pne-

mogeniti

est

jure

consecrandum.

»

His

verbis et

sepia, vagitus parvuli, octavi diei circumcisio,

virginitatem defendit Mariae, et
Salvatoris insinuat ortum.
et

bumani partus

lege

Nam dum

primogenitus
poesse

pus purgationis, ut probetur immundus, non erubescimus, non silcmus. Qnanto sunt humiliora quae
pro

unigenitus perdocetur, fratres

eum habere

me

passus

est,

tanto

illi

plus

debeo.

Et

cum
pro-

tuisse

monslratur,

quod nequaquam poterat

omnia

replicaveris, nihil cruce contumeliosius

feres, quam profitemur, et credimus, et in qua de verum, si Chrislus humana natus non fuerit lege. Nec euim merito tunc vel primogenitus, vel unigeni- " hosttbus triumphamus. Sed ut heec quae scripta sunt, non negamus, ita ea qua?, non sunt scripta, tus diceretur, quia non genitus, genitus aulem, est renuimus natum Deum esse de Virgine credimus, nativitatis humanse lege prolatus, Qua de re Christus quia legimus Mariam nupsisse post partum non non est natus sicut homo, nec si genuisset Maria credimus, quia non legimus. » prsster Christum, potuisse Christus primogenitus
: :

vocari;

quouiam non

esset

genitus,

sed

adversus
et

Distinctione prudenti vir docctissimus quae fuerant

jura naturec vel ejectus, vel egressus.
tructus dogmatizat Jesura
ginis,

Nunc vero

ab adversario male ingesta removit,
prolata suscepit;

et quae catholice

legis auctoritate, et Evangelii veritate hic doctor in-

quae

vere

dicta

contirmavit,

et

primogeuitum

sacree Vir-

quae ore blasphemo jaculata redarguit. Per genitalia
Virginis natum esse Deum confessus est post partum nupsisse Mariam reprobavit quod genitalia et pudenda in injuriam sacri partus deprompserit, exsecratus est; quod Verbum caro factum per secretam venlris januam exire non repudiaverit, appro: :

quoniam et primus et solus natus est ex ea humani partusjure; quoniam nascendo aperuit vulvam, non ut violaverit uteri pudorem, verum quo per signatam et intemeratam procederet januam, de secreto ventris ad humanos oculos. Et idcirco quod

primus de vulva natus est, primogeniti jure conse- o bavit. Inde est quod et alias naturce depositiones cratur. Nescio quid amplius ad hujus queestionis annexuit, novem mensibus uterum insolescentem, comprobalionem congerere sit necessarium iestes. fastidia,partum, sanguinem, pannos, iufantem tegmiTot enim et tam magnae auctoritatis viri, non solum ne membranarum solito convolutum,dura praesepia, cuilibet sufQcere catholico possunt, verum quemvis vagitus, circumcisiouem, tempus purgationis, novishaereticum, et fidci gravitate, et sapientise lumine sime crucis contumeliam haec universa tanquam catholicus amplexatur, suscipit, veneratur. Quanto conterere queunt.
;

CAPUT
Ne autem
deesse

IX.

namque humiliora pro
tanto plus
illi

electis

passus est Creator,

Item ex Hieronymo.
sibi

debent hac oratione doctoris egregii considerare, quia non pauca dinumerat, quae parvunovitatis
lus nequiverit sustinere,
si

quidquam commentum
Virginis
et

non humani partus lege

queratur, jam nunc ipsa
dicta,

pudenda
legis
iidei

nudo nomine
in

per ea genitum Salvatorem

medium constituamus. Hieronymus, sacrae interpres, omnium peritissimus disciplinarum,
turris inconcussa, sapientiae

partum, sanguinem, pannos, membranarum convolutionem, vagitus. Universa luec etgenitalis virginei secretum, et humanae nativitatis legem
natus
est, ut

protestantur.
Pariter quoque disce Spiritum sanctum hanc sacrosanctum qni protestatus est ortum, et sanctos doctosque homines, quieum posteaverbis scriptisque suis commeudavere populis, magis illura voluisse sermonis honestioris insinuare circuitu, quam simplicis eloquii servando proprietatem, aliquid quod

lampade splendidissimus D
adversus

eloquio facundissimus, Latini, Grseci Hebraeique ser-

monis doctissimus,
postea

in

libello

Helvidium,

constituens primo ipsius Helvidii super hac re dicta,

qua bene ab haeretico insinuata confirmat. Sic enim legitur « Nunquid non quotidie Dei manibus parvuli iinguntur in
profert,
:

suam sententiam

offenderet audientes, in

medium

proferre

:

decebat
illud

vent.ribus, ut merito

erubescere

debeamus
hoc
a

Mariam
per

enim tantam rem non humilibus, sed magnis, non
sordidis,
«

nupsisse post partum?
tur,

Quod

si

illis

turpe vide-

sed

honestis exponere

verbis,

ut

:

superest ut non credamus

etiam

Deum

Orietur stella

ex Jacob,

et

consurget
et

homo
flos

de

geuitalia Virginis

natum. Turpius est enim juxta eos Deus per Virginis pudenda genitum, quam Virgia

Isracl, et exiet virga

de radice Jesse,
cceli,

de ra-

dice ejus descendet. Rorate,

desuper, et nubes
fuisse,

in

Vt non credamus. Alias, credant, ait Acherius margine atque ea lectio mihi magis placet. Ex hoc loco liquet, eam de partu Virginis opinionem
;

quam Ratramnus propugnat, ut de altera nemo cogitaret.

ita

communem

A

99

HATJtAMNI CORBEIENSIS MONACHI
et
Kj.

100

pluant justum; aperiatur terra,

germinel Salva»

lorem {Num.
iiciiin

xxiv, 17;

Isa.

i

xi.v,

Neque enim

ad pudenda puerperse, nt cni

perveniemus jam ad genitalia Virginis, transivimtu non dabat intelligennativitas,

defuere Spiritui aancto verba, quibus genitale virgivaluerit

tiam conceptus, partus, generatio,
vulvse,
nori

apertio

aperire,

sed

rem

prseclaram atque
delegit

tandem doceant pudenda, erudiant

genitalia;

magniiicam

prseclaris magnificisque

Gguris

edocere. Accessit tamea et propius, et Legitimis propriisque decoris adaperuit

dederint intellectam naturalia et honesta, dent saltem tnrpia etfigurata. Quoniam tantum docti sunt
nostri secretorum pervestigalores, ut potius obscuris
ct alicnis,

sermonibus
«

:

propterea
pariet
est

Propheta
filius

:

« Ecce virgo concipiel in utero, et

quam

claris et propriis assentiantur signi-

lilium (Tsa.

vn,

14). »

Et
»

:

Puer natus
{Luc.

nobis;
:

ficationibus.

datus

est nobis.
et

Et

angelus ad Hariam
r,

Verum poctarum
omnis
dentius,
vir

jarn

suffr.igia

convocemus,
veritati.

ut

«

Ecce

concipies

paries iilium
:

31),

»

eloquentia festimonium ferat
liberalium
stu

Pru-

et

multa liorum similia

in

omnibus

istis

et

natu-

Jiorum non ignarus, in
a

ralibus et
verbis.

decentibus Cbrisli nativitas commcndatur

Apotheosi

dum

de injuriis quas ps

tvita

mnndi

tamen suo vocabulo pars illa membrorum qua parlus egreditur, commemorari, utpote nec bonestum, nec necessarium. Alioquin [quando nomina ponuntur officiorum et verba, quis non et ea memVitatur

pro libertalem undi dispularet, atque ab eis inviolabilemnaluram, id est divinam, segregaret, easque passili

biii

substantiae, id est humana'., assignaret, sic ait

:

His afTecta est caro hominis, quam feminapraeguans Eni.xa cst sub lege veteri, siue lege ln.irili.

bra quibus
Si
et

illa

peragantur

oflicia, et

statim inteiligit?

Fideli

prorsus

et

sapienti

narratione et

concubidisseruit.

quidem

et videre

per oculos,

audire peraures,

ambulare per pedes intelligimus, nec quando de
oculi, aures, pedes, nisi distinctionis

tum sccrevit, et prolem Legem removit mariti,

naturaliter
et

enixam

legem

substituit uteri; ut

aliquo prcedicatur, ut vidit, audivit, ambulavit, po-

nuntur pariter
et intelligentiee

de Spiritu sancto concepisse monstraret, per vulvarn peperisse non taceret. Huic simile Fortunatus presbyter peregrinus, sed ccelestis civis, pauper rebus,
fatur

gratia,
ut,

nec

sic

nos signiiicata ver-

non partem, etiam membra illa sine quibus talia ministeria non explicantur, sentiamus. Qua de re quod superfluum et turpe erat

borum advertimus,

censu
(Carm.

fidei dives,
lib. vui,

iu

laude virginis Maria?
5,

sic

poem.
fuit,

post

init.)

:

oraculum coeleste, refugerunt et sancti bomines. Porro quod plenum significationis et commodationis modestiam q babebat, exposuere. Nec tamen et hoc usquequaque
super sacri partus actu refugit enuntiare
vitarunt, sive propter futuros veritatis inimicos, sive

Sed redeo qua Virgo trahit laude canenda
Qualis nulla

Quemque pluunt nubes justum

uulla futura venit. de rore serenum,
eiit,

Haec Salvatorem germine terra dedit. Hosc porta est clausa, in quam introivit nemo.ne: Ni Dominus solus, cui quoque clausa patent.

propter tollendae

dubietatis
:

occasionem.
«

Inde

est

Postquamimpleti sunt dies purgationis Mariee secundum legem Moysi, tulerunt Jesum in Jernsalem ut sisterent eum Domino Quia omne masicut scriptum est in lege Domini sculiuum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur (Luc. n, 22). » Nec mirum si noluerint graves
ait

quod

Lucas evangelista

:

et

reverendi doctores talia super gloriosissimae nati-

Non disconvenit superiori, imo aliis verbis hoc idem designat nam gemina periodo eamdem sententiam commendans, et virginitatis praedicat integritatem, et humano de more nativitatis indicat expositionem, et Salvatorem conceptum divinitus narrat, et naturalis semilee vena germinatum; utque clarius eliqueret quod loquehatur, attestatur Mariam portam exstitisse Ezechieliticam, per quam virilis nullus est introitus; vel exitus; solus vero om;

vitatis

contumeliam
et
iste

referre, qualia nec vulgus super

nipotens, cui nihil est clausum, per

cujuslibet pauperculse partu

non erubescit
ab

confiteri.

qui concipit decrevit ex virgine,

eam transit, ut humani partus lege

Ergo
ritatis

doctor insignis, cujus bic testimorecepisset

nium protulimus, cum
testimonium
contumelias,
tione, indignatur

inimico

ve-

veritatis

super divina genera-

D

de ea nasceretur. Post omnes Athanasius Alexandrinus veniat, ut qui dote virtutum, constanlia probatae lidei, sapientiae

tamen verborum injurias in Virquod illis verbis quanquam naturalibus, quanquam propnis, humilibus tamen minusque modestis virginis narraverit partum.
ginis

doctrina, perseverantia

confessionis,

solus, ut

ita

dixerim,

Arianae
et

perfidiae

subvertit

multitudi-

nem numerosam,

vexillum verae credulitatis pro-

CAPUT
Jn

X.

medium adducuntur poetarum Christianorum
suffragia.

pugnator gerens invictus Eeclesiee restauravit murum, roboravit statum nostree quoque disputationis contirmator ,assistat, et erroris sectam valenter evertat. Ad Epitectum adversus eos agens qui unius
;

substantke

Verbum

et

corpus

quod assumpsit pro

Amplius ergo jam non
nil

est

quid requiras, quando
:

nostra redemptione dogmatizabant,

cum

fides teneat

superat de sancto partu quid discutias

siquidem

Christiana duas substanlias, divinam scilicet

huma-

passibili. Posterior vox addita est e cod. cujus lidem secuti expunximus vocem Gallicus post presbyter. lnfra quiavirgo. Haec marginis lecfio
Dalli,

a

Easque

magis

placuit, quam quse erat in textu quia virgo, statim in margine habebatur de rore supimo.

101

LIBER DE NATIVITATE CHRISTI
in

102

namque

Christo

conjunctas, nt in

una persona
;

A tum

est sacrificium,
»

quoniam qui natus
falsitatis

est,

apernit

utraque natura
intiL inter

suam
;
><

possidoat

distinctionem

sic

vulvam.

Quid stnpes

commentum? Non

reliqua
ipsa

ria, ut

ex

corpus assumeret,
;

Propterea ergo necessaria Ma-* et ut suum pro
et

nobis corpus offerret
ostendit, dicens
:

hanc

Isaias

prophetizans

Ecce Virgo. Gahriel autem mittitur ad ipsam non transitorie virginem, sed ad virginem desponsatam viro, ut sponso ostenderet Mariam
verc

mucrone stimulatus, sed validissimo telo percussus es; ohlatum est sacriiicium, non vales negare; qua de re et apertam vulvam cogeris confiteri. Quod si aperuit vulvam, natus est per naturam mulieris sanguineam. Veternosus anguis quo convertis aciem?
quo lubricum captas caput objectare? An adhuc conaris in vulnus
et

hominem
:

fuisse.

Et partus

meminit Scriptura,
:

insibilas ore trisulco;

si

aperuit

et dicitur
qiiae

Beata sunt uhera puerum. Et ohlatum est sacrificium, quoniam aperuit qui natus est vulvam. Haec autem omnia
Involvit
suxit. Et,
et Gabriel certis-

vulvam, corrupit? Sed os pestiferum
tico

ohice Danieli-

parturieutis virginis erant indicia,

squamosus draco perpartes disjectus cesset dementare Chaldaeos. « Isaias Ecce Virgo propheta et Gabriel mittitur non
oppiletur, ut
:

jam nunc

:

sime evangelizavit ipse dicens
videretur, sed, ex

nou

transitorie,
ei

quod
corpus

transitorie ad virginem, sed ad virginem desponsa-

nasceretur ex te; ut non de foris inditum

tam

te;utex

ipsa,

naturaliter

quod

natum

est, esse

manifeste credatur; in

hoc nalura

parlum, post, involutionem parvuli, post lactationem, postoblatum, quoniam aperuitqui natus est vulvam, inclamat. Ilaec omnia parviro,
»

et post,

demonstrante, quia impossihile est virginem lac proferre, et impossibile est lacte nutriri corpus et pannis
involvi

turientis virginis erant indicia.

Ergo virgo

parit,

non

non ante naturalitcr natum.
iidei

»

corrumpitur, virgiui matri nascens Deus aperuit vulvam, nec violavit pudoris jsigillum.

Orthodoxae

constantissimus,

quem Dominus

Nec ad haec forsitan penitus conquiescis, sed audes rursus confractam concisamque in ictus
moliri
;

posuerat in civitatem munitam, in et in columnam ferream regibus Judae, principihus
aeneura,
ejus et

murum
de

manum
sed
vo-

Deo nascituro

nihil

fuit

clausum,

omni populo

terrae,

non

aliter

Virginis
sentit et

luntas ut exstitit nascendi, affluit

mox

egressus, nec

partu aut sentire

praedicat Ecclesia,

moras passus est nativitatis, cui sine processu factus est ortus. Et hanc perlidia? calumniam sic elidit defensor lidei, non quo Divinitatis subroget poleutiae quidquam, sed quo humanae nativilatis homini Deo contestetur veritatem; ut ex ipsa, naturaliter quod Christum deVirgine, ut approbat incarnatum natutn etiam novam depellat haeresim, dicitur quoniam qui q natum est, esse manifeste credatur. Igilur naturaliter natum esse Deum hominem faclum praedicat, ut natus est aperuit vulvam. Hancque verae confessioper naturae vulvam humani partus lege processisse nis doctrinam 'magis ac magis inculcans, inferius cognoscas. Inde quoque docet liaud aliter Virginem « Impossibile esset virginem lac proferre, annectit
poluit, aut effari,

quam

domus aedificata super solidissimam petram, columna et firmamenlum veritatis; propter quod cum enumeret plura quibus
quae
est

:

et impossibile

esset

lacte

nutriri corpus,

et

pannis

iege naturae potuisse lac

proferre, vel

lacte nutrire

involvi,

non ante

naturaliter natum. » Quid amplius

corpus

;

vel

consequenter panuis involvere non ante

vultis, novae et inauditce praeteritis saeculis haereseos,

naturaliter

natum.
teneamus
natum,

vel auctores, vel defensores ?

En

cousistit

cuneum vestrum Athanasius
perfidiam Arianam dimicavit.

ille,

adversum quo olim contra
certamine divini-

Ergo
factum

omnifariam, adversario devicto,
per ministerium vulvae

vera lide, confiteamur ore veridico,

Verbum carnem

Illo

naturaliter

tatem Verbi defendit, hoc agone humanitatenf propugnat. Tunc {nativitatis quae est de Patre veritati
contradicebatur, nunc nativitatis quae est de matre
veritati resistitur. Hostes
illi

confligebant non

esse

natum Filium de substantia Patris, sed ex nihilo factum, isti oppugnant non naturaliter ortum Chri- D integritatem
stum de matris utero, sed prodigialiter exceptum. Ubique Christo contradicitur, ubique mundi liberatio maledictorum linguis injuriatur, sed propugnator doctus vincere, nesciens cedere, non de se tamen preesumens, sed in"ipso pro quo pugnat coutidens, accedat, et catervam superbiatumidam, vanitate subnixam, veritatis mucrone concidat. Non est Intorques pars adversa telum, et jactas natus Deus per naturam mulieris. Opponit fidei scutum vir fidelrs, et refert gladium verbi Dei. « Obla:

secundum rationis consequentiam, et secundum divinarum testimonia Scripturarum, et secundum doctorum nonconlemneudam auctoritatem salis abundeque^ ut eestimo, monstratum est, Dominum Salvatorem de Virgine sicut hominem natum, non ut
:

violaret, illa nativitas, quia

Maria virgo

fuit

ante partum,

virgo

in

partu,

virgo mansit et

post partum. Sed utquide virgine corpus assumpsit,
et

intra

gremium
non

virgiuale concrevit,

per aulam
si

quoque

virgineam naturaliter nasceretur. Quod
suffecerint,
vel

alicui ista

tarditate

sensus, vel

contradicendi studio, non deerit unde utrique subveniatur. Si

tamen

et

vulnus aperiresuum maluerint,

perniciem non amare. Lusimus haec quae si quis contemnet, exerde more studentium
et contentionis
:

citia

nobis nostra complacebunt.

m:t

RATRAMNI CORBEIENSIS MONACHl

104

UAT UAMNI
CORBEIRXSIS MONAUii

DE GOIIPOIIE ET SANGUINE DOMINI
LIRER,
Ah omni
novitatis aut hsercsis Calvinianae invcntionc aut suspicione vindicatus, ad

amicam

honestam et litterariam confutationem Dissertationis R. P. Joannis Harduini, societatis nominis Jcsu, de Sacramento a/taris, m qua, relicto proposito de tucndo epistola S. Joannis Chrysostomi ad Caesarium monachum, auctorcm dicti libri de Corpore et Sanguine auctorc Domini inventse ac defensae primulum haeresis Calvinianae crimine accusavit;
Jacoho Boileau, theologo Parisiensi.

— Parisiis,

1712.

PR.EFATIO historica.
Tot
viri docti

lum quod
pore
et

atque homines erudili hoc opuscumauihus hahes, lector optime, de CorSanguine Domini conscriptum, jussu Caroli
prse
setate

A

sive diversse partis de eo

mentionem

fecerit

in viu-

dictam

aut,

profligationem veritatis prsesentiae verce

carnis Christi, aut conversionis panis et vini in cor-

Calvi imperatoris, octingintis abhinc annis, nocturna

manu diurnaque
generis auctorem
ut

nostra

versavere,

ejusque

pus et sanguinem, quam theologi hujus temporis majores transsubstantiationem appellavere. Unicus
et solitarius

genuinum laboriose scrutati fsunt, eorum lucubratioues accessionibus Iquibuscunque cumulare non solum inconsiderati, verum etiam otio
et
litteris

auctor

mones

sine sensu et sententia
:

anonymus incurrit, cujus seromnes eruditi homines
qui hunc

esse fatentur
litlerato

cujus aetas impervia et nemini Ihomini
est,

intemperanter abutentis
in

scriptoris

esse
lia-

adnotata
sancti

scriptorem inter
recensuerit

videatur.

Verumtamen cum

animo neutiquam

adversarios

Paschasii

Uadberti

buerim quse dicta sunt prius ab aliis incudi reddere, et male tornata recoquere, pertimescendum non

abbatis Corbeiensis, qui de ejusdem rei genere materiam expolivit eodem fere tempore, aut suppari, quo monachus constitit ejusdem abbatiaeCorbeiensis: esse mihi persuadeo quin a lectoribus eruditis et quem scriplores diversse partis iutelligunt et non insapientibus non acceptum iri ut injucuudum consifimi inter litteratos meriti sibi persuadent fuisse ablium quo novam editionem hanc faciendam cum cura et iide decrevi, adnotationibus et cogitationibus cir- R batem Orbacensem in 'dicecesi Suessionensi ex loco libri iii Historiae Rhemensis Flodoardi capit. 28. cumseptam, quibus auctoris hujus opusculi doctridefenderern et fidem David Blondellus in adversariis enodationibus de Re nam abomni erroris contumelia Ecclesiee catholicse placitis concordem, de Gallico Eucharistica, capite 13, pag. 427; Jacobus Usserius capite tl,pag. 268. Revera sermone Latine scriptam tuendam reciperem. Historiee Gotteschalci, prseclare et fortunate egisse mihi videntur cum isto Nihil inveuiri potest eaaetate Caroli Calvi scriptum anonymo scriptores posteri, tenuissimi utcunque quod meditatione humana et cogitatione magis debeat reputari. Quippe nullum opus ad exstricandas, meriti homine litterato, cum prsesertira ejus nomen solis annalibus emporeuticisinscribendum omissione et explanandas historiae salebras, quse tidei cathosincera oblitteraverint; nec infelicius de scriptore licse perpetuitatem spectant de re Eucbaristise sive
veritate corporis Christi iu sacro mysterio

reconditi

ejus generis meritus esse videretur
Jesuita,
si,

Pater Cellotius,
ejus opus in

Verumenimvero librum de Corpore^et Sanguine Christi non minus
magis conducibile
et

necessarium.

postposita tanta curatione,

tenebris reliquisset, nec tot notationum et

commenanno
ornaho-

occultum remansisse in obscuris noni
culi speleis

et

decimi

sse-

tariorum accessionibus onerasset et intemperanti usu
typographicee
artis

fateamur

necesse

est

:

scilicet,

ab eo

publici juris

non

fecisset

tempore quod primulum ovo exclusus est ad 1532, quo prima vice, ohtetricante manu typographi, in lucem eductus est. Nihil enim magis excitire potest in mentibus hominum litteratorum admirabUitatem quam ducentis elapsis annis post mortem auctoris, scilicet, quo tempore ccepit erumpere haeresis
Berengarii,

annum

Cbristi 1555, sed rectioni ac prudentise doctissimi

Jacobi

Sirmondi,

societatis

Jesu

perennis

menti obtemperasset, qui ejusmodi generis opus
luce publica

cum

plerisque suse

cetatis

litteratis

minibus indignum iudicaverat, cum Usserio diversae
partis scriptore,

qui

ex
11

bibliotheca
libri

Cottoniana se

nullus scriptor ecclesiasticus

catholicse

pervidisse refert capite

de Ecclesiarum Chri-

103

DE CORPOUE ET SANGUINE DOMLM.
successione
et

— PR.EEATIO.
ex ordinc
circiter

100

stinarum
felicius

statu,

pag.

40,

§

10.

A

Sixtus Senensis,
1566, terlio
concilii

Dominicanorum, anno
perfectam
Sanctae
civili

Verumenimvero hujusce

libri

anonymi ory(&uaT« nec
et intelligi

post celebrationem

nec expeditius perspici

possunt

Tridentini,

non magis

nec propitia

quam

ex autographo publici juris

faclo a Jesuitico

socio Cellotio

cum notarum

et

adversariorum densis
ct

manu quam

excipit in sua praefationc

Bibliotheca?.

Pio
et

V

inscripsit. In

qua postquam mortilicante
exaggerat
fabricatis

accessionibus.

calamo

mordacitate charitatis diluto

Insuper

Sigeberlus,

monachus Gemblacensis,
Vincentii
Metensis,

andacem insolentiam protestantinm, qui
libris

continenti tempore

sancti

qui

ineunte duodecimo seeculo vixit, et Joannes Trilhc-

mius, initio
miensis
,

soeculi

decimi
de

quinti

abbas

Spanhcvere

in

suis

Scriptoribus
inter

Ecclesiasticis

uirouviuovsuuftfft

Ratramnum
et

scriptores

fidei

ac calholicae defensores

rcferunt, et

ejus li-

brum de Corpore
resis

Sanguine Domini,
S.

conscriptum
I!

jussu Caroli Calvi imperatoris,

nulli suspicioni hae-

obnoxium aut adversus

Paschasium
ulla

scri-

ptum

vel sentenliae Ecclesiae catholicae

ex parte

pseudonymis suoe superstitioni propitiis Ecclesioe catholicoe doctrinam impetebant, nomine et panoplia velerum Palrum indusiati, in quorum numero aggregant librum praedictum Ratramni, « Sic, inquit Sixtus Senensis, proximis annis perniciosum QEcolampadii volumen adversus sacramentum corporis Christi invulgarunt sub titulo Bertrami presbyteri de Corpore et Sanguine Domini ad Carolum Magnum. » Brevi temporis decursu post Sixtum Senensem iladespotis et
lustrissimus

rcpugnantem recensent. Continenti tempore, solus hujns lucubrationis mentionem fecit non ita pridem
perillustris

Claudius

Espenceus,

quem

sua

aetate

nullus doctor scientia aut eruditione Cbristiana superavit, his affcctibus
zeli et

Joannes Fischerus, Roffensis in

Anglia

contaminatus non

fuit

quod

episcopus, ad dignitalem cardinalis provectus in carcere, et ab Henrico octavo,

sermonis Christiani nomine plerique indigiaquis
rapidi lluminis abreptus se

iniquo

bomine

et

Magnae Britannia? rege, mulieroso, pro fide catholica et
sedis apostolicae capite plexus

tant,

permisit
haere-

quibus immersus videbatur
ticos.

Ratramnus

inter

defensione fortissima
setatis

Cum enim

sudaret labore

exantlato

suorum

octuagesimo, idem opusculum Ratramni profidei catholicae

de Adoratione Eucharistiae librorum, quos post obi-

didit in testiiicationem

de praesentia

tum
tra

publici juris
1

fecit illustris
,
1

doclor Gilbertus Ge-

corporis et sanguinis Christi in Eucharistia et transsubstantiatioue, in praefatione libri quarti Encharistiae

nebrardus, libro fidem
in

adversus OEcolampadium anno 1526, sex annis

capite 1 9, multos errores conhoc recoguoscit Ratramni opusculo, postquam admonitione praevia adnotavit auctorem

circiter

cui adjunxit

antequam typis ederetur Coloniae anno io32, q plus implicare materiam et salebris intricare quam enodare et explicare concludit esse opus supposiPaschasium nullo discrimine doctrinae publicam titium, cujus Ratramnus genuinus auctor aut gemiadducto. At vero cum primum in lucem nus esse non potuit. eductus est sudore preli typographici, sortem increquae Sanctesius, episcopus Ebroicensis, qui fortibus dibiliter variam et mutabilem expertus est auctori catholico usquam contigerat. et fulgentibus armis eodem saeculo adversus haereforte nulli ticos veritatem defendit, eamdem inivit sententiam, Quamvis nihil praeseferrel repugnans aut adversum veritati catholicae, quod ex hac lucubratione tibi, et Ratramnum auctorem hujusce libri esse non potuisse tuendum recipit secunda repetitione de Euchalector, faoile intellectum iri non dubitamus, cum ristia, capite 14. cura et typis Protestantium Germanicorum studio et Eidem sententiae deputatorum censorum concilii publicijuris factus fuerit tanquam opus quod suis
:
:

superstitionibus et

coitionibus propitium sibi tinxelilterati,

Tridentini annuit libentissime

summus

pontifex Cle-

runt,

omnes

fere viri

nescio quo veterno

mens
vit,

VIII,

consopiti catholici,

datis verbis

Protestantium non

ejusque decretorio judicio

librumque ut hoereticnm prorsus rcpudiaobtemperarunt car-

abnuerunt et pravis consiliis non obstiterunt, opusdinales Bellarminus, Quiroga, Sandoval et Alanus. Sed doctores Lovanienses, dicti vulgo Theologi que Ratramni omni examine postposito et avaxptcn D Duacenses, anno 1571, quo vita Espencei calculo larelicta, tanquam opus haerelica pravitate inquinatum borantis stranguriae doloribus in ccelos recessit, cum et dolo maligno Protestantium nimiopere fabrica-

tum
lici

:

perperam imposito
facilius

nomine

scriptoris catho-

indici librorum

prohibitorum in Belgio incumberent

ut

intoxicatione celata

venenum

propi-

perficiendo, posse

hunc librum, admissis quibusdam

narent.

Vernmenimvero, censores a concilio Tridentino deputali auno 15b9 ad examen librorum quos jure merito esse prohibendos Patres existimabant, hunc
librum in calalogo
collocarunt et inter opera prava
relegarunt, adeoque hodie in hoc indice incurrit nu-

emendationibus, lege prohibitionis eximi, nec debere inter supposititios recenseri, contra quam fas
est

etiam

eis injuriose

imponeretur.

Si

quis

peret

suaderet

praedictos
loca

Belgis percontari

voluisse

qncedam

emendare ut deletis quibusdam quaenova loco cxpunctorum verborum ad libitum dam
aggregarentur
aliud in
:

mero

5,

sub nomine Bertrami his conceptis verbis
libcr

:

quippefacile

sit

intelligere eos nihil
et corrigere

Bertrami

qui inscribitur dc Corpore

ct

Sanguinc
conlinen-

animo habuissc quam emendare
viris

Domini. Ejusmodi censornm judicium
ter a Pio IV pontilice

fuit

opus essse ea quee
dentibus
necessaria

aequis

et litteratis et

pru-

maximo promulgatum.

et

conducibilia

ad

faciliorem

Patkol. CXXI.

4

107
lexlus auctoris

RATRAMNl CORBEIENSIS .MONAUII
inlelHgentiam
:

10*

et

sensum percipien- A
logeridum o-se nu:

lico

more

el

slyto

orthodoxo esprimit et

expHcat!

dum

Viderenlur

vorbi gratia,

Sed eju modi
cardinalis

generis agcndi ratione non estel

hanc enim mero 47, inviaibililer el non visibiliter emendationem adeo opportnnam judicarunt Protestantes nl eam libenter admiserinl in editionibns
Basileensi consentaneis anni 155*7
ros
:

Perroniussi

magis certa voluntate
el

el

me-

dilatioue
casset.
fuisset

mentcm

rnspan* ad hoc negotium

appli-

Fa;ile

enim lanto
ad

lam excelso

doctori

lii

etiam

docto-

animadverlere hujusce auctoris
inclinare
Qgura'.u corporis

animam neain

nunquam

sibi

persuaserunt dandos

et applican-

tiquam

recognoscendam solitariam
el

dos osso scnsus sententiea hujus anctoris adversos et repugnantes iis quos haboit, cnm ei commod.is ?ou

Eucharistia

sangainis

Christi,

nnllam voro ojus voritatom aut veram praesentiam,

accommodatos

esse d

mdos censuerunt
doo.ti^simus

;

uti

plane ot

quod
vero

sul.jicit

pag.

672 operis de Encharistia, ipsum
liuic

perfecte demonstravit

Jesuita

Jacobus

Ratramnam prorsns

op*nioni

repagnare;

Gretzerus, in secnndo Hbro de Jure et Modo prohibondi librosmalos, capite 10 contra Jnnium, pag. 327,

impress.

Ingolstadii

anno

1003.

Ilaec

niliil

aliud

quod intelligero fore facillimnm non dubilo ex toxtu autographo ot adnotationihus et aliis vindiciis contra Patrem Il.irduinum adjunctis et in hoc volumine
recenter odilis.
At

significant nisi ei

srril^endum et

tuendum
erit

osso ?on-

sum

Ecclesise
uti

catholica?., a

quo revera alienior non
ex

vero
ot

cum

mignus

vir

pa«sim

andiret
orbis

carPer-

autographo textu Latino libri Ratramni, advorsariis nostrb et vindiciis quihns odvcrsus Patrem Hardninnm, sovidetur,
intelligere
facile

dinalis,

ingens ingentem

pcr-onaret

ronium, ejns sententia? nnllus doctorum mortalium ahnnero ausus est, pra\sertim in Gallia nostra, tihi
versioncs
Gsllica?
a

rium Jesuitioum,
vitatis aut hseresis

lihrum

Ratramno seu

Rertrarao

Protestantibus factae
ot

ab

nnrm

presbytero monacho
tiono
ot

abbatia? asserlum ah

omni no-

1558 ad

annnm

1000 genere

modo

Protestanii:im

Lutherana? aut Calvinianao inven-

lictionihus valde propilio,

aut smpioione tuomnr et defendimus. Roctus

dortor

Sorhouicus

Generardus,

archiopiscopus

non lcviler contnlerunl el profecerunt ad persuadendum omnihus fere liominibus incautis et slndiorum levitate inconsideratis

Aquensis, qui antequam hujuse.o negotii viscera penetrasset, in suo Chronico

Ralramnnm
locum
oi

inter haereti-

oos noni saeculi collocaverat,

honorifknm

hunc soriptorem fuisse doctrinar» Ecclesiao catholica? adversum et detorquendos alios ne uvxxoiti doctorum Lovaniensium tam jusla? quam f rudila annue2

forme fuit casus seu sors siogularis lihri Ratramni de corpore et sanguino Domini ad annum Lovaniensibus, q IGoli, quo dortissimus professorum Sorbonicorum qnitatis sihi diductum a doc.torihus Jacohus Samhoevius in se recopit defensionem libri ingeminarunt Cregorius de Valentia, Jacobus Gretpra?dicti in tractatu de Eucharistia, cujus enodatiozorus, Antonius Possevinus, Jesuita-, Nicolaus Rones resolvebat ad mentem theologorum Lovanienmeus, pranfectus generalis Dominicanorum. Et resium in scholis Sorbonicis anno ra?dicto, plerisque Alixius inter ministros superstitionis vera Petrus urbis Parisiensis auditoribus approbantihus et infiCalviniana quandiu in G illiis suhstitit, omni excenilis aliis propalam plaudenlihus. Illustrissimus Peptione major, perperam dixit in responsione ad Patrns de Marca, his diebus archiepiscopus Tolosanus, trem Paris, canonicum rogularem Sanctae Genovefae designatus a rege Christianissimo archiepisropus Parisiensis, pag. 7, hanc agondi rationom dortorum Parisiensis et a snmmo pontificc bullis confirmaius, Lovaniensium prorsus esse supervacaneam ab eo nulla possessione adepta mortuus est tempore quo invcnti sunt in locis haud snspectis continenti tempore tentavit nova ratione et via ut celebrem hujus auctoris codices manuscripti pl.ane concordes hnnc scriptorem noni so?culi ab insidiis et salebris impressis et gemini, cum ex adverso ox inventis s modi codicihus manuscriptis intelloctum esl hunc quihus intricahatur liberarct, cujus opuscula duo oju p:a?stantissima de Pro?destinatione ante sex annos auctorem non osse adversanum ant repugnantem Paschasio. nec abnuentem doctrinaj catholica? Eccle- I) puhlici juris fecorat clarissimus curia? monetaria? Perronium, qui hos praoscs Mauguinus; hoc vero eodem onno qualuor sia?. Equidom scio cardinalem emiserat insignis piotate et scientia theologus domplane concordes cum imcodices manuscriplos nus Lucas Dacherius ad refutationem Graecorum pressis reputuverat. nli intellexerat ox codice valde

non denogavit inter defensores transsuhstantiationis anno 1215. Eum sulcum, in erudito pulvore anti-

rent. Ilic

[

1

;

authontico et autographohihliothpca? nohilissimi viri
Jacohi
Giloti
et

tom.

II

Spicilcgii.

sacrosancli

sacolli Parisiensis

Palatii

Nova
verendus

ratio

tuenda?

veritatis

de

hoc
ad

Ratramre-

canonici,
toris,

auguslissimi
sni,

senatus

Parisiensis sena-

ni lihcllo inlelligitur ex

epistola

Latina

quam

amici

qui

obiit

aiino 1018,

quem etiam
ut refert
§ 18,

ontistes

de

Marca

scripsit

domnum

Isaae

P.asanbonus

viderat et

perviderat,

Usserius capite 2

de

Succossione Eccjesiarum,

Lucam Dacherium Kalendis Januarii anni 10 \~, relata tomo 11 Spicilegii, eodem anno publici juris
ficti.

non dubitasse bujus lihri anclorem es?e Ratramnum nostrum, quem tamen inter boTeticos relinquere non ahnnit,, et dubiae fi lei scriptorem, qui dedila
opera cogitationes ?uas obscuris
occulit
et

Ha?c expodiendi negolii de lihro Ratramni
in co

in-

togra ratio

capite

consistere videlur,

ox

quo
(si

intelligimus de Marca, abdicata

prima sententia
de

et

salebtosis verhis

iwera

sit

anctor

tractatus

Gallici

Eucharistia

sensus haoreticos ronceptis

verbis catho-

quem

suo nomine cognatus ejus ahhas

Fugot publi-

I(l!l

DE CORPOKE ET SANGIJINE ROMINI.
hunc tractatnm de Corporc
et

--

PRiEFATIO.

1

10

Sanguinc Do- A ant 6«Xavoyayot? qai nnsquam eorum scripta parlilim Ratramni, sed aut generatim applicata volnntate legerunt. Paucis Scoti vel Erigenae aequalis, cui nomen PseuJoannis abhinc annis Oxonii anno 1081 typis pnblieis imd i-Ratramni imposuerat, et continenti tempore in pressus cst famosus tractalus Joannis Scoti \lzpi
cavit),

mini, non esse

genuinum fetum

dicti

concilio Vercellensi sub

Leone IX damnatus fuerat, comhustus seu assumptus igne in concilio Romano snb summo Nicolao II, anno 1039, in quo sectatores
Rerengarii Joanni Scoto ascripserunt.

pwtTgtas

uzpiTuo^,

cujus

oeconomia,

ordo

et

genus

scribendi adeo diversa snnt et repugnantia
sculo Ratramni de Corpore et Sanguine
vix inveniri po-se

ab opu-

Domini, ut

Hanc Domini

de Marca conjecturam nervose defendit quoad ejus
fieri

potuit R. Pater Paris, doclus canonicus regula-

quemquam putem qui de poleslale mentis non excesserit, cui dubium suholere possit de ascrihendo Joanni Scolo opusculo Ratramni, tam
cito cepae redolent violas.
falsa

ris sancti

Auguslini,

sacrae

theologiae

professor in

Sed utcunque haec omnia
possc videretur
sancli

ahhatia sanctae Genovefac Parisiensis in dissertatione
tvpis impressa, in fine

aut

fictitia

sint,

quid icponi

tomi

I,

cura et studio aucto-

doctissimo

Patri

Joanni

Mabillonio, ordinis

rum

libri

de Perpetuitate Fidei adversus Claudium,

Renedicti perillustri monacho, cx

cujus praefatione

ascripta fronti secundi saeculi Actorum Benedictinotemplo Charentonio mi" rum inlelligimus, pagina 45, § 83, et contulisse seu nistrum, et in iterata responsione doctissimi canocomparasse scripturam seu charactercs codicis imnici regularis praedicti ad alius Charentoni ministri pressi libri Ratramni cum manuscriplo quem iterata disscrtationem Paresponsionem, nomine Alixii, qni vice hac editione quam prae manibus hahes publici tris Paris refutaverat. Porro pnelictus Pater Paris
superstitionis Calvinianaein

hanc solummodo moderalionem
adjunxit ut incredibile
sihi

et

temperationem

juris facimus,

asseritque
scilicet

aetatem

esse

octingento-

videatur
et

Joannem Sco-

rum annorum,
nostra lempora,

ah

imperio Cavoli Calvi ad

tum hunc libellnm de Corpore

Sanguine Domini ascripsisse et adjudicasse Ratramno, seu ejus nomine inscripsisse, quippe quod magis convenire videatur Rerengario aut sectatorihus ejns ducentis fere annis a Ratrnmni aetate lapsis. Insuper non cupide
nimis aut decretorie hunc lihrnm condemnal R. Pater Paris, aut inter haerelicos et juste
legat,

damnatos
illum

re-

se praestare non renuit ejusmodi codicem se vidisse et perlegisse compactum cum duohus libris de prardestinatione, quibus nomen Ratramni eequabiliter et jraoaWuj/ws inscriptum est? Insuper doctissimus ille monachus in dignoscenda aetate ac hgenda veterum codicnm manuscriptorum arte acquisita, quam sibi moroso stuet

vadern

secutus dom.

de Marca

;

sed

multis

dio comparavit,

ad discutiendas veteres

chartas et

verborum ob=curiorum sakbris implicatum et intri- q codices antiquos, ul ex lihris quos scripsit de Re cntum designat, cujus sensum et sententiam assequi diplomatica intelligere facile est, asserit hunc librum diflicile est, sulcos sibi diductos ab auctorihus PerRatramni de Corpore et Sangnine Domini abhatiae Eohiensis esse characferibus"octingcntornm annorum peluilatis fidei incedens, qui non nimiopere conduexaralum. Prodere testem non potis est, omni exeibile exi^limaverant aut necessarium rebus libri et persona? Ratramui aut fidei catholicae tuendum aut ceptione majorem. Insuper idem, nulli viro inter accusandum recipere noni saeculi ignotum monaeruditos falsi suspiciosus, monachus testificatur in chum. Ilaec opinio illustrissimi P. de Marca, quae suo Itinere Germanico, impresso Parisiis inilio prima fronte auro micante fulget et animos adstudia tomi IV Analectorum anno 168'i, se propriis oculis et liUeras utcunque natos aut factos pungit, vix invidisse et manibus versasse in monasterio Salem
venire potuisset sectatores
ni opitulatns esset

qualescunque;

et

revera

Weiler ordinis Cistertiensis, fundato tcmpore, sancti

Pater Paris suo genere

modera-

tionis et temperationis

supra notatae, famosissimus

archiepiscopus

Tolosanus et Parisiensis relicta associatione Canonici regularis in sua opinione permansisset sicnt passer solilarins in tecto.

manuscriptum plusin quo compacta eadem opera snb nomine Ratramni inscripta aequaRernardi, anno
1137, codiccm

quam septingentorum annorum,
biliter incurrunt.

Quae

cnm

ita sint,

quis dubitandi

D
revel-

locus relinqui polest, quin cjusmodi

opusculum

sine

Non moveor
eant potius ad

efflictim

animo repetendi aut

dubio Ratramni,
adjudicari?

Joanni Scoto nulla ratione possit

lendi ea quae de materia

suhjecta antea dicta sunt;

vendentes lihros de hac causa conscriptos lectores u curiosi quorum animos ejusmodi
xpirr.pi'/.

Utcunqne res
nobis nisi
tholicc

sint, nihil

jam probandum superest
hoc opere orthodoxe
et ca-

Ratramnum

in
et

prolectant.

sensum suum

doctrinam

sanam ac vere

Ego vero ad probandum
tror

ejusmodi librum neutiarbidiffe-

ratholicam exposuisse. Roc jam perfecit ahtindanter
Pater Mahillonius
in citata

quam posse Joanni Scoto ascribi non aliunde argumentum assumendum esse quam ex
rentia,

supra praefatione Aclo§

rum Renedictinornm

pag. 45,

88; et

speramus ab

Scoti et

repugnantia styli et sermonis Ratramni doctrinae et sententiarnm antiquorum Palrum et doctorum Ecclesiac qui ab ipsis utriusque citantur et laudantur. Raec enim eos adeo adversos et tliversos esse comprohant, ut confundi ac misceri nequeant, ni=i ab iis hominihus hardis
varietafe et

omnihus doctis et sapientihns facile intellectum iri ex hac nona editione lextus Latiniet autographi a Patre

Mahillonio
prae

mecum

communicati,

et notis

quas

jam

manihus habes,

lector erudite, recenter de

Gallicisin

commodum
exteris

litteratorum

homiuum
et

ex na-

tionihus

Ans?!ia,

Germnnia

Ilispaniis in

:

(II

HATHAMNI CORBEIENSIS MONACHI
scriptis, el

H2
<••.

urbe Parisiensi bospitum, Latine
additis
milli

insuper a

quibusdam non comtemnendis accessionibus, forte, dempto Patre Harduino, Jesuita et docto

fama ab ejusmodi sospicione prayi imantur. Verumenimvero etiamsi ejusmodi haei exstitisset, et non fuisset temere et malitiose impoet
sita sestu

aomen

scriptore, displicituris.

disputationis

viris

catholicis,

et

de

reli-

Sed antequam ad hujusce lucubrationis lectionem meditalam animum appuleris, non solum opus, vc-

gione recte sentientibus ascripta, quos cogere totis viribus conabantur sibi persuaderent tam probro*

rum etiam necessarium

esse mihi

videtur respon-

sum
mini

et

turjie

deiiramentum

consectaneum i'«e ex
Do-

dcre duobus argurnentis ab homine partium Protestantinm prolatis, qui tractatum Hatramni de Corpore et Sanguine Christi de Latinis non nimiopere
et eleganter scriptis,

ea suasione seu lide in qua erant corpus Cbristi
in Eucharistia, aliquo rationis
[et

genere

et

modo
cirdiiii-

suh tactum
cile

visum

cadere,

et aliis
:

corporis

Gallice deterius

scripsit.

Qua?

ciiinscriptionibiis

quidem

in proefutione seu pra'loquio prodidit, ut pro-

baret hoc opusculum revera jussu imperatoris Caroli Calvi fuisse compositum ad confutationcm do-

gmatis

Ecclesiae

Homana? de vera corporis
et

Chrisli
li

praesentia

in

Eucharistia

transsuhstantiatione,

quam

hodie Ecciesia catholica

defendit

et

semper
scilicet

obnoxium esse arduum et non solum esset, verum eliam prorsns k£uv«t©v, probare pnpdictum Hatramni opusculum applicato animo et consilio fuctum fuissead hanc Stercoranistiam confutandam; de qua ne ypv quidem in praedicto libello. Quippe palam improbabile hominem sensu et ratioue praditum scripsisse adversus basresim, ejus
expositione sincere et vere
futili et

tuendam recepisse defendimus, Eo devoivitur primum argumentum, quod
hic diversae partis

relicta

et

pra?termissa, quippe adeo

ridicula, ut

simet

assumpti* ex li cum bro iii Alhertini, Charentonii ministri, de Eucharistia adversus cardinalem Perronium argumentis probare enixus sit Ratramnum praedictum non poscriptor ex
tuisse

plici expositione friabilis esse

videretur

omnibus
faleri
et

diluenda. Apposite igitur
cesse est

et

congruenter

ne-

librum

Ratramni exaratum
orthodoxos
:

scriptum

fuisse adversus theologos

sed hinc

non
li-

suum lihrum

exarasse

adveisus

quamdam

consequitur factum fuisse dedita opera pra?dictum

ssctam Stercoranistarum, quee neutiquam in rerum nitura exstitit, et qua3 prorsus antiquis historicis ignota fuit qui de schismatibus et variis qua3 contigerunt progressu

brum ad confutandam sententiam
stantiatione.

catholicam de pra3-

sentia vera corporis etsanguinis Christi et transsub-

Revera gt-nuinum

et

idem augumentum

temporum hsresibus
vera3
pra3sentia3

scripserunt,
fuisse

opusculum Ratramni necessario scriptum
versus
sti,

ad-

factum non esse,

quod probat contra opinamentum Stercoranistarum et de quo nihil in hoc libro incurrit

defensores

corporis

Chri-

q

conceptis verbis expositum,

demonstrat a?quabirealis,

et transsubstanliationis;

gma

Ecclesia3

Romana3

in

adeoque hoc solum dohoc tractatu confutatum
variis dicendi

liter

adversus

dogma

pra3sentia3

quam

reali

tatem vocant
et

theologi

scholastici,

etiam

factum
ser-

fuisse.

nonfuisse, et dequaetiam nullam mcntionem facit
generiGallica
ni

Secundum argumentum ex
bus
et

vero qua ratione usus esset auctor verbis et
realitatem
et

expressis imaginibus et Latinis locutionibus
tractatus

mone

transsubstantiationem significantiet

hujusce
scribi et

assumitur, posse

quas

lingua

bus in opere cujus consilium
ctus erat

auctoris animi alTe-

cxponi non

sibi

persuasit,

do-

gmati Ecclesia? Romanse et catholica? adverso et jrepugnanti adeoque sensui Protestantium propitio. Ea
sunt ohjeeta qua3

jam

retaliare nobis incumbit.
a?tate

Primo fatemur
exstitisse

Ratramni nullam Stercoranistarum sectam; scilicet, impulibenter

dentium hominum societatem, qui sibi persuaserint. contra sensum Ecclesias catholica?, credibile esse corpus et carnem Christi quam in Eucharistire- sacramento recipimus, obnoxiam fuisse digestioni, alimentorum triturationi et egestioni excrementorum, quibus homines largis dapibus saturi, alvum suam exonerare solent. Hoc opinamenti genus adeo fatuum et rectae rationi repugnans videtur, et prorsus improbabile visum fuisse necesse esse videalur omni-

impugnandi et refellenda? ejusmodi sentenperspectum iri non dubitamus ex tia?. Qnod facile variis adnotationibus quarum accessione hanc editionem nostram cumuhivimus. Ha?c igitur omnia assumenda snnt ad concludendum consilium et mentem Ratramni fuisse tertiam sententiam impugnare qua? magnam hahet a duabus aliis differentiam. Enimvero hasc intelligere et propalam habere perI)

specta et plane enodala facile est

ex ipso opusculo

Ratramni, in quo totum disputationis negotium devolvitur ad duo capita sive membra ex quibus liber coalescit. Primum spectat eos qui sibi persuadebant

rem omnem

nulla parte

dempta

in

Eucharistia pla-

aperlam contingere, in oculos etsine figura aut incurrere. Quod nulla sub figura, nulla sub obvelo
et

nam

hus viris qui de potestate mentis non excesserint. Insuper adeo feliciler, nervose et facililer Pater Mabillonius

vclatione

fiat,

sed

ipsius

vcritatis

nuda manifesta-

tione peragatur.

Ecca sunt concepta verba Hatramni;

ligmento vindicavit Ileribaldum episcopum Altissiodorensem, Amalarium, archidia-

ab

hoc

conum Trevirensem, Habanum, archiepiscopum Moguntinensem, Florum,diaconum
sis,

nou scripsisse contra S. Paschasium Hatbertum, nou adversus Ecclesiam catholicam, qua? semper in ea suasione fuit aliquam
ex quibus intelligere facile est
sive

Ecclesias

Lugdunenejusmodi

aliquantam esse in mysterio Eucharistire

ligu-

ut nullus dubitandi locus relinquatur quia pra3et

stantium

excellentissimorum virorum

ram rei verse, corporis tis non insociahilem.

Christi et sanguinis pra?sen-

113

DE CORPORE ET SANGUTNE DOMINl.
:

PR.EFATIO.

IM

Secundum quod impuguat, et primi consectaneum A Ratramni legatur. Ex eo faclie erit intelligere quod nece«sarium, quippe cum si nihil esset in Euchariprima parte probat sine amphibolia et Xoyopa^ta
stia

figuratum, seu velatum, consequeretur

ex hac

singularem esse

iiguram

et

aliquantara in sacra-

sumptiofie

necessarium

cognitiuni subjectam,

rem totam esse sensuum adeoque corollarium, scilicet,

meuto corporis et sanguinis Domini, et sensus non omuia percipere et assequi quce in eo sunt secunda
:

carnem et sanguinem Cliristi quce ore tidelium sumebantur, sive totum quod sensibus percipitur, esse corpus Cbristi idem particulatira de beata Virgine
:

vero abundautius probat hoc corpus Christi sacrameutale et my.-ticum, ^ive exterius iiguratum et

natuin,

crucilixum
rei

pro

nobis
Galli

ac

sepultum.
et nulla

Ecca

summa
vocant,

secunda,

quam

secuudum punctum
ratione

quam Ratramnus impetebat
Ecclesice

qua revera quod sub speciebus sensui obnoxiis recouditum est ipsum corpus de beata Virgine natum et cruci altixum; sed in qua nunquam creditum est et persuasum, banc partem sensibus subjectam exteriorem, boc velum et species, aliter baud secus essent corpus Cbristi quam
doctrinara

Romance

spectat, in

creditur corpus Cbristi velatum, et

in iigura aut repraesentatione, ad

mentem
alii

Lanfranci,

abbatis Reccensis et temporis progressu arcbiepiscopi

Cantuariensis,

quam

defenderant et
:

plures ad-

versus

sectatores

Berengarii
alii,

scilicet,

Fulbertus,

permissum, idem non esse quod natum de Virgine et crucilixum fuit. Hoc secundura disputationis membrura erat consectaneum naturale ex primo, adeoque necesse est refutationem secundara cum prima esse naturaliter connexam et sociatam. Revera annuere necossc est paulo dilucidius Pascbasium mentem suam explanasse ipso Ratramno. Sed haec absolutio Paschasii non aliunde erumpit quara eo quod sermo ejus amplior est et magis fusus. Utctinqtte res sint, idem prorsus est utriusque sensus, adeo ut utrumvis videat lector applicatus, semper utrumque idem censuisse intelligat. Enimvero licet clarissime dicat Paschasius corpus Christi verum, de Virgine natnm esse in Eucbaristia, nunquam quod figura est velum, in eadem
sensibus subjectum
et

Carnotensis episcopus, et
tur ex notis nostris, ad

qui palam cognoscunoctoginta sex.

numerum

Ex bis liquido constat et dilucide bunc tractatum Ratramui nunquam potuisse efiieri adversus Pascbasium. Quippe cum, in eo quod spectat primum

tam dilucide patefaciat quam Ratramnus aliquara esse iu Eucbaristia tiguram et velaseu paropsides, nec de omnibus r mentum verae carnis Dominicae; et esse duas existenquse in ea sunt sensus discernere et quod spectat tias diversas rerum duarum diiferentium (num. 30); secundum membrum, prorsus sit eccMvaTov Ratrampanem et vinum esse conversum in substantiam num et Pascbasium partes adversas et contrarias corporis et sanguinis (num. 15). Et non posse sine defendisse cum praesertim id quod exterius apparet crimine reputari ibi non recipi corpus Cbristi (num. in Euciiarislia et sensibus perceptum, corpus ipsum 99). Sacramentttm habere nomen corporis Christi Christi esse Paschasius nunquam dixerit natum ex et esse (num. 13), non majori potestate opus esse Virgine et cruci afiixum, sed solummodo quod velarem ex nihilo faciendam quam ad mutandara natutum et reconditum est et occultum sub specie exteram (num. 53). Utcunque res sint, nunquam sibi riori sensibus subjecta, quod Ratramnus nunquara persuadendum esse, quibuscunque sermonibus aut negare, irao vero iirmiter revellere et coniirraare verbis usus sit, corpus Christi in Eucharistia nou
disputationis,

membrnm

Pascbasius

ipsummet corpus Christi et etiamsi dicat Ratramnus et liquido declaret quod exterius sensus facit in sacramento non esse ipsum corpus Christi natura ex Virgine {num. 57), nullibi tamen negat esse velum aut paropsidem aut tegetem corpocum econtra dicat aperte et affatim ris Domini asserat (num. 16) quod exterius apparet esse sacraEucharistia esse
;
:

:

:

videtur et
ctatus de

intelligitur

ex

textu autographo sui tra-

recipi (num. 101).

Corpore et Sanguine Domini, et adnotatioEa de causa Protestantes vindicare studuerunt nibus nostris quas de Gallico Latinas daturi sumus ascribendura esse verbis et sermoni Ratramni alium in hoc volumine compactas quid igitur necesse est sensum et diversum ab eo quem significare voluit. tot vepribus et mentis humanee seipsam ludiiicantis D Hoc vero jam nobis discutiendum superest in ressalebris stillare cerebrum ad percipiendum et inponsione ad secundam objectionem diluendam auctotuendum consiliura et mentem Ratramni in libro de, ris traductionis Galhcae Ratramni anno 1672. Corpore et Sanguine Domini? Ad quid conducibile Animointendit toto et integro tractatu Ratramnum esse potest flgmentum et inventum sectee Stercoravoce veritatis idem signiiicare quod voce realitatis nistarum ad diluendum, adeo fatuum et incogitabile, quse media aetate Latinitatis usum subire coepit, ut vix credibile sit ejusmodi sectam in orbe terrarum adhuc vagiente scholastica disciplina in parietinis exstitisse, de qua ne verbum quidem prodidit. Et castigatee Latinitatis, quoniam haec vox maxime requid ex adverso opus estRatramnum sibi persuadere pugnat flgurae et ex his concludit quod cum toto impugnare voluisse rem preesentiae corporis Christi hoc libro doceat Ratramnus corpus Christi nobis in Eucbaristia et ipsam transsubstantiationem, quam non dari in veritate, sed in mysterio, ut conceptis
: : ;

aliquantula cogitatioue aut meditatione non reputat,
et

verbis queestionem propositam explicet, necesse esse

tam

a

duobus capitibus disputationis quam

tractat

eura voluisse probare in Euch.iristia vere et realiter

aliena est,

quam
Facile

opinio
est

Stercorauistarum turpis et

probrosa.

prae

manibus habere librum

non recipicorpus Christi, sed solummodo in myslerio iu iigura quod quidem sensum Calvinisticum

118

HATHAMNI CORBKIENSIS MONACIII
expoait
aiiqua
et signiilcat. Si

lH,
consisteret
esset
;

liquido ac diiucide

hoc con- A rerom

ut

ia

se

silium seu

mcnlcm

probatioae

tirma et uer-

quod

oculis Bubjicitar

utrum reipta corpui Cbristi quod vi:

id

est,

vosa

fulcire

ioteadisset,

jam

Ratraiuui

jejuaam relinqaere aecesse esset, et
sci[ui tol

causam imitatioae consupra

surii et

gustum

.

lirnl

vei timpliciter speciei

<-t

ap-

paritioiiea paais ei
test

iiui.

laficias ire

uemu bomo poCliristi
«-•*

scriptores

ecciesiasticos,

de quibus

ijum recogaoverit realitatem corporis

mentionem fecimus. Nec Jubitaadi locus relictas esset quiu iste monacbus fueiit primus baeresis Calviniaase auctor ct protoplastes. Ilis ita positis,

mudu quu illam iatelligimus sociabilem cum tigura cum dicat passim [num. 99) buoc paoem et buoc
calicem, scilicet Eucbaristiam,
esse

unus
cui

oominatam

cor-

ex

multi.s

dccrit tcstis

vcritatis

ct

singalaris,

caeteri

scu

omnes

libcutcr abnuerc

uon

veriti sunt,

vinumque potuisse converti m proprium ejus sanguinem [num. 28) bas species corpus
pus Cbristi
et etse,

Caeterum eo dcvulvitur tota Protestantis, pag. xxxu suse praefationis probatiu impressae Rotbomagi per Joanncm Lucas annu 1672.
aequules aut suppares.
«

Cliristi,

nun rerum duarum
in
13);

diflfereatium

existenlias

(num.

lii):

huc mysterio rem
et

uoam

ia aliam esse

cunversam [uum.

summa

precautione utatur

Vux

veritatis, inquit

Gallice, potest ubjici

mcn15

erga lcctores circa verba qusedam quibus utitur

nc
per
a

apud Ratramnum primo daciu vel ligurae. seusu, quuniam iigurata dicendi genera quibus usus est Jesus Cbristus iu Evangelio non suut mendacia nec falsa. Sed in secundo, quo vox veritatis voci realitatis similis est et est gemina; verbi gratia, cum Ejo sum panis vivus, vel \ila', qui dicit Dumiuus de cailo descendi panis cceli (Joan. vi, 4i, o\); Ego
subit
:

Usum

corpus Christi sibi porrigi

non credaot.

Nam

si

vocem
sensu

veritalis rcalitutem iotellexisset, nihil

magis

communi aut rata ratione alienius vidcri posset. quain quem subeunt usumquaedam elocutiouisformaj
iu ore ejus, qua?

omni remoto discrimiue

signilicant

iidem

ejus, scilicet

Ratramni, aut crcdulitatcm fuisse

sum panis

vivus, vel panis vitse, qui de co&lo descendi,

rem corporis Cbristi cuin ligura esse sociabilem. Verum id dici nullatenus potest circa vel erga patcfactionem corporis Christi. Quippe

sunt locutiones tigurutae, quae tamen verae sunt veritate mendacio et falso opposita et repugnante.

cum non

possi-

Impium enim
dixisse
:

esset

dicere

Christum

verum non

mus uum

prtetermittere aut oblivisci

usum

quadraginta
veri,,

aut quadraginta
veritatis et

esse Ratramduabus vicibus

et

ex bis lccutionibus

fucile est iutelligere

bis vocibus

eere

opposite ad liguvolui=sc

Cbristum signilicare voluisse se praestare animabus nostris quod corporibus nostris panis admovet alimentum, scilicet vitam et nutrimentum spiritale, uti alibrexplicuit. Verumtamen, ejusmodi iigura et locutionis

ram, ex
ris
,.

his

quadraginta

triginta tribus

signilicare patefactionem sensibus

subjectum corpo-

genus non siguiticunt realitates
sit

:

quippe

cum Dominus uon
panis, sed

revera, seu realiter, aut reipsa

solum vi respeetus mystici quem babet ud panem. Nec quisquam audaciter objiciat nobis

Domini. Rtvera non puto alibi Ratramuum usum esse his verbis ad signiucandam veri corporis Cbristi pra?sentiam, quam realitatem nuncupant theologi, aliis in locis quam num. 3, 49, 67, 83 et 84, ex quibus
incogitabile
est

posse

Protestantes

quidquam

sibi

eamdem rem
iuquit
sibile aliquo

posse esse

veritatem

et

iiguram, ut
sit

Paschasius.

Nam

etiamsi hoc non

impos-

propitium aut secundum colligere. Quippe cum ea ratione agendi usus sit, ut distinctius observaret
Ecelesia?

sensn aut

aliquo casu, prorsus impos-

catholicae iideles

sibile est iu quaestione

Uutramno proposita, ex qua

suadere

corpus Christi
patelit,

esse

non credere, nec sibi perquod .exterius extra
sub imagine oculis
et

pulam internoscimus voces fiyurx et veritutis iuter se pugnare adeoque insociabiles essejain ergo super hac quaeslione opus e»t memoriter et secure teuere, has voces veritatis
et vere uihil
»

mysterium
creditum

sed econtra nos credere ibi esse
spiritu

et

cognitum

sensibus nostris subjecta revera reconditum.
MaBC habere

proprie

si-

perspecta facile est ex

num.

77, in

gniiicare praeter UEALset realiter.

quo conceptis verbis hrec leguutur. a Exterius igitur controversia uulla est Ratramnum uti verbo In quod apparet non est ipsa, res, sed imago rei; mente vcritatis disparate, sive per oppositionem ad vocem D vero quod sentitur et intehigitur, veritas rei. » Et num. 84 « Et modus iste in tigura est et imagine, figurx, sed ex hoc neutiquam consequitur eo sensu sumere realitatem quo seusu eam vindicamus praiut veritas res ipsa sentiatur. » Utcunque se res hasenti corpori Christi in Eucharistia. Enimvero debeant, cum versatur manibus litteratorum hominum fendo illum assumere hanc vocem et in scripto ejus et eruditorum virorum liber auctoris et de eo quajsolum subire ad signiticandam patefactionem perfestio facti movetur, cunsulendus est apprime ut quis ctam et couqdetatn carnis Christi et sanguiuis, et sit ejus sensus percipiatur, non secus ac si adhuc hanc patefactionem esse ex mente ejus insociabilem in vivis esset auctor. At vero subjiciamus jam recum prajsentia reali, scilicet substautia propria et vixisse Ratramnum, et percontemur ab eo quid iunatura ipsa humana Christi. Ex his mauifeste et tellexerit per hauc vocem veritutis, et quid signiiicare dilucide patet, inexamine hujusce quaestionis, utrum animo intenderit e regione hujus vocis figurae; et corpus et sauguis Curisti existat in Eucharistia. In responderet nobis dilucide esse demoustratiouem mysterio uut in veritate, nibil aliud discutere voluisse seu patefactionem rei nullis umbris velata?. nec tigupiaeter hauc quaestionern, utrum iu Eucharisliu ris reconditae; revera ejus responsioni tam clara?, et aliquauta tigura existeret, vel patefactiu manifesta uuljis ambagibus intricatae, hdcm adliibcre iiuii rc:

;

117

DE C01U'0KE ET SANGUINE DOMhM.
ccritatis

— PH.EKAl

10.

118

nuercmus, nec dubitaretnus quin ex verbo
intcllexerit

A

Enimvcro oniues suos conatus ad duo capita seu
arguineuta devolvit diversu? seu Culvinistica?
scriptor ut ostendut patefactioenm
.seu

patefaclionetn
discriinine
et

et

declarationem
:

a

re

parlis

ipsu, adinisso

dilferenliu

si

insuper

manifcstatio-

asseieret retn ipsain
tigura,

e?se
ita

reconditam

velalain

snb

ncm

signilicare

i|)sam

reatitatcm,

seu
;

verain veri

quod revera

se

habere asseril et aflirmat

corporis

Christi existentis pra?s( utiam

quorum de-

de corpore Chrisli in Eucharislia. At vero quis dubitaadi locus reliuquitur quin ila loculus sit et scripserit conce[>lis

bilitationem ct abjectionem internoscere nec difiicile

nec arduuin
tio et

est, viris

applicata voluutate huic nego-

verbis

Kulratnnus,
sui
libri

et

ineuteui
et

studio iucumbentibus.
objicere

suain aperuerit

num.
:

8,

de
est

Corpore
rei

Primum

non pertimescunt ueeesse
si

fore

Sanguine
festa

Cliristi, iu

quo postquam
»

iiguru? ratiouein

adversarios quos impetivit Hatramnus,
manifestationis
sisse

vocabulo
persua-

exposuit, sic

falur

Verilas

vero

inari-

uou

intellexit realitatem t

sibi

demonstratio multis

velata. »

umbrarum imagioibus obNon euim prefatur suam mentem appellere

corpus

Cliristi

oculorum aciem

subiisse,

sub

qualicuuque forma aut specie caruis humaua', cuui

secus et aliter inanifestationis nomine uon posset cousilium iuitum esse ad examinandutn et discutiennuncupari, et secundum siguilicationem naturalem, dum au corpus Chrisli pnesens sit vel revera exi u iis convenire non poterat hominibus oculatis rccte tat in Eucharistia de hoc enim uullum ei dubium et accurate scientibus suis oculis ac lumiuibus nihil subolet, nec secundum Katramnuin (num. 15; |consubjici posse pru?ter i-tyd-j-ix; et x's.p'/.<ttv.<tz; panis et trarium aut repugnaus dici aut coyitari potest sine vini, scilicctalbediuem, rotunditalem et extensiouem. crimine; sed palam ac liquido discutit et ruspans Verum uecesse est adversariis Hatramni ejusmodi examinat utrum oculis corporis subjiciatur et perrein cogitabilem fuisse seu meutem iucurrisse. Despiciatur au pateiiat nullalenus velatum et recondifendo enim fortiter et nervose sibi persuusisse ocu« Au siue cujuscumque velatione niystum inum. o). lorum suorum acicm perstriugi corpore et sanguine terii hoc aspectits intueatur corporis exterius, quod Jesu Christi aifectis qualitatibus panis et vini. Hanc rneutis visus inspiciat iuterius, ut totum quod agienim seutentiam tuendam recepit doctissimus cartur, m mauifestalionis luce elarescat. » Hic est \e:

rus quastionis status,
tatiouis de
vis

sive

quo loco

res

est

dispu-

dinalis Perronius, sive corpus
iicie

Christi

eadem super-

Euchanstia apud Katramnum. Et quamdubitandi locus quin sa?pe
sit

nou

sit

sa?pius

ivs

et

circumseptum fuerit paniset viui praexislentis quibus manifestum consectaneum erumpehat,
corpus Christi eodem

ipsa seu realitas, ut vocatur,

aliquoties et intet1

scilicet

modo
;

sensus

nostros

dum cum

stans adversis

revera non

ita

vestigiis et repugnans iigura p semper eveuiat ex cousensu di;

afticere

debere quo panis et vinum autea afliciebaut,
philosophi Cartesiani
sculpere
vel

uti explicant

Deum

per se

versa?

parlis scriptoris prafationis

Gallicaj et Calvi-

in sensibus nostris

easdem imagiues aut
explicat doctisIIoc vero

nistica?

quam

hic tractamus

:

dubio procul Katram-

conscribitare quas panis et vitiuin impriinerent, nisi

nus patefactionem seu, ut ejus verbis utar, manimanifestam demonstrationcm voce fcstationein aut
veritatis intellexit

eorum

transtnutatio facta fuerit, ut

simus Pater Magnau ex ordine Miuimorutn.
abbatis

quippe cum ipsemet dicat, ;hanc opinionem seu credulitatem de viso seu ocnlis mani;

liquido constat et evidenter ex sermonibus et verbis

Abbaudi, qui post
ex

Katramnum

scripsit

et

feste conspecto

corpore Christi in Eucharistia,

tuen-

hanc senteutiam tueudam
plicat et extricat ut

recepit, quaiu

atfatim ex-

dain receplaiu fuisse ab
logis,
scilicet

orthodoxis plerisque theoiidci

adnotationibus nostris diluiuquit, et
il-

annuentibus [libenter ac sponte
catholica? et

cide et liquido patebit. « Cogitaveram,
lis

seu suasioni Ecclesia?

communi

de re-

aliqua respondere qui dicunt
sed

ipsum

corpus non
aliquid

vera exislente pra-sentia corporis Christi et transsubstantiatione, d^ceutis plus quain aunispost edituin

frangi, sed in
factitari;

albedine ejus et rotuuditate
recogitans

iueptum esse

Evangelio
auialu-

jussu Caroli Calvi de Corpore

Sanguiue Domiui librum. Quod a te, lector optime, cumulate perspectum iri nou dubito ex accessioue notarum, in quibus mentiouem adduximus abbatis Abbaudi, et
et

Christi de albedine et rotuuditate
fj

disputari,

ri s

talia auribus dimovens, dialecticis aut certe pueris

permisi. Prasertim cum quivis facile vidcat albedinem seu rotunditatem ab ipso corpore quod
talia

Gualteri,
risiensis.

magni
et

prioris abbatia sancti Victoris

Pavitu,

Porro supervacaneum foret ad subterfu-

album aut rotundum est, separari non posse, ita ut ab ipso non fracto perse singulariter frangantur. »
In

gieudam
ad instar
11)72,

enervandam hujusce rcsponsionis

eamdem
verbum

sententiam
veritatis

ivisse

Gualterum, priorem
subpatefactio-

auctoris prafatiouis Gallicu?. scripta?

anno

S. Victoris, et
iisse

euindem usum apud utrumque
ad
signiticandam

pag. 33 et 34, couteudere et totis virtbus vin-

dicare hanc
ritatis

vocem

et locutionein manifcstationis ve-

signiticare

ipsani

quam vocaut

realitatein,

nem nem

seu manifestam dcmonstrationem, seu cognitio

sensitivam corporis Christi sub alfectibus panis

adeoque Ratramnum

ipsam negando maiufcstatioEucharistia, pernegasse
ip-

et vini, nullatenus vero

prasentiam ejus revera
a?vi

exi-

nem sam

corporis Christi in

stentem

sive,

quam

vocant
caput

posterioris

scripto-

realitatcm seu lidei seu suasiont orthodoxa? sin:

res, realitatem.

cete abnuisse
difhciie

cum hoc

probare

sit

prorsus tam

Jam

secuudum

argumeutorum
et

discuterc
vi-

quam

y.oJvzrov seu impossibile.

aggrediamur; revera priori amplius

extentius

119
dclur, sed ad

RATRAMNl CORBEIENSIS
perfectam
libri

MO.NACIII

120

Ratramni intelligen- A cerebri seosn uti videatar Ratramnas neceste est tiam diluere necesse est. Ei quatuor locis bujus aucum ei nulla intersit concertatio aut dispotatio cnm ctoris erumpit, et quibus tradactor Gallicus diversse theologis viris propter receptam ant ab ipais defenpartis

vindicare

tentat

verbo

manifestationis,

^ive

sara prsesentiara

corporis

Christi,

sed

potios

dicti

manifestaj deraonstrationis,
voluisse realitatem.

Ratramnum

significare

corporis vcri

et in Eucharistia

reconditi

patefactio-

Scd ex bis quatuor

locis

prorsus

nem

seu

manifestam

demoostrationeuij omni velo
prsetermissa ; qoippe
sibi per-

conlrarium cvinccrc milii facilius vidctur, ct c contra apertioncm seu patcfactionem sensibus subjectani corporis Cbristi.

postposito et figura
suasissent et

Primus locus as.sumitur a Ratramno ex orationibus scu
ct

Collectis
•'.

Ecclesiui

Romana
in

1
,

Mediolanensis
hu-

Scaoncnsi.i

Pignus seternx
ut

vitx capientes,

militer

imploramus
sacramenti,

juud

imagine

contin-

sumamns. Ex bis vero luce clarius patet Eeelesiam rogare Deum claram et apertam patefactionem corporis
manifcsta
participatione
Christi, uti revera in

gimus

animo haberent absurdnm et sopervacineum esse frangere albedinem aut rotunditatem panis, sed imo necesse esse forc corpus Christi album et rotundum, disruplum, uti intelligitur ex tractatu Abbaudi abbatis et aliorum ejus opinioni non abnucntium, imo eireligiose propitiantium. Tertium argumentum exoritur ex numero 85J post secundam orationem, in quo mnnifestationem seu ^ veritatem neutiquam realitatem opponit vocibus speciei et

aeterna

gloria

consistit,

quod

apparentise, ut
loci

passim

in

integro

tractatu.

in

tempore sub paropsidc scu velamento sacramenti quod manifcste dcmonstrat aliquam consistere in sacramento figuram et in eo quae recondita sunt, non palelieri manifcsta luce clarescat, uti adversarii Ratramni animo intendebant, qui nullam
possidet
:

Sed eo

nullus

responsioni locus

adesse potest.
intellexisse

Neutiquam enim negari potest ipsum
cognitionem
corporis

admittebant seu
ire et sensibus

recognoscebant
subjici.

in

mysterio figu-

ram, sed imo ornnia sensibus oculorum

aciem subUt
;

Plura conceptis verbis non
:

signiticant quae proferuntur ex oratione secunda
quse

Cbristi per manifestam demonstrationem, minime vero ipsam existentiam aut veram praesentiam. Quippe cum tota diirerentia quam esse recognoscit inter corpus Christi in Eucharistia velatum et occultum, et idem in gloria sanctorum fulgens et patefactum, consistere asserit quod gloriosum corpus per resurreetionem jam glori-

nunc specie gcrimus, rcrum veritate capiamus b quippe cum vox veritas nibil praeter manifestationem
et

ficatum cognoscitur

cum

satis fuisset
existit.

dicere,

resurrectionem

glorificatum
aetate

jam per Quod quidem

manifestam dcmonstrationem significet

:

quae sunt

ipsa verba Ratramni etaliorum qui sententiam

quam

vocabulum usum iicandum corpus

Christi

Ratramni subierat ad sigoihoc nomen non solum ha-

impugnavit tuendam receperunt. Insuper facile est intelligere Ecclesiam Latinam acceptas has fpreces et orationes in Graecam retulisse, ex loco sancti Dionysii capite 3 de Hierarchia, pag. 286 'AX)v« w Ozio:

bere in Eucharistia, sed in ea esse et existere.

Adet

damus etiam quod

iste

panis
et

ct

calix,

qui corpus
et

sanguis Christi nominatur

existit

(num. 99
in

16).

tktvj

y.ca.

hrju rihi-o,

rv. t.ioiv.ziu.Z'jv.

<70i

aua€o).i-/oj;
-'0,'sMf'h^

c/.u.-

aiso-paTa twv «tvtyu.aTwv UiTo/.vJrjliv.uzvc
<k-jx3ziyO(iTi,
y.c/.l

r,u.l-j
v.c/.i

quo repetita differentia inter corpus Christi in sacramenlo et idem in gloria, ait in gloria reconditum non esse
97,

Quartum assumitur

num.

rc/.c,

vojoc/;

qutuv

oyzi.c,

evratou

sub figuris,

sed

manifesta
et

demonstratione patefa:

c/.KepiY.xi.ijTrroij

ywTog «TroTT^^owaov.
utetur,

Pravo

et

intempehis ver-

ctum
diter

in gloria

cognitum
antea

Nec

in

eo

vcl aliqua

ranti ratiociuii genere
bis sancti

quisquis ex

pjura, sed ipsa rei manifestatio cognoscitur. Concor-

Dionysii

argumentum adversus realem

ad ea

qua?

dixerat

(num.

89)

corpus

praesentiam corporis Christi,

quam

realitatem

nuuzzlzri

post

resurrectionem esse

cupant, assumeret. Enimvero curn ecoutra adoratio

pabile seu visibile
est

subjectum paletiam post resurrectionem, et hoc
sensibus
partis defendit de

supplex

sit

ad sacramentum,

&zio-:v.rr,

y.c/.i

izoc/.

quod interpres Protestantis
scrihi

revera suhaudit seu
praesens, ad

quem

supponit in eo corpus Christi, solum, cum efliat, ut fides docet,

Latinis Gallice
[)

debere corpus reate un corps

reel

:

sed hoc est de lectorum credulitate ludere, et

unione intima naturae humanae

cum persona

Verbi,

actus seu ritus implorationis praesidii divini et adorationis in spiritu etveritate referri potuit.

Secundum sine medio sequitur primum quippc cum his terminis seu vocibus admissis pignoris, ima:

ginis aut figurse, ait

:

significant ita rem, cujus sunt,

non manifeste
et

ostendunt,

ex

quibus

hoc

verbum

ostendunt distiuclim indigitat seu signiticat "objicere

oppouere iiguram
res

tefactioni rei

occultae
ita fuit,

que
a

non

imaginem ostensioni et paet reconditae. Si enim utcunmente capti hominis et tortuosi
et

mentes humanas intemperanter luditicare. Insuper aiia multa supersunt in usu Ratramni, de quibus praevertere et praecurrere praeoccupatas mentes qualis est vox species, de qua videre necesse est licet adnotationes quasdam, ex quibus intelligere et significare apparentiam, non ipsam rerum substantiam aut naturam, ad mentem philosophorum, qui utcunque utuntur nominesubstantiae, quodnon semper naturam signilicat sed qualitates et proprieta: :

tes quibus natura afficitur.

Supersunt etiam praecaextcrius et

venda quaedam nomina,
b

scilicet interius,

Liber Sacramentorum Ecclesiae. RomanaB, 1. n, in octava apostolorum Petri et Pauli. Missale Am-

Sacrament.

S.

Gregorii.

brcsianum

et

Senonense.

121
corporaliter,

DE COKPORE ET SANGUINE DOMINI.
ad quae

PRjEFATIO.
pariter

122

mentem applicatam

conferre

A rum adeoque Ecclesiam
viris sive bonis sive

non credererecipi a
sed

upus est. Sed revera qua? si Ralramnus ad usum nou reduxit ut corpus Christi raysticum et iiguralum repugnans realitnti seu veri indigitaret, adeoque corporis veise prsesentitf, uti defendimus hac lueubratione difticultatem excitare non possunt quam non facile et commodum diluere et friare, ut ex
:

malis
tide

ore corporis,

solum
plus

ore animse,

quod

a

nou

differt.

Verum
et sibi

quam necesse est nimiopere Ratramnum ad mentem sancti
lummodo
qui illud

constat

locutum esse
pcrsoiis

Augustini

suasisse corpus Christi spiritum et vitam esse

cum
non

iide recipiunt,

quamvis

in se

hac prafalione historica
accessionibus textiim

et

adnotationibus

quarum

spiritus et vita esse
et incredulis

desistat

cum

ab iuiidelibus

Ratramni hac edilione cumulandum censuimus. Jarn ergo respondcndum uobis
menti auctoris praeloquii hujus traclatus Ratramni

aut iide carentibus
inlelligi potest

accipitur.
et

At vero

qua ratione

spiritum

vitam in se

superest triplici et altentaj cogitationi seu applicatce
interpretationi Gallicaj adjuucti publici juris facla?

esse corpus Christi recipientibus iniidelibus indigne,
nisi vere et realiter,

hoc

est

reapse et revera, exi-

stens et prsesens ore iniidelium recipiatur, qui

cum
reci-

anno
sistit

1072.

modo
cogitatio
in

spiritali instinctu iidei et charitatis

non

Harum
iu

vero

seu meditatio prima conet

piant solummodo,

ut

loquunlur,

corporaliter seu

Ra- u ore corporis, hoc vere in omni fructu et effectu ani tranini nulla incurrat menlio de adoratione euchamce propitio, remoto et postposito. Ecca sunt conrislia, quam omittere neutiquam debuissent, cum cepta verba sancti Augustini qua? prodidit Ratramex adoratione naturaliter consectaneum sit dogma nus, excerpta ex expositione in Evaugelium sancti
eo quod
tractatibus Pascbasii

realitatis

seu

preesentioe

vere

existentis

corporis

Joannis

:

«Quidest, spirituset vita sunt? Spiritualiter
lutellexisti

Christi,

quam

conlirmare avebat Paschasius et consibi

iutelligenda sunt.
et
vita

spiritualiter? spiritus

futare

Ratramnus,

iingunt Protestantes

et Je-

sunt.

Intellexisti

carnaliter?

etiam
in

sic illa

suita Harduinus.

spiritus et vita sunt, sed tibi
est

non

sunt. »

Sed in hoc vehementer allucinatus
diversoe partis hujusce libri Ratramni,

interpres
hi

tet

aperte auctorem

nostrum aliud
appellat

Ex his pamente non
credunt, et

cum enim

habuisse

cum

iideles eos

qui

duo
sint,

scriptores

sibi

invicem
iide

non repugnent, nec
suasione de
:

nunquam
est et

aliter,

eos qui

recipiunt corpus Christi,

reapse contra se invicem conilixerint aut deprseliati

nisi ut fideles

etcrcdentes, erga quos spiritus et vita
illud

imo

in

eadem

et

corpore

alimentum animte,
Christi

Chrisli in eucharistia
cibile ad

remanserint

neutri condu-

recepisse.

cum fructu et effectu Quamobrem nunquam dixit iidem eflicere
quod ore
et rite

causam suam tuendam esse poterat argu- p corpus
ex adoratione

percipimus in sacro

mentum
a

assumptum

et fuisse praeser:

Eucharistico, sed e contra et ex adverso, hoc corpus

quippe cum objectum fnerit. Interim valle temerarii et inconsiderati hominis esse videtur defendere nono seeculo, quo Ratramnus et Paschasius vixerunt, nondum orbem Christianum adorasse eucharistiae sacramentum seu carnem et sanguinem Christi in mysterio reconditam. Hanc veritatem 'argumentis tam invictis quam fortibus et fulgentibus
tim in causa Ratramni supervacaneum

nemine homiue

ipsi

positum seu collocatum iit alimentum anima3 nostree, cui 3eternse vitee substanliam subminia Est ergo strat. Ut, inquit Ratramnus, numero oi
potenti virtute Spiritus
sancti, et
:

esse objectum iidci, ibi esse

interius

commutatum Spiritus sancti potenti virtute, quod iides aspicit, animam pascit, ceternoe vitaB substantiam subministrat. » In eam sancti Augustini sententiam ivisse
Christi b99,
in

videtur aperte

Anastasius
vivis

Sinaita,

armis capite 16

libri

i

de

Adoratione

eucharistiae,

episcopus Antiochenus
libro

typis vulgati Parisiis
cilio
lio
ii

anno i08o, assumptis ex conet conci-

xn

anno Meditationum Anagogicarum
qui
e

discessit

Nicseno, confessione iidei Alcuini

Cabilonensi, ita ut nullum dubitandi locum relifuisse

Hexaemerum, quarum Grsecus textus avToyoayoc typis vulgatus est primulum Londini, Latine cunversus a clarissimo viro et
1682, in

ctum

existimemus

ribus soeculis.

Cum

prasertim

tam nono quam anterioab omnibus intelie- D

doctissimo

I

Dacierio anno

quo

ait hoec
:'«

verba Evangelii sancti Joannis

non dubitem ex fine hujus prseloquii ad novam editionem et accuratam libri Ratramni de
ctum
iri

capite vi, vers. 57
bibit

Qui manducat

meam carnem

et

corpore et sanguine Christi proedicti quam falsum sit hosce duos scriptores de adoratione eucharistiae

nullam mentionem

fecisse, cum ex adverso tanquam ascesim ab universa Ecclesia Latina receptam fuisse

abundanter constet. Secunda cogitatio seu meditatio primam non anIn eo posita est, scilicet Ratramnum eos appellare semper fideles qni eorpus Chrisli rite recipiunt sibi in ecclesia administratum, vel verum esse credunt. Ex boc enim duo consectanea naturaliter
tecellit.

sanguinem, in ine manet et ego in eo, » de carne visibili et sanguine sensibus subjecto; quippe cum Judas et Simo Magus, qui corpus et sanguinem Christi Eucharistia' ex pane et calice receperunt, non permanserint in Chrislo Jesu neque Christus iu eis, hoc est absque fructu recepto

meum

non

intelligi

communionis
6

sibi

administraiae.
u.ou t/jv
v.y.i

A.eyei
o"aox.«,

yup «xo).oO0«c
v.cti

Qeoq

Voyo?" '0
sv

rpwywv
itevei,
v.y.i

ttivuv
tt-oI
yc/.o

e/.o'j

76

kcucc,

euol

eyh

vj

kutw" ov
MereXaSs
v.v.).

7vjq
scai

6o'.)y.iv/j;

(Tv.pv.ix;

atu.aro;

j.iyzi.

'Iouoa?

v.y.i

Siawv

6

iMayo; tou 0"a>rxaT0?

toO

v.vj.v.-o%

observat
et

tempore Ralramni incredulos iniquos bomines non recepisse corpus Christi ve:

scilicet

t^;

Evy*y.pio-:L'/.c,
Q-j<)i

tov diprov

vm

tov TTOTYjpiou,

v'u.'

ov za-

twxjjot^,

ueu.vr)XfJ Iv avToic 6

Xoittoc,

oiiSi

xvroi

123
iv

KAJKAMNl LORBEIENSIS

MO.NAUIII
est

121

Rur/jj.Quisouim dubitotquiu bicsitsensusgenuinus A

Nec dubitaudi locus relictus
sponte verum craod est
ii

quiu

libeuter

•:)

Anastasii et in suasione fueritiudignesuscipientesho-

mines pravos comraunioueni corporis Chrisli carnem verara et saoguinemVeruraorepen ipere quippe cum
;

et aperlom recognorerit claimus et honeslissimus Dacerius, cum prteserlim Buperstitionis Calvinianae fasciuum siiicere et lideli-

anteriori dicli libri folio iudigue recipieutes a digne

ter ejuraverit,
J.iiu

recipientibusineodistinguatel discriminet quoddigne recipientes in seternum nou morienlur, alii vero sive
mali, impiati ac criuiinibus

ad tertiam cogitationem et medilationem in:

iuquinati, et terrestres,

solam carnem lerreslrom
SCipient ynhr,;
•jwjvj
:

et

sanguinem
tk
TOU
yrjiva

Christi su-r,;

Hatramni prucedamus quae cum diversa nomina euchari»tiae variis lemporibus a diversis regionum et plagarum orbis Cbrisliani incoli» imposita
terprelis

Oi
v.v.i

$'s

ysivoi

/./'.

ppovoiiiTe;,

spectent, nihil reclae raiioni concors aut convenieus

y.i-j,

[imiii
/.v.i

<7«pxo;
e

Xpioroii

y.z-v.ivy/',/.-

-'j'>.y.r,v»z

v.jy.li/.t;.

Qui vero terreni

et ter-

ex ea deduci putest adversus Eccleshe Romanae doctrinam cum insuper materiam amplam suppedita:

rena sapientes recipiunt andacter et indigne solara

ret ad

librum integrum,
imposita

si

de eorum

nominum

ori-

carnem terrestrem Christi. » Fortasse quibusdam non imperitis viris nec inconsideratis parura opportuna videbilur digressio seu excursus
eftieri
liic

gine faciendum opus aggrederemur et oslendere, ut
facile esset,
IJ

ei fuisse

baecnomina

a viris d<;

a nobis

veri

corporis Christi

in eucharistia

praesentia

seu

de

editione

Graeco-Lalina

a

Protestantibus
libri

realitatc

procurata, anno 1082, prsedicti duodecimi
bibliotliecae celebris ministri

Me-

ditationnm Anastasii ad tidem codicis mauuscripli
senioris

Charentouiani
illustris

non dubitantibus. Sed bis amplius immurari non juvat. Adeoque huic prsefationi =eu histuria? libri Katramni linem meliorcm imponere nou posse videmur quarn si tres etiam cogitationes st-u
nieditationes de hoc opusculo Katraniiu jexponamus,

Joaunis Dallaei,

quem

in bibliothecam

regui

administri Colberti translatam fuisse existimant, in
investigandis libris antiquis viri curiosi et applicati.

quibus a Protestantibus non dimus.

respousum

iri

conli-

Primo subjecto, quod falsum reputamus, Ratraminpugnare voluisse iidem seu suasiouem prajsentiae verae veri corporis Christi; saltem non dubitamus quin lideles reputaverit et neutiquam ab Ecelesia? ccetu secretos homines deieusores hujusce veritatis. Ha;c palam et Jiquido intelliguntur ex cuuratione, a Graeci textus sinceritate declinasse, uti ex ceptis verbis secundi articuli libri Ratramni « Duui bis intelligere uecesse est ouTrspi -f,; opwui-jr.c ffv.py.6i; p euim quidam lidelium corporis sanguinis<iue Christi uiy.rxro; liin, qua? sic Latine reddit 7.0.1 Non de pra> quod in Ecclesia quotidie celebratur, dicant quod senti carne et sanguine pergit, ut intelligamus Anastasium uon reputasse aut credidisse Christum his nulla sub figura, nulla sub obvelatione Jiat, sed conceptis verbis Evangelii sancti Joanuis: « Qufmanipsius veritatis nuda mauifestatione peragatur; quiducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in dam vero testentur quod ha?c sub inystcrii figura me manetetego in illo, » appulisse animum ut meu- contineautur, etc. » Haec enim non solum sine mura, tionem faceret vera? praesentia?. veri corpori-s Christi sub subito constituere debent et iigere in bde et suain eucharistia sione, quod ex nostris adnotationibus atfatim intellicum sensus Anastasii sit sauctum Joannem cum Christo Domino eo loci non attendisse getur, concertationem quae locum dedit opusculo aut speetasse carnem et sanguinem visibilem et senKatramni nono saeculo Ecclesia? inter catholicae iidei sibus subjectam, quamvis praesentem revera seu viros defensores substitisse, et fieri non potuisse ut
Sed obsequioso silentio prsetermittere non possum auctorem versionis, qui de Graeeis bouis scripsit Latine non deterius, virum insiguem meritis litterariis Grsecis et Latiuis et commeudatione plurima dignum apud omnes antiquitatum investigatores, nescio qua

num

:

:

:

rcalitcr;

quam

esse

siuceram
est.

doctrinam

Ecclesia?

realitatem

et

veritatem corporis Christi
:

in

Eucha-

catholica?

non dubium

Nemoiidus interpres
jxsv

baec
in

ristia spectarct

cum

pro et contra, de hocce syste-

verba sancti Joauuis Chrysostomi ex homilia 73,
eap. xiv sancti Joannis, vers.7, ToJ;
S\jvi.y.sQ«

xai

oydv xzi

ayvosiv, bis

Latinis

y«p opwptsvous reddidit

mate bdeles aequabiliter defendere aut impugnare D non potuerint; et nisi in medio dubios consistere,

:

Eos enim qui praesentes sunt possumus videre et ignorare; sed
et iguorare. »
:

omni delectu at discrimine remoto. Insuper inutile et supervacaneum esset dicere Ratramnum tanquaui
schisma valde intricatum respexisse divisionem seu
scissionem in Eeclesia ex opinionum diversitate eru-

dices et lexica
et

possumus videre Eidem faciunt omnes dictiouarii coGraeca, et quoquot sunt viri litterati,

Eos quos videmus

pturam
rasse
sibi

homiues primis elementis Grseci idiomatis imbuii, verbuni Opawaat signiiicare videor, et nunquam prxsens sum; "Opao-i; sonat visionem, prsedictioncm; "Aoparos, invisibilem et non absentem. Longe scieutia Graeca
criticis

quippe cum nimiopcre patet eo loci exaggeRatramnum sermonem suum diceudi genere
:

obvio

et ordinario. Sic

psit

de Nativitate Chrisli,

quippe libro quein scricapite decimo, instar hae-

resis novai repeutiua*. reputat praeteritis saecuiis inco-

inferiores

Dacierio

suis

Observaiionibus
Horatii

gitabilem opinionem

ad
id

Longinum

riepi uViJ/ou;,
:

Odas

et

eorum liomiuum, qui sibi persuaserant sacrum Domini nostri Jesu Christi corpus

Festum,

sciunt quibus

Daut crustula blaudi Doctores, eleuieuta velint nt discere priina.

erupisse ex sanctissimo beata? Virginis utero, quodam novo genere miraculi diverso ab eo quo caeleraa

mulieres bomines

et fetus suos

enituntur et pariunt.

125

DE COKPOKE ET SANGULNE DOMINI.

126

omui postpositodubio, senteutiaestsancli, A qui non unuin inultis miraculuin refert. Sed ea omnia in editioue exstant quam 11. P. Jacobus SirmonGregorii Magni Papui hujus uoiuiiiis primi, et pluduscuui cura et tide propalavit Parisiis anno 1018, rium Putruoi et theologoruui Ecclesim calholicce, et
Hsbc enim,

quamhajreticam reputasseipsuui Ratramnuin est prorsus ineredibile et improbabile, quippe quam lusisse ad animos recreaudos et exhilurandos afiirmet « Lusimus hsec de more studeulium. Quai si quis coutemnet, exercitia nobis nostra complacebant. » Secunda ruminatio seu eogitatio uoslra de Katrainno consistit in eo quod si coulra realilatciu quam
:

sub hac epigraphe arithmelica
Insuper

i:ia7.

terlia cogitatio nostra orilur ex eo capite
realitatis

quo,

si

Katramuus suasionem

tanquam nu-

vam

et rece.itiorein existimasset, iucredibile est eain

uon exprobrasse Graecis adversus quos hoc ouus ei imposilum fuerat ab episcopis Gullicanis, tunc temporis eucharistiain affatim adorantibus, uti iutclligi-

vocant, seu

prsesentiam

veri

corporis Christi,

seu

mus

ex

coruin Liturgiis, annuente illustrissimo Ilupag.
1

Pasehasium scripserit librutn de quo lot enucleavimus et narravimus in hac puefatioue historica, iucredibile et iucogitabile maxiine videtur omisisse
cousulto respondere, aut saltem aliquid
celebri

gone Crotio,
citati, capite

88,

voti sai

pro pace a

meipso

i, libri i, dc Adoratione Saltem nou defendisset adversus eos quae mera sunt

euckaristix.

referre de

consectanea

et

necessaria

nalitatis,

quod

praestat

miraculo

a Paschasio relato capite li tra-

"

libro

iv,

capite 3, sui libri pioedicli, pag.

120, iu

quo

ctatus sui de Corpore Christi, de
sacri Christi,

apparilioue

hujus

corporis in eueharislia; quod cuin ab
et a lide dignis auctori-

probat ex relatione Eusebii Csesariensis, auctoritale Papie Sylvestri vos debere iu partibus catholicis

omuibus crederetur eaaetatc
bus
referretur,
illud

diem festum
liou secus

instituere

jam

in

tam opportuna causa
ad realitatcm nervose
igilur et pervi-

ac

solemnem nativitati Calitis, Domiuicum quinta feria cujuscunque

prajtermittere erat

maximum

hebdomada!. Quippe
guinis Domini
«

cum

ea die

coeperit

Christus
et

couhrmandam argumentum. Videant

instituere celebrationem
:

sacriOcii corporis

sau-

deaut Calviniani dogmatis tutores, qua ratione hisce se extricenl miraculis sibi objectis, el ea pernegent
ac suggilient, ut ex seipsis intelligant

iNatalem Calicis similiter
in

ut diem

Dominicum solemnem habere debemus,
criticium

quo
ab

sa-

quam commoarlibus
uti, si

Domiuici corporis et

sanguinis
»

ipso

dum

fueritet necessariumKatramno

iis

Domiuo
sibi

celebrationis sumpsit exordium.

Quis eniin
sacriiicium

sententiam
brein

quam

ipsi

defendunt tuendam recepisset.

persuadeat

uuquam

appellatum

iri

Interim confestim scio Davidem Blondellum, celesuperslitionis CalviuianaB ministrum, tentasse
14-

eucharistiae postposita aut practermissa lide seu sua-

sione veri corporis Christi, revera in
existeutis?

ea praesentis et

viudicare hoc caput

Paschasii

nou

attinere
a
:

Pa-

Eodem verbo
1

Natalis
1

Calicis

usus

e»t

libri sui de Corpore et sed cum ^ Paschasius initio capitis schasium et esse ei ascriptum temere intelligimus et perspectum uullum prodiderit antiquum codicem manuscriptum Sauguine Domini ex quo iu quo hoc caput uou incurrat aut typis expressum, habemus venerationem et cultum quo iideles sacraomnes diversae partis scriptores huicopinioui abnuementum Eucharistiae prosequebaulur, quse liquido
;

runt

eftlictim.

Insuper videre

nihil

vetat hujusce

et planissime
festi

consequi demonstrantur ex institutioue
et institutionis
ejus.

tractatus Paschasii

codicem manuscriptum in Regia Parisiis bibliolheea, ejusdem ferme aetatis, sub nonnue sancti abbatis Corbeiensis Paschasii, in quo hoc mirandum omuibus numeris absolutum refertur. Hic vero codex manuscriptus fuit illustrissimorum fratrum Puteanorum, bibliothecas Kegiaj praefectorum; in qua subsistit sub hac epigraphe numerica i336. Alterum vidi oculis propriis ^minus antiquum
a

solemnis origiuis
Christi,

In quo

sacrum crederetur consistere

et pra?seus permanere

verum corpus
quain adoratio
tionibus

cui

Verbi

aeterui

persona

fuerat unita, cultus redditus
latriae.

alius esse

non poterat
ct

Plurajam enarrare
iuterpretis

;de cogitationibus

diversee

partis libri

rumiuaKatramni

supervacaneum

et inutile videretur.

Blondel, Eclaircissement sur VEackaristie, pag. i3i.

DE CORPORE ET SANGUINE DOMINI
LIBER,
Expressus ix apographo

cum cura

et fidc

cxscripto cx codice ms. octinfjcntorum

annorum

abbalix Lobicnsis.
Jussistis, a

I.

gloriose

princeps ut quid de sausentiam, vestnfi

i)

maguilicentiae signiticem
iico

guinis et corporis Christi mysterio
a

imperium, quam magnivestro principatu diguum, tam uostra? parvitatis
:

Gloriose princeps. Iis verbis usus est Ratraninus, in dedicatioue librurum quos ejusdem Caroli Calvi

magnificentix \a

hujUS temporis,

ju-su scripsitde Praedestinatione. bomino glorioso ac ineecllentissimo principi Curolo. Nec limui uoiuen

majestaiis mutare, quia usu majestatis pro maguilicentia usurpari solebat quod [>alet ex preefatioue eadem RalraiBui librorum de Prtedestinatioue.

vocem
;

uomen

127

NANtAMM
quam
<j

COltBEIKNSIS MONACHl
rc-

128

viribus constat dillicillimum,
gali providentia

Quid enim dignius
sacris

A

II.

Dum cuim quidam
quod nulla

tidelium corporis sariguiquotidie eelebratur,

de

illius

mysteriis cacst

nisque Christi, quod
dicant •
liat,

in Ecclesia

tholic&s sapere,

u

i

sibi

regale

solium diguatus
constat

sub Qgura, nulla sub obvelatione

contribuere, et Bubjectos pati non pos6e diversa sentire
d(!

sed ipsius reritatis

uuda manifettatione per-

curpore Christi,

iu

quo

Christianse

agatur; quidam rero testeotur quod
rii

becsub mystequod corporit

redemptionis

summam

consistere?
clc.

figura

contineantur, et

aliud

sit

Quaestio quae ca cum Calvinianis disquiritur, erat valde diversa. Tuuc enim quaestiu non erat utrum mysterium eucharistise contiueat in figura duntaxat corpus, sed an esset aliqua vel aliquanta tigura iu hoc sacrameuto, vel prorsus nulla. Ecclesia Catholica semper credidit et docuit aliquam esse hguratu, etcum hac tigura recipiverum corpus
figura,
aetate agitabatur,

Quod nulla sub

ab ea quse bodie

et

verum sanguinem

Christi.

Iloc

evidenter intelp,

ex libro sancti Paschasii Ratberti, abbatis Corbeiensis, ea de causa facti, eodem tempore quo suum scripsit Hatramnus. Capite primo Paschasii, pag. loob («) editionis Patris Sirmondi Jesuitae, praestantissimi critici, ab eruditis in falsi suspicione
ligitur

nunquam
Dominus

positi,
fecit

lit.

E
ct

:

Omnia qusecunque

voluit,

in

ccelo

Licet in ligura panis et nihil aliud quam caro Christi et

in terra, et quia volait. vini, hoc sic esse omniuo

sanguis post conse-

Ex his adnotatiouibus patehit clarissime, continenli sermone non in divercrationem credendae
sunt.

verhis transsubstautiationem defendit, vindicavit, corollarium educit; ex quo liquido patet et aperte coostat plures theologos ea aetate sibi persuat accidentia post consecrationem permanentia adbaesisse corpori Chrieti. Adeoque cum albedo et rotunditas disruptse non possent intelligi sine fractione corporis Christi, corpus Christi frangi ac disrumpi oportere, quod ob oculos positum et subjertum aliis seusibus, a nemine homiue uno poterat negari. Ecca sunt verba hujus auctoris concepia Urgendut est igitur qui negat corptu Dotnini frangi, utrum illud quod in altari sacramus ei frangimus credai e$$e corpus Christi. Si concesserit, fractioni corporis non contradicit; si negaverit, judicet quisque fidelis si ille fidelis judicandus sit; videat ipse cui credere velit, qui nec auctoritati evangeHcz, ncc propriis oculis credit. Nos vera cum discipulis cognoscamus Dominum in fractione panis. Cogitaveram et illis aliqua respondere, qui dicunt ipsum corpus non frungi, sed in aibedine
:

ejus et

rotunditate
esse in

aliquid

factitari: sed

recogitans

sam de hac causa a Paschasio inisse sentcntiam adeoque non esse probabile advcrsus eum scripsisse

:

ut sibi persuadent Prolestantes heeretici, et vindicare putant. Cum ex adverso constet Paschasium eorum sententiam impugnasse, qui putabant omnia esse ligurata iu eucharistia, nulla vera quamvis aliquaminesse hguramne utiquamnegaverit, quod patet hbro xii suae Expositiouis in sanctum Matthseum. Altera pars quaestionis An ipsius veritatis nada munifestatione peragatur, nulli dat locum disputationi aut concertationi inter viros catholicos et homines Protestantes. Non enim defendimus oculos corporis iu hoc msyterio absque velo aut paropside intueri et percipere quod interius vident oculi animse, ut exponit Ratramnus num. 5, in quo, liquido quaestione exposita de qua jussu imperatons sententiam proferre interpellabatur Utrum aliquid secrcti contineut, quod oculis solummodo fidei patcat an sine cujuscunque velatione mysterii, hoc aspectus intucatur corporis exterius quod mentis usus aspiciat interius. Revera videmus seu percipimus exterius oculis corporeis, species panis et vini; interius vero et sub his speciehus credimus existere reconditum corpus et sanguinem Christi. Opinio quidem falsa a mente Eeclesiae catholicse alienior est corpus Christi in eucharistia esse visibile et sensibus subjectum, frangi et conteri dentibus recipientis. Verumtamen negaii non potis est olim quosdam homines catholicos huic opinioni non abnuisse eamque defendisse. Ha?c euim ex duohus iusignioris notae monumeutis antiquitalis intelliguntur planissime. Primumerumpit ex tractatu ahbatis Abhaudi, cujus tempus quo visit estincertum nisi forte, ut satis probabile est, saeculo undecimo, quem domnus et reverendus Pater doctissimus Mabillonius ordiuis S. Benedicti congregationis S. Mauri publici juris fecit tomo III Analectoriim Veternm. pag. 442, sub hoc titulo De fractione Corporis Christi; in quo hanc sententiam tuendam sine dolo aut fraude recipit. Credo, inquit, quod panem quem accepit, benedicendo corpus suum fecit. Ideoque corpus suum fregit, et de eodern corpore suo
: : :
:

Evangilio Chrisli de albedine et rotunditate disputare, amaturis talia auribus dimovens, dialecticis aut certe pucris talia permisi. Praesertim cum quivis facile videat albedinem, seu rotunditatem, ab ipso corpore quod vel albam vel rotundum est, separari non posse ita ut ab ipso corpore quod vel ila ut album vel rotundum est, separuri non posse ab \ipso non fracto hsec per se singulariter non franp gantur.
:
;

ineptum

Secundum

antiquitatis

monumentumest codex ma"

nuscriptusGualteri,sancti Victoris Parwensis magni prioris, ex bibliotheca hujus abbatiae extrddus continens quatuor libros adversus quatuor Francise LaPctrum byrinthos; qua voce uominatim designat Abailardutn, Petrum Lombardum, Petrum Pictaviensem et Gilbertum Porretanum. Cujus codicis fra-

gmentum

publicavit,

ex capite

u

tertii libri,

doctis-

simus Mabillonins, in suis notis ad tractatum Abbaudi, tomo III suorum Analectorum veterum, pag. 4o0. Demum venit ad Berengarium. Hic enim
fieri,

heereticus asserebat, in figura et in sacramento lotum nihil in virtute. Postea vero convictus coram Nicolao papa et pluribus episcopis, confessus est,

;

d

etiam et juraoit, panem scilicet et viuum post consecrationcm non solum sacramcntum, verum etiam verum corpus et sanguinem Christi esse, et sensualiter non solum sacramento, sed etium veritate manilus sacerdotum tractari, et frangi, et fidelium dcnttbus atteri.

Ecce

catholica

fides.
:

Iste

autem
:

scholasticus

:

Yere quidim, ait, est, sed (Abailardus) sic exponit Sane dici potest in sacramcnto tantum. Item ait fractio Ula portio, non in substantia corporis, se4 in ipsa forma panis sacramentali fieri, ut vera fractio el
partitio sit ibi, qux sit non in substantia, seu in sacramento, id est in specie. Item, est vera fractio. et purtitio, quse fit in pane, id est in forma panis. Itcm fractio et partes illae quse videntur fieri, in sncrumento fiunt, id est in specie visibili. ldeoque illa Berengarii vcrba ita distinguenda sunt, ut sensualitcr, non modo sacramento, sed in veritate dicatur corpus Christi tractari
tibus. Vere

:

jam

benedicto, et fracto,

discipulis dixit

:

CORPUS meum. Continenti sermoue extricat vose tortuosis contradictionum nodis et ambagibus, in quas praecipites, dare enitehantur omnes suae opinionis defensores. At vero, postquam conceptis
(a)

Iloc est se ner-

manibus sacerdotum, frangi quoque et attrri denquidem, sed in sacramento tantum. Vera est

igitur ibi attritioet partitio. Ecce dum catholicam fidem nulla prorsus distinctione indigentem, solitis sit>i argumenlatinnibus distinguit, alterum se probat Bercngarium. Haec autem opinio de fractione corporis'

Christi
Vid. Patrologire tom.

videtur

valde

communis

fuisse eo

tempore

CXX.

Edit.

quo primam suam retractationom, seu

palinodiam

m
sensibus appareat, aliud aulem

DE CORPORE ET SANGUINE DOMINT.
quod
CoT.l,
fides

130
clarescat
:

aspiciat

:

A

agitur in

manifestationis luce

et

utruin

non parva

diversitas

inter eos
scribat
(/

dignoscitur.
10),

Et
ut

cum

Apostolus Gdelibus
inter eos appareat,

sapiant et idem dicant omncs, et

idem schisma nullum

uon parvo schisinate dividuntur,

ipsum corpus quod de Maria nalum est, et passum, mortuum et sepultum, quodque resurgens et ccelos ascendens, ad dexteram Patrisconsideat. M. llaruin duarum qiuBstionum primam inspiciamus;
et

qui de

mysterio corporis sanguinisque Christi non
seutientes eloquuntur.
i
l- i

ne
sit

dubietatis

ambage detiueamur,
ut

deiiali-

eadem
III.

niamus quid

figura, quid veritas,

certum

Quapropter vestra regalis sublimitas zelo I d provocata, non anquauimiter ista perpendens, et secundum Apostoli prccceptum cupiens ut idem sentiant et idem dicant omnes, veritatis diligenter inquirit secretum, ut ad

quid contueutes, noverimus quo rationis iter contendere debeamus.
VII. Figura est obumbratio quaedam quibusdam velaminibus quod intendit ostendens; verbi gratia,
:

eam deviantes revocare possit. Verbum volentes dicere, panem nuncupamus sicut Unde non contemnitis etiam ab humillimis hujus rei in Oratione Dominica panem quotidianum dari nobis vel cum Christus in veritatem perquirere, scientes quod tanti secreti expostulamus (Luc. xi, 3) myslerium non nisi Diviuitate revelante possit Evangelio loquitur dicens Ego sum panis vivus, qui agnosci, quae sine personarum acceplione, per quos- B de crzlo dcscendi(Joan. vi, 41) vel cum seipsum vitem, cunque delegerit, suae veritalis lumen ostendit. Ego sum vitis discipulos autem palmites appellat IV. Nostrae vero lenuitati quam sit jucundum vevera, vos autem palmitcs [Joan. xv, S). Ilaec enim slro parere imperio, tam est arduum super re huomniaaliud dicunt et aliud innuunt.
;
:

;

:

manis sensibus remotissima, et nisi per sancti Spiritus eruditionem non posse penetrare, disputare. Subditus igitur vestrae magnitudinis jussioni, coniisus

VIII. Veritas

vero est rei manifesta demonstratio,
obvelatae,

nullis

umbrarum imaginibus
utque
planius
Virgine,

sed puris et
si-

apertis,

eloquamur,
passus,

naturalibus
dicitur

autem

ipsius de

quo locuturi sumus
quid ex
[al.,

sutlragio,

gniiicationibus insinuatse; ut pote
stus natus de

cum

Chri-

quibus potuero verbis,
sed sanctorum vestigia
V.
et

de] hoc sen-

cruciiixus,

mortuus

tiam aperire tentabo, non proprio

fretus

ingenio,

Patrum prosequendo.
sumitur, corpus

Quod
a

in Ecclesia ore lidelium

sanguis Christi, quaerit vestrae magnitudinis exin

cellentia,

utrum

aliquid secreti
iidei

modo

an in veritate. Id est, quod oculis solumpateat, an sine cujuscunque velatione
mysterio
iiat

contineat,

enim hic iiguris obvelantibus et sepultus. Nihil adumbratur; verum rei vcritas naturalium signifineque aliud hic cationibus verborum ostenditur licet intelligi quam dicitur. At in superioribus non nec panis Christus, nec ita. Nam substantialiter, vitis Christus, nec palmites apostoli. Quapropter hic Dgura, superius vero verilas in narratione monstra;

mysterii hoc aspectus intueatur

corporis

exterius,

tur, id est
IX.

quod mentis visus

aspiciat interius; ut

totum

quod

nuda et aperta Nunc redeamus ad

significatio.
illa

quorum causa

dicta

canere coactus est Berengarius in concilio Romano,

anno Christi 1059, temporeNicolai
his verbis conceptis
et

II

papse, uti patet

quibus passus est, verum corpus sanguinem Domini noslri Jesu Christi esse et scnsuuliter, et non solum sacramcnto, sed in veritate, manibus sacerdotum tractari, et frungi et fidelium dentibus atteri. At vero si hacc senteutia communis et magis vulgata fuit tempore Berengarii, non eo primum e cerebro hominum erumpere ccepit, quippe cum in instanti et confestim opiniones communes non evadant. Insuper ab hac senlentia non alienum, imo valde concors prodidit cum ait quod in eucharistia non modo caro aut sanguis Chrisli in nostram convcrtuntur carnem aut sanguinem, lib. de Corpore D
Chnsti, capite et eodem ca20, observat sua setate exstitisse monumenta et libros seu codices ex quibus erat intelligere, plures exstitisse homines theologos, qui in ea suasione permanserant, scilicet corpus Christi in eucharistia
et

sensibus subjectam; sic verbis conceptis sequentibus explicat Ratramnus: An sine cujuscunque vclatione mysterii hoc intucatur corporis exlerius, quod mentis visns aspiciat intcrius. lnsuper ex abbate Abbaudo idem intelligimus, apud quem Sed alind ha?c vox eumdem sensum et usum subiit est cum de veritale cujuslibet rei secundum proprictaloci significat,
:

tem facti quse?itur-,aliud, cum facti ejusdcm mystica (juia veraratio allegorice discutitur. Et continetur citcr corpus Christi manibus frangitur sacerdotis, non secus ac prior sancti Victoris Gualterius, cum obfuisse fateri vcrum, servat Berengarium coactum
:

Sanguirie

pite,

et csse et sensualitcr scd etiam veritate, manibus non solum sacerdotum tractari, et frangi, et fiddium dentibus atteri. Eum sensum subierat apud Paschasium lib. Quando jam Matthseiim in Expositionis xii hsec mystica sacramcnta, in fide ultra non erunt reipsa veritas, quae adhuc recte agitur in mysterio,

corpus

et

sanguinem

Christi

;

sacramento,

:

susceptum esse digestioni

et ailectibus

excremento-

luce clarius referetur, ct

erit

rum obnoxium. Quse
initium tempore

itasint, hujus opinionis Caroli Calvi constitui posse videtur,
res
si

tione quod nunc sumimus

in

mysterio.

omnibus palam in fruiRes satis vul:

quo scilicet suum tractatum composuit Paschasius et Ratramnus suum scripsit. Ex quo patet plauissime frangere et confutare voluisse duas opiniones, a? \ue
adversas doctrinse Ecelesise catholicae et somniis sectae Calvimsticse. Qui[ipe cum enitatur probare in sacramento corporis Christi aliquam esse iiguram et hoc corpus Christi quod in eo iit sensibus non subjici, adversus eos qui tuendum recipiebant nullam in eo esse iiguram, quoniam corpus Christi in ea erat sensibus subjectum et visibile.
et pariter
a

gata fuit mediae aetatis usus vocis veritutis, ad signiiicandam rei probationem seu demonstrationem quippe curn constans esset hujusce vocis usus ad signiiicandas testiticationes quas in jus vocati testes proferre solent, quibus reapse crimina non consistunt in se, sed eorum pro ationes et argumenta iirma et invicta. Ut abundanter patet in Conswtudinibus insularum, tit. i, articul. 19 et 20, et in libertatibus urbis sancti Desiderii,in Campauia anno 1228 in concilio Coyaci habito, in Hispania, anno iOiiO

canone

9, relato

apud Ducangium,CIossarii tomo

III,

In

mysterw

fiat

an

in veritaie.

Veritas

rem eo

pag. 1283.

;

i:}|

HAIitAMM CORBEIENSIS MONW.Iir
ista, videlicet
niill.i

132
totnra
in

urii

corpiu

ot

sangninsm
illud

Christi. a Si

A occipiatnr,
hil hic

d sed

reritate conspiciatar, ni-

(Miim
j iin

sul>

flgura

mysteriura

peragitar,

sterium non recte vocitatur. Quoniam mysterium dici non potest, in qno nihil esi abditum, nihil a corporalibus sensibus remotum, nihil aliquo vclami\

quoniam mhil spritale geriinr; led qoidquid illud est, lotom secondum corpui accipitur. El com les, lecuodom Apostolom, sit
fidei operatnr,
li

mine contectnm.
rius

At

ille

panis

qui

per sacerdotis
aliud
exl<»-

rerum argutnentum rum appareniium [Hebr. xi, J), i<l est non earom qoae videntor, sed qoaa non videntor substantiarum, nibil hic secondom ftdem accipiemus, qooniam qaidqoid existit, secaodom sensos

ministerium Christi

corpus

conficitur,
et

humanis sensibus
fuerat,

ostendit,

aliud

interius
b

fidelium mentibus clamat. Ezterius

quidem

panis,

corpoiis dijodicamas.

Et rnhil

absardias

qaam

pa:

quod ante
ditur,

forma
:

prselenditur,

color osten-

nem carnem

accipere, et
erit,

sapor accipitur

ast interius

longe aliud mullo

nec jam mysterium
ahdili continebitur.
XII.

vinum sanguinem dicere in qoo nthil secrcti, nihil
Christi

multoque excellentius intimatur, quia cceleste, quia divinum, id est Christi corpus, oslenditur, quod non sensibus carnis, sed animi iidelis
pretiosius

Et

quomodo jam corpus

dicitur

[al.

contuitu vel aspiciltir,
X.

vel

accipitur, vel comeditur.
II

Vinum
tenus

quoqtie, quod sacerdotali consecratione
alitid

f.liristi

sangninis eflicilur sacramentum,
ostendis,

super-

licie

aliud

interius [continet.

Quid

enim aliudin

superficie

quam

subslanlia vini con-

quo nulla permutatio facta esse cognoscitur? Omnis enim permutatio aut ex eo quod esl in id quod est efficilur, autex eoquod est in id quod non est, aut ex eo quod est in id quod est. In isto aulem sacramento, si tantum in veritatis simplicitafe consideretur, et non aliud credatur quam quod
dicetur], in
aspicitur, nnlla

spicilur? Gusta,

vinum
vini,

sapit; odora,

vinum rcdolet

permutalio facta cognoscitur.
transivit
in

Nam
quod
si-

inspice, vini color intuetur. At interiussi consideres,
j.im

nec ex eo quod non erat,
sit,

aliquid

non liquor

sed

liquor

sangninis Cbristi
gustatur.et agno-

quomodo

fit

transitus

in

rehus

nascentihus,

quidem non erant prius, sed ut sint, ex non esse probatur dum odoratur. ad id quod est esse transitum fecerunt. II ic vero scitur dum conspicitur, et panis et vinum prius fuere quam transitum in saIlaec ita esse dum nemo potest abnegare, claret quia cramentum corporis et sanguinis Cbristi fecerunt. panis ille vinumque figurate Caristi corpus et sanguis exislit. Non enim secundum quod videtur vel Sed nec ille transitns qui fit ex eo qnod est esse ad carnis sp&cies in illo pane cognoscitur, vel in illo id quod est non esse, qui transitus in rebus per vino cruoris unda monstratur; cum tamen post defectum occasum patientihus existit quidquid mysticam consecrationem nec panis jam dicitur nec ^ enim interit, prius subsistendo fuit, necinterilnm vinum, sed Christi corpus et sanguis. pati potest. quod non fuit bic quoque non istetransXI. Nam si secundum quosdam figurate nihil hic itus factns esse cognoscitur, e quoniam secundum
credentium mentibus
et sapit
:

dum

;

Si cnim nulla sub figura mystcrium illud peragiHoc iterum repetit, ut otnnes afflictim cognoscant adversus eos solummodo agere, qui sibi persuadehant totum quod in Eucharistia lit esse sensibus subjectum. jEt axioma profert valde propitium sententise, et rebus Ecclesise maxime opportunum, scilicet nnllum consistere posse mysterium, in quo nihil sit reconditum et occullum. Revera non dicit totum esse debere reconditum et secretum, uti sibi fingunt Calviniani protestantcs, qui sibi perstiadent nihil in eucharistia esse pra?ter figuratum et
a

tur.

ram convcrtcre potuit in proprium corpus, etc, et numero xxx sed vere per mysterium panem et vimtm in corporis et sanguinis mei conversa substantiam. Ad
:

mentem

sancti
iv
:

Cyrilli
ov/.

Hierosolymitani,
ei

Catechesi
&>$
6

Mystagogica

Tav-a ua@£>v
<7uuc/.
r,

wX it\r}pofoor,Qei^
x.at

oatvousvoc aoroc 6oiiAcT«t, v.U.v. to
oiiv.

doro- STriv,
XpiffToO"
yvjo-i:

'jvjzh

tojto

y.y.l

6

oa(vo'u£vo; otvo;,

tropum. Sensus igitur Ratramni ab Ecclesiae sensu non differt, quse altquantam recognoscit liguram, ut ipse sanguis existit, etc. Non ait solummodo esse in figura Paschasius ait loco citato et in Epistola ad Frud- D corpus et sanguinem esse, sed figurate, et boc nihil gardum, Ex bis consequitur non deprieliatos esse aliud significat nisi esse vela corporis Christi. Nam inter se Paschasium et Ratramnum, imo contra omsecundnm Ratramnum figura et velum idem omnino nino diversos adversarios scripsisse. Enimvero Rasonant, ut patet numero n, quod nulla sub figura, nulla sub obvelatione fiat. Et numero o, an sinc cutramnus eos vellicat qui nullam in eucbaristia figunihil enim ram admittebant, et Paschasius eos qui totum esse juscunque velatione mysterii. Numero 8 Numero 9 Si liguratum vindicahant. Id patet ex ejus expositione Idc figuris obvelaniibus adumbratur in Matthcpum lih. xn, Unde miror quid vccnim nulla svb figura mysterium istud pcragilur, jam lint minc quidam diccre, non in re esse rcrimysterium non rectc vocitatur. Quoniam mystrrium
:
.

toOto jSovierat, c/X)m vIm. XoioTtrw. Sciens et plane cognoscens quod panis qui apparet, non cst panis, quamvis gustus aliter indicet. scd corpus Jesu Christi; et vinum quod apparet, non est vinum, quoi gustus indicat, sed sanguis Jesu Christi. c Panis illud vinumque figuraie Christi corpus et
oivo;,
£i

vjxi

:

tatem carnis Christi vel sanguinis, sed in sacramento virtutem carnis, ct non carnem virtutem sanguinis, et non sanguinem figuram, et non veritatem. h Panis quod ante fucrat forma prxtendttnr. IIoc probat post consecrationem panem non esse, sed solum formam, colorem et gustum panis qui fuerat: adeoque jam non superest, sed ejus loco corpus Christi. At ille panis qui per sacerdotis ministcrinm Ckristi corpus conficitur, inquit iste auctor eodem numero, et inferius nnmero 28 Sicut ergo paido antequam patcrctur, panis substantia et i<ini creatu; ;
:

non potest, in c.orporalibus sensibus
dici

quo nihil est abditum, nihil a remotum, nihil vclamine conte-

ctum.

Sed totum in vcritate conspiciatur. Id est, sed totum quod conspicitur sit ipsa veritas ad sisnilicandum et totum quod ibi videtur et oculis subjicitur, sit revera totum qnod ibi est. Qualis erat sententia eorum quos Ratramnus confutat, qui nullam ceu in boc mysterio sibi persuadebant esse figuiam seu velamentum. fjunniam secundum vcritatem spccies creaturx e
d
:

133

DE CORPOHE ET SANGUINE DOMIM.
fuerat ante,

]34
pertulerint,
nibil aliud existunt

verilatem species creaturse, quae

per-

A

niliil

permutalionis

mansisse cognoscitur.
XIII.

quam quod
iit

prius fuere.

XV. C.ernit sublimitas vestra, Princeps gloriose, quo taliter senlienlium intellectus evadat: negant in co quod est, quue perspicitur in rebus qualilatis quod affirmare creduntur, et quod credunt destruere vorietatem paiiemibus; verbi gratia, qnando qnod * comprobantur. Corpus ctenim sanguinemque Cbristi ante nignim fueral in album demutatur; nec liic iideliter coufitentur et cum boc faciunt, non lioc facta esse cognoscilur: nibil enim vel taclu, vel jam essequod prius fuere procul dubio protestantur: colore, vel sapore permutatum csse dcpreheuditur. et si aliud sint quam fuere, mutationem accepere. Si crgo nibil est bic permutatum, non est aliud quam Cum boc negari non possit, dicant sccundum quod ante fuit. Est autem aliud, quoniam panis corpus, et permulata sunt: orporaliter namque nibil in eis vinum sanguis Christi facta sunt. Sic enim ipse cernitur esse permutatum. a Fatebunlur igitur nedicil. Accipite ct comedife: hoc est corpus mcum cesse est aut mutata esse secundum aliud quam se(ilatth xxvi, 26). Similiter et de calice loquens dicit cundum corpus ac per boc non esse boc quod in Accipite et bibite: hic est sanguis Novi Tcstamenti, veritate videntur, sed aliun quod non esse secunquipro vobis fundetur (Marc. xiv. 24). " dum propriam essentiam cernuntur. Aut siboc proXIV. Quaerendum ergo est ab eis qui nibil bic iiliteri nolnerint, compellunlur negare corpos essc gurate voluut accipere, sed totum in veritatis simsanguinemque Cbristi, quod nefas est non solum diplicitate consistere, secundum quod demntatio facta cere, verum eliam cogitare. sit: ut jam non sint quod ante fuerunt, videlicet XVI. At quia contitentur et corpus et sanguinem panis atque vim:m sed sint corpus atque sanguis Dei esse, nec hoc csse potuisse nisi facta in melius Chrisli. Secundum speciem namque crealurae forcommutatione, r nequeista commutatio corporaliter, mamque rerum visibilium, utrumque boc, id est sed spiritualiter facta sit, a necesse est jam ut figupanis et vinum, nibil babent in se permutatum. Etsi rate facta esse dicatur: quoniam sul) .velamento cor-

Rem

illa

permuialio quae

ex eo

quod

est

:

:

:

;

l.

;

eo quod sensibus percipitur. Hic esl cnim hujus concinnatoris operis de Corpore et Sanguine Domini indicat naluram, aut ideatr. rei ; ad mentcm Platonis, genuinus sensus. Qui revera non cogitat nullam esse significat apparilionem, iiguram exteriorem rei senfactam commutationem in substantia reapse corporea sibus subjectam aut perceptam secundum stylum panis et vini, sed solum in eo quod sensus oculorum mijus auctoris, uti patet numero 10, in qtio ait nulnostrorcm perstringit et pungit, scilicet specielius, r lam formam aut speciem carnis et sanguinis Cbiisti uti observat bis verbis conceptis, nnmero qui, ut in boc mysterio percipi. Non enim secundum quod Gellius ait, immediate pra?cedit: Corporalifer namvidetur vcl carnis spccies in illo pane cognoscitur, que nihil in cis cemitur immutalum, id est corporis vel in illo vino cruoris uncla monstratur. Hic vero sensibus percipitur immutatum. dicendi modus acceptus refertur iu auctorem libroNecesse est jam ut fguratc facta esse dicatur. rum de Sacramentis qui sancto Ambrosio vulgo et IIoc vocabulum figurate secundum Ratramni stylum non immerilo ascribuntur. Lib. n, ca p. 5 : Spiritus seu scribendi ac dicendi rationem et modtim non

qux

fuerat

ante, perma7isis$e cognoscitur.

Ilapc vox,

#

species,

secundum

Festum

et

Tullium Ciceronem

<i

S'inctus
a

in

specie columbx,

non
est,

in

vcritate columbx,

signiticat
vini,

sed in specie colttmbx dcscendit de

ccelo.

figura efiieri, sed

mutationem in corpus Cbristi duntaxat imo sub velis et paropside panis

in
et

Ha?c vero palam demonstrant bunc auctorem non dubitasse veram efiieri in eucbaristia mutalionem unius rei in alteram. Et cum quod percipitur sensibus, videatur panis et vinum, cum aliud essc debeat, necesse est Ratramnum credidisse veram iieri mutationem panis
etc.

Fatebuntur igitur ncccsse

sub quibus existit reconditum corpus Christi, ut, inqtiit, continuis verbis: Quoniam sub velamento
corporei panis, eorporcique vini spiritalc corpus Christi spiritalisque sanguis existit. Qua qnidem dicendi ratione usus est Pascbasius in epistola ad Frudgardnm, ut verum corpus Christi dilucide significaret.

in corpus Cbristi et vini in sanguinem. Quapropler Centuriatores Magdebtirgenses rotunde falenlur in lihro Ratramni incurrere semina quo?dam transsubstantiationis: Transsubslantiutionis snniua habet Ra-H tramnus utitur enim vocabulis commutationis et convrrsionis. Censura ix, de Doctrina. b Aut si hoc profitcri nolucrint, etc. Ha?e indigitant strictam colligationem qnam auctor noster recognovit inter transsubstantiationem et pra?sentiam veram, seu rcalitatcm corporis Christi in eucharistia, nec unam sine altero reapse consistere posse cum negare necesse sit corpus Cbristi esse in eucbaristia, nisi agnoscatur quaedam mutatio unius rei in alteram, scilicet panis in corpus Christi. Ex his eliam intelligere facile est quanlum sit necessarium ad salutem a?ternam comparandam, credere seu lidem divinam habere transsubstantialionis et realitalis, quippe cum si hoc profiteri noluerint, compelbmtur negare csse corpus sanguinemquc Chrisli: QCOD NEVAS EST NON SOLUM DICERE, VERUM ETIAM CO;

Cujus dum corpus non corrumpitur quia spirituale, et totum spirituale est quod cclebratur in hoc sacramcnto. Quod valde alienum non est ab eo sermone firegorii Nysseni de Baptismo Cbristi, pag. 802 tom IT, lit. A:
'O
V.OZOC,

7TOAIV <ZOTO;

SOTl

tsw;
o~6iy.c/.

scoivo;"

(/././.'

rj-y.-j

WJZOy

:

X<httoO J.iysrc/.i zs v.c/.i yivsTKi. lluc ttsque panis est panis oommunis et ordicum consecratur mysterio nuncupatur narius, scd corpus Christi et revcra cst. Ha?c etiam valdc congruunt iis quo? paucis annis ante Pascbasium prolata fuerant in concilio n Nicamo, celebrato |anno 787, tomo IV Concil. editionis Rinii anni 1018, pag. 043:
to

wjnzxowj

i-oovoycvr,,

11;

7700

tov

c/.ytc/.TOn-j,

i/./.'/r,0r,
y.c/.l

c/.-jzLzvtzc/.-

u.zzc/.

oi

zo-j

GITARE. c JSeque

ista tcr facta s>t. Id

commutatio corporaliter, sed
est

spiri/alisit,

neque commutatio

facta

in

Koittov /.iyovzc/.i v.c.i d-n, v.'A r.iAzi-jo-Jzv.i. Ante consecrationcm appcilantur ftr/urx, ct post ocnsecrationem nominantur ]>roprie corpus Domini et songios Christi, ct sunt, ct creduntur rjiismodi. Hancdicendi et scribendi formam, seu modum iterum repetit Ratramnus de Cbrisli corpore in Addamvs eucharislia reapse existente. Num. !•!) qaod iste panis et calix qui corpus et santjttis Christi nominatur et existit, memoriam reprxsentat Dominicx passionis. ctc. Qii?p cum ita sint, dnbitandi locus
«ytv.cru.bv
o~ r'>'j.v.

Kuoiou

c/.iv.c/.

:

:

m
tualisque aanguis existit:
existentioe

HATKAMNI CORBEIENSIS MONACHl
quod sensus corporis
atque itorruptibile;
<-t

iaa
attingai, et idet

porei panis corporeique vini spirituale corpus spiri- A fonte et inesse

rerum inter

se

non quod duarum sint diversarum, corporis videres,

circo mulabile

rorsua ine

quod
nec

fide

sola conspiciat,

ideo nec

licet et spiritus,

verum una eademqne
<:st

secun-

vilse

discrimen accipere.
lavat,

con ompi po Sirequiras quodsuperest;
si

dum
aliud

aliud

species panis et vini consislit,
et sanguis Christi.

namque quod

autem corpus utrumque

secundum Secundum

ficietenus

elemenlum

rero perpendas

»quod

interius purgat, virtus vitalis est,virtus sanctin*-

corporaliter

contingitur,

cationis, virtus

immortalitatis.

Igitur in proprietate

species sunt creaturse corporeae;

tiam vero quod spiritaliter

faclae

potensunt, mysteria sunt
sccuridiim

bumor

coiTuptibilis, in mysterio vero virtus sanabilis.

XIX. Sic itaque

Christi corpus

et

sanguis

super-

corporis et sangninis Chrisli.
XVII. Consideremiis sacri fontem baptismatis, qui

hcietenus

considerata,

creatura
Si

est

mutabilitati

corruptelseque subjecta.
talitatem.
et
h

mysterii

vero perpendas

fons

vita?

non immerito nuncupatur,
vitae

quia descen-

virtutem, vita est participantibus se triboens immor-

dentes in se melioris

novitate reformat, et de

peccato mortuis viventes justitise donat:

num

secun-

Non ergo sunt idern qnod cerriuntur, quod creduntur. Secundum enim quod cernuntor
pascunt
corruptibile,

dum quod

aquse* conspicitur

clcmentum

esse, istam

corpus

ipsa

corruptibilia
in

potentiam obtinet. Attamen

nisi sanctificationis virlu-

" secundum vero quod creduntur animas pascunt
scternum victuras, ipsa immorlalia.
XX.
Nescitis

tem obtineret, labem vitiorum nequaquam diluere posset; et nisi vigorem vita? contineret, nullo modo mortuis pra?stare vilam valeret, mortuis autem non carne, sed anima. In eo tameu fonle si consideretur solummodo quod corporeus aspicit sensus, elemen-

Apostolns

quoque

scribens

Corinlhiis

ait:

fuerunt
in

tum fluidum
.nisi

conspicitur, corruptioni subjectum

nec

corpora lavandi potentiam obtinere. Sed accessit

sancti Spiritus per sacerdolis consecrationem virtus,
et eflicax facta est

omnes et Mose baptizati sunt, in nube, et in mari, et omncs eamdem escam spiritualem manducaverunt; et omnes camdem pntum spiritualem biberuntl Bibebant autem de spirituali consequente cos petra. Petra
:
:

quoniam patres noslri omncs et omnes mare transierunt

sub

nube

non solum corpora, verum etiam

autem crat

Christus

(f

Cor.

x,

1-4).

Animadverti-

animas
tia

diluere, et spirituales sordes spirituali poten-

dimovere.

»mus et mare baptismi speciem praetnlisse, et nubem; patresque prioris Testamenti in eis, id est in
nube sive mari, baptizatos fuisse. Num vel mare, secundum quod elementum videbatur, baptismi potuit babere virtutem? vel nubes, juxta quod densioris crassitudinem aeris ostendebat, [add. populum"
Spiritus sancti, nulli corruptioni obnoxia sunt, vitam et immortalitatem largiuntur. His ita subjectis et
positis,

XVIII. Ecce in

uno eodemque elemento duo videest corruptioni

mus

inesse

sibi resistenlia, id

sub_,

jacens incorruptionem praestare, et vitam

non haisto

bens vitam

contribuere.

Cognoscitur ergo in

nullus relinqui potest de concordi etunanimi sententia Ratramni et Paschasii de praesentia corporis Christi et sanguinis in Eucharistiae mysterio.
a

sensus Ratramni non est quod

quemadmo-

substantia? et baptismo virtus sanctiticctionis Non quod duarum sint cxistentise rerum inter se accedit, ita in eucbaristia virtus duntaxat vita? et diversarum. Si quis sibi persuadeat duas existentias sanctificationis accedit ad substantiam panis. Si enim rerum diversarum, scilicet specierum panis et vini esset sensus Ratramni, non diceret corpus et sanet corporis Christi in eucharistia, somniat. Quippe guinem Christi ibi existere, et species sensibus subspecies ista? et corpus spirituale Christi eamdem jectas seu corporales cum corpore duplicem existenbabent et unam in ea existentiam, et res eadem tiam non habere, quasi essent res reapse diversae, sunt sub diverso respectu : scilicet qua? considerari uno verbo rei unius in alteram mutationem continet cogitari potest in quantum sensibus subjicitur et gere: nec posse dici aut cogilari sine crimine seu in quantum oculis, recondit, velat aliquid spiritale absque culpa et peccato corpus Christi ibi non perquod oculorum aciem non subit. Ex his consectamanere. Sensus igitur nostri Ratramni sit necesse est neum dilucidum erumpit, corpus et sanguinem Chri(quod conceptis verbis expressum est: corpus et sansti non existere eadem existentia panis et vini, adeoguinem .lesus Christi esse compelluntur negare, quod que post consecrationem nullum panem et vinum n nefas esse non solum diccre sed cogitare) esse per seu substantiam eorum praesente corpore etsanguine relationem ad baec vela et conopaea aliquid corruCbristi consistere et permanere. ptioni obnoxium: sed per relationem aut respectum h Non crgn sunt idem quod cernuntur et qund cread virtutem Spiritus sancti, cujus \i reapse in hoc duntur. Ex his patet integram dilferentiam inter ea mysterio sunt et consistunt, non esse corruptioni qua? cernuntur et qua?. creduntur in mysterio non obnoxia et subjecta, sed vitam et immortalitatem ernmpere ex diversa existentia, ut mox dixit; sed animabus nostris communicant. Sicut bapti^mus ex diverso respectu sub quo res eadem cogitari pohabita relatione seu ratione ad aqnam et quod sentest et rependi. Quare dicit Ratramnus: Sic itaque sibus obnoxium est corrumpi potest, et babrta simiCkristi corpus et sanguis supcrfxcie tenus considerata, virtutis et sanctitatis sibi collatae a liter ratione creatura cst mutabilitati corruptelxque subjecta. Si Christo, evadit fons et scaturigo vitae et immortalimysterii vero perpendas virtutcm, vita est participantilatis. Ex bis omnibus nihil potest intelligi quod dobus sc tribuens immortalitatem. Verum ex his verbis ctrinae Ecclesiae catholica?. non congruum aut conveiutelligere facile est non proprie et ex omni parte niens sil, aut quod ulla ratione somniis Protestantotam eucharistiam Ratramnum conferre eo loci tium propitium videri possit. Eaque juvat maxime cum baptismo, sed corpus et sanguinem Jesu Chriapplicata transferre et mente, in comparatiouem sti qua? sunt in eucharistia, ut rriox dixit qnae haquam inslituit corporis hujiis Christi cum nube. mari bita ratione conditionis qua sensibus subjicitintur, Rubro, aqua e petra educta, manna in arenas deserti corruptioni obnoxia sunt, et babita ratione virtntis cadente ; num. 20, 21, 22, 23, 24 et 25.

dum

137
sanctiticare

[)E

COKPOKE ET SANGUINE
in

DOMINI.
hodie populus credentium
in

138

quiverit?

Nec

Christo locutum audemtis dicere
xerit patres
zatos.

tamen Apostolum quod non vere
et

A ipsam quam

Ecclesia

di-

nostros in nube

mari

fuisse

bapti-

manducat et bibit (Videnum. 25). Non enirn licet diversam intelligi, quoniam unus idcmque Cbristus est, qui et populum in deserto, in nube et in mari
baptizatum, sua carne pavit, suo sanguine tunc potavit, et in Ecclesia nunc credentium [populum sui
corporis pane, sui sanguinis umlapascit atque potat.

XXI. Et quamvis baptismus
tis

ille

formam baptisma-j

Chrisli,

tulerit,

quod bodie geritur in Ecclesia, non prrebaptismum lamen exstitisse, et in eo patres
verbis Apostoli contradicere

nostros baptizatos fuisse, nullus negare sanus audebit, nisi

XXIV. (Juod
xisset

volens Apostolus intimare,
nostros

cum

di-

vesanus prse-

patres

sumpserit. Igitur et
lioc

mare

et

nubos non secundum

manducasse,
bisse,

eam !em escam spiritualem eumdemque potum spiritualem bi:

quod corpus

exstiterant, sanctificationis

mundi-

consequenter adjecit
Cor.
in x,

Bibebant autem de spiPetra autem
crat Chriin

tiam prsebuere, verum secundum quod invisibiliter' Erat sancti Spiritus sanctiiicationem continebant.

rituali conscquenti cos petra.

stus

(i

4).

Ut

intelligeremus,
petra constitisse,

deserto

namque

in

eis

visibilis

forma,

quae .corporeis sen-«
et

Christum
guinis

spirituali

et sui

san-

sibus appareret, non in imagine, sed in veritate;
interius spiritualis potentia refulgebat, qure
nis oculis, sed mentis

undam populo jiraebuisse,

qui postea corpus de

non

car-

lunhnibus appareret.
ccelo

XXII. Similiter

manna populo de
vel pascebant

datnm,

ct

" Virgine sumptum, et pro salute eredentium in cruce suspensum, nostris saeculis exhibuit, et ex eo sanguinis undam eifudit a quo non solum redimeremur,

aqua proiluens
corporaliter

de petra,

corporales

exstiterant et
vel

populum

potabant

:

verum etiam potaremur. XXV. Mirum certe, quoniam incomprebensibile
inaestimabile!

et

attamen Apostolus vel illud manna,vel illam aquam, spiritualem escam spiritualemque potum appellat.

Nondum bominem

assumpserat, non-

Cur hoc? Quoniam inerat corporeis illis spiritualis Verbi potestas, quae mentes potius quam corpora credentium pasceret atque potaret (Vide
substantiis

dum dum

pro salute mimdi mortem degustaveral, nonsanguine suo nos redemerat, et jam nostri pa-

tres in dcserto per

visibilem ejus corpus

escam spiritualem potumque inmanducabant et ejus sangui-

mim.

lo).

Et

cum

cibus vel

potus

ille

futuri

cor-

poris Cbristi sanguinisque mysteriura, quod celebrat
Ecclesia,

nem bibebant eamJem escam
:

velut testis exstat Apostolus clamans

spiritualem manducasse,

eumdem
istbic

praemonstraret,

spiritualem manducasse,

eamdem tamen escam eumdem pottim spiritualem
.<

potum
ratio

spiritualem bibisse patrcs uostros.
iieri

Non
fides

qua

potuerit, disquirenda; sed
1>

quod

bibisse palres nostros sanclus Paulus asseverat.

factum

sit,

adbibenda.

Ipse

XXIII. Quseris fortasse
a

quam eamdem? Nimirum

Ecclesia omnipotenti virtute
confert,
tioris et

namque qui nunc in panem et vinum in sui

Qao non solum rcdimcrcmur, verum etiam potaCum idem sit, omni amoto discrimine, sangnis Christi quo potamur et redimimur, lirec assumere necesse est ad concludendum quod cum Ratraninus docuerit et crediderit sanguinem pro bominibus effusum non esse dunlaxat tiguratum, sed verum et proprie dictum sanguinem Christi eductum
remar.
e sinu beatae Virginis et eftluentem ex venis corporis cruci atiixi, necesse est Eucharisticum quo potamur fuisse e sinu beatae Virginis eductum et e criicitixo

qnamvis prima et antiquior essetfigurarecenimago seu sub aspectum subjectio et eliigies

expressa. Cum igitur ait Rativ.mnus num 23 eamdem esse carnem quam populus credentium edit in Ecclesia, et

potum quem

bibit,

non

intelligit

uec

ait

eam-

esse carnera et potum individuum et specilicum omni delectu aut discrimine remoto, sed solummodo

dem

eamdem carnem
et figurata, et

propinari hodie,

eumdem potum quorum imago fuerat olim expressa queinadmodum hsec ligurata caro et
reapse manducari et

corpore etfusum,

cujus

cum

postquam revixit ascendit, sedit, ut idem inquit Ratramnus num. 30. b Ipse, namque, etc. Adeo in mente tuendam habebat transsubstantiationem Ratramnus, quam Ecclesia catbolica defendit, ut

plenitudine ad ccelos dexteram Patris et ad

sanguis iiguratus, habebant virtutem interiorem infusionis gratiae seu conferenda? hominiLus sanctitatis,

oadem caro vera sanguisque verus vim et virtutem habet conferendae vitae et immortalitatis. Hunc esse
jj

liquido subjicere

videatur

verum sensum concinnatoris Ratramni ex concep 1i verbisnura. 22 intelligimus Et cum cibus, vel po:

factam fuisse tempore Moysis in manna ct in aqua quae de pelra virga percussa effluxerat; adeoque tanlum abest ut ex bac comparatioue assumendum sit argumentum adprobandum Ratramnum abnuisse doctrinae catholicoe Ecclesiae de transmutatione panis in corpus Christi ipsa comparatio probat e contra adeo mentem occupatam habuisse suasione hujus
:

tus illc futuri corporis Christi sanguinisque mysterium quod celebrat Ecclesia prxmonstrarct, camdem tamen

escam spiritualcm

bibissc patrcs nostros

lus asscverut. At verocum ratiojiropter quam Paulus asserit patres nostros comedisse

sanctus Pausanctus

eamdem

transsubstantiationis, ut alteri libenter annueret ipsius mannae in ipsummet corpns Christi nondum nati. Sed cum ejusmodi sententiae genus esse valde singulare et insolens, quamvis hicdilucidissime expositum, nostrum auctorem in hanc sententiam inisse neutiquam videtur credibile quippe cum certum sit,
:

carnem et bibisse eumdem potum ex eo erumpat quod mysterium corporis et sanguinis Christi futuri in imagine mannae expressum fuerat, et aquae petrai deserti, consequitur dilucide hunc auctorem seu concinnatorcm sibi suadere non potuisse hoc manna et

aquam

omni dubio remoto, neminera hominum
persuasisse ac

sibi

unquam

transsubstantiationcm seu veram commutationera mannse de eoelo fusa? etaquae de petra tluentis in corpus Christi. Sed noster auctor mirificam mutationem in alteram mirabilitate plenam

dcfendisse

fuisse individuum et specificum corpus, et sanguinem quem in riovo foedere percipimus nec eumdem csse simplicem figuram et imaginem expressam vacuam ea re quam inducit et exprimit. Sccus enim manna fuisset ligura figurae et imago imaginis, quod recte rationi intolerabile semper vi-

sum

est,

et

a sensu

Ratramni,
ei

si

mentis compos

fuerit,

s^mper alienum :quippe

dicere satis Vuisse

Patrot..

GXXI.

i:««t

l:\lli\MNI CORBEIENSIS MONU.III.

I

W>

corporis caroem et proprii craoris
liter coDvertit
tuiii
i

undam
petra

Bpirilituaccelo

A guis ejos
rabat.

in

ablutiooem

nostrtm

fundendai sope

psc tunc
et

quoque maDDa de

da-

corpui

siitnn,

aquam de

profutam

XXIX. Hic etiam con iderare

debemus quemadmo:

proprium languinem, invisibililer operatus est. XXVI. Quod iDtelligens David in Spirilu sancto, protestatns est Panem, iaquieas, angelorum munducavit liomo (Psal. i.x.wii, 25). Ridiculum namque est opinari quod maana CQrporeum patribus datum coelestem pascat exercitum, aut tali vescaatur edu:

dum

sit

caveritii

accipiendum qnod ipse dicit Ni$i tnanducarnem Filii hominis, et tanguinem ejut bibe-

ritis,non habebitii vitam
eiiim dicit

m

vobit [Joan.

ri,

54). io

Non

quod caro

ipsius qua* pependil

cruce,

particulatim coocideoda fbret et a discipulis

mandueral pro

cauda;vel sanguii

iptios,

quem fnsurm

lio,

qui divini verbi saginantur epnlis. Oslendit eerte
vel

Psalmista,

magis

Spiritus

sanclus
in illo

loquens

io
i

mundi redemjitione, disci{»ulis daodui esset in potum hoc enim scelus esset si, secundum quod in:

Psalmista, vel quid patres nostri
lesti

manna

ece-

fideles

tunc acceperunt, a iliscipulis

vel

sanguis ejua

perceperint, vel quod

fidcles in

mysterio cor-

biberetur vel caro comederetur.

poris Christi

credere

debeant.

In

utroque

certe
pascit,

XXX. Propter quod
lis,

in

consequentibus

ait discipu-

Christus innuitur, qui et credentium animas
et

non

infideliter, sed fideliter

verba Cbristi

susci-

angelorum cibus

existit

:

utrumque hoc non

I'.

cor-

poreo gustu, nec corporali sagina, sed
tute Verbi.

spiritualis vir-

nectamenquomodo ilia verba iutelligendi penetrantibus add., forenl Hoc vos scandalizat, in
pientibus,
:

quiens,

si

ergo videritis ftlium hominit ascendehtemuh

XXVII. Et, evangelista narrante, cognovimus quod

erat prius (Joan. vi, 62,

63.)?Tanquam
sangiiinern
vel

diceret

:

Non

Dominus noster Jesus Christus priusquampateretur,
accepto pane,
cens
:

ergo carnem
poraliter

gratias

ogit,

dcdit discipulis

suis di:

meam, vel comedendam,
sitis

meum, cum

vobiscorpartes

bibendum,
ccelos

per

Hoc

est

corpus

meum quod pro
:

vobis datur

distributum distribuendumve putetis;

post re•>

hoc facitein
licem,

mcam commemorationem.
in

Similiter et ca-

surrectioncm visuri
in'egri

postquam canavit, dicens
xxvi,

H,c est calix

Novum

corporis

sive

ascensurum cum sanguinis mei pleniludine.

me

sangaine mco, quiprovobis fundetur Tunc intelligetis quod non, sicut infideles arbilrantur, carnem meam a credentibus comedendam; sed 26,27; Luc. xxi, 19, 20). Videmus nondum passum esse Chrislum, etjam tamensuicorvere per mysterium panem et vinum, in corporis el poris et sanguinis mysterium operatum fuisse. sanguinis mei conversa substantiam, a credentibus XXVIII. Non enim putamus nllum lidelium dubisumenda. tare panem illum fuisse Cliristicorpus effectum, quod n Spiritus est, inquit, qu\ XXXI. Et consequenter discipulis donans dicit Hoc est corpus meum quod vivificat; caro non prodest quidquam (Joan. vi, 64). pro vobis datur; sed neque calicem dubitare sanguiCarnem dicit quidquam non prodesse, illo modo sicnem Christi continere, de quo idem ait Hic est calix ut infideles intelligebant; alioquin vitam praebet, Novum Testamentum in sanguine meo, qui pro vobis sicut a lidelibus per mysterium sumitur. Et hoc Spiritus cst qu\ fundetur. Sicut ergo paulo antequam pateretur, paquare? Ipse manifestat cum dicit nis substantiam et vini creaturam convertere potuit vivificat. In hoc itaqne myslerio corporis et sanguinis in proprium corpus quod passurum erat, et in suum spiritualis est operatio, quas vitam praestat, sine sanguinem qui postfundendus exstabat; a sicetiamin cujus operatione mysteria illa nihil prosuut, [quodeserto manna et aquam de petra in suam carnem et niam corpus quidem pascere possunt, sed animam sanguinem convertere praevaluit, quamvis longe post pascere non possunt. et caro illius pro nobis in cruce pendenda, et sanXXXII. Hicjam illa suboritur qnsestio, quam plu-

Tcstamentum

(Matth.

:

:

:

:

his

imaginibus praetermissis aMotis

Mosaica?,

nihil

novi in lege nova conligisse, nihilque fieri quod non factum fuisset prius in veteri. a Sic eliam in dcserto manna, etc. Hsec plene demonstrant nihil visum fuisse concinnatori nostro Ratramno a<?vvaTovin mysterio transsubstantiationis cum proesertim effieri posse sibi persuaserit ex manna et aqua pelrae deserti in corpus Christi antequam esset, nullum impedimentum exoriri ab adventu Christi in hunc mundum in quo hoc sacramentum instituerat. Sed haec omnia nihil aliud signiticant nisi eum cujus in potestale fuit posita conversio ligurata mannae, potuisse etiam babere in potestate positam conversionem veram panis in corpus Christi, cum utraeque sint mentes humanas motura miracula. k Cum integri corporis sive sanguinis mei plenitudine. Ex eo perspectum habeant Protestantes qui nostrum concinnalorem Ratramnum sibi propitium reputant alieniorem habuisse mentem a somniis ministrorum sodalium qui superstitionis in Gallia synaxos habfbant, qui sibi linxerunt corpus Christi post:

D

quam revixit, seu post resurrectionem, caruisse sanguine. Larrocanus pagi Quevilliaci in agro Rothomagensi, Historiae Eucharistiae lib. n, cap. 6, 275. Alhxius (a) Charentonii in agro Parisiensis post Albertinum (b) Calvinum (c) et Osiandrum (d), quornm refutationem legere facile est in Di^sertatione de Sanguine Corporis Christi postresurrectionem quam typis Gab. Martini publici juris fecimus Parisiis anno 1681. In eamdem sententiam veterum Pntrum iterum se insinuat Ratramnus noster, num. 88, eorumque sententiam suggillat, qui dicebant, postquam revixit, Dominum habuisse corpus ventis atque aere levius et subtilius. Capite 8, de Nativitate Christi,

quod

occurrit tomo I Spicilegii Lucae d'Acherii, pag. 336.
(a)

illustris

monachi

Dissert. de

Sanguine corporis

Christi.

Parisiis,

1680.
(6)
(c)

Lib.

i

de Eucharistia, pag. 75.

Gerardus Joannes Vossius, Theses Theologicae,

pag. 188, num. 14. (d) Confessio fidei adversus Morlinum.

iil

1)E
B

COKPORK KT SANGUINE

DOMINI.

1

42

non iu figura, sed in A nem, cum ille ante taru multos annos passus sit, nec sanctorum scriptis omnino nisi semel illa passio facta sit. Nempe ipso Hodie Dominus resurrexerit, comprobantur. die Dominico dicimus Patrum contraire cum ex quo resurrexit tot anni transierint. Cur nemo XXXIII. Sanctus Augustinus, doctor Kcclesi* proecipuus, in libro de Doctrina Christiana tertio (cap. tam ineptus est, ut nos ita loquentes arguat esse « Nisi manducavcritis, inquit menlitos, nisi quia istos dies secundum illorum qui16), taliter scribit bus hcec gesta sunt similitudinem nuncupamus, ut Salvator, carncm filii hominis, et bibcritis sanguinem dicatur ipse dies, qui non est ipse, sed revolutione habebitis vitam in vobis [Joan. vi, 54). Faejus, non
rimi proponentes loquuntnr,
veritate ista fieri.

Quod

dicentes,

:

:

cinus vel llagilium videtur

habere.

Figura ergo

est

preecipieus passioniDomini esse
lideliter

communicandum,

et

temporis similis ejus, et dicatur illo die fieri propter sacramenti celebrationem, quod non die, sed jam
olimfactumsit. Non semelimmolatus esset Christus in
seipso ? et

recondendum

[<4pud sanclum Augustinum, at-

que suaviter atque utiliter recondenduni] in memoria quod pro nobis ejuscaro crucifixa et vulnerata sit. » XXXIV. Cernimus quod doctor iste mysteria corporis et sanguiuis, sub ligura dicit a iidelibus celebrari
:

tamen

in

sacramento non solum per omsed

nes Paschae

solemnitates

omni

die

populis in-

molatur

:

ncc utiqne menlitur qui interrogatus

cnm

responderet immolari. Si enim

sacramenta

quam-

6

nam carnem
non

illius

sanguinemque

ejus su- K

mere
ris.

carnaliter

religiouis dicit esse, sed facino-

De quibus fuerant illi qui in Kvangelio dicta Domini non spiritualiter, sedcarnaliter intelligentes, recesserunt ab eo, et jam cum illo non ibant (Joan.
vi, 67).

XXXV. Idem
scribens
«
[epist.

in epistola ad

Donifacium episcopum
inter

earum quarum sacramenta sunt uon haberent, omniuo sacramenfa non essent. Kx hac ipsa autem similitudine plerumque jam ipsarum rerum nomina accipiunt. Sicut ergo secundum quemdam modum sacramentum corporis Christi corpus Christi est, sacramentum sanguinis Christi sanguis Cbristi est, ita sacramentum iidei
similitudinem
fides est. »

dam

rerum

23,

sive 8),

aliqua

sic

ait

:

Nempe

saepe ita loquimur, ut Pascha propinquante,

XXXVI.

c

Cernimus quod sanctus Augustinus
et

dicit

dicamus crastinam vel
a

perendinam Domini passioista ficri.

aliud sacramenta,

aliud res

quarum sunt

sacra-

Proposiqnaestionem eo loci iterum format rebus Ecclesiae catholicse atque senquippe cum ipsa semtentios parum conducibilem per docuerit et existimaverit aliquantam figuram in Eucharistiae mysterio reperiri, etnunquam defuisse. Ex quibusiterum observare juvat buncce librum de Corpore et Sanguine Domini adversus Paschasium non fuisse exaratum. Qui libro suo de Corpore et Sanguine Domini, libenter annuit sententiae admittenti figuram aliquam in hoc sanctissimo mysterio, speciatim et alfatim capite 4, lit. A Vnde quia mysterium est, sacramentum nec figuram illud negare Sed si veraciter inspicipossumus; et infra litt. C mus, jure simul veritas et figura dicitur Veritas vcro quidquid de hoc mysterio interius recte intelligitur aut
iSon in figura sed in veritate

tam prima

lroute hujus opuscnli

;

quem Capharnaitarum appellare non pertimescam quamvis hujus sententiae sectatores non dubitarent corpus Christi iutegrum in ccelo permanere, etiamsi in altaribus nostris fractum ac disruptum videretur uti probavimus antea in adnotatiouibus ad num. 11 insuper constat optime et
bus subjecto,
;
:

:

nervose se defendisse, et fatuitatem coranistarum ejurasse. t Nam carnem iliis sanguinemque nalitcr, non religionis dicit csse, sed glossema legitur quod hic adjungere
carnaliter. id
est

obscenam

Ster-

ejus sumere carfacinoris. Alibi nihil prohibet
:

:

conterendo

dcntibus, aut frustatim

:

:

Quibus verbis eos solummodo confutat et refellit, quitotumesse iiguratum in Eucharistia clamabant; ut supra jam observavimus. Hinc etiam
creditur.

meniinisse juvat per figuram

Ratramnum

et

Paschane-

sium semper
gat. Insuper

intellexisse

tegetem etvelum quod spe-

ciebus panis et vini convenire

nemo unus homo

etiam oblivisci vetitum est per veritatem utrumque concinnatorem praedictum intelligere D saepe saepius res in Eucharistia effieri ea agendi ratione et modo quo vi verborum sunt expressae, scilicet sensibus subjecto et corporalitcr, uti defendere animo intenderunt abbas Abbaudus, et magnus prior
Parisiensis abbatiae sancti Victoris Gualterius, quos testes prodidimus antea, in aetate Kerengarii adnotatione nostra ad numer. ii. Porro nulli concertationi aut disceptationi obno:

quippe cum hic verus sit horum verboprolapsae Latinitatis sensus carnaliter ct corporalitcr, nulla sub figura, nulla sub obvelatione, sed in ipsius vcritatis nuda manifcstatione uti probavimus anterioribus nostris adnotationibus. Insuper etiam plenissime constat nihil aliud Ratramnum eo loci indigitare voluisse quippe cum ipse mentem propriam applicata voluntate explicans hoc vocabulum carnalitcr, observat id esse reapse quod, ex relatione Evangelii, animo fingebant qui sensum spiritualem Jesu Christi non poterant assequi, ideoque ejus societatem reliquerant. At negari non potest ejusmodi homines ex sermone Christi intellexisse a
dhcerpendo
:

rum

;

:

se

datum
c

iri illis

carnem

et

sanguinem
et

veluti ali-

mentacommunia dentibus conterenda
discerpenda.

frustatim
:

xium

est argumentum ex quo intelligitur Ratramnus verbo veritatis significare applicata voluntate intendisse modum sensibus subjeclum comedeudi corporis et deglutiendi sanguinis Christi. Enimvero id planissime patet testimoniis et argumentis quae profert adversus eos qui tuendum receperant corpus Christi revera et postpositaomni iigura comestum fuisse: quos Patribus autiquis adversos clarissime demonstrat. Etenim quaecunque testimonia ex iis assumit, palam designaut, carnem Christi ori iidelium admotam, sive porrectam, neutiquam fuisse modo sensi-

Cernimus quod sanctus Augustinus dicit Aliud sacramenta, et aliud res quarum sunt sacramenta. Haec omnia verissima sunt saucti Augustini concepta verba. Quamobrem cum ipsa Eucharistia sacramentum corporis Christi, quod fuit aflixum cruci et mactatum profiuvio sanguinis, cerlum est aliquam ab eo sustinere dilfcrentiam et aliqua ratione esse

dreiversum

:

scilicet

in

quantum mactatum

fuit, et

cruci afiixum, et sanguis pro nobis mundum per omnem effluxit. Eucharistia nuncupatur corpus Christi mactati et cruxi affixi, morientis et patientis quia sacramenta sortiuntur nomina rerum quarum sacramenta sunt. Et revera tamelsi in Eucharistia consistat,

dolores

nec crucifigitur, nec mactatur, mortis suslinens subjicitur

:

nec sensibus quod semel

(43

RATRAMNl CORREIENSIS MONACHl
in

li

i

menta. Corpus autem,
et

quo pa

u

e»t

Christus,

A

prsestolatnr, juxtaillud Sapientise
entn potentU;
sita,

:

Aca

titti

adtnen
[Prov.
divini

sanguis ejus de latere qui

Quxit, res sunt.

Harum

diligenter
talia

uttende

quse

tibi

tunt appc-

vero rerum mysteria dicit esse sacramcnta corpori memoriam el sanguinis Christi, qua» celebrantur ob

eciem
i
.

quia

U
:

oportet

praeparare
potentis, esl

xxin,

Accedere ad

mensam

Dominica? passionis,

non solum per omnes jPaschce

pnrticipem libaminii

fieri

consideratis vero apposi

solemnitates singulis annis,

verum etiam

singulis in

anno diebus.
XXXVII.
Et

cum unum
:

sit

jcorpus Dominicum,

in

(juo serael passus est; et

mumli

fusus est

unussanguis, qui prosalute allamen sacramenta ipsarum redicantur
corptis
et

rum vocabula [sumpserunt, ut sanguis Clirisli, cum proptcr
quas innuunt,
surrectio
celcliranlur,
sic

similitudinem rcrurn
sicut

lorum, Domini corporis et sanguinii est intelligentia. Quibus quisquis participat, advertat se lalis debere praeparare, ut ejus imilator existat commoriendo, cujus memoriam mortis, doh Bolum credendo, vcrum etiam gnstando contitetur. XXXIX. Item beatus Apostolus ad Hebrseos Talis enim decebat "< nobit eeset pontifex, sawjus, inno:

appellentur
in

:

Pascha

et

Rere-

ccns.impollutus,
sior

segregatus

a

peccatoribus,

et

excet-

Domini vocantur, qua? per singulos annos

calis

factus.

Qui non habet necessitatem, quemquotidie hostias offerre prius pro
:

cum semel
illi

seipso passas

sit et

admodum sacerdotes,

jam possint revocan, quo- D suis delictis, deinde pro populi hoc enim fecit semel, se offerendo Dominus Jesus Christus (ll<i>. vii, 20, 27,. niam praeterierunt. Appellantur tamen illorum vocihulo dies quibus memoria Dominicse passionis sive Quod semel Jfecit, nunc quotidie frequental scmel commcmoratur, idcirco quod illorum enim pro peccalis populi se obtulit, celebratur taresurrectionis men bafc eadcra oblatio singulis per fideles ,diebns, similitudinem habeant dicrum quibus Salvator sesed in mysterio, ut quod Dorninus Jesus Cbristus mel passus est et semel resurrexit. semel se offereus adimplevit, hoc in ejus passioois XXXVIII. Uude diciraus Hodie, vel cras, vel pememoriam quotidie geratur per mysteriorum celereudie, Domini Pasclia est, vel Resurrectio; cum mullis jam annis brationem. illi, quibus hsec gesta sunt, dies XL Nec tamen falso dicitur quod in mysteriis ilpra?.terierint. Sic etiam dicamus Dominum imrnolis Dominus vel immoletur vel patialur qtoniam illari quando passionis ejus sacramenta celciirantur, sitimmolatus in semetpassionis babens similitudinem, lius morlis atque cnm semel pro salutemundi Christus passus cst pro qiiarum existunt rcpraesentationes. Lnde Dominicum ipso, sicut Apostolus ait corpus et sangttis Dominicus appellantur, quoniam nobis, vobis relinquens excmplum ut sequamini vestigia cjus (l Vctr. ii, 21). Non enim quod quotidie in ~ ejus sumunt appellationem, cujus cxistunt sacramentum. Hinc beatus Isidorus in libris Etymologiascipso patiatur quod semel fecit. Exemplutn [autem quod in mysterio Domini corporis et rum (lib. vi, cap. 19) sic ait v Sacrificium dictum, nobis reliquit sanguinisquotidie credentibus prtesentalur, ut quisquasi sacrum factum, quia prece mystica consecraquis ad illud accesserit, noverit, se passionibus cjus tur in memoriampronobis Dominicte passionis. Unde imaginem in sacris mysteriis sociari debere, quarum hoc, eo jubente, corpus Christi et sanguinem dicisurrexerit, nec dies
:
: :

:

non subjccto et corporali, uti recognoscit ipse Ratraranus in plnribus sui opusculi locis, et speciatim nnm 28 et 30 antea citatis, et num. l(i et 99, in quibus ait fusus tbeologus, quod iste panis ct calix qui corpus ct sanguis Christi nominatur et existit. Ut intclligamus ex iis boc sacramentum non solum as. sumere nomen rei cujus est sacramentum, sed rem Augnstini vindicasse hanc veritatem, Paschasium n ipsam esse et existere. Porro ex his videtur dilucide Corpore et Sanguiue Cbristi, applicata voluntate intendisse eamdem veritatem scilicet traclatu de contirmare quam exposuit nura. t(i. in quo ait de pag. 623, lit. C et D. Elflictim igitur caveat studiosus speciebus panis et vini snb quihus corpus Cbristi lector utriusvis opuculi aut utrinsque ne a memoria delitescit, non quod duarum sint existentix rcrum inexcidat unquam sacramentum Eucharistia?, quatenus et nnm. 24, in quo conceptis verisacramentum csse raemoriam, expressam imaginem, tcr se diversarum bis docet quod, quipostea corpus dc Virgine sumptum similitudinem et figuram corporis Christi morieutis ct cruce suspcnsum nostris et pro salutc credentium in crucifixi, et sanguinem effundentisin gratiam et saltisseculis exhibuit, et ex eo sanguinis undam effudit, non tem bominuni ;et proptereaimpositum ltabere corporisnomenetsanguinisJesu Ciiristi necquidquam esse solum qua redimeremur, vcrum etiam potaremur. Et ijitarn Jesus Christus ipse in arhore crucis anhelans num. 25 et 28 Ipse namque qui nunc in Ecclcsia omnipotenti virtute pancm et vinum in sui corporis caret ellundens sanguincm pro nobis. Quod quidem his condilionibu? revera in Eucharistia non consistit, ncm et proprii cruoris undam spiritualiter convertit. Quod quidem asermone et elocutione Paschasii non sed solummodo in memoriam el similitudinem, non sccus ac dics Paschatis dics rerurrectionis nuncudiffert, quem nemo homo litteris assuetus dubitat fidem quam dcfendimus eamdem tuendam recepisse patur tametsi pluribus abhinc annis et sseculis Chriepistola ad Frudgardum Et totum spiritale est stus Dominus scniel cadem sive simili die revixerit, ot dies mortis et passionis fcria sexla, qiife vdcatur quod celebratur in hoc sacramento, quia epiritus est sancta, licet pluribus abhinc annis semel dolorcs morqui vivificat.
;
:

contigit die quo se mortis cxactoribus pcrmisit supplicio crucis. Ha?e est vera et constans Ecclesiae catholicse doctrina; quam Ralramrms singuiariter exponit et enuclcat verbis epistola? sancti Augustini ad Bonifacium, Utcunque res sint, abnuente Sixto Ser.ensi («) intendit animo dcmonstrare aliquara in Eucharistia liguram consistere. Hacc ampliori disceptatione non indigent verba sancti Augustiui inviclissime probant hanc fuisse sententiam Ratramni et Paschasii notio sccculo,et utrumque hoc loco sancti

tis

sustinuerit.

Verum

haec

omnia non irnpediunt

quin corpus Cbristi jam gloriosum in coelo Eucharistia permansionem babeat modo spirituali sensibus

;

:

m

:

Bibliothecas sanctae, lib.

vi,

observ. 196.

I

i.i

DE CORPORE ET SANUUINE
tit

DO.MINI.

lili

mus quod dura

ex fructibusterra ., sanctilicaluretlit A inebriat
1

hominem,

ita

Verbum

Dei,

qui

est

pa-

sacramentum, operante invisibiliterSpiritu Dei. Cujus panis et calicis sacramentum Graeci Eucharistiam diet quid cunt quod Latine bona grutia interpretatur melius sanguine et corpore Cliristi ? (Panis vero et
:

nis vivus, participatione
tes. »

sui tidelium

recreat

mcnsacra-

XLIV.
rius

Ista

dicendo contitemur
et

quod

iu

mento corporis
sumitur,

sauguinis Domini, quidquid extecorporis

vinum ideo corpori

et

sanguini comparantur,

quia

ad

refectionem aptatur

b

;

sicut hujus visibilis panis vinique substantia exterio-

Verbum autem

Dei, qui est panis
invisibiliter

invisibiliter in illo

rem

uulrit et inebriat liominem, ita

Verbum
lideles

Dei, qui

existens sacramento,

participatione sui

est pauis

vivus,
.)

participatione

sui

recreat

tidelium mentes viviticando pascit.

mentes

a

» iste

XLV. Hinc etiam idem doclor
doctor catliolicus sacrum illud

dicit (Orig. lib. vi,

XLl. Et

Dominobis
diccns

cap.

19)

:

«

Sacramentum
lit

est in

aliqua celebratione,
significare intelligac
.

nicte passionis

mysterium,
docet

in

memoriam pro
agendum. Hoc

cum

res gesta ila

ut

aliqnid

Dominicte
ostendit
ejus

passionis

tur quod
ostendit
secreti

sancte

accipiendnm
et

est

»

Ha;c

dicendo

Dominicam passionem semel
Unde
sit

esse factam,

omne sacramentum
continere;
aliud

in divinis rebus aliquid esse

veromemoriaminsacris solemnibusreprasentari.
et

quod
sit

visibiliter

XLII.
terrae

pauis qui

otfertur,

ex fructibus " appareat, aliud vero quod

iuvisibiliter

accipien-

cum

assumptus, in Cbristi corpus
:

ctilicatur,

transponitur
divini

sicut

dum et vinum, cum ex

sanvite

dum.
XLVI. Quae sunt autem sacramenta tidelibus celebranda consequenter ostendens, ait (Ibid.) « Sunt autem sacramenta baptismus et chrisma, corpus et
:

delluxcrit,
efticitur

tamen sanctiticatione myslerii Christi; non quidem visibiliter, sed, sanguis
doctor, operante invisibiliter Spi-

sicut ait prsesens

sanguis.

[Apud Isidorum ibidem additur,

Christi.j

ritu Dei [al., sanclo].

XLIII. Unde sanguis etcorpus Christi dicuntur, quia non quod exterius videntur, sed quod interius, divino
Spiritu operante, facta sunt, accipiuntur. Et quia longe aliud
liter

Qua? ob id sacramenta dicuntur, quia sub tegumento corporalium rerum virtus divina secretius salutem

eorumdem sacramentoruin
cretis

operatur.

Unde

et

a se»

virtutibus

vel
ait

sacris

sacramenta
:

dicuntur.

perpotentiam invisibilem existuut
appareant,[discernit,

dum

dicit,

quam visibipanem et vinum

Et in

sequentibus

(Ibid.)

«

Gra?ce

mijsterium

dicitur

quod secretam
»

et

reconditam habeat disposi-

deo corpori sanguini Domini comparari, « quia sicut visibilis panis et vini substantia exteriorem nutrit et
;|

tionem.

XLVII. Quid isthinc perdocemur, ui»i quod corpus

ultima verba parenthesi clausa, nou repe- ^ velata et recondita, modo oculis uon subjecto in eoriuntur apud Isidorum, lib. Etymolog. sed lib. i, de dem sacramento. c Panis, quia confirOlliciis, cap. 18. hsec habentur Quod sancte accipiendum est. Et infra ibidem nait corpus, ideo corpus Christi nuncupatur oinum Quod invisibiliter sit accipiendum, Interpres Gallicus autem, quia sanguinem operatur incarnc, ideo ad sanhujus libri Ratramni anui 072, intendit aniino hoc participium accipiendum non signiticare recipiendum, guinem Christi refertur. sed assumendum et intelligendum. Adeoque» traduxit Yerbum aulem Dei qui esl panis incisibilis, ete. Senteutia Ratramni est verbum divinum existere in Gallice deterius quod sancte accipiendum et invisibilisacrameuto modo invisibiii, id est iniritico, singulan ter sit accipiendum. Quud sancte assumendum et spiet diverso ab eo quo per suam immensitatem omnia ritualiter intelligendum. Quil faut prendre sainteexplet. Secus enim ab aliis crealuris sacramentum ment, et qiCil faut cntendre spirituellement, quasi quod nullo discrimine ditferret. At vero modus singularis sancte subaudiendum et spirituaiiter cogitandum. Sed sacramenti aliunde non erumpit quam ex unione ex his abundanter patet hac scribendi ratione usum hypostatica Verbi cum corpore humauo, per quam esse interpretem Gallicum diversaB partis scriptorem verutn est dicere, et Verbum caro factum est.Ex quo ut auspicato et prospere sutfragaretur errori quo intelligere est Verbum, hoc Verbum exstitisse in sinu suos fascinaret sectatores facilius, quibus persuadere Maiiae et in cruce alia ratione et modo quam per voluit opus esse subaudire et intelligere totum quod immensitatem in universo mundoetin omnibuscreain Eucharistia solet elfieri esse figuratum et imagitis. Ex quibus dilucide consequitur quod cum corpus I) nosum cum ecoutra Ratramnus adnotet post sanChristi verum et vere in sinu Maria?. ex->titerit et in ctum Isidorum Hispalensem sacramentum rem esse ciuce, nullus dubitandi locus relinqui potest quin qiue sancte, hoc est pie administrari et percipi debet Ralramnus sibi persuaserit idem corpus in Eucharicum apparatioue sancta quippe cum aliud sit quod stia permansionem babere, propter intiraam quam in eo apparet et aliud quod seusibus subjecto modo h bet cum Verbo divino unionem cum tot in loeis percipimus. Porro haec omnia valde congruunt iis as-erat, numero 15 pra?sertim, nrfas esse non solum qme dicitsanctus Chrysostomus homilia 7 in Epistodicere, verum etiam eogitare corpus Christi in EuchaSacramentum lam primam ad Corinthios, pag. 318 ristia non esse seu negare. Et repetit, num. 30, panem appellamus, quoniam aliud intuemur in eo quam videetvinum in cvrporis et sanguinis mei convcrsa submus, etreverares alias credimus, quam quas videmus. stantiam. Addit insuper num. 30 et i-9 quod corpus Ejusmodi enim est nalura sacramentorum nostrorum. et sanguis Chnsli figurse sunt secundum spccicmvi01 IJ.-JTTCOI.i-j-J ZK/jlTKt 071 OUJt WKtD 6fjr,j!j.--j 'A~/7/.j: sibilem, at vero secundum invisibilem substantiam, id S)>S7rougv' i-ioy. opwuev zat vXk grgpa Trinn-jou.zv. ist divini potcntiam Yerbi, vere corpus et sunguis ToiauTjj X«p rwv uuarvoiuv quojv ^-JTt;. Auctor Christi cxistunt. Ex his verbis intelligitur facile subversionis Gallicaj anni 1672, cum sui erroris res non stantiam invisibilem Eucharistiae esse vere ipsum ageretur suaque non ulterius interesse videretur, corpus Christi, et hanc substantiam spiritualem esse participium accipientium in recipicntium, transtulit, potentiam Verbi, adeoqne cum ait Ratramnus Vercoutinenti sermone num. 48 Virtus divina secrttius bum existere in sacramenlo sentire et existimare id salutem accipieniium fideliter dispensat. heri vi uuionis et colligalionis cum carne humana
Iltec
;
: : : 1
i'

;

:

:

:

,

,

y.c/.i.

:

1*7
et

KAIIUMINI CORBEIENSIS MO.NACIIl
sanguis
aliud

l'»8

Domini
et

quod secretam
id cst,

propterea mysteria dicuntur, A reconditam habeant dispoaitionem

LII.
Ciiristi

Vide
dical
e

secundura
e e
i

quod

doclor
fideles

iste

eorpa

am quam
:

accipiunt iu

sint

quod exterius
et

inniiant, et

aliud

Ecclesia. Ait

namque

« Iste

panis vivusqui de ccelo

quod interius

invisibiliter

operentur?
virtus divina secretius

descendit, vitee aeternec

subslantiara

Bubministrat.

<•

XLVIII. Hinc etiam

eaeramenta vocitantur, quia

Num secundum
q uod

hoc quod videtur, quod corporaliter
ventris
suscipitur,
Isto

tegumento corpordlium rerum

sumitur, quod dcule premitur, quod fauce glutitur,
receptaculo

salulem accipienlium Qdeliterdispensat. XLIX. Ex his omnibus qua; sunt haclenus dicta

Rternse

vitae

substantiam subministrat?

namque modo

car-

monstratum

est

quod corpus etsanguis

Christi, quee
figuree

nem

pascit morituram,

nec
dici

aliquam subministral

lidelinm orc in Ecclesia percipiuntur,

sunt
in-

incorruptionem; neipie

vere potest ut quicunque

secundum

.

peciem visihilem; at vero
et

secundum Unde
;

visibilem substantiam, id est divini potentiam Verbi

hunc manducaverit, non morietur in xternum (Joan. vi, 52). Et hoc enim quod sumit coipus, corruptibile
est
;

vere corpus

sanguis

Cliristi existunt.

se-

nec

ipsi
:

corpori potest prspslan; ne rnoriatur in

cuiidum visibilem creaturam, corpus pascunt
vero potentioris virtutem substantise,
tes ct
et 66.)

juxta

tidelium

men44, 91,

pascunt

et

sanctiiicant.

(Vide

numm.

quoniam quod corruptioni sobjacet, ceternitatem prsestare non valet. Est ergo in illo pane vita, quse non oculis apparet corporeis, sed fidei
atternum
coutuelur aspectu
:

qui etiani
et

panis

vivus

qui dedicitur
:

propositum est inspiciendum, et videndum ulrum ipsum corpus quod de Maria natum est, et passum, et mortuum, et sepultum, quodque ad dexteram Patris consideat, sit quod ore fidelium per sacramentorum mysterium
L.

Jam nuuc secundaj

qusestionis

scendit de

ccelo

existit,

de

quo vere

Quicuuquc hunc manducaverit, non morietur in num; et qui est corpus Christi. »
LIII.

ieler-

Item in consequentihus

(ibid., cap. 9),
sit

cum
ait
:

de omnipotente virtute Curisti loqueretur,
«

in Ecclesia quotidie sumitur.

Percontemur quid ex hoc sanctus Ambrosius ait narnque in primo Sacramenlorum libro (lib. De iis qui mysteriis initiantur, cup. b) « Revera mirahile est quod manna Deus plueret patribus, et quotidiano cceli pascebantur alimento; unde dictum est Pancm angelorum manducavit homo (Psal. lxxvii, 23). Sed tamen panem illum qui mandu- r caverunt, omnes in deserto mortui sunt. Ista autem
LI.

sentiat

:

:

Sermo ergo Christi, qui potuit ex nihilo facere quod non erat, non potest ea quee sunt in id mutare quod non erant? 6 Nonne majus est novas res dare quam mutare naturas? » [«/., non enim minus est
novas rebus dare.j
LIV.
Dicit
et

sanctus jAmbrosius
corporis
Chrisli

in

illo

mysterio
esse

:

sanguinis

commutationem
et

factam, et mirabililer, quia divine,

ineffabiliter,

quia incornprehensibile. Dicant qui nihil hic volunt

esca

quam
vitae

accipis, iste panis vivus qui aeternae

descendit de
;

secundum
quid his

interius latentem virtutem
visibiliter

accipere,

sed

eaelo,

substantiam
»

subministrat

et

totum quod apparet
sit

aestimare,
c

quicunque hunc manducaverit
aeternum;
a

non

morietur

in

comrnutatio

facta.

secundum Nam secundum

et

corpus Christi

est.

creaturarum substantiam, quod fuerunt ante conse-

Et qui est corpus Christi, id ex sancto Ambrosio. Diversaj partis interpres anno 1672 huic versioni et explicationi non abnuit, nam est corpus Jesu Christi.
cst.

a

Et corpus Christi

nem
et

in alteram

incurrere, ac
Christi

species

panis

est quia est corpus Christi,

ipsum corpus

non habere duas

et vini existentias

turas.

novas res dare quam muture nasancli Ambrosii, quo expresse et conceptis verbis format mutationcm naturarum in Eucharistia. Verumenimvero, non possunt esse ejusmodi generis naturse nisi panis et vini quo3 in Christi carnem et sanguinem transfcruntur, ideoque in versione Gallica additum est, id est substantiae rerum, quas signiticarc voluit sanetus Ambrosius capite 9 libri De iis qui mystcriis initiantur: Nonne valebit Christi sermo, ut spccies mutet elementorum? jQuamobrem Rabanus, archiepiscopus Moguntinus, Ratramno aeqnalis, his verbis nihil signilicare potuit praeter sententiam quac exprimit castigate et terse rcalitatem ct transsubstantiationcm, quae incurrunt libro vn, capite 10, de sacris Ordinihus quem inscripsit Theotmaro : Quis unquam crederet quod panis in carnem potuit convcrti, vel vinum in sanguinem, nisi ipse Salvator dicerct, qui panem et vinum creavit et omnia ex nihilo fecitJ Facilius est aliquid cx olio facerc, quam cx nihilo crearc. c Nam secundum creaturarum substantiam, etc. Cum anleriori numero auctor instituerit aucloritate sancti Ambrosii tieri in Eucharistia naturarum commutationem, non est credibile contrarium in hocce numero 54 voluisse dicere. Et cum numeris anterioribus docuerit in Eucharistia rei unius commutatiob

Nonne majus

cst

Eccum etfatum

D

diversas; incogitabile est in ea fuisse sententia corpus scilicet et substantiam panis manere post consecrationem eo modo quo erant ante. Aliud ergo ex voce substuntiae intellexisse necesse est quam quod vulgo in schola Aristotelis philosophica^intelligitur. Scilicet post consecrationem panemet vinum esse res quae per se subsistereut nulla admissa mutatione. Hac agendi ratione decrevi substantiam non per substanti im explicare, sed his verbis ut res prx
seferunt, quae nihil aliud indigitant seu signiticant expresse, nisi qualitates sensibus obnoxias, seu subjectas antea panis et vini easdem post consecrationem remanere. Calvinistarum ministri praestantissimi fatentur libenter, Patres antiquos usos esse verbo substantiae ad significandas rerum qualitates

seu quod alicui reimaxime proprium est, neutiquam vero substantiam propriam veram et naturalem. Haec intelligere facile est ex responsione ad jOlficium sacramenti altaris, Parisiis typis vulgata anno 166o, pag. 26i et 432; cujus concinnatorem fuisse intelligimus ex Ephemeride doctorum in Batavia, Matthaeum Larroquanum Quevillanum, ministrum superstionis Calvinianae in agro Rothomagensi. Revera legimus cap. 46 libri ni de Vita Constantini, auctore Eusebio Caesariensi episcopo, animam sanctae Helenae transmutatpui fuisse, postquam devixit, in substan~ tiam angelicam 'Aveorot^etoiiTO you» v.jrr, ^ u Z?i l l
:

t6v

xfG-xprov,

r.ai

iy/zH:/.r,-j

o-jtlvj.

Anima

igitur

»7-

f

'«•!!

DE CORPORE ET SANGUINE DOMINI.
et
a

loO
est, aspi-

crationem, hoc
prius exstitere;

postea consistuut. Panis et vinum

A tem
nou
«

quia Qdes totum quidquid illud totum
in

ia qua etiam specie jam consepermanere videntur. Est ergo interius commutatum Spiritus sancti potenti virtute, quod tides

cit, et

oculus carnis nihil apprehendit, intellige |quod
specie,

crata

sed

in

virtute

corpus

et

sanguis
(Ibid.):

Christi existant quse cernuntur.

Unde

dicit

aspicit,

animam
Item
in

pascit,

aeternae

vitee

substantiam

Ordinem naturae non

hic

intuendum, sed Christi
vult,

subministrat.

potentiam venerandam, quea quidquid
sequentibus
(Ibid.):
«

quomodo

LV.
praeter

Quid hic

quaeris naturoe

ordinem
sit

in

Christi

corpore,

cum
ex

uaturam
»

ipse

Dominus Jesus partus
•>

vult, quodcunque vult et creat quod non erat, et creatum permutat in id quod antea non fuerat. Subjungit idem auctor (Ibid.) « Vera utique caro,
:

Virgine?
LVI.

quae cruciiixa
carnis illius

est,

quae sepulta

est

;

d

vere

ergo

jam surgit auditor, et dicit corpus esse CUristi quod cernitur, et sanguinem qui bibitur; nec quaerendum quomodo factum, sed tenendum quod sic factum sit. BeDe quidem sentire videris. Sed si vim verborum diligenter inspexeris, c corpus quidem Cbristi sanguinemque fideliter credis. Sed si perspiceres quia quod credis nondum vides; nam si videres, diceres: Video: uon diceres Credo corpus sanguinemque esse Christi: nunc auHic
:

nus Jesus
stinctio!

:

sacramentum est; Hoc est corpus mcum.
diligenter,

ipse
»

clamat

Domi-

LVIL Quam

quam prudenter
quee crucilixa

facta diest,

De carne Christi,

quae

sepulta est,fid est,
I!

secundum quam Christus

et |cru-

cilixus est et sepultus, ait:

At de illa ergo carnis

Vera itaque caro Christi. quae sumitur in Sacramento, dicit: Vere
illius

sacramentum

est,

e

distinguens

sacramentum

carnis a veritate

carnis: quatenus in

sed adversus eos qui credunt vernm et proprium corpus Christi in ea sensibus subjici, ibique contritum et fractum nullis velis aut tiguris reconditum, ssd propriis oculis percipi. Curpus quidem Christi sanguinemque fxdelitcr credis, id est, omni dubio postposito quippe cum fideliter credere, secundum theologorum dicendi et scribendi rationem accurate et per iidem, nihil aliud significat quam procul dubio eteo postposito, qui est credendi omnium tidei articulorum modus. Intellige quod non in specie, sed in virtute corpus et sanguis ctusest. Apud sanctum Petrum Chrysologum, sermone Christi existant quae cernuntur. Vox species, si ratio 81, in tine, de Christi resurrectioue haec occurmut: C haheatur modi dicendi et scribendi Ratramni, dubio S' d mutatur effigies dum efficitur ex mortali immortaprocul signiticat apparitionem visui subjectam. Id vero lis et ex corruptibili incorruptibilis ut hoc sit mu~ non alia indiget probatione quam ex verbis sancti tasse substantiam nun mutasse personam Haec omnia, Ambrosii quoe profert, quibus asserit virtute ac poex antiquis Patribus exscripta, liquido pateficiunt testate Jesu Christi res productas esse in alias res Patres usos esse instar Ratramui voce substantiae ad quae erant antea commutatas: Et creatum permutat significandas qualitates seu proprielales sensibus in id quod antea non fucrat. d Vere ergo carnis illius sacramentum est. Intersubjectas: quemadmodum psalmo lxviii: Infixus sum in Umo profundi et non est substantia Kai o>/. pres Calvinianus anni 1672, ex his conjecturam facit i7Ti-j •j-rjT-c/.zi;, et psalmo cxxxix, vers. II: ln miloco hujus vocis vere, quae adverbium est, legendam seriis non subsistent: Kat ou [j.h j-ottmtiv. Haec esse adjectivam vcrae, scilicet verae carnis illius sacraenim non signiticant substantiae carentiam, sed dimentum est Haec restitutio in hac causa mihi videtur scrimen qualitatum et proprietatum sensibus subjeaequilibris et magnopere indifferens. Sed cum veteres ctarnin ad mentem Batramni, dura ait: Cojpus codices manuscripti sancti Ambrosii et Ratramnihanc Christi susceptum in Eucharistiu aeternae vitae substanvocem adjectivam non referant, communi Jectioni tiam subministrat, id est gratiam digne manducantiadhaerere non destitimus. Insuper eum Ratramnus bus carnem etbibentibus sanguinem, corpus Domini ex verbo sacramenti aut mysterii intelligat quod coudijudicantibus. tinet aliquam rem occultam et reconditam sensibus a In qua etiam specie jam consecrata permanere humanis minime subjectam, ut ait numero 9, non vidcntur. Concinnator Gallicee versionis haec verba D alienus a Paschasio, conceptis verbis dicente capite jrapaypaaTMitoi; sic explanat: Et vidcntur post conse3 sui tractatus de Corpore et Sanguine Christi: crationem substantiae creatae permunere in eadem Unde mysterium vel sacramentum, quod Deus homu spccie. Haec verba, substantise creatae in textu Latino factus est, jure dicitur; sed mysterium dictum est co autographo non incurrunt. Quod spectat speciem, si quod secretam et rcconditam in se habcat dispositioad mentem Ratramni pro apparitione aut similituncm. Nimio opere constat his Ratramnum vel polius dine sumatur (nusquara vero pro ipsa panis aut vini sanctum Ambrosium hic ex voce sacramenti intelligere natura uti ostendimus ad numerum 12), haec paracarbasum et tiguram qua? intus occulit corpus Christi phrasis defeudi posset, sed dubitandi locus nullus sive vere velum carnis seu verae carnis, ut ait nupelinquitur hunc interpretem vernaculum intellernero sequenti Verae illius carnis in qua crucifixus xisse per speciem naturam et substantiam pauis, ad est diceretesse sacramentum. e Distinguens sacramentum carnis a veritate mentem Aristolelis, adeoque versio Gallica a sensu carauctoris aliena videatur necesse est. nis. Quoastionem disceptat Ratramnus an revera sit - Et dicit corpus esse Christi quod cernitur sanguicaro Christi qnae sensibus percipitur, frangitur et nem qui bibitur. Hauc adversanorum suorum responfrustatim dividitur. Quod scilicet sibi persuadebant sionem seepe recoquit ac revellit Ratramnus: ut aetatis suae viri catholici, postposito examine ralionis sciant se nunquam non assequi mentis acie punctum seu modi quo res mysterium in Eucharistia poterat quaestionis, et se nulla concertatione digladiari, aut eftieri sicut uec an velum et conopaeum, seu ligura depru>liari, aut manus conserere cum iis qui corpus aliqua, in sacramento contingcret, quod iidem theoChi isii in Eucharistia permanere sibi persuadent logi tirmiter pernegabant.

angelicum substantiam reforlibro de Monogamia, litt. B. Rcsuryere in opera carnis de continentise olio, est substantia laterum: ad signiticandam vim et vigort laternm. Libro u de Cultu femniarum, pag. 175, litt. B. Debemus quidem ita sancte tit tota fidei substanlia incedtre et libro de Exhortatione castitatis, pag. 070, litt. C Per continentiam negotiaberis maynam substantiam castitatis. Apud sanctum Augustinum in psalmum lxviii, litt. B: Per iniquitatem liomo lapsus est substantia in qua f'alius in incorruptibilem et

mubatur. pag. 887,

Apud Terlullianum,
:

m

:

;

;

:

;

:

:

;

:

:

D

I.il

RATKAMNl COKBElFNSiS
carnis

V0.\A..1II

li

voritate
ciiin

quam Bumpserat de
ci

Virgine, diceret

A tum corpM
esca,
-''!

--'
i

Cbristi

conntetor.
y>*iu

8ed

sttende

et

cruciilxum,

sepultum, quod vero nunc

quemadmodum
adhibeas, nibil
c

Bubjungit;
est.

ergo

eurporalis

ugitur in

Ecclesia mysterium, verae illius carnis, in

spiritualis
e
i

Soti

igilur fcensum caruis

qua

cruciiixus est,

dicere

tenter fidules iustituens,

Bacramentum: paquod illa caro, secuudum
esse
Bit

n

E>t

quidem
:

cor|

secundum eum bic decernitur. sd oon corporale, sed
Chrisli; sed

quam

et crucifixus est

Christus et sepultus, non
a

Bpirituale

est eangui:

noo corporalis,
<-st,

myslerium,
sit

sed veritas Daturee; htec vero, curo, quae
illiusin mysterio coutiuet,
si

sed

spiritualis.

Nihil igitar hic corporaliter, sed spi-

nunc similitudinem
pauis
ut
est,

non

ritualiter

seutiendum: corpus Christi
:

sed

non

specie curo, sed sacrarnento:
in sacraniento

quidem
:

in specie

corporaliter
raiiter.

et

sangtiis Christi

est,

sed non corpu

veruui
Jesus

Christi corpus, sic-

ipsc

clamat
Item

Dominus
iu

Hoe

est

corpus

LXI.
stolus,

meum.
LVIII.

Item consequenler (Ibzd.): « Unde et apoinqut, de typo ejos ail Quia patres nostri
:

consequentihtis (Ibid.)
alibi tibi per

:

»

Quid

escam spiritualem manducaverunt,
lem biberunt
(l

comedanius, quid bibamus,
Spirilus sanclus expressit,

Prophetam
et videte

dicens: Gustate,
:

quoniam suavis
in co (Psal.
ille

cst

Dominus
«

beatus vir

qui sperat

et potum spirituaCorpus enim Dei spiritualc est; corpus Christi, corpus est divini Spiritus: quia spiritus Christus, ut lcgimus iri Threnis Spi-

Cor. x, 3, 4).

:

xxxiii, 9).

Num

corporaliter gustatus

ritus

ante facicm nostram Christus

Dominus

Thren.

panis, aut illud

sit

suavis

est et

vinum bibitum, osteudit quam Domiuus? Quidquid enim sapit, corporale fauces delectat. Nuuquid Dominum gustare,
est aliquid sentire? Invilat

iv, 20).).

LATI. Luculentissime sanguinis et corporis Chri-ti

corporeum
lis

ergo spirituaet

gusti [gustus]

saporem

experiri,

in

illo

vel

potu, vel pane, nihil corporaliter opinari, i>'sed to-

mysterium quernadmodum debeamus intelligere docuit. Cum enim dixisset patres nostros escam spiritualem manducasse, et polum spiritualem bibisse; cum tamen manna illud qtiod comederunt, et aquam

tum

spiritualiter sentire,

quoniam Dominus
(Ibid.)
:

spiritus

quam

biberunt, corporea fuisse

nemo

qui dubitet,

est, et beatus

virquisperat ineo.
«

LIX.

Item consequenter
est,

In

illo

sacra:

adjungitde mysterio quod in Ecclesia nnnc agitur. definiens secundum quid corpus sit Christi: « Cor-

mento Christus
ergo
In
corporalis
?

quia corpus Christi est
sed spiritualis
?
est.
»

non
Quid
:

pus enim Dei, inquiens, corpus
utique Christus:
Virgine,
,

est spiriluale. » lieus

esca,

apertius
«

quid manifestius

quid divinius? Ait enim
est.
»

illo

sacramento Christus

llle

panis, et illud

Non enim ait: vinum, Christus est. Quod si di-

surrexit,
bile

et corpus quod sumpsit de Alaria quod passum, quod sepullum est, quod recorpus utique verum fuit, id est quod visi-

atque palpabilc manebat. At vero corpus quod
dicitur,

ceret,

Christum corruptibilem (quod absit) et mortalilati subjectum proedicaret: quidquid enim in illa
esca vel cernitur vel gustatur corporaliter, corruptibilitati

mysterium Dei tuale quod si
:

non

est corporale. sed spiri-

jam non visibile nequ< palpabile. Hinc beatus Ambrosius subjungit: « Corspirituale,

constat
:

obnoxium

esse.
est.

pus, inquiens, Christi, corpus est divini Spiritus.
»

i

LX. Addit
et dicis
a
:

«

Quia corpus Christi

Insurgis

Divinus autem Spiritus nihil corporeum, nihil corruptibile,
nihil palpabile

Ecce manifeste iilum
sit

panem

et illum

po-

quod

sit, existit.

At

ho<

tractatu

specie caro sed sacramento. Ex integro Hatramni intelligimus per speciem neutiquam significarc velle naturse veritatem, seu naturam ipsam, quam speciem vocant philosophi, ex genere et differentia coagmentatam, sed solummodo apparitionem et imaginem expressam sensibus humanis

Non

necessariam et conducibilem ad expungendam am phiboliam bujus vocis corporalitcr, quae videri pos set quihusdam excludere et tollere qualemcuuqin pra?sentiam veri corporis Jesu Christi. Sed cum sin cere recognoscat Ratramnus verum corpus Christ

subjectam sive accidentia sensibus accepta, ut jam observatum est numero 12. Sed totum spiritualiter sentire. Scilicet quod nobis in Eucharistiae mysterio porrigitur. Ha?c enim non significant solum esse figuram et spiritum in iis hristi, sed econtra quse recipimus, sive corpore verum Christi Domini corpus nobis porrigi et admoveri cum suo sanguine, modo sensibus nou subjecto, sed spirituali. Meus enim Ratramni non est probare solam esse figuram in sacramento, sed aliquam et aliquantam. Quam sententiam amplexus est Paschasius, quem nemo eruditus inficiatur quin veruin Christi corpus in Eucharistia reconditnm lalere crediderit cum universa Ecclesia, ut supra ostendimus quippe cum eadem dicendi forma uti non abnuerit in epistola ad Erudgardum: Et totwn spirituale est quod celebratur in hoc sacramento. c et sanCorpus Christi est, sed non corporaliter quis Christi est, sed non corporaliter. Id est sensibus subjectnm, qnod, frustatim potest discerpi et dentibusatteri. Explicationem adjicimus ejusmodi valde
;

1)

permanere in Eucharistia esse verae carnis, scilicet pa ropidem qua prse.cingitur et occulitur, quia nulluu est mysterium ubi nihil reconditum, oportet eun iutelligere ex hoc adverbio corporaliter modum natu
revera consistere seu

eamque sacramentum

(

:

ralem etcommunem existendiomnium, uullo dempto corporum, id est sensibus subjectorum ei friahiliur qua? possunt frustatim discerpi. Hoc genus corjiori Jesu Chrisli corpus spirituale appellat Paschasins epistola ad Frudgardum et Ratramnus concepti verbis et expresse ait corpus et sanguinem Euchari sticum secundum speciem et apparitionem abju oculis subjectionem esse figuras, sed secundum sub stantiam oculis non subjectam, scilicet, poUmtian Verbi esse vere corpus et sanguinem Christi. Figun sunt, iuquit, secundum speciem visibilem, at vero se
i:
;

cundum

;

invisibilem substantiam, id est divini potentiai Vcrbi, vcre corpus et sanguis Christi sunt. Quis men i tis compos homo negare potest eo loci num. vocabulum vere signiiicare reapse, rcvera, et ex prc lapste Latinitalis usu realiter.

I..t

DE CORPOllE ET SANGUINE DOMINI.
io Ecclesia celebratur,

1

1-

corpus quod
LXIII.

secundum

visi-

A

ista,

nihil in

potu isto corporaliter sentieudum, sed
pree-

bilem speciemet corruptibile est

et palpabile.

Quomodo ergo

diviui

Spiritus corpus esse

totum spiritualiter attendendum. LXVI. Non enim anima, quee corde homiuis
senti

dicitur?
est,

Secundum boc utique quod spiriluale est, id secundum quod invisibile consistit et impalpa:

loco signiiicatnr,

vel esca corporea, vel

potu

corporeo pascitur, sed verbo Dei nutritur ac vegetatur
:

bile, ac

per hoc incorruptibile. LXIV. Ilinc in consequentibus (Ibid.)
Christus, ut legimus
:

«

Quia

(cap.

v Sacrameutorum libro quod aperlius in « Non iste panis est, -i) doctor idem aflirmat
:

Spiritus

Spiritus antc faciem
a

inquiens, qui vadit
eeternse,
strat. »

in

corpus; sed

ille

panis vitaj

nostram Christus

Dominus.

»

Patenter

ostendil

qui

animuj

nostra? substanliam

subminidixerit hoc

quod babeatur corpus Christi, videlicet id quod sit in eo Spiritus Christi, id est divini potentia Yerbi, quee nou sulum animam pascit, verum etiam purgat. LXV. Propter quod ipse dicit auctor consequenter « Denique cor nostrum csca ista confirmat, (lbid.)
:

secundum secundum

LXVII. Et quia uon

de

communi pane

sanctus Ambrosius, verum de pane corporis Christi,
sequeutialectionis mauifestissime declarant
tur
:

loquisibi

enim de pane quotidiano, quem credentes
:

postulant dari.

et

pottts Ixtificat

cor

hominis
»

(Psal.

cui,

15),

ut

°

LXVIII. Et idcirco subjungit
panis, cur post
Greeci
in

« Si

quotidianus est

Proplieta

commemoravit.

Num

esca corporalis cor

annum

illum [sumis;

quemadmodum
Accipe

bominis confirmat, et potus corporeus lsetiticat cor hominis? Sed ut ostenderet qnse esca vel qui potus sint de quibus loquitur, addidit signanter, esca ista
vel,

Oriente facere consuerunt?
:

ergo

quotidie quod quotidie tibi prosit
tidie

merearis recipere.

Ergo

sic vive, ut quomauifestum de quo

potus

iste.

«

Quee ista?

vcl qui

iste?

Corpus

ni-

mirum

Christi, corpusdivini Spiritus;

et ut apertius

incnlcetur,
Spiritus ante

spiritus

Cbristus,

de

quo

loquitur

:

pane loquitur, de pane videlicet corporis Christi, qui non ex eo quod vadit in corpus, sed ex eo [quod panis sit vitee aeterna*, auimai nostraa substantiam
fulcit.

faciem

nostram

Christus

Duminus.

»

Quibus omnibus evidenter ostenditur niuil in esca
Patenter ostcndit sccundum quod habeatur corpus Ratramnus explicat qua ratione et morlo habemus corpus Christi in ralioue escee et alimenti animac nostrae. Et cum certum sit ejusmodi alimenttu:. animara non nutrire instar alimeuti ordiuariiet cousueti corpus, videlicet per conversionem naturalem substantia? in alteram substantiam, nos docet pennanere corpus Christi in animabus nostris, in quantum nobis porrectum est in Eucharislia, praeditum poteutia Verbi, quae non solum nutrit, sed purgat ct liberat pecculis animam nostram, sccundum id quod sit in co Spiritus Christi, id est divini potentia Verbi. Porro iu bis omnibus nihil videtur repugnare sententiae veram veri corporis prsesentiam constituenti sive realitatem, quam vocant theologi : in qua sententia et suasione non dubitamus recipiendo vere veram carnem Christi modo seusibus corporis non subjecto, nutrilionem animse nostree eifieri non aliter. Quia potentia Yerbi divini, corpori unita et hypostalice colligata, iu nobis gratia? munus et donum fovet et patratis sceleribus et contaminationibus nos expurget. Heec sunt concepta verba Ra8

LXIX.

•>

Hujus doctissimi

viri

auctoritate

perdo-

Christi, etc.

catholicaj , quee de iide Christiana esse non dubitat quin recipiamus in mysterio sacro, Eucharistiee sub

velamine, reconditnm corpus idem aftixum cruci, et

bibamus eumdem sanguinem proomnibus hominibus P effusum. Sed nihil minus his eloqui intendit animo Ratramnus. Sive igitur necesse est eetale Ratramni non secus ac nostra corporis Chrisli nomen imponebatur pani consecrato, videlicet rei oculis nostris subjectae post conscrationem, scilicet albee, rotundee, extensee mauibus sacri flaminis, ut inquit auctor librorum de Sacramentis (/«'6. iv, cap. 4) ascriptorum saucto Ambrpsio Sed panis iste, panis est ante verba sacramentorum ubi accesserit consecratio, de pane fit Non erat corpoiis Christi unte caro Christi. Et infra et post consecrationem dico tibi quod consecrationein jam corpus Christi est. Etiamsi ejusmodi rotundatio, albedo et exten^io non sint proprie corpus Christi, sed velum aut inductum syparium quibus reconditur et a conspectu oculorum et acie sensuum nostrorum
: ;
:

:

eripitur. Non quod proprie corpus ejus sit panis, ct poculum sanguis sed quod in se mysterium corporis ejus sanouinisque contineant, inquiebat olim Eacuntramni iu iine numeri 6o Sed ut oslenderct quse csca dus (tib. ix, pro defensione trium Capitul.), episcopu^ D Hermianensis in Africa, sexto seeculo ineunte. Eodem cel qui potus sintde quibustoquitur, addidit signanter Esca iste, vel potus iste. Qttx istaf vel qui istc? Cornomine corporis etsanguiuis Christi nuncupabatur pus nimirum Christi, corpus clivini Spiritus; ct ut verumcorpus et verus sanguis Jesu Christi reconditi apcriius incutcetur, Spiritus Christus, de quo loquisub specicbus modo spirituali et sensibus non subtur; Spiritus ante faciem nostram Christus Domiuus. jecto, nec corporali, nec circumscriptivu, ut scholee Quibus omnibus evidcntcr ostenditur nihil in esca ista, loquuntur. Hoc Ratramnus vocat in hoc tractatu nihil in potu isto corporaliter scntiendum, scd totum proprium corpus Christi, veram carnem sub hoc spiritualiterattendendum. Eadem 1'ere dixit in epistola mysterio celatam et iudusiatam. Ecce vides, amice ad Krudgardum Paschasius; qui arjnuente Albertino corpora Jesu Cbristi in Eucharistia duo lector, et fere omnibus hodie Protestantibus, lealitatem ct consideratione et medilatiouo digna. Unum nomine trttnssubstuntiat'oncm sine suspicione ant dubio tuentenus in solis speciebus consistens et expressis dam expresse recepit. imaginibus quee ex substantia panis et vini post Hujus doctissimi viri auctoritute perdoccmur, etc. consecrationem supersunt; alterum verum et proEx bis quibusdam videbitur Ratramnus non fuisse prium, in quod panis et vinum commutantur, quod in sententiaeorum qui sibi persuadent corpus Christi ibi consistit et. permanet modo et genere sensibus
;

:

:

11

natum de Virgine, altixum cruci, morluum et sepultum, nou idipsum esse quod in Eucharistia percipitur, adeoque secundum parteiu quaestijouis proposilae hic
hnivisse decretone, scribeudi etagendi genere prorsus adverso opmiouis Paschasii et suasioui Ecclesise

corpuris non subjecto, sub velis et expressis imaginibus seu speciebus panis et vini. Iluc ipsum est corpus crucihxum d hic ipscmet sanguis effusus pro nobis; nec effatum incurret alicubi quo coutrarium dixisse Ratramuus videatur. Nec pertimescam dicere

I.,.,

KAIKAMM

COKIihlENSIS MONACKI
in

\an

molta differentia separatar corpus quo passus i;st Chrislus, et sanguis quein pciidcns cruce de latere suo profudit, et hoc corpus quod
mystcrio passionia
bratur, et
ille

cermir quod

in in

A quod comcdunt, aliud BUnt in specie et aliud in Bigaificatione esca aliad, qaod pascuat corpai corporaa; et aliud, quod sagioant mentei BBternse
:

Christi quotidie a

Qdelibus cele-

viia-

substantia.

quoque sauguis qui fidelium orc sumitur, ut mysterium sit illius sanguinis quo totus rcdemptus cst muudus. Iste namque panis et iste potus nou sccundum quod vidcutur corpus sive sang.iis existuut Christi, scd sccundum quod spiritualiter vitae substantiam subministrant.
Illud

h.W.

Dc qna

re

beatas

tario Epistolss Panli ad Bphesioa

Bieroaymus in eommenb, ita cribH Da:

pliciter sangais Christi et caro iotelligitor

:

vel spiri-

tualisilla atque divina, de

vcre est cibus,
vi, 56);

ei

qoa sanguii meus

ipse dicit
oere cst

:

Caro tnea
qui

pottu {Joan.

vero

cor-

vel

caro, quae cracifiza est, et sauguis

pus

in

quo semcl passus

est

Christus,

non aliam

militis elfusus est lancea. »

speciem praeferebat

quam

in

enim quod

erat

quod vcre

vidcbatur,

qua consistebat; hoc quod tangebatur,

h\.\h
et

Non parva doctor
fecit

iste

diiferentia

corporis

sanguinis Christi
vel

distiactionem.

Namqae

crucifigebatur,
illius

sauguis

quod sepeliebatur. [Similiter de latere manans, non aliud apparebat
interius

dum carnem
q

sanguinem qua; quotidie sumuntur

a fidelibus, spiritualia dicit esse; at vero caro quae
crucifixa est, et sanguis qui militis elfusus est lancea,

exterius et

aliud

obvelabat;

a

verus

ita-

que sanguis de vero corpore profluebat. At
sanguis Christi

nunc
corpus

non

«piritualia esse dicuntur

neque divina

r
,

pateu-

quem

credentes ebibunt,

et

ter insiituat,

quod tantum

inter se dilferunt

quanlum

his libenter affatim et passim annuere Ratramnum, praesertim numero 24, in quo sic fatur. ConsequenKibebant autem de spintuali ter adjecit Apostolus petra autem erat Christus. consequenti eos petra
:
:

cupative, eo locutionis
significatae vocabulo

intelligercmus in deserto Christum in spirituali petra constitisse et sui sanguinis undam populo prsebuisse, gui postea corpus de Viryine sumplum et pro salute credentium in cruce suspensum nostris sxculis exhibuit et ex eo sanguinis undam effudit, quo non
JJt

solum redimcremur,
praestat

verum etiam potaremur. Idem

plerumque in aliis locis quibus recognoscit expresse commutationem panis in verum corpus Jesu Christi et vini in sanguinem proprium. Quod spectat altcrum quod nomine tenus est corpus Christi nuncupatum, sensibus subjectum et friabile in Eucharistia, non idern est, aliqua ratione, quod fuit ^ cruei affixum. Verumtomen observare iterum juvat hiinc panem ethocvinum post cousecratiouem quae tantum vela sunt et syparia, id est albedo, rotunditas et extensio, quae oculorum aciem perstringunt hoc nomine non sunt nuncupatae collectim nisi quia remissionem peccatorum. sunt aliqua agendi ratione mirifica corpus spirituale a Verus itaque sanguis do vero corpore et divinumJesu Chiisti, scilicet, in quantum nobis exprofluebat. primuntet formantinmemoria nostra veram carnem Non hoc dicit ut obsistat aut veniat contra senteutiam catholicorum hominum, qui tuendam in Euet proprium sanguiuem Jesu Christi, quae mse habent virtutem et potentiam Verbi ad nutriendas animas et charistia veritatem carnis et sanguinis Christi receperant, et vocibus veritatis et veri usi sunt ad signilabe peccatorum contaminatas expurgandas, ut supra observavimus, et gratiam nobis dandam, servata inficandum quod revera existit et praesens est; sed nocentia et redemptione peccatorum. Quae cum ita assumendo ad exprimendum quod sensibus subjesint, hae panis et vini species post consecrationem, ctum estetde quo sensus corporei disceruere possunt. Haec erat pnma pars quaestionis quam discuin quantum vela sunt verae carniset proprii sanguinis Jesu Christi pro salule fidelium effusi, sunt cortit et enucleat Ratramnus, ad discernendum et dijudicandnm an totum quod videtur tn Eucharipus spiritnale et figuratum in imagine expressum mortis et passionis Jesu Christi, quod revera differt stia est in veritate ut oculis nostris exptessum est, avcro corpore Jesu Christi quod oculos nostros ce- D vel figura sit et aliquod velum quod abscondit lant et recondunt. Sed haec omnia significant, nec et celat intcrius aliquid solis fidei oculis percipitur. b Ad haec verba utcunque aliud consistunt quam qitod theologi scholn quo habemus rtdcmptioncm lastici seu quaestionarii elocuti sunt ab eo tempore pcr sanguinem ejus. c Hieronymo Patenter insinuat, etc. Ex sancto quo ratiocinia Aristotelica et peripatetica scholas Christianas occuparunt scilicet omne quod exterius clarissime intelligimus tantum discriminis intercecernitur in mysterio Eucharistiae, sive quae vocantur dere inter hoc corpus et istud corpus, hunc sanguiaccidentia et speoies, non sunt vernm corpus Jesu nem et istum sanguinem, id est corpus EucharistiCbristi natuin de Virgine et cruci aftixum, mortuum cum et cruci aftixum, quanlum inter res corporales etsepultum, scd ejus esse veltim, paropidem, tegeet spirituales. Cum vero quaestio aRatramno discussa lem, conopaeum, speciem, memoriam, imaginem ad istud caput potissime devolvatur, an scilicet quod expressam, uno verbo nomen oculis nostris subjicitur et percipitur a sensibus quia nomina rerurri quas continent et adumbrant, sacramentis imponi exterius in Eucharistia sit ipsum corpus Christi et soleant.Sic quippe locutus est Berengariiadversarius constituerit dilucido aiiquam interesse liguram; cum beatus Algerus, theologus heodiensis, libro de Saprsesertim cxteriora panis et vini sint tautum vela Quantum ad visibile sacramcncramentis, capite 17 et paropides, quae contegunt corpus Christi et santum, species et similitudu illarum rcrum sunt nomirta guincm pro salute generis humaai effusum, hic eviquse ante fuerant, panis scilicet t vini, non cnrporis denter piobat biec symbola exteriora cum careant ('hristi qualitatibus sensibus hnmanis subjectis, quibus atfecorpus oero <st sanyuis Christi vocantur nun: :
: :

(i!) continenler exscriptis: potus non secundum quod vidcntur corpussive sanguis existunt Christi, sed secun. dum quod spiritualiter vitse subitantiam subministrant. Iltud vero in quo semel passus est Christus non aliam speciem prseferebat quam in qua consistebat hoc enim crat quod vere videbatur, quod tangebatur, quod crucifigebatur, quod stpeliebatur. Simititer sanguis illius de latere manans non aliud apparebat exterius et verus itaque snaguis de tero aliud intcrius obvelubat corpore profluebat. At nunc sanyuis Christi, quem credentes nunc ebibunt, et corpus quod comedunt, aliud sunt in specie, et aliud in significatione, aliud pascunt corpus esca corporca, et uliud quod saginant mentes seternse vitse substantia. Hoc est quatenus sunt figura et velum veri corporis Christi, cui Verbum divinum admirabili unione bypostatica conjunctum est, et potentia sua efticit in nobis gratiam et

tendisse ptisverbis his ex
Iste

"modo quo rcs signi/icans solel nuncupari Nihil aliud anirno indilucide vobis significat Katramnus conce-

numero

namquepanis

et iste

:

i

:

<

:

DE CORPORE ET SANGUINE DliAHM
differuut corporalia et spiritualia, visibilia et invisibilia,

i;»h

A

lis

qui quotidie

credentibus
est, et

potandus exhibetur, a
sanguine
sunt.

divina atque

humana

:

et

non
lis

idem

sunt.

Differunt

quod a se autem caro
et

differunt,

carne quae crucilixa
elfusus
est
:

a

qui

militis
viri

spiritua-

laucea; sicut auctoritas

preesentis

quae fidelium

ore sumitur,

sanguis

spiritua-

testiiicatur

non

igitur

idem

ctum fuerat corpus Christi cruci afiixum, aliud esse nequeunt quam corpus spirituale, id est in mysterio, adeoque a in specie, et figura, et signilicatiune
:

vero corpore tam ditferre quam spiritualia a corporalihus. Invictissimara ejusmodi differentiae probationem atfert numero sequenti, et palam demonstrat,

hac hene instituta ditfercntia inter Christi corpus Eucharisticum et cruci aftixum, per Eucharisticum id inlelhgere duutuxat cui hoc nomen corporis impositum est, quia sacramenta, sive illa pars exterior sensibus subjecta, rerum quas contiuent noniinibus nuncupari solent. IIoc vero integro tractatu animo probare intendit Ratrumnus ut demonstret id quod in Eucharistia sensihus percipitur et videlur album, \i rotundum et extensum, non esse reapse corpus ipsum Christi, sed tegetem et velum quod ipsum corpus verum abscondit et oculis mortalium hominum eripit. Hsec autem dilucide contraria friant opinionem eorum adversus quos scribebat, qui omncm aut aliquantam iiguram in Euchuristia pernegabant, et nib.il quidquam in tanto mysterio reconditum antoccultum defendebant, ettuendum efflictim admittebant, omne quod erat sensibus subjectum et oculis perceptum ipsum reapse verum esse corpus Christi. Observavimus lapsu temporis hanc adoptasse sententiam abbatem Abbaudum et Gualterium, magnum priorem sancti Victoris Farisiensis. Porro conceptis verbis sic fatur Ratramnus numero 72 IUa numque caro qusc crucifixa est, de Virginis carne facta convcrtatur. e.st, ossibus et nervis compacta, et humanorum m-mbrorum lineamentis dislincta, rationalis animse spiritu Sed fortasse dicent nobis, quibus nostra glossemata non placent, quid necesse fuerit hancinstituere vivificata in propriam vitam et congruentes motus. At vero caro spiritualis, quse populum crcdentem spi- Q comparationem sanguinis populi et sanguinis Cbriritualiter pascit, admista, et revera Ratramnus secundum speciem quam exterius sti cum aqua vino ostcndit, frumenti granis manu artificis consistit, in ea suasione non fuit sanguinem Jesu Christi esse nullis nervis ossibusque compacta, nulla mcmbrorum reconditum sub specie vini eodem agendi modo quo vurietate dislincta, nulla ralionabili substantia vegesanguis populi celatus est sub specie aquae, videlicet tata, nullos proprios motus potens exercere. Quidquid in iigura tantum fuit, et revera seu realiter neutienim in ea vitse praebet substuntium, specialis est poquam. Sed ejusmodi objectionem friare et retaliare tentise ct invisibilis cfficinilix divinseque\mrtutis, atque facile est, dicendo supervacaneum fuisse ejusmodi aliud tonge consistit secundum quod exterius conspiconsilium mente concipere Ratramno, an corpus citur atque aliud sccuwium quod in mystcrio creditur. Christi esset sub pane Encharistico vel vinum in Porro caro Christi qux crucifixa est, non aliud extesanguinem ejus conversum, qua de re ejus aetate rius quam quod interius erat, ostcndebat nullum dubium restabat aut intererat; sed an corquia vera caro vcri hominis existebat, corpus ulique verum in pus et sanguis revera modo oculis et sensibus subveri corporis specie consistens. jecto peimaneret et consisteret, scilicet an quod Verumenimvero magis conceptis verbis exprimi fractum et disruptum in Eucharistia videtur esset potest, solummodo velle de exteriori Eucharistiae vere corpus Christi. Eccam quaestionem ea oetate eloqui, qua; accidentia appellantur et vela corpus versabant theologi. Et cum quod exterius apparet Christi contegentia. Quamobrem appulsus ad conpost consecrationcm, corpus Christi nuncupative clusionem quamex his omnibus sermonibus assumit, duntaxat dicatur, quemadmodum, inquit Algerus, non liis verbis simpliciter colligit carnem Christi in rj sicut aqua cum viuo in calice mista est sanguis poEucharistia susceptam non esse eamdem cruci afpuli. Exemplum non poterat proferre Ratramnus fixam, sed secuudum exterius seu quod sensibus ijus ut explicationem suam vinomni exceptione subjeclum est, videlicet secundum albedinern et exdicaret et absolveret, postposita necessitate facientensionem quse in conspectu oculorum aliud sunt, dee comparationis cujus concinnitudo sit omnibus omniuo consistit ab eo quod in mysterio creditur. numeris perfecta et absoluta. Non enim erat neAtque illud longe consistit secundum quod exterius cesse nec valde conducibile probare corpus Christi conspicitur atque illud sccundum quod in mystcrio revera in Eucharistia consistere, aut post consecracreditur. Igitur plenissime planissimeque constat tionem veram permansionem non habere; sed eos Ratramnum distiuxisse hanc carnem secundum quod theologos qui sibi persuadebant modo corporali seu xterius videtur, ab eo secundum quod in hoc mysensibus subjeclo consistere, allucinari vehementer sterio creditur; quippe cum in eo quod exterius et errare. Summatim quippe ex hac comparatione praefert, ligura sit velum, teges et rei interius cresolitariam hanc conclusionem assumit vafer et fuditae conopamm, cum interius revera eadem Christi At videmus sus theologus Ratramnus numero 7u caro sit quae cruci affixa fuit. Quae continenti sermonc in aqua secundum corpus nihil esse conversum; conseprodit, minfice comprobant se nihil aliud ex isto quenter ergo et in vino nihil corporaliter ostensum. exteriore seu facie externa intelligere uam speciem Accipitur spiritualiter quidquid in aqua de populi et expressam imaginem corporis Christi in tigura corpore significatur accipiatur crgo necesse est spiseu simplicibus accidentibus quae ocnlorum aciem ritualiter quidquid iii.vino de Christi sanguine intiperstringunt et ei subjiciuntur. Nam observat hanc matur. Hac agendi et dicendi ratione probat aliqoam
:
: :
:

quae in eo consistit quod apparet ex aqua in calice vino mista, sicut in eo quod apparet ex pane et vino, nobis exhibet et ostendit iu iigura populum Christianum, queuiadmodum panis et vinum corpus Jesu Christi pro peccatis mactatum. Et cum dubitandi locus nullus reliclus sit, neminem theologum in mente habuisse dicere aut cogit ire hanc aquam transmutatam iri in mysterio, modo corporeo et sensibus subjecto, in corpus populi Christiani, certum etiam sit uecesse est hunc panein et hoc vinum in specie qua oculis apparent post consecrationem non nuncupari corpus Christi quam qui sunt modo et genere spintuali, sive ejus tegetes et vela consistunt, et in hanc carncm et sanguinem modo corporali et sensibus subjecto quod vindicare conabantur seu animi viribus inlendebant hi theologi adversus quos Ratramnus tractatum suum concinuaverat, qui defendebant nullam in Eucbaristiae mysterio figuram consistere, sed omnia simpliciter in veritate, uti sensibus subjecta videbantur. Quippe eo tempore nullum dubium subolebat quin pauis et vinum essent in corpus et sanguinem Christi commutata; sed tota diflicultas ad hoc caput erat devoluta an commntata essent modo corporeo et sensibus subjecto. Eadecausa inquit noster Ratramnus numero 7o hjitur, si vinum illud sanctificatum per ministrorum officium in Christi sanguinem corporalitcr convertitur, aqua quoque, quse pariter admista est, in sanguinem populi credentis necesse est corpordliter

speciem exteriorem,

m

<

:

<

:

159

HATHAMNI CORBEIENSIS
Hla

MONAl.lll
8|,

HO
si

LXXII.

namque

caro

<\uni

cruciflxa

est,

de A

inini.

[giiar

vinam
inCI

iiiud Banctificatum pei

Virginis carne facta est, ossibus et nervis compacta,
et

oistrorum oificium,
ter converlitur
est, in
;

anguinem

corporali-

humanornm membrorum

lineamentis

distincta,

rationalis animse spiritu viviflcata in
et

propriam vitam
spiritualis ques

congruentes motus. At vero caro
spiritualiter

populum credentem
speciem
nulla

pascit,

secundum

quam

gerit exterius, frumenti grnnis

manu

artiflcis consistit, nullis nervis (ossibusque

compacta,

aqua qaoqae, quse pariter admista sanguinem populi crcdenlis m orpc* raiiter convertatur. Ubi namque una saucliflcatio est, una cousequenter operatio;et ubi j>ar ratio. par quoque consequitur myslerium. At videmas ia aquasecundum corpus nihil esse conversum, consequenter ergo
Accipitur
et in

membrorum

varietate distincta, nulla ratiunali

vino nihil corporaliter ostensum,

substanlia vegetata,

nullos

proprios

inotus potens

spiritualiter

quidquid
accipialur
in

in

aqua de popuii
necesse
est

exercere. Quidquid eniin in ea vitae praebet substan-

corpore

sigaiQcatur;

ergo

tiam, spiritualis est potentiaj
tiae,

et

invisbilis

efiicicn-

spiritualiter

quidquid

vino :de Christi sanguine

divinosque virtntis

:

atque aliud

longe consistit

intimatur.

secunduin quod exterius conspicitur,
secunduui quod
iu

alque
Porro

aliud

mysterio
est,

creditur.

caro

Cbristi quse crucifixa

non aliud exterius quam
:

quod

interius erat, ostendebat

quia vera caro veri

LXXVI. Item, quae a se differunt idem nou sunt. Corpus Cbristi quod morluum est et resurrexit, <t immortale factum jamnon moritur, ct mort Uli ultra non dominabitur (liom. vi, '.)), ceteruum est uec

bominis cxistebant, corpus utique verum in veri corporis specie consisteus.

jam

passibile

:

hoc autem «juod in Ecclesia celebrain viaest,

tur, temjiorale est,

Considerandnm quoque quod iu pane illo non solum corpus Cbristi, verum etiam in eum crcdentis populi tiguretur unde multis frumenti granis conticitur, quia corpus populi credentis multis per verbum Christi lidelibus augmentatur. (Vide
LXXIII.
:

non incorruptum;
igitur a se,

nou aeternum; corraptibile est, non in patria. Ditferunt quapropter non sunt idem. Quomodo veChristi
:

ruin corpus Christi dicitur et verus sanguis?

LXXVII. Si enim corpus
Christi est; et
in

est

;

et.

hoc dicicor-

tur vere quia corpus Christi est
si

in

veritate corpii*
et

numm.

9(j ct

G8.)

veritate

corpus Chrisii,

LXXIV. (J»a de re, sicut in mysterio panis ille Cbristi corpus accipitur, sic etiam in mysterio membra pcpuli credentis in Cbristnm intimantur;
et sicut'non corporaliter

pus Christi [incorruptibile
tur
et

est,

et impassibile est, ac
agisit

per hoc seternum. Hoc igiturcorpus Christi quod
in
Ecclesia,

necesse est
a

ut

incorruptibile

sed spiritualiter panis
sic

ille

aeternum. Sed negari non potest corrumpi

quod
et

credentinm corpus dicitur,

quoque

Christi corpus
in-

q

per partes
est

comminutum

dispartitur

sumendum,
\

non corporaliter sed
lelligatur.

spiritualiter

necesse est

dentibus commolitum in corpus trajicitur. Sed aliud

LXXV.

Sic

et.

in

vino qui

sanguis Christi dicitur,

aqua misceri jubetur, nec unum sine altero permittitur otferri, quia nec populus siue Christo, nec Christus sine populo; sicut nec caput sine corpore, vel corpus sine capite, valet existere. Aqua denique iu illo sacramento populi gestat imaginem. (Vide
esse in Eucharistia tiguram, et in ea non omnia evenire secundum oculis factam apparitiouem et sensi-

quod exterius geritur, aliud vero quod er tidem ad sensum quod pertinet corporis, corruptibile; quod fides vero credit, incorruptibile. Exteriusigitur quod apparet, non est ipsa res, sed imago rei; meute vero quod sentitur et inteliigicreditur
:

fj

tur, veritas rei.

LXXVIII.

Hinc

beatus

Augustinus

in

Evangelii

potest et seternum est, quod credilur in revera consistere. Sed haec omnia nihil aliud signiflcant nisi oculos videre symbula et spebus subjectionem. Continenti sermone probat invifidem vero cies Eucharistiae sensibus subjectas, ctissime Ratramnus se solum spectare quod exterius conspicere res ipsas existentes iu eodem mysterio apparet in mysterio cum ait, corpus Cnristi quod in reconditas et celatas; symbola non esse corpus ChriEcclesia celebratur valde differre ab eo quod cruci sti, uti vindicare studebant adversarii Ratrainui, res aftixum fuit. Hi paulo duriores scribendi et dicendi modi videntur iis qui Hatramni sensum non capiuntD vero sensibus non suhjectas, incorruptas et seternas, esse ipsum corjms reapse verum Jesu Christi seet quod probare vult uon assequuntur. Enimvero pa-

nusquam
mysterio

eum docere hoc corpus quod in Ecclesia celebratur, esse corruptioni obnoxium, temporis durationi et brevitati subjectum, insuper friabile; quaj solis aeternis affectiouibus convenire possunt et sensibns subjectis panis et viui consecratorum, cum ipsum corpus Jesu Christi cruci afiixum tam non sit corruptioni aut passioni subjectum, sed aeternum, et immortale, et gloriosum. Sed cum eotet

dem

loco,

scilicet

numero

70,

aj>erte

ostendat

id

quod creditur in mystcrio Eucharisliae differrc ab co quod gustui subjectum est, et reeognoscat id quod creditur esse aeternum et nulli corruptioni obnoxium, quod vero videtur esse corruptione et vicissitudinii temporis subjectum consequitur apertissime mentem ejus fuisse corpus Christi symbolicum et figuratum, quod scilicet sensibut subjectuin est, esse diversum a corpore Jesu Chrisli quod corrumpi
:

Secwidum iniicundum tidem Ecclesiae catholicae sibilcm substantiam, id est divini jpotentium Vcrbi Num. 49. vere corpus et sanguis Christi existunt. a Ei? apzoq woi? S. lgnat. epist. ad Philadelphios ~am-j oSpofdy. Unus panis omnibus cst comminutus. Exterius igitur quod apparet non est ipsa res, sed imago rei; mente vcro quod sumitur ct intelUgUur, veritas rei. Concinne magis et accurate non dotis est exjirimere fidem Ecclesice, quae nos docet vela et quod oculis snbjectum est in hoc mysterio non esse
:


:

i>

coi'|)iis

Jesu Christi, quod ipsa les est quae sub velis tegetibus occulla sibi annexam habet Verbi divini potentiam, quae animam nutrit et ei vitae aeternae substantiatn subministrat, nempe gratiam et remissionem peccatoriun, ut saepius jam dictum est sujira Eo (juijqie collimant omnia supra exposita sancti Augustini testimonia.
et

llil

1)E
(tract.

COItPORE ET SANGUINE DOMINI.

162
iutelligetis
et
ait
:

Joannis Expositione
Cliristi
vit et

xxvi),
sic

durn de corpore
ait: «

A

corpus; certe vel tunc

quia gratia ejus
Spiritus est qui

loqueretur et sanguine,

Manduca-

non consumitur morsibus;
LXXXI.
Quisquis
Et

Moyses manna, manducavit
et

et

Aaron, mandu-

vivificat, caro non prodest (Ibid., 6i).

cavit

Phinees, manducaverunt
sunt.

placuorunt, et mortui

ibi multi qui Doo Quare? Quia visibilem

pluribus interpositis,
inquit

rursus

adjicit;

cibum
rierunt,

spiritualiter

intellexerunt,

spiritualiter

csu-

spiritualiter

gustaverunt,

ut

spiritualiter

idem Apostolus, Spiritum uon habet hic non est ejus (R<m. vi, 9). Christi Spiritus ergo cst qui vivificat caro autem non proautcm,
:

satiarentur.

Nnm
almd

et
est

nos hodie accipimus visibilera

dcst

quidquam.
sunt

Verba

qiae

ego

locutus

sum
sunt.

robis,

cibum

;

sed
»

cramenti.

Item in posterioribus
vi,

sacramentum, aliud virtus saHic cst panis, qui
:

spiritus et vita sunt (Jonn. vi, 64).
ct vita
?

Quid

est, spiritus

Spirilualiter intelligenda

lutel-

de ccelo descendit (Joan.
iicavit

59).

Hunc panem

signiDei.

lexisti spiritualiter, spiritus

et vita sunt. Intellexisti

manna, hunc pancm
illa

signiticavit

allare

carnaliter, otiam spiritus et vita sunl, sed tibi

non

Sacramenta
re
quofi

fuerunt

;

in

signis

diversa suut; in

sunt.

signilicatur,

paria

suut.

Apostolum
nostri

audi:

LXXXII.
tractantis

Ilujus auctoritate doctoris verba

Domini

JVo/o uos ignorare,
sttb

fratres,
ct

quia patres

omncs

nubc fucrunt,
ct

omncs eamdem escam spirituatem
omnes eumdem potum spirituilcm Spirilualem utique, eam;

sacramento sui corporis et sanguinis, manifeste docemur, quod illa vorba Domini spirituade
liter et
ait
:

mandueaverunt,

non

carnaliter intelligenda sunt

;

sicut ipso

biberunt (I Cor. x, i-4).

dem; noncorporalem altcrum
aliud: spiritualem vero,

quia

illi

manna, nos
«

quam

nos. Et adjungit:

FJ

Verba qux cgo loquor vobis, spiritus et vita sunt. Yerba utique de sna carne manducanda, et de suo sanguine bibendo. Inde cnim Joquebatur unde discipuli

omnes eumdem aliud nos, sed

potum spiritualem biberunt. Aliud
specie
visibili
:

illi,

fuerant scandalizati. Ergo

ut

non scandaliza-

quod tamen

idem signiticaret virtute
i

spirituali.

hoc Quomodo enim,
de spirituah sc-

rontur revocat eos divinus Magister de carne ad spiritum, de corporea visione ad intelligentiam invisibilem.
esca illa corporis LXXXIII. • Videmus ergo Domini, et potus ille sanguinis ejus, secundum quid vere corpus ejus et vere sanguis ejus, existunt, vide:

umdem potum
cos

?
:

Bibcbant,

inquit,

autcm crat Christus. Inde panis unde polus. Petra Cliristus in signum, verus Christus in Verbo et in carne. »
qucnti

petra

petra

secundum quod spiritus et vita sunt. LXXXIV. Item, quae idem sunt, una deiinitione ut si qnis ex ipso manducaverit, non moriatur. » Sed quod pertinet afd virtutem sacramenti, non quocl q comprebenduntur. De vero corpore Christi dicitur quod sit verus Deus et verus homo: Deus, qui ex pertinet ad visibile sacramentum qui manducat Dco Patre ante saecula natus homo, qui in iine saeintus, non foris qui manducat in corde, non qui culi ex Maria virgine genitus. Hioc autem dum premii dente. » de corpore Christi quod in Ecclesia per mysterium LXXX. Item in posterioribus verba Salvatoris geritur dici non possunt, secundum quemdam mointroducens, ita dicit Hoc vos scandaliz<tt, quia di.ri vobis manducare, et sanguidum corpus Christi esse cognoscilur et modus iste Carnem meam do ncm mcum biberet Si ergo vidcritis filium hominis in figura est et imagine, ut veritas res ipsa senLXXIX.
«

Item: Ilic

cst

panis de ccelo dcszcndens:

licet

;

;

;

:

:

;

ascendentem ubi eratpriusl (Joan.
est

vi,

62,

63.)

Quid

tialur.

hoc ? Ilinc solvit quod illos moverat, hinc aperuit unde fuerant scandalizati. Illi enim putabant eum erogaturum corpus suum ille autem dixit se ascensurum in coelum utique integrum Cum vidcritis
: :

LXXXV.
spondetur,
c

]n

orationibus quae post mysterium cor-

poris sauguinisque Christi dicuntur, et a populo re-

Amcn;
in

sic

sacerdotis
capicntes

voce

dicitur

Pignus seternx vitx
ut

humiliter implora-

fitium

hominis ascendentem ubi erat prius.

Certe vel

mus D

quod

imagine contingimus sacramcnti, ma-

tunc videbitis, quia

non eo modo quo
Id
ost

putatis erogat,

nifcsta participatione

sumamus.

Vidcmus ergo, etc. quo sumuntur esca?
potus.
11

non eo modo
quibus

carnali
et

ordinurie

utimur

Hsec autcm dum corpore Christi quod in Ecclesia pcr mysterium gcritur dici non possunt. Id est, in eo. quod exterius exprimitur ot sonsibus subjicitur Beec est onim mens Ratramni nec aliud probare animo intendit, ut patet ex his consequentibus verLi- hujus numeri 48: Dici non possunt sccundum quemdam modum corpus Christi csse cognoscitur et modus iste in figura est ct imagine ut veritas reipsa
;

sentiatur.
c Pignus seternac vitse capicntcs, etc. Interpres verDaculus, qui de Latims haec verba Gallice scripsit detorius anno 1672: Recevant le gage de la vic ctcrnelle, nous tc supptious cle nous fairc la grdce dc participcr riellement a ce que notre main recoit sous

Vimage du sacrement. Pignus seternse vitse capientes. supplicamus ut ca gratia nos donari niis qua participemus realiteh ea quse recipit manus nostra sub imagine sacramenti. Quamobrem appellans animum ut hoc vocabulum manifesta explicaret, addidit supra asteriscum et e regione in margine libri hanc notulam, id cst realitcr. Ego vero defendo hauc esse dilucidam textus hujus orationis corruptelam quam prodiditeo loci Ratramnus. 1» Quia nullo est anliquitatis codicibus exscripto sermone viudicari polesl hanc vocem manifcsta assumptam non fuisse ad signiiicandam claram patefactionem seu apertam cognitionem cujuscunque
objecti. 2" Hoec oratio

exscripta

est

ex codice Sacramenfesti

tario Gelasi papa?, lib. n, ad

postcommunionem

octava?

apostolorum SS.

Petri et Pauli

quem pau-

:

1

03

RATHAMNl CORREIENSIS .MoMUII

111

LXXXVI, Et pignua enim et imago, alterius rei A tanquam imago. Veritas rero erit, cnm jam nee iil est non ad s<', sed ad aliud aspiciunt. Pipignus nec imago, sed ipsius r<:i veritai appa« gntis onim illius rei est pro qua donalur; imagO rebit. illius cujns similitudinem ostendit. Signiflcant enim LXXXVIIl li<-m alibi: Perflciant In nobis, Dotua sacramenta quod continent ista mine, quxsumus, rem cujus sunt, non manifeste ostendunt. " Quod «qiiod hoc corpus el ut cum ita est, apparet quse nunc tpecie gerimut, rerum eritate piamus '. Dicit quod in speeie <_'<-rantur ista, non sanguis pignus et imago roi suntfuturse; ut quod
sunt,
i

<

imnc per similitudinem ostenditur,
manifeslationem
cant,
in

in

futuro per

in veritate
rei

;

i<l

cst per

similitudinem, non per ipsiu.
i

futuro

nunc
bitur.
I

geritur,

reveletur. Quod si nnnc signiliautem patefacient, aliud est quod ahud quod in futuro manifesta-

manifestationem. Differunt aut<'m a se specie

veritas.
clesia

Qnapropter corpos
differt

et

sangois quod

in

Ec-

geritur,

ab

illo

corpore

et

sanguine

<juod in Christi corpore

jam

gloriticatum
;

cogm
iilud \<ro

XXXVII.

guis est
cis

Qua de quod Ecciesia

re

et

corpus Christi

et

san-

lur. Et

hoc corpus pignus est et species

celeliral, sed

tanquam pignus,
Romse Angelus
illustris-

ipsa veritas.

Hoc enim geretur donec ad

illud per-

abhinc annis juris publici

fecit

Rernabo anno 1080, ex codice manuscripto

"

simi viri Alexandri Petavii, augustissimi senatus Parisiensis consiliarii, jam vero serenissimae Christinae Suecorum reginae nongentis abhinc annis exarato, ex mente doctissimi Joannis Morini, Oratorii D. Jesu Patris presbyteri in excerptis ex antiquo Poenitenpag. 52. Eamdem sententiam amplexus est tiali, doctissimus Josephus Maria Thomasius ex ordine

Theatinorum,

in

quem

gratias amplissimas referre

passim et confestim ex verbo veritatis corpus inlellexerit sensibus subjectum et conspectum cum dimensione geometnca et aliis hnmani scere et cceleste munus diligere quod frequentant. corporis atfectibus quibus in coelo postquam re\ixeIdem prorsus intelligere facile est ex pravfatione rint homines corpus Christi glorio^um exoinabitur. missae quae in eodem libro profertur pag. 91 Nos Suam esse sententiam propriam liquido patet nute suppliciter obsecrare ut Jesu Christi Dornini nostri, mero 87, quo explicans orationes Ecclesiae quibus cujus muncris pignus accipimus, manifesta dona com- C a Deo humiliter petimus ut nobis ad modum propij prehendere valeamus. tiantis numinis et sua sacramenta perfecte conferant 3° In Ecclesiis plerisque multis abhinc saeculis quod continent. Pcrficiant in nobis, Domine, quaeusus ejusdem orationis receptus est, revera cum sumus, tua sacramcnta quod continent, ut qux nunc quibusdam variantibus lectionibus quae nihil officiunt specie gerimus rerum veritate capiamus. Ex bis verbis fidei communi Ecclesiarum, proiitentium bac voce orationis intelligit nos babere sub imagine expressa manifesta inteiligendam esse manifestationcm seu res ipsas non nobis absolute patefactas quales revera patefactionem, cum pro manifcsta participatione lein se consistunt. Verissimum enim est nos possidere gatur mamfestata participatione. Ilcec videre facile eas res s.ub imaginibus expressis, et liquido constat est in antiquis Missalibus antiquissimae ecclesiae solam patefactionem omnibus numeris absolntam primatialis et metropolitanae Senonensis, quibus integram differentiam inter corpus Christi deesse hodie, nesciens novitates, cum summa pietate et rein mysterio Eucbaristiae et idem corpus in coelo ligione utitur typis impressis annisl485, 1 509, 1529, quod crucitixum fuit, in eo consistere quod unum yiermanebit occultum; 1542, 1556 et 1575. Idem intelligitur ex duobus copatefiet nobis et alterum dicibus manuscriptis Missalibus quos exaratos fuisse adeoque in modo existendi et non in ipsa natura seu existimo inter duodecimum saeculum et linem tertii existentia. Euimvero satius ei fuisset dicere loco decirni, qnippe cum in iis mentio sit festi sancti eorum qux nunc spccie gcrimus, rerum vcritate caThomae Cantuariensis, praetermissa celebratione seu piarnus qc.e nunc vere neqoaqcah habehus, revera nondum instituta corporis Christi, pignus seternse aliqcando et vere PERCtpiAMPS. iNon iu alium igitur vitie capientcs, humiliter, Domine, imploramus ut D sententiam ivisse compertum est Ratramnum quam apostolicis fulti patrociniis quod in imagine contigimus, verorum catbolicae Ecclesiae discipulorum Rerengarii archiepiscopi sacramcnti manifestata participatione sumamus. adversariorum ; scilicet Lanfranci, (Sacrament. Gelasii, in Postcomm. Oct. Apostol. Cantuariensis, qui Dialogo adversus Rerengarium, Petri et Pauli, prid. Nonas Julii. 1. xi, pag. 100, mentione facta de mysterio corporis Christi, ait: editum Romre 1(>80 typis Angeli Rernabo. Missalia Vere dici posse et ipsum corpus quod de Virgine sumSenonensia, antiqua et hodierna. Idem habet Misptum est, et tamen non ipsum ipsum quidem, quansale Ambrosianum). tum ad essentiam verxque naturse proprietatem atqve a Quod cum ita est, etc. Ex his consectaneum virtutem, non autem si spectes panis vinique specicrn. erumpit luce meridiana clarius carnem et sanguinem Idem habent Algerus, libro i, capite 17 ; Fulbertus, quae in mysteno couspiciuntur esse pignus et imaepiscopus Carnotensis, epistola 11 ad Finardum ginem rei futurae, adeo ut quod jam per imaginem Rtipertus, abbas Tuytensis, in Epistola ad Cunonem; expressam oculis subjicitur et sensibus nobis palam qui omnes eamdem quam habemns de revera exiet aperte revulsis sypariis et velis pateliat. Quis vero stente corpore Christi in Eucharistia et commiilajam dubitandi locum inveniat quin ibi Raframnus tione panis et vini in carnem et sanguinem seu transcogitet de hac parte exteriore sacri mysterii sensisubstantiatione tuendam lidem receperunt. h Missa in Sabbato Quatuor Tempnrum, mensis ]»us subjecta, quam suae aetatis quidam theologi psam esse corporis Christi speciem et apparitionem vii. Eib. Sacrament. S. C.regnrii. p. 135 rdit. corporis Jesu Christi reputabant cum econtra sit Iln£. Menardi.
quiti
:

tenetur respublica litteraria ob ejusdem codicis editionem, qui libro i, pag. 27 et 34, nos docet hanc orationem ad Deum fusam ad obtinendam seu comparandam cognitionem rerum in Eucharistia? mysterio reconditarum et tide creditarum Da qusesumus, Domine populis Christianis et quod profitentur agno-

apparitio panis et species vini quod antea erat, ut noster Ratramnus numero 9. Probat numero sequenti hanc partem sensibus subjectam nuncupatam esse corpus Christi cujus pignus etfigora futurfflj patefactionis pro?dictae corporis Cbristi cum omnibus suis dimei.sionibus geometricis, quarum liabita ratione integram instituit differentiam inter corpus istud quod celebrat Ecclesia et ipsum quod intuebimur in coelo. Qua de re, inquit, ct corpus Christi et sanguis est quod Ecclesia ctkirat ; sed tanquam pignus tanquam imago. Veritas vero erit, cum jam ncc pignus, nec imago, sed ipsius rei rcrdas appare-, bit (num. 87). Dubium enim nullum superesse potest
ait

Cbristi

:

;

;

:

,•

•.

Iliii

DE CORPORE ET SANGUINE DO.MIM.
illud

iOii

veniantur; ubi vero ad

perventum
multa
est inter

fuerit

hoc
se
et

A nem

factum,

se pro

nobis obtulisse
;

sacrificium, et

removebitur.

bostiam Deo in odorem suavitatis
intra

cui

cum

Patre et

LXXXIX.

Apparet itaque quod

Spiritu sanctoa patriarchis, et prophetis, et sacerdotibus,

differentiam separantur,

quantum

pignus

tempore
:

Veteris Testamenti animalia sacrifi-

eam rem pro qua pignus traditur, a et qu;mtum inter imagiuem et rem cujus est imago; et quantum inter speciem etveritatem. Videmus itaque multa
differentia separari
Christi

cabantur
menti,

et cui

nunc, id

est

tempore Novi Testa-

cum

Patre et Spiritu sancto,

cum quibus

illi

una

est divinitas, sacrilicium panis et vini,

in iide et

mysterium sanguinis

et

corporis

charilate,

sancta

calholica Ecclesia

per universum

quod nunc a lidelibus sumitur in Ecclesia, ct quod natum est de Maria virgine, quod passum, quod sepultum, quod resurrexit, quod coelos ascendit, quod ad dexteram Patris sedet. Hoc namqne qnod agitur in via spiritualiter est accipiendum, quia lides quod non videt, credit, ct spirituliter paseit animam, et laMificat cor, et vitam prsebet eeteruam et incorruptionem, dum non attenditur quod corpus pascit, quod dente premitur, quod per partes comminuitur, sed quod in lide spirilualiter accipitur. At vero corpus illud in quod passus est et resurrexit Christus, proprium ejus corpus existit, de Yirginispiariae corpore sumptum, palpabile seu
illud
:

orbem

terrae offerrc

non

cessat. In

illis

enim carna-

libus victimis

significalio

fuit carnis

Christi,

quam

pro peccatis nostris ipse sine
rus, et sanguinis

peccato fuerat oblatu-

quem

erat effusurus in remissionem

peccatorum nostrorum. In isto autem sacriiicio gratiarum actio atque commemoratio est carnis Christi

quam pro
bis effudit.

nobis obtulit, et senguinis

quem pro
et

no-

De quo beatus Paulus apostolus

dicit in

Actibus apostolorum :'Attendite vobis
clesiam Dci,
28). In
illis

universo grcgi

in quo vos Spirilus sanctus posuit episcopos regere E>:-

quam
ergo

acquisivit sanyuine suo (Act. xx,

sacriliciis

quid nobis esset

donan»

dum,
XCI.
esset

tigurale significabatur; in hoc
sit,
illis

autem

sacrilicio

visibile,

etiam post resurrectionem, sicut ipse disci:

quid jam nobis donatum
Dicens

evidenter ostenditur.
sacrificiis
;

pulis ait

Palpate

et

vidcte

quia

spiritus

carnem

et

quod

in

quid nobis
vero
sacrifi-

ossa non habet sicut

me

videtis habere (Luc. xxiv, 39). in li-

XC

Audiamus etiam quod beatus Fulgenti us
:

cio

donandum significabatur in isto quid sit donatum commemoretur,
*>

patenter in-

bello de Fide dicat(c«p. 19)

«

Firmissime tene,

et nul-

nuit quod
sic et

sicut

illa

figuram habuere
sit

futurorum,

latenus dubites,

ipsum unigenitum Deum Verbum car-

hoc sacrificium figura

praeteritorum.

Et quantum inter specicm etveritatem. Praeter hunc pellatur mysterium et sacramenlum, et est corpus locum non alio opus est ad demonstrandum omnibus Christi nuncupativum, ut inquit Algerus jlib. i, cahominibus qui de potestate mentis non excesserint, C pite 17, diversum a corpore Christi de Virgiue nato. Ratramnum per speeiem in hoc tractatu de Corpore Secundum vero ab eo non differet nec diversum est: et Sanguine Domini nihil aliud intellexisse quam revera est ex adverso ipsum reapse verum corpus imaginem expressam seu exteriorem partem EuchaChristi, sed occultum, nec velatum, nec dentibus rislise ;et per veritatem modum naturalem et sensibus friabile aut discerptum partitim, et uno verbo in eo subjectum corporis Jesu Christi cum suis proprietastatu est quo proprietatibus physicis et geometricis tibus et dimensione geometrica etnaturali. Cui enim dimensionibus careat, quamvis in propria sit nalura aliquo dubium subolere possit auditis his verbis? et substantia in qua panis et vinum sunt commutata. Videmus itaquc mulla differentia separari myslerium IIoc est quod Ratramnus appellat proprium corpus sanguinis et corporis Christi quod nunc a fidelibus suChristi. t Sicut illa figuram mitur in Ecclesia, et illud quod natum est de Maria habuere futurorum, sic et hoc viryine, quod passum, quod scpul/um (num. 89). sacrificium figura sit prseteritorum. Cum vero Christus Haec enim conlirmant evidenter quae antea diximus Dorainus Eucharistite sacriticium instituerit in meabundanler, cnm consectaria ex his erumpens conmoriam suae mortis et passionis, doctrina Ecclesiae clusio sit corpus ChrLsti quod ex Ratramno est tanentholicse seraper fuit mysterium Eucharistiae esse tum ligura, velum, imago expressa, pignus et spefiguram sacrificii crucis. Sed non ait Ratramnus simcies, differre a corpore Christi nato ex Virgine Maria, plicem tantummodo esse figuram, quod sibi vindimortuo et sepulto; quippe cum in eo statu habeat cant protestantes haeretici. Probat solummodo in eo omnes proprietates naturales sensibus et visui subaliquam esse figuram, scilicet quod exterius apparet.
jectas et

ex adverso in mysterio D Sed fatetur rotunde aliud interius consistere fide absque his proprietatibus intplligendum. Num. 92 Hoc vcro mysticum, aliud et dimensionibus, modo spirituali, per fidem, quam exterius per figuram ostentans, aliud interius per incredimus sub his velis sensihus subjectis verum tellectum fidci repraesentans. De quo ait numero 49 Christi corpus a nobis percipi reconditum sub his et duo Vere corpus et sanguis Christi existunt. Ecce

dimensiones

;

cum

percipiatur ore fidelium,

:

:

celatum, cui unita seu colligata est potentia Verbi, quae animabus nostris vitse aeternse substantiam subministrat, easque nutrit, et peccatorum labes expurgat et expungit; adeoque secundum doctrinam Ra-

clarissima sunt in Eucharistia
licet

unum

exterius,

sci-

tramni, corpora

utjam fortassenimio opere adnotaviums,duo

Christi in Eucharistia ohservanda sunt, in figura, specie aut imagine, alterum reconditum sub velis et speciebus ; quee duo ore fidelium percipiuntur modo spirituali ; quoniam vi lidei unum sub altero occultum creditur, adeo ut utrumvis videas, semper utrumque recipias, quoniam tide creditur unum altero reconditum, et una recipiendo utrumque virtus Spiritus sancti annexa communiCat animabus nostris viam apternam. Primum ap-

alterum interius, quod est obje.itum fidei ; et est vere corpus et sanguis Jesu Christi. At vero cum objectum fidei in Eucharistia non fit simpliciter in tigura, recognoscere necesse est corpus Christi quod in mysterio credimus,quod estobjectum
ligura,

unum

non strumque
lidei,

ibi

simpliciter et in figura consistere, no-

Ratramnum longe alienissimum semper

partium Prostetantum. Enimvero noc participium rcprxsentans non significat ibi quod verbum exhibere et sistere praesentem seu rem praesentem eflicaciter praestare et reddere exempli gratia, dum in secunda Philippica ait Marcus Tullius Cicero Qiiin etin.m corpns libcrder obtulerim, si rcprxfuisse ab hac sententia
: :

:

11.7

RATRAMNI CORBEIENSIS MONACHI
;

I

i,H

Quibus dictis, quanla differenlia sit inter A poralera quod inlelligitur, fractum babetspiritoalem. XCIV. Ista venerabilis auclor dicens instruit nos quo passus ost Cluisius, ei, hoc corpus corpus i|uih| proejus passionis commemoratione sive morlis quid de pro prio corpore Domini, quod deHaria naiiun, et nunc ad dexteram Patrii sedet, et in quo sil, evidentissime declaravit. Illud namque proXCII.
in

prium
vel

el

verum,
;

nibil

babens

in

se vel
;

mysticum
exterius

venturus judicare vivos

et

mortuoe;

et

quid

de

istej

iiguratum

boc vers mysticum

aliud

per

ffguram oslentans,
fidei

aliud interius

per inteile-

quod super altare ponitur et populo participator, sentire debeamus. Illud integrum est, neque ulla
sectione dividitor,

ctum

pnescntaiis. (Vide
adlitic

num.

01.)

nec

ullis

liguris

obvelator

:

boc
fi-

XCIII.

Ponamus
qnod

unum

Patris Augustini te-

vero quod

supra merisam

Domim
est;

continetur,
et exterius

et

stimonium,

et

dictorum

lidem

nostrorum

gura

est,

quia sacrameiitum

quod

astruat et scrmonis

marginem ponat. In sermone quetn fecit ad populum de Sacramento altaris sic Dei, jnm trans« IIoc quod vidctis in altari iniil
:

videtur,

pus

:

speceum habet corpoream quse pascit corinterius vero quod intelligitur, fructum liaboc
myslico corporc volens apertiof
sic

bet spiritnalom qui vivilicat anirnam.

acta nocle vidistis;

sed quid esset, quid sibi vellet,
et
i;

XCV. Et de
manifestius

quam magnae
audivistis.

rei

sacramentum contincret, nondiim
ergo
videtis,

loqui,

dicit

in

conseqoentibai
dia*

Qtiod

panis

est et

calix,
1

[Ibid., \n line; cpist. S. Fulgentii

ad Fcrnandum

qnod vobis etiam oculi vestri renuntiant. Quo tem lides vestra postulat instruenda, panis est
pus Cbristi, calix
detn hoc dictura
cst
est,

au-

conum)

cor-

sanguis

Christ.i.

Breviler quisufficiat; sed
:

quod

lidei

forte

Corpus ergo Cbristi si vultis intelligere, Apostolum audite dicentem Vos estis corpus Chrtsa ct membra (I Cor. xn, 27;; mysteriurn veslrum in men?a Domini positum cst, myslerium vestrum ac:

«

:

lides instructionem desiderat.

Dicit
(Isa.

enim propbeta
vtt, 9).

cipitis.

Ad

id

quod

es

Nisi credideritis, non intelligetis

Potestis

spondondo
et
sti,

subscribitis,

U, Amen respondetis; Audis ergo, Corpus

et

re-

('hristi,

ergo dicere mibi

:

Pracepisti ut

credamus, expone
Jesus Christus
scilicet

respondens, Amcn, esto
ut

membrum

corporis Cliri-

ut intelligamus. Potest enitn
gitatio trlis oboriri
:

animo cujuspiam conoster

verum

sit

Dominus
est,

hic de nostro atferamus;

Amen. Quare ergo in pane? Niliil ipsum Apostolum diceutem
isto

novimus unde acceperit carnem, de virgiue
Maria;
infans
lactalus

audiamus,

cum

de

sacramento loqueretur,
multi sumus in

ait

nutrilus
est,

est,

crevit

ad

Unus panis, itnum
(ICor. x, 17),

corpus

Clirislo

juvenilem aetatem perductus

a [Judaeis persecuest,
est,

» et rcliqua.

tionem passus
est,

est,

ligno

suspensus
est,

interfectus
tertio

de ligno depositus
:

sepultus

die

,.

sicut
sti

XCVI. Sanctus Augustinus satis nos instruit quod corpus CLiriin pane super altare positum
signatur, sic
ut

ressurrexit
levavit

quo

die voluit, in ccelum ascendit; illuc
jest

etiam

et

corpus

accipientis

po-

corpus suum; inde venturus
ibi

judicare

vi-

vos et mortuos;

est

modo

sedens ad

dexteram

Patris.Quomodo panis corpus ejtis? et[calix, vel quod habet calix, quomodo ejus est sanguis? Ista, fratres
ideo"dicuntur sacramenta, quia in eisaliud videtur et
aliud intelligitur:
scntari mortc

quod

videtur,

speciem babet cor-

quod corpus Cliristi quo lactatus, in quo passus, in quo mortuus, iu quo sepultus, iu quo resurrexit, in quo ccelos ascendit, in quo Patris ad dexteram sedet; in quo venturus est ad judicium. Hoc autem quod supra mensam Dominicam positum est,
puli,

evidenter

ostendat

propritim illud

existat, in

•>

mca Hbertas

civitatis potest.

Non

in

ani-

habuit mortem suam fore simplicem imaginem aut repraesentalionem vacuam et carentem libertate Romana, sed a sua morte et casu efticaciter et verc restitutum ibi. Nec inticiari quispotest bunc esse sensum Ratramni genuinum cum ex adverso et e regiona bujus participii ostentans eo reprsesentans utrtur, quod iigurae cbaracterem exprimit, quae simpliciter format imaginem et nibil revera praesens
;

mo

D

efiicaciter reddit.

Intcrius vero quod inteUigitur fructum habet spiritualem quivivificat animam. Non quod interius intelligitur esse fructum spintualem, sed fructum habet spiritualem. Nam corpus Cbristi quod revera praesens est sub velis corporis sensibus subjectis, sciiicet panis et vini speciebus, non alit animim per conversionem suae substantiae sicut csetera alimenta ordinaria corpora nostra sustentant, sed per virtutem Verbi divini aggregatam gratiarum accessionibus infinitis cumulat, et innoceutiam fovens, peccatorum
a

cus ac figuram solitariam populi fidelis; sed solura corporis Cbristi et populifldelis figuram ineurrere et hoc satis est Ratramno ut quod animo intendit comprobare possif ; scilicet totum quod in mysterio est, non esse ut oculis nostris subjicitur et apparet, sed insuper aliquam superimponi figuram etexpressam imaginem. Interim vero cum animadverterit hos dicendi et scribendi modos quibusdam videii posse durioreset salebrosiores, et sub intelligentiam projicere verum corpus Jesu Cbristi tam alienurn esse ab Eucharistia quam corpus ipsum populi lideexplicans mentem suam lis, sic fatur nnm. 101, Nec. idjo quoniam ista dicimus, putetur in mysterio sacramenti corporis Domini, vel sanguinem ipsius non a fidelibus sumi. Observare etiam opus est appellare
: :

remissionem praestat et format. Hoc autcm quod supra mensam Domini positum est, ete. Idem repetit nun. 08 At in isto quod per myrteium geritur, figura est non solum proprii corporis Christi, verum etiam creilentis in Christum populi. Non ail, in hoc corpore quod per mysterium babetur solam esse iiguram proprii corporis Gbristi, non sef>
:

corpus inquodChristus panem commutavit etvinum, institulione hujus sacramenti, corpiis proprium quod passurum erat, ut babetur numero 28, supra Sicut crgo paulo antequampateretur, panis substaniiam et vini crcaturam convertere potuit in proprium corpits quod passurum crat. Dubium subolere nemini homini erudito potest quin sibi persuaserit et crediderit Ralrainnus, proprium corpus Jesu Cbristi, sive natum de Virgine et cruci aftixum, in mysterio Eucbaristiae consistere, tametsi permanserit in suasione, quod quidquid oculis nostris subjicitur in hoc sa(Tamenlo et corpus Christi muncupatur ejus esset
in
:

;

I(ji)

DE CORPORE ET SANCUINE DOMINI.

170

mysterium continet illius, sicut etiam identidem A C. Docemur a Salvatore, necnon a sancto Paulo mysterium continet corporis populi eredentis, Apoapostolo, quod iste panis et iste sanguis qui super stolo testante Unus panis, unum corpus multi sumus altare ponuntur, in liguram sive memoriam DomiChristo. in nicse mortis ponautur, ut quod gestum est in prseterito, prsesenti revocet memorioe ut illius passionis clarissirae princeps, XCVII. Animadvertat, sapientia vestra quod positis sanctarum Scripturarum meinores etlecti, per eam etficiamur divini muneris testimoniis et sauctorum Patrum dictis evidentissiconsortes, per quam sumus a morte liberati cognome monstratum est, quod panis qui corpus Chrisli, scentes quod ubi pervenerimus ad visionem Christi, et calix qui sanguis Christi appellatur, ligura sit, talibus non opus habebimus instrumentis, quibus quia mysterium et quod non parva ditlerentia sit admoneamur quid pro nobis immensa benignitas iuter corpus quod per myslerium existit, et corpus sustinuerit; quoniam ipsum facie ad faciem contemplantes, non per exteriorem temporalium rerum quod passutn est, et sepultum, et resurrexit. Quoadmonitionem commovebimur, scd per ipsius conniam hoc proprium Salvatoris corpus existit, nec in signilieatio, sed ipsa templationem veritatis aspiciemus quemadmodum eo vel aliqua figura, vel aliqua nostr;o salutis auctori gratias agere debeamus. lvi manifestatio cognoscitur, et ipsius visionem creCI. Nec ideo quoniam ista dicimus, putetur in dentes desiderant; quoniam ipsum est caput no- " mysterio sacraraenti corpus Domini vel sanguinem strum, et ipso viso satiabitur desiderium nostrum ipsius non a iidelibus sumi (Vide num. 96), quando quo ipse et Pater unum sunt, non secundum quod lides non quod oculus videt, sed quod credit, accihabet Salvator, sed secundum plenitudinem corpus
:
; : :

divinitatis quoe habitat in

homine Christo. quod per mysterium geritur tigura est non solum proprii corporis Christi, verum etiam credentis in Christum populi (Videnum. 116) utriusque namque corporis, id est et Christi, quod passum est et resurrexit; et populi in Christo renati
XCVIII. At in
isto
:

pit

:

quoniam

spiritualis est esca,

et

spiritualis

po-

tus, spiritualiter
tatis

animam
loquitur

pascens, et seternse

satie-

vitam tribuens; sicut ipse Salvator mysterium
:

hoc commendans
cai;

Spiritus

est

qui vivifi-

nam

caro nihil prodca* (Joan. vi, 64).

CII.
tes,

Imperio vestrse magniludinis parere cupiennostra?.

atque de mortuis vivificati, liguram gestat.

prsesumpsi parvus rebus de non minimis dispu-

XCIX. Addamus etiam quod

iste

panis et

calix

tare,

non sequentes sestimationis
dicta,

prsesump-

(Yide num. 96), qui corpus et sanguis Christi nominatur et existit, memoriam reprsesentat Doininicse
passionis si\e morlis,
gelio
dixit
:

tionem, sed majorum
si

intuentes auctorilatem. Quoe
vestrse

probaveritis catholice

meritis tidei

quemadmodum

ipse

in

Hoc facite in mei commemorat ionem (Luc. xxn, 19). Quod exponens apostolus Paulus ait Quotiescunquc manducabitis panem hunc, et ca:

Evan- „ deputate, quse, deposita regalis magnificentise gloria, non erubuit ab humili quserere responsum veritatis. Sin autem minus placuerint, id nostra? deputetur iusipientise, quse qnod optavit, minus efficaciter vadoncc
luit explicare.

liccm

bibciis,

mortem

Domini

annuntiabitis

oeniat (l Cor. xi, 26).

figura simplex, et imago expressa, et reprsesentatio, non Tulliana, ut supra observavimus, |sed prolapsse Latinitatis usu recepta. Ea de causa continenti sermone, ait, impositum fuisse pani nomen corporis Chiisti, et liquori seu vino aqua mixto in calice, nomen sanguinis, et revera existere ut intelligamus in ea suasione non fuisse corpus Jesu Cliristi subsistere in Eucharistia per nuncupationem seu denominationem, sed revera efficaciter, seu, ut continuo dixerunt, realiter. Videsis num. 99. Addamus eliam quod iste panis et calix qui corpus et sanguis Chrisli nominatur et existit. Hsec enim repe.tita sunt ex mime.ro superiore 29. At vero secundum invisibitem substantiam, id est, divini potentiam Vcrbi, vere corpus et sanguis Christi existunt. Fatemur rotunde ibi adverbium vere ^onare Latine quod vox barbara
:

typis excudi curaverunt sed negare uon possunt reperiri in codice abbatise Lobiensis, uti jam observatum fuit a doctissimo Patre Mabillonio in prsefatione secundse partis Actorum Benodictinorum, pag. 64, § 130, fronti prselixa. Miritice confirmant admittendarn esse lectionem in codice ms. Lobiensi scriptam, quod ea usus sit prsedictus Ratramnus num. 16, in quo distinguens species panis et vini a corpore et sanguine Jesu Christi, quoe modo spirituali
:

rj

realiter signiticat.

Verumtamen dicent Protestantes has voces et existit non occurrere in manuscriptis codicibus ad quorum lidem hunc tractatum Ratramni

non subjecto sub velis reconduntur et celantur, ait, cura Paschasio in epistola ad Frudgardum Quoniam sub velamento corporei panis corpo reique vini spirituate corpus Christi spiritualisquc sanguis existit. Insuper nullus dubitandi locus relictus est quin codex manuscriptus abbatise Lobiensisanteferri debeat cseteris omnibus, habita ratione antiquitatis et concinnitatis, nt in prsefatione adnotaet sensibus
• :

vimus.

*>)=»==;•*-

Patkol. CXXI,

,

171

DISSEHTATIO

IN

1,115.

!)!•:

CORPORE ET SANGUINE

DOMINI.

172

DISSERTATIO
IN

LIHIUWI

DE CORPORE ET SANGUINE DOMINI,
Auctore Jacobo Boileau, theologo Parmemi,

Ratkamno asseritnr

liber de

Corporc et Sanguine Domini, ct conlra Joanncm Hardai-

niim, societatis Jesu presbylerum, ab et inventione vindicatur,

omni

novitatis ant haeresis Calvinianae snspiciona

Cum anno

1G89 vir thoologus societalis Jesuiticae
;

A Ratrnmni

pariter inscriptum
nir-i

publici jurisfecerit Parisiis, lypis Francisci Muguelii, lvgis Christiauissiini et illnslriss mi archiepiscopi
Parisiensisbibliopola?., epistolam S. Joannis Chrysostomi ad Caesarium monachum, quam notis et dissertationi de sacrameuto altaris associavil; consilio milii

instrumenta

ernoiiLita

est. Porroacta ejusmodi probentur, obtrectari aut

non cognobili
capta,

et

incogitabili,

occasione

data

vt-1

Ratramnum presbyterum, mouachum Cor-

beiensem, non esse gonuinum auctorem libri octingentis aljhinc aunis « de Corpore et Sanguine Domini « ad Carolum Magnum sive Calvum imperato-

dictumque librurn mullis haereseos sphalmatisconspurcatnm atque errorum contumeliis inquinatum sive iuipiatum existere totis viribus comprobavit. Ego vero cum animadvertissem placuisse ejusmodi dissertatori argumenta confutare et frangere quibus Hatramni suasiouem sive fidem

rem

inscripti, sibi persuasit,

ab ornni ha?resis suspicione liberasse omnesque libri de Corpore et Sanguine Domini contumelias expun- g xisse mibi persuaseram, edilione Laliuo-Gallica studio et cura mea facta Parisiis apud Joann. Boudot sub Sole Aureo anno 1086, quam praefatione apologetica exornaveram atque accessionibus notaruin cumulaveram: ad scribendam hanc responsioappuli, in qua duo recepi comprobanda, quse mihi uon solum probabilia, verum etiam scilicet Ratramnum certissima semper visa sui.t esse verum ac sincerum hujus libri anctorem, nullaque haeresis aut erroris contumelia fcedari posse. Exsurge igitur, lector erudite, et postpositis opinionibus, anticipatis plerumque quibus indocti doctique passim scriptores tli«'ologi mentem de hoc negotio a tua scilicet senoccuparuut, haiicjudica causam
:
:

nem animum

tentia facta
iri.

sponsione

a

me uunquam

appellatum

Optimum argumenti genus ad ascribeudum et adjudicandum librum auctori suo assumiturex antiquis mauuscriptis, quibus hujus auctoris uomen pradigitur, sinceris, non commentitis, neque sursum neque deorsum adulteratis. Verumenimvero inter litteratos ejusmodi tituli seu litterae sunt auctoiilates cardinales causa? litisque decretoriae videnlnr, nec suffulta liis jura longitudine temporis emoriuntur. At vero dubitaudi locus non relinquitur qnin ejusmodi codices autographi ipsa aetate Ratramni scripti et exarati eique ascripti sint, cum nomine ejus exornati reperiantnr. Ex apographo octingentorum annorum abbatiae Lobiensis publici juris feci cum versione Callica, cujususum mibi fecerat doctissimus Mabillunius, ordinis S. Benedicli illustris mouachus, sinceritate et sublimi humilitate perinsignis in re litteraria diplomatica, et disceruendis veris a Alterius falsis manuscriptis codicibus perilissimus. septingentorum annorum abbatioe Salem Weiller cui nom<m inintioiiem facit in Itincre Cermnnieo
:

contradici non possunt. Igitur cum dissertalor codices manuscriptos Ratramni numine inscriptos in falsi snspicione non ponat, jacturam contradicendi aut refulandi sponle iecisse videalur necesse est. Illustrissimus Petrus de Marca, archiepiscopns Parisiensis, in cujus sententiam novitate percuNus dissertator sponte venit, ejusmodi codices manuscriptos nec viderat, nec in rerum nalura superesse inlellexerat et revera in opinione de Rutramni nomine lucubrationi de Corpore et Sanguine Domini falso ascripto non permansissel, nec Joanni Scoto vindicasset in epistola ad domnum Lucam Dacherium, ordinis S. Benedicti doclissimum et illustrissimonachum, anno Domini 16o9, si ejusmodi codices ad aures ejus pervenissent; hoc enim de tanto viro, tam docto, tam bonae famcf inter litteratos cupido valde credibile est. Ego vero probabihter existimo ad pristinam sententiam rediisse vel polius pristinae sententiae defensionem, ut ex tractatn de Eucharistia intelligere facile est, ab ejus contubernali et consanguineo abbate Fagetio publici juris facto, et ex libera praedicti anlistitis confessione domno Lucae Dacherio facta antequam ei epistolam illam celebrem inscriberet, tomo 11 Spicilegii publicatam. De clarissimi hujus antistitis sinceritate dubitandi locum non reliquit doctissimus Mabillonius in praefatione secundae partis quarti saeculi Benedictini, pag. 45, § 6; qua conceptis verbis mentem ejus testilicatione omni exceptioue majore ex hac « confessione explicat Quid de boc Ratramni libro sentiret eruditissimus antistes interrogaverat Dacherius verbis respondit se probe sentire at sententiam proferre rogatus, in aliam partem abiit. » Insuper qua specie veritatis Joanne* Scotus per:

mum

:

:

;

'

J

forte adhuc consuetissiini, induit, qui faciliter abnuere et insolentiam retundere et larvam cripere poterat ac mendacium exprobare? Quod patrocinium in celato nomine sihi procurare potnit, imperatore Carolo Calvo doctorum sententiara de corpore Christi in Eucharistia palam inquiet
vivi, inter lilteratos

sonam

larvam Ratramni, hominis
clari
et

rente?

Quid diversa

sentientibus

catholice

viris

I)

nemine homine crimine haeresis accusato aut accusante, opus fuit commentito nomine pseudepigrapha adespota scripta in vulgus emittere? Haec enim luce mendiana clarius patent ex secundo numero libri de Corpore ctSanpuine Domini, ex quo intelligimus totam hanc controversiam inler lideles et catholicos viros
libri

exstitis«e.
1

Verum cum

ducenlis

post

Ratiamni editionem annis, exsnrgente

haeresi

qui secta istiusmodi nomen dederant, lihrum Joannis Scoti ad suae cnusae patrocinium prodiderunt, nnnquam dixerunt lihro de Corpore et
Berengarii,

173

DISSERTATIO

IN LIB.

DE CORPORE ET SANGCINE

DO.MINI.

174

Sanguine ciUto subjectum fuisse nomen Ratramni aut Bertrami loco Joannis Scoti. i\ec viri catholici qui adversus Berengariura causain tidei catholicse tuendam receperuut ejusmodi nominis mutationem objectariint. Revera scriptores aut inscriptionem

A

quidam catholici, humilitatis causa, celato nomine suas lucubrationes olim in publicam lucem emiserunt, uti contiugit auctori librorum de Imitatione
Christi, libris de Sacramentis S. Ambrosii, Commonitorio Vincentii Lirinensis et pluribus aliis, ejusmodi nominum dissimulatio locum dedit inscriptioni et subjectioni falsorum nominum atque ex his mli-

eruditorum virorum involucra exorta sunt, vanasque de plerisque auctoribus conjectura? in mentes liuminum incurrerunt. Sed vix post inventam arlem typographicam, industria ejusmodi dedita opera subjiciendi nomina commentitia pro veris reperta est, ac coxiges litterati ova sua in aliedo nido parere cceperunt. Inveutum enim diflicile habent antc ba?c tempora. paucis exceptis, scridesint plores pseudonymi, licet anonymi non scriptores scilicet, qui, celato proprio nomine suis lucubrationibusfalsum ac supposititiumimposuerint vix enim in historia vetustatis invenies, prseter Apologiam Origenis, qua?. nomine Pamphili martyris inscripta, Eusehii Ceesariensis a plerisque creditur. Constat apud omnes lihrum de Corpore el Sau^uine Domini jussu imperatoris Caroli Calvi scriptum fuisse; auctoremque esse virum doctum in quo suhliinis humilitas cum sapientia decertat, cujus sententiam de boc mysterio rex percontatus fuerat. Insuper applicata mente et voluntale pra?.cavet ne quid i'x seipso proferat, sed sententias Patrum undique prodit et spirat. Qnid ergo si metuendum erat et qua? causa sulijiciendi ejusmodi lucubrationi, tot sentenPatrum expleta? nomen commentitium? Quid tiis proprium celare juvabat hominem instigatione et scnbentem? Ila?c euun Joanni jussu imperatoris Scoto neutiquam conveniunt, quem etiam improhabile esset et incredibile linxisse et snbjecisse se imperatoris jussu ad scribendum librum compulsum fuisse. Nemiui enim homini mentis compoti frons adeo periit, ut, rege et imperatore in vivis superMite, palam et publice tingere audeat se magni principis jussu scribere de summo religionis negotio. seque iu immiuens periculum ac vita? fama?que discriinen adducere et saltem accusationem falsarii omnes verecundiae lines impudenter transeuntis susti: :

mta

guine Domini mentione semper postposita et silentio altissimo sepulta. Revera scriptor anonymus a Cellotio, Jesuitica? societatis theologo, publici juris factus in appendice ad Historiam Gottescualci, inter adversarios Pascliasii ahbatis Corbeiensis Ratramnum nominatim recenset. Sed inler anonymum el. Erigerum multum interest quippe cuin e contta Erigerus ipse adversus Paschasiuin scripserit, uti intelligimus ex continuatore Chronici abbatia? Lobiensis qui exscripsit luec vcrna ex Chronico Sigeberti. abbatis Gem« Congessit etiam Erigerus contra Radblacensis bertum multa catholicorum Patrum scripta de Corpore et Sanguine Domini. » Qua? videri possunt tom. VI Spicilegii Dacheriani, fol. 591. Nec etiam
: :

15

nominum Bertrami et Ratramni conversio aut mixtio fraudi fuit Sigeberto, duodecimi sa?culi scriptori, ut disscrtatori placet, nam vero ac genuino auctori hunc librum de Corpore et Sanguine Christi ascripsit Sigebertus in suo ecclesiasticorum Scriptorum Catalogo, scilicet nominatim Ratramno, quod quidem ad lidem antiquorum codicum manuscriptorum expressisse videtur dilucide. Et revera si quidam Sigeberti codices manuscripti incurrant, in quibus Bertrami nomeu legatur uon Ratramni, recennec alibi legisse dissertiores sunt et emporeutici tatorem puto quam in typis expressis sine cura et lide Sigoberti exemplaribus. Ex his facile est inteiligere quam parum tirma sit critica dissertatoris, dum sibi tingit, pag. 100, Paejusmodi
:

schasium Radbertum, abbatem Corbeiensem signiticare voluisse auctorem libri de Corpore et Sanguine Domiui his verhis in epistola ad Frudgardum « Quamvis ex hoc quidam de ignorantia errent, nemo tamen est adhuc in aperto qui hoc ita esse
:

(;

contradicat quod totus orbis credit et contitetur. a Ha?c euim verba sic interpretatur dissertator. lnnuit haud dubie, inquit, « his verhis notum sibi volumen esse cnjus artifex non auderet yvpvij qu^d aiunt congredi sed larvatus incederet. Scribebat v.ffc/j.r, autem hanc epistolam Paschasius suh annum 8G0. » Enimvero si revera hanc epistolam ad Frndgardum anno 860 scripsit Paschasius, improbabile cst ad
,

nere.

Imaginosi

uomen
sceculi

sibi

videtur etiam esse cerebri Bertrami persuadere in Ratramnum ab exeuntis

noni et ineuntis decinii libellionibus seu amanuensibus conversum fuisse. Nam ea a?tate liber de Corpore ct Sanguine Domini, vel ha?reticus vel catholicus, in manibus omnium versabatur. Si catholicus, quid necesse erat Joanni Scoto celato nomine iu vulgus emittere? Si vero haeresi inquinatus habebatur. qua specie poterat nomen ei iuscribi auctoris de religione catholica egregie meriti, viri sanctitate et doclrina illustrissimi, imo Ratramni Corheiensis monachi et presbyteri, abbatis Orbacensis, ut Flodoardus refert, cujus ope episcopi Gallicani Ecclerj

librum de Corpore et Sanguine Domini Ratramni respexisse : quippe cum scilicct annis fere quindecim post hunc annum compositus sit, quotempoie Carolus Calvus ad imperium Occidentis pervenit, uliperspectum habemus ex titulo proefationis hujus libri, « Ad Carolum Magnum imperahis verbis concepto torem, » qui in antiquis codicibus manuscriptis occurrit, ad quorum lidem liber de Corpore et Sanguine Domini primulum typis expressus est anno 1352. Nam ex omnibns chronicis intelligimus Carolum Calvum, hoc titulo designatum, ad imperium non per:

venisse ante annum 875, quo a summo pontitice Joanne VIII coronatus fuit, vi et armis protligato Ludovico rege Germanise, cognomenlo Germanico, qui Francofurli anno continemi 870, 28 Augusti iuteriit. Constat etiam apud omnes Carolum Calvum

duobustuntum annis imperasse, mortuum scilicetdie 6 Octobris anno 877. Sed jiatet ahundanter quam temere dissertator in errorem inductus sit, dum hoc anno 860 Paschasium epislolam ad Frudgardum scripsisse defendit quippe cum eo plures anni a morte Paschasii jam eftluxerant quam ante annum 853 contigisse necesse videlur. nempe quo ahbas Corbeiensis, nomiue Odo, ^ecundo concilio Suessoniensi subscripsit, qui in hicum Paschasii successerat. Dicet fortasse dissertalor Paschasiuro abdicasse curam abbatia? Corbeiensis eo anno 852 aut 853, et nondum obiisse; sed utcunque res sit, non probabit ullra annum 859 vel 60 vixisse ad^oque abundantius patebit librum Ritramni in menlem Pascbasii incurrere non potuisse in epistola ad Frudgardum, cum non nisi imperante Carolo Calvo, cui sub tilulo iinperatoris inscriptus fuit, ad Carolum Calvum
:

im Occidentis adversus Graecos tuendam existimaverantr qui doctrinam S. Auguslini de Pra?destinatione nervose defenderat jussu Caroli Calvi regis Krancia?? Fateri igitur necesse est hanc fictionem el impositionem nominis Ratramni lihro de Sanguine corporis Cbristi defendi non posse nisi a femerario crilico. Porro ex his maxime consequitur non posse Erigero ascribi,quod propter hanc nominis Bertrami in Ratramni translationem undecimo saeculo aucto-

:

rem

de Corpore el Sanguine Domini Ratramnum appellaverit hoc enim inter veras et genuinas Erigeri lucubrationes nullibi in oculos incurrit, nec apud ullum undecimi saeculi scriptorem ecclesiasticum, quo lites et controversia? Rerengarii contestala? et redintegratae sunt, hujus lihri de Corpore et Sanlibri
:

<

imperatorem, » compositus sit, intra scilicet annum 87!), quo ad linperium pervenit Carolus, et 877, quo

I7!i

DISSKRTATIO
sibi

IN

I.IB.

DE CORPORE ET SANGl INE DOMIM.
exslin-

178

vcneno a mcdico Zcdcchia
ctus est.

jnojiinato
sibi

A

Kx his dilucide consequitur

quam

persuadeat
ar-

poipcram

(iisscrtator

lliiicinarara,

Rhemensem

chiepiscopum, hujusce libri de Corpore et Sanguine Domini, quem Ratramno vindicamus, mentionem Praedestinatione, libri de fecisse anno h:?.), tomo ibi cnim conccptis verbis aitnon cap. '21, pag. "2:t2 ducibilem. Ratramnum, scii Joannem Scotum ab omnibus paIiisupcr continenti lam ac jmlilice rcputari auctorcm, capitum qus sermone addit dissertator) nt probel opusculum Joanni Scoto ascriptum recoiifntandu recejierat dictus Iliiicinarus. Sed insuper vcra ad Ratramnum pertinere et ci adjudicari dequse contra fidem Krclesioe ex doctrina et libro bere, Epistolam Asceiini monacbi ad Berengarium, Joannis Scoti cxscripserat in libro de Corpore et exscriptam et publicatam inter noias domini Lucae Sanguine Domini, sub nomine Ratramni neutiquam occurrunt. Ilu-e enim verba vel verborum sensus Dacherii ad Vitam Lanfranci, Cantnariensis archiquo numero innolescunt apud Ratramnum? 1° quod episcopi, pag. 25, in qna prodidit hajc verba quibus TRINA SIT DEITAS. 2° Ql'01) ANGELl SINT NAITRA CORdesiguari librum Ratramni quem vindicamus, de" Joaiiiioni Scotum nec inconsiderate, nee fcndit PORALES? QUOD ANIMA IIOMI.NIS NO.N SIT I.N COltPORE ? 3° Qi:oD SACRAMENTA ALTARIS NON VERUM CORPLS l.T impie, uec indigne saccrdotio meo habeo quem TA.NTUM DoMINI SED .SANGUIS SI.NT MEMORIA VERl B toto nisu totaque intcntione ad hoc soltim tendore video, ut iiiiin persuadeat hoc, videlicet quod in alcorporis et sanguinis EJis. Hevera dicit Ratramnus
I :

At. inquit dissertator, tempore Berengarii noq sub alio oomiue quam Joannis Scoti cognitus est libcr dc Corpore et Sanguine Domini. Solitarius Sigebertui iterum a cribil Bertramo. Responsio facilii cst librum de Corpore et Sanguine Domini Ratramni a sectatoribus Berengarii neutiquam in iui errorii patrocinium proditum fuisse, sed solom Joannii Scoti erroribus Berengarii magii propitium et con«

:

:

nuni. 99 et 100

:

«

Quod

iste

panis et calix, qui cor-

tari

consccratur,

neque

vere

Cbristi

sanguinem

jms et sanguis Christi nominatur et existit, memoriam repnesentat Dominica; passionis, qiieinadmo-

esse. »

dum

ipse

dixit in

Kvangelio

:

IIoc

facite

in

meam

commemorationem. » Qnod quidem verissimum ct catholicae fidei congruentissimum est. Non enim ait Ratramnus non esse verum corpus, imo vero corpus Nec ait esse ct sanguis Christi norninalur et existit. tantum mcmoriam, uam in bac voce tantun virus immanis haeresis consistit. Praeterea ne ex verbis Ratramni contumeliam capcrent viri catholici, continenti sermone prudenli cautione ab omni veneno « Nec quoniam et malo hoeresis declinat his verhis ista dicimus putelur in mysterio sacramenti corpus
:

sanguinem ipsius non a fidelibus sumi, non quod oculus videt, sed quod credit accipit. » Knimvero si non accipiatur in Kucharistia, sive non credatur accipi, quod oculus videt, sed quod ciedit lides, necesse est credi verum Christi corpus accipi quippe cum lides ibi credat verum
Domini quando
vel

tides

Verum boc genere argumenti tam iniquum quam jirobrosum et Hatramuo ejusmodi sententiam ascribere, cum prssertim nunquam sic locutus sit. Nihil magis a sensu communi homiimm alienum videtur quam sibi lingere et formare homincm qui hoc qu >d in altari consecratur, non crciat vere corpus neque vere Christi sanguinem esse et tamen sibi porsuadeat, et neutiquam dubitet, per mystenum Eucbaristiae panem et vinum in corporis ct sanguinis sui conversa substantiam, a lidelibus sumenda. Quid enim nos docet tides Keclesiae? quid ea lide credimus et confitemur? nisi pcr mystcrium Kucharistiae panem et vinum quse consecrantur in altari, vere in substantiam corporis et sanguinis Christi convcrsa a lidelibus sumi, a nobis percipi? At vero hoc conq ceptis verbis ore dixit et manu scripsit noster Ra;

tramnus

:

sive Bertramus lib. deCorpore et Sanguine Domini, num. 30 « Tunc intelligetis quod non sicut
:

Christi corpus existere, nominatur scilicet et existit. Insuper haec capilula quse refutat Uincmarus observat setate sua palam ascripta fuisse, nemine, recla-

repugnant, ut in eodem cerebro non interturbato prorsus insociabilia videantur. Verumtamen hsec Domini Adrevaldum, monachum Kloriacensem temultima verba mentem Ratramni penitus explicant pore Caroli Calvi, in libello ea de causa scriptocontra ineplias Joannis Scoti, relato tom. XII Spicilegii p quippecumexnum.49dicti hbri exscripta sint. Lege « Kx his omnibus quse sunt hactenus dicta monstraKnimvero libellus Adrevaldi scriptus Daclieriani. tum est quod corpus et sanguis Christi qusp fidelium tempore Caroli Caivi, vel fuit antequam imperium ore in Ccclesia pcrcipiuntur, ligura* sunt secundum capesseret vel post. Si ante, larvam detrahere non speciem vi^ibilem. At vero secundum invisibilem potuit libro nondum confecto.; si vero post, scilicet substantiam, id est divini potentiam Verbi, vere ab anno 87f5 ad anuum 877, quomodo larvam detracorpus et sangtiis Cbristi existunt. « Cadem iterat here potuit? quippe cum ea aetate nemini homini num. 99 « Addamus quod iste panis et calix qui dubium suboleret, ex mente dissertatoris, quin corpus et sanguis Christi nominatur, et exislit. » auctor libri esset Joannes Scotus, et ipse AdrevalSed ut probationum nostrarum accessionibus nidus non contra ineptias Hatramni aut Bertrami, sed hil desit, qusero libonter a dissortatore nuni sibi tinJoannis Scoti nominatim scripserit. gere possit hominom prorsus abnuentem lidei KccloPrseterea si Ratramuus fuisset auctor illarum insise catholicse, scilicet hocjquod in altari cousecratur eptiarum quas sub nomine Joannis Scoti refutat, Adrevaldus, dcberent istiusmodi inejdise in libro neque vore corpus neque vcre Christi sanguinem esse sibi persuadenlem, qui nefas existimet nou soRatramni reperiri, vel omnino vel ex parte. At vero nullatenus incurrunt in oculos hominis accurate lelum nogare corpus es>e sanguincniijue Cbristi in Cucbari^tia, vertim etiam cogitare. Haec enim non gentis itaque ne quidem de libro Ratramni, sive de minus repugnantia et insociabilia sunt. Attamen libroquem dcfendimus de Corpore et Sanguine Donullus dubitandi locus relinquitur quin Ratramnus mini, cogitavit Adrevaldus.
:
:

mante, Joanni Scotigena? et Prudentio, Trecensi episcopo, neutiquam vero Ratramno, cujusvirtus ac iides, sordidse haeresis nescia, intaminatis -honoribus ftilget. Lege librum de Praedestinatione Hincmari, «Quorum capitulorum auctores, cap. 21, pag. 350 inquit, vel potius sibi compugnatores, et in quibusdam veritatis impugnatores, jactilantur a multis Prudentius episcopus et Joannes Scotigena. » Non juri aut rationi congruentius sibi persuadet dissertator, pag. 107, vultum retexisse seu paropidem detraxisse auctori libri de Corpore et Sanguine
:

carnem meam a credeulibus cotnedcndam hoc est, ut supra docet, eodem numero, non per partes frustatim distribuendam et discerpendam, sed vere per mysterium, panemetvinum in corporis et sanguinis mei conversa substantiam a lidelibus sumenda. »
inlideles arbitrantur
;

Incredibile est, incogitabile et prorsus KtJiivafov, omnia naturalis^ot rationabilis a?quitatis jura violanda sint, hominem non credentem quodin altari consecratur neque vere corpus neque vere Christi sanguinem esse, credere sincere secundum substantiam invisibinisi

nem

lem,bocestperomnipotentiam VerbijCorpusetsanguiCbristi vere existere in altari hsec enim adeo
:

:

;

DISSERTATIO
:

1N LIB.

DE COHPORE ET SANGUINE DOMINI.
A tramni
nis

178

« Compelluntur ne:onceptis verbis dicat num. 15 jare corpus esse sauguiueoique Christi, quod nefus :st nou solum dicere, verum etiam cogitare. » Quae :um ita sint, luce meridiana clarms cunstat librum oannis Scoti, de quo mentionem facit Ascelinus in

dissimilitudinem a libro JoauPutres Rutramnus proferat, scihcet Augustinum, Hieronymum et Ainbrosium. Addit eti.nn Erigenam inter adversarios Paschasii recensere Ratramnum sed quid tuni ? Niipi^tola ad Berengarium, neutiquam debere Rahil enim vetut senlentium Joannis Scoti repugnare ramno ascribi, sed suo auctori Joauni Scotigenae Paschasio, et Ratramuum cum eo concordem docuisse, imo vero ita se rem hubere valde probabile estitui. At, inquit dissertator, quae in libro Joanuis Scoti est. Piseterea si ex eo quod Raframuus citet Auguiceurrunt, totidem syllabis exscripta recurrunt in stinum, Ambrosium et llieronymum, non differt a ibro Ratrumni, niim. 88, ut ex epistola Ascelini inJoanne Scoto, Lanfrancus concordabit in Berengaelligere fueile est: « Hoc autem, scilicet ueque vere rio, Sunctesius cum Calvino, Perrouius cum Plesseo orpus neque sanguinem esse, astruere nititur ex Morneio. Itane licet ratione et sensu intemperanter auctorum Patrum opusculis quae exponit, quorum abuti? Ejusmodi ratiocinationi ac conjecturae locus fortasse non deesset si prseter Auguslinum, Hieronyllam suncti Gregorii orationem bic adnotare sufti/'. rficiant in iat nobis tua, Domine, qasesumus, sanum et Ambrosium nullos Patres in medium proferret Rutramnus, sed insuper continuo prodiditS. Isidorum ramentS, quod continent, utquse nunc specie gerimus Uispaleusem num. 40, 45 et 47 ; S. Fulgentiurn, erum cciitate capiamus. Quurn exponendo praedictus oannes inter caetera nostrae tidei contraiia Specie, num. 89; Sacramentarium S. Gregorii, num. 88; nqnit, geruntur ista, non veritate ; quod non catbo- B Missale Gelasii, uum, 85' de quibus, dempto Sacrusi bene tuam vigilantiam novi, uon ice, dictum, raenlario S. Gregorii, nulla mentio apud Joannem guoras. » Scotum. Caeterum Erigerus non dixit Ratramnum Objectionem tuam facile friabilem omittere poteesse adversarium Puschasii, sed anonymus scriptor at dissertator. Revera enim baec oratio SacramenCellotii, quem cum Erigero confundere injurium est' arii sancti Gregorii conceptis verbis legitur apud Quamvis enim in aliquo codice manuscripto quinlatramnum, sed in patrocinium sensus catbolici et gentorum fortasse annorum libellus anonymi praeseib opinione Joannis Scoti alienissimi eam prodidit. ferat nomen Erigeri, melius argumenlum assumendum est ad ascribendam viro sapienti et de Ecclesia Joippe Joannes Scotus ex bis verbis, quce nunc specapiamus, defendebat in,ie yerimus, rerum veritate non immerito tam futilem ac vanam lucubrationem. elligi corpus Cbristi in ligura tuutum existere, neuDenique dissertator ait pug. i(i8 Berengarium in iquam vero ejus existentiam, rem et substantiam epistola ad Richardum, relata tomo II Spicilegii u Eucbaristia reperiri. Sed sensum prorsus alieDacberiani, dicere Joannem Scotum scripsisse molum et repugnantem ex bac oratione percipit Ranitu et precario Caroli Calvi, cujus pariter jussu ramnus. Existimabat enim corpus et sauguinem in scripsisse Rutrumnum multi opinantur sub annum igura, boc est sub velamento et conopeis, speciei 855, quo anuo multa catbolicce bdei contraria in reBvisibilis revera existere: sed uon in iigura tantura, gno Caroli, ipso quoque non nescio, Annales Berti•t per bajc verba, rerum veritate capiamus, intelliniani prodidere. ;ebat manifestationem et apertam corporis et sanAd baec plura respondere facile est. rainis Christi declarationem omni figura vacuam et q I. Cum multum discriminis intercedat inter preces xpertem. Quamobrem sic explicat orationem sunet jussa, multum quoque ditferre necesse sit librum ti Gregorii: « Dicit quod in specie illa geruntur, quippe cum Joannes Joannis Scoti et Ratramni lon iu ventate, id est per simiiitudinem, non per Scotus monitu et precario Caroli, Ratramnus jussu psius rei manifestationem. » Si haec verba per simiscripserit. His verbis incipit liber Rutramni Jussiiiudinem, non per ipsius rei manifcstationem, addistis, gloriose princeps et ex epistola Berengarii inlisset Joannes Scotus, nunquam eum crimine haeretelligimus Joannem Scotum scripsisse monitu etpreis postulasset Ascelinus haec enim vox veritatis cario. Ratramnus, humilis monachus in sui claustri [uadam amphibolia, id est aequivocatione, laborat, abditus tenebris, jussis imperatoris ac regis obtemiti observavimus in praefatione hujusce opusculi perat et in lucem prodit: Joannes Scotus, supercilio tatramui. Nec solum signiticat rei existentiam quae doctoris elatus, principis monitis et precibus annuit. ub tiguris seu velis ac paropidibus consistere poII. Haereses quibus agitubatur respublica anno 855, ist, verum etiam patefactionem seu manifestatioquarum mentionem factunt Annales Bertiniani, erumiem omni iigura ac tropo, velo, paropidi insociabipere non potuerunt ex libro Ratramni, qui cum Caem. Adeoque Ratramnus, ut sensum ex oratione rolo Calvo imperatori inscriptus sit, ad Carolum Maancti Gregorii quem tuendum recepit explicet, gnum impcratorem, non potuit eftici et in lucem emitti liam orationem num. 75 ex Missali Gelasii assumante tempus quod iuteriluit inter annum 875 et 877, -lt, in quo baec verba leguntur, ut quod in imagine quo desiit imperium Caroli Calvi siquidem ex antitmtingimus, sacramenti manifesta participatione suquis codicibus manuscriptis, exscriptus sit bic titulus tamus. Hanc oratiouem,suis rebus non conducibilem ad Carolum Caloum imperatorem. At vero continenter U ed incommodam, non prodidit Joaunes Scotus. ait dissertator eadem pagina, librum de Corpore et <ensum catholicum a Ratramno huic voci veritatis Sanguine Domini fuisse damnatum in concilio Verscriptum adoptavit Lanfrancus, Cantuariensis arcellensi et Parisiensi anno 1050, tandemque flumnis hicpiscopus, iidei catbolicae adversus Berengarium crematum in concilio Romano sub Nicolao II anno lefensor fortissimus, uti ex Dialogo ejus adversus quo1059, cum inscriptione nomiuis Joannis Scoti •erengarium intelligimus, in quo haec leguntur: niam tunc temporis verus auctor erat indicatus et Postulat quippe sacerdos ut corpus Cbristi quod perspectus, eaque de causa paucissima exemplaria ub specie panis vinique nuuc gentur, manifesta viexstare sub nomine Ratramni sive Bertrami, quod tone sicut revera est quandoque capiatur, veritas borum conciliorum temporibus suppositum nomen nim pro manifestatione in sacris litteris reperitur. » recognoscebatur et addit eam ob rem non visum e*se )uis vero dicat verba Joannis Scoti totidem plane sub nomine Ratramni ante annnm 1526, ad quem yllabis in Lanfranci libro reperiri ? Contendit adhuc usque ex eo tempore altum fuerat apud omnes de hoc lus quam potest dissertator in eo quod Berengarius libro silentium. Jam vero si res ita sint, dicat nobis n epistola ad Lanfrancum ait sententiam Joannis dissertator qui iieri potuerit ut tot concilia, tot vir•coli esse contrariam Paschasio et fore aliam a sanillustres, Lanfrancus, Ascelinus, Durandus, adeo tis epistola ad Lanfrancum ait senteutiam Joannis consopiti fuerint ut banc irepuvuftiKv silentio praeter•coti esse cuntrariam Pascbasio et fore aliam a sanmiserint, nec tam insolentem nominis subjectionem tis Ambrosio, Hieronymo et Augustino cuicunque Joanni Scoto obtrectaverint, et memoriam Ratramni dversari voluerit Joauni Scoto viri docti, pii, de Ecclesia Gallicana iniinitis <itnlilucubrationem RaScoti,

nulla babere

quippe cum eosdem

:

:

:

;

;

:

;

;

;

;

:

;

17'.»

DISSERTATIO

IN

LIB.

DE CORPORE ET SANGUINE DOMtNI.

bene meriti, al> ejnsmodi hseresis contumelia et op- A uon modo nuper a Tridentinis censoribus summisqua probrio uon vindicaverint. Fgo vero fateor me intelpontittcibus censura notatus est. • ligere non posse ex quo dissertator sibi suaserit postM. W)NblO. quam cremata fuerint exemplaria !il>ri de Corporeet Sanguine Doinini, iioii visa esse aote annum 1825, Si tantee admiraMoni locam inveniat dissertatorj ex eo quod tueudum •>•< 'qe-nnt librom Batramni de sul) nomitie Berlramii aut Ratramni nam Sigebertus stpculo xii, scilicct anno quadragesimo post conciCorpore et Sanguine Doinmi \iti quidam tbeologi talinni Romaaum. recenset librum <le Corpore etSanmetsi censura notatum et in indicem librorum proniguine Domini snh nomine Ratramni inter scripta cabitorum relegatum ab ezaminatoribns deputati a tbolica et ovtbodoxa Trithemius, abbas Spanemiensis concilio Tridentino et ab ipsismet Romanis pontilicisseculo xv in Catalogo Scriptornm ecclesiasticorum bus majorem faciet admirationem antiqua missa Laidnm prsestat, et vestigia Sigeberti ingeminat. Antea tina quam Matthias Flaccus lllyricu proxime elapso Anonymus Cellntianus, sive, ut. putat dissertator, sseculo Argentinse typis mandari curavit. Enimverd Erigcrus, R.itramnum ejusdcm libri auclorem indiprimulum lucem publicam vidit ope bominis haeregitat: et Joannes Fischerius, episcopus Roffensis, tici, quemadmodum liher Ratramni, etab examioaipso anno 520 Nihil igitur tam a vero alienum quam toribus concilii Tridentini sequabiliter in indice librii quod dixit dissertator usqup ad annum 1826 altum prohibitis coaptata fuit, uti perspicere facile est in apud omnes ejus libri sub Ratramni nomine fuisse mdicis appendice secunda; verumtamen hodie ejussilentium. Ca?.terum si quis Iibros Joannis Scoti de modi missa Illyrici catholica et orthodoxa reputatur ab Preedestinatione aut Zlepi pOcrewv aepiaftou applicata B oinnibus doctis Ecclesise scriptoribus, et ab ipsis prolnente le^at, tantam styli difFerentiam animadvertet, testantibus boininihustanquam suisdogm itibus \alde
1
.

tot Patres Grapcos mysticos et
riet

asceticos citatos repe-

aut sulcuin intcrnoscere licet in libris Ratramni, utlibrurn de Corpore
et Sanguine Domini sub Ratramni nomine vulgatum Joanni Scotigena? adjudicare et insolens et superva-

quorum nullum vestigium

Eamdem missam Latiuam inqnisitores [lispani, reexistimasse, ut intelligimus ex libro v de Divisione gnante Philippo secundo, ceiisuraairecerunt, instiganatura?, pag. 293, num. 37 « Quisquis autem sancti tione Ferdinandi Toletani, ducis Albensis, hominis Ambrosii Gregoriique Theologi, diligentius dicta instudio religiooiscathohca? nonsolumflagraiitis, verum spexerit, inveniet profecto non mutationem corporis eliam furentis, quem dicit Jesinta Famianus Strada terreni in cceleste corpus, sed omnino transitum in ex bellicis tormentis fusum Antuernia? in eadem belipsum spiritum : non iu illum qui a?1her, sed in illiiin lica tormenta refusum fuisse. Enimvero nihil admiraqui intellectus vocitatur. » Ambrosius siquidem omnem tione dignum si ab ejustnodi tribunalis judicibus, quicompositionem aufert, ita ut post resurrectionem Q bus inerrautia uulla a ccelo tradita est, judicata et corpus, et anima, et intellectus, unum sint et unum condemnata virorum doctorum opera auxilio et desimplex neque ex tribus conjunctum, et quap hic tria fensoribus egeant. Inter lucubrationes illustrissimi ac videntur, iilic unus inteliectus efticitur. Gregorius doctissimi Claudii Espenea?i, doctoris theologi Parisimiliter et incunctanter astruit mutationeni corsiensis, inter Patres purpuratos, ni prava consilia obporis tempore resurrectionis in animam, anima? in stitissentcoaptandi, ut testiticaturD. Jacobus Augustus intellectum, et intellectus in Deum, ac sic omnia in Thuanus et ipsemet E*penca?us, ejus commentarii in omnibus Dens erit, sicut aer vertitur, in lucem. » Et Epistolam ad Titum et tractatus de Continentia pra? ejusdem libri num. 38: « Si ergo transformata caro caeteris evincunt ; quippe cum non solum eruditioue Christi est in Dei virtutem et spiritus incorruptiosumma expleantur, verum etiam spiritu consilii et nem, profecto ipsa caro virtus est et incorruptibilis fortitadinis scripta sint adversus abusus et vitia quispiritus ac si Dei virtus spiritns, ubique est non sohus ferme omnes eo sa?culo deformabantur homines, lum super loca et tempora, veruin etiam super omne iudice exaverumtamen tauti viri tractatus proditi quod est nulli dubinm quin ip«a caro virtutem et minatorum concilii Tridentini cum Ratramno nostro spiritum transformata nullo loco contineatur, nullo et missa Latina Illyrici infeliciter erraut, non mitempore mutetur; sed sicut Dei virtus et spiritus, nori exi.-.timatione digni apud omnes eruditos. Nec Verbum videlicet quod etiam in unitatem sibi subenim dubitandilocus relinquitur quin ipse dissertator stantia? acceperat, omnia loca et tempora et univernoster Espenca?um inter doctores calholicoset omnisaliteromnem circumscriptionem excedat. » Jam vero bus doctrina? et hdei numeris absoluios recenseat. quisejusmodi opuiamenta auctori libri de Corpore et q Perconlarer libenter a dissertatore nunquid articulos Sanguine Domini ascribat"? qui prorsus contraria et cleri Gallicani de potestate ecclesiastica, regi Cbristoto diametro opposila doceat, et prresertim num. 30 tianissimo oblatos anno 1(182, quos revera ab Innoha?c verba ori Christi inducit « Cum post resurreccentio XI condemnatos fuisse non ignorat, defendi tionem visuri sitis me coelos ascensnrum, cum inteposse existimet? An eequo vel iniquo animo ferret vigri corporis sive sanguinis mei plenitudine. » Et tuperio aftici censuras Facnltatis Parisiensis advernuin. 90 « At vero Corpus illud in quo passus est mis Vernantium aut Amadseum Guymenium latas; et resurrexit Christus, proprium ejus corpus exislit an ejusmodi censurarum defensor ei admiralionein de Vir.^inis Maria? corpore sumplnm, palpabile sive moveret? Quastamen sciunt omoes non solum in invisibile etiam post resurrectionem, sictit ipse discidice librorum probibitorum collocatas, sed ab Alexanpulis ait: Palpate et videte quia spiritus carncm et dro VII sumn-,o pontifice vetitas et proscriptas fmsse ossa non habet sicut me videtis habere. » His igitur bulla authentica adversus eas censuras data Rorme, amplius immorari non opus est, sed ad tuendam et imposita poena excommuniralionis ipso facto incurvindicandam hiijus Iihri lidiin et 6pQo§oS,ia» leviter renda?. vu Kalendas Julii anni (1665) undecimo ponliplacideque procedere juvat. « Hujus autcm libri, » ficatus Alexandri septimi. inquit dissertator pag. 166 et 288, columna interiori Nullius auctoris libri magis ceusura vexati snnt editionis nova? Arostelodameosis num. 166, « qui quam Origenis Adamantii; non una vice sed pluribus" Ratramno tribuitur, qui hac setate patrocinium suspontilices et concilia etiam generalia proscripserunt Origenianadogmnta. Verumlamen non htimillimi ingeciperent valde miror aliquos esse inventos postquam
: ;

caneum esse videatur. Verumtamen hic unum praHermittere non possuin quod hujusce litis omnino decretorium esse videtur. Constat enim Joannem Scotum corpus Christi post resurrectionem nec sensibus tractabile nec carneum

re|ni^nans et ad\ersa repudiatur. Ljiis ti.Jem et ipBoSotim vindicavit eminenlissimus cardinalis Boua Rerum liturgicarum lib. i, cap 12, novamque ediiionem fieri in Appendice ad Librum de Rebus liturgicis, etP. Cointius, Oratoriidom Jesu Presbyter, in Annalibus Ecclesia^ticis Prancorum, curaverunt <'mendatiorem et magis castitratam, sicut Ratramni librum de Corpore et Sanguine Dornini emendatiorem ex anliqud. codice manuscripto cum cura et iide expressimus.

m

:

:

;;

181
nii

DISSERTATIO

IN

LIB.

DE CORPORE ET SANGLINE DOMINI

182

Jesiufa Petrus Halloix Leodiensis amplo volumiue in folio, pari crassumenlo cum majoribus libris, OrigeDem defendit et ejus ad Pontilicera maximum Innocenlium X causam egit. Origenem defensum approbuverunt quatuor celebres pietale et scieutia insignes Jesuilae et exuininurunt, jussis obtempeiantes R. P. Carafa?, totius societalis praefecti geueralis, in
eollegio

A

Romano anno

1646

;

ista

denique Origeuis

defensio cum licentia visitatoris Flandriee, Anglia? et Gallo-Reigicie proviucia» publici juris facLu esL LeoVerumtamen Origenes defeusus iudii anno 1648. gressus viam universalis inquisrtionis Romse, inindice

dilferre dissertatorem a defensoribus Ratramni si • lentio non pra?tei'inittenduin est, quod ipse primus iu orbe Cbristiano doctrinam bujus epistola? ad Caesariunn monachum defenderat et fetum inter omues eruditos in spurii et uotlii suepicione positum, ingenuitatis jure donet ac sancto Chrysostorao Latine non Graece loquenti viudicet et non leviter reluctanti adjudicet. Cuin e contra plures scriptores ecclesiastici, scientia et pietute jure illustres, libri Ratramni de Corpore et Sanguine Domini 'OpBoSo^ictv susti-

librorum probibitorum locumobtiuuit acceptissimum, in bibliolbecis Jesuitarum magis bonoriticum nullibieniminserielibrorum prohibitorum reptat. Denique famosum librum Ludovici Molina? Jesuitae de Concordia gralia? et liberi arbitrii ab Lniversitate Salaraauticensi anno 1595, 22 Julii damnatum, et ab episcopis Hispania? periculosum eterroneum declaratum, ijuoiidie Jesuita? pluresquenota? noninlimaetheologi defendunt, quemadmodum et libros de Romano Poutitice cardinahs Bellarmini, ut refert Jacobus Fused
alter Jesuita, in Vita Roberli, Bellarmini, cap. qua? cum lta sint, dubium non est libros censura notatos ac res judicatas recoguitioni obnoxias esse, sive adjudiciura instauratitium referri posse; adeoque eausas in caduci casum delapsas, iu gradum reponi
ligati,
II
:

nuerint et ante et post cardiualem Perrouinm quafuerunt Joannes Fischerus, illustrissimus Cbristi martyr Sigebertus, abbas Gemblacensis sae.culo xn Juunnes Tntbemius Spanbemiensis xv doctores Lovauienses post concilium Tridentinum; Jacobus Grelzerus Antonius Possevinus Gilbertus Mauguiuus Godefridus Hermannus, doclor socius Sorbouicus sub numine Uieronymi ab Angelo Forli Ja;

les

;

;

;

;

;

;

;

j}

corriculi judicialis. Iloc Ecclesia? aut religionis uibil
:

mterest licnit enim semperque licebit aliquos auctoresab accusationeviolata? bdeivindicare. Adeo quippe mum, in ea tbesi quam minorem ordinarium nuncunibil vetat litteras Honorii I papa? a contumeha ha?pavere majores nostri, dicata et inscripta Ludovico pesis Monothelitarum purgare. Hoc jure Facundus, Magno nomine Academia? Parisiensis; cui prssfuit et Hermianeusis Africse episcopus, tna capitula fortiter subscripsit pro sua pra?sidis et actus moderatoris ac nervose defendit in gratiam Ibae Edesseni, Theoamplitudine illustrissimus ac reveren tissimus Frandori Mopsuestiui et Theodoreti episcopi Cyri, quo ciscus de Harlay, archiepisaopus Parisiensis, regioetiam Ratraraui recipirnus. rum ordinum commendator, Sorbona? provisor, Redoctrinam tuendam Molina et Bellarminus, in indices librorum probibigia? Navarra? director ac superior, die 20 Seplemtorumdetrusi, ex iis exitum facilem obtinuerunt. Sed bris, anno 1685, in qua ha?c verba culumnaO exscrisi astringimus argumenta ad contereudam calum- q pta sunt: « Uude nec Anastasius SinaiLa, nec Duniam qua fama ejus et nomen inquinantur, probamascenus inter Graecos, nec Pascbasius, aut ejus biliaetad faciendam tiilem iirma, mulLo mirabilius verboteuus hostis, in suo quod exstat opere, Ratruest Batramnum judices inveuisse injurios quam demnus in Latinis aliquid novaveruut, sed lidem, ut fensores propitios. fortiter defenderunt,) ita penitus intaminatam servarunt. » Jam vero quid restat nisi ut ipsum dissertaVERBA DISSERTATORIS. torem secum ipse componam, et admirabilitatem Verum etiam mox dicetur jampridem a plenariis syejus accommodem sive admiralionem corapescam. nodis universaque Ecclesia damnatus et igni uddictus, Euimvero cum adeo libenter auctoritati cardinalis proxime vero superiore setate ab illustrissimis doctisPerronii obtemperaudum esse rejmtet de libro Risimisque antistitibus Sanctesio Ebroiccnsi, et Perronio tramni, eidem refragatur vehementer et repugnat de
eardinali,

tbeologia? in Sorbona pi ofesssor regius domnus Joannes Mabillonius, doctissimus monachus sancti Benedicti, et inliniti alii tbe.ologi Parisienses qni, in tbesibus suis, iunoceutiarn et integritatem Ratramui ante et post editionem Latino- Gallicum cum prsefatione et uotis quain procuraviraus anuo 1G86 furtissimum pru^sidiura attulerunt. Iuter quos bonoris causa nomiuare non metuain clarissimum Petrnm Berthe, socium Sorbonicum, nostrae Soriionte ium peritissimum bibliothecarium, Academia? Parisiensis rectorem amplissisacra?.
;

cobus Samboevius,

archiepiscopo

Senonensi,

apcrtam

docere

hseresim depreheiisus.
RESl'OiNSlO.

Stercoranistarum, senteutiamque nostram de tigmento hujusce baeresis, postposita fama et eminenlia Perrouii, affatim amplectitur pag. 171 sua?
baeresi
dissertationis.

Revera non diftit.emur librum sub titulo de Corpore et Sanguiue Dornini damnatum fuisse in concilio Vercellensi sub Leone IX, et crematum Romee
Kub Nicolao,
tuisse
:

Qua? huc usque diximus personam Ratramni et auctorem libri de Corpore et Sanguine Domiui ge-

anno 1055; sed prors .s abnuimus II, Ratrarauura aut Paschasiuin hujusce Irbri auctorem
quippe cum constet apudomnes bunc librum
prsesetulisse,
j,

neratim spectant. Jaui vero doctnnam hujusce libri et ab omni haeresis suspicione liberare nobis mcumbit adeoque ab omni contumelia vindi-

expendere
care.
I.
.

lombustum Joannis
inante,

nemine reclaScoti nomen, sub eoque nomine in gra-

tiam suorum errorum a sectatoribus Bereugarii prolatum fuisse. De ceetero cardinalis Perrouius et Sanctesius opinioni communi scriptornm sua? aelatis Irena permisernnt, qui nimium vanis Protestantium iiominum sermonibus se permittentes, ejnsmodi lilirum temere nimiopere erroribus Calvinistarum propitium sibi per.-maserunt. Sed ha?c nibilorainus obstant justa? istius libri defensioni ac patrocinio quippe cum ipse dissertator epistolam saucti Chry^ostomi ad Ceesarium monachum tnendam recipiat, quamcardinalis Perronius opus supposititiuma Petro Vermillo martyre, haeretico Florentino, fabricatum in gratinm Calvinismi existimat, sicut librum Ratramniab OEcolampadio tictum putaverat ipse Perronius et Sixtus Seneusis tuod perspectum habere facile est ex tructatu de Eucbanstia Perrouii, p;ig. 381383, et Bibliotbeca Sixti Senensis. De reliquo in eo
:

Ratramnus, inquit dissertator pag. 174 editionis primae, lin. 8, non quid Ecclesia doceat, sed quid ipse prtvatim sentint, aperire. se tum in prsefatione tum in calce ejus libri significat.
RESPONSIO.

lmo vero uam cum jusserit jimperator seutentiam suam scribere de corpore et sauguine Domini in Eu:

cbaristia, palam protitetur se nibil ex proprio praedio velle assumere, sed seraper vestigiis sanctorum Pa-

trum

inheerere, et antiquorum seu majorum sulcos diductos non declinare, uti intelligitur his verbis num. 5 descriptis, qua? nec commentario nec ampliticata explieatione indigent: « Quid ex hoc sentiam aperire tentabo, non proprio fretus ingenio, sed vestigia Patrum prosequendo. » Et uum. 102, in calce « lmperio vestra? magnitudiuis parere cupientes, praesumpsi parvu* de rebus de uon minimis dispu:

[83
tare,

DISSERTATIO
non

IN

I.IB.

DE CORPORE ET SANGl I1E DOMINl.

184

Eccam quaestionem Carolum Calvuno sequentes eestimationis nostrse prsesura- A incurreret. proposuisse Ratramno examioaodam iotelligimos ex sed majorum intuentes auctoritatem. » iiiim. .» Quod in Ecclesia ore lideliom tumitur II. Ex co quod nom. 30 nmliis adversari sc facorpus et sanguis Cbristi, quaerit veslres magnituteatur Ratramnus, contendit dissertator contra dodims excellentia in rrn iterio flal an in veritate, id ctrinam Ecclesiee disputasse. est utrum secreti aliiju contineat quod oculis soRESPONSIO. lummodo Qdeipateutai cujuscunque velatione Esto, id fateatur Ratramnus, sed multitudo advermysterii hoc aspectas intueatur corporis exterius sariorum coalescebat ex iis qui oullam esse figuquod mentis vistis aspiciat interios, ut totum quod ram, sed omnia in aperto patetieri in Eucharistia agitur in manifestalionis luce clarescat. » Itaque defendebant: quae sententia prorsns erronea est, cum Ratramnus passim negat corpus Cbristi io Paschasio et Ratramno eequabiliter repugnans, et Eucharistia esse in veritate, ooo propterea pra> omnihus antiquis Ecclesise doctoribus adversa. Id sentiam realem pernegat, sed soiummodo praesenabundantcr patet ex his num. 32 verbis « Ilic jam tiam visibilem et in sensus humanos iocurrentem, illa suboritur qusestio, quam plurimi proponentes scilicet claram, perspicoam, nullis tegetibus seu loquuiilur non in figura, scd in veritate, id est manilodicibus, velis aut figuris involutam. In eo non cst ista diceutes sanctorum scriptis Patrum feste fieri a mente et sententia S. Pascbasii alienus. Enimvero contraire comprobantur. » Sed quid tum? Nunquid quemadmodum inquit Ratramnus oum. 49 u Senon Paschasius multos se habere fatetur adversarios, cnndum invisibilem substantiam, id est divini ponon secus ac Ratrarnnus? quod intelligimus ex bis B tentiam Verbi, vere corpus et sanguis Chnsti exi« Tamen verbis epistolse ad Frudgardum pag. 1625 « Extcrius igitur quod a[)i»arct, stunt. » Num. 77 ad intelligentiam hujus mysterii plures commovi ; » non est ipsa res, sed imago rei; mente vero quod et initio hujus epistolse, pag. 1619: Quseris enim de sentitur et intelligitur, veritas rei. » Num. 15 reex qua multi dubitant In earlem epistola conceptis « Negare corpus essc Christi nec fas est, non solum verbis Ratramno assentitur Paschasitis, pagina scili« Tunc dicere vcrum, etiam cogttare. » Et num. 30 cet 1620, litt. E, in qua tcxtum Ratramni ex boc intelligetis quod non, sicut infideles arbiirantur, nnmero 32 exscripsisse videtur « Et ideo si quis carnem meam a crcdentibus comedendam, sed vere dicit hanc carnem et htinc sanguinem sic ipsa esse pcr mysterium panem et vinnm in corporis et san-

puonem,

:

•<

I

:

:

:

:

:

:

.

:

:

absque mysterio

et sacramento, nec in figtira ex parte sumendum, ut illi tunc carnales carnaliter sapicntes, totum dissipat. » Adeoque difticile intelligitur quid conducibile sit dissertaton ex hoc numero 52, ut Ratramnum adversari Ecclesiae Catholicse demonstret. Eam ob rem sic continenti sermone pergit III. dissertator, pag. 173: Primum igitur, inquit de Ratramuo, num. 8, figuram a veritate distinguit eatenus quod in figura aliud intelligitur quam dicitur. Quocirca nec vitis Christi nec palmites apostoli, etsi in sacris paginis id nomen habent et quando Christus dicitur natas passusve, vere passus ac vere natus in- C
:

ytiiriis mci conversa substantiam, meuda. 1 1 Paschasius docet in
*

a

credentibus su-

hoc sacramcnto

figuram ct veritatem permanere ii-dem fere verbis Domini cap. 4. pag. lib. de Corpore et Sanguine loGi « Vcntas ergo est dum corpus Chri^ti virtute Spiritus in verbo ipsius ex p mis vinique substantia efticitur; figora vero dum sacerdos quasi aliud exterius gerens ob recordationem sacise passionis ad aram, quod semel gestum est, quotidie mmolat Agnum. Sed si veraciter inspicimus, jnre simul veritas ettigura dicitur ut sit figura vel cha:

;

veritas est in narratione, id est nuda et aperta vocum signi ficatione Cum negat ibidem et passim in toto opere, prsesertim num. 32, idquod est in altari esse corpus Christi in veritate, ac solum ait esse in mysterii figura, negat esse hujus vocis
telligitur, hoc, inquit,
.

racter vcritatis

quod exterius sentitur

:

veritas vero,

quidquid de hoc mysterio interius recte intclligitur autcreditur? » Igitur Paschasii et Ratramni non fuerunt diversee repugnantesque sententise, nec inter
se deprseliati sunt. Etsi enim Paschasius crediderit aliqtiam esse in Eucharistia figuram, nihilominus caquin fuerit etiam Ratramnus dubium tholicus est non est nunquam enim dixit corpus Christi solum in figura esse in Eucharistia, uti ei affinxit disser: ;

corpus Christi nudam et apertam significationem: negat intelligi debere quod dicitur vult eo duntaxat quod videtis corpus significari.
RESPONSIO.

tator pag. 175; nam hanc vocem solum excogitavil opus est nec ex cadissertator, et in integrse et eruditse lucubrationis libe oleum exprimere ad perspieiendnm quid per sulcis a Ratramno diductis nullibi occurrit. figuram et veritatem intelligat Ratramnus. Mentem IV. ISegat iyitur vere dici posse, hoc quod videtii enim aperit clanssime num. 7 et 8 « Figura, innatum altari Dei, vere est corpus Christi quod in quit, est obumbratio qusedam quibusdam velaminiquod expresse negat num. 50, 5S est ex Virgine verbi gratia bus ostendens verbum volentes diet 101. cere, panem nuncupatus, sicut in Oratione DomiRESPO.NSIO. nica panem quotidianum nobis expostulamus. Veritas vero (num. 8) est rei manifesta demonstratio, D Etiamsi unica sit substiantia in Eucbaristia scilinullis tenebrarum imaginibus obvelata, sed puris et cet, ut inquit Ratramnus num. 16, non sint duarum apertis, utque planius eloquamur, naturalibus signiexistentix rerum inter sediversarum, verumtanien non licationibus insinuata, utpote cum dicitur Cbristus potest dici ipsum corpus Cbristi in Eucharistia videri natus de Virgine, passus, crucifixus, mortuus el seseusensui oculorum subjici. Hoc vero Paschasius atpultus. » Adeoque necesse est cum ait num. 32 et que omnes catbolici fatentur. Etiamsi igitur rotunde aliis quosdam sibi persuadere corpus Christi in Eunegaret Ratramnus videri corpus Christi in Euchacbaristia esse, non in figura, sed in veritate, eos speristia, nulli reprehensioni obnoxius effieret. Enimctare homines qui in Eucbaristia nullam obumbravero hoc quod videtur in Eucharistia est visibile tionem, nullum velum, nullam liguram esse credecorpus autem Christi verum quod revera est in Eubant, sed omnia manifesta et clara patere. Non enim charistia sub speciebus visibilibus non est in se visui eo devolvebatur qusestio quam discutiebat Ratramsubjectum ergo hoc quod videtur in Eucharistia nus, utrum corpus Cbristi revera seu realiter, ut quippe cum hoc quod esl non est corpus Christi lrquuntur tbeologi, in Eucharistia existeret, vel sovisibile, nec in sensus potest incurrere, non sit corlummodo in figura seu ligurate esset de hoc dogpus Christi, sed velum, umbra, lodix et figura quse mate quippe nemini homini dubium subolebat sed contegit et occulit corpus Christi. Sciunt omnes quserebatur an manifeste et clare oculis subjiceretur corpus Christi in sacramento captum sensuum et et divideretur sine velo, sine tropo, sine figura, sine oculorum superare, quia corpus est spirituale et toobumbratione, vel an occultum et celatum, sub tum spirituale est, inquit Paschasius; sed solam diumbris seu liguris verum corpus existens in oculos mensionem, albedinem, saporem et odorem sensi-

Non

tanto

verborum

circuitu

:

;

;

;

;

:

;

;

:

185

DISSERTATIO

IN LIP>

DE CORPORE ET SANCUINE DOMINI.

186

nisi forte sententiae recenlium quorum- A suosque libros ijjne absumpsit coram Nicolao sccundo papa anno lUii!) fuerit verus et maximus iidei cadam philosophorum placeat, quam amplissime traex ordine Minimorum Magnan tholicae defensor adeoque lide preeditus extra omnem ctavit R. Paler

bus percipi,

S.

Francisci

de

Paula,

qui existimavit

Deum

per

eoncursum quem praebuit pani ante consecrationem,

exercere motionem seu facere impressionem quam panis et vinum faciebant et tameu non ipsum quidem quantum ad cs^entiam vel clarissimus D. Robault, non ante consecrationem vereeque naturae proprietatem atqne virtutem philusophns Carlesiauus, in libro vernacule scripto autem si specles panis vinique speciem. » Si ejusmodi verha apud Ratramnum invenirenlur, disserin quo docet, corpus Curisti, cum integrum occuquem occupabat corpus pauis, eatatorem usque ad articuloruin fragorem commovepet locum rent. Sat cst Ratramno aliquod discriinen inter dem superficie circumdatura seu eadem nspifspsia corpus et corpus attulisse nunquam dixit nec esse seu circumferentia lerminatum, dcbere eodem ipsum corpus quod de Maria sumptum est. Sed ad prorsus modo afficere oculos quo panis ante conBecrationem afficiebat. Si res ita se haberet, dumentem Ratramni congruentius adhuc loqui videtur beatus Algerus, egregius iidei defensor adversus Bebio procul bsec albedo et rotunditas quas videntur essenl hoc corpus Cnristi quod videretur et in ocurengarium, I. de Eucharistia, cap. 17 « Dupliciter, inquit, sanguis Christi et caro intelligitur vel spilos incurreret; sed ejusmodi opinio non delectat, ritualis illa atque divina, de qua ipse ait ni fallor, dissertatorem, imo subtilitas alia qucedarn Caro mea scholastica ipsi arridet, scilicet sibi persuadet cum B vere est cibus ct sanguis meus vcre cst potus vel caro revera hoc quod est, seu latet et occulitur in sacrailla quee crucilixa est et sanguis qui militis effusus est lancea mento sit corpus Christi verum, seu potius sit ipsa quod non dixisse quantum ad duplicem substantia corporis Cbristi, hoc pariter quod videejus substantiam credendus est, sed quantum ad dutur esse corpus ipsum Christi. Sed respondere facile plicem ejus substantiae formam quae nunc in humana est snbstantiam corporis Christi esse revera in Eupanis et vini intelligitur forma. » Et paulo inferius cbaristia, sed non propterea oculis nostris ac sensieodem capite « Species et similitudo illarum rerum quoniam mirabili modo et bus obnoxiam eftieri sunt nomina quae ante fuerunt, panis scilicet et vini, naturae viribus superiori, his delitescit, nec ullatenon corporis Christi. Corpus vero et sanguis Christi nus seusibus percipi potest. De reliquo jam inquivocantur nuncupative eo locutiouis modo quo res rendurn superest qua ratione Ratramnus expresse significans solet rei signilicatae vocabulo nuncupari. » negaverit num. 50, 52 et 101 corpus quod est in Et cap. 18: Et de sacramento quidem panis et vini altari esse corpus ipsum quod natum est ex Virqnod significet et sit nuncupative corpus Christi sugine. Nego ac pernego Ratramnum in his numeperius dictum est. Quod vero verum corpus Christi ris unquam negasse corpus quod Euchoristia iu irrvisibile post resurreclionem sit sacramenlum vilatet esse corpus ex Virgiue natum, passum et sesibilis corporis Christi in passione suiipsius, testatur pultuni. Augustiuus iu libro Sententiarum Prosperi « Caro Sed rotunde fateri necesse est magnam constiejus est quam forma panis opertam in sacramento tuere ditFerentiam habita diversa ratione inter idem accipimus, et sanguis ejus quem sub vini specie et corpus quatenus in Ecclesia celebratum per myste- q sapore potamus, caro videlicet carnis et sanguis sanguinis sacramentum. » Igitur minime consequitur rium, et proprium copus seu proprietatibus corporeis affeclum quod ex Virgne Maria natum, cruci Ratramnum non sibi persuasisse corpus ex Virgine affixum, sepultum, postea mirabiliter revixit, et insumptum in Eucharistia non existere, quamvis difccelos ascendit. Haec intelligere non arduum est ex ferentiam constituerit inter illud corpus quod de num. 88 in quo sic fatur « Quapropter corpus et Maria sumptum est, et idipsum quod in Ecclesia cesanguis quod in Ecclesia geritur differt ab illo lebratur; quippe cum conceptis verbis doceat subcorpore et sanguine quod in Christi corpore stantiam panis et vini esse conversam in corpus et cum gloriiieatum cognoscitur et hoc coipus piguus sanguinem Christi, nefas esse non solum ncgare, verum est et species, illud vero est ipsa veritas. » Num. etiam cogitare non esse corpus Ckristi dicatque cor89 « Videmusitaque multadifferentiasepararimystepus nomiuari et existere ut supra ostendimus. Earium corporiset sanguinis Christi quod nunc a fidedem prorsus habentur apud Yvonem Carnotensem libus sumitur in Ecclesia, etillud quod natum ex Main epistola ad Finardum, et antea apud Rabanum ria Virgine, quod passum, quod sepultum, quod Maurum in epistola ad Heribaldum Altissiodorensem, resurrexit, quod in ccelos ascendit, quod ad dexteram quam publici juris fecit doctissimus Baluzius, et Patris sedet. » Num 97 « Evidentissime monstraquam ab omni aut haeresis aut erroris suspicione fortum est quod panis qui corpus Christi, et calix qui titer vindicavit rever. Pater Christianus Lupus orsanguis Christi appellatur, figura sit quiamysterium, dinis S. Augustini, sacrae Theologiae professor in et quod nou parva ditierentia sit inter corpus quod Academia Lovaniensi, in dissertatione dcdita opera rer mysterium existit et corpus quod passuin est et D ad explicationem testimoniorum quoruradam S. Pasepultum resurrexit. » Ecca verba debebat specie trum spectantium ad haeresim Bcrengarii, relata quadam ratiouis ex scriptis Ratramni exscribere distomo V suarum notarura ad Concilia, pag. 317, imsertator ex quibus potuisset, nnn violatis legibus presso Bruxellis anno Christi 1(>72. ratiocinatiouis dialeclicae, comprobare Ratramnum V. Num. 10: Clarct, inquit dissertator, quia panis non credidisse corpus quod iu Ecclesia celebratur ille liuumquc figurate Christi corpus et sanguis idipsum esse quod in utero Virgiuis efformatum, existit. cruci afiixum, et sepultum postea revixit. Roc igitur RESPONSIO. in mentem dissertatoris jam iutromittere nos juvat, Quis dubitat aliqua dicendi et scribendi ratione atqueejus intelligentiae subjicere banc ejusdem corseu genere panem et vinum figurate corpus et sanporis differentiam, inviolata et integra permanente guinem Christi existere ? Paschasius, Lanfrancus, de praesentia veri corporis et sanguinis Christi in Guitmondus et omnes antiqui et recentiores viri caEucharistia Ecclesiae catholicaa iide. Nemini homini fatentur. dummodo revera corpus tholici ultro dubitandi locus relictus est quin Lanfraucus, archieChristi inlerius et sub speciebus contineri recognospiscopus Cantuariensis, fortissimus Berengarii adcatur. Hoc vero conceptis verbis docet Ratramnus versarius, cujus instigatione sua spbalmata ejuravit num. 9: « Exterius quidem panis quod ante fuerat forma praetenditur, color ostenditur, sapor acciB Appendix ad Philosphiam sacram. pitur ast interius longe aliud multo pretiosius mulpust in oculos
;
: ; i :

Bamdem

suspicionera posila. At vero sic fatur in Dialogo ad versus Bereugariurn de Eucharistia « Vere dici posse el ipsum corpus quod de Virgine sumptum est,
:

:

:

;

;

:

:

:

:

:

;

:

:

:

:

i«:

DISSERTATIO

IN

LIB.

DE

COWOHK
-'

ET SANCDINE hOMIM.
<•

iw*

d aliud qiiod nori excellentius intimatur. » Et num. 10: « Vi- A indum propnaui essentiam cerountur. > Ei bis enim iutelligimu* Ratramquoque quod sacerdotali consecratione Christi rium uoii repudi&sse transsubstantiationem, quippe saoguis efncitur, sacramentum aliud superticietenas ostendit, aliud interius contiuet. » cum hsc assumat ad concludendum eot qui uullent VI. Et niim. 19 inquit dissertator, pag. 291, edit. recognoscere in terris mutationem esse factam ia Amstelud., linea is, in coluin. exter: I\'on sunt idem Eucharistia, neutiqoam vero in ns qum ezteriui

toque
niiin

spectetur,

Quss sententia, si prsecise ac sola tametsi probabilem habere potest intellectum, cum eo tamen consilio proferatur ut catholicx huic vor.i adversetur. Hoc quod videtur in alturi est corpus Christi, pestifera est hseresis.

quod creduntur.

iii.imle-.ta simt, ad angUstiafl onslringi m-gandi corpus (jlnisii iii sacramento exiatere, qood non sine crimine dici aut cogitari poiett. « Aut si, inquit, profiteri nuluerint, eompellnntur negarecor<

]ius esse sanguinem Clnisli quod nefas liim dicere, verum etiain COgitare. » Ego
:

<

-t

uon so-

vero lateur

RESPONSIO.
1'nde dissertator accepit et ex quibus Katramni verhis iutellexerit eu consilio scripsisse non sunt idem quod cernuntur et quod creduntur, ut catholicx huic voci adversaretur, hoc quod videtur in altari cst corpus Christi, uibil enim aliud vult Katramnus nisi corpus Christi quod revera suh speciehus latet et K existit in altari nun incurrere in oculos, sive uuii
esse

libenter

me
in

nihil

intellexisse

unquam

tidei catholicae

convenientius ijuam necesse esse recognoscere per-

actam

sacramento

Eucharistiee

mutationem

iu

seusus huniaiios miuime incurrentem, vel negare corjms Cliri-ti revera in hoc sa< ramento eonsistere, quod nefas sit non »olum dicere, verum etiam cogitare.
18. mysterium proprietati, VIII. (Ibi<l.) Sic num. hoc est proprix rerum essentix, opponit. Cum negat igitur corpus Christi in mensa Dominica existere in veritate, negat in propria essentia existere.

uculurum sensu suhjectum

sive

visibile.

Quud

rutunde fatentur, praeter quosdam receutiures phiJusuphus, umnes Theulugi, iinu umues homines nee mente uec oculis cuj)li. Sed res exemplo faciliter coniici potest verbi gratia, si horum verburum locu 11011 sunt idem quoi cernuntur ct quod creduntur, dixisset Katramnus, non suut idcrn quod corrumpuntur et quod creduntur, non sunt idem quod in secessum mittuntur et quod creduntur, non sunt idem quod franguntur et quod creduntur ohjectare neutiquam auderet dissertator has propositiohes, tametsi probabilem habere possint intellectum si praecise et solae spectentur, cum eu cousilio proferantur ut cafbolicis his vocibus adversentur: II uc quod frangitur in altari est corpus Christi hoc quod in secessum mittilur est corpus Christi. Hoc quodin altari corrumpi; : ;

RESPONSIO.

cum

loci proprietatem mysterio, econtra baec esse sociabilia demonstret et cnmprobet exemplo baplismi, in quo aqua permanens in sua proprietate naturali inlerius occulit virtutem

Neutiquam opponit eo

sanctitatis et immortalitatis.

Hoc

<jui|i[ie

argumento

probat species Eucharisticas iu sua proprietate naveluti tegetes ac turali cunsistentes, paropides, Cliristi corpus sauctum et immurtale recundere.
Igitur, » inquit curruptibitis, in
c.

« iu pruprietate humur mysterio veru virtus salutans. » Cunclusionem supervacaneam ex eu lucu assumpsit

Ratramnus,

Pestifera est haeresis, quuniani curpus Christi iu secessum mitti, nec fraugi. At vero R.-ttrumnus nihil, al.ud vult nisi curpus Christi, (juod esse revera Eucharistia creditur, nun cernatur, sicut species quae franguntur corrumpuntur et in secessum mittuntur, non sunt idipsum curpus Christi, quud creditur sub his sjieciebus latere et existere. Ex his ahundanler patet quam supervacaneum sit in tot nnbes subtilitatum et aequitur

non potest corrumpi, uec

C

igitur corpus Christi existcre in veritale, negat in propria essentia existere; quipjte cum per verilatem su-

dissertatur.

Cum

negat, inquit

in

mensa Dominica

m

videtur corpus Christi, cui cuntraria sit nianifeste haeretica; quippe cum nihil aliud hac propusitiune signihcari iutelligatur quam hae.c Hoc quod frangitur in ultari est corpus Christi, in qna particula noc non siguiticatr proprium naturale curpus et Cbristi sub speciebus latens et recunditurn, sed corj»us nuncupativum, ut loquitur beatus Aigerus, corpus in figura quod proprium et naturale occulit ipsum, quod uculis nustris "Ayavrov eye've-ro sit invisi:

vocatiunum distillare cerebrum, hanc pruposiliunem catliolicam
in

ad
IJoc

stabiliendam

quod

altari

cst

litariam rei manifeslatiunem seu externam patcfactiunem intelligat, (jiiieomnem figurae aut ubumbratiunis sucietatem perimit, neutiquaui veru essentiam prupriam rerum, qua- tigurarum societalem non respuit. Quae cum ita sint, etiamsi darem, absit tamen ut concederem, Ratramnum negare Corpus Cbristi esse in Eucbaristia in veritate, nihil aliud nn^aret nisi dictum curpus non esse ant palpahile ac prursus sine tigura quacnnque et ubumhraiiuue consistere. Incogitahile enim est dicere voluisse corpus
existere, de quo ait numero 96, conce|)tis verbis, corpus Christi nominatur et <xistit. Et futetur interius hen mutationem quam exterius sensus non percipiunt, cor|»urisque existentiam in Eucharistia sine grandi piaculo negari noii pnsse. (Pug. edit. Amstel. 291,- Edit. vero Parisiensis IX primae pag. 175.) Hanc uivim Joanni Scoto, scilicet Rutramno, plucuisse acceptionem elocutionis in veri-

:

non

bilc.

VII.

(Pag.

291

)

apertissime num. idem atque non esse tiam.
\'6

Sed quud caput est docet idem D tate, imo et catholicis omuibus intelliget cordatus quisque, qui meminerit dumnutum esse Berengarium non esse ahquid in veritute, esse quod pariter asserebat in figura et in sacramento totale secundum propriam essenRESPONSIO.
rii

fieri nihil in veritatk; cum praesertim Berengaquasi susceptus ac deliciosus Joannes Scotus exstiterit. In hauc rem prudidit dissertatur frugmentum

tum

magis hac cogitaliune dissertatoris a vealicnum haec eniin verba non esse uliquid in veritate neutiquam signiiicant non esse tale secundum prupriam essentiam sed fateri necesse esse mutationem in Eucharistia peraclam uun in iis quae exteNihil est
ritate
;
;

Gualterii, prioris S.

Victoris, relatum

tumo

III

Ana-

lecturum

sacrorum dcclissimi Mabillunii, pag. 450.
RESPO.NSIO.

rius videntur,

sed in iis currunt. Hac enim arte demonstrat Ratramnus alia esse quae cernuntur et qua? creduntur, seu alia interius existere, alia manifesta exterius videri. « Falebuutur, » inquit Ratraronus, « igitur necesse est aut mutata esse secundum aliud quam secundum corpus, ac jier hoc non esse boc quod in veritate videtur,

manifesta apparent, coutigisse, quae interius nec in sensus exteriures in-

seu

Bene ac sapienter damnatus est Berengarius; quippe cum per vocem in veritate intelligeret in adcoque sibi persuapropria rei natura seu esscntia deret in sacrameuto totuin lieri in ligura, nibil in
:

re et essentia corporis Cbristi.

Sed absurdum e>t inducere BereiiKanum interpretem Ratramni ducentis cum ipse Ratrainaute annis jam dudum defuncti nus testificatur et lialam signilicat se per hanc vocem in veritate intelligere rei manifestationem exter;

189

DISSERTATIO
patefiictionem,

1N LIB.

DE COUPORE ET SANGUINE DOMINI.
gulari

00
sinedit.

nam

omnibus

figuris et

obumbratio- A nobis manifestcris, mentulcsque nostros obtutus
apcrta luce adimpleto. XI. (pag. 291, tniemate ui, sub uuni.
ct

uibus vacuam et prorsus repugnantem, quemadmodum supra ex num. o comprobavimus. X. Substantiam deinde vini conspici, ait Ratramnusnutn. 10, inquit dissertator pag. 176 edit. primse

176,

Muguet auno 1699, sive 291, nuui. ll.edit. Amstelodamensis auui 1709, de l.oiine, qua xtate catholici aperte pro/itebantur substantiam panis in substantiam ctrporis Christi converti, ut Baymo Halbirstatensis superius laudatus pay. 99; et hoc qwid videmus in altari, aiebant esse uon punis substantium, sed corpus ipsum nutum ex Virgine.
Paris.
170,
Cl.iudii

tmem.tte

Amstelod. 1709.) Nullum autem ut mutationcm substuntise factam prubct num. 12, ud judicium provocat ocutorum ac sensuum, speciem creatuRjE heumanmsse uit\ et num. 14, speciem et formam nihil habcre in se permutatum, hoc est propriam essentiam autsicuiitu magis urridet, formam cxtcrnum, quam
:

illa natio

indtvulsam a substantia crcdidit.
UEsPONSlO.

UESPONSIO.

Utinam nihil ex verbis Ratrainni resecaret dissertator, ex eo enim nuniero 12 intelligeret clarissime
stabilitam ab ipso

Ratramno mutationem
;

substantiae

panis in substantiam corporis Christi Miniuie dicit Ratramnus substantiam vini conquippe non ait simpliciter spiei; si eniin hoc tanttimmodo diceret, subjicere vispeciem creaturse permansisse, sed extenus speciem creatura^ qu;e ante fuerat cognosci deretur post consecratiouem fore substantia? vini periuutationeu. Sed ait niuil aliud conspici in supermansisse. Quoniam secundurn veritatem, id est peilicie quam substaiitiam vini « Quid enim aliud B exteriotem manifestationem, spccics crcaturx qux in superticie quam subslantia vini coui-picitur. » El quod verissifuerut ante permansisse coijnoscitur observat ac docel vinum eliectum sacrauientum sanet valde catholicum est cum dubio procul guinis Christi per consecrationem aliud in superspecies panis et vini qua; aute fuerant, adeoque post ticie exterius ostendere, et aliud intenus continere consecrationem non sunt, permaueant. Quapropter • Quod sacerdotali cousecratione Christi sauguinis uihil mutationis videri aut recognosci potest ope et efticitur sacramentum, aliud superlicietenus ostendit, ministerio seusuum. Flic quoquc non iste transitus almd interius continet. » Et ut neinini dubium subofactus essc coguoscitur. Nam ut ipse ait eodem nu:

mum

;

:

,

:

quin aliud intelligat quam substantiam vini hac supeiticie circumseptam et exteriori specie, conceptis verbis ait uum. superiori videri formam panis qui ante fucrat (adeoque amplius non est), coloreni ostendi, saporem percipi, sed interius aliquid multo pretiosius coutineri et excellentius quia divinum non ait simplicem esse virtutem sanctificutionis, sed ipsum corpus Christi Domini quod neque oculis, neque gustu nec ullo sensu percipi potest, sed oeulis meutis tidelis conspicitur etcomeditur. « Exterius, » inquit, « panis est quod aute fuerat » (ergo jam post cousecrationem non est) « forma prsetendilur, color ostenditur, sapor accipitur a<-t iuterius longe aliud miilto pretiosius multoque excellentius intimatur, qtiia coeleste, quia divinum, id est Christi corpus. o^tenditur, quod non seusibus carnis, sed animi fidelis contuitu vel aspicitur vel comeditur. »
leat
; ;

mero 12, in isto sacramento, si tantum in vcritutis simplicitate consideratur (id est in eo quod exlerius apparet et sensibus percipitur), et non aliud credatur quum quod aspicitur, nulla permutatio facta cognoscitur. Non ait, Nulla pennutatio facta esse convincitur aut demonstratur, sed nulla cognoscitur, scilicet ministerio sensuiim et oculorum aspicitur. Sed si aliud credatur quam aspicitur sensibus, permutatio facta est, ut ait numero 30 Sed vere per mysterium punem et vinum in corporis sanguinisque mei
:

q

Haec ciimulanda sunt accessionibus eorum quae dicit nuni. 30 « Sed vere per mysterium panem et vinurn in corporis et sanguinis mei conversa substantiam a cre ientibus suinenda. » Ego vero prorsus nescio quibus verbis ac sermonibus Ecclesia? lides et suasio significari po^sit, nisi ex his clarissime intelligatur. De reliquo Haymo Halberstalensis non dicit, hoc quod vilemus in alturiest corpus ipsum natum de Virgine, sed potius hoc quod cndimus in altari est corpus ipsum natum de Virgioe. Sciebat enim boc quod vitlemus esse visibile, neutiquam vero invi:

conversa substantinm, a credenttbus sumenda. Insuper etiam ba?c verba, ex numero 14, a dissertatore prolata, speciem et formam nihit hubcre in se permutatnm, trunca sunt et detorta quippe cum bis signiiicare videatur Ratramuus per speciern materiain et fonnam substantialem panis et vini nullam sustinere mutationem, cum econtra si \erba haec integra et sincere proferantur sensum prorsus ad:

versum sonent

:

scilicet

mam

crealura? seu

secundnm speciem rerum visibilium exterius
panein et vinnni
:

et foret

in sensus incurrunt

qiice

qua? ante fue-

rantnihil habere in se permutatum quod verissiniiim est. » Secundum speciem namque creaturse formamque rerum, iitrumque, id est panis et vinum,
nilul habent in se permutalum; et nis pertulerint, nibil aliud exislunt
si

nihil uiutatio-

quam quod

prius

Contiuenti sermone obtirmato |>ectore probat necesse e^se fateri revera mutationeni esse sibile, quale est corpus Christi vernm in Eucharifactam interius, quae qnidem exterius jininime videslia reconditnin. Qni ppe sic fatur Haymo conceptis « Corporaliter namque tur aut sensibus percipitur verbis tomo XII Spicilegii Dacberiani « Comuiutat D nihil iu eis cernitur esse permutatum (num. lii);» ergo invisibilis sacerdos suas visibiles creaturas iu et bene quidem non dicit nihil esse permutntum, sed
fuere.
»
: :

sua? carnis secreta potestate. In quo Christi corpore et sanguine propler sumentium hoi rorem sapor panis et vini remanet, et ligura in sttbstantia-m, natura iu corpus Christi et sanguinem conversa sed aliud renunliavit sensus carnis, aliud renuntiat tides mentis. » Porro bffic non ditferunt ab bis qua? decernunt Anastasius Sinaita libro xu anagogicarum Contemplalioinim iu Hexae-

subslantiain

nihil cernitur scnsibus

esse

permutatum;

alias

enirn

quidem

cogerentur negare corpus esse Christi quod non solum dicere, verum etiam cogitare nefas est. Aut si non pro(iteri voluerint, compelluntur negare corpus
esse
dicere,

:

sanguiuemque Christi, quod nefas non solum vernm etiuin cogitaie. Beatus Algerus, vir
calholicus, et fortissimus

maxime
sarius,

sua
libri

a?tate

eadem

dixit,

Bereogarii adveruti ex capite 17

meron

:

Ov
:

ttboi

rr,z

opuuevoc

v.jtoj

~v.o/.o:

y.v.i

xiu.cc-

primi
«

de Eueharistia? Sacramento intelligimus.

7o; ksyst

rarchiae,
'AAAee,
d

ipsum S. Dionysius cap. ni Hiepag. 28(>, quos cilamus in praefatione
et ai:le
:

9stoT«.rti

y.v.i

iiov.

tsast^,

ra

ireptr.etu.iva

o-ot

oi»uooAix(w; Ku.aiiitTu.aTct rwv
rrj.iy.-jy.K
r,y.',u

v.i-jiyj.v-oyj

v.~o/.v~>:j^v.y.vjr,
r,u.',rj

Jjuiv

v:jv.rj-i.yOr,ri, v.vX
Y.yj.

7«; vo-ov.c
--/'.)7o;

o-ln.z

uon substantia?., inquit, sed forma?, sancti notaverunt quoties de corpore Christi ipsum non ipsum dixerunt, ul ipsum seciindum substantiam, non ipstim sit secundum formam. » Et cap. 18 « Ut sicut immolatio imaginaria Cgurate
Hanc duplicitatem
:

fjivioj

v.t.iov/.v.i:jT.-.o'j

v~OTi:r,0',)-Oj.

Sed

fuo,

sijmboiice

divinissimum sacramentum, circumposita tibi aenigmatum operimenta rccelans, lijuido

vocatur mors, crucifixio Christi, et sint forma pasic sanis et vini, ligurate vocatur corpus Christi cramentum tidei, scilicet baptisma ligurate \ocatur
:

!ll

I)ISSKKTATI0

IN

UH.

I)K

COIWOKK

E

I

SANGUINE DOMLNl.

192

iidcs.

Notandum quol
]».
1

in allora liainrn simililudiriern

vere Christi caro est, non communi sed suo quasi proprio niodo corpus Chrinon corsti vocari dixit, quia scilicet corpus illud porale, sed spirituale et divioum prae omnibus siugulariter vidit : in altera autem sacramentum corporis Christi, id cst. formam panis, absolute secuncii-lcsicin
11 <r 111
,

|in

a quidquam ftdem, qux interiut animo latet, in my$te~ Uiinam, dicit Ratramnu», tidem i\aet rio overari, intenus in animu latet aliquid iii myslerio operari? Ihi contrarium quinta? labricabit, buic scilicet lntcrius quidem commututionem fierx ed non in tymbolis priusquam io animis; e conlra toto opere d6:

corpus Christi, dixit, quia communifigura non existentium quod dicuntur illud dici corpus Christi notavit. Quod autem invisibile corpus Christi sacramentum visibilis corporis Chriexteriorem alisti dixit, iutelligibiliter tantuin per quam actionem, et non sensualiter accipiendum
est.
»

dum quemdam modum

hanc mutatiouem esse objectum fidei, adeoque ei ante verlere. Revera ait num II « Quod si secuudum quosdam tigurate nibil accipiatur, sed totum in veritate conspiciatur, nihil bic udea operamoustrat
:

tur. »
lidei

Sed bsec uihil aliud signiticanl i.i-i nihil esse si nihil occullum; sedomnia exterius et interius manifestata et retecta sunt, nec di-

reputandum

cendum esse credo sed video, uti Ratramnus observat numero !-ii. Namjsi videres diccres video, n<>n diceres credo corpus sanguinemque esse i>luisti. Quid iu bis verbis redob-t hseresim? Quid a iide cain virtutc corpus et sanguis Christi existant qux cer~ tholica alienum erumpit? Quid hic signilicat, fldem nuntur. Quod est catholicorum effatum impetere agenqux interius latet aliquid in hoc mysterio operari. tium uiique hoc quod cernitur est corpus Christi verum. B nisi operari in mysterio significet operari circa objectum mysteriil quippe curn fides suum opus eliiciat RESP0.NS10. Hi contemplatione hujus mysterii sub speciebus jianis
Quo sensu dictum ab illo cst, scilicet Ratramno, num. 56, iiUellige quod non in specie, sed
XII.

non

hoc apophthegmate catholicorum homiuum intelligendum est sensu percipi substantiam hoc enim luce palam falsum est, corporis Christi sed videri ac oculis conspici vela, umbras, quibus contegitur verum Christi corpus. Adeoque sensus « Hoc quod cernitur est corpus hujus axiomatis Christi, hoc est scilicet substantia quae sub his velaminibus sensibilibus revera existit invisibiliter, est ipsum verum corpus Christi. » Quamobrem jure merito dicit Ratramnus « Intellige quod non in specie, sed in virtute corpus et sanguis Christi existunt quse cernuntur. » Revera enim ibi existere corpus Christi credimus, et cum credamus, necessario consectaneo non videmus. Si enim videremus, diceremus videmus et non diceremus credimus esse verum corpus et sanguinem Christi « Corpus qui-

Ex

et vini

verum

Christi corpus et

sanguinem

celata et

:

:

:

:

sanguinemque tideliter credis; sed si C perspiceres quia quod credis nondum vides nam Jam vero inquirendurn restat quid Ratramnus his si diceres, Video, non diceres, Credo corpus sanguicreatura« Nam secundum verbis significare velit nemque esse Christi. » Ex hac virtute potentia? qua rum substantiam quod fuerunt ante consecrationem, Christus in hoc mysterio exornatur contendit venehoc et postea consistunt. Panis et vinum prius exirandam esse hanc potentiam qua quidquid vult creat, stere in qua etiam specie jam permanere videntur, » et creatum quomodo vult et quando in id quod at vero defendo per creaturarum substantiam neutiantea non fuerat permutat « Unde dicit ordinem quam intelligere ens per se subsistens, ut Peripateuaturae non hic intuendum, sed Christi potentiam substantiae affectiones tici loquuntur, sed externas venerandam, quae quidquid vnlt, quomodo vult in et qualitates quee antea fuit et jam non est, ex quiquodcunque vult, et creat quod non erat et creatum bus tameu superesse nec permanere videtur, et uti permutat in id quod antea non fuerat. » vinum prius existere
Christi
: :

dem

occulta negotia consistere credendoet suadendo per mirabilem substantia? panis et vini convcrsionem, uti Ratramnum docere observavimus ex nurn. 49 et 30. « At vero secundum invisilnlem sub*tantiam, id est divini potentiam verbi, vere corpus et sanguis sed vere per mysierium panem Christi existunt etvinum in corporis et sanguinis conversa substantiam, a fidelibus sumenda. » Ulcunque res sint, nunquam Ratramnus dixit, « lidem quce interius latet quidquam in hoc mysterio operari; » sed tantum, nihil hic operatur si secundum quosdam « lides figurate nihil hic accipiatur, sed totum in veritate conspiciatur. » Quod verissimum est et plane catholicum, cum in Eucharistia sit iigura et veiitas: et a?quabiliter falsum sit dicere aut totum figuratum esse aut nihil figuratum.

:

XIII.

Nolebant utique catholici, inquit dissertator,
;

pag. 291, tmemate 176,edit. Amstelodam. Parisiensis vero pag. 176, tmemate 4, quid xquam pdem, qux interius in animo latct, in mysterio operari. Quod videretur in altari Dei aiebunt Christi corpus csse substuntiam creatururum immutatam esse salva specie pro ea spcciei acceptionc quam cap. 4 diximus nec jam esse symbola post consecrationem quod antea
:

:

signilicant haec verba Panis et in qua etiam specie jam permanere videntur. Enimvero hsec vox species apud Ratramnum non rem, sed rei paropidem et obumbrationem significat ac similitudinem, ut apud Horatium libro n, satyra 2 Ducit exemplis video. De ceetero, postpositis te species, quibus probare possem anliquos scriptores ecclesiasticos per substantiam signilicasse rei aftectiones,
: :

fuissent.

qualitates rerum, non res ipsas, quorum specimen quidem commutationem Jieri, sed in D dedi in praefatione editionis Uatinae Ratramni, quam symbolis priusquam in credentium animis. His capiprae manibus habes, dubium nullum superest quin tibus totidem itle maxime adversaria hoc uuo loco Ratramnus ejusmodi alfectus anima? significare votradit Ratramnus, scilicet num. 5i Dicant qui nihil « Ergo quod luerit, non animam ipsam his verbis hic volunt secundum intcrius latentem virlutem acciinterius commutatum Spintus sancti potenti virtute pere, sed totum quod apparet, visibiliter xslimare, quod tides aspicit, animam pascit, seternae vitae subsecundum quid hic sit commutatio facta. Nnm secunstantiam subministrat. » Substantia enim aeternae dum creaturarum substantiam, quod fuerunt ante vitae non est ipsa per se subsistens anima, sedbeaticonsecrationem hoc et postea consistunt. Panis et visimul et num prius exstitere in qua etiam specie jam con- tudo ipsa, seu incommutabilis vitae tota perfecta possessio. secrata permanere videntur. Est ergo interius commutatum Spiritus sancti potenti virlute, quod tides XIV. Num. 4. Eucharistiam cum baptismo confert. aspicit, animam pascit, aeternae vitae substantiam Num. 17, 18 et 19, pag. 292, edit. Amsteiodamensis subministrat. et Parisiensis, pag. 176, anuo 1699, in buptismo, inet quit, duo sunt quod exterius abluit elementum RESPONSIO. quod interius purgat virtus sanctificationis sive fides Non potis est ex hic Ratramni verbis colligere illius qui abluitur. Itaque in spccie sivc m proprietate quinque propositiones contrarias quinque aliis quas in mysterio sive in credenti nihil est prseter aquam
Interius
: : : :

:

prodidit

dissertator.

Nolebant

utique

cutholici

intelligentia virtus sanabilis.

193

DISSERTATIO
RESPONSIO.

IN LIB.

DE CORPORE ET SANGUINE ROMINI. A

104

Rotunde fateor Ratramnum comparare Eucbaricum baptismo; at per Eucharistiam nou solum intelligit panem et viuum, verum etiam ipsam Eucbaristiam totam et in integro, scilicet verum corpus et verum sanguinem Cbristi, sub speciebus panis et Hanc esse intelligentiam Ratramni necesse vini. quippe cum veram substautiarum mutatioest nem recognoscat, non duas existentias asserat, et grande nefas reputet cogitare ibi nou esse corpus Christi quod nominatur tt exiatit. Jam vero si eo sensu inlellectam Eucharistiam cum baptismo coustiam
:

exprobrari potest? Nam ad elementum aquac aggregatur in baptismo, multo magis virtus immortaest, « quo nou solum redimeremnr, verum etiam litatis et sanctiticationis ad verum Christi corpus sub potaremui'. » Eo loco Ratramni 6pdo$o%itxv confirspeciebus occultum accedit, quse nobis immortalimare, imo demonstrare facile est. Nam si ab omnitatem et aeternse vit«e substantiam administrat. Enimbus superstitionis Calvinionae ministris quaerainus vero nisi cum lide et charitate ad hoc mysterium B nunquid non sanguis in cruce ad nostram redemaccedamus, ipsa caro Cbristi occulta non prodest ptionem effusus, sit verus Cbristi ex Virgine Maria spiritus est qui vivificat : sicut aqua niliil quidquam matre assumptus respondebunt omnes dubio procul, attinet si virtute sanctiticationis careat, id est nisi verurn ac proprium sanguinem existere Si vero adultus sacro initiatus baptismate credat et sibi eadem quaestio fiat de sangnine a Cbristo fuso ut eo persuadeatbac virtute sanctilicationis vitam aeternam potaremur, non enmdem esse sanguinem respondecomparari posse. Non igitur solum mirabile est quod bunt, sed in ligura tantum verum sanguinem rerra;corpus Cbristi in Eucbaristia existat, sed quod ibi seutare, seu in figura porrigere ha>retico sensu refead nostram sanctilicationem consistat. In ore inirent. Verum si de eadem quseslione interrogaremus quorum et bonorum eequabililer permanet. Sed adRatramnum, catbolico sensu e contra respondebit. versus malos alimenlum mortis, et erga bonos ali« Christum in deserto in spirituali petra constitisse, mentum vitee vita lonis morsque malis a Caeterum et sui sanguiuis undam populo pra?buisse, qui postea ejusmodi comparatio nec nova nec insolens est; ea corpus de Virgine sumptum et pro salute credenusi sunt fortissimi praesentiae corporis ct transsubtium in cruce suspensum nostris saeculis exbibuit, stantiationis defensores, uti intelligimus ex epistola ct ex eo sanguinis uudam eifudit quo non solum rePaschasii ad Frudgardum pag. 1621, litt. B, et capite dimeremur, verum etiam potaremur. » Ergo ex 3 tractatus de corpore et sangnine Domini, pag. meute Ratramni, sicut redimimur vero sanguine 1562. Eamdem prodidit comparationem beatus AlCbristi exjcorpore de Virgine assumpto, eodem ipso gerus, capite 10, lib. n, et 8 lib. iii, et existimat, prorsus vero sanguine potamur. Respondebit iusuper quod videtur spcciem habere corporalcm quod intel- C Ratramnus eo sauguine nos redimi et potari cujus Ugitur fructum habere spiritualem, nou secis ac ligura fuit in manna, mari Rubro et petra deserti; Ratramnus num. 19. Secundum enim « quod cerqui cum jam delitescat sub velis et liguris seu spenuntur corpus pascunt corruptibile ipsa corrupticiebus vini et panis, ibique revera existat, nostrae bilia; secundum vero quod creduntur, animas pasfidei atque intelligentiae spiritualis objectum evadit, cunt in seternum victnros ipsa immortalia. » nec defuit, mirabili veritatis et llgirrfe societate, iieri XV. (Pag. 292 edit. Amstel.; edit. Paris., pag. figura mannae, maris Rubri et petroe deserli praeteri177, lin. 2). Num. 4 et num. 19. In baptumo, inquit torum, quemadmodunj manna, mare Rubrum et Ratramnus sive fcedcris antiqui sive novi, duo sunt petra deserti iiguram babuere futurorum. « Sicut aqua quae ccrnitur ct spirituulis potentia qux creditur illa, inquit num. 91 liguram habuere futurorum, sic interius ex utroque mystcrium fit dum cognoscilur et boc sacrilicium tigura fit praeteritorum. » quid symbolum significet. Ubi non Eucharistium modo XVI. (P a g- 292, num. 177.) « AT on crgo carnem perinde ac salutaris lavacri undam fteri mysticam ait, meam, » inquit Ratramnus num. 30, vel sanguincm quoniam viso symbolo mens aliud intelligit quod vimeum vobis corporalitcr comcdendum vel bibendum det, ex qua fidei intelligentia mysterium dicatur et per partes distributum distribuendumve putetis, cum verum etiam sacramcnta novx legis in parem ftat; post resurrectionem visuri sitis me ccelos asccnsurum sensum devolvit in quo sunt sacramenta antiqui fa>decum intogri corporis sive sanguinis plenitudine. » Quis ris. Quod et de veteribus sacrificiis cum novo comvero e catholicis somniavit carncm Christi scindcndam ponit, rursum confirmat num. 91, sicut Ula figuram D in frustra? Plane ncmo. habuere futnrorum, sic et hoc sacrificium figura sit
ferat,

quid

niali

lalsi

ei

sicut virtns sanctificationis

continenti sermone num. 2i sanguinem a populo Judaico epotum in deserto fuisse figuram sanguinis cx utero Virginis assmmpti et in ligno crucis effusi, non solum ut eo redimeremur, verum etiam potaremur « lit intelligeremus, inquit, in deserto in spirituali petra eonstUisse et sui sanguinis undam populo praebuisse, qui postea corpus de Virgine sumptum et pro salute credentium in cruce suspensum, nostris sacculis exhibuit, et ex eo sanguinis undam elludit quo non solum redimeremur, verum etiam potaremur. » Nam utcnnque res sint, si sanguis a Christo pro nobis ex crucis palo effusus ut redimeremur verus est sanguis Cbristi ex Virgine matre assiimptus, ille sanguis nobis propinatus et siir.iliter ellusus ut potaremur, verus sit et idem ipse necesse
:

:

:

.

:

;

prsetentorum.
RE5PONSIO.
Nibil de Eucharistia dicit

RESPONSIO.
catholicos fuisse valde Adversarios Ratramni credibile et valde probabile est; et cnm praesertim eos fideles appellet num. U, ab omni haeresis suspicione immunes fuisse abundanter signilicat « Dum enim quidam fidelium corporis sanguinisque Cbristi, qtiod in Ecclesia quotidie celebratur, dicunt quod nulla sub figura, nulla sub revelatione ii.it, > quis enim per quosdam fidelium bomines haeresi inquina:

Ratramnus eo num.

21,

nec in sequeutibus ait ex fidei intetligentia mystcrium dici et ficri; sed observat mysterium quod exsurgit ex corpore et sangnine Cbristi panis et vini speciebus involulis, et adjuncta virtute sanctiiicationis, in grafidei

digue recipiendum, iieri objectum quod quidem non solum Eucharistiae, verum etiam omnibus veteris et novae legis sacramentis eequabiliter convenit. Nec vero singnlare est Eucbanstiae quod virlus sanctilicationis adjungatur pani
tiam
tidelium
:

tos signilicari
rii

et vino,

ciatur,

ciebus

aipiae in baptismo, sed adjiveru corpori Cbristi sub speseu Bguris recondito et latenti. Hanc esse

quemadmodum

cum nddatur

mentem Ratramui non dubitandum
a

est,

cum
S.

dicat

sibi persuadeat? At vero illi adversacredebant revera videri seu conspici in Eucharistia corpus Christi verum, eo habilu et forma quibus revera consistebat, nullis involutum figuris aut mysterii obiimbratiouibus, « quod nulla sub figura, nulla sub obumbratione fiat. » Ejusmodi adver^arii, utcunque poterant, fetidam consecutionem repudia-

Prosa

Fe.^li S.

Sacrameuti cujus auctor

Thomas.

19!

DlSSEIiTATIO

IN

LIB.

DE COHPOM-: II SANGUINE DOMINJ
RESPO
Haec
iiou
niillilii

1

96

bant, et ab ea se defendebant, qua irretiii ienebantur e1 convincebantur credere corpus Christi scilicet currumpi et spiritus calorisque naluralis appulsu et opera vclul alioienlum exagilari, et maaefactum humoribm in pectore et ventriculo sumentium dissolvi eliamsi nnn dubitarent vcrum esse corp s
:

1810.

ineiiri uril

in

nec credibile est
excesserit,
dicit

bominem
adeo
sibi

ocoloi apud Hitr.iiiiiiiiiu, qui de potestatc mentis

passim

sanguinemque

Christi.

AMnis
:

Abbaudus,

incerue

aMatis auctor, in eamdem ivit sententiam de fraliunc secutus est Walterius, ctione corporis Cbrisli prior S. Victoris Parisiensis, quorum fragmenta publicijuris fecit doctissimus Mabillonius Analectorum sacrorum tomo IV; plurimique scriptores catholici ante et post a?tatem sive post retractatiouem Berengarii uti observat idem Mabillonius in suis nd Tractatum Al)liandi notis de fractione corporis Christi. Utcuuque res sit, non cxistebii ulla secla hominum sihi pcrsuadcntium carnem Chrisli <•! Dei unqnam posse in secessum mitti. Nec enim memoria exciderat hominum Chrislianorum quod refertur Exodi cap. xxxu, versu 20 Cum Moyses arripiens vitulum (jiwm fecerant Israelitx combussit et conlrivit usgue nd pulcerem quem sparsit in aquam et dedit ex ea potum fiiits Israel. I)e quo haec scripsit carmine non prorsus contemnendo Petrus Rhemensis, scriptor anliquns, dc Riga dictus, in Aurora sua, quam haberi in bibliotheca Cottoniana testiiicatur Joannes Seldenus de Diis Syris, syntagmate 2, de vitulo aureo, et in bibliotheca capiluli ecclesia*. metropolituiia? Rhemensis ipse vidi.
:

eiM. Nam cornus Cbri>u iii i|iio tuorlem pa t, in Euchanstia exi lere, uti pluribus jam loci? ostendimus, quos repetere snpervacanenm videretur. Nec enim nomeris

contranom
dicere,

-<-u

intelligilur
i i

89 et 91

eolligit

ubi corput Christi non ccr/iatur ocusil,
iJ.i

lis,nec, umiiifi slnrn

uiriii.rn,

u

,/<

esse. T.iiituui-

modo

]j

observat differentiam intercedere inter mysteiiorn corporis quod celebratur in Ecclesia, <'t proprium cofpus Christi in quo passus (?t moriuus <--i: in eoque consistere quod in mysterio suh figuris corpus sit velatum et non palpahile, cnrpos vcro quod passum et sepultum, manifestum sii <-t palpabile. Interim non ait duas esse existentias rerum, imo vero conceptis verbis docet « non quod duarum sint existeniite ivium intcr sc diversarum, corporis videlicet et spiritus verum una eademque secundum aliud, species panis ct vini consistit; se<undum aliud, corpus est et sanguis Christi.
:
i •

(Num

Hi.i

Comminuit, commiscet aquis potum dat Hebra?is Exeat ut foedus per loea foeda Deus. XVII. (Ibid. pag. 292.) Sed illud voluit vcterator
intelligi nec cerni

XIX. (Pag. 292. Amstelodam.) IHom Domini vocem Spiritus est qui vivitical num. 31 sic interpretaiur ut de spirituali credentium opera, hoc rst fi,de, nccipiat, qux vivificat, qux facit mysterium, absque qua corpus pascant, fidc ct operatione mysteria tnnturn nec mysteria qvidem, sed subslnntise panis et vini.

RESP0NS10.

placet dissertatori defricare Ratramnum) in ara, nec comedi, nec framji corpus Christi, sublatoque in cmlos corpore. non exstare amplius istud in terris.

(hoc sale

RESPONSIO.
Si

corpus Christi post ascensionem in ccelos neu- C in terris permansisse sibi porsuasisset Ratrumnus, nunquam dixisset num. 99 Iste panis et calix qui corpus Cliristi nominatur et existit. » Nec num. 2i, de sanguine in arbore crucis efiuso, « quo non solum redimeremur, verum eliam potaremur. » Nusquanrctiam o?currisset lectonbus, ne antieipata opinione fullerentur de verbis propriis quibus tum atferunt et mortem, si absque fide et charitate nsus est, nec adinonuisset his qua? habentur num. recipiantur. Nec enim alia mente tbeologi docent « Nee ideo quoniam iOI ista dicimus putetur in Eucharistiam esse sacramentum vivorum, non mormysterio sacrameuti corpus Domini vel sanguinern tuorum. Verum ha?c omnia non signiiicant solnm ipsius non a fidelibus sumi, quando lides non quod operam spiritualem vivilicare et facere mysterium. oculus videt, sed quod credit accipit. » Fides autem Nunquam sit locutus est Ratramnus num. 31, imo non corpus in figura. sed verum in Eucharistia ladi« Carnem vero contrarium docuit his verbis tcre credit, adeoque non falsum aut figuratum ante cit quidquam non prodesse, illo modo sicut iniideles « Vipercipit. Neutiquam etiam dixisset num. iO intelligebaut; alioquin vitam pra?bet, sicnt a fidenum quoque quo sacerdotali consecratione Christi libus per mysteriura sumitur. Et boc quare? Ipse sanguinis sacramentum efiicitur, aliud superficieSpirilus est qui vivificat. In manifestat cum dicit tenus ostendit, aliud interius continet. » Quid enim hoc itaque mysterio corporis et sanguinis spirituapraeter vinum interius continet, nisi in locum vini lis est operatio, qua? vitam prapstat, sine cujus opeChristi sanguis reponatur. Insuper qnid necesse erat D ratione mysteria illa nihil prosunt, quoniam corpus « sed vere per mysterium panumero 30 dicere quidem pascere possunt, sed animam pascere non ik m et vinum in coi'poris et sanguinis conversa possunt. » Quis vero ex his intelligat solam tidem resubstantiam a fidelibus sumenda, » |si doctrina? Eccipientis operari mysterium, et non perspectam haelesia? catholica? de transsubstantiatione abnuisset? beat Christianam et catholicam veritatem scilicet Nec tricari oportet de voce per mysterium, qua? nihil carnem et sanguinem Christi in Eucharistia animae aliud signiiieat nisi verurn Christi corpus" et sanvitam tribuere, scilicet gratiam, digne recipientibus guinem sub speciebus panis et vini abscouditum boc sacramentum, rite paratis hominibus, atque permanere. Nam revera nihil aliud vult eo loci Raexpeditis et idoneis, seu tide et charitate ac virtute

tiquam

:

Hevera necesse est defendit Ratramnus eos qui percipiunt Eucharistiam habere iidern. Insuper Paschasius et omnes vin catholiei postulant, ad menProbet autem seipsum Itomo, et sic tem S. Pauli Qui manducat et cle illo panc cdat, et de calice bibat. bibit indignc 9 reus eril. corporis et sanguinis, non dijudicans carpus Domini (1 Cor. xi, 29). Nec aliud sibi vult Ratramnus dum explicans, num. « In hoc 31, hsec verba Spiritus estqui vivificat, ait itaque mysterio corporis et sangumis spiritualis est operatio quse vitam praestat, sine cujus operatione mysteria nihil prosunt. » Revera enim ba?c mysteria non solum nibil prosunt, verum etiam intertrimen:
: :

:

:

:

:

:

tramnus quam quod ipse dixerat num. 28, scilicet, « Christum antequam pateretur panis substantiam et vini creaturam convertere potuisse in proprium corpus qiio<i passurum erat, et in suum sanguinem, qui post fundendus erat. » XVIII. « Nusquam cnim esse » (inquit dissertator pag. 177 editionis Parisiensis et 292 edition. Amstelodam.) « nisi ubi pdlpabile sif, » quod iterum repetit vnm. 89, colligitque exinde num. 17, « ubi corpus non cernatur oculis, nec manifettum sit, ibi omvino
iion esse.
>>

poenitentia? exornatis?

XX. Mysterium,
pag.,
cat,
nlit.

ait

Ratramnus, inquit dissertator,
fides

Amstelod.), fidei spiritus illud peragit :
edit.

292

agi spiritualttcr, ea pascit,

quia
Ixtifi-

vivificat

Nam

cum quod cxtcrins est, carnem pura pulaque Sacramcntariorum orahxc
inttrius,

tio cst.

RESPO.NSIO.

Libenler

mysterium

cllieri

percontarcr a disscrtatore qua ratione pnsse ibi persuadeat nisi jiiriioai

i

::

DISSERTATIO
liter.

IN 111$.

I)K

COKPORE ET SANCUINE DOMINI.
A
sii,

l!)8

Quasi vero hoc signiticet operatione fidei lieri mystcria, non virtute Spiritus sancti, qua mysteria aostree fidei objecta evadant. Gonsentanee Ratranino loquitur Paschasins c;ip. 5 libri de Corpore et Sanguine Domini • Christus ergo cibus est angelorum, et sacramentum hoc vere caro ipsius et sanguis, quam spiritualiter manducat et bibit hoino. Ac per lioc unde vivunt angeli, vivit et homo, quiatotum spiritnale est et divinum in eo quod percipit homo. » Et
:

in fine ejusdem capitis. « Bibimus quoque et nos spiritualiler ac comedimus spiritualem Christi carnem, in qua vita selema esse creditur. Alioquiu sa-

pere
est. »

Christi

secundum carnem mors est, et tameu veram carnem spiritualiter percipere, vita aeterua
6, hanc carnem ueutiquam malos

Observat continenli sermone, cap.
Christi spiritualem spectare bonos,
«

qui de coelo descendit, a nobis reciconceptis verbis loqnitur de alimenlo spiritnali quo fideies in Kcclesia nutriuntur, cscam quam fidcles accipiunt in Ecclesia, et docet panem et \inumnon solum posse, verum etiam dare uobis vitam eeternam. Istc panis vious qui de cwlo dcscendit, vilx seternse substantiam subministrat. Dicit quod in Kucharistia seusibus obnoxium aut palpabile est, tanluminodo alere posse corpus, aniinam vero nullatenus. Quod adeo verum est, ut iuter omnes catholicos exlra omnem dubitandi aleam positum sit. Iloc argutnenti genere comprobat eos vehementer alluciuari qui nullam in Kucharistia iiguram esse sibi persuadebant, sed omnia in aperta el edita maniiVslatione consistere. 2° Neuliquam dixit Ratramnus vitam quse in myvitae

panem

pi in altari;

nam

sterio continetur; esse a vcvbi potentia invisibili, qux fidem opcratur. Kxcidit a memoria dissertatoris quod expiubraverit Ratramno mysterium aqi spirituatiter, U quia fidci spiritus iltud peragit. Knim vero si Ravero non; quamvis buccellam de manu sacerdotis vitramnus dixit iidem eiticere mysterium, quo jure deatur percipere. Et quid accipit, cum una sit consedicere potest vilam, quee in mysterio est, operari cralio, si corpus et sanguinem non accipit? Vere, seu etticere iidem? In qiiamcumque partem se dedequia reus accipit indigne, sicut apostolus Paulus ait rit disscrtalor, haud facile sese ab hoc laqueo expeJudicium sibi manducat ct bibit, non probans ae diet; Nam si mens Ratramni sil lidem elticere myjarius, iicc judicans corpus Domini (l Cor. xi, 29). sterium, perperam ei ezprobatur mysterium ellicere Ecce qnid mauducat peccator et quid bibit. Non iidem caeterum longe abfuit ab cjusmodi subtihtatiutique sibi carnem utiliter et sanguinem, sed judibus; quippe cum affatiin recognoscat virtute Spiricinm. Et quare? Quia non se probat, nec dijudicat tus Dei etiieri mysterium Eucharistiae, quod est iidei corpus Doraini. Cogital euim inlidelis quod digna et nostne seu suasionis Christianorum objectum credisanctn indignus possit accipere, non aliud quidem bile. Nihil hac Ratramiu doctrina sapientius aut maaltendens, uisi quod videt, neque intelligens nisi gis orthodoxum proferri potest. quod sentitur. » 3« Consectaneum ex bis necessarium est non doIn eamdem rem, ait Ratramnus post S. Isidorum cuisse, tn hac fide efficicutiam, ac virtutcm corporis Bispalensem. « Hic eliam idem doctor dicit SacraCliristi. Cum e contra deiendat in hoc pane esse vimentum est in aliqua celebratione, cum res gesla ita tam non in oculos iucurrentem, sed sola lide recostt, ut aliquid signiticare inteltigatur, quod sancte gnitum, hunc panein de ccelo descendisse et existere: accipiendum est. » In ea sacramenti delinitione conde quo dicLuin est eum qui comcderit ex boc paue venit cum Paschasio, capite 3 Iibri de Corpore et C fore immortalem. « Kst ergo in illo pane vita, quae Banguine Domini: « Sacramentum igitur est quidnon apparet oculis corporeis, sed lidei contuelur quid in aliqua celebratione divina nobis quasipignus aspeclu qui etiam panis vivus qui descendit de salutis traditur, cum res gesta visibilis longe atiud ccelo, existit; et de quo vere dicitur Quicuuque invisibile intus operatur, quod sancle accipiendum hunc manducaverit, non morietur in eeternum; et est. » qui est corpus Chrisli. » Quis sibi persuadeat ex his Reatus Algerus adversarius Rerengarii fortissiintelligi in hac tide esse efticientiam ac virtutem cormus, Ratramni et Paschasii vestigia insequitur poris Chrisli? Nam quemadmodum oculi, dum diJibri n de Kucharistia capite 1 « In illo sacramento cuntur videre colores et lucem, nou dicitur iu visu Christus est quoniam corpus est Christi non ergo consistere efficaciam colorum et lucis dicere iidem corporalis esca, sed spiritualis est. Si ergo spirituarespicere seu credere in mysterio corpus Christi, lis et non corporalis, quomodo corporali secessui fidei contuetur aspectu, non est dicere in hac tide obnoxia? » Kjusdem capitis continenti sermone proconsistere efiicaciam et virtutem corporis Christi. bat non frangi jejunium, quod corporale est, alimento Sed vereor ne in hac causa sit urcep vtxav £7T(*0gjvov spirituali Eucharistiee « Sed absit a cordibus iidenimis vinccre invidiosum (Socrates, Uislor. Eccl. liura ut in diebus jejuniorum quotacunque hora lib. m, lit. M., cap. 18, pag. 033). pnissse celebrentnr, solvi credantjejunium; quia cum XXII. Corporaliter cum negat csse Christum in alnon sit corporalis, sed spiritualis esca, corporalis, et tari (inquit dissertator pag. 178 editionis Paris. per escam spiritualem non solvitur abstinentia. » pag. 292, num. 178, cdit. Amstelod.. et pag. 178, Dubitandi igitur locus non relinquitur mysterium r> edit. 1 Paris.), ac spirituaiiter ait intelligi oportere, spirituale agi. Ratramnus vero nihilominus animo quam utriquc illi voci subessc notioncm ac potestatem intendit quam quod ori ejus inducit dissertator, velit, ipse aperit eum num. 70 sicutin mysterio, inquit, quia iidei spiritus illud peragit « Eides ea pascit, panis ille corpus accipitur, sic etiam in mysterio fetificat, vivilicat interius, dum quod est, carnem membra populi credentis in Christum intimantur et alit. » Nam tantum abest ut tides omnia interius sicut non corporalitcr, scd spiritualiter panis ille creEaciat, cum ea potius tanquam objectum snae suadentium corpus dicitur sic quoque Christi corpus uon sionis supponat. Haec est solitaria mens Ratramni et corporaliter, sed spirituahter nccesse cst intelligatur. omnium catholicorum. RESPONSIO. XXI. (Pag. 202, rmm. 1 78. in margin.) Negat apertissime num. o2 qaod ore sumitur in altari, xterniCnm eo con°ilio scripserit Ratramnus ut inesse tatem posse prxstare, vitam enim quse in mysterio conaliqnam in Eucharistia iiguram comprobaret, melius tinetur, csse a Verbi potrntia invisibili qux fidpm opeargumenti genus proferre non poterat eo qnod ex ratur in nobis; in hac fide esse efficientiam ac virtucorpore et sanguine populi iidelis assumit; quippe tcm corporis Dominici. » aqujr- cum vino permistione in calice designatur. Sicut enim aquae permistione Christo populus in liItESPONSIO. gura adunatur, et populi sanguis in tigura signilicaDilncide palet falsum es«e liaec tria apud Ratrarntur ita per species panis et vini in ligura corpus rnm numero 32 occurrere. et sanguis Christi intimantur. Nam revera quateuus i° Recognoscit aperte, explicans verba S. Ambrovela sunt et paropides corporis Chrisli, ejus figuroe

inditierenter quam .-a?pe sacramenta altoris percipiunt plane, sed alius carnem Christi spiritualiter mauducat et sanguinem bibit, alius

Kcce inquit

omnes

:

:

t

:

:

,

:

:

:

:

:

:

:

:

:

199
ct

DISSERTIO

IN

l.llt.

DE

coRPOisl-;

ET SANGUINE DOMIM.

200

adumbrationes existimantur, quibus intoentium A bet qood potissimum animo intendit Ralramnns, scilicet aliquam in Bucbaristia esse Bgaram, n<:<: oculos et sensus verum corpus praesens fallit. Visus, omnia aperta et edita patefactione declarari. tactus, guttu» in te fallitur, ted auditu tolo tute creHucusqne salis explicuisse videmur ea ortiaB disditur, Quippe Bpecies istse Ghristi corpus nuncupasertator ra libro Ratramni a /?</<• catholica aohorrentive appellantur ab Algero, quia corpus Christi proH.U., hsere is crimine accusat el carpit vebementer. prium occulunt el circumscribunt. Ihs ita constitnJam vero quse magis operta et fucata denuntiat intis, comparationem corporis popuii cura corpore quiramus, et Ratramm insontis et intaminati, recuChristi in Eucharistia facile intellectum iri ab ompi-i atoria ut. iiilnis non dnliito. Niliil enim aliud vult Ratramnus jurisconsulti vocant, actione pei est Hgura quamur. nisi corpus Gbristi nuncupative populi \\ Contendit dissertator {Pag. 292, nutn. seu corporis et sanguinis populi. Sed hsec non impetmemate 179, num. 1, editionis primse Paris., pag. diunt quominus verum corpus sub speciebus dclite17'.i Ratramnum sive anctorem libri <Je Corpore el scere credatur: lieet corpus et sanguis populi in liSanguine Domini a<leo implicare qusestionenrut rix gura tantummodo inteiligatur, num Paschasius, praea peritis dignoscatur. Exquirendam enim ait nusentise et transsubstantiationis veri corporis Ghristi mero in Ecclesia defensor invictissitnus, eamdem comparaQuod in Ecclesia ore /idelium sumitur corpus et sanguis, in mysterio fiat an in veritate, id est tionem instituit; dixitque corpus populi sicut. corpus utrum aliquid secreti contineat quod oculis solummodo Ghristi tigurate in Eucharistia consistere, quamvis de prsesentia reali corporis Christi sub speciebus re fidei pateat. An sine cujusquam velatione mysterii tvoe vera rccondi ininime dubilaverit. Quippe sic fatur \\ aspectus intueatur corporis exterius, <[U<kI mentis i« Et sus aspiciat interius ut totum quod agitur m manicapite 11 lihri de Corpore et San^uine IJomini ideo recte provisum est, quia siinul cum sanguine festationis luce clarescat: et utrum ipsum corpus quod de Materia natum est, et passum, mortuum, ac sepuU aqua tluxit, ut in hoc mysterio veri sanguinis aqua tum, quodque resurgens et ad eoslos ascendens ad dex^. admisceatur, quatenus et nos in illo simus, ut per ti-ram Patris consideat. hoc salutis sacramentum divinis obtutihiis illi couniti mystice offeramur. Nam si vinum sine aqua RESPONSIO. olferatur, sauguis Christi incipit esse sine nobis; si Difficile est intelligere quid in hac qutestionis proautem aquasola, jam plebs videtur esse sine Christo. posilione ohscurum aut intricatum videatur. Cum Quando autem utrumque miscetur et conjungitur, duhitandi locus non sit tempore Ratramni extilisse tunc recte mysterium Ecclesiae spiritualiter perficitideles qui omnia edita et aperta esse in mysterio tur. » Et infra eodem capite « Exsultent ergo tideles Eucharistiae sibi persuaderent corpusque et sandum se intelligunt ad tantam unitatem Christi sociaguinem Christi nulla sub figura aut obumbratione tos per gratiam, et ad tantam ilagrantiam charitatis collocari crederent; uti prospectum habemus ex nuprovectos; et ideo quam bene in huc mysterio nomero 11 dicti libri de Corpore et Sanguine Domini stra ligura per aquam admittitur, ut unusquisque « Dum enim quidam fidelium sacramentum corpuris in illo Chnsti sanguine susceptum se intelligat et in sanguinisque Christi quod in Ecclesia celebratur, melius transmutatum. Unde iicet prius mystice vinum et aqua commisceantur, post consccrationem dicunt quodnullasub figura, nullasub obumbratione fiat, sed ipsius veritatis nuda manifestatione pertamen non nisi sanguis bibitur, quia in illo prius ex agatur; quidam vero testentur quod haec sub myaqua baptismatis suscepti rursus eum quotidie esusterii figura contineantur, et aliud sit quod corporis riendo et sitiendo potamus » Et inferius. « Proptersensibus appareat, aliud quod lides asptciat non ea uon inconvenienter etiam ob hoc idem aqua parva diversitas inter eos dignoscitur. lnsuper non consecratur, non quod aqua permaneat, sed vertitur sine injuria potest hujus ohscuritatis et implicatioin sanguinem ut signiticet quid tides percipiat. » nis in proposita qtia?stione accusari Ratramnus non Ex his intelligere facite est quam supervacanea sit enim ipse fuit auctor propositae quaestionis, sed imconclusio a dissertatore assumpta ex his Ratramni « Hoc est enim, inquit dissertator, perspicue perator Carolus Calvus, cujus jussu inquirendam ac verbis discutiendam recepit, ut intelligimus ex verbis nuet sine ambage dicere neutrum esse corpus in sanctiiicato pane corporaliter, hoc est secundum subniero 5, qua? dedita opera prastermisit disserlator. stantiam, sed tantum intellectu fidei spiritualis. » Non enim ait Ratramnus Quaeritur quod in EccleQuippe ejusmodi conclusiunem ex Paschasii verbis sia ore fidelium sumitur corpus et sanguis Christi, an in mysterio fiat, an in veritate, etc. sed Quoi similibus, si non iisdem, assumere non potis est. in Ecclcsia ore fidelium sumitur corpus et sanyuii Quid ergo eam ex Ratramno deducet, cui praesertim Ckristi, QU.ERIT VESTR.E HAGNITUDINIS EXCKLLE.NTIA I> ad prae.cavendum intelligendi solertia non defuit, ne figmentum ex Calvini cerebro ortum continuis temmysterio fiat A.x in vEitiTATE. Absit igitur ut Ratramnus implicata? quaestionis proposiue accuselur, poribus ei ascriberetnr, uti patet numero 101 « Nee Ista enim contumelia in ipsum imjieratorem refunvero quoniam ista dicimus, putetur in mysterio sacramenti corpus Domini vel sanguinem ipsius non I) denda est. II is verhis significatum quserit vcstrx mOr. gnitudinis exccllentia, neutiquam etiam bujusce qua?' a lidelibus sumi, quando tides non quod oculus vistionis auctor intelligit per secretum quod mierius ir det, sed quod credit accipit. » Non magis ad rem animo geritur cujusque fidelis mystcrii velutio, symprudidit disserlator locum Ratramni ex numero 73 « At videmus in aqua nihil bolum quod quisquc intuitus, secum in animo credi his verbis conceptum esse conversum, consequenter ergo et in vino nihil verbo Dei de Christi corpore; nec vult ullatenus inquirere an sit tuntum fiyura et signwn, quod cum fidt corporaliter ostensum. Accipitur spiritualiter quidquid in aqua de populi corpore signiticatur, accipitur intuentis conjunctum mysterii nomen habet; et sit paergo necesse est spiritualiter qiudquid in vino de nis corpus Christi per cogitationem tantum, an vert Christi sanguine intimatur. » Ho3C enim uihil aliud in veritate, ac reipsa sit ut ante fidci mentisque operasignilicant ntsi in speciebus vini sensihus non percipi tioncm dici vcre possit hoc quod aspicitur vere corpu. sanguinem Christi, et ejusmodi species esse coresse natum de Virgine. Quippe solum examinavit e pus Christi spiritualiter et nuncupative, sicut in inquisivit Ratramnus an hoc sacramentum esse aquae permistione non percipitur sangnis populi. omnis figura? expers et vacuum, probavitque in e< sed aqua nuncupative tantum et spiritualiter est aliquam essc figuram cum veritate sociabilem e sanguis pupuli. Nihil enim vetat ita se rem hahere conjunctam, ad mentem Paschasii, et semper intel quamvis corpus Christi verum lateat in Eucharistia, rius ac secretum Eucharistiae fallens oculos homj corpus vero populi insit in tigura tantum. Nec enim num reputavit objectum et prospectum fidei minim« necesse est comparationem in integro lieri, ut proetfectum. Incogitabile semper ei visum corpus Christ
,
1 1

1

''>

:

'<

:

:

:

:

:

;

:

:

>.

:

:

:

;

:

:

:

:

1

•21)1

DISSERTATIO

IN LIB.

DE CORPORE ET SANGUINE DOMINI.

202

tanquam ligmeutuin rationis respicere. Imo vero per A per mysterium panem et vinum in corporis et sanguinis Christi conversa substautiam, a credentibus non dubitavit, tanquam revera eousisuraenda? steus objectum, circa quod ratio, lides et intellcctus 2<> Ncutiquam etiam dicit Ratramnus intimae versentur. Nullibi etiam Ratramnus admonct mystementi u symbotis corpus significari; quippe cum conriam ex duobus fieri cx symbolis tanquam signis, et ceptis verbis dicat panem et vinum, cum aliud sint mystcrium perfic.it, dum crcdit, fidr credentis, quae quam ante fuere, mutationem accepisse, ex hoc nequod per vim Ratramno aftingit dissertator, pag. gari non posse, et prtesertim continuo sermone proedit Paris., 292 Amstelodamemis uum. 179, 179, bet, mutationem factara non esse in iis qua? in proomisso loco, quia nullus est ex qno exscripsit. Vespectu nostro sunt nec exterius apparent, panemque rumtameu sic pergit continenti sermone, tmese subsistere
:

et vinuin aliud osse quam videnturper manifestationera exteiiorem, vel negandum, quod sine sceXXIV. Sunilis doli plenum cst quod <xit Ratrumnus lere dici aut cogitari non potest, ex mente Ratraravum. 9 « Mysterium dici non potest in quo niliil cst ni, num. 15, corpus et sanguinem Christi in Euabditum, nihil a corporalibus scnsibus rcmotum, nihil charistia existere « Fatebuntur igitur necesse est altquo veluminc contcctum. At ille panis qui per sacermutataesse secundum aliu quam secundum corpus, dotis ministerium Christi corpus conficitur, uliud exaut per hoc non esse quod in veritate videntur, sed hnmanis sensibus exponit, et aliud interius rius aliud quod non esse secundum propriam essentiam quia cwtestc, quia divi mentibus clamat fdelium iiuin, id est corpus Christi ostenditur, quod non sen- g cernuntur, aut si hoc proiiteri nolueriut, compelluntur negare corpus esse sanguinemque Chrsiti, quod sibus carnis sed animi fidelis contuitu vel aspicitur nefas est non solum dicere, verum etiam cogitare. » accipitur, vel conceditur. » Fefellere viros doctos vel 3° Falso aftingit dissertator Ratrarano callide hae voces interius et exterius. Neque enim aliud innegasse quod aspectus corporis Christum intuetur, et terius, quodoccurrit adhuc num. 10 et 21 aliisque loipsis symbolis. os Christum manducut. Nam prudenter et simpliciter accipit iste ut significet, in cis, sic negat sacrurc Clirisli corpus, quod in Ecclesia celeSed in credcntium animis a quibus peragi mysterium bratur esse visibilc et palpabile cum sensu, more arbitratur, ncgut dici mysterium, nisi ubi a symbolis obsoniorum frustatim conscidi ac dentibus conteri veluti mens commonila, aliud credit quam oculus insed cum Paschasio libenter fatetur substantiam ex utroque enim mysterium fieri, ex symbolo tuetur corporis et sanguinis Christi in oculos minime inet fide credentis. RESPONSIO. currentem revera occultam ac tegetibus specierum panis et vini vhibilem, involutam, non subjectam Non facile in his verbis animadvertere dolum sensibus sen invisibilem existere. autindustriam Ratramni. Euimvero si revera expliXXVI. Ycrum confiteri quod catholici ultro fccere, et aperte, omnibus ambagibus postcat eo loci clare nihil horum pseudo-Ratramno placet, inquit dissertaposilis, qind ex his vcrbis interius et exterius intelli(pag. 180, editionis Parisieusis, et 293 edit. tor gat, et bona tide significet quid intra vel extra myAmstelod.) hoc vero probat quinque propositionibus objectura est; nec ullatenus insterium nostrse tidei eiformatis debita opera Ratramno repugnare eique sinuet aut intluat in meutes lectorum ejusmodi my vehementer displicere defendit. 1. Panis consecrasterium in animis credentium eftieri, ejus verba r " tus cst vere corpus Christi quod natum de Virgine. omni dolo ac fraude carere valde probabile est. Fuit, inquit, ex pseudo-Ratramni mente nullam figuPorro jam ex verbis num. 9 intelligere et assequi ram in ea voce Corpus Christi agnoscere, figurate sensum ejus faciliter possumus, quse prsetermittere, nihilibi accipere, totum in verilate ; et, ut ait num. 14, ne dicam expungere, dissertator non timuit. « extein veritatis simplicitate conspici spontc fateri totum quod ante fuerat forma praetenrius quidem panis corporaliter opinari. ditur, color ostenditur, sapor accipitur. Ast inte2. Aiebant nimirum ultro cathoiici Hoc quod rils longe aliud multo pretiosius, mulloque excelconspicimus, vere corpus est Christi. coeleste, quia divinum, id lentius intimatur, quia 3. Anathema ei qui dixerit fidem mysterium opeest Christi corpus ostenditur, quod non sensibus rari; quippe, inquit dissertator, ante fidem consecracarnis, » etc. Quis enim mentis compos sibi pertio per os sacerdotis Dei, Deus ipse mysterium symsuadeat aut intelligat ex ejusmodi sermone fidem bolis speratur. Christi, nec nisi vi cogitationis menoperari corpus 4. Nihil spirituale in illo mystcrio geritur, nihil tis in Eucharistia consistere? Quis dolus aut fraus abditi, nihil secreti. inejusmodi verborum constructione et congruitate, 5. Non accipimus quod fides efflciat, sed quod effeet quid signiticare potuit Ratramnus nisi visum, tactum verbo Dei et ore sacerdotis fides cogitat et credit. ctum, gustum in hoc mysterio falli? sed auditu solo

mate

1

.

:

:

i

t,

:

:

;

:

m

tute
est,

Si qua igitur astutia sit, dissertatoris vis vero haec verba callide praetermisit sive Ratramni, de tide catholica mentem suam leoras nervose et dilucide exponentis. Cautee revera sunt vulpes, sed cautiores sunt qui capiunt vulpes. XXV. Non dicit scilicet Ratramnus interius, inquit dissertator (pag. 180 edit. Parisiensis, et Amcredi.

responsio.

qui

;

n "

stelod.

num. seu tmemate 180), mutari fol. 292, symbola, sed interius, hoc est intimx menti corpus Domini a symbolis intimari, sive significari, ubi animus
fidelis

aspicit,
os

accipit,

concedit,

quod cum

ille

disserit

caliide,

negat dici posse

aspectus

corporis

Christum intuetur,

Christum manducat.
responsio.

In his verbis tria dilucide et liquido falsa sunt. Ratramnura non dicere interius 1» Falsum est

mutari symbola, cum conceptis verbis dicat numero 9 panis quod ante fuerat. Nam si revera fuit ante panis, jam non est amplius, adeoque mutatio facta est interius nam exterius nulla apparet. Insuper Vere nunquid non dicit Ratramnus numero 30
: :

propositio nusquam repugnat Ratiamno Paschasio et ommbus catholicis in Eucha ristia figuram et veritatem- reperiri confessus est. Revera negavit corpus nuncupativum, sive species visibiles panis et vini, esse de Maria Virgine prognatum. Sed nunquam verum ipsum corpus nuncupative, seu speciebus et velis occultum, ex Mariae purissimo sanguine etFormatum vere fuisse dubitavit. Prima parte libri probavit in Eucharistia esse corpus Christi cum aliqua figura sub velis et adumbratione specierum panis et vini in secunda vero, has species quae corpus Christi nuncupativum appellari debent, et sicut velum et conopaeum veri corporis occulti, non esse corpus de Maria Virgine natum, mortuum et sepultum fatetur, seu potis ditferre ostendit a vero corpore Christi, quod necessaria con-

Pnma
cum

qui

:

secutione sibi persuadebant adversarii Ratramni cum nulla in Eucharistia liguram, nullum velum,

sedipsum corpus Christi de Maria natum editum e manifestum conspici defenderent. Quales sunt hodie

Patrol. GXXI.

203

DISSERTATIO
abbas
et

I.N

LIB.

DE CORPORE

1.

1

SANGUINE DOMIM.

20i

et fuit olim AbbauWalterius, prior sancti Victoria Parisien is, et plures alii post retractationem Bereugarii hujus rectractatiouis verbis nimis ad Litteram intellcciis forte delusi. Secunda etiam propositio, Ratramni menti faciliter accommodari posse videtur, si c\ lns verbis hoc quod conspicimus vere corpus e$t Christi, iuteliigamus substantiam sub velis eucharistieis seu speciebus dpw^evat;, visibilibus, occultum lwc est enim vcra sencsse venim corpits Christi teutia Ratramni, Paschasii, Lanfrauci et Ecclesiu^ catholieae. Sed si intelligamus hauc substantiam occultam esse palpabilem et sensibus percipi posse, est contraria Ratramno, et est sententia adversa-

quidam recentiores philosophi,
(ius

A aut Waitcrium, priorem sancti Victoris Parisien banc opiniooem tuendam recepisse neget? Quis denique recentiores pbilosophos, ac preesertim Patrem Magnao, vivum uulla unqnara ceosurae eatholicae
<> aota vexatum, ei ordine Miuinioram provinciae Losanae professorem theolognm meritissimum, dedita opcra scripsisse appendicem ad philosophiam sacram contra Theophilum Raiuaudnm Jestiitam, ut probarct. Deum per suum concursom, deficiente sobstaotia panis post consecrationem, earadem ocolis uostris et sensibus faccn; impressioaem quam paais et vinum ante consecrationem, nesciat? Adeoque in cie panis corpus ipsum Christi sine ligura et obumbratione conspici. S0, XXVIII. Iii({iut dissertator pagioae 293 nam. (/kkj. iv 293 edit. Amstelod.) 8ed in ea iUe Batramnus scilicet hxresi fuit, ubi carnis species non sit, ibi curnnm non csse; quo dn errore Paschasius
l

:

riorum,

quam passim opusculo quod defendimus

fre-

I

git et totis viribus confutavit.

:

Tertiae propositionis anathemati subscribere non abnuit Ratranmus, cum corpus Cbristi praasens in Eucharistia spectct tanquam iidei objectum, minime egit in epistola ad Frudgardum. vero elfectum, uti supra observavimus. Rotunde " KKsHO.NSIO. fatetur numero 1 iidem operari, sed cum ait proQui fieri potest ut hoino ea haeresi inquinatus ut pterca operari seu efiicere corpus Cbristi, cui praennllam carnem Christi credat ubi species carnis non senti assensum praestat quemodmodum artifex non sunt, conceptis verbis apcrtissime explicet quid sit efiicit materiam,sed expolit circa materiam, ita iides interius et exterius Eucharistiae, doceatque exterius operatur non Trinitatem, incarnationem, Eucbaripraeter species panis et vini nihil sensibus percq»i, stiam, sed circa haec mysteria operatur eis credendo, interius vero ipsum corpus et sauguinem Christi reassentiendo, seu intellectum captivando in obsevera existere? Quis enim haec non intelligat ex his quium iidei, non efiiciendo et vi credulitatis efforRatramni verbis, num. 10 « Quid enim aliud in -umando. periicie quam substantia vini conspicitur?... At inQuartae propositioni prorsus repugnant omnes iiterius si consideres, jara non liquor vini, sed liquor deles. Jure merito ait Ratramnus nibil a iide eifesanguinis Christi? » Ego vero ex his obtirmato pectum iri, si nihil secreti et abditi in boc mysterio ctore arguinentum assumoad probandum Paschasium reperiretur. Nihil quippe credendum superesset nbi adversus Ratramnum non scripsisse cum scripsit omnia aperta et edita manifestatione innotescerent. adversus eos qui nullam carnem existimabant exiPaschasius ultra Ratramnum procedit vehementer, dum ait in epistola ad Erudgardum ettotum spirituale stere sine speciebus et apparentiis carnis. XXIX. Hoc ptane intellectu (inquit dissertator pag. est. Si vero dissertator per haec verba spirituale, ab181 editionis Paris., 293 Anist.j pseudo- Ralramnus ditum, secretum, signiiicare velit quod pendeat ub in« In specie, telligentia mysterium censeatur ejfieri et sit, alienior „ (sic placet verum deformare) num. 88 inquit, geruntur ista, non in veritate: id est per simia sensu Ratramni esse non potest, et ab eo nullum litudinem, non per ipsius rei manifestationem. » Ponit locum prolatum iri bis verbis conceptum explienim pro certo exploratoque, id quod est falsissimum, catum secure contidimus. non posse esse Christi corpus usquam nisi alterutro Quinta propositio mentem Ratramni disertis vermodo hoc est aut per conspicuam manifestutionem, bis explicat. Quid est enim verbo Dei effici, uisi per aut per simititudinem duntaxat scu figurum; species potentiamvim verbis divinituta.it num. 49 « Corpus enim cum veritati opponitur mera similitudo, mera et sanguis Christi quae iidelium ore in Ecclesia perI : :
:

:

:

cipiuntur, iigurae sunt secundum speciem visibilem. At vero secundum invisibilem substantiam, id est divini potentiam Verbi, vere corpus et sanguis Christi

figura inteliigitur.

HESPOXSIO.

existunt, »

Anpotest una cum veritate iigura melius recognocorporis Christi in Eucharistia existentia vi verbifortius demonstrari? Verumtamen hunc locum alterius accessione cumulare nihil vetat. Ex numero « Coniitemur quod in sacramento corporis et 44 sanguinis Domini quidquid exterius sumitur, ad corporis refectionem aptatur; Verbum antem Dei, qui est panis invisibilis invisibiliter in illo existens sacramento, invisibiliter participatione sui iidelium mensci, et
:

rv

Non dicit Ratramnus eo loci in specie ista geri, non in veritate, id est per similitudinem aut per ipsius rei manifestationem sed hunc sensum exprimi et signiPer/iciant in nobis, iicari hac oratione Ecclesiae Domine, qusesumus, tua sacramenta quod continent, ut quse nunc specie gerimus, rerum veritate capiumus; in hac oratioue species et quidem jure merito. et tigura non repugnant nec opponuntur veritati corporis Christi in se, seu substantiae verae corporis, sed manifestationi et declarationi apertae et omnibus
; :

Nam

involucris solutae et expedita.

Quamobrem

explicans

tes pascit. »

hanc vocem Ratramnus,
ait,

non in vetitate

prudenter

XXVII. At vidctur negare, inquit dissertator, pag.
180, solummodo carnis speciem in

num. 10 secundum id quod vidctur illo pune cognosci. Quis istud uutcm
RESPONSIO.

adeo amcns fuit ut cxistimurct aut crcdcret?

Sciebat Ratramnus id neminem homiuem negare posse, quin de potestate mentis excesserit, adeoque hac arte probabat necesse esse aliquam in mysterio Eucharistiae recognoscere iiguram. Num. 10 « H«c ita esse dum nemo negare polest, claret quia panis ille vinumque iigurate Christi corpus et sanguis existit » Nihilommus lamen quis dubitatscripsisse Ratramnum adversus ejusmodi sententiae patronos et defensores, ut patet num. 5 saepiusjnm laudato? Quis catholicos plerosque adversarios Berengarii ah ea opinione alieniores fuisse c.xistiinet? Quis Abbaudum ablralcm
: .

id est uon per ipsius rei manifestationem. Neutietiam ait, pro certo cxploratoque non posse esse Christi coi^pus nisi per conspicuam mauifestationem aut pcr similitudinem seu figuram. Econtra ex hac oratione Ecclesiae assumit argumentum ad comprobandum corpus Christi in Eucharistia absconditum sub figuris et umbris, scilicet speciebus panis

quam

quippe cum ea rogatione petatur ut corpus Christi, quod sub specie panis et vini geritur, manifesta visione non secus ac revera est in coelo conspiciatur. Beatus Algerus, ille omnibus adnotus Beet vini
:

eamdem orationem prodidit ad mentem et sententiam Ratramni tuendam lib. de Eucharistia, capite 5, circa medium editionis Antucrp. anni 1536. Postulat quippe sacerdos, inquit, ut Christi corpus, quod sub spccie panis ct vini nunc geritur, manifesta visione sicut rcvera est quundoque
rengarii adversarius,
i

205

DISSERTAT10

1N LIB.

UE CORPORE ET SANGUINE DOMINI.
A tum. At
jus erga

206

capiutur. Jam vero qnis nisi populo differri velit, aflinget beato Algero suasionem hujusmodi, scilicet pro explorato non posse esse Christi corpus uspiam nisi alteruiro modo ac pcr conspicuam manifestationem, aut per similitudinem duntaxat scu figuram. XXX. Postquam dissertator, pag. 181 edit. Paris.

vero percontarer ab eo perlibenter cur hoc

Ratramnum

violet et

banc

sequitatis ratio-

nem nou

293 edit. Amstel., nou dubitavit quin Ratramnus docuerit mutalionem panisetvini num. 15, plusquam potest enititur probare ipsum Ratramuum ticte et simulate esse locutum, nec aliud intelligere per corpns in Eucharistia quam Qguratum et per menlis cogitationem existens; citatque verba assumpta ex mim. 16: li quia confitentur corpus ct sanguinem
et
lii

habeat; quippe cum pluribus locis suam de hac prsesentia tidem lestiticari non destiterit a nobis antea prolatis, et praesertim num. 24, in quo de Cbristo mentione facta, ait « Qui postea corpus de Virgiue sumptum et pro salute credentium in cruce suspensum nostris saeculis exbibuit et per sanguinis umlam effudit, quo non solum redimeremur, verum etiam potaremur. » Igitur extra omnem su:

spicionem
sibi

et

conlentiouem positum

est

Ratramnum

i,

/ioc

non

esse potuisse
ista
sit,

tatione,

negue

msi facta in melius commucommutatio corporaiiter sed spiri-

bomines aequabiliter vero Christi sanguine elfuso redemptos et potatos fuisse. « Quo non solum redimeremur, verum etiam potaremur. »
persuasisse

tualiter facta

necesse ct

jam

ut figurate facta esse

Astute cavit dissertator ne unquam ejusmodi verba proferret, eaque a contineutibus scriptis suis quasi

fabulam secrevit semper et praetermisit. XXXII. Quid (juod ipse negat disertis verbis num. « Munna istud, inquit Ratramnus, quod comedeijuis existit. G2 B runt, ct aquam quam biberunt, corporeafuisse nemo duRESPONSIO. bilat. » f)uo loco perinde ac in Eucharistia corporeum Ex his intelligimus Ratramnum probasse mutacontcndit esse qaod cdilur atque in manna fuit. quoniam sub velamento corporei panis corpofeique vini spirituale corpus Christi spiritualisque sandicutur,
:

tioneui factam esse

modo

in ligura, nou corporaliter seu sensibus bumanis accommodato. Sed quis pro-

RESPONSIO.

pterea sibi persuadeat corpus Christi solummodo in iigura existimasse? Ratio propter quam recognoscit figuram aliquam in boc mysterio decretoria est et ab omnibus viris catholicis recepta. « Quoniam scilicet sub velamento corporei panis corporeique vini spirituale corpus Christi spiritualisque sanguis existit. » Sed ba?c non signiticant solitaria mentis cogitatione symbolis excitata corpus et sanguinem Christi iu sacramento existere. Cum Paschasius dicat in epistola ad Erudgardum et totum spirituals cst. Homo fallax et insidiosus audiet. Eadem contumelia explebitur beatus Algerus quia sic fatur lib. i de Eucharistia, « Quod videtur specap. o, ad mentem Ratramni
:

Quaero jam

a

disscrtatore an sibi fiugat aliquid

ciem habet corporalem, quod intelligitur fructum quia igitur aliud est corpohabet et spiritualem
;

rale

quod videtur. aliud spirituale quod intelligitur, aliud ergo est sacramentum quam res sacramenti. » « Quod videtur, speciem habet et lib ii, cap. 30 corporalem; quod intelligilur, fructum habet spiri:

C

et cum sensu iu perceptione sacramenti ore corporeo, nisi quod sensibus accommodatum et obnoxium est? Vultne persuadere nobis ipsum verum corpus Christi comedi ad modum obsoniorum consuetorum, dentibus frustatim discerpi ac partitim deglutiri? Haec opinio a nemine liomine arcte leneri aut accurate defendi potest. Quid ergo illi incommodat in his Ratramui verbis ? Nuuquid non species sacramentales solitariae corporaliter comediiniur seu dentibus conteruntur, et partitim per canalem laryngis in tboraceni sensim et cum sensu sicut manna demittuntur? An aliam doctrinam explicant Paschasius, Algerus et omnes generatim et generaliter homines Cbristiani et Catho-

comedi corporaliter sensim

lici

viri?

26, inquit dissertator, pag. 293 edit. Amstelod., in utroque symbolo Christum duntaxat innui docet, qui credentium pascat animos;
dissimulatque, vel negut precise potius, eo verbo callidus veterator, in altero Christum innui solum, in altero etiam contineri; cujus rci nullum in toto opere vel tenue vestigium est. Negat et malorum dentibus primi, cum bonorum solummodo animos pascat.
RESPONSIO.

XXXIII. Quare num.

tualem. » XXXI. Fatetur dissertator,

pag. 181 et 182, § 6, editionis Paris., et edit. Amstelod. 293, § 6, seu num. 6, usum esse Ratraninum voce conversionis num. 24, 2S et 27; sed ut dissimulationis et fraudis
convincat, profert comparationem, quam iis numeris prodidit, mannae cum Eucharistia probatque ibidem subjicere Ratramnum conversionem factam fuisse mannee in corpus Christi, non secus ac panis et vini in carnem et sanguiuem solet eflieri. Scd cum haec opinio, quae praesentiam corporiset sanguinis in manna defendit, falsa sit, insolens, et ab omnibus
:

derelicta,

parem sorlem habere debere opinionem Ratramni de praesentia corporis Christi et sanguinis

m

Minime docet Ratramnus num. 26, in utroque symbolo Christum duntaxat innui. Revera ait, in utroque Christus innuitur. Sed bae voces duntaxat et solummodo iu cerebro dissertatoris, anticipatis opinionibus adversus Ratramnum occupato et vaporato, iuventum habuerunt, quae nullibi in opere RatramDi occurrunt. Si eis usus fuisset, sibi ipsi contrarj

Eucharistia dissertator contendit.

rius existeret.

Nam

ait

numero

9

:

«

Extenus quidem

RESPONSIO.

tritum

et doctores Ecclesiae magis vulgare est ejusmodi comparatione manna? et Eucharistiae, cujus similitudo justa et eequa

Nihil

apud Patres

et

est maxime. Enimvero sicut manna erat ligura futuram Eucharistiam repraesentans, Eucharistia est etiam tiguramanna praeteritum exhibens. Attamenex bis non consequitur Patres Eucharistiam tanquam solitariam liguram respexisse, aut revera corpns Christi praesens in sacramento non reputasse nec credidisse. Dissertator est magister in Israel, nec ignorat quam facile hanc fuisse bdem Patrum demonstrarem si cupidius adversus eos instaret propter hanc comparationem, et eos ita ut Ratramnum sive auctorem de Corpore et Sanguine Domiui exciperet. Intelligeret enim, cum inlinitis locis praesentiam corporis Christi veram in sacramento docuerint, ex hac comparatione nullum eis accidere posse intertrimen-

panis quod ante fuerat forma praetenditur, color ostenditur, sapor accipitur; ast interius longe aliud multo pretioiius multoque excellentius intimatur, quia cceleste, quia divinum, id est Christi corpus, ostenditur, quod non sensibus carnis, sed animi lidelis contuitu vel aspicitur, vel accipitur, vel comedi« Vinum quoque quod sacerdotali » Et num. 10 consecratione Christi sanguis efficitur, sacramentum aliud superticie tenus osteudit, aliud interius continet. » Quis adeo mente captus ut sibi lingat bis verbis Christum in altero negaril Sicut dum ait conti« At interius si consideres, jam non nenti scripto liquor vini, sed liquor sanguinis Christi credentium mentibus... sapit dum gustatur. » Et num. 43: « Unde sanguis et corpus Christi dicuntur quia non quod exterius videntur divino Spiritu operaute facta sunt, accipiuntur. Et quia longe aliud per potentiam invisibilem existunt quam visibiliter appareant. » Quid fidei catholicae congruentius excogitari potest?

tur.

:

:

•207

DISSERTATIO

IN

UH. DE CORPORE ET SANGI INE DOMINI.
A
valuit.
»

208
llanjuinus,

accusabit? Imo vero quis ex lns aoa iatelligat, ut observavi in notis nihil falsom visurn esse Ratramno in mysterio transsubstantiatioois xibvarov et absurdum, quippe cum in maaaa et aqua de petra deserli incarnationem, sicot Scotas Eucharistiom, consistere potuisse et quaatura ad Bigniticatioaem, et quantum ad rem sigaiflcatam et cooteotam, crediderit. Ila-c quidem adversus Caivinianaa superstitionis ministrum proferre e schola Scotistarum quibusdam videbitur supervacaneum, qui opinamenta Joannis Scoti subtilitates .S'.Vi cum Francisco Rabelesio aplorum mors et interitus dicitur. pellare solent; sed meminerit lector rne scribere XXXIV. Numero denique 28 similis apparet improbiadversus Jesuitam Harduinum, apud quem scbola tas ac versutia, nam verbis catholicis utitur quo eliam fiScotistica rationabilis et tbeologica senifier visa est, dem spirare videatur, cum tamen adjuncta eadem mannae et uqnse similitudine genuinum illnrum vocum sen- B ad cujus instar Molioisticain fundare et erigere ab ortu fere suo moliantur. sum evertat. « Sicut ergo, inquit, paulo antequnm patcXXXV. A.t ait num. 30, inquit dissertator, pag. rctur, panis substantiam et vini creaturam convertere 293 edit. Paris et 293 edit. Amstel., num. 7, vere potuit in proprium corpus quod passurum erat, et in sic per mysterium panem <:t vinum in corporis et sanguisuum sanguinem qui post fundendus exstabat nis converti substantiam, a credentibus sumenda. Quam etiam in deserto manna et aquam de petra in suum ingeniosa hseresis ad fallendas mentes mortalium! carnem et sanguinem convertere prsevaluit. » An non Cur ego caoit ita diligenter ne sumi ore dicerel corhuic sententix subscribet ultro Calvinusf poris Christi substantiam? Cur sumenda seripsit non RESPQNSIO. sumendam, nisi panem, aut vinum ha/ud immutate Cum eo animo non scriberet Ratramnus ut prse- corporaliter intellexit ? sentiam veram corporis Christi in Eucharistia proRESPONSIO. baret, cui nemo ea aetate repugnabat, sed solum in Arduum est intelligere astutiam ingeniosae bseresis ea aliquam reperiri figuram, quarn pernegabant adad fallendas mentes hominum ex his verbis Vere per versarii, qui omnia in edita e.t aperta manifestatione mysterium panis et vinum in corporis et sanguinis conexterius clarescere contendebant siue ulla tigura aut vertantur substuntiam. Si tantummodo diceret Raadumbratione mirum non est Ratramnum ad protramnus per mysterium conierti, relinqueretur alibandam conversionem simpliciter figuratam assumargumentum ex convcrsione vera et uua quis suspicioni locus; sed si insuper dicat per mystepsisse qua suspicione aut figurata Eucharistiae. Hoc est enim consilium et ani- C rium vere conversionem fieri intricatione ejusmodi propositio laborare potest? mus Ratramni, cui voluisse subscribere Calvinum Quid enim praesefert d jctnna Ecclesiee catholicae in vehementer dubito. Enimvero, utcunque res sit, hac Scilicet cum dubio procul mysterio transsubstantiationis, nisi vere per mysteratiocinatione utitur rium panem et vinum in carnem et sanguinem ChriChristus Dominus potuerit substantiam panis in sti converti, non figurate tantum, ut superstilionis proprium corpus convertere et suhstantiam vini in Calvinianae patroni morose et pertinaciter defensanguinem qui pro salute hominum continenti temdunt? Ad mentem Ratramni conceptis verbis locutus pore fundeudus erat, praevaluisse etiam tigurata est Paschasius, cujus fidem in suspicione non ponit conversione in deserto mannain proprium corpuset dissertalor, lib. de Corpore et Sanguine Christi, aquam petrae in sanguiuem transferre. At vero quis capite 4 « Ita per eumdem ex substantia panis ac a Calvino hrec sibi propitia inventum iri reputabit? vini mystice idem Christi corpus et sanguis conseCaeterum, licet opinionem quae \eram praesentiam et cretur. » Et capite 11:« Quis nescit vere quod corexistentiam corporis et sanguinis Christi in manna pus et sanguis sit Doraini secundum veritatem, licet et petra des-erti defendit falsam reputare non pertiin sacramento accipiatur per fidem? » 2° Quo jure mescam, non adeo tamen incredibile aut incogitabile tam efflictim postulat dissertator causam propter est placuisse Ratramno. Quippe cum Joannes Duns quam Ratramnus tam diligenter cavit ne diceret Scotus, in iv, distinctione 10, quaest. 4, corollaria sumi ore corporis Christi substantiam? Nunquid non addat abejusmodi opinione non alieniora: quoduo fatetur numero 5 de hoc corpore totam quaestionem rum in primo defendit ante incarnationem Verbi divini potuisse aeque Eucharistiam fuisse sicut et D et disputationem institutam fuisse, scilicet de corpore Christi quod fideles ore percipiunt? De hoc nunc, et hoc quantum ad signiiicationem et quantum corpore consilinm et sententiam Ratramni Carolum ad rem signiticatam et contentam. Et in secundo Calvum postulasse « Quod in Ecclesia ore fidelium docet post incarnationem posse desinere corpus sumitur corpus et sanguis Christi, quaerit vestrae Christi subesse naturali, et tamen Eucharistiam vere magnitudinis excellentia in mysterio fiat an in veriremanere, et quantum ad veritatem signi, et quantate. » Quodnam praesidium sibi comparare poterat tum ad veritatem signati et contenti. Quippe cum Ratramnus ex astute et callide celata voce qua? in existentia sub modo naturali non sit He essentia exiexpositionem propositae quaestionis necessario erat stentise. sub modo sacramentali, nec sit ejus causa, ingressa? Non video etiam quid attineat Ratramnum adeoque ista non dependeat ab illa, quia nihil dedixisse sumenda, vel sumendam, cum in eumdem pendet ab aliquo quod nec est de esseutia ejus nec sensum semper recidant. Manuscriptus codex Loejus causa enimvero si ejusmodi opinamenta Scoti biensis habet sumenda, alii aequales vel suppares orthodoxa videntur et in Ecclesia catholica tolerabihabent sumendam. Explicet igitur nobis dissertator lia, quid mirum aut insolens in Ratramno videbitur quam uberes fructus percipiat ex stillato in has triquod dixerit num. 28, conceptis verbis « Sicut ergo cas et subtilitates cerebro? paulo antequam pateretur, panis substantiam et vini XXXVI. Eadem vis verbo transponrndi «6 eo nffincreaturam convertere potnit in proprium corpus quod yitur num. 42. « Panis qui offertur, inguit, in corpus passurum erat, et in suum sanguinem qui post funmanna et Christi, dum sanctificntur, transponitur sic etiam in deserto sicut et videndus exstabal num, cum ex vite defluxerit, divini tamen sanctificc aquam de petra in suum sanguinem converteie prae,
:

Cujns rei, inquit dissertator, toto in opere vel tenue vesligium appareatl Quo jure sihi flngrt Ratramnum negare corpus ChHsli malorum dentibus premi, cum bonorum solummodo animas pascatl An vuli. dicere bonorum <'t malorum eequabiliter .-inimas pascere et aperte hseresis contumelia inquinari? An nescit dijudicandum corpus Domini, sancte accipiendum, esse viiam bonis mortemque malisV Kt qui indigne coDomini? Quid pit, rvum cssc corporis et sanguinis attineat tantam in recipienda Eucharistia adhibere praeparationem et cum tanta gratiae et aniirii provisione accedere ad altare Dei, si eequabiliter animas bonorum et malorum pascat; vel si sit negare revera corpus Christi quoad substantiam a malis recipi, cum bonorum solummodo pastus et vita, ma-

Si

enim, ut
sententiae

sibi fingit dissertator

Ratramni

subscnbere non renuat Caiviiius, Scoti placitis nnnuere quo jure recusabit? Kt si revera iu noc uegotio schola Scotittarom luendam veritatem recipit, quisfalsiaut mendacii Ratramaura

:

:

,

:

:

:

:

:

:

:

200
tione

DISSERTATIO
mysterii,
efficitur sangnis

IN Llb.

DE CORPORE ET SANCUINE DOMINI.

210

Christi,

sacramentum in Scripturis divinis ubicunque sacer Spiritus iniisdem interius aliquid efticaciter loquendo operatur. Sed sacramento Scripturarum eruditi, divinitus introrsus pascimur, et pasti ad operationem et disciplinam Chrisli erudimur. » Et in line hujus Ecce quod probandum incumbit disscrtatori, scicapitis « Unde nec mirum si Spiritus sanctus, qui licet sibi persuasisse Ratramnum hauc conversionem hominem Christum in utero Virginis sine semine in solitana mente credentis hominis tieri, et [non creavit, etiam ipse panis et vini substantiam caruem esse applicatae iidei objectum, sed effectum. Hoc auChristi et sanguinem invisibili quotidie potentia per tem est prorsus «iuvarov. Eamdem fallaciam ascrisacrameuti sui sanctiflcationem operatur, quamvis bere poterit Paschasio, qui ait cap. 3 libri de Cornec visu exterius nec gustu saporis comprehendatur. pore etSanguine Domini pag. Io60 « Quod sensibilis Sed quia spiritualia sunt flde et intellectu pro certo, res iutelligibiliter. virtute Dei per Yerbum Christi in sicut Veritas praedixit, plenissime sunniutur. » Si carnem ipsius et sanguiuem transfertur. » Transferri B ista apud Ratramnum occurreivnt corpus et sanguienim et transponi synonyma sunt et idem prorsus uem Christi quia spiritualia sunt fide, et intellectu signiticant. Supervacaneum est etiam dicere fraude sumuntur, non parceret dissertator, sed internemala negari a Ratramno hoc tieri modo sensibus accionem faceret. commodato, qui neget corpus esse posse nisi quod XXXIX. Fraudes, inquit ibidem dissertator Harpalpabile et visibile sit. Idem enim prorsus dixit duinus (edit. primee Paris., pag. 184 et secundae Paschasius capite 5 libri de Corpore et Sanguine Amstelod., pag. 294, uum. 184, tmemate vm), hoDomini « Christus ergo cibus est angelorum, et saminis reiiquas percurramus num. ;i0 « Nuuc autvm cramentum hoc vere caro ipsius et sanguis, quam
: : :

operante Spiritu Dci, in animis ulique sacerdotis aut plcbis, in quibus fides mysterium contemplatur et contemplando cfficit. « Xam dum visibiliter solum id fieri, negare videtur. Vafrities ea cst kominis improbi, corpus esse posse qui neget, ut cx Pasckasio antea audivimus, nisi quod palpabile ei visibile sit, atque adeo ubi tale non sit, ibi nullum esse omnino. RESPONSIO.
visibilis, sed invisibilitcr,

non quidem A tulo labore perperam sudat. Quid enim juvat aflingerellatramno quod Paschasio eadem conceptis verbis referenti adhibere non potis est? Quippe sic fatur Paschasius libri de Corpore et Sanguine Domini ca« Sed mysteriumdictum est eo quod secretam pite 3 et 'econdi'am in se habeat dispositionem. Est autem
:

:

manducat et bibit homo. Ac per hoc unde vivuut angelivivet et homo, quia totum spirituale est et divinum in eo quod percipit homo. » Et « Ribimus quoque et nos in tine ejusdein capitis
spiritualiter
:

quia fides totum quidquid illud totum aspicit, et oculis carnis nihil apprehendit intelliqe quod non in specie sed in virtute corpus et sanguis Christi existant qvm creduntur [In editione ultima Amstelod., cernuntur}.
:

spiritualiter ac comedimus spiritualem Cliristi carnem, in qua vita aeterna esse creditur alioquin sapere secunJum carnem mors est, et tamen veram Cliristi carnem spiritualiter percipere vita aeterna
:

conceptis verbis quam iis, non quidem Ratramni sed XXXVII. Pergit in eadem fraude num. 42. « Unde S. Ambrosii ex libro De iis qui mysteriis initiantur, sanguis et corpus Christi dicuntur, inquit, quia non C explicari non possit, placuit dissertatori haec verba quod extcrius videntur, sed quod intcrius in animis cumulare accessionibus hujusce glossematis, nempe credentium, divino Spiritu fidei opcrante, facta sunt, in credentium animis, in quibus Verbi divini potentia accipiuntur. Et quia longe aliud per potentuim invisifidem corporis et sanguinis Christi creat Spiritus sancti bilcm existunt quam visibiliter apparent, per potentiam potenti virtute, ut ait num. 54, nam sic ille intelliverbi nimirum, quod fidcm in animis nostris creat et git Concoquere non potest dici a quoquam quod videmus mgenerat, quod Verbum dum creditur vim habet corpoin altari est vcrum corpus Christi. Ait esse corpus non ris et sanguinis Christi ut pascat animam et vivificct. » in specie, sive in proprietate, hoc est in propria essentia, sed in virtute; quam illius ac similium voccm RESPONSIO. recte Paschasius corripit in caput xxvi sancti Matthwi. Nihil deest interpretationibus ac sensibus quos « Unde miror, inquit, quid vetuit nunc quidam dicere
:

est. »

Unde dixit Ambrosius ordincm naturse non hic intuendum, sed Christi potentiam vencrandam quae quidquid vult quomodo vult, in quodcunque vult, et creat quod non erat, et creatum permutat in id quod antea fuerat. » At vero cum transsubstantiatio inagis
:

Ratramni verbis inducit dissertator, praeter vim ar£iimenti certi cujus ope defendi ac sustenlari possint.
feliciterque procederet, si haec verba, in animis credentium et spiritu fidei, textui Ratramni perperam assnta, in autographo, non in cerebro dissertatoris, inventum haberent. Sed cum in offlcina dissertatoris fabricata sint, eadem potuit teitui Paschasii jure falsarii inserere, eumque haeresis et cavillorum Ratramni criminari; ut ex subjectis verbis Paschasii, quibus adjuncla reperies, lectori intelligere facile est, excerotis ex capite 4
fioc

vero

faciliter

in re esse veritatem carnis Christi vel sanguinis, sed in sacramento virtutem quamdam carnis, et non carnem virtutem forc sanyuinis et non sanguinem figuram et non veritatem, umbram ct non corpus. Hsec virtus signi tantum est, quoniam symbola corpus cf sanguinem animo reprxsentant. »
: : :

non

responsio.

D

libri de Corpore et Sanguine Domini. « Sed quia Christum vorari fas dentibus non est, voluit in animis credentium hunc panem et vinum vere carnem suam et sanguinem consecratione Spiritus fidei sancti potentialiter creari. » An ovum erit ovo similius? XXXVIII. Rursum num. 42 (pagina 294 edit. Amstelod., Paris. 184), « Quid isthinc perdocemur, nisi quod corpus et sanguis Domini proptcrea mysteria dicuntur quod secrctam et reconditam habcant disposi-

Horribiles assumit ex his locis dissertator conclusiones; et revera dubitandi locus non relinquitur, si adamussim rectae rationis deducantur explicationes quse his bene conveniant ac fldae sint, quiu Ratramnus, siveauctor libri de Corpore etSanguine Domini,

ad quem tuendum hanc lucubrationem scripsimus haeresim Calvinianam arcte teneat. Enimvero nec castigatius nec elegantius ejusmodi baeresis exprimi aut enuntiari potest quam his vocibus Intellige quod non in specie, sed in virtute corpus ct sanguis Christi existant quse credu.ntuu. Nam utcunque res sint « si corpus et sanguis quse creduntur in Eucha:

tionem, id est aliud sint quod extcrius innuant, et aliud quod invisibiliter opcrentur. » Haec assumit dissertator ex Ratramno ut ei ascribat opinionem qua

ristia,

credat mysteria interius iieri per iidem invisibiliter

agentem

in

mente credentium.
RESPONSIO.

Hoc incumbit probandum dissertatori, sedin tan-

in virtute existunt et non in specie, sumplo nomine pro essentia et proprietate naturee, » eccam videmus puram et puram haeresim Calvinisticam. Sed nescio quo casu sibi ipsi dissertalor oculos infeliciter eifodit quos ad num. 56, applicuit in quo haec voces quje creduntur neutiquam incurrunt, sed ecoutra hae qij.e cernuntur, quae sensum valde diversum et catholicum signiflcant. Revera enim quod

:

211

DISSERTATIO

IN LIB.

DE CORPORE ET SANGUJNE Ito.MIM

2

>
I

conspicitur in Eucharistia albedo est, rotunditas, A fuit? » Nam facile responderi posset in oanc ipsum extensio denique, objecta visibilia et humanis senivisse sententiam, quippe cum infinitis locis repetat silms faciliter accommodata, quae quidem non sunt boc quod videtur e e corpus Cbristi, nonne species et apparitiones corporis Cbnsti et sanguinis, aspectabile? Videturne nisi qnod est visibile, et sed panis et vini, quse ante fuerant, et quse Deus in fierine potest ut videatur qnod videri non potest corpus et sanguinem suum permutavit, nt inquit RaSed esto dissertatoris ratio al> hae opinione sensibus tramnus ex sancti Ambrosii libro De iis qui mysteriis propriis perculsa at, dubium noo est adverinitiantur, cap. <i creatum permutat in id quod ansarios quos confntal Ratramnus sibi persuasi tea non fuerat. Absit tamen ut dissertatorem, virum rnillam subsistere in Eucharistia figuram aut umaliunde pium nec bumillimi ingenii, tam fetidse bram, sed omnia manifesta et aperta esse quos interpolationis aut corruptionis accusare velim, ut secuti sunt Abbaudus abbas, Waiterius, juior sancti jnter ba?reticos infelicem veteratores RatramVictoris Parisiensis, nostra sstate recentiores et num relegaret. Cum preesertim, ut inter eosdem philosopbi, qui quidem omries fidcm ac religionem benigne excijieret, Allix, Petrus superstitionis catholicara professi paolo alieniores placitis AristoCalvinianse minister, in Gallise nostrae templo telicse philosophiae, de accidentibus nulli subjecto Lharentonio, ad artes tam incultas ac pinguem inbasrentibus nullam cogitationem babuerunt. Minervam confngere noluerit; uti perspectum haXL. Cur dir.it iium. 5, V.) et 96, alibique hoc quod bere facile est ex editione Latino-Galliea anno 1672 supra mensam Dominicam posiium est, quod celebracura ejus facta Rbotomagi apud Lucas, et editione tur et conservatur in altari, quod ore sumitur fijdeAnglico-Latina alterius hominis diversa patris Lon- B lium, esse vcrum Christi corpus tantum in mysterio dini facta anuo K>86, in quibus suarum superstitioseu figurat num quamtumvis sint morosi ac pertinaces defensoresponsio. res ministri, vocem creduntur in iocum vocis cerNunquam Ratramnus dixit num. 5, 49, 96, nec nuntur reponere non ausi suut. Sed quam supervaalibi, corpus Jesu Christi quod ore lidelium sumitur caneum et turpe sit ejusmodi interpolatione textum esse verum Christi corpus tantum in mysterio seu Ratramni deformare, probant affatim et passim ficjura. Heec propositio, ut scholae loquuntur, implisparsa in hoc libro dogmata contraria « Non ergo caret in terminis Incogitabile est verum corpus sunt idem quod cernuntur et quod creduntur; sequod sit [in figura et mvsterio tantum, esset enim cundum enim quod cernuntur, corpus pascnnt corverum et non verum corpus. ruptibile, ipsa corruptibilia secnndum vero quod XLI. Et vero Erigerus, sive Anonymus Ccllotianus, creduntur, animos pascunt in seternum victuros, ipsa duas solummodo factiones exstitisse; similiter et iramortalia. » Jam ergo applicata voluntate relegat « Paschasius et \Ratramnus ait Dicentibus ijuibusRatramnum dissertator et videat apertis oculis nudum, inquit, idem esse quod sumitur de altari quod mero 56 non creduntur sed cernuntur. Tum vero atiis autem neet illud quod natum est ex Virgine continenti tempore in prosjiectu habeat jucundissigantibus et dicentibus aliud esse. spectaculum confestim ruentis praesidii ac rimis undique dehiscentis interpretationum, induRESPONSIO. ctionum ac glossematum quae ex hoc loco perperam diduxit. Qua? cum ita sint, nusquam verum esse C Ex verbis Anonymi Cellotiani jus mihi vindico ut potest 1° mutationem quae in Eucharistia tit in creomnes intelligant tam varias hominum iidelium disdentium animis existere, in quibus verbi divini potencrepantesque sententias de causa Eucharistiee non tia fidem corporis et sanguinis Christi creat Spiritus reputari factiones, hoc est diversas partes veritati sancti potenti virtute. Ejusmodi enim creatio fidei fidei repugnantes. Observat Ratramnus num. 11 nullum habet in opere Ratramni vestigium. 2" Neutotam hanc controversiam esse intertideles exortam. tiquam opponit Ratramnus eo loci his verbis non Sed, utcunque res sit, cum Anonvmus Cellotianus specie sed virtute, essentiam sen propnetatem natuscriptor sit humillimi ingenii et nullius meriti, cujus ralem corporis Cbristi, virtuti; sed solummodo spetestimonio solitario nititur persuasio eornm qui ciem exteriorem; quae revera in Eucharistia non Ratramnum et Paschasium mter se deprseliatos apparet nec oculis eubjicitur. Cum e contra dicat fuisse sibi fingunt, tota ha?c controversia faciliter cum Paschasio num. 49 « Corpus et sanguis Chridirimi potest ex lectione accurata librorum Rasti qua?. iidelium ore in Ecclesia percipiuntur figurfe tramni, Paschasii et Anonymi Cellotiani, ex quibus sunt secundum speciem visibilem; at vero secundum perspectum habebit lector istum Anonymum nec invisibilem substantiam, id est divini potentiam Ratramni mentcm nec Paschasii assecutum esse. Verbi, vere corpus et sanguis Christi existunt. » Enimvero cum Anonymus non animadverterit RaQuis homo sanse mentis compos, sinceritatem iidei tramnum nunqiiam negare corpus de Maria natum Ratramni ex his verbis in suspicione ponat? Ex Virgine in Eucharistia reperiri, sed solum a corquibus palam intelligere facile est per vocem speciei pore quod celebratur in Ecclesia differre, scilicet a non significasse naturam aut proprietatem, sed spe- £) corpore nuncupativo sub quo occulitur et latet veciem et manifestationem exteriorem. Supervacarum corpus cum etiam Ratramnus neget solum illud neum igitur est sibi iingere Paschasium adversus corpus nuncupativum esse de Maria natum, iste Ratramnum scripsisse in suo ad sanctum Matthaeum Anonymus sibi persuasit Paschasium, qui asserit Commentario in cap. xxvi, et Ratramnum num. 56 verum corpus de Maria natum esse in Eucharistia, aliud intellexisse per speciem quam manifestationem et Ratramuum, qui negat corpus nuncupativum esse cur exteriorem, dum ait « Non specie carnem, sed sacrade Maria natum, sibi invicem esse contrarios mento hoc vero quo nunc similitudinem illius in revera, posita distinctione corporis nuncupativi et mysterio continet, non sit specie caro, sed sacraveri, seu corporis veri occulti sub umbra corporis mento. » Nam continenti sermone explicat mentem iigurati, faeiliter conciliari et ad concordiam adduci et abundanter testificatur se per speciem intellexisse possint. Quod ait dissertator Ratramnum demulpatefactionem exteriorem panis et vini sub qua, id cendi gratia tideles sequabiliter appellasse utriusque est in sacramento, verum corpus et sanguis Christi opinionis patronos, sive asserentes omniaesse aperta existere docet. « Siquidem, inquit, in specie panis et manifesta, sive aliquam esse figuram in sacraest, in sacramento verum corpus Christi, sicut ipse mento corporis quod ore fidelinm in Ecclesia sumiclamat lioc est corpus meum. » Porro sic stantitur; nihil magis a sensu communi homiuum alienum bus Ratramni rebus, quam perperam exclamat disquippe cum jussu imperatoris consuesse videtur sertator Ratramnum « cum larvis luctari, » et ait lentis respondere teneretur, et inter ba>reticos re« Quis Christi corpus esse aspectabile in ara dixit? censere quos ex eorum nnmero cooptari, ex omnium An Patrum testimoniis id somnium confutandum catholicorum suffragio, si revera negabant praeseiii

I

:

:

1

.

:

:

;

:

:

mnm

:

:

,

:

:

:

;

:

:

:

213
tiam corporis Christi lem, necesse eral.
XLIl.
stere
:

DISSERTATIO
iii

1N LIB. I)E

CORPOHE ET SANGUINE
A

DOMINI.

214

Eucharistia verain ct rea-

Primum est quod mysterii vocabulo praepoabutatur num, enim 73, 74, et 98 panem consecratum esse mystcrium docet, tum corporis in quo Chistus est natus, tum corporis Ecclesiae, quod maxime abhorrere a veromultis documentis evicimus.
RESPONSIO.

Nec in his numeris nec alihi Ralraranus docet panem consecralum cssc mysterium, sed tiguram et velum quod contegit et occulit corpus Christi. Idem
libri

docuit Paschasius infinitis locis, speciatiui cap. 4 de Corpore et Sangtiine Domim Halmo Halher-

fert

statensis, quem adversus dissertator, nihil ei

hunc Ratramni locum prorontrarium aut repngnans est in tractatu de

factas fuisse, tempore pontificatus Gelasii aut sancti Ctvgorii Magni, iuquorum sacrameutariis codicihus reperiuntur, nuilibi vero in operibns sancti Augustini? Hsecadeo imbecilla sunt ut responsione non egeant. Non optabiliorem habet dissei tator exitum ex interpretal.ione quam alteri huic orationiinducit. Perficiant, in nobis, Domine, quiesumus, tua sacramenta quod continent ut quee nunc specie gerimus, rrrum veritatc capiamus. Contendit enim oblirmato pectore senstim hujus orationis nondifferre a sensu alterius his verbis conceptee tempore Paschasii Spiritum nobis tusc charitatis infunt.e, ut quos sacramentis Paschalibus satiasti, tua facias pietate concordes. Non difficile magis probaret bymnuin Te Dnum laudamus habere eumdem sensum cum psalmo De profundis cix.
:

:

XLIV.

Dissert.

pag 295,

edit.

Amstelod. et

188.

Pwvcrsti luec mysterii acceptio, PseudoCorpore etSanguine Dotnini, quem publicijoris fecit Ratramnnm transfert in cam sententiam, ut passim doctissimus monachus domuus Lucas d Acherius affirmct corpus Christi, quod est in altari, magno ditomo XII Spicilegii, pag. 28, in qno ha?.c verba, quae B stare intervallo ab eo in quo Christus natus est quansensum Rairamui mihiice explicant, Legi possunt. tum inter signum rei, scilicet, et rcm significatam de« In quo quidem Christi corpore et sanguine probet dis<irimen intcresse. pter sumeutium horrorem sapor panis et vini reRESPONSIO. manent et iigura, substantiarum natura in corpus
edtt. Paris.
:

dicit, iuio

vero valde propitius

sanguinem omnino conversa. Sed aliud renuntiant sensus carnis, aliud renuntiat lides mentis sensus carnis nihil aliud renuntiarepossunt quamsentiunt, intellectus autem mentis et tides veram Christi carnem et sanguinem renuntiat et confitetur. » Nec vero patrocinantur pseudo-Ratramni XLIII.
Christi et
:

errori

num. 85

orationes et 88.

ecclesiasticse

duse quas

ille

recitat

RESPONSIO.

De his orationibus Ecclesiee jam diximus supra ad explicationem epistolee Asceliniad Berengarium; qua fides et intellectus objectum habent corpus et non alio consilio eas prodidit Ratramnus nisi ut sangtiinem Christi absconditum, sensus vero solitaopiuionem eorum frangeret qui sibi persuaserant rias species panis et vini susperstites perspiciunt, ut omnia esse aperta et in prospectu sensuum et ocueodem nnmero 9 ait Ratramnas. De reliquo nihil oflorum in Eucharistia, nullis umbris aut ttgnris ob- C ticit legibus rectse rationis aut Cliristianae religionis velata quippecum his rogationtbus peteretur a Deo differentiam recognoscere inter corpus Christi velaut quod in imagine conlingimus sacramenti manifctum et idem corpus editttm et manifestum, corpus sta aut manifestata participatione sumamus, ut guae circumscriptive locatum ut philosophi loquuntur, et nunc specie gerimus, rerum. veritate capiamus, id est idem corpus spirituale et definitive positum. Heec manifestatione, heec enim vox manifestatio stylo Raspectat, sed dilferentia substantiam corporis non tramni voce veritatis signiticatur, ut supra et in varios existendi modos. Qntd vetat multam agnopraefatione demonstravimus. Sic ad manifestationem scere discrepantiam inter corpora nostra viva et ea:

Nec vanum nec perversam interpretationem voci mysterii inducit Ratramnus aperte et clare sensum suum explicat numero 9, cui addere vel detrahere quidquam horribile est et pertimescendum. « Si nulla sub figura mysterium illud peragitur, tum mysterium non recte vocitatur. Quoniam mysterium dici non potest in quo nihil est abditum, nthil a corporalibus sensibus remotum, nihil aliquovelamine contectum. » Quis in his veritatis amplissima vestigia nou perspiciat? Quis heec convenire Eucharistiee dubitet? in
:

signiticandam voce veritatis usus est beatus Algerus « Unde, inquit, etiam lib. i de Eucharistia, cap. 5 » Perfiin tine cnjusdam missee oratur et dicitur ciant in nobis, Domine, qusesumus, sacramcnta tua quod continent, ul quod nunc specie gerimus, rerum vfritate capiamus. Postulat quippe sacerdos ut corpus Christi, quod sub specie panis et vini nunc geritur, manifesta visione, sicut revera est, quandoque capiatur; de qua visione docuimus in Evangelio secundum Joannem Qui diligit me, diligetur a Patre meo, et diligam eum et manifestabo ei meipsum. Et de hoc eode.m sacramento legitur in passione beati Dionysii, quia dum sacrum mysterium celebraret in carcere, apparuit ei Dominus, dansque illi sancta dixit Accipe hoc, chare meus, quod mox romplebo tibi una cum Patre meo. Ac si diceret Quod tibi dono, do in viatico non mutabo in prsemio ut dem aliud, sed idipsum complebo meipsum manifestans, etc. Observavi in praefatione has, preeces a Greecis ad Latinos fuisse traductas, uti intelligimus ex verbis sancti Dionysii quee superius prodidimus in responsione ad objectionem 10; at vero orationes ejusmodi sic explicatee nulli errori possunt patrocinari adeoque
: : : :

post resurrectionem rediviva ? Nunquid non agnoveruut differentiam inter apostoli summam corpus Christi gloriosum et splendidum die transfigurationis et idem corpus die transtigurationis et mortis lacerum et truncum. Nihil obstat igitur admittere discrimen et iutervallum maximum inter corpus Christi natum de Virgine, passum et cruci

dem

aftixum, factum spectaculum
et

mundo

et

hominibus,

idem corpus velatum, absconditum

figuris et

um-

involutum in Eucharistia, impalpabile et nullis sensibus obnoxium. Beatus Algerus, Berengarii adD versarius, dixit hoc corpus esse ipsum et non ipsum idem Lanfrancus, Cantuariensis archiepiscopus. Insuper omittere non debemus secundum Algerum
bris
:

:

mento

:

duplicis generis corpus Christi consistens in sacraEucharistiee, scilicet nuncupativum, quod speciebus panis et vini umbris et iiguris constat; alterum verum et proprium de Maria Virgine as-

sumptum, sub nuncupativo occultum
oculos ac

et dehtescens,

sensus
:

hominum

« Non quod Batramnus rum; » et quidem rotunde et verissime, cum ipse doceat num. 30 panem et vinum in corporis et san-

fallens. De quibus ait duarum sint cxistenlix rc-

:

omnis haeresis contumelia Ratramnum immunem ac purum recognoscere necesse est. Verumtamen vehementer allucinatum fuisse probnre nititur disserAugustini, qui tractatu xxvn participationem interpertatur usque ad spiritus participationem. Sed quidtum? cum constet has orationes diu post sanctum Augustinum
tator, auctoritate sancti in Joannem manifestam

guinis Christi conversa substantiam, et dicat num. « Non enim putamns ullum fidelHim dubitare 28 panem illum fuisse corpus Christi etfectum, quod discipulis donans dicit Hoc est corpus mcum quod pro vobis datur; sed neque calicem dubitare sanguinem Christi continere de quo ibidem ait Hic est
: :

:

Respondebit fortasse dissertator ha?c omnia non signiticare corpus de Maria Virgine natum,
calix, etc. »

215

DISSERTATIO
et

IN

LIB.

DE CORPORE E1 SANGI INE DO.MIM.
id

216
tarrien in

mortuum
retaliare

sepultum. Sed eiusmodi objectionem A

esl corpus

Christi.

»

Quis

60 aberrare
1'aris.)

nou diiflcile est, cum ipse Ratramnus dicat sanguinem pro Balute effusum esse a Qdelibus ej>otum, <juo non solum redimircmur verum ctinm \><>taremur, ut supra observavimus ex numero 24. XLV. Pag. 295, edit. Amstel. et l£8 Parisiensis. At Pseudo-Katramnus corpus quod per mysterium
,

Algerum dicat?
XLVll. (Pag. 295edit. Amstelod., 189 edit.

Connexum cum hoc priore errorii capite alterum <st, quo omne mysterium peragiflde censet: ctvt proxime citato loco dixit, panem qui corput Chritti flgurate
etin mysterio dicitur on fldelium accipi ut ttt mysterium, hoc est, ut fldeS - >jnum istu<t eSH intclligat
corporis Christi.

hoc est quotl existit in intellectu fidei post admonitionem figurx, symboli vel mysttrii, quod false putat corpus divinum «c spirituale et invisibile ab hoc, imjuam, corpus a corpoHieronymo indicatum rali et proprio sive humano Christi corpore discriminat et scccrnit recte, sed itlud impie quod proprio corpori csse locum in altari ncgat.
existit,
:

&ESPON810.

.\unquam censuit omnemystniumcor peragifi.de, nec libris ejus tam jiravum dogma intelli<_'i potest. Mysterium, secundum Hatramnurn, est objectum fidei nostra;, quia interius continet quod sensuum
ex
:

exteriorum vires superat. Nusqnam etiam dixit corad id pus figurate dicitur accipi ut sit mysteriUm Neutiquam silti lixit Ratramnus corpus Christi probandum conceptis verbis ex lucubratione Raiu Eucharistia existere per mentem sive per opcratramni ezcerptis, non nisi contemptim dissertator tiouem intellectus. Ejusmodi chimera seu ens rationis p provocari post. nunquam ei in animum incurrit; ab eo igitur cor- b XLVIII. (Pag. 295 edit Amstelod., 189 Paris.). pore plantastico verum ac naturale non discriminat ISum. 44, sacramentum sivc mystcrium constare ait aut secernit, sed potius a corpore nuncupativo, ut ex duobus, ct pane visibili et verbo Dci. De Christi ait Algerus, quod verum et proprium occuht et opercorpore quod eo pane intimatur, vntellectu creditur, verum proculat. Minime etiam negat Ratramnus sic mysterium intcllectu et fi.de peragi. prium corpus Christi in Eucharistia existere, de quo RESPO.NSIO. ait num. 49. Quod corpus et sanguis Christi, quae lidelium ore in Ecclesia percipiuntur, figura? suntseUt falsi convincam dissertatorem, exscribenda cundum speciem visibilem at vero secundum invisunt verba num. 44, ex quibus contrarium intellisibilem substantiam, id est divini potentiam Verbi, gitur faciliter. « Conlitemur quod in sacramento vere corpus et sauguis Christi existunt. » At si vere corporis et sanguinis Domini quidquid exterius suexistunt, non existunt per mentem. Existere enim mitur, ad corporis refectionem aptatur; verbum per mentem est licte et plantastice existere: quemautem Dei, qui est panis invisibilis invisibiliter in admodum. illo existens sacramento, invisibiliter participatione sui tidelium mentes viviticando pascit. » An ex his Desiuit in piscem mulier forniosa superne. aliud intelligi potest quam Verbum Dei Christum Insuper non negat Ratramnus impie, ut ei aflingit Dominum panem invisibilem a fidelibus perceptum corpori esse locum in altari. dissertator, proprio Hoc dixit clarissime in sacramento EucharistiaB? Qui cum conceptis verlns doceat num. 24, « corpus Paschasius libro de Corpore et Sanguine Domini, de Virgine sumptum et pro salute credentium in C cap. 8. « homo, disce aliud gustare quam quod ore
RESPONSIO.
<•

;

cruce suspensum nostris saaculis exhibuit, et ex eo sanguinis undam eifudit, quo non solum redimeremur, verum etiam potaremur. » Enimvero cum redempti non simus sanguiue ficto aut commentilio, sedvero, non potamur ficto vel imaginario sanguine, sed vero, scilicet eodem pro redemptione generis humani effuso. Si per proprium corpus inlelligatur corpus suis proprietatibus, pondere, dimensionibus affectibus palpabile et sensibus,accommodatum, revera locum non habet in altari ejusmodi corpus. Sed si per proprium intelligatur verum, spirituale, a captu sensuum alienum, tam credidit Ratramnus verum corpus Christi de Virgine natum in Eucbaristia reperiri, quam fideles omnes credant corpora quibus

carnis sentitur; aliud videre quam quod oculis istis carnis monstratur :disce quia Deus spiritus lllocaliter ubique est, intellige quiaspiritualia baec sicut nec localiter, sic utique nec carnaliter ante conspectum divinas majestatis in sublime feruutur. » Et antea cap. 5
:

nos spiritualiter et comedimus spiritualem Christi carnem, in qua vitu aeterna esse « Porro illud fidei sacramencreditnr. » Et cap. fi tum jure veritas appellatur. Veritas ergo est dum corpus Christi et sanguis virtute Spiritus et Verbo ipsius ex panis vinique substantia efficitur; ligura vero dum sacerdos, quasi aliud exterius gerens, ob recordationem sacrae passionis ad aram, quod semel
«

Ribimus quoque

et

:

tum

utimur eadem fore rediviva,
eo aberrat

et

gloriosa,

et

est, quotidie immolat Agnum. » Eadem apud Algerum ad aperturam libri de Eucharistia inve-

gestum
nies.

spiritualia post resurrectionem.

Ratramnus, inquit dissertator XLIX. Num. 95 Sacramentum aliquid secreti conpag. 187 edit. Paris., 295 edit. Amstelod., quod et appareat, aliud et aliud esse quod visibititer tinere sacramentum esse symbola arbitretur integra [et mu- D vera quod invisibiliter sit accipiendum id est, ex iltationis omnis expcrtia, rem cujus sunt sacramenta lius mente quod non sit in eo pane sanctificuto qui ipsumesse corpus in quo Christus natus. videtur, sed in credentium spiritu in fide qux latet.
XLVI. ln
:

:

:

RESP0NSI0.

RESPONSIO.

Nullam ait Ratramnus conspici mutationem exteriorem in speciebus eucharisticis sive in symbolis
panis et vini et quidem jurc merito; sed apertissime docet panis et vini substantiam in corpus et sanguinem Jesu Christi mutari, num. 15 et 30, in quibus ait « Panem et vinum in corporis et sanguinis conversa substautiam acredentibus sumenda, » quod ipsi Centuriatores Magdebnrgenses recognovere. At vero quod ait, « rem sacramenti ipsum esse corpus in quo Christus natus est, » idem dixit beatus Algerus lib iv. Eucharistiae, cap. 5 : « Conli:
:

Hanc conclusionem,

scilicet «

secreti continere et aliud esse quod visibiliter reat, aliud quod invisibiliter sit accipicndum.

sacr.imentum aliquid appa»

or-

catholicam, assumit ex S. Isidoro episcopo Hispalensi lib. vi Originum cap. 19, apud quem continentibus scriptis hsec leguntur « Sacramentum est in aliqua celebratione. cum res gesta ita sit ut aliquid signilicare iutelligatur quod sancte accipiendum. » Eamdem sacramenli detinitionem prodidit Paschasius initio capitis 3 libri de Corpore
et
:

thodoxam

citur

autem sacrificium duobus, sacramento

sacramenti, id est Christi corpore; » et « Aliud est ergo sacramentum quum res sacramenti,

et re infra
:

« Sacramentum igitur est et Sanguine Domini quidquid in aliqua celebratione divina nobis quasi pignus salutis traditur, cum res gesta vi?ibilis longe aliud invisibile operatur quod sancte accipiendum
:

•217

DISSERTATIO

IN LIB.

DE CORPORE ET SANGUINE DOMINI.

218

» Hanc mentem et ex mente A significat corpus Christi esse Verbum Dei, cui dum d< tinitionem ad creditur animus pascitur et potatur, licet credere Ratramni explicat irrtegro capite 3, quod hic exscriVerbo Dei et diligere Deum ex toto corde et ex tota bere non opus est. Adeoque tam vanum et injurium anima necesse sit, ut ipsum verum Cbristi corpus est ascribere Ratramm), corpus Cbristi in Luchautilifer pereipiatur. ristia tantummodo per operationem intellectus exi-

sit.

stere,

qnam supervacaneuni
num.

et iutile Paschasio.

dissertator pag. 190 edit. Paris.. Amstelod. 20o, « corpus et sanguis Christi qux sic appellantur et sunt figurate, inquit, quse fidelium ore sumuntur, /iyurse sunt secundum speciem visibilem: at vero secundum invisibilem substantiam; id est divini potentiam Verbi, vere corpus ct sanguis Christi existunt. » Invisibilis substantise Pseudo-Ratramno virtus est Verbi divini cui animus crcdit. Sic homo scelestus (scilicet Ratramnus) verbis catholicis invisibilis substantise aliisque, quibus misere ac per vim detortis abutitur, Gullicis interpretibus fraudi fuit, qui hunc locum reddidere par la. puissance du Verbe divin; cum ille non per poteniiam, sed secundum potentiam Verbi dixerit.
L. Similiter

49, inquit

LIII. (Pag. 206 edit. Amstel). Num. 72 camem Christi spirifualem ex duobus componi, specie quam gcrit exterius et spirituali Verbi divini potentia, invisibili cfficicntia divinaque virtute Verbi Dei cui credi-

tur.

RESPONSIO.

Haec

de

omnia commentitia sunt eo compositione carnis spirilualis
:

loci

non cogitat

Christi,

modos

solummodo

diversos ac discrepantes

B

RESPONSIO.

Ex omnibus interpretibus Gallicis bujus tractatus Ratramni ego solus catbolicus homo, haec verba la puissecundum potentiam Verbi per haec traduxi sance du Verbe. Petrus Allix, Charentonii templi minister superstitionis Calvinianae, ad mentem dis:

facta.

1672 Rhotomagi Antea Augustinus Maiioratus anno 1561 reddiderat sclon la puissance. Sed cum tidus iuterpres plus sensum quam verbum verbo reddere curare consilium faciendae glossae, debeat, nec ceperim nec versionis interlinearis, sed traductionis accuratae et castigatae, dubitandi locus non relinquitur quin per has voces secundum potentiam, per potentiam intellexerit; cum hac ipsa dicendi ratione uta« etquia longe aliud per potentiam tur nnm. 443 bmsibilem existunt quam visibiliter appareant; » ut
sertatoris traduxit in editione anni
:

significet

quod dicere

voluit

num.

40, «

scilicet, se-

C

cunduin
tentiam
t

invisibilem substantiam, id est divini poVerbi, vere corpus et sanguinem Christi

existere. »

Pag. 206 edit. Amstelod., Paris 100.) Et panis LI. substantiam in substantiam corporis Dominici per ti-

dem

conver/it.

RESPONSIO.

Hoc falsum
locutus
est

et

commentitium

est.

Nunquam

sic

consistere solet intelligi corpus utero beatse Virginis et in cruce. Tum loquitur de corpore nuncupativo Eucharistiae. Continenti scripto ostendit carnem spiritualem Christi, sive assumptam ex beata Virgine gloriosam, qnae animae viam immortalem submiuistrat, esse effectum potentia? spiritualis et efficacitatis invisibilis et virtutis Dei, quae aliud est secundum quod sensibus subjicitur ac percipitur quam quod creditur et flde intelligitur. « Quidquidenim, in ea vitae praebet substantiam, spiritualis est potentiae et invisibilis efficientiae divinaeque virtr.tis; atque aliud longe consistit secundum quod exterius conspicitur, atque aliud secundum quod in mysterio creditur. » Paschasius idem dicit, cum omnibus catholicae fidei defensoribus, cap. 11, de corpore et sanguine Domini « Et dabit sacerdoti qui advertat omnem sanctificationem mystici sacriflcii et efficaciam quomodo sensibilis res intelligibiliter virlute Dei per verbum Christi et carnem ipsius ac sanguinem divinitus transferatur. » Et cap. 4 « Sed ligura esse videtur dum frangitur, dum in specie visibilili aliud intelligitur quam quod visu carnis et gustu sentitur, dumque sanguis in calice simul cum aqua miscetur. Porro illud tidei sacramentum.jure veritatis appellatur. Veritas ergo est dum corpus Christi et sanguis virtute Spiritus in verba ipsins ex panis vinique substantia efficitur. » LIV. (Pag. 206, edit. Amstelodam., 191 Paris.) Num. 11 Ratramni : « Verum corpus est, inquit, quod sentit animus cogitando est in intelligentia fidei, invisibili quidem et spirituali, sed quam animus ipse percipit. En quomodo Chrisfi corpus est in mysterio in mente credentium Verbo Dei extra mentem in al: : : ;

explicat quibus Christi, scilicet, in

noster Ratramnus. Luce meridiana clarius demonstravimus supra, semper spectassse corpus et sanguinem Christi in mysterio Eucharistia? tanquam objectum, non tanquam etfectum hdei adeoque antevertere praesentiam corporis in Eucba:

tari

non

est.

RESPONSIO.

operationem fidei. (Eadem pagina 206 Amstel., et Paris. 100 ) Eodem intellectu num. 68 panem corporis Christi duo complecti dicit, et id quod vadit in corpus, et id quod
ristia

LII.

est

panis vit& seternse

Verbum Dei

scilicet,

cui

creditur,

animus Christi corpore pascitur ac potatur.
RESPONSIO.

dum D

Omnes homines sciunt nutritionem animae per communionem corporis fieri, non vero tieri per conversionem dicti corporis in substantiam anirnae. Sed falsum est Ratramnum mhil aliud iutelligeie per corpus Christi quam quod modo sensibili iutrat in os et deglntitur in stomachum et Verbum Dei cui creditur. Nam econtra eo numero 68 observat S. Ambrosium, cujus verba in medium profert, velle mentionem facere de pane qui est corpus Christi, et animae nostrae substantiam fulcit, non in quantnm intrat in corpus, sed est panis vitae aeternae. « Ergo manifestum, inquit, de quo pane loquitur, de pane videlicet corporis Christi, qui non ex eo quod vadit in corpus, sed ex eo quod panis sit vitae aeternse, animae nostrae substantiam fulcit. » Hoc valde catbolicum et orthodoxum est, nec

Exscribere tantummodo opus est concepfa verba ex hoc numero 78, ut perspiciat lector quam supervacaneum sit ejusmodi opinionem ascribere Ratramno et suasionem non esse extra mentem in altari corpus « Aliud est quod exterius geriChristi ait enim tur, aliud quod per fidem creditur. Numquid non hoc verum est cum exterius species tantum videantur panis et vini, et interius existere corpus Christi vere credatur? Ad sensum quod pertinet corporis corruptibile est; quod fid^s vero credit, incorruptibile. » Estne in his aliquid commentitii et falsi? cum species quotidie corrumpantur, corpus vero Christi quod iidei objectum est, uulla corruptione violelur. Exterius quod apparet non est ipsa res. Albedo, rotunditas, sapor panis, odor vini, suntne corpus Christi'}' Sed imago rei nunquid non revera sunt lmago, figura, velamen, operculum, quo fallit oculos hominum ? Mente vero quod sentitur veritas rei, cum res ipsa sit corpus Christi, veritas rei est verita» corporis Christi et cum sit veritas non chimaera
;
: :

nec ens rationis, an per solam cogitationem mentis existit et non per se verum et solidum mentis ob-

jectum?
LV.
(Edit.

Num.

80

et 04.

pasci ait,

Amstelodam. pag. 206, Paris. 191.) Ratramnus fide spiritualiter animam dum non attenditur quod corpus pascit quod

:

21!»

DISSERTATIO
premitur
in.

IN I.IB.

DK CORPORE ET SANGl INK DOMINI.
§ed A n.r patrocinari potest?

TU\
dis-

detite

<\nod

)><r

partes

comminuitur,

quod

fide tpiritualiter accipitur, innues nitnirum extra fidem nihil esse nisi quod corput pascit, dente

premitur. Nec dici posse, quod profitetur Eccletia Avgnstuio, imo nnn Christo l)o])ei rum. Vaulo ct mino. (Juod viilrtis rst itirpiis nirum.
RESPONSIO.

Ethssc miror nunquam sertatorem attentii animis repntai uiiiit I.Yii. [Ibid. 16 mutationem etn aii intniii et spiritualem, ut diximut, qu& flat per

U

flaufidei

intellectum.

RBSPONBIO.

observavimus nutritionem anim;e procuraet sanguine Christi non fieri, instar nutritionis naturalis, per conversionis carnis ipsius in substantiam anima\ sed per infusionem gratifie fidei, spei et charitatis. Sed haec non prsepediunt quominus sit verum Gbristi corpus cujus commistione et receptionc. procuratur nobis nutritio spiritualis per spiritualem spiritus Dei potentiam et virtutem. Qu;k cum ita sint, animadvertere necesse est quam vehementer allucinatus sit dissertator, dum asserit Hatramnum signitieare voluisse pra^ter iidem in Eucharistia nihil reperiri nisi quod ad nutritionem corporis conducibile sit; hoc enim non dicit Ratramnus, sed
J;im

tam carne

pj

quod cum

iide spiritualiter accipitur praestare nutri-

tionem anim»>. Maxima enim diiferentia est inter iidem et id quod cum iide percipitur, sicut inter visum et objectum visus. Cum Ratramno mirastatuens Paschasius, discrimen indigne ad sacram corporis Christi communionem accedentes. « Ecce omnes indiiferentur quam ssepe sacramenta altaris percipiunt percipiunt plane, sed alius carnem Chribiliter

falsum est, uunquam sic Locuttu est Ratramnus, nec dixit hanc mntationem effleri per fidei intellectum. Imo vero snbjicit pjusroodi mntationem fieri debere ez pane ot vino in corpus et sanguinera Christi, ut ait num. 30, panem el rinum in corporis et sanguinis conversa sabstantiam virtute et potentia Verbi divini. » Revera docet pjusmodi mutationem non fieri modo sensibili et corporeo, sed spirituali et a sensibns remoto ut dixerunt Paschasius, Algerus, Lanfrancus et omnes scriptores catholici. Quamobrem sic fatur Ratramnas num. ifi tub velamento corporei panis, corporeique vini tpirituale quialicorpus Chritti spiritualitque sanguit existit cet corpus sit verum, nulli mentis cogitationi subje.ctum, est tamen spirituale et gloriosum, ad instar corporum nostrorum cum post resurrectionem revixerint qua> quidem erunt eadem quse sunt hodie
Iloc
<•
:

:

in terris viva, licet seipsis mortalibus

m

ccelis et

gloria rediviva,

et

a

convenit

inter

homines digne aut

per substautiam immortalitatis discrepantia. Qna» confinenti sermone dixit Katramnus, sinceritatem tidei ejus tam perspicue confirmant ut nulla res iniirmare

duarum

:

sti

spiritualiter

manducat

et

sangninem

bibit,

alius

internosce-e possum rationem quia commotus dissertator ex his verbis intelligat signiticari, in altari cum Christo Domino « Hoc quod videtur est corsubstantiam panis duntaxat, cujus admonitu corpus pus meum, » quamvis jam iniinitis locis hoc axioma Christi quod creditur animos crrdentium et vivificare explicuerimus, non melius respondere possumus et eo quod concipitur, corpus Christi spirituale nunquam his verbis beati Algeri lib. i de Eucharistia, ^ cupari; nam e contra cum mutationem panis et vini cap. 11. « Item Augustinus ad Ireneeum in corpus et sanguinem Christi recognoscat, speNon hoc quod videtis manducaturi estis, ipsum quidem et non ciesque corporeas ac sensibus non habere existenipsum, ipsum invisibiliter et non ipsum visibiliter. tiam diversam a corpore Christi spintuali seu glomanifestum est Ratramnum Unde subditur Si necesse est visibiliter illud celerioso, consectaneum brari, necesse est invisibiliter intelligi. Quia ergo non potuisse intelligere « quod in hoc mysterio subcorpus Domini spirituale non est corporalis esca, stantia sit duntaxat panis, cujus admonitu corpus sed spiritualis, et necesse invisibiliter, illud intelquod creditur, animam pascit ac viviticat, et eo ligi. » Sic fatur fortissimus fidei catholica? defensor quod concipitur corpus spintuale nuncupatur. » adversus Berengarium, apposite quidem ad mentem LVIII. (Pag. 276 edit. Amstelod. et 191 edit. Patuendam et sententiam Ratramni nostri. quem nemo ris.) Ex quo consectarium necesse est esse quod ultro homo catholicus erroris aut hteresis crimine accuet aperte ait. num. 40, Dominicum corpus et sanguisare potuit eo quod dixerit. Hoc quod videtis in Eunem Dominicum symbola appellari, quoniam rjus sucharistia non est ipsum corpus Christi, quia non est munt appellationem, hoc est veri corporis et sanguivisibile nec palpabile; sed est ipsum quod sub spenis, in quo Christus est natus, cujus existunt sacraciebus visibilibus revera est occultum et abscondimentum, cujus memoriam et fidem excitant. tum panis et vini, qua? antea fuerunt, et jam in subRESPONSIO. stantiam corporis et sanguinis Christi a iidelibus sumenda vel sumendam conversa sunt. Symbola non omnino nuncupantur corpus Christi p. LVI. (Ibid.) Eamob rem num. 15, negat corpus paeo quod in memoriam revocent istud corpus, aut
: : :
:

vero non, quamvis buccellam de manu sacerdotis videatur percipere. » Ad id vero quod ait dissertator, Ratramnum docere eo loci nec dici posse quod proiitetur Ecclesia Dei cum Paulo et Augustino, imo

« Non quod possit sint existentiae rerum mter se diversarum, corporis videlicet et spiritus, verum una eademque res ; secundum aliud species panis et vini consistit, secundum aliud autem corpus et sanguis Christi. » Nihil iidei eatholicae convenientius dici potest, nec
:

nis rsse

nihit in eis

mutatum. Cur? Corporaliter namque, inquit, cernitur esse permutatum. Sane, sed creRESPONSIO.

ejus lidem excitaut, sed quia
ria

sacramenta

et

rerum quas continent nomina

sortiantur.

mysteEa de

ditur tamen.

Non negat num. lo, corpus panis esse mutatum, sed probat numeris continentibus, aitque solummodo mutationem externam sensibus humanis non percipi, de quo nemini homini dubium subolet, « Corporaliter namque, inquit, in eis nihil cernitur esse permutatum. Fatebuntur igitur necesse est aut mutata esse secundum aliud quam secundum corpus. » Et in fine hujus numeri postquam probavit necesse esse aliquam mutationem iien in Eucharistia, ait « Aul si hoc proiiteri voluerint, compelluntur negare corpus esse sanguinemque Christi quod nefas est non solum dicere, verum etiam cogitare. » Quid vero nervosius his verbis Ecclesia? catholica? doctri-

causa vocat Eucharistiam beatus Algerus corpus nuncupativum Jesu Christi, quoniam ea ejusdem iigura sunt ac velamen. Enimvero ejusmodi species ac iigura?. ad similitudinem corporis Christi accedunt, ejusque imaginem preeseferunt, non quia ejus memoriam revocant, sed quia corpus nutriunt, non
Dei, quod est panis vivus descenparticipatione fideles animas nutrit et recreat. « Quia sicut hujus visibilis pauis vinique substantia exteriorem nutrit et inebriat hominem, ita Verbum Dei, quod est panis vivus, participatione sui tideles recreat mentes. » LIX. (Pag. 296 Amst., pag. 192. Paris.) Non est auiem prxtereundum quod insigni audacia Patrum testimonia, quibus abutitur Pseudo-Ratramnus, corrupcrit, Ambrosii prxsertim et Augustiiii. De Ambro-

secus ac

Verbum

dens de

ccelo, sui

221
sio certe

DISSERTATIO
jam praemonuit

IN LIB.

DE CORPORE ET SANGUINE DOMINI.
A
anni 1686, ad
caeteris

>>•>>

antistcs illustrissimus Petrus

Marca, in eo tcstimonio quod. impostor rccitat num. 59, hwc verba fuisse cxpuncta: Hoc qnod conlicimus corpus ex Virgine est.
de
RESPONSIO.

quo

quam curationem non levem habui, anteferendam esse, cum prapsertim ex anticodice manuscripto octingentorum annorum

Non infecit nec corrupit S. Ambrosium Ratramnus cum eum loc.um ex hbro. l)e iis qui mysteriis initiantur, cap. 0, in medium adducii; neque illustrissimus ac doctissimus Petrus de Marca eo corruptionis crimine nnquam accusavit. Hoc intelligere facile est ex ejus epistola ad domnum Lncam d'Acherium, relata tomo V Spicilegii. Sed observat tantummodo bene ac sapienter potuisse liatramnum Hoc quod hsec verba ejusdem capitis S. Ambrosii conficimus corpus ex Virgine est, quae superius in eodem capite occurrunt, interposilis quinquaginta Eadem verba proferre poterat. Paschasius, lineis. nec tamen propterea Ambrosii corruptor audiet. Sed
:

si

bona

tide

agamus, an potestjure merito deprava- g

corruptionis accusari scriptor ecclesiastiet impostoris postulari propter omissa quaedam verba a loco citato intercaquam ex recentioribus ab haereticis hominibus, pedine quinquaginta linearum distantia? Absit. Sed primis hujus libri editoribus, corruptis et interpolapercontarer ab ommbus rei litterariae Patribus si tis. De reliquo conjectura dissertatoris adeo fallax conscriptis quid sit textum auctoris corrumpere, est, ut non obscurum sit dissertatorem nimio contra concorditer responderent esse vocem ex textu exRatramnnm studio abreptum fuisse. pungere, et ejus ope sensum haereticum pro catboLXl. (Pag. ibidem.) Sic rursum num. 33, cum Ejusmodi crilico inducere et auctori ascribere. Augustinus a nobis citatus dixerit, suaviter atque minis exempla perspiciet lector amplissima in Colutiiiter recondewlum in memoria mysterium passionis, loquio critico de spbalmatis virorum in rc litteraria ipse, cxpunctis detractisque vocibus duabus prioribus, lllustrium, in opusculis Marcelli Ancyrani compalideliter recondendurn exhibuit. Qux interpolatio, ctum. Sed interim auimadvertat dissertatoris atidatametsi alibi per se levis possit videri, eo tamen conciam pag. 184, in qua assumptis his verbis Ratramni silio est ab isto adhibita ut ex co coliigat mysteria a « Intellige quod non in specie, sed ex numero 56 fidelibus peragi sua fide, non ab ipso Deo in symbolis in veritate corpus et sanguis Christi existunt quae sanctificatis. cernuntur, » quae sensum catholicum et omnino orRESPONSIO. P thodoxum praestant, dissertator expunxit hoc vercernuntur, et scripsit in textu Ratramni, crcbum Hoc probandum incumbit dissertatori, Ratramnum duntur, ut dictum Ratramnum haeresis Calvinianae eo consilio interpolasse Augustinum: sed tam leve crimine convinceret, uti jam observavimus in repeccatum est ejusmodi interpolationis et futile, ut sponsione ad objectionem 39, quam hic repetere pro nihilo habuerint Calviniani, nec sibi ullatenus fastidiosum et snpervaraneum videretur. patrocinari existiraaverint. Narr. in editionibus RaL.\. (Pag. 193 Paris., et 296 Amstelod.) Jam tramni quarum curationem habuere, scripserunt in Augustini verbis haud paulo levior. Nam cum dixesuaviter atque utiliter non fideliter, ut potissime inrit sanctus doctor in sermone ad infantes supcrius telligitur ex editione recentissima Londinifacto anno allato: Mysterium vestrum accipitis, legisse vidctur ipso 1861, et ex editione domini Petri Allix templi Pseudo-Ratramnus, num. 95. Mysterium Domini acCharentonii ministri, anno 167'.!, et omnibus aliis cipitis. (Sic enim habent editiones ejus libri omnes cura et studio hominum protestantium publicatis ab a prima, quae anno 1522 prodiit, praeter postremam anno 1532. Insuper si ejusmodi conjecturam, levem anni 1686.) Nec vero sine consilio hunc Augustini quantumvis et futilem, contumaciter tuendam recilocum sic interpolavit. Nempe ut statim colligeret papere velit dissertator, appello ad sensum communem nem consecratum tam esse mysterium nomine quam virorum doctorum. (Juis enim sibi persuadeat posse est mysterium nostrum, hoc est tam esse tantummodo in memoriam nostram revocari carnem Christi pro signum corporis Dominici quam est tantummodo salute hominum cruci affixam suaviter et utiliter. $ignum credentis populi. Si non fideliter, et quomodo fideliter? Si non suaviter RESPONSIO. et utiliter, quid ergo sibi vult dissertator nisi quadam i$io(Tvy/-pi<TiK ex pumice aquam extrahere? Ad haec respondere facile est, editionem Ratramni
tionis
et

cus, et crimine expunctoris

abbatiae Lobiensis expressa sit, cum cura et iidc singulari. Coeterum si interpolationis contumelia sordescat Ratramnus propter haec verba mystcrium Domini accipitis, loco istorum mysterium vestrum acciFulgentii sermo qui pitis, eadem notaudus erit S. occurrit in line epistolae ad Ferrandum diaconum cum hac lectione, mysterium Domini accipitis. Iloc perspectum habere facile est ex editione operum S. Fulgentii facta Lugduni Sebusiauorum cura et studio Patris Theopbih Rainaudi, Jesuitae non indocti nec imbecilli. Sed utcunque res sit, si pra>ter auctoritatem antiquitatis codicis manuscripti Lobiensis aliquis conjecturae locus inter viros htteratos esse possit, existimo potius legendum mysterium vestrum accipitis quarn mysterium Dumini, cum ipse Ratramnus linea snpenori dixerit mystcrium vcstrum in mensa Domini positum est; adeoque justum magis videtur et apqnum de lide Ratramni potius ex antiquo octingentorum annorum codice judicare

:

22

i

li.Vllt.WINI

CORBEIENSIS MONACHl

224

RATRAMNl
COIUiKIKNSIS MONACIII

GONTRA GRiEGORUM OPPOSITA
ROMANAM EGCLESIAM INFAMANTirM

LIBRI QUATUOR.
(Apud Acherium,
Spicilegii

tomo

I,

pag.

(53.)

M

N T U M.
I

Hos librosepiscoporum bortatu jussuve elucubrasse A Christiani praesules

summo

jure

:

deque

aliis

Eccle-

Ratramnum persuadere
:

videntur isthaec

libri

quarti

sia?

« Egimus velut potuimus responverba postrema dentes ad ea qua? nobis scripta misistis. Quae si placuerint, Deo gratias agimus; sin vero displicucNon enim sinit praefationis augustia prolixiori stvlo rint, vestra? correctionis censuram praestolamur. » laudes tanti viri percurrere, de quo nonnulla duntaEtenim summus Ecclesiae hierarcha Nicolaus I Galxat scriptorum testimonia hic subjicienda existiepiscopos litteris commonuerat ut Graecorum, liae mavi. Romana? sedis adversariorum, objectis occurrerent, Sed antequam ulterius progrediar, non abs re fueuti auctor est Frodoardus in Hist. Eccl. Rhemens. Nicolaus papa epistolam eidem rit lectorem praemonere, Jacoburn Sirmondum, imlib. iii, cap. 17: « mortali memoria dignum, edendo S. Fulgentii opu(Hincmaro) et caeteris archiepiscopis et episcopis in scula quaedam, dum in calce fragmenta eorum qua? regno Caroli constitutis trausmisit, innotescens pra?hactenus latuere, recenseret, illos ipsos Ratramni fatos Graecorntn imperatores, sed et Orientales epislibros Hincmaro Rhemensi ascripsisse fragmento copos calnmniari sanctam Romanam Ecclesiam, imo omnem Ecclesiam qua? Latiua utitur lingua; quod ultimo, in hunc modum Ex libro in Hinemari arjejunamus in Sabbatis; quod Spiritum sanctum ex chiepiscopi Rhemensis adversas objecla Grsecorum, ad Odonem Bellovacensem: deinde ipsissima Ratramni Patre Filioque procedere dicimus <]iiia presbyteros chrismate linire baptizatorum fronle inhibernus Fulgentius episcopus litterarum stud verba subjecit diis admodum eruditus, etc, quae infra lib. iii, c. 5, dicentes ipsi Graeci quod chrisma ex aqua tluminis videbis. Demum idem loca duo Fulgentn inedita a Latini conticiamus; reprehendentes nos Latinos quod Ratramno locis citatis allata profert. Quid Sirmondo octo hebdomadibus a casei et ovorum esu more suo persuaserit prolem hanc extraneo parenti supponere, non cessamus; dicentes etiam quod in Pascha more Judaeorum super altare pariter cum Dominico cormihi prorsus incompertum, cum alioquin caeteris pore agnum benedicamus et offeramus; succensenles Hincmari operibus, per duodequadraginta prope anetiam nobis quia clerici apud nos barbas suas ranos a se summo studio summaque diligentia conquidunt; et dicentes quia diaconus non suscepto presitis, illud non ignobile opus accensere debuisset. sbyteratus olticio apud nos episcopus ordinatur, » etc. Nunc testimonia in medium afferamus. cap. « Ecclesiasticis, Deinde Nicolai epistola? verba subtexit Tua, Sigibertus de Scriptoribus Hincmare, charitas cum hanc epistolam Iegerit, 95 « Bertramus (sive Ratramnus) scripsit librum mox ut etiam ad alios archiepiscopos, qui in regno de Corpore et "Sanguine Domini, et ad Carolum litilii nostriCaroli gloriosi regis consistunt, deferatur, brum de Praedestinatione. » summopere agere studeat,ut et de hissinguli in suis Joannes Trithemids, abbas de Viris illustribus ordioecesibus propriis una cum suffraganeis suis, in dinis S. Benedicti, lib. u, cap. 48: « Bertramus cujuscunque regno sint constituti, convenienter tramonachus, in divinis Scripturis studiosus et eruditus, ctare, et nobis qua? repererint suggerere curent, eos atque in saecularibus litteris nobiliter instructus, incitare non negligat, » etc. En summa schismatis scripsit non parvipendendae lectionis opuscula, quiin Oriente a Photio pseudopatriarcha Constantinopo- C bus suum magnitice exercitavit ingenium, e quibus litano et gregariis excitati, fotique a Graecorum imego tantum reperi de Corpore et Sanguine Domini peratoribus Michaele et Basilio. lib. i, ad Carolum de Praedestinatione lib. l. Claruit Raque Ratramnus noster id muneris sibi imposiA. D. 870. » tum accurale, eleganter et prorsus erudite, quatuor l^laudius Espenc.ecs, doctor Parisiensis, de Eucha« Et merito sane, peregit libris. In prioribus totus est cum in sacris ristia lib. iv, c. 19, sub med. Scripturis, tum in Graecorum Latinorumque pla'itis, cum verus, ut ita loquar, ille Bertramus, totos annos quo novatorum propellat blasphemios, et stabiliat de septingentos, ncc a quodam haereseos fuerit insimHSpiritu sancto catholicam veritatem. Quarto vero in latus, vel reprehensus quasi male scripserit, sed in libro de varia Quadragesima? observatione, deque catalogum scriptorum ecclesiasticorum relatus, ut vario cjborum usu; de jejunio Sabb.iti apud Latinos: vir non minus vita quam doctrina, ingenio et elode clericorum barba? et capitis tonsura, ac caelibatu; quio insignis. » de Confirmationis sacramento a solo episcopo conClaudius de Saintes, episcopus Ebroicensis, de ferendo; de Romani pontificis in patriarcham ConEucharistia? Controversiis, repet. 2, c. 14: « Verum stantinopolitanum atque adeo in universos orbis illum Bertramum totos annos septingentos nemo
:

ritibus agit omnino feliciter. Quam porro in sacra? Scriptura? et in antiquorum Patrum ac conciliorum lectione versatus fuerit Ratramnus, facile qui libros hosce quatuor evolverint, animadvertent.

;

:

:

:

:

:

225

CONTRA GR/ECORUM OPPOSITA.
A rum
adductus.

LIB.

226

haereseos repreliendit, quasi male scripserit; sed refertur in catalogum scriptorum eccle*iasticorum,
ut vir

non minus

vita

quam
»

doctrin;), iugenio et elo-

quio insignis et catholicus.
:

Aubertus Mir.f.us in Scholiis ad praefatum Sigiberti caput « Berlramus scripsit librum de Corpore et

Sauguine Domini, excusum Coloniae
in

1532,

Basileae

verboruin, sed ex intentione dicentis aestimanda sunt quae dicuntur. Dicentis autem intentio, cum tanquam catholici nobilisque scriptoris auctoritate utijam persona defuncta est, ex communione religiotur, eoeplicans vocem Filioque, additam ad Symbolum « sius aestimatur. » Et sane ab beterodoxorum caQuin eliam Ratramnus, Constantinopolitanum lumnia catholicc defendi posset Ratramnus, non Corbeinsis monachus, in lib. n pro Romana Ecclesecus atque olim Dionysium Alexandrinum vindisia contra Graecos, quem circa anuum 868 scripsit, cavit Athanasius. « Magni certe argumenti est (inPhotii teuipore, tanquam ab illis objectum corrupti « Scripsit. quit ipse in epistola de Dionysii sententia contra symboli crimen diluit, » etc. Ae subdit Arianos) ue in hoc quidem illos verum dicere, sed autem Ratromnus, ut jam dictum est, post acceptam calumniis virum premere, quod ille nunquam ab Nicolai Encyclicam, quam ad Hincmarum et alios aliis episcopis de impietate convictus est, neque haeepiscopos in regno Caroli Calvi constitutos miserat resira propugnando ab Ecclesia secessit, sed in ea auuo 867, ut eos hortarelur ad refellendas Graecorum cum pietate obdormivit; quodque ejus meraoria hacalumnias, adversus Romauam Ecclesiam objectas a ctenus cum Patribus hucusque celebrata est, et in Michaele imperatore et Basilio in epistola quadam catalogum relata; qui si cum istis ejusdem opinionis ad se scripta. » fuisset, aut si scriptorum suorum rationem non Joannes de Lau.voy, doctor Parisiensis, in disserreddidisset, miuime dubium quin eadem quae illi tatione de veteri ciborum Delectu, etc, pag. 13: « passus fuisset. » Tandem vero cum tam praeclara et Graecorum objectioni sic respondet Ratramnus, aperta in praefato Ratramni opere realem corporis Corbeinsis monachus, in opere quod tunc episcoporura auctoritate contra Graecos vir ille doctissimus C et fanguinis Christi praesentiam sub speciebus eucharisticis probent ac transsubstantiationem, obscuconscripsit. Ex lib. iv hujus operis, » etc. Inde proriora proinde et difficiliora ad orthodoxum sensum lixam pericopen excerpsit. benigne queunt elucidari; ex Regula nimirum FaGilbertus Mauguin, regi a consiliis, in Historicee cundi, lib. ix, c. 5 « Quemadmodum calumnianet Chronologicae Disserlationis capite 17, ad annum tium hae.reticorum est ex dubiis et obscuris quae 850. « Hoc etiam anno Ratramnus, Corbcinsis monachus non levis armaturae in Ecclesia Ctiristi micerta et manifesta sunt male interpretati, in ita salles, regio mandato obtemperans, duos libros de Praevum est prudentiae ac pietatis catholicae ex indubitatis atque evidentibus et firmare ambigua et latendestinatione composuit. » Quos ille primus luci tia declarare. Si qui vero orthodoxi etiam aliud faiedit. Jacobus de Sainte Beufve, socius Sorbonicus ac ciendum putaverint, non sunt in hoc a prudentibus regius professor, tractatum de Eucharistia in Sorimitandi. » bonse scholis ipse prxkgens, Ratramnum multis iisque Haec Acherius, qui prae.terea monet eos libros a se non vulgari eruditione refertis egregie vindicat. Primo editos esse ex codice Thuaneo. Hunc codicem dequidem post Sigibertum. Trithemium, Espencaeum inde Baluzius contulit in bibliotheca Colbertina, et Sanctesium, inter ecclesiasticos scriptores orthoeumque diligentise suae fructum retulit, quod in doxosque locum obtinuisse Ratramnum, deinde canonnullis locis deprehendit Acherii librarium in Ratholicum opus de Corpore et Sanguine Domini comtramni opere exscribendo nimium ingenio suo inposuisse docet; fretus non tantura Sigiberti et aliodulsisse.

Mycropresbytico, et alibi, sed damnatum a Tridentinis censoribus. Ita Molanus in Bibliotheca ms. Haeretici eum primi typis ediderunt, videnturque illi inseruisse quaecunque vel obscura vel in speciem prave sonantia leguntur. Plurimis certe locis veram transsubstantiatioChristi pra?sentiam astruit et nem docet, ut ne ipse quidem inte.rpolator id sub rinem dissimulet, dicens multa nou cohaerere et praecedentia sequentibus contradicere. Hoc inter alios observavit Bartholomaeus Petrus Liutrensis, doctor Theologus. » Diomsius Petavius S. J. Theologicorum Dogmatnm tomo II, lib. vii, cap. 2, aute finem, Ratramni

imo hisce potissiraum rationibus est, septingenlos per annos haeresis haud insimulatum ab ullo scriptore, nedum damnatum Ratramnum. Altera vero, neque ab ipso Bereugario haeresiarcha, neque ab ejus discipulis usquara laudatum repereris. His accedit quod lramunis exstiterit liber ille Ratramni a censura consilii Vercellensis, in quo Berengarii impiura dogma simulque Joannis Erigenee, sive Scoti, ejusdem farina?. opuscula aeterno anatbemate fuere perculsa. Postremo subjungit Sanbovaeus Etsi opus illud de Corpore et Sanguine Domiui, quod Bertrami praesefert nomen, genuinus esset ipsius fetus, minimeque corruptus, interpolatusve, suum esse nihilominus Ratramnum nostrum, vel suae haeresi faventem, ob naevos eo in opere contenlos, incassum persuadere conantur haeretici quippe qui continuo in Ecclesiae sinu vixit, ac placide in ejus obdormivit communione. » Ait enim Facundus lib. x, cap. 5 « Non ex levi sono
testimoniis, Altera
:
:

:

B

.

:

:

LIBER PRIMUS.

CAPUT PRIMUM.
Mkhaelis
et Basilii

D

inferre valerent, illudque
cto
:

Salomonicum

Spiritu san-

impp. oppositis responsio. Opposita Grxcorum.
Michael et
hseretica,
Basilius,

Opposita quibus
imperatores,
tur, vel
falsa,

Romanam
vel

Ecclesiam infamare
vel

Graecorum conanvel

snperstitiosa,

irreligiosa fore cognoscuntur.

Quapropter merito con-

Responde stulto secundum stultitiam prolatum suam, ne sibi sapiens esse videatur (Prov. xxvi, 5). Cum enim dicant quod chrisma conficiamus ex aqua et quod agnum die sancto Paschae super altare una cum Dominico corpore sacrandum Judaeorum de more ponamus, nonne manifeste mentiuntur? Nec
;

temptui subjacere deberent, nisi consideraretur quod
simplicibus minusque capacibus scandalum laesionis

timent illud Psalmistae Spiritu sancto

loquentis

:

Perdes omnes qui loquuntur mendacium (Psal. v,

7).

227

RATHAMNI CORBEIENSIS MONACIII
alibi Spiritus

228

Fahus A per invocatioaem Banctse Trinitati* facientes? Superstitionis Uta deprehenduntor esse, aon alicuju* testis non erit impunitus [Prov. six, 9). Idem, quod religiosae cousiderationis. culpare nituator non Bolum Romanara, verum omQuid mirum hujasmodi si calamnUs procedant ah Latinam Ecclesiam, quod Spiritum Banctum d« nem hominibus sacrse legU peritU, aeculari poteutia fulPatre Pilioque procedere coonteamur, secuadum cadogmatitis, imperii fusla conttdentibus? De sacrU tholicam tidem, cum illi tantum dicant, eum de Patre bus, de ecclesiastico ritu, non imperatorum, Bed pravitate condemnant, procedere, nonnese bsereseos episcoporum fucrat disputare. DUcendum illi^, non et ab Ecclesia! communione removent, etinSpiritum doceudum, in ESccleflia ministeriurn commiflflum est. sanctum blasphemant? quod peccatum irremissibile m, Nam (juamvis imperiali dignitate praecellant, res illis protestatur (Marc esse Salvator in Evaogelio publica commissa est, non episcopale ministerium. 29). Nisi forte monstrare possint a suis raajoribus catholicis viris hoc aliquaodo deaegatura. Etenim Imperatores de seculi legibus tractare debeut; cum dicaat Spiritum sanctum procedere a Patre, episcopi vcru de divinis dugmatibus disputare. Suum modurn studeat tencre, non ufticiuiii episcopale noa acgant et a Filio procedere. Quod si majores suos sequi voluerint, amplexabuntur catholice diprseripere, ne illis jiroveniat quoJ Ozia: regis pontiliB cale ministerium prysumenti contigit; qui divinitus ctum, procedere Spiritum sanctum a Patre, sicut et sui majores suat amplexi, qui sacris litteris instilepra j)ercussus non solum a temjilu, verum et a Spiritum esse, videcominunionepopoli noscitur ejectus (// Par. xxvi. 17 tut.i optime noveruut utriusque quam Filii. Quod iu sequcutibus licet tam Patris Cur ergo recentes isti doctores, et monstruosi, ut clarius demoustrabitur. ita dicamus, preeceptores, suo nunc tempore in crimen devocare conantur, quod sui priores, si tameu

Etquod

sanctus

comminatur
'i,

:

.

CAPUT

II.

Iterum de Grsecorum

objectis.

Ecclesise

tilii

sunt,

et uaitatis catholicae sectatoree,

Quid muneris impe-

duxere semper
religio, nulla

ratoribus incumbit.

venerandum? Nullus novus cultus apud Roinanam Ecclesiam uuuc agitur; nulla uova
nova doctrina,
institutio

Jam quod arguerc conantur, quod iu Sabbato jejunamus vel quod Paschale jejunium uon eadem cum
regula celebremus; quis non videat quanto tumore, quantaque stultitia vel inflati vel excaecati talia dicant? Arguunt jejunantes, iterum repreheneis

nova nulla.

Majores aostri quae teauere, quae docuere, quae ser-

vanda

suis

posteris

reliquere,

haec tenemus, hoac
eis

servamus, nihil supra ponentes, nihil

adimenles.

duut aoa jejunantes; aut enim
aut

malum;

si

bonum

:

Quod de sancto Spiritu senseruat, hoc sentimus. jejunium, q Perceperunt illi ab apostolis, apostoli a Christo accur accusant? si malum cejjerunt. In eadem fide tam Orientahs quam Occi-

bonum

est

:

cur exercent quod accusant? Forsitan

res

non

sui

dentalis

merito sancienda,

sed pro personarum
Graecus,

acceplione
sit

apostoli dictum,

semper remansit Ecclesia. Noverunt etenim quod est una fides unum baptisma
5).

judicanda est; ut jejunium quodcelebrat Latinus

(Ephes. rv,
rent, quae

Et licet haereses frequenter

exsurge-

arguendem
Quisautem

;

quod vero

sit

venerandum,

sic

judicant vel elatione

decepti,

vel

scientia privati.

ferre possit quod reprehendere. gestiunt continentiam atfectantes, a feminarum concubitu se removentes, carnis et animae sanctitatem asmulan-

tanquam mali pisces Christi retia rumperent, Christi tamen tunica permansit integra. Instituta vero majorum suis quibuscumque locis edita, sicut non omnibus ecclesiis eadem, sic unitatem
fidei nullo

tes? Quee

cum

sint in

cunctis oiortalibus preecoaio

nec propter altenne consuetudinis commutationem mutuse societatis amisere
divisere
:

modo

laudis extollenda.
miuistis,

tum
est

preecipue

in

sacri

altaris

communionem. Quoniam

aliud est de habitu,

de
si-

quorum

ofiicium in sacris

semper

as-

conversatione discernere, et aliud de unitatefidei

obsequium jugiter exhimiliter sentire. Sed de his posterius. Nunc ad proposita veniamus, et de singulis qnae gratia sancti bere, pro commissis populis divinam majestatem diebus omnibus jugi precatu placare. Hocquia nostri D Spiritus donaverit, disputeraus, non ordinem proposacerdotes agere de more majorem non omittunt, sitarum sequentesquaestionum. Est enim minus pruimpugnant, infamantur nuptias damnare. Quid haec denter dispositus, quia levitate mentis, non prudentiae gravitate digestus esse cognoscitur. nisi religionem? Quid haec destruere nituntur, nisi Et primo de Spiritu sancto quae donaverit ipse disanctimoniam sine qua nemo placere potest Deo? camus:hoc enim et primum est et praecipuum, et Quis vero non videat quanto sit tenendum ridiculo, de barbae tonsione quod culpant vel quod presbyad catholicae fidei pertinens firmamentum. Ostenteri penes nos baptizatorum frontes chrismate sandere namque est animo quod sic de eo sentimus et cto non linunt, sed hoc privilegium pontificibus reconfitemur, sicut et Patres nostri senserunt et consistere, Divinitati servitutis
:

linquunt? Num in barbae vel tonsione, vel conservatione, praeceptorum divinorum praevaricatio cognoscitur ulla? vel
si

fessi

sunt;

et

sic

ipsi

senserunt

et

professi sunt,

sicut apostoli senserunt et docuerunt. Apostolorum

presbyteri quos baptizant
sacra

eorum
idcirco

autem doctrinam
oracula refutet.

si

quis arguere maluerit,
et

Christi

frontes

unctione

non linunt;

num

necesse est magisterium redarguat,

prophetarum

baptismi gratiam non periiciunt, trinam mersionem

229

CONTRA GILECORUM OPPOSITA.
CAPUT
III.

— LIB.
:

I.

230

A

Filioque procedit
Patre, procedit

sine tempore
Filio;

namque

procedit a
et Filius et

Probatur Spiritum sanctutn ex Patre Filioque procedere. Ario assimilantur Grseci. Saloator est veriid est tas. Spiritus sanctus est spiritus veritatis, Christi. Charitas dicitur Spiritus sanctus.

et a
tres

quia Pater
personae,

Spiritus sanctus

quidem

sed

unius

ejusdemque exstiterunt existuntque
Sequitur
sunt
;
:

substantiae.

Ornnia

qusecunque

habet'

Pater,
et

mea

quod Spiritum sanctum ex Patre Filioque procedere dicamus, cum ipsi ex Patre tantum procedere dicatis. Consideremus Evangelii lectionem, et ex eo responsionis tenorem capiamus. Loquitur enim Salvator in sermone quem secundum Joannem ad discipulos nocte, qua tradendus erat, fecerat, inter reliqua sic Cum autem venerit Paracletus quem ego
Arguitis
:

propterea dixi, quia de meo occipiet,
15). Si

annunSpiritus
;

tiabiVvobis(lbid.,
Pater,

omnia quaecunque habet
sicut est
Filii

habet

et

Filius,

profecto

sanctus Patris Spiritus, sic est et

Spiritus

alio-

quin

si

Patris est tantum,

nonetiam

queecunque habet Pater, sunt Filii. queecunque habet Pater, Filius. Igitur sicut est Spiritus sanctus^Patris Spiritus, sic est et Filii

non omnia Sed habet omnia
Filii,

mittam vobis a Patrc, Spiritum vcritatis, qui a Patre
procedit,
ille

Spiritus.

testimonium pruhibebit

de
et

me

(Joan.

xv, 26). Legitis qui a
vultis

Patre procedit,

audire non

R

Sed hanc habitationis possessionem non pulemus vel minorationem depositionis, vel conditionis additio-

mittam vobis a Patre. Dicite quemadmodum mittatur a Fiiio hoc namque dicere Filium non negatis, si tamen Evangelium legitis, aut Evangelio si creditis? Aut ergo missionem, hanc contitemini processionem, aut,
dicentem
Filium,
ego
:

quem

nem. Verum
Spiritus
Filio.

illud

declaratur,

quia

sicut

procedit
a

sanctus a

Patre,

sic

quoque
ait
:
:

procedit

Paulo superius Christus

nerit UleSpiritus veritatis; et

Cum autem vepriusdixerat Cum autem
mittarn vobis a Patre,
est, ipse

venerit Paracletus,

quem

ego

quod est impium, dicetis obsequium a : et eiitis, quod absit, cum Ario, qui minorem dogmate perverso Spiritum sanctum asserebat Filio. Absit autem ut Arii partes velitis astruere; absit ut Spiritum sanctum minorem Patre Filioque velitis aftirmare.
Igitur

Spiritum

veritutis. Veritas

Salvator

[Philippo

testiticatur

:Ego sumvia,veritas,

et vita (Joan. xiv, 6).

Si ergo veritas Salvator est, et Salvator Filius Patris
est,

quid

est aliud

dicere Spiritum veritatis,

quam quem

Spiritum Filii? Cognoscitur ergo Spiritus Patris esse

cum

dicat

Filius

missurum

se

esse

Spi-

ritum veritatis quia a Patre procedit, profecto fatetur

quiprocedit a Patre simulque Spiritus Filii, Salvator conhtetur Spiritum esse veritatis.
;

quod a se dicat
se mittere.

cum

procedere,

dum

confirmat
facit,

eum

Si quseris

unde

sit

Spiritus veritatis, qusere simul

Fortassis

queestionem
:

quod non

unde

sit

Spiritus Patris
est;

simpliciter dixerit Salvator
bis
:

Quem

ego mittam vo- C tre Spiritus Patris

procedendo namque a Pasimulque procedendo a Filio,
:

sed

addiderit,

a

Patre.

Hoc Ariani movere
Divinitate.

qui est veritas,

Spiritus est

Filii.

Nou propter

sub-

primi

gradum

facere voleutes in

Sed

jectionem dicuntur

Evangelii ventas consubstantialem

totius Triuitatis

ostendit unitatem. Procedit Spiritus sanctus a Patre,
illius

quia de substantia manat. Mittit quoqne Filius
sauctus ut
et

ista, sed propter unius ejusdemque substantise signiticationcm. Quoniam sicut sunt Pateret Filius unius ejusdemque [substantiee, sic ab utroque procedit Spiritus sanctus. Nec putes duos

Spiritum veritatis a Patre, quia Spiritus
a Filio

habere patres Spiritum
Patre, procedit a
Filio:

sanctum,

quia

procedit a

procedat, ipse natus est ex
Filius

Patre;

sicut

nascendo substantiam, sic itidem accepit a Patre ut Spiritum veritatis mitteret a se procedendo. Alioquin cum dicit Qui a Patre proccdit; non negat a se procedere, quoniam missio
accepit de Patre
:

non non

est Filius, et qui iilius

quoniam Spiritus sanctus uon est, habere patrem
charitas
est

potest.
esse,

Dicitur quoque Spiritus sanctus unde beatus Joannes Deus charitas
:

(I Joan iv,
:

Filii,

processio est Spiritus sancti;
veritatis,

ut mittat Spiriipse

16).

Quam
;

charitatem

tum
quia

nun tanquam minorem jubendo
sed missionis
Spiritus veritatis a

Et

vos unctionem
et

commendans scribit lidelibus quam accepistis ub eo, maneat in

major existendo;
sicut

verbo monstratur, ~ vobis
Patre,
sic
:

procedit

sed sicut
H,
27).

etiam procedit et a Filio.

Hinc in consequentibus
,

non habctis ut aliquis doceat vos', unctio cjus docet vos de omnibus [I Joan. Huic simile Salvator Cum autcm vcnecesse
:

At

ille

me

clarificabit

;

quia de meo accipiet
14).

et

an-

nerit, inquit, ille Spiritus veritatis, docebit vos

omnem
:

muntiabit vobis (Joan. xvi,
Spiritus sanctusa
Filio,

Quid enim
sint

accipiet

veritatem (Joan.

xvi,

16).
:

Sive igitur dicas
ejus

Deus

cum unius
de

substantice
accipict,

charitas est; sive dicas

Sicut unctio

docet vos

uniusque

potentise?

Nimirum,

meo

de omnibus

;

sive dicas
:

:

Spiritum veritatis, qui docet
signihcas.
:

dixit; id est a

me

procedit,

quia sicut suut

unius

omnem

vcritatem

Spiritum sanctum

Est

substantiee Pater et Filius, sic et de

utroque proce-

dendo Spiritus
existentiam.

sanctus accepit

consubstantialitatis

Nec debet movere quod accipiet futuri temporis hoc enim ad illud respicit quod futurum erat, quod discipulis mitteretur ; non ad illud quod a Patre
dixit,

autem charitas Patris, qua nos dilexit est charitas non diversa propterea Filii, qua nos redemit. Sed charitas, quia Patris esse dicitur atque Filii qua charitate Pater diligit Filium, eadem charinamque tate Filius diligit Patrem est namque charitas Patris Spiritus sanctus, est charitas quoque Filii Spi:
:

Dicetis obsequium. Verissima lectio

;

antea legebatur, impium dicenti, obsequium.

231
ritus sanctus. Procedit cliaritas

RATRAMNl CORBEIENSIS HONACHI
Palris
a
1'atre,

232
vobii, Spiritta

ut A discipulis ait
et
i

:

Verha qute locuttu sum
vi,

diligat Filium

;

procedit etiam
Igitur

charitas Pitii a

Filio

nta

sunt

[Joan.

64).

Unde

igitur

procedunt
qnse
lo-

ut diligat Patrera.

ulriusque

una

charitas,

verba, nisi mentis ab intimo? Igitur rerba

quoniam utriusque unus
dens.

Spiritus ab utroque proce-

quitur Christus
Divinitate

Spiritus et rita sunt, qnia
est.

Spiritus,
tn

qui de corde Christi procedit, vita

Non quod
parlicula
;

Christus

clamabat dicens

:

Si quis

sitit,

veniat

ad

cor

sit,

carnis

videlicet

sed

me,

ct

bibat (Joan.

vn, 37). Qui credit in me, sicut

quod

tali

vocabolo voluit interioris subttantite monde qno dicit procedere
procedit
Spiritus
S|*i ri-

dicit Scriptura,
viose.

flumina de veutre ejus fluunt
:

aqux
(Joan.

strare sacr.imenturn,

Subjungit evangelista

Hoc

autem

dixit de

tum qui
Filio,
Filio.

vita est.

Ergo

sa- ctus B

Spiritu

quem

accepturi erant credentes in

eum

et

est

unius

ejnsdemque substantia-

cum

vn, 30).

Aqua; vivae llumina, evangelista docenle, inundationem dicimus Spiritus sancti, qua docet Salvator in se credentes
irrigandos.
niina, nisi de lide Cliristi
nisi ex Ghristi

CAPUT

iv.
et

Unde igitur flumanantia ? Et unde |iidcs;
igilur do-

Testimonia proferuntur ex Evangelio

Epistoli$Pauli.

doctrina?

Quemadmodum

ctrina Christi de Christo, et tides illius

In Fvangelio Lucsesic legitur: Et cgressus est fjhri" stus in xirtute Spiritus in Gaidxam 'Luc. vi, doctrinae de 14). De

Christo

:

sic

ilumina aquae
Christo
:

vivae, id est Spiritus

san-

Salvatore legitur,

quod

sil

virtus Patris, et

nunc Spi-

ctus procedit a

Christus

namque

et

homo

ritus virtus a[)pellatur.
et alia virlus Spiritus ?

Ueus perfectus. La quo perfectus Deus, sanctum in se credentibus, qui a se proceSpiritum
perfectus, et
dit, largitur,

Nunquid a!ia virtus Christus, Non utique Sed uterque vir:

infundit;
vitae

cujus iluenta corda creden-

una utriusque substantia monstretur. Quidest autemquod ait: In virtute Spiritus ? Nunquid
tus dicitur, ut

tium aeternae
sitiet
ei,

fontibus inundant.
:

majorem

voluit osieudere Spiritus sancti virtutem rilii
:

Samaritanae quoque dicit
iterum
:

qui autem biberit ex aqua
seternum.

Qui biberit ex aqua hac, quam ego dabo
ei,

non

sitiet in

Sed aqua quam ego dabo

fietin eo fons
iv, 13).

aqux
alibi

Quod

salientis in vitam aeternam (Joan. ilumina dixerat aquee vivae; nunc
;

appellat fontem aquae salieutis in vitam aeternam in utroque Spiritum sanctum volens intelligi, quem

virtute?Non omnino. Quid estergo quod ait In virtute Spiritus? .Non enim externam Chrislo voluit ostendere virtutem, et velut aliunde concessam, sed propriam; quae cum sitSpiritus sancti, sit etiam simul et Filii tanquam in una natura non in essentia diversa et manendo simul in uno alter procedat ex
altero, Spiritus videlicet sanctus

ex

Filio

;

[uterque

manifestissime

dicit a
e.i,

se

dari

cum

dicit

:

Aquam

„ vero de

Patre

:

sed

Filius

nascendo, Spiritus vero
alternis

quam

ego dabo

fiet
:

in eo

dat, ex semetipso dat
lientis in

dat

fons aquae. Quod enim autem fontem aquae saest

sanctus procedendo.

Non quod
Frlio,

temporibus
interve-

de Patre procedat vel

sed quod nullo
scribit ad

vitam &?.ternam, id

Spiritnm sanctumlargitur.

niente tempore de Patre procedat simul et FUio.

in

se

credentibus

copiosissime

Demon-

Beatus Paulus apostolus

Galatas

:

Quo-

strans, a se procedere,

quem

a se dicit

credentibus

donari.

Resurgens a mortuis
dentibus, post pacis

et discipulis in conclavi resi-

salutatiouem, et post
:

tam

pacis legationem

Insufflavit, et dicit

mandaeis Ac:

Spiritum sanctum (Joan. xx, 22), et reliqua. Quid enim per insufilalionem, nisi Spiritus saneti
cipite

Deus Spiritum Filii sui in corda vestra clamantem, Abba, Pater (Gal. iv, 6). Non ait Misit Deus Spiritum suum. Quod si diceret, non penitus excluderet Filium; quoniam Deus est etiam Filius, quemadmodum Pater est Deus, et uterque non duo dii, sed unus est Deus quod enim persona separat, substantia conjungit. Volens
estis filii

niam

Dei, misit

:

:

processionem signiiicat? Non ut tlatus ille corporeus ex aere sumptus, et pulmonum ministerio per oris

autem omnem auferre quaestionem, personam
specialiter dixit, misisse

Filii

Deum

Spiritum

Filii

sui in

corda nostra. Num alius est Spiritus Filii quam Spiorganum eifusus, Spiritus sancti fuerit substantia, verum tali nos modo voluit edocere, Spiritum san- D ritus Patris? Quod si idem est Spiritus amborum, non enim sic dicitur profecto procedit ab utroque ctum ex seipso procedere, et de substantia Filii Spihoc qui senSpiritus Filii tanquam sit minor Filio ritus quoque sancti substantiam manare. Sicut Pater non est Filii nativitatem de sua substantia volens ostendere tit, vel dicit, non est catholicus. Qua de re
;

;

propagatam, ac per hoc Filium sibi fore consubstanEx utero tialem, loquitur in Psalmo eidem Filio
:

quare dicatur Spiritus
Filio
;

Filii,

nisi

quia procedit

a

sicut dicitur

Spiritus

Patris,

quia procedit a
sic

ante luciferum genui

te (Psal. cix, 3).

Non quod

ute-

Patre.

quo Filium ante saecula genuerit; sed quo testificatus fuerit, quod Filium non de nihilo, non alterius de rei subsistentia,
habuerit, de sed propria de natura substantiaque genuerit. Sic et
Filius insufilando dans

rum Deus Pater

Ad
ait
:

Philippenses autem scribens, inter caetera
Scio

enim quia

hoc
et

mihi proveniet

in salutem

per vestram orationem,

subministrationem Spiritus
Jesus Christus, Deus
spiritu loquebatur
et

JesuChristi (Philip.

\,

19).

Spiritum sanctum apostolis,

ostendit de sua substantia procedere,
sufflatione voluit donare.

quem
sui

tali

in-

homo. Nunquid de humano stolus, haec quando dicebat?
Christus

ApoJesus
te-

In cruce

namque

humanum

posuit spiritum, evangelista
:

De sacramento corporis

et sanguinis

loquens

stante, qui de illo dicit

Et inclinato capite tradidit

233

CONTRA GH

F.COlUiM OPPOSITA.
:

- LIB.

I.

234
:

A supra singulos corum ct repleti sunt omnes Spiritu Spiritum {Joan. xix, 30). Et de quo dicit etiam ipse sancto, et cieperunt loqui variis linguis, prout Spiritus Potestatem habco poncndi animam meam, et iterum sanctus dabat eloqui illis (Act. n, 1-4). Et in consesumendi eam (Joan. x 18). Iste vero Spiritus, de quentibas Et\crit in novissimis diebus; dicit Dominus, quo nunc loquilur Apostolus (/ Cor. xu, etc), per quod in effundam de Spiritu meo super omnem c.arnem, et procujus subministrationem certa spe confidit,
:

nullo super

Christi

administratione

confundetur,

phctabunt filii vcstri

(Ibid.,

17;)etreliqua. Etpaulopost:

Deus

est

:

qui eliam Spiritus sanctus appellatur, ad
Filii;

Et quidem super servos
diebus
illis

distictionem Patris et
stolus,

quod

ciivisiones

de quo testatur Apogratiarum ipse distribuat,
est.

cffundam de Spirilu meo,

meos super ancillas meas in et prophctabunt

qui operatur
Christi,

omnia non subjectione

prout vult. Hic ergo Spiritus
servili,

Hoc totum posuimus utbeato Petrodoceute nosceremus Spiritum sanctum eifusum super apoIbid., 18).

sed processione

di-

stolos,

et

reliquos
die

credentes,

qui

pariter

fuerant
scri-

vina, Patri, Filioque in

natura, in majestate, in di-

congregati

Pentecostes,

ab

Jesu.

Fnde
:

guitate eequalis.
Scribit

ptum
Lucas in
Aclibus

est.

:

Hunc Jesum
sumus
(Ibid.,

rcsuscitavit
32).

Deus, cui
intulit

omncs

sanctus

apostolorum

:

nos

testcs

Deinde

Dex-

pum

venissent autemin Mysiam, tentabant ire niam,etnon permisit eos Spiritus Jesu Act. xvi,
(

Bitlnj7).

tera igitur Dei exaltatus effudit hunc, id est

Spiritum
in

B sanctum,

nimirum
ct

Jesus,

qvem Deus
(Ibid.,
33).

rcsuscitavit,

Dequo
euntes

Spiritu dicat, superius narrat, dicens

:

Transvctiti
6).

quem

vidistis

audis/is

Viiistis
:

autem Phrygiam

et

Galatix regionem,

igneis linguis, audistis in

linguarum varietate

nam
sed

sunt a sancto Spiritu loqui vcrbum in Asia (Ibid.,

Spiritus sanctus in propria natura nec videri corpo-

Quem dixerat superius sanctum Spiritum, ipsum postea dixit Spiritum Jesu manifeste siguans non
alium esse Spiritum Jesu

rea visione, nec audiri pote.st auditu corporeo,

quam

Spiritum sanctum.

assumpsit habitum, ignis speciem sub linguarum imagine, quo posset intueri, et discipulorum potitus
est vocibus,

Cur

autem dieatur Spiritus Jesu, frequenter est dictum, quohiam procedit a Jesu. Non ea natnra qua factus est misericorditer bomo, sed ex ea qua
natus de Patre sequalis csl Patri.

quo

posset

audiri.

Quod autem
sed

ait

:

Promissione Spiiitus sancti accepta a Patre effudisse

bunc Spiritum,

non

Divinitatis,

bumanitatis

Item

loquitur ad Titum
fecit

:

Secundum suam

miseri-

eordiam sulvos nos
et

per

lavacrum regenerationis,

commeudat gratia. Nam secundum Divinitatem non accepit repromissionem, quoniam omnia quse liabet Pater sua suut, non temporaliter accipiendo.
sed seternaliter babendo.

renovationis Spiritus

sancti,

quem

effudit

in nos

abunde
Tit.

per

Jcsum

in, 5).

Quemadmodum

Christum Salvatorem nostrum q effudit per Jesum Chri-

CAPUT
Quid
sit

V.

stum Spiritum sanctum? nunquid velut minorem per majorem? Hoc Ariani voluerunt sed Patrem dicit elfudisse Spiritum sanctum per Jesum Cbristum, nt ostenderet edusionem Spiritus sancti factam ex
:

effusio

sancti

Spiritus.

Qui spirat Spiritus

sanctus.

Et

comparemus

bis

Pauli sententiam supra

jam

Jesu Cbristo,

non tanquam aliunde accipiendo, sed neque enim voluit dicere seipso mittendo eam ex ut Pater Spiritum sanctum efluderit per Jesum Christum, tanquam si per fistulam effundatur aqua, ut
:

posilam qua dixit loquens ad Titum, de Spiritu sancto, quem effudit in nos abunde per Jesum Christum
Saloatorem

nostrum

(Tit.

m,

6).

Paulus

testatur

quod Pater

nibil

inbac effusione

fuerit Filii,

praeterquam mini-

sterium vel evectionis, vel transitionis.
sentire impietatis est.

Hoc itaque Spiritum sanctum in nos abunde per Jesum Christum Salvatorem nostrum. quia procedit et aFilio, sicut procedit

Verum

elfudit Pater

eiiuderit Spiritum sanctum per Jesum Christum Salvatorem nostrum. Petrus vero dicit, quod Jesus effuderit bunc eumdem Spiritum sanctum resurgens a mortuis. Quibus docemus et Patrem eum effuudere et Jesum Christum, ut discamus

ab utroque procedere Spiritum sanctum,

quem

uter-

debemus hanc a Patre et dicendo effudit per Filium, monstravit D effusionem localem exstitisse, ut de Patre manans processionem ejus a Filio, nec tamen negjvit cum localiter transierit ad Christum tanquam Patrem rePatre procedere quiacum procedit a Filio, procedit linquendo, vel ut posset ad Filium venire semetipque effuudit
:

neque enim

cogilare

:

;

et a Patre.

sum extendendo,
a Filio

ut alteraverosui parte Filiumcontin-

De hac effusione Spiritus sancti testatur beatus Petrus in Actibus apostolorum de Domino Jesu Cbristo Judseis sic
et

geret, altera vero in

Patre maneret. Similiter

cum
reli-

in discipulos fuerit effusus, vel

Filium

loquens

:

Dextera

igitur Dei exaltatus,
effudit
33).
:

querit et

ad discipulos venerit,
irradiaverit, et

promissione Spiritus sancti accepta a Patre,
et

protensione facta, proportione

hunc quem vos vidistis
complerentur,
pariter in

audistis (Act.

n,

De

lorum corda

vel certe quadam quadam sui, discipuquadam in Cbristo resi

quo locutus Lucas in eisdem Actibus testatur
inquit, dies
Pentecostes,

Cum
sore-

sederit; veluti

radium

solis

consideres
alia

alia

sui-

erant

omnes

parte spba?ram ipsius illustrantem,

vero terra

nus

eodem loco, et factus est repente de cceto tanquam advenimtis spiritus vehcmenlis et
;

attingentem. Sed ista in corporibus sunt; at vero in
Divinitate sanctae Trinitatis nil istorum deprehenditur, sed

plevit

totam
illis

domum

ubi erant sedcntes.
linguae

Et

apparueseditque

absque temporis intervallo

in

loci Spiritus

runt

dispertitae

tanquam

ignis;

sanctus a Patre effunditur, similiter et a Filio. EffunS

:

23:;

KATI»\MNI CORBEIENSIS MONACHI
Pater
Filium, A monslratum
sont,
eet,

236
effusionem
Spiritus
sancti,

ditur a Patre in Filium, quia genoit
ciruruliltir et a Filio,

sive

quia omnia

quea Patria

donationem, ad Patrem pertinere etad Filiom, qnia
procedit ab ntroque. El hic igitur

habet Filius.
Testatur quoque sanctom Evangelium quod Spiritusubivull epirat [Joan. m, 8). Quid est spirat? nimirum quia quandocuoque vull, uhicunque vult semetipsum effundit. Videamus totius Trinitatis unam

qood dteit eamdem

graliam dedisse nuper credentibos,
apostolis,

qoam
se

dedit prius
significat,

Spiritum

sanctnm
posset,
si

manifeste

quem
(jeret.

dare poluit Fiiius, quoniam a

procedit

:

quod omnino non

non

ab

illo

proce-

operationem. Pater effundit, Filius effundit Spiritum sanctum. Spiritus sanctus, ubi vnlt spirans, semet-

ipsum

effundit.

Quam

congruenter Apostolus
fecit,

dicit

CAPDT

VI.

effusionem Spiritus sancti factam per Jesum Chri-

stum, per
venienter
ctrurlissp

quem

Pater Deus omnia

quam

Testimonia ex Scripturis.

con-

quoque Petrus apostolus
facit Patcr,

testatur
dicit
ct

Spiritum sanctum, de quo

Filum Evangelium
Filius facit
'*

Ad Romanos beatus Paulus scribens, fidelihus ait Vos autcmin carnenon e8tis,$edin Spiritu; si tamen
Spiritus Dci habitat in vobis. Si quii
Christi

quoil

omnia qux

hxc ntdcm

autem Spirituni

similiter (Joan. xvi, lo).

Kffundit igitur Pater Spiri-

non habet, hic

non

est

ejus (Ilom.

vm,

9).
:

tum

sanclum, elfunditet Filius,

quoniam

sicut datur

Videte cujus

personam

velitis acr.ipere

cum
si

dicit

Non igitur arguant Graecorum imperatores I.atinos, quod confitemtur Spiritum sanctum procedere a Filio, sicut procedit a
a Patre, dalur et a Filio.

SiSpiritus Dei habitat in vobis.
Patris
accipitis,

Quod

personam
Spiritum,

consequenter

eumdem
Quo

Spirilum Christi csse testalur.

dicto manifeste

Patre, sed potius

discant fidei veritatnm a
illius.

Christo,

comprobat eumdem
Chris'i
:

esse Spiritum Patris

qui

sit ct

discant et ah apostolis

et

dum

utriusque Spiritum esse non tacet
si

Item inActihusapostolorum loquiturPetrus TA nos sumus tcsteshorum verborum, etSpiritus sanctus,quem dcdit Deus omnibus obedicntibus sibi (Act. v, 32). Quem Deumdicitdedisse Spiritum sanctum,niside qnosuperius ait Dexiera Dci igitur exaltatus, cffudit hunc qucm vidistis etaudistis (Act. n, 33) Jesum Christum (sicut dictum est) intelligi monstrans? Sed quomodo dedit Spiritum sanctum Deus ohedientihus sibi?num quasi
:
: ;

ab utroque procedere contitetur. Quod
velitis intelligere

utruinque

ctionis

magis sic qunqne Spirilum sanctum
Deus);
Christo procedere.

de persona Christi, quod ordo levidetur admittere (nam Christus est

:

docemur Spiritum Christi esse per quod instruimur eum a
persona
:

Nam

Patris
si

manifestius

infra signatur,

[ubi

loquitur

Quod

Spiritus ejus,

minorem? Nequaquam.
tas

C

qui suscitavit Jesum
vobis.

Christum a mortuis, hibitat in
hic
intelligi, quod quoque cum Patre Evangelio dicit. Sed sive hoc,

Filius narr.que dicit

:

Spiri-

Quamvis

et

Filius possit

ubivult spirat. Dat itaque Deus Spiritum sanctum
sibi

hominem quem

susceperat, ipse

obedientium

cordihus infundendo,

non

ut

se

suscitaverit, sicut in
sive illud malueris,

relinquat in quo per unitatem

substantiae permanet,

maniteste instruimur
qui
sit

eumdcm
in-

quos prius non irradiabat. sed ut illos Nemo quod non habet donare praevalet sic Filius testatur habere Spiritum sanctum, quem d-edit omnibus obedientibus sibi. Quemadmodum autem habet per unitatem substanliae, non per possessionis
illuminet
:

esse Spiritum
ferius

Filii,

et Patris.
:

Unde quod
;

sanctus

dicit
filii

Apostolus
sunt

Dei aguntur, hi

Quicunque Spiritu Dei (Rom. vm, 14 de
,

obtentum,

sic et

cum

donat,

non
est

alieni juri

quasi

utroque sine cunctatione potest accipi, id est sive de Patre, sive de Filio; utriusque namque Spiritus est, ah utroque procedens; sicut in multis jam

donum
se

tribuit, sed sui

quod

imperlitur.

Quod non
beatus

alias Filius

proprium muneris faceret, si non a
sequenti-

comprobatum
Spiritum

est.

Et

infra

:

Non enim
timore
in
;

accepistis

Spiritum servitutis iterum
adoptionis
(Ibid.,

in

sed accepistU

quoque
etiam

Spiritus sanctus procederet,] In

p\liorum,

quo

clamamus

:

bus

Petrus

docens

quemadmodum
eo

Abba, Pater
rj

15).

Ad

Galatas autem
Dei, misit
:

scrihens

Cornelius de genlibus, et qui
dentes, baptismi gratiam
Si ergo

cum

fuerant

cre-

ait

:

Quoniam autem
Filii sui in

estis Filii

Deus Spiri-

perceperint, sic
dedit

post caeillis

tum

corda vcstra clamantem

Abba, Pater

tera dicit
sicut ct

:

eamdem gratiam
credidimus in

Deus,

(Gal. iv, 6). Videte

quod eumdem

dicat Spiritum ad-

nobis

qui

Christum, cgo quis eram qui
(Act. xi,

Dominum Jesum possem prohibcre Dcum
Deus, vel Spiritus sanpossit |intelligi;

17)?

Quamvis
vel

|hic

ctus, quia corda repleverit

credentium, et linguarum

dederit

scientiam,
si

certe Pater

tamen
tis

consideremus verba Petri superius loquende missione Spiritus sancti super credentes, quod

quem confitetur Spiritum Filii, quo nos doceat Apostolus eumdem esse Spiritum Patris, quem dicit Spiritum adoptionis, et eumdem esse Spiritum Filii, quem misit Deus in corda nostra; et in eodem, qui tam Patris quam Filii monstratur Spiritus, clamamus Abba, Pater. Quod [nequaquam
optionis filiorum,
facere possemus:
si

non quemadmodum procedit
sic

a a

Filius

eum

elTuderit (sicut anlea

dictum

est),

conse-

Patre
Filio.

Spiritus

sanctus,

etiam procedat

et

quenter
quente,

et hic

Deus

Filius inlelligendus,

qui dedcrit

camdem gratiam Cornelio, quam dedit prius

sociisque cjus, Pctro lo-

Scribit

Corinthiis
estis,

in

Epistola

secunda

:

Epistola

elfundens Spiritum

san-

nostravos
et leQitur

scripta incordibusnostris;
:

quse scitur

etum super discipulos

in liuguis igneis. Et evidenter

ab omnibus hominibus

manifostati quoniam

237

CONTRA GR/EGORUM OPPOSITA.
71011

LIB.

J.

238
iit

rpislola estis Christi, ministrata a nobis, et scripta

A

ritum Domini
transitur ad
tute carnis in
in bis

ministratur; quod

cum
et

de

littera

atramento,

scd

Spiritu

Dci vivi

(II Cor,

n,

2,

3).

spiritalem intelligontiam,
Spiritus

de servi-

Cum

dioat
sit

qnod Corinthii
Spiritu

sint epistola Christi, qu«e

libertatem venitur.

Videmus
dici.

scripta

Pei vivi,
et

monstrat sancti Spiritus
ppllat lioc loco

unam operationem Cbristi; sed quem
Corintbios,

de-

Spiritnm Domini Spiritum Cbristi

Hinc

ap-

et

in

consequentibus
gloriam

:

Nos

autem omnrs
in

rcvclata

Deum vivum? [Nimirum
dicit

Cbristum,

facie

cnjus epistolam

esse

manifestans

Spiritum esse Cbristi, qui scripserit in cordibus Corintbiorum epistolam non atramenlo corporis, sed
illustratione sui.
l.im

Per boc ergo qnod
et

eamdem
sanctus,

epistosicut

cadem imagia claritate in claritatem, tanquam nem transformamur a Domini Spiritu (II Cor. 111, 18). Ergo cum revelatio faciei per Cliristum fiat, nos transformemur a claritate in claritatem a Domini Spiritu, communis
Domini speculantes,
operatio Jesu
Cbristi, sanctique
:

scribunt

Cbristus
sic

Spiritus

Spiritus ostenditur.

monstrantur unius subUnde quod ait A Domini Spiritu, Christi sine dubio stantisn quod enim scribit Cbrist.us, hoc et Spiritus personam ostendit. Qui cnra sit Spiritus ipsius, pariter tamen cnm Salvatore revelationem operatur sanctus, et quod Spiritus sanctns, boc et Cbristus. nec locoruni permutaveteris lectionis. Quod ergo simul operantur unius non allernatione temporis, quoniam sicut ejusdem B substantise societas ostenditur. Quod vero Domini tione, nec operis varietate Spiritus dicitur, quod ab ipso procedit, insinuatur sunt voluntatis, sic ejusdem operationis, nec dissiDominnm namque Salvatorem hoc in loco siniilis potentiae, quoniam non sunt dissimilisessentioe.
unius operationis,
:

esse

;

:

Quemadmodum autem
Spirilus
Cbristi

dicatnr
est

Spiritus

sanctus,

gniticari

cirnmstantia

lectionis
VII.

cvidentcr insinual.

frequenter
illius,

dictum;
vel

quoniam
aliquod

non

sicut

vel pars

vel qualitas,

CAPUT
Reatus
Epistola
tati
:

subjectum, sed sicut procedens a Cbristo. Item ad
Corintbios
in

Testimonia

alia.

eadem

:

Usque hodiernum dicm
est

cum
co-

Petrus apostolus

scribit

credentibus

iu

irgitur Moyses,

vclamem

positwn [super cor

prima

:

De qua

salutc cxquisierunt atque scru-

nim: cum autem conversus
velamen
[II

fucrit

ad Dcum, auferetur
hic dicat

sunt prophetse, qui de futura in vobis gratia pro-

Cor.

m,

15, 16).
;

Quem

Deum

phetaverunt, .scrutantes in quod vcl quale tempus significarct in
cis

paulo superius manifestat
:ie

dicens de

eodem velamimanifestum

Spiritus

Christi (I Petr.

1,

10,
:

11). es

quomodo

in

Cbristo evacuatur. Si ergo velamen

Princeps apostolorum cui Salvator loquitur
Pctrus.
ct

Tu

\eteris Jectionis

evacuatur in

Cbristo,

supcr hanc

pctram

aedificabo

Ecclesiam
esse

quia,

cum
et

conversus quis fuerit ad Christum, aufe- r
beatus Joannes in Apoealypsi sua dicit

mcam

(Matth. xv,

18), dicere

non dubitat Spiritum
Spiritum

rctur velamen.

sanctum, qui locutus
:

est in prophelis,

Quod

Christi

:

et nescio

qui sseculari elati dignitate praeapostolis Ecclesise

Et ego flebam multum, quia nemo dignus invcntus cst aperirc librum, vcc videre cum. Et unus de senioribus
dixit

sumunt reprebendere, quod ab
Christi

didicerunt

!

Ergo

si

Spiritus

sanctus
dicitur

non
esse

mihi

:

Ne
5).

flcveris;

ecce vicit lco
et

de tribu Juda,
ejus
:

procedit a [Christo,

quomodo

Spiritus

radix David, apcrire librum,
(Apoc. v, 4,

septem signacula

Christi? procedit igitur a Christo,

quia non ex subpro-

Apertio

libri,

velaminis est ablatio

jectione, nec ex particulari sectione dicitur ejus esse,

quem autem dicat ista faclurum, non eget expositione, cum manifestum sit leonem de tribu Juda, et
radicem
David, signiticare Cbristum, qui septem quoque signacula ejus perbibetur aperire. Quibus

sed

quod

ejus

de

substantia

substantialiter

cedat.

septem signaculis Spiritus sanctus insinuatur propter septemplicem ipsius donationisgratiam. Ipse est

namque

Spiritus

sapicntix et intcllectus,

consiliiet

Cerne quoque beatum Joannem in eamdem consententiam, et Spiritum sanctum Cbristi Spirilum esse proclamantem; ait. enim in Apocalypsi Et vidi in mcdio throni, ei quatuor animalium, ei in medio scniorum agnum stantem tanquam occisum,
currere

fortitudinis, scientix et pietatis, ipse

quoque

Spiritus
(Isa.

E habentem cornua
Et,

scptem,

et oculos

septem (Apoc.
:

v,

M.

timoris Domini, sicut propheta
xi, 2).

loquitur

Isaias

exponens quid

dixerit,

adjecit

Qui sunt septem
(lbid.).

Aperit autem

seplem signacula hbri hujus
Salvator eo
:

spiritus Dei missiin

omnem tcrram

Agnum
:

radix

David, id est
in

quoniam

mysleria

occisum

quae continentur
Christo,

spiritualia,

reseruntur in
revelatur

cum

aufertur velamen quod in libro Veteris
constat

Testamenti
Cbristo.

signatum,

et

in

Subjungit vero Apostolus
tus est,ubi

Dominus autem Spiriautem Spiritum Domini, ibilibertas (II Cor.
:

m,

17).

Cujus Domini? Nimirum

illius

in

quo
:

vela-

rnen aufertur, quod in lectione Veteris Testamenti

cum
vero

legitur Moyses,

manet non revelatum
est, fiat

remotio

velaminis, remotio servitutis

quae conti-

netur in littera legis, ut

libertas

quae per Spi-

nemo, pnto, negabit catholicus intelligi debere de. quo Baplista Joannes Ecce mundi (Joan. 1, 29). ognus Dci, cccc qui tollit peccata Hic agnus Dei immolatus est propler pcccata mundi, justiticationem mundi. Hic et resurrexit propter agnus habcre dicitur oculos septem, quibus septem Dei spiritus, Joanne docente, signilicantur non quia septem sint personarum enumerationes, cum sit unus Spirilus sanctus in sanctse Trinitatis comprebensione septem autem dicuntur, propter septenariam donorum distributionem; nam substantialiter nnus est. Ergo manifestum, cum d^cit oculos
Cliristum
: :

:

239

RATRAMNl CORBEIENSIS MONACHI
fateatur
lia-

240
dixit

agnum babere septem, quod Cbristum
bere Spiritum sanctum, non quasi quod, vcl partem corporis aiiquam,
stantialiter
in

A

Et
Dei

Apocalypsis, postquam

septem tpiritni
:

membrum

ali-

septem esse oculos agoi, subjunxit
terram
Ipoe.
r,

Missi in
ait,

sed quod sub-

omnem

6).

Quod Zacbarias
dicit,

quo subtanlialiler etiam procedit. In ipso autem dicimus esse, non velut in non enim continetur a loco, nec vclul in subjecto Cbrisio, quasi minor sit Christo, quod solet rebus contingere quae locis continentur; majora sunt enim non enim quai continent eis qua? continentur in esse Spiritum sanctum Cbristo, sic dicimus quoniam axpialis ost, non minor. Sed neqne sic <licitnr quasi in subjecto; non enim est accidens, quod sed est in sine sui subjecto non possit existere
ipso
sil,

a

ditcurrentes,

hocJoanues inApocalypsi
substantialiter
nisi
i

missos ;

missionis
sancfi, qui
discurrit,

vocabulo processionem insinuans Spiriius

;

dum

it

io

vel mittitur,

procedal a
L7t

non Cbristo, non
Christo,
sit,

localiter, sed

substantialiter.
et

enira

suscipit et

:

a Patre pariter

a Filio; sicut

Filius essentialiter

ut

sit accejiit

a Patre. Sed

non recurrrit convertibilipariter et de

ter, ut

quia Spiritus sanclus de Pilio pariter proceFilius

dit

et Patre,

quoque nascatur
nativitas

:

Patre et de
ex Patre cst,

Spiritu sancto;

enim taiitum
id

Cbristo
ignis

sicut

cocsubstantialis;
:

sicut

in

splendofe
et splen-

ab utroque
et

vero

processio,

est

a

Missos vero sentem Sniritus u Dei vel Apocalypsis in omuem terram dicit, vel septem oculos Domini discurrentes in universam terram Habes etiam in Zacbaria pfopheta Ecce enim admcum orientem quia ecce lapis quem Zacharias, propter dona Siprilus sancti septiformia, ducam scrvum per apostolos, apostolorumque success'>n:s, in omnes dedit corum Jcsu; supcr lapidem unum septem oculi
ignis

videmns inesse calorem

enim

Patre

simul

Filiu.

det

et calet,

quomodo

illuminat et accendit.
:

:

sunt (Zuch. ni, 8); et infra

:

Seplem

isti oculi

sunt

diffusa gentes, quitius sanctificantur
tes in

fideles

creden-

iv,

Domini, qui discurrunt in universam terram (Zach. de quo Psalmista 10). Lapis iste Salvator est,
:

loquitur

Lapidem qiiem reprobaverunt xdifkantes,
anguli (Psal. cxvn, 22).

Christum, et suorum percipientes delictorum emundationem. Ipsum quoque Spiritum sanctum, Spiritum e-se
Chrisli signavit Joannes,

hic fiictus estin caput

Quem
:

cum

dixitvidisse se tn meFilio

etiam servuin suum orieutem Deus Pater appellat orientem, servum propter liominis susceptionem
;

dio

septem
i,

candelabrorum
Et

similem

hominis
ait
:

(Apoc.
ocuii

f.3).

quibusdam

interpositis

Et

quia ipse est
oculos
dicit,

sol jiistitiae.

Et

super

isluni

lapideni
in uniintelli-

ejus

septem Domini discurrenles versam terram. In oculis Spiritum sanctum
esse

iste Filius

flamma ignis (Ibid. 14;. Quis est hominis? Nimirum Dorninus .lesus Chrivelut

stus, qui se

Filium hominis in Evangelio ssepissime
:

Quem dicunt homines esse gendum. Septem autem propter causam superius „ nuncupat: ut est illtid Filium hominis? (Matth. xiv. 13.) Et Ezeuhiel sub unus sit Spiritus sanctus, doua vero dictam, cum figura illius frequenler se audit Filium hominis, nungraturum plura. Quid est autem super lapidem secupari. Oculos autem hujus Ftlii hominis quos dicit ptem oculos esse? Nimirum Spirilum sanctum in velut llammam ignis relucere, Spiritum sanctum Christo manere. Et sicut oculi dicuntur ejus in quo insiouat nam super apostolos velut ignis de coelo sunt substantialiter esse, sic Spiritum sanctum in:

telligas Christi esse.

Quod
et

et

sub specie candelabri
:

missus apparuit. Dicendo vero oculos ejus Spiritum

idem propheta
sius,

signavit, dicens

Vidi,

et

ecce cande-

sanctum,

Spiritum esse
sit

Christi

siguihcavit.

Nec

labrum aureum totum,

lampas ejus super caput ipiv, 2).

aliud existit cur Christi

dicatur Spiritus, nisi

quod

etseptem luccrnse ejus supcr illud (Zach.

procedat ab ipso, et

substantialiter in ipso.

Item dicit Joannes cum de sanctorum gloria loCandelabrum aureum Christi conspice incarnalioqueretur futura, quod neque sol, neque ullus sestm nem; aureum quia sine macula, sine aliqua comafticeret eos, subdidit mistione delicti, totum fulgidum, totum splendidum. Quoniam agnus qui in medio throni est, regct illos, et dedacet eos ad vitse fontes Lampas autem super caput ipsius Divinitas est in aquarum (Apoc. vn, 16, 17). Qui sunt isti vitae fontes homine. Caput enim Christi Beus, dicit Apostolus (ICor. xi, 3). Septem vero lucernse super illud, id D aquarum? fluenta Spiritus sancti, quibus fideles et lavantur per emundationem, et vivificanlur per irriest super candelabrum, vel stiper caput ejus, plenirequiescit super illumfsegationem. De quibus fluentis Salvator in Evangelio tudo est Spiritus sancti Et requiescct super Qui credit, inquit, in me, flumina de ventre ejus cundum Isaiae vatis oraculum flucnt aquse vivse (Joan. vn, 38). Significans Spiritum eum Spiritus sapientix ct intellectus, Spiritus consilii sanctum quem credeutes fueraut accepturi. Quod et fortitudinis, Spiritus scientix et pietatis, et replebit in apostolis primo coinpletum est quinquagesimo eum Spiritus timoris Domini (Isa. xi, 2). Quod si su: ; : :

,

per Chrbtum septem lucernae Spiritus sancti requiescunt, requiescit in eo Spiritus sanctus, qui
stratur in

die resurrectionis.

Ergo deducet eos ad
Spiritus
sancti

vita? Ifontes

demon,

aquarum agnus, quia
leant amittere.
Ilos

fluentis

eos

septem lucernis;

et

cum

in eo

requiescit
in

inebriabit, ut vitae gaudia

sempiterna nunquam va-

inhabitando

substantialiter, ipsius est Spiritus

quo
de

substantialiter, requiescit.

Spiritus esse Christi dicitur.
isto,

Unde non immerito Nolandum autem quod
sub-

autem fontes vitae aquarum extra Chrislum degere non arbitremur, ipse namque Quid vidct me, Philippo dixit Ego sum vita; et
:

:

Spiritu per septem

oculos significato,

videt et Patrcm

(Joan.

xiv,
et

6, 9).

Sic ergo

et

qui
est

jungitur,

quod discurrant

in

universam terram.

videt Ghristum, videt

Spiritnm sanctum, qui

:

241

CONTRA GR.ECORUM OPPOSITA.
;

LIB.

I.

242
matris

in Christo

et

deducere

sibi

credentes ad

vitae

foutes

A

Patris;

ex

bumauitate,
divinitas

substantiam conti-

aquarum, hoc

est ad se ducere,

quatenus in se cresancti

nentem;cujus
saucti Spiritus

oculi sunt velut
et

llamma

ignis,

quia

dentes, et illum

contuentes, Spirilus

de

illo

splendor Uammilicus iu
oculoruin

procedentis semper fontibus satieutur.

eo consistit
:

:

de cujus plenitudine velut
ligura
signilicans,
Filii

Item beatus Joannes io Apocalypsi
angelus thuribulum,
et

Et
et

uccepit
altaris,

lux effulget;

tali

imo clarissime
proceest

ct

implevit

illud de igne

docens divinitatein Spiritus a
cujus sunt oculi
Christi, in

divinitate

misit in

terratn, et facta
5).

sunt tonitrua
islc

voccs, et

dere; et tanquam luinen oculorum ejus dicitur esse,
:

reliqua (Apoc. vui,
est.

Angelus

Jesus Cbristus

ita

Spiritus sanctus, Spiritus

qui legitur magni consilii angelus.
est ipsius;

Thuribulum
divinitas
est;

quo

consistit, et a

quo procedit.

autem huinanitas igne tburibulum
diviuitate

altare

vero, de cujus

imjiletur,

Christi

CAPUT

VIII.

ignis vero de altari,
:

Spiritus sanctus est de

Chrisli

Tcstitnonia ex Evungelio et conciliis.

Credimus sufiicienter esse monstratum divinarum sumptus altare namque et thuribulum, testimoniis scripturarum Spiritum sanctuni a Filio utrumque Christus. Sed altare quoniam super illud holocausta sive sacriticia sanctorum offeruntur, cnjus procedere. Addamus adhuc ex Evangelio duo testiB monia, quibus contradicentiuni durities conteratur. imaginern tenet altare terrenum nec enim aliter sanctorum vota suscipiuntur, si nou super altari A protluvio sanguinis mulieresauata, dicit Salvator Christo componantur. Thuribulum vero proplerea Quis me tetigit'! Negantibus autem omnibus, dixit dicitur, quouiam orationes sanctoruni per ipsum Prxceptor, turbae te Petrus, et qui cum illo erant suscipiuntur. Vel certe thuribulum, donum est Spiricomprimunt, ct uffligunt, ct dicis Quis me tetigitl Et tus sancti testatur enim Apostolus Tetigit me uliquis dixit Jesus num ego novi VirtuNcscimits quid oremus, sedipse Spiritus postulut pro nobis (1{<jiu. vm, tem de me exiisse (Luc. vm, 45). Qute est haec virtus,
;
:

:

\

:

;

:

:

:

20), id est

postulare nos
vn,
49).

facit,

gcmitibus inenarrabialtaris,

quam
sancti

dicit Salvator

de se exiisse?
ait

Nimirum
:

Spiritus

libas

(Luc.

Ignis
:

autem

Spiritus

gratia; sic

enim

Apostolus

Alii

datur

Ignem veni mittere in terram, quem volo ut urdeat. Ergo angelus thuribulum altaris igue pleuum inisit in terram quia re;

sanctus est, de

quo Salvator

gratia sanitatum in uno Spiritu, alii operatio virtutum

promissione Spiritus sancti accepta a Patre, Salvator effudit gratiam Spiritus sancti super credentes.

Cor. xu, 9). Quid est ergo dicere Salvatorem Ego novi virtutem de me exiisse^ (Luc. vin, 46,) nisi dicere Ego novi Spiriturn a me procedere, qui est
(1
:
:

collator sanitatum, et operator virtututn. Exiisse au-

Uude convenienter sequitur quod
et voces, et fulgura, et

facta sint [tonitrua, r

tem Spiritum sanctum a
se alibi dicit
:

se

dicit

eo modo, quo de
Exiisse
esse de Patre.
est

terraemotus
dicit
:

secundum quod

Exivi a Patre (Joan. xvi, 28.)
a Patre,
est

Salvator

in
si

Evangelio

Expedit vobis ut ego

namque Filium
Sic exiisse

natum
Filio,

vudam
Si
ilte,

enim non ubiero, Paracletus non veniet. o.utem abiero, mittam eum ud vos. Et cum venerit
:

Spirilum sauctum a

ab eodem

processisse. liem

habes iu eodem

Evangelio beati
tangere, quia

urguet

muudum
xvi,

de pcccuto,
7).

ct

de justitia, et de
dicit

Lucee

:

Et omnis turba quasrebat eum
illo

judicio

(Joan.

Quod Apocalypsis
angelus

de

igne altaris,
facta sint

quod
et

uiiserit

eum

in terram, et
ait
:

omnes (Luc. vi, 19). Virtus de Christo exiens sanat omnes, quia Spiritus
oirtus de

exibat, et sunabat

tonitura;

hoc

est

quod Salvator
ilte,

Mit-

sanctus ab eo procedens, sanitatis gratiam
cunctis.

tribuit

tam curn ud vos;
Post

cum

venerit

urguet

mundum.

adventum

Spiritus sancti quae tonitrua et voces

Cessent igitur reprehensores, vel malevoli, vel im-

praedicationum insonuerint,
coruscaverint, qui terrae

quanto pavore morta-

lium corda concusserint, quae fulgura miractilorum
exstiteriut duritiam mortalium concutientes, totus orbis agnovit; igneni autem aitaris Spirilum sanctum dicit Christi, quem D

motus

Ecclesiam redarguere, quod Spiritum sanctum contitetur a Patre et Filio procedere. Hoc Evangelia docent, hoc apostoli protitentur, hoc prophetae non taceut. Discant primum quod Ecclesia diperiti, Christi

dicit a Christo,

et discipuli

Veritatis

effecti

confi-

missurum promittit apostolis; et Apocalypsis quod miserit eum in terram, manifeste docens quod Spiritus sanctus, Spiritus sit Filii, et ab
lpse se

teantur catholicam

lidem,

ne

praesumptionis elacapti,

testatur

tione decepti, vel erroris impentia

haeresini

nutriant olim sopitam

:

labuntur enim haec in Arii

ipso
stis.

sit

post

ascensionem ejus super apostolos mismittitur a Filio,
nisi

vesaniam qui

Quomodo namque

proce-

dendo?et proceditab
apertum,

eo, cujus est Spirilus.
:

Item in eadem Apocalypsi Joannes Et vidi crlum et ecce equus albus, et quijedebat super eum

derogabat consubstantialem quoque sanctum Filio docebat esse miuorem, conatus astruere nec Filium de Patris substantia natum, et Spiritum sanclum
Filio

dum

Patris aequalitatem, Spiritum

creaturam.
Videritis

cocabalur fidelis
oculi

et verax, et justitia judicat et pugnat autem ejus sicut flamma ignis (Apoc. xix, 21). Equus albus corpus est Christi sanctitatis candore
;

quo tendat

vestra, imperatores

praeclari,

professio, qui dicitis Spiritum

cedere, non
nis,
stis.

autem a

Filio.

sanctum a Patre proHoc nec in litteris divialiquando legi-

perfusum, maculam nullam habens
viuitas Christi, quae sic
git, et sedet,

sessor ejus, disuscepit, re-

nec in doctoribus
Dixit

ecclesiasticis

hominem quem
faciat Filium,

ut

unum

ex

divinitate,

tana,

quidem sancta synodus Constantinopolivesaniam Arii confutans atque condemnans

j

*:t

HAIKAMM CORBEIENSIS MONACHI
i

«4

(Comt.
Patris,
tre
:

Filium consubstantialem esse A nisi negaverit Filium charitatem, qna diligit Patrem Spiritum quoque sanctum procedentem a Pahabere. Qaod quia vesanum, leneadam omnino et nunquid oegavit eum u Filio procedere? vcl fldeliter profltendum quia Pater diligil .liurn, et
I

in Symbolo),

consequens
Ecclesiee et

est, ut si

procedit

a

Patre,
si

non procedat
vultis

a Filio? Potius ergo cognoscite,

Filii

csm;

Patrum sequi doctrinam, quod dicendo sanctum concilium Constaatinupoii coliectum, Spiritum sanctum procedentem a Patre, quod eum et a Filio procedere non negavit, sed tota Trinitas, cum
sit

qua Pater diligit Filium, a Patre procedit; et dilectio qua Filius diligit Patrem, Filio nihilominaa procedit. Lst autem beec dilectio Spiritas saactus. Procedit ergo
Filius diligit

Patrem,

u

ha?c

dileetio

.1

Spiritus a Patre et a

Filio.

Tempus

e»t

jam

sanctoSj>i ri -

rum Patram
tus a Filio

testiiuoniis

processiouem saacti
ne

consubstantialis, et Filius

sit

natus a Patre, Spi-

comprobare, ut diversa sentientes revestuita

ritus
sit

quoque sanctus

sit

charitas utriusque,

non pos-

reantur etrevereotia salutari corrigantar,

quis negare Spiritum sanctum a Filio procedere,

pervicaciain jierditionis foveam dilabanlur.

LIBER SECUNDUS.
xxvm, 19. Quod sivos dicitis tantum Spiritum sauctum a Patre procedere, nolentes coniiteri quod a Kilio procedat et omnis Ecclesia Latina vel certe totius orbis catholica proiiteatur, quod et a Filio procedat unde protris,

CAPUT PRIMUM.
Comprobatur ex Patribus
Spiritum sanctum a Filio
procedere.

B

et Filii, et

Spiritus sancti?

Muttk.

Quaestionem de sancti Spiritus processione versamus, quam Graecorum imperatores a Filio negant fieri, dicentes quod a Patre tantum procedat, et idcirco nolentes Ecelesiae Romanae communicare, legatos apostolicae sedis non receperunt, in culpam devocantes,
ipsi

:

batis

vestram sententiam fore potiorem

et veritatis

auctoritate

munitam? an
et

forsan Evangelii veritas ad

vos solos pervenit,

quod

aliter

Latina

diceret

Ecclesia,

quam
dicuut
lai-

apud vossolos permauel? Apostolus Paulus vocatum se dicit apostolum, separatum in Evangelium Cliristi [Rom. xv, I9 ab
;

,

de Spiritu saucto, profitendo, credeudoque SpiFilio

Hierusalem usque ad Illyricum totuni per circuitum
Lvangelio Christi replevisse;

ritum sanctum a

procedere,

quem

ipsi

Romam

tantum a Patre quod procedat. Primo videmus
cos contra cunctas ecclesiasticas regulas
venire,

niasque profectum, et in totum

plene

fquoque Hispaorbem Ho-

de-

manum

vel praesentia corporis, vel scriptis pertrans-

cretafidelibus imponere; et quibus
ullo

est licitum isse, Christum praedicans. Num dicit, quod solis episcoporum C Graecis Christum praedicaverit, et Graecis solummodo consuitum statuta constituere, leges ipsi tidei conimperatoribus Evaogelii veritatem patefecerit? per dere conantur, et secundum sua decreta alii in comtotum orbem Evangelium Christi coruscat; apostomunionem recipiuntur, alii vero removentur-. lorum scripta leguntur; prophetarum oracula reci-

non

super

ecclesiastico

jure

praeter

Si

quid

namque

sanciri de suae lidei tenore dele-

tantur, quibus Ecclesiarum magistri sieut a principio

gerant, episcoporum concilium evocart decuerat, Pa-

per apostolos fuerant

instituti, quotidie

discunt quid

trum slatuta requiri, sanctarum oracula scripturarum, consultu episcoporum communi sententia decerni, quid sequendum, quid vero fuerat abigendum. Quod si quibusdam in Ecclesiis, vel quadam terra-

quid profiteri; quid populos sibi commissos edocere, quibus moribus instituere, qua conversatione formare, qua
sentire de sancta Trinitate debeant,

religione componere. Nec paginae sanctae luquunlur,

rum

in parte teneri vel profiteri

deprehenderentur,

nec majorum
jttaque

instituta

commendant, nec praecepta
scri-

quae juste recteque
tide, vel

permovere debuissent, vel e.\ ex consuetudine, scribendum his primo fuecausa cognoscenda.

censent apostolorum, vel quorumcunque dicta

majorum,

vel

Greecos totius Ecclesiae Christi

rat, et facti

Tum

si

justae ratio1)

nis religio

postulasset, judicium proferendum. Et hoc tamen suo sub regimine, imperiique providentia,

Ecclesiis constitutis

:

alioquin ad suae provisionis

curam populos non pertinentes, vel Ecclesias suo sub imprio non commorantes, quid juris fuerat, vel de consuetudine judicare, vel de dogmate fidei discutere et si non per omnia ut illi vel sentiant, vel
:

vel diipsis monstrandum, scendum imperatoribus eorum, quid per totum Clirivel in religione, sti Ecclesiae orbem vel iu habitu, vel dogmate debeat observari. Quod si nimis stultum nimiumque insolens esse cognoscitur, non debuit Ecclesia Romaua tam leviter reprehendi, quod majorum servat instituta suorum, nec in omuibus sequandoquidem sive de quitur instituta Graecorum

fore magistros, vel ab

;

teneant,

excommunicationis censura ferire? Num Gaecorum imperatoribus Salvator ligandi solvendique potestatem contribuit ?Num illis dixit Vis i'stis lux mundi(Matth.v, 14)? Numi illis madavit docere omnes, gentes et baptizare eas in nomine Pa:

sancta Trinitate, vel de cujuscunque observantia religionis

quidquid vel tenet, vel exercet, discipulorum Christi mauavit de fonte. Nec est sanctarum paginis repugnans vel disconveniens Scripturarum quod crecit, docet, exsequitur. Ergu reprehendere cunamini

245

CONTRA GR.ECORUM OPPOSITA.Filio

LIB.

II.

2i6

quod dicimus Spiritum sanctum a

procedere,

A

pterea nolle vos recipere quod in Scripturis sanctis

cum

vos dicatis

eum

a Palre procedere.

quemadmodum Ariani noscriptum non reperitur lebant recipere unius ejusdemque substanliee Patrem
;

CAPUT
Conciliorum
auctoritate

II.

et

Filium,
:

quoniam
iu

Scripturoe sacrce

non

heec con-

destruuntur opposita

tinebaut
Grse-

dicite ubi legeritis

corum.

tanum concilium
cto,

quod Constautinopolisymbolo posuit de Spiritu sanPatre et Filio simul

diceiis

eum cum
Quod

adoran-

Primo postulamus a vobis auctoritatem majorum, videlicet catholicorum episcoporum, qua decretuni teneatis quod tanlopere defendere conamini. Niceena synodus trecentorum decem et octo episcoporum adversus Arium sub Constantino primo imperatore collecta, postquam de con?ubst;intialitate Filii cum
Patre

dum

et cougloriiicanduui, et
si

qui locutus est per sansed virtutem intelliest

ctos proplietas.

dicatis in Scripturis sauctis

non nudis verbis

ista reperiri,

gentite in eis contineri, ut

quomodo

unius

cum
dis-

Patre Filioque substantiee, uuius potentiee,
similis majestatis, et propterea

non

cum
;

Patre Filioque-

Symbolum
:

dictavit, ubi
:

ventum,

est

ad Spiri-

simul adorandus,

et

congloriticandus

eadem conce-

tum sanctum,
ctum
stantia
vel

nihil vel

Credimus et in Spiritum sanmajus, vel minus super ejus vel subprocessione decernens. Ubi ergo nuuc
sic ait

dite Latinis Ecclesiis, ut licet nudis verbis Evangelia

nou dicant de Filio procedere Spiritum sauctum, multis tamen modis ostendant Spiritum esse Filii,
sicut est Spiritus Patris, et a
Filio

regula qua vos muniri, vel Latinos arbitramini condicere procedentem a Patre Spiritum sanctum, Romanis non liceat dicere prostringi, ut vobis liceat

procedere,

sicut
libello

procedita Patre

:

quod

sufficienter superiori
Ista

monstratum
et et

esse

credimus.

cum

sic

habeant,

cedentem a Filio? Quod
Niceeni

si

sequentes

auctoritatem

de

Spiritu

sancto fides catbolica

per Salvatorem

concilii nihil ultra vultis addere, removete procedentem a Patre, quia non continetur in Nicoeoi concilii Symbolo et fortassis liceat removeri quod a Romanis superadditum est procedentem a Filio. Quod si respoudentes dixeritis, in Constantinopoli:

care omisit,
virtutis,
et

per apostolos fundata semper tenuit, nec praediquod ejusdem sit cum Patre Filioque

tana

synodocentum quinquagiuta
cougregati
sunt,

episcopis, qui Con-

ejusdem substantiee, procedatque de utroque quid est nunc quod catholicam iidem reprehendere nitimini, et contra catholica dogmata nescio quid moliri conamini? Fortassis vel Arium,
:

stantinopoli

hoc

positum

esse;

vel

Macedonium

resuscitare tentatis, et

eorum pravi
introdu-

respondemus non licuisse quidquam Nicaeni concilii Symbolo de tide vel demere, vel addere vel immutare. Quod si dicatis de Filii consub-

dogmatis cineres olim sopitos in Ecclesiam
,>

cere.

Numquid majores

vestri

nescierunt

quemad

modum

de Spiritu sancto

Romana

ferebat Ecclesia?

non licuisse quod determinatum est in illo conventu quidquamsuperaddi; de Spiritu sacnto vero quia perparum hinc dictum est, licuisse propter futuras heereticorurn queestiones secundum sanctarum'auctoritatem Scripturarum respondemus hoc idem licuisse Romanis, propter futuras heereticorum queestiones secundum divinarum auctoritatem Scripturarum. Necenim convincere polestis majorem
stacntialitate
:

nec tamen aliquando a Romanee sedis communione sese removere, scientes catholicee fidei veritatem fore quod tenet et preedicat, nec merito reprehensioni patere,
tate consistit.

quod sanctarum Scripturarum

auctori-

Usque ad Arii tempus nulla confusio vexabat credentes,

de

Patris

Filiique
;

consubstantialitate,
illius

nec

Constantinopolitanae
civitatis

civitatis

auctoritatem,

quam

Romanee, quee caput est omnium Christi hxclesiarum, quod majorum tam vestrorum, quam nostrorum, testimonio comprobatur. Sed neque centum'quinquaginta episcoporum tanta constat auctoritas,

virtus tamen homousion preedicabatur credentium mentibus insita consistebat, quoniam omnipotentem Filium in nulla dissimilem Patri fore

verbi

credebat, bene dictum Salvatoris recolens, dicentis

:

ut universis

totius
illis

orbis
licuit,

scnbere possit, ut quod

Patrem (Joan. xiv, 9). Neque Christum aliud quam creaturam auctorem omnium, Omnia per ipsum facta episcopis pree- D scieus ex Joanne dictum nec tamen in symbolo apostolonon liceat tam fuisse {Joan. i, 3),
Qui videt

me

videt et

:

Romano
siis.

poutitici,

quam
illi

universis

Christi

Eccle-

rnm

collatione facto continebatur aliud,

quam quod

Addiderunt etiam
conglorificandum
tas, et

symbolo

preefato, dicentes

:

Spiritum sanctum cum Patre

et Filio

adorandum;

et

novimus omnes, credere nos oportere in Deum Patrem omnipotentem, et in Jesum Christum Filium ista ejus unicum Dominum nostrum. Sufticiebat
credentium saluti; quee multorum sanguine martyrum, et innumerabilium ore confessorum per universum orbem et approbata est, et commendata.
tides

qui locutus est per sanctos prophe-

alia

plura. Heec superadjicientes
Ecclesiis
Christi,

non

pree-

scripserunt
runt,
si

sed

exemplum dedesuperadheereticos ex-

quid secundum Scripturas sanctas
saucto,

Verum
sti

ubi Arius impugnator veritatis coepit in Chriet blasphema non pauca mentes ad pietatem incitantur, et arma contra impietatis errorem proferunt,

dere vellent de Spiritu

quod

divinitatem

insauire,

pugnaret, et tidem credentium
malitis

roboiaret.

Quod

si

jaculari tidelium
veritatis

opponere, inveniriquod non possit in sanctis
sive
ceeteris

Evangeliis,

divinis

paginis
a

scnptum,
pro-

confodiunt una

cum

auctore

impium dogma, quod

Spintum sanctum

procedentem

Patre, ac

Filium Dei creaturam et non de Patre genitum, Spi-

24*7

RATRAMNI CORBEIENSIS
quoque sanctmn rniiiorcm
Filio

MO.Y\<.lll

>; i«

ritnin

blasphemabat. A tur. Et nnnc vos banc
Patre Filioque
sancti
levitate permoti,

Bdem

accnsatis
decepti.

nescio qua

Post

qucm Macedonius

surrexit, de

quove errore
sanctum,
»i

cuin catholicia similia

Bentiens, Spititus vero

Dicite siSpiritum

Spiritura esse

Christi

personam non

recij iens.

Adversns istum catholici
probaverunt

profiteamini?
hir

Quod
qui
ikjii

*tis,
:

apostolus Paulus conquis

decertantes episcopi, Spiritum sanctum

lia vos clamat,
ii<m
li.alj<:i,

dicii
<-/us
:

Si

Spiritum
9).

Christi
e'

unum
Patri

esse in sancta Trinitate, consubstantialem

tam
Dein

<->t

\\.iu.
/•.'

vin,

Clamat
vtera

quam
et

Filio,

et

de Patre procedentem,

coad-

Banctus Lucas, qui dicit
Jesu [Aet. xvi,
*
.

non permisiteos Spiritus
Petrus
:

orandum,
Ariana

conglorificandum Patri Filioque.
iidei

Clamat

et

Z)<

<

Igitur

repullulante vesania, volenleque confirmare
rectse

bui exaltatus, effudit hunc,
stis
lAr.i.
ii,

quem

vos vidistis et

audidisci-

non

esse

Spiritum sanctnm
quia
videretur
esse

dicere

de

33).
:

Clamat

et ipse

Salvator, qui

Patre procedere, hoc

blasphe-

pulis loquitur

Si non abiero, Paracletus non veniel:

mum, quoniam duorum
miam propellendam
quoque procedere. Ne

profiteretur Pater esse, id:

siautem abiero, mittam

eum ad

vos

(.l<j'in.

xvi, 7).

est Filii, seu Spiritus sancti

lianc

quoque biasphede
Filio

deceruentes Ecclesia? doctores,

superaddidere symbolo Spiritum sanetum
si

Item posl resurrectionem discipulis insnfflavit, et ait Ha;c eis Accipite Spiritum sanctum Joan. xx, 22 omnia Spiritum sanctum, Spiritum esse Christi pro: .

;

de Patre tantum procedens B litentur. Quod negare cum non valeatis, necessitaS diceretur, putaretur Filius, nec diceretur Spiritus illavos constringit ut, velitis nolitis, eum procedere Filii, quod est impium et blasphemum, et adversus nam ut creatnram eum esse de Filio non negetis evangelicam apostolicamque doctrinam veniens. dicatis cum Ario, vel non csse cum Macedonio, teNam si velitis dicere quod procedere verbum satis statur professio, qua dicitis eurn a Patre procedendistinguat, ne Spiritus sanctns putetur esse Filius, tem. Hoccum dicitis, quemadmodum negare cona:

scitotequod etiam de Filio praedicetur
in

;

ait

enim

ipse

mini
tiee,

a Filio

procedere;

cum

sit

utritisque substan-

Evangelio Joannis
viii,
4-2).

:

Ego ex Deo
ex Deo

processi, et veni

Patris scilicet et Filii, nec possitesse de substan-

{Joan.
lius,

Si ergo

Patre procedit Fierit

tia utriusque, nisi procedat.

ab utroque.

quod Ananis silentium imponat, ne Spiritum sanctum Paprocedit
et Spiritus

sanctus, quid

tris esse

Filium blasphernent?

CAPUTlIi.
Testimonia

Audiamus quid Gregorius episcopus Nazianzenus in sermone de Spiritu sancto, qucm in Eccclesia Constantinopolitana coram populo fecit die Pentc« Spiritus, inquit, sanctus erat quidcm costes, dicat semper, et est, et erit, neque initium ullum neque
:

ex

Athanasio

et

Gregurio

Nazianzeno.

Hanc igitur intuentes causam doctores tam Latinorum, quam Grsecorum, dixerunt Filium quidem ex Patre tantum genitum, Spiritum vero sanctum de Patre Filioque procedentem, quomodo diviuarum edocti magisterio litterarum intellexerunt tam Patris

ueque q linem habens, sed Patri ac Filio coseternus enim dignum est aut Filium aliquando defuisse Patri,
:

aut Spiritum

Filio.

»

ctum

Patri

Filioque coaelernum, Arianos

quia creaturam

eum
esse

Dicendo namque Spiritum sanexpugnat, dogmatizabant. Dicendo vero

quod
futat,

erat sernper, et est, et erit,

Macedonium conFi-

quam

Filii

Spiritum

esse,

ac propterea de ulro-

qui

eum

negabat. At vero protitendo
defuisse Patri,

que procedere.

Unde beatus Athanasius Alexandrinus episcopus multa propter catholicae iidei coiistantiam ab Arianis perpessus, frequenter etiam exsilio
suo
beato Alexandro
et inNicsena synodo episcopo diaconus assistens, [adversus

lium
Filio,

aliquaudo

non

nec

Spiritum

vos confutat,

qui

negatis

eum

proccdere a

illorum factione pulsus,

vesaniam Arii singulariter dimicans,
iide

in

libello

de
est
I)

quem

edidit,

et

omnibus
.

cathoticis
«

tenendum
nullo

proposuit, intercaetera sic ait
factus,
est;

Pater a

enim secundum vestram sententiam voluisset Spiritum sauctum de Patre tantum procedere, dicere debuerat nec Filium nec Spiritum sanctum aliquando defuisse Patri nunc vero cum dicat nunquam Filium Patri defuisse, nec Spiritum Filio, manifeste loquitur Filium natumessede Patre sine ullo
Filio. Si
:

nec creatus, nec genitus. Filius a Patre solo
factus,

tempore,

non

non

creatus,

sed genitus.
factus,

Spiritus
creatus,

sanctus a Patre et Filio,

non

non

Spiritum de Filio processisse ante omne ternpus. Nec tamen negavit eum a Patie procedere, unde nulla qufestio fuerat, sed dixit nuuquam deet

non geuitus, sed procedens. » Quara tidei veritatem Latinorum prajsules doctorum comprobantes, et adversus pravi dogmatis Ariani singulare munimen considerantes, et de Scripturis sauctis propagatam intelligentes, symbolo iidei superaddidere, dicentes de Spiritu sancto Qui ex Patre Filiu<jue procedit. Hanc tidem ex illis temporibus, videlicet Constantini, sub quo synodus in Nicaia trecentorum decem et octo episcoporum congregata est, usque ad nostra tempora Occidentalis tenuit Ecclesia. Sed nec Grae:

fuisse Filio,

quod

in quaestionem venerat.

ln consequentibus
«

Qui

sanctilicet,

ct

quoque de ipso Spiritu loquens non sarctihcetur, deos faciat,
:

non

ipse iiat Deus; inconvertibilis, immutabilis
sibi

per adest
ralis,

ac Patri et

Filio, invisibilis,

semintempodicit

propriae potentiae,

omnis

potentiae.

»

Cum

eum sibisemper
tibilis

adesse et Patri ac Filiio,

nou obsepropria

quii servitutem assistendo demonstrat, sed inconveret immutabilis,

quod

sit

tamen

in
:

natura

quamin

Patris Filiique substantia

in

propria

.

corum

abdicavit calholica,
aliena
lieri,

quoniam

noluit
litteris

doctrina?

veritatis

sicut illorum

declara-

siquidem, quia nou est apud eum ulla commutatio; Patri vero Filioque sit immutabilis. quia cujus est

2

iit

CONTRA GR.ECORIM OPPOSITA.
A eadem
in

LIB.

II.

•23ii

ejusdem est eliam et Spiritus sanctus. Patri siquidem est inconvertibilis et iminutabilis, qui est fons et origo prima universorum;
naturse Pater et Filius,
Filio vero,
illi,

omuibus operatio referri tarnen Filium ad Patrem, de quo nascitur, et Spiritum sanctum ad Filium, a quo procedit. Snbsequitur beatus Gre:

quia proeedit ab

illo,

nec est dissimilis

gorius de Spiritu dicens:

«

Inspirans ubi vult;di» Et

nec alterius

quam

Filius substantise; qui

quoque
in

videns donationes prout vult.
liominibus (Ephes.

de Filio

:

Asccn-

dicitnr proprise potentise,

omnis
et
:

potentiee; quia et in

dens in altum captivam duxit caplivitatem, dedit dona
iv,

propria persona

subsistit,

quidquid voluerit,
«

8).

Quibus ostenditur sancti

omni creatura
ficans, lux

facit.

Et infra

Hic et vita est viviet

Spiritus

et illuminans,

bouus

bonitas, qui est
:

Dominus omnium, mittens apostolos
vult
:

inspirans ubi
Spiritus veri-

dividens donationes prout vult
Spiritus sapientiu?
»
;

:

tatis,

per

quem

Pater cognoscitur,

et Filius gloriticatur.

Multa prteterimus, ea colligeutes sola quse prae-

sentem respiciunt qusestionem. Dicitur Spiritus vita Ego sum vita (ioan. xiv, esse; et Filius de se dicit
:

6).

Dicitur viviiicans esse; et Filius de se ait
et

:

Sicut
vivi-

Vater quos vult vivificat, ita
ficat

Filius

quos vult

(Joan.
et

v,

21).

Ergo
sunt,

si vita Spiritus,

vita et Fi-

lius;

vivilicans

Spiritus,
et

et

viviticans

Filius;

Bnius

substantiaa

unius

operatiouis.

Sed

quod non subjectus, non imperfectus, non minus potens, verum a>qualis Patri sit Filioque in natura, in magnitudine, in omni polentia, et in omui virtute. Quod aulem donationes distribuit quemadmodum Filius, non alias, sed ipsas; nec alio tempore Filius, alio Spiritus sauctus; nec aliis hominibus Filius, aliis Spiritus sanctus; evidenter ostenditur unius operationis effectus, et ejusdem voluntatis atfectus. Et cum ita sit, non posse Filium esse sine Spiritu sancto, nec Spiritum sanctum siue Filio, tanquam unius substantise quod sit uterque, et quod de Filio procedat Spiritus. Dicit etiam Spiritum sanctum Spiritum esse veritatis; et Salvator de se Ego sum veritas (Joan. xiv, 16). Ergo dicens
majestas,
:

vita Filius ex Patre,
et viviiicans Filius

vita vero Spiritus ex

Filio; sic

Spirilum
Dicit
pientiue;

veritatis

esse,

docet

manifestc

Spiritum

ex Patre, vivilicaus vero Spiritus

Christi, qui veritas est, esse.

ex Filio.

Lux quoque Spiritus et illuminans; et SalEgo sum lux muiuli (Joau. xui, 12). Evangelista Joannes de Filio Qui iUuminut omnem hominem venientem in hunc mundum (lbid. i, 9). Igivator de se
: :

adhuc bealus
et

iste

Spiritum sanctum esse sa(/ Cor.

Paulus apostolus testiticatur Christum Dei
Dei sapientiam esse
i,

virtutem

24)

.

Sa-

pientise itaque Spiritus, Christi Spiritus est,

qui est

uterque lux, et uterque illuminans, Filius videlicet et Spiritus sanctus, unius sunt substantia?,
tur
,-i

Deisapientia. Igitur evidenter ostendit Spiritum esse
Christi,

dicendo Spiritum veritatis,

et

Spiritum

sa-

unius et operationis. Sed Spiritus sanctus ut
accipit de luce
Filio
Filio,
;

sit lux,

et ut sit llluminans, accipit de

cum sit q (quemadmodum idem nus omnium
pientue.

Unde ergo
?

Christi,

Spiritus

Domi:

beatus testatur
a Christo

illuminante

quemadmodum

ipse Filius testa-

Gregorius)
si

nimirum quia procedit

quod

Dc meo accipiet (Joan. xvi, 14). Accipit autem nou tanquam non babendo quod accipit, sed tantur
:

negaveris, fatebcris

eum

subjectum, et per hoc

quam procedens. Item bonus
se
:

Spiritus

;

et

Filius de

Ego sum pastor bonus (Joan. x, II). Bonitas Spiritus; Christum quoque bonitatem nemo sanus negabit. Sed bonus et bonus non duo boni, sed unus bouus; sicut bonitas et bonitas non duse bonitates,
sed una bonitas;

vel creaturam, vel minorem Filio. Est autem utrumque hoc blasphemum, et a catholica pietate longe rcmotum. Dicatur ergo quod veritas habet, Spiri-

tum

esse Christi; videlicet et Spiritum veritatis, et

Spiritum sapientise, quoniam procedit de Christo, id est procedit a veritate, procedit a sapientia. Subjungit:
«

nec Deilas multiplicando se,

dii, sed unns Deus; numcri novit angmentum. Ergo bonus Spiritus ex bono Filio procedens, uon nasceus. Et bonilas Spiritus ex bonitate Filio,

quia non duo

Per
et a

quem

Pater agnoscitur, et Filius glosolis
:

rilicatur,

quijus

ipse cognoscitur.

»

Ait

Pater, manifestavi nomen autem Filius ad Patrem tuum hominibus quos dedisti mihi (Joan. xvu, 6). Si

non nascendo, sed procedendo. Alioquin si de Patre Pater per Spiritum agnoscitur, et Filius Patris notantum procedat Spiritus, et nou de Filio quomodo D men hominibus manifestat, unius operationis esse quse sunt Filii, sunt etiam Spiritus? Vel quemadmonstrantur. Dicit etiam quod Filius gloriiicetur a modum de Filio accipit Spiritus? Est Pater mcus qui Spiritu sancto; et Filius ait
:

Jam vero quod
sanctum

ait

sanclus Gregorius, Spiritum

glori/icat
ri/ica

me

(Joan. viu, 54).

Et Patri loquitur
(Joan.

:

Cla5).

orauium, ad omnipotentiam pertinet Spiritus, eo quod uuiversorum quce creata suut a Palre per Filium Dominus existat, non ex tempore suscipiendo, sed acternaliter a Patre Filioque procedendo. Mittens autem apostolos Spiritus
esse

Dominum

me,

Pater,

apud temetipsum

xxvn,

Si Spiritus

gloriticat Filium, et

Pater gloriticat Fi-

lium,
et
tiae,

unum idemque

Pater et Spiritus operantur;

si

unius voluntatis et essenuniusque potestatis ostenduntur. Subjungitur
pariter operantur,
:

sanctus dicitur; et Salvator eisdem loquitur
ego
16). et

:

Ecce
x,

«

Et

a quibus solis ipse coguoscitur.

»

Si a solo

Pa-

mitto vos sicut oves in medio

luporum (Matth.

tre

Filioque

cognoscitur Spiritns sanctus, profeeto

Monstratur una utriusque operatio,
cooperantur.

dum

Filius

procedit ab utroque, et est utriusque consubstantialis.

Spiritus sanctus sibi

Unde manife-

Et vide quid dicat, quia glorificatur Filius a Spi-

statur nec diversse
is,

substantise, nec diversae voluuta-

ritu;

quemadmodum
est

legitur,

quia Filius gloriticat
gloriticare

nec diversso potentise consistere,

quorum

exstat

Patrem. Quid

autem Patrem

Filium,

2:;t

RATRAMNl CORBEIENSIS MONACHI
hominibus manifestum facere quod
sit

nisi
11

genitu-.

A quia proceditex ipso, unius voluntalis
ipso; nec a
Filio
sit

sit

etiam

cwm
sit

Patre? Similiter Filius gloriiicatur a Spintu, ofrtendens quia procedit a Filio. Muitis itsque modis beatus Gregorius probat Spiritum

opere diversus,
sit

quo non

natura separatus; etipsi semper
ne, cui

conjunctus actio-

sanctum

a Filio pro-

nunquam
ilii

deest per coaeternitatem nt a quo

cedere, et unius ejusdemque esse

cum
«

Patre Fiiioo]»us
est,

procedit,
xit: « Et

jugiter cooperetur.

Quod »ero subjun*
ip

que substantias
inquit, pluribus
est
et

:

et

concludens:

Quid

cum

Cbristus ad ipsum ascendisset,
»

uaa

verbis?

Omnia
est

qua?

Patcr

est, haec

descendere ad nos,

non minorationem
:

Filii voluil

Filius,
quffi

excepto eo quod innatus
natus est Filius.
:

est

Paler.

ostendere, sed hnmanilatis susceptionem

per banf

Omnia
prseter

Fiiius est, hflec

et Spiritus
»

sanchis,
ista

hoc quod
est,

Quid vult

distinctio et ordinis

Pater

consequentia Filiumesse quod prseier hoc quod innatus est Pater et
:

Spiritum sanctum esse quod Filius

est,

eo excepto

enim non soium ad Spiritum sanctum ascendit Jesu», vcrum etiam ad seipsuin quoniam qui ex bumanitate factus est intra omnia, per Divinitatem erat supraomnia. Subjungit: « Qui venitquidem ut Dominus in potestate, mittitur autern tanquam qui non
;

quod natus
qua?.

est Filius? Potuit

namque

dicere,

omnia

sit

contrarius Deo.

»

Duo

dicit, et

venisse Spiritum

prajter hoc
:

sanctum, et missum esse. Quod venit, proprie poteFilium et Spiritum sanctum, quod non natus est Pater, nec procedit " statis est, et idcirco dixit. l't Dominus quod mitti tur, alterius ostenditur, et idcirco ait: Tanquam nunc autem Filium esse loquitur omne ab alio qui non sit contrarius illi a quo miltitur. Missio quod Pater est, et Spiritum sanctum, non omne vero non suhjectionem siguilicat, sed processionem. quod Pater est, sed omne quod Filius est, (xcepto nativitatis privilegio nimirum sic loquens ostendit Mittitur vero a Christo, ad quem ascendit Chn-.tus; quod Pater non est de aliquo, Filius vero de Patre et mittitur tanquam non contrarius Deo, id est, solo sit genitus, Spiritus autem de Filio procedat. Christo, qui quidem est Deus, cujus voluntati semQuod autem et a Patre procedat, paulo superius ait, per jungitur a quo et mittitur, quoniam procedit
Pater est esse
: :

;

dicens

:

«

Et ad

primam omnium

originein, qui est

ab

illo.

Pater, sicut Unigeniti omnia, i!a etiam sancti Spintus omnia referuntur. » Talia dicens ostendit omnia quae sunt Filii, ad Patrem habere relationem; et

Subdidit

:

«

Propterea autem post Christum, ut
id est

unus uohis paracletus,
lator,

advocatus vel consoalius Paracletus

nunquam
enim hoc
sit

desit: idcirco

autem

omnia quae sunt
velut ad

saucti Spiritus, ad

eumdem
:

referri
etsi
.

dicitur, utaequalitatem naturae ac potestatisagnoscas;

primam omnium originem
Patre
ut

quoniam
sanctus
Filii,

alius
i,

est alius

ego

;

quia alius ego non
sit,
»

Spiritus procedit a Filio, accepit hoc Filius a Patre,
nt nascendo de
Filius, Spiritus

dicitur de eo qui alterius generis

sed de eo qui

pro-

ejusdem
dicit

substantiae vei naturae.

Quod Christum

cederet
tris; et
Filii
:

ab

illo;

omnia quae sunt
quo

sint Pa-

paracletum, et Spiritum sanctum nihilominus
Christo
videlicet vel
ofticii,

omnia qnae sunt
illo

Spiritus sancti, sint etiam
Filius accepit ut Spi-

Paracletum, et abeunte Christo veuire Spiritum, ne
sint fideles sine paracleto, vel

ac per hoc Patris, a

ritus

sanctus ab

procederet, non ut creatus a

Spiritu

sancto,

liquido monstrat unius esse
;

Patre,
tentiae;

sed genitus; nec minoratus, sed aequalis po-

quorum
sibi

constat

nec alterius, sed unius ejusdemque naturoe.
:

succedere,

unum esse vocabulum et mutuo dum dicuntur unius voluntatis, et
ostenduntur;
descendit,
ct

Item in posterioribus
erat,
et

«

Re enim vera dignum
corporaliter
advenisset,
:

[uniusj

operationis
Spiritus

cum
a

Christus
Christo
Et mis-

cum

Jesus

nobis

ascendit,

evidenter

etiam Spiritum nohis corporaliter apparere et cum Cbristus ad ipsum ascendisset, ipsum descendere ad
nos; qui venit quidem ut Dominus in potestale, mittitur

mittitur, cujus
sio
ista,

vicissitudinem repraesentat.

processio est,

quoniam non

est minoratio,

nec suhjectio. Alius autem, hoc est alius ego, mitti
Spiritus sanctus dicitur,

autem tanquam qui non

sit

contrarius Deo.

»

Et hic

unam

operationem,

et

unius concordiae voiste

stratur
pj

omnimoda

:

per quod similitudo mouneque enim alius ego potest
generis, sed de eo qui
sit

luntatem, Jesu et sancti Spiritus,
dit,

doctor osten-

dici de eo qui sit alterius

agens dignum esse,

ut quia

Jesus corporaliter

ejusdem suhstantiae, seu naturee. Monstratur

igitur

venerit

ad nos, Spiritus sanctus etiam corporaliter
volente Spiritu sancto
corporaliter se

appareret nohis. Ex quo unius voluntatis similitudo
monstratur,

ab eo procedere Spiritus, cujus est naturae, seu subneque enim potestejusdem natura;, seu substantise
:

stautiae,

cujus est Filius, esse Spiritus, nisi proceIguis

monstrare
voluerit
a

quoniam Jesus corporaliler suum adventum mortalibus ostendere; ut
mortalibus,
eryo Deus.
ita

dat ab

illo.

Adjunxit etiam inferius:

«

ergo Deus

=»,

et

Ignis

Hic Ratramnus Gregorium Na-

zianzenum

quam
Falsa

verba porro

exscribit, ut ejus sententiam potius attexat; quod Acherius ipse monuit. est verborum Gregorii interpretatio
:

nam quod iguem ignem esse Deum
quoque

esse

scripsit

Deum Patrem,

item

Filium, ac deinde addidit ignem esse Scriptum sanctum, nec Dei noinen huic

ascripsit, ea de causa factum vis catholici omnes Spiritum

novimus, quod quam-

sanctum Patri ac

Filio

aequalem esse crederent, plures tamen hunc Deum appellari Gregorii aetate idcirco nollent, quia in Scripturis nusquam Deus appellatur. Quod cum prudentissimus quisque praesulumita perversum esse intelligeret. ut inde tamen nullum Christiana fides detrimentum pati posset, a Spiritu saucto Deo appellando cavebat ; atque hujus indulgentia? exemplum non Gregorius solum, sed etiam Basilius Magnus ejus summus amicus exhibuit.

253

CONTRA GR.ECORUM OPPOSITA.
sit

-

LIB.

II.

254

If ignis Spiritus sanctus. Legitur de Deo quod

ignis

A nuncupato, Patre

videlicet, vel Filio, vel Spiritu san-

consumens, non quidem naturalis et corporeus, sed spiritalis et invisibilis. Ignis ergo Ueus Pater, ignis
Deus
Filius, ignis

cto, totius Trinitatis tieri

comprehensioncm

;

demonnon Quod

strans tantam in tribus aequahtatis similitudinem, ut

Deus Spiritus sanctus
Filius,

:

sed ignis
ori-

uno vocabulo

tres

pcrsonae contineantur,
unitatis

etsi

ex nullo igne Deus Pater, quia de nullo

sumens

vocis distiuctione,

tamen

sequalitale.

ginem

;

ignis

Deus

sed de Patre igne, quia

autein dicit a Patre procedere Spiritum, nulla hinc
qusestio; nobiscuin
ait

natus ex

illo; et

ignis Spiritus sanctus, sed
Filio. »

igue, quia

procedens ex

de Filio Ergo dicendo quod

enim

id

fatemini:
pariter

quod autem
nuncupari,
:

Filio
Filii

nuncupato, Spiritum
sit

Deus

sit ignis, et ignis Spiritus

sanctus,

unam

sub-

quia

Spiritus, hinc a

nobis dividimiui
Filio

qui

stuntiam
et
Filii

totius Trinitatis

ostendit;

Patris

quidem
Deus
Et
:

enim
:

proliteri dillugitis

Spiritum a

procedere,

socians

personam,

dicendo,

Ignis
:

deinde subintulit Spiritus saucti,
Spiritus

dicens

ignis

sauclus.

Cur autem seorsim Patris
sancti seorsim distinguere

et Filii

personas posuerit sub Dei vocabulo communiter sociatas, et Spiritus
rit,

malue
tali

res

iu evidenti est. Voluit utique

monstrare

distinctione,

ignem Spiritum sanctum de igue Patre

Filioque procedere.

quoque diiFugitis dicere quod sit Spiritus Filii si non enim ab illo procedit, non recte dicitur Spirilus ejus dicitur autem Spiritus Patris, quia procedit a Patre, ac per hoc, nuncupato Filio, non simul intelligitur nuncupatio Spiritus sancti; non enim potest illius nuncupatione comprehensus ostendi, cujus non est Spiritus; non est autem ejus a quo non procedit, sanclus autem Ambropariter
:

Sanctus Gregorius cuin in Ecclesia Constautinopolilana de Spiritu sancto talia tractasset, et litteris

sius
Filio.

dicit

quia

Filii

sit

Spiritus,

procedit

igilur

a

mandasset, quibus probavit Spiritum sanctum consubstanlialem Patris Filiique esse, et de Filio pro-

In consequentibus

cedentem, nec tamen processionem ejus a Patre vel
silens,

vel

derogans, sed omnipotentiam ejus,
ejus

et

dominationem
eequans,

Patri

Filioque per omnia co-

sanctum uegabit, et quoniam idem est Spiritus Dei, qui Christi Spiritus unum autem esse Spiritum nemo dubitaverit. » est Quanta sit unitas, quanta consubstantialitas Spiri:

idem loquitur « Qui Spiritum Deum Patrem negabit et Filium:
:

uum

repulsus est ab Ecclesia?

Num

illius

tus

cum

Patre Filioque

moi.strat,

dum

dicit

:

quia

sermo reprobatus?
tore in

num

vel a civibus, vel

ab impera-

qui negat Spiritum, negat

quoque
est

pariter

communionem minime
iste

susceptus? Fuit certe

Filium;

quia unus

Spiritus

amborum.
: :

Patrem et Unde
hinc quo-

venerabilis
joris

doclor Gratiani, sive Theodosii Ma-

namque

Patris est? quia procedit a Patre

imperatorum Romanorum temporibus; ex quo ^ que Filii pariter est, quia procedit a Filio non enim usque ad nostra tempora plusquam quingenti transnec enim alius dicitur duo, sed unus est Spiritus
:

ierunt anni, et
cessio

nunquam
est,

a Filio Spiritus sancti pro-

esse Palris,

et alius

Filii

Spiritus, sed

unus ambo-

denegata

nec ex eo inter catholicos ulla

rum
tus,

;

procedit igitur ab utroque.
:

In posterioribus

qusestio facta,

praeterquam

modo

vestris

temporibus;

(cap. 10)

«

Non ergo quasi
Filius

ex loco mittitur Spiri-

verum semper
similis
fessio.

et Orientalis et Occidentalis Ecclesiae

aut quasi ex loco procedit,

quando

procedit

eademque de Quae nunc res
vel

Spiritu sancto lidei mansit proista

ex Filio, sicut ipse
cessi
et veni.
»

cum

dicit,

de Patre proFilio

post tot saecula quaestionis

Manifeste Spiritum ex
ista processio

proce-

hujus genuerit propositionem,

vos videritis; nulla

dere testatur.

Verum ne

de corporali-

tamen
tur,

probitatis, vel sapientiae ratio

comprobadicendo
tesistitur, et

bus

cur in hoc deveneritis,

quoniam
et

talia

catholicae lidei

repugnatur,

veritati

hanc opinionem excludens, ait de Patre, Prucessi et veni (Joan. vm, 42). Procedit autem Filius de Patre, non spatio loci,
spatiis

metiatur, ipse Filius

sacris paginis obviatur.

sed nativitatis egressu
Filio

:

procedit Spiritus sanctus a
sed

nec

loci

spatio,

uec nativitatis egressu,
processione
exit,
Filii

CAPUT IV. Ex Ambrosio.
Ambrosius Mediolanensis episcopus,
vir

existenliae processti.

D
oinuium
et

Inferius loquens de
infit: «

ex Patre sic

Neque cum de Patre
Patre,

de loco recedit,

splendore virtutum decoratus, adversus Arianos cer-

quasi corpus a corpore separanlur. Neque

cum

tamina non pauca conliciens, nec paucis ab eis persecutionum injuriis appetitus, in libris quos de Spiritu sancto adversus Arianam pravitatem elo<iuentissime scripsit,
vit, ait (lib.
i

est

cum
:

tur

Spiritus

et a Filio,
Filio. »

tanquam in corpore corpus includiquoque sanctus cum procedit a Patre non separatur a Patre, non separatur a
iste

et

evangelica veritate robora:

Preecipuus

doctor, et clarissimus Christi

de Spir. sancto, cap. 3) « Si Christum dicus, et Deum Patrem a quo unctus est Filius, et

confessor, dicens procedere Spiritum sanctum a Patre,

procedere et a

Filio,

Arianis adversus quos age-

ipsum qui unctus
de>ignasti
:

et

si

Spiritum qui unxit Patrem dicas; Filium ejus et Spi-

est Filium, et

bat,

blasphemandi

sustulit

occasionem, ne qui di-

cebant
Patre,

eum

fore creaturam, et minorem non solum

ritum oris ejus pariter indicasli
corde comprehendas.
Et
si

si

tamen etiam

id

Spiritum dicas; et

Deum

rent

:

verum etiam Filio, victorise palmam referverum audientes euin ex utroque proceden-

Patrem a quo procedit Spirilus, et Filium, quia Filii quoque est Spiritus. » Docet beatus Ambrosius uno

tem, cognoscerent Patris Filiique consubstantialem,
ac pariter

cum

eis

coadorandum

et

conglorifican-

:

:

RATRAMNI CORRKIKNSIS MONAUII
duiii. Et inferius
ligit

Kiliurn

dicentem testatur: Qui
servabit;
et ct

di-

A

est,

ut

me, strmonem

meum

Pater rneus di-

Filiua

ejusdem Biibstantiee cam Filio, eicut est ejuedem lubstautiae cum Patre. Ilem iu con«
sit
:

liyet

eum,

et

ad rum veniemu.8,
«

mansionem apud
venit Spi-

Bequentibufl

Quod loqnitur
Pater
D<-i

Filiui,

loquitnr

et

cum

facietnus (Joan. xiv, 23).

Sic igitur

Paler; et quod
et
se,

loquitur, loquitur et
dixit
:

Kilius:

rilus,

quemadmodum
est et
»

venit
ulii

Pater; quia
Filius,

ubi

Pater

de Spiritu Filius

Non «ntm
Patris
est

loquitur a

est, ibi

Filius; et

ibi est
ait,

et Spiri-

boc

est,

non

sinc

mea

et

coruinunione
Spiritus),

tus

suuctus.

Quid

est

autem quod
:

quia quid

ulii

(non

enim divisus ac separatai
loquitur
[Ibid.,
et

$em

Pater
uatus

est, ibi esl et Kilius, nisi
est,

quia Kilius de Patre
et
est,

qum audit
uuitatein

13):

audit videlicet pei
scientiae.

a

quo uunquam dividitur

substantise,

proprietatem
Filiique

ubi est Filius, ibi est Spirilus sauctus? nisi quia de
Kilio prucedit Spiritus sanclus, a

Dum

coniitetur doctor

iste

cathoUcui Spiritum sanj

quo nuuquain sepatestalur

ctum non loqui
et Kilius,

sine Patris Spirilu,

communione;

ratur, et

inetfabilem ostendit totius Triuitatis con-

videlicet loquenle

loquitur Pater, loquitu|
esse
Patris et Filii coa-j

substantialitatem,

cum

Kilium

seniper iu
esse
in

testatur

eumdem

Patie

esse,

et

Spiritum sanctum
sit, sit

semper
non
Pater

substantiulem, et ejusdem operationis, nec dhisuin,
:

Kilio, ut ubi

Pater

et Kilius; et ubi Kilius, sit

quoque Spirilus sanctus, non loco, non voluutate, non actione, non
Item
pusterius
(cap. 12)
:

nec separatum. Kt quod addidit Qua- audit luquitur, B processionem ejus tempore, insinuat nun eniui quibusdafl
:

essentia

divisi.

«

Sicut

tradidit

vel aliquibus foraminibus audit locutionem Spiritus, ciun sit ejusdem Patris Kiliique

interjectis

spaliis,

Kilium, et Kilius ipse se tradidit, accipe quia Spiritus

substantiae.

Kt sicut dicit Filius

:

Omnia

quae

au.divi
:

sanctus

eum
est

tradidit

:

scriptum

est

enim

:

Tunc Jesus ductus
taretur a

in deserium a
iv).

Spiritu, ut teu-

a Patre mco, nola feci vobis Joaa. xv, 15) nascendo videlicet de Patre, et in Palris substantia per-

diabolo (Matth.
:

gens tradidit Kilium
et Kilii.
»

est

Ergo et Spiritus dilienim una cbaritas Patris

manendo, nun aliquibus

intervallis

Patris

loculiu-

nem
tur,

percipiendo

:

sic

et

Spiritus quse audit loqui-

Dum

dicit

cbaritatem

unam

esse Patris et

procedendo

scilicet

de Patre Eilioque, quia sub-

Filii, testificatur

unum

esse Spiritum utriusque; est
Dicit

stantialiter

manens

in

utroque,

et

prucedens

ab

enim

Spiritus

charitas.

Apostulus

:

Fructus
est cha-

utroque, audit quae loquitur per unitatem substantiaj
et

enim Spiritus, charitas (Gal.
ritas

v, 22).

Monstratur ergo

proprietatem
Et infra
:

scientiae.

Spiritus a Patre et Filio procedere,
:

quorum

Omnia

Patris habet Filius,

qui ait
xvi,
15),

nou enim potest

charitas Patris esse nisi de

Omnia

quse

Patris sunt,

mea

sunt.

(Joan.

Patre procedat; quia non aliunde charitatem acci- p et quae accepit ipse per unitatem naturae, ex ipso pit sicut neque Kilii charitas potest esse, nisi procedat a per eamdem unitatem accepit Spiritus ipse Dominus Jesus declarat de Spiritu suo diKilio quomodo qua diligit charitas, ex ipso proce:

:

:

dit
lii,

:

et

quomodo una
est

charitas est Patris atque Fi-

cens

:

propterea
vobis

dixi

:

De
,

meo
»

accipiet

,

et

an-

unus Spiritus

utriusque procedens ab utro«

nuntiabit
Patris

(Ibid

14).

Dicens
rursus et

que.
In secundo libro (cap. 12) sic dicit
Spiritus sanelus
accepit.
:

quae
accepit

sunt habere
ipse

Filium,

omnia omnia
natuFilio;

De

Filio

quae
rae

a

Patre,

per
ipso,

unitatem
id est

Accepit autcm per unita-

Spiritum accepisse

ex

ex

tem

substantiae, sicut accepit a Patre Filius. »

Hoc

nonne manifeste declarat
est

nonue clarissime docet quod accepit Spiritus sanctus a Filio? et quod accepit, procedendo accepit; quemadmodum Filius quud accepit a Patre, nadicens,

natum, id ex paterna substantia, Spiritum quoque sanctum
Filiuin ex Patre

ex Filio
Filius
et

procedere, id est

Filii

substantia; et sicut

scendo accepit.

Num

aliud potuit accipere Spiritus

nascendo umnia quae Patris sunt, accepit; sic Spiritus sanctus prucedendo de Filiu, quaecunque
Filii

sauctus a Filio quod antea

non habebat, cum
unius potentise
et
:

sit

suut

suscepit? Et infra
Filii

:

«

Quud ergu
Filii
est,

ioquitur
»

unius substantia? cuin

Filio,

et quse-

Spiritus,

est;

quod dedit
Spiritus

Filius, Patris est.

cunque

Filius habet,

habeat etiam

Spiritus san-

D

Igitur

si

quod loquitur

manifeste

ctus? Subjungit sanctus Ambrosius teslimonium ex

doctor
dedit

iste

testatur quia quaecunque Spiritus babet,
et
si

Evangelio
bct Patcr,
et
«

:

llle,

inquit,

me

clurificabit ,

quia de meo

a Filio suscepit, quia procedit ex ipso;
Filius,

quod

accipiet, et annuntiubit vobis.

Omnia quwaoique haxvi,
14).

Patris

est,

cui vero dedit?
:

Nimirum
quod dedit
« Ita nihil

mea sunt

;

proptcrea dixi, dc mco uccipiet,
(Joun.

Spiritui saucto qui de illo procedit

et si

aununtiabit

vobis

Sulisequitur

Patris est, accepit de

Patre nascendo Filius, ut ex

Quid igitur hac evidentius unilate? Quae habet Pater, Filii sunt quee habet Filius, accepit tt Spi:

ipso prucedat Spintus sanctus. Subjunxit:

a se aut Filius luquitur aut Spiritus, quia nihil extra
se

ritus.

»

Haec sancti Ambrosii verba planissime te-

Trinitas loquitur.

»

Tota Trinitas in Patre,
Similiter
se,

Filio,
se,
ln:

stantnr

Spiritum
ait

sanctum

a

Filiu

substantialiter

Spirituque consistit. Nihil autem loquitur Kilius a

prucessisse;

namque
Filii
:

:

Quae

habet

Pater

Filii

quia non est a
quitur Spiritus a
solus

se,
se,

sed a Patre.
nullo. Ergo
et

nibil

sunt, id est, substantialiter nalus de Patre, qusc sunt
Patris sunt
et

quia non est a

sed a Kilio

similiter et

Spiritus

sanctus
Filiu,

autem Pater ex

cumluquitur

Kilius,

substantialiter prucedens

de

Filiu,

accepit a

tota Trinitas
tuta Trinitas

loquitur;

ut quaecunque

Filius

habet,

habeat et Spirilus, id

luquitur; et

cum luquitur Spiritus, cum luquitur Pater, tuta

:

257
Trinitns loquitnr;
quitur, quia

CONTRA GR/ECOKUM OPPOSITA.
qnia nihil
se,

LIB.

II.

2:;8

oxtra se Trinitas

lo-

A

tione
Filio,

procedere Spiritum
du;n legitur quod

tam de Patre quam de
sit

non dividilur a
operis
in

nec separatur.
libello (Cap.
1)
:

Spiritus oris et Patris

Item ejusdcm
«

tertio

et Filii.

Natn

secundum divinitatem non supra Christum
sed
in

est Spiritus,

Cliristo
ita

:

qnia sicut

Pater

in

Filio, et Filius

in Patre;

Dei Spirilus et Spiritus

Ambrosius (cap. 8) individuam manere unitatem tam Christi quam Spiritus quia « neque Christus sine Spiritu, neque Spiritus
Persequitur beatus

Christi in Patre est et Filio.

cens

» Beatus Ambrosius disecundum divinitatem Spiritum non esse super Cbristum, sed in Christo, discernit humanitatem ejus adivinitate. Legimus in Evangelio, quia venitSpiri-

tus sanctus
et

super Salvatorem, et mansit super
:

eum

:

Pater loquitur Joanni
ct

Supcr qucm videris Spiri-

mancntem supcr eum (Joan. i, Itaque secundum humanitatem venit Spiritus 33). saper Christum, et mansit super ipsum; at vero seB gem aliquo modo posse separari, prceter qiiam Filius cundum divinitatem manet in Christo, quouiam natus, Spiritus vero procedens; sed ha?c non sub .•pqualis est ipsi, utriusque snbstantiae cum ipso; stantiain faciunt, sed relatiouem ostendunt. Inferius sicut et de Patre scrihitur, quod maneat in Filio, et subjunxit, Spiritum Dei, et Filius iu Patre. Quod loqnitur « Lectum est, quia Verbi gladius Spiritus
tum desccndentem
:

Non jiotest esse Christus tanquam sibi jconsubstantiali, et qui ex se procedat; neque rursus Spiritus potest esse sineChristo, tanquam cui consubstautialis est, et a quo accepit quaeeunque Christus habet. Conneclitnr causa cur ita sit videlicet « quoniam non potest divinae naturae tinitas separari. » Hoc dicens fatetur naturam Christi, naturam esse Spiritus, et naturam Spiritus naturam esse Christi, nec unitatis compapossit esse sine Christo. « sine
Spiritu,

S]

iritum Christi iu Patre inanere, seu Filio, testatur

sit

:

similiter lectutn est, quia Spiritus sancti gladius

unum
hus.

utriusque Spiritum, eo quod ab utroque pro-

Verbum
«

Dei

sit

(Ephes.

vi,

17).

»

Et

nonnullis per
:

cedat, et maneat per coasubstantialilatem in

Manet enim iu est, sicut scriptum est; » Nos autem non Spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est
Subjunxit
:

«

amboDeo, quia ex Deo

assumptionem

interpositis colligendo conclusit, ita

Cum

igitur Verbi

gladius Spiritus sanctus

sit,

et

Spiritus saucti gladius
potentiae. » Sed

Verbum

sit,

utique unitas est
ipse Spi-

gladius Verbi quid est nisi ipsum
est, nisi

(l

Cor.

u,

12);

et

manet

in

Christo quia a Christo
est

Verbum?
rilus? Ex

Et gladius Spiritus quid

accepit, et in Christo est.
lllc

Quia iterum scriptum
xvi,
14).

quo

colligitur quia

Spiritus sanctus Verbi
et

de meo accipiet (Joan.

Unde

est

ergo
Et

est Spiritus, cujus est gladius,

Verbum

Spiritus

ex Deo Spiritus?

nempe quia

procedit ex

Deo.

sancti est, cujus est gladius;

quoniam nec Verbuni

unde accepit a Christo? Certe quia procedit a Chri- C sine Spiritu sancto, nec Spiritus sanctus sine Verho, sto. Et unde manet tam in Deo quam in Christo? quoniam unius sunt operationis, ejusdemque potenProrsus ijuia consubstantialis est utriusque. Dicit in
tiae.

Cum

ita

sit,

non possunt substantia separari,
:

sequentibus (capp.
«

7,

8)

loquens

de Antichristo

:

Quem Dominus Jesus interficiet Spiritu oris sui (II Tlus. ii, 8). Hicnon acquisita gratia est, sed individua manet unitas; quia neque Christus sine Spiritu, neque Spiritus potest esse sine Christo non enim potest divinae uaturae unitas separari. » Hic quoque
:

igitur unius substantiae neque voluntate dividi uniusque voluntatis Filius et Spiritus sanctus existentes, procedit
Filio,

alter ab

altero, id

est Spiritus ex

omnia quee non quasi nascendo minori, nec tanquam extraneo, sed tanquam a sa

quoniam

Filius natus

de

Patre,

accepit a Patre, dedit Spiritui

,

sanctus Ambrosius humanitatis ac divinitatis Christi

procedenti.

separationem ostendit, non quod alius
alius

sit

homo,

et

Videndum autem quia cum
non personarum
sint
fit

dicitur Spiritus

sancti

Deus Christus, sed quod perfeclus Deus,

et per-

gladius Verbum, et Verbi gladius Spiritus sanctus,
conjunctio, sed substantiae,
sint substantiae,

fectus

homo, sit unus Christus; homo tamen gratia factus est Deus Deus vero natura existit Deus. Itaque cum diceret Quem Dominus Jesus interficiet Spiritus oris sui, et subjunxerit, non hic acquisitam gratiam esse, humauitatem removit, ut Spiritus oris,
: :

mon-

stratur copulatio ut unius

cum non

unius personae. Est autem alter ex altero, Spiritus videlicet ex Filio, non vero Filius de Spiritu, sed de Patre. Hoc modo sanctus Ambrosius de Spiriritu sancto sentiens

quo

si

Antichristus interficiendus, divinitatis intelvidelicet Spiritus

atque

disputaus,
videlicet
enituit,

non imperaet

ligatur Spiritus,

sanctus, qui

est

toribus Graecorum, Gratiano
Majori,

Theodosio
ingratus

in sancta Trinitate

una

persona,- ut

quod

ait,

Quem

quorum

temporibus
est,

vel

Diminus Jesus interficiet Spiritu oris sui, Spiritnm sanctum intelligas, qui sit Spiritus Domini Jesu. Simul videndum, quia cumdeeodem Spiritu dicatur

vel haereticus

visus
et

amore coluerunt,
habuere.
labor
indefessus,
vicit,

virum praecipua veneratione semper
qui
toto sinctum
et

Cujus disputatio,

pro

Catholica

fide

quod
sit

nunc dicitur quod Domini Jesu, clarissime monstratur Spiritus sanctus procedere ex ore Domini Jesu, non quod secundum divinitatem os habeat, sed quod de
sit

Spiritus oris Domini, et

Arianos
oppressit.
studeatis,
:

Fcclesiam

impugnantes
defendere,

Spiritus oris

expugnavit,
peratores
vel

Videte nunc vos imvel fidem

quorum

religionem imitari
Filio

ecce

negando Spiritum sanobvias
fecislis

substantia illius
Spiritus oris

procedat;

quemadmodum

dicitur

ctum a

procedere, qui

catholicis

substantia.

Domini, quoniam procedit de Patris Igitur evidentissima monstratur asser-

manus

episcopis,

Arianos

prave

de

Spiritu

sancto sentientes protrivere, et vestrorum majorum,

:

239

i:\lli\MNI COIIBEIENSIS MONACHl
videlicet

2fi(l

Romanorum
titis,

imperatorum, pielatem ever- A
et

Christi.
qii.ini

»

Gratiam

lioc

in

loco Jesu,

Chrisli

d

qui hanc fidom sompor coluere,

pro ea de-

superius

certantes iiwlla veneratione dilexere.

est

autem quud gratiam
conslat
esse
a

charilatem Patrii appellavit. Qmd Jesu Cbristi nunc dicatj

CAPUT
/•>
a

quam
V.

munus
Jesu

Spirituj

tanclt?

Procuj
ciijaf
«jnia

dubio

moDstrat
a

Christo

conlrihui,
Patris.

Bidymo.

existit gratia;

ut sicut dicitur charitas,
sic

Didymus Alexandrinus, corporalibus quidem a puero captus oculis. verum spiritali visione satis
illustris, in
sic

procedit
lat

Patre,

eadera

charitas

quam

appefl

gratiam Jesu Christi, |procedere

cognoscatur a

libro
:

quem

de Spiritu sanc'.o scripsit,
et

Jesu Christo.
bet Christi,

Eamdem autem
ei

gratiam quisquis ha-

loquitur

«

Igitur

quicunque communicat SpiriPatri
et
Filio. Et

tui sancto,

statim

communicat
;

qui cbaritatem babet Patris, habet

eam

a Filio

con-

tribulam porSpiritum sanctum
^raliap Jesu Christi,

et qui particeps est
8

dalam per Spirilum sanctum; ut quidem videaraus cooperaatem sihi totam Trinitatem, et teneamus Spiritum sanctum, qui est cbaritas Patris et Filii, procedore tam a Patre quam
dicil

camdem

gratiam hdbet datam
»

a Filio.

Snbseqnitur

:

»

Fx quibus oninibu« approa
e«se Patris et
Filii

Patre per Spirilum sanctum.

Ex

quibus omnibus
et.

batur

eamdem operationem
:

et

approbatur

eamdem operationem
:

esse Patris
dicit,

Fiiii

et Spiritus sancti.

Diligenter [quae]

retracte-

Quicunque communicat Spiritui mus. sancto, » is autem communicat Spiritui, qui parlicpps efficitur ipsius, « iste stalim communicat et » particeps enim est factus tam PaPatri et Filio quam Filii per Spiritus communicationom. tris Monstratur ex hoc Spiritus consubstantialis esse Patris Filiique, et adeo consors, ut non possit haAit ergo
»
:

Spiritus sancti. » (Jiiorum autem est eadem operalioj una est quoque volantas et quorum una voluntasj una est substantia. Ilinc est quod subjuogit « (Juorum autem est una operatio. una est et substantia quia qua ejusdem substantiae i^uovaia. sunt, ea«f|fm
:

1

dissonas at.que

habent operaliones et qnae alterius snbstantise ]sunt, diversas. » Approbat Sjiiritum sansubstantia?..

ctnm unins cum Patre Filioque

quoniam

eamdem cum
est

eis

habet operationem. Sed ostensum
Filii

beri Spiritus, nisi pariter habeatur

Pater et Filius.

superius Patris et

Spiritnm esse, quoniam
a Filio.
In posterioribus

Subjungit

:

«

Et qui charitatem habet Patris, habet

procedat tam a Patre
ait
:

quam

eam
et,

a Filio

contributam per Spiritum sanctum.

»

«

Cum enim
Filius,

dixerit

in

tempore respondendi,
a

Superius

consubstanlialitatem

tantummodo

Pdtris

nimirum

doceri

discipulos

Spiritu. quid
:

Filii debeant respondere, in sequentihus ait Ego cnim sionem Spiritus. Charitatem autem Patris appellat p dabo tobis sapientiam cui non poterunt resistere et Spiritum sanctum, sicut ex posterioribus approbacontradiccrc (Luc. xxi, 13). Kx quibus ostendituj tur, dicens eam contributam per Spiritum sanctum. sapientiam, quse discipulis datur a Filio, Spirilus Non enim tribuit Spiritus sanctus nisi proprium sancti esse sapientiam et doctrinam Spiritus sancharitate scri» Quemadmodum autem munus cum tribuit charitatem. Et de cti, Domini esse doctrinam bitur quod sit Deus; ergo tribuens charitatem Spiriquae datur a Filio, Spiritus sancli? sit sapientia, tus, semetipsum tribuit, quoniam ipse charitas est Non alias, nisi quia procedit Spiritus sanctus a Filio,

monstravit, jarn vero docere incipit proces-

;

ses haec
ritus,

charitas Patris esse dicitur,
est

Patris

Spiritus

quia procedit ex ipso,
est Spiritus ut sit

quoniam Spiunde illius Spiritus? non enim creaturarum unus
:

cujus sapientia, sapientia est

quoque

Spiritus sancti.

et

Et

quomodo doctrinam
Domini?

Spiritus

sancti,

doctrinam

dicit esse

Yidelicet

eo quod

omnia qua3
:

.

alterius

quam

Patris

substantiae.

sunt Spiritus sancti, sint etiam Domini Jesu Christi;

Quapropter non tanquam ab eo creatus ejus esse dicitur, sed tauquam consubstantialis, et ex illo procedens.
Dicit

quoniam procedit ex
que
esse
et

ipso.

Unde subjungit

«

FnumSpiritus

naturae et
Fiiio.
»

voluntatis

consortium

autem
Filio

habenti

charitatem

Patris

cum
sit

Testantur haec Spiritum sanctum

contributam a

per Spiritum
Filius

sanctum
miinus

:

quemSpiritus

procedentem a

Filio,

admodum
Sed lem

igitur contribuit

D

tatis

Spiritus

dum unius et naturae et voluncum Filio alioquiu si non pro:

sancti? Videlicet velut cooperator Patri Spirituique.

cedat ab ipso Spiritus, non est ejusdem voluntatis,

quemadmodum
:

potest tribuere sibi
est

coaequa-

cujus

est

Filius

:

nam

quae

separantur consortio,
:

vel

alterius, id

Spiritus sancti

donum

f

separantur etiam voluutate. Dicit etiam

«

Et quia

Certe quia charitas, quae est Patris, et quae a Filio
contribuitur per Spiritum sanctum, est etiam
Filii;

superius demonstratum est socium esse per naturam

Spiritum Unigenito Deo, et Deo Patri:
et

Filius

vero

quia quaecunque sunt Patris, sunt
ut sit creatura?
Filio,

et

Filii.

Sed nunest Filii,

quid charitas quae est Spiritus sanctus,

sic

nequaquam prorsus;
illo;

sed tribuitur a
Filii,

quia procedit ex
«

et est

quoniam
Jesu

consubstantialis estilli.

Subjungitur
a

:

Et qui parliccps est

gratiae

Ego et Pater unum indivisa et inseparabilis secundum naturam sumus ostensa est Trinitas. » Si per naturam sociatur Spiritus Unigenito Deo, et Deo Patri, procedit ab Unigenito Deo. Quod si tantum procedit a Deo .Patre, et non procedit ab Unigenito Deo; Patri qmdem
Pater
;

unum

sunt juxta illud

:

Didymus Alexandrinus. Hunc Didymi librum iEneas Parisiensis, Ratramni coaetaneus, in eo opere quod Ratramno subjungimus, testatur ab Hieronymo

in

scripsit

Latinum sermonem verbum esse. Anselmus Havelb. Dialog. lib.

Idem deinde
n, cap. 24.

;

261

CONTRA GR.ECORFM OPPOSlTA.
non enim jnngi potest
ei

LIB.

II.

202

jangitur

Deo non con- A Spiritum esse veritatis, intulit, « Et Dei esse Spiritum, » personam Filii volens intelligi. Sed ne titubatio lectorcm confundcrct, ait in consequentibus quo non procedit. Sed auctor testatur esse socinm fatetur Spiritum sapientia? et veritatis, id est Filii Dei. » iste per naturam Spiritum unigenito Deo In posterioribus inquit. « Porro jam frequenter ergo procedere Spiritum ab unigenito Deo. Et quoniam indivisam et inseparabilem secundum naturam ostendimus ejusdem esse operationis Spiritum, cusociatur per naturam, unigenito vero
:

pcr naturam, a

:

(i

eadem operatione unam esse substantiam, et reciproce eorum quae 6y.o-jTiv. tum, Spiritum vero de Patre Filioque procedentem. Quod si de Patre doceas tantum procedere Spiritum, sunt, operationem quoque non essediversam » Opejam non est indivisa et inseparabilis Trinitas; quoratio Spiritus eadem est quoe et Patris et Filii openiam Spiritus dividitur a Filio, a quo non procedit ratio quoniam consobstantialis est utriusque tanseparatur ab unigenito, cujus non Spiritus. Proquam procedens ab utroque non enim potest eis cul lisesit a calliolicis membris impietatis opinio eadem operatione conjungi, si non ab utroque proest enim indivisa et in«eparabilis secundum naturam cedit dividitur namque substantia quibus processancta Trinitas; quoniam Pater de nullo, Filius vero sione non cohseret, nec aliter potest vel Patri vel " Filio substantialiter copulari, quoniam ut sit sub de Patre genitus, Spiritus autem sanctus de Patre Filioque procedens. stanlia, Spiritus aceepit tam a Patre quam a Filio « In alio quoque Evangelio legitur Item dicit Non procedendo. Item infra « In conse pientibus de Spidicit esse

Trinitatem,

fatetur Filium de Patre geni-

jus est Pater et Filius et in

:

;

:

:

:

:

:

:

cnim vos

cstis

qui loquimini, srd Spiritus Patris vcstri

ritu veritatis,

qui a Patre mittitur, et
:

si

paracletu^
(Joan.

qui loquitur in vobis (Mattk. x, 20). Si ergo Spiritus
Patris in apostolis loquitnr, docens eos quae

Salvator
svi, 13);

ait

Non cnim
est sine

loquitur
et sine

a scmctipso

debeant
sapientia
[intel-

hoc

me,

meo

ct

Patris ar-

respondere, et quse
est,

docentur a

Spiritu,

bitrio; quia inseparabilis a
tate
:

mea

et Patris est

volun-

quam non possumus alium
;

prteter

Filium

hoc enim ipsum

ligere

liquido apparet ejusdem naturae Spiritum esse
et

Patre

etme

illi

est.

quod subsistit et loquitur, a Ego veritatem loquor, id est ina
,

cum

Filio,

cum

Patre cnjus
sunt.
»

est,

Spiritus.

Porro
sa-

spiro quae
est. »

loquittir

siquidem

Spiritus

veritatis

Pater et Filius

unum

Dicit

auctor

iste

Manifeste

doctor iste nos instrnit Spiritum

pientiam, quarn

docet Spiritus Patris apostolos Fiest, et

sanctum esse a
esse

Filio;

lium esse. Si sapientia Filius
sapientiam, qnsp
accipit a Filio.

Spiritus sanctus
in

quitur a semetipso
;

nam cum dicit ostendit eum a
et

:

Non enim
:

lo-

semetipso
«

Filius

est,

loquitur

apostolis,

propter quod explanans quod dixit

non Hoc est
scili-

Quemadmodum autem
fuit

accipit? pro- q sine

me,
sit,

et sine

meo

Patris arbitrio;

»

ostendit a

cedendo certe, non participando quod antc non habuerit
tia,
:

quo

qui non loquitur a semetipso, a Patre
Filio, sine

non enim

aliquando Spiritus siue sapienut

cet est et a

quibns, et
:

sine

quorum non
»

sed accepit a Filio

semper esset sapiens,
est natuiae
:

ah

loquitur arbitrio. Et dicens
subsistit
et loquitur,

«

Hoc enim ipsum quod
ostendit
loqui-

ipso procedens; quia unius

cum
sic

Filio et
dixit,

ego veritas loquor,
Filio.

cum
nt

Patre, cujus est Spiritus
Filii

quod
sed

non

subsistentiam Spiritus esse a
dit quia

Et
est

si

cum

non etiam Spiritum

siguificaret;

cujus sa-

tur Spiritus, loquitur veritas, [hoc

Filius,

osten-

pientiam dixit loqui Spiritum,
dixerat
:

quia

superius
scd Spi:

quod loquitur,
,

et

quod
est

subsistit

Spiritus,

Non cnim

vos estis qui loquimini,
dicit

accepit a Filio.

Et inculcans idipsum velut apertius
«

tus Patris vestri.

i\am

in posterioribus

Porro

quod dixerat
tur.
»

faciens;

id

inspiro qnse

loqui-

Pater et Filius

unum
utroque

sunt. Si Pater et Filius
est

unum
;

Quomodo
et

inspirat?
«

nimirum cum ab
Spiritus

illo

pro-

sunt, Spiritus, qui

Patris est,

etiam et
In

Filii

ac

cedit
est
:

connectit.

Siquidem

veritatis

quod est dicere, Spiritus Filii est. Quibus (Ibid., lib. n) cum non pauca de Patris et Filii et omnibus demonstratur quod sit Spiritus Filii, et sancti Spiritus consubstantialitate tractasset, conquod inspiretur a Filio, id est procedat ab illo. Et clusit « Ex his colligitur, quanquam indivisa quia quod loquitur Spiritus, et subsistit Spiritus sit D substantia Trinitatis, et Patrem tamen vere Filii esse accipit a Filio, non tanquam minor, sed tanquam
per

hoc ex

procedens.

posterioribus

»

:

<4

Patrem,

et

Filium

vere Patris Filium,
et Dei esse

et
;

Spiritum
et

consubstantialis, et ex

illo

procedens.
et

sanctum vero Patris
ter Filii Pater est,
Filius,

V
audire
Fi-

Spiritum
»

insuper

Item infra

:

«

Loqui ergo Patrem,

sapienlia? et veritatis, id est Filii Dei.

Si

ergo Pasanctus

quia genuit illum
illo,

;

et Filius Patris

lium; vel e contrario, Filio loquente audire Palrem, ejusdem naturae in Patre et Filio, consensusque
signiiicatio

quia genitus est ab
Spiritus,

et Spirilus
iilo,

vere Patris

quia procedit ab

conse-

quenter

et sapientiae et veritatis, id est Filii

Dei Spi-

ritus est,

quoniam procedit a

Filio, id est

procedit a

veritate, procedit a snpientia, procedit a
Filio
:

Deo,

id est

ideo

namque cum

dixisset Spiritum

sanctum

quoque sanclus, qui est non potest nescit; cum hoc ipsum Filio loquente audire quae Dicens Ioquentem Pasit quod profertur a Filio. » trem audire Filium, demonstrat Filii nativitalem ex similiter Filium loquentem audire Patrem, Patre
est.

Spiritus

Spirilus veritatis, Spiritusque sapientiae,

:

* Siquidem Spiritus. Totum hoc quidquid est e margine in textum transferri curavimus, nam antea hoc tantum legebatur, quod subsistit et loquitur ego

veritas loquor, siquidem, quod profecto erat. Quanquam ex sequentibus satis tramno placuisse pravam lectionera.

imperfectum constet Ra-

263

HVMSAMNI CORBEIENSIS
<-t

MO.NACIII

Patrem intimat genuisse Filium;

naturee Pater et Filius, sunt etiam ejusdem

quiasunt unius A non loquitur a semetipso separatus aFilio; quoniam consennaturse Filii voluntaprocedens a Filio con
:

sus; ut hoc sit loquiPatrem ad Pilium vel Pilium ;ul Patrem, in anius consensum voluntatis venire nequu diversum aliquid sentire. Spiritum quoque sanctum veritatis Spiritum [et] Bapientise confltens, Spirilum Filii declarat, de quo dicit, quia non potest
:

enim voluntas et discernitquod natura conjungit, sed juxta verbum et veritatem Dei loquitur universa; quoniam a verbo et veritate procedens percipit quid loquatur: non enim aliud estquod procedit, et aliud loquendi pertis

et

ejusdem, cujus

Pilius:

non

Filio

loquente audire quse uesciat; quoniam
Filio substantiae,

cum

sit

ceptio,

sed perceptio

locutionis

processionis

<-,t

ejusdem cum
qua>.

procedatque de

Filio,

existentia,

quemadmodum
:

existentise

processio, lo-

loquitur Filius,

loquilur et

Spiritus sanctus;
Filii

culionis accej)tio.
Et infra
«

quoniam hoc ipsum quod
est

est Spiritus, locutio

Quornodo

igitur

supra

d<:

naturis in-

ad Spiritum, prsesenti doctore dicenle. Qui curn
j

non posse Spiritum sanctum Filio loquente audire qua nesciat, niox subdidit « Cum hoc ipsum sil quod profertur a Filio; » hoc est prolatio Filii
dixisset
:

corporalibus disputantes intelleximos, sic et nunc Spiritum sanctum a Filio accipere, id quod suae
natarae
<'t
I!

fuerat,

cognoscendom
sed

est,

<4

non

dantem

accipientem,

unam
:

significare

substantiam.

sub-tantia estSpiritus
sit,

:

nam
:

dicens;

cum hoc

ipsura
,

subauditur Spiritus
est
,

hoc

quod
Spiritus

quod profertur a Filio quod loquitur loquitur Filius. Si
sanctus est,
pote.st,

Filius

quemadmodum
de

doctor

iste testatur,

non
:

cedat

Spiritus
:

negari quod a siquidem locutio Filii

Filio

proFilio

qua de re cum hoc idem sit Spiritus quod profertur a Filio, procedit omnino Spiritus
procedit
a Filio.

Siquidem el Fiiius eadem a Patre accipere dicitur, qua est i[»se subsistens neque enim quid aliud est Filius, exceptis iisquse eidantura Patre neque alia substantia est Spiritus sancti, prseler idquod ei datur a Filio. » Confirmat processionern Spiritus a Filio factam, et, dicit Spiritum sanctum a Filio accipere id quod suse naturse fuerat, qnod est, naturam S[>iritus ex Filio esse, et non sitalind accipere Spiritum aFilio, quam procedere de Filio; ncque dantem et
>
.

Snbjungit
Filii

:

«

Denique
et

voluntate

societate

ne quis illum a Patris et discerneret, scriptum
loquetur, sed
sicut

accipientem intelligendum
terius substantia\
existat Spiritus, et

tanquam
Filii

alterius et al-

sed personam

dantein,

ut

est
diet

:

Non enim
loquetur

u semetipso
xvi,
:

aa-

personam

Spiritus

accipientem,

(Joan.

13).

Cui simile etiam
audio, judico
Filii,

de

ut procedat a Filio. Et

confirmat opinionem suam
:

semetipso Salvator
30). »

ait

sicut

(Joan. v,
et societas

ex eo quod Filius accipere dicitur a Patre

non enim

Voluntas Patris voluntas est

r aliud

est Filius,

et

aliud est
Filii est
:

utriusque Spiritus

amborum

:

quoniam

charitas,
Filii
:

sed a Patre perceptio
rius aftirmat
est Filius, exceptis

quse estSpiritus, sociat voluntatem Patris et

prosequendo
his
licet

«

quod percipit a Patre; subsistentia quod claNeque enim quid aliud
:

neque potest voluntas Spiritus
Filii

a voluntate Patris et
est utriusque,
sic

quae

ei

dantur a
Patris

Patre. »

sejungi;

sed

sicut

societas

Quod

est

non

excipere quee donantnr a Patre
Filii,

ejusdem voluntatis amborum. Et
nascitur de Patre,
Filio.
sic

sicut voluntas [Filii

Filio a substantia
est Filii,

sed data

substantia

voluntas Spiritus

procedit a

Hinc est quod

semetipso loquetur,

audiet? Videlicet a

Non enim a sed sicut audiet loquetur. A quo Filio, de quo procedit. Et audire
ait

de

Spiritu

:

Spiritum, procedere est a Filio
lium, nasci est de Patre
:

:

sicut et

audire Fi-

nam non
Spiritum,

aliud est audire
:

quoniamnascendo percepit omnia quaesunt Patris; sicet de Spiritu saucto fatetur, quod non sit alia substantia Spiritus sancti praeter id quod ei dahoc est, non aliud Spiritus sanctus, tur a Filio et aliud quod Spiritui sancto datur a Filio, sed donum Filii substantia est Spiritus sancti. Quo mani:

Filium, et aliud nasci, sed idem utrumque
aliud
sJ

sic

enim

minime
:

est audire est

et aliud
:

proce-

commendat Spiritum sanctum esse de Filio. non tanquam partem, sed tanquam totum, quod est
feste

dere, sed

unum

utrumque. Et infra
ille

«

Scriptum

Filius;
:

quia quaecunque sunt

Filii,

sunt et Spiritus

estenim
ter) haec

facit (haud dubium quin Pa- D sancti et accipit Spiritus sanctus a Filio, procedens eadem Filius facit similitcr Quod sioperante ab illo sicut consubstantialis, et habens omnia quae

Quse cunque

.

Patre et Filio, non juxta ordinem primi et
sed juxta

secundi,
similia,

idem tempus operandi eadem
:

et

subsistunt uuiversa qua? liunt

a semetipso quid facere,
separari
:

non potest quia a Patre non potest
et Filius

Denique interpretationem inferens quomodo dixisset, de mco accipiet, protinus adjecit omnia quse habct Pater, mea sunt : propterca dixi, de meo accipiet, et annuntiabif vobis (Joan xvi,
sunt
Filii.

Inferius

:

«

sic et

Spiritus

sanctus

nequaquam sepaconsor;

13, 14)

;

quodammodo

loquens, licet a Patre proce-

ratus a Filio, propter

voluntatis naturapque

dat Spiritus veritatis, et det Deus Spiritum sanctum

tium,

non a semetipso creditur loqui sed juxta verbum, et ventatem Dei, loquitur universa. » Pater et Filius eadem operanlur, non alio tempore Pater,
et alio Filius, sed

petentibus se; tamen quia omnia quae habet Paler,

de

mea sunt, et iste ipse meo accipiet. » Hoc
videlicet

Spiritus

Patris

meus
enim

e?t,

et

dicens docet Spiritum a Filio
:

eodem simul

et

nec

potest

Filius

separatus operari,

eodem tempore quoniam non
:

procedere, sicut procedit a Patre
tus veritatis,

est

Spiri:

Christi, qui

veritatis est
iste

et

dividilur a Patre,

dem

substantiae

cum sit natus cum Patre sic
:

ex Patre,

et

ejus-

quia Filius habet omnia quae Patris sunt,
Spiritus Patris
testatur

ipse

et Spiritus sanctus

quod

sit

Filii,

et

accipit

;

;

265

CONTRA GR4XOBUM OPPOSITA.

LIB.

II.

266

Quid accipit? omnino subsistentiam de illo A procedendo. « Idem autem Spiritus Dei, efc y In conse juentibus Spiritus Christi est, adducens et copulans eum, qui se habuerit, Domino Jesu Chrislo. Unde in sequendc
Filio.
:

que nativitate conjungi, ut Pater et Filius. Item copulantur substantia, non aulem nativitate, sed processione, Filius et Spiritus. Ergo dum dicit, ubi-

tibus dicitur
habet, hic

:

Si

qnis aittem

Spiritum
0). »

Christi
Si

non
est

cunque Spiritus fuerit, ibi et Christus est et undecunque Christi Spiritus discesserit, iude pariter recedit istam non et Christus, monstrat societatem
;

noii

est ejus

{Rom. vui,
Christi,

qui

quemadmoiiimi auctor iste fatetur haud dubium non suut duo Spialius Patris, alius Filii, sed unus et idem ritus,
Spiritus Dei, est et Spiritus
;

voluiitate solum, substantiaque, verum etiam processionem, constare; quod Spiritus non solum con-

substantialis exstat
ipso.

Christi,

verum etiam

existat

ab

utriusque. Et
Dei Patris est;
Filio
:

si

Christi Spiritus

est is

qui Spiritus

Item
:

posterius

Apostoli testimonium

assumens,

« Non accepistis Spiritum servitutis in ait sicut procedit a Patre, sic procedit a timore (Rom. viii, 15); id est non in simililudinem servonon enim alias Dei Patris dicitur Spiritus, rum, metu et terrore pcenarum vos abstinetis a vitiis, nisi quod a Deo Patre procedit; sic non aliter diciquia habetis vobis datum Spiritum adoptionis, id est tur Spiritus Christi, nisi quia procedit a Christo non B Spiritum sanctum qui etiam Spiritus Filii et Christi creatura, quo tanquam inferior possidealur, enim est et veritatis dicitur atque sapientiae. » Quid per haec sed consubstantialis. Sic quoque quod addit, Spiriinsinuat? nam veritas et sapientia Christus est (ut tum Christi non habentem Christi non esse, de Chriquem dicit esse Christi nec Scriptura testatur, et non semel approbatum est,) sto fatetur prodeuntem, Christus quoque Filius Patris est haud dubium. Afesse posse Christi, qui non habeat Spiritum ejus; iirmat Spiritum sanctum procedentem a Filio, proquoniam in quo non est Spiiitus Christi non est cedentem a Christo; procedentem a veritate et saChristus non enim habitatione separantur, qui subpientia non quidem quod sint Spritus diversi, quia stantia copulantur. Unde discimus societatem quam non suut quae posita sunt, quorum esse dicitur Spihabet Spiritus ad Christum, qnod habeat et ad Deum ritus, diversam substantiam significantia. Sapientia non enim potest eorum societatem non Patrerc
:

;

:

;

:

:

habere, quibus est consubstantialis, et a quibus existit.

namque

et

veritas,

et

Christus, Filium praedicant:
;

Spiritus sanctus esse Christi

PetrbV Christus propter hominem susceptum veritas, quocomprobatur niarn ipse dixit Ego sum vcritas. Sapientia, quia Paulus testatur de ipso (I Cor. i, 30), quod sit nobis exquirentes (id est prophetae de scrutantes, inquit, et quibus ei fuerat sermo superior) in quod aut quale q a Deo factus Sapientia. Quid haec omnia colligunt? Procul dubio quod procedat a Filio, cujus esse dicitempus significabat his qui in eis erat Spiritus quae tur Spiritus non enim vel pars ejus potest esse, vel Christi, testiflcans in Christo passiones, et ea « Iste^ aliquod Filio subjectum. Unde jergo illius? Procespost erant secutura decreta. » Et paulo post sione, sive consubstantialitate sed consubstantialiautem Spiritus sanctus dictus est et Spiritus Dei, ut tas sequalitatem ostendit; aequalitas autem non subibi Ea quse Dei sunt ncmo novit nisi Spiritus Dei
Inferius

quoque

:

«

Sed

et

in

Epistola

Spiritus

:

:

:

:

:

:

(I

Cor.

ii,

II).

»

Eumdem

ergo

fatetur Spiritum

jicitur;

sed

confertur.

Unde ergo

Spiritus

Filii?

Christi, qui sit Spiritus Dei, ac per hoc de utroque prodeuntem; quoniam non sit aliud cur utriusque dicatur Spiritus sequalis est enim et consubstan:

haud dubium quia procedit ex Filio. Sufficiant ista de libro Didymi breviter
qui

collecta,

dum

talia

de Spiritu

sancto positus Alexandriae

tialis.

quis
ejus

Item infra loquitur « Per hoc quod ait Si\r sentiret et scriberet, nec a Graecis, nec a Graecorum imperatoribus est vel repreheusus, vel commuautem Spiritum Christi non habet, iste non est vm, 9). Et infertur Si autem Christus r nione suspensus intelligebant enim qui per id tem(Rom.
: : : :

in vobis
vit

est

{Ibii.,

10),

manifestissime demonstra-

poris imperatores;

qui non solum Constantinopoli,

/

inseparabilem

esse Spiritum

sanctum a Chri-

verum etiam Romae

regnabant,

sto;
est
:

quia ubicunque Spiritus fuerit, ibi et Christus
et

undecunque

Christi Spiritus discesserit, inde

D dogma, lidem apostolicam, rum quse debellabat, et verilatis doctrinam
mabat.

catholicum esse perfidiam haereticoaftir-

pariter recedit et Christus. » Ista societas Spiritus et

Vos

nunc imperatorcs moderni,

novi

se-

non tantum voluntatis est, verum etiam substantialitatis, et non substantialitalis solum, verum etiam processionis possunt enim
Christi,

quam

docet,

:

ctam erroris instituentes, videte cujus sitis fidei quosque habueris in doctrina Christi magistros nam illorum convincimini non esse discipuli, qui
:

vulunlate conjungi quae substantia
illud

separantur; ut
:

priores vestri fuere,
vere,

quod Christus loquitur discipulis Ecce ego vobiscum cum omnibus diebus (Matth. xxvui, 20) vel quod in praesenti loco dixit, in quo est Spiritus Christi sit quoque Christus. In quibus namque Spiritus Christi est, et Christus quoque pariter est simul quidem sunt, sed voluntate, non snbstantia. Deus etenim et homo non unius, sed diversae sunt
:

qui

pravi

qui catholicam iidem roboradogmatis inventa semper expu-

gnavere.

CAPUT
Ex
His
sensit

VI.

Paschasio.

substantia?.

Item possunt substantia copulari, simul-

sociemus quid per eadem tempora Romana Ecclesia de Spiritu sancto, ut comprobaverimus novam non fore sectam quam pieedicat,
«J

2(17

RATRAHNI CORBEIENSIS MONACIII
a

sed olim

Patribus
Ecclesise

commeQdatam,
corpus

et

per univer- A chinantibua pie
et

:iti-

Mini totius

viadicatam,

contra
pariter

catholicus,

dicens

cauteque respondet doctor Spiritum Banctum nec genitum,
dici,

diversa sentientes
frustra

expugnatam; ostendatur

nec ingenitum debere
iioii
:

quod

sanctae

Scripturaa

nunc reprehendi quasi novum dograa praedicans, cum sit a prioribus nostris semper praedicattitn.

debere vero profiteri quod affirloquuntur mant, Spiritum videlicet sanctum Patri Pilioque consubstantialem, et dt ulroque procedentem.
In

Paschasius, antiquus

Romanae

sedis

et doctor

et

posterioribus loquitur [cap.

10,

:

«

In

Actibui
pro

diaconus,
psit,
tit

in

libello

quem
Non

dc Spiritu

sancto scrisic

apostolorum Pet