You are on page 1of 5

Pyjet e kullotat shqiptare etnografve dhe albanologeve

Haki Kola

ne

kendvshtrimin

Si ligji romak, ai i bizantit apo osman, ishin instrumente pr t realizuar politikat e kohs dhe prpunoheshin nga sunduesit , cka bn t mendohet se rregullimi I marrdhnive m burimet natyrore (apo sic quhen polikat pyjore) n Shqipri kan rrnjt m t thella nga shekulli i kaluar, nga ku jemi msuar t fillojm hulumtimin, dhe kan psuar ndryshime n prputhje me rrethanat historike. Ata reflektohen nga psikologjia e shtetit pronar, n njerin krah, q komandon cdo gj, dhe n ann tjetr, banort e zonave rurale, t cilv shpesh u ndalohej cdo gj, e njkohsisht ata realizonin n nj mnyr apo tjeter nevojat e tyre si pr ndrtim, ngrohje apo ushqimin e blektoris, duke mbi prdorur, apo prdorur n mnyr t gabuar burimet natyore pr rreth fshatrave t tyre, dhe s shumti pa paguar asgj shtetit, apo t parit t tyre. M poshte renditen analiza e gjetje t vizitorve e studiuesve t hershm t Shqipris, n periudhn 1850-1920, duke filluar me Johan Georg von HAHN 1849, Edit Durham, Antonio Baldaci e Jacques Boucart, q prshkurajn arsye e gjykime te ndryshme t degradimit t toks, prapambetjes s bujqsise, erozionit si dhe vleresime pr potencialin e pyllit shqiptar apo rndsine e njohjes s t drejtes se perdorimit e t pronsis nga popullatat lokale. Kjo sht shoqruar nga gjetje, apo komente e konkluzionet t studjuesve shqiptar, kryesisht n fushn e etnografis, si t Prof Eqerem Cabej, si dhe Prof. Aleks Buda, Prof Ismet Elezi etj.

Gjat nj vizite n rrethin e Gjirokastrs n vitin 1849, Johan Georg von HAHN, pasi analizon praktikat bujqsore te fshatarve Girokastrit, si dhe justifikimit t prdorimit t parmendes vren: Prodhimi i hekurit dhe hekurishteve sht si t thuash barometri m i mir pr industrin e nj vendi. Ndoshta edhe gjendjen e bujqsis mund ta cmojm po ashtu simbas t mbjellunit t ushqimit pr gjn e gjall. Ne na duket q shkallt e zhvillimit t bujqsis dhe t industris jan krejt n kundrshtim njana me tjetrn, kjo fundit krkon sa m shum t ndamunit e puns, kurse bujqsia don me i bashkue sa m ngusht bujqsine m blegtorin. Kto deg duhet t lidhen ngusht me njra tjetren dhe t bashkpunojn, nqoftse duam q puna t lulzoje. Ajo q I lidh kto dy deg sht ushqimi I gjas s gjall, q ushqehet n grazhd. Nse kto jan t verteta, athere duhet t nxjerrim

prfundimin q sa m shum gjaja e gjall t kullosi prjashta, dmth s m fort t jet nda blegtoria me bujqsin aq m posht sht bujqsia. Po ta prdorim kt formul n Shqipri dhe Greqi, athere kja na tregon se bujqsia gjndet n nj shkall shum primitive, sepse t mbjellunit e bimve ushqimore pr blegtorin sht shum I pakt. Bagtia e imt gjat gjith vitit kullosin prjashta, bagtia e trash vetm pak koh ushqehet n stall, kuajt dhe gomert sapo mbarojn punet, jua lidhin t dy kmbt dhe I lshojn me kullot, dhe vetm natn u shtien me hangr n stall. Kur nuk punojn kullosin bashk me lopt dhe pelat. Kjo gjndje krkon kullota t gjana ndr rrethinat e afrme t katundit, pra djerra t mdha, gja q e ban t pamundshme rritjen e drurve e pemv n shum vende. Ktu popullsia q punon tokat e pakta dhe bujqsia formojn nj tansi, ku cdo gja sht aq e lidhun me njana tjetren, saq cdo prmirsim has n pengesa t mdha, t cilat nuk mund ti mposht nj person I vetm por vetm nevoja dhe uria. Derisa shqiptari do t ket mundsi me shkue n kurbet pr me fitue bukn e gojs, nuk duhet t presim ndonj prmirsim t bujqsis shqiptare. Sipas Aleks Buds pr veprn e ktij Albanologu, tek Han gjejm t shprehur nj koncept metodologjik t prgjithshm, me jet t gjat n literaturn shkencore- parimin e determinizmit gjeografik e demografik, si faktor vendimtar pr gjith mnyrn e jetess e t historis s popullit ton. N kt mnyr vazhon Buda, dukurit kulturore shkputen nga veprimi I ligjeve historike, konsiderohen si vecori t pandryshueshme t etnive t popujve t nj trualli t caktuar. Shqiptart kan qen nj trsi gjuhsore-kulturore, thot Hani e megjithat ata nuk kan qen kurr nj njsi politike; vecoria e tipareve natyrore t Shqipris e shpjegon kt, dhe duke par me 1864 ashprsin e malsive midis Drinit dhe Vardarit, pa vlersuar faktort shqoqrore historik ai beson se ka kuptuar prse shqiptart ishin t dnuar t rronin n nj shakll t ult zhvillimi kulturor. Ky determinizm gjeografik, m von gjeti formulimin e vet tek shkolla e Racelit, dhe I kombinuar me teorin e shprthimeve demografike si fenomene te ligjshme pr kto malsi, gjen shprehjen e vet n veprn e Stamyler mbi historin e hershme t shqiptarve, prkufizon pozitn gjeografike dhe trajtsine e toks- n teorin trualli si fat -q ka prcaktuar kurdoher fatin e ktij populli pa atdhe po vetm me hapsir jetsore sic u prket barinjve ravgues. Eksplozionet demografike kan dalluar mnyrn e jets s shqiptarve, q nga koha e romakve e deri nn sulltant. N kto kushte gjeografike nuk mund t ket zhvillim t pandrprer kulturash-ky sht prfundimi I antropogjeografit gjerman M. Urban. Studimi I t tilla shprthimeve demografike, mund t ishte subject i shkaqeve t

degradimeve t pakthyeshme t toks n disa pjese t vendit, duke hulumtuar pikrisht

dendsin e popullsis, tokn e kufizuar bujqsore, mbshtetjen n blgtorin si dhe n materialin drusor pr ngrohje e ndrtim.

Pesdhjet vjet m von, Edit Durhami analizon pasojat e poltikave bujqsore e pyjore t ndjekura nga Turqia n zonat malore, analiz qe fillon n fshatrat e Bosnjs e ndalet ne fshatrat pr rreth fushs s Shkodrs: Kjo ndodh besoj ne cdo vend te cliruar nga turku. Populli enderron nje parajse tokesore, ku secili mund te beje ate qe do, por ne te vertete shikon se tani smund tu shpetoje me taksave te xhelepit si nje here duke i dhene hoxhes rushfet qe ti kullose bagetite ne vendet vakuf. Dhe pyjet ishin nje burim ferkimi. Ne kohen e meparshme fshatari e priste drune qe i

pelqente atje ku donte. Dhite hanin lirisht fidanat e rinj te cilet rriteshin shtrember.Por mjaftonte te kishin dru per te djegur dhe scanin koken per te tjera kujdesje. Asnje rimbjelljee pemeve te prera sqe bere kurre. Kur i tere druri i faqes se nje bregu ishte prere, shirat e gerryenin balten me te poshte, duke e lene nga pas shkembin e thate. Kjo ishte mekate e madhe, por fshatari thosh se keshtu ishte e thene nga Perendia dhe shkonte te pylli tjeter. Prandaj ligji i pyjeve e zemeroi fshatarin ashtu si moskokecarja e tij zemeronte nepunesin e pyjeve. Nje takse dhish ( e vogel per ate qe kishte pak koke), u vu ne fuqi qe shtohej simbas numrit ne nje shume te tille, qe e bente te pamundur mbajtjen e nje kopeje te madhe. Kur pyeta nje zyrtar per shkakun e pakesimit te gjerit te gjalle ai mu pergjigj: Ne si lejojme te mbajne dhi dhe ata smbajne as dhen. Per pjesen time une do ta pezulloja te pakten per ca kohe ligjin mbi dhite, se eshte duke shkaktuar nje zemerim te madh. Mirepo autoritet qendrore nuk duan tia dine. Ne bazohemi m tepr ne shitjen e drurit per te mbajtur vendin ne kembe. Eshte nje nga pasurite me te cmuara.

T njjtin prshkrim mbi pasojat e prdorimit t gabuar t toks, si dhe mungesn e plot t rolit kshillues t shtetit e shpreh e njjta autore n fshatrat per rreth fushs s Shkodrs: Pak koh m par kto kodra ishin t veshura me dru, por ktu ashtu si edh n shum krahina t tjera, cdo kush prt, dhe akush nuk mbjell, dhe humbja e toks s shpateve vazhdon me ritme alarmuese. N cdo stin shirash uji shplan posht tonelata me tok duke mbathur fushat e mbushur lumin e Buns, duke krijuar nj prit e mbyllur asaj gojn. Duke bllokuar daljen e saj pr n det, uji del nga shtrati dhe mbath fushat, duke asfiksuar tokn e bimsin e prhapur nj er t keqe e malarje kudo n fush, duke ln n izolim e varfri

banort e alpeve. Toka shkrihet me shpejtsi prpara syve t popullit t varfr, I cili qahet se qeveria duhet t ndrtoj mure (pritat e sotme), por nuk mund t kuptonin q ata duhet t prisnin me kujdes pyllin dhe duhej ta rimbillnin at. N pak shkolla t huaja q ekzistojn n Shkodr t msuarit e librave dhe asgj praktike nuk u msohej fmijv. Nxnsit mbruhen me dshirn q t bhen npunsa jasht shtetit, n vend q t msonin se si t zhvillonin tokn e tyre (Antonio Baldaci, Rrugtime Shqiptare (1892-1902) Me kt veprimtari t rilindjes s bujqsis, q mund t prbj n vetvehte nj monument t historis pr nj qeveri, sht lidhur edhe problemi I pylltaris. Pyjet prej disa dhjetvjecarve, e kan br skencn t flas, dhe kan trhequr kapitalin e huaj. Rndsia e tyre sht e theksuar sidomos n veri, por sin t gjitha gjrat e ksaj bote, edhe n vlersimin e pyjeve nuk duhet ta teprojm. sht fjala pr pyje t virgjr n substraktin karstik, q kan t gjitha cilsit e t gjitha difektet t pyjeve t ngjashm. Sigurisht, pengesa m e madhe pr shfrytzimin e tyre sht mungesa e cdo mundsie pr transportin me det, dhe pr kt arsye vlera e tyre zvoglohet. Nj vshtirsi tjetr sht vertetimi i pronsis s pyjeve t Shqipris. Duhet stabilizuar para s gjithash, se cilat jan n pronsi private, cilat n prdorim t prbashkt, cilat jan shtetrore, dhe kjo pr t shmangur kundrshtimet q do t lindin me mijra dhe do t nxjerrin vshtirsi, q nuk do t jet e leht t kaprcehen nga qeveria. Un mendoj se lnda drusore shqiptare nuk duhet t merret me sulm si nj kshtjelle, ose t shfrytzohet si nj minier, thesari pyjor I atdheut t ri, nqoftse sht thesar sic thon shum, por q askush nuk e di akoma me saktsi, duhet m par t studiohet e t vrtetohet me hollsi, dhe vetm pas ksaj mund t diskutohet se si duhet shfrytzuar. (Antonio Baldaci, Rrugtime Shqiptare (18921902). Jacques Boucart, natyralist I shquar francez, kshillonte qeverin e dal nga Kongresi I Lushnjs: Shqipria para s gjithash sht nj vend I madh pyjor. Shpyllzimet, zjarret dhe dmtimet e shkatrrimet q shkaktojn tufat e bagtive, nuk kan arritur q ti prekin ende edhe aq shum pyjet me ahishte, pisha e bredha q mbulojn tokn shqiptare. E tr treva e lart ose Boshti Malor Qndror, si dhe nj pjes e madhe e Alpeve Shqiptar, sht ende e mbuluar nga pyjet me t vrtet t virgjra t Europs, t cilt prbjn nj lndisht t errt, pa as m t voglin zabel apo korij ku drurt vdesin n kmb dhe kalben ngadal. Zona e ahishteve n viset m pak t larta sht shum e dmtuar. Prandaj qeveria shqiptare duhet t prpiloje dhe t vej n jet nj program t rrept pyllzimi, I cili sidoqoft ka pr t qen tepr jopopullor, por sht I domosdoshm pr mbarshtrimin dhe riprtritjen e ktyre pasurive shum t vlefshme q ka vendi

Por duhet patur mjaft kujdes, pr mnyrn se si do t vihen n shrbim t vendit kto pasuri. Cfardolloj koncensioni I madh pr shfrytzimin pyjor, I cili do t prdorte prerjet trsore, do t ishte nj katastrof pr vendin, ndrsa shfrytzimi me kujdes dhe mend I lndishteve n viset e larta do t shtonte s teprmi vlern e psurive pyjore shqiptare. Prvec drurve q vijn nga pyjet, mund t shtohet numri i tyre duke mbjellur plep, duke krijuar plepishte t mdha n fushta e ndryshme, sidomos n myzeqe. Mbjellja e plepave nga ana tjetr, vec sigurimit t lnds drusore, do t ndihmonte edhe pr tharjen e tokave dhe mbrojtjen e kanaleve kulluese e vaditse. Shtegtimi I bagtiv nn knd vshtrimin e Cabejt: Eqerem Cabej, n punimin Mbi disa aspekte t kulturs popullore shqiptare n vshtrim gjuhsor analizon tezen q shqiptart kan qen n koh t hershme, popuj barinjsh, bile barinjsh nomad, shtegtar dhe q kultura popullore shqiptare, apo t thuash traditat e trashguara, kan qen baritore. Pas disa argumentave, q n rrjedhn e zhvillimit Shqiptart kan zhvilluar edhe bujqsin, e n qytete edhe shkrimin e kndimin, Cabej analizon konceptin e transhumancs (shtegtimit t gjs s gjall) si dhe konceptin barinj shtegtar pr kushtet e Shqipris. Po t merren aty pr krahasim mutandis-mutandis, rrethanat shoqrore t Greqis s vjetr, aty ka t dhna q flasin pr nj transhumanc stinore, pr shtegtime t barinjve n t par t vers pr n bjeshkt, e n t hyr t dimrit pr n vrri, shtegtime t lidhura dhe me kushtet e klims n Evropn Jugore1. Megjithkt nga kto dukuri t pjesshme, askush nuk arrin t flas pr nj kultur baritore n ato an. Nj dukuri e ngjashme vrehet deri vitet e fundit edhe n mjedisin shqiptar, n mnyrn e jetess q bnin deri von malsort e Kelmendit dhe nj pjes e malsorve t Shkrelit. Edhe ata kan pasur shprngulje dy polesh prbrenda vitit, me vrri n stinn e dimrit e me dalje n bjeshk gjat vers, edhe kjo mnyr jetese mund t ket qen e prhapur n vitet e para. Tirane 2008.

K. Hoeg, Les Saracatsans I 86vv, cituar nga E. Cabej