You are on page 1of 24

II.

Dünya Savaşında Türkiye' de Askeri Mülteciler ve Gözaltı Kampları (1941-1942 )
Ahmet Emİn Yaman *
ÖZET I. Dünya Savaşı 'ndan sonra uluslar arası örgütlerin ve devletlerin dikkatini çeken mülteciler için antlaşmalar ve sözleşmeler hazırlanmıştı r. Türkiye'de mültecinin tammı 1934 yılmda yapılmış, 1940 yılında belediyelerin görevleri aras‫ן‬IIa mültecileri gözetmek de eklenmiştir.
1941 yılmda uluslar arası antlaşmalar ve Türkiye'nin içinde bulunduğu duruma uygun bir mülteci tanımı yapılmaya ve bir sistem kurulmaya çalışılmıştır. Türkiye 'ye iltica eden yabancı ordu mensuplar/mn Türkiye topraklarına girdikleri andan, iade olunacakları tarihe kadar geçen sürede yapılacak işlemler, tabi olacakları kanunlar sıralanmış, yetkili organlar belirlenmiştir. Kimlerin askeri mülteci sayılıp, askeri gözaltı kamplarına sevk edileceği, makamlar arası işbirliği sağlanması ve kampların işlevi gibi pek çok konuya; mültecinin misafir olduğu insanlık gereklerine uygım bir işleme tabi tutulacaklan yaklaşımıyla açıklık getirilmiştir. Del'amZı göz altına almacak mülteciler için Ankara, Yozgat, Isparta, Erdek, Niğde, Sivas ve Adana 'da askeri gözaltı kampları açılmış, bu kamplarda Alman, Fransız, !tal)'an, Bulgar, Rus, Yunan, Iran, ıspanyol, Amerikan ve Iraklı askeri mülteciler barındırılmıştlr.

i
i i

ABSTRACT In the period af ter World War I, treaties and acts were prepared for refl/gees who attracted the attention of the states and the internationalorganizations. The "rejiıgee" definitian \'ııas,for the first time, made in Turkey in 1934 and then in 1940 the protection of the refugees was added to the responsibilities of the municipality coımcils. In /941 changes in the character of the "refugee" definition were made according to the international acts to which Turkey attributed jundamental importance. Subsequently, the settlement schemes and the responsible official authorities were directed towards constructing a newer model embracing the foreign military refugee adjustment in Turkey from the day of their entrance to the day (~ftheir departure. The issues on the "rejitgee" dejınition, the fımctional nature of the military refugee camps and the co-ordination between the related departments in the adoption of the schemes to settle the rejitgees on the land wcre identified in I'iew of the hımwnitarian needs and the fact that refugees were actually the guests of the country. Military refugee camps were set up in Ankara, Yozgat, Isparta, Erdek, Niğde, Sivas and Adana for permanent refugees. The arrivals from German)', France, Ita !.}' , Bulgaria, Russia, Greece, Iran, Spain, America und Iraq were sheltered and cared 'vı:ithinthese camps. Anahtar Soruşturma Kelime/er: Mülteci, Askeri Mülteci, Gözaltı Kampları, İltica,

144

Ahmet Emin Yaman

Mülteci konusu esas olarak Dünya Savaşı'ndan sonra uluslararası örgütlerin ve devletlerin dikkatini çekmeye başlamış, konu ile ilgili uluslararası antlaşmalar ve sözleşmeler hazırlanmıştır. Birleşmiş Milletler tanımına göre "mülteci, siyasi, sosyal, dini, meselelere veya ırk meselelerine dayanan sebeplerle asıl memleketinden kaçmış bulunan kimsedir. "Mültecinin geçmişinde bu unsurlardan birisinin bulunması şarttır. Mülteci, ülkesinin himayesinde değildir. Gerektiği zaman başvuracağı bir elçi veya konsolosluk yoktur.l 14 Haziran 1934 tarih ve 2510 sayılı İskan Kanunu 'nun 3. maddesine göre, "Türkiye de yerleşmek amacıyla olmayıp bir zorunluluk sonucu geçici olarak oturmak üzere sığınanlara mülteci denir ." Yerleşmek istediklerini yazı ile bildirmeleri halinde "muhacir" işlemi yapılacak ve vatandaşlık haklarından yararlandırılacaktır. 14 Nisan 1940 tarih ve 1580 sayılı Belediye Kanunu Türk vatandaşı ile yabancı ayırımı yapmadığından, belediyelerin görevleri arasına mültecileri gözetmek de girmiştir? Askeri mü1teciye yukarıdaki tanımlardan farklı olarak uluslararası antlaşmalara ve içinde bulunulan duruma uygun bir tanım yapılmaya ve bir sistem kurulmaya çalışılmıştır. ii Ağustos 1941 tarih ,:,e 4104 sayılı "Muharip Yabancı Ordu Mensuplarından Türkiye'ye Iltica Edenler Hakkında Kanun" ile; Türkiye'ye iltica eden savaşan yabancı ordu mensuplarının Türkiye topraklarına girdikleri tarihten, iade olunacakları tarihe kadar geçen sürede yapılacak işlemler, tabi olacakları kanunlar sıralanmış, yetkili üst organ hükümet olarak belirlenmiştir.3 Bu bağlamda hükj.imet adına Milli Müdafaa Vekaleti başta olmak üzere, Dahiliye, Sıhhat ve lçtimai Muavenet, Hariciye, Maliye Vekaletlerinin farklı ve birbirini tamamlayan fonksiyonları olduğu görülür. Makamlar arasında görüş alışverişi, yardımlaşma, bilgi aktarımının oldukça yoğun olduğu ve uygulamada Genelkurmay Başkanlığı'nın etkinliği dikkati çeker. 4104 sayılı kanuna dayanarak, Genelkurmay Başkanlığı tarafıpdan hazırlanan 13559 no'lu " Yabancı Ordu Mensuplarından Türkiye'ye Iltica Edenler Hakkında Talimat"a ekler yapılarak, hem askeri mültecinin tanımı yapılmak istenmiş hem de kimlerin askeri mülteci sayılıp askeri kamplara sevk edileceği, diğer makamlarla işbirliği sağlanması ve kampların işlevi gibi pek çok konuya askeri mültecilerin misafir olduğu, insanlık gereklerine uygun bir işleme tutulacakları yaklaşımıyla açıklık getırilmiştir. Askeri mültecinin saptanması işlemleri ile askeri kamplara (gözaltı kamplarına) sevk ve kamp düzeni hakkında 1941-1942 yılını esas alan uygulamaları mevcut örneklerle aktarmak istiyoruz. LO Mart 1942'de son
*Yard. Doç. Dr. Ankara Üniversitesi. Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Tarih Bölümü. i J. Read Mülteciler Meselesinin Mahiyeti ve All/ımakta Olan Tedbirler. (Tercüme:Gülgin Gönenç), Türkiye Amme idaresı Enstitüsq, Ankara)959, s,I.; Yılmaz Altuğ, Devletler Hususi Hukuku B.akıml11dan Mülteciler, Istanbul Universitesi Hukuk Fakültesi Yayını, Sermet Matbaası, Istanbul 1967, sS.V -vı ,8,24. Altuğ mülteciyi, "siyasal sebeplerle vatandaşı bulunduğu ülke veya hiçbir vatandaşlığı yoksa normal ikametgahı dışında iradesi ile veya iradesi dışında ülkede bulunan ve hiç bir hükümetten diplomatik himaYf gör~eyen kimse ..." olarak tanımlamaktadır. S.9. -Ahug. a.g.e" 55.8,104. 3 Resmi Gazete, (15 Ağustos 1941),5.1554.

ı.

Saııları mültecilerin sınıra girdiği mahallin en büyük mülki amirine bildirilir.II.g.k. emniyet amiri veya kıdemli ise jandarma subay i başkanlığında yapılacaktır. Ilk soruşturma. dosya no: I.? -Yabancı bir devlete savaş esiri düşüp de.g.4 perakende ilticalarda. Serbest bırakılanlar ihtiyaçlarını sağlamak veya pasaport ATASE.6 -Yabancı bir ordunun fiili bir baskısı olmadan mensup olduğu ordudan firar edip sınırlarımıza iltica edenler. ATASE. Düşman donanmasının takibi üzerine kara sularımıza iltica eden savaş ve muavin gemileri ve mürettebatı uluslararası usullere uygun olarak hükümet tarafından verilen belirli bir zaman içinde kara sularımızdan çıkmadığı takdirde bu hükme tabi tutulur.. Ilk soruşturma kamplarda yapılır. Gerekirse Milli Emniyet ve Dahiliye Vekaleti'nden memur istenecektir. 4 5 . belge 187. 7 ATASE. Milli Emniyetin görüşü alınmak şartıyla gerek askeri ve gerek mülki makamlar tarafından yapılan soruşturma sonucunda bir mültecinin kaçak savaş esiri olduğu anlaşıldığı takdirde bunlar mahalli mülki amidiğe teslim olunacaktır. Dünya Savaşında Türkiye'de Askeri Mülteciler ve . belge 224. dosya no: I.. ülkemizde kalmaları sakıncalı olmadığı takdirde serbest bırakılacakları gibi.k. sınırın ve mültecinin durumuna göre ayrıca Milli Emniyet kanalından da geçirildikten sonra askeri mülteciler kamplara gönderilir. belge 218. a. dosya no: I. Bu mahald~ mülki ve askeri üç kişilik bir heyet tarafından ilk soruşturma yapılır. a. iltica ~den1er en kısa yoldan ve kimseyle temas ettirilmeden kamplara gönderilir.. Siviller durumlarını gösterir bir tutanakla mahalli mülki makama teslim edilir. Toplu olmayan ilticalarda. Durumları kuşkulu olan mülteciler ise yapılan soruşturmanın vereceği sonuca göre işleme tabi tutulacaklardır. maddesi gereğince yurt dışına çıkmak üzere serbest bırakılacaklardır. mülteciler her mıntıka için daha önce saptanan mahallere sevk edilerek orada Milli Emniyet Teşkilatı'ndan da yararlanılarak ilk soruşturmaları yapılacak. savaş halinde bulunduğu bir ordu tarafından yapılan askeri harekatın baskısı altında ülkemize iltica eden ordu mensupları ve bunların irtica amacı ile beraberlerinde getirecekleri kara. mahalli askeri garnizon komutanı veya onun tayin edeceği binbaşı veya kıdemliyüzbaşının başkanlığında veya emniyet koıniseri. 6 ATASE. a. genel güvenlik için gerekirse daimi gözaltına alınmak amacıyla mülteci kamplarına konulabileceklerdir. her mıntıka için saptanan mahal kaza merkezidir.g. Iltica. Dosya No:l. 145 şeklini alan Talimatnameye göre. esaı'etten firar ederek sınırımıza iltica edenlerin durumu Milli Emniyet Teşkilatının da yardımı ile incelenecek ve kaçak savaş esiri olduğu belli olanlar 1907 Lahey Mukavelenamesi'nin 13. Belge 186...219.k. Toplu ilticalarda. Dünya Savaşı Koleksiyonu.187. deniz ve hava taşıt ve savaş malzemeleri ve' araçları gözaltı edilir. Toplu meydana gelen ve asker olduklarından kuşku duyulmayanlar ile toplu olmayan ilticalarda askeri mülteci olduklarını kanıtlayanlar askeri mülteci sayılmaktadır. asker olanlar askeri kamplara sevk olunacaktır. II. Askeri mültecilerin durumu şu olasılıklara göre belirlenmektedir: -Mensup olduğu ülkenin.

dosva no: i. Mültecileri zararsız hale getirildikten sonra silah ve mühimmatları ile bölük merkezine götürür. ilk karakol tarafından en yakın subay karakoluna bilgi verilir. belge 219.k. ~belge 249. inzibati ve sağlık konularını düzenleyeceklerdir. belge 218 ve 187. gerekli levazımın tükenmesi gibi hallerde.g. soruşturma sonucunda siyasi veya sivil mülteci oldukları anlaşılanlar mülki makamlara teslim edileceklerdir. yakıtın bitmesi gibi bir çeşit kaza sonucunda kara sulanmıza veya sınırlanmıza gelen savaş araçları ve bunların mürettebatı uluslararası usul ve kurallara göre işleme İ<lbitutulur.k .g.146 Ahmet Emin Yaman işlemlerini yapmak üzere mülki makaml.g..k.k. ii ATASE. LO ATASE.'2 Toplanma Yerlerinin Tespiti: Mıntıkasına askeri mülteci gelmesi beklenilen Kolordu ve Askerlik Mıntıka Komutanlıkları uygun görülen yerlerde. Tüm malzemesiyle birlikte en kısa yoldan mülteci toplanma yerine doğru sevk eder. Soruşturma sonucu daimi şekilde gözaltı edilmesi gerekenler en kısa zamanda. 1 Nisan 1938 tarih ve 679/104 numaralı talimat. a. devletin işgal ve nüfuzu altında bulunan ve halen devletin ordu mensuplarını mülteci olarak kabul edip Hariciye. a~. I I Yolda sıcak yemeklerle iaşeleri sağlanır. Dahiliye Vekaletleri ve Genelkurmay Başkanlığı Milli Müdafaa Vekaletince tayin ve tespit olunur.ıo . muhacir olduklarına ilişkin belgesi : ATASE. mecburi gözaltını gerektirirY -Başka bir savaşmayan bir etmemek konusu ile temas edilerek ilk işlemler: Mülteciler sınıra geldiklerinde.ar tarafından ait olduklan elçilik veya konsolosluklara teslim edileceklerdir. Mülteci kafilesine yeteri kadar muhafız sağlar. Çıkmadığı takdirde savaş malzemeleriyle birlikte gözaltı edilir.. gerekirse yakın mahalden nakil vasıtaları getirtir ve diğer insanı yardımları yapar. Subay derhalolay yerine gider ve mültecilerin hal ve vaziyetlerini gözden geçirir. ATASE.k . Bir sevk pusulası düzenler. dosya no: ı. gerekse nakil hizmetleri erat sevkiyatı hakkındaki talimat gereğince yerine getirilir. Hava vasıtalarının bu çeşit inişleri. Gerek iaşe.g. belge 247. Yaralı ve hastaları tespit eder.. a~g. dosya no: i. Yolda tabur ve alay merkezleri varsa muhafızlar değiştirilir. tayin olunmuş mülteci kamplarına sevk edilecekler. 12 ATASE. deısya no: i. hava muhalefeti ve makinelerdeki anzalar. Genelkurmay Başkanlığı ve Milli Müdafaa Vekaletine bilgi vermek şartı ile "Mülteci Toplanma Yerleri" saptayacak ve buraların idari. Hükümet tarafından verilen belli bir süre içinde kara sularımızdan çıkmak zorundadır. belge 220. dosya no: ı. durumu üst makama bildirir. Usulü dahilinde ülkemize girmek vizesine sahip olanlarla. a.248. imkanlar dahilinde mültecilere yiyecek ve içecek sağlar.8 -Düşman takibi olmaksızın.. a. nakliye aracı bulmak gibi yardımlarda bulunur..

mühimmat ve diğer eşyaları. no: ı. Uygulamadan sorumlu olan Milli Müdafaa Vekaleti. Genelkurmay uygulamasını kadar kuvvet LJ ATASE. Sonra da korunacakları depolara gönderilir. Gerekli yerlere ulaştırılmak üzere 6 nüsha tutanak tutulur.223..I' Genelkurmay Başkanlığmın yerine getireceği görevler: Genel savunma ve güvenliği ilgilendiren önlemler Başkanlığı'nın bakış açısına göre düzenlenir.g. 147 olanlar hakkında soruşturma yapılmayacaktır. ır. Genelkurmay Başkanlığı 'nın ve ilgili vekaletlerin görüşleri alınarak Milli Müdafaa Vekaleti tarafından saptanacaktır . dosya no: i. dosya a. belge 222.g. belge 22 i.. Bu malzemeler kendi malımıza karıştırılmaksızın aynı yerlerde korunur ve bakımıarı sağlanır.. . Kara sınırlarımıza gelen mültecileri n silah. dosya a.ı!:.14 ~ Aynı yerde bulunmaları sakıncalı görülen ve birbirine düşman olan millet veya zümrelere mensup mültecilerin ayrı kamplara yerleştirilmeleri veya bir kamptan diğer kampa nakilleri Hariciye Vekaleti ve Genelkurmayın görüşleri alındıktan sonra Milli Müdafaa Vekaleti'nce düzenlenir. ATASE. '" ATASE. son durumları yeniden gözden geçirilerek tutanakla yapılır..k.k .. bunların temsilcilerinden oluşan bir komisyon kurulması.II. Mülteciler kıt' a halinde ve bir kumanda altında gelmişlerse makbuzun bir nüshası mülteci kıt'a komutanına verilir. Dahiliye Vekaletine bilgi verilir. Herhangi bir nedenle bir haftadan fazla bu toplanma yerlerinde kalmış mülteciler hakkında ilgili makamların Milli Müdafaa Vekaletine bilgi vermeleri ve teslimat istemeleri gereklidir.k . Dünya Savaşında Türkiye'de Askeri Mülteciler ve . no: ı. 4104 sayılı kanunda öngörülen uygulamanın gerçekleşebilmesi için ilgili bakanlık ve makamların işbirliği sağlaması amacıyla. Bu bağlamda. a.16 -15559 numaralı talimat ve eklerinde Genelkurmayın gerektiren hükümlerin yerine getirilmesi. -Mülteci kampları için muhafız kuvveti oluşturuluncaya tahsisi. mültecileri ilgilendiren işlerin daireler arasında dağılımı ve "Mülteciler Bürosu" nun _görevlerine ilişkin bir iş talimatı düzenleyecek ve uygulayacaktır .k . mülteci subayların en üst rütbelisinin de bulunduğu bir heyetçe toplama merkezlerinde muayene ile durumları tespit edilir. 249. komisyonun durumu inceleyerek çözüm üretmesi ve onayalarak uygulaması öngörülmektedir. dosya a. belge 248. 15 ATASE.13 Mülteci Kampları Devamlı gözaltına alınacak mülteciler için. belı!:e220. ülkenin uygun yerlerinde kurulacak daimi mülteci kamplarının yerleri.. no: I.g. Teslim.

Bu hizmetin düzenlenmesi Türk Ordu Dahili Hizmet Kanunu hükümlerine tabidir.. mültecilerin yemin ettikten sonra serbest bırakılması. güvenliğinin sağlanması. -Mültecilere ait haberleşme ve işlemlerin yapılması için ihtiyaca göre bir büro kurulur.k. a. belge 223. sağlığın korunması konuları kamp komutanlığının görevidir. Şubesinde toplanır. dosya no: 1. -Gözaltı komutanlık kadroları ihtiyaca göre Milli Müdafaa Yekaleti'nce saptanır ve tercüman da bulundurulması göz önünde tutulur. görüşleri -Kampların idaresi. izinli olması ve tedavileri hakkında karar alınması için keyfiyetin Milli Müdafaa Yekaletine bildirilmesi. Genelkurmay Başkanlığı'nın alınarak Milli Müdafaa Yekaleti tarafından seçilir. 17 . güzergahta bulunan mahalli teşkilatın ilgisini sağlamak için sevkıyatın takip edeceği yön ve kafilelerin hangi tarihlerde ve nerelerden geçeceği Milli Müdafaa Yekaleti tarafından Dahiliye Yekaleti ve diğer mülki ve askeri makamlara bildirilir. her türlü temizliğinin yaptırılması. Mültecilerin iadesi: Askeri mültecilerin iadesine ilişkin işlemler Milli Müdafaa Yekaleti tarafından yerine getirilir.17 Iadelerin sonuçları Milli Müdafaa Yekaleti tarafından Hariciye.g. -Milli Müdafaa Yekaleti tarafından tespit edilen ve mültecilerin genel mevcutlarını gösteren "Kuvve Cetvelleri "ni bilgi için göndermektir. -Mülteciler hakkında yabancı askeri ataşelikler tarafından yapılacak diğer başvuru ve şikayetlerin tatbiki ile infazı veya soruşturulması için Milli Müdafaa Yekaletine bildirilmesi. askeri nedenler veya genel güvenlik ve savunma düşüncesiyle mültecilerden gerekli görülenlerin ülkelerine iadeleri veya sınır dışı edilmeleri prensip kararının uygulanması. Toplu ve toplu olmayan iadelerde. -Muhafaza ve güvenlik önlemlerinden başka gereği halinde durumu şüpheli görülen mültecilerin hal ve hareketlerinin Milli Emniyet gözetiminden geçirilmesi .148 Ahmet Emin Yaman -Diğer makamların onayı alınarak. Dahiliye Yekaleti ve Genelkurmay Başkanlığı'na bildirilir. -Yabancı ve askeri ataşelikler tarafından doğrudan doğruya Genelkurmaya yapılacak başvurular halinde. GÖZALTı KAMPLARı Gözaltı kamplarının merkezleri. ATASE. Gerektiği takdird~ ilgili vekaletlerin ve Genelkurmayın bilgi ve görüşüne başvurulur. Mültecilere ait hesabın Milli Müdafaa Yekaleti'ne ait kısmı Levazım Dairesinin 4.

B-Mü1tecilerin yatma. 236. Banka işlemleri. para konulması veya çıkarılması kamp heyetinin huzurunda ve sorumluluğunda gerçekleştirilir. belge r. yemek ve hamam zamanlarının tayini ve sağlanacak erzakın muayene. :~ATASE.g. dosya no: ATASE. C-Belirlenen esaslara göre verilecek yemekler için haftalık liste yapılması. -Odalarda kıdemlisi olur. Aynı ülke askerlerinden zorunluluk sonucu firar edenlerle. Dünya Savaşında Türkiye'de Askeri Mülteciler ve . mü1tecilerin aralarından seçecekleri bir subay ile kamp inzibat subayı. -Kamplarda bulunan mültecilerin üzerlerinde. çalışma ve spor gibi uğraşlarının zamanları ve eğlence türlerinin tayini. yemekhane ve mutfağın temizliğinin denetlenmesi.. kasanın bir anahtarı kamp komutanında diğeri mülteci temsilcisinde bulunur. Fransızca nüsha künye kayıtları ile sicilleri ülkelerine iadelerinde hükümetlerine gönderilmek üzere hazır bulundurulur. F-Gözaltı yardım. Kasanın açılması. korunması ve yemeklerin lezzetinin. para çekilip yatırılması kamp komutanı ve mülteci temsilcisi subayın imzaları ile yapılır. diğeri Fransızca olmak üzere iki nüsha fotoğraflı künye kayıtları ve sicilleri kamp komutanlıklarınca tutulur.19 -Mü1tecilerin biri Türkçe.L dosya no: r.g. 149 -Başkan kamp komutanı olmak üzere.. Bin lirayı geçen kamp kasa mevcudu kamp heyeti adına bankaya yatırılır. Kasa içinde hesaplara ilişkin bir defter tutulur. Kendilerine birer fotoğraflı kimlik belgesi verilir. a. kısmi firarı olarak iltica edenler hakkında da aynı işlem yapılır. ve koğuşlarda mü1tecilerin en kıdemlisi. Bu heyet aşağıdaki konuları düzenler ve uygular:18 A-Mü1tecilere maaş veya yardım adıyla verilecek paraların alınması ve sahiplerine dağıtılması. koğuş ve oda -Değişik hükümetlere mensup kişilerin bir odada veya koğuşta kalmalarından kaçınılır. belge 235. a. Bu heyetin özel bir kasası..Il. Kampa girişlerinde açık künyelerini içeren cetveller düzenlenir. D-Gözaltındaki mültecinin geliri kendine ait olmak üzere para kazanmak için devletçe saptanan hükümleri bozmamak şartıyla kamp dahilinde çalışmaları. E-Kantin açılması. Fazla para kamp heyetince makbuz karşılığı kasaya konularak muhafaza edilir. kendilerine verilecek bir maaş tutarından fazla para bulunmayacaktır.k . kamp doktoru ve hesap memurundan bir heyet oluşturulur. vizite. edilenlerin yapacakları başvuru üzerine kişisel işlerine J-Mültecileri gözetim altında çarşıya çıkmalarının düzenlenmesi. kalkma.236. .

dosya no: ı. İmzalı yemin kağıtları özel bir dosyada saklanır. -Ülke içinde seyahatine izin verilenlerin durumları firara girişenler takip edilir. belge 237 . a. kamp komutanlığınca tayin edilen mutemet tarafından mevzuatımıza göre alınır ve incelendikten sonra sevk olunur..21 -Kamplardaki mektup.g. Serbestlik sınırı Milli Müdafaa Yekaleti tarafından emirle çizilir. a. Türk Askeri Ceza Kanunu geregince takibata tabi olmayan konulara bakar. gazete. -Gözaltındaki yabancı subay ve askeri memurlarla disiplin ve protokol açısından Türk ordusundaki emsalleri tutulurlar. Serbest bırakılanlardan ülkemizde kalmalarına hükümetçe izin verilenlere ikamet edecekleri yer tayin olunur. Serbest bırakılan mülteci subayların gözetim altında bulundurulmasının sağlanması için keyfiyet Dahiliye Nezaretine bildirilir. nin mahalli posta idarelerince gönderilmesinin mümkün olmadığı hallerde Kızılay Cemiyeti tarafından gerçekleştirilmesine çalışılır. tutularak insani kurallara her -Mülteciler misafir oldukları uygun muameleye tabi tutulurlar. :" ATASE. incelenir.. kamp için özel bir emirle saptanır. birisi kamp komutanı olmak üzere iki Türk ve iki mülteci subaydan oluşan bir haysiyet divanı oluşturulur. . Yurtdışına gönderecekleri mektup mültecilere Türkçe veya yabancı dillerden gelen ve bunlar tarafından dışarıya gönderilecek vs. kitap vb.\ ATASE.Yemin edenlerden serbestlik sınırını aşan veya serbestlik haklarından men edilerek kamplara konulur. -Gözaltı kamplarında bulunanların halkla temasları ve kampa ziyaretçi kabul edilip edilmemesi hakkında yapılacak işlem o mahallin en büyük komutanı ve mülkiye amiri ve kamp komutanı tarafından görüşülerek belirlenir. dosya no: I.20 önünde Milli Müdafaa Yekaleti tarafından -Mülteci subaylardan ülkemizi terk etmeyeceklerine seçilecek bir heyet önünde askerlik şerefi üzerine yemin edenler. -Dinlenme ve serbestlik derecesi. belge 238. Mültecilerin gönderecekleri mektuplardan ücret alınmaz. erbaş ve erler gibi işleme tabi -Gözaltı kamplarında. gazete vs.150 Ahmet Emin Yaman -Gözaltı edilenlere rütbe ve haysiyetlerine gÖZ v uygun yer gösterilir. Gelen mektup. .k. ile paketler kamp komutanlığınca mevzuatımıza göre alınır.k . -Askeri mültecilerden. kaçak savaş esiri oldukları belli olanlar serbest bırakılır. . Milli Müdafaa Yekaleti tarafından Genelkurmay Başkanlığı 'nın ve Hariciye Nezareti 'nin de görüşü alınarak serbest bırakılabilirler.g.

-Bu talimat Türkçe ve Fransızca olarak kamplarda uygun yerlere asılır. maaş ve nakdi yardım için ayrı. belge 239 .. dışarıda sivil elbise giyerler.k .g.. Uçüncü !1üsha Milli Müdafaa Vekaleti'ne gönderilir ve gerekli hesaplar ayrı ayrı tutulur.. .k .II. Ikinci nüsha tahakkuku yapan heyette alıkonulur.: ATASE. 151 -Gözetim altında çarşıya çıktıklarında. . -Gözaltı edilenler kendi din ve adetleri gereği ibadet ve ayin yapabilirler. iaşe.. bulundukları mahallerin en büyük askerlik teşkilatı emirlerine ve askeri muhasip veya mal müdürlüklerine verilir. Mülteci erat kamp içinde veya gözetim altında dışarı çıktıklarında kendi üniformalarını veya hükümetçe verilecek alametsiz er elbisesi giyerler.urluğuna gönderilir.22 -Mülteci subaylar kamp dahilinde kendi günlük üniformalarını veya sivil elbiselerini giyebilirler. Serbest bırakılmalarına izin verilenler. Gerek mülteciler hesabına ve gerek kampın esas kadrosuna yapılacak harcamanın tahakkuk ve ödeme işlemleri "evrak i müsbite cetveli" nde yazılı şekillere göre ve mevzuat dairesinde cereyan eder. . a. Kamp oluşturulamayan yerlerdeki mültecilerin idaresine gerekli ödenek için ödeme emirleri. ATASE. özel izin almadan yabancı elçilik ve konsolosluklara gitmeleri ve adı geçen yerlerin mensupları ile görüşmeleri yasaklanmıştır. Kampın bulunduğu mevkide varsa nezaret altında kiliselere gidebilirler. Bunlardan jmzalı bordrolardan bir tanesi muhasip veya mal mem. Dünya Savaşında Türkiye'de Askeri Mülteciler ve . ~ -Hiç bir silah sağlayamaz ve taşıyamazlar. elbise ve diğer masraflar için ayrı.g. kampların idaresi için gerekli ödeme emirleri kamp komutanlıkları amirlerine ve mahalli emsallerine verilir.. dosya no: i. belge 240. iskan ve tedavi ve diğer giderlere karşılık olarak kendilerine ne kadar para verildiğine dair. ikisi imzalı ve birisi imzasız olmak üzere üç nüsha bordro düzenlenir. Hesap işleri: Bütçenin çeşitli fasıl ve maddelerinden. Mültecilerin hükümetleri ile yapılacak anlaşma veya hükümetimizce alınacak karar sonucuna göre mültecilere maaş verilmesi veya yardım suretiyle veyahut diğer her hangi bir şekilde idarelerinin sağlanması gerekeceğinden. Ayniyat işleri de Ayniyat Talimatnamesine göre yapılır. dosya 110: i.23 -İskan edildikleri mahalde radyo tesisatı yapmak istedikleri takdirde öncelikle Milli Müdafaa Vekaletinin izni alındıktan sonra 3222 numaralı Telsiz Kanunu hükümleri dairesinde işlem yapılır. a. Mültecilere ait giderler daha sonra ilgili devletlerle hesapıaşabilmek için kanun gereğince Milli Müdafaa Vekaleti'nce ayrı bir hesaba kaydolunur. gerek maaş ve gerek yardım veya iaşe.

dosya no: ı. Kampların sağlık durumları ve mültecilerden tedavi edilenler hakkında aylık istatistik ve raporlar tutulur. diğeri Mü1tecilere kampa girdikleri andan Fransızca yazılı birer sağlık fişi verilir. ATASE. Kiler defteri de ayrı ayrı tutulur. a. birer revir açılır.241. Günlük vizite sonuçları raporla kamp komutanına bildirilir. her koğuş ve oda kıdemlileri tarafından belirli saatte vizite defteri ile muayeneye gönderilir.g. Ölenler.g. . Sağlık işleri: Askeri mültecilerin ülkemize girişlerinde en yakın mülki ve askeri doktorlarca sağlık durumları incelenip saptanarak gereken önlemler alınır ve durumları Milli Müdafaa Vekaleti'ne arz olunur.152 Ahmet Emin Yaman Mültecilerin iaşeleri için kendilerine erzak verilmesi veya kazandan iaşelerinin sağlanması ve giysilerinin de aynen verilmesi halinde kamp idaresi veya her hangi bir askeri kuruluş tarafından yapılacak harcamanın kaydı tutulur. a. 5 Hasta olduklarını beyan edenler. ülkenin belli mezarlıklarında ayrılacak bir yere veya omahalde varsa kendi mezarlıklarına kendi din ve adetleri gereğince ve rütbelerine karşılık olan Türk ordusundaki subay ve erlere yapıldığı gibi törenle defin :~ATASE. Kamp komutanlıklarınca diğer istatistikler ile birlikte Milli Müdafaa Vekaletine takdim olunur.. duş ve su tesisatı gibi şeylerin yeterliliğinin tayin ve tespiti kamp doktorunun ve kamp doktoru tarafından raporla arz olunacak her çe~it saglık işlerinin yerine getirilmesini sağlama kamp komutanının görevidır. Bu önlemlerin özellikle banyo. Hasta ve yaralıların durumları tedavi edilmekle birlikte daha sonra yapılacak işlemlere esas olmak üzere raporla saptanır. Birbirine verildiği takdirde üç nüsha bordro düzenlenir ve gerekli yerle~de alıkonulur.. Usule göre tahakkuk ettirilecek giderler gönderildikleri mahalde askeri makama ödenir. -. tuvalet. Hasta ve yaralıların en yakın sivil ve askeri sağlık kurumlarına veya özel izin varsa kendi milli hastanelerine gönderilmeleri için gereken yapılır. belge 242. Kamplarda sağlığın korunması için gereken tüm önlemler alınır. Gerektiği hallerde askeri hastanelerde ve askeri hastane bulunmayan yerlerde memleket hastanelerinde gözetim altında tedavi olunurlar. Tedavi giderleri itibaren biri Türkçe. Erzak ve eşya gibi ayniyata ait olan mevcutları da ayrı ayrı korunur ve kullanılır.k. belge 240. Hasta ve yaralılara hastanelere nakillerine kadar rütbe ve mevkilerine göre gereken yardımcı ve muhafız verilir.A Gözaltı kamplarında çeşitli devletlere ait kişiler bulunduğu takdirde bunların her çeşit giderlerine karşılık hesapları birbirine karıştırılmaz. dosya no: I. Gözaltı kamplarında gerekirse açılacak ayrı bir hesaba kaydedilir.k. Aynen erzak verilmesi halinde bunun kayıtları karıştırılmaz. Ayakta tedavi edileceklerin ilaçları verilir.

ıı. Ancak bunların cins. Gümrük: Ülkemize iltica eden yabancı ordu mensuplarının gümrük işlemleri.k..g. . a. belge 243. nevi ve miktarlarını gösteren tutanak tutulur ve bir nüshası gümrüğe teslim edilir. Kampların korunması yürütülecektir .246. a. Kişisel eşyaları ıçin kendilerine Gümrük Muafiyet Kağıdı verilir.. Cemiyet tarafından Maliye Vekaleti'ne verilecek ve adı geçen vekaletten tahsil edilecektir.27 Birlikte getirdikleri askeri eşya ve her çeşit savaş malzemesinden gümrük resmi ve teminat aranmaz. Adı geçen eşyalar verilecek emre kadar kamp komutanlığında muhafaza edilir. Hesaplar.... Kampların Kızılay'a Devri Gözaltı edilenlerin yönetimlerinin 4104 sayılı kanun geregınce Kızılay'a devri halinde. ~:ATASE. maaş ve diğer bütün giderler Kızılay Cemiyeti kasasından yapılacak ve hesaplar ilgili talimatta belirtildiği üzere aynı usul dairesinde tutulacaktır. Her mezarın kime ait olduğu daima belli olacak tarzda işaretlenir ve ölçekli bir krokisi saklı tutulur .. belge 244. a. a. dosya 110: I. dosya 110: I. ATASE. dosya 110: I.g.26 Mültecilerden ölenlerin vefat raporları ve bıraktığı eşyaları cins ve miktarlarını gösterir pusulalar Milli Müdafaa Yekaleti 'nden Hariciye Yekaleti 'ne bildirilir.:ı 2 i ATASE.k. 153 olunurlar. Bu durumda kamp ~erlerinin II.~r Rus 8 R6 8 Ingiliz i Yunan Iran Isoanvol 1 Toolam 53 105 103 25 i 4 i 4 4 16 31 8 94 366 4 1 i . Dünya Savaşında Türkiye'de Askeri Mülteciler ve . belge 176.ATASE.k. . belge 245.g. Bunun için yapılacak mesaiden dolayı mesai ücreti ödenmez. Dünya Savaşı'nda gözaltı kamp yerlerine ilişkin olarak ulaşabildiğimiz ilk veriler.k. Kamp Yerleri ve Mevcutları29 Alman Ankara "ozgat Isoarta Erdek Nii\de Sivas Adana Topla m ıtalVan ( 1 Nisan 1941) Fransız LO 2 LO 29 BuTl'. dosya 110: I. günün her saatinde geciktirilmeksizin yapılır.28 ve güvenlik hizmetleri askeri teşkilatça GÖZAL Tl KAMP YERLERİ ve KAMP MEVCUTLARI 1.244. Genelkurmay Matbaası'nın 1939 yılında bastığı ve 1 Nisan 1941 tarihindeki kamp yerleri ve mevcutlarını gösterir çizelgedir.(Tablodakl toplamlar vermemektedir] 26 27 tam sayıları . Dünya Savaşı başlar başlamaz acil ihtiyaç karşısında belirlendigi ve faaliyete geçtiğini varsayabiliriz.g.

.dosya no: i."23" gönderme 104 i 517/1942 tarihinde.g. 25-27. Fransız. Isparta.. Dahiliye ve Harieiye Vekaletine arz edilmiştir . ATASE. M. Yozgat. belge 180. a. dosya no: I. " ATASE. Rus. a. Ispanyol. belge 179. Ingiliz. a.k. Ankara. Amerikan.154 Ahmet Emİn Yaman 1942 yılı başında haztrlanıp gönderildi ği anlaşılan kamp yerleri ve mevcutları şöyledirO: Erdek Isoarta Ankara Ni~de Yozgat Sivas bir çizelgeye göre de 251 101 49 9 (Aksaray'dan Nii:ide'ye -.. dosya no: ı. 107 2 15 i 9 28 8 i 12 8 LO 28 Yozgat ı 2 103 er II i i As. helge 177. daha sonra bunlara el yazısı ile Adana kampı eklenmiştir.k.e 'ye iltica edip gözaltı edilmiş olanlara mahsus "kuvve cetv~li" hazırlanmış. yabancı savaşan ordu mensuplarından Türki)'. belge 180. Sivas adları matbu basılmış. Erdek. Irak adları ile kamp olarak Niğde.07.JI bu çetvele askeri mülteçi olarak Yunan. Adana kampının 1942 yılında açıldığı anlaşı lmaktadır.g. Bulgar. ıı 2 3 117 12 i i 13 i i Isparta Erdek Adana Sivas 3 ii i 32 166 63 er 3 As M 72 7 101 249 7 i '.k..g. " ATASE. Alman. Kamp Mevcudu32 Kamııın Ismi Ni~de Ankara Yozgat Isoarta Erdek Sivas (25 Temmuz Erbas Er 1942) Askeri Memur Toolal11 Subay 105 28 13 3 ıı i 24 3 32 166 225 2 24 120 63 72 7 ıı 3 107 76 147 101 249 i / Adana Toplam 161 288 14 688 517/1942 tarihini esas alan yabancı ordu mensuplarından Türkiye 'ye iltica edip gözaltı edilmi~ olanların kamp yerleri ve milliyetlerini gösteren bir çizelge hazırlanmıştır' : ~ Kanınnı Niğde Ankara Ismi Milliveti Yunan Alman Fransız ıtalyan Rus Ingiliz Amerikan Alman Fransız ıtalyan Rus Bulgar Ingiliz Isııanyol Fransız Fransız Ingiliz Irak Suhay Erbas Er Toplam 105 3 6 6 i 2 2 6 7 i 8 i i i . .1942 tarihli yazı ile Milli Müc!afaa Vekal~{inc!en Genelkurmay Başkanlığına.k.g.. Italyan. a. . dosya no: I." ATASE.

k.10 .ıl. ATASE. dosya no: I.d~ğ':l belirtilmiş. Ankara ve Yozgat kamplarında milliyet ayrımının yapılmadığı görülmektedir. Polonya tebaasından ve adının da Ylademir Yavorski olduğu. ve Dahiliye Yekaletlerine gönderilen 11. XVII. Niğde kampının da Yunanlılara tahsis edildiği. a. 1 Ispanyol ve 1 Iraklı olmak üzere toplam 688 askeri mülteci bulunmaktadır. 13 Alman.1941 günü Kilis'in Pisikler kayası mevkiinde bağ bekçileri tarafından yakalanan ve künye pusulası bağlanan Alman Ticaret Bahriye Yüzbaşısı Jozef Waldes gözaltı edilmek üzere Sivas'a gönderilmiştir..k.1941 tarihinde aynı Yekaletlere yazılan yazı ile Sivas'ta gözaltında bulundurulan ve sivil vapur kaptanı olduğunu söyleyen Jozef Waldes'in durumu şüpheli görüldüğünden askeri mülteci olarak kabulüne imkan olmadığı bildirilmiş. Milli Emniyet elemanlarınca soruşturmasının yapılarak durumu ile ülkemize iltica sebep ve şeklinin saptanması ve bildirilmesini rica edilmiştir. 10.ta!l sonra. a.dık. belge 180.g. q5 Rus. kamp mevcutlarını ve milliyetlerini gösteren harita da bu bilgileri doğrulamaktadır. adı geçen kişi Kilis 'te ifadesi alınırken ATASE.1942 tarihinde Genelkurmay Başkanlığına gönderilen yazıya göre.09. gizli emniyet işlerinde istihdam edildiğinden Hayfa'ya gönderildiğini ve yakalandığı zaman pasaRortunu ve diğer evraklarını yırttığı kendi ifadesine atfen bildirilmiştir Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak imzası ile Milli Müdafaa. dosya no: I. orada Ingilizler tarafından yakalanarak hapis edildiği ve bir süre sonra kaçarak Suriye yoluyla Türkiye'ye iltica ettiği ve esas sanatının ticaret gemilerinde kaptanlık olduğu. 9 Ingiliz.k.36 15. 34 35 i i i .09.g. ATASE. yetışmış bır ıstıhbarat elemanı olduguna kanaat getınldıgı bıldIrilmıştır.a geldiği ve 5. Alman olmadığı. Kolordu Komutanlığı'ndan Genelkurmay Başkanlığına) ~~ATASE. I. belge 142. adı geçen mültecinin diğer mültecilerden ayrı bir yerde bulundurulması. ll. Dünya Savaşında Türkiye'de Askeri Mülteciler ve . mahalli emniyete teslim edilerek yurtdışına çıkarılmasını temenni ile bilgi verilmesi rica edilmiştir...1941 yazıyla. 155 Bu verilere göre Temmuz 194~ tarihinde 7 gözaltı kampında 361 Fransız. Atina yolu ve pasaportla sivilolarak Istanbul '. SoruJturma ve soı:ı~c~ .I ii.s'a gönderilen evrakında Belgrad. belge 137.-!!. 12 Bulgar.. Alman ticareti bahriye yüzbaşısı Jozef Waldes'in durumunun şüpheli görüldüğü.34 . 31 Italyan.g. 1898 yılında Krakov'da doğduğu ve babasının adının Ya~op' ol. UYGULAMALARDAN BAZI ÖRNEKLER Jozef Waldes (Yladımir Yavorski): 15.37 Josef Waldes'in durumu Milli Emniyet'in Erzurum merkezinde incelenmiş. i i i'. Büyük kamplar olarak değerlendirilebiIecek Erdek ve Isparta kamplarının sadece Fransızlara.8.k.4 . belge 143 (2.. dosya no: ı. dosya no: I. v Milli Emniyet Başkanlığından 27.g.7 Yunanlı.1941.an!at. 28 Amerikalı.941 tarihinde Mersin'den vapurla Yafa'ya gittiği. Siva.5.. a.. a. 15/7/ 1942 tarihli ve askeri mültecilerin bulundukları kampları.

.g. Arnold'dan bilgi istenmiştir. Milltecının imzası Yakop oalu lozef Waldes John Abbott: İngiliz Konsolosluğuna ait ve Çeşme limanına kayıtlı bir motorun Türkiye'den ayrılarak Kıbrıs'a gittiği.129. benzin. Alman tabiiyetinde bulunduğunu söyleyerek Alman Konsolosluğuna teslim edilmesini istemiştir.156 Ahmet Emin Yaman adının Josef Waldes olduğunu. Sivas'tan Alman sefaretine ve Adana Alman Konsolosluğuna elden mektuplar göndermiş.sı i DUŞ 'I asdik Mahalli Sakıp Arat muamelat memuru i A1!ustos i ~4l Surive'denAzaz volile hududun l!izli bir verinden Kilis'e Sivas Askeri kampa Alman Ticaret bahri ve vilzbasısı Denizci i1zbasl Yakon oalu lozef Yaldes YakoD AlmanvaKırkavusehrinde 1899 1937/770 ıı Nisan 941 de Içel'den kalkan vapurla tt ay ta ıımanına varıp orada ıngilizler tarafından yakalanarak hapsedilmiş ve kacmıstır. Kaymakamlık ve Valiliğin de işbirliği içinde olduğu görülür. a.135. ATASE. dosya no: I. askeri mülteci olmadığını iddia etmesi üzerine kamptan çıkarılarak Sivas'ta bir otelde misafir edilmiştir. dosya no: i. Bu İngiliz subayının ne görev ile gelmekte olduğunun.k. gaz. belge 134. belge 144..4ll Gelen cevapta.k . yapılmakta olan soruşturmanın kolay~aştırılması ve herhangi bir yanlışlığa sebep olmaması için Genelkurmay Ikinci Başkanı General Asım Gündüz imzalı bir yazı ile Britanya Ataşemiliteri Tümgeneral A. İfadesinde birçok tezatlar göze çarpan ve doğruluk derecesini kestirmek güç olan sözleri arzu ettiği şekilde aktarmaya çalışmış ve kesin kanaata varılacak bir şey söylememiştir. a. Leh ırkından ve Polonya tebaasından bulunmasına ve Sovyet Rusya'ya da gönderilmesini istemekte olmasına binaen Rusya'ya veya Almanya'ya sınır dışı edilmesi hususu onaya arz edilmektedir. 40 ATASE. Yüzbaşı John Abbott ATASE. (29 Haziran 1942) Işlemler için Gümrük Muhafaza Memurluğu. mazot ve makine yağı alarak Çeşme'ye dönerken Dipburnu'nda yapılan gümrük ve polis muayen~sinde.. memuriyetinin ve geliş sebebinin. belge 128.g. .g. içinde Kaptan Yani ve dört tayfadan başka John Abbott isminde bir Ingiliz subayının da bulunduğu yapılan soruşturma sonucu anlaşılmıştır.38 "Mülteciye Mahsus Künye Pusulası39 No Iltıca Tarihı Yurdumuza Nereden Iltica Eııi1!i Nerede Enterne Edildiai Milliveti Kıt'ası Sınıfı Riltbesi Adı Babasının adı i Memleketı Do1!um Tarihi Ski! No. dosya no: I. Sivas'ta bulunan Almanların listesini vermiştir. Varılan kanaate göre bu adam yetişmiş bir istihbarat elemanıdır. Polis. 38 39 .k. Askeri mülteci olarak Sivas Merkez Komutanlığı emrine gönderilmiş. a.C.

k. a. -l6 ATASE.116. Türk Ordusu Dahili Hizmet Kanunu' na tabi olduklarından... (4 Haziran 1942) 41 42 i i . a... belge 147. 45 ATASE.g. paraşütçülerin üzerinden çıkan 15 bin ruble ile Hasankale civarına inen Rus tayyaresi pilotunun üzerinden çıkan on üç ruble Milli Müdafaa Vekaleti Hesap Işleri Dairesine teslim edilmiştir42• Mektup: Mektuplar denetimden geçtikten sonra bir rapor eki ile birlikte askeri mültecinin mensubu olduğu ülkenin ataşesine verilmek üzere Genelkurmay Başkanlığının ilgili birımine teslim edilmektedir . 4104 sayılı askeri mültecilere ilişkin kanun gereğince mülteciler.44 Irak isyanını izleyen günlerde ülkemize iltica eden ve kendilerine yüksek rütbeli subay süsü veren Iraklı subaylardan bir kısmı Bitlis'te ikamete mecbur edilmişle~ ise de bazıları Irak sınırına giderek girme girişiminde bulunmuşlar. dosya no: I. a. Ingilizler bu hareketin hükümetimizin bilgisi dahilinde olup olmadığını Halep Konsolosundan sormuşlar.g.. dosya no: I. i . belge 115. Firari. Vilayet dahilinde takip ve yakalanması için önlem alındığı gibi Çorum-Kırşehir Emniyet Amirliğine. 157 hakkında Orta Şark Kuvvetleri istendiği bildirilmıştir .43 Firar: Yozgat mülteci kampında bulunan İspanyol mülteci Antonyo oğlu Refail Mentenavın.. dosya no: I. Kayseri-Ankara Merkez Komutanlıklarına ve Sungurlu Jandarma Komutanlığına tel yazılmıştır. 15/16 Şubat 942 gecesi firar etmiş. cevap olarak bunların bulundukları yerden kaçmış olduklarının sanıldığı söylenmiştir. Ingilizler tarafından alınan önlemler sonucu başarılı olamamışlardır. kendi sefaretlerine başvurmaksızın taleplerini bizzat usulü dairesinde kamp komutanlığına yapmaları gerektiği ve keyfiyetin tebliği arz edilmiştir .k.47 i i' i ATASE...45 Konu ile ilgili olarak Irak hükümetinin Ankara' da girişimde bulunması ihtimali karşısında Milli Müdafaa. 16/17 Şubat 1942 gecesi Yerköyü 'nde yakalanarak kampa teslim edilmiştir.. belge 114.149. a.k. a.172. belge 146.6. Dahiliye. "Muhteviyatı tamamıyla ailevı mahiyette görülen gözaltı Ingiliz erlerine aİt mektuplar ilişikte sunulmuştur" Belge 131.g.132. dosya no: I.- II. 43 ATASE. Sıhhat Vekaletleri ile Genelkurmay Başkanlığı bilgilendirilmiştir . Dünya Savaşında Türkiye'deAskeri Mülteciler ve _. belge 126.942 günü trenle ve bir subay nezaretinde Yozgat kampına sevk edilmişlerdir. Paraşütçülere ait iki telsiz cihazı Milli Emniyet Başkanlığına. (Mart 1942) "Ankara'da gözaltı edilmekte iken kaçan Alman tayyarecilerine ait yirmi altı mektup ilişikte sunulmuştur. Fransa Sefareti Deniz Ataşesi izin isteminde bulunmuş.41 Umumi Karargahından ayrıntılı bilgi ! i Kampa Sevk.k.g.150.148.g. Para-Malzeme: Ardahan ve Borçka bölgelerine inen üç paraşütçü 24.k.k.46 İzin Talebi: Isparta'da bulunan Fransız mültecilerden bir deniz subayı için. yalnız Genelkurmay istihbarat şubesi tarafından düzenlenmesi gerektiğinden bu başvuru üzerine bir işlem yapılmamıştır.k..133. (8 Temmuz 1942) ATASE..g.151. (Kasım-Aralık 1941) 47 ATASE. dosya no: I. a. a. belge 173. dosya no: I." 4-l ATASE.g. dosya no: I. Ordu Dahili Hizmet Kanunu ve Talimatnamesi gereğince yabancı askeri ataşelerin ordu ile temasları. belge 119.

6.belge 161 (8. Ordu Komutanlığı ve III. ülkelerine dönme izni istemektedirler. Halkidikya.g. Iltica Tarihi Iltica tarihi Kıtası Rütbe ve ver Süvari eri Cezire Grupmam 20.deki Fransız ordusuna mensup olup ülkemize firar yoluyla iltica eden Polonyalı bir er Polonya'ya dönmek istemektedir. söz konusu edilen savaşan devletlere mensup askerlerin ülkelerine dönmek konusundaki arzularının hukuken imkan bulunmadığı arz ed!lmektedir. adı ve sovadı (\'lutaal oğlu izzet Çerkes Doğum yeri ve tabiheti Rakka (Suriye) Doğum Tarıhi 1919 Aile Adresi Rakka Çerkes Mahallesi Çerkes Mutaal Rakka Çerkes Mahallesi Hacı Beko oiilu Hasan Iltica etmeden evvel askeri durumu. dosyano: ı.1942). belge 160. hepsi Yunanistan' ın mütareke ile savaştan çekilmesi sonucu terhis edilen Yunan subaylarıdır 4'< ATASE. Akçakale Bölüğü Süvari eri Cezire Grupmam 24.g.11. dosya no: I.11.. askeri kimliklerinin ve asıl ülkelerinin bildirilmesi rica edilmekte.k. :'ATASE.1941).5' Iltica edenlerin hemen. Ordu Müfettişliğine. gereği yerine getirilmek için öncelikle bunların isimlerinin.g.1941 S üv ari 24. a. Ekler. belge 165 (19. ATASE. belge 169 (10. 2-Bu mültecilerin ülkelerine dönmek konusundaki arzularının uygun görüldüğü takdirde. İmroz yolunu kullanarak 3. I-Askeri Kamplarda gözaltında bulundurulan ve aşağıda milliyet ve sayıları bildirilen kişiler. Süvari Bölüğü 20.48 A-Suriye harekatı sırasında ülkemize iltica edip halen Sivas'ta bulunan 2 Suriyeli er Suriye'ye.1. Hariciye Yekaletinden Genelkurmay Başkanlığına gönderilen cevap yazıda. C-Suriye '. 5\ Bkz. dosya no: ı. belge 170. Genelkurmay Başkanlığından Milli Müdafaa ve Hariciye Yekaletlerine kadar uzanan bir dızi yazışmaya göre. (21. a.k.1941).5.1942 günü İmroz Kaymakamı qsman Bey Başkanlığında bir heyet tarafınd~n yürütülmüş ve "Yurdumuza Iltica eden yabancı devlet eşhasına mahsus Isticvap ceqveli" adını taşıyan matbu kağıtlara işlenerek tek tek imzalanmıştır. a. .49 Suriyeli iki erin kimlik bilgileri aşağıdaki tablo ile gösterilmiştir:)O Baba adı.ı 942 tarihinde Türkiye'ye iltica eden Yunanlıların ilk sorgulaması 4..1941 Akçakale Hacı Bako oğlu Hüseyin Çerkes Rakka (Suriye) 1913 İltica: Selanik.158 Ahmet Emin Yaman Ülkelerine iade istemi: Sivas Gözaltı Kampından 8.k. Suriyeli iki erin ülkelerine dönmek konusundaki talepleri üzerine.10. B-Sovyet Rusya'dan ülkemize firar ederek Sivas'ta gözaltında bulunan 5 Rus eri Alman işgali altındaki ülkeleri Ukrayna'ya..1941).5. ilgili devletlerin izinlerinin alınarak yerine getirilmesi arz edilmektedir.6.

• dosya no: I. a.1 942 tarihli emri ile tamiri emir buyurulan "Çomomaraki" romorkörü ile gönderilmedikleri takdirde 15 günlük erzak alarak sularımızı terk edeceklerini ifade etmişlerse de Liman Başkanlığı. Ingiliz Doğanbey Nahiye Müdürlüğüne teslim edilmiş..I kız olmak üzere 41 kişi iltica ~tmiştir. dosya no: I. belge i45 (Tümenden Genelkurmay Başkanlığına 28.g.. 18. 54 ATASE. Ingilizlerin Suriye'yi işgali üzerine oradan kaçarak Türkiye'ye geldiğini söylediği ve Yayladağı Kaymakamlığına teslim edildiği bildirilmiştir .k .g. a. ilçe sahillerine tekrar çıkarak güvenliğimizi fuzuli olarak işgal edeceği keşin görüldüğünden haklarında yapılacak işlemin bildirilmesi arz edilmektedir. ve Alman Yarsubayı olduğunu ve Suriye'de tank taburunda çalıştığını.1941 günü bir Alman yakalanarak Yayladağı Gümrük Muhafazası Bölüğünün Fadikli Karakoluna teslim edilmiş.k. Yunanlılar kendi araçları ile sınır dışı edilmişlerdir.1942 tarihinde Kuşadası 'nın Dipburnu sahillerine iltica etmiş olan 3 Yunan subayının gözaltı edilmek üzere askeriyeye teslim edildiği ilçe kaymakamlığından bildirilmiHir.at 9. ATASE. Dünya Savaşında Türkiye'de Askeri Mülteciler ve ..g.30'da Doğanbey Karina Karakolu civarına üç Yunanlı sivil ile bir Ingiliz tebaalı mülteci çıkmış.1941).1. 15 günlük erzakı taşıyamayacak kadar küçük olan sandalları ile Batum'a çıkmalarına imkan görülmediği gibi. yapılan soruşturmasında. dosya no: I. a. 55 ATASE.1. belge 155 (Inebolu Kaymakamlığı'ndan Dahiliye Vekaletine 10..I kadın. Pasaport aldıklarında hflreketleri ayrıca Izmir Valiliğince Genelkurmay Başkanlığına bildirilecektir .7.8. a.08.55 Yenihisar Kovala mevkiine 4 Temmuz 1942 saat 21 'de 14'ü erkek.g. dosya no: I.12.g.1941 tarihinde Çeşme Koraka mevkiine 2 İngiliz askeri ile 5 Yunan subayı. Diğer ki%ilerin de geldikleri yerlere iade edilmesi Çeşme Kaymakamlığına yazılmıştır. 4'ü kadın ve 4'ü çocuk olmak üzere çıkan 22 Yunanlı sivil mülteci.1.. belge 152 (Dahiliye ve Milli Müdaf" •• Vekaletleri ile Genelkurmay Başkanlığına arz edilmiştir.1 942 tarihinde Çeşme 'nin B. 14.941). 52 53 . deniz dalgalı olduğundan bahisle limandan ayrılmalarının deniz mevzuatımızIa teknik gereklere aykırı olduğunu bildirmıştir. 57 ATASE. 'a.. 159 17. belge 122 (22. 3 Yayladağı mıntıkasının Fadikli köylüleri tarafından 10.)? ATASE. 32 Yunanlı erkek.g. dosya no: I.54 Sınır dışı: 5 Temmuz 1942 sa.. kimlikleri tespit edildikten sonra sınır dışı edilmiştir. Danaikli. a. 56 ATASE. Izmir il merkezine gönderilerek Ingiliz ~onsolosluğu ile temasa geçilmiştir.56 İltica amacı olmayanlar: Kürekli iki sandalla İnebolu'ya çıkan 17 Rus subay ve erleri. dosya no: I. (17.:ırbaros mevkii sahillerine Kıbrı~'lı ve Ingiliz tebaasında 4 Rum iltica etmiş. belge 156 (6 Temmuz 1942).1942).12. iltica amacı ile gelmediklerini söylemeleri üzerine kendilerine 24 saat içinde karasularımızı terk etmeleri tebliğ edilmiştir.k.)2 .k. Diğer arkadaşları ile birlikte limanımızda bulunan ve Milli Müdafaa Vekaletinin 8.k.1942). belge 157 (7 TemJTIuz 1942).7. 5 Yunan subayı gözaltı edilmek üzere askeriyeye teslim edilmiş.II. 2 Ingiliz askerinin pasaport temin ile yurtdışına çıkmaları için konsoloslukla temasa geçilmiştir.k.

ıtalyan. Savaşan ülkelere mensup askeri mültecilerin kuralolarak iade edilmemesi esas gibi görünüyor. Amerikan ve Iraklı askeri mülteciler barındırılmıştır. mültecinin mensup olduğu ülke ile girişilen ikili görüşmeler ve talep sonucu değişti~i görülmektedir. Mültecilerin ilk sorgulamasının ilçe kaymakamı başkanlığında bir heyet tarafından yapıldığı ve askeri mülteci oldukları saptananların. . Iran. Rus. insani muameleye tabi tutulurken ülke güvenliğine zarar vermemeleri için de gereken hassasiyet ve eşgüdüm gösterilmiştir. Bulgar. Aktarılan bazı örneklerin bir sonuca bağlanamaması göz önüne alındığında. Arşiv ve arşiv belgelerine yeterince ulaşıldığı takdirde. ~ivas ve Adana'da gözaltı kampları ?çılmış. 1939 yılında fiilen karşılaşılan ve süregelen sorun uygulamada karşılaşılan ve karşılaşılması muhtemel gelişmeler de göz önünde bulundurularak 194 i yılında bir kanun ve talimatnameyle çözümlenmeye çalışılmıştır. Yozgat. bazı konularda din ve adetleri de dikkate alınmıştır. Soruşturma sonucunda daimi göz altına alınması gereken mülteciler için Ankara. Fransız. Yunan. arşiv belgelerinin yeterince kullanıma sunulmadığı anlaşılmaktadır. herhangi bir olumsuzluğa yol açılmaması sağlanmıştır. Gözaltı kamplarındaki mevcudun. Kamp hizmetlerinin düzenlenmesinde Türk Ordu Dahili Hizmet Kanunu hükümleri esas alınmış. Askeri mültecilerin misafir oldukları varsayımıyla hareket edilip. Aynı yerde bulunmaları sakıncalı görülen ve birbirine düşman olan millet veya zümrelere mensup mültecilerin ayrı kamplara yerleştirilmeleri veya bir kamptan diğer kampa nakilleri Hariciye Vekaleti ve Genelkurmayın görüşleri alındıktan sonra Milli Müdafaa Vekaleti'nce düzenlenmiş. Yasalolmayan yollardan Türkiye'ye iltica eden sivil mültecilerin talimatlar gereği hemen sınır dışı edildikleri anlaşılmaktadır. bu kamplarda Alman. Niğde.asaport alması sağlanarak ya da geldikleri yoldan ülkeyi terk etmeleri saglanıyor. yüzbaşı veya daha üst rütbeli bir subayın başkanlığında yeni bir askeri soruşturmadan geçtikten sonra ilk işlemlerin tamamlandığı görülmektedir. Mülteciler disiplin ve protokol açısından Türk Ordusu'ndaki emsalleriyle aynı işleme tabi tutulmuşlar. Dönem boyunca Fransız askeri mültecilerinin sayısal fazlalıgı dikkat çekmektedir. Dünya Savaşı'nda tarafsız kalan ve bunu sürdürmeye kararlı olan Türkiye'de askeri mülteci ve gözaltı kampları konusuna uluslararası hukuk kuralları ve antlaşmalar esas alınarak yaklaşılmış.160 Ahmet Emin Yaman SONUÇ II. ıspanyol. konunun bir çokyenı konu için bir hareket noktası olacağı inant-mdayım. Askeri mülteci olmayanların ya elçilikleri aracılığı ile r. Erdek. hizmetin verilmesinde mültecilerin aralarından seçtikleri bir subayın da katıldığı heyetlerin oluşturulmasına özen gösterilmiştir. Isparta.

. belge 1890 d '" ATASE. Esaretten kacmak suretivle iltica etmiştir. Hava Taburu Ko Giritmuharebelerinde yaralanmıı ve Selanik Alman Hastanesine Almanlar tarafından nakil edi miş ve oradan kaçarak iltica etmistir. 58 59 ATASE. Hastaneden kaçtıktan sonra Halkidiky' da ıssız yerlerde bir müddet kalarak izini kaybettirmiş ve unan halkı tarafından bakılmıştır. belge 188.Il.dosya no 1. Dünya Savaşında Türkiye'de Askeri Mülteciler ve 0.0 161 EKLER "Yurdumuza Iltica eden yabancı devlet eşhasına mahsus Isticvap cedvelidif" unan Istihkam UsteVmeni Yanİ oğlu Yargİ Marinoplus. osya no 1. zavıl vücutru. Ihtisası Dilottur. belge 190. aogoko. Babasının adı. aogok. Bir kisilik av tavvarelerinde bulunmustur.dosya no 1. Av. doğum tarihi) DoMuğu :Sehir Kıt'ası Kıt'asından hangi şartlarla ayrıldığı InQiltere" Hava Binbaşı Aleksandır oğlu Edvard Havver 4. 1914 i Sorguları huzurumuzda yapıldı Imroz Kaymakamı Osman (Imzalar)" Hangi Uevlete Mensuptur? Ordu Mensubumudur Ordu Mensubu olanın ismi (Soyadı.. Uzun bovlu.5. ATASE. aogok. sıncabı QÖzlü. kumra. . iki kolu sakat.1942 Kıt'asından ayrıldıktan sonra geçen Zaman zarfında vaziyeti Ne suretle iltica etti"'i Eskali Askeri bilQileri Danfırız (Jskocvada) Kırallık hava kuvvetleri Girit Ingiliz komutanlığına mensup 33.

. Babasının adı.g. Selanik. Mütarekeden sonra ordunun terhisi suretivle. belge 193. a.k. dolium tarihi Dolidu"u Sehir Kıt'ası lZIt'asından han "i sartlarla avrıldığı Kıt'asından ayrıldıktan sonra geçen zaman zarfında vazi yeti Ne suretle iltica ettiği Eskali Askeri bilgilerı Yunan. A... P. 3. Kolordu Blk i Makinalı Tüfek Bölü"ü.k. kaldıktap sonra Selanige gelmiş ve motorla Imroz'a 3 / 5 / 942 günü kaçak 1917 Kotlu adası X. kırmızıvanaklı.. Toncu Ordunun mütarekeden Yanya da bir süre Halkidikya tarikiyle olarak gelmistir. 1912. ince dudaklı.Tb. a. Bir müddet Atina'da kaldıktan sonra Selaniğe gelmiştir. belge 191. 3757194L Kücük sivah crözlü. ATASE. Selanik'te bir müddet kardeşi ile dükkancılık yapmıştır.k. ve oradan kali Askeri bil ileri :~ ATASE. a. günü Hangi Devlete Mensuotur ? Ordu Mensubumudur Ordu Mensubu olanın ismi i\Soyadl. 63 a. Babasının adı. Nodsos Yanva. Pi ade Telimeni..ATASE. l. ütare eden sonra terhis sureti le.g. unan. .•' Kıtadan vetisme al3Vi1Uste. Spiro oğlu Nikola Teresis 1912. no I. 3.g.162 Ahmet Emin Yaman Hangi Devlete Mensuptur ? Ordu Mensubumudur Ordu Mensubu olanın ismi (Soyadı.. ortabovlu.. Selanik teli Halkidivevoln ıle motor ileTmroz'a. Pivade subavı unan. AT ASE. Topcu Subav. dosya dosya dosya dosya no: ı.k. 1901.. 11. Tümeni 25.. no I. Alavı Subav sonra terhisi ile. Pi ade e" men ( edek teğmen Nikola oğlu. belge 194. Uzun bovlu . Andoni Mihalakis atematik ö" retmenl. 17.men.Bl. belge 192. dolium tarihi) Doliduğu Sehir Kıt'ası Kıt'asından hancri sartlarla avrildıliı Kıt' asından ayrıldıktan sonra geçen zaman zarfında vaziveti Ne suretle iltica ettiği £skali Askeri bilcrileri Yunan . Hristo oğlu Yanis Yanudis. Toncu Teğmeni Nikola oğlu Petros. Tümen i i.. Tak.g. K. no I.

Kimva Subavı? Teğmen... Mütarekeden sonra kıtaları terhis oldukları suretile: Atinada bir müddet oturduktan sonra Selanike Selanikten Halkidikya . belge 198. Uzun bovlu . Dimitri oğlu ani Konstas 1900. babasının adı. Inebolu. Selanik Kağıt Fabrikasında kimyager olarak çalışmıştır. do"um tarihi) Doğduğu Sehir Kıt'ası Kıt' asından hangi sarılarla aYrıldı Kıt' asından ayrıldıktan sonra geçen zaman zarfında vazi veti Ne suretle iltica ettiği E.g. belge 195. . Kimva Mütehassısı. "" Pivade asteiimeni Riga oğlu Konstantino Kosta Petro 1920. :... Baskomutanlık Karargahı. Yedekten muvazzaflığa Nikola oğlu Agamemnun Panayoloplus 1912. dosya dosya dosya dosya no: no: no: no: 1. Kimvager. Esmer. bakmak Hangi Devlete Mensuntur ? Ordu Mensubumudur Ordu Mensubu olanin ismi (Soyadı. ve orada akademisinde tahsil etmi tir.g.. 6S ATASE.. Talim"ahta öğretmenlik vanını'tır.k. I. üzere 65 ATASE. belge 196.. Pivade inba ısı. üteveııi 1909. I. Selanikte cepheye sevkedilecek eratı yetiştirmek talimnhta bulunmus. Mütarekeden sonra kıtaları terhis oldukları suretile. belge 197. a. 163 Yunan. ~ ATASE.k.k. gelmistir.k. a. ATASE. Selanikten Halkidikva vol u ile . babasının adı.. a.II. a... Yunan.g.. öğretmenlik vanmıstır. Dünya Savaşında Türkiye'de Askeri Mülteciler ve ..g. . I.kali Askeri bi igileri Yunan. doğum tarihi) Doğdu"u sehir Kıt'ası "Kıt' asından hangi sarılarla avrıldığı l{it'asından ayrıldıktan sonra geçen zaman zarfında vaziveti -Ne suretle iltica ettiği £Skali Askeri bil"ileri Hangi Devlete Mensuntur? Ordu Mensubumudur Ordu Mensubu olanın ismi (Soyadı. "i Yalta.

g. a. San ın . a. Selani"e elmi Halkidik a tariki le Imroz.k. belge I. ATASE. Terhisten sonra memleketinde kendi işinde çalışmış. dosya dosya dosya dosya no: no: no: no: 1. a.g.k.. belge 1.. a..164 Ahmet Emin Yaman üzere ütare e en sonra kıta an ter is o u an suretı e.. 201..g. belge I. belge 199. Ne suretle iltica etti" i aı Askeri bı . As en ak. ATASE.Ien ff! ~~i 72 ATASE. 202. . Iliya oğlu Lazaro Haramis 19i6. eel.g.k. ATASE. Yedek Te men. unan.. Istihkam Suba ı. Yedek Istihkam Teğmen.k. unan. 200. Teofilaktoa oğlu Panayot Teofilak 1915.

ATASE. ~: ATASE. Yenice de bir müddet ikamet. doğum tarihi) LJoğduğu:Se ır Kıt'ası Kıt'asından hangi şartlarla ayrıldığı Yunan. Okulundan birincilikle ıkmıs Diyade subay\. " opcu y üzbas\... 205.k.. Yorği oğlu Dimitri Opropulos 1919.. Mütarekeden sonra kıtaları terhıs oldukları suretıle. Periklis oğlu Harilos Liyalitis. ATASE.. a. 1900. babasının adı doğum tarihi Doğduğu :)ehir Kıt'ası K-ıt'asın an han "I sart arta ayrıldı"ı Kıt'asından ayrıldıktan sonra geçen zaman zarfında yaziyeti Ne suretle iltıca etti. Selanik'te işsiz dolaşmış motorla denizden iltica .. Piyade .. dosya dosya dosya dosya no: no no no I.. a.. . belge I. Dünya Savaşında i' Türkiye'de Askeri Mülteciler ve . Nikola oğlu Yorgi Surais 1912. 165 i Hangi Devlete Mensuptur '! Ordu Mensubumudur Ordu Mensubu olanın ism\~SOyadl. 204.L a. Kaçmak suretiyle.. Tümen 7. 1. belge I. Orta boylu.g. Da" TODÇU Alay!. Arsu. Selanik'te bos kal mı StIL Kaçmak suretiyle iltica. Mütarekeden sonra kıtaları terhis oldukları suretile . Halkidıkya yoluyla . 11. 76 ATASE.Selaniğe .k.. .. Makinist..g.g.ği Eskali Askeri bil "ileri Yunan..Il. Askeri teknis en.g." Piyade Teğmeni. unan. babasının adı. belge I. belge 203.. iı i Kıt'asından aJrıldıktan sonra geçen zaman zarfın a vaziyeti Ne suretle iltica ettiği Eskali Askerı bilgıleri arissa... Orta boylu . Tümen 1 ı. Yüksek Makine Mühendisi.. 73 a. Han"ı Devlete Mensuptur? UrduMensubumudur Ordu Mensubu olanın ismi (Soyadı.. 206.k. ODCU :Subay.

77 7S ATASE. Tümen Süvari LO. Ordunun terhisi suretivle . Süvari Usteğmeni. Ordunun terhisrvk Selanik'te ikamet etmiş ve bir işle meşgulolmamıştır. Selanik'te kalmış. Süvari Subavı .k. 1912. Yunan. a. Tümen 65. Ilıya oğlu Oreslis Levilis 1917. Pivade Alav!... Süvari Tüm. doğum tarihi DOQcIuTuSehir Kıl'ası Kıt'asınrian han"j<iiırtlarla avrıldığı Kıl'asından ayrıldıktan sonra geçen zaman zarfında vaziveti Ne suretle iltica ettiği ESkali Asken bilgileri unan. belge 207.k.81.. babasının adı.. belge 208..) . .Gaz ve otomobil kursu görmüstlir..g. doğum tarihi) Doğduğusehir Kıı'ası Kıt'asmdan hancri sartlarla avrıldı"ı ""Kil'asında n aynıdıktan sonra geçen zaman zarfında vaziveti' Ne suretle iltica ettiiii Eskali Asken bıl"iTeri Hangi Devlete MensUOtur ? Ordu Mensubumudur <Jrdu"Nfensubu olanın Ism\iSOyadı.g. ATASE. Uzunca bovlu . K. 4.. a. LO. Pivade Usteğmeni.. Selanik'ten Halkidikva . Grup (Müstakil "itti. dosya no: I. bir iş yapmamış. Uzun bovlu . babasının adı. Lisista arta. Pivade Subav!. dosya no: I. Kostantinos oğlu Yorgi Harcokas.166 Ahmet Emin Yaman Hangi evlete Mensuntur? Ordu Mensubumudur Ordu Mensubu olanın ismi (Soyadı. 10. Selanik'ten Halkidikva'va oradan da motorla .