36

Süleyman DALGIÇ
İstanbul Üniversitesi Jeoloji Mühendisliği Bölümü, 34850 İstanbul

Tünellerde tahmin edilen ile gerçekleşen jeolojik koşulların karşılaştırılması
Tünel güzergahı incelemelerinde sondaj uygulamaları vazgeçilmez- araştırma yöntemlerinden biridir. Araştırma sondajlarından sağlanan litoloji, yapısal unsurlar, yeraltısuyu durumu, karotlann laboratuvarda değerlendirilmesi ve ,kuyu içi testler gibi veriler, tünellerin projelendirilmesine önemli katMar sağlamaktadır. Ancak, tünel güzergahı araştırma sondaj verilerinin yanlış yönlendirilmesi ve hatalı yorumlanması tünel açılırken önemli proje değişikliklerine neden olmaktadır. Proje .değişiklikleri ise tünellerin maliyetini arttırmakta ve zaman kaybına yol açmaktadır. Bu amaçla Bolu tüneli, İstanbul metrosu Zincirlikuyu tüneli. Moda atıksu tüneli ve Hatay Yayladağı barajı derivasyon tüneline ait değişik aşamalarda hazırlanan tünel jeoloji 'kesitleri incelenmiştir, Yapılan değerlendirmeler sonucu araştırma sondaj verilerine göre hamlanan tünel jeoloji kesitlerinin doğruluk derecesi litolojik değişkenlik, tektonik yapının karmaşıkhğh yüzey saha verilerinin kıtlığı, karotlann hatalı yorumlanması ve tünel kesitini hazırlayan kişi veya kişilerin bilgi ve tecrübesine bağlı olarak değiştiği saptanmıştır.
Hatay Yayladağı barajı derivasyon tüneline ait hazırlanan tünel jeoloji kesitleri, arastama sondajları, .ile tünel içi gözlena •verilerinden yararlanılarak ktcelenmiştir (Şekil 1)... Be incele1 meler sonucunda söz konusu tünellerde, tahmin edilen ile gerçekleşen kaya koşullarının farili olmasına veya benzer olmasına etki eden parametreler araştırılmıştır.

Tünellerin proje özellikleri
Bolu tüneli Istanbul-Ankara arasındaki bağlantıyı sağlayacak en önemi otoyol tünelidir. Tünel güzergahı deniz seviyesinden yaklaşık 800 m. yükselti de, örtü kalınlığı maksimum 250 m, ortalama 50-100 m arasındadır. Tünelin ilk kazısı 16 m genişliğinde ve 11.5 m yûksekUğmdedir. Tünellerin bitmiş dununda yatay açıldığı 14.0 m ve yüksekliği 8.6 m'dir. İki. tünel arasında yaklaşık 30 m ile 60 m arasında değişen aralık bulunmaktadır. Tünel uzunlukları sağ tip için yaklaşık 3236 m ve sol tüp için. yaklaşık 3287 m olacaktır... Tünellerin Asarsuyu girişinden itibaren yaklaşık 950 m*si Elmalık girişinden itibaren ise 300 m."si kazılmış durumdadır. İstanbul metrosu 1. aşama kazısı Taksimden basl.ayar.ak büyük bir bölümü Cumhuriyet-Halakargazi ve Bûyttkdere caddesine koşut ve yer yer1 yoğun yapılaşmanın olduğu bölgelerin

Giriş
Tünel .açılmadan önce saha gözlemleri ve araştırma sondaj çalışmalarından sağlanan bilgilere göre tünel jeoloji kesitleri hazırlanmaktadır. Bu jeoloji kesitlerinde sunulan, bilgilerin doğruluk derecesi tünellerin dizaynını, maliyetini ve zamanında bitirilmesini etkilemektedir. Bu nedenle tünellerde araştırına sondajlarına göre tahmin edilen île tünel kazısı sırasında. gerçekleşen kıya koşullarının biribirine yakın, olması gerekmektedir. Bu amaçla ülkemizde inşaa edilen Bole tünelinin bir kısmı, İstanbul metrosu Zincirlikuyu 'tüneli.» Moda. atıksu tüneli ve
* 17-19 Şubat 1991 Jeoloji Miheııclislği ve Sondaj Uygulaması Sempozyumunda bildiri olarak sunulmuştur.

KASIM 1997

tektonik dokanakla. peridotit . ise Şişli-4 Levent arasında. Trakya. istanbul metrosu. açık yeşilimsi renklerde benekler içeren b:ir görünüm sunarlar. içerisinde peridotit çakılan ve blokları kapsamaktadır. metamorftk kayaçlaıdan oluşan Yedigöller Formasyonudur.. geçmektedir. Yayladağı barajı derivasyan tünelinin jeolojisi Yayladağı barajı derivasyon tüneli Kızıldağ ofîyolitine ait peridotit ve serpantin.. oluşturur..55 milyon m » içme soyu ve sulama. istanbul'un Kadıköy ilçesinde istanbul Su ve Kanalizasyon idaresi.75 ile 30. İstanbul kanalizasyon projesinin bir parçası olarak...veya kalsit damarları da vardır» Bu damarlar en.40 m. 51 ..de ise genel güzergah arastama sondajlarından 5' tanesi bulunmaktadır.arasmda değişmektedir. 47.metrosunun 1.. kesmektedirler. değişik jeomekanik. Bu formasyonun Üstünde. istanbul metrosu ZmcMikuyu tüneli. İ s t a n b u l m e t r o s u Zincirlikuyu tünelinin jeolojisi istanbul metrosu 1.96 m çapında projelendirilmiş ve 1161 metresi. Ayrıca. Zincirlikuyu ttta.. inşaa edilmiştir. ise korelasyon . özelliklere sahip kumlası» silttap ve 'kütaşı bulunmaktandır. Moda atıksu tüneli ve Yayladağı barajı. Bolu tünelimn fon çalışmaya konu olan kesimi içerisinde ise 6 sondaj çalışması bulunmaktadır. makinesi (TBM) ile açılmıstar. tünel güzergahı ve. Fay zonunun varlığından dolayı önemli ölçüde ezik zonlar içerisinden geçmektedir (Dalgıç* 1994 a).güzergahında metro inşaası sırasında ilave araştırma sondaj çalışmaları yapılmıştır. başlamasıyla lerzoli.kesimlerinde ise yaygın.. aşama kazısında olduğu. atıksu tüneli.artmaya. derivasyon tünelin de sondaj çalışmaları yapılmıştır. Peridotitler içerisinde tektonik dokamakla yeralan serpantmitler. tüneli. Karbonifer yaşlı Trakya formasyonuna ait ardalarını ab. Güzergah boyunca. mostralarmm ancak sınırlı sayıdaki küçük yarlarda veya inşaat çukurlarmda görülebilmesi. birleştiği alanda inşaa edilmektedir. metro güzergahındaki zemin ve kayaların jeoteknik özelliklerini öğrenmek amacıyla laboratuvar örnekleri için. Elde edilen karat numuneleri incelenerek farklı.çevresinin jeolojik özellikleri önemli olmakladır. 'aşama kazısı Taksim-4.it içerinde projelendkümiştk. silttaşı ve kütaşı düzeylerinden oluşur. Bolu tünelinde sondaj uygulamaları Anadolu otoyolu Bolu tünelin de 33 sondaj çalışması yapılmıştır. Yayladağı barajı kaya dolgu tipinde. obuası. aşama 7040 m/lik hat boyu ile Taksim-4. Daykîarm genişliği bkkaç metfe ile 100 m arasında değişmekte (Biberoğju ve Dalgıç» 1996) ve çoğu katmanları dike yakın açılarla. toplam derinlikleri 649 m'yi bulan 35 adet sondaj yapılmıştır. değîşmektedk. göl hacmi 7. Formasyonu başlıca ardalanaoı kumlası. yeralmakta ve $80 m uzunluktadır.iml. (tSKt) adına. amaçlı projelendirilmiştir. litolojilerin ist. Sayı. birim Asar' suyu girişinden itibaren. ve dolayının dolgu ve yerleşim nedeniyle 'tamamen kapalı. Tünel eksenin de. Bu sondajların derinliği 57. Bu sondajların. Bu sondajlarda litoloji. Levent arasında yapımı sinmektedir. çok 20-30 cm.çeşitli sedimanter kayaçlar bulunmaktadır.» bölgenin mühendislik jeolojisinin araştırma sondajlarından elde edilen yeraltı verileriyle değerlendirilmesini gerektirmiştir. bu sondajlarda. Formasyonunu kesen kuvars. M oda atıksu tünelinin jeolojisi Moda atıksu tünelinde istanbul Metrosunun 1. drenaj tünelindeki diğer önemli litolojiyi oluşbırmaktadır. Bu çalışmada ise tünelinin Yedigöller ile İkizolnk Formasyonu arasındaki tektonik dokanak zonu incelenmiştir. Bolu tünelinin jeolojisi Bole. kret uzunluğu 3 3 191 m. Baraj yerinden alman bazı örneklerde: harzburjitlerde olivin kristallerinin artmasıyla duniüere. Tünellerde sondaj uygulamaları Bole. Bu amaçla incelemeye konu olan tünellerin jeolojik özellikleri aşağıda tanıtılmıştır. Metro . 3 m çapında ve 310 m uzunluğundadır.JEOLOJİ MÜHENDİSLİĞİ.ellerin.. talvegten '44. temelden.. kesimlerde genellikle yeşilimsi siyah renklidir. Moda tüneli 1226 m uzunlukta ve 3..Anadolu.5 ile 257' m arasında.. istanbul metrosu Zincirlikuyu tünelinde sondaj uygulamaları istanbul tüp tünel ve metro güzergamndaki 60 tane genel güzergah araştırma sondajı gerçekleştirilmiştir. gibi. M o d a tünelinde sondaj uygulamaları Moda atıksu tüneli güzergahı. Farklı litolojiler arasında. Tünel güzergahı» paleotektooik dönemdeki bindirmelerin ve raeotektonik dönemdeki Kuzey . olarak sunî dolgu y er almaktadır. Bu çalışmaya konu olan. Bu. Moda. fok kısmı tünel kotuna kadar inmiş fok kısmı. Yayladağı barajı Hatay'ın Yayladağı ilçesinin 8 km kuzeyindeki Gökpmar ve Kızlargölü deresinin.. tam kesit. örnek alımı ve koyu testleri yapılmıştır.erde gttmiş parlakhlığı gösteren açık sarımsı.40 m.37 ortalama 22 metre altodan. litolojideki kayaçlar ayrılmışt toplam karat Tünellerin jeolojisi . diyabaz ve mikrogahro daykkuı da talunm^aktadır. Bu sondajların bir kısmı detay araştırmaya yönelik olarak bir kısmı ise yerinde yapılan ölçümler için gerçekleştirilmiştir. Derivasyon tüneli sağ sahilde dairesel kesitli. kayayı Zincirlikuyu tünelinde olduğu gibi Karbonifer'"e ait Trakya formasyonu. kalınlıktadır. Trakya. .. dolgu hacmi 36ÖÖ0Û m .. yatay ve dişey geçişler olağandır. yapısal unsurlar ve yeralüsuyu dorumu.ere geçişler de bulunmaktadır.grubu kayalardan harzbarjiüer diğer kayalara göre daha fazla bulunmaktadır. HarzburjitJer ^rpantinleşmenin az olduğu.. yaşlı. Idinopûoksenlerin .tl..Araştırma sondajlarından sağlanan karoûann yorumlanmasında. Bu alandaki sondajların derinliği ise 24..amaçlı sığ derinlikte projelendmlrmştk. yükseklikte. Devoniyen yaşlı metamorfik istiften oluşan îkizolnk formasyonu ile bu birimleri kesen intrüzif granit ve Ost Kretaseiden Üst Eosen'e kadar. tünel açma. Trakya formasyonunu kesen çok sayıda andezit.. Ortopirokseolerm bastideştiği kes.75 m. hakkında bilgiler elde edilmiştir. tünel gtaergahındaki en. istanbul . Levent arasında temel. Sondajların denetimi bu makalenin yazarının da içinde bulunduğu İstanbul Demiryolu Tünel Konsorsiyumu (IRTC t 1988) mühendisleri tarafından yapılmıştır. SeıpantinMer yeşilimsi gri.. Zincirlikuyu tüneli.

Şekil.araştırma sondaj verilerine göre ortaya çıkaıtılmıştır (İRTC.. 1988). Şekil 3. 1996) sonra gerçek doruma göre düzenlenmiştir* Bolu tünelinin bir kısmı için hazırlanan. Şekil 2. ve Koksal vd. ayrışma derecesi ve derinlikle değişimi belirlenmiştir. (1996) verilerinden. (Şekil 5). farklı ha- KASIM 1997 .. Aynca. Şekil 3 ve Ş e k l i d e sunulmuştur. Bolu tünelimle tahmin edilen jeolojik kesit (Dalgıç.Araştırma sondajı verilerine göre tahmin edilen ile: saptanan kaya koşulları . belirlenen dayk kütlesi gözlenmiş ve hazırlanan her iki jeolojik kesit arasında belirgin bir farklılık bulunmamaktadır. 6)'da sunulmuştur. 1994).incelemeye kona olan tünellerde aşağıda sunulmuştur. tünel açılmadan önce (Dalgıç 1. Dalgıç b ve Dalgıç ve GözUbol 1995) ortaya çıkartılmıştır.konumunda bazı 'değişiklikler görülmektedir. istanbul metrosu Zincirlikuyu 'tünelinde tahmin edilen jeofajik kesit (IRTCjmS). jeolojik kesit . bindirme zonunda karşılaşılacak. derinliği. zırlanma» ise bölgenin tektoniğimin değerlendirilmesi ile ilgili olmuştu1. Şekil 2 tünel açılmadan önce araştırma sondajlarına göre Dalgıç (1994 a) tarafından hazırlanmıştır..994 a.. 1990). Bole tüneli Bolu tünelinin bir.benzer özelikler göstermesinde ise sondaj sayısı. sondaj loğu ve jeoloji kesitini hazırlayan kişilerin deneyimi önemli etken olmuştur. Şekil 2'n. yararlanarak hazırlanan jeolojik kesit (Şekil. Aslında dayklann farklı geometrilerde ana kaya içerisine yerleştikleri düşünülürse sondaj verilerine göre hazırlanan jeoloji kesitinin başarılı olduğu anlaşılmaktadır. aşra. dolgu kalınlıkları. Bu olay Bole tünelinin yaklaşık bir yıl gecikmesine neden olmuş ve olay beklenilmeyen jeolojik koşullar olarak açıklanmıştır. Nitekim* Şekil 2'ye göre hazırlanan proje de bindirme faylarının karşılaşılması ile proje değişikliğine gidilmesine gerek duyulmuştur. Oysa. sağlam karot yüzdesi.in diğer iki kesitten oldukça. Bu iki jeolojik kesitin birbirine. kaya kalitesi özelliği ile süreksizliklerin konum. Tünel içinde tarafımızdan yapılan gözlem. yüzdesi.. ait sondaj verilerine göre hazırlanan jeoloji boyuna kesitleri.kısmına. ve yoğunluğuna bağlı parametreler. Tünel içi verilerde de: sondajlarda. 4'deki jeoloji kesiti ise tünel kazısı yapıldıktan (Dalgıç. sıkışma ve şişme olayları.38 Şekil 5.arasında sadece daykın geometrik .. arastama sondaj kuyularında basınçlı su deneyleri yapılmıştır (Dığış. Bu iki. İstanbul metrosu Zincirlikuyu tüneli İstanbul metrosu Ziocirlikuyu tünelinde bir dayk kütlesinin varlığı yapılan . Tahmin edilen ile saptanan jeolojik koşullar .

. tünel güzergahı çökmenin olduğu . veya sonradan yapımcı firma 'tarafından yapılan sondajlarla belirlenmesini imkansız. göstermekte.getirmiştir (Şekil 7). ve göçük sonrasında. İlave araştırmalar ile ..zemin. Göçük öncesi sondaj verileri. Tünelin bu kesiminde sağlam kaya kotunun dalgalanma. durumun daha geniş aralıklarla yapılmış olan ihale sondajları. Sayı 51 . kılmış.olması.önünü tıkamıştır..kesiminde bîr fay zonunun kesilmekte olduğu anlaşılmıştır (Şekil 8). Makinenin birkaç metre geri çekilmesi sonucunda ise altmd. bir göçük meydana. karşılaşılmış ve taç kısmından akan malzeme TBM makinesini çalışamaz bale ..au geçilmekte olan alanda. m üzerinde olduğunu göstermiş ve dolayısıyla giriş şaftından JEOLOJİ MÜHENDİSLİĞİ. yapılan ayrıntılı zemin ettdiykarşılaştraldiğmda. gelmiş ve akan malzeme TBM'nin . indirilip kazıya başlanmasından 68 m sonra aynanın ist kısmında zayıf zemin koşîüllarıyla. bu iki inceleme de ana kayanın dereye doğru tatlı bir eğimle indiğini ve derinliğinin tünel üst kotunun en az 2. profilinde önceleri bilmenden belirgin faıMılıklar görülmüş ve beklenmedik koşullarla karşılaşılmıştır.39 Moda atıksu tüneli Moda atıksu tünelinde giriş şaftından.

Dalgıç» S. 54 s. Yayladağı barajı. Şimşek» S. 1994 b. İzmir. Tilkiye Jeoloji Kurultayı Bülteni.» 1996... genel tektoniği esas alınarak tarafımızdan Şekil 10'dald jeolojik.. Dalgıç.arada gösterilmiştir. değerlendirmeye alınması gerekmektedir. A.tabi. Doktora Tezi. Dalgıç. 393-397. M. Proje'ye ve yapımcı Tekfen Metro İnşaat Grubuna... Ulaştırma Bakanlığı.. ve Kontrol Yüksel Rendel'e. Yüksek lisans Tezi.imio. Değinilen Belgeler Biberoğlu.... 15-24. İÜ' Fen Bilimleri Enstitüsü. 3. sağlayan. parçalan. ve peridotitler Mr .. 1990)... 1990. jeoloji kesiti hazırlarken. Ayrıca. Ankara Dığış. Ltd.göre jeolojik. kesitin. doğruya yakın tespit edilmesi ise yeteri sayıda. olarak yorumlanması ve tünel kazısı yapılmadan soran. Tünel. 1988. Tie... edilen jeolojik kesiflerin doğruluk derecesi. Koksal» D. San. 1995. Türkiye Cumhuriyeti. sayı 9. edilen ili gerçekleşen kaya koşularının farklı olmasına neden olmuştur. Katkı Belirtme Yazar. S. sondajı yapılması ve jeoloji kesitinin doğru. Bolu Otoyol tünelinde sıkışan kayalar» 3.. bu çalışmaya veri. Proje aşamasında araştırma sondaj verilerine göre hazırlanan Şekil 9*daki kesitte serpantin. 1. Şube Müdürlüğü ve Yayladağı barajı inşaatını gerçekleştiren Uğur înş.40 sonra tümel ilerledikçe kaya örtüsünün. sayı 27. Anadolu 'Otoyolu Bolu dağı gec. KASIM 1997 . Sondaj verilerine .S. s. istanbul metrosu ZincirHkuyu tünelinde ise tahmin edilen ile gerçekleşen kaya koşullan benzer tespit edilmiştir. kuzeyden güneye doğru olduğu belirlenmiştir. dağı geçişinin 'mühendislik jeolojisi.. Kleberger.bol. dorumlarda sondaj verilerine göre tahmin.alanların belirlenmesi tünel jpolojis. ayrışmış ve parçalan1 mış .. kesit hazırlanmıştır.. Limanlar ve Hava Meydanları İnşaatı Genel Müdürlüğü. 1994 a.zu. araştırma sondaj verilerinin yanı sıra saha gözlemleri ve bölgenin.hatlar boyunca oluştuğu ve tektonik hatların.. kütlesi özellikleri bakanından aslında farklılıklar göstermektedir. İstanbul Moda atıkse tümelimin mühendislik jeolojisi. kâhnlaşacağı 'düşünülmüştür. 1 Bu litolojiler ise kaya. zaman kaybına yol açarak tünel açma yöntemini ve maliyetini etMlemîştk (Dığış.. derinlikte.amaçla Bolu tünel... Ancak bu. Anadolu Otoyolu Bolu. Bu . j.. Karayolları Genel Müdürlüğü... Ulusal Kaya Mekaniği Sempozyumu Bil.Dalgıç.. No: 2034. Moda. maliyet ve zaman açısından önemli. artmaktadır.in. çıkartacak . 25-33. çalışanlarına teşekkürlerini sunar. 1992.. göçük olan yerden başlayarak yaklaşık. kesitlerin» faıMı olmasını sağlamıştır. 213 s. Sonuç ve öneriler Sondajlardan sağlanan verilerin doğru. yorumlanması ile gerçekleştirilmiştir. A. Demiryolları.. Anadolu Otoyolu Gümüşova-Geıede kısan 2 nihai proje jeolojik lapocu..996. !. araştırma sondajlarında kesilen serpaotinitleıin birleştirilmesi açıkça ortaya çıkmaktadır.. başlıca güzergah ve çevresini etkileyen tektonizmanuı mutlaka.. Yerbilimleri Geosoui. s. Bolu. kay a. İstanbul metrosu Zinciıİikuyu tüneli.mii mühendislik jeolojisi.dlirilefKi. Boğazdemiryolu tüneli geçişi ve İstanbul metrosu fizibilite etütleri ve avan projeleri. 316-324» Dokuz Eylül Üniversitesi. A.. Zemin Mekaniği ve: Temel Mühendisliği Altıncı Kongresi. İÜ Fen Bilimleri Enstitüsü.. edilen ile gerçekleşen kaya koşullan değerlendirilmiştir.. istanbul metrosu kazılarında karşılaşılan fay zonlannın kazı daraylılığma etkisi. İstanbul metrosunda kontrol firması Yüksel. Moda atıksu tüneli girişi çevresindeki sondajların iyi yönLendirilmemesi tahmin.Isi.de -çok. Atik. Bu şekil de seıpantmleşmenin tektonik. ile karşılaşılmıştır.sondaj yapılmaması tahmin edilen ile gerçekleşen kaya koşullarının farklı olmasına neden olmuştur. Istanbul rail/tunnel consultant konsorsiyumu (1ETC). bu tektonik. 60 m'lik kes. olmaktadır.. derivasyon timelf Yayladağı barajı derivasyon tüneline ait hazırlanan farklı iki jeolojik boyuna kesit Şekil. 73-80.Anadolu Otoyolu Gümüşova-Gerede yapımcı firması Astaldi SPA. Fakat karşılaşılan fay zonanda.. Dalgıç» S. s... S. 9 ve 10'da sunulmuştur. {yayınlanmamış:). ezik. Şti. Gözûboi. atıksu tüneli ve Yayladağı barajına ait derivasyon tünelinde 'tahmin. DSİ 63.cS.. s. Ulusal Kaya Mekaniği •Sempozyumla Bildiriler Kitabı. (yayınlanmamış). . İstanbul metrosu Zinciflikuyu tünelleri özerine bir değerlendirme... Yayladağı barajı derivasyon tünelinde de serpantmleşmenin kökeni ve dolayısıyla bölgenin tektoniği değişik aşamalarda tahmin edilen jeolojik.. ve.. Bolu tünelinde bölgenin tektonik rejimi ve yeterli sayıda ve derinlikte.. Dolayısıyla. model.. Bu olaylar ise. s.. 1996. 'Otoyol tünelinde stabilité problemleri... Go.de. S. Ankara.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful