^

-

s
WEITENAUER

LEXICON
BIBLICUM,
(^at^^^ .^- '^-S^'^^-^^

ON TKOUY£ cbagZ LES m£meS LIBRAIRES

Ainbrosll

(S.)

cpiscopl incdiolaucu^is Opera, juxla editionem monacho:

riim Sancti Benedicli

4 vol. ia-8,

'^

\

l-i

»

Apoiog^Iique
Gouicy, avec

et les
le texte

prescriptions dc Tertulliejjjtiaduction de M. de
en regard et des notes
:

i

vol.

inMi.

i

50

Apologic de la rclsgion cliretieuuc, contre Taut^r du CUrislianisme divoiU 2
ct contre

quclques autres critiques

;

par Bei%ier,, docteur en tli^ologie
5

:

vol. in-i2,

»

Alhanase-Ie-Grand

et

par Jean-Adam MceUler

rEglise dc son fetnps en Inlte avcc PArlanfsnie; ; traduit de l'allemand par Jean Cohen : 3 vol. in-8. 9 •
;

BasIle-le-Grand

(Saint)

OEuvres

;

traduction complfete, contenant tous les ou-

vragcS rcconnus ou attribues h ce PC;rc, avec des Disserialions des Ben^dictins et autrcscritiques, ct suivie

de notes par M. Roustan

:

12 vol. in-8.

96

Bcrnardl

(sancti),

abbatls

i^..^<i

editionem monachorum Sancti Benedicti

GlaravancnsiH, Opora geniiina, juxta <0 50 : 3 vol. in-8 a deux colonnes.

Cardinal Fescli, archevfiquede Lyon
religieux
net,
;
:

: Fragments biographiques , politiques et pour servir k Ihistoire eccleslastique contemporaine ; par Mgr Lyon^veque de Saiut-Flour 2 vol. in-8 de 1^20 pages, orn^ du portrait du Cardi-

nal Fesch,

15
il

De

loules les publications liistoriques qui ont paru de iios jouis,

y cn

a peu qui preest
la.

«entent autant d'inlerct
fiiits, lcs

que

cclle-ci.

Toute rhisloire religieuse de
Apres
la

l'ein|)ire

Les
t

personnages,

les

incidenls a la fois les pliis graves et les phis pillorcsques

se

lieurtent, se croisent, se prcssenlsous la pluine del'historien.
]'aiiteur suit son heros sur la lerre de rexil
;

catastrophi! de 1815,
seiii cle

11

nous

le

inontre, dans le
;

la ville

elernellc, avec ses vertus, ses souveiiirs ct sa

resignalion

c'est

ici,

ii

est vrai,

rhotnine

pnve,
dre

relire des affaires et

de

la politique

;

mais qu'il y

a

encore de ctiannea renten—
qu'il a vus et des eveil

et h le faire
il

parler

!

il

a

heaucoiip a raconler des personnages
;

ncinenl» dont

a ele lenioin

Texil n'a pas jete trop de inelancolie dans son aine, car
il

a

tie superieur a la

maiivaise forlune, coinme

l'avail ele auparav-int a celle

qui Tavail

place

si

haut.

Gaiecbisine
ctteilli
,

du

dlocftse dMilger

,

cxpliquii par saint

Augustin; ouvragc re18

tiaduit et

mis en ordre par M. rahbeDagiet, vicaire-gen^ral d'Alger:

8 vol. in-8.

Lyon.

— Imp.

'1'AjiI. Pcriss»,

jmmm
VULGAT
QU^CUNQUE
PBOPTER LINGU^ HEBRAIC.E GR.EC.^^QUE PEREGRINITATEM

HRASES

INJICER^l^ASI

UEGfiSflljlPOSSUNT.

IbSTJUE AD CSCM EORUM OMNICM QUI Ib^i MA6X0RUM TOLUMIWUM AMBA6IBU3

DITIXB SUUPTU&^ TBXTUM ET CONTEXTUM INTELLIGERE, ET VERBUM DEI SOLIUK POPUU9

PROPONEBE DESIDERANT.

AUCTORE

IGNATIO

WEITENAUER
60CIETATI3 JESU

NOVA EDITIO

APUD

PEPiISSE FRATRES, BIBLIOPOLAS-EDITORES, SS. DD. ^. PAPiE
KT EM. CARDINALIS ARCHIEPISCOPI LUGDUN. TYPOGR.

LUGDUNI
VIA MERCATORIA,
JET

I

PARISIIS
YIA SANGTI-SULPICII,
ia recentiori dorao.

49,

38,

VIA CENTRALI, 60,
ia veleri doroo.

J857

in a

s i»r

PRiEFATIO.
sacris praesertim aris addicto, solatium esse majiis in hac vila potest , qnam Dei vcrbum. Habentcs solatio sanctos llbros (]ul sunt in manibus nostiis. 1. Mach. xii 9. Solalio hoc ne plene ac libere frui omnes possint , ilkul etncit , de quo identidem conqueri plerosque audimus , Divinam hanc lucem so[^pissime obscuritate intercipi. Nimirum , quod

jNullum liomini Christiano,

,

idem de sanctissimo de templo suo dixit Salomon Dominus Utriusque Legis volumine aflirmare possis dixit y ut habitaret in nebula, 3. Reg. viii 12. Neque nunc in qua penede sacra mysteriorum caligine loquor tranda a tot seculis pra?stantissima Patrum Interpretumque ingenia elaborarunt sed ipsa vocabula et loquendi modus , sine quorum clara notitia sensus vepererus ac proprius oboriri lectoris animo nequit grinitate sua insuetos et liai^sitantes impediunt. Id ea de causa evenit , quod interpretes Divini foniis reveprim^EVie linguae phrasin retinuere pasrentia ducli sim atque ita lalinis verbis non raro graece , hebraice vero locis innumeris locuti sunt. Utinam quidem obex eorum pracsertim staculum hoc sentiant omnes numero quorum ollicium est Dei verbum populo inhi enim si fontcs non videant , rivulos terpretari consectentur , facile alimpido sinceroque sensu abeunt, etin explananda senteniia sibi aliisque imponunt. Acriter id Hicronymus doctor iu interpretandis Scripturis Divinis maximus in aetatis siicC concionatoribus reprehendit , et indignans ad Paulinum epist. ciii scribit: « Quidquid dixerint hoc legem Dei putant ; nec scire » dignantur quid prophcta^, quid apostoli senserint » sed ad sensum suum incongrua aptant testimonia » quasi grande sit et non vitiosisslmum docendi genus » depravare sententias , et ad voluntatem suam scrip» turam trahere repugnantcni. » Cumque horum orationem consutis cx Homcro \irgi!ioque centonibus com« Puerilia sunt htcc parasset , ita pergit et circula» torum ludo similia , docere quod ignores imo , ut » cum stomaclio loquar, ne hoc quidem scire quod » nescias. » Alibi quoque eamdem seculi sui desidiam « Loquendi facilitate interin hunc modum deplorat » pretamur audacter quod nequaquam intelligimus. » ( L. II in epist. ad Gal. in c. k Alque islud hominum gcnus millc annis post Hieronymum superfuisse teslalur ac doletFranciscus Ribera unus e pracstantissi,
:

,

:

,

,

,

,

,

,

:

,

,

,

,

,

: :

,

,

:

,

,

,

:

,

)

,

,

T)

PR^FATIO.
Diviiii Coiiicis
iie a
,

iiUerprelibus « Cum iis verbis : limiuc quidem saUUariiit qiiam audactcr eam exponunt quam libcre prouuntiant « qiiam multa testimonia prolerunt, quam multas figu» ras nihil aliud soiiant , quam apostolos et prophe» tas. Videas vim Scriptiirc'c vcrbis affcrri , invitos pro» phetas citari, figuris nguram cl rormam suam adimi , lacerari sacra verba et in rJitnos sensus dctorqueri, ficri in libris Divinis , ct cum plausu multorum excipi » quod in Tercntio non teri-cnl grammatici. De his dicitur , Visionem cordis sui lo([uuntur , non de ore Domini. » ( Comment. major. in xii Proph. ad c. i Osea? , n. 22 el 23. } Nostris vero temporibus cum interprctes lam prcTchiri suppetant diu cunctatus sum , ct anceps de tanice moUs laborc suscipicndo , tandem his fere argumentis cessi. intcrpretum magna et prciiosa voUmiina non aiUciunt aut juvat plc! osque eorum , quibus operam hanc meam consecro. Vos , inquam , Sacerdotes novi , eos Ubros qUcTritis , quibus ct cmcndis mediocre pretium , et lej^cndis mociioum tcmpus sufficiat. Pricterea , dum prima vobis cura cst, ut esse debet , verbum Dei cum diUgentia ct attentione pcrlcgere ; digressioncs longas et crebras minime dcsidcratis , quae fcstinantibus et egentil)us tcmpore plus impedimenli afferre , quam oblectamenli solent. Neque intcr ha^c iniiia moralem aut allegoricum sensum petitis, contenti nunc litterali, qui solus cactcrorum basis est vero enim s^misu litterali instructus , mentcm loquenlis Dei intclligit ; eo autcm destitutus , Iluctuat etiamnum , nec ccrti quidquam habet, quo vcl ipse nitatur , vel auditorem solide firmiterque lencat. Quid quod sccurus essc de sensu moraU el allegorico , aut anagogico nemo potest , nec de illorum soliditate judicarc nisi qui litteralem ante perceperit c quo illos cnasci necesse est ? Litteralem vero qui pencii'at , ex co moralem cacterosque clicere suo ipsius ingcnio potest ctiam nemine suggerente. Id ergo mihi fuit propositum , ut vestro commodo obstacula omnia tollerem , qure loquendi percgrinitas affert , quo minus pei\spicue Codex Divinus intelligi , et litteralis ejusdcm simul tamen sensus dcprchcndi a quibuslibet possit brevitate tanta usus sum , quantamcunque res amplissima admittebat , quo parabiliorem vobis librum offcrrem. Inclusi ergo hoc Lexico vocabula et modos loquendi omnes quorum percgrinitas moram injiccre lcgenti Tit proin ejus ope tam plane ct cxpedite intclposset ligi Vulgata queat , quam si Libros Divinos in ipsis fontibus Icgeres , prinKcvasque linguas pcnitus animo comprchensas ct memorijc pricsentes habercs. Qua raiiiis
»

Scripturam

,

)'

!

!

))

,

X)

))

)>

,

:

,

,

:

,

:

Pr^efatio.

*^

lione consecuturiim te Iktc duo polliccor , qunc sunt vcl maxima , ut et dubia illustrentiu' , ct multi multorum errores a te avertantur. Intelligcs ut cxemplis pauculis promissa confirmcm , quid sit dllatavc phylactc?ia , Mattl]. xxiii T). ncc in corum opinioncm incurqui phyiactcria ess(5 vcslium cingula existimant. res quid sint lapidcs cincris Isaiie xxvil 9. et Scies liinc ac stanncus lapis Zacii. iv 10. lapis caliginis Job. xxviii 3 Vocabula Absconditus et Jdeps doccnt , quid sibi velint De abscondilis tuis adimplctus est venter coruni Ps. illa XVI i4 ; et , Adipcm suuni concluscrunt ,'l*s. xvi 10. Ea Christi verba Adhucmodicuni lumen in vobis cst , Joan. XII 35 plerisque videntur discipulos repreliendere , quasi minus dociles et obliviosos. Angeli pacis amare llcntes apud Is. xxxiii 7 , vulgo coelestes genii esse creduntur , de mortalium peccatis dolentes. Si adieris Vocabula Modicum et Angeius alia omnia sentire disces. Conlra in iis , qua3 neminem lcctorum morari posse vidcbantur , dissimulandum potius duxi , ne inutili copia volumen cresceret , et legentes non sine faslidio oneraret. Plurima in Utriusque Legis volumine occur, , , ,
:

,

,

,

,

1'unt, a latina quidcm consuetudine abhorrentia , de quibus tamen ambigere nemo hominum possit. Talia sunt quai iubjicio In misericordiis auteni tuis pLurimis non fccisti cos in consumptionem nec dereiiquisti cos. 2. Esdr. IX 5i , nimirum, ob infmitam tuammisericordiam inter casus plurimos non es passus eos unquam consumi nec iilos deseruisti. ISon fuimus subjectibiies ilii.... eramus incrcdlbiics ad Dominum. Bar. i iS et 19. Non paruimus, non credidimus Domino. Aperi eis thesaurum tuum , fontcmaqucevivce utsatiati , cesset mur^nuratio eorum. Num, XX (j, hoc est, ut satientur, et restincta siti a querimoniis cessent. Invenit Tobiarn discumbentem et exsiiiens, osculati sunt se invicem. Tob. ix 8. Gabelus scilicet, ubi discumbentem Tobiam vidit exsiliit gaudio, et ambo mutua sibi oscula lulerunt. HaEC et sexcenta similia , sunt illa quidem peregrina, non ejus tamen generis , ut moram injicere vel mediocri ingenio queant alqueita, cum nec ad lorum meum pertineant nec interpretem ahum desiderent , quam communem et insitum hominibus sensum, jure optimo sunt a me praetermissa. Neque illa praesentis instituti sunt quorum obscuritas non a sermonis peregrinitate sed a rebus ipsis proficiscitur. Cujusmodi bene multa in Apocalypsi , in Daniele , in Jobo legimus ; in quibus etsi verba latina hebraicis sraecisque ex a^quo respondeant nova et integra de rebus ipsis disputatio nascitur. Nonerathujus opuscuh , vela eo usque pandere non haec pra^scriptus a me titulus comprehendit neque vero ad for,
:
_,

,

,

,

:

,

,

,

,

;

:

BS
44-0

.W+3

8 mandos ab

PRiEFATIO.
oratore sacro mores
, ,

quod

est a

me

spec-

tatum priucipue , ista singularepraisidium afferre solent. Ex quo et illud apparet quam multum ab Amplissimi Calmeti Diclionario Biblico meum hoc Lexicon discrepet ille enim in erudilione liistorica totus est ego verba et phrasin seclor. Si tamen hcTC ipsa lucis aliquid ab liistoria vel geographia veteri poscere videbantur occasioni nequaquam defui sed nunquam im: :

,

,

memor

brevitatis.
,

Inexplicandis nominibus hominum propriis eammihi legem constitui ut illorum duntaxat significationem expouerem quce cum ipsa narratione connectebantur. Sic de patriarcharumnominibus , qua) certas ob causas imposita fuisse narrantur, reddenda fuit originis ratio ne lector in tenebris reUnqueretur. ReUquam nominum propriorum turbam silentio involvi paucissimis commemoratis, quae ob singularem quamdam rationem id
, ,
,

mere«'i

^'isa

sunt.

Hebraismos aliquot frequentiores , ne phirimis locis repetere singiUatim opus sit, semel ivic indico. I. Ubi nos epitheton seu adjectivum substantivo adjungimus, Hebraei substantivum geminum usurpare solent. Virga dlrectlonls. Ps. XLiv 7. Virga rectissima sceptrum ocquissimum. Vlr sangainum. 2. Reg. xvi 7. vir crudeUs , sanguinarius. Labia scientia;. Prov. XX i5. labia docta seu scientiam proferentia. Midier virtutis, Rutli III 11. muUer virtuti dedita. Vir dolorum. Is. liii o. doloribus obrutus. Turris fortitudinis. Ps. LX l\. turris validissima. Ilomo pacis mece. Ps. xl 10. amicus meus, familiaris. Panis iiiipietalis, elvinum iniquitalis. Prov. iv 17. victus impie comparatus , inique partus. Vasa gloricB ejus ; nimirum lempU. 1 Mach. ii 9. pretiosa tempU supellex. Dominus pars ka^reditatis mece. Ps. XV 5. pars seii portio mea hacreditaria , liaereditas mea ; non quasi bona praeter Deum alia speret autcupiat, quod suspicari fortassis ex hitino posses sed solam totamque haereditatem Deum exspectat. Sic , ubi nos legimus gemma gratissima Prov. xvii 8 , in fonte hebraico est lapis graticB, II. IlebrcTi cum vocabuUmi geminant , sive substan:

,

,

livum id

sit sive verbum rei magnitudinem copiam vehementiam per hoc significant. Sic nostros acervos
,
;

,

plurimos , 2. Par. xxxi 6 ; et aita profunditas , Eccle. vii 25 ; hebraica reddunl per acervos acervos et profundum profundum. Sic vanitas vanitatum, maxima , mera vanitas ; canticum canticorum , poema nobilissimum , omnium pracstantissimum. Sicut unguentum incapite, quod

lum

desccndit inbarbam barbamAaron. Ps. CXXXII 2. unguenliberaUter effusum in Aaronis caput, ut in totam

Pr^fatio.
, ,

C)

sanctus Doiin(lu(iH' harbani eflluat. Sanctus^ sanctus sauctissimus. minus Dcus cxcrcltuum. is. VI 3. id est Tevra tcrra tcrra. Jer. xxii 29. terra omnium optima, in urbibus terra sancta. Gcns et c^cns unaquajque ^ens suis. h. Rcg. XVII !?9. Pcr civitatcmet civitatcm. 1. Esdr. X i4 singuhe civitates ex omnibus urbibus. In omnimense et mcnsc. 1. lAIacb. i (n. singulis mensibus, Ilomoct Iwmo natus est in ca. Ps. Lxxxvi 5. iugcns hominum copia. Ptorans ploravit. Threu. i 2. vehementer ploravit. Castigans castigavit mc Dominus. Ps. cxvii i3. severe me castigavit. Praripicndo prcvccinmus vobis. Act. v 28. graviter,
, , ,
;

serio prcTcepimus.
III. Amant Hebraei pronomina pleonastica , seu solius elegantiap ergo atlexfa. Date Domino gloriam nomini ejus. 1. Par. XVI 29. tribuite gloriam nomini Domini. Beaius cujus Dcus Jacob adjator ejus. Ps. CXLV 5. cujus adjutor est Deus Jacob. cjus per pieonasmum adjicitur. Mons ^ in quo bcncplacitum est Dco habitare in co. Ps. LXVII 17. Mons, in quo hahilare Deo placet. Filii hominum , dentcs eorum arma ct sagilta\ Ps. LVi 5. Dentes fihorum hominum sunt armorum instar et sagittarum. Misit Moyscn servumsuum , Aaron, qucm elegit ipsum. Ps. CIV 26. ubi pariicula ipsum per pleonasmum redundat. IV. Nonnunquam pnTpositio ante prccposilionem ponitur. IScc locutus cst Dominus , ut dclcrct nomen Israrl de sub ccelo. t\. Reg. xiv 27. ex omni regione sub coilo sita. Fulgur coruscans de sub ccelo. Luc. xvii 24. e nubibus, qua3 sub co^lo sunt. De post fcetantes accepit eam. Ps. Lxxvii 70. Deus Davidem elegit, cum oves foetas

a gregis cura et obsequio eum ad regiam sequeretur dignitatem transtulit. Avertuntur de post tergum Domini. Soph. I 6. Contemnunt Dei legemet ab eo avertuntur. De trans Jordanem. Matth. IV 26. e regione trans Jordanem. futura pro pi'a?V. Verborum prcTterita pro futuris maxime in lihris proteriiis et utraqne pro pracseuti pheticis passim adhibent. Futurum item indicativi et imperalivum sappe inter se permutant. ISocte vastatus
: , ,

,

,

conticuit. Es. XV 1. vastabilur, cousacrificium et libatio de domo Domini : luxcrunt saccrdotes ministri Domini. Depopulata est regio luxit humus. Joel. i 9 et 10. peribit ; lugebuut ; populabitur ; lugebit. Deus ab Austro veniet. Ilab. iii 3. venil. Ante faciem ejus ibit mors : et egredietur diabolus ante sicuti stetit et pedes ejus. ibid. V 5. ivit ; egressns est mensus est , aspexit et dissolvit , ac c.Ttera , quac sequuntur , terapore pricterito. Egeslatem operata est manus remissa : manus autem fortium divitias parat. Prov. X 4. operatur ; eodem nimirum tempore , quo parat, Deus omne , quod voluerit , faciet : et sermo illius potcscst

murus Meub
Pcriit

,

ticescet.

:

' 1

I

O

PR ^FAT

I

O.

tate plenus cst. Eccle. viii 5 et 4 facit ; quema.".Tiodum Vade , ct congrega seniores Israel , et dices ad eos : Dominus Deus palruni vcstrorum apparuit miki. Exod.
rst,

dic. Conslitue super eum pecca, diabolus stet d dextris ejus. Cum judicatur , cxeat condemnalus : et oralio ejus fiat in peccatum Ps. cviii 6 et 7. constitues ; stabit ; exii)il ; fiet. Ex quo vides , ha3c et simiUa sanctorum hominum dicta non
III 16.

vade, coiigrega
et

torem

,

et imprecantium esse quam vaticinanprcTmonentium. Vale jam Lector benevole nostroque hoc labore fruere qnod quo securior facere meaquc fidc nili fidentius possis scito me in coUigendo hoc open' libris amplius quingentis usum ex iisque selectissima

tam optantium
tium
et
,

,

,

:

,

,

,

,

hausisse

,

qua3 tibi profutura offerrem.

SERIES LIBRORLM LTUIUSQUE LEGIS.
Cilaniiir per

Citantur ptr

Genesls.

Gen.
Ex. Lev.

Jonas.

Jon.

Exodus.
Ijevilicus.

Michxas.

Nahum.
Habacuc. Sophonias. Aggaeus.
Zacliarias.

Numeri.
Josue. Judices.

Num.
Jos.

Deuteionomium Deut.
Judic.
l\.

Mich. IVahum. Hab. Soph. AggZach.
Mal.
d.
1. 2.

Rulh.

Ruth. BegumUhnquat.1.2. 3.
I.

Malacliias.

Rcg. Machab. Ub.
Matthaeus.

Mach.

J^craUpom.

d.

1. 2.

Esdrge Jib. duo. 1. 2. Tobias. Tob. Judilh. Judith.
Estlier.

Par. Esdr.

Matth.

Marcus.
Lucas. Joannes. Acla Aposlol.

Marc. Luc. Joan.
Act.
.

Job.

Eslh. Job. PsaUerium. Ps. rroverbja. Prov. Erclesiasles. Eccle. Canlicum eanlic Cant. Sapienlia. Sap.
•.

Ecclesiasticus.
Jsaias.

EccH.
Is.

Jercmias. Threni.
liaruch.
Ezecliiel.

Jer.

Thren,
Bar.
Ez.

— ad Cor. — ad Galalas. Gal. — ad Ephesios. Eph. — ad PhilJpp. Phil. — adColossens .CoL — adThcssal. .1.2. Thess. — ad Timoth. Tim. — ad Titum. Tit. — ad Philcmon Phiiem. — ad Hebr.
Corinliiios .1. 2.
2 2 .1. 2.
.

Paub

l'^

adUom Rom.

lIobrcTOs.

Daniel.
<)seas.

Dan.
Os.
Joel.

Jocl.

Amos.
Abdias.

Amos.
Abd.
*

Jacobi Kpislola Jac. Pelri EpisJolaj 2 .1.2. Petr. Joannis Epis. tr 1. 2. 3. Joan. Judoe Epislola. Jud. Apocaljpsis. Apoc.

A.

A,

A, A. Vox dolcnlis
,

est

,

et obsecrantis. Qiioties

apud

hebraice esl aliali, \i\tino ali! ali ! responi3 dens. Deprecans et obtestans Jereniias i G, et xiv dicit A ^ a , a, Doniine Deus; id est Obsecro Domine, Ah Domine Eodemque sensu Ezechiel iv i4, et xx 49 sive hebraice xxi 5. Joelis i i5 additur dandi casus A a, a, diel. quasi dicas , Va3 diei lilustratur hic sensus ex Ezech. ix 8, ct xi i3, ubi cum hcbraice idem illud aliali legalur , Noster vertit liea Iteu lieu A vel Ab. in Divinis Libris multiplicem habet usum a lalina consuetudine alienum significat cnim vicisti 1) rrcc, Ad llierosolymam dicitur Ez. xvi 62 sorores tuas peccalis tuis , sceleratius agens ab eis : justificatcv suntcnim a te id est, pr^e eis , prae te. Samariam et Sodomam quas Ilierosolymae sorores appellat , sceleribus vicisti te enim justiores ilke sunt. Quid habet amplius sapiens a stulto? Eccle. vi 8. videUcet, pra3
iios legitur
,
:

:

!

:

^

!

:

:

^

,

:

slulto.

tus in

descendit kic juslificaDe pubhcano pcenitente domum suam ab ilio. Luc. XVlil 1/1. prae illo nimi:

,

rum tumido
Exod. XXXIII
nibus popuiis.

Pharisiro.
16 a
e.
i.

Moyses

,

pro populo suo rogans,
:

ut glorificemur ab ominfinita Dei sapientia : a mari enim abundavit cogitatio ejus , et consiiium illius ab abysso magna. Eccli. xxiv Sg. quia facilius singulas maris guttas numeraveris , et immensam illam

Deo precatur

prae

omnibus. De

aquarum molem exhauseris, quam
traris. Existimo enim niliil me Apostolis. 2. Cor. xi 5. et xii
1 1

ejus consilia
fecisse

pene-

minus

eodem

a magnis sensu : nihit

enim minus fui ab iis , qui sunt supra modum Apostoli, Non minora egi nec minor fui quam Apostolorum pnjecipui non est, curpr^e ilHs parvum me quisquam exis, ,
:

timet.

Coram. David de se nec impie Deo meo^ Ps. xvil llebraismum solvunt Chaldaica qme aperte habent: coram Deo mco. Huc revoca illud ventus autem egrediens a Domino , arreptas trans mare coturnices detalit. Num. XI 5i. imperante Domino coram illo. Prociamate ad Dominum : erit enimmemoria vestra ab eo quiduxitvos* Baruch iv 27. Si Deum qui per media pericula vos semper duxit, imploraveritis vestri apud illum memoria non peribit.
2
:

0.2.

,
:

,

,

,

3

Prceter

,

extra.

Sic Psaltes

':

et

a
,

te

quid voiui super

terram? Ps. LXXii 2 5. Non est in hebraico prce te , sed tecum : purioris autem amoris est non lantum nibii

12

ACBA.

AbBUEVIO,

pr.T Dco cupLMx^, scd ne qiudem ulliim aliud bonum praeter ipsum desiderare. U) Proptcr. Siracides monet : Saper filiam luxariosam conjirnia castodiam : ncqaando faciat te in opprobriumvenire inimicis , a dctractione in civitate, et objectione plebis.
Eccli. XLii 11. proptcr publicam domus tuae infamiam , et plebis convicia. Et xxxviii 18. cum dixisset : Fac luctam secandam meritam ejas (mortui) ano die, vei duo-

bus
tit

festinat

: A tristitia enim v. 19. pcrgit coopnit virtatem, ct tristitia cordis fleccervicem. Luge mortuum proutejus meritum postu,

propter detractioncm

:

mors ,

et

,

alterove die , ne populo sermonem prajbeas cave tamen, ne luctum diutius protrahas immodica enim tristitia mortem accclcrat , vim animi opprimit et corporis vires infringit. Ab iraDomini non liabitabitur^ sed redigetur tota in soiitudinem. Jer. L i3. Neutiquam prophetae sentenlia est ira Domini Chald.eam non halavcrit
,

uno

:

.:

:

bitabit.

Imo incumbet
:

illi

gravissime, et supra

eam

re-

quiescet atque propter hanc Domini iram Chald.Ta ab hostibus vaslata non habitabitur, scd in locum desertum tota convertetnr. Abba. Vox Chrisli in horto orantis Marc. xiv 36. Nos
,

quoque Apostohis ckimare

dicit

Abba, Rom.

vili
:

i5

,

et

Gal. IV 6. Ubique exphcalio vocabnli additur Pater. IVequis fallatur cum muUis , Abba non est hebraicne lingua3, sed syriaca^, qua nimirum Christus et Apostoli ut omnes Hebra^i capteri , post captivitatem utebantur ,

bulum

hebraica solis Abbas.

litteratis relicta.

Hinc ecclesiasticum voca:

Consummationem Abbrevl\tio. Minatur Isaias x 23 rnim et abbreviationem Dominus Deus excrcituum faciet in medioomnis terrce. Ex universa terra congregabit paucos , sed bonos, qui ad ipsum toto animo convertantur. Abbrevio. Ecce non est abbreviata manus Domini, ut salvare nequeat. Is. Lix 1. Non est imminuta Dei poten11 7. Nunquid abbretia. Similis huic est locus Micha^ae viatus est spiritas Domini? an infmitu ejus bonitas exsed ad terrohausta est ? At Is. x. 22 non ad solatium conrem et comminationem hoc vocabulum pertinet summatio abbreviata inundabit jastitiam. Quod ab AposVerbum enim conlolo, Rom. IX 28, sic repetitum est
, ,
: :

summans hanc tem
,

et

abbrevians in cequitate.
,

prTdictam teque, o populeprave, justo supphcio ad paucitatem rediget inundantibus terram calamitatibus at Divinam
a se
,

Deus hoc verbum consummabit seu perficiet

,

ejus justitiam manifeste declarantibus. Isinvc priedictio impleta est, Sennacheribo Juda^am depopulante Pauh
; ,

Tito gentem ipsam cum Hierosolyma et regno propemodum exscindente. Alius est hnjus vcrbi sensus Dan.

Abdlctio.

Abies.

i3
,

IX 24. Septuaginta hcbdomades abbreviatw sunt siiper po-

puUun tuum, doncc nimirum adveniat Messias sivc uvgatur Sanctus sanctorum. Sif^cnilicat Gabriel, benignissimum Donm tum Danielis, tum sanclorum hominum aliorum prcciljus cxoratum, ol) has ab aeterno prievisas decrevisse Mcssiam mitterc ciiius, quam iis iion proj,

visls

missurus

fuissct.

in nerumnis tristitiam permanct tristilia : et substaniia inopis secundum c^r ejus. Eccli. XXXVIII 20. cum vel dilecti capitis funus efferId inlelligas licet
ila scril)it

Abductio. Conlra immoderatam
Sapiens
:

In abductione

,

tur , vei gravis alia calamitas incidit ; sive homo sive res , invito ac dolenti tibi subducatur. Si tu propterea te ab hominum societate abduxeris , lioc ipsum iristitiam nutriet. Atqui scito, talem sse miseri vitam, quahs est animus ; hilarem ac placidam , si aequo animo hiTC excepcrit ; sin minus , acerbam et aegritudine into(

lerabilem.

Abel. Hebraice est Ikvet et in pausa Ilavct : quod idem est ac vanitas. Eos qui Abet intcrprelantur tuctum opportune admonet Georgius VVicelius in Onomastico Chrisliano id verum fuisse futurum, si prima
,
,
,

,

ejus nominis littera esset atepli , ut in uibe illa, cujus mentio fit 1. Reg. vi iS. Abei autem Adami filius prilitteram he habet. Bcatas vir , qui non abiit Abeo. David in ipso limine in consilio impiorum. Ps. i Beatus , qui prava suadentibus impiis morem non gerit. Abies. Abietes vocantur Ilebraeorum pontifices et sacerdotes in admirabili illo vaticinio de excidio templi elgenlis propterrepudiatum etoccisum Messiam, Zach. XI i sqq. cujus lociiniiium, tum propter summam majestatem et eloquentinm, tum propter aliquam allegoriae obscuritatem, hic libet exponere. Sub Libani nomine lemplum propheta alloquitur, liis verbis Aperi Libane portas tuas , et comedat ignis cedros tuas. Ututa abies ^ qida cecidit cedrus , qvoniam magnifici vastati sunt ; atutate qvercus Basan quoniam succisus est sattus munitus. Quid portas claudis, o templum et uibs rebellis , advenienti Romano ? apeii , aperi aditum quod quia recusas facere , jam ille vi perfringet claustra , et cedros tuas ac te fiammis absumet. Cedri (principes gentis ) ceciderunt, et in cineres abierunt. Et vos ergo , Abietes ! illis minores , ululate et exirium pracsens ( sacerdotes ) agnoscite vastatis enim procerum sublimissimis, quai alia superesse vobis fortuna potest? Vos quoque ululate, robustae qnercus Basan (erat ille tractus quercubus conspicuis celeber ) viri opulenti per omnes regni provincias , ululate quoniam saltus ille munilus , urbs

mam

:

1

:

:

,

!

,

:

!

!

i4
ipsa regia iuanet.
,

Abjicio

Abscindo.
,

jacet ac squallet

par interitus vos quoque

Abjicio. Dc homine improbo et fraudulento Ecclesiasticus , XXVII 25 Annuens ociUo fabrlcat Inlqaa, et nemo ciun abjlclct. icl est , ex foute gricco , qui solus in lioc libro supcrest nemo eum a dolosis ei clandestinis suis macbinationibus dimovebit. Abimelech. Magnus Basilius hom. in Ps. xxxiii, ad €jus litulum , in quo Achis rex Gcthccorum appellatur Abimclech , haec habet Aclus fuisse nomen hominis , Ablmelech dignilatis : omnes enim reges appellalos fuisse Abimelechos , ut apud Romanos , qui rerum potirentur, omnes Capsares et Augnstos , et in /Egypto Pharaones
:
:

:

:

nam

et

Abrahamo conjungi Abimelechum
,

,

et

Isaaco

,

rursum Davidi. Ablactatus. Professus David non appetere se magna et admiranda viribusque suis majora addit Ps. CXXX 2 Sl non liamUUer sentlebam sed exaitavi aniet hic
, ,
:

,

vieam : sicat abtactatus est super matre sua , ita non sensi , retributio in anima mea. Si modeste de si elatus sum animo priver omni solatio , infanli similis , cui mater lac in perpetuum subducit.

mam

me

:

AbomiXx\tio. Profalsis diis rt^ommrt^/owe^dixitMoyses, intrepide ad Pharaonem ipsum ita loqui ausus abominationes enim uEgyptiorum immoiabimus Domino Deo nostro. Ex. VIII 26. ImmoUUuri enim erant IsraeUtac animantes eas , quaSiEgyptii per abominandum scelus pro diis adorabant. Eodem loquendi modo et alii prophetap «tuntur. Abra. Judith VIII 52 , et deinceps hoc libro aliquo:

Ancillam significat, voxnec latina nec hebraica , sed gra^ca etiam profanis auctoribus usurpata , Pausaniic Menandro Jamblicho. Abram. Ila pater omnium credentium appellatus esi donec ejus nomen innovavit Deus : ISec uitra vocabitur nomen tuum Abram : secl appellaberis Abrakam quia patrem multarum gentium constitui te. Gen. xvii 5. Abram hebraice ex ab, et ram conflatum est Pater Excelsus yf6rrt/trtm,exeodemprincipiort6, ^irab [muitus) achamon Pater Multarum recisis extremis htteris { populus
ties.
,

,

,

,

:

,

,

)

,

Gentium. ABSCiMDO. Isaias Propheta Evangelicus berrimo illo de Christi morte valicinio, liii 8
,

,
:

in cele-

quia ab-

scissus est de terraviventium. Ingeniose Messiam ratione tacita ostendit similem nobilissimo llori

compa,
,

quem

lum maxime fulgentem invida manus abscindit crjeptam hujus lerrae usuram marcescat. Sed
iiujus loci

ut post insignis

irubo

,

contextum Voc. Angustia paulo pluribus illuspricsertim qua ratione particula quia ad pracce-

Absconditus.
«lcnlcni lioc ipso versii
) ,

Absorbeo.
:

i5

gencratlonem ejus rcferri possit. sensii usurpalur nam sunt Ihesauri ac divitia^ Abscondita Dei quas 1 et sinu maris recondit. ille in intimis lerro) visceribus l)e abscondills tiiis adimijletus est venter corum. Ps. xvi 14. Impii opibus abundant , impleti et satiati sunt bonis atque fortuiiis. Al)scon(litum lempestatis esl Divina populi elecli 2 defensio in Erythrnci maris transitu. In tribuiatione inet liberavi te : cxaudivi te in abscondito temvocasti me

Abscoxditus. Diverso

,

,

)

,

,

pestatis.

Ps.

Lxxx

8.

cum nimirum Deus
,

e periculosis-

sima procella suos liberavit et inseciantem exercitum yEgyptiorum demersit. Sunt , qni hoc ioco tempestateni intelligant in Sina monte coortam , cum ante laa Deo legem cccperunt audiri toniirua , ac juicare fulgura , et nubes densissima operire montem , clangorifue buccince veliemcntius pcrstrepcbal. Ex xix 16. Verum eo tempore populus in tribulatione non versabatur , nec invocaverat neque hic illum seu liberavit , seu exaudivit. 3) Absconditum faciei Divinoi , est intimum sacri tabernaculi penetrale. Abscondes eos In abscondito faciei tua' a conturbatione Iwminum : proteges eos in tabernaculo tuo a contradictione iinguarum. Ps. XXX21.

lam

Deum

:

k) Absconditum peccatum , non utique , quod oculos Dei lateat , sed in diem judicii suppliciique dilatum. Colligataest iniquitas Ephraim , absconditum peccat um ejus. Os. XIII 12. Quasi acta quaedam judicialia de Israelis oriminibus confecta sint , et in fascem colligata , ac abdito quodam locoin judicii tempus reposita. AUegoria

pra'stans, afluiis illi : Nonne lucc condita sunt apud me, €t signata In tliesauris meis ? Deut xxxil 5/i. Hic est infelicissimus e peccatis thesaurus
,

de quo gentium doc-

tor : Tliesaurizas tibi iram in die Irce. Rom. 11 5. 5) Abscondita consolatio Os. xiii 14. non est solatium occultum , sed solatii privatio. Neque haec jam Dei vox est , sed ipsius propheta} : qui post gloriosum illud

oraculum Messice nomine editum Ero mors tua, o mors ; morsus tuus cro inferne ; ipse de se addit consolatio abscondila est ab ocutis meis. Olim inquit a Messia mors superabitur at nunc eo solalio caremus Iriumphat illa ceu tyrannus et conjunctissimos quosque divellit. Inter fratres clividet. v. sq. videlicet in
,

,

,

:

,

,

:

:

,

irruptione hostili , quam Oseas vaticinatur. Absorbeo. Jbsorpti sunt Juncti petrce judices eorum. Audient verba mea , quoniam potuerunt. Ps. CXL 6. Injusti eorum judices e saxis prjccipites agentur , et sic barathro hausli peribunt. IJtinam vero illi audirent est usitatissimus , fulurum pro impera( hebraismus

iG

Absque.

Abyssus.

livo, audient [ivoaacUant) utinani autlirent in tempore hcec mca monita , amica , et saiubria. quoniam potuerunt non rcfertur ad judices^ sed ad verba : de quibus hebraice et gr.TCC dicitur , suavia fuerunt ; in Vulgata ,

potuerunt , sunt potentia , enicacia , utilia si modo a perversis audiantur. Componere utrumquelicet , si dicamns , verba amica et salubria amica , quia suavia salubria , qnia potentia. Absque. Sa^pius ideni esi ac prater. Absque me non estDcus. Is. XLIV 6. Nunquid est Dcus absquc me ? ibid. v. 8. Absque me non est : ego Dominus. Is. XLV 6. Non est absque te Deus. ibid. i4. Oculus non vidit , Deus absque te , quce
, ;

prceparasti exspcctantibus

te.

Is.

LXiv

C\.

Tu

solus nosti

,

quanta

sint

bona

,

exspectantibus te in coelo parata.

Livor vuincris abstcrgct mala et pLagce in secretioribusvcntris, Prov. xx 3o. Sicutvulnus nunquam sanatur penitus , nisi humore peccante per suppurationem exliausto ita inlimam sapientia; disciplinam tum demum percipimus cum res adversa? nos exercent. Abstixeo. In tiovissimis tcmporibus discedent quidam a fidc, attendentes spiritibus erroris , et doctrinis dcemoniorum : in- hypocrisi loquentium mcndacium , et cauteriatam habentium suam conscientiam : prohibentium nubcre, abstinere a cibis , quos Deus crcavit ad percipiendum cum gratiarum aciionc fldelibus. 1. Tim. iv i sqq. Cave nectas prohibcntium abstinere, ut prohibentium nubcre. Prorsus
:

Abstergo.

,

contrarium in haereticis his damnat Apostolus , quod licitorum etiam ciborum usu prohibituri sint asseclas. Deest ante verbum abslinerc , per ellipsin gra;cis scriptoribus non infrequcnlem , diccntium sexijubentium. Absu.\IO. Absumat ( al. assumat) cbria sitientem. Deut. XXIX «9. More hebraico , intelligenda est e versiculo superiore negatio quam Lxx aperte repetunt, et metaphoram suo more soiventes ita vertunt : ne sceleratus insontem simul pcrdat. NoH crcdere impune tibi abiturum , si praviu ixxiM cupiditati obsequaris ne forte ( lia3 particulae prcGcesserunt v. i8 ) ne forte scelestus hominem adhuc sobrium et probum exemplo aut verbo seducat en assumat ; ) et in eamdem secum poenam ac interitum trahat; ( en absumat. Abyssus. Eam defmit Beatu* Joannes', Damascenus 1. 2 de Orthodoxa Fide c. 9. Abyssus quippe nihil aliud est , quam ingens qucedam aqucB copia cujus finis nullo pacto ab hominibus percipi queat. Accipitur Pro mari. Diluvii tempore rupti sunt omnes fontcs 1 abyssi magnce. Gen. vii n. Aperta sunt omnia aquarum receptacula quae terrarum orbi Oceanum infuderunr. Eodem sensu Psalmus Clli v. 6 sqq. Abyssus , sicut vestimenium , amictus ejus ; ( non Dei sed terraj , de
:

,

,

;

;

(

,

,

)

,

,

Abyssus.
:

i^

super montes stabunt aquie. qua versu pra?ccdenle Ab incrcpatione tua fugicnt , a voce tonitrui tui formi)

dabunt. Jsccndunt niontcs , ct desccndunt campi, in locum^ qucni fundasti cis. Tcrminum posuisti, quem non transgredientur : ncque convcrtentur operire tcrram. Qiiodinitio hujus loci inluturo dicitur , sensu prcCteriti accipiendum est , more liebivTis perpetuo , prccsertim in poelicis ac propiieticis. Optime D. Augustinus Conc. 2 in

tunc enimmare sicuC Ps. factum in diluvio censcl vestimentum universam tellurem involvit, et altissimorum etiam montium cacumina aquie superarunt. Sed quamprimum Divina vox ceu tonitru insonuit, jubens aquas se recipere fugerunlunda:, ac veluti trepidantes locum deseruere. Eotempore ascenderunt montes descenderunt valles, prout suum cuique spatium Deus rector omnium desij^navit. Aquis vero idem posuit terminum , quem nunquam deinceps traosirent , terram nullo iterum seculo inundatura?. Est et alia horum versuum expUcalio , de primis ipsis tcrrarum incunabulis , quo tempore Deus orbem hunc et maria separavit sed hicc sententia difficultatibus implicatur, Pro humore terram liberaliler irrigante. Moritu2 dum Josepho filio bene precatiu' inter rus Jacob Omnipotens bcnedicet tibi bencdictionibus cocli alia inquit desuper ; bcncdiclionibus abyssi Jacentis dcorsum. Gen. XLix 25. Coelo terraque illi abundantiam aquarum promittit et fertilissimum solum , quia lum roris ac imbrium tum fontium et amnium copia gavisurum. Pro copiosis et gravibus icrumnis. Abyssus abyssum 3 invocat , in voce cataractarum tuarum. Omnia excelsa tua, et flucius tui super me transicrunt. Ps. XLI 8. Calamitas calamitatem excipit , te cataractas laxante , et airumnas in me immittente quarum gurgites et fluctus; universi me obruerunt, k) Pro amplis divitiis , per multos annos repositis. Ha'C ostcndit mihi Dominus Deus : ct ecce vocabat judicium ad ignem Dominus Dcus : ct devoravit abyssum multam , et comedit simul partem. Amos VII 4. Vocavit Deus regnum Juda ad judicium et illud punire decrevit igne. Ignis hic fuit Nabuchodonosor , qui opes regni Judaici immensas consumpsit, et post urbes copteras denique ipsam Hierosolymam ac templum cremavit , quac pars propria seu htercditas Domini erat. Conslernatus Amos rogat hlc , ne iratus Dominus totam gentem funditus deleat quod evitari jam post tale exitium videbatur non posse. Misertus est Dominus super hoc : Sed et istud non erit dixit Domlnus Deus. v. 6. id est Non delebo penitus Judam. Quod tum apparuit, cum Deus 70 annolum captivitatem per Cyrum solvit» Regauin Assyrium

hunc

:

,

,

:

)

,

,

:

,

,

)

:

,

:

,

,

l8
KzechJel xxxi
et V.

ACCEDO.

ACCIJSGO.
:

5. comparat sublimi et frondosa^ ccdro , allogoriamitaprosequitur AqaceniUrlerant UUnii^ ahyssas exaltavit iUam : ftKniina cjas nianabant In circuUti radicani ejas. Aquai hd) ahyssi sunt opes plurimie et inexhaustac quibus innutriium id imperium ad tantam aUiludinem se extulerat. Flumina sunt actae ex hostibus praeda3 ac tributa tot populorum quibus aflluebat. ACCEDO. Accedet lionio ad cor aUani : et exaltabitur ut ex hebraico fit Deus. Vs. LXiii 7 et 8. Cor altum perspicuum est cor profundum. Machinatur homo clam Iraudes apudse sedomnibus ejus consiUis superiorem dimi ea destruit. Ideo sequitur inse Deus ostendit et sagittis similia teniala ab illis vuhiera fuisse irrita quas puer imbelli manu jacit. SagittcB parvulorani factcB sunt plagce eorani. v. 8. ACCEXDO. RebeUibus contra Messiam Juda^is ita Deus Ecce vos onines accendentes igneni , accincti minatur flanimis ambalate in lamine ignis vcstri , et in flanimis , in (fuas succencUstis : demanu mea factani cst hoc vohis in explicandoloribas dormietis. Is. L 1 1. Hieronymus hiec de iis mahs interdis Scripturis Doctor maximus quae Juda^is ab Romanis illata ad ipsius usl)retatur que tempora sustinebant. Ecce yos omnes qui incen(lium ferale adversus Dominum et adversus Chrislum ejus excitastis miseriarum Hammis conspicui circuite et in exilio ajterno errate. Tam hiculenta erit poena quaj ad fmem usque seculorum vos uret liiEC , ut
, ,
,

,

,

:

,

,

,

,

:

,

,

,

,

,

,

,

,

solum ejus auctorem esse. inlellecturi sint omnes , ilis in doloribus perpetuo recubabitis. Sic enim est herecumbeiis , /labitabitis. braice ACCIIVGO. Varie legitur. 1 ) Accinclus populus. Ut ascendam ad popaUim accinC' tuni nostrum. Ilab. III iG. Militare Ilebracis est hoc voral)uhuii quare accinctus populus iiUs idem est , qui iiobis armatus. IIoc loco videntur omnium optime in: :

me

teUigi majores gloriosi jam pridem mortui , duces foriissimi , Moyses , Josue , Gedeon , Samson quos migrare propheta cupiat.
2
)

oUm
:

ad

LXiv

Accincti coUes. .ExuUatione coUes accingentar. Ps. i3. Mebraismus poeticus. Vestientur coUes la^lo gramine , herbis sahibribus et medicis , segete , pomis quorum aspectu incola) exsuUent. uvis 3) Accincli sacerdotes. Accingite vos , et plangite sa~ cerdotes , alulate ministri cUtaris. Joel. 1 i3. Accingile
:

vos sacco paulo ante

in hebraico idem verbum , quod sacci additur, etNosler quoque vertit : accincta sacco. h ) Non accincti in sudore. Sacerdolibus et Uwilis praccipitur : ISon accingcntur in sudore. Ez. XLiv iS, Non
:

est

enim
ubi

v. 8

,

nomen

violenler

,

iit

AccrsATio. ACIIOR. ig iKibent LXX. non tam arcte aslringentur
,

utsndent; ne \idelicet miinis idonei
ellicerentur.

allaris ministeriis

simi

ACCUSATIO. Qidd supervcniet sivc ccntam ? sive decem
,

in infcrno Siracides , non esse anxie attendendum , quot vita3 annos nobis Divina providentia destiuaverit neque enim inquit , in tumu!o ( enm plerumquc signidcat infernas , \\l suo loco dicam ) ncque enim post mortem propler vitiu brevitatcm aut longitudincm sive accusaberis, sive damnaberis una crit qua^s'io , quam recte sis usus lemporis spatio , qualecunque libi concessum fuerit. ACEDIO. Siultum vitari jubet Sapiens defiectc ab illo ,
:

enim

beneplacito ALtissive mille anni. Non est accasalio vilw. Eccli. XLI 6 sq. Docet
tibl in
, ,

:

:

ct invenics

rcqaiem

,

et

non acediaberis

in staltilia

illias.

Eccli. XXII 16.

Non

afficieris ticdio et

molestia per illius

insipientiam.
rellgione

ACERYUS. Impli Galaadita^etGalgalitac, relicta veriDei vitulum adorabant et eorum exemploinducti .ludiei vicini et ipsi a Deo desciverant. Hos ut dcterreat
,
:

Oseas

,

ait

:

Si

bobas immolantes

Galaad idolam^ ergofrastraerant in Galgat : nam ct altariacoram qaasi acervi sapcr
»i.
?

sulcos agri. Os. XII

Nonne
,

bruta hacc luuuina

Fuit

suum

tamen

et

illi

,

et Galgalitce

, frustra implorari Galaaditis idolum atincassum suis vitulis im-

videlis

:

molaverujit. Primi ab bostibus obtriti sunt altaria eorum prostrata , urbes eversa^ , solum nudum est et disjecta ipsorum altarium saxa sulcos agroruni totis acervis operiunt. ACETUJI. Aceta^ii in nitro , qai cantat carmina cordl pessimo. Prov. XXV 20. Ut acetum vim nitri imminuit ac dissolvit sic peritorum sermones et sapientum dicta morbos animi levant sive is tristitiam sive iram sivealiam quamcunque turbulentam in se affectionem per»
:

,

,

,

,

sentiscat.

ACHARIS. Homo insuavis insulsus , absque gratia. Gricca vox. Homo acharis qaasi fabala vana , in ore indisciplinatoram assidaa erit. Eccli. XX 21. Inaues illius nuga» et una ipse per otiosorum hominum ora per, , ,

petuo traducentur

;

fa])ula erit.

minatur

inler promissiones Lnetissimasno10 , tuiii Os. 11 i5. Memoria lapsi sunt illi Interpretes , qui vallem lianc prope urbem Hai al) homine lapidibus ibidem obruto nuncupatam scripserunt : is enim Achan , non Achor dielus est. Achor ipsa vallis est appellata. VocaUimqae cst nomcn loci iltias , Vailis Achor. Jos. Vll jjO. quod unius hominis furtum eo loco populum universum turbasset : ut ihidem diciturv. 25. Ackor aulemhebraiceturbatioest. Profeclo
Vallis
,

ACHOR.

Achor tum Is. lxv

io
,

Ad.

Adam.
,

ad aperinidani spcm , ut Oseas loco dicto loquitur nihii magis valet quam qua3 nos angunt ac turbant. Ad. Particula liaec ab usu latino recedit dum ponilur Pro apud. Ad me Ipsiim anima mca conturbata est, 1 in me ipso intra me. Ps. XLi 7. apud me ipsum Omnia 2 Pro de. Paulus de cognitore omnium Deo ad quem nobis autem nuda et aperla sunt oculis ejus sermo. Ilebr. IV lo. id est de quo loquimur. Pro dalivo Ad Deum formidolosa laudatio. Job. 3 plena tamen reverenti XXXVII 22. Deo laus debetur
,

)

,

,

)

:

,

,

)

,

formidine, propter

summam

ejiis

majestatem.
:

Oui U) Pro ablativo. De Dco scribitur Is. LXiii 12 cduxit ad dexteram Moysen brachio majestatis suce. id est appreliensa ejus dextera. Adadremmox. In dic illa magnus erit planctus in Jerusalem sicut planctus Adadremmon in campo Mageddon, Zach. XII 11. Intelligiiur luctus ille acerbissimus et puquem mors Josiae regis blicus omnium regni ordinum in campo Mageddo occisi excitavit. 2. Par. xxxv 22. Ada, ,

dremmon nomen
ei

est oppidi in

eo
;

campo

siti.

ADiEQUO. Vitis frondosa Israfi fructus adcequatus est : secundum multitadinem fructus sui multiplicavit alta,

ria Os.

juxta ubertatem
1.

X

Uvarum

terrcB sace exuberavit simulacris, copia respondit amplitudini vitis : pro

majestate regni crevit opum magnitudo, hominum multitudo. Verum quo felicior , eo sceleratior fiiit ingratus Israel , profanis aris et simulacris omnia contaminans. Adam. Nomen et primi hominis proprium , et om-

nium appellativum
Latinis /<omo.
:

:

Adam

enira Hebracis idemest,
^

V^l
,

^rcccum Antliropos

ita

tam feminini quam masculini est Gen. V 2 Masculum et feminam creavit eos , et benedixU illis : et vocavit nomen corum Adam i?i die quo creati sunt, Ubi vides Evam quoque appellari Adam. Lex Adam. 2. Reg. VII 19 est lex hominis hiimanitatis lex communis. Subobscurus est locus Zach. xui 4 et 5 qui hunc in modum conlexitur. Dixcrat v. 2 Deus Mi pseudopro^
:

quod hebraicum^^/am generis unde illud
,

,

,

,

(

)

,

plielas

omne^, exstirpaturum proposira v. 3 poena casi quis propheta? nomen falso arrogare sibi ausus esset. Metus tam certi supplicii vel ab ipsis parentiintentandi, efficiet ^ ut nemo jam aubus filio ( V. o deat tanto mendacio populum fallere ac severo habitu, hirsuto pallio pallio saccino ,w.l\) prophetam simulare : sed unusquisque simpliciter de se confitebitur se idiolam esse hominem unum de multis exemplo primi parentis Adami agricultura) addictum. ISec operientur paltio saccino, utmentiantur ; Seddicet : ?ion sum propheta, homo agricola ego sum : quoniam Adam exemplum meum ab adolesceniia mea.
;

(

)

pitis

,

,

)

,

(

,

,

insignis erat denuntiat propheta Ponam enim siiper Dibon qid fagerint de Moab , leonem additamenta ; Ids et reUquiis tei-rce Is. xv 9. Addam plagas plagis in reliquias quae gladium Chalda^orum evaserint , immitMoab lam leones ; seu veros intelligit , seu leonum nomine milites hosliles , qui fugitivos intercipiant. Addo. Jurantis est et imprecantis Hc-ec faciat mihi vel etiam libi ) Dominus , et hrec addat. Sic David Hcec faciat mihi Deus , et licec addat , 5/ ante occasum soUs gustavero panem vel aliud quidquam. 2 Reg. Iil 35. Sic Heli ad Samuelem Oro te , ne celaveris me : licec faclat tibi Deus et liccc addat , si absconderis a me sermonem. 1 Reg. iii 17. Graves poenas de me de te ) Deus expetat , si qiiid guslavero si obstinate sihieris. 2 ) Est et adverbium ut cum terram Israel alloquitur Deus , incolas ei novos post capiivitatem promittens eris eis in licereditatem et non addcs uitra ut absque eis sis. Ez. XXXVI 12. Nunquam deinceps possessoribus Hebraeis carebis non iterum tui a te abducentur. AdducO. Sion lugens ait omnes inimici mei audicrunt malum meum ; lcctati sunt , quoniam tu fecistl : adduooisti diem consolationis , et fient similes mei. Thren. 121. Adduxisti pro adduccs ut passim stylo Hebraeorum poetico, Aderit dies , quo me consoleris , et inimicos meos eadem fcrre coges , quibus me nunc oppressam
,

Additamentum. Adeps. AnDlTAME\TUM. Moabilis quorum urbs
,

ar

Dibon

:

,

,

:

,

:

(

,

:

:

,

(

,

:

:

,

:

:

,

,

inter se gratulantur.

enuTertium quoque fuit bellum in Gob contra Philisthceos in quo percussit Jdeodatus fdius Saltus polymitarius Betldeliemites Goliath Gethccum , cujus hastile hastce erat quasi Uciatorium texentium. 2 Reg. XXI 19. Facinus tam memorabile , et Davidis cive dignum , narratur iterum 1 Par. XX 5. iisdem pene verbis , nisi quod percussisse dicitur fratrem GoUath Gethcei , ejusdem videlicet nominis cum gigante illo, quem olim Davidis funda dejecerat. Sed cujus tanbella contra Philisthaeos
,

Adeodatus. Davidis merans sacer historicus

inquit
,

:

dem

Saltus

,

inquies

,

hic

filius est ?

aut unde
:

nomen

latinum homini Bethlehemitae ? Equidem hebraice utroque loco Elchanandicilur, filius Jaare sive Jair Elcha^ nan autem Hebrceis Deum miserantem ejusque gratiam , Jaar silvam aut saltum significat. Interpres ergo noster idem fecit , quod in Germania factum olim videmus , ut , quorum majores lingua vernacula Beck et Weber
appellati erant , Pistorios ac Textores se nuncuparent sensu conservato , non syllabis. Adeps. Pars optima sacrificii adeps erat, et idcirco

separari

Domino

jubebatur.
:

Unde ingeniosum

illud et

sublime Davidis elogium quasi adeps separalus a carne fic David a fdiis Israiil. Eccli. XLVII 2.

as>.

ADriuc.

Aojidio.

2 ) AdepS' fmnienti , Ilobracis eodem sensu , quo Latinis flos larinae , frumenli , siliginis. Cibavit eos ex adipe

frumenti. Ps. Lxxx 17. Deus populo suo , primum per deserta proriciscenti Manna coclestem panem , deinde frumentum lectissimum in felici PalcTstincT solo admenInimicl sus est. Qui versiculus priori sic adnectitur Domini mcntiti sunt ei : et erit tcmpus eorum in sccula. v. 16, Et cibavit cos ex adipe frumenti : et de pelra meile saturavit eos. V. 17. Ingratus populus dxitam Deo fidcm non pra?stitit, dignus propterea suppliciis in secula perferendis cum beneficus rifjminus cibum ei et potum tam admirandum proebuerit , eumque in regionis fertilissimio dominatu locaverit. De Mdle suo loco plura. De adipe frumenti redit menlio Ps. CXLVII 3. Qui posuit fines tuos pacem , et adipc frumenti saliat te. Qui effecit, Jerusalem , ut omni ex parte fruaris pace, quique tc llore fru:

:

menti

satiat.

3 ) Adeps conclusus. De inimicis suis David queritur, arctis tum. rebus suis ingemiscens : Adipem suum con~ ctuserunt : opibus ac deliciis saginati , miiii misericordiae viscera occluserunt. Ps. xvi 10. Ex adipe iniquitas. Prodiit quasi ex adipe iniquitas l\.) eorum : transierunt in effectum cordis. Ps. LXXII 7. Hoc in eamdemsententiam, cujus illa sunt : Incrassati sunt et impinguati : et prceterierunt sermones mcos pessime. Jer. v 28. Incrassatus est diiectus , et recalcitravit : incrassatus , impinguatus , dilatatus , dereliquit Deuni factorem suum.

Deut. XXXII i5. Ita sceleribus indulserunt, ut ii solent, qui amplissimis opibus ad crimina omnia abutuntur.

Quidquid suggessit cupiditas, perfecerunt. Adhuc. Cum temporis est nota niliil differt a latina particula post. Jonas clamabat Adhuc quadraginta dies et non et Ninivc subvertetur. Jon. lll 4' Adhuc pusHlum erit peccator. Ps. xxxvi 10. Moyses ad Deum Quid faciam populo huic ? adhuc pauiulum , et iapidabit me. Ex.
, ; , :

XVII

4,

ram

id est post quadraginta dies post paululum temporis.
, ,

,

post exiguam

mo-

Adjicio. Idem est quod augere vel iterare. Propter crapuiammulti obierunt : qui autem abstinens est , adjiciet vitam. Eccli. xxxv^ii 54. Longajvus erit, vitae dies auet super gebit. Adjiciat Dominus super vos ; super vos neque vos tanfilios vestros. Ps. cxiii i4. Augeat vos tum sed et liberos vestros. Nunquid qui dormit , non adjiciet ut resurgat ? Ps. XL 9. Surget iterum , qui nunc et non adjiciet ut resurgat. jacet. Domus Israei cecidit Amos V 1. Nunquani iterum resurget. Neque adjicias pec, ,
;

,

,

catum supcr pcccatum. Eccli. V 5. Ne peccata peccatis auge ne itera pcccatum. Peccator adjiciet ad peccandum, l^ccli. III -29. iierabit crimen.
:

Adijvcresco.
tOcliat
;

Ai)Oi\Ar.
,

o.^

ut labia sua cus-» ne adincrcscant ignorantiit meof y et mullipliccntnr delicta mca. Eccli. xxiit 3. Petit a Deo , ut vel nulla oniniuo in sc permittat, vel certe crescerc el multiplicari r.on sinat delicta eorum ^ iiimirum lahiorum , qua3 indc ab ultimo sjuperioris Capitis versiculo iutt^lligenda suul. Adi:\ve\tio. David de antiquis sucic geniis patribus : Deus tu propLlins falsli eis , et lUcisccns in omnes adinvcntiones eorum. Fs. \cviii 8. Triplex invenilur hujus loci expositio. 1 ) Dcum ullum esse, ac puniisse omnes injurias , illis a quocunque lioste illatas. 2) Animadvertisse in ipsos Deum, nuliumque eornm crimen dissimulasse. 3) Vindicasse Deum seu propugnasse omnia illorum coepla atque consilia. Scd de prima liarum non imet

At>1\CRESC0. Rogat Sapiens Ocum non apparcant delicta cormn.

meriiopronuntiavitdiligentissimusPsahnoruminlerpres le Blanc fuec explicatio vid lur dura alque violenta. Altera non satis congruit cum praecedente vocabulo propitius. Atest propilii non relinquere impunitos errores ut mores emendentur. Certe sed est hic sensus subtilior ; et hic loquendi modus acutior quam ut naluralem illam et simplicem hebraicorum voluniinum nobihtatem deceat, aut verisimilis videri perito ejus lingua? et propheiici styii possit. Reliquum est, ut uUuiiam, eamdemque optimam amplectamur. Adjuvo. Ira inagna inquil Dominus , ego irascor super gentes opulentas : quia ego iratus sum parum, ipsi vero adjuverunt in malum. Zach. i i5. Ideo tam vehementer succenset potentibus quibusdam regnis , quia, cum adversus populum suum non usque adeo commotus paterna tantum poena eum castigari vellet, gcntes ha* Divinam indignationem ultra omnem modum adjuveruot et extenderunt Juda^os captivos crudeliter insectantes , et penitus opprimentes. Adoxai. Locutusque est Dominus ad Moyscn dicens : Ego Dominus y qui apparui Abraham , Isaac el Jacob , in Deo omnipotente ut omnipotens Deus et nomen meam Adoncd non iadicavi eis. Ex. VI 2 sq. Hebraice est et nomen meum Jelwva non indicavi eis. Nomen hoc sacrosanctum vulgodicitur Tetragrammaton, seu quatuor litlcrarum quod ab Hebrceis vocalium litterarum experlibus quatuor consonantibus scribatur. Reverentiae causa tam ab Hebra^is ipsis quam a Graccis Laiinisquc , nomen hoc Dei proprium ubique omittitur et illius loco pronuntiatur Adoncd Dominus meus. Est hoc vocabulum hebraicepluralisnumeri in singuIarienimy^</o/i, Dominus , et Adoni , Dondnus meus , dicitur. D(Oaulem dignitatis ergo pluralem tribuunt quod honoris et elcgantiap genus assequi lingua grieca latinaque non potuit.

Thomas

:

,

,

:

,

,

,

,

,

(

)

:

:

:

,

,

,

,

,

:

;

!i4

Adonis.
:

Adoro.

Si CTii tamen proferre nomen Jehova vel libnerit, vel necesse fuerit videat, ne cum multis peccet turpiter, qui mediam syllabam tanquam in dactylica voce corripiunt est enim o illud hebraice chdlem , quod perinde ut apud Graecos o mcga, natura semper longum est Quapropter in Jehova non minus producendaest secunda syllaba , quam in nostris corona , persona , consolor»
:

Alteri quoque errori occasionem praebuit nomen idem Tetragrammaton , quod cum e quatuor componi litteris cernerent eruditi quidam viri, ac totidem elementis Dei nomen in aliis quoque linguis constare audirent
,

Dei nomcn apud omnes populos Tetragrammaton seu quatuor litterarumesse. Sane in latino et graeco sermone, in germanico nostro et plusculis aliis ita casus tulit sed de omnibus aflirmare quod de quibusdam compereris hominis est festinantis et logica egentis. Certe in hoc Dei nomine vel solum Italorum Dlo et IdcUo Anglorum God, Danorum Gud affirmalionis vanitatem ostendunt. Adonal semel proeterea , neque soepius, in Vulgata reperitur,in Juditli heroidis cantico, Adonal Domlne , magnus es tu. Judith xvi 16. graece hoc loco non legitur. quae Deus Ezechieli osAdoivis. Inter abominanda tendit, hoc quoque erat Introduxlt me per ostlum porta domus Domlnl , quod resplciebat ad AquUonem : et ecce Ibi mulieres sedebant plangentes Adonidem, Ez. VIII i4» Profanorum ritus Venerem adorantium, cujus planctum ob Adonidem ab apro occisum imitari solebant. Sce!eslam religionem a Graicis primo traditam , hebraicae
velut ingenti detecto mysterio scripsere
,
,

,

:

,

,

,

,

,

:

,

,

mulieres hic iemulantur. ADOno. 1 Saepe est venerari, etcuitum adhibere non modo non divinum sed ne reUgiosum quidem , mere civili honoris genere. Surrexit Abraham , et adoravit po^ puluni terrce. Gen. XXiii 7. Adoravit Abraham coram pO" pulo terrce. ibid. v. 12. Coram Josepho quoque in yEgypto fratres adoraverunt proni in terram. Gen. XLiii 26. Incli" navit se Bethsabee , et adoravit regem. 3. Reg. i 16. Atque ita passim. 2) De Christo sub Salomonis imaginc praenunliatur Et vivet , et dabitur ei de auro Arabice , et adorabunt de ipso semper : tola die benedicent ei. Ps. LXXi i5. Non potest hic non pendere animilatinus lector incertus , quid sit adorare de ipso. Particula hebraica, quai nostro de respondet tam pro , quam propicr significat. Et in Salomonem quidcm utrumque convenit nam et propter illum et pro illo, a fidelibus populis adoratus est Deus ct mille suspiriis identidem invocntus. Sed de Chrislo non placet pro illud nequc enim humanum genus pro ipso, sed ipse pro humano genere Divinum Patrem ro) ,
:

,

,

:

,

:

Adulter.
gavit.

^Edituus.
est dabitur
,

^5
:

sed dablt, PrcTterea hebraice non Quarc peritissimi qiiique hebraizanliiim ita collegcre Vivetpauper (de quo superiorcs tres versus hberalitale ab hoc enim dabitur egeno de auro AraRegis adjutus propter hoc adorabit eum semper , et in perpebiie tuum ei benedicet, quisquis suam ab co paupertatem levatam senserit. Ha?c dc Chrislo etiam Rege verissime praedicantur a quo et hujus vitae facultates etpretiosior
) ,
:

,

,

nobis egentibus dispcnsantur. De ipso evgo est proplcr hanc Regis (Christi) liberahtagratia
,

omni auro Divina

lem, ct animum infmitebenevolentcm. Adulter. Ilcbr. xii 8, ubi nos legimus Ergoadulteri, et non fdii estis ; ipsius PauU verba hasc sunt in fonte Ergo notlii estis et non fUii; non legilimi scd graeco
,
: .

,

,

seu nothi. iEDiFiCATOR. Misericordi , et in egentes benefico , jEdificabuntur in te deserta seculohaec promittuntur rum : fundamcnta generationis et generationis suscitabis et vocaberis ccdificator sepium , avertens semitas in quieut vulgo dicuntur, spurii
:

,

tem. Is. LViii 12. Quod a pluribus seculis descrtum jacet, tu a^dificabis originem a te ducet infinita postcritas laudaberis , et nominaberis defensor contra insidias , qui tuta ab inimicis itinera praestcs.
: :

iEDiFico.

Nonnunquam pro bearc

,

prosperare, con-

stabiUre, augere bonis, ac nominatim Uberis. Ergo nunc beatos dicimus arrogantes : siquidem cedificati sunt facientes Impietatcm. Mal, lll i5. In ceternum misericordia cedificabitur inccelis : prccparabitur veritas tua in eis. Ps. LXXXVlll 3. Decretum Divinum de posteritate regia Davidis beanda

confirmatum et constabiUtum est in coelo, immobile et perenne est promissi hujus vcritas et eventus patefiet, coelo omnia pracparante et maturante, Si quis uxorem fratris sine Uberis mortui ducere recusaverit , accedet mutier ad eum coram senioribus , et tollet calceamentum
:

depedeejus, spuetque in faciem iliius , et dicet : Sic fiet homini, qui non cedificat domum fratris sui. Dcut XXv 9. In iEgypto quia timuerunt obstctrices Deum , cedificavit eis domos. Ex. i 21. Quia miscratione adductae, contempto Pharaonis edicto, infantibus Hebrocorum pepercerant Deus iUas vel copiosa prole, vel certe bpibus aUove genere felicitalis remuneratus est. iEDiTUUS. De vitulo urbis Betii-av<?n quem Samaritae prodeo adorabant luxit (proDteritum pro fnturo) super
,
:

,

:

popuius ejus , et ctditui ejus saper eum exultaverunt in quia migravit ab eo. Os. X. 5. ^Editui sunt , sacerdotes et ministri viiuU , qucm per contemptum vaccarum nomine propheta appeUat. Scd cur isti exsultant , lugente populo ? aut quai vituU gloria , dum capgioria ejus
livus migrat
?

eum

Observa

,

Lector

,

frequenUssinmm He2

^6

JElaM,

iEMULOR.

braeis esse , ut relativum qui omittant. Is Flebraismus in latinos codices lioc loco immigravit : est enim hcec sententia : Ministri et sacerdotes vitali, qui anteade illius

gloria exsultaverant , nunc lugent cum populo, quia inDeus ab eis abdiicitur , donandus ut munus praecipuum regi victori. Slqiddem et ipse in Assar delatus est niunus re^i ultori : confusio Ephraim capiet, et confundetur Israel in voluntale sua. ib. v. 6. Pudore obruetur (nam confusio elconfundi saepissime inDivinis Libris noa perturbationem significant , sed verecundiam , pudorem , erubcscere , ut IlebrcTa demonstrant ), Pudorc operietur tribus Epbraim , totumque Israclis regnum , in voluntate sua , ob sacrilcgum suum inventum , vifelix
tuli

tota Per^-ia ponitur , vel pro illa Perprovincia , in qua Susa urbs nobilis et munita. Cani essem in Sasis castro , quod est in JElam regione. Dan. VIII 2. Ascende Mlam obside Mede : omnem gemitum ejus cessare fccl. Is. xxi 2. Ascendite , o Persa et Mede Cyrum et Darium reges intellige ) obsidete Babylonem ut qu?s iot gemitus cxpressit aliis et ita vastute qui ejus exitium suo gemitu jam nemincm habeat unde Elamitce de quiprosequatur. ScriblLur et Elam
yELAivi.

simulacram. Vcl pro

sidis

,

(

,

,

,

,

,

bus suo loco. iEMULOH. Apud Ilebraios
tinis
)

practer sensum cum Lahabet , Invidcre. Post allegoriam speciosissimam cedri ar1 et cemu,cui a propheta comparatus est Assur boris
,

communem
,

iios

:

:

lata sunt euni om.nia ligna votuptatis 3 q uce erant in paradiso Dei. Ez. xxxi 9. tota circum regio instar horti ad deiicias condiii aleret arbores nobilissimas , tamen

Cum

nulla cum eminente illa cedro aeqnari poterat tanta felicitate Assyidcirco invidcbant ornnes. id est rium llorcbat imperium , ut ab cmnibus circum Principibus e>:teris ci invideretur. 2 ) Irasci. Noli cemaiari in malignantibas : neque zelaveris facientes iniqaitatem. Ps. xxxvi 1. Si malos vidcneque ad invidiam le ris fortunatos , noli langi ira moveant hominum iniquorum successus. Non est invidenda sors hacc , sed misera , et dcpjoranda. Sic pauio Noli a^mulari in eo , qui prospcratar in via sua , post

earum

:

:

:

in

homine faciente

injustias. v. 7.

Si

secundo

vita3

cursu

feratur injustus , noli tanquam in re invidenda et, procclara irasci. 3) Provocare adiram. An cemulamur Dommum ? Nunquid fortiores illo sumus ? 1. Cor. x 22. Anirritare Deum

audemus

?

quod
?

si

audemus
illo

,

poteutioresne

illo

su-

mus

,

ut instans ab

supplicium depulsuros nos spe-

rare possimus

iENIGBlA.
Ix )

^EtERNUS.

Q^

Totiim sibi vendicare quenipiam ; ferri zelo , ut gra?co vocabulo dicitur. Mmidor enim vos cBmalatione Dei. 2. Cor. XI 2. In grteco Paulus dicit , zelai^e se illos zelo Dei. Ardenter vobis invigilo , ne quis noceat , ne quis mihi vos eripiat ; imo , ne Deo Dei enim cemalatione agor. Ad Galatas vero iclem de falsis quibusdam Mmalayitar vos non bene : legis doctoribus ita scribit
: :

sed excludere vos volant , ut illos a^malemini. Gal. IV 17. griTce , zelant vos non bcne. Captant vos , et vendicare vos sibi conantur , ac in suas partes pertrahere ; male , quia malas. Eo res spcctat , ut Evangelii libertate vos excludant , et ad sui imilationem pelliciant. Ubi vides , (Vmutandi verbum bis in eadem sententia positum , semel pro grccco zclare iterum more et modo Lalino,

rum.
-/ExiGMA. In quid non omnes

avarum
isti

et insatiabilem

animum
,

:

Nanet lo-

saper

eam paraboiam sament

quelam cBnigmatum cjas ? et dicelar : Vce ei , qai multiplicat non sua. Hab. ii 6. Abibit in proverbium , et ab omnibus irridebitur et sub imagine tamen aliqua
,
,

verborum invokicro

ut in fi^Isis Iiis dictis usuvenit cujus exempliira hoc ipso versu atlexitur usquequo et aggravat contra se densum iutum ? MagUiB opes , confertum lulum : quod qui laboriosissime congerit , foedo
,
:

et inutili
,

pondere opprimetur. iETERNUS, JSternum. Cum de rebus humanis sermo est ScTpissimc latiorem qucmdam et minus proprium sensum habent neque enim in liis versc aeternitati
: ,

locus cst sed indicatur longissima temporis series , quop ad unum vel pUira secula protendatur. Positi sunt lapidcs isti in monumentum filiorum Israel usqae in ceter" num, Jos. IV 7. Hccredilario jure transmittetis ad posteros ex advenis natos ) ac possidebitis in ceternum, ( servos Lev. XXV t\^. lUicitam est , at a qaocanqac portetar arca Dei nisi a Lcvitis , quos elegit Dominas ad portandum eam etad ministrandam sibi asqae in cete^mam. Par. xv 2. Quorum omnium ajternitas pridem finita est. Nec inlinitum vitic curriculum , sed maturam tantum senectutem Artaxerxi precatus est Nehemias , cum diceret Jlex in ceternuiii vivc. 2. Esd. 11 3. 2) De Divinis autem quo sensu dicitur aelernum etullra? Sic enim in cantico Mosis legimus Dominus regnabit in csternum et uitra. Ex. xv .18. Et Mich. iv. 5 JSos au~ tem ambuiabimus in nomine Domini Dei nostri in ceternum et ultra. Hebraica utroque loco habent , in scculum ct in atcrnum. Dominus regnum obtinet et hujus nostri seculi , et omnium fulurorum. Nos in ejus Dei nomine vivimus et iunitimur , qui Dominus est et tcmporis , e!
:
:

:

cPternitatis.

!2S

Aggra.vo.
)

Agnus.
a montlbus

3

IVIontes ietcrni. Illumlnans tu mlrabllUer

Ilebraice est, amontlbus prcBdcB; nempe quam JudcTi retulere amplissimam, occisis divinitus una nocte tot Assyriorum millibus, totoque Sennacherib exercituinfugamaverso. ^Eterni optime dicuntur hi montes , quia vallum Judaea3 immobile ac perenne , et hosti cuicunque , vcl potentissimo , quandiu faveret Deus , insuperabile. Quidam montium aiternorum nomine coelos intelligunt , quia corporibus aliis omniCBternis.

Ps.

LXXv

5.

bus altiores

;

sed hoc satis violenter. Ahi coelestes Ge:

nios interpretantur pertinet.
et teri^a Nephtali
;

verum

id ad

sensum myslicum
,

alleviata est terra Zabulon novissimo aggravata est via maris trans Jordaneni GalilcccB Gentium, Populus , qui ambulabat in tenebris , vidit lucem magnam : liabitantibus in regione umbrce mortis , lux orla est eis. Is. ix i sq. Quorsum ha3c referenda sint , dubitare non sinit narratio EvangeUi , quac de Christo haec refert liabilavit in Capharnaum maritima , in finibus Zabulon et Neplitalim : ut adimpleretur , quod dictum est per Isaiam proplietam : Terra Zabulon , et terra Nephtaiim , via maris trans Jordanem , Galiicca gentium , populus qui sedebat in tenchris , vidit lucem magnam : et sedentibus in regione umbrce morlis , tux orta est eis. Matth. iv i3 sqq. Ea Gahloeae pars , quae ob permixtos passim Ilebra^is gentiies GaUla^a Gentium dict
:

AggravO. Primo tempore

prima Christi doctrinam audiit et lucis illius iUustrata est. Primam hanc regionum omnium levare Dominus ccepit legis onere , et peccati pondere intolerabiU. Sed adextremum, contemplis omcebatur
,
,

magnae

radiis

nibus Liberatoris sui curis ac studiis infeUcissima regio his ipsis beneficiis tot ac tantis , quibus relevanda aggravata est. Et tu , Capharnaum , maxime fuerat pervicax et incredula, inclamat ipse Christus , nunquid usque in coclum exaitaberis ? usque in infermum descendes : quia, si in Sodomis faclce fuissent viriutes , quce factce sunt in te forte mansissent usque in hanc diem. Matth. XI 23. Agivitio. De Judicis impudenter et palamscelera pro,

,

,

Agnitio vultus eorum respondit cis : et peccatum suum quasi Sodoma prcedicaverunt nec absconderunt. deque iUorum pravitate Is. III 9. Ipse vuUus eos prodit neque enim celant llagitia sed jactant Sotestatur
fitentibus
:

,

,

:

,

,

imitatores. Agxus. Emiite agnuni Domine dominatorem terrce de Petra deserti acl montcm fUice Sion. Is. xvi i- Agnum Dei terrae dominum , mitti cupit propiieta , Messiam videUcet, venturum in Sionis montem de Petra Arabica ,
,

domorum

non

in se

quidem

,

sed in Ruth Moabitide

,

Davidis

Agoin'.

Aliknigena.

29

avia : qune a Pctra Moab , urbe Arabia? , in JucUcam migravit. Inde miseratio tenera , qua , xv 5 et xvi 9. Onus Moab prosequitur , mala gentis detlens ad genus Messia) regium pertinentis. Quamobrem statim redit ad deplorandam ejus regni calamitatem ; quam erat Chaldaicac irruptionis tempore perpessura.

Agon. Certamen ludicrum. Ciim autem qidnquetnnaUs agon TyTi ceiebraretur, et rex prcesens esset, elc. 2. Mach.
IV
18.
,

Aleph. Prima Ilebroeorum littera ut AJpha Graecorum e cujus et sequenlis Beth seu Beta nominibus appellatum est Alphabetum. Numerorum quoque ofTicio in utraque hngua funguntur litter^e, ita ut Aleph et Alpha sitl Beth et Beta 2, Gimel et Gamma 3, Daleth et deinceps. Jeremioe Threni eo artificio et Delta h scripti sunt ut prima; versuum litterae ordinem alphadum versus primus ab Aleph alter a beli referant Beth tertius a Gimel creterique singuli a singulis ad postremum usque alphabeti elementum initium ducant quod genus elegantia^ ad Acrostichidas refertur. Talia et quartum sunt priora duo Threnorum Capita tertium vero singuhs htteris terna versuum capita tribuit. Quod cum in gra^co LXX Interpretes , in latino Noster , exprimere non possent ut vestigium tamen relinquerent ipsarum litterarum nomina versiculis praeposuerunt. Leguntur et in Psahno cxviii hebraicarum omnium lilterarum nomina ante octonos quosque versus
:

,

,

,

,

,

,

,

,

,

,

;

;

,

,

singula , non dissimili de causa nam In hebraico singula alphabeti elementa versus octonos inchoant donec evolutis sensim litteris omnibus , qua^ duae sunt et viginti , longissimum , sed prxstantissimum carmen versibus 176 absolvatur. Aliexigexa. Pro Philisth.-eis. Menior ero Rahab et Bu" bylonis scientium me. Ecce alienigence , et Tyrus , et pO' pulus Mtliiopum , lii fuerunt illic. Ps. Lxxxvi 4. Satis apparet , inter alios nominatim recensitos non intelligi generatim alienigenas quoscunque alioquin a Babyloniis , Tyriis , ^Ethiopibus , alienigenis ulique et ipsis , distingui non poterant. Ex hebraico etchaldaico palam fit , hos exleros esse Palaestina^ incolas seu Phihstha^os:
: :

quibus Allophylorum , id est alienigenarum , nomen veluti antonomastice adhaesit. Hinc Davidicum illud : Mihi alienigenoi subditi sunt. Ps. Lix 10. seu , mihi alienigence amici facii sunt , ut habetur Ps. cvii 10. nam hi duo Psalmi magna sui parte inter se conveniunt. Post Moabitas et Idumaeos tertii memorantur Philisthaei , primum armis subacti , subditi ; deinde in amicitiam quoque admissi. amici facti. Additi sunt ad eos. exercitus Syrice , et terrce alienigenarum. l.Macb. ni 41.

3a

Alienus.

ubi, nisi narraretur singillalim de Philistlueis , adderelur aiiorum : nam cxteri et Syri erant. Dcclincwit Judas in Azotum in tcrram alienigenarum. 1. Macli. v 68. Erat autem Azolus una c quinque Pliilistiiinoruni satrapiis , enumeralis 1. Reg. vi 17. IIoc tamen ncquaquam perpetuum est : sccpius enim alienigena nomcn generale relinquitur hominis a vero Dei cultu alicni. E deceni viris , quorum lepram Jcsus depulit , unus gratum se siiiil atienigcna. Luc. xvii 18. et Idc crat Samariianas. ibid. 16. L'bi de Cornelio, centurione colioriis Italicce, apud Petrum agitur , ait liic Vos scitis , quomcdo abominatum sit viro Judceo , conjungi aut accedere ad cdicnigcnam. Act. X 28. Ouo ioco D. Lucas in ipso gricco Allophyli nomen usurpat. Hccc est religio Pliase : omnis alienigena non comcdet ex eo. Ex. xii 43. Aliexus. Delicta quis intelUgit'? ab occullis meis munda me : et ab alicnis parce servo tuo. Ps. XViii 10 sq. Quia delictorum priore versiculo meminit Psaltes , alter quoque de peccatis esse scriptus videtur plerisque , et nominatim de iis , qua? ab rci sacrae magistris aliena dicuntur. Scd ibi de hominibus , non de criminibus sermo est ; canit enim prophela hebraice , a superbis. Primum veniam delictorum petit , si qua forte incogitanti sibi occulta inhicreant , Divinamque opcm impediant. Hoc deprecatus , auxiUum cceleste contra superbos illos implorat , qui alieno a se aniuiO nihil tale merilum insectabantur. 2) AMeui iWii. InDominam pravaricati sunt , quia fUios alienos genaerunt : nunc devorabit eos mensis cum partibus suis. Os. V 7. A Domino avcrsi , deos aUenos sectali sunt : quocirca et iUe impiorum fiUos in numero suorum non ducit , sed ut a populo suo alienos contemnit,
:

quippe aiienatorum a Deo parentum Uberos et falsorum deorum nomini per ignem ritu barbaro consccratos. Sed comparata jam poena est. jam jamque inforlunia qu^e singulis quibusque mensibus rcditura aderunt ipsoscumfortunis suis ac tola ha^reditate paulatim absumant. 3) Alienum opus. Advenlurus praidicitur Deus judex, et injuriarum suarum ultor ut faciat opas suum ; alienum opas ejus : ut operelur opus suum ; peregrinum est opus ejus ab eo. Is xxviii 21. Pcrlicit quidem Divina justitia opus suum^ cum hominum llagilia ad extremum plectit sed non nisi humanis sceleribus coacta id facit nam punire opus est Deo aiienum et peregrinum : cum natura ejus benignissima cupiat mlsereri semper et parcere , de suo benefica tantum , tantum de nostro
,
:

,

,

,

;

,

justa.

AijQurs.

Alloccjtio.

3i

AliqUIS. Tlieodas , dicens se csse aliquem. Acl. v. 36. Graece, magnumaliqucm, scilicetMessiam. Ilomini meiidacissimo consensit numeras virorum circiter quadringentorum : qui occisus est : ct omncs , qui credebant ei , dissipati sunt , ct redacti ad niliilum. ibid. Pari sacrilegio deindeSamariajhoiiores divinos affectavit Simon magus diccns se esse aliqacm magnum. Act. viii 9. Isti quoque monstro turpissimo auscaUabant omnes a minimo usque ad maximmn, dicentcs : Ilic est virtus Dei , qucB vocatur

magna.

ibid.

10.
:

Alius. Dulcissima spes in Jobi sinu reposita Rursum circumdabor pelle nica , ct in carne mea vidcbo Deum meum. Quem visurus sum ego ipse , et oculi mci conspecturi sunt ct non alius. Job. XL\ 26. Quid ita ? interrogat de vulgo
aliquis : non alius ? ncmorie igitur prcCter Jobum intueri Dominum potcrit ? Imo omnes. Sedrefellitiir duobiis his verbis Eutycliii PatriarchtC Constantinopolitani crror , volenlis , resurrecturos nos quidem , non tamen eodem corpore vestitos , quo viventes utimur. Redarguitur dicto hoc Jobi , asseverantis , surrecturum

corpus hujus enim sunt peilis , caro , oculi. neque nocorpus a Deo condendum sed hoc ipsum , quo nunc spidtus noster continetur nam rarsum , inquit circumdabor pelie mea ; in carne mca ; cgo ipse ; non
:

vum

,

:

aiius.

Alleluia. Vox non tam hebraica
corrupla
:

,

quam exhebraico

tribus euim litteris recedit a sua origine, quae et scribitur , et lyi^onuntiatur , ]Jalslu-Iali. Est autem lah unum ex decem Dei nominibus , lialelu, laadate;

proinde tota dictio Laadate Deam. Pichclum est hoc vocabulum , quale repcrtum in fonte est , tom Tob. xiii 22 , tum in plurium PsaUiiorum titulis a lxx Interpretibus , tum a D. Joannc Apoc. xix 1 3 4 , 6. Inlerpres nostcr idem in httino secutus est , quod illi in gracco feceraat quemadmodum et aliis quibusdam vocabulis contigit , ut amsn hosanna , maran atha : de quibus in loco dicetur. Allevio. Primo tempore cdicviata est terra Zabuion, et terra ISephtali. Is. ix 1. Quia in iilarum tribuum fmibus , ut exponitur Mattli. iv i3 sqq. Christus doctrime lucem diffundere , et grave legis gravissimum peccati jugum auferre a cervicibus volentium coepit. Quae sequuntur explanata sunt paulo ante Voc. Aggravo. AlligO. Neque ailiges dupiicia peccala : nec enim in uno ei^is immunis. Eccii. Y^ii 8. Cave peccata peccatis' adjinam si pro uno kiendum est , quid pro pluribus ? cias
, , ,
:

,

,

,

:

Allocutio.

maU

filii

Pro consolatione. non liabebunt spem , nec

Malorum parentum
in die a^nitionis
alio-

3a
quo
vita

Allophylus.
iii

Alpii^us.
,

cutioncm, Sap.
,

18.

Dies agnitionis erit judicii dies
;

omniiim ab omnibus agnoscetur. Niiiil spei tunc islis erit nihil solatii quia non audituris suavissimam Judicis vocem qua venire electos et adire paratum sibi regnum jubebit. Erlt allocutio cogitationis
,

,

et ta;dii mei. Sap. viii 9. Coelestis Sapientia cujus ibi laudes et utililates plurimae afferuntur , inter omnes curas , in omni taedio, iniima sua consolalione animum
,

sustentabit. In allocutione enim desiderii , ascendit illis dc mari ortygometra. Sap. xix 12. Peregrinantium Hebraiorum desideria solatus est Deus , missis abunde coturnicibus. Allophylus. Graecum est latine cdienigena : quo nomine Philistliaeos aliquando nuncupari, supra ostendi. Semel.apud Lalinos legitur , in titulo Psalmi LV. Cum tenuerunt eum (Davidem) Allophyli in Gelli. quae inter quinquePhiIistha3orumsatrapiasrecensetur l.Reg. vi 17. Alpha. Quia prima hacc est graecis littera , Omega ultima ideo graece scribens Joannes elementis his utitur, ut doceat , a Deo provenire omnia , omnia ad eumdem referri. Ego sum Alplia et Omega , principium et finis dicit Dominus Deus. Apoc. i 8. Ego sum Alplia et Omega, initium et finis. Apoc. xxi 6. Denique Ego sum Alplia et Omega , primus et novissimus , principium et finis. Apoc. XXII i3. Alph^us. Christus vidit Levi Alphcei sedentem ad telonium. Marc. ii i4. Matthaeum scilicet , qui , ut erant plures in ea gente binomines , Levi etiam appellabatur. Levi Atphcei , Hellenismus frequentissimus , pro Alphaei lilio. Est et alter ex Apostolorum coUegio Alphaei lilius Jacobus Aiphcei. Act. i i3. quem eadem nomenclatione 18. et Luc vi i5. legimus. Is Jacobum Alphcei Marc est , quem Jacobum minorem cognomento vocamus , et cum Philippo Apostolo calendis Maii veneramar. Num igitur fratres ex eodem Alphaeo patre Matthaeus et Jacobus minor ? Equidem si affirmavero , scio fore , ut multis id mirum esse ac novum videatur. Atqui affirmo: neque novum est : affirmavit enim ante me inde ab anliquissimis temporibus omnis Ecciesia Orientatis , ut loquitur eruditissimus Godefridus Henschenius in Actis Sanctorum maximis T. i. Maii , ad ejus diem i , in Commentario prccvio de gemino Jacobo , § L n. 3. Videre id illic tibi licebit ex vetustissimo Menologio , jussu Basilii Porphyrogeniti edito jam seculo X ; ex Synaxario
: : :

m

Vitis

ex magnis Graccorum Menaeis ex Maximi Cythero rum Episcopi ex Anauctoritate Clcmentis VHI P. M. ihologio Arcudiano typis Valicanis excuso. Gravissimum inter Latinos ponConstantinopolitano
:

;

Divorum

,

;

,

Alteruter.
dus sentenliac
dini
liuic accessit

Amaritudo.
, ,

33
Z|.

cum
1.

solertissimi Bollan-

7 , et § n. 28. sant alterutriim a fratre suo, in terra Clianaan : Lot vero moratus est in oppidis , quce erant circa Jordanem , et habitavit in Sodomis. Gen, xiii n sq. Divisi sunt fratres , Abram et Lot, alter ab altero. Hebraismus conspicuus. Altitudo. Occurrit non unius gcneris est enim. 1 ) Altitudo diei. Blulti bellantes adversum me. Ab altitudine diei timebo. Ps. LV 3 sq. Noctu me tenebrae ulcunque tegunt at ubi plena dies illuxit , a tot contra me bellantium oculis timendum est. 2 ) Altitudo maris. Transeunte per mare rubrum populo Israel , cledit abyssus vocem suam : altitudo manus suas levavit. Hab. iii lo. Sublimi spiritu dictum , ut pleraque celsissimi illius carminis. Cohibitum utrinque mare infremuit , et profunda illa vorago elatis fluctibus , tanquam manibus , laudavit omnipotentem , eique plausum dedit. Addunt quidam deprecata est. Sed hebraica phrasi manus sunt aquarum extrema , quae ceu valla dereiictum Erythraei solum cingebant. Sic Hebrans manus viarum , manus amnium , dicuntur eorum orae seu partes ambientes. Ingeniosissime hic manus sunt marina littora , non quibus terra mare, sed quibus mare lerram inlerjectam complectitur , pei cujus nudata spatia Hebraeus excedit. S ) Altitudo Satanae. Non cognoverunt altitudines Satancs ; al. altitudinem Satance. Apoc. ii 24. gricce , profunda Satance. Profundos errores hoereseon , eo temel ipsi

eam

amplexi sunt
Dlvlsicjue

d. § 2 n.

Alteruter. Abram liabitavlt

:

:

:

pore nascentium , non agnoverunt ; quin etiam profunda mysteria decepti existimarunt. Altus. Deum precatur David , contumeliosissimis Semei vocibus et lapidibus appetitus Synagoga populorum circumdabit te. Et propter lianc in aitum regredere, Ps. VII 8. Inspectante universo co^tu Israehs populis
:

,

seu tribubus duodecim petit a Deo , ut in tribunal redeat , quod aliquandiu deseruisse videbatur , dissimulatis taniis impudeatissimi hominis in talem regem injuriis. Hoc tribunal respiciens Domima ita pergit judicat populos. Judica me Domine secundum jastitiam meam , et secundum innocentiam meam super me. ibid
, ,
:

V. 9.

Amaritudo. Pro animi
mect amarissima
:

dolore. Ecce in pace amaritudo
eruisti

tu

autem

animam meam

,

ut

xxxviii 17. Ezechioe vox est , e pra^senti mortis periculo ad sanitatem subito revocati. Acerbissimus doloris sensus , quem ex denuntiata mortc percipiebam in pacem ac tranquillitatem animi vertit
periret.
Is.
,

non

54

Ambulo.
,

Amen.
,

cum e sepulcro me eruisli.

cui

jam debebar

ac prjiie iradebar

2) Pro peccato. ^d Iraciindlam (inquit Dominus) me provocavlt Ephralm in amarltiuiinlbas sais. Os. xii 14. Irritant eum humana llagitia, ct exacerbant, cum sit ipsc

natura suavissimus.
o)

suam spe
inquit
,

Pro molestia. Solatur Jeremias capllvam gcutem reditus cujus ubi tempus adiuerit Statue
:

,

,

specidam pone tibi amaritudines : dirige cor tuuiuinviam rectam^ in qua ambalasti : revertere virgo
tibi
,

ad civitates tuas istas. Jer. xxxi 21. Voces hebraica^, quas noster speculam et amaritudines vertit etiam signiiicant lapides et columnas, quibus viarum spatia distinguuntur. Speculare et prospice lotam viam : certa intervaila itineris animo pra^cipe , quibus molesliae profectionis leviores fiant , et breviores : ut hostes te recta in captivitatem abripuermit, ita sinc ambagibus reditum accelera , et urbes has luas repete.
Israci, reverterc

Ambulo. Cum Deo, et coram Dco ambulare, est fidclem ei vivere, ac voluntali ejus sanctissima) in omnibus obsequi. Sic ambulavit Enocli cum Deo. Heb. v 22. Sic Noe cum Deo ambulavit, Gen. vi 9. Hoc ipse praecipiens Abraliae dixit Ambula coram me, et csto pcrfectus, Gen. XVII 1. Et ubi Vulgata habct, Placebo Domino in regione vivorum. Ps. CXIV 9, liebraice est Ambulabo coram Deo in regione vitce. Ut videas, idem esse, ambulare coram illo in hac vita, et ei placere. Studii hujus priemium
:

:

pollicetur optabilissimum
et

custodiam
,

meam

de his

qui

custodi qua) praecepi : illi te custodient. Ameiv. Hebraicum, aGraicis Latinisque slno mutationc servatum. Idem est ac veritas , vere ; et cum bis conlinenter ponitur, verissime. Ideo precationum clausulis religiose subjicitur , velut argumentum spei dictorumque epitome. Olim etiam , cum Domini Corpus porrigeCorpus Cliristi , respondebat batur dicente sacerdote accipiens Amen lioc est^ Verum : ut narrat et explicat D. Ambrosius 1. iv de Sacramentis , c, 5. Erratpopulus cum lioc esse jusjurandum sibi persuadet. Vox est asseverantis Domini , non jurantis. Nequc juvat plebeiam illam opinionem locus illustrissimus TerluUiani , 1. de Poenitentia, mihi c. k. O beatos nos , quorum causa Deus jurat 1 6 miseros, si nec juranti Domino credimus ! llla enim respicit Ezechielis verba Dei nomine prolata Vivo ego, dicit Dominus Deus : quoe sunt vere jurantis nolo mortem impii , sed ut convertatur impius a via sua , et vivat. Ez. XXXIII u.
,

cum

et

nunc ambulare tecum jubebo Angelos meos

: Si in viis meis ambuiaveris custodieris : " dabo tibi ambulantes liic assistunt. Zacli. iii 7. Ambula me:

,

,

,

,

,

:

Aaiicio.

x\mphora.

35

honorariis Christi. appellntur Amen , tcstis fidclis , et vcrus. Apoc. iii il\. Eo prorsus modo, quo Christns a nobis leterna Veritas dicitur. Amicio. Cum Jucla:i profagi invito Deo in /Egyptum se abdidissent , eliam illuc penetraturus pra?dicilur Nabuciiodonosor , et nihil minus opinantibus superveniurus. Veniensqiie pcrcatici terram Mgypli ; cjuos in morteni , in mortem et quos in captivitatem, in captivitatcm et quos in gladium , in gladiam. Et succcndct igncm in dclabris deorum ALgypti, et covdburet <?«, et captivos ducct itlos €t amicietur tcrra JEgypti, sicut amicitur pastor palliosuo ct cgredietur inde in pace, Jerem. XLiii 1 1 sq. Vaslabit suo arbitrio victor alios neci, vinculis alios yEgyptum qui efTugerc conali fuerinl, in gladium inciaddicet dent, ut quemque sors occupaverit obruet. Ipsi dii crematis sedil)us, in Iriumphum duccntur. iEgypti spoliis, lectissimisque divitiis ornabit se Nabuchodonosor eaque non raptim ut miles proedam ex alieno ; sed veluti pcr otium et in mcdia pace , sicut pastor suum pal-

2 ) Amen , iinum ex nominibus Semt'l hoc sensu occurrit , ubi

Dominus

;

;

:

:

,

;

,

liumauferet,

et

impune

domum

rcdibit.

2) Giadius amictus. Ez. xxi i5. meminit gtadii acuti, et limati ad fulgendum , amlcti ad ccedem. Apte interpretantur Mariana *et Maklonjvtus gladium baldeo miiitari

amictum. Amixadab. Sponsce vox est Jnima mea conturbavit me propter quadrigas Aminadab. Cant. vi ii. Mira hoc loco Interpretum varietas. Sequor eos qui nomen hoc non proprium sed appellativum judicant liebraice uterat, relictum. Qua ratione significatur populus vohmtarius qui sponte Salomoni missis legationibus amicitiam et obsequia deferebat. Horum ergo fmitimorum quadrigai cum frequentius venirent in regiam turbata vereri sponsa coepit, ne rex intentiore ad liaec animo
:

,

,

,

,

,

,

,

mona

xxxix i6. Ilebraicum Uamultitudinem quod Lxx Polyayidrion verterunt, locum sepulturae publicum et communem ,
significat
:

lanlisper sui oblivisceretur. Amona. Nomcnloci, Ez.

quem alio grceco nomine cccmeterion appeJlamus. Nhiiirum traliet id nomen locus a multitudine hominuni
qui e Gogi cxercitu ibi occumbent.

Amphora. Obscurissima

visio

amphortc egredientis

,

Zach. V 6 sqq. Pro ampliora liebraice est^^/^/ia, mensurce genus. Totius visi explicatio 'nulla magis conveniens magisque cohaerens miiii visa quam quce affertur a praeFrancisco claro Theologo , et Interprete peritissimo Ribera , in Comment. minoribus ad xii Propli. in c. v. Zach. a n. lo. Ejus lisec est summa. Amphora seuEpha
, ,

est

mensura peccatorum

,

Judicis a

Deo

praistitata. llac

36
est oculus

Amplif[co.
eorum

Anathema.

in unbersa terra. ibld. Scelerata gens intendisse animos atque oculos videtur , ut mensuram hanc impleat quasi Ikcc una ubique sit totius populi meta , et oculis propositus scopus. Talentum seu massaplumbi inamphoram immittitur. ejusque os obturatur , dum per flagitiorum omnium gravissimuni Messioe coedem, mensura peccatorum impletur. illi insidet saeva custos Impietas ( v. 8. ) jam plene dominans , ac triumphans. Duce muUcres habenles alas quasL alas milvi (v. 9.) sunt Excaecatio et Obduratio ,

in id

unum

:

,

Tum

suppliciorum maxima quibus Impietatem Judaicam tradit. Avolant hoe et insidentem amphorre Impietatem in terram Sennaar deferunt id est , Babylonem , ut aperte lxx reddiderunt. Exitus is est, at cedificetur ei domus in terra Sennaar , et stabiiiatur , et ponatur ibi super basem suam. v. 11. Ibi, veluti coUocalo sibi domicilio et supra basin dedicata , Impietas adorabitur quia inde
,

Deus

,

,

:

Antichristus prodibit, a Judaeis instar Divini IVuminis

adorandus.

Amplifico. ISon ampUfices super omnem carnem : verum sine judicio nildl facias grave. Eccli. xxxiii 5o. Caro pro homine , more hebraico. Noli esse nimius et justo rigidior in quemquam hominum : sed in r^ gravi dehberationem adliibe. Amplius. Ego Dominus Deus vester , et non est amplias. Deus ahus. Joel. II 27. Non est praeter Amri. Custodisti pra^cepta Amri , et omne opus domus Achab , et ambulasti in voluntatibus eorum , ut darem te in

me

perditionem. Mich. vi

16. Rex Amri, ejusque filius Achab, simulacrorum religionem impiam instaurarunt. 3. Reg.

xvi 25 sq. 38 sqq. Horum instituta sacrilega tenuisti iisque tibi extremum a me suppUcium extorsisti. Amygdalus. In hypotyposi nobiUssima Senectuti» quam totum Lectori simul in conspectum dabo Voc. Tenebresco , hoc quoque legitur Fiorebit amygdaius. Eccle. XII 5. Capitis canities ilorentem amygdalum
:

referet.

Ai\ATHEMA. Cum tlie syUabam longam habet donum Deo consecratum cum brevem est exsecratio, detestatio malorum gravium imprecalio. Ne forte veniam, et
, ;

,

,

percutiam terram anatliemale. Mal. IV
2)

6.

Anathematis

nomen etiam

ei tribuitur, cui

exse-

cratio haec intentatur. Sed licet nos , aut angelus de coeio evangeiizet vobis , prceterqUam quod evangelizavimus vobis, anathema sit. Gal. I 8. Dicitur tam de personis , quam de rebus ; utriusque exemplum conjungitur , Deut. Vll 26 INec inferes quippiam ex idoio in domuni tuam , nefias ana-

thema , sicut et iilud est, 3) Paukis anatliema. Optabam enim ego

ipse

anathema

Anethematizo.
csse

Angelus.

37

pro fratribiis meis, qui sunt cognati mei secundum carnem. Rom. ix 3. Operose in hoc loco versantur cum Theologi, tum Interpretes. Expedilissimam viam ostenclit vir inexhaustae eruditionis Theophilus Raynaudus Operum t. xvii 1. de Amore Nationis et Cognationis, Sect. i. c. 1. Eo inquit , temporePaulus, quo legem veterem sectahatur , tanto suce gentis amore tenehatur ut separatus a Christo esse , quam relinquere suosmallet. Laudathujus sententiaepatronos, D. Thomam D. Anselmum existimatum Ambrosium, atque illud etiam observat , non dici ab et Ca jetanum Apostolo Opto , sed Optabam ut sciamus , olim hunc

a

Cliristo

,

,

,

,

,

:

,

sibi fuisse

animum

,

non cum

ista scribebat.

U) Anathema oblivionis , diversum a prioribus , the longo. Juditli universa vasa beilica Holofernis , qua? dedit iliipopulus, et conopeuni , quod ipsa sustulerat de cubiii ipsius , obtuiit in anatliema obiivionis, Judith xvi 20. Consecravit hiec Deo , qui ea victoria superiorum discriminum et malorum oblivionem subito induxisset. Anathematizo. Diris devoveo. Ita Petrus , a muliercula territus , ipse se coepit anathemalizare , ct jurare*

Marc. xiv

71.

Judas Machabaeus,
, ,

cum
,

filios

Bean con5.

ckisos teneret

anathematizavit eos
,

et incendit turres

eorum
Exitio

igni , cum omnibus qui in eis erant. 1. Mach. V primum devotos mox flammis abolevit.
, ,

AlVATHOTH. Siquis
thoth, puniendi a

forle dubitet quinam sint viri AnaDomino quod Jeremise necem inten.

prophetse officio fungi pergeret (Jer. xi 21 sunt ipsi cives Jeremia3 ex Anathoth urbe tribus Benjamin oriundi , Jer. i 1. AiVGARio. Cogo. Graecum est. Quicunque te angaria^ verit miile passus, vade cum iiio et aiia duo. Matth. V 4»» Si quis te invitum coegerit obsequium sibi praestare tu deinde ultro geminatum id eidem exliibe. Et de Simone Cyrenaeo hunc angariaverunt , ut toiieret crucem ejus. Matth. xxvii 32. Ad ferendam Jesu crucem vi compulerunt. Inde nomen AngaricB quatuor anni temporibus indilum quae quoties redeunt , stata qutedam servitutis aut famulatus indicia et obsequia imperantur. AiVGELUS. Graecumest, Nuntium significans. Christus ; angelus Christi, 1) Angelus Testamenti Joannes Baptista. Ecce ego mitto angeium meum , et prceparabit viam ante faciem meam. Et statim veniet ad tempium suum Dominator , quem vos quceritis ; et Angelas testamenti, quem vos vultis. Mal. iii 1. Priorem versiculi partem de Baptista Praecursore suo apertissime Servator ipse interpretatus est Matth. xi 10, et Luc. vii 27. IVuntius enim erat apparere jam incipientis Messiae qui Angelus Testamenti dicitur , quia Legem Gralassent,
)
:

si

et 23

,

:

,

:

,

;

38
tk^
,

*

Angelus.
,

Testamentum Novum

gcncri

humano

annuntia-

turus advenit.
2 ) Angclus facici Divinoc. Patcrnam Dci in suos caritatem sic proplicta edisscrit Inomnl trlbidatlone eoram non est trlbulatas , et angclas faclei ejus satvavU eos : in dilections saa , et in indalgentia saa ipse redeniit eos, Is. LXiii 9. In sublevandis omnibiis eorum miseriis indefessus adfuit { humano more loquitur ) non conquievit , non cst defatigatus : unum ex adsiantibus sibi Angeh.s misit qui eos eripcret : ipse illos , pro indulgeniissimo suo amorc , hberavit. xlllegorico scnsu hic Angclus faciei Divinre Messias est , Facies Patiis. 3 ) Spiritus angelus. Qai facis angelos taos , spiritus et ministros taos , ignem arcntem. Ps. Cill /j- Duplex est
:

,

,

hujus versiculi explicatio

;

altera Ilobraicorum Docto-

rum

paene omnium , altcra Christianorum passim. Hi nituntur ver])is Pauli Et. ad angolos qaideni dicit : Qui facit angclos saos spiritas , ct ministros suos fiammam ignis. Ilebr. I 7. Unde ita Psahni lccum iUustrant : Qui facis Angelos , ministros illos tuos , tam ccleres , quam sunt vcnti ; tam validos et efficaces , quam est tlamma ignis , aut fuhnen omnia penetrans. IlebraDi autem , post R. Salomonem , non de coclestibus gcniis , sed de vento et llamma , hunc in modum accipiunt facis
: :

Qm

ventum

ministrum tuum. Posterior sensus cum proximis ejus Psalmi versibus quam aptissime cohc-eret excitat enim se David ad laudandam Dci magnitudinem ex admirabilium operum pulchritudine quye oculis nostris objecit. Considerat cockmi et nuhrs tum spiritum ventorum , de quibus hic agimus et flammam ignis post haec terram et mare montes et campos fontcs et rivos pccudes feras volucres licrbam , panem vinum oleum. His omnibus interponi ventuna et llammam consentaneum etiam Christianorum Interpretum non paucis visum cst. Sed prior sententia
veluti
,

nuntium tuum

et

flammam
:

ignis

,

,

,

;

,

,

;

,

;

,

;

,

,

;

,

,

,

Paulina auctoritate fulcitur. Ingeniosa sunt , qua? in hunc locum D. Gregorius commentatur Qui eos , quos sempcr habet spiritas, etiam cum volaerit angelos facit. Hom. XXXIV in Evang. Subtile hoc profecto sed mystici sensus est, non litteralis , pro more Gregorii neque ad alterum versiculi membrum de llamma ignis progreditur. Lv Sacerdotes angeli. Labia cnim sacerdotis custodient scientiam , et legem reqairent ex ore ejas : quia angelus Doniini exercitaum est. Mal. II 7. Ejus nuntius seu legatus est. Qualis autem legatus qui Regis sui imperia vel ncscit ipsc , vel annuntiare non potest ? 5 ) AngeU pacis. Postquam prophetarum eloquentissimus ab inilio capitis xxxiii ornatissimis verbis repen: , ; ) ,

Angulus.

Aivgustta.
:

39

liniim Dci auxUiiim contra Scnnaclierib rcgem pracdixisEcce vidcntcs set , narrarc in hunc modum aggreditur

clamabant

foris

:

angcU
, ,

pacis

Speculatorcs llebraici

amare p,cbant. Is. xxxvii 7. viso eminus tanto cxcrcitu hos,

qui foris erant , tempestive Missi deinde ab Ezechia ad legati de pacc ; Eliacim , Sobna , et Joahe ( Is. xxxvi 3 rc infecta Ilicrosolymam rediere et amaras intcr lacrymas cxposuere quo2 v. 8 continentur ; nimirum , publice jam tutum niliil cssc , diffugisse incolas , irritam fuisse pacis petitioncm contcmni ab inflato hoste ct urbcs Judccorum , et cives. AXGULUS. Saul jubet Appllcatc univcrsos cmgidcs po~ puU. 1. Reg. XIV 58. Dispcrdidit gentes , et dissipati sunt angidi carum. Soph. iil G. Utrobique eadem cst vox hcbraica , qua3 simul angulos , simul principes denotat. ingeniose quidem ut cnim anguli acdificium , ila principes populum , continent et lirmant. 2) Anguli pro turribus. Dics tabce et clangoris super angalos cxcclsos. Soph. I iT). Turrcs quae in murorum angulis acdincabantur. Angulus de Christo. Ex ipso angulas , ex ipso paxil3 lus cx ipso arcus prcelii , ex ipso egrcddetur omnis cxacorietur Messias tor slmul. Zach. x l\. Ex ipso { Juda lapis angidaris Utriusque*Legis ; paxilkis , e quo spes et qui salus universa electorum omnium pendet ; arcus telis acerrimis tartareos hostes configit ; victoriarum omnium auctor ( nam tributorum exactor pro victore hic dicitur ) ; fons denique bonorum horum omnium unus , quod per vocabulum simai brevissime indicatur, AXGUSTIA. Sicut ovis acl occisionem ducctur , et quasi agnus coram tondente se obmutescet , et non apcriet os suum. De angustiact dejudicio sublatus est : generationem ejus quis cnarrabit ? quia abscissus est de terra viventium: propter scelus populi mei pcrcussi eum. Is. LIII 7. sq. In celeberrimo hoc de Chrisli nece oraculo tria videri dubia possunt cur angustia ckhjudicio separetur quae intelligenda sit gencratio qua) sit vis particuloL) quia. Pride angustia ct dejudicio figura est , quas Hendiadys appellari solet , et vocabula scnsu cohairentia per conjunctionem ct inter se dirimit ; Angustiis judicii obrulus aerumnoso judicio sublatus est. Generationem hoc locotum Divinam tum liumanam , Patres intelligunt. Hebraica vox de posteritate optime exphcalur. Si Divina Quantum virum quam generatio placet, ita connectes indigne sustulerunt hominem Deum , cujus aeterna etinenarrabilis generatio est; et hictamen [quia prommen , quod non insolens Hebraeis ex numero vivorum planissime recisus Si generationem humanam mavis

tium

,

inclamarunt

urbem Sennacheribum
se in

ut recipcrcnt.
)

,

,

,

;

:

,

)

,

)

,

;

:

:

mum
,

,

:

!

)

!

,

t[0
sic copulabis
:

Angustio. Anima. Agnum hunc innocentem
, ,

soevissimis cru-

sed ejus posteritas in Christiana propter hoc ip^ Ecclesia erit infmita et innumerabilis sum ei praemii loco a Divino Patre decreta quia se
ciatibus confecere
,

avellendum a terra proebuit et pro sceleribus nostris percutiendum se obtulit. AXGUSTIO. SlcLit in medlo compaglnls lapidum palus figi,

, sic et inter medium venditionis ct emptionis angusliabitur peccalum. Eccli. xxvii 2. Quam firmiter palus in lapidum commissura depactus hoiTet, ne excidat tam firmiter peccatum stringitur, et infixum ha^ret inter inifallere alteralterum quos emptores et venditores,

tur

:

dum

conatur.

animam

Defuncti sunt enim , qui qucerebant Ila de Christo ad Josephum prorsus ut olim ad Moysen Deus : Mortui Angelus sunt enim omnes , qui qucerebant animam tuam. Ex. IV 19. Ecce caput Isboseth Et Rechab ac Baana ad Davidem fllii Saui inimici tui , qui qua^rebat animam tuam, 2. Reg. IV 8. In Jeremia quoque passim, Quaerere alicujus ani-

AXIMA. Pro
:

vita.

pueri. Matth. II 20.

:

mam,
in

est illius vitae insidias

comparare. Anima carnis

sanguine est. Lev. xvii 14. Animantium vita pendet a sanguine. ISec facio animammeam pretiosiorem quamme. Act. XX 24. Non timeo, inquit Paulus , vitae pericula in neque enim pretiosior mihi corporis causa tam bona
:

haec vita,
2)

quam

salus aeterna est.
:

Pro homine. Sodomorum rex ad Abramum Da , ccetera tolle tibi. Gen. xiv 21. Praedam libi omnem permitto ,- solos homines reposco. Anima cum obtuierit oblationem sacrificii ^Qlc: Lev. II 1. Quicunque homo' sacrificium ol)tulerit. Anima quce comederit morticinum. Lev. xvii i5. Si homo comederit animal morticinum. Anima dissoluta esuriet. Prov. xix i5. Homopiger egestatem et famem sentiet. Loco pronominum ego, tu, sui , is , ille. Isaac ad 3 fdium Esau benedicat tibi anima mea. Gen. XXVII 4. Ego libi bene precabor. Vivet , inquit Lot, anima mea. Gen. XIX 20. Vivam ego. Latro consurgit contra fratrem suum,
milu animas
)

,

:

et occidit

animam ejus. Deut. xxii
se.

26. id est

,

eum occidit.
Jer. LI 14.

Juravit

Dominus exercituum per animam suam>
Tentaverunt

ut peterent escas animabus suis. Ps. Lxxvii 18. id est, sibi. Contabuerunt inanium deorum simulacra , ct contrita sunt simul : non potuerunt saivare portantem, et anima eorum in captivitatem ibit. Is. XLVi 2. Hostis ea captiva avehet.
in

idest, per

Deum

cordibus suis,

li) Pro cadavere. Ecce autem quidam immundi super anima hominis , qui non poterant facere Phase in die illo» IVum. IX 6. DifTerebantur ut mense proximo celebra,

AnIMAL.

AlVNUS.

4'

brarent Pascha, qni ex hominis mortui contactu immunditiam legalem contraxerant. DLxit Aggccus : Sl tetlgerit poUutus in anima ex omnibus liis , nunquid contaminabitur ? Et responderunt saccrdotcs , et dixerunt : contaminabitur, Agg. II i4. Siimmundusexcontactucadaverisseuvinum, seu oleum, seu cibum quemcunque letigisset, haec quo-

que
5
)

immunda

censcl)antur.

Pro vitae periculo. In animabus nosiris afferebamus panem nobis. Thren. v 9. Cum capitis nostri periculo inter hostiles gladios alimentum qucTsivimus. AxMiMAL. De hacreditate Domini loquens David ait
,
:

Animalia tua habitabunt in ea. Ps. LXVII ii. Haiireditas Dei in Sacro Codice appellatur populus electus quem
,

ceu portioncm propriam ex omnibus aliis genGrex hic tuus quem tibus dcsignavit. Ait ergo David pascendum mihi commisisti vere populus tuus est stabilis ct perennis tua haereditas est. Magis proprium hoc, quam si in ea intelligatur de terra promissa nulla enim mentio terrrc prsecessit h^ereditas autem Dei Divinac Scripturtc stylo non terra sed populus et
ille sibi
:

,

,

:

:

,

,

,

,

De exsecralione et mendacio annuntiabuntur in consummatione : in ira consummationis, etnon erunt. Ps. LViii i3 sq. Exsecrationes illorum et excogitata contra me mendacia tum narrabunlur, cum cos consumet penitusquedestruet iratus Deus. AiviVUO. Qui annuit oculo, dabit dolorem : et stultus labiis verbcrabitur. Prov. X lo. Lxxclarissime Oui nictat oculis
: , :

populi hacreditas terra est. AXA'u:\Tio. David de inimicis suis

fraudulenter ^ dolorcs liominibus congregat ; sed et sibi luet enim aliquando fraudes , et linguae suas llagellum ipse quoque sentiet invisus , irrisus , derelictus , exagitatus, punitus. An]\us. Messiac nomine ita loquitur Is. LXI i sq. Misit me (Pater) ut prcedicarem annumplacabilemDomino, et diem ultionis Deo nostro. Cui loco singularem ipse Dominus honorem habuit , dum eum ex oblato sibi Isaiar^ volumine interpretatus est, Luc. iv 17 sqq. Compertum ex hac ipsa explanatione habemus , scripta haec de Chrislo esse , misso pra^dicare annum Domini acceptum, et diem retributionis. Tota nimirum Christi vita perpetuum Jubilaeum erat cui tamen dies ultionis seu retributionis additur , quia ante omnia Dominus poenitentiam indixit divinum ultionis genus quam detrectantibus , judicium saepissime et gravissime minitatus est. 2) Annusdierum, hebraico more pro anno absoluto et integro. Adliuc duo anni dierum. Jer. xxviii 3. Lbi
;

,

:

:

complelum fuerit biennium. Annus unus. Anno uno regni 3
)

cjus.

In anno primo Darii

fdii

Assueri , utibid. v.

Dan. IX 2. id esl 1 dictum erat.

4i
Amte, Esse ante
Vidisti

Ante.
alios,

Apadno.
pro ministraic
,

setvire

aliis.

viram vcloccm

in opcre sao ?

coram rcgibas

slabit,

nec crit ante ignobiles, Prov. xxii 29. Vir ccler et strenuus ab regibus in conspectum admittelur , ncquc ignobilibus famulabitur. AiXTiCHRiSTUS. Christo conlrarius. Gra?cum est. Tsanc Antichristi multi facti sunt. 1. Joan. 11 18. |i liimirum, de quibus iclem apostolus 2. 7 scribit : qui non confUentur, Jesum Christum venisse in carnem , qiiorum e numero quisquis est , hiccst seductor et antichristus. Antonomaslice tamen hoc nomen servatur impio illi , qui anle supremum judicium omnia perturbabit. Ai\TiQiJiTAS. Ad Jerosolymam dicitur : Soror tua Sodoma, et fdice cjas revertentar ad anliqaitatcm saani : et Samaria , el fdice ejus revertentar ad aniiqaitatem suam : ct ta , ct fitice tacc , revertemini ad antiqaiiatem vestram. Ez. XVI 55. Antiquitas est status pristinus , ac lemporum illorum felicitas , quibus earumurbium rcs florentissimic erant. Ad hunc autem fortunai habitum redire , neque Samariic post captivitatem unquam contigit , neque Sodoma3 penitus cum tota regione evcrsse conlingere potuit. Alio igilur et interiore sensu hscc de Christo Reparatore liumani generis dicta sunt. Sodomam nominat pro gentibus omnibus dcos et crimina scctantibus ; dignam per sua llagitia , quoc primo loco ponatur. Jam haec est Divina pollicitatio : O popule Jerosolymitane religionis vcra3 assccla , sed captivitatis jugo presse , per Christum te liberabo , sicut pcr illum reliquias Israelis , et gentes cmnes dajmoni tyranno eripiam , et prima3V£e felicitati per gratiam meam aliquando restituam. Ideo de Sodoma et Samaria eodem loco hfficpraemiscrat Convertam restitaens eas conversione Sodomorum camfUiabas sais , ct conversione Samaria ct fUiaruni cjus : ctconvertamrevcrsiGnem iaaminmcdioearamj utportes ignominiam taaniyet confandaris in omnibas qacc fecisti, consolans eas. ibid. 53 sq. Ubi convertere et conversio sunt liberatio e captivitate. Abruptis peccati laqueis , in intc:

grum vos omnes restituam , et ad primajvuni i.?AQrm regni jus omnes populos revocabo. Quod tibi , Sion , idcirco pra:nuntio , iit. servitutis Dabylonica) mala facilius toleres, et pudore plena , admissorum criminum poenitentia ducaris, sorores exemplo tuo consolans , et ad similia stimulans. AiVTiQUUS. PaterDivinus, vcnerandiscnisspecieapparens , dicitur antiqaas dieram. Dan. vii 9 et 10. Id apud IIel)ri.cos est longacvus , grandis nalu. Apadxo. Figet tabernacalam suani Apadno inter maria, super montem inclytum et sanctum. Dan. xi 45. Tabcrnaculum solii sui, inquit peritissimus Ilieronymus ; inter

Aperio. AporiiOR. 43 mare mortuum et mediterranenm, siipcr montem OliTeii. Nequecnim Jpadno vicletur cssc nomen proprium unde etiam illud omiserunt LXX. APERIO. Ilomincs avari, pcrosi neomenias et sabbata, quibus emere ac venderc lcx prohibebat ita exclamanl, Quando transiblt mensls , et venandablmus merces ; et sabbatuni, et aperlcr.ias framentam ? Amos \lil 5. Mensis pro prima ejus die seu neomenia. Jperire frumcntam eiegantcr pro vcnale exponere horrea aperire. Diebus
, , , ,

inhiabant, soli iucro ct fallaciis intenti , ut deinceps narratur. APERTLTiA. Op[imatibus Hcbraicis futurum supplicium prophcta indicit , sub allegoria vaccarum. Audite verbuni lioc vaccca pingacs , qaco esiis in monte Samaricc, Amos IV 1. Aliis mors impendebat ab hostibus , aliis
profestis
captivitas.

gine

,
:

De morte dicitur sub eadem vaccarum imacoqucndarum et vernbus ac contis infigenda, ,

rum

ecce dicsvcnicnt saper vos, et levabant vos in contis

et reliquias vcsLras in oUis fcrvcntibas. v. 2. De captivitate autcm : et pcr apcrtaras exibitis cdtcra conira altcramy et

projiciemini in Armon , dicit Dominas. v. o. Convulsoe ab hostibus rcipubliCcT optima imago est sepes amplissimi Jatifundii , a praedonibus dilacerata , atqoe hinc et illinc disjecta. Per alios atque alios cjus hiatus ejiciuntur boves captivae , et exulatum aguntur in Ariiieniam
libri , qui hoc nomine inscribitur , Legis Novce ultimus lApocalypsis Jesu Cliristi, Vox gra3ca , cjusdem sensus , cujus in latinitate sacra eslRevelatio. Quo modo ct Paulus : apoccUypsim habct, 1. Cor.

usque , ubi Armon. Apocalypsis. Initium

XIV

26. Revelatum ci est arcanum cocleste. Aporia. Graecum. Ambiguitas , hcesitatio in re perplexa moeror animi. Sicat in percassara cribri retna,

nebit pabis

sic aporia Iwminis in cogitatii illias, Eccli. , si concutias , frumcntum excidit xxvii 5. E crlbro sordes remanent sic homo persaepe , omlssis lcclis ac utilibus , fulilia animo agitat quibus aSlictalur. ApoPiiOR. Dubito , hcereo , doleo. Cam consummavcrit liomo , tanc incipiet ; et cam qaievcrit , aporicibitur, Eccli. xviii (). Cum homo Dei magnitudinem et stupenda opera satis jam perscrutatus sibi videbitur jamque indagare cessaverit demum agnoscet , incipiendum sibi esse rursus hcTrebitacdubitabit, quasi quinihil egerit. Multi hic legunt operabitur, q. d. ad idem opus , ad eamdem divinorum meditationem , redibit. Scd tenendum aporiabitar , ut ex graeco fonte manifestum fu. aporiamur , sed non destitaimur, 2. Cor. iv 8. In grcGCO peculiaris vcnustas est ex affinitate vocabulorum nata
,
:

,

,

:

:

,

:

44
adhcerescimiis

Apostata.
:
:

Appendo.
,

quasi latine dlcas

hcTsitamus

lapsamus

non tamen omnino , non tamen lahimur.

2 ) De Deo , more humano , ut sa?pe alibi in Veteri Lege. Fidlt , qida non est vir : ct aporiatas est , qida non est qui occarrat : et saivavit sibi brachiam saam , et jastitia ejas ipsa confirmavit eam, Is. Lix i6. Vidit , neminem esse, qui jus fasque colat, qui in praeceptorum via sibi occurrat quapropter indokiit , et salutem bumanam quam ipsi homines non quoerebant , suo unius hrachio enim est hebraico more sibi , per se ipse , sua ( hoc unius opera) restituit, perque suum Filiam , per suam
:

justitiam

,

sibi satisfecit.

Apostata. Legitur Prov. Vi 12. quo quidem loco non significat speciatim religionis verae desertorem sed generatim hominem nefarium qui a Deo legibusque desciscit. Uebraice dicitur homo belial , homo absquejugo, homo pravus. Lxx vertunt vir insipiens et contra legem vivens. APOSTATRIX. Mitto ego te ad fdios Israel , ad gentes apostatrices quw recesserunt d me. Ez. il 3. Mittitur Ezechiel ad Israelitas tribus decem rebelles ; lxx exacerbanles me. Appareo. Exul David ita Deum in solitudine allo, ,
:

,

,

,

quitur In terra deserta , et Invia , et inaquosa , sic in sancto apparui tibi. Ps. LXII 3. Sic pro sicat. Sanctum pro Sanctuario. Non minus in loco hoc deserto , in vio , et arido , oculos animumque ad le converlo , quam coram Arca et sancto tuo tabernaculo. Canebat haec religiosissimus princeps , cum esset in deserto ( ut docet hujus Psalmi titulus ) Juda^cB , ut habent codices hebraici graeci , chaldaici , et optima Vulgata3 exemplaria ; patetque ex 1. Reg. xxii 5. Cave fidas editionibus latinis graecisque , in quibus legitur in deserto Idamace , quod cum Davidicae vitae historia , et fontibus , ut dixi, pugnat. In graeco facile fuit librarium properantem labi discrepantia : at in hebraicis et chaldaiunius litteras
:

m

in quibus Judaeam inter et Idumaeam majus discrimen est , exemplarium consensus pro Judaca stat.
cis
,

APPEXDO. Pecuniae olim appendebantur ett»i moneta non esset aurea , sed inferioris metaUi. Sic Jeremias empto Hanameelis agro ut ipse de se narrat scrlpsi
,

,

,

:

in libro , et signavi , et adhibai testes : et appendi argentum in statera. Jer. xxxii 10. Jppendsrant mercedem meam triginta argenteos, Dixit Dominus adme : Projice illud ad

statuarium , decorum pretium , qao appretiatus sum ab eis. Et tuii triginta argenteos , et projeci illos in Domum Domini ad statuarium. Zach. xi 12 sq. Examinato ad lancem pondere pretium persolverunt indignissimum, triginta argenleos , de quo Dominus conqueritur , el
,

men

Staiuaril noid projicere in hebraico proprie significat figulum , deque ipso Deo in Scripturis legitur , qui hominem e limo finxit.

Appono. ApprxEHENDo. in templum prophetam jubet.

45

Tanti Judas Christum vendidit, idque ipsum pretium deinde in templo projecit , unde ager figuli emptus. Quantum nostrie moneta; illud sanguinis Divini pretium dicam Voc. Argentcas, aequarit Appoxo. Pro pergere , insistere , conlinuare. Vt non apponat altra magnlficare se fiomo saper terram. Ps. IX 3y. Ke deinceps extollere se homo pergat. .2)De lucro , quaestu , utiiitate. Quicl detur tibl , aut qaid apponatur libi ad lingaam dotosam ? ( liebraice Quid dabit tibi , ct qaid apponet tibi iingua doiosa ? Sagittw potenlis acatce , cum carbonibus desolatoriis. Ps. cxix 5 sq. Quid praemii , o criminator , lingua tua dolosa tibi afferet ? quod emolumentum tibi ex illa nascetur ? Non aliud , quam acutae omnipotentis Ultoris sagittae et carbones diu urentes , male sibi consciae menlis,'et olim gravis supplicii. Pro desolatoriis hebraice dicuntur carbones juniperorum , seu genistarum , ex quibus et praesertim radicibus reUcti carbones in, , ) , ,
,

gentem ac diuturnum calorem
3 ) esset

efficiunt.

odio et animi alienatione. Cumqae appositus rex Antiochus contra Judceos , misit odiosum principem ApoUonium cum exercita. 2. Mach. v 2/4. Graece cum in Juda^os infesto animo esset. Apprehe:mdo. (Jt cladis futurae atrocitatem Isaias deraonstret , eloquentissime colore hoc utitur Apprekendcnt septem mulieres virum unum in die iila , dicentes Panem nostruni coniedemus , et vestimentis nostris operiemur : tantummodo invocetur nomen tuum super nos , aufer opprobrium nostrum. Is. IV 1. Tanta virorum ac juvenum strages edetur ab hostibus , ut vix singuli viri pro compluribus feminis septem , numerus certus pro incerto sint superfuturi. Ambient ergo virum , non viclum aut vestitum ab eo petentes , sed de suo victurae dummodo nomen uxoris sibi obtingat , et sterilitatis
, ( ) :
: (

De

)

quod tum habebatur maximum , auferatur. , 2) Appreliendite disciplinam. Ps. H 12. Illustris locus ^ el inter Hebraicos nostrosque Doctores tanto studio toties agitatus. Hebraice est Osculamini fdium. Chaldaica

probrum

:

doctrinam. D. llieronymus vertit Adorate pure. lxx et B. Lucianus nobiscum : Apprehendite disciplinam. Varietatem hanc peperit vocabulum hebraicura bar seu var , quod plura significat , prtTserlim filium, Qtmunditianiy sive puram integriiatem. Osculari yero idem Hebra^is est , quod adorare , quoties osculum
:

habet

liecipite

:

intelligitur non amicitiae , tibus id ignotum , apud

sed reverentiae. Nec aliis genquas adoratio cum osculo con-

46
juncta
,

Approbo.
niinc
,

Aquila.
,

manuum nimc pedum nunc
,

Cum
tiani
:

ergo

Psalmum

vestimenti. illum dc Messia seu Divino Filio

omnes

iiitelli^ant Ilebrici non minus componere interpretationcsomncs

quam Ctiris, licebit, si hunc

in modum rem declaremus ; Adorate Filium , sed adorate pure , serio nimirum et vere , doctrinain ac disciplinam ejus arripientes , et morum ac vitic mundilia

exprimentes.
3 ) Pro eripere. Jpprehendes , et non salvabls : et quos salvaverls , ui gladiam dabo. Mich. \i 14. Eripere conaberis eos , quos maxime amas , liosli in captivitatem abducenti : sed eos servare non poteris ; si quos tantisper servaveris , siiperveniet aliorum hostium gla-

dius

,

qui eos interficiat.
, ,

AppROBO. Vox Domlnl ad civitatem clamat ct salus erit timentibas nomcn tuum : Aadite tribus ct quis approbablt
illud ?

Mich. VI
?

9.
,

minc propositum
exsequiiur
:

Quoiusquisque mandatum Dei noapud se magni facit et opere ipso
,
,

AppROPiiVQUO. Coelestis Sapientia de se merito gloriatur Fluvius meus appropinquavit ad mare. Ecch. XXIV 45. Fluvius meus sub cujus allegoria doctrinam suam coclestem significat adeo se extendit ut mare
(

)

,

esse videatur. Aqua. Rsvelabitur quasi aquajudicium , ct juslitiaquasi torrens fortis. Amos V 24. Poena et justilia Dei , ut aqua inundans ac torrens , te invadet ; videhcet inopinate , et celeriter , et nulla evadendi rclicla facultate. 2) Aqua contradictionis. Probavi te^ ait ad populum

quoddam

suum Deus , apud aquam contradictionis. Ps. LXXX 8. IVomen \oci.lkec est aqua contradictionis , ubi jurgatt
sunt fdii Isracl contra Doniinum. Num. XX i3. 3) Aqua3 transeuntes. Mitte pancm tuum super transeuntes aquas : quia post tempora multa invenies illum. Eccle. XI 1. Sere in solo irriguo , unde suo tempore panem copiosum recipias. Sensu iropologico transeuntes aquae suni pauperes quorum copia semper affluimus ; panis in illos distributus , hberahssime nobis aliquando reddetur. Aquila. Vbicunque cadaver fuerit , statim adest. Job. XXXIX 3o. Quod Servator ipserepetiit Vbicunque fuerit corpus , iitic congregabuntur et aquila, Mattli. XXIV 28. atque iterum Luc. xvii 07. Ubi tamen , ne erres , genus aquilarum deterius intehigendum , quod a Griecis propterea IJypaetos dictum est , quasi aquila infcrior. Vera enim aquila primarii ordinis vesci non dignatur nisi a se peremptis. Qaodsi tamen cadaver per catachresin aut prolepsin accipimus , pro vivente nunc quidem pracda , sed qua3 mox discerpla cadaver futura sit : id
,
:

Aquilo.
iii
:

l^^j

nobilissimam qiioque aquilam cadit , et cum praeccdeutibus Jobi verbis consentit ralU cjus lambent sanguinem ; quod nisi animantc modo occisa fiei i non potest. 2 ) Calvitium sicut aquila. Dllata , inquit ad urbem regiam Michajas , calvUium tuum sicut aquila : quoniam captivi ductl sunt ex tc. Mich. I 16. Sicul avis illa regia paulo ante validissima ct glorisissima , cum plumas amittit repentc inops et imbecillis fit ; ita Hierosolyma abreptis in captivitatem filiis summo in filia Sion luctu attonsa ac deformata squallet et consenescit. Aquila Nabuchodonosor. In gutture tuo sit tuba : 3 quasi aquila supcr domum Domini. Os. Viii 1 Extolle voEcce Nabuchodonosor ccm quasi tuba , ct annuntia tam rapido volatu in teniplum Domini ruet, quam aquila
,
,

,

,

,

)

:

in

pruedam

fertur.
,

Sedecias et Nabuchodonosor. Ez. k ) Aquilae dUcC XVII 3 sqq. Aquila prior est rex Hebra3us , cujus vineam rex Chaldaeus , evellit ac destruit. aquila altera AQUILO. Fundatur exsultatione U7iiversce terrccmons Sion , latera Aquilonis , clvitas regis r)uigni. Ps. XLVII 3. Fefellit hic locus eos Interpretum , qui montem Sion ac templum ad scptentrionalem Hierosolymoe plagam sita fuisse hinc perperam coUegerunt. Sion mons cum arce ac templo quce urbs superior seu acropolis dicebantur meridiem respiciebant urbs autem inferior Jerosolyma proprie dicla , et plano in loco aedificata , ad Aquilonem vergebat. Itaque sensus versiculi est universa lerra plaudit fundationi tam templi et arcis in monte Sion , quam urbis regiae ad Aquilonem pertinentis. 2) De Abrahamo. Eloquentissimum Capul XLI Isaias hoc epilogo concludit Deum immortalem cum vanis Suscitavi ab Jquilone , etveniet gentium diis comparans ab ortu soiis : vocabit nomen meum , et addacet magistratus quasi tutum, et veiut plastes conculcans humum. v. 25. Quemadmodum hujus Capitis v. 2 coeperat ab Abrahamo, in quo gentes ad se vocavit Deus , ita et epilogum ab eodem orditur. Ego inquit ab Aquilone et Oriente , ex Mesopotamia et Chaldoca Abrahamum excitavi ; qui quia vocemmeam audiens venit, meumquenomen adoravit elTeci cgo , ut per sc ac suos posteros gloriosus reges ac principes conculcarct. Pergit Quis annuntiavit ab exordio , ut sciamus , et a prlncipio , ut dicamus, Justas es? non est ncque annunlians neque prcedicens , neque audiens sermones vestros. v. 26. Abrahamo , ejusque posteritati futuros eventus tam miros tanto tempore anle Deus pncnuntiavit, quis falsorum deorum lioc potuit ? sicenimcausa ha?c dijudicanda est, sic dici potest, Tu verus es Deus. At illi neque prospexerunt ipsi futura nequf ^nquam per quemquam annuntiarunt. Primus ad
,
, : :

,

,

,

,

,

,

:'

,

.

48
V. 27.

Ar.

Aranea.

Sion dicet : Ecce adsunt , et Jerasalem evangelistam dabo» Solus Israelis Deus prophetas suos misit, et inter hos Isaiam , qui Hierosolymoe valicinetur. FA vidi , et non erat , neqiie ex istis qiusquam qui iniret consilium, et interrogatus responderet verbum. v. 28. Deos vero si ciroumspicio , nec eorum sacerdotes , nec ipsi , vel consilium inveniunt , vel responsum expedinnt. Ecce omnes injusti , et vana opera eorum : ventus et inane simulacra eorum. v. 29. Injustum ergo est , cos colere , quorum nulla sunt opera, cum ipsi sint opera manus humanae; ventus inanis sunt , niliil sunt. 3) De Holoferne. Et eum, qui ab Aqullone est , procul faciam a vobis : et expeiiam eum in terram inviam et de' serlam , faciem cjus contra mare Orientale, et extremum ejus ad rnarc novissimum : et ascendet fcctor ejus, et ascendct putredo ejus , quia superbe egit. Joel. ii 20. Praedicitur victoria de Holoferne per Juditham. Chaldaei , quos ille ducebat Hebraiis ad Aquilonem erant. Eorum pars , occiso duce , Orientem versus ad mare GaUlaeae
,

Occasum ad mare magnum quod Mediterraneum vocant alii alio fugam capessent relictis sociorum cadaveribus insepultis.
pars ad
, , ,

k) De captivitateBabylonica. Grande ac terrificum est illud Jer. xvi i4 sq. Ecce dies veniunt , dicit Dominus , et non dicetur ultra , Vivit Doniinus , qui eduxit fdios Israel de terra Mgypti ; sed, Vivit Dominus, qui eduxit fdios Israel de lerra Aqulionis. Ostendit enim , tanto aerumno-

siorem fore caplivitatcm Babylonicam vetere ^gyptiaca ut ha3c prae illa in oblivionem ventura sit. Idem repetitur pa3ne totidem verbis Jer. xxiii 7 sq. Ar. JSocte vastata est Ar Moab. Is. XV 1. Urbs Moabitarum praecipua. Qua? deinceps nominantur urbes, ejusdem sunt provincia? Moabitica}.

Aratrum. Nemomittens manumsuamadaratrum. Luc.
IX 62. Vide in Voc, Suicus.

Arakea. Anni nostri sicut aranea meditabuntur. Ps. Lxxxix 9. Gra3cum aradinc quo Lxx hic utuntur et nostrum aranea, tam animantem, quam ejus tela significat quod exempla scriptorum utriusque linguae docent apud eruditissimum Dehium in Adagiahbus Vet. et Novi Testam. P. 11 adag. 104. Mcditandi verbum si passive
, , ;

accipis , sententia erit anni vitae nostrae fragiles instar araneae reputabuntur. Sedrectiusactivosensuintelliges quem et graecum , et iatinum vocabulum poscit anni nostri, instar inquietae araneae, discurrentis , seque ob vilissimae pracdae spem eviscerantis , inter curas has re: :

rum infmiarumet sollicitudines consumuntur. Eamdem
veritatem similitudine aliadeclarantllebraea Consumpsimus annos nostros lanquam vocem, tanquamhalitum;
:

Arca.

Ardeo.

49

et ut ChaltlcTUs explicandi gratiaaddit, tanquam vaporem oris liiberno tempore. Vila nostra vaporest , apparens quidom , ut lialitus In hiberno frigore , sed momento prcTtervolans , nec vestigium sui reUnquens. Arca. ISondiccnt idlra y Arca tcstanicnti Doniini : neque ascendct super cor ^ ncque rccordabuntur illius : nec visitabitur. Jer. iii i6. De temporc loquitur captivitatis , in quam antequam discedercnt , ipse Jcreniias invenit locum^ spelunccB : et tabernaculum , ct arcani , ct altare incensi
intulit illuc
,

et ostiuui obslruxit.

2.

Mach.

11 5.

Cumque

dihgentiores aUqui observare locum veUent , non permisit propheta , sed culpans illos , dixit , quod ignotus erit locus , donec congregct Dcus congregationcm populi et propitius fiat ; et tuncDominus ostendet licec. Ibid. 7. sq. Quam ergo latentem visitare non poterant Arcam , sensim obUvioni etiam dabant , et Inutiiem de ea solUcitudinem ex animis omittebant. 2) Locusestnon parum difficiUs de Arca in qua, urna aurea , habens nianna ; et virga Aaron , quce [ronduerat ; et tabulce testamenti. Hebr. ix 4« Cum tamen Regum historia ita narret In arca autem non erat aliud , nisi duce tabulce lapidece , quas posuerat in ea Bloyses in Horeb. 3. Reg. VIII 9. et idem refertur 2. Par. v. 10. varia affe: :

runtur quibus in medio reUclis satis erit meminisse trium opinionum quibus hcec inter se conciliat doctissimus Ribera. 1. 2 de Templo etpertinenlib. adTempl. verba PauU in qua refer non ad c. 2. Primo , inquit Arcam sed ad Tabernacukmi quod grnece scena dicitur genere feminino. In tabernaculo autem virga Aaronis et urna coeleste manna servans , locum facile habent. Deinde in pro cum accipi per hebraismum potest, Denique per hebraismum alium in projuxta intelligere, nihil vetat. Ita iUe fuse adjunclis probabiUbus argt&» mentis primam tamen sententiam Cceteris ipse antefert.
, , , , ,
,

,

,

:

Arcaxus. Fiolabunt arcanum meum : et introibunt in iUud emissarii , et contaminabunt iltud. Ez. VII 22. Violabunt
inquit Dominus , tempkmi , : eo irrumpent Chaldoei pracdatores et miUtes , iUud inquinaturi. Archisynagogus. Luc. XIII 14 , et aUbi. Qui synagog.^
praeest.

meum

Architriclixus. Joan. 11 8 sq. Convivii moderator. Arcus. Contra ingratos Deique jugum excutientes IsraeUtas Facti suntquasi arcus dolosus. Os. vii 16. Qui alio quam quo dominus destiucavit sagittas emittit, vel etiam ipsum vulnerat. Idem est Ps. lxxvii 67 conversi sunt in arcum pravum.
,
:

,

,

:

Ardeo. Dqws sagittas suas ardenlibus effecit. Ps. vil i4, Quidam de sagittis exponunt quasi dictum esset arden,

tes ;

ut sensus

sit

,

Deuni

irac su£e

fulmina in scelestos
3

5o

Ardor.
:

parare. Si veritaleni spectamus , iiiliil certius quia tamen in hebraico participium ardentibus cum prsefixa dativi nota legitur, fonti simul et Vulgatffi propior est haec sententia : Deus vindicta^ sua) tela in eos vertit, qui prava cupiditate flagrant. Licet tamen utrumque conjungere. Scelere inflammatis Divina fulmina minantur. ArdoR. Quls poterit liabitare de vobis cum igne devorante? quis liabitabit ex vobis cum ardoribus sempiternis ? Is. XXXIII i4. Duplex est hoc loco sententia ; altera communis poena? omnibus , de a^ternis et intoterabilibus apud inferos flammis ; singularis altera , et ingeniose excogitata , de flamma sacrificii , holocausti praesertim , ct igne altaris , quem intermori nefas erat. Audi quaj sequuntur Qui ambulat injustitiis , et loquitur veritatem , qui projicit avaritiam ex calumnia , et excutit manus suas ab omni munere, qui obturat aures suas ne audiat sanguinem , et claudit oculos suos ne videat mcdum. Ibid. V. i5. lUinc igitur habitabunt in (eternis suppliciis, qui justitiam , et veritatem colunt ? hosne devorabit inferorum ignis , qui ab avaritia et calumnia alieni puras manus servant ? hinc sempiternis tradentur ardoribus , qui aures et oculos a malo avertunt ? Haec non modo non cohoerent , sed pugnant etianic Connectentur autem , et pulchre consentient, si de igne altaris hunc in modum interpretere Quis vestrum dignus est sacerdotio fungi et altari assistere , sive ut ignem holocausto admovcat omnia devorantem , sive ut altaris Divini flammam alat sempiternam ? Solus ille sacro hoc munere dignus est qui justitia3 ac veritati servit ; qui avaritiaj , qui calumniae , qui largitionibus incorruptus obsistit ; qui crudelitatem et scelus nec ad aures , nec ad oculos unqutm tum argumento admittit. Vidi ego non paucos moveri hoc , tum auctoritate Cc-esaris Calini , cujus est in expo:
:

:

nendo Divino Codice

felicitas singularis.

Ne tamen

a

prisca sententia et universo summorum etiam vlrorum agmine cogamur discedere , efficiet, opinor, proximus cjusdem loci versiculus. Iste in excelsis habitabit , manimenta saxorum sublimitas ejus : panis ei datus est , aquct
ejus fuleles sunt. ibid. v. i6. Addamus et alterum : Regem indecore suo videbunt oculi ejus. ibid. v. 17. Nulla ratio postulat, ut versum quintum decimum superiori potiiis

sequenti jungamus. Eodem igitur jure ad inferioQui ambulat injustitiis, et ioquitur sic revocabitur veritatem, qui projicit avaritiam, etc. iste in excelsis habitabii, terris subUmior, et in solidae virtutis arce coUocalus, nec unquam aUmento coelestis gratiaj uberrimc

quam
rem

:

lariturus. lUustraUs Divino lumine ocuUs in contemplalione supremi Regis diu noctuque versabitur. Quod si rccta ei presse posteriora conferre prioribus . et infero-

Arena.

Adgenteus.

5i

snppliciis opponerc bcatam a?lernitatem placet lioc perfacile sensu anagogico obtinebitur : Qui ambiiiat injustitUs , qui in crcteris eo versiculo memora-

rum

etiam

constanter porseveraverit , iste in excelsis liabitabit , Hierosolymae incola , et loco receptus hostibus inexpugnabili , convivio Domini ac torrente voluptatis fulele illi et perpetuum est suum praemium fruetur quia Regis sui gloriam nunquam non intuebitur. MidtiplicatcB sunt Are\a. Dominus de populo suo mihi vidaco ejus super arcnam maris : induxi eis super matrem adolcscentis vastatorem meridie : misi super civitates repente terrorem, Infirmata est quce peperit septem,
tis

ccDlestis

:

:

defecit anima ejus : occidit ei sol, Jer. XV 8 sq. Mihi ^ id est, coram

cum

adliuc esset dies.

me. Hyperbole super arenam innumeras fore viduas demonstrat, viris gregatim ab hoste trucidatis. Matribus juvenum Ilebraicovel ipsi matri omnium HierosolymtC, immittendus qui hberis opibusque flopracdicitur vastator Chalda^us ac meridie , rentes ad orbitatem et miseriam deducat lucepalam suis omnibus spoliet. Tantos inter civitalum terrores , etiam fopeundissima quseque mater ex Uberorum jactura doloribus obruelur et in splendore medio

rum,

,

,

,

,

et (jegritudinis ingruet. ARGEIVTEUS. {Quoties legitur argenteus sine adjuncto, subinteltigitur siclus. ) Ita insignis Scripturarum Inter-

feUcitatis

nox arumnarum

pres , Tirinus , in Prolegom. de Antiquis Ponderib. ac Monetis, § dc Drachma et Siclo. Et magnus Cornelius a Lapide in Dissert. de Mensur. et Ponderib. Hebr. quam Pentateucho subjunxit, § i. inquit : Siclus subintelligendus est, quoties aureus , vel argenteus legitur. Ahbi quoque ( in Exod. xxx i3 ) id confirmat ex versione Septuag, collata cum nostra Gen, xx 16. ibi enim Noster vertit , mitle argenteos ; Septuag. vero, mille didrachma. Est autem

didrachmum hebraicum
gunt
,

quod Lxx more suo intellitetradrachmum atticum idem ac siclus cujus pretium ad asses triginta duo circiter ascendit. 2 } De triginta argenteis quibus Christum magistrum Judas vendidit certum illud est ex hbro Exodi xxi 32 ,
,

sive

,

,

,

pretium fuisse servi , bovis incursu occisi. Tanti Christum Dei Fihum emebant. Celeberrimus Baronius ad Annum Christi xxxiv a n, iG pluribus conatur probare suam de ingenle summa sententiam. Verum, ut Jeremias Drexehus in Deliciis Gentis Hum. P. 11 c. 5 in anlmad. ad § I. inquit passim rejicitur Ccesaris Baronii sen~ tentia de o3o coronatis ; seu , ut declarat ipse , totidem phihppeis. Taceo rationes Theophih Raynaudi Operum T. IX ahatas-, 1. de Juda proditore c. 12 n. 3 sqq. quia nihil certi constituere audet. Taceo et illos , qui per monetas hispanicas, itahcas, etc. mentem suam expUca,

52
runt, ad

Argei^tum. suorum magis popularium
,
,

usum

quam nostrum Pradus , Villalpandus Lorinus, Maldonatus alii. Ego ex iis quae praemisi, Christi venditi pretium rotunde fuisse censeo 48 libras
,
:

qiialcs sunt Pererius

,

gallicas. o ) Addo formam et inscriptionem argentei , seu sicli, ex antiquitatis omnis hebraicas scientissimo Benedicto Aria Montano , in Ephrone , sive Tubaloaini Vol. iii

haud longe ab
litlerato
sit
,

initio. Mosi ?<ilehcmani Hebraco doctori imprimis, qui post medium seculum xii scripcum esset ex Hispania in Palajstinam ad sacra illa
,

profectus ostensus est Accone ab incolis antjquissimus ex argento siclus , cujus ha^c est efllgies. Facies altera vas manna plenum altera tlorentem Aaronis virgam amygdalinam exhibebat. Inscriptiones ambaj litteris samaritanis quibus ante regnorum Judae et Israelis scissuram omnes usi CtTterum verbis omnino hebraicis hinc SCHEKEL ISR/IEL Sidus Israelis : illinc , JERUSCIL4LAIM KEDOSCIIA , Jerusalem Sancta. Ex quibus numnii antiquitatcm intelligas cusum enim fuisse necesse est eo tempore quo nondum divulsa imperii majestate Iribus omnes Israelis nomine censebantur , et Ilierosolymam Hebraei omnes regni ac religionis sedemunicam agnoscebant. Samaritanam lilterarum formam Arias Montanus non subjicit ocuhs videre illam licet apud Guihelmum Postellum in erudito libro de Characterib. xii Linguarum c. de Samaritana. ARGE3iTU!ti. Propheta regius ita Deum obsecrat Increpa feras arundinis , congregaiio taurorum in vaccis populorum : at excludant eos , qai probati sunt argento. Ps. LXVii 3i. Deterre hostes populi tui qui instar ferarum intor arundines latentium vel instar taurorum inter armenta sua tumultuantium , irruere in eum parant ac promissiie telluris possessione excludere eos , quostanquam probatissimum argentum puros tu deprehendisti. Frequenter Hebra?i particulam sicut in comparationibus omittunt. Probati sunt argento , id est sicut argentum; ut v. i5 hujus ipsius Psalmi nive dealbabuntur id est , instar nivis candidi erunt. Eloquia Domini argentum. Elocjuia Domini , elo2 quia casta ; argentum igne examinatum , probatum terrce Hieronymus vertit , separatum a terra purgatum ( D. scptuplum. Ps. XI 7. Divina mandata et decreta sunt instar purissimi argenti quod multo igne purgatum , quod terque quaterque ab omnibus terra) f«'ccibus secretum
,
,

monumenta

,

:

,

,

:

,

:

,

:

,

,

,

,

,

,

)

,

)

,

,

nihil
)

omnino scoria? habet. Argentum quod urtica
,

pra^clara

ad indicandam tem. Mgyptus congregabit
,

na^reditabit. Hypotyposis Ilebraiis exilii sui diuturnitaeos , Mempliis sepeliet eos : desi-

Arguo.

Aro.

53

derabile argentiim eorum artica hfcreditabit , tappa in tabemaculis corum. Os. IX 6. In iEgyptum fugient , nec quisquam illorum incle vivus rcdibit. Preliosoc villa; ac domus multo argento emptae aut ocdiricata}, veletiam ut rudera ornatai, interea ruinis suis sepelientur sic |ipsa increscentibus urticis ct lappis teganiur. Arguo. Quam bonum est arguere , quam irasci , et
, ,

confitcntem in oratione non proliibere 1 Eccli. XX lingua hebraica gradibus comparationis careat ,
.

i.

Cum
.

aliis ei
.

idem modi

, quam supplementis utcndum est. Itaque bonum quam ... ct sententia fit hujus est ac melius quanto melius est errantem arguere placide , quam excandescere quanto satius est , fatenti culpam , rogantique veniam , eam benigne tribuere , quam negare ! Arida. Pro terra. Circuitis mare et aridam. Matth. XXIII i5. Dixit Domini pisci : et evomuit Jonam in aridam. Jon. II 11. O prcvsumptio nequissima , unde creata es coopeiire aridam malitia , et dolositate illius ! Eccli. XXXVII 3. Quis crederet Contra infidelem amicum exclamat deterrimo huic vitio locum esse in hominis animo posse ? ejus malitia ac dolo inundatur terrarum orbis. Ariel. Hebraice est Leo Dei. Pro urbe Hierosolyma usurpatur aliegorice ab Esaia : Fce Jriet , Ariet civitas , quam expugnavit David ! additus est annus ad annum solemnitates evolutce sunt. Et circumvattabo Ariet , et erit
.
. . .

:

!

:

tristis et

mcerens

,

et erit milii quasi Ariel.
,

xxix
!

i.

2.

7.

urbs ohm a Davide expugnata ! leo maxime appropin(2. Reg. V 7. ) Vae tibi, leo Dei quat sensim destinatum tuo supplicio tempus post pauculos annos , post aliquot paschata , cingam te hostibus ut leo validus retibus et venalorum armis undique premitur , et ad exitium designatur. 2) Pro allari. Ipse autem Ariet quatuor cubitorum , etc. Ez. XLiii i5 sq. Est summa pars altaris , unde quatuor corniia seupyramides eminebant, Leonem Dei appellat quod victimas devoraret. Ipse etiam Deus Leo , pro suorum salute excubans. ArmOjV. Ad vaccas pingues , id est , 5amariaD primores Projiciemini in Armon , dicit Dominus. Amos IV 5. Expellemini in Armeniam , ubi Armon. Ca^tera hujus allegoria? pastoritiaj tractavi in Voc. Apertura. Aro. Arabit Judas , confringet sibi sulcos Jacob. Os. x ii. Opponit propheta trituram arationi , quarum illa praesens lucrum et alimentum praebet^ hoec laborem poscit
Vae tibi
,

Jerusalem

,

:

,

:

multo demumposttemporeprofuturum. Triturce nomine tegitur falsa inanium deorum religio cui Ephraim seu Israeliticus populus indulgebat, libertatis et lucri amore illectus. Arare dicitur , qu| legi§ Divinai jugum in
,

54

Arreptitius.

Asaramel.

casta relij^ione ferens , et pracsentis laboris paliens , futuram frugem exspectat. Talis erat Judas , cum eoque societatus Jacob ; id est , regnum Juda orthodoxum , et qui ex decem tribubus ab Ezecliia rege sanctissimo ab sacra patria revocati sunt. 2) Arareimpietatem, ararc mendacium. Oseas eodem loco in allcgoria perseverans ait Arastis bnpietatem , iniqaitatem messaistis , comedisiis fragem mendacii : quia confisus es in viis tuis , in multitudine fortium tuorum, Os. X 10. Impia cogitastis , iniqua perpetrastis , fructum sceierum percepistis , sedinanemetfallacem. Vana fiducia elati , male innitebamini prajsidio vestrorum fortium , sive militum , sive deorum , quos ceu potentes adorabalis , cum viribus omnibus careant. Tioli arare mendacium adversus fratrem tuum» Eccli. VII i3. Cave dolos ei machineris noli ejus honori aut fortunis per mendacia insidias tendere. Allegoria est ex eodem genere , cujus ibidem v. 3 illa Fili , non semines maia in sulcis injustitice , et non metes ea in septuptum, Si justitiam violes , libi seris , libi eidem et metis : scverissimas enim poenas judex Deus a tc exiget. 3 ) Arare vitula aliena. Samson ad sodales , quibus aenigma de leone ac favo proposuerat, indignans inquil Si non arassetis in vitula mea , non invenissetis propositio^ nem meam. Jud. XIV i8. Nisi uxor mea me prodidisset nunquam futurum erat , ut aenigma perspicerelis. Arreptitius. Jer. xxix 26. Ilomo insanus , qui se pro vate divinitus misso gerit. Artaba. Babyloniorum deo Bel prcebebantur quotidie similoi arlabce duodecim , et oves quadraginta , vinique amphorce sex. Dan. xiv 2. Verisimilius est , artabam fuisse modiorum quinque , seu librarum i33 et paulo
:
:

:

amplius.
et

GrcTcorum Metreta

Amphora idem cst quod Ilebrieorum Batus quorum mensura definietur a me
,
:

Voc. Metreta.

ASARAMEL. Elogium Simonis summi Pontificis* promulgatum dicitur in Asaramet ; in conventu magno sa^
principium gentis , et seniorum 27 sq. Quid hoc loco sit Asaramel, multum inter se distantes exortai sunt conjectura^. Quidam suspicantur hbrariorum errorem , et Jerusalem primo scriptum fuisse putant. Syriacus Interpres habet Jsraet. Serarius hoc Asaramel , seu , ut in gracco est, Saramet ex hebraico interpretatur Principem Populi Dei.

cerdotum

,

et populi

,

et

regionis. 1.

Mach. xiv

tam

Calmetus censet csse vallem Mello monti Sion subjecde qua 2. Reg. V 9. quasi sit Asar-Meilo^ seu Hfl, ,

ser-Mello
licet

pavimentum sci, id est , pavimentum Mello pro valle accipicijdo. Cornelius a Lapide inquit Fo?YeAsARA\iEL vocatus est locus synedrii, sive aulamagni conciiii, in qua lioc decretuw. cditum fuil.
;

ASCEIVDO.

ASER.

55

Cherubim , et votavit : ASCEXDO. pcnnasvcntorum. Ps. XVII ii. Estpars divina) volavit saper qua regius poeta ultra omnem Pinillius hypolypostos dari et Horatii subiimitatem aclventum Dei describit ad fcrendum sibi auxilium approperantis. Clierubinis ,
Deiis asccndit super'
,

et omnibus ventorum alis velocior , , liuc egit, liostes aspectu tlisjecit. 2 ) Ascenderc , de iluvio. Lagebit omnis habitator ejus tervcc scelesta) ) et ascendet quasi fluvius universus , et ( ejicietur , et defluet quasi rivus Mgypti^ Amos VIII 8. Repetitur ab eodem proplieta ix 5. Universus incola terrae agmen Israel , totus popiiliis , ab hostibus in cogetur, similis lluvio, qui solutis nivibus imbribusque usque sui alvei oram ascendit. Sic auctus , ad uno impetu captiva gens toto feretur in Assyriam : sed in latissimis illis regionibus extenuabitur ut exiguus rivus , et absorbebitur tanquam fluvius in mare illapsus. Simili sensu verbum ascendo legitur in Jeremia. Quis est iste , qui quasi ftumen ascendit , et veluti fluviorujn intumescunl gurgites ejus ? Jerem. XLVI 7. Ideo elatus ac tumidus inundationem minatur ; et dicet : ascendens operiam terram, ibid. v. 8. 3 ) Ascendit in cor ; id est , venit in 'mentem. De IVIoyses : ascendit in cor ejus , ut visitaret fratres suos. Act. VII 20. Oculus non vidit , nec auris audivit , nec in cor hominis ascendit , quce pra^paravit Deus iis , qui diliamantibus praepagunt iilum, 1. Cor. ii 9. Merces

inquit

,

vectus

currum suum

unum

summam

Deum

rata superat, qucecunque videre,audire, cogitaremagnifica
, ascensorem ascensorum cameli, Is. xxi 7. Ascensor asini est quorum ille cum Persis , hic cameli Darius Cyrus cum Mediis irrumpens , Babylonico imperio fmejn una nocte attulit. Haec est biga illa , de qua ibid. v. 9. AsCEXSUS. Ad Deum Oui ponis nubem ascensum tuum: qui ambulas super pennas ventorum, Ps. Ciii 0. Nubibus veheris ; estenim hebraice , currum tuum. Particula super in poetica hac imagine significat , vel Deum ejus-

possumus. ASCENSOR. Vidit currum duorum equitum
,

asini

et

,

:

:

que currum inniti ventorum alis vel eorum celeritalem volatu suo pernicissimo superare. ASCOPA. Ex graeco ascopera detruncatum. Judith x 5
,

estutervinarius. Emendatce editiones habent ascoperam, ASER. Unus e duodecim patriarchis. DixitqueLia : Hoc pro beatitudine mea, beatam quippe me dicent mulieres. Propterea appellavit eum Aser, Gen. xxx i3. Aschscher hebraice est beatum prsedicare , et aschre beatitudines. Quoniam Lia partu hoc altero Zelphae ancillx sua3 beatam se et gloriosam ducebat , natum ex ea puerum Ascher appeilavit quasi noslro more Felix diceretur.
:

56

AsmA.
generis.

AspER.
,

Nobis , mitigala pronuntiatione Aser est ; ut pro Schelomo Salomon , pro Masclddali Messias , coeteraque ejus-

dem

Asi\A. CeleberriniadeChristovaticinatio lExsulta satis fiUa Slon , jablla filla Jerasalem : ecce JXcx taus veniet tibi justus , et salvator : ipse paaper^ct ascendens super asinam, et super pullum fdium asina;. Zach. ix 9. Satis , id est, valde more hebraico. Impleta hsec esse Iriumphali palmarum die in Matthnco legimns Hoc autem totum factumest, ut adimpleretur quod dictum est per prophetam dicentem : Dicite fdlce Slon : Ecce Rex tuusvenit tibi mansuetus , sedens super asinam , et puUum fdium subjugalis, Matth. XXI 4 sq. Propheta pauperem Evangelista mansuetum dicit ; hebraicum ani seu hani utrumque significat et de Christo utrumque verissimum. Vides , mutatum a Christo jumentum esse : cum enim ambo scriptores Canonici asinam et puUum jungant , insedisse utrique indicant. Allegorice , subjugalis est Synagoga matcr ; paUus co usqiie liber , omnis populus gentium illa relicta , hunc Messias elegit, ejusque potestati subjccta sunt omnia. "Viri quidam docti nodum in scirpo quaDsiere , Vulgatce objicientes , in Zacharia non asinam , sed asinum esse quandoquidem et hebraicum chamor et Lxx Interpretum oiios soh*us sit generis masculini. Quibus brevissime respondebimus tam hebraicum , quam gra!cum nomen generis esse communis nam et chamdr Hcbra^is sexum etiam femininum significat , ut 2. Reg. xix 26 , hebraice 2. Sam. XIX 27. et grtTCum onos pro feminino quoque usurpari non modo aliunde notissimum , sed vel ex
; ,
:

I

,

:

:

,

,

:

,

hoc ipse Matthici loco qaem habemus in manibus luculentum est tam articulo quam epitheto femininuni genus prodente.
,
,

,

,

Asiivus. Cognovit bos possessorem suum , ct asinus prcBsepe domini sui : Israel autem me non cognovit, Is. I 3. IVon de Christi pracsepio agitur : neque enim uUa Messiaj fit mentio per lotum ilhid Isaiae caput. Generatim tantum reprehenditur Israel , stupidior ct ingratior ipsis pecoribus , qua3 dojnioos agnoscunt , et pro ahmento

obsequium exhibeht. Sensu tamen accommodatitio
ctiam a Patribus aliquot , ad Christi pra^sepe haec trapia opinio ducuntur , cui bovem et asinum astiiisse est per manus tradita at in ipsis Divinis Libris eorum animalium nullum uspiam est reperire vestigium illud enim , quod ex initio Cantici Habacuc a quibusdam recitatur , In medio tuorum animcdium cognosceris ; neque
, :
:

neque alibi in toto Vulgata; Canone rcperitur. lxx tantum Intcrpretes habent. AsPER. Liberatum se pcr Dei misericordiam gralus
il)i
,

Aspicio.

AssuMo.
:

57

David prasdicat a verbo
iiisidias intcntata
,

aspcro, Ps.
,

inqiiit
,

xc 5. A mortc per D. Hieronymus. Alii a pcste
nc contercretur. Ni:

pravorum Iiominum

a fallaciis

a verbis liostium , aspera et cxitiosa minantium de hostibus cnim tam pra^ccdcntia , quam scquenlia in lioc Psalmo loquuntur. Judicis autem Divini scntentia , Ue malcdictl f cquidcm aspera sed non hujus loci est, ASPICIO Congrcgatcc sant siipcr tc gcntes multcB , quce
,

mirum

Lapidctur , et aspiciat in Sion ocuius nostcr. 11. Aspiciat oculus noster id , quod jam pridem cupimu5 , Sionis interitum. Modus loquendi similis illi Euge , euge, vidcrunt oculi nostri. Ps. xxxiv 21. Tandem vidimus , quod tandiu desideramus , pernicie opdicunt
.'

Mich. IV
:

pressum Davidem.
ASPIRO. Donec aspiret
II

dies

,

et inclinentur
,

umbrce. Cant.

17

,

dies , et umbrae difTugiunt.

Donec appropinquct donec nos alllet cum ad ortum solis grata nos aura refrigerat
et IV 6.

AssiMiLO. De Dco. Locutus sum super prophetas , et cgo visioncm multiplicavi , et in manu prophetarum assimilatus sum. Os. xii 10. Misi prophctas, qui sermoncs meos , et visa multa tibi annuntiarent horum ministerio diversas tibi similitudines ac parabolas de me proposui , cum de me loquercntur sub imagine regis , pardi. Haec expastoris , amici , patris , leonis ursi plicatio utrique lectioni satisfacit, passivae , assimilatus
:

,

,

sum , quam nos tucmur multi ex hebroco malunt.
2
)

;

el activie

,

assimitavi

,

quam

rege. Ego Dominus , qui voco nomen tuum , propter servum meum Jacob , et Israel electum meum : et vocavi te nomine tuo : assimilavi te , et non cognovisti me. Is. XLV 3. sq. Pro nostro assimilavi te hebraice clarius dicitur , cognominavi te. Amore populi mei electi , tibi o Cyre non modo nomen clarum inter leges terrae impcrtii , sed etiam multis in rebus Christo a me Regi , Messia? ) similem te esse volui , ( uncto cjusque adeo nomcn , tametsi a cognitione mei alienus es , tibi imposui. Factum hoc iis verbis : Hcec dicit Doviinus Ckristo meo { hebraice suo ) Cyro. ibid. v. i. / ASSUMO. Gloria magna est sequi Dominum : longitudo enim dierum assumetur ab eo. Eccli. xxiii 38. Timenti Dominum vita praesens diuturna , futura vero ijetcrna obtinget. 2 ) Assumere terminum. Ephraim in desolatione erit in die correptionis : in tribubus Israel ostcndi fidem, Factl sunt principes Juda qua.si assumentes terminum : super cos effundam quasi aquam iram mea.n. Os. v 9 sq. Punito

De Cyro
Israel
:

Deum

Ephraim
ostendi

,

me veracem

seu regno Israelis , et captivitati tradito , quae per , et fidem implevi eorum ,

53

ASSUMPTIO.

ASTUTIA.

prophetas meos toiics praiiiuLitiaram. Principes autem Juda , qui par supplicium scria pocniteiitia avertere a se debebant , captorum fratrum suorum terminos invadere ausi sunt , ct vendicatis sibi illorum terris fmes suos proferre. Quo} iniquitas , Divinis legibus vetita Deut. xix i4 et xxvii 17 , effccit , ut etiam regno Judie ira Dei tanquam gravis imber aut inundans llumen in,

grueret. 3) Assumat ebria sitientem. Uectius, absumat. Deut.

XXIX 19. Vide Absamo. ASSUMPTIO. De Cliristo. Dumcomplerentur dles assumptlonls ejus. Luc. IX 5i. Appropinquante mortis tempore et iis diebus quibus coelum repetiit pretiosissimum hoc depositum , tevvce per tot annos concreditum. Dum
,

complerentur , inteUige cum impleri inciperent nam post hoDC Dominus aliquot mensibus superfuit. 2 De falsis prophetis. Vidcrunt autem tlbl assumptiones falsas , ct ejectiones. Thren. II i4. Finxerunt visa fallacia , teque deceperunt promissis mendacibus , Clial,
:

)

daeum hostem ejectum iri et propulsatum cum tamen tuorum o infeUx ejectio immineret quam ipsa nunc
;

,

,

,

vides et luges. ASSUR. Usque ad te veniet de Assur. Mich. VII 12. Redux e captivitate populus tuus , o regnum Juda , usque ad te perveniet , non taiituni a Babylone , sed inde ab Assyriae finibus , quo erat dispersus adeo nullae ejus reUquia^ in captivitate remancbunt. Cave credas , sermonem hic esse de captivis in ipsa Assyria Hebraeis , iUas enim Deus nunquam rcsive de decem tribubus duxit. Totum contextum iUustrabo Voc. Lex. ASTAROTII. Jud. II 10. FoBdus eorum error est, qui
:
:

Astaroth mascuUno genere deum appeUant. Astarot^ hebraice , Astartc gracce iUud pluraU , hoc singularS numero ; sed utrumque gcneris est fcminini. Latinorum Jimo a vicinis JudaRae popuUs Astarte seu Astaroth vocabatur : quod nominatim deUngua Punica , Hebraica? fiUa, D. Augustinus aUirmat q. 16 in i Judic. Cur autem pluraU numero deam hanc nominare visum sit eodem loco idem edisserit Ad simulacrorum enim multitudinem referre voluit intellectum , quoniam unumquodque Junonis sim,ulacrum Juno vocabatur. Ac per hoc tot Junones , quot sunt simuiacra , inielligi voluit. Quemaclmodum Juno La; ,
:

cinia

,

Gabina

,

ArgoUca

,

Punica

,

Moncta

,

idem nu-

men

in simulacris pluribus fuit. ASTUTIA , ASTUTUS. Sojpe in Divinis Scripturis in
,

bonam partem
laciaque

accipiuntur , non pro caUida maUtia falsed pro sapientia et prudentia. Sic EccU. i 6 de ipsa dicitur astutias iitius quis agnovit ? Et Prov. XXVII 12 Astutus videns mcdum , absconditus cst : par^
:

:

Attac us.
mali pcriculum pra^videt
vidi
,

AuDiTio.
cautus
:

59
,

vuii transcimtes sastlnacrant dispcndia. \'iv
,

ubi

mature se
,

recipit

impro-

instar incauli atque ita in cladcm incidunt.
et

puerum

via^ cuilibet insistunt

AtTxVCUS. Genus locusta?. Lev. XI. 22. Atto-\'DEO. De Sennaclieribo rege , ejusque exercitu intra unam noctem gravissime atterendo. If<^c dicit Dominas : Si perfccti facrint ^ et ita plarcs : sic qaoqac aitondcnt ar {\)ro attondcbuntar) , et pertransibit. Nali. i 12. Etiamsi Assyrii sint viri forlissimi ( ita vocabulum perfccti D. Uicronymus interpretatur ) , auctique praeterea numerofuerint, contractis undique copiis nihilominus quam e tam facile , tamcito, tam conferti decident vcrtice tonso capilli ipse autem Sennaclierib fugiet , paulo post etiam periturus. AUDIO. In insargentibas in me maiignantibus audiet auris mea. Ps. xci 12. In pro de eam enim particulam verbis sensuum addere Ilebra^i amant. De malignis contra me insurgentibus , audiam , serius , ocius , Deum in eos animadvertisse. Aposiopesis non absimilis illi de qua Voc. Aspicio dictum est. 2 Audiri, de sideribus. Non sant loqaeice , neqae servioncs , qaoram pro qaibus non audiantar voces eorum. Ps. XVIII 4. Nulke sunt nationes , quantumvis longinquae aut barbaric , quibus eorum voces non audiantur. Taconditorem suum perpetuo citus ille siderum clamor praedicantium , ubicunque gentium auditur , et intel:

,

;

:

)

{

)

,

ligilur.

AUDITIO. Canticum suum Ilabacuc ita orditur Domineaadiviauditionemtuam, et timui. Domine opus tuum, in medio annorum vivifica iiiud. Hab. III 2. Extimuisse se dicit , audito Divino oraculo , de captivitate nimirum tum et liberatione sua? gentis. Allegorice de generis Immani sub peccato ac jugo daemonis captivitate ejusque per Messiam liberatione. Hanc ut Deus perficiat mox precatur Domine opus tuam , in medio annorum vivifica iiiud. Hebraismus est pronominis pleonastici ,
: , ,
:

quo

nihil

cendum

in ea lingua frequentius. IMostro more difuerat Domine in medio annorum vivifica opus
:

tuum ; nam pronomen iiiud redundat. Domine suo tempore tempore per te definito perage magnum hoc opus quippe cui ture unius opus vere tuum
, ,

,

,

,

vires sufficiunt. 2) Auditio coetus. Cum profectifaerint , expandam super eos rete meum : quasi voiucrem cccli detraham eos , ccedam eos secundum auditionem ccetus eorum. Os. VII 12. Vetante Deo , fugam ad ^Egyptios parabant Juda^i , ac velut aves , quae appetente hicme alio commigrant milius coelum quaerebant. Sed lolum hunc fugitivum

60

AUDITITS.

AURICULA.

grej2:em uno reli conslricturum sc Deus minatur , et immissis in iEgyptum usque Chalcla^is aucupibus jugulaturum quod , inquit , in suis cnctibus audierunt , cum a prophctis, atque inter hos ab Osea , pi\Tc!iceretur. 3 ) Audilio in anno , et post annum. 'Nc forte mollescat cor vestrum , ct tlmcatis aaditam , qai aadictar In tcrra : €t venict in anno aaditio , ct post liunc annam aaditio ; et Iniqaitas in tcrra , ct dominator saper dominatorem. Jer. Li 4^. Nolite concidere animis , aut expavescere rumores , quos audietis anno primo Baltassaris de apparatu belli contra Babylonem , et anno altero de re protinus
:

perficienda. Ingruet
iniquitntis su.t poena

enimvero tum regioni Chaldaeorum
,

et ejus regem alius potentior opprimet, Baltassarem Cyrus. AUDITUS. Pro rumore. Contarbatio saper contarbatio^ ncm vcniet , ct aaditas sapcr aaditum. Ez. VII 26. Conturbabunt nos alii ex aliis terrores, alii identidem nuntii audientur cie lioste et clade imminente. 2 ) Pro verbo Divino sive sermonc Dei ad hominem. Cumqac dixcrint ad tc Qaare ta gcmis ? dices , Pro aaditu, quia vcnit. Ez. xxi 7. Ideo gemo , quia id accidere video , quod cx Deo audivi. Ilccc dicit Dominas Deus ad Edom. Audiium audivimus a Domino. Abd. v. 1. Sermonem Dei audivimus ego et alii prophetaj hajc decernit contra Idumacos, posteros Edom sive Esau, quorum
, ,
,

:

in

singulare fuit odium et crudelitas in populum Dei. Atque hoc tota versatur Prophetia Abclia) , ut Iduma^is Dei
)

nomine snpplicium prcCdicat. Pro sermone propheta; seu hominis Dei nomine 3
,

Non omnes obediunt cvangclio. Isaias enim dicit : Dominc f qais credidit auditui nostro ? Rom. X 16, ex Is. Liii 1. Cum autcm tanta signa fccisset (Jesus) coram eis ^ non crcdebant in eum : ut sermo Isaice propheta impl^rctur , quem dixit : Dominc, quis crcdidit aaditui
loquenlis.

nostro7 ct bracliium Domini cui revelatum est? Joan. XII 37 sq. Quis , inquit prophetoe sui verbis Christus, vel

sermonibus meis creclidit, vel prodigiis, quaepermeum brachium Patcr omnipotens coram eis patravit? AUFERO. In vastatione Hierosolyma3 per Romanos
egrcdictur mcdia pars civitatis in \captivitatcm , ct reliquum popati non auferctur ex urbe. Zach. XIV 2. JPars incolarum altera abstrahetur , altera relinquetur occisa et inhumata. Cives tui omnes aut servient , aut cajdentur.

Capta ab Romanis urbe
97000.

,

mancipiorum numerata sunt

AURICULA. De Banaia. Posuit autem cum David ad aU' ricutam saam. 1. Par. xi 26. A secretis eum sibi esse jussit, consiliarium intimum clegit.
2
)

Aariculam rcvelare, David ad

Deum

:

rcvelasH

am-

AURIGA.
culam
servl tid
,

AURUGO.
domum,
1.

6l
Par. xvii 25, fore sempi-

tit

cedificares el

Secreto indicasti mihi , posteritatcm

meam

ternam. AURIGA. Paterml, patcr mi , currus Israel , et auriga ejus. SicEliamin curruigneoevolantem Elisocus appellat U. Reg. II 12, et ipsum Elisicum morii jam proximum Joas rex Israelis k. lleg. xiii i4. Egregie Onkelos in TarQui tuis ad ^^um suo Chaldaico ad utrumrme locum Dcum precibus plus ulilitatislsraeliaiTers, quam currus
:

et equites.

AURIS. Deprecatio pauperis ex ore usque ad aures ejus perveniet. Eccli. xxi. 6. £/«5 , intellige Dei, tametsinulla praecessit illius mentio. Is ergo dicitur hoc loco , sicut ipse de se dixit^ Qui sum, Ex. iii i4. quippequi antonomastice est, imo qui solus vere ac proprie est. 2 ) Aures pro corpore. David ex persona Messise sic
Sacrijicium et oblationem Divinum Patrem alloquitur noUdsti : aures autcm perfecisli mild. Holocaustum et pro peccato non postulasti : tunc dixi : Ecce vcnio. Jn capite libri scriptum est demcy ut facerem voluntatem tuam : Deus meus , volui, et legem tuam inmedio cordis mei. Ps. XXXIX
:

6 sqq. Pars pro toto aures pro corpore demonstrat hoc Pauli auctoritas Davidis verba sic referentis dum de Christo loquitur Ingrediens mundum dicit : Hostiam et obiationem noluisti : corpus autem ctptasti mihi. Holo~ cautomata pro peccato non tibi ptacucrunt. Tunc dixi:
, : ,
:

Eccevenio : in capite libri scriptum est de me Utfaciamy Deus, voiuntatem tuam. Hebr. x 5 sqq. Voluerat quidem Deus Pater sacrificia legis, imo ipse instituerat, multaque imperaverat sed unum erat sacrillcium , per quod pro peccatis digne satisfieri poterat, et pra3 quo caetera omnia non placuisse dicenda sunt. Ad hoc excellentissimum sacrificium , in cruce peragendum , vocabatur Christus , ore omnium prophetarum , et oraculis totius legis. Atque ille respondit promptissimus Ecce venio, paternam voluntatem sacrificio hujus mei corporis impleturus. Kominatae sunt a Davide aures, veluti signum et imago qua?dam obedientia) ; cujus virtutis ctiam nomen apud Latinos ab audiendo ductum est. Si litteralem sensum petis , soli Davidis persona? inhairentem , hunc habeto Obedientia tibi Deiis , prai victimis omnibus placet hoc legis pra^cipuum caput est , ut voluntas mca cum tua consentiat idque toto animi conatu agam. AURUGO. Consternationis ac doloris in populo suo magnitudinem Jeremias per hoc declarat , quod videre esset om?z/s viri manum super lumbum suum, quasi par^ turientiSf et conversce sunt universce facies in auruginem.
-•

:

:

:

,

:

:

Ga
Jer.

AuRuar.

Australis.

Pra3 vehcmenti cloloris sensu kimbos manu colorem ex palliclo Ilavum praiferunt. AURUM. Ab JquUone aaram venit. Job. xxxvil 22. Simpliciter quitlcm si spectcs, sic quoquo verum est : cum auri foclincc non pauca) in plagis septentrionem spectantibus reperiantur. Sed longe aliud sublimissimo vati quaesitum est , fiuod Lxx his verbis exposuerunt a Borea nabes at aaram falgentes ; serenato videlicet aere per iUius venti llabra. Proiecto cum praecedentibus hoc multo aptius quam aurum e fodinis coliaeret.

XXX

6.
,

slringunt

et

:

:

AusiTis. Mentio fit terrce Aasltldls Jer. xxv 10. Est regio Hus , olim Jobo habitata. AUSTER. Antequam coturnices Deus in Hebra?orum castra immitteret , transiaiit Aaslram de cccio, et indaxit in virtate sua Africam. Ps. Lxxvii 26. Quidam hoc loco rati sunt , ut alibi passim , liemisticliium versiculi posterius a priori niliil differre , sed meram ejus esse repetitionem : quasi Auster et Africus idem sint ventus , et verbum transtalit significet adduxit , attulit , invexit. Contrarium aperte docent lxx, dum vertunt : abstulit Notum e coelo. Nimirum Deus llantem tunc Eurum seu Auslrum Orientalem ex aere pepulit , suaque potentia illius loco induxit Africum , advehendis coturnicibus

opportunum.
2) Ab Austro Deus. De lege Israeiitis data iisdemque per deserta loca ad Austrum sita , sensim in Palajstinam educlis Deas ab Aastro veniet , et sanctus demonte Pharan. Hab. iii 3. Veniet pro venit , Hebraismus poesi familiaris pr.eteritum et futurum promiscue adhibenti.
;

,

:

,

,

Ex Australi plaga a monte Pharan ejusc[ue vicinitate Deus in Arca sua sancta habitans in terram promissam ascendit. De montc Pharan , et hujus loci consensu
,
,

cum

Deut. xxxiii

2

,

distincte agendi locus erit in Voc.

Pharan , ubi allegoricum quoque sensum dabo. AUSTRALIS. In Icetissimo vaticinio de populis omnibus in Christi religione congregandis ait antiquae lcgis evanAquilone
de tonge venient , ct ecce ilii ab de terra Australi. Is. XLIX 12. Postremum hebraice est a terra Sinim. Quod intelligentissimus linguai sacrae , Divinique Codicis universi , Cornelius a Lapicle, post Osorium, et Ariam Montanum de amplissimo regno Sinarum intelligit , quibus et Japones vicinos annumerat. Argumenta fuse et erudite stabilit, ad 1. d. Certe, qui Josia? nomen per prophetam suum tanto ante prccdixit, Sinarum quoque pra3dicere potuit. Id an fecerit per hoc nomen Sinim, per quod alibi (Gen. x 17 , et 1. Par. i i5. ) Sina)i posteri Chanaan significantur, e Cornelii rationibus Lector statuet , quem tamen opinionis tam mirabilis notitia fraugelista Isaias
et
:

Ecce

Isti

mari ,

et isti

dandum non putavimus.

AUTEM.

Avis.

63

Altem. Pro inqiiam. IScmo , cum tcntatur ^ dicat, quoniam a Deo tcntatav : Dcus enim intentator malorum est: ipse autcm ncmincm tentat. Jac. I. i3. Intcntator, non ab inlentando ; secl quasi nou tentator : voluit enim Interpres vim gracci apcirastos uno et ipsc vocabulo assequi. Deus nemincm ad malum illicit : ipse , inquam , nemiuem tentat. In eumdem sensum usurpatur hacc parlicula autem 2. Cor. v 8 , et x 2. AvERTO. Misericordi , et benefico in egentes , inler
alia virtutis sucT pracmia lioc etiam spondetur : vocaberis etdificatorsepium, avcrtens semitas inquietem, Is. LVIII l2.

Laudaberis, quodper tuam operam protegantur aliorum
, tutacque sint vioe publicce , et praedia juxta vias sita. Avis. Noli potentibus ac opulentis viris maledicere , quia et aves cccli portabuni vocem quantumvis secreto tuam, et qui habet pennas , annuntiabit scnteiitiam, Eccle. X 20. Affine illis Graecorum proverbiis , Ibyci grues , et Bessi hirundines. Bessi enim parricidium hirundines, et nccem a latronibus illatam Ibyco grues prodidere : ut Plutarclius 1. de sera Dei vindicta narrat. Qua minime exspcctes ratione , etiam occultissima emanare solent cum auctoris non raro pernicie. 2 ) Avis ab Oriente , Cyrus. Vocans ab Oriente avem. Is. XLVi 11. Deus ex Perside vocavit Cyrum, bellatorem celerrimum , in cujus militaribus signis aquila visebatur. Cyri antitypus fuit Christus victor , et electi populi li-

bona

:

berator. 3) Avis avolans^ Ephraim. Ephraim quasiavis avolavit gloria eorum apartu, et ab utero , et a conceptu. Quod et si enutricrint filios suos , absque liberis eos faciam in hominibus : sed et vce eis , cum recessero ab cis. Os. ix u. sq. Ephraim , sive regnum Israel , nulla re magis contra Judam , quam fertiUtate sua , et armatorum copia gloriabatur , quippe regnum decem tribuum contra duas. Sed haec gloria , dicit Dominus , instar avolantis volucris evanescet : nam eorum liberos vel statim a partu interimam , vel ante ipsum partum abortu tollam vel
,

omnino concipi ac formari non sinam.
incipiant
,

ante pubertatem a

me

Si qui adolesccre delebuntur. Vae ipsis

quoque parentibus, cum recessero ab eis. Postrenja haec verba Hebraizantes quidam contendunt in Hebraicis BibUis esse corrupla , et a propheta scriptum ita fuisse : Caro mea ex eis. Sed boni hi viri non sentiunt , se , dum Ilebraeos perfidiae et corrupteloe arguunt, eos per nostrum latus petere , et Vulgata? gravem plagam infligere quae prophetac tribuit, quodiUe non scripserit. Praeclare illos refutat doclissimus Franciscus Ribera in Commentariis majoribus In xii Proplie^as minores , ad Os. c. ix

64

AzYMus.

Baal.

n. i8-25. Eruditissiimis locns, ac dignissimus, quilegatur ; longior tamen , quam ut huc transferri possit. ^i) Avis discolor. Nanquld avis discoior liccreditas mea milu? 7iunciuid avis tinctaper totum ? venite, congregamini omncs bestice terrce , properate ad devorandam Jer. XII 9. Difficilis ct obscurus locus : sed praecisis ambagibus viam jpsam ingrediamur. IlKreditas Dci cst Hebraicus populus , quem similem facit avi peregrina; ; sive discolori Id est , alios aliis mcmbris colores habenti ; sive per totum corpus quibusdam maculis sparsae ; et propter hanc peregrinitatem avibus animantibusque aliis exosae. In quo reprehendit simulacra varia, quorum superstitionem Kebraei receperant. Quo autem modo besliae avem

assequuntur ac devorant ? An cum acutissimo Joanne Mariana credemus, hebraicum chajd, quod ab radice
vixit oritur, lucres ? sic

non solas bestias significare sed eliam voenim peregrina haec avis objiceretur feris
,

avibus insectanda et laceranda. An potius intelligemus , avem discolorem seu maculosam ex aere a Deo dejectam , vel fortuito humi depreliensam , invadi a bestiis , ac discerpi ? Si primum eligimus , qua ratione dictae sunt Ijesticc terrce? apud Hebra^os praesertim , qui volucres cceli appellare consuevei-unt. Si amplectimur alterum , expedilam videmur habituri viam. Invitanlur nationes barbarse , ut in Ilebraeos impetum faciant , et regnum discerpant. AzYMUS. Absque fermento. Grascum. Proprie de panibus dicitur^ quos paschali tempore fermentatos comedere , nefas erat HebrcEis, et capitale. Ex. xii i5. Inde nomen adepti sunt septem illi dies paschalis hebdomadis , maxime primus. Jppropincjuabat autem dies festus nzymorum, qui diciturPasduu Luc. XXII 1. Primo dieazy' morum, quando Pasclia immolabant, Marc. xiv 12. Traduxit ad nos hoc vocabulum Paulus. Expurgate vetusfermentum, ut sitis nova conspersio ^ sicutestis azymi, 1. Cor. V 7. ut videlicet eputemar , non in fermento veteri , neque in fermento malitice , et nequitice ; sed in azymis sinceritatis
et veritatis. ibid, v. 8.

B.
Jdaal. Num. XXII 4i. Profanorum veterumBelus ; Graecis deinde ac Romanis Jupiter aut Saturnus. Quod plurali numero Baalim dicitur, non plures deos , sed plures locos seu plura simulacra indicat, in quibus idem Deus colebatur quemadmodum suo loco de Astarte sive Astaroth dea ex Augustini a. 16 in I. Judic. observatum est.
:

Baalp^aeasim.
Ita Jupiter

Baiies.
,

65

Tarpeius , Eleus", Hercaeus Feretrius , Stator. Baalpiiarasim. Vide Mons clivislonum. Baali. Deus de Synagoga jam resipiscente , sibique denuo fideli ait Vocabit me , Vir meus : et ndn vocabit meuUra Baati. Os. II iG. Mebraice et syriace Baali idem est ac Vir meus. Noluit tamen Deus hoc nomine a Synagoga se appellari odio falsorum numinum seu imaginum Baalim , ne vel nomine tenus aliquid cum iis commune haberet. Fere ut iiunc inepte ac indecore ageret , qui Deum verum nuncuparet Jovem : nam etsi is maxime et unice sit Juvans Pater , ex quibus verbis contractum
, , : , ,

esi Jupiter

:

profanato tamen lioc vocabulocum suprema

Veritate ac Majestate
,

non convenit.
:

ab radice hebraica baldl, confudit, permiscuit. Idcirco vocatum est nomenejus Babel , quia ibi confusum est labium universcB terra:. Gen. xi 9. Kebraice : quia ibi confudit ( baldl )

Babel. Confusio seu veniens confusio

JEHOVA labium omnis terra3. Babylon. Non pro sola urbe
illa

, vel imperio, cujus urbs sed aliquando pro tota impiorum universilate. Erudite Laurentius Villavicentinus in Phras. S. Script. ait, Babylonis nomen coUuviem liominum perditissimorum

erat

:

,

allegoria Scripiuroi indicare , et omnino quatem Plulippus LUe Macedo instituit Poneropolim , in quam perftdos omnes , perjuros , et quidquid est fcccis liujusmodi , relegavit» Est enim Poneropolis grccce , Pravorum civitas.

Baculus. Generatim omne sustentaculum. Baculum ingemiscit de absentc Tobia filio Anna mater. Tob. v 26, et x U> Qui solus aetate hac senili sublevare nos potest. Elegantissima est metaphora Lev. XXVI 26 Postquam confregero bacuUim panis vestri comedetis et non satarabimini. Sic et Ez. iv 16 Conteram baculum panis in Jerusalem, Rursum Ez. x 16 Co»teram in vobis baculum panis. Inopiam frugum in vos immittam ut non suppetat quo satiemini. Baculus enim panis estfrumenti culmus. Ps. civ 16, ubi nos habemus , Omne firmamentum panis contrivit ; hebraice est omnem bacuUim panis. 2 Baculus annunlians. PopuUis meus iti ligno suo Intersenectutis nostrce
,
:

,

:

:

,

,

,

)

rogavit y et baculus ejus annuntiavit ei. Os. iv 12. Simulacra sua hgnea consuluerunt , eorumque invocato nomine virgas jactarunt, equibus divinationem captarent. De hoc superstitionis genere Ludovicus Ca^lius Rhodi-

Antiquarum Lectionum 1. 7 c. 99. Hanc rhabdomantiam profani dixere cognatam tbxomantiaa seu ariolationi e sagittis cujus exemplum occurrit Ez.
ginus
,

;

,

,

XXI

21.

Baiies. Rex Demetrius Simoni pontifici maximo , et geuti Judaeorum , ita respondet Coronam auream , ct
:

66
bahem, quani

Baptisma.
mlsistls
,

Barba.
1.

susccplmus.

Macli. xili Sy. Erat

palma) ramiis ; { et quidem liic Demetrio missus, ex auro) ut ibid. v. 5i ipsa Vulgala explicat, cumingrajco sit rursum bahes. BaptisMxV. Graccum : nobis lavatio, balneum. Inter Hebracorum ritus bapilsmata callcum , et urccorum , et cBramcntorum, et lectorum Marc. VII 4 numerantur. Post Christi mortem cassa? a Paulo declarantur cscrimoniae
legis anliqua) , abrogatis his baptlsmatlbus , et justitils carnis. Hebr. IX lo. Accipitur eliam pro cruenlo illo sacrificio , quo crimina totius orbis terrarum Servator moriens abluit. Baptismo autem liabeo baptizari , et quomodo coarctor , usqucdum perficiatur? Luc. Xii 5o. Baptizo. Lavatione purgabantur, qui apud Ilebraeos legalem immundiliam contraxerant ; inter quos numerabanlur ab lege , qui mortuum attrectassent. Verum inquit per ingeniosam allegoriam Siracides , qui baptizatur a mortuo , et iterum tangit eum , quid proficit iavatio iUius ? Eccli. xxxiv oo. Q. d. quid prodest expiare com-

missa
2
)

,

moxque ilerum expianda committere

?

Baptizari a foro. Pharistei , a foro nisi baptizentur non comedunt. Marc vii h. Capere cibum non audebant ante , quam se abluissent a foro reduces , quippe ubi sive ex alienigenarum consortione, sive e contactu rerum venalium ^ in immunditiam legalem incidere procliveesset. Ea reUgione inepteductus Pharisaius , mirabatur , quare non baptizatus esset ante prandium Ciiristus.

Luc. XI
:

38.

Barba. Mirifice delectabantur veteres unguentorum usu quapropter si rem suavissimam dicere volebant pretiosum unguentum dicebant. Concordiam fratrum
laudaturus propheta regius tam bonam eam esse ail tamque jucundam, quam odoratum unguentum idque minime parcum sed sicut unguentum in capite quod descendit in barbam barbam Aaron quod descendit in oram vestimenti ejus. Ps. cxxxil 2. quod liberali manu profusum, dimanat in caput ipsaque adeo barba ex omni parte irrigata ad summaB vestis oram pervenit^ suavilate sua omnes liominis spiritus recreans et reficiens. Male scribunt, qui barbam, barbam Aaron virgula inter, , , ,
,

,

,

posila dislinguunt, quasi sensus sit : quod descendit in barbam , et nominatim quidem in barbam Aaron. Ignoratione Hebraismi id factum , quo , cum rei copiam magnitudinem , abundantiam declarare volunt, ejus

nomen

continenter geminant

,

aliquando et tertio repe-

tunt, ut in Prajfatione admonui. Sic inter

decem^gypti

plagas , ubi de ranarum cadaveribus noster inquit, congregaveruntque eas in immenses aggeres ^ Ex. VIII i4» he~ braice est , acervos accrvos, Apud nos Hebra:i , transitum

Barjona.

Batus.

67

petentes , promittiint ; pubUca gradiemur via. Deut. ii 27. Sed ipse Moyses dixit, et scripsit , via via; iCt est , lala regia, militari. Juste quod jusium est persequerb. Deut. XVI 20. hcbraicc Moyscs pra:cipit : justitiam. justitiam sectabcris ; mcram , puram putam justitiam , omni alio

vacuam. Eodcm Igilur modo barbam barbam est, undique pcr totam barlDam , quam promissa est. Barjoxa. Simon Barjona (tribus syllabis non quatuor Dariona) Matth. XVI 17. Nomcn Apostolorum principis, antequam a Domino Cephas seu Petrus appellaretur. Bar Jona est Filius Jona. Yerum id Jona contractum fuisse oportct ut fit in populo ex Johanna : nam Joan. xxi iSsqq. Petrumomninotejr itaChristus alloquitur Simon
respcctLi
, ,
,
:

Joannis.

Emcndanda sunt
,

mastica

igitur ab erudito lectore OnoVulgata3 ad fmem attexi solita , in quibus Bar-

jona explicatur Filius Columba\ IVam etsi Jona^ cum purum est integrumque vocabulum , Hebraeis columbam significat : Petri tamen parens , non verus Jona, ut vidimus , scd Jochanan seu Jolianna , non a columba , sed a gratia nuncnpatus est. Neque verendum est, ne detrahatur ahquid PetroEcclesiai Capiti , si Columbam amitnon minus enim vel tat , Spiritus Sancti imaginem gloriosus ipse , vel certa et verax Ecclesia erit , assislente illis Divini Spiritus gratia , Joannis nomine signi:

ficata

Basan. Quia Basan regio erat opima, ideo, quidquid eratpingue ac lcetum in pascuis, a Basan Hebraei cognocum alibi tum minabant. Tales sunt quercus Basan Is. II i3 ubi cedris Libani junguntur , allegorice ibi cedri sunt viriprincipes ; firmse et procerse quercus , homines mihtares , et opulenti.
, , ,

2) Ex Basan convertens. Dixit Dominus : Ex Basan convertam , convcrtam in profundam maris : ut intinga" tur pes tuus in sanguine ; lingua canum tuorum ex immicis, ab ipso. Ps. Lxvii 20 sq. Intelligitur victoria, quani Israelita^ post maris rubri Iransitum de gigante Og, rege Basan , in Edrai reportarunt , ipso rege cum fiiiis ac universo populo ad internecionem (Num.xxioS) deleto. Convertam hoc loco idem est , ac educam , atque ita legitur hebraice. In profundum maris autem non motum quod clarius ostendit in locum , sed ex loco significat ex profundo maris ; undeet fons hebraicus , in quo est magnus Hieronymus vertit de profundis w.aris. Itaque totius loci sententia iKiec emergit Dixit populo suo DoUt ex profundo maris rubri , ita ex Basan le minus
: :
: : :

educam

tantumque sanguinis hostilis effundam , utab ipso, ubicunque vestigium posueris , lingatur pes tuus , hngere ad satietatem possint. et canes Batus. Tres modios continebat , ut Ephi , eo solo dis:

eum

68

Behemotii.

Belial.

crimine, qiiod Ephi mensura aridorum erat , Batus liquidorum. Hoc tameii do Dato commiinl tantum dictum vult Jacobus Tirinus , de Mensuris seu Vasis , § ultimo nam Batum sacrum ^ non sine ralione multo majorem
:

,

fuisse suspicatur. Behemotu. Job.

XL

10 sqq.

Nomen

lioc

hebraicum

animalla significat; tantue nimirum estmohs hacc animans , ut multarum instar una sit. Allegorice draconem stygium interprelantur omnes. Sensu proprio , quidam hippopotamum existimant, magna probabilitate ; Sancius [Sanchcz) taurum, satis commode ; alii rhinocerotem ; Hebrasi et nostri passim elepliantem. Inter polentia? suiE argumenta Deus Jobo proponit maxima duo terra marique animalia , Behcmoth elephantem, et post illum ( Job. XL 20 sqq. et pertolumxLi) Leviathan baLnenam. Prseieritis faciUoribus , cactera edisseram. Cum tantus sit eleplias , cum tamen fcci tccum , lxx apud te^ domesticum et cicur animal qiiod non ut alice belluse cruento victu pascilur , sed foennm quasi bos comedct herbis ac terra? frugibus contentum. Singularis fortitudo ejus in lumbis , et umbUico : cinctu enim arctissimo tantum abest ut laidatur ut etiam expeditus et alacer cum turri et armatis impositis se proelio inferat. Ipse est priU" cipium viarum Dei , inter miitas animantes pnecipuum Divinorum operum : de quo admiranda plurima plurimi historici prodidere; inter ca merito numeres gladium ejus, stupendam proboscidem, qui contra hostem incitatus tam dextere utitur , quam ense optimo peritissimus quisque militum. Suo tamen ingenio relictus , nec hominem nec pecus l^dit conscia) lenitatis hujus , et securae, omnes bestlce agri ludentibi, unde, conspeclis feris aliis , contentissime fugerent. Satur in secrcto calami, et in locis liumentibusy in solo roscido et arundinoso quiescit. Potus tanto corpori multus sed admodum lentus , ac proinde perdiu protractus diceres exhaus:

,

,

:

:

,

,

turum amnes ecce absorbcbit fluvlum» Tam robustam tam solertem belluam Deus ceu pr;:edam objicit imbe:

cilli et agresti homini qui etcphantem in oculis ejus , videntem ac scntientem capit qaasi liamo levissimum pisciculum in ripam educeret. Nostra etiam ajtate exibit
, , ,

Hottentottus rudis , et elephanti longe impar ingenio atque acuto palo in fovea depacto, ejus sive pectus aut jugulum , siveproboscidem terebrabit in sudibus perforabit nares ejus. Summa id accuratione enarrat Petrus Kolbius in amoenissimo volumine de rebus Hottentotticis , Epitom. Germ. P. 1. c. 20. Jobi verba non tantum de insidiis , sed etiam vi aperta intelligere licet , qua elephantum aggressus venator proboscidi sudem infigat. idemBelial. De consceleratis hominibus dicitur
:
,

Bellum.

Eenedico.

69

que in Hebi\Toriim lingua significat , qnod in Osea casca seu vetere injux , id est , absqus jugo. Apposuit id parenthesi noster Interpres Judic. xix 22. Vb'i civitatis
illius ;
filii

BeliaL

(

id est

,

absque jugo.

)

Impios contra

testes historia sacra fdios BeUal appellat 3. Reg. XXI 10. et protinus v. i3 addit : adductis duobus viris filiis diaboli , et viri diaboUci , cum in hebraico ( 1. Melachim XXI 10 et 10. ) ubique eadem phrasi dicantur fdil Beiial. Reperitur et absolute positum. Non adjiciet uUra, ut pertranseat in teBelial : universus interiit. Post tantam stragem , nocturnam ab Angelo, nullus jam te invadet Assyrius : periit illc exercitus , legis veroe ignarus , et omnis jugi impatiens. Torrentes Bclicd 2. Reg. xxii 5 ,

Nabothum

In Psalterio

, ubi idem Davidis carmen repetitur , explicantur latine torrentesiniqaitatis. Ps. xvii 5. Sic poetice

appellat vates regius insidias a scelestis scelesiioris regis, ingrati et perfidi Saul, sateUitibus sibi comparatas. BellUiM. Desuper tunica pailiuni sustulistis : et eos , qui transibant simpliciter , convertistis in bellum. Mich. II 8. Avari et rapaces ne ipsas quidem vestes fratribus reliet homines innoxios absque ullo nocendi contranseuntes veluti captos bello hostes diripuistis ; quasi bello confractos , ait Chaldaeus. 2 ) Pro periculoso certamine. De Leviatiian , seu baliena Dei ad Jobum verba sunt Pone super eum manum tuam : memento heili , nec ultra addas loqui. Job. XL 27. Audc belluam hanc adoriri , manum injice sed memento quo tuo periculo in certamen sis descensurus cui cum imparem te videas , gloriari cessa , et sile. BE!1'EDIC0. Si non benedixerunt mihi latera ejus , et de veUeribus ovium mearuni caiefactus est ; poelice prorsus , et perornate Job. xxxi 20. Benedixerunt mihi paupe-

quistis

;

,

silio

,

,

:

:

,

:

,

res

,

quorum

tra frigus

necin me 2) Pro benefacere. Anima
tur
:

et gregis mei velierilius connon feci si non misertus sum suam nunc misericordiam Omnipotens vertat.

latera texi
si

,

munii. Id

,

impinguabi, quce benedicit quoque inebriabitur. Prov. XI 25. Homo beneficus beneficiis cumulabitur et qui ubertim aUos caritaUs sugd indiciis implet vicissim et ipse
^

et qui inebriat

,

ipse

,

,

paria
3)

uberUm

recipiet.
falsi

Pro maledicere, per antiphrasim. Accusatores
:

de innocentissimo viro testaniur Benedixit Naboth Deum et regem ; quamobreni eduxerunt eum extra civitatem etlapidibus interfecerunt. 3. Reg. xxi i3. Satan , et Jobi uxor, eodem stylo ; ille ad Deum de Jobo nisi in faciem benedixerit tibi Job. i 11. videbis , quod in faciem benedicat tibi. Job. 11 5. ha?c ad sanctum conjugem adhuc tu permanes in simplicitate tua ? benedic Deo , et morere. Job. ii 9. id est maledicel tibi : nondumne maledicls , jam jamque moriens ?
,
:

,

:

,

70
dicunt
2
)

Be-Tedictio.

Bexe

patie^-s.

Be\edictio. Dalces sennones et benedictiones. Rom. XVI 18. hlanda adulantium fallacia qui quos beatos
,

,

decipiunt.
,

apostolus 2. Cor. ix 5. bcnedlctionem appellat , sou , ut est in gi\Tco ealogian ; unde eulogiarum in Ecclesia nomen , quod diu viguit. Jacob ad Esau fratrem , cum totos greges ei donaret , ita rogabat : suscipe benedictionem , qiiam attnli tibi. Gen. xxxiii 11. Xaaman sanatus , et munera Elisa?o oCrerens , Ob,

nam

Pro dono dicimus

munere

,

stipe.

Ouam

nos eleemosy-

secro itaqae
tuo.
Iat.

,

inquit
i5.

,

at accipias benedictioneni a servo
,

Reg. V

0) Benedictionem facere. Rabsaces sui regis Sennacherib nomine , Jerosolymitas ad deditionem impellens Facite mecam bencdictionem , et egredimini ad me. Is. xxxvi 16. Non est hoc rogantis olbsequiLim, favorero, gratiam , ac veluti beneficium nec enim unqiiam sic loqui dignaretur sive rex arrogans jam papne totius Judaeae victor sive Rabsaces homo superbissimus et , ut priora ejus verba demonstrant inurbanissimus.
, :

,

;

,

,

ut Lxx loquuntur Si valtis bencdici ( felices esse ) egredimini ad me. Xoster quoque interpres i. Reg. XVIII 3i ubi res eademnarratur , eademque sunt inhebraico verba , sic habet Facite mecum , quod lobls est utile , €t egredimini ad me. k ) Benedictionem ponere super montem Garizim XI 29 ) quid sit , ostendetur in Voc. Maledictio. ( Deut. Bexefaciexs. Vitari jubet Siracides crebrum cum addita ingeniosissima sisexu molliore commercium militudine : de vcstimento enim proccdit tinca , et a muliere iniqaitas viri. Eccli. XLII 10. ^e quis forte dicerel Bona est, cum qua versor; neque enim ex malo tantum panno sed etiam e bona veste tinea nascitur. Posthfec MtUor est enim iniqaitas viri , quam inulier subjicitur benefaciens. v. i4. Facessat jocularis illorum levitas , qui ut risum concioni eliciant , h£Ec eo torquent , adeo vilem esse muliebrem sexum , ut vel peccata virorum bonis illius operibus meliora sint. Vera loci sententia melius tibi est agere cum viro tibi iniquo haec est quam ciim muliere humaniter te injurioso infenso tibique benefaciente ille enim cautiorem tractante h«c sensim sine sensu igniculos excitabit te reddet et ignara sed tamen ad crimen invita fortassis ipsa

Sed
,

,

:

:

,

,

:

:

,

,

,

;

,

:

:

,

;

denique, tuumque probrum te addactnra ; ideo pergit: et viulier confundens in opprobriam. ibid. Bexe patiexs. Justi llorebunt et adtiuc muttipiiea' bantur in senecta uberi : et bene patientes erunt. Ps. XCI i5, et vegela ha?c etiam Ipsa eorum senectus erit fertilis iilorum a?tas eril laborum patiens ; hebraico i viridis.
,
, :

Bein^eplacitum.
,

Bethel.

71

Poeta bcbraicus ut latinorum princeps , viridem senectutem vocavit ; hoc melius sacer, quod prtTmiserat v. 10 palmam ct cedrum arbores , quibus viriditas longaeva congruit , et firmitudo incommodorum omnium patiens qiiaecunque in cacumine Libani expositis afferre aeris injurijc possunt. Bexeplacitlm. Periculosas impiorum blanditias , sub olei (hebr. venenali) nomine , aversatus Psaltes, addit adhuc et oratlo meain beneplacitis eonim, Ps. CXL 5. Imo et pro ipsis impiis Deum precari pergam , ut ipsi quoque pritva sua desideria comprimant , eaque odisse incipiant , in quibus male sibi nunc placent. Bersabee. Idcirco vocatus est locus ille Bersabee : quia ibi utei-quejuravit; Abraham, et Abimelech. Gen xxi 01. Bersabee enim hcbraice est puteus juramenti , ut statim versiculo sequente appellatur. Hebraice totidem litteris significat puteuin septem : quod magni auctores ad sep-

tem agnas referunt, quibus Abraham locumhunc emit, V. 00. Nomen hoc deinde iransiit in vicinam urbem Gen.
,

XXVI 55 ubi expositionem duplicem recipit nam si littera svocabulihebraiciBersabee punctumdiacriticumin cornu dextero habere intelligatur estputeus jurisjusi in sinistro raudi affluentia) , sive satietatis quo,

;

,

;

,

rum

illud congruit cum v. 3i , juraverunt sibi mutuo cum v. 53 , appellavit eum ( puteum ) Abundantiam. Bestia, Omnes besticB agiH venite ad devorandum , universce bestico saltus. Is. LVI 9. Non optat, inquit Hieronymus , sed praidicit fore , ut a dcTmonibus devorentur.

istud

Ita ille

sensu tropologico
,

;

In

litterali
,

hostium legiones

intellige

evosummo canda. negligentes, ut versus sequentes indicant. In operis hujus praefatione monui de Hebraismo hoc prophetico in Psalmis praesertim saepius occursuro ubi vates imprecantis specie gravia mala praenuntiat et minatur. Beth. Secunda hebraici alphabeli httera ut apud Lalinos b apud Graeci^s beta quod ex hebraico natum eidem et numero, et sono respondet. Vide Jieph. Bethave\. Nomen urbis , cujus in libro Josue, et primo SamueUs , seu nostro primo Regum , fit mentio. Quia vero Bet/iaven hebraice domum vanitatis , iniquilatis , nihili significat ; ideo per irrisionem ita vocatur urbs Bethel, ubi sacrilega vitulorum religio exercebatur. Ne ascendcretis in Betliaven , neque juraveritis Vivit Domlnus,
, , , , , ,

et prsedatoria agmina undique a Deo Merebantur id sacerdotes impii , avari , et

Os. IV

Nolite adire urbem Betliel , domicilium vanitatis et nihili , id est , vituli : nolite per hunc jurare , qui nec dominus vester est , nec omnino vivit. Bethel. Hebraice domus Dei. Dua) hoc nomine urDes erant, altera in tribu Ephraim, in Benjamin altera Dt
i5.

fji

Bethlehem.
:

Bibo.

Appcllavltqae (Jacob, priore narratnr Gen. xxviii 19 visa persomniim scala coelesti) nomen arbls Betliel, quce prius Luza vocabatar ; exclamaverat enini non est hic aliud nisi domas Dei. v. 17. Bethleiiem. Domus panis. Natale Christi solum. Et tu Betldeliem Ephrata parvulus es in millibus Juda : ex tc milU egredietur qui sit dominator in Isracl , et egressus ejus ab initio , a diebas ccternitatis, Mich. v 2. At legis periti de MessicT palria ab Herode interrogati , prophetae locum Et tu Bethlchem terra Juda, nequaquam miitarecitant nima es in principibusJuda ; ex te enini exiet dux , qui regat
: :

populum mcum Isracl. Matth. ii 6. Quidam, ducibus summis viris Ilicronymo ac Thoma Aquinate ignorantia et memoricT lapsu ita respondisse aiunt imperitos hos legis peritos. Alii censent, Micha^am interrogantis sensu scripsisse quod acriter ac doctepropugnat Ribera. Pla,
,
:

nissima vero hocc est antilogicT solutio , oppidum Bethlehem a MichcTa parvum quidem dici, et fuisse, spectato loci ambitu , et incolarum fortunis sed nequaquam exiguum inter proecipuas etiam familias ac urbes futurum , quippe ex quo oriturum proedicit Dominatorem Israelis yEiernum proinde Hominem Deum. Cur addatur Ephrdta , et in terra Juda ea est ratio ut ab altera Bethlehem discernatur, in tribu Zabulon sita. Ephrdta autem alterum nomen est hujus nostrae Bethlehem, Gen.
; , ,
,

,

XXXV

1

9

,

et XLVIII 7.

Philippi apostoli patria. , Joan. XII 21. cui Cln^istus Mattli. xi 21 , et Luc. x i3 infelicissimum Vae intentat. Est autem Jerosoiymis proba" tica piscina , qacB cognominatur licbraice Bethsaida. Joan. V 2. Hebrcdce , id est , ab incolis Hebrceis ; non autem , Hngua hebraica nam inde a captivitate Babylonica syriacus erat Hebra^orum sermo vernaculus , non hebraicus. Hoc ipsum vocabulum syriacum est, nec Bethsaida, quod eo loco sanguis sed Bethesda , domus effusionis ovium et agnorum effunderetur ; unde graecum probaGra^cis enim probaton ovis est. Atque ita ticie nomen Evangehstani scripsisse, argumento suntoptima exemplaria Joannis grTca in quibus non Bethsaida , sed Bethesda cxa-ratum legitur. Sed indocti hbrarii notiorem sibi vocem substituerunt Bethsaida , quod soUus urbis ,
:
: :

Bethsaida. Urbs GaUlceae

,

non

piscinae
,

nomen

est.

meum

bibistis super montem sanctum omnes genles jugiter : et bibent et absorbebunt et erunt quasi non sint. Abdia? v. 16. Sicut vos , de illius hostes gentis meaj acerbissimi o Idumaei

BlBO.

Quomodo enim

bibent
,

,

,

,

exitio inter convivia exultastis ; ita de tuo populi caeleri, instructis et ipsi conviviis , lajtabuntur. Ita te exhaurient , et absument , ut nihil reliquum tibi facturi sint

Blasphemia.
et

Bonus.
,

^3
non
sint
,

erunfmhes
)

tnac

,

oppida

,

pagi
,

qitasi

iiullo

pristiiuTe

ubertalis apparciitc vestigio.
:

iniquiiatem. Eliud calumsubsannationem quasi aquam. Job. xxxiv 7. irridet libere , fidenter , avide, Verius ipse Jobus inutilis liomo , qui bibit quasi aquam iniquitatcm. Job. XV 16. qui piurima in se delicta admittit , qui quotidie peccat. 3) Bibere , de acrumnis et suppliciis. Ecce quibus non crat judicium ut biberent calicem , bibentes bibent ; et tu quasi innocens relinqueris ? non eris innocens , sed bibens bibes. Jer. XLix 12. Tune innocentis instar impunitatem speras , o Idumaca ? ecce Ilebraei , in captivitatem traditi , calicem furoris Domini bibent , qui lamen , si comparentur tibi , muito minus id merebautur equidem tu eumdem polum bibes , et ebibes. Blasphemia. Pater tuus primus peccavit , et interpre^ tes tui prcBvaricati sunt in me. Et contaminavi principes sanctos , decli ad internecionem Jacob , et Israei in blaspliemiam. (clialdaice et giicce opprobrium. ) Is. XLill 27. sq. Pater est Adam ; inlerpretes , Moyses et Aaron , viri caeteroquin sancti , sed ob leve peccatum , in quod a pervicaci populo impulsi erant , a Deo repulsi a terrae
bibit
:
:

2 Bibere subsannationcm niator de iunocente Jobo

promissae inlroitu. Populus autem universus , dempto et Calebo , in desertis vario mortis genere confectus , immortali suo probro ad omnes vicinos et posteros , contumaciam ejus et perfidiam merilo reprehensuros. BOANERGES. Hoc nomen imposuit Dominus Zebed^ei filiis , Jacobo et Joanni , Marc. iii 17. Boanerges quod est , filii tonitrui. IVon est hebraicum , sed syriacum , ut alia , quae in Evangeliis et Apostolorum Actis pere« grina a nobis leguntur. Bane-rges. bane syriace filii , reg^s tumultus , lonitru. Littera o per indiligentiam librariorum irrepsit nam , ut recte notavit Caninius 1. de Locis S. Script. Hebraicis , c. 1 1 scribendum est procui dubio Ba^erges sine o , quod nemo doctus negaverit quandoquidem , ut hebraice in statu regiminis bene dicuntur filii absque o ita syriace bane : boane inauditum est.

solum Josue

^

:

,

;

Boiwus. Bonum est confidere in Domino , quam confidere homine. Bonum est sperare in Domino , quam sperare In principibus. Ps. cxvii 8 sq. More latino , melius est Qam Hebraei gradu comparativo carent. Quam bonumest irguere , quam irasci , et confitentem in oratione non irohibere l Eccli. XX 1. Quantomelius est, in monendis ^rrantibus moderatum esse , quam iracundum ! quanto
In

confesso errorem ignoscere , quam veniam , aegare deprecanti ! Bonum mild lex oris tui, supcrmillia
ttielius

4

74
auri
lata
€t
,

BoRTxn.

Brachium.

ar^entL Ps. cxviil 72. Lex , ore tuo Divino promelior mihi est multis aiiri et argenri taleutij.

Vide in Voce Qaam.
Si lavcris te nitro , et midtipUcaveris tioi hermaculata es in iniquitatc tua coram me, dicit Dominus Dcus. .ler. II 22. In Vulgata nomcn hoc nusquam prflcterea lef?itur ; in hebraico fonte semel insu-

BORITH.
borith

bam

,

per , Mal. iii 2. ubi noster aperte , herba fuUonum. Ea vulgo dicitur saponaria unde sapo , cujus in eluendis maculis quotidianus est usus. Ait igitur per .leremiam Deus Si vei nitro n.mi et isto lavabant ) vel quacunque fullonum arte purgare te studueris , quocunque obtentu celaveris crimina , m^^os tamen oculos non latebis. Bos. Cognovit bos (qiiilibet) possessorem suum. Is. i 5. Qua ratione id ad Christi praesepe periineat, observavi
:
:

(

in Voc. Asinus.

BOSPIIORUS. Ilcercditabunt hi , qui ad Austrum sunt, ntontem Esau ; et qui in campestribus , Philistiiim : et possidebunt regionem Ephralm , et regionem Samarice : et Benjamin possidebit Galacd. Et transmigratio exercitus hujus filiorum Israel , omnia loca ChanancBorum usque ad Sareptam ; et transmigratio Jerusalem , quc^ in Bosphoro est , possidebit civitates Austri. Abdiae v. 19 sq. Haec transmigratio exercitus ex filiis Israel et Jerusalem est cohors Apostolorum , et apostolicorum virorum , quaquaversnm per orbem sparsa , in cujus regnis omnibus debellata superstitione , innumeros in fidem Jesu imperatoris sui recepere. Pro Bosphoro hebraice est Sepharad, quo nomine Hispaniam adhmicusque diem
Hebrffii appellant.

BOSRA. Urbs Idumaeap seu Edom praecipua. Is. lxiii i sqq. eloquentissima est figura dialogismi , quaerentibu» angelis bonis , vel etiam ex mente D. Athanasii malis , respondente Messia , dum triumphans in coelum ascendit. Idumaeae nomine Judaea , et Bosrae Hierosolyma hoc loco tegitur. Quia vero Edom hebraice est ruber , et radicales litterae vocis Bosra vindemiatorem et vindemiam significant ingeniose propheta cruentam Messias necem sub allegoria vindemiiB celat. Torcular , quod calcasse se dicit , impietas est gcntium, qua protrita , suum ipse sanguinera pro hostili obtulit Divino Patri eaque vindicta illi plenissime satisfecit. Brachuim. De impio rege Antiocho valicinans Daniel, inter alia multa inquit Brachiaex eo stabunt. Dan. XI 01. Brachia vocat potentiores Judacorum , qui Antioclii partibus favebunt , ab eoque stabunt. 2) Pro auxilio et proesidio humano. Mcdedictus homo ^ qui confulit in homine , ct ponit carnem brachium suum, et a Domino recedit cor ejus, Jer. xvii 5. Qui totam suam
: :

Brevis.
,

Butyrum.

,^5

fiduciam in hominc locatam habet , ejusque prajsidio iit a Deo recedat. ita nititiir Pro potentia Divina. Deus Hebraeos ex JEgyplo 3
)

brachio cxcelso. Act. xiil 17. id est , luculenta eduxit potentia , inter admiranda prodigia. 4 ) Pro armo victimae. Propurga te cum brachils, Eccli. VII 33. VittT tuae maculas sacrilicio expia , et armos offer , quemadmodum lege sancitum est. Ecce ego prO" jiciani vobis brachium , et dispergam super vultum vestrum stercus solcmnitalum vestrarum , et assumet vos secum, Mal. II 3. Armus dexter e sacrificio , nisi id esset holocaustum , cum ventriculo sacerdotibus debebatur. Quorum sceleribus iratus Deus , Ecce , inquit , projiciam in vos armum , ex victima a me vobis relictum , eiventriculum; ita habentLXX. Sed majoris probri causa in hebraico dictum est peresch , quod simpliciter et absque circuitu noster interpretalus est stercus. IIoc assumet vos secum , vos involvet , vobis adhaerebit. Id est Coram omni populo propter flagitia vestra vos in contemptum adducam , qui vestro nomini insidebit. Brevis. Cum exarserit in brevi ira ejus. Ps. II 12. id est, paulopost. PropinquumDei judiciumcommemorat. BUBALUS. Nunquid currere queunt in petris equi , aut arari potest in bubalis , quoniam convertistis in amaritudinem j udicium , et fructum justitice in absinthium ? Amos VI i3 Expeditissime cum Francisco Ribera in hunc locum dicemus , vitam et mores iniquorum ac impiorum, qui Deum et homines irritant ac exacerbant , tam esse contra naturam , quam contra naturam equi est , currere per praerupta saxa ; vel contra naturam silvestri» et indomabilis bovis , aratro mansuete servire. BUTIRUM. Ad regem Judaeae Achaz de Emmanueie Virginis Filio dicitur : Butyrum et mel comedet , ut sciat reprobare malum , et etigere bonum. Quia antequam sciat puer reprobare malum , et eligere bonum , derelinquetur
terra, quam tu detestaris a facie duorumregumsuorum, VII i5 sq. Tametsi puer hic futurus est Emmanuel, seu verus nobiscum Deus : aletur tamen ut alii suo tempore regionis nostrse infantes , donec ad eam letatem perveniat , qua pueri aiii pro usitato et naturali vitae cursu internoscere bonum a malo incipiunt. Antequam vero admirabilis hic puer nascatur , deseretur a Deo , ac deserta vastal^itur provincia utraque , Israelis , et Syriae , quas tu nunc abominaris et metuis , propter illata tibi arma a Pliacee Israelis, et Rasin Syriae regibus. 2 ) Butyro pedes lavare. Modus loquendi adagialis ,
Is.

m

qui
oLci,

illius

rei

abundantiam apud Hebraeos denotabat.
,

Lavabam

pedes meos butyro
6,

et

Job. XXIX

Tam

pinguis

petra fundebat mihi rivos lum erat mea fortuna .

76

BUXUS.

C.ECUS.

ut butyro et oleo instar aqucTe afTlucrem , lanta copia , ut vel pedibus , si iia visuni esset , lavandis sufficeret. Buxus. Vaticinium suum exarare jubetur propheta

xxx 8. in tabella nimirum buxea , codicillos ligneos usurpantium. Sic obsignatam abletem pro epistola tabella; abiegnac inscripta legimusapud Plautum Pers. Act. ii scen. 2. Praecipitur hoc Isaia; ad diuturnitatem nam tabella hoec erit in die novissimo in testimonium usque in ceternum,
siiper

baxam.

Is.
,

more veterum

:

c.
Mensurae ffenus propemodum librarum quasi Tirinum audimus. Cabum hebraicum fuisse parem vohmt choenici Grajcorum. Erat autem choenix diarium frumenti quod servis domini quotidie priTbebant. Unde illud Pythagoricum super choenice non sedendum hoc est sectandum 'non esse cibum ahenum per oiium sed sua cuique industria vivendum. Cado. Dixeruntque adJcrcmiam /jroplietam : Cadat orav-fABUS.
,

tuor et s^mis,

,

,

;

,

,

tio

nostra in conspcctu tuo. Jer. XLII2. Si forte cadat oratio
,

eorum in conspectu Domini. Jer. XXXVI 7. Audi obsecro domine mi rex : valeat deprecatio mea in conspectu tuo. Jer. XXXVII 19. Idem est horum sensus, et in hebraico eadem ubique phrasis. Patere te exorari si Deus Oecti
:

86 precibus sinat. 2) Cadere in terram, pro deperire, irritum

fieri.

De

non cecidit cx omnibus verbis ejus in terram. 1. Reg. iii 19. Nullamejus vaticinationemeventus frustratus est. Jobi adhuc tum felicis ea erat auctoriias, ut, etsi benigno et ridente vultu suos exciperet , vererenturtamen illi, nec quidquam idcirco de gravitate ejus ac dignitate detraheretur. Si quando ridebam adeos , non credebant, et Lux vultus mei non cadebat in terram, Job. XXIX 24. arcem Sion leCiECUS. Cum David rex Jebusaeis nentibus , deditionem imperasset illi superbe et contumaciter responderunt Non ingredieris liuc nisiabstu:

Samuele propheta

,

,

,

:

:

,

dicentes , ISon ingredietur Davidhuc, 2. Reg. V 6. Tanta erat arcis firmitas , ut vel cajci et claudi pracsidiarii suffecturi sperarentur. Fortassis erant hi e yeteranorum numero , qui , oculis pedumve usu in bello amissis , in arce tanquam in Prytaneo alebantur. Davidis certe odium , fiduciamque loci tantam conceperant, ut dicerent , se vivis nunquam forc, ut ille moenibus potiretur. Cepit autem David arccm Sion. v. 7. 01 abstulit c(£cos et claudos , odientes animam David : idleris ccBcos et

claudos

,

Cjedo.
clrco dicitur in proverbio
in
:

Calend^.

^7

templum. v. 8. Non non liomines snl Telamones icdiiicii vel staluas , fuisse autumant mutcT enim mortuicque imagines quo modo sunt dicentes , et odicntes ? quo modo statuarum odio David JebuScTOS CcXcos et claudos templo in perpeluum excludit ? Proverbium notabat ostentatores qui in pcenam incidissent vel etiani de re quacunque usurpabatur , quam fieri non posse opinarentur. C/EDO. Stultus cccditur labiis. Prov. X 8. hebraice , chalimpliCcibitur sternetur graice , supplantabilur daice capietur. Stultus suis ipsius dolis implicabitur et capietur, iisquc deprehensis punietur ; adeoque suis

ccecus et claudas non intrabunt placciit , qiii Ccccos et claudos

hos

,

:

,

:

,

:

:

,

stultus iabiis verbcrabitur. ibid. v. lo, C.EME\TUAI. Sicut pali in excelsis , et ccemcnta sine impensa posita contra faciem venti non permanebunt : sic et cor timidum in cogitatione stulii contra impetum timoris non resistet. Eccli. xxii 21 sq. facile stultum timor validior dejicit , quam facile ingruens venti impetus deturbat palcs in edito loco expositos , et laterculos dis-

Tam

male haireatcs quia tenui ciemento parce inter se commissos. dicens : Posscdi liominem per Calv. Eva pepcrit Cain Deum per Dei gratiam. Gen. iv i. Hebraice a possiaut possessio. dendo dictus tanquam possessus Calamus. ISon emisti milii argento caiamum in€|uit ad populum suum Deus , Is. xliii 24. aromaticum se« odoriferum cujus erat usus in re divina. De illo Deus ahbi Ut quidmild tlius de Saba affertis , et ccdamum suave
jicit
, ,
,

,

,

,

,

,

:

olentem de terra tongincjua ? Jcr. VI. 20. Calcaxeus. Cur timebo in die mcda ? iniquitas catcanel mei circumdabitme. Ps. XLVIII 6. Gur timebo die calamitoso et periculoso , prcTsertim judicii ? Nihil aliud me terrere ac implicare tum poterit , quam iniquitas meorum operum ( hac enim Hebra^i per pedes , gressus ,

maxime si ad vita^ finem , ceu impius invenirer. Sed hoc illi limeant qui confidunt in virtute potentia sua , et in muUitudine dict similia significant
)

calcem

,

,

(

)

vitiarum suarum glorianiur. v. neque frater fratrem , neque
,

7.

Frustra
,

quidem

:

nam

hominum quisquam ho-

minem alium redimere tum poterit aut iratum Judicem placare vel pretio delinire. Calceame\tum. Victor David semel atque iterum
exclamat
Ps.
:

In Jdumccam

extendam ccdceamentum meum.
.

Lix 10 et cvii 10. Eam conculcabo victor imposito pede proteram. Cale\d.e. Prima dies cujusque mensis , non tamen Romani (inDivinishisvoluminibus) sedHebraici; idest, Qon solaris ^ sed lunaris. Proprie est IVeomenia , seu,

78
nova luna. Sic

Caliga.

Calix.

Is. i i3. nos habemus neomenlam , et sequente v. \lx calendas ; hebraice autem et gPiTce idem est in utroque versu vocabulum , quod novam lunam

sive

neomeniam

indicat.
:

Caliga. Vulgus , ci vulgaria Lexica , in hoc nomine passim labuntur eamdem enim significationem ei tribuunt, quam \ox femoi-alia habet. Falso prorsus caliga namque calcei genus est , solea duntaxat constantis ,
:

pedi loris astringebatur , nonnunquam clavis armata. Testimoniis plurimis, ex omni anliquitate collectis , hoc demonstrant Laelius Bisciola in Horis subsecivis , Tom. 2 1. 67. c. 21 et Julius Nigronius , qui operr-B pretium facere se putavit propriam De CaUga Dissertatlonem vulgando. Prajcipue id est militare vocabulum quare admodum proprie Abramus ad regem Sodomorum ait ex hostium a se victorum manubiis nihil se accepturum a filo subtegminis tisque adcorrigiam caliga^» Gen. xiv 23. quippe de copiis miliiaribus sermo erat. Eo ipso autem loco tam liebraica vox quam graeca Lxx Interpretum , calceum sine dubitatione Mgnificat. Apertissimum vero est illud Angeli ad Petrum PrcBcingere , et calcea te caligas tuas. Act. in carcere
quac
, , : , ,
:

In graeco fonte est sandalia tua. Calix. Ut Latinis sors , ita Hebraeis calix ambiguum nomen est quo fatum significant a Deo cuique destinatum, sive laetum et fehx , sive acerbum et aerumnosum. Laetum est illud Davidis : Dominas pars licereditatis mecB , et calicis mei. Ps. XV 5. In quo hebraismum observa , adjectivi loco substantivum substantivo addentem , ut in Pra^fatione monui. Latina consuetudine sensus hic fieret , esse quidem Deum haereditatem ei sortem Davidis , sed ex ahqua parte tantum ita ut pra»ter Deum etiam alia.speret et opperiatur. Verum hoc longe abcst a vate sanctissimo , et a lingua hebraica , in qua pars hcereditatis est pars seu portio ha^reditaria , pars calicis tota portio mihi bibenda. Itaque dicitur a propheta regio Dominus tota sua ha.M^editas , tbta sua sors. Luctuosissima vero impiQrum sors , de quibus idem David ignis , et sulphur , et spiritus procellarum pars calicis eorum. Ps. x 7. Portio illis epotanda, est ignis furoris Domini , et excitatum procella sulphur exquisita illos manent supplicia. Non dissimihs est calix in manu Domini vini meri plenus mislo. Ps. lxxiv 9. calix irae , non dilutus aqua , non temperatus misericordia , sed mero vino furoris impletus; eoque non simplici , sed mixto. Siculi vina non unius generis , vehemeniia omnia in eumdem calicem infusa , eo magis inebriant ita miseri lii eo gravius luent , quod non modo non parcet Deus , sed etiam plura poenarum 'genera commiscebit.
XII
8.
: : , : , : :

I

Calor.
Et incllnavlt ex hoc
in lioc

Ca.melus.
:

79

calicem istum huc el illuc circuinfcret , alios atque alios haurire jubens , ut cujusque crimina merebuntur ; veramtamen fcBx ejus non est exinanita : bibent omnes peccatores' terrce. ibicl. ad fundum nunquam ebibent aeterna supplicia liaurient, nec unquam tamen exhaurient. Vid. in Voc. Transmigro. 2) Calix salutaris. Qaid retribaam Domino pro omnibus , quce retribult milil ? ( pro omnibus beneficiis ) , Calicem salutaris accipiam. Ps. cxv 5 sq. Libabo Domino caUcem salutarem ; id enim fiebat in sacrificiis , quae grati animi causa offerebant , appellabanlque Pacifica , et Sacrificia Salutaria , sive Salutaris ; ut est apud Philonem 1. de Sacrificiis* Calor. De Babyloniis f Jn calore eorum ponam potus eorum , et inebriabo eos , ut sopiantur , et dormiant somnum sempiternum , et non consurgant , dicit Dominus» Jer. Li 59. Efficiam , ut incalescant vino , Irae meae eoque inebriati in somnum prolabanlur altissimum , mortis , a quo nunquam expergiscantur. Allegoria ingeniosissima temulentis enim tum maxime Babyloniis supervenere Medi et Persac , una ruina omnia invol:
:

ventes.

Calvitium. Indicium hictus maximi : in eo enim tondebantur. Ubi summam omnium tristitiam indicit Deus, denunliat etiam super omne caput calviiium. Amos VIII lo. Job , amissis fortunis , scidit vesiimenta sua , et tonso capite corruens in terram , adoravit. Job. I 20. Decalvabit Dominus verticem filiarum Sion. Is. III 17. Et erit pro zona funiculus , et pro crispanti crine calvitium. ibid. v. 24. Captorum quoque radebatur crinis de captivitate , nudati inimicorum capitis. Deut. xxxii A2. Mortui non sepelientur , neque plangentur , et non se incident , neque calvi" tium fiet pro eis. Jer. XVI 6. Vetabanlur quidem lege Juda^i : non vos incidetis , nec facietis calvitium super mortuo. Deut. xiv i. Sed eo tempore , ut alia plurima , ita hoc quosque adversus instituta Divina invaluerat.
,•

Deus autem tantam funerum copiam fore significat ut profanum hoc supremi honoris genus obtingere illis non possit. Camelus. Christi effatum est facilius camelum per foramen acus quam divitem in coeleste regnum penetraturum. Matth. xix 24. Marc. X aS. Luc. xvill 25.
, ,

IVon defuerunt viri sapientes ac docti , inter quos olim Bartholomacus Riccius in Vita Christi c. loG, et nostra aetate Carolus Ruajus Conc. 2 in Dominic. IV Jejunii

maximi qui non camelum animal sed rudentem seu funem nauiicum interpretarentur cujus transitus sperari nequeat per foramen acus non nisi filo tenui per; , , ,

8o
gavcrit
:

Camus.
ohstat

Canticum.

vium. Et vero ingcnii laudem aiictoribus his

nemo

ne-

syriaciis et grcccus , qui camelum animal constaiUcr hal)enf. Est autem adagium vetus hebraieum , a Thalmudieis quoque reiatum : Facilius camekis per acum. Cui alline alterum in eadem

tameu fons

lingua : Elephas per acum. Utrumque de iis rebus , qua) ridem superent , et fieri vix , ac nc vix quidem possint. Camus. David optat Ps. xxxi 9. ut camo ct p^eno coastringantur eorum maxiUa; , quos equis et mulis similes indomitic cupiditates sua) effecerunt. Camus oriundum a graeco est , retinacuhim indicans , quod corbis instar os bestiie circumquaque conchidit.

Caxalis. Comre capiiis tui (ila Sponsus ad Sponsam ) sicut purpura regis vincta canalibus. Cant. vii 5. In canales immiltebatur purpura regia ab infecloribus , quo meUus in iUis colorem imbiberel , et pulchrius ac
splendidius tingvretur. Ca\DIDU3. Omni tempore sint vestimenta tua candida, et oteum de capiie tuo non deficiat, Eccle. IX 8. Lactitiae signa sunt. Unguentaii convivia celebrabant et vestes in epuh\tione candidas fuisse , non Romanis tantum , sed et Hebra3is , ex Philone notum est. Animum , quoad licet, semper et servare lactum , et praeseferre , Salo:

mon

jubet.

Ca\i.

De populo
,

IsraeUtico

:

cani
:

effusl

sunt in eo

,

ct

Pedetentim ad interitum suum accessit populus non senliens ut homo negUgens , qui sensim incanescit ucque tamen appropinquare se
ipse ignoravit. Os. vii 9.
,

tumulo animadvertit.
Caxis. Qdce communicatio sancto Itomini ad canein ? attt pauperem ? Eccli xin 22. Qua3 animorum conjunotio esse possit inler purum et impurum ? quid a paupere sperare dives queat ? Noli ergo , vir bone, sed fortunne tenuis amicitiam improborum aut iocupletum appelere sed simiUs simili gaude. In gra?co fonte pro homine sancto hodie apparet hyaena , mira sane discrepaniia. Vide, si lubet infra in Voc. Ilycena. Caxticuai. Nonnunquam pro ludibrio. Factus sum in dcrisum omnipopulo mco, caniicum corum tota die. Thren. Ill i^. Audiunt sermoncs tuos , ct non faciunt eos : quia in canticum ori suivcrtunt illos. Ez. xxxiii 01. Irridendi causa te ac sermones tuos versiculis et modulis illigant , et mordacem in te satyram canunt. 2) Canticum canticorum Salomonis. Ilebraismus excellentiam indicans quasi dicas , Canticum omnium praestantissimum. In plerisque VulgatcC editionibus latino titulo liebraicus additur, Sir IJasirim, Scd vera hebraicac ;pronuntiationis ratio poscit Scliir llaschschirijn.
quai pars dlviii ad
, , , :

Capilltjs.

Capio.
,

8i

Sicut ncque Genesi Beresitli, ncqiie Exodo Veelle Semoth aut Proverbiis Misle uequc Judlcum libro Soplielim pncscribcndum fuit scd ubique pcr sch , Berescliitli ,
;

Sckemdth , Scliopkelim , Misckle, Capillus. Deus confringet capita inimicorum suoriim , vei^ticem capiili perambaiantiam in delictis suis, Ps. LXVII 22. Hcbraismus , qui loco epitlicti substanlivum substantivo adncctit; verticem comatum. Capio. Jesus de sua mortc vaticinans , eam non alibi decretam sibi csse ostcndit, quam ubi tot alii prophetae sublali ab impiis essent. Non capit propketam perire extra Jcrusalem. Luc. xiii 53. q. d. lieri non potcst , ut alibi occumbat prophcta. pro haberc locum. Ssrmo meus non capit 2 ) Capcre invobis, inquit Christus Joan. viii 07. Doctrinam meam non rccipitis , sermo meus locum apud vos non invenit. pro , cam capcre. Major effecta est 3 ) In ea caperc iniquitas filice populi mei peccato Sodomoram , quce subversa est in momenlo , et non ceperunt in ea manus. Thren. IV G. Major cst Kierosolym?e , sicut iniquitas , ita el poena , quam Sodouuc , quiXi puncto tcmporis eversa
yeelle
, , ,

est

,
)

non

hostili

manu

capta.

U

Antiochus captus. Inter ea
facinoribus

pracclaris
,

ad

quce dc Romanorum Judam Machaba^um perlata
,
,

cognomento etiam narratur victus Antiochus sunt Magnus et quia ceperunt eum vivum. 1. Mach. viii 7. Quidam eo confugiunt ut dicant audisse quidem haec Judam et socios sed ut ferc usuvenit amplificante fama exaggerata ncque enim Divinum Historicum inscd id unum pricfari terponere auctoritatcm suam ibid. v. 1. ct audierunt v. 9. Alii non audivit Judas sed pscne captum dicunt et in vere captum quidem
,
,

,

,

,

,

;

,

,

,

,

,

eas redactum angustias , ut instar caplivi ad infmia» quasque conditiones dcsccndere cogerelur. Aliis sufficit, Lysimachiam venisse Antioclium , data ab Romanis fide , ibique cum eis pcpigisse. Neutrum placct. Quis uspiam alilji tam impropric loquitur ? Qui pxne captus est, non est captus : sicut qui pacne occisus est , non amisit vitam ; et qui paene donavit , nihil dedit. Quis vero eum captum dicit , qui acccdit ultro ad paciscendum , data pra?sertim fide ? Cum igitur disertis verbis Historicus doceat , ceperunt eum vivum , scnsu proprio id accipi ab orthodoxo lcctore par cst. At silet lota anliquitas. Quasi vero Machaba^orum scriptor non sit ipse ex antiquissimis aut qua.si novum sit , rei adjuncla ab aliis liistoricis alia prodi , et supplcri ab his , quaj illos cffugerint. In ipso Divino Codice id facium videmus Paralipomenon libri in Instrumcnto Vetere , et in Novo Joannes recensent plurima , quas in Regum
: :

Sa

Capitium.

Captivitas.

historia et' Evangeliis Iribus prioribus silentio praetereuntur. Si captivus in Romanoruni manibus diu hsesisset Antioclius , fateor , parum fore credibile , id vel ignoraturos fuisse scriplores coeteros , vel omissuros. Sed ad rem praisentem satis est , exiguo temporis spalio ab iis detentum , sive vi, sive pretio aut gratia se liberasse quorum nihil Romanis tam honorificum , ut non supprimere potius , quam spargere expediret. Pra3termissum certe ab aliis , noster docuit : cujus antiquitatem

ium Trogum

quis Criticorum negabit ? aut quis I.ivinm et Pompevel diligentiores historicos , vel prudentiores viros esse dixerit Matthoeo et Marco ? quis vero Justinum et Florum Samuele seu pleniores , seu fideliores appellare audeat ? atqui sunt in manibus omnium qua) post illos Paralipomenon auctor et Joannes auctoritate non minus Divina addidere. Capitium. Quasi capltlo tunlcce ( hebraice quasl os tunicce ) succinxerunt me. Job. xxx 18. Multitudo vermiculorum , sursum a collo in caput surrepentium , proxicapitis partem obducit. Capitulum. Capitulum autem super ea , quce dicuntur, Hebr. viii 1. id est : ut summatim dicam , ut breviter

mam

compleclar

dicta.
Israiilitye

Cappadogia. Sicut

ex ^.gypto

,

ita Palaestini
7.

e Cappadocia ascendisse dicunlur

Amos

ix

non quasi

Palaestini unquam in Cappadocia servitutem tulerint ut in iEgypto Hebraei : sed quia veteres Cappadociae incolce , e patria egressi , in Palaeslinam venerint , ex-

pulsisque inde Hevaeis

Quapropter

et

Deut. 11 23. , ibidem consederint. Jeremias XLVii 4 Palaestinos appellat reilla

liquias Cappadociai.

Capparis. In disertissima

Senectutishypolyposi,

in unum collectam dabo Voc. Tenebresco , et hoc legitur : dissipabitur capparis. Eccle. xii 5. In fonte hebraico perspicue : abrumpit se cupiditas , seu appetitio. Cibi , potus , voluptatum appetentiam senectus

quam totam

hebetata.

Captivitas. Hebraico more , pro personis et rebus Hoc sensu Jonathas Machabaius misit ad euni et reddere legatos componere pacem cum ipso ( hostem ei captivitatem. 1. Mach. ix 70. Ascendisti in altum, cepisti captivitatem : accepisti dona in liominibus ; etenim non credentes , Inliabitare Dominum Deum. Ps. LXVii 19. o Deus Moyse duce ex Ascendisti cum populo tuo abduxisti tecum spolia iEgypto in terram promissam et gentem tu.im pridem apud illos cap^gyptiorum , tivam accepisti seu abstuiisti aurum argentum aiiaque dona ( Ex. iii 22. ) pro tuis hominibus. ( in per hebraismum loco pro* ) ctenim , id cst , etiam , non
captis.
) , ,
,
:

:

,

,

Capto.
credentes
,

Caput.
illis

8^

rebelles
, ,
;

,

et eo
et in

seu

tibi subjecisti

ut ab

Deus ac Doniinus

usque pervicaces accepisli: quoque adorareris veluti ipsorum animis habitares.

allegorico autem et nobiiiore , ut Haec sensu liiterali ostendit Pauius Eph. iv. 8 , de Christo liaec scripla sunt , in coelum ascensuro cum liberaiis e limbo patri* bus , atque inde missuro hominibus Spiritum Divinum , et innumera dona suo sanguine parta , ad gentes terrarum omnes Deo Patri conciliandas. In convertendo Dominus captivltatem Sion , facti sumus sicut consolatl, Ps. cxxv 1. Per gentis nostrie liberationem e captivitate summo solatio nos Deus perfudit , ita ut instar somnii haec tanta nobis promissa felicitas videretur ; nam hebraice pro consolati est somniantes. Tum rogant , ut acceleret Deus , quod spoponderat Converte Domine
:

captivitatem nostram , sicut torrens in Austro. v. 4. Reduc Domine captivos nostros omnes : quod gaudium nobis tantum afferet , quantum torrens in desertis et sabulosis ad Austrum locis degentes recreat. Tu igitur illos tam celeritcr ac potenter adveiie , quam torrens fertur , solutis ab Austro nivibus auctus. 2 ) Captivitas perfecta. Gazensibus veniam negat Deus €0 quod transtuLerint captivitatem perfectam , ut concladerent eam in Idumcea. Amos I. 6. Tyriis quoque , eo quod concluserint captivitatem perfectam in Idumcea. ibid. V. 9. id est , quod omnes , nemine relicto , captivos in Idumaeam abstraxissent, Capto. Captabunt in animam justi. Ps. XCIII 21. Innocentis vitae insidiati sunt. Hebraica vox militaris est conglobarunt se contra me , catervatim coierunt. Caput. Dedei^unt caput. 2. Esdr. ix 17. Obfirmarunt

testandae miserationis et consolandi Vastata estlSinive : quis commovebit super te caput? unde qucBram consolatorem tibi ? Nah. III 7. Consolarer et ego vos sermombus , et moverem caput meum super vos. Job. XVI 5. Serio et ex animo vos consolarer , cum vos
gratia
,

animum. 2 Caputmovere,

me
te

his aerumriis

obrutum

ficto

tantum

officio et

simu-

lata misericordia

prosequamini.

3) Caput

movere, irridendi causa. Plauserunt super

manibus omncs transeuntes per viam : sibilaverunt et moverunt caput suum super filiam Jerusalem. Tliren. II i5. Posuisti nos opprobrium vicinis nostris , subsannationemet

commotionem capitis in populis. Ps. XLIII i4sq. ludibrio nos exposuisti. Factus sum opprobrium iUis : viderunt me, et moverunt capita sua. Ps. CVIII 26. quae vaticinatio in Christo paiiente impleta est Malth. XXVII 09 , et Marc. xv 29. k) Reddere vel ponere in caput. Neque miscrebor : viam
derisum....

Omnium

84

Caput.

eorum super caput eorum rcddam. Ez. IX lo. Ilorum vlan' in caplte suo ponam. Ez. XI. 2 1. Vlam eorum in caput eorun^

Eadem ubique seatehtia : puaiaro , aut punii, procorutn meritis. 5 ) Capiit Syriae elEphraim. Caput Syria; Damascus , et caput Damasci Rasin ; et adliuc sexaginta et quinque anni , et dcsinet Epliraim csse populus ; et caput Ephraim Samaria, et caput Samarice filius Romciia. Is. xii 8 sq. Locum nonnihil iniricatum evolvit optime D. Cyrillus, dum per zeugma seu synocciosin vocabuhim desinet ad singula incisarcfert, in hunc modum dcsinet urbs Damascus essc caput Syri.ne desinet Rasin esse rcx Syriae : desinet , elap^o tempore a me statu'.o , regnum Israel seu
reddidi. Ez. xxii 01.
: :

ejusque urbs princeps Samaria et rex Phacee Romeliae simul corruent. 6) Caput circuitus, pro duce scu principe insidiantium. Caput circuitus eorum, labor Labiorum ipsorumopc,

Ephraim
filius

riet eos.

Ps, cxxxix 10. Antesignanum eorum , qui me circumdant machinantes perniciem, et hos ipsos meos

insidiatores, labor hngu£e suoe iniquae obruet ac operiet: in ipsorum caput recident fraudes , maledicta , et coasilia , quibus me petunt. 7 ) Caput et cauda. Dlsperdet Dominus ab Isracl caput et caudam, incurvanteni ct refrenantem , die una. Longa:vus et lionorabilis , ipse est caput : et proplieta docens mendacium, ipse cst cauda. Is. ix i4 sq. Dissipabit et perdet summos juxta, ct imos ; pra3poientes , et infima curauet prophetarum tes ; aetate ac dignitate conspicuos mendacium fcccem. JSon erit yEgypto opus, quod faciat caput et caudam. Is. xix i5. Nulium in .^gypto erit opus, ex quo appareat, esse vel prudentem magistratum, qui jubeat vel fidelem civem , qui pareat. 8 ) Fieri in capite. Capta ab liostibus patria , sic lamentatur Jeremias Facti sunt Iwstesejusincapite. Thren, I 5. Ilostes eam subegerunt. volumine 9) Caput hbri. In capite libri ( hebraice libri quo modo etiam vertit B. Hieronymus ) scriptum est de me. Ps. xxxix 9. in libro nimirum Legis, quam Chaldaica nominatim indicat. Est autem Legis caput, ut Dei voluntas a nobis fiat ; ut facerem voluntatem tuam , pergit ibidem Psaltes. xlllegorice ut videmus Hebr. x 7 accipienda h.TC sunt de Christo et Redemptionis beneficio, cujus praedictione plenum est totum Legis volumen in omnihus quce locuti sunt proplietce. Luc. xxiv 26. Atque ipse Dominus cum e tumulo rediisset , discipulis id ostendit , incipiens a Moyse,et omnibus proplietis. ibid. 37. Confestim in capite libri, seu initio Legis , ubi primorum parentum lapsui poena a Deo indicitur , simul remedium benignissime o^enditur , per semea mulieris afferen, ;
:

m

,

,

,

,

dum. Gcn.

iii i5.

Carbo.

S5

10) Caput angiili. Lafudem^ qaem reprobaverunt cviiificantes , liic factus est in caput an^-ali. A Domino fcwtum esl istud. Ps. CXVii 22 sq. Valicinium illiistrissimuni dci Jesu Messia , qnem priucipes ut lapidem inulilem cum rejecissent, angularem esse lapidem Diviuus Pater jussit, qui Legis utriusque parictcm jungoret , totamque molem .Tdificii susteutaret. Celebratur hic locus Matth. XXI 42 , Luc.*XX 17, Act. IV 1 1 , et 1. Petr. ii 7. 11 Caput VKT. Ez. XXI 19. Est bivium , quodibid. v. 2» caput duarum viarum, et he1)raice eleganter mater vice dicitur. Ex co bivlo dcxtera Ilierosolymam , Lxva Rabbatham urbem principem Ammonitidis ibatur. Utram harum peleret , cousistens ibi Nabuchodonosor deliberavit, remque sorii permisit, sagittis inler sepermixtis ducendac, inspectis tameii ctiam viclimarum exlis , ut ibid. propheta narrat.

Carbo. Cadent supcr
eos
:

in miseriis
,

non

eos carbones : in ignem dejicies subsistcnt. Ps. CXXXix 11. Sceieratos,
,

in

Deus variis pccnaium generibus obrues ac denique ignem orci sempiternum dejicies, e cujus miseriis

nunquam resurgcnt. ) 2) Grando, et carbones ignis. Ps. xvii i3. Carbones hi poetice dicti sunt lapidcs igniti , quos vehiti ardentem grandinem in hostes suos immissam David in luculenta illa Dei hberatoris hypotyposi proponit. Tali grandine usus est Dominus coutra TEgypiios quod enim mirabile erat , in aqua , qucB omnia extingait, plus igni valebat. Sap. XVI 17. Nix autem et glacies sustinebant vim ignis etnon tabescebant ignis ardens in grandine , et pluvia coruscans. ibid. v. 22. 3 ) Carbones desolatorii. Ps. cxix 4. Carbones vehementer urentes et exurentes. Hebraice est, carbone» genistarum , sive juniperorum ; Carbones ex hujus arEusculaD radicibus caloris vi magna pollent , cumque diu conservant. Quid commodi , inquit Psaltes, tibi afTeret
(hebraice, foveis
:

hngua fraudulenta? acuta omnipotentis
labit,

tela in tc concielllammaeperniciosissimc-ecarbonibustecruciabit. U ) Carbones peccatorum. JSon incendas carbones peccatorum , arguens eos : ct 7ie incendaris flomma ignis pecca,

torum illorum. Eccli. viii 10. Cum legis violatores arguendi erunt noli id justo ardeiitius facere , ne illos ad iram inllammes , et fortassis ipse quoque vicissim inflammeris , et per illata libi ab iraiis detrimenta non
leviter aduraris. 5 ) Carhones super caput. Si esurierit inimicus tuus , ciba illum : si silit, potum da illi; lioc cnim faciens, carbones ignis congeres super caput ejus. Rom. xii 20, ex Prov. XXV 21 sq. Candentcs carboaes in hostis caput in-

S6
gerere
luto
,

Carcer.
adagium
est

Carmen.
,

hebraicum
,

quo

significanl

,

disso-

ad amicitiam incensum iri. Carcer. Nunquidmtire ego sum, aut cetus , quia cir^
ac odio

eum torpore

me carcere ? Job. vil i?.. Ait vir sanctus , se neque mare superbum , neque immanem cetum fuisse , ut superbice atque scBviticB tantas pcenas dare debuerit ; ita solertissimus Jobi inlerpretum , Joannes Pineda, Neutro crimine in principatu se meruisse dicit , iit amarissimis
cumdedisti

dolorum lluctibus et procellis airumnarum intra vastissima littora tanquam carcerem suum libere tumultuan, ,

tibus

,

exagitandus Iraderetur.

Caritas. Pretiosissmum suum fercnlura Salomon media caritale constravit» Cant. iii lo. idest, rebus carissimis,

gemmis

,

quae diiigi

maxime

solent

;

fortasse

inilammati amoris speciem referentibus. Carmelus. Delitescentibus in iEgypto Judaeis cladem '"eriissimam Deus praedicit , a Ciialdaeis inferendam. f^ivo ego , inquit Rex , Dominus exercituum nomen ejus , quoniam sicut Thabor in montibus , et sicut Carmelus in viari , veniet. Jer. XLVi 18. Obvius sensus est , tam cerpyropis
,

tam et conspicuam incredulis plagam imminere a Nabuchodonosore , quam conspicui sunt Thabor inter montes et inter promontoria Carmelus. Sed acutius vir acerrimi ingenii Joannes Mariana sicut inquit venationi aptissimus Thabor est mons nemorosus , et ita copiosas e bonis vestris praedas aget feris abundans
, :

,

,

:

celeriter aveliuntur naves e tam cito ille vos et opes , vestras in Babyloniam auferet. 2) Carmelus allegorice. Luxerunt speciosa pastorum^ et exsiccatus est vertex CarmeVu Amos l 2. Propheta , pastor ipse Thecuites , pastorali aliegoria praenuntiat iram Dei, Dominus de Sion rugiet, ibid. eversionem populi , regum et optimatum excidium. Erat Carmelus mons speciosissimus ac fertilissimus. 3) Carmelus regis Sennacherib. Dicitur Deiis instar Uammae incensurus Assyrias spinas et vepres , ita ut semel pereat gloria saltus ejus , et carmeli ejus ; adeo quidem , ut vel puer numerare possit residuas arbores { reliquias exercitus ) et totum earum censum paragere. Carmelus lioc loco , sive nomen sit proIs. X 17 sqq. prium montis , sive appellalivum loci cujusvis amoeni opulentum Sennacheribi exercitum significat, propler speciem ad aspectum pra^claram : sicut idem, propier insigne copiarum robur, saltus appellatur. Carmeiv. Dedit carmina in nocte, Job XXXV 10. Varii varia. Planissimum hoc videtur : Deus etiam in calamilatum nocte luetitiam et cantica confirmaiis hominum animis ( inter quos ipse maxime Jobus , divinus poeta indidit et inspiravjt.
et rex Clialdoeus Carmeli arboribus
:

quam

faJ^ricatae

Caro.
Caro. Pro homine
,

salva omnis caro. Matth. xxiv 22. id est , nemo hominum. Videblt omnis caro ( honiiiies omnes viclebunt ) salatarc Dci. Luc. Christus ad Petrum post nobilem III 6 , ex Is. XL 5. iUam de Divina ejus persona ac dignitate confessionem:
fieret

Caslev. passim. Non

87

san^ais non reveUivit tibi. Matth. XVI 17. non sed Pater meus coelestis. Continuo non ac, quievi carni et sanguini. Gal. I 16. Hominibus, abstrahere me a Christo conanlibus , non cessi. 2 ) Pro quovis animah. Cuncta animantia, ait ad Noachum Deus , quce sunt apud te , ex omni carne, tam in

Caro

et

homo uUus

volatilibus , quam in bestiis et universis reptilibus, Gen. VIII 17. Siracides , ubi animantes ralionis expertes ho-

mini opponit , eas carnem appellat. Omnis caro ad similem sibi conjungetur , et omnis liomo simili sui sociabitur.
Ecch. XIII
20.

U) Pro cognatis et fratribus. Cognatos ac tribules suos ad Christi amorem exemplo suo traducere Paulus cupit

quo modo ad cemuiandum provocem carnem meam , et illis. Rom. xi. 14. Frange esurienti panem tuum , et egenos vagosque induc in domum tuam : cum videris nudum , operi eum , et carnem .tuam Is. LViii 7. ( fratrem tuum ) ne despexeris. U ) Pro homine voluptario , carnis lllecebris immerso. Sic Gen. vi 3 delere Deus hominem statuit , quia caroest. 5 ) Carnibus saturari. Si non dixerunt viri tabernaculi mel ; Quis det de carnibus ejus , ut saturemur? Job. XXXi 3i. Qui Eucharistiam hic agnoscunt ad sensum mys~ ticum divertunt. Qui vero ad Jobi amicos id referunt, quasi praj amoris magnitudine ipso vesci ut cibo desiderarint mirabile profecto amicitiaegenusexcogitarunt, internecinum et inter cultos barbarosque populos ieque ignotum. Ad iniquorum cdium pertinent verba haec, qui
si

salvos faciam aiiquos ex

,

:

,

propter morum dissimilitudinem siceum detestabantur, ut, si possent, immanium ferarum instar vel dentibus dilacerarent. Cujusmodi et iilud est de regii vatis hoslibus appropiayit super me nocentes , ut edant carnes meas. Ps. xxvi 2. Cartallus. Canistri seu corbis genus. Converte manum tuam quasi vindemiator ad cartallum, Jer. VI 9. Redi , Chaldaee , et quod primo te prseteriit uvarum nunc in canistrum injice. q. d. Exspolia terram penitus, et ultimas etiam reliquias toUe. Caslev. Nonus merisis Hebraeorum , ut patetex Zach.
:

VII

1

,

et 1.

Mach. iv

52.

Cavendus

in

hoc nomine

illo-

rum

qui litterarum similitudine decepti , pro , Caslev le^v.ni Cassev aui Casseu s geminato. Quod adeo factu procUve est , ut in excusis etiam exemplaribus Casseu nonnunquam occurrat. Quid autem ilU viderinl

error

88

Cassidile.

Catena.
,

cum

qui ciim aspiratione Caslkeii scripsere lilteroD li nullum sit ia hebraico ,
in grneco vesli-^ium.

non intelh^o

muUoque mlnus

Cassidile. Tol). VIII
cassis
1'acla. Utuiiiiir

2. Pera reliculata , seu in moduci ct liodle vcnatores ac piscatores.

Castoues. Panliis et Lucas vccti sunl navi, cid erat Insigne Castorum. Act. xxviii u. Castoris nimirum et Po!lacis, qui a Gra^cis uno nomine Dioscuri seu
Jovis
filii

Romam

dicuntur.

Cata. Cata mane mane. Ez. XLvi i4 sq. Singulis diebus mane. Cataclysmus. Qaomodo cataclysmas aridam Inebrlavit : sic ira ipsias gentes , qucc non exqalsicrunt eum , hcBreditabit, Eccli. XXXix -28. Ut orbis totus diluvio inundatus est , ita genles perdet.
,

omnes

inridcles ira Dei possidebitac

CATAPLAsaio. Sanatus est Ezechias per massam illam ficuum quam isaias affcrri jussit ut catapLasmarent super vulnus. Is. xxxviii 21. ut ulceri EzcchiiC imponerent. Observa Lecior, versiculum proximum, hujus capitis uriimum librariorum vilio huc esse trajectum in loCum non suum intelligendus est enim ante versum cjusdem capitis septimum, hoc ordine :.Et dixit Ezechias : Quod erit slgnum , qaia ascendam in domum DoHoc autem tibi erit signum , mini ? Respondet piOphcta et quae sequuntur de nmbra iioroiogii, decem lineis retroacta. Atquc hic ordo servatur in hujus ipsiiis rei nar, ,
,
: :

ratione

Ix- Keg. xx S sq. Cataracta. Principio

diluvii cataractcB cceli apertcB
:

sunt. Gen.

vii

n. Metaphora a cataraciis fkmiinum
rctinantibus

eorum aquas pcr vim
toto 2 )

quae

si

aperiantur

,

impetu aqua

efTunditui'.

Vox cataractarum. Abyssus abyssum invocat in voce cataractarum tuarum. Ps. XLi 8. Cataractaj per metaphoram hic sunt Divina judicia , qua? alias cx ahis calamitates , tanquam sonantes et continuo agmine sibi succedentes aquarum llucius , in hominem justum immittunt. Aptissime ad locum, quo liaec scribebantur ;
videlicet in

monte Hermoniim minore , ubi cataractae sunt Jordanis , noa artc humana factoi sed naturales : quales cataractae Nili , Rheni, aliorum lluminum, ubi ex editoet praecipiti loco aquae in subjectum alveum ruunt.
,

Catena.

Opitulaturum

se

tibi

Deus promittit

,

si

abstuieris de medio tui catenam, et desieris extendere digitum , et Loqui quod non prodest. Is. LVIII 9. Catena quldem et servitus est omnc peccatum grave, sed Chaldaica

docent, quod genus peccati hoc loco jubeatur auferri corruptelam judicii, Ideo monuerat v. G dissolve colliga:

tiones impietatis

,

solve falciculos deprimentes,

Noli socie-

Cathedra.
tate

Cedar.
si

89
minacem
et

cum iniquis inita reddideris lijjeriatem judieiis,
:

pauperes premerc ac obruere?. Si
desieris

insultaniem digiium exlendere in fratres , si cassa et lum vero libi Dominus aderit. futilia loqui cessaveris Catiiedra. In cathcdra pestilcnticc (bebraice, in sede irrisorum) iion scdic. Ps. i 1. Malus est, et infelix qui abduci sc a virtulis semita ad crimen patitur ; pejor , el infelicior, qui in scclerum via consislens , malis suis assuescit pessimus, ac plane pestilens , qui in pravitate acquicscens , virtutem et religionem apud se et alios
, ;

irridet.

2 ) Pro consessu. Exaltent ciim in ecclesia plebis : et in catlicdra scniorum taudent eum. Ps. cvi 02. in concilio populi : et in consessu , coetu, conventu senum.

Catta. Bar. VI

21. Feles.

Griccus fons,

ailuri.
:

cor Cauda. Komine Dei dicitur ad Acbaz regem tuujn ne formidet a duabus caudls tilionum fumigantium istorum in ira furoris. Is. vii l\. Cauda tilionis, pars extrema et semiustulala ligni cremali. Ilebraismus significans per conteraptum bomines nibili , inutiles ; bic regem Syriic Rasinum, et Israiilis Phaceam. 2 Caput et cauda quid siut Ilebrajis , dictum paulo
)

ante in Voc.

Caput.
,

Calma. Gra?cum
a?stus febricitantis.

calor. Job.

xxx 00

est ardor

seu

Causa. Qai soHs labiis me colunt , inquit Domiaus , corde a me longe avulsi , sine causa colunt me. Matth. XV. 9. Non quasi eis causa non suppetiit adorisndi Dei cum sint innumera? sed frustra sine emolumento , incassum , ( ut est in fonte id faciunt ; quia male. Cauteuiatus. Stigmaiicus , siigmate inuslo notatus.
: ,

)

Talis dicilur impiorum quorumdam erroris non magistrorum , conscientia 1. Tim. iv ^. Cedar. Nigra sum sed formosa^ fdice Jerusalcm
,
,

uniiis
;

,

,

sicut

tabernacula Ccdar , sicut peiics Salomonis. Cant. I 5. Cedar Ismaclis filius , Gen. xxv i3. undc ad ejus posteros , gentem Arabicam , nomen manavit. IIa.T sub tentoriis , ardentissimo soli eXpositis , aetatem degebat. Ait ergo Sponsa , fuscam se quidem esse a sole , in quo laboribus pastoriliis fungebatur ; et colore tabernacula Cedaritarum referre sed addit , formosa sibi lineamenta oris esse , membronimque compositionem egre:

giam

:

eaque de causa

cum Salomonis
,

structissirnis et ornj.tissimis

lentoriis , inse comparat. Dixi gentem
:

Arabicam , neque incolas Cedar apud Nomades seu Numidas Afros aut inter Scytbas qua^ro idem enim vocabulum Cedar et eodem mo:lo scriptum quo hic in Canticis bebraice cxx 5 legitur et Ps. cxix recurrit Is. xxi 16 ubi manifeste ad Arabiam id perti, ,

,

,

(

)

,

90
colatus

Cedrus.

Cephas.
:

nere ostendit versiis i5. Quare de Arabico populo etiam dictum Psalmi locum inlerpretor Heu mlhi , qaia in-

cum habitantibus Cedar. Dolet de sua tam diulurna peregrinatione , ut Hebraica declarant : in quibus additur, Habilavi cum
meus prolongatus
est
:

habitavi

labernaculisCedar,vagus nimirum, neculla certasede,

Cedarenorum
ros
,

instar

;

et inter liomines agrestes et aspe-

quales

illi

Arabes erant.

Cedrus. Allegoria Ez. xvii 22. sqq. etiam fatentibus Hebraeis doctoribus , Messiam significat.

Celeuma.

Jer.

xxv

00.

Graecum

dicitur et celeusma.

Est cantus , quo remiges ad laborem incitabantur. Hoc Jeremiae loco de lis accipitur , qui uvas calcant : sed torcular est allegoricum , furoris Domini. Celte. Votum Jobi est, ut exarentur sermones sui stylo ferreo , et plumbi lamina , vel celte sculpantur in silice, Job. XIX 24. Cettis latinitali media3 idem erat, quod ccelum aut ccelum priscae. Muiti pro celte maluerunt certe quorum argumenta congessit Franciscus Lucas Notatione 82 in Sacra Biblia. Verum, ut ca^tera leviora praeteream, si quid Hebraica et Cbaldaica roboris contra Vulgatam habercnt , non certe , sed in perpetuum legendum esset.
:

in

Adde, quod satis per se quisque intelligit perpetuum esse scriptum quidquid a
,
,

firmiter et caelatore in,

sculptum in silice est. et hebraicum ApostoCephas. Nomen syriacum lorum principi a Servatore inditum. Tu vocaberis Cephas , quod interpretatur Petrus. Joan. i 42. petram enim seu saxum significat. Latinis nativam elegantiam assequi non licuit cum Petrus et petra genere gramsyriaco et clialmatico diflerant , qua3 in hebraico sive de liomine sive de daico , ejusdem sunt generis lapide accipiantur. Quemadmodum apud Gallos Pierre Roche et Roc , apud Germanos Stein , propria virorum nomina esse genere mascuHno possunt. Graeco neque Petros idem ornamentum sensus gemini inest enim ut vulgus putat petra tantum gra^ce dicitur sed Gipetros ut exHomerp et Xenophonte inter eruditos compertum est. Quod autem ex Optato Milevitano voci huic astruere graccam originem conantur aliqui quasi Cephas a capite dictus sit , quippe toiius Christiani corporis caput id religiose magis quam perite affirmant, detruncato vocabulo , et repugnante apertissime quantitate Cephas enim vocalem eta seu ita , natura longam , in prima sytlaba habet ; Kephale , cephalicusy cephatalgia, bucephalus , acephalus et quaecunque stirpis ejusdem sunt ante aspiratam ph epsilon natura breve exhibent. Quis praeterea credat, voluisse Christum , non patrio ac vernaculo , sed externo et grceco nomine Ecclesiae suse principem insignire ?
,
:

,

,

,

,

:

,

,

,

,

:

,

:

,

,

,

Certor. Certor. Deearey qucv
Eccli. XI 9.

CnAMos.
te

q|
,

non molcstat

ne
3.

certeris.

Ne
:

pro aclivo pro fide.

certes , iie coiitendas. Verbum fidei , Jiid. v. ut supercertari

deponens
certare

Cervicatus. Sicut sexcenta millia peditum , qui con-' gregati sunt in duritia cordis sui : et si unus fuisset cervicatus ( gra^ce est , durce cervicis ) miruni , si fuisset immunis. Eccli. xvi n. Siciiti Dens totuiu exercitum Hebraeorum pervicacium punit , ila ne uni quidem e sexcentis miilibus peccauti pepercisset. Atque ita castigalos videmus tum Achanem , tum eum , qui diem sabbati violaverat.

Cervus. Fox Domini pro^parantis cervos. Ps. XXVIII 9. Cervoe , cum parius babeant difficiles , subito lerrorc solvuntur , dumque coelum et silva^ tonitribus contremunt, perculsie loetum edunt. Graecum t7a/j/i05 utriusque est generis : quod secutus noster cervos pro cei^vas posuit» Cetei. Romani PldUppum et Persen Ceteorum regem contriverunt. 1. Mach. viii 5. Macedonum regem utrumque. Ambos armis ita fregerunt , ut Philippum patrem ad infimas quasque conditiones adigerent ; Perseum
filium
,

regno exutum

,

in

triumpho

cum

liberis in

Ca-

pitolium ducerent.

Cethim. Pro Macedonia , ut modo Cetei pro Macedonibus. Dicitur enim Alexander Pliilippi Macedo , qui primus regnavit in Grcecia , egressus de terra Cetliim. 1. Mach. I 1. Sed lalius etiam pro Graecia , et insulis extra Graeciam sitis , accipitur Is. xxiii i. Ululate naves maris quia Tyrus vastata est , ad quam undique commeare mercimonii gratia solebatis. De terra Cethim i^evetatum est eis , onerariis mercatorum navibus c/e , id est , ex insulis mediterranei maris , ex Graecia ipsa , fortassis
* :

etex

Italia, vicinisve insulis,
,

nuntiatum
penitus

eis est, periisse

Tyrum

tacere. Tacetc , qui liabitatis in insula. ibid. v. 2. Nonduni enim lum continenti junctam fuisse Tyrum , sed insulam , e Curtio intelligimus. Cham. Jacob accola fuit in terra Cliam. Ps. CIV 2 3. Jacobi posteritas , Hebraicus populus , accola , i. e. incolafuit, hebr. peregrinatus est, iuiEgypto. Nam gentis ^gyptioi conditor Mesraim fihus Chami fuit secundo loco genitus. Gen. x 6. et 1. Par. i 8. Unde et hebraicum iEgypti nomen , Midsrajim. Eodem modo , in tabernacuUs Cliam , Ps. Lxxvii 5i , nihil est aliud , ac in .Bgypto.
est

ejusque incolas

prostratos

Chamos. Confundetur Moab a Cliamos , sicut confusa domus Israet a Betliei in qua liabebat fiduciam. Jer. XLVlii i3. lu ruborem clabitur Moab a falso Beo suo
,

9*^

Chanaam.
,

Cherdb.

, ut Israel a vitiilo , queni in urbe Bethel adoinani ejus riclucia frotus. CiiAXAAM. Ita proplcr scelerum immanitatem pppellati nonnunquam a proplictis Hcbrici. ChanaciiL tn manuejus slateradolosa^ calumnlam dilexlt. Os. XII 7. ^opulus meus , siaiilis CliauancTO , judicia pervcrtit , et cahimniis innoccntes oppressit. Conlicuit o.nnis populus Chanaan , dispcricrunt omnis involati argento. Soph. I 11. Obmutuerunt altoniti , jamque excidio proximi , Hebraei hi suo nomine indigni , et criminoso divitiarum amore

Chamos

ravit

impliciti.

Scmcn Chanaan
,

impiorum scnum
,

Dan. XIII 56. proceres cacterosque incolas dicitur Audite verbum Domini principes Sodomorum , populus Gomorrhce ,, Is. I 10. Quale et illud Pater tuus Amorrhceus et mater tua Cetha^a. Ez. xvi 5.
:
:

et non Juda , vocatur alter , SusannoD inleritum machinantium , Qucmadmodum ad nefarios Hierosolyma^

,

CiiAiiCAMis. In prosopopocia sacrilega Sennacheribi : ut Charcanis , sic Ccdano ; et ut Arphad , sic Emath ? nuncjuid non ut Damascus , sic Samaria ? Is. X 9. Charcamis urbs pro^chira Syriai) Calano , regum Parthorum sedcs. Arphad, Damasco vicina et Emath quoj deindc Antiochia dicla cst , loiius Romani imperii

Nunquid non

:

:

urbs tertia fuit. Ilebrccorum Deum perindeaspernabatur Sennacherib , ut inones c^cierarum genlium deos ,

cum tamen non

nisi instrumenlnm esset ibid v. i5 quo ad castigandum suum populumDeus tumutebatur.
(

ChaPiITAS. Vide Caritas. CllAnMEL. Erit desertum

in

Charmel

,

et

Charmet

in

saltuni reputabitur. Is. xxxn i5. Allegoria gentium , el Messiam adoSynagogie : illarum sterile solum , induet rabunt , amoenilalem et fertilitatem at Synagoga , dum eum repndiabit , amissa ubertate pristina , incuiti et horridi saUus instar silvescet.

dum summam

:

rubim pluraU
:

CHEPiUB. CkkPiUBIM. Chcrub singulari numcro , Chedicitur utrumque hebraice genere masculino gra3ce lamen Hebr. ix 5. Cherubim cum neutro genere legitur, quod Vulgata ibidcmet Ez. x i5. imitata est. Ad ineptias igitur ablega , erudiie Lector , illum vulgi errorem , cx indoctis imaginibus maxime haus,

tum

,

paradisi aditum
:

rib

uno tanlum

coclesti et

armato

genio custodiri quandoquidem Deus collocamt ante paradisumvoluptatis Cherubim. Gen. ili 54. Oui hitino morc Cherubinum et Chcrubinos inllectunt , habcnt qua se illa etenim pluralem tueantur , linguam chaldaicam numerum facit Keruvin , hcbraico in n mutato. 2 ) Qui sedet super Cherubim. Ps. Lxxiv 2. videlicet supra arcam fcederis , quam stantes Iiinc et iinnc Cherubim legebant , in aureo quippe propitiatorio veluti
:

m

ClIODCHOD.

ClIIlTSTUS.

'^?

habitabat inajcstas Divina , iincle oracuia run&^i>aniuJ / Inde prcvciinam , ct loquar ad te supra propiiiniorium'.' mcdio duorum Clierabim. Ex. XXV 'i-i. I^oSiJls fti ac sic exponere qui in coslcsti suo solio etiam subliaiissimis spiritibus imperat. 3 ) Cherub cxlcntus. Ad regem Tyri dicilur : Ta Cficrub cxtcntus , ct protcgens. Ez. xxviil \l\. Ut Ch.e~ ia rubinos in monte Slon , ita te , inquit Dominus monte tuo ct arce rcgia collocavi. Scientia et providenprotegendi populi tui poteutiam late tia le ilhistravi extendi. Quod multi hacc et sqq. ad Luciferum Irahunt,
rf;-'
:
j,

:

mysiicum

est.

mam

preliosa. Ez. xxvii 16. Occurrit et Is. Liv \2, iibi noster jaspidem verlit. Choeroguyllus. Animal erinacei seu hystricis forreferens , et instar cuniculi in speluncis habinunc cuniculus tans. Quapropter nunc erinaceus , vertitur. In Pal:cstina frequens est, testeD. Hieronymo epist. ad Suniam et Fretclam. ChORUS. Quid vidcbis in Sulamite , nisi choros castrorum ? Cant. vii 1. lceta et alacria , simul autem tam ordinata et composita omnia in Sulamitide sunt quam in ordinibus triumphanlis exercitus.

CHODCnOD. Gemma

Tam

si per se ipsum spectetur CiiRiSTUS. Nomen hoc non est in propria sed appellativa referendum cum enim unctum significet sacerdotibus regibusque com, ,
: ,

mune
ejus ?

est.
,

Inde
,

illa

:

NoUte tangcre
,

ciiristos

meos.

1.

Par. XVI 22

et Ps. Civ i5.

Num coram Domino est christus
,

fratre Davidis natu Samuel ingresso Eliaba id maximo, 1. Reg. xvi 6. Ita et Sauli ac Davidi Ilcec dicit Dominus nomen tribuitur imo etiam Cyro ckristo meo Cyro. Is. XLV. 1. Qui cst de genere ch.ristorum sacerdotum. 2. Mach. i 10. Antonomastice tamen Chris,
;
:

tus dicitur Filius Dei vivi , Messias noster nam Ilebraeis Maschidch seu Messias eodem prorsus modo significat Unctum , quo Graecis vocabulum Cliristos. Quamobrem scriptum est Quis cst mendax , nisi is qui negat quoniam Jesus est Christus ? Ilic est antichrisius. 1. Joan. II 22. Opponit enim se Christo sive Messia3 illi , promisso patribus , a vatibus pra^nuntiato , Ilomini Deo. 2 ) Differre christum. Tu vcro repulisti ct despexisti: distulisti christum tuum. Ps. LXXXVIII Sg. Sermo est de Ilebrajorum captivitate , in qua Deus , velut populi sui oblitus , eum rejicit et contemnit , cliristum vero suum onctum a se populi sui regem , differt , id est , abjicit seu , ut LXX habent , amovet , repellit ; idque excandescens, ut est in hebraico. Ex quibus apparet, ambiguitate vocabuli deceptos eos , qui hacc de dilato Messiae magni adventu interpretati sunt : quis enini dicat , ex: :

9^

Chttropus.

Cidaris.

candaisse Patrem Divinum adversus christum sumn Filium ? atqni sic liabet veritas hebraica , non iitique de Homine Deo , sed de homine impio , rege Juda3 , intelligenda. 3 ) Egredi cum christo. Molestus locus est in cantico

Habacuc

quam sublimi , tam obscuro. Egressus es , in salutem populi tui , in salutem cum christo tuo. Per^ cussisti caput de domo impii : denudasti fundamentum ejus
usque adcotlum. Hab. iii i5. Quis ille christus ? Sedeinquiunt ; verum an ille in satutem ? qui omnia , pessumdedit ac evertit. Cyrus ; at non est egressus. Rectius ergo de exitu Israelis ex ^Egypto accipies : de quo et praccedentia , et versus i5. Christus itaque hoc loco vel est Moy^'*s , spiritu divino unctus vel Aaron , qui deinde ponlifix vere unctus est. Caput de domo impii Pharao ipse est , aut fihus ejus primo loco genicias
, ;

tus.

est

Tota domus ad fuiulamentum usque diruta tum cum totum Pharaonis c xercitum pelagus hausit nam usque ad collum Hebracis est omniiio , penitus , funditus. Qui Sedeciam aut Cyrum ehgunt , in Pharao,

nis

locum substituunt Nabuchodonosorem
,

famiUa excisum. Sed vereor

ne

id

cum

chodonosoris faciant , quem impium non postquam ejus poenitentiamDiviniLibri testali sunt, nec enim deinde lapsus ullius novi meminerunt utoptima spes salutis etiam aeternae de illo nobis rehcta sit , nedum ut cognomento impii memoria ejus debeat commaculari. AUegorice faciha omnia : impius est Satan ; caput in ejus domo , Anlichristus ; cliristus , cum quo Deus in salutem populi sui egreditur , Dominus Jesus. Chytropus. Chytrdpodes. Lev. XI 35. a nominativo graeco chytropus , oUae pes sive sustentacuUim. ClBUS. Omnem escam manducabit venter , et est cibus cibo melior, Fauccs contingunt cibum ferce ( carnem ferinam ) et cor sensatum verba mendacia. EccU. xxxvi ao sq. Similitudo peringeniosa. Ut corpus cibo pascitur sic animus cognitione. Quemadmodum vero cibus aUus est aUo meUor , quidam etiam noxius ita in cognoscendo aUa sunt aUis utiUora , quaedam etiam damnosa , cum falsitas sub specie veritatis obrepit. Sapiens animus , sive cor sensatum ( ita habent fons graccus , et latina exemplaria emendata ; non , ut quidam male legunt , insensatum ) discernit a vero mendacium , illudque rejicit sicut palatum sanum ac subtile mox deprehendit ferinam justo asperiorem , ac digestioni parum idoneam. CiDARlS. HcBc dicit Dominus Deus : Aufer cidarim , tolle coronam : nonne hcec est , qu(2 humitem sublevavit , et sublimem humiliavit ? Iniquitatem , iniquitatem iniquitatem
:

, cum tota injuria Nabuausim dicere,

:

:

,

ClNGULUM.
ponam eam
cst
:
,

ClNYRA.
,

g5

et
ct

hoc non factum cst

donec veniret cujus

iradam ei. Ez. XXI 26 sq. Cidaris erat pontificis maximi, corona regis ; utriusque ruina praedicitur , quia potestate sua abusae, depresserunt ac exnibil judicio , omnia pro libidine tulerunt quoslibet inique agentes. Hanc iniquitatem , gravissimam et et in apricum nunc extraham et severe multiplicem duplicem expositionem replectam. Qua} supersunt altera plana est et obvia de Nabuchodonocipiunt quod minatus sum non fiet hoc sore donec rex cui judicium lioc commisi , sacra et civilia ille veniat vestra omnia ei suo tempore subjecturus ; altera subplene hoc non fiet non tiHor et nobilior de Messia abolebo penitus gentis mene regnum et sacerdotium cui utrumque tradam et penes donec veniat Christus quem rerum omnium judicium erit. Quidam iniqaitatem ex hebraico aUter interpretantur , contra quos Vulgajudlcium
, ,

,

,

;

,

:

,

,

,

,

:

,

,

tam tuebor Voc.

Iniquitas.

CiiVGULUM. Ad Tyrum , ab hostibus evertendam : Transi terram tuam quasi flumen , fdia maris : non est cingulum ultra tibi. Is. xxiii 10. Tyre , urbs maritima , scito 5 te de terra , quam occupas , tanta celeritate ablatum iri , quanta llumen delabitur : non jam est

cingulum sive pra^sidiarii militis sive munimentorum sive etiam maris quo prsecincta hostium impetum contemnebas. CiNiPHES. Sive sciniphes ;^ culicum genus est minutissimum. Inter yEgyptias decem plagas numerantur a Vulgata , Ex. viii 16 sqq. et Ps. civ 5i. Hebraicum lamen voca])ulum quod utrobique usurpatur peditibi
,

,

,

,

,

,

culos significat. ClNiS. Cinerem tanquam panem manducabam. Ps. Cl 10. Vel quia panem comederet sub cinere coctum , quippe cui particulae cinerum adiiaerescerent : vel quia in luctu capiti aspersisset cinerem , ejusque partem aliquam
'

in

cibum delapsam una

ederet.

Exempla sanctorum

ali-

quot virorum e Christianis heroibus , qui cinerem admiscuisse ultro cibis leguntur , ad prophetam traducere si cum quibusdam volueris vide ne in te consurgant critici , et divinationem attulisse te potius , quam expositionem solidam dicant quid enim ? an toti Hebraeorum populo eamdem sanctimoniae celsitatem tribues ? atqui de illo captivitatis tempore dicitur : cibavit me cinere. Thren. iii 16. Simplicissime de utroque loco dixeris ; vim habere adagii ad summam animi tristitiam , et sordes squalloremque corporis indi:

,

;

,

candam.
CiNYRA. 1. Mach. IV 54, et xiii 5i. Instrumenti musici genus, citharai similhmum , decem chordarum , plectro pulsari soUlum.

95

CiRcuiTUs.

Claudico.

GlRCUITUS. In circidla ImpU ambulant, Vs* XI 9. Hebraice, et gra?cc undiqiie , circumcirca , ex omni parle. Circuraeunt quicrentes , unde justo noceant. Sed, ut ingeniose D. Tliomas Aquinas observat , veluti in orbem
currentes, ad exitum non perveniunt, et protegente bonos viros Doo finem suum malignum non consequuntur. CiRCUMCisiO. Christum Paulus dicit minlstrum fuisse circumcisLoms. Uom. XV 8. Apostolum scilicet Hebraici populi Doctorem Synagoga3 geniis electa? Magistrum. ClRCUllDO. Ne forte dicant in cordibus suis , omneni malitiam eorum me recordatum : nunc circumdederunt eos
, ,
,

adinventiones sucb

mea factce sunt. Os. vii 2. castigari propter vetera patrum suorum delicla , sciant, dare se poenas eorum , quae uunc patrant, quai pragsentia oculis meis intueor. 2) Femina virum circumdans. Creavit Dominus novum super terram : fcmina circumdabit virum. Jer. XXXI 22. Yirgo Maria Jesum , qui etiam antequam natus , sapientia vir erat. Hoc novum : quod spurcidici Rubini comminiscuntur , antiquum et quotidianum est, non novum. CiRCUMPEDES. Eccli. XLV 10. Vestis talaris est magni sacerdotis , ut nomen graecum ostendit. ClRCUMSPECTOR. Anima viri sancti enuntiat aliquando vera^ quam septem circumspectores sedcntes in excelso ad speculandam. Eccli. xxxvil 18. Vir sanctus inlerdum veriora edicit, quam multi speculatores , etsi vigiles et
,

corain facie

Ne putent

,

se a

me

cittenti.

ClSTERNA. Sicut frigidam fecit cisterna aquam sttam, frigidam fecit ( Jerusalem maUtiam suam. Jer. vi 7. Calorem virtutis, et gratia^ vitam extinxit, inquit D. Hierooymus. CiTO. Crediderunt verbls ejus : et laudaverunt laiuhm ejus. Cito fecerunt , obliti sunt operum ejus , et non sustinuerunl consilium ejus. Ps. CV 12 sq. Cito fecerunt , more hebraico, non verbi officio fungitur, sed meri adverbii propediem brevi celeriter. Crediderunt primo et iausic
)

,

,

,

sed paulo post, operum ejusobliti, aus» culiare Divinis monitis desierunt. CiviTAS SOLis. Uiia e quinque civitatibus, de quibu» Is. XIX 18. Heliopolis est, e primariis iEgypti urbibus

darunt

Deum

:

sacerdotum sedes.
lioc sit

2) Civitates accipere in vanitate. Ps. cxxxviii 20. Quid , dicam in Voc. Vanitas. Claudico. In die illa , dicit Dominus, congregabo claudicantem. Micli. IV 6. Salvabo claudicanlem. Sopli. Ill 19. Synagogam optime interpretalur B. Hieronymus , quaj

interDeum

et

claudicarat.

Ponam

simulacra inter bonum ct malum semper claudicantem in reUquias. Mich. IV 7,
, ,

Claudo.

Coangusto.

97

Colllj^am Synagogae reliquias , et ad saliiiem adducam. Quod promissum a Chrislo et apostolis impleri coeptum est, ct impletur quotidie , cumulate vcro in fme seculo-

rum
vitiaj

implebitur.

Do?ia abscondita in ove clauso , quasl appositiones cpularunicircumpositcc sepulcro. Eccli. XXX 18. Di-

Claudo.

avaro, gustare non audenti, nihilo magis prosunt, sepulto epulae. Cleophas. Maria Cleophc^. Joan. xix 25. Hellenismus hic, griecis aucloribus perfamiliaris fiUum aut filiam indicat ut, Alexander Phihppi Thucydides Olori ; nimirum Philippi filius Olori filius. At hoc Evangelii loco Maria non fiha Cleophae sed uxor intelUgenda. CorneUus a Lapide in 1. d. non uxorem solum Cleophae, sed et matrem apostolorum Juda3 Thaddaci et Jacobi minoris appellat. Quod si ita est cum clarissimis quibusdam auctoribus staluendum erit Alpha?um Jacobi patrem fuissebinominem, et Cleopham quoque appellatum. Verum ego alia omnia censeo , quemadmodum declarabo , ubi de Jacobo disputandum erit. Clerus. Graccum , sors. Si dormiatis inter medios cleros pennce columbce deargentatce et postcriora dorsi ejus in pallore auri. Ps. Lxvii i4. Cum securi quiescetis intra lerminos sorie vobis in terra promissa distribuendos eritis sicut columba ; ( nam particula sicut non raro ab Hebraeis reticetur. Placebit mihi tum populus meus instar columbae, cujus pennae, e candiclis et Ilavismixtse, ad solem ceu argentum et pallidum aurum fulgent. Aliqui tamen sortes in sinistram partem accipiunt hoc modo etiamsi prostrati jaceatis, jamque devobisinter separtiendis abhostibus sorles ducantur repentetamen liberati evolabitis instar nitida) columbae , cujus celerrima fuga est. Allegorice columba haec est ecclesia , Divini eloquii et inter legis antiquae ac novae terminos sapientiae argento, auroque caritatis effulgens. Clibaxus. Pellis nostra quasi clibanus exusta cst a facie tenipestatum famis. Thren. v 10. Dirae famis atrocitate decolores et sordidi squallemus. Vide in Voc. Olla 2 et in Voc. Reverso, Clusor. ti. Reg. XXIV i4 et 16. Ulroque versu est hebr. masg^r de quo plura Voc. Inclusor ; quod vide. COAGULO. Coagulatum est sicut lac cor eorum. Ps. CXVIII 70. Cor improborum Divina non percipit stupidum , concretum crassum , simile coeunti lacli vel adipi nomen enim hebraicum pro utroque exponi potest. COA.\GUSTO. Coangustatum est enim stratum ^ ita ut alter decidat : et pallium breve utrumque operire non potest. Is. XXVIII 20. Familiari similitudine ostendit fieri non posse , ut cum falso deo simul verus colatur.

quam

,

:

,

,

,

,

,

,

,

,

)

,

:

;

,

,

,

,

,

,

:

5

9^

COCCINEUS.

COGITATIO.

C0CCI\EUS. ViiH exercltas ( iVabuchodonosoris Iribuni et praifecti militares ) In cocclnels. Nah. ii 3. sagis aut paludamcntis coccineis ornati. COCCIXUM. Sl fuerint peccata vestra ut coccinum (sive, iit in hebraico significantius dicitur , ut dibapha , bis
tincta) (laasi nix dealbabuntur.

manus eorum sanguine

Is. i 18. Dixerat v. i5, plenas esse. Poeniteniibus tamen , per splendidam allegoriam ^ veniam gratiamque offert , sublata omnis peccati turpitudinc nivis instar coruscaturis.

COCYTUS. Res impiorum secundas enumerans Jobus hoc etiam addit Dulcis fuit giareis Cocyti , et post se
:

omnem
,

liominem traliet , et ante se innumerabiles. Job. XXI 33. Cocytus pro quovis lluvio auttorrente hebraica enim chaldaica lxx consensu torrentem habent. Ornamentigratianoster Cocytum posuit, lethalem fluvium;
: ,

,

quoniam de morte sermo est. Etiam in hac inquit Jobus, solatium reperit impius, quippe gnarus, se in ripa3 vicinae arena humandum, non sinepompa et spectaculo elatum iri memor practcrea , omnes ante ac post se mortuos etmoriluros. Poetice vero dictum est, Dulcis fuit glareis ; pro Dulces illi fuer^ ^larece ; q. d. sepulcrali etiam arena3 suoc jucundus occurrit. Cotxum. Ab EUu, Jobi criminatore poetice dicuntur coeli solidissimi quasi cere fusi, Job. xxxvii 18. hebraice aereum specuhnn ; nimiet chaldaice est opus fusile rum ob figiiram qucT nobis apparet concava ob speciem sereni coeli puram et lucidam ob stabilitatem per tot secula inconcussam. COEXOIIYIA. Misit in eos ^Egyptios canomyiam. Ps. LXXVII 45. Dixit, et venit coenomyia. Ps. CIV 3i. Legerunt nonnulli , eiiam maximi nominis auctores, cynomyiam, quorimi tamen errorem jam seu muscam caninam olim redarguit magnus Hieronymus , atque ipse fons hebraicus conviucit, qui noncaninam muscam seu cynomyiam sed omne genus muscarum habet quod graeca elegantia et fehcitateuna vox ccenomyia exprimit. Atque ita Moyses ipse omne genus muscarum , et diversi generis
, ; , , , ,
: : (

)

:

,

,

muscas appellat Ex. viii 21. COGITATIO. Contra Assyrios
declarat
,

ut ipse titulus Psalmi , loqiiitur : Cogitatio hominis confitebitur tibi : ct reliquice cogitationis diem festum agent tibi. Ps. LXXV II. Si hebraica, graeca , et nostra , ad
ita

vates ad

Deum

ha?c prodit sententia : Ipsa cogitatio ivdiVA liominis Assyrii confitebilur tibi , laudabit te , seu cedet in laudem tuam , qui tam facile

unam summam reieramus,

omnem

et , s'i hostilem ejus iram et vim una nocte oppresseris animum ac iram resumpserint Assyrii, etiam ha3 reliquice
:

prioris cogiiationis te

rursum contra hanc gentem arma-

COGITO.

COLLIGO.

99

bnnt, ac diem fcstiim agcnt tibi, dum cansa ernnt institnendi a tno populo diei festi , quo grates debitae liberatori omnipotenti agantur. COGITO. Comprchcndantar in consiUis , qaibascogitant. Ps. IX 20. id cst , qaa\ Hellenismus , quem interpres capiantur noster e grieco expressit. D. Hicronymus in sceleribus , quaj cogitaverunt. COGXATIO. Promiserat Deus maltiplicabo semcn David servi mei , et Levitas ministros meos. Jer. xxxiii 22. Reprehendit ergo incredulos , et huic Divino oraculo difdace cognationes , qaas elcgerat qlii dicebant fidentes Dominas , ( genus regium Davidis , et sacerdotale Aaro:
:

,

:

Commanico. Griecum capiti pugnum Ne magnitado revetatioimpingo. Metaphorice Paulus
: :

nis) abjectce sant. ibid. v. 24. COIXQUIXARE. Vid. in Voc. COLAPHizo. 1. Petr. II 20.

num

gelas satancB

datas cst inihi stimaias carnis mece, an2. Cor. xii 7. Theophilus Raynaudus ascelicam illorum pietatem irridet, qui, ut salse loquitur, perizomata Pauloconsuere aggressi, hxc ejus verba ad vehementem capitis dolorem sane quam violenter detorserunt. Poteralne Paulus dihicidius quam cum stiniatam carnis dixit ? Tanta animi fortitudine ac magnitndine vir dolorem capitis tam solhcite toties deprecaretur ? ter Dominam rogavi ; id est , saepc. ibid. V. 8. Ingeniose autem et verecunde apostolus haec libidinis irritamenta colaphos appellavit, qiii detrimenti nihil , doloris non parum , pudoris vero plnrimum sibi

extoUat

me

,

^

qai

me colaphizet.

afferrent.

COLLECTA. Pro symbola plurium seu collatilio oere quo sensn in Pauhnis epistohs legitur latinitatis est aureae et ab ipso Tulho usurpatum. In Veteris autem Instrumenti hbris quoties cohectanominatur, quod uni,
, ,
,

verse fit quater , nunquam coHectio pecuniae , sed popuh congregatio seu ccetus ihe significatur , qui in diem solennis festi uhimum incidebat ubique enim in hebraico vox adliibetur, qua^ festi clausulam indicat. Lev. xxiii 56. Deut. XVI 8. 2. Verb. Dierum (nobis 2. Parahp.) VII 9. Nehemiae (nobis 2. Esdr. ) viii 18. COLLECTIO. ISon deserentes coliectionem nostram, Hebr. X 25. Nohte deserere societatem nostram.
:

COLLIGO. Colligata
peccatum
cjus.

cst iniqaitas

Ephraim

,

absconditam

Os. xiii 12. PopuH Israehtici dehcta omnia velut in acta judiciah consuetuchne rehtta sunt : haec acta , in unum fasciculum cohecta , judicii lempus exspectant. Ilhistravi hunc Oseae locum exDcut. xxxii 34 in Voc. Absconditas. 2 Cohigare vulnera. Pro cmimabas fdioram coiligabit vulnera sua , et saper omnem vocem turbabuntar viscera
)

lOO
ejas. Eccli.

COLLUM.
,

COLUMBA.

tiones

xxx 7. Varinc sntit grcTcorum codicum lecprceterquam quod vulnera sua graeco et hebraico more tani ad palris^ quam ad filiorum vulnera referrl possit. Pater , ut animis filiorum prospiciat , vel ipse ferre vulnera, eaque proinde etiam obligare sibi non dubitabit. Vel sauciabit ipse ultro filios si ad animorum salutem necesse sit ; aut, si aliunde vulnus
:

,

acceperint, id ipse curabit et obligabit. 3 ) Colligi pro mori. Firi misericordicp. colliguntur a facie enim maiitice coilectus est justus. Is. LVII 1. Viri misericordes et justi moriuntur , ne mala publica intueri , vel ctiam sentire ipsi cogantur. Phrasis ei simillima , qua morientes congregari ad popuium suum dicebaniur ; ut Abraham Gen. xxv 8 , et Jacob Gen. XLix 29, COLLUivi. Sennacherib per Judajam , rapidissimi lluvii instar , feretur inundans , ct transiens usque ad collum veniet. Is. viii 8. Universam enim regionem ceperal, solo regni capite , Hierosolyma , excepto. 2) Denudare usque ad collum. Denadasti fundamentum ejus usque ad collum. Hab. iii i3. Funditus evertisti ,
,

diruisti usquequaque domum et potentiam ejus ; Pharaonis , non Nabuchodonosoris , ut ostendi Voc. Christus. COLLYRIUiVl. Coilyrio inunge oculos tuos , ut videas.

nem

Apoc. III 18. Oculorum medicamentum est impediens unde illi et nomenclatio
:

,
,

distillatio-

quod pro-

hibeat fluere.

COLUBER. Spiritus ejus (Dei conditoris omnium) ornavit cceios : et obstetricante manu ejus , eductus est coluber tortuosus. Job. xxvi i5. Quia prior versiculi pars mentionem coeli facit , coluber quoque certatim in coelo qunesitus est. Hic viam lacteam , ille zodiacum , alius sidus alterutrum serpentis aut hydric, alius etiam fulmcn existimavit. Placet Jacobus Tirinus , quantae claritatis et brevitatis , tantae sedulitatis et judicii interpres , qui , siniplicias , inquit , exponendum videtur de quovis colubronataraLi , maxime marino : unde Chaldc^us vertit Leviathan , seu balcenam. Cum qua expositione valde consenlit hebraicum formavit manus ejus ser:

oblongum teretem. Quod Vulgata optime reddit nam quod simul est lubricum et oblongum idem tortuosum est seu llexuosum. De malo dsemone, sensu mystico, magni viri accipiunt 5 sed verpentem lubricum
:

,

,

,

bum

cduxit , pro ejecit e ccclo , vcl ex animis pcenitentium expulit , hebraico fonti parum congruit , in quo , ut dixi , hnbetuv formavit , perfecit : quapropter intelligendum est , eduxit ex nihilo. COLUMBA. Facta est terra eorum in desolationcm a facie irce columbce. Jer. xxv 38. Vastata est a Babyloniis : quorum insigne cohmiba crat , eo quod regina illorura po-

:

COMA.

COMEDO.

tOt

tenlissima Scniiraiuis a columbis enutrita , ac dcniquc in columbam mulata credcretur. Idcm cst Jer. XLVi iG, a facic gladu columbcc. At Jcr. L 16 a facie gladii colambcv passive commodius accipitur, cjuam active ; pro gladio nimirum , quo fcritnr liabylon, non quo ferit ibi enim ejus urbis excicHum narratur. Sunt, qui postremo hoc loco gladium columba^ interprctentur gladium Persarum , proplcrca quod victa Babyione Pcrsae insignc quoque iilius columbam usurparint. Verum islud cum quandoquidem ratione tcmporum conciliari non potest prophcta dc Persis Babylonem evertentibus narrat atqui eversa insignia tum demum arrogare sibi potuerunt , postquam vicerant , non cum victuri venicbant. 2 ) Columba Ephraim. Epliraim quasi columba seducta non habcns cor : JEgyptum invocabant ^ ad Assyrios abierunt. Et cum profecti fuerint , expandam super cos rete mcum : quasi volucrcm cccli dctraham eos , ccedam eos, etc. Os. VII 11 sq. Alia3 aves pro pullis decertant, iis ablalis
: :

columba vecors et sensus expers, moerori se dedunt ad eos ipsos absque doloris indicio redit, qui pullos e nido sibi rapuere. Sic stultus Israel ab illis opem petit, ab iEgyptiis nimia quibus per partcs assidue carpitur rum et Assyriis ; at hi ipsi rete meum erunt, quo columbas has fugientes capiam morte delendas. 3) Columba provocatrix. Vce provocatrix , et redcmpta civitas, coLumba. Soph. iii 1. Vae Jerosolyma3 , columba[^ prius carissimae nunc vecordi , quoe toties a Domino toties eum ad iram provocat. liberata cujus dorsum in pallore U) Columba deargentata auri, Ps. Lxvii i4, tractata esl a me in Voc. Clerus, COMA. Minatur Deus supplicium iis^ qui allonsi sunt in comam. Jer. ix 26. idque rcpetit Jer. xxv 20 et XLix 32. ut peritissimus Hieexternis vidclicet ; et nominatim qui in coronae modum ronymus testatur , Arabibus quod Judccis lege vetitum erat. Neque attondebantur in rotundum attondebitis comam , nec radetis barbam» Lev. XIX 27. COMBUSTUS. Facies combustce vultus eorum, Is. Xlll 8. Ora pavore ac terrore exanguia cineris terrceque colorem referentia qualis combustorum est. Fere ut alibi facies instar ollae Jocl. 11 6 , et Nah. ii 10. Vid. in Voc. Olla 2 et pcllis quasi clibanus exusta, (Thrcn. v 10. ) COMEDO. Stultus complicat manus suas , et comedit carnes suas. Eccle. IV 5. Otio deditus,inediaseipseconficit. 2 ) Comedere sermones. Inventi sunt sermones tui ; et comedi eos , et factum est mihi verbum tuum in gaudium et in Lcetitiam cordis mei : quoniam invocatum est nomen tuum super me Domine. Jer. XV 16. Cum verbum tuum agnovi illo ut dulci ahmento animum nulri propheta tuus dici et esse gavisus sum.
:

,

;

,

,

,

,

,

,

,

:

,

,

(

)

;

,

,

:

, ,

I02
miniscor.

COMMEMOROR.
Non
est

COMMENDO.
iit

C0MAIE?.I0R0R. Deponenter,
Eccli. XLVIII 23. sapientiic. Bar. iii 2 3.

nos recordor^ aut re-

commemoratus peccatorum illorum. ISeqae commemorati sunt semitas ejus,

5) Coniniemorariinimbre. Siracides de proplieta Ezechiele commemoratas est , inquit , inimicorum in imbre , benefaccre illis q ui ostender unt rectas vias. Eccli. XLIX ii.

prophetis mendacibus , mlut per , hoc ipsum spe Divinorum beneficiorum erigeret et animaret illos qui veritatem docebant. Legitur nunc quoque in Ezechielis vokimine ille imber inundans ( xiii ii et i3 sub cujus allegorica imagine gravissimis verbis expressa denuntiatur falsis vatibus ira Dei ultoris , omncs ipsorum conatus etlabores in nihilum redacturi. 3 ) Commemorari Dominum. ^Egyptii inter plagas a Sapiente sic adumbranlur cam enim audirent , per sua tormenta bene secuni ( cum ipsis , cum Judaiis ) agi , commemorati sant Dominum y admirantes in finem exitus„ Sap. XI i4. Cum audirent ^gyptii , mala , quibus ipsi torquebantur , Hebroeis nequaquam obesse agnoverunt Dominum , ejus potentiam perceperunt , et cum admiratione suspexerunt finem seu exitum , quem Deo auspice res Ilebrccorum denique nactae sunt. COMMEXDO. Commendare vasa dixit Isaias in admiquie festinationem Sennacheribi rabiii illa hypotyposi ad evertendam Ilierosoiymam cum exerciiu properantis , incredibili eloquentiac rapiditate depingit magis ,
Inimicis
et
,

Domini

popuU

nitatus est

imbrem Divinorum suppliciorum

,

)

,

,

:

:

,

Is. x 28. usque ad capitis finem. Veniet Sennacherib in Ajath sive Hai sed absque mora transibit in Magron : apud Machmas comniendabit vasa sua impedimenta Maclimis relinquet sub custodiis ne cursum festinantis morentur.
:

quam pr^cdicit. Conjungere totum locum placet,
,

,

Jam

quiescimus

inde transierunt cursim , dicentes Gabaa^ pernoctandum est ,

:

Nondum
,

hic

Gaba

sedes

nostra. Postridie celeritate opprimetur attonita Rama : obstupuit Rama. Jam et Gabaatli , antiqua SauUs regia dihapsis fuga civibus hosti patuit : Gabaatli Saulis fugit.

Ulula , urbs Gallim j cavete , Laisa et Anathoth ! Ilinni voce tua , fUia GalUm : attende Laisa , paupercula Anatholh, Migravit Mcdemena , nemine incolarum adventum hostium opperiente. Ilabitatores Gabim confortamini : adhuc dies est , ut in Nobe stetur. Sperate , Gabimitae neque enim apud yos ha3rebit , IVoben properans , dum adliuc dies est. Ex Nobe autem , unde Solymam prospectus patet, ante noctem Sennacherib urbem regiam videbit, et agitabit manum suam super montem fUice Sion , colicm Jerusalem : extenta et jactata dextera , ruinam ei mina:

bitur.

Verum

ecce

Dominator Donunus exercituum robur

,

CoiMMISCEO.
ejus

CoM3IISSIO.
laguncuiam
in terrore
,

lo3
:

omne

confringet ceii

et

uua AssyrioruQi milituin forLissiini , DOCte succidentur , ct subUmes liumiliabuntur. Et ^ubvertentur confcrtim Assyrii castra , sicuti condensa saltus ca?duntur ferro : et vastatore genio CLXXXV millia corporum hoslilium tanquam lotidem truncos semel stercu7n exnenle , superbus liic Libanus , Sennaclierii)
excelsi statura
,

celsis suis

cedris ct abietibus cadet.

COMJIISCEO. Xabucliodonosor

cum

exercitu ad bi:

vium pervenerat, cujus altera pars Rabbail)am in Ammonitidem, altera Jerosolymam ducebat subslilitigitur,
lUvinationem qucCrens , commiscens sagittas , interrogavit idola y exta consuluit. Ez. xxi 21. Toxomantia seu belomantia divinationis genus erat , quo nomina urbium inscribebantur sagittis , ut cujus nomen primo exiisset e pbaretra , ea bello peteretur. Deo permittente , tum sagittae , tum deorum responsa et exta Jerosolymam prodidere. Ad dexteram ejus ( nam Rabbatli ad laevam sitaerat) facta est divinatio super Jerusalem , ut ponatarietcs , ut aperiat os in ca^de , ut elevet vocem in ululatu, ut ponat arietes contra portas , ut comportet aggerem , ut itdificet munitiones. ibid. v. 22. Imperavit ergo rex Baatque ululaute universo bylouis obsidionem et caedes exercilu , arietes , aggeres , caeteraque opera in obsidionem parata sunt. COMMISSIO. JSe oblectcris in turbis , nec in modicis : assidua enim est commissio iilorum. JSe fueris mediocris in contentione cx fcenore , ct est tibi niliii in saccuio : eris vnim invidus vitce tuce. Eccli. xviii 02 sq. Codicum graecorum varietas caliginem liuic loco offudit. Noli gaudere
:

turbis , seu copia hominum , seu rixis et contentionibus praesertim ( ut graeca indicant ) inter convivantium delicias oriri solilis ; utique in plebe (hominibusmoc/im) in popinas conHueute assidua est enim in turbulentis his conventibus plurium delictorum commissio; vel assidua est illic pecuniae ( groece symbolas ) commissio sive colJatio ad sumptus toleraudos quibus cum sacculus tibi exhaustus fuerit , ita ut jam nihil in eo supersit , fias mediocris ac tenuis (graece pauper ) ; atque ut in coepla contentione pergas , pecunia fcenebri juvare te cogaris : qua ratione vitam miseram vives , et ipse te lionore commodisque privabis. Qui pro in modicis legunt immodicis , explicant de superfluis quod ad nimium mensarum luxum apte refertur. 2 ) Commissio pro calumnia. Corripe amicum : scepe enim fit commissio. Eccli. Xix i5. soepe enim committilur calumnia. Admonendus tibi amicus est , sive is peccavit, sive peccasse visus est , ut munire se adversus calumniatores possit , qui crimina vel affingunt falsa , vcl amplificant vera.
:
:

:

:

, ,

lo4

COMMUNICO.

COMPLACEO.

COAIMUXICO. IlUi sunt , quc5 communlcant liomlnem, Marc. VII i5. quac inquinant hominem. Ipse noster interpres codem versiculo idem vocabulum graecum verlit coinqulnare, Sic etiam Mattli. xv 1 et 20 , ubi verbum idem in gnvco legitur coinquinare Vulgata habet. COAIMUXIO. Communionem mortis scito : quoniam in medio iaqueorum ingredieris , et super dolentium arma supra pinnas urbis ) ambuiabis. Eccli. IX 20. gnrce Cautos esse in praecedentibus eos jusserat , qui cum
1 , ( ,

viris principibus ac potentibus agunt. Scito enim , inquit , fore te in perpetuo morlis periculo , ac veluti ha-

bitaturum

cum morte
, ,

et similis es liomini

rorum circumit mentium ac doleniium
contigerit.
:

quoniam inter laqueos incedis , qui in obsessa urbe pinnas muomnibus hostium telis expositus , fre: :

quod urbe potiri sibi nondum , Tropologice noli fidere Satana3 , principi hujus mundi ubique enim ille tibi laqueos tendit , detat.

que tua incolumitate dolens arma semper parata intenNimis vero absurdum et pingue ilUus commentum (•st qui communionem hanc mortis ad Communionem quam vocant Generalem detorsit. IIoc ex illorum est qui jus sibi arrogant epigrammata cudendi e ofRcina Divinis Scripturis idque pro concione agere videntur
,

,

,

ut Dei verba sensu

non suo
,

afTerant.

COMMUXis. Antiochus rex jubet immolari carnes suilias, et pecora communia i. e. immunda. 1. Macli. i 5o. Eodem sensu Act. x i4 et 28 ac Rom. xiv i4 pro homine vel cibo immundo. 5 ) Pro illoto. Crimini dant pharisa^i discipulis Domini , quod communibus manibus manducant panem. comMarc. VII 5. Id quidsit, evangehsta ipse docet munibus manibus id est , non lotis. ibid. v. 2. COMMUTO. Psalmus XLiv inscribitur pro iis qul cominquiunt Pamutabuntur ; a Judaismo ad Christum trum aliqui. Idque sensu mystico perbene sed litterahs quiin in hebraico idem est in hujus Psalmi vestibulo pro liexachordo, titulis Psalmorum Lxviii et LXXix Sacpe enim in fronte Psalmorum pra?scribitur instrumentum musicum quo canentium .voces animari
,

,

:

,

,

;

,

,

,

auctor voluit.

COMPLACEO. Hcec via iliorum scandalum ipsis : etpostea in ore suo complaccbunt. Ps. XLViii i4. Taiis cum sit illorum via ( vita ) ad certam ruinam ducens , tamen audent etiam de ea gloriari miseri ! sicut oves macello ita ipsi debentur orco , morte perpetua depasceudi. ibid. V. i5. 2 ) Complacere quasi fratrem. Quasi proximum et quasl fratrem noslrum ( i. e. quasi amico et fratri , accusalivus pro dativo
)

sic

complacebam.

Ps.

xxxiv

i4.

Chal-

:;

COMPL/VCITIOR.
daica

, Quasi sociiis ac frater : sabar. Ita mansuetissimus David dc suo hosie. COMPLACITIOR. Pro placatior. Ps. LXXVI 8. Nunquamne Dous placari se sinet ? COMPLECTOK. Circiundatc Sion , ct complectimini eam narrate in tuvribus ejus. Ponite corda vestra in virtute (jus : et distribuite donios ejus , ut enarretis in progenie.

CONCERTOR. lo5 ita cum eo vcrfuisset

circumitc Sionenj Ps. XLVii i3. Perambulate animadverlite , quam turres ejus enumerate lotam singillatim domos ejus percensete tantiqu< sit munita splendoris ac roboris famam libcris nepotibusque vesaltera.
,
: :

:

:

tris relinquite.

COMPLUO.
furoris.

non

2^1 es tcrra inimunda , et non compluta in die Ez. xxii 24. non irrigata imbre Divinae graticc , mundata ccelesti rore , sed sordibus tuis cumulata.

COMPREHEXDO. Comprckendet arator messorem , et calcator uvoi mittcntem semen. Amos IX 10. Tanta eritubertas , ut fruges omnes demeti ante non possint , quam
redierit; et ubi in horrea repositis coeperint denuo serere,

tempus arandi serendique

primum

illis

jam tempus
et

vindemiae adsit. Allegorice, de summa gratiarum fructuum abundantia per Cbristum in ecclesia. COAIPRIMO. Eccli. XXXI 17. Vid. in Voc. Lacrymor.

et obstinatis Judaeis Dcdit iliis Deus spiritum compunctionis. Rom. XI 8. Noli hic spiritum poenitentia^ suspicari ; spiritus pergil est omnino contrarius pervicaciae et pertinaciae enim apostolus , ex Is. vi 10, datos iis esse oculos ^ at nonvideant , et aures, ut non audiant. Exca3cari nimirum et obsurdescere Deus rebelles permiserat , invidiae aculeis , et conscientiae perpetuis stimulis conligendos et

COMPUXCTio. De contumacibus
:

aitPaulus

.

:

compungendos. COMPUXGO. Ut cantet
pungi non sinis tuam cantabo. COXCERTOR. Pro
,

hebraice, et non tacebit tu gloriam mcam auges

tibigtoria mea, et non compungar , seu taceat. Ps. xxix 10.
,

Dum

arcani doloris aculeis ego noii silebo ingralus , sed laudem
certo
,

meque

seu concerto.

Verbum depo-

nens loco

ut certor Eccli. xi 9, et supercertor Judae V. 3. Faber ferrarius in calore fornacis concertatur. Eccli. XXXVIII 29, cum calore perpetuo certat, cum calore condictatur. Totius sententiae nexus pendet inde a versu 25. Qua sapientia replebitur , qui ei vacare non potest ? quorum aliquot genera enumerans , etiam faactivi
:

brum ferrarium nominat. Qua sapientia potieUir homo qui, omni illius cura seposita, fornaci et malleo se totum addicit ? Cave mendum quorundam codicum sane
,
,

importunum
jicitur,

,

dum

totus contextus intercipitur ac dis~ pro verbis, qua sapientia replebitur ^ cum
et

quo

,

Io6

subjecto qula sapientia replebitar, ; , addito puncto quod el sensum , et nexum toUit. Co\CLUDO. Effunde frameam , ct conclude adversus eos , qui perscquuntur me, Ps. xxxiv 3. Hebraica veritas perspicua est Educ e vagina hastam et interclude adituni insectantibus me. CONCLUSio. Ezechieli pra^cipit Deus Fac conctusionem. Ez. vii aS. i. e. catenam ut hebraica et chaldaica aperte habent. Sicuti ad Jeremiam dictum est : Fac tiOi vincula , et catenas : et pones eas in collo tuo, Jer. xxvil 2. Vade y et dices Hananice : UOiC dicit Dominus : catenas ligneas contrivisti : et facies pro eis catenas ferreas, Jer. XXVIII i3. CONCULCO. Et dixi : Forsitan tenebrcB conculcabuni me : et nox illuminatio mea in deliciis meis. Quia tenebra

CONCLUDO. commete habent
:

Cojvdejvsa.

Cum

:

,

:

:

et nox sicut dies illuminabitur lumen ejus. Ps. CXXXVIII 1 \ sq. Conculcare , inquit Euthymius , metaphorice dictmn est a simiUtudine pedis , qui quae calcat , eadem obtegit. Ait ergo David : Si dixero , saltem tenebrae mt legent , etiam haec spes inanis est , cum neque no^ delicias et voluptates vetitas abscondere oculorum tuorum lumini possit. Ipsie tenebrae coram te non sunJ nox ac dies aequahter illustres in conspectu obscurae

non obscurabunlur a
,

te

,

.

sicut tenebrcB ejus

ita et

:

tuo sunt tenebra? et lumen apud Deum sunt paria. Co\CUPiscEiVTiA. In iEgyptios Deus ranas et musca!> immisit populo suo coturnices largitus est : ut iiu quidcm concupiscentes escam propter ea , qucB illis ostensa et missa sunt , etiam a necessaria concupiscentia averterentur. Hi aulcm in brevi inopes facti , novam gustaverunt escam. Sap. XVI 3. iEgyptii quidem ex obscoenis animanlibus et insectis , cibos omnes inquinaniibus , tantam nauseam concepere, ut omnis alimenti fastidio laborarent, et quotidianae ac necessaria)dapis appetentiam omnem amitterent. At Hebraci , brevem inopiam experti novo cibi genere a Deo refecti sunt , ortygometra seu coturnice , ut ibid. v. 2. dixerat. Co\'CUPlsCO. Concupierunt concupiscentiam in deserto. Ps. cv. i4. Exarserunt cupiditate , videlicet carnium. Modus loquendi similis latino pugnare pugnam , servitutem servire , vitam vivere» CO-\DENSA. Vox Domini tonitrua nimirum et fulminum vis , revelabit conclensa. Ps. xxviii 9. Disjectis densissimarum arborum stirpibus , intimam silva? partem aperiet , oculisque exponet. 2 ) Dies solennis in condensis. Constituite diem solennem in condensis , usque ad cornu cdtaris. Ps. CXVll 27. IntelUgendas alii judicant densas et copiosas frondes , quibus ara a latere altero ad alterum vestiretur ; qui: , ,

CoJfDULCO.
ilam confcrtas victimas
inter

COJNFITEOR.
;

IO7

qua) totam ara3 siipeiTiciem , nonnuUi densos extrema ejus cornua tegerent aut relunes, quibus hosliae religareniur ne fiigere pugnare immolanti possent, Sensus lios ut complecte, ,
, : ,

Celebrate diem soin Psalterio meo ita converti rer lennem condensis frondibus et victimis quibus totum altare a cornu altero ad alterum operiatur.
CO-\DL'LCO.
ilulcis
I7i

ore imprudentls conduicabitur inopia

,

et

in ventre cjus igiiis ardebit. Eccli.

XL

02. Soli
:

imprudenti

videbitur mendicitas ex otio orta

verum

ille

iion raro
tionis
,

fame

ardebit.
:

more pro laude. In voce exultasonus epulantis. Ps. XLI 5. Tam litta erit mea exultantis teque laudantis vox , quam hilares sunt epulantium voces. Confcssio et pulchritudo in conspectu ejus : sanctimonia et magnificentia in sanctificalione ejus. Ps. xcv 6. In tabernaculo ejus est iaexhausta Domiuum laudandi materia , quia immensa ejus pulchritudo sanctum ejus domicilium sanctimoniam et
CO-XFESSio. Hebraico
et confessionis
:

me , quem confixcrunt. Zach. chivis et lancea Dictum ex persona Christi confixi quod constat ex Joan. xix Sj. Configent eam pater ejus , et mater ejus. Zach. falsum prophelam xiii 3. Prophetis mendacibus constitutum erat ab lege extremum supphciumDeut. xiii 5. Ipsi parentes, inquit
\ii 10.
,
:
(

aiagnificeiitiam spirat. COXFIGO. Aspicient ad

)

iiic propheta , sua eum sententia configent , et morti tradent ; vel etiam suis manibus eiim cruci affigent. 3) Configere Deum. Si affiget liomo Deum , quia vos configitis vie ? Et dixistis : In quo configimus te ? In de~ cimis , et in primitiis. etc. Mal. Iii 8. Ilebr. et LXX , defraudatis , spolialis. An a^quum est , ab liomine fraudari Deum ? atqui id vos facitis , decimas et primitias subtrahentes. Jubet deinde reddere , qua? ex iege debebant et vicissim ubertatem promitlit. Ex quibus liquet , quam inepte illud configitis me ad Clirisli clavos et crucem trahatur , qaasi idem cum Paulino , rursum crucifigentes sibimetipsis Filium Dei. Hebr. VI. COXFIRMO. Tu confirmasti in virtute tua mare : coniribalasti capita draconum in aquis. Ps. LXXIII i5. Hehraice , tu dirupisti poientia tua mare. Utrumque acnamque divulsas maris Erythraei aquas solidavit cidit utrinque Divina potentia , ac demum ^Egyptiorum capita sub iisdem confregit. COXFITEOR. Passim pro laudare , grates agere. Vei in solo Psalterio ubique exemplorum est afTalim. Quod si aliquando verbum hoc de fatenda culpa usurpatur , propriosemperaccusativoaddito idexprimitur. Pincernarum magister ait : Confiteor peccatum meum. Gen. XLi 9.
:
:

,

Io8

CONFLO.

CONFORTO.

Confiteatur omncs iniquUates filiorum Israel. Lev. xvi 21. Confiteantur iniquitates suas , et majorum suorum. Lev. XXVI 4o. Confitcbuntur pcccatum suum. Niim. v 7. Eodemque modo in caeteris. Plumbeiim ergo telum intorquent ii , qui ad peccata sacro judici exponenda impium adigunt illis vcrbis ISon demoreris in errore impiorum , ante mortem confitere. Eccli. xvil 26. Vivus et sanus confiteberis. ibid. v. 27 .Nihil enim Siracidre ejusque temporibus cum distincta delictorum confessione in arcano aliquo tribunali. 2 ) Confitentes misericordiae. Confiteantur Domino misericordicB ejus , et mirabitia ejus fiiiis liominum. Ps. CVI 8 , et deinceps hoc Psahiio socpius. Ipsa misericordis Domini opera , ipsa ejus prodigia iUum coram hominibus laudent , quando nos id facere digne non possumus. Videlur tamen exiguus hbrarii subesse lapsus , et misericordias legendum , non misericordia^. Confiteantur i5^ sqq. ) qui per invia errantes , et fame ac siti illi ( V. pcene confecti^ Dei ope subiio et ad vitam , et in viam conliteantur hi grato animo hoec benerevocati sunt ficia , et coram Deo ac hominibus admiranda eius opera laudent. Sic et cum licbraico , et cum gracco , omnia prccclare consentiunt atque in hanc sententiam doc: :

:

tor

maximus Ilieronymus
y

transtulit.

ruent

eruditis ut conflentur , et ciigantur , et dcatbentur. Dan. XI 55. Ex legis peritis quidam poenis et cruciatui subjicientur. AOegoria ab argento , quod igne conHatum et

COXFLO. Sub impio Anliocho Epiphane de

splendorem auget purgatum mum et candidissimum prodit.
,

,

ac e flamma

lectissi-

COXFORTO. Dicent duces Juda in corde suo : Confortentur milii habitatores Jerusalem in Domino. Zach. XII 5. Mihi redundat , more Hebraeorum , qui dativum pleonasticum pronominis addere verbo amant. Ducum voto tantum enim roboris par eventus futurus pra^dicitur suppeditatum iri miUtantibus contra liostes ecclesise ac ignis ligna et focnum ( v. sq. ) ut eos haud secus
; ,

Felicissime hoec exercitus Christiani ducibus apostolis , eorumque militibus evenere. 2 ) Benedictiones confortatac. Moribundus Jacob , dum Benedictiones filiis bene precatur , ad Joseplium ait patris tui confortalce sunt benedictionibus patrum ejus donecveniret desiderium coUium ccternorum. Gen. XLix 26. Ampliores et uberiores sunt benedictiones , quibus ego

devoraturi

sint.

:

cumulo , benedlctionibus patrum meorum , quas mihi reliquere. Duret hoec tua feiicitas , donec veniat Messias ilie semper a sanctis omnibus desideratus. Bona haec omnia fiant in capite Joseph ( ibid. ) in caput tuum confluant.
te
.

i

;

CONFRACTIO.

CONJURATIO.

lOf)

CONFRACTIO. Dixlt tit dispcrderet eos : si non Moyses ctectus ejus stetisset in confractione in conspectu cjus. Ps. CV 20. Decrcvit Dominiis omncs tollere : et fecisset , nisi intcrcessisset Moyses , et impendentem jam iclum
avertisset.

CoiVFUSIO.

yii'

bonus fidem facit pro proxitno suo

:

et

qui

perdiderit confusioneni , derelinquct sibi, Eccli. XXIV 19. Virum bonum et verecundam in fratris necessitate piidet non succurrcre : idcirco fide sna interposita eum liberat

impudens vero
stituit.

,

negataope,

eum

sibi relinquit

ac de-

C0\GLUTI\0. Aninia Jonathce conglutinata cst cinima' David. l.Reg. xvni 1. Adhoesit alter alteri. Ikuniliataest in pulvere anima nostra : congiutinatus est in terra venter noster. Ps. XLiii 25. Anima nostra, Hebraismus : nos. In pulverem abjecti sumus ; imo in lutum immersi ac toto pectore in eo defixi. Cecidimus nec erigere nos viribus nostris valemus. COXGREGAXS. Verba Congregantis filii Vomentis. Prov. XXX 1. Yerba Agur filii Jake. Nomina propria appella:

tivis

expressa

:

quod

sa^pius in Divino Codice

factum
,

videmus.

COXGREGO. Congregatione congregabo Jacob totum te Mich. 11 12. Post graves minas ^ eo capite Synagoga^ intentatas ad extremum consolatio additur fore unun; quod congregatis a Christo in ovile sub uno pastore Ecclesiam suam populis omnibus factum est. pro mori. Ego inquit Jacob patriar2) Congregari cha congregor ad populum meum, Gcn. XLix 29. apposietc.
,

,

;

,

,

,

tusque est ad populum suum. ibid. v. 32. Lugebit terra omnis qui liabitat in ea , in (i. e. cum bestia agri , et in ( cum volucre cceli : sed et pisces maris congregabuntur seu peribunt. Os. IV 5. Proximus huic
,

et infirmabitur

;

)

,

est sensus illius comminalionis Congregans congregabo omnia a facie terra^ , dicit Dominus ; congregans Iwmineru et pecus , congregans volatiUa cccli et pisces maris, Soph. i 2 sq, ubi congregare est extinguere ac delere. COXJUXCTUS. Sina enim mons est in Arabia , qui conjunctus est ei, quce nunc est Jerusalem. Gal. iv 25. Longissimis quidem terrarum spatiis disjunguntur Sina mons eturbs Jerusalem ille tamen luiic, utverbum grnccum
:

:

indicat, quadrat, proportione respondet, e regione oppositus est. COXJURATIO. HcBC enim ait Dominus ad me , sicut in manu forti erudivit mc , ne irem in via populi liujus; dicens : Non dicatis , Conjuratio : omnia enim , qua^ loquitur populus iste , conjuratio cst : et timorem ejus ne timeatis , neque paveatis, Is. VIII n sq. Deus , qui me corroboravit et illustravit , ne liujus populi studia sequerer, per me

,

IIO
tatis
,

CONSILIOR.

GONSUMMATIO.

: Omillite coiisilia haec, quae assidue agilioste ad\ ersus regem vestrum conjurandi. Non liostem, sed {v. i3) metuite , sancto nomini fideles. Sic ego vobis sanctlficationem ( v. \lx) sanctuarium et asylum cro ; in lapideni aalein ojfensionis ,

loquitur, dicens

cum

me

m

meo

et inpetram scandali , obstaculum et ruina3 caiisa diiabus domibas Israijl , tam regno Judoe , quam Samaria3 tam imperio duarum tribuum quam ca^terarum decem. Plurimos vestrum (v. i5) exitio plectam. Tu vero, propheta;, Uga testimoniam, signa legem in discipuUs meis. V. 16. verba h£Ec mea in volumen relata absconde pro
: ,

discipulis meis , quandoquidem cccteri imperium detrectant. llcec Deus. Qua? sequuntur , prophetae verba Et exspectabo Dominum , etc. v. 17. sunt COXSILIOR. In absconditis suis consiliabitur. EccJi. XXXIX 10. Meditabitur, attente cogitabit, in absconditis suis clam apud se ; vel, si pronomen suis pro ejus accipis, arcana Dei conlemplabitur. Ilac meditalione imbutus , palam faciet disciplinam doctrinoi suce. v. sq. Eodem sensu Adkuc consiliabor , ut enarrem * ut furore paulo post enim replctus sum. ibid. v. 16. Etiam porro meditari pergam, ut siikitaria aliis enarrem : urget enim me intus Divina vis et impulsus. COXSOLOR. Macliabaji fratres una cum matre invicein se hortabantur mori fortiter , dicentes : Dominus Deus aspiciet veritatem , et consolabitur in nobis , quemadmodum in protestatione cantici declaravit Moyses : Et in servis suis consolabitur. 2. Macli. vii 6. Quacres, passiveintelligendum sit verbum consolabitur , an active ; id est, an affirmetur Deus e servis suis solatium percepturus ; an in servis suis , id est , servos suos ( per hebraismum in graeca transfusum) ipse consolaturus , seu famulis suis consolationem et praemium imperliturus. IJlrumque recte et vere dicitur : verba enim Mosaici carminis , unde Machabaei sua haec sumpserunt, Deut. xxxii36 , pcritissimi
: :

meum

Unguae suaeLXXlnterpretes passive exposuerunt eodemque jure expUcari active possunt, et explicantur a Vul;

gata

et in servis suis
rii

Judicabit Dominus populum suum servorum suorum miserebitur. COl\sopio. Irruentecum suisNabucliodonosore, Assy,

quae sic liabet
(

:

,

)

agitatores consopiti sunt. Nah. II 3. Assyrii , qui agitandis curribus in beUo maxime valere sibi vidcbantur, conspecto BalDylonU regis exercitu vaUdissimo et instructissimo , stupebant attoniti, velut sopore oppressi, et omnis consiUi expertes.
Eccli.

COiVSTiTUTio. Auramet argentumest constitutio pedam. XL 25. Graece, statuent seu firmabunt pedem. Qui

opulentia nititur, firmiter consistit.

CoNSUMMATio. Sennacherib inundaturus erat Juda*am:

I

CoiVSUMMO.

CONSURGO.

1

I

I

sed lamen misericors Dciis in diluvio prcctcrcunte , conconsunmiationem ipse summationem faciet loci ejus : non consurget duplex tribulatio. Nali. l 8 sq. Non faciet
sinet

eluvionem Iianc essc diutiirnam
,

non diu coFicedet locum

scd

eam

calamitali huic contraliet : non bis
:

opprimemini. 2 ) Pro re perfecta. Omnis consummationis vidi fincm : latum mandatum tuum nimis. Ps. CXVIII 96. Opera omnia , etsi omnibus numeris absoluta, videmus consumi sola Dei lex et voluntas est indelebilis ac et interire aeterna. 3) Pro morte et interitu. Fiiii autem adultcrorum in consummatione erunt. Sap. iii 16. Alii lamen legunt in inconsummatione. Consumenlur , morientur in imma:

tura a?late. Longe enim est testamentum a quibusdam, et interrogalio omnium in consummatione est. Eccli. xvi 22. QuJdam Dei legem a se longe repellunt sed in morte
:

omnia in judicium adducentur omnium reddenda ratio erit. Memcnto irce in die consummationis , et tempus retributionis in convcrsatione faciei. Eccli. XVIII 24. Memento irae Divin.c in morte tua et extremo judicio de, ,

aversa ab impiis facie , debitas , poenas expetet. Consummationem cum festinatione faciet cunctis liabitantibus tcrram. Soph. I 18. Omnes celeriter absumet. Deserta erit omnis terra sed tamen consummationem non faciam. Jer. IV 27. Non omnino delebo gentem. Idem est Jer. v 10 et 18. CoxsLAmo. In his (medicamentis variis) curans mitigabit doloremf et unguentarius faciet pigmenta suavitatiSy
claranda^
:

tum judex

,

et unctiones conficiet sanitatis

operaejus.
7 sq.

: et non consummabuntar Pax enim Deisuper faciem terrce, Eccli. xxxvii^ Tametsi medicinae periti idenlidem daborant m

medicamentis aliis atque aliis inveniendis, ad leniendunri dolorem, oblectandam naturam, tuendam sanitatem qui sunttresillorum fmes nunquamtamenartemexhaurient et ex Dei operibus utilia omnia eruent salus enim et liberalitas Dei in universam terrae superficiem effusa saUibribus herbis et germinibus implet omnia
;
:

,

:

,

,

,

ita

ut longe plura inventis supersint invenienda. COXSUO. Sumens de vestimentis tuis, fecisti tibi excelsa {.LXX vertunt, idola) hinc inde consuta. Ez. XVI i6. Vestibus tuis ad ornatum altarium ac deorum abusa es. COXSURGO. Dicitur Deus ad HebroGOS eorumque palrcs loculus essc , aut proplietas ad eos misisse, mane consurgens. ( Jer. XI 7) de mane consurgens (Jer. XXXV i4) consurgens dilucuto Jer. XXV 4^ et xxxv i5 ) et denocie consurgens ( Jer. xxix 19 , xxvi 5, et XLiv 4. ) Quae omnia eodem recidunt, etin hebraico eadem ubique voce indicantur monuisse vidclicet Deum inde ab initio ,
(
:

, , :

112
tempeslivc
vigilantis.

CONTAMIIVO.

CONTRA.

admodum

,

instar patris familias solliciti ac

COIVTAMIXO. Patei^ tuas ( Adam ) primus peccavit, et interpretes tal ( Moyses et Aaron , apud Aquas Conlradictionis ) prcevaricati sant in me. Et contaminavi , contaminatos declaravi , lata in eos mortis sententia , hos duos principes sanctos : dedi ad internecionem Jacob , solis Josue et Caleb exceptis , ct Isracl in blasphemiam , in op-

probrium, negato propter pervicaciam ingressu in

ter-

ram sanctam.
pellant Isaias

Is.

XLiii 27 sq.
,

CoxTERiVANS. Scgor urbcm vitulam conternantem apxv 5 et Jeremias xlviii 34; id est, vitulam trium annorum qua aetale maxiaii roboris et petulantiie
,

esse solet.

COXTEUO. Conterensnon conteramdomumJacob. Amos 8. Ilebraice non conterens conteram i. e. non omiiino conteram, non diruarn funditus. Vid. inVoc Typus. COXTIXENS. Qt^i continens compos possessor est
IX
, ; (

,

)

justitice

apprehendet illam , sapientiam , de qua capite f superiore. Eccli. xv 1. Ira et faror , utraqae exsecrabilia sunt , et vir peccator continens erit illorum. Eccli. XXVII 33. Erit illorum retinens , illis obnoxius ; proinde etiam eorum poenis , iro) ac furori Divino , ut habent Syriaca.
CoiVTiiVEO. Spiritus Domini replevit orbem terraram : et hoc, quodcontinet omnia , scientiam habet vocis. Sap. l 7. Obscurus hic locus fit ex eo , quod latinus interpres , verba graeca pressissime seculus , articulum et genus neutrum retinuit, ubi latinitas masculinum poscebat Graecis enim pneuma neutrius est generis , ut Lalinis Spiritas masculini. Sicergo construamus Spiritus Domini totum orbem terrarum rcplet , et continens seu complexus omnia , scientiam habet singulorum , quae vel apud nos ipsos dicimus , vel ad alios loquimur. Hic ( Spiritus Dei ) qui interest omnibus , omnia unus novit. CONTRA. Nonnunquam pro coram. Convertere Jacob et apprehende eam ( legem , ) ambula per viam ad splendorem ejus contra lumen ejus. Bar. iv 2. Absit ut verilatis lumini repugnare nos jubeat contra est : ambula inquit, coram lege , in ejus luce. In die tribuiationis mecB Deam exquisivi , manibus meis nocte contra eum
:
:

I

I

et non sum deceptus. Ps. Lxxvi 3. ( coram eo expansis Imprecatur David , vel potius valicinatur Iniquitas patrum ejus , et peccatum matris ejus ftant contra Dominum semper. Ps. CViii i5. Fient seu erunt pracsentia coram Domino , iit eum non ob sua tantum , sed et majorum crimina ad supplicium vocet. Peccatum meum contra ( coram ) me est semper. Ps. L 5. Semper in con)
:

spectu

meo

est

:

semper ejus recordor.

, ;

CONTRADICTIO. CONVERTO. Il3 CONTRADiCTio. Ps. Lxxx 8. Nomcii proprium loci hebraico Meriva. Num. xx lo. CONTRAIIO. Contracta cst anima mea inquit Dominus in cis : siqaidcm ct anima corum variavit in mc. Zach. xi
,

Populus hic milii gravis fuit , quia me dcreliquit. Contrahere manum. Jit Said ad saccrdotcm : Con2 tralic maniini taam. 1. Reg. xiv 19. Desine orare Deum: ad ejus enim altare sacerdos manus extenderat nunc autem jam ingruentibus hostibus periculum non ferebat
8.
) ; ,

moram.
COXTRARIUS. Loquela contraria morti. Eccli. XXIII i5. Graece , circumdata morte. Ut contra pro coram , ita contraria pro exposita , obnoxia morti , digna morte sive ea sit vox contra Deum sacrilega , sive ad amplectendam religionem falsam invitans, sive kesa^ majestatis et imperii rea , sive jusjurandum per deos gentium
exterarum.

CoxTRiBULO. Pro contundere, frangere, confringere.
Contribulasti capita draconum in aquis. Ps. LXXlll i5. yEgypiiorum capita in mari rubro contusa eiisisti. Spiritas contribulatus et cor contritum, Ps. L 19, a rerum

coelestium magistris sollicite distinguuntur; contritum esse , inquiunt , necessitatis est ; contribulatum , perfec-

gratiam , hoc mirifice auget. Vera sed is sensus hujus loci non est, quippe quitam in hebraico fonte, quam in gra^co, idem prorsus vocabulum additcordi, quod spirituiappoepilheti sensus et vis eadem utrobique est. suerat CONTUS. Paslor olim Tliecuites , Amos proplieta pastoralem similitudinem more suo insliluens Israelis proceres sub imagine vaccarum pinguium ante oculos
tionis
:

illud restituit

haec

,

certo

quodam sensu

:

:

.

,

ponit, ct levabunt vos , inquit, in contis. Amos iv 2. Amputata vestra capita, dissectaque membra , contis imposita , hostes ludibrii causa circumferent. CONVALLis. Fide vias tuas in convcdle, scito quid feceris.
Jer. II 25.
,

Exprobratur Hierosolymas
religione

vallis

Ennom, seu

Gehenna ubi
immolata;.

immani humanae hostiae Molocho
,

Memcnto
faciei
;

Co^iVERSATio. Pro conversione vel potius aversione. irce Divinac in die consummationis , mortis tuae , et judicii ct erit lempus retributionis in convcrsatione
:

graece , aversione faciei Eccli. xviii 24.

;

nimirum

a sceleratis.

COXVERSIO. Convertam conversionem populi mei Israel etJuda. Jer. xxx5. Reducam exsules in patriam. Ut alibi captivitas et transmigralio , ita hic conversio pro ipsis captivis et exsulibus dicitur. CONVERTO. Convertantur mihi timentes te. Ps. CXVIII 79. Hebraismus ; coiivertantur ad me.

, ,

Il4
)

CONVERTO.

2 Converti pro respicei e. Quia impiis tam prospere cedunt omnia , ideo convcrtetur popaius meus Idc , huc respiciet considerabit hoc loco quid agatur et dies
,
:

pleni invenientur in eis , ut Lxx nobiscum liabent ; vel, ut hebraica , aqucs plencG , calix aqua plenus , sugentur ab 60. Ps. Lxxii (hebr. Lxxiii) lo. Videbit populus meus pravorum dies esse longcovos et felicitatis plenos , suos

vero plenos miseriae sibi tantum exhauriendum praeberi injucundum caUcem. Haec videns populus h.iesitare et conqueri incipiet (v. n.) Qaomodo scit Deus? etc.
:

,

:

Ouomodo Dei
si

scientia
?

prosperitate consistit
tor legitur in illo

et justitia cum tanta istorum Eodem sensu vocabulum conver:

Dei ad Jeremiam dicto Si converteris , si lotus mihi uni adhaeresces , convertam te , juvabo te Lxx, restituam te. Jer. xv 19. 3 ) Convertere pro educere , liberare. Ps. LXVII aS. Ez. XVI 53. Dc quibus distincte actum est in Vocabb. Basan et Antiqultas. U) Convertere pro rcverti. Convcrtit Antioclius (rediit) postquam percussit Mgyptum. 1. Macli. 121. Comertit Tryplion, et abiit in terram suam. i. Mach. XIII 2^. 1, e. retuUt se domuni reversus est. 5 ) Converti in sinu. Oratio mea in sinu meo comertetur. Ps. XXXIV i3. proprie ex hebraico , in sinum meum ^ ut et B. Hieronymus, et Chaklaeus verterunt. Preces , quas proinimicis fundo, cam prodesse ipsis obmalitiam suam non possint, milii ccrte prosunt, et ad auctorem suum redeunt. Quod ipsis precor bonum , mihi obtinget. 6 ) Adverbii loco , iterum , rursus , denuo. Tu Deus

me solum

respicies

;

,

noster Uberasti nos de iniquitate nostra

j

at

non

converteremur , et irrita faceremus mandata tua. 1. Esdr. IX i3 sq. ne rursus mandata tua contemneremus. Conversi sunt ^ et tentaverant Deam. Ps. LXXVII 4i. iterum tentaverunt. Deus tu conversus ( i. denuo ) vivificabis nos. Ps. LXXXIV 7. Neque convertentur aquae operire terram, Ps. ciii 9. nunquam iterum eam inundabunt terra diluvio aUero non involvetur. Conversi §unt deinceps et retraxerunt servos et anciUas suas , quos dinuserant iiberos, Jer. xxxiv 11. servire denuo coegerunt. Et con:
.,

vertetur , et erit in ostensionem. Es. vi i3. rursum ostendetur. Convertentur ad vesperam , et famem patientur ut canes : et circuibunt civitatem Ps. Lviii 7 et i5. SatelUtes a Saule missi ad comprehendendum Davidem , rursuin adfuerunt sub obscurum noctis , et ceu fameUci canes praedam tantopere expetitam tola urbe investigarunt , dispositis ubique custodns , ne qua elaberetur. Sed Micholis astu tam pingui bolo fraudati, quereUs omnia implevere. si vere non fuerint saturati
et
(

I

i.

e.

lunc

)

murmurabunt.

ibid.

v.

16.

CONVIVIUM.
7
)

COR.

In converlcndo. David dc Iiostil)us suis , In convci^cndo ininiicum meuni retrorsum , mcus cum suis cederc cogilur , ct retro dum hoslis abit, infirmabmtur f et pcribunt a facie tua, coram le , aspectu tuo pcrterriti et aillicti. Ps. ix 4. In convcrtendo Dominus captivilatcm Sion , dum Dominus e captivitate reducit sobolem Sionis , facti sumus sicut consolati ; hebraice , ut somniantes ; pricketiiia altoniti. Ps. cxxv 1. CoxviviUM. Vox Domini ad prophetam JSe ingrediaris domum convivii , ncque vadas ad plangendum , neque conintellige convivii funesoLeris eos. Jer. xvi 5. bris , ubi parentalia celebrabaniur. Vid. in Voc. Panis. COOPERIO. A tristitia enim festinat mors , et cooperit virtutem. Eccli. xxxviii 19. Tristitia mortem accelerat ; et corporis animique robur opprimit. COR. Prae malorum dolorisque magnitudine (or meum dereliquit me. Ps. xxxix i3. linqui animo coepi , virium omnium deliquio obrutus tum. 2) Cor pro mente, intelligentia. Virga in dorso ejus, ^ui indiget corde. Prov. x lo. graece, qui absque cordc est ; chaldaice , qui cogitalione seu intellectu caret. llomo insipiens , excors , vecors, multas plagas sentiet, multis incommodis afficietur. Epliraim quasi columba seducta non liabens cor. Os. vii 11. stolida , stupida, prolis suae detrimenta non sentiens. Cor apponere , est animum adjicere , attendere. 3 Nec apposuit cor Pharao etiam liac vice. Exod. vii 20. Nihil

Il5 eorum-

que duce

:

:

Domum

)

pensi habuit
si

affluant

,

Diviiicu , non animadvertit rei momentum. nolite cor apponere. Ps. LXi 11. Nohte in ils

cogitationem defigere , nolite studio meditationeque vestra eas dignas piitare. Quid cst liomo , quia magnificas eum ? aut quid apponis erga eum cor tuum'? Job. vil 17. Xon de amore Dei , favoreque et gratia ut muUi falso nihil enim nisi terrores et existimant, Jobus loquitur supphcia eo ioco gemens ac tremens commemorat. Verus sensus est Quare hominem miserum et fragilem tanti facis ut eum oppugnes ? imo cur vel attentione tua dignum enm ducis ? quare posuisti me contrarium tibi ? ibid. V. 20. Ponite corda vestra in virtute ejus. Ps. XLVii 14. Animadvertite roburetfirmitatem urbis mimitissimae Hierosolymce. Hujus loci contextum do totum Voc. Com,
: :

,

plector.

4) Cor dare in aliquid. Cor
picturce.

suum

dabit in similitudinem

Toto animo artifex in id unumincumbet ut picturam scite ac egregie exprimat. Qui a negotiis hber soli Nexus totius loci liujus is e^t vacat sapientiae ilUus compos evadet. Jt qua sapientia replebitur liac incboata quacstione abrumpitur. Verus 25 , ubi quidam codices mendosissime habent quia pro
Ecch. xxxviii
,

28.

:

,

{

,

Il6
qua,
)

CORBONA.

Oua , inquit , sapientia rcplebitur , qui tempus in agricuUura , in ariibus , in opificiis conterit ? hic enim totum animum adiiibebit , totum cor sunm dabit In consummationcm opcrum. ibid. v. oi. Legi oratorem sacrum , qui lioc loco in diem festum Cordis Jesu ita abutitur , ut de Christo eum alTerat Cbristus , inquit , sanctissimum cor suum dedit in simiUtudinem picturcc , ut imaginem memorialem nobis relictam. Hoc viro Thema , ha3c propositio est. Homo ingeniosus , sed ingenio indulgere quoquo modo sohtus , cum haec scribebat , nonne citra injuriam dici poterat non habens cor ? 5 ) Cor boni consilii. Non solum ( ita suadet Siracides ) cum amico probo et sapiente dehbera , sed et cor boni consiiii statue tecum : non est enim tihi aliud pluris illo, Eccli. XXXVII 17. etiam a te ipso exquire consilium , tecum deliberationem habe : nihil enim polius tibi esse bono consiUo debet. 6 ) 01)liviO a corde. ObUvioni datus sum , tanquam mortuus , a corde. Ps. xxx i3. Sic eorum animis excidi sic me oblivio ex eorum corde delevit , quasi pridem e

omne

:

vivis sublatum.

7 ) Converti ad cor. Ps lxxxiv 9. Respicere se , errata agnoscere , meliora in posterum statuere. 8 ) Cor et cor. Labia dolosa , in corde et corde locuti sunt. Ps. XI 3 duplici corde , alia loquentes , alia senlientes.

9

)

Cor pro medio. Sicut Jonas triduo
,

maris

Jon.

II

4

'>

latuit In corde sic fdius hominis in corde terrcB tribus

diebus et tribus noctibus. Matth. xii ^o. IUe in medio mari, hic in sepulcro. Transferentur montes in cor maris. Ps. XLV 3. Sic in hebraico legitur eliam via navis in corde maris. Prov. xxx 19. Mons ardens in igne usque ad cor coeli. Deut. iv 11. Absalom pendens in corde quercus. 2. Sam. xviil i4. Hebraismus est , ab Ilalis etiam receptus , e quorum numero Paulus Segnerus : Ta, che sei nato nel cuore del Cristianesimo, Mann. Animae , ad III Mart. Nel cuor del secolo. Ibid. ad xxiii Mart. Pro quibus lalino more diceretur : Tu , in religionis Christianae sinu natus ; in sinu vanitatis , seu , ut vulgus in medio seculi , inter homines seculares. CORBOi\x\. De triginta argenteis , ab Juda projectis , dicunt principes sacerdotum : Non licet eos mittere in corbonam , quia prelium sanguinis est. Mattli. xxvil 6.
et chaldaicum quo judsei Vocabulum hebraicum aerarium sacrum sive oblata Deo donaria appellabant. Nascitur a Corban , quod Marc. vii 11 a Graecis Laquod est Donum. Cum vero et tinisque legitur Corban quam Corbdn hebraice , et chaldaice tam Corbdna
,
, , , ,

,

,:

CORNU.
in statu obsoliito seu nalurali viderint illi , qui iu noslro
,

a natura

longnm

Corbona mediam
:

solent, et errorcm ac probrum objcctant iis , pracsertim cum proprius ac primos fontes sequuntur gentis bistoricus Josepbus Corbona grcece per o mega quod et accuralionis exseu natura longum scribat quisitaD vir Ricciolius in Prosod. Reibrm. agnovit, et
:

7 liabcant corripere qui veros

I

I

admonuit.

CORNU. Blbentes incbriabuntar qaasi a vino , et replebuntur ut phialcc , ct quasi cornua altaris. Zach. IX i5. Significatur per hebraismum poOticum immensa copia Jiostihs sanguinis , quem victores effusuri sunt. Ut ita phialae vino implentur , et altaris cornua viclimis ilU caesorum sanguine , et acervis cadaverum iram justissimam satiabunt. Allegorice de Christi apostolis , idololatriam et vitiorum agmina jugulaluris. De cornibus altaris dixi Yocabi). Ariel et Condcnsu, libris Inpassim 2 ) Cornu pro gloria ct robore strumenti Veteris. Translatio ab animanlibus , quorum decus et rolsur in cornibus est. In Lege etiam i\ova ejusdem melaphoric exemplum occurrit in Zachariac cantico ercxit corna salutis nobis. Luc. i 6g. Salutcm nobis dedit,et praesidiismaximis ac illustrissimis constabihvit. o ) Cornu , filius olei. Cantabo ddecto meo canticum patruelis mci vinece suce. Vinca facta est ditecto mco in cornu
:
,

m

:

Is. v. i. Messiam patruelem appellat Isaias quod hebraico more cognatis quibuscunque tribuitur erat autem propheta slirpis ejusdem Davidicie , e qua oriturum Christum sciebat. Moestum inquit, carmen carmen suum quod ipse olim canet dilecto canam

fdio olei.

:

,

,

,

Matth. XXI 00 sqq. ) de Vinea sua , de Synagoga. "Vidilectus possedit in colle excelso quidcm , non tamen sterili , sed pingui et foecundo. U) Cornua extollere. Nolite excdtare cornu. Nolite extollere in altum cornu vestrum. Ps. LXXiv 5 sq. Ne conira Deiim vos extolhte , ne caput adversus legem sanclam efferte. In eamdem sententiam damnantur ii , qui dicunt Nunquid non in fortitudine nostra assumpsimus nobis comua ? Amos vi i4. Contra Deum gloriantes , suis viribus insolenter tribuunt , quod illi uni debent. 5 ) Cornua in manibus Dei. Hab. iii l\. Sunt opera Divinac potentiae , quam ostendit , cum populi sui hosles usque adeo mirabiUter e terra Chanaan expulit , et uno impetu fractis triginta et uno regibus , suos introduxit. Allegorice D. Augustinus eleganter , de Civit. Dei 1. xviii c. 02 , de irophcco Crucis in manibus Christi interpretatur. Aptissime cttam de Crucis infirmitate dicas , quod Ilabacuc il)idcm addidit Ibi abscondita csl
(

neam

:

:

fortitudo cjus.

Sed

et Uttcrali

sensu idem verissimum

;

llS

CORNUTUS.

CORONA.

agiioscas de Dei potenlia , in parvis cliclu rebus latente , dum per insecta vilissima iE«jyptios puniit , Chananaeos ejecit. Ex. vill 2 sqq. 16 sqq. 21 sqq. x5 sqq. de ^gyptiis ; Exod. xxiii 28 , Deut. vii 20 , Jos. xxiV 12 , Sap. XII 8 , de Ciianana^is. 6 ) Ventilare cornu. In te Inlmlcos nostros ventilabimus corna. Ps. XLiii 6. Nomini tuo confisi hostes nostros exagitabimus , disjiciemus , nullo consistere loco patiemur. Similisloquendi moclus occurritDeut. xxxiii 17 ,
Ez. XXXII 2 et XXXIV 21 , Dan. viii 4 , Zach i 19 , 3. Reg. XXII 11 , et 1. Mach. vii 46. 7 ) Liceat eruditionis gratia addere , quod nobiles Interpretes de hoc nomine Cornu anle me observarunt esse illud alterum e duobus ( alterum est Saccus ) quod ex hebraica lingua in varias alias servato eodem sensu proprio transfusum est. Sane idem significant hebraicc Keren , chaldaice et syriace Karone , gra^ce Keras , lalinc cornu , italice coimo , gallice co?me , iiispanice cuerno , germanice Horn , belgice lioren , anglice horne , danice liorn. Imo Guihelmus Postellus I. de Originibus et Linguarum Affinitate , C. de Latinis , Gallis , et Hebraeis , in omnibus linde hoc vocabulo pronuntiare ausus est
:

guis servat nomen.

Sed istud ut erat Postelli ingenium , quam verius. confidenlius dictum CORNUTUS. Cornutam Moysi faciem. Ex. XXXIV 3o. Hebraice dicitur vultus radians , graece a Lxx gloria exor,

,

ut vetustae imagines cornibus , gloriosus. Non quod irridendi nostri occasursum erectis armatus sionem Hebrseis pra?buit ut dicerent Cliristianos malum daemonem de Moyse fecisse.
7iatus
,

,

:

,

,

COROIXA. Benedices coronca anni benignitatis tucB. Ps. LXIV 19. Hebraice, coronasti annum bonitatis tuae. Implevisti beneficiis annum totum anni felicissimi cir,

culum

absolvisti. 5 ) Corona pastoris. In Proverbiorum libro post inSalomon etiam de OEconomia prnestitutiones cipit , ac diligentiam in cura pecoris educandi commendat, Non -nim liabebis jugiter {jotestatem. Prov. XXVII

morum

24. Erit, cum fractus annis non jam poteris laboribus his interesse : tametsi corona, seu laus et inter pastores excellentia semper mahebit : sed corona tribuetur in

generationem
iiplice
,

et

generalionem. ibid. Fructu quoque mul,

quem per versiculos sqq. enumerat quum omne tempus gaudebis.
3)

in reli-

1. Par. ii 54. Non est appelsed propriiun unius e quatuor Salma? lativum nomen filiis ut ex lxx constat. Idem dic de proximo , Dimidium requietionis Sarai is enim quartus est Salma;

Corona domus Joab.
,
:

:

filius.

CORONO.

CORRUPTIO.

II9

COROXO. Domine , ut scuto boncs voluntatis tucG coronastl ( circumdcdisti , cinxisli ) nos. Ps. v i5. Concinna translatio a sciito , cujus proprium cst corpus tegere ,

damnumque
CORPLS.
Ninivitani
,

avertere. In incomparabili
:

illa

descriptione excidii

apud eloquentissimum e prophetis xii mi-

corrucnt in corporibus suis. noribus Nahum legitur Nah. III 5. chaldaice , impingent in trucidatos suos. Vulnoribus prostrati in ipsis suorum cadaveribus ex,

spirabunt.

2) Corpus umbrie opposilum. D. Paulns de festis Hcbrncorum diebus legisque veteris ritibus quce sunt umbra futurorum corpus autem Christi. Col. ii 17. An,
:

,

liqua

non

illa erant umbra , corpus est Christus : umbra , nisi tenuis figura est et inanis corpus plenitudinem
:

habet ac dignitatem.

CORRECTIO. Justitia et judicium correctio sedis ejus. Ps. xcvi 2. Ad mentem magni Hieronymi locum hunc in Psalterio meo sic explanavi : Justitia et judicium stabiliunt , et cequissimam oslendunt sedem ejus. CORREPTio. Qui peregre te hospilio acceperit , paulo post quKsito oblentu , te migrare alio jubebit. Gravia hctc homini habenti sensum : correptio domus , et impropcrium foeneratoris. Eccli. xxix 35. Homini cordato tam gravis est tahs e domo ejectio , quam debitori reprehenUterque arguitur sio creditoris pecuniam exigentis. nimiae morae , ille ut molestus hospes , iste ut morosus ac diflicilis debitor.

CORRUMPO.

ISe

corrumpas

;

in litulo

Psalmi LXXIV. Pe-

ritissimus linguarum priscarum Gilbertus Genebrardus aulumat , hoc fuisse initium noli tum carminis , ad

cujus modulos

Psalmum hunc

decantari aurtor

velit.

Sicui hoc minus probatur, dicat Ucet, monnri hoc titulo cantorum principem , cavendum esse in difficiliore hoc carmine , nequis error venustatem modulorum

corrumpat.

CORRUO. Tanta pr?edicitur fames ac siiis , ut deficientibus pane et aqua , corruat unusquisque ad fratrem suum. Ez. IV 17. Coram fratre , dum petiturus cibum
exhoustus fame procumbet. utilitas in sanguine meo , dum descendo in corraptionem ? Nunquid confitebitur tibi pulvis , aut annuntiabit veritatem tuam ? Ps. XXIX 10. Quae utisi hostes ( quorum meminit v. 2. ) meum sanlitas tibi guinem hauriant si vita privatus tumulo condar ? Neque enim mortuorum cineres te laudant, autveritatem

ad

eum

accedit

,

CORRUPTIO. Quce

,

,

luam
2
)

pracdicant.

Corruptio emptionis. IVe te pudeat
1.

nibus confundaris. Eccli. XLii

id

Ne pro his om~ enim totum hunc
(

,

110 locum
et

CoRUs.
ncctit

Credo.
9.
)

usquc ad

v.

de corrnptione cmptionis
,

ncgotiatorum. ibid.

v. 5.

Si ncgotialores coeant
;

ini-

qua mercium pretia pacto mutuo statuentes ne pudeat factionem hanc discessu tuo corrumpere ac
vellere.

te di-

ut

'21. Mensura continens decem Ephi prophcta indicat Ephi quod suo loco dicam trimodium continet ergo corus modiorum triginta est. Cras. Jacob ad Labnnum Hespondebitqae mihi cras justitia mca. Gen. xxx 33. Hebraismus elegantissimus ut ahquando ut suo tempore ab omnibus intelHga,

Couus. Ez. XLV
ibi

:

,

,

:

i

:

,

tur

,

me

fdii vestri

juste cras

tecum
(

ohm

)

egisse. Quando interrogaverint vos dicenles , Qaid sibi volunt isti la:

pides ?

respondr.bitis eis
fccdcris

Dcfecerunt aqua Jordanis ante
idcirco positi
sq.

arcam
tcrram

Domini

sunt lapides
:

isti in

cum transirct eam : monumentum. Jos. IV G.
,

Sicat crassitudo tcrrcB crupta cst supcr dissipata sunt ossa nostra secus infernum. Ps. CXL 7» Sicut crassa terro} gleba, si aratro scissa rumpatur , disjicitur , spargiturque sic nos , in proxim\jm mortis periculum adducti , sepulcro vicini fuimus , et jamjam ossa nostra dissipanda erant.
:

Crassitudo.

Creagra. 2. Par. iv n. Harpago seu uncus, quo a templi ministris e lebetibus elixa) carnes extrahebantur. Creatura. De viro qui sapientiam audit , eique cre,

,

erant in confirmatione creatura^ Hiius. Eccli. iv Ejus liberi valentes , firmi , longasvi erunt.
dit
:

17.

2

)

Creatura
:

a3vi.

'Ppifices

,

Uibori suo intenti, ad obti-

nenda judicum subsellia, doctorumque conventus non scd crcaturam ccvi confirmabunt , et depreaspirabunt accommodantes aniniam catio iilorum in operatione artis
,

suani , ct conquirentes in lcge Altissimi. Eccli. XXXVllI 39. Conficiunt opera temporaria : et omne illorum votum hoc uno concluditur , ut in sua quisque arte conspicuus sit , cui omne suum studium addicit , et ad quam exer-

cendam vocatus Deo

servit.
,

Credo. Cam invocantem cxaudierit me non credo quod audierit vocem mcam. Job. ix 16. Memor terribihum Dei judiciorum, ctiamsi mihi fortassis ille faveat ego tamen certus non sum quia etiam sine causa (v. sq. ) mihi
,
:

cognita , punire me potest. Cum sleterit , non crcdet vitcc sucB. Job. XXIV 9'2. Impius, licet felix sit, et firmo pede consistat ;conscientia tamen malefactorum perterritus,

non
2
)

fidir.

Spiritus creditus.

ejus. Ps.

Lxxvii

8.

Non

Non est creditus cum Deo spiritus perstitit Deo, non permansit

cum

firmus sive fidelis Deo. 3 ) Credere et loqui. flabenies autem eumdem spiritam fidei qucm prophct.T aniiqui habuere sicut scriptum est.
,
,

,

CULTER. 12 1 Credldi, proptcr quod locatus sum; et nos crcdimus^ proptcr quod ct locjuimur. 2. Cor. IV i3, ex Ps. cxv i. Eodcm
spiritu Psaltes ct Paiilus idco locuti sunt , quia crediderant. Propter quod cst quapropter, quocirca. U) Crederc Deo , credere in Dco, credcre in Dcum. Quidam htec subtiliter inler se distinguunt. Scirmus autem ( inquit Tiieologus doctissimus, ct Inlerpres attentissimus , Fransciscus Ribera , in Commentar. majorib. in Jonam, ad c. 3 n. 29) Sciamus autem , in Scriptura cadcm significatione dici haec tria ; idque , sive de Deo, sive de homine sermo sit , cui , vel in quo , aut in quem

CREMrUM.

Demonstrat hoc cxemplis pluribus quibus ego brevitatis gratia supersedeo. Cremium. Laiina vox, sed minus nota a cremando. Columella tcste , ligna tcnuissima, quibus fornax incenditur , rustici cremia appellabant. Ossa mea sicut crecredatur.
:

;

mium
nia
,

aruerunt. Ps. Cl

4'
:

Prior omnium , ante omcrcata, i. e. genita , est Sapientia, et Intellectus prudentice ab ctvo , i. e. Verbum Divinum ab aeterno. Eccli. I 4. Ipse, Pater telemus , creavit illam in Spiritu Sancto , ibid. v. 9. id est, Sapientiam genuit, et Spiritum Sanctum spiravit; nam in pro cum hebraismus est. Cribrum. Concutiam inomnibus gentibus domum Jsrael, sicut concutitur triticum in cribro : et non cadet iapitlus super terram. Amos ix 9. Id nostra etiam aetate facere Deus pergit, dum Hcbraeos per omnes gentes circumjicit , nec ullo consistere loco patitur. Quos tamen ledificandae coelesti Jerusalem elegit lapides vivos , eorum ne unus quidem peribit. Qui duas has similitudines inter se conciliare , et ad unam revocare conati sunt , lusetransit prophcta subito a metaphora ad runt operam metaphoram , quod saepius in Divinis Libris usuvenit. Croceus. Qui nutriebantur in croceis , amplexati sunt stercora. Thren. iv 5. Falluntur opinione , qui conditos nam et veritas hebraica , et croco cibos intelligunt LXX habent super cocco. Itaque , qui cibum sumebant

Creo. De Divina Sapientia

:

:

in purpura , nunc in sterquilinium abjecti sunt, in squallore ac sordibus jacent. Crystallus. Eccli. XLiii 22. pro glacie , quse poetice ibi eleganter describitur. Pro glacie item et grandine ponitur Ps. CXLVII 6 , tibipsaltes addit ante faciemfrigoris ejus quis substinebit ? proe ejus frigore quis consistet ?

recumbentes

:

CuLTER, Quando sederis at comedas cum principe statue cultrum in gutture tuo. Prov. xxili 1 sq. Tempera appetitum, recide quodnimium est : nepanismemdacii ( ibid. v. 3. ) cibus delicatus et fallax , te decipiat ut deprehendaris , ut poenitendum aliquid cum olfensa principis loquaris aut agas. 6

, ,

1^1
braice
CUAI. PcTiit soniis ,
;

CUSTOS. 7nemoria eoram cam soniUi.
;

CUM.

i.
:

ceu

soniis.
,

P$. ix 7. heNihil dici ad rem accom-

nam neque velocius quidquam praemodatius poterat et ubi practeriit nullum vestigium spperest. terit sono CURRO. Velociter carrit scrmo ejas ; Ps. CXLVII 4« Dei verbo parent momento omnia fit conlinuo quod et
:

,

quomodo
libus
;

ille fieri

jubet.
(
)

hebr. viginti milmaltiplex , millia in sancto ; hebraice Sina proBpositione vacat Sina in sanctitate. Ps. Lxxii 18. Sensu litterali Arca describitur ; ex /Egypto in Pahestinam ascendens , stipantibus innumeris angelis in horum medio ipse Dominus : mons Sina , in quo ille domicilium deinde collocavit, mons sanctus est. Sensu allegorico , Christus in coehuii ascendens , dum in nube
: :

CURRUS. Carras Dei decem millibas numerus certus pro incerto lcetantiain : Dominas in eis ; in Sina

effertur

,

angelorum exercitum comitem habct

,

et
,

me-

liori Sina3, ecclesisc suae

triumphanti ac militanti

sanc,

timoniam perennem impertit. CURSOR. Vide vias taas in convalle , in valle Ennom scito qaid feceris ubi Uberos deo Moloch immolasti
:

carsor

levis

explicans vias saas. Jer.

ii .23.

Cursoris no-

mine animantem designathbidinis oestro incitatam, sivr" capream ex D. Hieronymi sententia sive camelum feminam ut Chaldaeo phicet quae omnia concursat
,
;

,

:

,

ut cupiditatis explendae occasionem inveniat. CURVO. Ante pcdes saos carvabit virtatem saam. Eccli.

ad terram XXXVIII 55. Pectus suum corpus suum usque demittet. CUSTODIO. Cognoverant sic paaperes gregis qul custadiunt mihi^ qaiaverbam Domini est. Zach. XI 11. Verbum hoc esse Domini cognovere pauperes qui pars optima gregis mei sunt, et rectum custodiunt ; justi nimirum quorum semper numerus aliquis inter Hebraeos superquem fuit. Pronomen milii pleonasmus est hebraicus si ad consuetudinem latinam revocare hbet, dic sane qui mei amore , qui honoris mei gratia jus et fas cus, , , ,

,

,

,

:

,

todiunt.
2
)

Custodire obsidionem.
dicitur
:

Dc Nabuchodonosore ad ur^

bem Ninivem

Ascendit

qai dispergat
i.
,

qai castodiat obsidioneni,

Nahum

Ii

viciniam depopuletur obsidione premat. CusTOS. Vir avarus et imqmis * cedificavit sicat tinea domam saam, et sicat castos pomorum aut uvarum fecit umbracalam. Job. xxvii 18. Sicut latibulum tineac facillimetolHtur, et autumnale tugurium brevi dejicitur ita injusti opulentia nihil neque firmitatis habet , neque
:

omnem tuam

coram te Appropinquat, qui teque ipsam arcta

diuturnitatis.

1

1

, ,

Cymbalum.
i

Dan.

1^3

2) Custodes domus. In disertissima illa hypotyposi sqq. hoc etiam mcmoratur icomsenectutis Eccle. xii movcbuntur custodcs ciomus manus et bracliia qu£e coret nutabunt virl fortisslmi pus nostrum custodiunt
,

,

:

pedes. V. 5. Vid. in Voc. Tcnebresco. 3 ) Custos d' nocte. Inclamant , et excui)ilorem suum Isaiam interrogant ; Custos, quid de nocte? Is. xxi ii. Custos ! quota est noctis hora ? quota vigiha ? Respondet custos : P^enit manc, et nox : si qucoritis, qucerite : con~ vcrtimini , venite. ibid. v. 12. Appropinquat aurora pars tamen superest noctis ; siquid pra^dae capere desideratis, agite properate maturandus receptus est venite , ne lux vos prodat hostibus. Cymbalum. Vcc terrce cymbalo alaruni , qucB est trans flumina jEthiopicc. Is. xviii 1. Terram hanc alii fuisse Indiam opinantur , alii iEgyptum probabilius videtur,
:

,

:

:

:

^thiopiam designari. Cymbahim alarum
ejus alae
,

tum equestres
,

sistris perstreperent contra Dei minas valitura. Cyxomyia. Ita Ps. Lxxvii 45 et Ps. Civ5i pprperam legunt quidam , a me rejecti in Voc. Ccenomyia quod
, ,

quod tympanis et inutih jaclatione virium neque
dicitur
,
,

tum

navalcs

,

vide.

Amos

Cyre\E. Captivus transferetur populus SyricB Cyrenen. I 5. Sed rursum liberatos inquit Dominus ascen, ,

dere feci

Syros de Cyrene. Amos ix 7. Ne in errorem inducare, Lector , haec non est Cyrene illa Libyag celeberrima , unde nomen toti provinciie Cyrenaicae i\\ditum ; sed Cyrene in Medorum imperio, quo Assyrius, occiso Rasino rege, Syros In captivitatem duxisse iegitur 4- Reg. xvi 9.

D.
: Judicavit mihi Dominus , etexauvocem meam dans mihi filium ex Bala nimirum famula et idcirco appellavit nomen ejus Dan. Gen xxx 6. Radix enim dun unde Dan oritur Hebra^is judicarc favit mihi, hebraismus est significat. Judicavit mihi mihi adfuit ac veluti sententiam pro me lulit contra Liam sororem ne ob suam foecunditatem contemnere

JJaiv. Dixitque Rachel
divit
,
:

,

,

,

,

:

,

,

porro sterilitatem meam possit. 2 ) Dan et Bersabee. Termini hi erant regni Hebraici Dan ad Aquilonem Bersabee ad Austrum. Quolies igi,

turlegimus,

a

Dan usque Bersabee
,

:

cogitandum est,
per totam eorum
6.

per universas Hebraeorum tribus ditionem.

)

, ,

la/i

Datio.

De.
i

V.

te pudeat ( nam id Eccli. XLil usque ad pcrpetuo intelligendum est) de verbo sociorum et viatoram et de datione licereditatis amicorum. ibid. v. 5. Non te pudeat res et rationes sociorum aut peregrinorum procurare et administrare. Si ha?reditatis dividendae oincium a le exposcatur, non te pudeat inter amicos absque personarum respectu juste lioc officio fungi. Datu?.I. Gratia dati in conspectu omnis viventis. Eccli. VII 07. Omnibus hominibus gratum est, si eis munera

Datio. Nc
9
,

'

,

,

olTeras.

Datls. hujus datus

;

quarla declinatione. Stultus acri-

ter improperabit : ct datus indiscipiinati tabescere facit oculos. Eccli. XVIII 18. Stultus est , qui odiose exprobrat , si quid beneficii contulit : et munus invidi ( ita esl

in fonte graeco) multas lacrymas elicit , erodit oculos fietu, pr^ animi dolore caliginem oculis ofTundit. David. In titulis comphirium Psalmorum legitur Psalmus David. Id in liebraico et graeco dativi casus est: imo et latinus noster intcrpres alicubi pra^scripsit , Psalmus ipsi David. Verum hic dandi casus per hebraismum vim genitivi habet, idemque est ac Psahnus Davidis , seu a Davide scriptus. 2 ) Pro Jesu Christo. Servient Domino Deo suo^ et David regi suo, quem susciiabo eis. Jer. xxx 9. Suscitabo super eas ( oves meas ) Pastorem unum , qui pascat eas , servum meum David : ipse pascet eas , . et servus vieus David erit princeps in medio eorum. Ez. xxxiv 2 3 sq. Idque repetitur Ez. xxxvii 24 sq. Qua ratione hacc deDaviderege, tanto ante mortuo , Jeremias et Ezechiel futura praenuntiarent? De Messia igitur, Davidis nepote, dicta esse nemo est qui non videat. Quoeres , an Davidis nomine Messias in iihs etiam Jeremioe oracuhs significatus sit. Suscitabo David germcn justum. Jer. XXIII 5. Germinare faciam David gernien jui^titice. Jer. xxxiii i5, Expedilum ad ha3C responsum edunt codd. hebraici , clialdaici , gracci , qui omnes utroque loco nomen David casu dativo
: .
.

.

habent, sicque a germine promisso illudmanifestissime
distinguunt. Ipsum tamen germen illud ambobus locis Messias est, quod chaldaica utrobiqne dilucidat , dum pollicetur Davidi seu domui David Messiam JustiticB, id est, Christum justum. De. Redundat in apocalyptico illo mensus est civitatem dc arundine aurea. Apoc. XXI iG. idcst, arundine. Pro ex , vel ab. Vide liumilitatem rneam de inimicls 2 meis. Ps. ix 14. Vide miseriam et abjectionem meam
:

exinimicorum iniquitatenatam. Vide, quousque abinimicis depressus sim; videlicet usque ad praesens mortis
discrimen usque ad portas mortis ut loquitur v. sq. 3) Pro ob propter. De sicpius repctitum Eccli. XLII
, , ,

2

Dealeo.
nsque ad
v.
9.

DtcEM.
illo
,

126'
liis

pendet cx uno
1.

Ne pro

omnibus

lonfandaris. v.

gem

,

Noli eriibescere ob servatam Dei leob religionis officia , ob justiliam ( ne forte 110) ,

centes absolvas

ob negotia sociorum

et

peregrinorum

fideliter gesta , ob divisam juste haereditatem ; et sic de caeleris. Cumque v. 6 sq. tantisper mutasset stylum, v. 8 redit ad particulam dc. Ne erubesce prosper reprehen-

neque propter susceptum a le patroa te fatuum cinium scniorum cum ab adolescentibus opprimuntur. Dealbo. Regnante AntioclioEpiphaneexnumero legis peritorum cruciabuntur nonnulli ut confleniur et eligantur , €t]dealbentur. Dan. xi 35. Ut argentum dum igne conflatur purgatur, et ad summum candorem fulgoremque perducitur. Ineamdem sentenliam Eligentur, et dealbabuntur, et quasi ignis (i. quasi igne) probabuntur multi. Dan. xii 10. 2) Nive dealbari. Ps. lxvii i5. Hebraismus instar nivis
,
,

sum

,

,

,

,

:

:

candidum

la, tina emendatiora utroque loco id a Psalterio distinguunt interposito commate : quemadmodum et in hebraico

Dc monte Selmon dicetur in loco. Decachordlm. Ps. xci 4 et Ps. cxliii 9. Biblia
fieri.

fonte inserta conjunctione , insuperque prsepositione , inter se disjunguntur. Ps. xcii 4. Est autem decachor-

dum instrumentum musicum chordarum seu
cem
;

fidium de-

ut hexacbordos sex fidium

scindapsus
erudilis

nomenvulgo notum ex Aristoxeno
,

et quatuor fidium nihil significaiis , viris autem
, ,

Matrone Parodo, Theo,

pompo Colophonio Anaxila Athenaeo ^hano, Suida, Photio quorum ultimus etiam nominis originem pro,
, ,

fert,

nis

MvriobibliCod. cxc docens e Ptoloma^i HephyestioVI Historiae Novae, ita dictum ab inventore Scindapso Eretrio , Poeciles tibicinse fdio.
1.
,

DecALVO. Decalvare^ et tundere super fdios deliciarum tuarutn : dilata calvitium tuum sicut aquila. Mich. I 16. Moeroris maximi signum. Pone crines^ mater orba a carissimisliberis , quivoluptas tua summa erant ; similis aquilae , paulo ante sul)hmi et speciosae , nunc detluentibus pennis omnibus contemptae et miserabili. Decapolis. Gracca3 forma3 nomen ; non tamen ut alia hujus generis , Neapolis , Constantinopolis , PliiUppopolis, etc. unam urbem significans ; sed totam regionem , urbes decem complexam. Phnius Hist. natur. 1. v. c. 18. Proficiscilur Cliristus inter medios fines Decapoleos.
Marc. VII
3
1.

prensabunt) ( circumsistent , decem liomines ex omnibus linguis gentium , et apprehendent fimbriam viri Judai ^ dicentes : Ibimus vobiscum : audivimus enim , quoniam Deus vobiscum est. Zach. VIII ult. Numerus certus pro incerto decem pro multis. Pater
:

Decem. Apprehendent

1^6
vicibus.
i.

Decies.

JDeclino.
matavit mercedem

vester circumvenit

me

,

et

meam decem

sa?pius. Gen. XX\I. 7. Postquam confregero ba^ culum panis vestri ^ ita ut dccem mulieres in uno clibano coquant panes^ et reddant eos ad pondus. Lev, XXVI 26. Tanta erit fruguni inopia , ut clibanus unus muUeribus pinseniibus multis suinciat, et panes trutina ponderare

cogamini. Decies. En decies confunditTfme. Job. XIX identidem ignominia me aiTicitis.
,

3.

Saepius
)

,

matio

adiiuc in ca ( terra Hebrceorum deciconvertetur , et erit in ostensioncm sicut terebinthus , ct sicut quercus , qucB expandit ramos suos : se~ men sanctum erit id , quod steterit in ea. Is. vi ult. Cum sic direpta fuerit ab hostibus , ut non nisi decima pars supersit ( clialdaice , remanebit unus ex decem ) iterum spoliabitur , et spectaculo erit ut arbor fluentibus ramis , nudis et aridis. Quod tamen \n ea permanserit , genus sanctum erit : apostoli scilicet , ac
,

DECniATio. Et
et

,

discipuli Chrisii.

rat

qui decimus fueMacli. v ult. Quaeritur hoc loco cur decimus appelletur. Qui decimum fuisse Hebra3orum Pontiricem Maximum illius ordinis rati sunt , in difficultates se non necessarias induerunt. Aliqui simplicissime , cum novem , inquiunt , sociis eo secessit. AUi magistratum quemdam inter Assidaeos su,
,

Decimus. Judas autem Machabceus
secesserat in desertum locum.
,

2.

spicantur
tio 1.

,

q. d.
11

Mach.

42

Decemvir Assidaeorum, de quibus menvii i3 et 2. Mach. xiv 6. Exploratum
,

,

nihil habetur.

Decipio. De propheta mcndacii Ego Dominus decepl prophetam illum : et extendam manum meam super illum , et delebo eum de medio popuU mei Israel. Ez. xiv 9. Permisi decipi , et decipere. Quomodo Deus extenderet manum et deleret decipientem , si id fecisset ipse ? Ego Permittentis vero iUud est Quis decipiet Achab decipiam iilum. Cui Locutus est Dominus : In quo ? Et lUe ait : Egrediar et ero Spiritus mendax in ore omnium prophelaram ejus. Et dixit Dominas : Decipies , et prcevaLebis : egredere , et fac ila. 3. Pteg. xxil 20 sqq. Penes spiritum maUmi est decipiendi voluntas Ego decipiam ; et ipsum mendacium Ero spiritus mendax. Penes Deum
:

,

:

,

,

,

estfutura praevidere , Decipies ; et permittere , Egredere. DeCLIIVO. DecUnaverunt in te maLa. Ps. XX 12. Moliti sunt contra te macliinationes pravas. 2 ) DecUnare victimas. Victimas decUnastis in profundum , dicit Dominus ad sacerdotes Israelis et ego eruditor omnium eorum. Os. v 2. A me victimas ad deos aUenos avertistis cum tamen ego identidem per prophetas meos vos revocarem.
:
:

, ;

Decor.

Delatura.

127

5) Declinare judicium. Jeremias , capia urbe, inter lamenta se suosque Divina) bonitatis commemoratione Non cnim ImmlUavU ex corde liunc in moclum solalur suo , et abjcclt fdios hominam depressit nos quidem , et non tamen quasi malis nostris delectetur ; neabjecit Vt conlcrerct penilus sab pcdibus suis que 00 animo
:

:

,

,

omncs vinctos tcrroi totam gentem nostram captivam multoque minus ideo Vt declinarct Judiciam viri quasi
,

;

;

,

ultra modum velit qucmquam dcjicere , quasi lancem infra meritum deprimens evertere ullum hominem judicio volit in conspccta vultus Attissimi , in conspectu suo, coram se. Nam , Ut pervertcrct hominem injudicio suo , Dominus ignoravit : ut dc homine severius decernat , quam parest ; hoc facere ille non potest. Thren. III 53 sqq. Eos deinde graviter reprehendit , qui Dei providontiam inficiantur , quasi bona malaque nobis

injussu evoniant. seu Decus. Zach. xi 7 ot 10. Id nomen est alteri e duabus prophet^e virgis pastoralibus. Exponetur a me locus ille totus Voc. Virga. Defexsio. Ad Eliam prophetam , cujus decora tum cnarrat , convcrsa oratione , Siracides ait Oui audis in Sina judicium , grioce repreliensionem et in Horeb juuUionis , vindictae Divin^e. Eccli. dicia defcnsionis , xxxiii 7. Horob vel est ipse mons Sina aho nomine, vel certe illius pars. Ibi audiit irati Dei hanc contra sceleratos sententiam : Quicunque fugerit gladium Hazael, occidet eum Jehu : ct quicunque fugerit gladium Jehu interficiet eum Elisceus. 3. Reg. xix 17.. DEFICIO. In deficiendo ex me spiritum meam. Ps CXLI 4illius

Decor

:

,

Dum
lis

spiritus

meus

deficit

,

dum

praesentis

mihi mor-

pericuhim impendet.
)

Defeccrunt laudes Davidfdii Jesse. Ps. LXXI ult. IVosFinis Psalmorum Davidis. Ex quo diceretur perspicuum fit , huuc Psalmum , qui nobis est hodie
2 tro

more

:

mum.

olim fuisse Davidicorum ultiseptuagesimus primus At nuhc profeclo non est id carmen e Davidicis postremum ordine cum certissimum sit , Davidis auctoris esse Psahiios xciv qui cviii , cix et alios hodie septuagesimo primo posteriores leguntur. Quot vero , et quinam Psalmi ab rege Davide scripti sint quot et qui Asaphum Moysen , Salomonem , filios Core Ethanem Agga3um et Zachariam auctores habeant in Oratione de Psalmorum Auctoribus , qnae est Academicarum mearum uUima quanta maxima potui dihgentia et constilutum. a me disceptatum est Delatura. Siracides timere se dicit inter mala gravissima deiaturam civitatis. Eccli. xxvi 6. Si nomen ejus deferatur , si accusetur , si tota cum civitas crimine,
:

,

,

,

,

,

,

:

,

,

,

:,

laS
lur.

Sic

Delictum. Derogo. idem lugere nos mortuum jubet
,

proptcr delatu,

ram, Eccli. xxxviii 17. ne criminalionem incurramus (licamurque odisse vivum quem morluum non lleverimus. DelicTUM. Qal jarant in dcllclo Samarlcv , ct dlcunt Vlvlt Deus taus Dan ct vlvit via Bersabcc. Amos VIII ult. Damnantur , qui jurabant per vitulos aureos Samarilici seu Israelitici regni deos , in Beiliel Dan et Bersabee
,
,

erectos.

Demiivoratio. Filia fatua , et repugnans disciplinae, in dcminoratione fict. Eccli. XXII 0. Probo , ac damno erit ; sibi , ac suis.

Demolior.

Chaldaei irruentes

,

CcTdentcs

,

spolian-

tes , de quibus illo Capite Joiil vaticinatur , pcr fenestras cadent , et non demolientur. Joel. ii 8. Eliam si praecipites e fenestris desiliej int , incolumes abibunt. Demoratio. Qui suavis est in vini demorationibus , in suis munilionibus rclinqalt contumeliam. Prov. Xll 11. Qui suavem vitam agitin compotatioiiibus et conviviis ,

ojus

arccs ac domus probro implcntur. Denoto. Qui gaudct iniquitate , denotabitur.
5.

XIX
ei

Quijucundatur

in mcditia

,

Eccli. denotabitur. ibid. v. 6.

nota turpitudinis inuretur. DEi\iUDO. Denudasti fundcnnentum ejus usque ad coUum, Ilab. III 10. Hebraismus ; destruxisti ad imum usque :
denuntiavit ante faciem ipsam itcimm revorsio illorum, Eccli. XVI ult. Anima uniuscujusque viventis , seu omne animal in conspectu tolius lerra? annuntiat declarat dcmonstrat, quod superiore versiculo dictum est , Deum omnia bonis ac donis suis implevisse. Demum autem omnes hae animantes in terram revertuntur , unde producta sunt. DEPRiEDOR. Oculus meus deprcedatus cst anifnam meam, Thr. III 5i. Longe ab Ascetarum sensu de peccati illccebra per oculos subeunte , Jeremioe hoec est sententia ut adeo palam et copiose cives meos deflevi vitae periculum adirem. Deprecatio. Deus fidelibus suis famulis est depreca^ tio offcjisionis. Eccli. XXXIV 20. graece , custodia contra offensionem. Imploratus incommoda et offensiones
ipsius
(

ipsum fundamcnlum evcrtisti. Dexui^itio. Anima omnis vitaiis
terro?
)

;

et in

,

,

,

:

,

avertit.

Deprecor. In servis suis deprecabitur. Ps. CXXXIV 14. Facile Deus a servis suis exorabitur , facile ab illis placabitur. Derogo. Conqueritur Deus : derogastis adversum me verba vestra. Ez. xxxv i3. Detraxistis de honore meo verbis vestris , quae multiplicastis vociferante^.

,,

Descendo.
DescEXDO.

Destruo.

129

In conspecta cjus cadent omnes , qal descendunt in tcrrani ; hebraice , iii pulvcrcm. Ps. xxi 3o.

Eiim adorant mortalcs omnes. Descexsio. Grando aatem In dcscensiones
humilitate haniUiabilar
et civitas trectavit ,
civitas.
Is.

saltus

,

et

goga3 saitum grando descendct , qua3 Messiae obsequium et obedientiam de, usque ad conditionem infimam et humilli:

xxxii 19. In Synaarborcs ejus la^sura

mam

deprimctur.
,

Desertum desertus. Lcetabitar dcserta terra et invia, etc. Is. XXXV 1. Locus ille totus , solatio plenissimus denascente ecclesia gentium est quam Christus col,

legit

,

et foccundavit.
:

2 ) Desertum maris. Onas deserti maris. Is. xxi 1. Vaquoe nunc instar maris ticinium de intcritu Babylonis est , coniluentibus eo populis omnibus ; futura paulo post locus desertus , cum eam PerscC ac Medi everterint. Ilorum exercitus de deserto venit ( ibid. ) quod Chalda?am intcr , et Mediam ac Persiam situm est. 3 ) Desertum populorum Addacam vos in desertam populoram , in locum , ubi non sunt populi : et judicabor vobiscum ibi facie ad faciem , solus cum solis disceptabo. Ez. xx 35. k ) Deserta seculorum. Si beneficum et misericordem aliis te praebueris , wdificabantur in te ( i. per te) deserta seculorum. Is. LViii 12. qnae a seculo deserta erant , tu aedificabis , ut clarius dicitur Is. LXi 4. Contextum totum habes in Voc. Mdificator. Desiderabilis. Tollo a te inquit ad Ezechielem Deus
,

ocuiorum taorum in plaga. Ez. xxiv 16. Caram uxorem tuam morte repentina toUo. Et mortaa est uxor mea vespere. ibid. v. 18. Sic tollam ait rursum Dominus , quidquid carum vobis est , desiderabiie oculorum vestrorum 3 ibib. v. 21. liberos , imperium , templum. DesideriUiII. Ne tradas me Domine a desiderio meo peC" catori. Ps. cxxxix 9. Hebraice est Ne des desideria impii. Res eodem spectat precatur nimirum David , nc Deus evenire sinat quod iniquissimus hostis cupiebat ; neu se , contra desiderium suum, illi tradat. Desolatorius. Quis erit fructus hngua3 dolosa? ? Sagittce potentis Dei vindicis acutce , cum carbonibus desolatoriis , veliementer urentibus. Ps. cxix 4. In hebraico leguntur carbones juniperorum seu genistarum , quarum proesertim radicibus , si crementur , calor ingens 20 diuturnus inest. Vid. in Voc. Carbo. 8. Destruo. Destraxisti eum populum tuum ) ab emun' datione. Ps. Lxxxviii 45. Hebraice est , ut vertit D. Hieronymus Quiescere fecisti munditiam ejus. Quod
desiderabiie
,
:
:

,

(

:

) ,

1

3o

Detentio.
;

Deus.
Abstulisli sacerdoles
:

explicans Chaldcxus inquiL

,

qui

popnlum mundabant. Detextio. Sapientias vcrba sunt
honorificato
,

et in

Radicavi in populo parte Dci mei liarcditas illius ( cnollage

pro hctrcditas mca ) et in plcnitadinc sanctorum , detcntio vica. Eccli. xxiv 16. Domicilium est in parte hacreditaria Dei { hocrcditas Dei est haereditas mca ; quidquid possidet , et ego possideo ) et in pleno ccetu hominum sanctorum : qui ipsi sunt honoratus ille popuhis , in qao radices egi. Hcec , et totam illam
persono)

meum

SapicntiaeDivinoDprosopopoeiam, accommodat Ecclesia MarI-E Sedi Sapientia?. Detraho. Qui detrahit alicui rci prreceptae qui aliquod Dei vcrbum sive priccepium viohit, ipse se in futunim obligat poena? se obnoxium cfficit. Prov. XIII i3. Devoiio. EliamsL loculus fucrit homo ydevorabitur, Job. XXXVII 20. Si commemorare Divinorum operum magnitudinem coeperit , ea ipsa oppressus obmutescet. Sic periculosissima tempsaltes de nautis et^vectoribus omnis sapicntia eorum devorata est , pestate obrutis consumpta exhausta , absorpta est. Ps. cvi 27. Nihil jam prcesidii in arte erat consilii omnis expertes nihil nisi naufragium exspectabant. 2 ) Devorare sanctos. Ruina est homini devorare sanctos et post vota relractarc. Prov. XX 25. Damnosum est devorare sanctos , sive sancta ; i. e. pra3cipitanter et absque prcemeditatione vovcre aliquidin honorem suB. V.
, , ,
, :

,

:

,

perum ilhidque postea retractare et Divis jam sanctum surripere. Sanctos devorant ait in hunc locum interpretum quidam haud sanc in tempore feslivus
, ,

(

,

qui in Litaniis 00. SS. recitandis properant , Divorumque nomina transihunt ac mutilant. 3 ) Devorans. Increpabo pro vobis devorantcm , et non corrumpet fructum terrce vcstrce. Mal. iii n. Prohibebo locustam, ahaque insecta ne segetes vestras devorent. Deus. Exaudivit me Deus justitice mect. Ps. iv 2. Ile,

braismus Deus mcus justus. Dei genitivo casu. Nominibus additum magni2 tudinem significat et sensum auget. Hethsei ad Abrahamum Princeps Dei es apud nos. Gen. xxiii 6. id est magnus. Cedros Dci. Ps. LXXix n. ingentes subhmes. Grandis numerus , quasi exercitus Dei. 1. Par. xii 22. instar numerosi exercitus. Sicut sopor Domini pro somno arctisssimo. 1. Reg. xxvi 12. 3 Deus pro angelo qui Dei nomine apparebat. Ita in Lege Veteri persaepe legitur. In Imnc sensum Jacobus fratrem Esau appellat Vidi faciem tuam , quasi viderim omvultum Dei. Gen. xxxiii 10. Blandientis vox est ninu par iUi qua Davidem deiiniunt mulier Thccuilis
:

)

,

,

:

,

)

,

:

,

,

,

)

3

,, ,

sicut enim angdus Dei , Miphiboselh , Dominus meus rex. 2. Reg. XIV 17. iste vero dosicut angelus Deics. 2. Reg. XIX 27. uiine mi rcx priiicipe judice. Offeret Ix) Deus pro homine vicario eum servum suum dominus diis. Ex. XXI G. id est judicibus. Dominus domus applicabitur ad principibus ad judices adducetur. dcos. Ex. XXII 8. ad prassides EocTcmque seusu addeos utriusque causa perveniet. ibid. et principi populi tuinon maledices. V. 9. Diis non delrahes ibid. V. 28. Deus dcorum Dominus. Ps. XLix 1. Rex regum, Judex judicum. Huc revocari poiest quod ad Moyseu Deus de Aaroae dixit Ipse loquetur pro te ad populum el erit os tuum : tu autem eris ei in liis qua' ad Deum perf(w^ir; hebraice, et tu eris ei pro Deo. Ex. iv 16. Deus Judaoram et gentium. Rom. iii 29. Vid. in Voc. Oculus. 5 Dei fortes terra}. Principes populorum congregati sunt cum Dco Abraham : quoniam dii fortes terrce vehementer elevati sunt. Ps. XLVLult. Hebraice, quoniam dii, scuta rerrae , vehementer elevatus est. Yiri prcccipui ex hebraici

et

Deus. quorum illa

1

1

:

sic cst

:

,

,

,

(

)

,

:

:

,

,

:

popuU tribubus, patriarchae, prophetae, judices et reges probi cum Deo conjunctissimi summam gloriam consecuti sunt iiumani quidam dii, gentis sua? clypei, ac veluti dii pracstites. Hebraicum elevatus est exponi commode potest per enallagen numeri pro elevati sunt :yerbum enim singularisnumeri cumnominativo plurali, ut ila Hebraeis minime inusiGraecis est frequentissimum tatum. Doctissimus Genebrardus per nominativum pluralem dignilatis ita explicat Deus Pater, Fihus et Deus fortissimus super omnem terSpiritus Sanctus ram, valde elevatus est. Minus respondet quod Sacius, Arnobium secutus hoc loco affert de falsis diis agi ideo principes populorum a vero Abraha3 Deo vocatos esse ut retunderetur superbia daemonum, auctoritatem
,

,

,

,

:

,

,

,

,

,

;

,

divinam toto terrarum orbe sibi arrogantium. Nam ut ingeniosa sint ca^tera, qua ratione scuta terrce vocati sunt cum omnia vulneribus et stragibus impleant ? 6) Deus hujus seculi. Superbus Lucifer, qui ab ipso Domino princeps hujus mundi est nuncupatus Joan. xii 01 XIV 00, et XVI 11. Deus hujus seculi exccecavit
, , ,

mentes infidelium.
7
)

2.

Cor. IV
,

4.

Dii pro
:

Aaronem
XXXII
1.

sed falso deo. Populus ad Surge , fac nobis deos , quinos prcecedant. Ex.
:

uno tantum

Et fuso vitulo

Hi sunt

dii tui Jsrael.
,

ibid. v. 4.

venerantur ad modum iEg^ptiorum Apim aut Serapim bovis specie adorantium. Plurali autem numero, dignitatis causa appellant Elohim. Id honoris Deo vero per omnes Scripturarum ejus paginas habetur ut plurali numero Elohim et Adondimmcu^eiuv. Sic pythonissa iu Endor , conspecta Samuelis umbra , exclamat

Deum

,

,

, ,

i3i

Deuteronomium.

Diabolus.
)

videre se personam veneratione dignissimam , majus aliqiiid et augustius liomine. Deos ( hcbr. Elohfm vidi asccndentes de lerra, 1. Reg. xxviii i5. Quod intelligens Saul, numero singuiariinterrogat Quaiisest formaejus^ Quct ait : Vir senex ascendit. ibid. v. i4.
:

DeutergxomiuiVL GrcTcum vocabulum

,

secunda Lex,

repctitio Legis, altera Legis promulgatio. SicHber quintus Moysis inscribitur , qui uUimus est Pentateuchi.

Dextera. Dexterani taam sic nolam fac et eruditos corde in sapienlia. Ps. LXXXIX 12. Fons hebraicus huic versui addit verbum prascedens dinanicrare ^ et hujus est sententioc Doce nos ui; sic numeremus dies nostros et adducemus in cor sapientiam. Ulrumque consociabis si dixeris Doce nos ut brcvitalem vitac nostra^ intelligamus , scicntes, eam in manu tua esse, et in momento
. : , :
:

,

ate abrumpi posse fac, ut per salubrcm hunc timorem cor nostrum ad sapientiam erudiatur. Dextera iniquitatis. Dextera eoram , dextcra iniqui2 tatis. Ps. cxLiii 8 et 11. Hebraice , dexlera mendacii videlicet propter perjurium elevata enim manu ju:

)

;

:

rabant. o) Dextera orientis. mecB iliico sarrexerunt.

Ad dexteram orientis caiamitates Job. xxx 12. Ad dexteram he-

est ad latus , proxime. Pro oriente hebrailegitur, quod in toto Bibhorum canone praGterea non reperitur, ct IVIas6ra Hebrceorum teste florem juventutisseuhberos florcntes significat. ProUs ergo interitum deplorans Jobus , adlatuS;, inquit, llorentis meac soboUs , in ipso ejus ortu repentina calamitas est

braico

more

cum vocabuhmi

coorta ; tum nimirum , cum domus turbine eversa Uberos ejus omnes oppressit. Job. 1 19. U) Ad dexteram educere. Deus eduxit ad dexteram Moysen brachio majestatis suf3. Ls. LXiii 12. Amicissime dictum. Manum ejus arripuit, et ex iEgypto eduxit. DiABOLUS. Vocem grascam esse , ne Golhicis quidem secuUs doctiores latuit sed ejus origincm iiimis crasse commenli, liomines totius Gr.Tcioe ignari diaboU nomen a dia et boios accersierunt , quia de homine duos morseiios seu bolos faciat ^ unum de corpore ct unum deanima {dia enim esse latinum duo opinabantur) et utrumque crudeUter devoret. Scimus aulem, a diaballo, criminor, nuncupatum diaboium quod latine est criminator calumniator; unde nomQn Diabolo juveni in Plautina comoedia. Gra^ce de utriusque sexus liominibus dicitur. non criminatrices Sic Paulus ubi nos legimus anas gra)ce scripsit non diaboios. Tit. ii 3. Antonomastice hoc nomine appeUatur accusalor fratrum noslrorum , Apoc. Xii 10 qui est diabolus , et satanas. ApOc. XX 2. diabolus quia criminatur ; satan quia advcrsatur.
:

,

,

,

,

,

,

;

,

,

: ,

DlCO.
)

DlDYMUS.

t33

Maledicore diabolum. Dam maledicit impias diabo2 lum, maledicit ipse animam suam. Eccli. XXI 3o. Non disqui vulgo scntenliie huic subjiplicet quidcm sensus citur Quia simili malilia laborat ipse quia satame per
,
:

,

peccatum est similis. Prrcfero tamen cum doclissimo ei magni judicii interprete Joanne Baptista Hamelio exposilionemhanc Quiexsecraturcalumniatorem, exsecraquandoquidem id faciens ipse fit calumnialor, lur se
:
:

exsecrando exsecrationi se subjicit. Diabohis ante pedes Dei. Jnte faciem ejas, ex ) iEgypto ascendentis, et populo suo terram sanctam panibit mors : et egredietai' diabolas ante pedes ejus. dentis Hab. III 5. Poetice ut est illud canticum stylo maxime excelso scriptum introducuntur Mors et Diabolus ceu Justitiae Divinae ministri ad hoc praemissi ut supplicium de Chananocis sumant. In hebraico est Pestis ct Pruna dptime quidem nam pestis nomine genus morlis ostenditur, quocatervatimraptisuntChanansei hosti autem stygio concessa esse indicatur facultas nocendi ct pruna3 instar qucTque obvia consumendi. Allegorice Mors et Orcus a Christo victi ejus tiiumphum ornant. U) Diabolus in Israel. 1. Macli. i 58. Gravis ofTensio, ingens detrimentum in IsraeUtico populo. DiCO. Dico ego opera mea regi, Ps. XLiv 2. Hebraica verbum lioc non a dicando , sed a et graeca ostendunt dicendo derivandum esse.
et
3
, , , , , , ;
: :

,

,

,

,

2 ) Pro statuere. Dixit injustus ut delinquat in semetipso. Ps. XXXV 2. Decrevit apud se inique agere. Dixit ut disperdereteos. Ps. cv 23. Deus omncs delere conslituit. 3) Pro jubere. Deus qui dixit de tenebris lucem splendescere. 2. Cor. iv 6. h) Tu dicis ; tu dixisli. Affirmatio est apud Hebraeos , q. d. ita est, ut dicis. Interrogavit eum prceses , dicens Tu es rex Judceorum ? dicit iili Jesus : Tu dicis, Matth.

XXVII

11.
,

DiDRACHMA

sive

Didraclimum

;

duplex drachma.

Magister vestcr non solvit cUdrachma ? Matth. xvil 23. Cum Hebraeorum drachma graecis siveatticisalterotanto major fuerit, qua^res utro sensu, hebraico , an groeco,
,

didrachmum hocloco accipiendum
:

sit.

Verumipsesacer

historicus dubitationi occurrit , cum Christi ad Pctrum piscem , qui primiis ascenderit, tolLe : verba mox adjicit et aperto ore ejus, invenies staterem : illum samens , daeis pro me , et te. ibid. v. ult. Stater aulem seu siclus , eral
,

letradrachmum atticum non hebraicum. Tetradrachmum hoc atlicum, sive didrachmum hebraicum, pro
,

Christo simul et Petro

pendendum, efficiebat asses nostrates circiter triginta duo. DiDiMUS. Tliomas f qui dicitur Didymus. Joan. XI 16.

.:

1

34

DiEs.
:

et Joan. xx 24 , et xxi 2 ropetitur. Ne putes , binofuisse , qualis erat MaltluGus, qui et Lcvi iclem signiricant graece Diclymus , et Tliomas syriace ac hei)raice , videlicet Geminum seu Thomas eodem partu cum fratre aut sorore fuit editus, seu id nomen re ac vero sensu caruit , ut apud Romanos in LentuUs , Varis ,

quod

minem

:

Spuriis, atque etiam Geminis. Sic Tabitha etiam Dorcas dicta est. Act. ix 56 et 09. sqq. Quorum nominum utrumque damam significat , illud lingua syriuca;, istud graeca. DiES. Jiwavi patrlbas vestris , daturiim me els terram fluentem Lacte et melle , sicut est ciies licBc» i. e. ut hodie res se habent , ut res praesens demonstrat. Jer. xi 5.
IJtitur

Jeremias eadem loquendi forma

et alibi

,

camque

affectatur familiaris Jeremiai propheta Baruch. Et nunc Doniine Deus Israel , qui fecisti tibi nomen sicat est dies iste. Bar. 11 11. Qui , tot editis potentia3 tua3 argumentis, et indiciis admirandis ,tantam tibi gloriam apud

quantam hodie videmus. Eduxit patres nostros de terra jEgypti , dare (pollicitus, daturum se) nobis terram fluentem lac et mel , sicut hodierna die. Bar. i 20. quod et opere impletum videmus. 2 ) Dies cocli. Davidi de Salomone filio Deus promittit Ponam tlironum ejus sicut dies cceli. Ps. LXXXVlliSo. Declaratur hebraismus hic verbis perspicuis 2. Reg. vii i5, ubi eadem promissio sic refertur Stabiliam tlironum regni ejus usque in sempiternum. Aaroni quoque et ejus posteris, sacerdoliumaddicitur 5fV^«;rffe5 c^//. Eccli.
,
:

omnes gentes comparasti

,

19. perpetuum scilicet ; quamdiu in ccelo dies orielur , et quamdiu ipsum coelum erit. 3) Die quotidie. Benedictus Dominus die quotidie. Ps. LXVii 20. Hebraice , die die. i. singulis diebus, quotidie. k ) Duo dies , dies tertia. Vivificabit me post duos dies : in die tertia suscitabit nos. Os. vi 5. Post brevem iram et poenam celeriter parcet. Simile illi Servatoris Christi dicto : Ejicio dcemonia, et sanitates perficio liodie et cras

XLV

consummor. Luc. Xiil 02. Exiguum superest spatium. 5) Post dies et annum. Is. xxxii 10. Post multum temporis. 6 ) A diebus in dies,. Ex. xiii 10. id est, quotannis. 7) Dies decreti. 1. Mach. x 54. Distingue clecretos dies a solennibus, qui ibidem nominantur. Solennes dies ii sunt, quos ipsa Lex defmit decreti , quos ultro Synagoga elegit. Sic festos dies sibi sponte indixit populus Dei ob victum Holofernem , ob insidias Amani depulsas, ob Encajnia Machabaica. Judith xvi ult. Esth. ix 17 sqq. l.Mach. IV 59. Immunitatem rex Demetrius conseditHe!)raeis in singula sabbata, neomenias seu diesnovae lunae, dies decretos * et solennes , imo et in triduum aute et
et tertia die

vitae

;

:

Djes.

i35

post hos solennes dies , quo liberior illis religionis sua) cuUus sit, salisque temporis suppetat adituris Hierosolymam, ac rcdlturis ; ibi enim solennes illi dies agendi erant. Nequis cogere viros religiosos posset , ut cunj pietatis dispendio causam dicercnt , lolius utiinquc tridui libertas data est. 8) Dics maguus. Quo Deus illustre aliquid ct insigne patraturus erat , is dies magnus a Divinis Scriploribus sive ca res male erat ccssura , nt Joel. appellatus est II 11 , Jer. XXX 7, Apoc. VI 17 ; sive beue , ut Os. i ult. de quo loco distinctius in Voc. Magnus. 9) Dies regis. Popuius jam fermentatus , ut propheta loquitur , i. e. jam corruptus suoque regi ad adorandos vitulos invitanli sese addicens^ exclamat Dies regis nostri l Os. vii5. Nostrorum temporum more dicerent Vivat Jeroboamus ! obediatur imperiis regiis novis nu:

,

:

!

populo una cceperant principes furcrc a vino : proceres velut ebrii ad idem ruunt. Pergit itaquc rcx , et ad sacrificandum infami deo extendit

minibus sacrificetur

!

Cum

suam cuv.i illasoribus , preesenti blandientibus , se inanitatcm rci irridenlibus. ibid. 10) Dies liominis. Dicm liominis non desidcravi : tu scis. Jer. xvii iG. Solcnt haec verba ita exponi , non desiderari a se plausum , prosperitatem humanam , vitam diuinanuni

apud

turnam. Sed cum fons hebraicus habeat diem calamitosum, non felicitatis sed miseritC proprius dies hicest. Quod etiam cum loci serie praeclare cohaDrct. Domine. inquit, tu scis non desiderare me eventum illarum calamitatum, quas Hebraeorum reipublicae tuo jussu miuatus sum.
,
,

11 ) Dies agnitionis. ]\on habebunt spem , ncc in di' agnitionis , die extremi judicii , allocutionem , i. e« con-

solationcm. Sap. iii 18. 12 ) Non dies , neque nox. Erit dies una , quit noto est Domino , non dics , neque nox : et in tcmpore vcsper< erit Lux. Zach. XIV 7. Dies aeternitatis tum dierum noctiumque vicissitudo cessabit tum vespera parem cum meridie lucem habebit. Antequam dies hic magnus oriatur , aquse ibid. v. 8) gratiae et scienlia^ coelcstis per omnis orbis partes diffundentur , et fiet ( v. 9 ) ununi ovile sub uno pastore , unum regnum sub uno domino quod propheta deinceps sub liebraicorum nominum allegoria prosequitur. 13 ) Dies qui formantur. Imperfectum meum vidjruni ocuLi tui , et in libro tuo omnes scribentur : dies formabuntur , et nemo in eis. Ps. cxxxviii 16. Tu me ante intuebaris , quam perfectus in maternis visceribus essem in immenso scientiae tua) aeternae volumine consignati sual dics omiics , quibus singuli honiincs ante orlum
:
:

(

;

:

, ,

l36
:

formantiir in libro hoc tuo desideratur. DlFFERO. Tu vero repalisti et despexisti distidisti Christum tuunu Ps. Lxxxviii 39. Verus sensus litteralis in Messiam orbis libcratorem non cadit , quasi ejus adventum Divinus Pater , interposita longiore mora , in seros annos prorogarit. Dijferre bic non est procrastinare , extrabere , reservare ; sed , ut ex gricco fonte patet , unde Psallerium Vulgatai conversum est objicere ; quidem cum ira est enim in bcbraico , in illum excanduisti atque ita Hieronymus vertit ; id autem de Jesu Messia dici aut cogitari pie non polest. De tempore captivitatis loquitur psalles : Post tam illustria promissa , repeliis nunc populum tuum , ac tan:
:

DlFFERO. DlLECTUS. ne unus qiiidcm eorum dierum

:

quam non tuum contcmnis ; ejus regcm , a Le unctum, iratus abjicis , et procul amandas. Eodcm omnino modo res se babcl Ps. LXxvii 21 , ubi vcrbum idcm licbraicum
Eo tamen loco , cum de xl annorum profectione psalmus agat , vocabulum distulit ctiam de interiratus populo Deus jecta mora intelbgi apte poterit ingressum in terram sanctam prorogavit. DiLATO. In tribulatione dilatasti milu. Ps. iv 2. sive cor , tristitiae angustiis arctatum et contractum , sive ipsas viarum et rerum angustias. 2 ) Dilatare os. Poctice. Dilata os tuum , ct implebo iltud. Ps. Lxxx 11. Opta , pete quantumcunque desideres , impetrabis. 3 ) Dilatare animam. Vir superbus elinsatiabilis comquod iniiio paratur a proplieta homini bibenti vinum quidem exbiiarat , at quomodo vinum potantem decipit sic erit vir superbus , et non decorabitur , sed instar ebrii aliis ludibrio erit. Additur similitudo altera , qua par es«e dicitur sepulcro et morli , quae satiari nequeunt: dilatavit quasiinfernus animam suam : et ipsequasi mors est cupiditatem et non adimpletur. Dilatare animam , extendere , adeo , ut omnes gentes , onines populos , si modo fieret copia , sibi unus sul)]iceret. Hab. ii 5. DiLECTUS. Inter tonitrua ac tempestates , inter fulminum fragores , tota ncmora disjicentium , appellatur Deus dilectas quemadmodum fUius unicornium. Ps. xxvill 6. Terribilem liaec Deum efliciunt impiis justis vero sibique fidelibus amabilis apparet liccc ipsa potentia et ut puUus rliinocerotis , aut monocerotis majestas cum jam obvios cornu petit , ejusque nascentis vim in arbores experitur , hoc ipso aspectu intuentium animos recreat. Hodierna hebraica pro nostro dilectas habent Sirjon quod nomen est montis. Sed olim aliter fuisse lectum , ostendit auctoritas lxx Interprelum , qui nobiscum faciunt.
legitur.
:
:

:

,

:

:

,

,

, ;

DiLiGO.
)

DiLtJViTTjvr.

1

37

Dilecliis ex dilecto. Cant. v 9. Hebraismus : caris 2 omnibus carior. 3 ) Rex virtiitiim dilccti dilecti. Rex Deiis exercitinim

dilectissimi populi sui

;

allegorice

Domhuis dabit verbam cvangcUzantlbas , hcx virtatam dilccti dilccti ; et spccici domas
Ps. LXVii 12. sq.

Dominus

et

Rex

dilectissimi Filii. virtatc malta , dividcre spolia. hic noster dabit elo,

quentiam et vim annuntiandi potcntissime suam legem: idemque dabit, spoliis plurimisecclesiam suam pulchre et magnifice exornare posse. DiLiGO. Dilexi , qaoniam cxaadict Dominas vocem oratam bonum qui tionis mccc. Ps. cxiv u Dilexi Deum preces meas audiit. Futurum pro pra?terito. DiLUCULUM. Ubique Dei oculis sum expositus ubique
, ,

,

in illius manus sum , si sampsero pennas incas dilucato et habitavero in cxtrcmis maris. Ps. cxxxviil 9. si vel volare celeriter possem , et alarum ope ab ortu in occasum commeare , atque in maris remotissimi littore vel insula me absconderem. 2 ) Consurgens diluculo. Mittere Dominus prophetas suos dicitur consargens dilacalo. Jer. xxv 4 et xxxv i5. in tempore mature , instar hominis sollicili ac vigi,

lantis.

3 ) Novi diluculo. ISon defeccrunt miscrationcs ejus novi dllucalo : malta est fides tua. Thren. lil 22 sq. Novi quae quia licbraice pro novcc , nimirum miserationes vocabulo masculini generis exprimuntur, in eo defixus animo interpres epitheton mascuhnum subjunxit. Miquotidie , et celeriter , serationes ejus non deficiunt cum prima luce , novag nobis exoriuntur tanta Dei
:

:

:

fides est.

DlLUVIUM. In dituvio aquarum muttarum , ad cam non approximabunt. Ps. xxxi 6. Etiamsi inundent calamitates hominem Dei amicum non tamen ei nocebunt.
,

Diluvium inhabitans. Dominus diiuvium inliabitare facit : et sedebit Dominus rex in ccternum. Dominus virtutem populo suo dabit : Dominas bcnedicct poputo suo in pace. Ps. xxviii 9. sq. Nostra cum hebraicis ita con2
)

junge quemodmodum et in Psalterio meo posui Apparet sempiterna Dei majestas in diluvio , quod impios terrens et puniens in terram effundit at populo eique in pace benesuo fideli fortitudinem concedet
, :
:

,

dicet. 3 ) Diluvium prceteriens. Bonus Dominus spei'antes in se : et in dituvio prcetereunte ,

et sciens

consummationem faciet loci ejus. Nah. i 7 sq. Inter varia's de hoc loco opiniones veri similior est de Divino auxilio adversus Sennacheribum , qui infuso in Juda^am exercitu inundalurus omniu erat. Ejusdem Assyrii regis irruptionem

, , :

l3S

DlMETIOR.

DlPLOIS.

Isaias quoque imagine fluminis inundantis priemonslrat VIII 7 sq. En ut inter se in unius rei effigie exprimenda

conveniunt disertissimi
Isaias

duo prophetarum omnium
!

eloquentissimus Solatium accedit ab addito \ oc-dhu\o p^^cetei-eunte. Breve, inquit, hoc diluvium esse jubebit is j qui spem suorum novitet respicit : fmiet ille spe citius hoc periculum, et una nocte vobis ita succurret ul nullus airumnas locus
,

majorum

Nahum minorum

,

supersit.
ipse Deiis locutus est In sancto suo sanctuario suo , dicens ExuUabo , et dividam Sichimam , et convaliem tabernacuiorum dimetiar. Ps. CVII 8. In eamdem sententiam haic scripta leguntur Ps. LL\ 8. Militaria sunt dividere ac dimetiri imperator enim vic^

DiMETiOR. Victor
e.

i.

:

:

agrumdividebat, et possidendam suam cuique partem dimeliebatur. Ita Deus , ipse pro Davide suo pugnaturus , possessionem ei promittit Sicliimoe (i. e. lotius Samaritidis) et vaUis Succoth, vei potius Syccotli ) latine tabernaculorum , ubi Jacob olim tabernacula collocaverat , aliarumque provinciarum , quae deinceps enumerantur. DiMiDiUM. Corona domus Joab et Dimidium requietori exercitui liostiiem
,

Sarai , 1. Par. II 54, non sunt appeliativa, sed propria nomina , duorum e quatuor Salma) filiis , ut ex'
tionis

LXX

patet.

DIMINUTIO. Laboravit
et in recjuie

dives in congregatione substantia,

suis. Laboravit pauper in diminutione victus , et in fine inops fit. Eccli. xxxi 3 sq. Quinunc dives est, olim laboravit , ut opes coUigeret ad extremum vero honeste partis fruitur quietus , et absque avaritia genio tranquille indulget. At pauper iste qui sordido ditescendi studio genium dcfraudat , et ne victum quidem corpori praebere audet, demum e paupertate ad egestatem et inopiam devolvetur. DIMITTO. Qui dimittit aquam , caput estjurgioram : ci antequam patialur contumeliam , judicium deserit. Prov. XVII i4. Sicut (quaiparticulaperHebraismumomittitur) qui aquae viam elabendi aperit , sed eam retinere deinde et coercere arbitratu suo non potest : ita qui coepit jurgia , ea finire ac tollere non eadem facilitate potest. IUe sapit, qui potius initio judicium deserit, seu lite abslinet , antequam res ad contentionem et contumelias

sua replebitur bonis

adducatur.
Eccli.

DiORYX. Sapientia de se ait Ego quasi fluvii dioryx. XXXIV 4i. Inepte , qui nomen hoc proprium fluvii
:
:

putavere , cum nullus eo nomine usquam reperiatur. Appellativum gra^cum est fossa a fluvio ; Sapientia a

Deo

Patrc.
,

DiPLOis. Grajcum

vestis duplex, Ila Ps.

GViu

2()

vci-

DlRECTUS.

DlSCOCTUS.

J

3^

terunt lxx ad magnitiulinem prohri sii^nificantius exprimendam. In hebraico simpliciier est pallium. Dfplois fuslilia^ legitnr Bar. v 2 , et cum mitra Iionoris iEterni ut videas, accipi in utramque conjungitur i. e. Dei)
(

:

partem.

DlRECTUS. JSeque enim , qiiod habcndum erat ^ dlrecto sensu distribuit : simiiitcr et quod non erat liabendum, Eccli. XX 19. Alia bona habenda snnt, seu retinenda , ad usus necessarios ; alia non habenda , sed restituenda, si male parta ; vel egentibus iargienda, si sint superflna. Prodigusneutra distribuit directo scnsu, prudenter, sana et recta ratione; sed omuia in parasitos et adulatores profundit. 2) Vioc directa); i. e. prospercc. Eccli. XLi 2. 3 j Viaj viis directse. Deus suis transeuntibus converlit aquas maris rubri et Jordanis in siccitatem , et siccata est terra : et vicB illius viis illorum direct(^ sunt. Ecch'. xxxix 29. Dei judicia semper bonis favent , consentiunt , et placent. At peccatoribus offensiones et ruina in ira ejus,
ibid.

U) Planctus in direclum. Tonde capiilum tuum, et pro: et sume in directum planctum. Jer. vil 29. Hebraice, super excelsa , super eminentia. Plange , ut longe audiaris , ut vox tua etiam in viciuis collibus et montibus percipiatur. DlRlGO. Qui loquitur iniqua, non direxit in conspectu oculorum meorum. Ps. c 7. Oculis meis non placuit. Hebraica vox significat firmari stabiliri. Proinde collige : Mendacem et fraudulentum in conspectu meo perseverare non sum passus. 2 ( Directus est cum angelo. Jacobi patriarchae elogium Os. XII 3. In luctatione fuit superior. Contextum totum repryesentabo ad Voc. Invaiesco.
jice
,

3 ) Vi?e vii5 directae. Directus.

Explanatum

est

modo

in

Voc.

DIRUAIPO. Tu dirupisti fontes

et torrentes.

Ps. LXXIII i5,

Tu erumpere jussisti rivum actorrentem^ Moyse
,

petram

in Rapliidim et Cades percutiente. Dicuntur propter copiam fluvii propter celeritalem torrentes. DISCEUXO. Dum discernit ccelestis reges supeream, nive dealbabuntur in Selmon. Ps. LXVii i5. Rex coelestis populo suo et terrce reges destinat ac pra^ficit, Hebraii eorumque sancta ecclesia nivis instar splendebunt, haud secus ac mons Selmon. De monte hoc dicetur a me suo loco. DisciPLlXA. Messias attritus est propter scelera nostra: discipLina pacis nostrcB super eum. Is. Lill 5. Castigatus est ut nos omni felicitate potiremur.

Dum

,

DISCOCTUS. Vox Dci ad Ezechielem

:

Pinguissimum

l4o
pecus asstime
:

DlSCUBITUS.
compone qiioque

DlSSOLVO.
strues osslum
(

majonim

,

relictis intra carnes minoribus) sub ea (olla) : efferbuU coctio ejus, et dlscocta sunt ( iiebraice , fac effervescere buUitus ejus , et impegerunt) 055« lUius in medio ejus.

Ez. XXIV 5. Coque tamdiu , clonec in fcrvcntibus et bullientibus aquis minima etiam ossallammarum vi a carnibus resolvantur , ac discocta omnia ferente aestu impingant , et inter se concurrant. DISCUBITUS. De discubitu in panibus. Eccli. XLI 24. intellige ex V. 21 erubescite. Gra;ca rem dilucidant, quae vetant figere cubitum in mensa. Pudeat vos inverecundo gestu accumbere, oblitos honoris , qui convivis debetur. DiSPERGO. Ascendit , qui dispergat (quivastet, depopuletur omnia , inquit Hieronymus) coram te, qui custodiat obsidionem : contemplare viam , conforta lumbos , robora virtutem valde. Quia reddidit Dominus superbiam Jacob f sicut superbiam Isracl : quia vastatores dissipaverunt eos et propagines eorum corruperunt. Nah. ll 1 sq. Ascendet vastator Nabuchodonosor , qui tc tuamque Niniven o Sennacherib, obsidione concludat. Circumrobur omne spice omnem evadendi rationem et viam puniet Deus injurias superbe a te nihil agis coUige illatas tum duabus tribubus (quas Jacob appellat,) tum captivis decem Israoliticis quas tui dissiparunt , et exscindere conati sunt. DiSPONO. Jucundus liomo , qul miseretur et commodat facile disponet sermoncs suos, parata habebit responsa quae rcddat in judicio humano, atque Divino quia in CBternum ab accusatoribus non commovebitur , sed inmemoria cttcrna eritjustus, et ab auditione mala damnationis non timebit. Ps. cxi 5 sqq. Qui jMc/(C(niomine sapientiam et prudentiam intellexerunt, hoc sensu, misericordem omnia prudenter moderari, ne desit nimirum quo alios juvare deinceps possit hi, inquam vere dixerunt, sed falso interpretatisunt; quod sexcenties accidere videmus iis qui latina sola respicientes eorum amblguitate falluntur quoniam linguis primoBvis destituti, sensumapparenlem et humanum a vero Divinoque discernere nequeunt. Hebraicum misckpclt in pracsenti loco ambiguitatem omnem tollft, quippe quod sapientiam aut prudentiam non indicat sed proprio et clarissimo sensu de judicis cognitione accipiendum est. DissiPO. Dissipati sunt, ncc compuncli ; hcbraice , nec tacuerunt ; i. e. more hebraico non quieverunt non desierunt. Ps. xxxiv 16. Varias ad me perdendum vias inierunt nec poenitentia ducti destiterunt. DissOLVO. Frequens est in Sacra Pagina rf£55o/y/, pro imbecillem , infirmum fieri elanguescere , debihtari. DissolutcB sunt manus ejus, Isbosethi , occiso Abnere.
, , ,
:

;

:

,

,

:

,

:

,

,

,

:

,

,

,

,

;

,

DlSTINGUO.
2.

DlVIDO.

j4i

1. Enervatus est, robiir amisit, fractus est. non dissoLvantur manus tuce. Soph. iii i6. Noli difnoli animo consternari. Eodemque sensu de fidere corde et genibus. Dissolverunt cor populi. Jos. xiv 8. Cor

Reg. IV
, ,

Sion

tabescens , et dissolutio genicuioruni , et defectio in cunctis renibus. Nah. II lo. Manus debiles , et genua dissotuta. Eccli. XXV 02. DiSTiXGUO. Hebrsei irritaverunt eum , Deum , ad aquas contradictionis : et vexatus est Moyses propter eos, quia cxacerbaverunt spiritum ejus : et distinxit (hebraice, temere locutus est , effutiii , inconsiderate loculus est) in labiis suis. Ps. CV 32 sq. Moyses eo loco, ubi Deo et ipsi populus contradixit , vexatus est , seu in maximum et ipse damnum incurrit : nam ^ exacerbato per suorum contumaciam animo , in verba illa prorupit , quibus offensus Dominus etiam ipsi dditum in terram promissam interclusit. AUoqui petram jussus ( loquimini ad petram, Num. XX 8 ) discessit ab hoc imperio , neque petram , sed populum inconsiderate affatus , dixit Audite rebelles,
:

etc.

ibidem

v. lo.

Interpretes

,

qui

verbum

distinxit

ad

Deum

traxere , negantem Moysi introitum in terram sanctam ; viderint , quo pacto veritati hebraicie satisfaciant an enim temereDeus ctinconsiderate locutus est? DiVES. Pater Divinus Filio suo Jesu Christo , salutis humana3 causa mortuo , dabit impios pro sepultura, et divitem pro morte sua. Is. Liii 9. Eleganter D. Hieronymus impios interpretatur populos gentium ; divitem hebraicam gentem , legis et regni possessione antiquissima opulentam. Utrosque Christo pro morte et sepultura sua Pater donavit, et possidendos dedit. Significanter hebraice dabit impios sepulcrum ejus , et divitem pro morte ejus. In Christi sepulcro impielas sepelietur , et , qui fuerant impii , jam gratia opulenti resurgent quo nulius esse potcst e Christi morte fructus gloriosior , nulla vindicta Deo Homine dignior. DiviDO. Ipse ( infernus , i. e. tumulus ) inter fratres dividet. Os. xiii ult. Fralres a fratribus avellit , ho: : :

mines omnes

dividit et abripit

mors.

Totum hunc

lo-

vide in Voc. Blorsus. 2 ) Divisi ab ira. Contaminaverunt testamentum ejus : divisi sunt ab ira vuitus ejus : et appropinquavit cor illius. Ps. Liv 21 sq. Mira liic interpreium dissensio propter loci obscuritatem , et graecorum voluminum ab hebraicis , atque hebraicorum inter se discrepantiam. Ad duos tamen sensus revocare partes omnes licet. 1. Qui testamentum sive legem Dei peccatis contaminarunt suumque pactum ac fidem datam violarunt , ab ira vultus Divini dispersi ac dissipati sunt cor enim Dei appropinquavit , ut eos visitet , supplicioque addicat.
:

cum

, ,

l/j^
2.

DlVINATIO.

DO.

tum suum

ira disjunxerunt vulbutyro lenlus oflerentes , appropinquare cor suum finxerunt ac amicitiae specie fel reconditum obtexerunt. Cum quo prorsus consentiunt MolUti sunt sermones ejus super oleum quae sequuntur

Fraudiilenti
,

homines longe ab
,

et os

:

,

sunt jacula. ibid. DiviXATlO. Pro oraculo. Divinatio in labiis regis , in judicio non errabit os ejus. Prov. XVI lo. Rex quae losciens et volens non errat in quitur , oracula sunt judicio; certe in errorem non inducit quemquam eorum qui bona fide principi obtemperant. Aliter si judicet aut imperel, non jam regnum est , sed tyrannis. DivisiO. Transire inter divisiones ( partes divisas ) vituli. Jer. xxxiv 18 sq. Ritus ineuntium foedus , etiam apud gentes profanas , ut inter victim.T dissectae partes
et ipsi
:

transirent.

Do. Projusto datur inipius , et pro rectis iniquus. Prov. XXI 19. Deditur pro illis veluti piaculum , ut Lxx habent sive ut victima succedanea. Sic Aman pro Mardochaeo, pro Daniele accusatores , Saulis filii pro innocente populoin mortem dati sunt. Estli. vii 10. Dan. vi 24, et XIV 4i. 2. Reg. xxi 1 sqq.
;

2 ) Dare in misericordias. Dedit eos Deus in misericordias in conspectu oninium qui ceperant eos. Ps. cv i!i6.

Erga Hebraeos captivc3 doiniiiorum misericordiam excitavit.

3

)

querelam

dnre tri«;tiliam. In bonis non des Dare querelam , et in omni dato non des tristitiani verbi mali.
, ,

Eccli. XVIII i5. Si quid aliis larg-iare
tristis id

noli querulus ac

noU verbis asperis gratiam tui doni corrumpere. Cor pravum dabit tristiliam , et homo perifacere
iUi.
:

tus resistet

Eccli.

xxxvi

22.

Versutus

aliis tristitiam

parit

:

sed

homo
,

peritus effugiet.

U) Dare potestatem Deo. 2. Mach. xiii 14. Omnia Deo certaminis exitum ei relinquere. Hanc committere Judae Machabaei voluntatem declarat militaris tessera Dei Victoria : qua munitus ab eo exercitus in aulam regiam v. sq. irrumpit in eam scihcet aream in qua regis tentorium statutum erat. 5 ) Quomodo dabo te ? Ad Ephraim seu rcgnum Israe,

,

,

Dominus Quomodo dabo Iractabo te Epliraim ? an protegam te Israet ? Non protegam sed quomodo dabo te ? qualem esse jubebo fortunam tuam ? sicut Adama ponam te ut Seboim : quse urbes cum Sodoma funditus
lis
,

dicit

:

{

)

,

,

eversae sunt. Os. xi 8. Statim autem , veluti severitatis poenitentia subeunte , misericordiam et salutem proniittit.

6) Dabit eos

;

i.

e.

sinet

,

stere. Propter hoc dabit eos usque

permittet, patietur consiad tempus , in quo par"

DocTon.
turiens parlel
fUios IsratL

DoLiis.

i43

: et reUqidce fratriim ejtis convertcntur ad Mich. v 3. Propter hoc ( iit nasci Mcssias , dux etprinceps vcrorum Israclitarinii Belhlehemi possit quemadmodum superiore vcrsu promiserat ) Propter hoc permittet Deus Ilehra^os , etsi tam ingratos et inconsistere post captivitatem Bahylonicam in dignos terra promissa tamdiu , donec partnricns pariat mater qucTD ad id usque temporis fuit sterilis , nimirum illa Gentihtas. De hac enim Panlus Gal. iv 27. interpretaLauda steriUs , quce non tur illud prophettC evangehci
, , , , :

paris
:

quoniam mutti

fdii desertcs

,

magis quam
,

ejus

(Synagoga3) quce habet virum. Is. Liv 1. Sic et Anna cecinerat Donec sterilis peperit plurimos : et Synagoga quce multos habebat fdios , infirmata est , sterihs evasit. 1. Reg. II 5. Tum reliquiaj fratrum Messiae ad veram ecclesiam filiorum Isracl convertentur, cum Cliristi discipuli electos ex Judaeorum populo ad magistri sui religionem adducent. Suos hos pascet Jesus in subllmitate nominis Domini, ipse vero magnificabitur usque ad terminos terrcB ut ihidem Micha^as pergit v. 4- Et erit iste
,

pax,
7
)

V. 5.

Christus Pax nostra. Gratia dati. Vide in Voc. Datum,
Joel. II 25.
illo

DOCTOR.
sias in
neficiis.

Doctor

Justitiae appellatur

Mes-

magnifico

vaticinio de ejus adventu et be-

DOCTRIXA. Filius sapiens , doctrina patris. Prov. xill 1. Filjus sapiens est viva imago doctrinae et institutionis
palernae.

DOLEO. Viderunt te , et doluerunt montes : gurges aquarum transiit. Hab. iii 10. Poetice ut omnia in illa hypotyposi Dei populum suum ex ^Egypto educentis.
,

Tantis perculsimiraculis expaverunthostiles reges. Jordanis gurges transiit , stanle lluminis parte superiore. 2 ) Dolentium arma ( Eccli. ix 20 ) exposui in Voc.

Communio.

DOLO. Doiavi
et
,

in prophetis

,

occidi eos in verbis oris

mei:

judiciatua quasitux egredientur. Os. VI 5. Durissimum populum ceu lapides et ligna , per prophetas meos polire studui , ut ad aequum adducerem. At vos eos occidistis ut adeo idem esset eos mittere , ac in certam mortem propter verba mea subeundam conjicere. Verum poena , tuo judicio illis inlligenda , o Deus ,
:

omnibus illucescet. DOLUS. De impiorum
alloquens
:

felicitate ita canit psaltes
(

,

Deum

in lubrico ) posuisti eis : dejecisti eos , dum cdievarentur. Ps. LXXII 18, Divitiae et prosperitas sunt via lubrica et dolosa , facile in lapsum trahcns. Propter hanc viam , juxta dolosos hos calles posuisti eos ; ibi suam illis semilam

Propter dolos

Hieronymus

,

, , ,

l44

DOMA.

DOMINtJS.
,

(lesignasti. Diim a tc cxtollimtur et acl iiiferos dejiciuntur.

caduiU in lubrico

tectum

gra3ca, qua3 an totam domum , an soJum griunmatici certant. In Vulgata con, stanter pro tecto ponitur. luobsidione arcis Jerosolymitanae proponitur a Davide pracmium militi , qui tetiglsset domatum fisialas ( 2. Ikct^. v 8. ) i. e. qui eo evasisset ut lioslilium tectorum canales attingere manu posset. Esdra hortanie festum tabernaculorum instaurant ea concinnant e frondibus , ubiubi locum apertum inveniunt ; In clomate suo , in atriis , in plateis. 2. Esdr* VIII i6. Mellus est sedere in anguio domatis ( LXX perspicue , hypmhri ; sub dio ; melius eslhabitarein angulo lecli exposito et incommodo , ) quam cum muliere litigiosa , et in domo communi. Prov. xxi 9 , et totidem verbis Prov. xxv 24. Chald.Ti comburent cani ( Jero5oly-

DOMA. Vox

significct

Dum

mam

) et domos , in quarum domatibus sacrificabant Baal. Jer. XXXII 29. omnes domus , in quarum domatibus ( tectis planis et subdialibus , qualia in Paltcstina , et calidioribus etiam Europte regionibus ) sacrificaverunt omni militicB cocli , stellis , quarum inde liber aspectus. Jer.

XIX

10.
,
;

DOMIXATRIX. Dic regi , et dominatrici regina? Humiiiamini , sedete : quoniam descendit de capite vestro corona gioria vestra. Jer. xiii 18. Non tamen placet regis uxor sed mater. Mittam te et matrem tuam quce ge,

nuit te , in terram alienam ibique moricmini. Jer. XXII 26. DOMiivoPi. Cum genitivo , hellenismus est. Homo iniquus et violentus omnium inimicorum suorum doml nabitur. Ps. IX 2G. Sperat , se omnibus inimicis pro-

----,

dominaturum. Dominabuntar corum justi in madominabuntur impiis in luce futuicC vitae et auxilium eorum potenlia iniquorum, veterascet in inferno a gioria eorum, amissa gloria interibit. Ps. XLVIII i5. Pactum , quod irritum fecerunt , et ego dominatus sum. eorum, dicit Dominas. Jer. xxxi 32. et ego ad supplicium eos rapui vel cum tamen ego legitimus eorum tunc dominus essem. Si mei non fuerint dominati immacalaius ero. Ps.. xviii i4. Si mihi non fuerint dominati hi na)vi si non serviam peccatis his occultis
stratis

tutino

y

;

,

;

;

,

,

de quibus locutus fuerat. Pio Pontifici liquem vocant , seu nicuerit , verbis his Nepotismum mium in cognatos favorem configere nobis , qui litteralem et verum Psalmi sensum inquirimus non licel
et alienis
; ,
;

,

ingeniosis. DOMiAUS. In exiiio Pentapoleos Dominus pluit super Sodomam et Gomorrham sutphur et ignem a Domino de

esse

tam

ccclo,

Gen. xix

24.

Dominus

a

Domino

,

Filius a Patre

DoMUs.
inqiiinnt
,

DoRMio.

t4!>

Sod hi mysterium quaesensum. LingUcT hebraica^ consueludo ut stepe pronominis loco substaniivum ponatur tert ila hoc loco Dominus a Domlno plalt dicitur pro Dominus a se de coelo pluit scu dejecit sulphur et ignem. Scientissimus omnis hebraismi Hieronymus hmien affert huic Zach. III 2 u!ji dixit Dominus ad loco ab alio simiU Dominus in te satan : et increpet Dominus satan : Jncrepet qui elegit , Jerusalem, i. e. Ego te increpabo in te le reprimam. Sic de Abraego qui elegi Jerusalem hamo Deus inquit Scio enim quod prcecepturus sit fdiis ut custodiant viam Domini et domui suce post se suis et faciant judicium et justiliam : ut adducat Dominus propqLU£ locutus esl ad eum. Gen. XVIII ter Abraham omnia im19. pro viam meam ; et adducam ego , efficiam pleam promissa. Aaronem et Mariam Dominus hunc in

cum

Aiiguslino mulii.

iunt non

litteraj

:

,

,

,

,

,

,

,

:

,

,

,

,

,

,

modum
mini
,
(

alloquitur

:

propheta meus
{

Si quis fuerit inter vos propheta Doin visione apparebo ei. Xum. ) ,
,

XII 6. figuras

Moyses autem palam
)

et

non per cenigmata
v.
8.
,

et

Dominum me DOMUS. De Moabitis
in

videt. ibid.
:

dicitur
Is.
,

ad excelsa
inquit B.
et

planctum.

Hieronymus

et Dibon Ascendit domus regia toiaque urbs Dibon ut fanum

Ascendit domus
,

xv

2.

,

dei sui Chamos phmgore opplerenl. vulgi. Domum quoque regis , et domum vulgi succederunt Chaldai igni , et murum Jcrusalem subverterunt. Jer. xxxix 8. Adrichomius in Theatro Terra? SanctuB , in Descript. Hierosol. § 45 , Vulgi fuisse ait illam , ubi convivia publica , ludos , ambulationes , jaculaiiones celebrabantur. Hajc ejus opinio primarios aliquot interpretes abripuit , ut himc Jeremiae locum de communi aUquo totius civilatis domiciUo intelUgendum putarent. Sed id minime saiisracit cura totam urbem ibre bustum a Deo toties tam expUcate praedictum sit. Atqui lotius urbis incendium iii universa

lucum
)

2

Domus

Domum

:

iUa Jeremiae narratione non ostendes nisi domum vulgi pro omnibus civium iedibus accipias , posito siagularinumeropropluraU; ut in ilis, Miles in urbe furit, Barbarus habebit has segetes. lxx exphmate domos popuU. Imo ipsa Vulgata Jerem. Capite ultimo, iibi nar,
:

ratio Capitis

xxxix repetitur
,

,

distincle ait
et

:

incendit do-

mum Domini
Jer. Lii i3.
lli i3.

et

domum

regis

,

omnes domos Jerusalem.

dicitur. Domiiens silerem. Job. Lazarus amicus noster dormit. Joann. XI 11. Dio^rat autem Jesus de morte ejus. ibid. v. 10. De dormientibus , ut non contri^temini , sicut et ccetcri , qui spein nonhubent. 1. Tliess. IV 12. id est, de morluis. Ex fraIribus, ampliusquingentis, Cbrislus redivivum iniuilis,

DORMIO. Sajpe de morte

7

, ,

il[G

DoRMiTO.

Draco.

multi manent usquc aclhuc , superstites sunt , quUlam autemclormlcruntj c vitamigrarunt. 1. Cor. XV G. Idco (propter iiidignam Corporis Dominici communionem inter vos viuiti infirmi ct imbcciiles , ct ciormiunt muili. 1. Cor. XI 5o. Ne detorque liacc ad languorem teporemque animi, animo enim non multi , sed omnes et mortem graiiae
)
:

erant mortui , quicunque indigne accesserant sed proprie ac vere morbis imbecillitate corporis ac mortc
:

,

,

puniti erant.
) Dormire et soporari. Ego dormivi, et soporaius sum, exsurrexi : quia Dominus susccpit me, Ps. iii 6. Dco confisus , inquit David , inter ingruentes undique hostes , securo tamen animo somnum cepi , et arcium quiclem nulloque mihi damno illato exsurrexi , quia Dominus patrocinium mei susceperat. Allegoi ice , Christus obdormivit in cruce , altissimo et aeterno sopore oppressus in tumulo visus est , die tertio exsurrexit. DORMITO. Jb increpatione tua Deus Jacob dormitaverunt qui asccnderunt equos. Ps. Lxxv 7. Carmen hoc in Assyrios scriptum est ut ipse titulus docet. llli ergo, qui nuUa re magis , quam equitatu freti , HebrcTOs aspernabantur , repreliendente et puniente Domino subito mortis sopore correpti sunt. Elegantissime hebrai-

2

et

:

:

,

ca

:

Consopitus est et currus
:

,

et

equus.

DORSUM. Inimicos meos dedisti milii dorsum Ps. xvil 4i. D. Hieronymus vertit inimicorum meorum dedisti mihi dorsuni dum videhcet eos in fugam compulisti. Pones eos dorsum. Ps. xx i3. In fugam eos vertes. Drachma. Stater sive siclus drachmis atticis quatuor hebraicae enim bis tanto hebraicis duabus constabat valebant quam gra^cae illae. Cum ergo tetradrachmum
,
:

,

atticum , sive siclus aut stater , assibus noslratibus circiter triginta duo aequetur, reiinquitur ut drachmam atticam a^ssibus octo aedmemus.
de terra , dracones , ct omLaudate Dominum tu o terra cum animantibus tuis , vosque o maria cum vestris ; nominat specialim propter magniludinis praestaatiam dracones marinos seu cetos. Hebraicum tanninim Vulgata ipsa Gen. i 21. interpretatur cete. 2 ) Draconum frater. Job de se : Frater fui draconum et socius struUiionum. Job. XXX 29. Ut non tam pro solitudine , quam pro plangore , sibilo , ejulatu , stridore accipiam suadet contextus praicedit enim consurgens versa cst in lucin turba clamabam. v. 28. et sequitur tum cithara mea , et organam meum in vocem flentii.m, V. ult. Sed ciarisaime hebraismi hujus naturam ostendit
nes abyssi. Ps. CXLVIII
7.
, , :
:

Draco. Laudate Dominum

:

MichacTe locus

,

i V.

Vlangam
y

planctum

vclc.t

flracGnnm

et

faciam et ululabo : , luctum quasi :lruthionum.

DucTiLis.
3
iste
)
,

Duo.
,

1^7
re-

Draco ad ilhidendum. Dc mari loqucns vates
iliic
,

gius

inqiiit

,

pra?ter naves et pisccs alios

draco

hebraice leviathan , quem formastl ad iUadendum ei. Ps. ciii 2G. Putes , ei , referri ad mare , cui ceius inimanis illudit et insuhat. Sed obstant lxx , apud , quos pronomen ei aperte cum ceto , non cum mari , con-

Formavit ergo cetum omnipotens rerum auctor, recreandi hominis ergo , qui tantam belhiam tantillus vincit. Fcj-e mirabiUs Deus ( hbet enim verbis uti doctissimi Theopliih Raynaudi Operum Vol. xvii , in Prato Spirit. iiistoria 44 » qua^est de capta praegrandi balcena ) sicut in coclo ac in tcrra, ita ct in Verc mirabiUs Deus
sentit.
, ,

abyssis

,

formans molem ad iUudendum

ei J

Capita draconum , et draconis. Tu confirmasti in virtute tua mare : conlribulasti capila draconum in aquis. Tu confregisti caplta draconis : dedisti eum escam popuUs /Etliiopinn. Ps. Lxxiii i5 sq. Tua potentia , Deus , solidavit HtbrcTis transeuntibus mare rubrum ^Egyptiorum nobis imminentium capita tu contrivisti. Tu valide comniinuisti capita Leviathanis ( ita est hebraice ) proceres nimirum Pliaraonis , ut aperte loquuntur chaldaica. Eorum cadavera in AUhiopum httus ejecta , pabolum feris et vohicribus dedisti. Popuius , liebraice nod de solo homine dicilur. FornuccB populus infirmus. Prov. XXX 25. Alii populos accipiunt proprio , escam tralatitio sensu Erythra^imaris accolae spohis ejectorum saturati sunt vel , popuh hi , iEgyptiorum hostes , ob eorum interitum laetitia triumphantes , inermem et a defensoribus nudam iEgyplum diripuerunt. Dlctilis. Tubas corneas a ductihbus vates regius

U

)

:

,

:

:

leis

distinguit Ps. xcvii 5. Ex argento (Num. x attenuato in tubae formam ducebantur.
(

2.

)

mal-

DuMA. Onus Duma. Is. XXI 11. A^aticinium de gravi malo hoc enim onus appeUare propheta? solent praemonensDumam, i. e. Idumaeam ut exaddito Seirliquet Duo. De Messia qui ibi dicitur Vir Oriens Domina) ,
:

bitur super soUo suo, et erit sacerdos super soUo suo, ct consilium pacis erit inter illos duos. Zach. Vi i5. lies-

pexit interpres , non ad latinum soUum , quod poscebat iUa duo ; sed ad liebraicum vocabulum , quod generis est mascuhni , ut nobis tlironus. Messias in throno regio dominabitur Rex regum , et in throno pontificio Sacerdos summus atque ita consensio inter duos illos thronos erit. Vel etiam , consensus erit inter illos
i7iter
:

intehigendo non per, sed dignitatem. In Christi persona Regnum et Sacerdotium perfectissime conspirabit , qusb sagpe antehac magnis contentionibus ac dissidiis

duos

,

Regem

et

Sacerdotem

sonam geminam

,

collisa erant.

: ,

1/48
2
)

DuPLEx.

Ebrietas.

tes suas,

Duae iniquitates. Corriplentur propter duas IniquUa' Os. x 10. Quod aversi a Deo vero ; quod ad falsos conversi. Id ipsum exprobravit Jeremias allegorice Duo enim mala fecit populus meus : me deielique^ runt fontem aquce vivce , et foderunt sibi cisternas , cistesnas dissipatas , quce continere non valent aquas. Jer. II i5, 3 ) Duo occurrentia. Duo sunt , quce occurrerunt tibi
:

quis conlristabitur super te ? vastitas , et contritio , et fames , et gladius. Is. Li 19. Qua ratione, dicet aliquis

duo nominat
paria cogita
pertinet.
,

,

cum

quorum

postea enumeret quatuor ? Duo prius ad urbem, alterum ad cives

DUPLEX. Jerusalem suscepit de manu Domini duplicia pro omnibus peccatis suis. Is. XL 2. Quidam poenas interpretantur severissimas , et duplo plus amaritiei habentes , quam in peccato voluptatis inerat ; alii beneficia , peccatis duplo majora. 2 ) Pro valde magno. Duplicia reddam tibi i. e. praemium laboris uberrimum. Zach. ix 12. Reddam primum dupUces iniquitates et peccata eorum. Jer. XVI 18. SuppUcio acerbissimo afliciam. Duplici contritione , gravissime , contere eos, Jer, xvii 18. Pro confusione vestra duplici magna , mulliplici , et rubore o servi Dei , qui genles ad eum adorandum permovistis hae ipsae gentes laudabunt parlem suam , feiicitatem suam sibi gratulabuntur propter hoc in terra sua duplicia possiilebunt, bona amplissima. Is. lxl 7. DUPLICO. Peixute manu ad manum , complode manus prse dolore et duplicetur gladius , ac trio Ezechiel plicetur gladius interfectorum. Ez. xxi 14. Gladius slragem ingentem edet interfectorum non activum est sed passivum ; eorum , qui occiduntur. Ingeniose Hiero, , , ,
:

,

:

;

,

nymus ad
2 ) dita

triplicem Chaldaei

DupUcare sermonem

adventum haec refert. auditus. EccH. XLii 1.
aliis.

Au-

ab se arcana patefacere

E.
Inter mercimonia Tyri nominat Ezechiel dentes eburneos , et ebeninos ; dentes elephan-^ lum , et frusta nigri ligni pretiosi. ECRIETAS. Ulinam non essem vir habens spiritum , et mendacium potius Loquerer : stillabo tibi in vinum , et in ebrietatem : et erit , super quem stillatur , populus iste, Mich. II 1 1. Mallem quidem haec a me nesciri , vel falso praedici : sed sentio Dei spiritum , urgentem me , et dicentem tibi : Gravissimas Deo pnenas dabis ; tu , tu sceleste popule , is es , cui hiuc dcstinantur.
tiBE.^iiVUS.
Ii5.

XXVI

,

Ebrius.

Ecclesiasticus.
,

1^9

Ebrius. Vide Absumo, Ebl'LLIO Ipsc enim ebulUre fecit de Perside eos qui pugjiaverunt contra nos , et sanctam civitatem. 2. Mach. i sed parum atten12. Jpse , rex hoslium aiiint aliqui dunt quid sequatur. Nam cum in Perside esset dux ipse et cum ipso immensus exercitus , cecidit in templo ISanecB, ipse intelligendus cst Deus , V. i5. Ha3C ut cohaereant qui hostes urhis sanctae , Aniiochum cum suis, fecit per mortem violentam et suhitam de Perside ejici ; fecit ea enim est eos evomi seu expelli ceu purgamenta vis gra?ci vocahuli ) ex hoc orhe terrarum et vita. Gra3ce est m Persiam : quod re non differt. Deus eos e patria sua ejecit in Persiam , quo cum accurrisset spe praedae Antioclius , exitium invenit. Est autem hic non Antiomultoque minus Antiochus Magnus , chus Epiphanes sed Antiochus Sedetes , qui et Soter appellatus est uti
; , , ( ,
:

dicam

in Nanea.

ECCLESIA. Graecum. In Veteri Novoque Instrumenlo non utique semper templum aut homines in templo colsed generatim etiam conventum homilectos indicat
;

num

ubiuhi congregatorum. Caleb
accepit licereditatem.
1.

,

dum

testificatur in

ecclesia,

Mach.

II 56.

Consederat

autem tum popuhis fixis tentoriis indeserto Pharan. Num. XIII 1. Is tdmen conventus sa^pissime intelligitur eorum qui ad ohsecrandum Deum legemve audiendam coierant. Bethuliae obsidente Holopherne factus est fletus et alulatus magnus in ecclesia. Judith Vll i8.
, , ,

,

Legitur etiam de scelestis. Odivi ecclesiam rnaUgnantium , et cum impiis non sedebo, Ps. xxv 5. In legitima ecclesia , in legilimo conventu , Epliesiorum Dianam adorantium. Act. xix 09. dimisit Ecclesiam eorumdem.
V. sq.

cat

Antonomastice universum eorum coetum signifiPopulum Dei efficiunt. Super hanc petram cedificabo ecclesiam meam, Malth. XVI 18.
,

qui religioni verae addicti

2
tali

)

quidem necessarii

In ecclesiam transilire. Artifices et opifices , civitamen non inhabitabunt , nec ,

inambulabunt , et in ecclesiam non transilient' Eccli. XXXVIII 37. Nullam reipublicae parlem attingenl , sed domi suae se continebunt , sorte sua cOntenti. Non sedebunt ( v. 38 ) inter judices , non inter doctos suam symholam conferent sed ( v. 3^. ) opera temporaria conficient , hoc unum optantes ut in sua quisque arte conspicuus sit , et secundum status sui rationem Deo
:

,

serviat.

ECCLESIASTES, ECCLESIASTICUS. Gracca ; ambo Concionatorem significant. Ec€lesiastes , hebraice Coheleth , inscribitur Salomonis libellus , qui Capitibus xii rerum exira Divinas omnium vanitatem demonstrat. Ecclesias-

1

5o
,

Eden.Egredior.
ncquaqiiam Salomoiiis
,

tlcas
filii

sed Siracidis

seii

Jesa

Siracii ( Eccli. prolog. et Li i. ) opus est , et li Capitibus vlrtutls ommgencv documenta complexus , idcirco Pandretos a Graicis dictus. lidem Ecclesiastici et

Sapientia? libros ita distinguunt, ut hunc appellent Sophian Solomontos , Sapientiam Salomonis ; illum Sopldan Slrach , Sapientiam Siracb , id est , Siracidae. Lalini diligentiores , cum verba ex Ecclesiaste et Ecclesiastico afferunt , jllum per EccL aut Eccle. hunc per Ecciu
significant.

Ede\. Hebraicum
taiem piagam Eden Gen. IV 16.
:

;

,

i.

voluptas. Cain habitavit ad orlene. paradisi , seu horti voiuptatis.

Edom. Hebraice ruber. Dixerat ad Jacobum fratrem Esau famelicus Da mild de coctione hac lentis rufa, quia oppido iassus sum. Quam ob causam vocatum est nomen ejus Edom. Gen. xxv 3o. quia nimirum lioc pretio vendidit

ritas

primogenita, ibid. v. 33. Unde regio , quam posteEsaui incoluit , Edom sive Idumieaestnuncupata. 2 ) AUegorice , pro Judijca Is. LXiii 1. Consule Voc» Bosra. veritate educet judicium. Is. XLII 3. Educo. Messias

m

Vere seu juste judicabit. Effugo. Sicut exanime simulacrum quod neque sic qui effugatur a Doneque odoribus fruitur cibo mino y portans mercedes iniquitatis. Eccli xxx 20. quem quem prohibet et arcet ab usu insectatur Dominus justum injustitia? praemium. inique partorum Effu;\DO. Effudi in rne animam nieam. Ps. XLI 5. Do,
,
:

,

:

ac desiderio meo tota mente indulsi. At Is. LViii effundere esurienti animam , est aperire illi viscera misericordiac , et benigne succurrere. 2 ) EfFundere despectionem super principes , Job« XII 21. Effundi contemptionem super principes. Ps. cvfi 4». i. e. excitari vel permitti a Deo contemptum et ignominiam ingentem principum. qui inteliigit super egenum Egexus. Beatus et pauperem. Ps. XL 2. Gravior est apud Latinos egestas paupertate pauperem eaim dicimus , cui sola necessaria suppetunt egeuum cui ne ista quidem paupertas non habet superllua egestas iis caret, quibus vix aut ne vix , quidem carere possumus. Beatus , qui non exspectat , dum rogetur ; sed ultro ipse intelhgit , et excogitat rationes quibus occurrat necessitatinonegentium tantum sed eorum etiam, qui non omnino egent quidem pauperes tamen sunt , et in egestatem prolabi facile possunt.
lori
10.
,

,

:

:

,

;

:

,

,

,

,

EGREDIOR.
!VIich.
I

Non

est

egressa
,

,

quce habitat

in exitu.

11.

chaldaice

non

exiit salva.

Non

evasil

,

Ejicio.

Elias.

i5i

!ion discessit impuiiita Samaria , quo) iii ullimis torra sanct;e limitibus sita crat Assyriam adenntibus. Non ultro exiit , inquit Hieronymus , sed vi abducta est.

Ejicio.
XII 20.

Donec

ejlciat

ex

Isaia? vaticinio

ad vicloriain judicium. Mattb. doncc ponat in de Messia
:

terrajudicium. Is. XLii 4. Ejicere non est hic expellere , sed proferrc ac dilatare. Doncc legem suam justissimam per totum orbem evulget , et plenam de orco

victoriam consequatur.

Elamit^. Act. II 9. Quibusdam Lalinorum sunt uEladiphthongum scd Lucas ipse in graeco fonte vocalem brevem liabet. lxx quoque Gen. xiv 1 et 9. Elam pcr e simplex scribunt. Pcrsas inlcjiigi ostendit
mitco per
:

,

in Susis castro , illud Dan. Viil 2 regionc. Atqui Susa urbs alio nomine Conlirmat id Mattha^us Aurogallus 1.
:

rum popuiorumque Nominibus
pho
1.

,

quod est in jElain Elcmais dicta est. dc SJebraus locoVoc Elam , ex Josc-

I

hlius , reliquisse.

de Antiq. Jud. narrante, Elam, qui Semi fuit Noachi nepos Elamitas Pcrsarum principes
,
:

Elat.c De sponso

Comcc

ejus sicut elatcc

palmarum.
,

Cant. V 11. Neutiquam cst participium latinum ab efjero syliabis tribiis longis constans ; sed nomen gra?cum syllaba mediu brevi. Sunt autem elata? , Galeno et Hcsychio testibus , palmarum germcn ; et, ut inquit Dioscorides , foliicuh sive operimenta fructus c palma nai:centis quibus ob magnam filorum in sc rcdeuntium
:

copiam Sponsi comae venustissime comparantur, Electus. Non communicabo cum electis corum. Ps. cxl 4. Electos seu lectissimos , cibos puta non homines. Solvunt ambiguitatem hebraica IXon capiam cibum suavem eorum non vescar deliciis eorum. Non
,

,

:

,

gustabodelicias ab iniquis electas. QuaeproDceduntverba, cum Iwminibus operantibus iniquitatem , ad superiora spectant , ubi profitctur ; nolle se pertinaciter cxcusare peccata , more hominum iniquitati operam dantium. Elemextum. Rilus legis Mosaic^e appellantur a Paulo elementa mundi. Gal. iv 3. Col. 11 20. et quidem inilrma et egena etementa. Gal. iv 9. si nimirum comparatio fiat cum coelestibus Christianorum sacramentis , quae gratiam Divinam conferunt. Elias. Mittam vobis Eiiam prophetam , antequam veniat dies Domini magnus , et Iwrribilis , dies judicii. Et convertet cor patrum ad fdios , ut eadem voluntas , qua; in patriarchis et prophetis fuit , sit et in ultimis eorum posteris ; et cor fUiorum ad patres eorum , ut verbis apostolorum et evangelii credant ne forte veniam , et per:

iSa

Eliezer.

Emissio.

cutiam terram anatliemate ; ne , cum veiiero , damnalionis senlcnliam in cos pronuntiem. Mal. iv. 5. sq. Eliezer. Moyses et Sephora filium suum alterum vocarunt Eliczer Deus enlm patrls mei adjutormeus eripuit me de manu Pharaonis , aiebat Moyses. Exod. II 22. Eli quippe liebraicc est Deus meus , ezer auxilium. Eligo. Dominus vineae ( Synagoga3 ) lapides elegit ex illa. Is. V 2. Purgavit cam lapides ejiciendo , seu , ut Pliniana voce utar , elapidavit et quidem , ut est in hebraico quia in Piel magno studio. AUegorice sensum reddit perquam ingeniosum Christus ex ecclesia e genlibus vocata studiosissime projecit saxea deorum simulacra. Elixgo. De genlium diis Corda vero eorum dicunt
:

;

(

)

:

:

elingere scrpentes

qui de terra sunt. Bar. VI 19. Saepe simulacra metallo inducta lutum intus celabant : quod serpentcs , vesci terra soliti , lambendo absumebant. quemadmodum , ubi ligneae erant statuae , medullam et
,

imaginis

iiiLiniu

vermes erodebant.

Indulsisti genti impiorum Domine , indulsiste genti , beneficiiis eam cumulans : nunquid ideo ab ea gtorificatus es ? Nihilo minus ab illis offensus es , tametsi tu elongasti omnes terminos terrce , fmes eorum amphficasti , et agros ac vineas adjecisti. Is. xxvi i5. dans eloquia pulchritudinis. ElOQUIUM. Nephtfiali Gen. XLiii 21. promens eloquium ornatum , facundus ,

Eloxgo.

(Usertus.

Emissarius. Dabit emissarios super hcereditatem Geth
, ;

:

domus mendacii in deceptionem regibus Israel. Mich. l i4qui de rege Assyrio nam dabit heMale explicant et haud dubie referendum braice feminini est generis de qua versu praecedente. Ergo alii ad urbem Lachis
, ,

Lachis mittetinternuntios, qui suppelias a Gethaeis petant sed fruslra fallax erit haec spes , et urbs Geth reges Israelis destituet. At sensus hic vocabuU emissarias adeo tortus est , ut persuadere mihi de Hieronymo
sic
: ;

:

voluisse iUum sic eo abuti , cum , proclive fuisset , legatos , oratores , internuntios dicere. CumilUs sentio, qui emissarios proprie accipiunt. Lachis urbe ab Assyriis occupata , multisque civium trucidatis , caeteri servabuntur captivi , et qui ex ilUs apti videbuntur , ab Assyriis ducibus in regionem Ge-

nuUa ratione possim

Iha^amuna cum suis miUtibus excurrere cogentur, tum ad eam explorandam tum ad praedas inde agendas. Ita
,

Lachis emissarios in urbemGeth suppeditabit, perfidam et noxiam populo IsraeUs , ejusque regibus. Emissio. Cant. iv i3. Propagatio seu procreatio , herbarum , fructuum , stirpium , ut deinde commemoralur.

«

:,

Emmanuel.

Ephod.

1

53

2) Mortui iii emissione. Bar. ii 2 5. in exilio. E\1MA\UEL. Hebraicum , nobiscum Deus, Messiae nomen, Is. vii i4 viii 8 , et Malth. i 25. Vid. in Vocabb.
,

Prophetissa

,

et SUoe.
:

Enc^xia. Joan. x 22. Distinctissime Augiistinus EnccBnia festivitas erat dedicationis tempLi : grccce enim
Kainon dicitar novum. Qaandocanqae novumaiiqaid
fuei^it

dedicatuni , enccBnia vocantur. Jam et usus liabet hoc verbum. Si quis nova tunica induatur , enccBniare dicitur, Tract. 48 iu Joan. ExiM. Nonnunquam pleonasticum est , et solius elegantia3 gratia interjicitur. Sapientia confortavit sapientem super decem ( prae multis , numerus certus pro incerto ) principes civitatis. Non est enim homo justus in terra , qui faciat bonum , et non peccet. Eccle. vii 20 sq, Fortes quCBsierunt animam meam , et non proposaerunt Deum ante conspectam suum. Ecce enim Deus adjuvat me. Ps,
LIII 5 sq.

2 Pro autem. Abii amarus in indignatione spiritus mei manus enim Domini ei^at mecum confortans me. Ez. III i4. Carnem cum sanguine non comedetis. Sanguinem enim animaram vestrarum requiram de manu cunctarum bestia)
,

rum
muta

,

gentes essetis , ad simuLacra prout dacebamini , euntes. Ideo notam vobis facio , et quae sequuntur. 1. Cor. xii 2 sq. Hebraismus sive quoniam Syrismus est , in Graecum transfusus euntes , pro , quoniam ibatis. Latino enim more si accipias , pendebit sententia , nullo exitu. EO QUOD. Pro ita ut. Jer. IX 10 sqq. ter continenter,

Eo.

etc. Gen. ix 4 sq. Scitis , quoniam, cam

,

:

Urbs ista desoLabitur
tor. Jer.

,

eo quod

{

i.

e.

ita

ut

)

non

sit

habita»

xxvi

quod non
incola.

Civitates Juda dabo in soLitudinem , eo sit habitator. Jer. xxxiv ult. hebraice , absque
9.

Ephebia. Graecum ; domus , in qua effeminati et impudici adolescentuli alebantur. 2. Macli. iv 9. Ephi. Mensura par bato. Ez. XLV 11. sed ephi aridorum, balus liquidorum ; utraque tres modios continebat, 2 ) Ephi per vitulum , ephi per arietem. Ez. XLV 24 et XLVi 5. Singula ephi similse in singulos vitulos , in singulos arietes et in singula ephi singula hin olei. Ephod. Fuisse vestem sacerdotalem , Judic. xvil 5 ; oamque lineam , 1. Reg. xxii 18. docemur. Ad hujus imitationem Samuel puer accinctus ephod lineo in templo ministrabal. 1. Reg. ii 18. David quoque rex in triumpho illo arccTe Dei , cum saLtabat totis viribus ante Dominum , erat accinctus ephod Lineo. 2. Reg. VI i4. et sub ephod veste talari byssina. David erat indutus stoLa byssina , et universi L^vitce qui portabant arcam , canto:

, ,

,

i54

Ephraim.

Ephrata..

resque Davld auteni ellam Inclatus crat cphod iinea. 1. Par. XV 27. Nullum autem ephod opulentius , aut ad aspectiim venuslius erat , quaiii ponliricis maximi. Textum illud erat de auro , et liyacintko , et purpura coccoque bls tlnclo , et bysso retorta , opere poiymlto. Ex. XXVIII 6. Errant mulii , cum Sixto Senensi putantes , summi sacerdotis epiiod formam habulsse , ut loquunlur , scapularis monastici : erat enim manicatum nec talare , ejus tamen longitudinis , ut coastringi zona posset , et supra pectus Rationale ipsum continebat r ut ostendit Ribera deTemplo et pertinenlibus ad Templum , 1. III c. X sq. Ex quibus intelliglmus, cajtera ephodsacerdot.iUa fuisse simillima ei sacrarum vestium generi , quam hodie Roccliettum vocamus. Ephrajm. Joseph in ^Egypto filium secundo loco sibi genitum appeiiavlt Ephraim , dicens : Crescere me fecit Deus in terra paupcrtatis mea. Gen. XLi 62. Quasi dicas frugiferum aut fructuosum. 2 ) Pro Israclis regno. Sapissime enim in Divina Pagina Ephralm non solam hujus nominis tribum , sed regnum decem tribuum significat : quarum haec princeps ha]jebatur , et bellicosissima omnium erat. Fiiii Ephrem intendentes et mittentes ( exoncrantes ) arcnm sagittarii optimi. Ps. LXXVii 9. Et erunt , quasi fortes
,

Ephrcdm. Zach. x 7. EPHRATA. In oraculo celeberrimo de soloMessiai natali dicitur ejus patria Betldehem Ephrdta. ]\Iich. V 2. Qua3 verba Hcrodi recitantes legis periti dicunt, Bcthiehem terraJuda. Matth. II 6. Dislinguenda fuit ab altera Bethlehem tribus Zabulon; additur ergo ab liis quidem nomeii tribus , Juda ; a Michaea vero nomen ejusdem oppidi alterum nam Bethlehem Ephratam quoque dictam esse^^ constat ex Gen. xxxv 19 et XLViii 7. Aptissimum utrum* que nomen MessicT ibi nascituro Ephrdta fertilis Beth-lechem domus panis, panis vivi, qui de coelo descendit=. 2) Ephriita pro Ephraim. Audivimus eam (arcamDomini ) in Ephrdta : invenimus eam in campis syivce. Ps. CXXX16. Cur interpretesin sententiasusqueadeo diversa» hoc loco discesserint , causa fortasse maxima fuit ea ^ quod eorum plures ad verbum invenimus parum attenderunt. Inveniri non dicitur latine , ac ne quidem quaeri nisi quod amissum est. Amissa autem est arca tum cum Oi-hni et Phinees eam in praehum eduxerunt. In~ speranlibus eadcm reddita in campisprope Cariathiarim seu urbem sylvarum. Ephrjita vero hic esse Bethlehem nequit, cum in hoc oppido servatam aliquando arcam esse nemo usquam testetur. Est ergo Ephrata terra in cujus urbe Silo coelestis ille thesaurus Ephraim perdiu custoditus est.
: :

;

,

,

Epixiciiii.

EpmiciuM. Eructo. Cam epinicia agerent Jcrosolymis.
;

i55
2.

Macli.

VIII 55. Dips festos et solennes

Gneciini Esdr. \i 22. De Cliristo ipso D. Petrns : conversi estis nanc ad pastorem et episcopam animaruni vestrarum 1. Petr. il ult. Episcopatuni ejus , praDfecturam , mafiistraliim , dignifatem , accipiat alter. Ps. cvni is. De Jnda pioditore dictum , ex Act. i '20. discimus.

EpisCOPi

s.

ob reportatam victorian). inspector. Episcopas Levitarum ,

i.

e.

pneses.

2.

grando fames mors , bestiae vequse ad loiidem personac introducuntur a Siracide omnem Dei nutum paratae supplicium de reis sumant. In mandatis ejus cpulabuntar. Eccli. XXXIX 07. Divina mandata tanquam suavissimas epulas exhaurient. EQCITATUS. E(iaitatui meo in curribus Pharaonis assimilavi te amica mea. Canl. I 8. Generosissimis equis , ex ^Egypto adductis quibus Salomon currus suos splendidissimos junxerat ob pnlsimilem sponsam dicit cliritudinem , agilitalem magnos spiritus , atque etiaui

Epllou. Ignis

,

,

,

,

luli

,

,

,

,

;

,

nhaleras.

Eqcls. Ascendes saper cqaos taos : et quadrigce tuce salpopuluni Hab. in «. Hypotyposis poetica Dei suum ex iEgypto eripientis ; sub allegoria iierols quudrigis vecti , et hoslium stragem edentis. Equi venli ( nam angehs non adeo decore quidam tribuunt quadrigae stmt nubes , sagittarum lux fulgetra , splendens hasta fulmen. qam Erratlm. Verba Ecclesiastae nltima cuncta fiunt , adducet Deus in jadicium pro omni errato , sive
vatio.
, , )
:

,

bonum
esl
,

,

sive
:

malum

illad

sit.

Eccle.

Xii nlt.

Dilncilis

clausula

quod enim est erratum bonum ? Hebraice pro omni occulto. Quare non parum placet sus-

ab interprete scriptum esse ce, idque sensim librariorum vitio deformatum. Prout nnnc legitur in Vulgata intelligendam esse parenthesin putant aliqui pro omni erverba illa includentem rato : ut sensus sit , Adducet Deus in judicium quidquid sive boni , sive mali homo gessit. Licebit eliani
picio Francisci Lucae
iato^
, , , ,

errati nomine id accipere , quod imperfectiones physicas ascetae vocant , sive illae morcditer bonae sint , sive

malae

:

magnam enim

illarum copiam nobis ab imbe,

cillitate

humana etiam quotidie relinqui scimus nequaquam tamen semper cum culpa morali conjuncta,

»um, imo interdum beneficio Intentionis bona) bonarum. De his itaque judicabitur ut de aliis hominum operibus omnibus etiam bonis atque perfectis. Erlcto. Dies diei eructat verbam et nox nocti indicat
,

,

scientiam.

xviii 3. Singuli dies , singulae noctes stalis certissimisqne snis vicibus , et splendore siderum utiobiquc tam iilustrium , Divinam sapientiam poteuPs.

, ,

i56
V. 2.

EscA.

EsT.

tiamque dcmonstrant. Sic
,

cccli enarrant gioriam Dei. ibid. idque voce tam magna , ut nulli sint populi , quorum (i. e. quibus a quibus non aadlantur voces eorum, coelorum siderum. ibid. v. 4. 2) Promptuaria eructantia. PsCXLili i5. Omni genere annonai plena et redundantia. EscA. Dcdlsti eum ( draconem , Pharaonem cum suis in mari rubro submcrsum , et in littora ^thiopiae ejectum escam popuiis Mthiopum, Ps. Lxxiii i4- vel escam veram aethiopicis feris et alitibus uinm popuius hebraice dicitur etiam de animalibus ratione carentibus ; vel escam metaphoricam hostibus iEgyptiorum iEthiopibus qui gaudio exultanles et mortuorum cadavera spoliare , et ex iEgypio jamimbelli manubias coUigere po) , , )
:

,

tuere.

EST. Verba Jesu Christi Divinam Eucharistiam instiHoc est corpus meum. Matth.xxvi 26. Marc. : XIV 22. Luc. XXII 19. 1. Cor. XI 24. Hlc est enim sanguis meus novi testamcnti. Matth. xxvi 28. Hlc est sanguis meus novi testamcnti. Marc. XIV 24. Hic est calix novum testamentum in sanguine meo. Luc. XXII 20. Hic calix novum iestamentum est in meo sanguine. 1. Cor. XI 26. Nonest
luentis
praesentis insiiiuti

castra Polemicorum ingredi , om, proferre , in eos intorqueri solita , qui veram Christi praesentiam in hoc mysterio inficiantur. Dicam tantum qua3 ad linguas sacras pertinentia hunc locum attingunt. Contendunt adversarii , hebraicum iesch , et syriacum ith , non esse interpretanda hoc loco est , scd significat ; atquc ideo panem et vinum non esse Christi corpus et sanguinem , sed corum duntaxat iraaginem et figuram. Responsum ad haec uberlim a muUis , et enumeratue series exemplorum , in quibus hebraicum iesh vere ac proprie latino est respondet. Sed

niaque

tela

,

uiraque legio agendo haec omnia nihll egit, tantumque tempus incassum contrivit. In Syriaco Matthaei EvangeUo Capite xxvi 26 et 28 , neque jesch neque ith quo pronomen neque uUum omnino verbum legitur demonstrativum et substantivum corpus ac sanguis inter se connectaniur. Omittamus ergo hanc arcemaeream, quam inaniter ab hostibus munitam tam inutiliter a nostris impugnatam quippe fundamento nixam unius vocabuU quod nunquam hoc loco fuit. Christus sypatrio videUcet Hebraeorum sermone post riace dixit,
,

,

,

,

,

;

,

(

caplivitatem ) et Matthaeus syriace scripsit Hoc corpus meum. Hic sanguis meus. Est autem Hebraeis , Syris , Chaklaeis perpctuum , ut verbum substantivum sum atquc hic hcbraismus in Divina Pagina adeo omittant frequens cst , ut , quocunque oculos iu ea conjeceris , incidere in Ukim neccssc sit. Quid deinde graeca ? graecc
:

:

EsuRio.
,

Etenim.
,

1^7

enim scriptam ejusdem mysterii institutionem a duobus Marco et Luca atque a Gentium Doctore Evangclistis lial)emus eorumque prim^evae narrationi codicem Matqui etsi e syriaco iliaei graecum adjungere merito licet antiquitate auctoritatem foniis non obtinet versus tamen syriaco fonti vel par est, vel certe suppar. MatMarcus Lucas , et ad CorinIhaeus itaque in graeco
:

,

,

,

,

thios Paulus locis initio a me indicatis , omnes vocabulo graeco estl utuntur , quod latino est ut sono proximum , ita significandi vi prorsus aequale esse , sciunt omnes. 2 ) Est et Non. Aut quce coglto , secundum carnem cogito , ut slt apud me Est et Non ? 2. Cor. I 17. Non est in illo , sermone meo , Est et Non. ibid. v. 18. Christus quoque non fultEst et Non, sed Est iniilofuit. ibid. v. 19. IJbi jE5^ pro constantia et veritate , Non pro iaconstantia
et falsilate usurpatur. ESURIO. Si esuriero
,

non dicam

tibi

,

etc. Ps.

XLIX

12.

contextus poetice dicit , sacrificiis nostris Deum non indigere sed unum petere sacrificium laudis. Et. Amantissima hujus particulae est lingua sacra , eamque saepe solius elegantia causa asciscit. In uno libello Ruth longe plura sunt et in hebraico , quam versiculi. Ducuntur ab eo hebraice ipsa Hbrorum initia , Exodi , Levitici , Numerorum Josue , Judicum , Ruth , Jonae ; et ad hebraismi imitationem etiam Ezechielis primi Machabaeorum , et Baruch. Id vero pleonasticum prorsus est , et soli ornatui datum qui mysteria in his quaerunt , a litterali sensu ad mysticum divertunt. 2 ) Pro sed , at. Castigans castigavit me Dominus : et morti non tradidit me , Ps. cxvii 18. Castigavit me acriler at vitam non ademit. Omnem escam manducabit venter , et i. e. sed est cibus cibo melior. Eccli. xxxvi 20. Cum gaudio suscipiunt verbum : et ( sed ) hi radices non habent. Luc. viii i3. .3 ) Pro quia. Ecce tu iratus es , et peccavimus. i. e. quia peccavimus. Is. LXiv 5. Vade contravirum stultum, et nescit labia prudentice. Prov. XIV 7. Cum stulto noli conversari declina ab homine : neque enim intelligit
ille
,
,

Totus

,

:

:

(

)

,

sermonem prudeniem.
U ) Pro ergo. Pondus super se tollet , qui honestiori se communicat. Et ditiori te ne socius fueris. Eccli. XIII 2. Pondus ipse sibi imponit , qui cum opulentiore ac praestantiore societatem jungitritaque consortionem ditioris ne prensa. Etexim. Pro etiam ; sed et. Moab , et Agareni , Gebal, et Ammon , et Amalec ; alienigencB ( Philisthaei ) cum kabitantibus Tyrum. Etenim Assur venit cum iliis. Ps. LXXXii 7 sqq. sed et Assyrii , etiam Assyrii cum illis venere. Etenim non credentes inhabitare Dominum Deum, Ps. LXVII

i58
19.

Etha]:?.

sui

L't etiam incrertuli domicilium rccipiant. Ethax. Ta dlraplstl fontes

Evangelista. Deo parcaut, cumque
et torrentes
:

in cordi:;

vios etlian. Ps.

LXXiii
:

i5.

Tu erumpere

tu siccasti flufecisti 3 petra

copiosissimas aquas
validos.

tu siccasti lluvios

sonantes

et
:

Non

est etlian

nomcn uUius

fluvii

proprium
,

sed appellativum , quod saepius iu Canone Bibliorum hebraico legitur , et signiQcat fortem validum asperum , gravem. LXX ut alibi , ita iiic quoque vocabulum hebraicum servaverunt; at D. Ilieronymus latina voce expressit flamina fortia. Pra^ter Jordanem intellige torrentes Arnon , transeuntibus Hebraeis divisos cujus prodigii vestigium exstat Num. xxi 14. In ciialdaico Arnon cum Jordane nominatim hoc Psahni loco
, ,
: :

memoratur. Etheca. Ez. xli
lium.

i5

sq.

Est porticus

,

sive perisly-

EUCHARIS lingua. Eccli. vi 5. gratiosa. EUGE. Non dicant in cordibus suis : Euge, euge, aninue nostrce ! Ps xxxiv 25. Hebraismus exuitantium sibique gratulantium pro quo chaldaica Ut non dicantia cordibus suis Laetata est anima nostra. Pro eo quod dixisti^ Euge euge super sanctuarium meum, quiapoliutum est idcirco ego tradam te fUiis orientalibus in
,

,

:

,

,

^

hcBreditatem , et collocabunt caulas saas in te daboque Rabbatfi in fiabitaculum cameiorum , et fdios Am~ mon in cubiie pecorum. Ez. XXV 5 sqq. Quia vos , o Ammonita; , tcmplo et populo meo insultaslis , cum a IVa-

buchodonosore vastarentur accolas vestros ad orieniem

ideo contra vos excilabo qui cum pecorum suorum , gregibus et camelis venient , et urbcm regni vestri principem Rabbath ia stabulum , totam regionem in
:

caulam mutabunt. Eadem maligna la^titia per vocem Euge declaratur a Tyriis Ez. xxvi a iisque ob eamdeni
,

causam eversio

denuntiatur.
, ,
:

EVA. Vocavit Adam nomen uxoris suce lleva ( seu , ut et scribitur Eva eo qucd passim pronuntiatur mater esset cunctorum viventium. Gen. iii 20. Hujus enim nominis radix hebraica cfiaid vivere significat. lxx , ut \enustatem ex vocabulorum similitudine orientem
)

non Evam aut Hevam sed Zoen servarent nam Graecis Zoe vita tam ab Adamo dicunt
,
,
:

appellaest.

Cliristi. 1. Cor. l 17. crucis Christi praeconium vi sua careat. Evacuati estis a Cfiristo. Gal. V 4. Descivistis a Chrislo, ut optirae interpretatur Syriaca. EvAi\GELiSTA. Bonum nuntium Griecis est evangelium ; quique id afTert , evangelista. Pro Dei prophetn accipitur Is. XLi 27 , ubi gloriatur Deus , sc unuui
->Ie

EVACUO. Ut non evacuetur crux

EvANGiSLIZO.

Ex.EQUO.

1

5g

Ilierosolymae prophctas miltere , deos faisos vaiicinari de futiiris per sc suosquc uon posse. EVA\GELIZ0. Fclicia annuntio. Quani spcciosi pcclcs evangelizantium paccm , cvangclizantium bona ! Rom. X i5 , ex Isaia Quam pulclirl supcr montes pcdcs annuntiantis ct prcvdicantis paccm , annuntiantis bonum , prc^dicantis salutem l Is. LII 7. Ecce super montes pcclcs evangeUzantis ct annuntiantis pacem : celebra Jucla festivitates
:

qui nuntient Sennacheribi fugam , deletum , Assyriorum exercitum , restilutam pacem. Plaude , o Juda , instaura solennes ritus , festa celebra , et reclde vota tua : cfuia non adjiciet ultra ut pertranseat in tcBelial , universus intcriit. ibid. jugi et legis ignarus barbarus 2 ) Mortuis evangelizatum est. 1. Petr. iv G. impiis. ExACERBO. Misit Deus in ^gypiios tenebras , et obscuravit : et non exacerbavit sermones suos. Ps. CIV 28. Varia hic lectio ; aliter enim est in hebraicis , et chaldaicis ; aliter in hodicrnis graccis , syriacis , et arabicis ; in lalinis aliter. Conciliabo paucis verbis omnes , exclusa tantum eorum interpretum opinione , qui per verbum exacerbare intelligi volunt irritum facere : quae duo niliil
:

tuas. Nah. discurrunt

I

i>>.

Ecce per omnes monlosae Judicae

fines

sane habent inter se commune. Deus mandata sua per et Aaronem non acerbe sed per lenissimam patientiam , saepe repetiit , et obslinatum regem diu~

Moysen

,

tissime exspecLnvit.

EXACTOU. Ex persona
dabo

Clirisli proplieta dicit

:

Circum-

qui militant miki , euntes etrevertentes , et non transibit super eos ultra exactor : i]uia nuncvidiin oculis meis. Zach. ixG. Communiam ecclesia: mea) domum militari prcesidio apostolorum, domesticorum et familiarium ejus ; ( nam santes et revertentes Ilebra3is idem est , quod nobis in ea conversantes. ) Nulluni |am tributum iodicere exactor stygius , nequemeos im pellere in peccata poterit ; quia benevoiis oculis eo^respexi. 2) Exactor Christus. Ex ipso (Juda) angulus, ex ipso paxillus , ex ipso arcus prcelii , ex ipso egredietur omnis exactor simuL Zach. x 4. Ex tribu Juda orietur Christus, ecclesiae lapis angularis et princeps ex quo felicitas et spes omnium pendent in quo uno hostes sa~ hitis nostrx superamus , qui per apostolos suos tributum honoris et obedientiae sibi tot nominibus debitum exigit, qui denique unus slmuL bonum omne nostrum , omnis spes et gloria , omne pra^sidium et decus , legislator 3t salus est. EXiEQUO. Educet lctpidem primarium , et exccquabit gratiam graticB ejus. Zach. iv 7. Lapis illc Christus est, eujus gratia ct nobis datur. Vel , gratia , quanta converiiis ,
-

domum meam

ex

,

,

,, ,

1

6o

EXALTATIO.

ExCELSUS.

ad Christum gentibiis oblingit , tanta etiam reliquiis filiorum Israel olim obtinget , cum tandem se coUigent €t resipiscent. ExALTATio. A voce angell percussoris , castra Assyria populantis , fugerunt populi : et ab exaltatlone tua , a sublimi tua potentia , Deus , quam in conterendo Sennacherib ostendisti , dlspersa^ sunt gentes. Is. xxxiil 5.
sis

EXALTO. Lingua modicum quidem membrum

est

,

et

magna

exaltat, Jac. Iii 5. valde se effert et jactat.

grauce

,

multum

gloriatur

EXAMIIVO. Eloquia Domini igne examinata. Ps. XVII 3i.

Mandata et judicia Dei sunt purissima ceu argentum igne examinatum ut Ps. XI 7 dicitur. EXASPERO. Qui exasperant Ps. LXV 7, iidem sunt, qui apud Ezechielem saepius domus exasperans appellan, ,
^

tur , natio Deum irritans , eumque injuriis provocans. Educit vinctos in fortitudine , similiter eos qui exasperant quihabitanl insepulcris. Ps. LXVII 7. Eripit Deus Hebraeos captivitati ^gyptiacae , etsi in ipsum contumaces et injurios.

Sepulcra vocanturergastula , inter quorumterumnas defossi , cum perpetuo mortis timore ac periculis luctabantur. Sicut de altera captivitate Deus apud Ezechielem, xxxvii 12 , sub sepulcrorum imagine loquitur.
Allegorice
,

liberatio e captivitate peccati.
:

EXAUDIO. Subhmi stylo, et poetico, ita loquentem Dominum facit Oseas Exaudiam coeios; et illi exaudieni terram, Et terra exaudiet triticum, et vinum et oleum.
,

Et hcBc exaudient lezrahel. Os. 11 21 sq. Tanquam de personls dicitur, satisfaclum iri voluntati alterius ab altero ; quod quisque horum vellet , si esset mente pracditus
3.
,

id eveniet.
III 4.

in Gabaon. altareveriDeiceleberrimum, ubi Salomou, quemadmodum eo loco narratur , mille hostiis immolalis, secundum quietem sapientiam a Deo petiit, et im-

ExcELSUM, ExcELSUS. Excelsummaximum
Reg.

petravit.

Excelsa deorum inanium. Demolientur exceisa idoli. XII 9. Luci impii excidentur. Colles et montes, in quibus hi luci et arae frequentabantur , excelsa nuncupabant Hebraei, quasi nihil esse nobilius et sublimius posset ; de quo nomine conqueritur Deus Ez, xx 29. Et Ez. XVI 16 ait Sumens de vestimentis tuis , fecisti tibi exceisa hinc inde consuta, LXX verterunt, idola consuta. Imagines arasque deorum vestimentis tuis ornasti. 3) Excelsa et lluctus. Omnia excelsa tua et fluctus tui super mc Lransierunt, Ps. XLl 8. Collisi gurgites lui> et rotai) fluctus lui. Respicit ad cataractas Jordanis, prope montem Ilermon minorem ubi haec scribebat propheta ox alto se devolventis ; hujus vorticosis tluctibus calamitates suas coiifert.
2
)

Amos

:

,

)

EXGEREBRO.

ExERClTUi,.

l6l

4) Excelsum pro tribunali. Inlquitatem in excelso Locuil sunt. Ps. Lxxii 8. non dissinlulanter, sed paTam , cum fastu et impudentia:, e summo loco , in tribunali. Ut in altum regi^cdere Ps. vii 8 significat , tribunal conscende. Hebraice enim ulroque loco est idem vocabulum.
5

19

,

nomine

Excelsa pro montibus Jud^ac quos Ilabacuc iii totius suoe gentis propheta exultans praedicit
:

,

superaturum se

in rediiu c captivitate.
,

Anagogice, coe-

lestis patriae spes.

ExCEREBRO. Qui mactat pecus
rens
,

sacrlficium
et
si

Deo

offc-

quasi qui excerebrei canem
velit. Is.
,

,

exemptum

ejus ce-

rebrum immolare

Lxvi

3.

nimirum contem-

nat Divinam legem nec animo contrito verbum ejus revereatur, ut v. 2 dixerat. ExCESSUS. Dixi in excessu mentis mea. Ps. xxx 25. in trepidatione mea in lerrore meo. Dixi In excessu meo: Omnis Iwmo mendax. Ps. cxv 2. Cum vehemenler pressus malis trepidarem conarerque festinanter efTugere , agnovi hominum judicia et dicta omnia esse fallacia. ExciPiO. Vocabulum excepto in sacris voluminibus nunc est negantis sententiae , ut apud Latinos nunc contra airirmantis quasi sit insuper etiam , cum. IVegat Act. xxvi 29, ubi Paulus ad Agrippam regem Opto non tantum te y sed etiam omnes qui audiunt , liodie fieri tales , quaiis et ego sum , exceptis vinculis his. Optabat onim Christianos et probos vinctos non optabat. Affirmat aulem in illo Esdraj Parabatur autem milii per dies singuios bos unus arietes sex elecli exceptis volatiiibus. 2. Esdr. V 18. Convivis meis inferri jubebam quotidie bovem et sex arietes , atque insuper volucres. Sic Jeremiae praebebatur torta panis quotidie, excepto pulmento.
, , , ;
, , :

,

:

:

,

,

Jer,

xxxvii ult. id est, cum pulmento. EXCUSO. J^on declines cor meum in verba malitia
,

,

ad

operantibus iniquitatem. Ps. CXL U. Ne permittas inclinari cor meum ad verba aut opera mala ; ( nam ve^^bum Hebraeis saepissime est 7'es ) neque sinas , ut peccata mea obstinate excusem , uti facere solent homines inique viventes. Excussus. Filii excussorum. Ps. CXXVI A. Hebraismus fihi robusti , vegeli, lacertosi.

excusandas excusationes in peccatis

cum hominihus

:

:

?'olite confidere in principibus ; in fUiis liominum , in qutbus (hebraice, in filio hominis , in quo) non est taUis. Exibit spiritas ejus { filii hominis , per mortem ) ct reverletur corpus i>i tCTram suam : in illa die peribunt cnmes cogitationes corum, principum , et fihi hominis ;
atqii.e

EXEO.

insupcr ctiam cogitaliones et spesvestric,

si illis

conhditis.

EXERCITUS. Vid. in

Voc

Sabaotlu

)

162
et vespere
(

EXITUS.
vesperic
:

EXSECRABIEISTUM.
ait
:

Exllas maualul Delecta9. tione, et jubilo ( ut est iuhebraico) ortum diei et occasum implebis laeiiiia cumulabis incolas omnes uLriusque plaga? ab ortu ad occasum, omni tempore. Exitus morlis. Dominl Dominl exitas mortis, Ps. 2 Lxvii 21. Dei Domini est (Jeliovaj Adonai , ut liabet fons hebraicus) soiins Dei est, morti nos eripere. 3 ) Exitus aquarum; i. e. fontes. Ps. cxviii 106. Fontes lacrymarum profudi. Posait (lamina indesertam, et exitas aqaaram in sitim ; terram fractiferam in salsaginem ; a malitia inhabitantiam iii ea. Posait desertam in stagna uquaram, et terram sine aqaa in exitas aqaaram. Ps. CVi 33 sqq. Deus pro arbitratu suo mutat omnia exsiccnt llumina et aquarum fontes, pro iisque aridum et siticulosum solum substituit , ut terra ferlilis sterilitate ac salsugine plectatur, ob incolarum crimina. Contra in desertis excitat stagna , et siccam tellurem irnprovisis fontibus recreat. 4 ) Ilabitans inexitu. Non est egressa , quce habitat in
)

EXITUS. Deuin alloqueiis psalles
delectabis.

Ps.

LXiv

,

:

exita.

\Iich.

i

i\.

Samariaurbs,

in

Hebrieorum fmibus

ultimis versus Assyriam sita. Non ultro exiit, sed vi abducta est , inqr.it D. Hieronymus. Chaldaice , non exiit salva q. d. nou est assecuta suorum scclerum im;

punitatem.

ExODUS. Graecum exitus. Sic inscribitur hber secunquia dus Pentateuclii, seu quinque librorum Moysis exitum Israelitarum ex iEirypto narrat. EXPAVESCO. Si expavi ad maltitadi^iem nlmiam^ et des~ pectio propinqaoram terrait mc : et non magis tacui, nec egressus sum ostiam. Job. xxxi 34. Ouoties reus in judicio damnandus erat non expavi quantamcunque hominum multitudinem ei faventem nequc propinquorum ejus maledicta meterruerunt dissimulatis his omnibus perstiti in persequendo jure , neque pravo pudore aut iracundia motus discessi. EXPROBUO. Gratis (immerito) absconderunt mihi interitam laquei sai f quo caperer supcrvacae exprobraverunt animam meam , sine causa me criminati sunt, con:
:

,

,

:

,

:

viciis

EXQUIRO.
VI
6.

obruerunt. Ps. xxxiv 7. autem exquiram animas vestras. Kar. Ulciscar injurias vobis illatas , praesertim iniquam
Ipse

animam meam

mortem.
EXQUISITUS. Magna opera Domini, exquisita in omnes voluntates ejas. Ps. cx 2. omnia prorsus et usquequaque ita eveniunt , ut a Deo decreta sunt. Ex hebraico sic etiam explicarc possis ab omnibus Dei voluntatem amantibus intclliguntur , eisque satisfaciunt.
:

EXSECRAMEXTUAI. Omne exsecramentam

erroris odit Do-

; , :

EXSPECTA.TIO.
mtnus. Eccli.

Fabrico.

i63
Odit
(

xv

i3.

Gr.Tce

:

omno aboininandum.
,

omnem exsecrandum
braice
vertit
,
,

errorem.
exspcctaiio
:

EXSPECTATIO. Gcmma gratissbna

iie-

munus

,

donum.)

prccstolantis
8.

qaocunque se
gratis-

prudenter

intclligit.

Prov. XVII
,

Gemma

sima est donum ei oblatum qui illud exspectaverat eo qui animum accipientis deliniit,quidquidegeritdixeritque, prudenier et bene dixisse ac egisse censebitur. ExsPECTO. Gens rxspectans exspectans. Is. xviii 7. Anadiplosis sive duplicatio hebraica. Gens anxie, avide,
sollicite

exspectans.
,

ExsiCCO. Vid. in Voc. Sicco. EXSUFFLO. Respexistis ad amplius et ecce factum est minus : et inluUstis in domiim et exsufjlavi iiiud. Agg. l 9.
,

etiam

Sperabatis incrcmentum rei familiarls , et detrimentum fecistis id ipsnm , quod (lomui intulistis , ego disperdidi. Similitudo a vento. Hxc passi eslis , quia
:

templum
tiae

sedilicarc recusatis ( hoc enim totius propheAggcxi argumentum est ; ) meam domum negligentihus vobis , egovestras adegestatem deduxi. 2) Pro contemnere. Dixistis , Ecce de labore , et exsuf:

flastis iltud,
,

altare

meum.

Mal.

i i3.

namini vilissima qu.neque

dummodo
18.
:

cxxxviii o Deus cogitaliones mea3 illico a te cognoscuntur. ExTERMUVO. Hypocritce - - - - exterminant enim facies suas, ut appareant hominibus jejunantes. Matth. \i 16, Facies suas obscurant ac depravant speciem sibi adiQuoties expergiscor
,

olTertis , quasi satis vestro labore parata sint, ExsuPiGO. Exsun^exi, et adliuc sum tecum. Ps.

Quia altare asperme digna

protinus

libi

sum

praesens

,

,

munt.

ExTOLLO. Servus , a te laDsus injuste, si extollens discesserit, etc. Eccli. xxxiii ult. auferens se, suaque; fortassis et tua.
EXULTO. Exultabit lingua mea j ustitiam tuam. Ps. L 10. Exultans laudabo justitiam tuam sive misericordiam haec enim frequentissime in hcbraico sub justitiae no,

mine

intelligenda est.

F.
proferentem vas

fabrum sufpantem tn igne prunas , et telum arma) in opus suum : et ego creavl interfectorem ad disperdendum. Is. Liv 16. Fabrum seu opificem armorum intelligc. Tyrannos omnesque hostes tuos ego creavi; neque plus neque diutius obiuturos quam ego sivero. Fabrico. Supra dorsum meuni fabricaverunt peccatores /
creavi
(

r ABER.

Ego

,

,

,

,

,, ,

i64

Facies.
:

prolongaverant Inlqaltatem saam, Ps. CXXVIII 3. Hebraizantes cum D. Hieronymo exponunt araverunt arantes, prolonguverunt sulcum suum. Sive ab incude , sive ab aratro allegoriam tlucas res eadem indicatur insectatio nimirum violenta ac diuturna. Arabs, soluta utraque melapliora verlit Flagellaverunt me impii. Syrus vim et copiam verberum ostendens, Supra dorsum meum ,
:

,

,

:

,

inquit

llagellaverunt flagellis. Dominas justas concldit , cervices peccatoram. ibid. v. sq. Hebraice , funes. qui funibus enim illud utaratro, ita llagellato convenimit traliitur, hic ligatur. Facies. Dixitqae ad Moysen Dominas :Facies mea prchcedet te, Ex. xxxiii \4. Periphrasis hebraica. Ego ipse
:

praecedam. Facies pro persona. Qai cognoscit injadicio faciem , 2 noti bene facit : iste et pro bacceila panis deserit veritatem. Prov. XXVIII 2 1. Qui personam intuetur , non causam ; lucrum non iiequitatem. Accepisti faciem in lege. Mal. II 9. In exigenda lege non meam legislatoris voluntatem sed personas hominum respexistis. Usqaeqao judicatis iniquitatem et facies peccatorum samitis ? Ps. LXXXI 2. Hebraice Quousque judicabitis inique , et facies impiorum accipietis ? videUcet parcentes sceleri propter gratiam aut potentiam scelesti. Nunqaid faciem ejus accipitis inquit de Deo ad maledicos amicos Jobus et pro Deo judicare nilimini ? Job. xill 8. IVam ut Jobi innocenliam criminationibus suis opprimerent Dei juset ut in judiciis iniquis fieri titiam laudibus efferebant solet , potentiori contra infirmum favebant. ipse vos arguet quoniam in abscondito faciem ejus accipitis, ibid. et maUtioso , quem V. 10. fraudulento scilicet animo specioso titulo commendanda? justitiae Divina3 tegebant. 3 ) A facie. Plerumqueper lalinam praepositionem coram expeditissime reddilur. Repleta est terra iniquitate a facie eoram , Gen VI i3. coram eis coram hominibus. Fluvius igneus rapidasqae egrediebatur a facie ejus. Dan. VII 10. coram Deo fluebat non cx ejus ore manabat. Clialdaica extra dubitationem coram eo. Turris fortitadinis a facie inimici. Ps. LX 4« Deus est perfugium insuperabile in conspectu quorumcunque hostium. Contur) , , , : , , , , , , ,
:

bavit eos

Dominus a

facie Israel. Jos.

X

10.

coram uni-

verso populo. Pccnas dabant in interilu ceternas a facie Domini. 1. Thess. I 9. SubtiUus hoc , quam verius , de poena damni exponitur quae Dei conspectum damnatis
,

qui non Hebraismus est merus a conspecta Divino eos removeri sed contra potius in conspecta Dei torqueri significat. Sententia simiUima
in

perpetuum

adimit.

,

,

Cruciabitur igne et salphure in •conapocalypticae iUi spectu angeloram sanctorum , et ante conspectum A^nu
:

,

Facies,
Sic

i6 n

Apoc. XIV 10. Intcrdnm a facie est nostrnm proptcr. Ne tlmeas a facle verborum , qucs audisti, Is. xxxvil 6. Noli propter audita in metu esse. Plorabit anima mea a facie superbia;. Jer. xiii 17. propter vestram superbiam qna obedientiam detrectatis. Qui fugerit a facie pavoris , proc pavore , pavoris ergo cadet in foveam, Jer. XLVIIIA4. ^ fiicie manus tuce. Jer. XV 17. Propter vaticinium a te mihi inspiratum propter manum tuam ultricem nobis imminentem , quam in solitudine lugens tanquam considerabam. A facle verbi parturit fatuus gemitus partus infantis. Sagitta infixa femori carnis ( noii canis) sic verbuni in corde stulti. iEccli. XIX 11 sq. Siquid arcani audiit stultus, propter verbum lioc auditum quiescere non potest , donec illud effuderit, eoque se liberarit. Ix ) Super faciem ; pro super. Tencbrce erant super faciem abyssi ; i. e. super abyssum. Gen. I 2. Noe colum:

,

,

,

bam
ciem

emisit, ut videret
tcrrce.

,

si

jam
,

cessassent aquce super fa-

pro super terram. In omnes , qui sedent super faciem omnis terrcBi i. e. super omnem terram. Luc. xxi 35. in omnes orbis terrarum incolas. 6 ) Secundum faciem , in facie. Erat autem popuius jucundus secundum facicm sanctorum. Juditli xvi 24. coram sanctuario ut diebus solennibus , in Dei templo agi solitis. In facie quidem humilis sum inter vos. 2. Cor. X 1. IVihil ad aspectum in me praeclarum est. Graece, secundum faciem sicutpaulopostv. 7, ubietiamnoster
Gen. viii
8.
;

:

interpres id servavit Quce secundum faciem sunt , videte, quae coram , quae in oculis sunt ; qucc apparent. 6 ) Facie ad faciem. Adducam vos in desertum populO" rum , ubi non sunt populi etjudicabor vobiscum ibi facie ad faciem , disceptabo solus cum solis. Ez. xx 35. Facie ad faciem locutus est nobis in monte de rnedio ignis , inquit Moyses de Deo. Deut. v 4. Loquebatur autem Dominus ad Moysen facie ad faciem , sicut solet loqui liomo ad amicum suum. Ex. XXXHI 11. Non surrexit ultra propheta in Israel sicut Moyses , queiii nosset Dominus facie ad faciem. Deut. xxxiv 10. Non quasi Dei vultum Moyses viderit , cui dictum est : Non poteris videre faciem meam non enim videbit me homo , et vivet. Ex. XXXIII 20. multoque minus populus , qui vetitus est transcendere terminos (montis Sinai) advidendum Dominum. Ex. xix 21. Sed sensu dicto : solus cum solis , solus soli. 7 ) Facies adversus faciem. Ne accipias faciem adversus faciem tuam ( graece , contra animam tuam,) necadversus animam tuam mendacium. Eccli. iv 26. Nullius hominis respectu , nullo mendaclo moveri te sine , ut con: :

Ira le et anima3 tuae bonum quidqiiam agas. 8 ) Faciem ponere , firmaie faciem. Gladius , el pestis pra^dicitur , si posucritis faciem vestram

fames
,

,

ut in-

i66

Facio.

Faunus.

gredlamlni Mgyptam. Jer. XLii i5 sqq. si obrirmaverUis iinimum. Christus faciem siiam ^rmavit , ut iret in Jerusalem. Luc IX 5 1. Animo et vultu immoto adire necis suiE iocum constituit. Quam ob rem Samaritani non reccperunt eum , quia facies ejus erat euntis in Jerusalem. ibid. V. 55. quia apparebat urbem ab illo peti Sama,

ritanis

adco exosam.
Paterfamilias ad hospitem pere,
:

9

)

Facies honoris.
,

prinum Exi a facie lionoris amicoruui mcorum. Eccli. XXIX 54. Migra cede honoratioribus da locum amicis supervenit necessarius quidam meus meis adest Irater cui discessu tuo consulendum est. rACiO. Domine , fac mecum. Ps. CVIII 21. D. Augustinus more Latinorum intelligit sume partes meas ades inihi sta a me. Arabs et alii addunt misericordiam. Faciens faciet. Tradidi eum Assyrium in manu 2 forlissimi gentium , Chaldaii faciens faciet ei ; nimirum ut mereiur. Ez. xxxi n. Chaldaeus immittetur a Deo
: , ,
:

,

,

:

)

(

)

:

,

altae illi et

superba? cedro Assur.
,

Passim occurrit. Hcec mihi faciat , si non sola mors me et te separaverit ita Ruth ad socrum suam Noemi. Rulh i 17. Vindicem sibi Deum imprecatur si socrum ante morlem reliquerit. k Passiva hujus verbi dabuntur in Voc. Fio. Fascicllus. Eleganter Abigail ad Davidem erit anima domini mci custodila quasi in fasciculo viventium apud Do7ninum tuum. 1. Ucg. xxv 29. Deus vitoe dominus te ab inimicis tutum servabit et in selecto eorum numero custodiet , quibus longaevam senectutem destinavit. jEdificat in ccelo ascensionem suam , et fasciculum suum super terram fundavit. Amos 1X6. Deus inquitHierony3
)

Facio
,
,

jurantis.

Dominus

et hcec

addat

,

)

:

,

,

mus
tucB
,

,

in coeio liabitat
,

,

et

numerum
custodieris

a se

electorum in
vita animcB

lerra congregat.

Fauces. Lex

si

eam

,

mY
22.

et gratia faucibus

tuis.

monilis instar collum tuum ; i. e. sermones tuos sapientes et pretiosos cfTiciet. 2 Fauces latronum. Quasi fauces virorum latronum , in via interficientium pergentes de particeps sacerdotum Sichem, Os. VI 9. Civitas Galaad conjunxit se cum simulacrorum sacerdotibus , et sicut latrones sanguinolentis faucibus irruentes occidunt eos , qui praescriptis lege temporibus Hierosolymam proficiscuntur ex urbe nobilissima Sichem seu Sichar , ut in templo verum Deum adorent. Fau:\JUS. Uabitabunt dracones cum faunis ficariis. Jer* L. "^r). Hebraicum dsijimet ijim legitur etiam Is. xxxiv li €um ergo B. Hieronymus in Isaia illa ipsa vocabula
) ^ ,

Prov. ornabit

III

Torquis aul

Fe^iur.
:

FerruMc
,

167

inlcrprrtaliis sit dajmonia et onoccntauros , in Jcromia draconeb et faunos ficarios vides nil aliud significari, quam spcclra dccmonum , sub variis formis homini ilhiloco sohtudinem eoque terroribus fugato denlium inducenlium. Ficarii auteni vocantur , quod inter caprificos seuficos sylvcstres apparerent aptissime sane: capiificus enim ex iediftciorum ruinis inter saxa enas,
,

;

cilur. Vid.

Onocrotalas»
,

manam tuam subtcr femar meam, ut adjurcm tc per Dombiam ait ad servum Abrahamus. Gcn. xxiY 2. Erat is apud anticos illos ritus jurantinm. FEXESTRA. De Mcssiae nuntiis , seu apostoUs evangehcus propheta exclamat Qul sunt isti , qui ut nubes
Femur. Pone
, : ,

cclerrimac , et fertihssimae ) volant , et cjuasl columbce ( candidae , veloces , simphces ) ad fenestras suas ? Is. LX 8. Ut hc-e ad columbarii sui fenestras properant , sic apostoh , ut Hieronymus loquitur , ahs Spiritus Sancti ad notos sibi aditus ecclesiac festinant. 2) Mors per fencstras ascendens. Jer. ix 21. Chaldaei, morae impatientes non dignabuntur portas effringcre , sed per fenestras tectorumque foramina insihent occisis domi omnibus , in plateas erumpent , et vagantes ibi pueros ac juvenes trucidabunt : disperdere parvulos (lefcris , juvenes de ptateis. ibid. Tropologice Patres , custodiendas gnaviter domus nostree fenestras , oculos , atque aures , ne mors animi ihabatur. Fera. Incrcpa feras arundinis : congregatio taarorum in vaccis popalorum : ut excludant eos , qui probati sunt crgento. Ps. LXVii 3i. Increpa , Deus , deterre hostes nostros , similes feris inter arundineta stabulantibus , ac tauris inter armenta furentibus : qui haereditate promissa exchidere conantur popuhmi , tibi instar argenti probatum. Ingeniosissime /Kgyptios notat , geminam
{
, :

mutuatus imaginem propriam

inter ]\ih a crocodihs arundines insidiantibus ; a tauriformi Serapide, quem adorabant. Tauri, piincipes; vaccae, popuhis. Argento, hebraismus ut codem Psahiio nive dealbabuntur , v. i5. pro instar nivis ceu nix
; ,
:

,

,

.

Fero. Quantum in te est ^ inquit mahgnus Jobi reprehensor et exagitator Ehphaz, evacuasti timor^m et tulisti preces coram Deo. Job. XV U. Ademisti hominibus Dei

timorem
hsti.

proinde et rogandi ejus necessitatem sustuFero eo sensu , quo Job. xxiv 10 : esurientibus
:

tulerunt spicas

;

i.

e.

rapuerunt
:

HumiliaveFerruhi. De Josepho patriarcha vendito runt in compedlbus pedes ejus , ferrum pertransiit animam ejus. Ps. civ 18. Tam Graeci quam hebraizantes ex fonte hebraico et recte quidem , ita vertunt Anima
, ,
:

ejus veiiit in ferrum

;

anima ejus

,

id est

,

ipse

;

more

,

i68
hebraico
,

Festino.

FiDEs.
;

in ferrum seu per , ipsc in compedes iiicidit ferrum si ita loqui libet , pertransiit. Sed multo teneneque sic ut omittat senrior ad affectum Vulgata sed potius suo includat sum hebraicum in hunc modum Ferrum in quod Joscph incidit , intime eum ipsamque ejus animam penetravit. Sicuti ad percuUt
;

,

,

,

:

,

,

pcrtransibit gladonec veniret verbum ejus. V. sq. v^uod accipi duobus modis potest ejus , i. e. Dei , Josephum hberantis : et ejus ipsius Josephi , nimirum vaticinatio coram Pharaone ; vel , donec ejus somnia , patri et fratribus olim narrata , opere implerentur. Quorum quia utrumque ct cum veritate , et cum hebraico fonte , aequaliter congruit ego quoque in mea Psalterii explanatione totidem verbis usus sum , et ambigue dictum , quale inveni , reliqui. Atque id , ut semel hoc dicam , in Psalterio est a me factum saepius , quoties nimirum uterque locutionis ambiguoe sensus erat seque probabilis , et hebraico consentaneus. Festino. Miseretur excipientis doctrinam miserationis , et qui festinat in judiciis ejus. Eccli. XVIII 14. Miseretur Deus hominis , qui caritatis et misericordiye praiceptum servat, et qui celeriter exequitur imperata. 2 ) Festinare tempus. Siracidae ad Deum precatio : Festina tempus , et memento finis. Eccli. xxxvi 10. Triplex Acest graecorum codd. lectio , quam ita complector celera tempus liberationis nostrc-e , et memento jurisjurandi tui , quo promisisii Messiam , finiturum omnes nostras aerumnas , et iram tuam a nobis in hostes aver:

Mariam Sineon dius, Luc II 35.

Tuam

ipsius

animam
:

Pergit psalies

:

:

:

gurum.
FiCAraus. Defaunis Faunus. FiCTOR. Ecce fictor
ficariis

dictum paulo ante, Voc.

locustce in principio germinantium serotini imbris, et ecce serotinus post tonsionemregis. Amoi» VII 1. Ecce Deus producit et immiltit in terram nostram

locustas innumeras
:

(Aprili exeunte ) , eo tempore , quo per ultimam pluviam fruges omnes maturitatem plenam assequuntur postquam paulo ante locusta alia , nimirum regia , campos nostros totonderal. Deprecatur Amos ( V. 2 ) , ne Dens depasci penitus omnia sinat , idque ( V. 3 ) impetrat. Hsec species visi quod prophetae objectum est sententia hsec latet Misit Deus Assyrium
,
: :

hostem

,

cum jam

rellorescerent res hebraicae

,

prius

ab rege Salmanasare devastatai. Propheta obtestante misertus est Dominus super hoc : ISon erit , dixit Dominus, V. 3. id est , Sennacherib , Judaea per Assyrios suos Hierosolyma tamen non potietur. Inde nocsubacta turna illa strages horribilis Assyriorum CLXXXVM. FiDES. Omnia opera ejus in fide. Ps. XXXII 4« 'n omnibus suis operibus fidelis est Dcus.
,

!

, ,

FlLlA.

F^LTUS.
,

169

sequente loci cuFiLL\. Niimero singulari positum tuspiam nomine , indicat urbem aut provinciam. Sic est Hieiosolyma urbs , lilia Jerusalem , aut lilia Sion plerumque totum regnum Juda fiiia iEgypti, tota et regnum Assyrium , I^i^bylonii. lilia Babel iEgyptus
, ;
;

,

Filia populi mei ; quod sa^pius legitj/j:. Est vel lota gens , vel Ilierosolyma caput gentis. Pg ^.abo die ac nocteinterfectos fdice popaiimei. Jer. L\ 1. chal«^ice , ccEtus
2*^)

populi mei. 3) FiliiE ( numero plurali ) urbis alicutus praecipua} sunt pagi , et opplda , per totam vicinitatem sita , urbiquc illi pareniia. Id passim occurrit. Sic de Rabbath urbe principe Ammonitarum crit in tainuium { acer:

vum hipidum
Jer.

)

dissipata
,

,

filicvcjae
,

XLix
)

2.

oppida

vilia?

ejas igni succenclentur. et pagi 5 non puella?.

Filia dei alieni. Habuit ( hebr. uxorem duxit ) fdiam dei alieni. Mal. II 11. alienam , simulacra adorantem : quas ne sibi nuptiis jungx rent , Ilebrcei lege Divino prohibebantur. Invehitur in eos, qui , repudiata uxorc prima et legitima , externam et rehgionis vcra3

U

expertem duxerant. 5) Fiiia feminarum. Dnn. xi 17. Hebraismus rarior puh:herrima femina. Intclligilur Cleopatra quam An: ,

liochus Ptolema^o in matrimonium collocavit, 6 ) Filia latronis. Michacas , qui superiore Capite solalus Hierosolymam fuerat , eique fausta omnia promiserat , olim eventura ; ^unc tamen , initio Capilis v ISunc vastaberis , fdia iatronis , vastaberis , quac vastabas: et latrocinari solita , a Chaldaeis latronibus punieris. 7 ) Filia multitudinis. Ocuii tui sicut pisciiice in Hese-_ bon, qucB sunt in porta fdice inuUitudinis. Cant. Vii Ix. He-

braice Batli rabbim
fuisse
,

, quod nomen proprium loci videtur haud procul Ilescbone unde nomen portae in:

ditum. 8) Filiae pharetriE. Thren. iii 9 ) Filiaj carminis , Eccle. xii carminibus pascuntur.

i5. sagittae.
4.

aures

;

quippe qua)

FlLlUS, Filii Dei, Videntes fdii Dei fdias hominum , ciuod essent pulchrcB ^ acceperunt sibi uxores. Gen. VI 2. ex his nupliis orti filii gigantes - - - - potentes a seculo viri famosi. ibid. v. !\. Auctores veteres , quidam etiam e primoribus , angelos muliebri amore irretitos putarunt. V^erum haec opinio ita exaruit , ut pra3ter illius riam nihil supersit. Plerique diicem sequuntur Divum

memo-

Joannem Chrysostomum

,

exisiimaniem
;

,

Dei

filios

hoc

loco appellari Sethi religiosissimi posteros , hominum fiUas prolem sceleratam Caini a qua infcctos illos avitis criminibus eamdem pravitatem filiis gigantibus tradidisso , non nisi diluvio eluendam. 8
,

, , ;

lyo
2
)

FiLius.

Filius hominis. Distinguunt Hebraei fillos liomlnis a : nam fiiii viri sunt nobiles et insignes ; filii hominis , plebeii et viles. Sic , ubi nos habemus terrigence et fiUi liominum ( Ps. XLVIII 3 ) ipsi legunt fiUi liominis et fiUi viri , i. e. plebeii , et nobiles. Migravit hebraismus hic etiam in syriacum quo factum , ut Christus Dei Filius frequentcr se filium hominis appellaret.
fiUls vlrt
:

Quod autem Mariophili quidampie medilati sunt, Christum id honori sauctissimcT suoe Malris dedisse , cui uni vitam deberet non iiomiuum ut alii sed hominis
,
,

,

Biblio, Ezechiel quoque filius hominis in suo volumine quoties dicitur non utique idcirco filius virginis appellatur. Et ubique Hebraei ut dixi , ubi de plebeiis sermo est , non fiUi hominis dicuntur fiUi hominum. Sed plane jugulat sententiam illam in Evangelio graeco et Actis Apostolorum articulus , qui vocabulo hominis additus , est generis masculini ut jam olim observarunt eruditissimus Lorinus in Act. VII 56 , ei doctissimus ac religiosissimus Salmeron Commentar. inN. T. Vol. i Prolcgom. i3. Sicergosc Christus , inquit ibidem Salmeron , filium hominis modestissime dixit , ut nos terioD filium dicimus , ignobilem , obscurum , contemptum. In Psalterio quoque Messias filius hominis nuncupatur , cum vates pro Ecclesia
:

fihus

lalinis

fortasse auribus placere potest
potest.
,

rum

peritis

non

,

,

:

Deum
visita

obsecrans vineam istcnn
,

ita canit
;

:

Respice

cie

ccelo

et perfice

eam

,

quam

tera tua : et super fiUum hominis , quem Ps. LXXix i5 seq. Vide seu respice , et visita , non tantum ecclesiag vineam a teplantatam , sed et filium seu super filium hominis ( chaldaice , Regem Christum )

, ct vide , et plantavit dexconfirmasti tibi,

quem Regem aeternum
tibi stabiliisti.

Idem

et propter ipsum hanc vineam , ibid. v. i8. v ir dexterce appeWaiur ,

dextera sua Pater defendit. FiUi , pro discipulis. U. Reg. ii 5 et alibi , filii prophetarum quos hi instituerant , non quos genuerant. Filii cantorum. 2. Esdr. xii 28. cantorum discipuli, cantores. U) Filii , pro nepotibus. Orabam filios uteri mel, ait de se jam calamitoso ei contempto Jobus , xix 17. id est , nepotes liberos enim ruina oppresserat. 5) Filius mortis. 1. Reg. xx3i. 2. Reg. xii 5. dignus supplicio , morti debitus. 6) Filius perditionis. Joan. xvii \9. de Juda , et 2, Thess. II 3 de Antichristo. Ilomo perditus , profligalus exitio destinatus , eoque oppressus. 7 ) Filii maledictionis. 2. Petr. Ii 1/4. Diris devoti exsecrabiles.
3
)
:

quem

:

:

FiNGo.
8) Filli

171

subtractionis. Hebr. x iilt. Qui Divinis se mandatis subducunt ; incrcduli , jugum dctrectantes. 9) Filius homicidce; i. e. homicida. U. Reg. vi 52 de

cum innocentis Elisciei caput am, putari jussisset. Tametsi et nostro more dici Joramus potest homicidcT filius , Achabi nimirum , qui lucem
rege Israclis Joramo
sed id non est liujus loci. Filius pacis. Hebraei pacis nominc genus omne prospcritatis intelligunt. Dicite , Pax fiiiic domui : et si ibi fuerit fdius pacis , requiescet super illum pax vestra ; sin autem , ad vos revertetur, Luc. x 5 sq. Si quis erit salute ac bono lioc dignus , eorum fiet particeps ; sin minus , vos certe humanitatis vestra3 ac studii fructu non carcbitis. 11 ) Filius unius aut plurium annorum. Filius viginti et unius anni erat Sedecias , cum regnare ccepisset, Jer. Ui 1. Annos xxi natus erat. Darius Medus successit in regnum annos natus sexaginta duos. Dan. v ult. quod ipse Daniel chaldaice ita scripsit : Et Darius Medus accepit regnum ut fUius annorum sexaginta duorum» Dan. VI 1 secundum partitionem canonis bebraici. Filius unius anni

Nabotho eripuit
10
)

:

erat Saul , cum regnare ccrpisset ; duobus autem annis re~ gnavit super Israel. 1. Reg. XIIJ 1. Principio imperii ea erat innocentia Saul rex , qua infans unius anni sed tahs non nisi per biennium perseveravit. Si enim non integritatis , sed regni annos numeres , annis quadraginta ei Saulem proefuisse , Doctor Gentium narrat Act. XIII 21. Chaldaice locus noster (1. Sam. xiii 1 ) sic habel Sicut filius anni , in quo nullae sunt culpae. 12) Filii Orientis. Is. xi 14. Jer. XLix 28. Ez. xxv 10. Hebraeorum accolae ad Orienlem. Quo revocari potest elegantia illa sacrae linguffi Is. xiv 12 , ubi nobis est lucifer , hcbraice autem fdius aurorce. 13 FiUi maris. Messias , et emissus ab eo per orbem coetus , quasi leo rugiet , et formidabunt filii maris. Os. XI 10. Remotissimi populi trans mare , salutari timore perculsi , evangelio morem gerent. l^) Filii nuptiarum ( Marc. 11 19) iidem sunt , qui Luc. V 34 filii sponsi , et graece a Luca filii thalami appeljantur ; amici videlicet sponso familiares. 15) Filii area?. Is xxi 10. Grana e frurnento excussa. 16 ) Filii tumultus. Jer. xlviii 4^. Moabitae tumulluantes. 17 ) FiHi olei. Zach. iv ult , et Apoc. xi 4. Enoch et Elias ; de quibus paulo plura Voc. Oliva. Filius olei Is. v 1. solum pingue ct frugiferum. lxx et ChaldcTus habent , in loco pingui , in terra pingui. Vide in Vocabb.
: )

Cornu et Pliylacterium. FiXGO. Nunquid adliceret

tibi

sedes iniquiiatis

,

qui fingis

8,

labormi
lilterali

in prctccpto ? Ps. xciii-2o. I.onge a vcro scdsu aberrat opiiiio exi-timantium , reprehendi eos , qui Dei prapcepta ardua et laboriosa causantur. Deum

ipsum propheta

alloqiiitur , et laborom in ejus mandatis inesse confitmat. Convenit intor Hebraicos , Graecos , Latinosque doctores , sedein miquitatis esse injustum tribunal humanum , Deo insociabile. Sed Hebraei et Graeci , cum verbiim fingo in pai ficipio legant fingens iaborem, id ref' rnnt nd hoc ipsura tribunal hominum , et intelligunt principes judicesqiie injustos , qui leges difficilcs et labore plenas imponunt. Sed ambiguitatem toUit VuIg:!t.T auctoritas quae apcrte determinat , veibiim fingo non ad sedem iniquam , sed ipsmn Denm pertinpre repiignat enira et genus pronominis relaiivi, et personasecunda verbi, dumdicitur, nonqiuB fingit , sed qui fuigis. Verus itaque sensus est : \uDquid tibi , o Deus , qui creasti seu conddisti legem hominibus laboriosam , qui jussisti mandata tua custodiri nimis i. e. valde , exquisite accurate ) nunquid tibi sociabitur tribunal iniquorum ? neutiquam sane : nihil
, ,
:

f

,

iibi

cum

illis

commune
;

est.

Fl\lO. Usqucdum finiantur lux et tcnebrce. 3ob XXVI lo. periphrasis potiica usque ad finem lcmporis, usque ad extremv.m judicii diem. Finies me. E7x*chias rex in cantico De mane asque 2 ad vesperam finies me. Sperabam usque ad mane : quasi leo sic contrivit omnia ossa mea. De mane usque ad vcsperam finies me. Is. XXXVIII 12 sq. Tanta gravitas morbi fuit, ut illi diei superstitcm me fore non sperarem, sed ante hodiernara vesperam, Deus , e vita me dicerem tolles. Cum tamen usque ad n ctem superfuisse me cernerem sperabam, ad auroram mc i)er\entuium. Tum vero ita recruduit morbi vis , ut dolor instar leonis irrueret , omnia ossa confringent'S. Ouare denuo meum illud repetii: Ante hujus diei occasum ad tumulum me perduces. FiXK. De Jerosolyma Sordes ejus in pedibus ejus, nec recordata est finis sui. Tliren. l 9. Etsi peccatorum sordibus conspurcata , non tamen cogitavit, quem denique finem sua esset habifura impietas. 2) Apparere in finem. Adkuc visus procul ^ et apparebit
)
:

:

,

:

in fipjem

illam

, et non m/mtietur. Si moram fecerit, exspecta qaia venicms veviet , et non tardabit. Hab. ll 3. Visiohaec. de venturoMessia ; proculabest, nequaquam slalim implebitur scd apparebit promissiveritas in fine secuiorum, ut loquitur apostolus 1. Cor. x n. Non fallet
,
:

datam fidem Deus
cTternitatem
,

:

nec diuturna
aevi

erit

mora

,

si

hinc
,

iilinc

nostri brevitatem
iilud

aspexeris.

Quamprimum
taidabiL

adfuerit

momcntum

decretum

noa

,

FiNiTio.

Fio.

1-^3

S) In finem, si praecedat negatio , esl in perpeluum, semper. JSoii in finem obilvlo crit pauperis : paticntia pauperum non peribit in fincni. Ps. IX 19. non erit sempiterna non peribit inperpetuum. Ne repellas infuiem, Ps. XLiil 20.
:

Ne
ne

in perpetiuim

nos

rejicias.
,

Animas pauperum tuorum

obliciscaris in fincm

oblivione

nimirum sempiterna.

Ps. Lxxiii 19. Eodem sensu usurpatur sa^pe , cum negalio latet , vel omnino senlcntia est mere affirmans. Destruxit eos asque in fincm. Eccli. x 16. Destruxit ita , ut nulla sil resurgendi spes in perpetuum. ISunquld irasceris in perpeiuum , aut pcrscverabis in finem ? q. d. non crit ira tua sempiterua. Jer. iii 5. DiscipUna tua correxit me in finem , in perpetuum, semper. Ps. xvii 56. h ) In fmem , titulus complurium Psalmorum. D. Ilieronymus vertit , Victori ; ei scilicel , qui musicae artis notitia vel dignitate cceteros anteiret, musicae pra?fecto ; ei psalmus iiic tradi jubebatur canendus , aut in

choro musicorum proponendus interdum etiam certis quibusdam instrumentis musicis comitandus. Si quaemihi ras , unde ingens ha^c interpretandi diversitas dubium non est quin Lxx ct qnicunque in finem posuerunt pro hebraica quinque litterarum vocc legerint quac omisso mem breviorem aliam quatuor litlerarum finem significat. Finem hunc allegorice Christum intelqui finis est et principium omnium. ligunt nostri
; ,
,

,

,

,

Fes5 ) Memento finis. Siracides ita Deum precatur tina tempus , et memento finis. EccH. xxxvi 10. Triplex est in grcTco fonte lectio pro exemplarium varietate
: :

(ilia

habent

,

Memento

finis

;

alia

,

Memento

irae
:

;

alia

Memento

jurisjurandi. Sic

omnia copulemus

Accelera

salutis tempus, et memento jarisjurandi, quo promisisti, te mala nostra finiturum^etiram in hostes nostros

conversurum per MessiiE adventum. FixiTio. Res quatuor homini molestissimas sic enumerat Siracides Cogitationes corum et timores cordis , adinventio exspectationis ct dics finitionis. Eccli. XL 2.
,
:

,

,

Curae , timores , spes fallaces , mors. FlO. Il(tc facta est milii quia justificationes tuas exquisivi. Ps. cxviii 56. Hoc ( ut memor essem nominis tui noctu ideo mihi contigit quia custodivi ( ita est hebraice ) decreta tua. IIccc pro lioc nam genere neutro Hebraei carent. Inde et illud ejusdem Psalmi Ha^c me
,
)

,

:

:

consolata est. v. 5o. pro , Hoc me consolatum est. Hic 2 ) Fieri in populo. De gladio Xabuchodonosoris factus est in popuio mco , Idc in cunctis ducibus Israel , qui fugerant. Jer. XXI 12. Praeteritum pro futuro , more prophetico et poetico Hebra^orum. Chaldaei gladius deprehendet , assequetur , tum populum , tum duces frustra
:

fugitivos.

i;74
3
)

FlRMAMENTUM.
Fieri de
II 7.

FlOS.

medio

,

fieri foras.

Thess.
fieri,

donec

tollatur.

Donec de mcdlo fiaU 2. Jusslt foras ad breve homines

Act. v 3^. Jussit eos c concilio tantisper educi. FIRMAMEXTUM. Posuisti firmamentum ejus formidinem. Ps^ Lxxxviii 4i. hebraice munimenta ejus. Ha^c nimirum ab hoste capta Deus ex pra3sidio in ejus terrorem
,

,

mutavit.
2)
est

Firmamentum

in piaga.

De

impiis felicibus

:

Non
:

firmamentum

etiam plaga abundant namque modis liberandi se dolore.
3
)

in plaga illis iniligitur , ea

eorum. Ps. LXXII 4. Siqua tamen non est diuturna

Firmamentum
,

panis

firmamentum
Id

in terra in

in summis montium. Erit summis montium. Ps. LXXI i6.
,

firmamentum

ut ex hebraico liquet
,

,

triticum est.

Tanta erit abundantia tritici ut eliam in summis montium largiterproventurum sit. Aliln panis additur. Focavit famem supcr terram , et omne firmamentum panis contrivit. Ps. Giv 16. Hic vero est hebraice , omnem baculum panis ; omnem culmum tritici. Flagellum. Is. XXVIII i5 est IVabuchodonosor. Non inquiunt scelerati , tutos patrocinio deoattinget nos rum quos propliet^ mendacium appellant. Flavesco. Ne intuearis vinum , quando flavescit cum splenduerit in vitro color ejus. Prov. xxili 3i. Hebraice tamen est rubet. IVec sane flavum usquam in Dibliis vinum reperio sed rubrum ubique. Quare ergo rubrum est indumentum tuum , et vestimenta tua sicut calcantium
, ,

,

,

,

nem

in torculari ? Is. LXIII 2. Elepliantis ostenderunt sanguiuvce et mori , ad acuendos eos in pr(^lium. 1. Mach.

VI 34. Libavit de sanguinc uvce. EccU. L 16. Lavabit in vino stolam suam, et in sanguine uvce pallium suum. Gen,

XLIX 11. Pulcliriores sunt ocuUejus vino. ibid, v. 12. hebraice rubicundi oculi prce vino. Adde liis , quod vir eruditionis multiplicis Petrus Laurembcrgius in Acerra Philologica testatur, Centur. III § 68 , e veteribus Historicis , Geographis , Botanicis , ncminem esse , qui aliud vinum quam rubrum Judo^cC tribuat. Recte igitur
:

cum eodem Laurembergio
miraculum
GalilcTea
,

et ultimiim

et primum statucs omniumque maximum
,
,

aquas coloris vino assignanda esse ; id est conversas a Domino in vinum rubrum osse , ejusdemque coloris fuisse illud , quo in Goena Sacrosancta instituenda usus est. De Canana^o vino favet Ecclesia , in hymno Epiphaniie canens : Jquc^ rubescunt
hydrice.
civitate sicut fcenum terrct. Ps. florebunt tanto numcro , quantus est herbarum seu foeni crescentis. Flos.. Date florcm Moab , quia florens cgrcdietur* Jer.
16.

Christi rubri , Cana? in

FloREO. Florebunt de
Cives

LXXI

,

Flumeiy.
XLViii
9.

l-jS
,

Sarcasmiis acerbus in Moabiridem
:

tanquam

in piieliam sccleratam et vanam. Datc illi flores , quibiis hac ipsae corolUe pro alis erunt , quibus se coronet avolet (ita enim liabct fons hebraicus) in exilium etservitutem. Maledlctas , qai faclt opas Dominl fraadalenter : et maledictus , qai proldbet gladium suum a sangaine. iJjid. V. 10. qui rcgno Moabitarum parcit, neque illud pro viribus exscindit.

Flume.v.

Vocabulum hoc

,

si

ponatur antonomastice

,

et nullo addito nomine proprio , plerumque Euphraten significat. Uabitare eas fccit in civitatibus Samaricc , et in reliqais regionibus trans flamen, 1. Esdr* iv 10. nimirum Euphraten , quem Esdras eo Capite saepius fluvium simpliciter appellat. Dominabitur a rnari usque ad mare , et a flamine usque ad terminos orbis terrarum : hebraice , terrce , scilicet Jiidceae. Ps. LXXI 8. Cni par est illud : Loquetur pacem gcntibus , et potestas ejus a mari asque

ad mare , et a fluminibus ( hebr. a flumine) usque ad fines terrce, Zach. ix 10. Notissimus erat hic loquendi modus Ilebraeis qui ex Pentateucho scirent , promissum Abrahamo esse Scmini tuo dabo terram lianc a fluvio jEgypti usque ad fluvium magnum Eupliraten. Gen. xv 18. et populo electo Ponam autem terminos tuos a mari rubro usque ad mare Palcestinorum , et a deserto usque ad fluvium. Ex. xxiii 3i. Ex quibus habebant nomina ipsa utriusque maris ac fluvii , et fines terr(2 seu desertain.
,

:

:

vaticinia apertissime solum Messiam praesi pergas in Psalmo : et adorabunt eum omnes regcs terrcB , omnes gentes servient ei. v. 11. el si in Zacharia versum priorem anneclas : Ecce Rex tuus veniet tibijustus et Saivalor. Quae omnia neque in Salomonem , neque in uUum alium regem aut hominem praeler Christum Jesum conveniunt. Solus ille mortalium omnium non tanlum Judasae tolius , sed eliam universi orbis dominatu potilm^ , rex omnium amari ad mare, ab ortu ad occasum ; et a llumine Jordane , ubi vox Patris intonuit, Ilic cst Filius meus ( MaUh. iil ult. ) usque ad termiuos orbis terrarum. 2 ) Attentissimus Ribera in Commentar. Majorib. ad XII Prophetas minorcs , in C. ult. Mich. n. 35 censet ubi de Judaeorum terra sermo est , flumen per antono-

Ambo tamen
,

dicant

maxime

masiam
iocum

dici Jordanem. Recipio hoc ut probabile , et Psalterii de Christo modo allatum ita ipse inter,

pretor. Sed cavendum finitimo confundatur.
sit

ne tlumen mediterraneum cum si Fiumen sine addilo nomine
,
,

mediterraneum et ipsius Juda^O) si Jordanis est extra Judaeam et finitimum Euphrates. In explicato loco Ps. Lxxi 8 pro diversa acceptione ut dixi utrumque veruni est.
;
:

,

,

: , :

1

76
Fluo.
,

Fluo.

Foenum.
,

proprium Terra fluens abundans non rebus tantum necessariis verum eliam deliciis nominatim lacte propter laetissima pascua , et melle ob immensam copiam apum, Fluvius. Si nomen proprium non adjungatur, eodem modo accipiendum quo paulo ante de F/amme explicaterrns sanctac

Elogmm
i.

lacte et melle.

e.

;

,

tum

est.

Sic Ex. xxiii 5i

,

1.

Esdr. iv
,

11

,

16

,

17

,

et 20.

Euphrates eo vocabulo indicalur.

FODIO. Os. III 2. Hebraismus cujus obscuritas inde quod et fodere et emere , verbum idem si, gnificat. Emi cam uxorem) mihi prelio argenti et hordei. Sic ubi Deut. 11 6 nos cum Lxx et Chaldaco legimus , aquam emptam liaurictis ct bibetis ; in fonte hebraico est et etiam aquas ab eis [odietis argento. Erat autem priscis seculis consuetudo ut nuptia; per coemptionem fierent quod phiribus ostendlt htteralissimus Barnabas Bris^sonius 1. de vario ritu Nuptiarum. Omissis ahis gentibus Hebroeorum in lioc gcnere morem ostendunt verba Sichem Dinam Jacobi patriarchce filiam emere sibi a patre sponsam qiiantocunque pretio cupientis Qua^cunque statucritis , dabo : augete dotem non quam puella sed quam liic uxori alTerat viro et munera postulate et libenter tribuam. Gen. xxxiv 11 sq. FOEDERO. Nunquid fccdcrabitar ferrum ferro ab Aquioritur
,
(

,

,

,

;

{

,

)

ione, et ces ? Jer. xv 12. Ferrum ab Aquilone sunlChald«i. Depone spem vanam o Jerusalem ferrum ferro, aes ieri, Judaei Chaldtcis sociari non possunt. Diripient te hostes intra omnes tuos terminos, quam late (v. sq.
,
:

)

ditio tua patet.

FOEDUS. Impii Hebraei dicunt Pcrcussimus fccdus cum morte, et cum infcrno fecimus pactum. Flagellum inundans cum transierit , non veniet supcr nos : quia posuimus men~ dacium spem nostram et mendacio protccti sumus. Is. xxviii i5. Non timemus mortem ac tumuhim, tam de iis securi quam qui foederc sibiaiiquem adjunxerunt. Nabuchodonosor, populorum fiagellum , cum adnos usque sustentant enim spem nospervenerit , non nocebit tram, protcguntque nos dii, quos prophetie mendacium nuncupant. FOEXERO. Non focneravi non dedi cuiquam pecunias muluas , ncc fooncravit niilu quisquam : et tamen omnes maledicunt mild. Jer. XV 10, Injuriamnec intuli, necpaspoteram quiete vivere nisi Deus milii odiosus sum sum prophelai ofiicium imposuisset, quod omniumiras
:

,

,

:

,

:

,

in

me

concitavit.

FoEXUAi. Judas Alachab.Eus et socii inter feras in montibus fccni cibo vesccntes demorabantur. 2. Mach. v uit. herbis et radicibus alebautur. 2 ) Foenum pro palea , scu cuhno frumenti una cum

,

FOETANTES.
12.

FORMIDOLOSUS.

1

'JJ

llorum Irituram proplieta v. sq, im^ spica. Mich. IV jjerat Hierosolymoe ceu vitulce robustissimoe, cui vires Jerreas et ocream vim tribuit. Comminuti sunt autem populi ab Ecclesia eteoram rapioiu ac potcntiaDeo subcum ad Christum adducti sunt. jecta tum FOETAXTES. Davidem Deus elegit de post fcctantes. Ps.
, ,

i-xxvii 70. cum foetas ovas sequcretur, qui est infimus vitae pastoriticC gradus. Inde QmnXvdiW^iuWx adpascendum Jacob popidum suurn , ut eslhebraicc v. sq. Fcotere feFOETEO. Ilebra^i ad Moyseu et Aaronem
:

cistis

odorem noslrum coram Pharaone ct servis ejus. Ex. V '21. odiosos nos iUis eflecistis. Modus hic loquendi occurexempU gratia Gen. xxxiv 3o. rit et aUbi in hebraico odiosum fecistis me Chaubi noster absque metaphora nancBis. Sic et 1. Reg. xxvil uU. MuUa mala operatus est contra populum suum hebraice ad verbum : foetendo foetere se fecit popiUo suo summopere sciUcet invisum , tot iUatis perpeluo damnis. Vidcntes autem fdii Ammony quod quonlam inj uriam fecissent David. 1. Par. xix6. hebraice
;
:

:

:

:

fcctere se fecissent Davidi.

FO.\s. Benedicite Deo Domiriode fontibus (hebraice

,

de

fonte) Israel. Ps. Lxxvii 27. Fons hic seu fontes vel est Jacob et xii patriarcha^, ejus filii; vel beneficiorum scaturigo uberrima , populo electo aperta. Enumerantur mox principes , eorumque in suas tribus dimanans felicitas. Benjamin , natu minimus tribus quoque minima
;

omnium, sed in Saule rege victoris et gloria ad sluporem usque aucta. Juda, unde regum a Davide perpetua
series. Zabulon etNephthali , Judicumtemporeinsignes, praesertim contra Jabin et Sisaram. Allegorice , fons gratiae Christus , et fonles apostoU. Quorum uovissimus Paulus, ad tertium usque ccclum raptus , e tribu Benjamin ; alii de tribu Juda , Servatoris propiaqui ; caeteri, utpote GalUIaei, ex tribubus Zabulon et Nephthali. 2) Fontes et vena. In elegantissima allegoria fidelis conjugii Prov. v i5 sqq. fontes sunt legitimi liberi, vena est uxor. FORAMEN. Non tantum in summa dignitale , ac maximis opibus natus es, o Rex Tyri sed et foramina tua in die , qua conditus es , prceparata sunt. Ez. XXViil i3. hebraice libiae seu fistulae. Parata tibi esl laetiUa , et occasio fruendi voluptate omnihonesta, qualis est musica. 2 ) Videnies per foramina. Eccle. xii 3. OcuU. Totam iUam Senii hypotyposin artificiosissimam explano in Voc. Tenebresto. FORMIDO. Bar. VI 69. Terriculum in horlo, vinea agro. Tales , inquit , sunt dn , vana gentium lerricula. FOKMIDOLOSUS. Jd Deum formidoiosa laudatio. Job. xxwii 22. Deo lerribili debetur laus , non sinc timorc
:

lyB FORNAX. FORTITUDO. tamen persolvenda quia digne eum invenire non
.*

pos-

sumus» V. sq.
Eccli.
)

FORMAX. Sol fornaccm custodlcns in operibus ardoris. XLiii 5. Ardorem continet instar fornacis vehe-

mentissime succensae. Fornax terrea. Jer. xi h. Servitus gravissima in 2 ^gypto ubi laterem coqucre et injurias ferre ultimas
, ,

coacti.

FORXICOR. Passim de adorantibus
lacra.

falsos deos et
,

simu-

adoraverint simulacra eorum. Ex. XXXIV i5. Fornicabitur post deos alienos. Deut. xxxi 16. Fornicans fornicabitur terra a domino. i. e. deserto Domino. Os. i 2. Filii fornicationum sunt. Os. II 4. chaldaice , fdii idololatrce. Tale ct illud Fornicata es cum fdiis /Egypti in fdiis Assyriorum cum Chaidceis. Ez. xvi 26. sqq. Imitata hos populos , eorum deos adoptasti. Fornicata est igitur super me , dicit Dominus. Ez. xxiii 5. contra me. FORNIX. Dissipat impios rex sapiens , et incurvat super eos fornicem. Prov. xx 2G. heb. chald. et gracc. rotam. Frequens veteribus supplicium rotne , cujus radiis innexus varie torquebatur reus. Fornix dici potest a cantho , qui vere fornix est rotce , extremam ejus curvaturam cingens et includens. FORSiTAiv. Pro utique , nimirum , scilicet. Si enim crederetis Moysi , crederetis forsitan et mihi. Joan. V 4^. Si me sciretis , forsitan et Patrem meum sciretis. Joan. VIII 19. Graece eadem est particula , quac Joan. viii 42 , XIV 7 , et xviii 36 , ubi etiam nostcr vcrtit utique. FORTITUDO. David ad Deum Fortitudinem meam ad te custodiam. i. e. apud te. Ps. LViii 10. 2 ) Fortitudo capitis. Meus est Galaad , et meus est Ma-nasses : et Ephraim fortitudo ( hebraice , munimentum seu arx ) capitis mei. Ps. Lix 9. quia Ephraimita) robur erant exercitus Israelitici. Ostendit , occupatam a se Dei beneficio regionem omnem cis ac trans Jordanem, 3 ) Fortitudo maris. Erubesce Sidon : ait enim mare ,
fornicati faerint
diis suis

Cum

cum

et

:

:

fortitudo maris , dicens : Non parturivi , et non peperi , et non enutrivi juvenes. Es. xxiii 4. Erubesce Sidon , qua^ Tyrum fiham tuam pereuntem auxilio non subievasti. Sic ait mare , id est , navarchi et mercatores , et ipsa

potissimum Tyrus munimentum maritimum vaHdissimum. Ego, inquit Tyrus ab lioste ita exinanita sum cum tamen ut si semper fuissera sterilis et vastata prole florentissima abundaverim. U) Clamare in fortitudine. Jon. iii 8. Clamare valide. forfitudinem in Divinis Id innumeris locis reperias Libris non pro animi magnitudine et constantia accipi ; sed pro viribus , potentia robore.
, , ,
: ,

,

,

Frahika.
Fraiiea. Efipc aniniam
; ,

FiiATi£R.
,

179

ab inipio framcam tuani ab inimicis niantis tucc. Ps. xvi 10. Fons hebraicus , LXX iiiompha?am tuain. Framea , 01gladium luum

mcam
,

ium

hastam significabat ut Germanis vocahulum traducLum est postea ad indidiserte exphcat Tacitus
a
,
: :

Sententia loci est Eripe me impio et hosiibus tuis extorque gladium adime vires quibus contra a^quitatcm et voluntatem tuam abutuntur. Delecerunt tVamea^. Inimici defccerunt framece in 2

candum etiam gladium.
,

,

)

latina sohi considerantes dici 7. AHqui inimicos deficere seu deesse ferro ita concisos a victoribus hostes esse , ut jam non inveniant quos occidant. Sed hebraica et graeca luculenter Enses hostis defecerunt in perpetuum. Sic fracta est potentia hostium ut arma deinceps capere nunquam ausuri sint. Framea super pastorem. Framca suscitare super 3 pastorem meam , et super virum colicerentem mifii clicit Dominus exercituuni : percute pastorem, et dispergentur oves : el convcrtam manum meam ad parvulos» Zach. Xiii 7. Christus ipse docuit { Matth. xxvi 01 , et Marc. XIV 27 ) praedicta ha3C esse de se et apostoUs , dispergendis eo tempore, quo passurus ipse esset. Diviniergo Patris vox est Sinam te hostihs gladie , irruere in constitutum a me Pastorem g-eneris humani , qui ut verus Deus ejusdem est mecum Naturae , et ut sanctissimus Homo summa mihi amicitia conjungitur. Percutietur pastor hic , et grex dissipabitur. Sed redux ego , inquit .lESUS , manum extendam ad tr^pidos , et alflictos confirmabo. Frater. De proxima consanguinitate conjunctis hebraismus notissimus. Qaod cum audisset Abram captum videlicet Lot fratrem suam. Gen. xiv \f\. i. e. fiUum fratris sui Arani. Eadem consuetudine in Lege Nova saepius fratres Domini appellantur, quod propinquissima cognatione Christum attingerent , non quod eamdem etiam matrem haberent ut quidam rerum et hnguarum inscii somniarunt. De his plura Voc. Jacobus. 2 Frater pro simih. Qui moliis et dissolutus est in opeie suo , frater est sua opera dissipantis. Prov. XViii 9. similis

finem, Ps. IX
,

,

,

pularunt

;

:

,

)

,

:

;

,

,

)

dissipanti.

Frater draconum et socius struthionum. Job. De Jobi plangore , sibihs , ejulatu , rectius haec accipi quam de ejus sohtudine , ex contextu et Michaea ostendi Voc. Draco , § 2. U) Fratres nostri. Doctor gentium laudat fralris sui solhcitudinem sive pro Tito , qui est socius meus , et in vos adjutor , sive fratres nostri , apostoii ecclesiarum. 2. Cor. VIII 23. Antiptosis est; usitato more diceretur sive pro Tito , sive pro fratribus nostris apostohs. Hebrai3
) ;

XXX

29.

,

:

, , ,

l8o

cam

ista ct

FuLGbR. syriacam linguam sapiant casuum
FRA.TERNITAS.
,

distinc-

tione carentcs.

Fraternitas.
leoni stygio
;

Resistite, inquit apostolorum princeps,

scientes , camdem passlonem el , qacB in viundo cst y vcslrcc fraternitati fieri. 1. Petr. v 9. Scitote, fratres c|r;oquo vcstros , qui per orbem dispersi vivunt
iiiliilo

leviora pati.
,
:

Fraudulenter. Matedictus clulenler LXX negligcnter
(
,

qui facit opus Domini frauet maledictus , qui pro)
,

hibct

gladium suuma sanguine. Jer. XLVIII 10. quiparcit qui cos non conatur delere quoad valet. Trode negligenlia in exstirpandis vitiis. FRE?iU]\!. In die iiia erit , quod super frenum equi est sanctum Domino. Zach. ult. 20. Ornamenta bellica Deo consecri bunlur in tomplo cessantibus jam bellis , et pace per vcram religionem introducta. 2 ) Frenum iribuli. 2. Reg. viii i. Urbs Geth caput unius e satrapiis Philisthacorum. Patet conferenti narrationem ejusdem rei alleram 1. Par xviii 1. Sic dicta Geth , postquam ei a se victap Davicl praesidium imposuit atque ita mnnimento lioc tanquam freno Philisth.-cos coiiibuit , et imperatum a se tributum solvere
Moabitis pologice
, , , , ,

coegit.
divinifruclus. Eccli. xxxix 17. dicit , inquit Siracides , et per ad vos f Exaudite me , filii sancti ; ita est graece. Hebrcci, Divinus populus , adoptali a Deo filii , ejusquo veluti progenies.
S.piritus Saipentia3 in

Fructus. Obaudite me

me

me

2 ) Frucius cogitationum. Terra erit in desolationem propter habitatores suos impios , et propter fructum maiarum cogitationum eorum. Mich. vii i5. 3 ) Fructus labiorum. Creavi fructum labiorum pacem. (praeIs. LVii 19. Fructum precum suarum percipient teritum pro futuro , ut alibi locis innumeris;) pacem eis impertiar pacem plenam , prosperitatem in omnes difTundendam. Vid. in Voc. Vitulus. Frustum. Lebetem per ludibrium dixerant JerosolyHojc est lebes , nos autem carnes. , se autem carnes. Ez. XI 3. Hic serio Deus ad prophetam : PoneoUam ; pone inquam , et mitte in cam aqnam. Congere frusta ejus , ollae debita , ibi coqiienda , in eam ; omnem partem bo: ,

mam

nam femur
,

sq.

XXIV Pra?stantissimos quosque igni aerumnarum coquenet
,

armum

electa et ossibus plena. Ez.

.">

dos destinaf. FUIT. Luc. ni '25. sqq. Vid. Sum, FULGUR. Fulgura in pUiviam fecit. Ps CXXXlV 7. Pluviam immittit statim pcst fulgnra , vel etiam cum illis cumtamennaturae sint prorsus contraritT. Idem legimus
Jer.

X

i3 et Li 16.

,) ,:

FULLO.

FUNICULUS.

l8f

FiLLO. iNIessias quasi ignis constans , et qaasi herba fuUonum. Mal. iii 2. De herba fuUonum sive saponis (lixi Voc. Borilli. Christus saos tam puros elTicil quani et sinc ignis metalla pretiosissiaia ; tam candidos omni macula splendidos quam herba haec telam. FUMIGO. Deus tangit montes , et fumigant , seu fumant. Ps. ciii 02. utmonsSinai y Vesavius , Mtna, Pyrenwi olim qui arscrunt , flammas vomacrunt , grandcm fumum in
, ,
,

fornacis Gilbert.

modum

Genebrardus

exlialantes tcrribili specie. Ita doctissimus ad hunc Psalterii locum. ,

Fu\DAME\TUM. Contrcmuit terra : fundamenta montium conturbata sunt. Ps. xvii 8. Pars hypotyposeos illustris , qua David adventum liberatoris sui Dei poetice describit. Legitur etiam 2. Ueg. xxii 8 sqq. Contremuit terra : fundamenta montium concussa sunt et conquassata etc. Tanlus fuit motus terrae ut etiam
, , ,

ima monlium
1)

trepidarent.
:

Revelarcfundamenta. DeSamaria

fundamenta
:

ejus

Mich. i 6. Everlam foaditus destruam sic lit fundamenta appareant. Apparuerunt fontes aquarum , etrevelata sunt fundamenta orbis terrarum. Ps. xvil 16. et paene totidem verbis 2. Reg. xxii 16. Terra tanto motu concussa est ut divulsa ac scissa ad inlimas usque fontium origines et latebras reconditissimas
revelabo.
,

pateret. 3 ) Fundamenla terrae , i. e. reipublicae. Nescierunt , neque intellexerunt , in tenebris ambulant : movebuntur omnia fundamenta terrce. Ps. LXXXi { qui totus est de judicibus et magistralil)us ) 5. Exponit hoc perquam

concinne Venerab. Cellarminus Judices aescierunt quid facti in causis nec intellexerunt, quid jurls ; ideo in tenebris ambulantes perperam judicant convulsis autem legum et justitiae fundamentis totus orbis ter:

,

;

,

:

,

rarum
€t

perturbabitur.
,

in judicium posuisti eum (Chaldaeum; ut corriperes , fundasti eum. Hab. I 12. Ad hoc eum elegisti , ut per illum justi tui judicii executio peragerelur : et idcirco tantas ei vires tribuisti , ut ejus manu nos casiigares. Sed tamen ( v. i3 ) purissimi tui oculi^crudelitatem et sneviliam aspicere non possunt cur ergo eam in Chaldaeo impunitum iatueris , pejore

FUXDO. Domine,
fortem

nobis

enim

sive hfcreditate : eas , ductis funiculis dividebant. Quando dividcbat Al- - Jacob funiculus ha:redilatis ejus. tissimus geutes Deut. xxxii 8 sq. Ex omnibus populis Hebraicum delegit , quem ceu haereditatem sibi propriam possideret. Non erit tibi mittens funiculum sortis in ccctu Domini. Mich. II 5. Jam non erit tibi possessio et ha^reditas in terra iiancta Vid. in Voc. Virga.

quos devorat ? Fu\icULUS. Pro possessione
,

,

iS^
et

FUNICULUS.

2) Funiculo metiri. FiUi tui et filict tacc in gladlo cadent , humas tua funiculo metietur, Amos vii iilt. Victor , occisis incolis , tcrram suis possidendam sorte dividet. Tctendit funiculam saum. Militaris locutio qualis et illa Thr. II 8. Adeo prostrata est Jerosolymne felicitas , ut Deus eam solo aequasse videatur ut funiculus tendi per nudam aream possit. David percassit Moab , et mensus est eos funicalo , cocequans terrcB : mensus est autem duos funiculos , unam ad occidendum , et anam ad vivifi:

;

,

candum,
jecit
,

2.

Reg. viii

2.

ac

tum de regione
,

Moabitidem penitus sibi subipsa ,' tum de incolarum vita

et nece pro arbitrio statuit. Geminus hic funicuhis est metaphoricus duntaxat ct hberrimam Davidis voluntatem significct, qua alios justo supplicio addixit, alio-

rum vitae pepercit. Plures muUo fuisse servatos , quam interfectos , docet hebraicum vocal)ulum plenitudinis
vitae additum 2. Sam. viii 2. Funiculus Samariae. Extendam super Jerusatem funiculum Samarice, et pondus domus Acliab, /i. Reg. xxi i5.

funiculo
3
)

In

eam non minus
,

graviter

mariam
salem

et

domum

animadvertam quam in SaAchab. Declarat id admiral)ili simi,

litudine a litteris in tabella cerata scriptis : delebo Jerusicat deleri solent tabulce : et delens vertam , et , ducam crebrias stylam super faciem ejus , ut ne vestigium quidem litlerarum supersit. U) Semita et funiculus. Tu cognovisti sessionem meam
et

resarrectionem

meam ; omnem meam requiem, omne
;

meum
lexisti

negotium

quid sedens

,

quid stans agiiem. Intet,

omnes

cogitationes

et

funicalum meum quid sim conatus acquirere, et quid acquisierim ; semitam et accubationem meam ut est in hebraico. 5 Funiculi Adam. Infunicalis Adam traliam (pro traxi)
,
)

meas de longe : semitam meam investigasti. Ps. cxxxviii 2 sq. nosti

eos

^

in vincalis caritatis

:

et ero (fui) eis quasi

exaltans

jttgum super maxillas eorum , et dectinavi ad eum ut vesceretur, Noa revertetur in terram Mgypti et Assar ipse rex
,

ejus

:

quoniam noluerarit

rore , ut belluas , sed vinculis , ut animantes domesticas, humanomore [adani enim est homo ) eos traxi , benevolentia et amore alliciens. Saepe animalibus his meis qnietem concessi , et pabulum lautius proebui ; diebus festis, annis sabbaticis,

converti. Os. xi k sq. Non lepbeneficiorum et mandatorum

Sed quia ingratus Israelis populus regnum decemtribuum) perpetuo restitit, in servitutem agetur; non jam /Egyptiacam, quae finiatur sed Assyriam e
et jubilaeis.
(

;

,

qua nunquam reducatur.
6 ) Funiculi vanitatis. Fcb qui trahitis iniquitatem in funicaiis vanitatis , et quasi vinculum ptaustri peccatum, Is.

V

18.

Praeclare Chaldaicus paraphrastes

:

Vae qui inci-

, ,

Flinis.
piiint paulatim peccare et roborentur tanquam
,

Gabaa.

i83

et

vinculum

pcccala augcnt, ut crescant plaustri. Validus ni-

mirum
7
)

funis jugi.

Fimiculus maris. Fce qui habitatls funiciUum maris gens perditorum, etc. Soph. II 5 sq. qui in ora maritima habitatis ; vastalores prius , nunc ipsi perdendi et vastandi.

8

)

toritiis

Funiculus virga. Zach. xi 7. De duabus virgis pasDecore et Funiculo siugillatim dicetur in Voc.
, ,

Virga» 9 ) Funiculus argenteus. Eccle. xii 6. Medulla spina3 dorsi. Disertissima illa Senectutis descriptio colligetur a me tota Voc. Tenebresco. Fuxis. Funes ceciderunt jnilii in prc^claris. Ps. XV 6. Felix mihi sors obvenit. A dividendis bonis immobilibus metaphoram ducit : illa enim funiculis , ut modo dixi seu funibus partiebantur ; statim vero aperte profitetur, quid sentiat etenim hocreditas mea proiclara est mihi. 2) Funis diruptus. Bar. vi 43. Apud Romanos quoque zona indiciumerat virginilatis, eamque solvere sponsus aut amatorsolebat. ExprobratBaruchimpu^icitiam illis, quae cuivis obvio se dederent, idqueipsumbeneficiiloco a diis suis flagitarent , superstitiose incensis propterea ossibus olivarum. FUROR. Adhuc consiliahor y ut enarrem : ut furore enim repletus sum, Eccli. xxxix i6. grsece , ut lunaticus , qui crescente aut plena luna continere se nequit. Meditabor porro, inquit Siracides, ut proferre utilia possim nam velut entheus , seu Divino aftlatu incitatus , ad hoc im: :

pellor.

(jTABAA. \sv2(g\\1^ profunde peccaverunt , sicut in diebm Gabaa. Os. IX 9. Gabaitarum flagitium et illata uxori Levitflp injuria narrantur Judic. xix 22 sqq. Sicut autem ob Gabaitarum scelus tribus Benjamin, ita ob sua crimina loium Israelis regnum ad interitum redigetur. Ex diebus Gabaa peccavit Israel , ibi steterunt : non comprehendet eos in Gabaa prcelium super fdios iniquitatis. Os. X 9. Postquam a Gabaae civibus uxori I.evitae illusum est, sacrilega deorum religio irrepsit; ibi Israelitaj steterunt seu ambulare per imperatas a Deo vias desierunt. Non prosternet eos praelium quaie Gabaitas totamque tribum Benjamin aftlixit , quietsi demum periere, initio tamen
, ,

nequaquam inulti occubuere at his ne istud quidem triste solatium concedetur , ut ullum hostibus memorabile damnum inferant cumque tribus Beniamin
victores
, ;

:

,

Galgala. e ruinis suis denuo assurrexerit, horum servilus apud Assyrios nanqaam relaxabitur. G VBBATHA. Locus tribunalis ubi Christus a Pilato
i84.
,

Gabbatha.

qiU dlcltar lUliostrotos , hebralce autem morti addlctus gabbatlia. Joann. xix i3. licbraicc, i, e. sermone Hebra^is lum usitato, quipost captivitatem Babylonicam syriacus fuit. Etsi enim Gabbatha ad radicem licbraicam gavd revocari quomodocunque posset ac dici ex hebraico fonle syriacum seu syriace terminatum , ut significet locurn excelsum : verius tamen est ut ipsius cvangelistoi interpretatio gr^eca ostendit , oriri a syriaco gab seu gav , quod signiricat vla.n tapldlbas stcrnere : cui eiegantcr respondet gr^ecum Uthostroto>s lapuLlbus stratum. Laline dicas tesscliatum qualia pavimenta in templis ornatioribus. Gradus marmorei , quibus ad hoc tribunal ascendcbatur nunc ScalcC Sancta3 nomen oblinent, et
:

,

,

,

:

,

juxta Lateranensem adem ingenti religione fidelis populi coluntur. Gad. Zelplia ancilla sua edcnte fiUum, dlxU Lia FelicUer : et uicirco vocavit nomen ejus Gad, Gen. XXX lo sq. Gad HebroBi» est , quod nobis fortuna.

Romac

:

regis

hcecdlclt Dominus superdomum Galaad tu mihi caput Libani : si non posuero te solitudinem , urbes inhabitabdes. Jer. xxii 6. Galaad est nobilissima et feracissima pars montis Libani lioc loco Hierosolymam indicans. Si non jurantis , ut saepe. Verax non dicar, nisi domum et urbem regiam inlocnm desertuiii mutavero, ita ut similis fiat urJnbus dirutis,

Galaad. Per allegoriam
Juda
:

;

,

quae liabitari non possunt. 2) Galaad idolum. Os. xiin. Locus obscurus iratus in Voc. Accrvus.

,

lllus-

Galatia. Judas Machabasus ejusque socii de Romanis narrari audiunt virlutes bonas , quas fecerunt in Galatia , res ibi slrenue gestas, qula obtinuerunt eos. 1. Mach. vili 2. Galatarum nomine scriptores Gra3ci et Gallos , et Gallogra3COsinteIligunt. Do utrisque hasc audire Machabieus potuit nam de Gallis in ipso magistratu trimphavit L. Furius prcTtor, teste Livio 1. 3i. et Gallogra3ciam quod suppetias tulisset Aniiocho Magno bellum contra Romanos gerenti, eo victo debellavit Cn. ManliusVolso ,
:

illa triumphum egit. Liv. 1. 38 et 39. Longe tamen similius vero est de Gallograecis haec narrari hi enim et loco et tempore propiores multo erant quam

posteaque de

,

:

,

,

Galli.

Galgala. Dixitque Dominus ad Josue : Ilodie abstuli hebr. devolvi ) opprobrium Mgypti a vobis. Vocatumque est nomen Loci iilius Galgala ; a devolvendo , auferendo. Jos. V 9. Supra omnem modum ibi deinde viguisse crimina, et religionis sanctitatem petulantia singulari vio[

Gallus.
latam esse
i5.

Generatio.
Uiide illud
:

185

Nollie Ingrcdl In , vlcles Os. ix Gal^ala, Os. iv i5. Idolum Galaad, et bobus immolaiitcs in Galgal, ex Os. xii n , vide in Voc. Acervus, Gallus. Intcp Divina? potentirc opcra etiam galli cantus numeratur Job. xxxviil 56. Oais dedit gailo inteiiigentiam ? Quis dedit gallo , ut velut intcUigens praesignificarc tam constanter , tam sine erroiis periculo , tam inaequali dierum mensura , tam ccqualiter , solis vicinitatem statis boris possit ? Gaudimoxium. Bar. iv 54. In graeco fonte est superbia. Gehexxa. Pro ioco «Ttcrnis damnalorum suppliciis desUnato. Amopna vallis , Ilierosolymas vicina , Gc Hinnom , Vallis Ilinnom dicta est. Ibi ara illa Tophet tradunique Ilcbrai , ex lioc ioco appeilatam infamis gehennam : qaod sciiicet omnis popalas Judceorum ibi perierit , offendens Deum. In quo toco etiam fUios saos in igne idolis consecrarint , sive hoiocaustum obtaierint, D. Ilieronym. 1. 2. in Jerem. ad ejus C. VIL Vid. in Voc.
, :

Toplieth.

Fluvius Nilus. vir justus atque perfectus fuit in generationibus suis. Gen. vi 9. id est , ea fctate , suis temporibus. In gencrationem et generalionem , et similia, qucC ubique occurrunt , significant in omne tempus , per
Geiiox. Gen.
11 i3.

Gexeratio. Noe

omne
Jocl.

II

aevum. Usque inannos generationis et generationis. 2. ad ultimos usque posteros , quandiu nu(

merabuntur anni. 2) Pro tempore decem annorum. Eritis ibi in captiusque ad generationes septem. vitate Babylonica Jercmias inepistola ad Hebraeos Bar. vi 2, Erilis cap) ,

tivi

annos Lxx. Generatio mea 3 ) Pro sobole. Ezechias rex in cantico ablata est et convoiuta cst a me , qaasi tabernacuiam pastorum. Is. xxxviii 12. Ut eximia hujus loci venustate delectari possis duo obscrva. Alterum est Ezechiam adiiuc lum prole caruisse illi eoim morbo , de quo carmen hoc cecinit superfuit annis xv. Is. xxxviii 5 et Ix. Reg. XX 6. Manasses autcm, cum Ezechiaj patri successit duodecim annorum fuit. 4. Bcg. xxi 1 , et 2. Par. XXXiil 1. Altcrum , hcbraicae linguae proprium, illud est , quod stirpis propagationcm Ilehraei per aedificationcm domus exprimunt ipsis enim ccdificare domum est sobolem oblinere. Quapropter et ipsum filil nomen ab ea radice natum est, qu.Te (cdificare sigaificat. Domui autem stabili et in acvum duraturae , opponit Ezechias tabernaculum pastorilium quod opere tumultuario structum , et per aliquam anni partem usurpatum, frigore ingruente detenditur, et convolutum aufertur. Spes, inquit , propagandi generis , et Mcssiae
:

,

,

,

:

,

.

,

:

,

,

: : , ;

i8G

Genero/

Gens.

H

prcTsertim meos inter posleros numerandi , ablata est regia domus instar temporalis lentorii per lelhalem
evertitur.
U)

lumc morbum

Pro genere hominum. Generatlo prava et exasperans generatio , qiue non dlrexit cor suum. Ps. LJ^xvil 8. llomines pravi , Deum irritantes neque recto et puro animo agentes. Castageneratio; iiomines casti. Sap. iv i.
,

Divina , tum humana ine5) Messioe generatio. narrabilis esl. Generationem ejus quis enarrabit ? Is. Liii 8. Sequens particula quia, quo modo cum ulraque gencratione connectatur, docui in Voc. Angustia. Gexero. Pro pario. Interrogate , et videte , 5/ generat masculus : quare ergo vidi omnis viri manum super lumbum suum , quasi parturientis , et conversa^ sunt aniversce facies in auruginem ? Jer. xxx 6. Magna dies illa tanto
,

Tum

dolore impios obruet, quantus estparturientium. Quos ipsa sexus conditio cruciatui partus eximit, ii tamenmulierum parturientium instar pra3 doloris vi lumbos manibus stringent , et sanguine fugienle colorem luridum ore prajferent. Genesis. Grc-ecum , generatio , ortus , natalis. Sic appellamus librum primum e quinque Mosaicis sive Pentateucho quoniam ejus libri principio rerum omnium origo narratur. Ge\s. Congregabo omnes gentes ad Jerusalem in prcelium et capietur civitas , et vastabuntur domus. Zach. ult. 2. Exercitus est Romanorum , quem ex omnibus gentibus
:

ad illud spectaculum et supplicium ultimum Hierosolymce Deus congregavit. Ab eo media pars civitatis abducetur In captivitatem : et reliquum populi non feretur ex urbe , irucidati reliquentur in ipsa urbe insepulti ; ibid. Tum vero Dominus ( v. 5 ) exsurget, contra illas ipsas gentes praeliaturus inanes simulacrorum religiones destruet , et sicut ^Egyptios fluctibus Erythraei demersit in die certaminis , ita gentium crimina undis baplismi
:

sepeliet,

2 IVon gens. Duas gentes odit anima me : tertia autem quam odi ne dinon est gens , quam oderim tertia gna quidem est nomine humana^ gentis adeo stulta est et conscelerata. Primus horum est populus Idum.xorum alter Philisthaei qui sedent in monte Seir ; et Pliilisthiim
)
:

,

,

:

,

et stultus populus

qui habitat in Sichimis. Eccli. L 27 sq. postremi sunt Samaritani, non gens , sedgentium colluvies ; non jam Dei gens , sed perditorum hominum
,

sentina
3
)

fame templum

bonorum omnium abominatio propter inin monte Garizim super Sichimis. Gentes pro falsorum deorum clientibus. Id in Di,

et

vino Codice perpetuum est, phrasi hebraica. Quam sectati Graeci et sumpto ab his vocabulo nostri in latinitate

, , ;

Geivus.

Gigas.

187

sacra ethnicos et gcntiles eos nunciipant. IIccc enim omnia gentes inqiurunt, Matlh. VI 02. quippe homines profani Divinaique Providentiae ignari. Fia maris trans Jorclanem^ Galilcea gentiam. Matth. IV i5 , ex Is. IX 1. Gahlaea superior , vicina Tyriis ct Sidoniis , qui dcos adorabant in tribu Xcplithali sita , qua Irans Jordanem ad mare

Mediterrancum dcscendebatur. Ge\us. ApostoUis expositum se fuisse scribit inter periciUis ex gcnere , periculis ex gentiaha discrimina
,
,

bus : qua) intcr sc opponit. 2. Cor. xi 26. Nempe et exteri, a rchgione hebraica aheni ; et ipsi Hcbraii , ejus-

dem cum Paulo

generis

,

ex Abrahamo procreati

,

eum

in discrimcn adduxcrant. Syriace pro noslro ex genere clarius ponitur ex cognationemea ; gente nimirum Judaica. - Ger:\IA\ITx\S. Prcecicli virgam m,eam secunclam , qucB appeUabatur Funiculus ( hebraico scnsu Hoereditas) ut dissolverem germanitatem inter Judam et Israel. Zach. XI i4«
:

Siciit gcrmanitatem qua Israiil Judae conjungebatur , Jeroboami lcmpore gens ipsa disrupit ita ego illam nunc in pcrpetuum rescindam dum veri Judaei et Abrahne filii Christum Davidis nepotem adorabunt , Is,
:

,

raeHtaj impii fugient. GerMEX. Erit gernicn Domini in magnificentia. Is. IV 2. Post tantam vastitatem , quanta v. 1 praidicta fuerat llorebitlaetissimum germeii, Mcssias. Clialdaice , Christus Domini. Sic et germen justum ( Jer. xxiii 5 ) et germen nominatum ( Ez. xxxiv 29. ) germen celebre , MesGcrmcn alicnum seminabis. Is. XVII 10. Quod sias est. tu seres , alius metet. Germl\0. Vinum germinans virgines. Zach. IX ult, Sanguis Christi in Eucharistia , castitatcm mundissi-

mam

conservans.

filium vocavit Gersam^ dicens : Jdvena fui in terra aliena. Ex. II 22. Hebraice ger est pcregrinus , scliam ibi. Geth. In Getli notite annunliare. Mich. I 10. ISoiUe annuntiare in Geth , neque annuntietis in compitis Asccdonis. 2. Reg. I 20. ne dolore nostro Philisthaji iaetentur. Geth enim et Ascalon iilorum erant satrapiae. GlGAS. Ecce gigantes gemunt sub aquis. Job. XXVI 5. De tcmpore dikivii dictum est. Mystici ad malos d.Tmonas transferunt , qui sub immenso aquarum baratliro

Gersam. Moyses primum suum

apud inferos gemunt.
2) Coetus gigantum. Fir^ quierraverit avia doctrince^ gigantum commorabitur. Prov. XXI 16. interveteres illos gigantes damnatos ; proinde et inter daimones, nam hebraicum vocabulum interpres noster nunc vertit gigantes , nunc mortuos , nunc diabolos.
in coetu

, ,

i88
in

GiMEL.

Glutjnum.

3) Gigantcs suscitati. Infernus subter conturbatus est occursum advcntus tui , suscUavlt tibl gigantes, Omnes principes terrce surrexeruat de sollis suis , onines principes nationum. Is. xiv 9. Prosopopoeia sarcastica , qua propheta fingit excipi umbrani Baltassaris , ea nocte a Perprincipes enim, et heroes damnati sis et Medis occisi sic eum apud infcros alloquuntur Et tu vulneratus es sicut ct noS) etc. ibid. v. 10. sqq. GlMEL seu, ut olim pronuntiabatur , GldmcL Tertia
-,

:

,

alphabeti liebraici iittera nostro g respondcns. Cur ponatur in Threnis et Ps. cxviii , exposui in Voc. Alepli. GiTii. Nonne cum adcequaverit faciem ejus , superficiem lerrce aratae , seret gitli , et cyminum sparget , ct ponet triticum pcr ordinem , et fwrdeum , et miiium , et viciam in finibus suis ? Is. XXVIII25. Githseminis genus, nigrum et calidum. Similitudinis duplcx est ratio. 1. Sicut paterfamiUas distincte novit, quo tempore quidque in agro
,

curandum

sit

;

ita

Deus, quandiu cuique hominum ge-

neri indulgendum, quo modo unumquodque curandum. 2. Sicut leviora , quaha sunt gitli et cuminum, virga seu baculo excutiuntur ; robustiora vero serris et rotis plaustri (v. 27) , more iUius a;talis et gentis ita debilem et rudem popuUmi Deus longe mitiore poena, quam doctos et peritos adiciet ; et hos ipsos quoque intra
:

mensuram non inpcrpctuum v. gentem suam omnino projecit.
,

{

28.

)

;

nondum enim tum

Gladius. Stetistis in gladiis vestris. Ez. xxxiii 26. Ilebraismus, in pro cum. Omnia per vim gessistis. Vid. Vasa bcllantia. GloRIA. Mutaverunt gloriam suam (Deum), in similitudinem vituli y-dum iiujus ima^ini Iionores Divinos hahuere. Ps. cv 20. 2 ) Post gloriam. Christus de Patre Post gloriam misit mead gentes , quce spoliaverunt vos. Zach. 11 8. Postquam gloriosus e tumulo surrexi, misit me per apostoios et apostolicos viros ad omnes gentes ; ii ipsi vos colent qui spoliarant.
:

Gloriosus. Melior est paupcr et sufficiens sibi , quam gtoriosus et indigcns pane. Prov. XII 9. Hebraice ha3C est sententia melior esthomo viUs , ct serviens sibi ( proin et sibi sufficiens ; ) quam qui se gloriose jactat , et pane caret.
:

sibi caeievce : unusquisque proximo suo auxiliabitur (Is. XLI 6 ) sociis armis freti , ac deorum suorum praesidio nixi. Confortavit faber cerarius percutiens mcdleo , et deum cudens, eum quicudebat tunc temporis , laboris sui socium ,
,

a

Glutl\um. COntra electum populum promissam Deo ha^reditatem aditurum insurrexerunt gentes
,

diccns

:

GlutinQ

bgnum

est

:

age

,

conjungamus

dei nostri

,

Glltio.
: ,

confortavU cum , dcum sunm , clavis , ut non movcretur. v. 7. Irridcntur inanissima gcntium numina , opposita pracscrtim Deo vcro , Abrahamum cjusque posteros vocanti ( ibid. v. 2 ) ct opera stupcnda patranti. Glutio. Usqucqno nou parcis mihi , nec dimittis me , vil 19. ut aliquando litif glutiam salioam mcam ? Job. bfrc rcspircm. Hinc probabilem conjecturam illi capiunt , qui .lobum inter alios morbos ctiam angina et asihmalc laborassc autumant. (lOG. Quid Ez. xxwiii et xxxix per tota illa duo Capita sint Gop: ct Magog" , mira opinionum varietrte certatur. ProbabiHus videtur, Gog essc Antiochum Epiphancm , bostem popuii Hebraici accrbissimum ; Magog
;

mrmbi\T cn qiiod rumcn ut mctalli pars parli Iiaercat

Gratia. bonnm cst nd commissnram
ct

189
,

acl fcr-

autcm

,

ct g(Mitcs ibi

enumcratas

,

significare populos

,

qui in Antiochi cxercitumilitarunl. Sed Apoc. XX 7 expcditissima omnium cst scntcntia Vcn. Roberti Bellarmini , 1. iii de Rom. Pontif. c. xvii probantis , Gog fore Antichristum , Magog cjus asscclas , docte hoc ct solide , ut loquitur Antonins Mayr , vir tantre soliditatis quantae modestiae ac ingenuitatis , de i et ac doctrin.T 1082. Pluribns Bellarminum II Adventu Chrisii 1. vii n. tuetur cximius Gretserus Opcrum omnium Vol. ix in Dcfens. Bcllarm. de summo Pont. 1. iii c. xvii. GOMOR. Mcnsura quotidiana mannae in singula capita. Ex. XVI lO. Gomor autem decima pars est Eplii sive trimodii. ibid. v. ull. GOMORnJiA. Principcs Sodomorum , et popuhis Gomorrhze dicuntur Hebraei impii Is. i 10 , quia ilagitiis ac lurpitudine illis similes. Gi\.\B\TUS. ConridebantlsraelitcT de Syrorum auxilio , illius et vehiti acquiesccbant in Damasci grabato , auxilii spe. Amos ni \?. Sed hoc perpauculis proderit : citieri omnes peribunt. Totum locum proponam in Voc. Plaga.
, ,
..

m

GRvECIA. Zach. IX »3. Pro falsorum deornm cuUoribus qui eliam apud Patres Graecos passim Grieci vo:

cantur.

GRiECUS.
nati
,

Nonnunquam
ii
,

in

mine indicantur
tum

ex ipsis Hebraeis

Lege Nova GrcTcorum noqui in GrTcia vel
,

vel diu versati
)

sermone grasco utebantur. Fac-

est murmur Grcecorum ( fons ipse graecus habct flellenistarum adversus Ilebrceos. Act. vi 1. Alibi vero exiernos signiiicat, religione falsa implicitos , quos passim ethnicos aut genliles appellant. Sic ubi nos Col. III 1 1 Icgimus , ubi non cst Gentilis et JiuUvus , graecc Paulus ipse scripsit , Grcecus et Judceus. Gratia. Gnuice autem fataoruni effundentur, Eccli.

Dicta et facta , alioqui grata futura obscquia, beneficia , dum a stultis iiitempestive et pra^poslere proficiscuntur , gratiam omnem amittunt.
,

igo XX i3.
officia

Gratis.
,

Habitator.

2

)

Pro
,

stipe.
;

more

stipem Cor. XVI 5.
,

Hos pcrferre gratiam vestram ( latino graeco , eleemosynam ) In Jerusalem, 1.

Gratis Pro temere. Est qid prce confasione promittit amico et lucratus est eum inimicum gratis. Eccli. xx a5. Qui amico petenti non audet prae pudore negare postudeinde cum promissa exsolvere non potest , vel lata nou vult pro amico infensum habet , idque gt^atis temere pollicitus. GUSTO. Pro experiri. Gustavit et vidit , qaia bona est
, , , ,

ncgotiatio ejus. Prov. ult. i8. Gustate , et videte ^ quoniarh suavis est Dominus, Ps. xxxiii 9. GUTTA. Eccli. XXIV21. Graece , stacte; i. e. sudor myrrhae arbusculae. Gutla Ps. XLiv 9 apud Lxx Interpreles est stacte. GUTTUR. Misericordia et veritas te non deserant : circumda eas gutluri tuo. Prov. lii 3. iis tanquam gemma lis monihbus guttur tuum orna ; i. e. retine ilias , ^ revolve animo ; prode sermonibus. Eadem ratione iu tellige Prov. vi 21.

Gymnasium. Mdificaverunt gymnasium in JerosoljmC secundum leges nationum. 1. Mach. i i5. In illo adoles cursum saltum^ centes exercebantur ad palaestram discum lilteris qaoque ac superstitionibus Graxorum imbuebantur. Gymnasio additur 2. Mach. iv 9 ephebia
,
,

;

ubi efleminati ad libidinem alebantur. Gyrus. Job. XXXVIII 01. gyrus Arcturi suut sieWit
circa Arcturum.

u.
Habeo. Dabo autem operam et frequenter liabere vos pos meum , ut Iwram memoriam faciatis. 2. Petr. I i5 Curabo ut habeatis quae horum memoriam in vobi.«
obitum
,
,

me mortuo

saepius excitent. Habitaculum. De victoria Josuae , solem et lunam stare jubentis : Sol et iuna steterunt in habitacuto suo. Hab. III 11. graece , in statione sua. Mihtare vocabulum , aptissimum iis , quae sequuntur , et fulgura ac fulmina sub metaphora sagittarum et hastae proponunt. Habitator. Ezecliias rex in morbo gravissimo , nihil jam nisi mortem exspectans : Non videbo Dominum Deum in terra viventium. JSon aspiciam hominem ultra , et habi-

tatorem

quietis.

Is.

xxxviii

11.

Qui sermonis hebraici

HA.BITATRIX.
,

HyERES.
,

I9I

proprlefatem intelligunt , sciunt terram viventinm non appellari coclestem patriam sed hunc orbem lerrarum , in quo vivimus. Duo ultima hujus loci vocabula non lantum significant habitatorem quietis , seu quietum ; verum etiam habitatorem hujus temporis , hujus aevi, Non jam adorabo Deum in templo inter nihil. Ait ergo neque homines jam intuebor , qui in viventes alios hac vita , quanquam brevissima et instar nihiii , quiete lamen ac tranquille degunt. Habitatrix. Jerosolymam appeIIatDominus/?a6<7«m'cemvalUs solldce atque campestris, Jer. xxi i3. Pars enim urbis inferior per arcem et montem Sion munitissima , caeterum campos amplissimos prospiciebat. Hadrach. Zach. IX i. Tractus SyriaB prope Damascum. Onus hoc loco pra3ter morem usurpatur in vati: :

,

cinio laeto praedicitur enim vocatio gentium , quarum aliquae loco omnium nominantur. In his populis , ubi Evangelii lucem respexerint , Dominus acquiescet : Da:

masci reqaiei

ejus. ibid.

In tituto Psalmi v ea quce hcBreditatem consequitur allegorice est ecclesia , tropologice anima

Hjereditas.

justa et coelo destinata. Litterali sensu
loth

hebraicum
:

nechi-

instrumcntum musicum denotat

quemadmodum

instrumenta musica varia ut suo loco monui , hebraice est Victori , prsefecto , principi illius instrumenti : ei David Psalmum hunc tradi vult addito hoc musicae genere
sacpius in
titulis

Psalmorum
fineni

nominantur. In

,

,

decantandum.
2 ) Haereditas Dei. Ita passim appellatur electus populus , ac terra sancta. Deus , venerunt gentes in hceredltatem tuam , polluerunt tempium sanctum tuum. Ps. LXXVIII 1. Facta est mihi hcereditas mea quasi leo in sylva : dedit contra me vocem. Jer. xii 8. Ipse meus populus contra me insurrexit , et clamorem sustulit. HiEREDiTO. Deus legem vitcB hcereditavit illos, Eccli. xvii 9. Dedit hominibus legem vitae , instar haereditatis

transmittendam posteris. 2 ) Pro possidere. Ira ipsius gentes , quce non exqmsierunt eum , hcereditabit ; i. e. occupabit , obtinebit, tenebit. Eccli. xxxix 28. Ilcereditabis in omnibus gentibus; pro , omnes gentes. Ps. lxxxi ult. Possidebis omnes populos tam certo jure quam qui haereditatem suam certissimam adit. HiERES. Ut ostendat omnes Israelis provincias ab hoste captum iri usque ad Judae regnum , in cujus finibus urbes Maresa et OdoIIa sitae erant inquit Hcei^edem adducam tibi , quce habitas in Maresa : usque ad Odoltamveniet gloria Israel. Mich. 1 i5. Per amaram ironiam dicit ha^redem et gloriam pro violento praedone ac
, , ,
,
:

H^REsis. Hedera. snmma ignominia. Hostis tanquam haeres possessionem
19*^

eo usque occapabit ut cx Maresa Judae urbe et ignominia decem tribuum sub jugum missarum usque ad fines Judaeae perveniet.
Israelis
,

conspici possit

:

ILeresis.

Apud Grsecos Latinosque

veteres
:

nequaquam

contumeliosum erat; sedopinionem, disciplinam, institutum significabat. Paulus ipse de se Secandum sectam secundum viam, secundum discipli( in fonte graeco
,

nam
meo

qaam clicant liceresbn ^ sic deservio Patri et Deo credens omnibas qace in L^^ge et Prophetis scripta sant. Act. xxiv 14. Sensam vero restricte de iilis acceptumest, qui contempto ecclesiae judicio electum a seerrorem cum pertinacia tuentur. IIanes. Nuntii tui asqaead Hanes pervenerant. Is. XXX 4« UrbSiEgyptiultima, ait Hieronymus, versus /Etliiopiam. Exprobrat , quod ^Egyptum universam percurrerinl , auxilii petendi causa quod ab iEgyptiis quncri Deus no) ,
,
:

lebat.

Hebdomas. Non tantum

est

septem dierum numerus

,

sed et annorum. Gen. xxix 27 sq. septem anni , quibus Jacob Labano serviit , appellantar liebdomada. Numerabis quoqa^tibi septem liebdomadas annorum. Lev. XXV 8. Nihil celebrius LXX liebdomadis Danielis 1x24 sqq. Manifestum est omnibns , eas non esse dierum tantum', cum suflicere tot tantisque rebus gerendis nullo modo possent. Sunt ergo anni Zi90. Quis primus hebdomadum harum statuendus sit annus, certamen est gravissimum, etpropter intricalas antiquae cbronotaxeos rationes infinitum. Id inter Christianos omnes certum , desinere illas in imperium Tiberii Ciesaris. Gabriel eas dividit in hebctomatles septem, sexaginta duas etultimam. De septem primis multa perquam memorabiUa praedicit : mediis

humano

ad uhimam transit, in qua sahitem addit posl generi Christus sua morte atlulit omnia Hierosolymae per Romanos eversioaem. Hebrxi^LS. \i([e Ebeninas. Hkdera. Jon. IV 6 seqq. Ilebraicum kikaion quid proprie significet, accuratione summa Hieronymus prodidit, in hunc Jonae locum , et epist. 89. Ait, g< nus esse
sibMitio prctteritis
,
:

virgulti, lata

habens
;

bram densissimam
,

sustinere, absque niculis quibus hederae et cucurbitae indigent nasci passim in Palaestina. Addit , relinquere se nomen hebraicum noluisse quod Latini non intelligerent ; cum vero
: ,

folia in pampini , et umceleriter crescere, et suotrunco se ullis calamorum et haslilium admi-

modum

proprium non haberent , hederam interpretatum esse, exemplo aliorum ante se interprctum. Eamdem ob causam lxx et alii gracco vocabulo, quod propyiumesset, destituii, cucurbitam appellarunl.
hi

nomen

ei

planta^

,

, ; :

IIellada.

IIerodius.

193

tametsi re vcrn nec hcdera , iiec cucurbita fuit, sed UiUaldn in sola Palaestina noium.

IIELLADA. Narratur 1. Mach. vill 9 sq. bellum ab Romanis gestum apud HcUadam i. e. in Grascia. Decipiunlur graviter, qui hoc loco bellum Achaicum quteruni posterius quippe Juda Machabaco cui id narratum esse Divina h.Tc historia docet. Bellum ergo est iEtolicum , quod A. V. C. 56-2 M. AciliusGlabrio Cos. gessit, et anno proximo de /Etolis triumphavit. Narratio autem haec tota
, ,

incidit in

annum

V. C. 505, ut in accuratissimis suis

Annalibus V. T. Salianus definit. Humanum aliquid passus est vir caeteroqui pereruditus , qui hujus belli ducem fuisse scribit Fulvium Nobiliorem hic enim A. V. C. 564 in Graeciam trajecit quidem, ut ^tolis res novas meditantibus armatus occurreret sed illis pacem petentibus causa ipsa pugnandi sublata est. Illud vero mirandum, etinlerhumanaeinfirmitatis exempla reponendum , quod maximi duo interpretes hunc ducem contra Graecos Nabidem rali sunt : qui tamen neque Romanus ipse fuit, sed Lacon; neque unquam ^tolis arma intuUt, sed Graecos infestavit Achaico bello, quod Juda Machabaeo mor: :

cidem vivo narrari non potuit. et mare hebraice, et dexterum ; quemadmodum etvertit Hieronymus) tucreasti. Tiiabor et Hermon In nomine tao exultabunt. Ps. LXXXVIII i3. Tibi conditori suo plaudent omnes HebrcEorum plagae. Nam Thabor adoccasum Hermon ad ortum siti monte*-crant Aquiloni autem obversum erat maremortuum, veC etiam rubrum Oceani pars. Et qui Deum vultu ad orientem oonverso adorabat, occidenlem a tergo, septem triones ad laevam, ad dexteram utrumque illud mare habebat. Allegorice Genebrardus de Christi transfiguratione in nionte Thabor, et muUiplicatione punum ad monteai
tuo gestum
,

Hermox. Aqidionem

(

,

,

,

Ilermon.

HcRMONlIM. Memor ero tui de terra Jordanis , et Her~ monlbn a mont^ modico. Ps. XLI 7. Hebraicum Hermonim numero plurali et nostrum Hermoniim more hebraico terminatum, satis ostendunt, non unum duntaxat esse Hermonis rnontem. Est in extremis Palcestinae finibus Hermon duplex in quorum minore ad ripam Jordanis versabatur psaltes cum sociis et reditum ad Dei labernaculum impense optabat. Herodius. Passeres nidlficabunt. Hcrodii domus dux est eorum. Ps. ciii 17. Aves caeteras nidificanles instarducis
, ,

anteit hoi-odius , qui citius illis , et in altioribus arboribusnidumoedificat. Herodius multis estciconia, quibusdammilvius, aliisardea. Quidquideligas, eadem summa reicst, DeumnaturcT auctorem etiam avibus nidificandi tempus et locum opportunum designasse.

9

, ,

Jq4

HlIN'.

Ili^ftlO.

ilix. Mensura liqiiidorum. Complpcubolur duodecim logos , i. e. 72 ova, ut aiunt Talmudici : siquidem logis gingulis ova sena ti ibuunt, Vociffiror. In moerore idem est ac ululo. IIiiv\io. flmni voce tiia , fiUa Gallim : attcnde J.aisc^ paupercuAa Anathoih, Is. x 3o. Ulula o Galiim url/^j • cave Laisa tuque o tenue oppidulum Anathotii , iiTUbrsA^e Sennacheribo. In rebus laetis est exultare , et clamorem hilarem edere. Hinnite conlra capat gentiam. Jer. XXXI 7. Exul,

fate in

conspectu gentium
IJinni,

qui deos adoranl.

Kcclesiam gentium
Christi Sponsi

coram prt^ecipuis eorum ; quce non paricbas, Is. Liv 1. laetitia gestire jubet, sterilem ante
,

adventum deinceps vero multo fcecundiorem Synagoga futuram. JJinnicnt de mari. Is. xxiv 14.
Exultabunt alienigenae et transmarini populi
vocati.
;

a

Messia
,

Hmcus. Super

tiircos visitabo.

Zach. X
:

5.

chaldaice

principes. Maios populi duces etpastores plectam. HOC. Somniorum vana fides est quia hoc secundum hoc visio. somniorum. Eccli. XXXIV 3. Somnium non est rcs , sed mera imago est hoc liuic simile , ut hominis imago in aqua vel speculo non est liomo , sed secundum hominem, simulacrum liominis inane. HODIE. Pater iEternus ad Filium Divinum : Ego hodie genui te. Ps. ii 7. Triplex est illud hodie ; dies aeternitatis, nocte carens , qua Pater Filium semper gignit ; dies , qua Verbum naturam humanam assumit ; dies , qua Christus redivivus e tumulo prodit. De primo ho;

rum dierum exponitur allatus Davidis locus Hebr. i 5 de altero Hebr. v 5, de ultimo Act. xiii 35. Memorabilissimum exemplum, posse eadem Divini Codicis verba habere duos , vel etiam plures sensus , aeque primarios et aeque a Spiritu Sancto intentos. 2 ) Hodie et cras. Ecce , inquit Christus , ejicio dcBmoct nia , et sanitates perficio hodie et cras , brevi tempore tertia die consummor , paulo post e vita migro. Luc.
,

;

XMI

32.

HOLOCAUSTUM
HOMO.
monet propheta

et

HOLOCAUTOMA.
Dii estis, et

Graeca.

Victima

,

quae tota cremabatur.

Judices, ne inique fungantur ofTicio
Asapli
:

Vos autem sicat Iwmines moriemini , cipibus cadetis. Ps. LXXXI 6 sq. Tametsi velut quidam dii inter liomines constituti estis , eL ab altissimoomnes ul

sic ad, excelsi omnes.. et sicut unus de prinfiiii

peculiares noliilioresque filii adoptati nihilominus dies aderit , qua vel fato vestro ut imus quisque de plebe moriemini , vel subito et violento interitu cadeiis , ut uniia de iniquis principibus, ut Pharao, ut Eglon, ut Sisara. Mystice, Adamus cum nepotibus , corporis morii adju:

,

HONESTAS.
dicatiiV ;iihus de principibus

HORA.

lf)5

, Lucifer , oeterno supplicio addictus. 2 ) Ilomo et homo. Ps. Lxxxvi 5. Sioni seu de Sione, dicetur : Plurimi liomincs copiose in ea nati sunt ; ex diversis geniibus, quarum aliquas enumerat psalmus hic, ingons advcnarum numcrus ecclesiam Mosaicam locupletabit ; et mullo major Cluistianam. Qui de Christo exposuere , recle icl ei pie sensu allegorico ; sed Htte,

ralcm si huc trahunt, veritati hebraic.nc vim faciunt. 3) Ilomo homo. Ez. xiv 4 et ^. Omnis homo , qui-

cunque homo. et , ut U) Ilomo pacis meae. Ps. XL lo. Familiaris additur mensas socius. 5) llomo iniquitatis;i. e. iniquus. Job. XXXIV 36. 6) Ilomo peccati 2. Thess. ii. 5. de Antichristo. Quasi
;
,

criminibus natus. diviliis. Bona et mala, vlta et mors , paupcrtas ct honeslas a Deo siint. Eccli. XI i4. rigUia honestatis ( gra^ce , diviliarum ) tabefacict carnes, Eccli. XXXI 1. Quivigilat, ut opes corradat extabescet
;

lotus e peccatis concretus

solis

HoxESTAS. Hebraico more pro

cobum Esau

IIOXESTO. Sapientia profagam ira^ fratris justum , Jafratris iras fugientem , dedaxit per vias rcc-

tas , et ostendil illl regnum Dei in \isione scala3 , honestavit ditavit , illum in laboribus , et compievit seu ad fehcem^et fructuosum finem perduxit laborcs illius, Sap. X 10. Eadem impediit ( v. ) ne a Labano circum-

n

fecit illum, Ea, , custodivit illam ab inimicis , et a seductoribus tutavit ilium ; ab Esau , et a Labano : et certamen forte cum angelo dedit illi , ut vinccret. HONOn. De Deo , et ad Dcum psaltes regius : Ilonor Regisjudicium diligit, Ta parasti directiones, Ps. XCVIII 4« Summi Regis imperium amat uti judicio : nihil per vim , nihil casu : omnia aequiconsilio , tate slatuuntur. IIOUA. Interrogant Jesum discipuU , cur in Jud.xam rediret , in qua propemodum lapidatus nuper esseU Respondet Domiruis : Nonne duodecim sunt horce diei ? Joan. XI 9. Adagium geniis erat. Nonne in horas mutari homincs solenl? Non omnium horarum eadem sors est. Nnmerabant IlebrcTi quotidie horas duodccim , lougiores ajstate, hieme breviores : carum prima cum sole

venirelur
(

,

et

honestum

i.

e.

divitem

dem

V.

1*2

)

summo

summa

orienle incipiebant

,

cum

occidente ultima desinehaU
,

Ex quibus intelligitur , Chi isU cum Samaritana coUoquium , sub cujus finem clbos ei discipuli attulere hora erat quasi sexia, Joan. In meridiem incidisse
:

IV

6.

Hora vero nona
,

,

nequaquam est ut vulgus ted pu&l cumdem.

qua spiritum Servator emisit pulat ante meridiem tertia
,

,

,, , ,

:c)Cy

IIOSAKNA.

lIcMEilUS.

HOSANXA. Imperite D. Angiistino responderunt ill: vocem hanc ex hebraica lingiia in aiias per interpretationem transire non posse dixerunt sed meram
(jui
,

esse interjectionem laetantis. Lib. ii de Doctrina Christ. c n. ipse tamen sanctus doctor vere de suo addidit Tr. Li in Joan. vocem esse obsecrantis. Hoscldd , verbum conjngationis Hiphll , significat salutem imperti saUitem da ; legiturque 2. Sam. XIV 4 , 2. Reg. vi 26 Ps. hebr. xii 2 et cxviii 25. Inde nascitur contractum hoschd , sensus ejr.sdem , quod reperitur Jer. xxxi 7 ac Ps. hebraici ordinis Lxxxvi 2. Particula na , i. e. qua^so , rogo , vocabulum hoschanna seu hosanna complct , et sensum efficit , da salutem quccso. Divus Thomas Aquinas 3. p. q. 54 a. 3 in corp. inquit Clamabant Hosanna , at dlcitur Matth. 21 , quasi salutcm ab eo petentes. Evangelistoe verba sunt Clamabant dicentes Hosanna filio David : benedictus , qui venit in nornine Domini : ho^anna in altissimis. Matth. xxi 9. Equidem ver: :

bum

hoc amat casum dativum poteratque adeo sensus clamantis populi esse Rex coeli altissime , salulem da quaesumus filio huic Davidis. Magnus tamen Hieronymus aliique vocabulum dicentes connectunt cum flUo David ut religiosa? plebis voces non pro Christi incolumitate Patrem Divinum , sed pro sua Christnm ipsum orare inteUigantur. In orthodoxo certe sacrificio praefationis clausula Hosanna in excclsis non eo refertur , ut Christo Patrem , sed ut nobis utrumque faveatem
, :
,

prccemur. HospiTALis. Cognomentum Jovis 2. Mach. vi 2. Tribuebatur hoc ei a profanis idco , quod iiospitum juri praesse crederen!. Convenienter scilicet Gariza^orum professioni qui in litteris ad regem Antiochum adve,

nus et hospites se appellaverant
Anliq. xii
,

,

ut est apiid

Josephum

7.

HosPiTOR. Siracides de molestiis peregre devorandis agens ait Hospitabitur , et pascet , et potabit ingratos , et ad hcBc arnara audiet. Eccli. XXIX 33. Recipietur quidem hospitio, sed pretium cogetur persolvere , quoipse diversitorem suum alet ; ad hoec audiet acerba dicta videlicet ( v. 55 Agedum , surge expedi mensam , f*t necessaria qucTcunque tibi praesto sunt. Imo { v. 54 ) jubebitur omnino cedere , et emigrare domo quia supervenisse dicentur hospites ipso digniores , olim necessarii , sanguine vel amicitia fratres. Gravia sunt haic ult. ) homini cordato talis reprehensio patrisfa( V. milias tam ei molesta accidit , quam creditor debitum rcposcens et dilatam solutionem improperans. HUMEriUS. Factus cst principatus super humerum ejus, U. i\ 6. Mcssias ecclesiac imperiumj et generis humani
:

)

:

:

,

:

:

,

,

HuMiLio.

Hrssopos.

ig-y

causam
2
)

suis humeris sustinet. Patres id a Chrislo bnjulata interpretantur.

passim de cruce

Aperiie

de civitatibus

humerum. Eccecgo aperiam hurnermn Moab filiis Oricntis cuni fUiis Ammon* Ez.

XXV 9 sq. Aperiam urbes vestras hostibus vestris ad orientem degentibuset Ammonitis. Sicuthomo, quantumvis robustus difDsso humcro usum bracliii amittit, neque ita propugnaculis regiojam repellcre hostem potest num dirutis, irrumpeniibus hostibus omnia patent.
,
:

Humero uno. Scrviant el , Domino , liumero uno. 3 Soph. III 9. Consensu junctis viribus. LXX , sub jugo uno. I.egis Divinac jugum fertur jucundius et facihus, si totus populus ad id conspiret ut cum plures unum
)

,

:

onus gestant. U) Dare humerum recedentem. 2. Esdr. 1x29. Tergum obvertere discedere contemptim se avertere. HUMiLio. Frequens est Hebraeis humiliare se pro servare jejunium abslinere a cibis. Jnte languorem liumUia te, Eccli. xviii 21. grcTce additur per temperantiam qui enim sobrie vivit , vel avertit omnino
,

,

,

,

,

,

;

vel ccrte levat et minuit. , Hliviilis. ISoii esse humilis , i. e. abjecti animi , in sapientia tua. Eccli. xiii 11. Noli animo jacente et ignobili

morbum

muUum

2

ahquid sapientia tua indignum agere. Ros humilem efficiens crystallum. 'Vlde Voc. Me)

dicina.'

Hyacixtiius. Per hyacinthum
coloris ex

,

purpureo

cacrulei sive telae
22.

aut hyacinthinum sive fiia indi,
,

cantur.

Quce pax hyc^me ? Sic etiam Syriaca habent. Librariis vocabulum hycBncB minus erat notum fortasse , ut crederent esse liomini : atque istud nobis reliquerunt , ita ex Grotio monet interpres magni judicii Baptista Hamelaeus. Hyaena animal ex luporum genere , vel ei afRne , nisi quod major et crudelior lupo est. Canibus infestissimam hyaenam esse , e Plinio constat. Ut ista canes , ita pauperem dives devorat. Vid.

HYiEXA. Graece legitur Eccli. xiil
,

cum cane

et quoi

pax

diviti

cum paupere

in Voc. Canis.

HyssOPUS. Herba , quae egreditur de pariete. 3. Reg. IV 53. Adhibita est ad avertendum exterminatorem genium in ^Egypto , Ex. xii 22 ; ad lepram expurgandam, Eev. XIV 6 ; et ad sacrificium vaccae rufae pro peccato
IVum. XIX
(

6.

Huc
,

respiciens David
,

,

rogat
)

:

Asperges
hyssopo.
vestigiig

futurum pro imperalivo

more hebraico
a scelerum

me

Ps. L 9. Tu ipse me expia.

Deus

,

meorum

, :

98

IA.NTHINUS.

IdOM^A.

lAJiTHmus. Groecum. Violaceus
referens. ID. In
icl
,

,

colorem

floris viol(e

num mecum
,

ipsum est simul pariter. Magnificate Domiicl ipsum, , et exaltemus nomcn ejus in Ps. xxxiii 4. omnes una voce , omnes conjunciis studiis. In pace in id ipsum dormiam. Ps. iv 9. simul , una cum de quibus modo locutus fuerat. Jerusalem sociis
cujus participalio ejus in id ipsam. Ps. CXXI

nomen pleonasticum

3. ejus , pronobis rcdundat. Jerusalem , cujus civcs , ut loco , ita animo confuncti sunt. IDIOTA. Griecum , liomo privatus , unus de populo. Solet accipi pro indocto , ct eruditionis experte : qualis nimirum plebs. Comperto , quod Petrus et Joannes homines essent sine litteris et idlotce , admirabantur Act. IV i5. Qui supplet locum idiotce , i. e. tolius populi , et precanti respondet^mew. 1. Cor. xiv 16. ut nostro more ad aram minister. IDOLKJM. 1. Cor. vui 10. Idolium est locus falso deo consecratus.
,

cum

IDOLOTIIYTUM. 1. Cor. VIII 7 et 10. Apoc. II 20. Grfequod immolatum dils est. iDOLUM. Vox enim annuntiantis a Dan , ct votum facientis idolum de monte Ephralm. Jer. IV i5. Dan erat limes aquiionaris Hebrseorum mons Ephraim vero ibid. v. 6 ) seu inter Dan et Jerusalem. Ab Aquiione deserto ( v. 11) irrupit leo ille prcedo gentium ( v. 7 ) Nabuchodonosor. Quod praedicens Jeremias exclamat Jam nunc audio voces nuntiantium ex Dan et monte Ephraim, approperare ChaldoRorum vexilla, in quiJjus Beli simulacrum. Idoium alii putavei^unt ignem regibus praeferri solitum et a popuhs aliquot ad Orientem divino honore cultum. Nuntialur ergo idolum adveniens quod Ilebraeos simulacra adoiantes plectat. 2) Pastor et idolum. Zach. xi 17. Antichristus , vana imago pastoris imo etiam verum et vivum idolum
,
:
(

,

,

,

,

,

ostcndens se tancjuam sit Deus. 2. Thess. 11 U» Ejus bracliium recidet ira3 Diviniie gladius , et oculum dextrum icterna Sapientia excajcabii. Zach. 1. d. dum potentiam destruet , et providentiam infatuabit. IDUM^A. Provincia posterorum Esan , qui et Edom dictus. Inde petendus ncxus , qui in principio Malachiae minus apparet. Diiexi vos , dicit Dominus. Mal. i 2. Hebroci , qui se non minus , quam vicinos Idumieos , vastalos et exinanitos a Chaldacis videbant , queribundi

:

Igneus.
:

Igisoiio.
:

iQg

inicrrogaiU InquodUcxisti nos^WesiyondefDeus Nonne frater erat Esaii Jacob ? ibid. et tamen vos , Jacobi nepotes , iu anliquum gloriae locum restitutos , frni bonis lerrae veslrtT pingnissima:) sinam , at posteros Esau e ruiuis resurgere non permittam. Quod sl dixcrlt IdumcBa ego dcstructi sumus , sed rcvcrtentcs cediflcabimus

dcstruam , etc. v. 4« IGXEUS. I^necv /labence currus. Nab. ii 3. In exercitu Nabuchodonosoris quadrigarum habenae , auro lecta3^ ad solem lanquam igneas radiabant. Ut clypei aurei et
jcrei a solaribus radiis resplcnduerant sicutlampades ignis. Macb. VI 09. IGNIS. Pro calamitate. De igne egrcdientur , et ignis consumet eos. Ez. XV 7. Si etiam vitis h?ec { ita enim
1.

evaserit

regnum Juda versu praccedente appellaverat ex igne in alium eam conjiciam donec in cinerem omnino solvatur. iErumna acrumnam excipiet , donec ex omni parte percatis.
) ,
,

2) Pro fame. In ore imprudentis conduicabitar inopia,
et in

ventre cjus ignis ardcbit.

Eccli.

XL

ult.

Non

nisi

imprudenti suavis accidet mendicitas ex solo otio orta : scd iile quoque saepe ad ardentem famem acligetur. 3) Pro bcllo. De ChaldoBis, post eversnm Ilrerosolymam perituris Laborabunt cnim populi in multo igne , et gcntes in vacuam , et deficicnt. Ilab. Ii i3. Laborabunt Chaldaci, ut acerrimum belli incendium exliuguant; sed incassum a Persis et Medis injectus ignis omnia devorabit et ipsos quoque consumet." ) Pro supcrbia seu ambitione. In celeberrimo illo 4 Salomonis aenigmate dc quatuor insaturabilibus Prov. XXX i5 sq. quod totum evolvam Voc. Sanguisuga,
:

:

,

,

5 ) Ignis devorans. Is. xxxiii 14. Ignis est vel liolocausti, qui totam victimam vel inferorum , (jiii damnatos devorat ; uti dictum Voc. Ardor , ubi utr:H]uc de loto loco sententia. IGNITUS. Ctypeus fortiuvft ejus ignitus , viri cxcrcittis in coccineis. Nah. II 3. Duces Nabuchodonosoris , contra Ninivem moventis , clypeos aureos vel avneos sive auro vel aere inductos ferent , qui ad solem rehicentes ardere videantur. Pr:efectis copiarum paUidamenta et saga crunt coccinea. iGXOPiANTiA. Oratio Habacuc prophcta^ pro ignorantiis. llab. III i. pro peccatis , praesertim ne illis commotus Deus adventum Messiae differat. David quoque ignorantias appellat deUcta. Ps. xxiv 7. et idem tlt 1. Mach.
; ,

XIII 39.

IGNORO. Nescio

,

et

ignoro
( ,

,

qui nescierant vias Dei

Job. xxiv i3)
et

ad perpctranda crimina

pro odi. Rebelles tumini tenebris gaudenl ignoraverunt luccm. \. e.
,

,

;

200
, ,

Illudo.

Tmmodictjs.
;

aversantur oderunt et vias Dei , et lucera satis quidem sibi nolas sed invisas. ibid. v. 16. ILLUDO. Siultus boni quii'am codices liabent stultis ) iUudet peccatum. Prov. xiv 9. Verbum hebraicum plures irridere, illudere eloqui paliio absrecipit sensus condere, aliud cum alio comparare. Quaro Chaldaicus ,
( ; , ,

postremum hoc amplexus
,

,

Stultus

,

inquit

,

compara-

tionem ponet in peccatis. Stultus irridebit peccatum , delicta sua elevando cum aliorum criminibus comparando, velutipalHo quodam involvendo, et extenuando. Sed dum lioc agit non tam ipse pcccato , quam ipsi
,

peccatum
)

illudit.
:

2 De Leviathan seu dracone marino ad Deum dicitur Quem formasti ad iUudendum ei, Ps. Ciii 26. Qiiidam dici

putant , cetum ipsum mari illudere : sed repugnant graeca , quae aperte ostendunt , formatum a Deo cetum, ut ei illudatur. Paratum homini spectaculum , et oblectamenlum ; triumphi etiam materia , nec exiguae utilitatis.

ILLUMLVO. Deus iiluminet vultum suum super nos. Ps. LXVi 2. Sereno vultu nos respiciat. ILLUSIO. David acgrotans Lumbi mei impleti sunt illusionibus. Ps. xxxvii 8. hebraice , ignominia , ut et Ilieronymus vertit. liindunt inimici cum fractum ac dehimbatum corpus meum audiunt. Ascetis , iUusiones hujus loci ad voluptatem lurpem referentibus , chaldaica patrocinantur lumbi mei impteti sunt combustione
:

,

:

nimirum igne. ILLUSTRO. Faciem illustrare super servum suum Ps. XXX 17. est vuUum serenare ore exporrecto et oculis
libidinis
(
)

,

benignis aspicere. IMAGO. In imugine pertransit liomo. Ps. XXXVIII 7. Vita humana est instar imaginis species magis , quam res : bonum superficiarium et adumbratum , non solidum et
;

verum.
2 ) Imago similitiHlinis. Deus creavit liominem inexterminabilem, immortalem , et ad imaginem simiUtudinis sua fecit iUum. i. e. imagiuem sibi similem. Sap. IL 28. IMMEMORATIO. Sap. XIV 2G. Oblivio. IMMIMUTUS. Imminatum a prudentia Roboam. Eccli. XLVii 28. imprudentem et , ut v. praicedente eum ap;

pellavit

,

publicam

geiitis

stuUitiam.
,

IMMITTO.
in circuitu
,

Militare

verbum. Immittet angelus Domim

timentium

eum
;

et eripiet eos.

Ps. XXXIII

8.

Tendet castra ponet i. e. firmissimi valli instar contrj omnia pericula muniet. iMMODicus. Legitur lioc vocabulum in editionibus aliquot Eccli. xvui 32. sed emcndatissimu Vulgataeexemplaria habent

m modicis.

Locum

interpretatus

sum

Voc.

Commissio,

„„.

,

,:

TmMOLO.

ImPLEO.

20f

iMMOLO. Qui inimolat bovem , qiiasi qid intcrficiat virum. Is. Lxvi 5. Si immolet absque virlutibus commemoratis v. 2 sine quibus Deo placere homo non potest
,

sacrificium acque erit inutile

,

ac

si

Molocho hominem

immolet.

Immuto. Pro
IA\. Ilebraice rum vestibulo
,

in titulo Psalml , ut sa^pius in Psalmonominantur destinata illis instrumenta
liis
,

qui

immutabuntur
.,

pro liexacliordo

musica

,

el

nominatim hexachordos
,

initio

Psalmorum

hcbraici ordinis XLV , LXix , et lxxx. Quod Patrum aliqui eos intelligunt qui immutabuntur in tituli crucis inscriptioncm , et ad Christi doctrinani transibunt , non
litterale
,

sed mysticum est

2) Immutare cedros. Sycomoros succiderunt , sed cedros immutabimus. Is. ix 10. Pro domibus , quae vili materia structa3 erant , multo pretiosiores e cedro sedilicabimus. IMPERFEGTUS. Imperfectum meum viderunt oculi tui , ct in libro tuo omnes scribentur : dies formabuntur , et nemo in eis. Ps. cxxxviii 16. Oculi tui me viderunt nondum in matris utero perfectum. !n libro scientice Ime

omnes quibus quisque hominum for~ nec ullus eorum dierum in hoc tuo libro deest. IMPIXGUO. Morbo correptus da suavitatem, et memoriam similaginis et impingua obiationem , et da locum
scripti sunt dies
,
,

matur

,

,

medico. Eccii. xxxviii

11.

Memento
:

offerre

Deo thus

,

si-

milam, et pinguem hosliam tum et medicum consule. IMPLAXO. Non dixeris : Per Deum abest : quce enim odit , nc feceris. Non dicas : Ille me implanavit. Eccli. XV 1 1 sq. Noli culpam in Deum rejicere si vera sapientia cares sed in tua peccala si enim qucT illeodit, non perpetraveris Deus me in ea facile potieris. Cave dicas orrorem induxit.
, ;
:

,

,

:

iMPLEO. Manus implere , Hebrojis est consecrare inauguraie, sacerdotio initiare, imponcndo novi sacerdotis manibus , quae Deo offerat. Idemque implendi verbum hebraica Exod. xxviii 4i. et xxix 9 22 26 , 97, rii , el 35 habent, ubi Yiilgata utitur veibis consecrandi Initiandi consecrationis. Sic et in Michic lustoria Judic*
, , ,

XVII 12 impLere manus non est , ut quidam autumant^ dalis pecuniis allicere hominem , sed consecrare saceidotem simulacri. Tale et illud Quicunque voLebat , irn^ plebat manum suam , initiabatur , seu initiabat ipse se €t ficbat sacerdos excelsorum. 3- Reg. xiii 53. Hunc loqucndi modum ad altare ipsum transferri putant aliqui, ubi dicitur Expiabunt altare , et mundabunt illud : et implebunt manuin cjus^ Ez. XLiii 2G. Sed niliil vetat accipere sensu proprio de sacerdotibus ejus , i. e. uniuscujitsque ex sacerdolibus , de quibus loculus erat , priiv
: , : :

5*

Imploro. sertim cum apud LXX legamus

202

In.
plurali

numoro, manus

ipsorum.
2 ) Implcrc arcum. Zacli. IX i3. Arcum vcliementer tenderc. Allegoria ab arcu , gladio , jaculo , tuba lurbine , significat Evangelii victoriam de GraBciue crroribus et falsis per lotum orbem religionibus. 3 ) Impleverunt proverbiu et judicia , ila quaedam editiones Eccii. xviii i>.9 ; sed perperam , legcndum impUic,.

rtint

de quo mox. iMPLOPtO. Eodem Eccli. xviii 29 cnm sit implusrunt de quo jam.
: :

a

qulbusdam

legitur,

I.MPLUO. Intellexerunt veritatem et justitiam , et implue^ runt provsrbiactjudicia. Eccli. XVIII29. Hanc esse lectionem veram , non impieverunt , aut imptoraverunt , demonstrant gra^ca : velut imbrem effuderunt. Sapientiani , qua pleni erant ipsi , et optime vivendi praecepla aliis instillarunt. Talis Moyses erat , cum optabat Concrescat ut pluvia doctrina mea , f.uat ut ros eloquiuin meum , quasi imber super herbam , et quasi stillcB super gramina. Deut. xxxii 2. IMPROBUS. Vocatus a potentiore, brevi dis.cede , nc improbus sis , importunus , molestas ne impingaris , ne offendas : neque tamen omnino eum devita , ne tui obliviscalur : et ne longe sis ab eo ne eas in oblivionem.
:

;

,

Eccli. XIII i3.

IMPROPERIUM. Gravia sunt homiui cordato, correpiio domus et improperium fccneratoris. Eccli. XXIX ult. si cxire domo jubeatur quasi nimis jam diu abusus hos,

,

,

pitio ; et si repreliendatur a creditore , quasi ncgligcai in debitis expediendis. IMPRUDEXS. Est qui perdet animam suam prce confu^ sione , dum eum pudet facere , quod debebat : et ab im~

prudenli pcrsona perdet eam , peccando animam suam perdet , si hominis imprudentis respectu nefas contraxerit : persoitcB autem acceptione , dum non <XM]uiiatis y sed personae rationem habet , perdet se. Eccli. xx 2/4. Iiv. Soepissime est pleonasticum , seu redundaus , si latinam consuetudinem spectes. ISon intellexerunt opera Domini , et in opera manuum ejus ; i. v. opera manuum ejus. Ps. XXVII 5, Locutus sum in lingua mea. Ps. XXXVIII 5. Cum perspexero in omnibus mandatis tuis. Ps. CXVIII
0.

omnia mandala
i.

tua.

Contemncns

in

animam suam.
:

Mcditatus sum in omnibus operibus tuis , i. e. omnia opera tua in factis , i. e. facta , opera , manuum tuarum meditabar. Ps. GXLii 3. Surge Deus tu liccreditabis in o.nnibus gentibus. Ps. LXXXi ult. possidebis omnes gentes. Increpet Dominus in te ^ satan, et increpet Dominus in tc ; i. e. le. Zacb* 2. Ego Dominus ( Dci enim vox cst ) te iucrepo, ac
Eccli. XXIII 25.
e.

animam suam.

m

,

IuAQUOSUS.

«203

(liscodere jubeo. Non e^it doliim In Imgita sua. Ps. xiv 5. vcrbis decepit. Loquentur in orc siio. Ps.lv 1118. In virga percatient maxillam judicis Isracl. Micii. v 1. ridi in oculis mcis. Zacli. IX 8. fion ceperunt in ca , i. e. eam , Sodomam , manus. Thren. iv 6. Non fuit ab hostibus capla. ISarrate in turribus cjus. Ps. XLVll i3. Enumerate turres Hierosolymic. Occidit, inquit Lamech

neminom

virum

in

vulnus

mcum

,

et

adolcscentuium in iivorem

IV 2 3. vulnere meo occidi , contudi ad mortem , livore confeci. 2 ) Pro conlra. In nomine tuo spernemus insurgentes in nobis. Ps. XLiii G. Nihil psaltcs dc intestino bello : seil hebraismus est merus spernemus insurgentes contra rios. In caiore fornacis conceriatur faber ferrarius. Jlccli. XXXVIII 29. contra calorem puguat , cum calore coti-

meum. Gen.

:

lliclatur.

3

)

Pro

de.

In insurgentibas in

diet auris

mea. Ps. XCI 12. adversus me insurgunt.

me malignantibus auAudiam de illis qui maligne
,

l\ ) Pro cum. Injirmabitur omnis , qui habitat in ea , in terra , in bcstia agri , et in voiucre cceii , cum bestii,^ ct volucribus : sed et pisces maris congregabuntur , morientur. Os. iv 3. 5 ) Loco pro. Ascendens accepisti dona in hominibus. Ps. Lxvii ig. pro hominibus , inter homines distribuenda : nam , ut hunc Psalmi locum Paulus referf , dcdit dona hominibus. Eph. iv 8,

6) In me , pro mihi. Angeius , qui toqucbatur in mc. Zach. I 9. et saspius deinceps. Frustra hioc aliqui conati sunt nescio quem etlergiimenismum extundere geniorum bonorum in hominibus sanclis, Simplicissimus est hebraismus loquebatur mihi. 7 In Deo omnipotente. Ego Dominus , qui aj parui Abraham , Isaac , et Jacob , in Deo omnipotente. tx6d. VI a sq. Hebraismus est , et Gallicismus : en Dieu toutpuissant ; ut Deus omnipotens. 8) In convertendo , conveniendo. In convertendo iitimicum retrorsum. Ps. ix 4- Ccdente inimico dum hostis relro abit , dum fugit. In convertendo Do7ninus cztptiviiat&tn Sion hebraice soc»facti sunius sicut consolati Hiantes. Ps cxxv 1. Dum reducit Dominus captivi s Sionis reliquiaSj pra^ laititia somniare nobis videmur. bi conveniendo popuios in unum. Ps. Cl 23. populis convenientibns. In deficiendo cx me spiritum meum. Pj^. CXLI 4. Dum animus me deficit ; dum spiritus nie dc:

)

;

,

;

«lituit.

in

in inaquoso. Ps. CV 1/1. loco arido , ubi nullae aquae. Exprol)rat hoc illis Moyses cur tentatis Dominum ? Ex. xvii 2.
:

L\AQUOSUS. Tentaverunt Deum

fo4

Inauxiliatus.
6.

Inclusoi^.

iNAUXtLiATUS. Sap. XII

Omni ope

deslitutiis.

cum

Lo-

desicleras , pete ex Yoc. I.\CAXTATI0. Vid. Obturo,
si

Sacramentum.

L\ce:vde\s. 1. Par. iv 22. Nomen proprium , non appeliativum ; ut caetera illius versiculi. L\CE\DO. Dumsupcrbit impius , incendilur pauper : comprelienduntur in consilils , quibus hellenismus pro qua)
( ,

cogitant. Ps. ix 25. Urilur pauper sive impatientic'o *estu , sive incertis de Divina providentia suspicionibus ,

cur improbis bona bonis viris mala eveniant. INCHOATIO. Elementa prima Christianoe religionis appeUat gentium doctor inclwationis Cliristi sermonem,
,

i. institutiones cateclieticas. IiveiDO. ISon se incident , neque calvitium fiet pro eis, pro Hebrccis , catervatim trucidatis. Jer. xvi 6. Et lacerlos incidcre, et crinibus nudare caput, vetabatur populus electus , Deut. xiv 1. neque enim ha3c decebant cre-

Hebr. \\

dentes meliorem vitam , ipsorum eliam corporum. Mulii tamen Judaiorum hunc alienigenarum morem cum se-

querenlur

quem

fore , ut profano ritu , , pr^edicit Jeremias legis reverentia omittcre noluissent , abstinere

inviti ipsa

funerum copia impii cogerentur.
,

IwciRCUMCisus. Labiis incircumcisum seMoysesappellat , Ex. VI 12 et 3o. i. e. indisertum et lingua; impeditae. Incircumcisa mens auris cor , per metaphoram dicuntur, Lev. xxvi 4i Jer. xi 10 Act. vn 5i ; proimprobis impuris et a Deo alienis. I\CL1\0. Donec aspiret dies , et inclinentur umbrcp. Cant. II 17 et iv 6. hebraice et fugiant. Donec advcniat, donec nos afllet dies et fugiant umbrae acplenc
, ,

,

,

,

,

,

,

,

dies illucescat. 2) Inclinare coslos. Allegorice David : coclos tuos , demitie nubes decoelo, excita
et descende
,

Domine incilna tempeslatem, ostendendo hominibus tuam potentiam

;

tange montes , continge fulmine lios tuos hostes superbos, fumum dissolvi incipient. Fulgura €t fumigabunt , coruscationem y injice tcrrorem, et dissipabis eos emitte sagitlas tuas, fuhnina tua poenas, damna , et contur-

m

:

,

babis eos, Ps. CXLlll 5 sq.

I\CLUSOR. Transtuht Nabuchodonosor captivos Jechoet principcs ejus , et fabrum , et inclusorem. , Jcr. XXIV 1. lidem iraducti Cabylonem narrantur denuo Jer. XXIX 2 ; videHcet rex, regina cum eunuchis , prin€ipes Juda et Jcrusalem , cl faber, et inclusor. Hebraice est masger, ab radice sagdr , clausit ; ut videas , esse voca-

niam regem

bulum fidehssime versum. Dc sensu

dubitatur. David lCimchi interpretatur, esse consiliarios et sapientes, qui silentio claudunt arcana sibi commissa ; sed hoc rabbimcum; et an tales viri coUocarentur a proplieta posl

, ,

Incola.
fabros
?

Increpatio.
qiii

aoS

Clericus mercafores censct,

merces tabernis

iiiclusas habcrent.

ct hoc longe i.etitum. D. Hieronymus arbitratur, fuisse arlifices, quigemmaspretioso metallo includerent , ut aurifices. Alii arbitranlur mih-

Verum

lares ariifices , qui castra mctari scirent, et urbes obsessas conchidere : quod roi pr.Tsenti maximeidoneum videtur : talcs enim et Hebra?is potissimum subducere debebanl hoslcs , et sibi ad bclh usum adjungere. Clusores dicuulur 4« Reg. xxiv i4 et 16 , ubi idem hebraicum

sed v. 16 additur etiam numerus masgcr usurpatur dasores miUe ; tanquam in re memorabili , et more miUatque adjicitur omnes viros fortes , et bellatores. lari IxcOLA. Pro advena seu peregrino. Incola ego sum in terra. Ps. cxviii 19. hcbraice, peregrinor in lerra. Ideni sensus est Ps. civ 12. INCOXSUMMATIO. FUii autem adulteroram In inconsummatione { [\\n\eguui in consummatione) erant. Sap. Iil 16. Peribunt immaturi consumentur. IXCRASSO. Immotabit sagence sucB , et sacrificabit reti suo : quia in if^is incrassata est pars ejus , et cibus ejus electus. Hab. i 16. Placet sibi Chaldaeus in arte et felicitate sua bellica , ilhs tribuit victorias, per quas cepit tot pingues praedas , tot urbcs et provincias absumpsit. Ideo (v. 17) victorias has prosequitur , et rapere pcr fas et nefas pergit. IxCREDiBiLis. Proincredulo, etimperiumdetrectante. Ecch. i 36 , XVI 7 ct 29 , xxiii 53 ; Bar. i 19 ; et de uxore Lot Sap. X 7. AUo sensu accipe illud O mors, bonum est judicium tuum, sententia tua , moriendi necessitas , ho^
: ; :
,

:

tnini indigenti

,

et cui de

omnibus cura
;

dine confecto

minoratur viribus , defecto (^tate^ est^ infirmitate , senio , soliicituet incredibili , qul perdit patientiam ; nihil
et qui

jam meUus speranti , qui exspcctalioncm laetioris status amisit, neque praesenlem ferre potest. EccU. XLI 3 sq.
est milii : qui incredepopulator est , vastat. Is. XXI 2. NoU suspicari , incredulos a propheta dici eos qui fidem non habeant visioni duroB , quam narrat ; sed vox incredulus cum iis, quae proxime sequuntur, re-

IXCUEDULUS.
,

Visio

dura nuntiata
:

dulus est

infideliler agit

et qui

fertur vel ad Persas et

Medos, vel adChaldaeos utrumque enim doclos habet auctores. Mihi dividere cum
:

: Babylonius praevaricatus est, aderit ejus depopulator Medus et Persa , qui vastet omnia. Ut concinna sit oppositio deUctum praecessit , sequelur poena. IXCREPATIO. Aquae , terram operientes , ab increpatione tua fugient. Ps. ciii 7. Deo jubente, serecipient, etpremere terram desinent. Contextus totus a me datus csl in Voc. Abyssus,

Sancio sententiam placet
egit
;

et infideUter

:

,

aof^
fe

liVCREPO.

InDUS.

I\CREPO. DlxU Domtnus adsatan : Increpct Donunus hi satan : et Increpet Dominus In te , qui clegit Jerusaiem. Zach. III 2. in ie i. e. te. Ego te reprimam ego te coerc.ebo est enim in hebraico tempus faturum. Repefitur verbum ut major vis addatur sententia3. Ego qui sedein religionis elcgi Jerusalcm ego te compescam ne supplicem pro ea Jesum sacerdotem magnum impedire
,

,

;

,

,

,

,

possis.

INCURVANS. Dispcrdet Dominus ab Israei caput et cauct refrcnantcm ; hebraice , ramum et juncum Is. i\ i/j. Caput est longsevus et honorabilis cauda est prophela mcndax ut ipse propheta explicat fructibus gravis , seque ponderis ergo V. sq. Ramus incurvans opulentos proceres indicat pauperes juncus qui ab inrimse conditionis hominibus pro capistro jumentis injicitur. lxx more suo mctaphoram solvenmagnum et parvum. JSon crit Mgypto opus tes aiunt quod faciat caput et caudam , incurvantem et i^efrenantem. ex quo prudenter coliigas , Is. XIX i5. Nihil agetur , esse aliqucm sapienter imperantem , vel obedienter curantem quie imperata sunt. IXCURVO. Dissipat inipiosrex sapicns , et incurvat super eos fornicem ; hebraice cliald. et graece roiam. Prov. XX 26. Addicit eos supplicio rotce qaoD nominari fornix potest ob canthum is enim instar fornicis extremam rotae curvitatem circuit et comprehendit. IiVDUO. Induti sunt arietes ovium. Vs. L\iv i4. Facilis est et naturalis eorum sensus qui arietes laudari putant a villoso ac denso vellere » bcnc vestilos et munitos. Sed hebraica explanationem istam repudiant in quibus cum idem vocabulum arietes et campos seu pascua significet sententia ha3C est arietes cincti sunl pascua vestiuntur gregibus. Quorum copioso grege utrumque pecoris abundantiam et arietum fertihtateui

dam , incurvantem

:

,

,

;

,

:

,

,

,

,

:

,

:

,

:

;

pracdicat,
Judffi Machaboeo narratur , ademisse RomaAntiocho Magno regionem Indorum , et Medos , et Lydos , de optimis rcgionibus easque regi Eumeni largitos esse. 1. Mach. viii 8. Livius autem 1. 38 pacem ait Antiocho datam ea lege , ut omni illa regione cx-

Ii\DUS.

iios

,

cederet

,

qua3 cis

Taurum montem

a

Tanaim

,

et a

Tauri valle ad juga Lycaoniaj proxima pertinet ; Eumeni ab Romanis triliutam in Europa Chersonesum , et Lysimachiam , ca^teraque, quibus (inibus Anlioclius tenuisset in AsiaPhrygiam utramque , alteram ad Ilellespontum , majorem aiteram ; et Mysiam , Lycaoniam , Myhadem , ac Lydiam. Unde conficiunt , qui Machabicorum libros oppugnant , insanabili vulnere affectum hunc locum esse , in quo soia Lydia rccte nomi;

Ijseeiho.
,

Ijntans.

207

netur India ol Mcdia Anliocho per siinunam inscltiam assignentur icgioncs cactcra) silenlio involvantur. Etjuidem ita hebcs ncmo cst ut oricntalcm illam Indiam ad Gangcm, aut magnum Mcdorum impcrium Antiocho vendicet. Scd longc divcrsos alios Indas clMcdos, in citerioreAsia circa Taurum montcm oslcndimus. Meminit Livius eodcm 1. 38 Indi lluvii haud procul a Cibyra urbe, qna) in Phrygiac CaricTque finibus erat. Si conrcras quoj riinius 1. 5 c 28 narrat , videbis Indum hunc iUiAium , in Cii)yratarum jugis orlum recipere sexaginta perennes fluvios , torrcntcs amplius cenium , dignum proinde a quo accoKe nomcn traxcrint et , ut a Se~ quana Sequani ab Ibcro Iberi , Cappadoce amne Cappadoces , ita ab Indo hoc Indi sint appellati. Ilabemus ergo jam regioncm Indorum in Phrygia , quam Eumeiii datam ex Livio discimus. Medos quoque ibidem repelire hcct cum in Strabone 1. 7 Phrygibus annumerentur Mygdones et Bebryces , et Medobithyni Medorum videUcet olim eo deducta colonia. ]\am quod Strabo Medobithynos hos per e brevc seupsilon scribit, Machabacorum historicus per e longum seu eta vel ita , nulUus negoUi est nemo cnim ignorat , tales unius aut aUerius Ulterae mutaliones in antiquissimis nominibus frequenter occurrere. Denique negUgentiam omissarum provinciarum non arguet , qui attenderit , etsi non nominatas , satis tamen indicatas fuisse cajteras in optimis regionibus , quae ad extremum adduntur. INEBRIO. Pro largiter implere. Visitasti terram , et inebriasti eam , copiose irrigasti. Ps. LXiv 10. et paulo rivos ejus inebria , auge abundanter aquas. post , v. 11 Inebriabuntur , uberrime satiabuntur , ab abertate domus
, , , , , , , , , ;
:

:

tuce : et torrente voluptatis tucB potabis eos. Ps 9. Inebriabo prati mei fructum , rigabo UberaUter. EccU. XXIV 42. Bibite , et inebriamini , carissimi. Cant. v 1. non ad intemperantiam , sed ad implendum penitus naturie

XXW

desiderium. Anima , qucB bcnedicit , homo benevolens el beneficus , impinguabitur : et , cjui inebriat , ipse quo-que inebriabilur. Prov. XI 25. qui UberaUler largitur , ei plene et abimdanter relribuctur. 2 ) Pro implere maUs. Inebriaberis , et eris dcspecta.
IVali.

III 11.

Tu quoque

,

Ninive

,

dolores acerbissimos

ieres , ut Alexandria , cui eosdem modo erat minatus» 26. Inebriate eum, nempe vino furoris Domini. Jer. Eodem sensu contra Babylonicum populum. Jer. Li 57. Cibabo liostes tuos carnibus suis , et (juasi niusto sanguine

XLvm

suo inebriabuntur. Is. XLix uU. Mutuis se vuhieribus laniabunt. Impletum id sempcr in Ecclesiae hoslibus , ierro , et doctrina. Infa\s. i<on erit ibi amplius infans dierum ct sencx qai
^,

;

-sioB

Inferi.

Infirmus.

non

impleat clies siios : quoniampuer centum annorum morietur , et peccator centum annorum maledictus erit. IsLXV 20. Infans dierum , scilicet paucorum. Ndn erit io •ecclesia triumphanle neque immaturus infans , nec efifetus et inutilis senex ; sed omnes maturi et perfecti nam f]ui pueriles cupidilates etpeccati imprudentiam ad ulti:

nium usque conservaverit, morli icternse addictusin domicilium illud vikc non admittetur.
IXFERi. I\FEUXUS. Plcrumque
ficant infelix illud ac leternum

sed sepulcrum , ubi corpus ; , liominis mortui servabatur. Sic Jacob patriarcha Desrendam , inquit, ad filium meum lugens in infernum. Gen. - ad XXXVII 35. Deducetis , ait idem , canos meos infei'os. Gen. XLii uU. et \Li\ 29. Tobias de suis parendeponam scnectutem tibus ': Timeo ergo^ ne forte iliorum cum trislitia ad inferos. Tob. VI i5<. Job adDeum: Quis mihi koc tribaat , ut in inferno protegas me, et ab$condas me , donec pertranseat furor tuus? Job. xiv i3, Neque enim sanctissimi viri aut sibi , aut suis, inferorum supplicia ominati sunt. Neque David , ad id usque lempus innocentissimus de damnatorum carcere ( ut Dolores incommatici meditantur) illa pronuntiavit ferni circumdederunt me : prceoccupaverunt me laqueimortis. Ps. XVII 6. Funes infcrni circumdederunt me : prcevenerunt me taquei mortis. 2. Reg. xxii 6. sed , ut Psalmi titulus, totusque ejusdem ethistoria3 contexlus ostendit, mortis et sepulcri horror ingruebat undique , Saule regiisque satellilibus insidias ex omni parte tendenlibus. Eadem est seutentia , cum dicit Eruistl animam meam ( vitam meam , me ; more hebraico ) cx inferno inferiori. Ps. Lxxxv i3, e sepulcro, vel limbo , qute sunt liumanarum rerum meta ultima ; grates enim agit liberatori Deo, ob depulsum mortis periculum , quam sibi hosles niachinati erant. Oui voce liebraica uti gaudent, magnopcre caveant, ne irridendi sui occasionem praebeant dicendo Scheola , vcl, quod etiam pcjus est , Scheolach , media brevi. Duplici errore se implicant , qui ita pronunliant nam he])raice Scheol duabus syllabis absolvitur, et natura loogiuii seu cholem habet. 2) Infernus pro ira. In acnigmate Salomonico Prov-,
: , :
:

liacc nomina non signidamnatorum ergastuium aut limbum ubi spiritus

:

XXX

i5 sq. de rebus quatuor insaliabilibus. Exponelur a totum Voc. Sanguisuga, IXFIRMO. Jerusalem infirmata cst in bonum, vigorem omnem ad agendum bene amisit, quce habitat in amaritudinibus , quia peccatorum suorum amaritie Deum exa-

me

cerbavit. Mich.

i 12.

I\FIRMUS. Qui autem infirmus cst, olus manducct. Rom* XIV 2. Qui conscientia erronea laborans , cerlo gcnerc

, ,

'

Inflammo.
cibi putat sibi interclictum

Inittitm.

2og

is oleribus vescatur potius, : nefas esse existimat. IXFLA.M.MO. Eloquium Domlni inflammavit eum. Ps. CIV 19. Verbum Dei Josephum suo igne purgavit. IXGiiEDlOR. Inmedio tui Sanctus : ct non ingrediar civitatem. Os. .\i 9. \on transibo ad gentem aut urbem aliam vobis omnino rejectis ; donec a Christo aedificelur Civitas nova Jerusalem, in quam ipsam tamen et vobis IlebraiMS

quam

quibus

ali

accessus patebit.
2)

Impetu ingredi. Qui ingrediuntur impetu ad Jacob
Is.

germinabit Israel, ct implebunt faciem orbis seXXVII 6. ApostoliMessia?, spiritus impetu acti, Israelem aggredientur et illo florente ac germinante , fructu ct posteris totum orbem implebunt. An autem rebelles Juda?i , qui ipsum Deum Hominem per( V. 7 cusserunt , ejusque servos occiderunt, vicissim percussi concessum est poenitentiie spanon sunt ? Nondum tium ; sed hoc elapso (v. 8) Synagogam repudiatam abjiciel Deus ac tum pro meritoet aequali mensura reflorebit et

minc.

,

)

:

,

tribuet

,

iramque pridem coneeptam semel efFundet.

IXIQUITAS. Quo sensu melior sit iniquiias viri , quam mutier benefaciens , Eccli. XLII i4, dixi Voc. Benefaciens. 2 ) Iniquitas sanctuarii. Ad Aaronem et filios dicit Dominus Portabitis iniquitatem sancluarii sustinebitis peccatasacerdotii vestri. Num. xvni 1. Si quid in ritu sanctuarii, aut contra sacerdotis ofTicium peccabitur, vos poenas dabitis. Qui hoc loco sacrificia pro peccatis fieri solita intellexerunt, ad verbum sustinebitis parum atteuderunt. 3) Iniquitatem ponere. Iniquitat^^m, iniquilatem iniquitalem ponam eam , cum veniet is, cujus estjudicium , Messias. Ez. xxi 27. Vox hebraica indicat rem depravalam , distortam , inchnatam. Quapropter locum hunr subtiliter aliqui sic interpretanlur quoniam reges tiara recta , privati obliqua tegebaniur, minari Deum se sensim sine sensu cidarim ac tiaram geniis hcbraicae depositurum, ita ut omnino jacedt veniente Messia. Sed Vulgata oinime iniquitaiem ponit, morum pravitatem declarans, quam hujus vocabuli radixhebraicapassimalibi iji Pagina Divina significat , quique sensus proinde maxime proprius est. Omittoaha, quac expHcationi illi delicatie opponi merito possent. Conlextum totum propono in Voc. Cidaris. IxiTiUM. Pro principatu. De ape initium dulcoris habet fvuctus illius. Eccli. xi 3. Mel, qui fructus esl apis, dulcedinis principatum obtinet res est dulcium omnium dulcissima. Injudicio Dei opera ejus ab inilio , et ab inslitutione ipsorum distinxit partes iliorum et initia eorum in geniibus suis. Eccli. XVI 26. Deus initio summa sapientia
:
.,

,

,

:

;

,

,,, , ^

aio

Iknoxius.
:

Tnsuspicabilis.
, ,

produxit opera siia omiiia , et Rominatiin ccelum sidera nam de his loqui Siracidem ostendit genios co^iestcs versus oo, Post hcBc Dcus in terram respexlt. llaec igitur coelestia opcra sic instituit et ordinavit, ut suum cuique principatum in suo genere tribueret. Prffifecit sidus
aliud diei
,

aliud nocti; alia his, alia

illis

mundi

plagis

;

genios futuris hominum gentibus custodes et prajsides ,destinavit. OiUavit (v. 27) in perpetuum duratura iliorum opcra el munera neque tamen unquam vel esurierunt, vel defatigata hibore sunt nec destiterunt. In suis (v. 28) unumquodquc spatiis perstitit et persistet Eorum ergo exemplo v. 29 ) tu quoque Deo ausculta quemadmodum nobilissima illa Dei opcra nnnquam ei
: ; ,
(

resistunt, Ix:voxius.

Pro impunito. Num. xiv

iB.

L\SCIE:^TIA. Dauiablnlus muior cst exsi)ectatlo,majorem computat Insclentlamejus causce, de quatormentum prcestat, Sap. XVII 12. Quo minorem animus exspectationem et spem habet auxilii, eo graviora limet , quia ignorat causam et originem , unde calamitas in se eruptura est cujus metu se cruciat. Ii¥smuLATUS. i. e. non simulatus , non fictus ; sed ve•rus, et eiTicax. Sap. xviii 16. INSIPIE\TIA. Verba Christi passuri et patientis ad Patrem Clamabo per dlem , et non exaudles ; et nocte , et non ad Inslplentlam mlhu Ps. xxi 0. Diu noctuque ad te
:

clamo, hene gnarus
:

te non assensurum precibus , quibus natura humana infirmitati suce rclicta calicem hunc deprecatur nequc tamen hoc mihiceu insipienquoniam, etsi nonliberation;;m a crutiaimputabilur ciatibus aliud tamen impetrabo munns longe nobilius, quapropter merito non sileo, generis humani salutem et, ut habent hebraica sed in precibus persevero non est silentium mihi. Deus tu scislnsipicntlammeam: et dellcta mea a te non sunt abscondita. Ps. LXVlll 6. Sivigesimuni priraum ex percuti priorem Psalmum sona Christi scriptum esse, constat ex Maith. xxvil 46 ita idem de Psalmo Lxviii scimus ex et Marc. xv 54 Joann. 11 17, et Rom. xv 3. Totius ego generis humani insipientiam ac delicta intellige, qua? quia Christus expianda in se suscepit , vocat sua.
:

,

:

:

,

,

:

INSULA. llabitator insuta^ hujus. Is. xx 6. i. e. Judaeas quia inquit Ilieronymus , ut insula mari , sic Judaea hostilium agminum lluctibus undique tundebatur , Assyriorum maxime et vEgyptiorum. insuper habeI^ISUPER. Qui detincjuit in animam suam bitur. Eccli. XIX 4- negligetur, contemnetur , nihil fiet, IXSUSPICABILIS. Novem insuspicabilia cordls magnificavi gra2ce beata duxi et decimum dicam in lingua ( i, e. (
: , ,
, ,

)

,

IjyTELLi;CTUS.

IrCTERFECTL.

211

liQgua mea , orc meo ) sunt jucundrc sensui , de quibus
solel
,

homlnibiis.
fieri ^so

xxv

nemo
,

9. Res novcin malc suspicari

bcatos putant. Ego autem docimum homiuibus annuntio suavius nobiliusque liis omuibus limorem Domini qui supei^ omnia se superposuit. ibid. v. i\. supra omnia eminet. I\TELLECTUS. Legilur in liLuio plurium Psalmorum.
ct
,
,

quibus homiues

nebraice, erudilio. Siguum est attcntionem excitans , quoe memoriai illis carminibus ab auclore addiium , commcndata singularem in raodum cupiebat.
2 ) Intellectus manuum. Pavit eos in innocenlia cordis sui , et in intellectibas manuum siiarum dedaxit eos, Ps. LWVii ult. Quam innocenter et attente David pastor agnos ct oves curaverat , tam iniegre totum Israclis gre-

gcm
3

pavit , tam prudenter pedo regio usus est. Intellectus bonus. Initium sapientia^ timor Domini, InteUectus bonus omnibus facientibas eum. Ps. cx 10. hebraice plurali numero , facientibus ea. Quisquis et timorem Domini , et sapientiam secutus vivendo fuerit, is vere intelligens dicendus erit. IXTELLIGO. Bcatus , qui intelUgit super er^cnum et paaperem. Ps. XL 2. Qui nonexspectat, dum orctur qui ultro adinvenit animo, qua ratione opituletur non egenis tantum^ sed etpauperibus. Quid inter hos intersit, dixiVoc.
)
:

Egenus.
I]VTE.\DO. Pro atlendere , intento animo esse. Deus in adjutorium mcum intende. Ps. LXix 2. Et alibi non raro. Singulare est illLid ; Accingere glculio tuo saper femur

tuuniy potentissime ;specie lua et pulchritudine tua ; intende prospere procede , et regna ; propler veritatem , et mansuetudinem , etjustitiam : ct deducct te mirabiliter dextera tua. Ps. XLiv U sq. Fontis hebraici veritatem sic repracsenta^ Ilieronymus doctor maximus Accingere gladio tuo gupcr femur fortissime, gloria tua , et decore tuo ; ( i. e, qui gladius est gloria tua et decor tuus. ) Et dccore tuo prospcre ascende proptcr verbum veritatis et mansnetudinem justitiiT, et docebitte terribilia dextera tua. 2 ) Intendere in specie. Omni homini noti intendere. in specie. Eccli. XLii 12. NoM cujusquam speciem seu pulchritudinem fixis oculis contemplari.
:

,

IXTEXTxiTOR. Deus cnim intentaior malorum est : ipse autem (i. e. ipse, inquam neminem tentat. Jac. I i3. Neminem ad mala allicit neminem inquam, lentat. I\TEUCID0. Fox Domini intcrcidentis ftammam ignis. Ps. xxviii. 7. Tonitru quod iuter igniferas nubes el erumpentia fulmina auditur. L\TERFECTUS. InterfeclL tui non interfecti giculio , nec viortui in bcllo. Is. xxii 2. Ne quidem honestaj mortis liabebunt solatium sed fame peribunt.
, )
:

,

,

,

,, ,,

212

iNTERFICrO.

InTERROGO.

IXTERFICIO. Prrmpiet supcr tc Doniinus , non scmlnabiturex nomine tuo amplius : de domo dei lui interficiam sculptile ct conflatile ponam sepulcrmn tuum quia infwnoratus cs, Nah. i i4. Post lurpem fugam, o Sennacherib, nulla nova suscepta prole, pcr ipsum dei tui Nesroch, cultum in ejus templo interficieris nec alium tumulum, (luom circumstantia deorum simulacra habebis, absque .supremo sepulcri honore jacens. ISTERIORA. Qui facit Arcturum , ei Oriona et Ilyadas et interiora Ausiri. Job. ix 9. Post nota eliam nobis astra sidcra nominat adalterum polumvergentia, quae antarctica vocant, oculis nosUis subducta. Eodem modo opponitur Arcturo seu plago? septentrionali Job. xxxvii 9. IXTERITUS. InfixfC sunt gcntes in interilu, qucm fecerunt. Ps. IX 16. Hebraice, in fovea. Inimici foveam mihi perdendo foderunt et aqua coenoque impleverunt; in eamdem vero ipsi pro me corruerunt , nec aquae tantum immersi sed in limo ipso defixi sunt. INTERPRES. Populi electi duos interpretes Is. XLIII 27. esse Moysen et Aaronem, dixi in ejiis loci explanationc voc. Contamino. IlVTERROGATlO. In cogitationibus cnim impii intcrrogatio erit. Sap. I 9. Inquiret in illas Dominus, cui respondere impius cogetur. Longe enim est tcstamcntum a qui,
:

,

,

,

,

busdam

,

ct

intcrrogatio
,

Eccli. XVI 22.

omnium in consummatione cst. Quidam longe absunt a lege Divina scd
:

exquirentur omnia

articulus mortis et judicii advenerit. Filii exlra matrimonium nati testes sunt nequitia adversus parentes in interrogationc sua. Sap. IV 6. in judicio Divino ; imo et humano. 2 ) Conscientia? interrogatio. Satvos facit baptisma , non carnis depositio sordium , scd conscicntia^ bona^ inlerrogatio inDeum. 1. Petr. iii 21. non per lavationem corporis, scd

cum

per conscientiam probatam coram Deo. IiVTERROGO. Nonnunquam est judiciale vocabulum. Contumelia et torSic impii minanlur Dei Fiiio Messio} Morte turpissima condemmento interrogemus eum nemus eum. Sap. 11 19 sq. Deus interrogabit opera vestra
:

et cogitationes scrutabitur.

rogant fUios Iwminum. Ps. x vident, et perscrutantur.

Sap. VI /i. Palpebr<^ ejus inter5. oculi ejus omniahumana

2) Interrogari assidue. Eccli. xxiii 9 vetamur jurare, etv. 10 temerenominare Deum,C(Jclites, ac res sanctas: quoniain non eris immunis , impunitus, ab eis , propter sicut enim scrvus interrogatus assijfiaec. Additur V. due, a livore non minuitur : sic omnisjurans , et nominans , in toto apeccato non purgabitur , utservus , qui identidem quaestioni et flagello subjicitur, nunquam vibicibus carebit ; sic, ubi juratur ac sancta nominaulur tcmere

n

:

LnTEIIRUPTIO.

iKVtNIO.

2l3

toto i. e. oinuino auiinus poccatorum maculis carere iion potcrit. iNTERnuPTio. In Jud.Tcos, spom suam in vEgyptiis reponentes, adverso Deo : ejut vobis inlqaltas liccc sicat in^ lerruptio cadens , et requisita, in muro excelso : quoniam subilo, dujn non speratur , venict conlritio ejus, Is. xxx lo, Sicut pars muri, vitlo separata a muro reliquo , jamque in ruinam propendens, si tamen requiratur a stultis, ut
ita vestra hc-ec eanituntur, repenle cadens eos elidit liducia subito vos exitio obruet. I\TIMUS. Avarus projccit intima sua, Eccli. X lo. et animam, etviscera ac valetudinem amore lucelli vendit
:

m

etabjicit,

Quidam

intelligunt

,

avarum

abjicere
:

omnem

humanitatem,

et viscera misericordiae

verum sensus

hic videtur durior. Ii\TRlxsECUS. Oculi tui columbariim , absqae eo,quod intrinsecus latet. Cant. iv i. i. e. ut nihii dicam de majore oculorum parte sub palpebris latente , dum eos modestia tua clausos tenet. Sicet genas laudat, absque eo ,

quod intrinsecus latct sub velo. ibid. v. 3. INTRO. Omrii tempore quo intravit et exivit , i. e. versatus est internos Dominas Jesus. Act, I 21. INTROEO. Introibit usque in progenies patrum suorum: et usque in ccternam non vidcbit lamen, Ps. XLVIII 20. Majorum suorumcriminaimitabitur, socius quoqueeorum^ ,

futurus in aeternis lencbris. Conteret vos ab introitu Emath usque ad torrentem deserti, seu rivum ^Egypti. Amos VI ult. Urbs Kmath , dicta dein Epiphania , hmes Palaestinse fuit ad Aquilonem , rivus iEgypti ad meridiem. Conteret omnes vestras tribus per duodecim provincias. INVALESCO. Jacob invaluit ad angelum, Os. xn 4. cum eoUictans praevahht. Cum deinde in Bethel Deum invenisset, i. e. vidisset, ibi locatas est nobiscum, ibid. dum convocata omni domo sua universos hortalus est, ut in perpetuum Deo obtemperarent. Gen. xxxv 2 sq. Ut ergo Jacob solius ubique Dei meminit , ita tu quoque , ejus posteritas , ad Dominum eumdem convertere. Os. xii 5 sq. IXVEVTO. Inveniatur manus tua omnibus inimicis tuis, Ps. XX 9. Sentiant uUricem manum tuam omnes tui

dem

IXTROITUS.

i. e. gratiosum esse. IVoe imenit gratiam coram Domino, Gen. VI S. placuit Deo. Si inveni in conspectu regis gratiam , inquit Esther , V 8. si quid apud regem gratia possum. Ad meliorem Estherem Gabriel invenisti enim gratiam apud Deum, Luc. I 00. gratia
:

hostes. 2) Invenire gratiam.

eum exceUis. Invenire iniquitatem. Dives effectus sum, inveni idolum milii : omnes tabores mci non invenient milii iniquita^
apud
3
)

, :

ai4

Ir<vENTio.

Tpse.

tem , qiiam prccavi. Os. XII 8. Vituli, quos odoro, rl mala3 artes meae divitias mihi pcpererunt nemo hos labores meos reprehendere ut iniquos audebit. Rationem quia divitibus omnes indigent, ideo addit Hieronymus omnes iis adulantur, illorumque vilia dissimulant. 4) Tribalaho eos ita, ut inveniantur, Jer. X 18. Legunt t7a, ut non inveniantur ; nimirum, ut funditus aliqui pereant. Verumid ab hebraico, gr^eco, chaldaico dissidet, nobiscum afiirmantibus ut inveniantur ; ut deprehendanlur angustiis conclusi ut evadcre supplicium
; : : :

,

non

possint.

IXVENTIO. Qui argentam fabricant , e.t solUciti sunt , nec est inventio opcruni iltorum : exterminati sunt. Bar. III
18 sq.

Qui quantum ad opes cumulandas molianlur

,

vix ipsi cogitando assequunlur, denique tamen morle abripiuntur. INVETERASCO. Quouiam tacui , inveteraverunt ossa mea dum clamarem tota die. Ps. xxxi 5. Quia peccata per multos menses nec agnovi , nec abolere deprecando studui gravimorbo castigatus , robur corporis omne amisi , tolosque dies inler lamenta consumpsi. LwiDUS. Vita3 suae invidus. Eccli. xviii ult. Qni suam ipse vitam eCQcit miseram. Contextum habcs Voc. Commissio.

operiet

inundalio camelorum LX 6. Qua; sequuntur, non pertinent nominatim ad magos Chnstum natum adorantes, sed generatim ad omnium geniium vocalionem.
:

IMUXDATIO. Ad Hierosolymam
te.
i.

e.

magna

copia.

Is.

Vid. in Voc. Tharsis. INUTILIS. Vce^ qui cogitatis inulile. Mich. ii 1. falsi dei simulacrum , vel crimen quodcunque mortiferum : quia,
si

rem ipsam speclamus,
lOTA. Matth. v

nihil

omnino

affert utilitatis

verae.
18. Vid. in Voc. Quccro. IPSE. Cum dixisset Deus , positurum se inimicitias inter serpentem et mulierem , et inter serpentis progeniem ac mulieris fihum ; addit ipsa conteret caput tuum.
:

Gon.

ardens est controversia , legendumne sit ipsa, an ipse ^ mulieris filius , an ipsum semen. De Hebraico fonte certum est posse legi tam lii , ipsa, quam hu, ipseseuipsum ; prout punctumvocaleadjeceris. Iliud
III i5.

Velus

et

,

quoque certum, hoc ipsum pronomen

,

his ipsis litteris
;

scriptum , pro feminino genere in hebraicis Bibliis ssepissime usurpari , pra^sertim in PentateucliO noniinaJ tim paulo post locum hunc dubium versu 20 ubi onines legimus hi , ipsa , quippe de Eva. In codd. Lxx interprelum liodie quidem exstat ipse : sed cum veterei Patres , semper alibi auctoritatem LXX sequi soliti imo et Josephus Hebraeus, habeant ipsa : apparet , LXX fe, , ,

, :

Irascor.
,

Is.

q

1

5

a Chrislo minino genere usos esse , seculum eove serius, librariorum incuria vel partium studio fuisse mutatos. Chaldaica et arahica fatendum est feminino generi non favere. Audiamus magnum Cornenidlam ex his tribus ISota prlmo lium hic dicentem esse rcjiciendam ; imo omnes sunt verco. Addo lectionibus
,
:

sed posl quintum

,

;

ct omnes Chri.sto ejusque venerandce Matri seque gk)riosae : nam si serpentem contrivisse ipsa dicitur, non nisi pcr Filium conlrivit; si ipse , in Matris redundat

gloriam honor Filii. IRASCOR. Dominus regnavil , irascanlur populi ; qui sedel super Cherubim moveatur terra. Ps. xcviil i. Quantumvis obnitantur infideles populi , ac tumultuenlur
,

Dominus

est Rex supremus , ille Israclis Deus , qui in arca foederis habitat , Cherubinis ab utraque parte adstantibus. luriiTATio. Sicut in irritatione. Ps. xciv 9. Est nomeii proprium loci , qui appellatus est Contradictio , Num. XX i3. Hebraice utrobique idem nomen est Meriva. 2) Irrilatio oblationis. Immolarunt hostias diis, et dederunt ibi irrilationem obiationis suce , victimas , quibus me irritabant ; et posuerunt ibiodorem suavitalissucs, Ihus suavissimum incenderunt. Ez. XX 28. IRRUGIO. Gen. xxvii. 3/i. Vid. in Voc. Odium. iRRUillPO. Graviter ferebant Ptolemenses amiciticB conventionem f indignantes , ne forte fcedus irrumperent. 2. Mach. xiii i5. Indignabantur Ptolemaidis incola? , quia verebantur , ne Judoei , concessa sibi tanta potestate ab Antiocho , foedus cnm eo junctum rumperent , sicque ipsos etiam Ptolemenses bello adversus regem implicarent. Is. Deo confisi non timebimus , dum turbabitur terra , et transferentur montes in cor maris. Sonuerunt et turbatcesunt aquce eorum. etc. Ps. XLV o sq. Nullus nos metus incesset, si vel tota tellus ita concutiatur, ui monte» transferantur in medium mare. Etsi enim sonuerunt et turbata? sunt aquae eorum , tamen etc. Eorum pro ejus, inquiunt magni viri : hebraice enim et graece m«re prajcessit plurali numero. Sed opus non est, talis incogilanti;e

iutcrpretem latinum arguere
,

:

cum pronomen
,

eorum referre ad montes

liceat vorticosi et sonori sunt fluctus.

circum quos maxime

2) Is per pleonasmum. Crebro pronomen hoc contra sermonis latini usum , solius venuslatis gratia ab Hebraeis apponitur, sensu id non poscente. Beata gens cujus est Dominus Deus ejus. Ps. XXXII 12. pro, cujus Dominus est Deus quac solum Deum agnoscit et veneratur dominum. Sic Jobus in fonte hebraico ISox illa occupet eam catigo. pro , occupet noctem illam caligo.
,
:

,

ai6
Job.

ISAAC.

ISRAEL.

III 6. Aser , pinguis panis ejas. Gen. XLlx 20. pro , pinguis eril panis Aseris. Gad , accinctus prcBliabitur ante eum : et ipse accingetur reirorsum. ibid. v. 19. Ante IribumGadarmatus hostis consistet, eumque ad praelium provocabit cui ut Gad resistat, et ipse arma capiet, atque hostem retro abire cogct. ISAAG. Arridendo ; quasidicas, Risus. Dixitque Sara nato hoc fiUo l\isu.m fecit miliiDeus : quicunque audierit,
:
:

corridebit milii.

Gen. xxi 6. ISCARIOTES. Proditoris cognomentum

,

ab omnibus

evangelistis traditum. Quidam derivarunt a sacliar ,merces ; a mercede nimirum iniquitalis iriginta argenteis.

Sed neque pars vocabuli postrema congruit, nequecredibile fit, divitiitus inditum, ab eventu nomen esse mortahum sceleslissimo. Vero similis origo ea est quam prajter alios indicat hebraice doctissimus Adolphus a S. Georgio, in pricstanti suo volumine Ed veaUuph, Testis Maamar 2 Perek 32. Dictus fuit Judas Isch, et Doctor
, ,

,

h. €. vir

,

ex Karioth oppido.
,

Urbem

Carioth sitam fuisse

intribu Juda

compertum

lamen non

astipulari et regionis periiissimo , ct solertissimo indagatori , qui venditorem Christi Judamorlum afiirmal dc tribuEphraim^ et de vico ejusdcm tribus Iscarioth. L. 9 i!i Isaiam, ad ejus
c.

ex Jos. xv 25. Non possum Hieronymo, hebraicaj antiquitatis
est

28.

Angelus Caninius
c.

1.

de Locis Novi Testam. He-

braicis
1.

i3
c.
1

,

deJuda

et Tlieophiius Raynaudus Operum t. 9 n. 5 sq. succensentiis, quipeihdum liuuc

in Gallia

natum
,

scripsere.

ISMAEL. Uebraice , audiet Deus. Vocabisque nomcn ejus Ismael eo quod audicrit Dominus a(Jlictionem tuam. Gen. XVI 11. ISKAEL. Bis Deus nomen patriarchae Jacob mutavit in Israel, Gen. xxxii 28 et XXXV 10. MuUi nomen hoc inlerpretantur Fir videns

quam
nis
,

Israiil.

Cum
cum

Deum ; sed id esset potius Ischrael, linguac et pronuntialionis iiebraica*

proprietate

cum

(Gen. valensDeo; angelo nimirum, qui Dei loco in luctatione
illa

tempore et causa mulati primo nomi, ipsis angeli verbis , Contra Deum fortis fuisti xxxii 28 ) meUus conscutit explicatio altera, PrcB-

functus erat.

Juda3 opponilur Israei , 2) Duac domus Israel. ilUus nomine rcgnum posferilatis Davidica) Hierosolytenentis, Israelis autem regnum decem tribuum iutelUgitur, cujus urbes principes eraut Jezrahel et Samaria. Insoiilus loquendimodus ille est in pelram scan-

Cum

mam
dali

:

duabus domibus
,

Isra('l.

Is.

Vill

i/j.
;

utrique rcgno,
Israelis

lam duarum

quam decem tribuum

omnibus
Israiil,

seu Jacobi patriarchai posteiis.
S) Israel Chrislus. Scrvus mcus es tu

quia in te

7 ,

ISSACHAR.
glorhbor.
salus
Is.

JaCOBUS.
te in lucrni

!i

1

XLIX

3.

Ecce dedl

gentium

,

ut

sis

mca usque ad exiremum tcrrce. ibid. v. G. quibus Messiam designari, et ipsa res docet, et liquet ex Act.
XIII 4?.

ISSACHAR. Hebraice , i^erces. Dedit Deus mercedem , dixit Lia mater ; appeliavitque nomen ejus Issacfiar, Gen. XXX >8. iTER. Contriti sunt montes seculi incurvati sunt colles mundf 3 ab itineribus ceteimitatis ejus. Ilab. iii 6. Reges et principps subjeceruntipsi se, aut subacli sunt, ad aeterni Dei adventum. Itineris finis, Proptei' ipsum confirmatus est itineris 2 finis. Eccli. XLiii 28. Per el propter Deum quieque res ad buum finem per deslinatum sibi iter perducitur.
7nihi
, )

j.
Jacor. Nascens plantam fratris Esau tenebat manu : et idcirco appellavit eum Jacob , i. e. supplantans. Gen. XXV 25. Juste vocatum est exclamat Esau^ nomen ejus Jacob: supplantavit enim me en altera vice : primogenila mca ante tutit , et nunc secundo surripuit benedictioncm mcam. Gcn.
,

XXVII

36.

Jacobus. In apostolorum catalogo Luc. vi 16 legimus et Judam Jacobi ; qui loquendi modus apud GicTCOS id
significare solet, esse illum bujus filium, ut LeviAlphcci,

Simon Joannis. Verum hic id locum non ha')et, neque alibi a scriptoribus canonicis ubique servatum est. Judae sed fraler fuit. Tcstis ipse apostoli Jacobus non paler
,

de se locupletissimus Judas Jesu Christi scrvus , fralcr autem Jacobi. Jud. v. 1. Fuere ambo de numero fratrum Domini. lYalres ejuSt Jacobus , et Joseph , et Slmon, et Juclas. Mattii. xiii 55. Qui vero parenies ? Ltrespondeam simul attingenda est nobilissima illa quacstio de tribus Jacobis majore, minore, et parvo praKlare enodata in eruditissimis Actis SanctorumBoIlandinis, ubi Godefridus Henschenius t. i April. ad ejus diem 9, de S. Maria Cleophae c. 1 breviter et t. 1 Maii die i in Comment. pracvio de gemino S. Jacobo prycsertim § 4 ex instituto hiTC tractat. In pugnum conlraho , qure il!e fuse. Maria illa qua3 in evangelico nunc Jacobi nunc Joseplii nunc ulriusque mater dicitur , alibi Maria Cieo: , ; , ,
, ,

,

,

,

phac appellatur. Is Cleoplias, teste S. Hegesippo, frater Joseplii fuit, Sponsi Virginei. Quare , ut ipsi fratres erant, ita uxoribus sororum nomen adha^sit , prolatn

eliam ad

filios

nomenclatione

,

ut, quos Maria Cleopna;
10

2 [8

JACULtTM.

JeCUR.
,

pepererat, fralres Domini vocarentur. Horum priccipuus Jacobus , non apostolus ex duodecim ut cum Martyrologio et sacerdotali Breviario Baronius et passim plerique autumant ; sed Jacobus tertius , ab utroque apostoio distinguendus. Jacobus major , Joannis apostoli el evangelistae frater , Zebedaei fuit et Salomes filius. Jacobum minorem, Alphoei filium , Matthaei iriitrem, in Vocab. AlphcBus dixi. Superest Jacobus paiDus : ita enim in graeco fonte nominatur Marc. xv 4o. quod noster interpres in nomen Jacobi minorls convertit. Mutatio vero liaec, qua pro parvo minor dicitur, lectores paene omnes in errorem induxit, ut Jacobum hunc esse crederent eumdem quem inter apostolos duodecim minorem nuncupare solemus. Atqui longissime diflerunt ; Jacobus minor , qui cum Philippo calendis Maii colitur, Alphaeo genitus, et e duodecim aposLolus fuit. JacobusCleopha; filius , frater Domini epistol^ canonicae auctor , episcopus Hierosolymae, non apostolus ex duodecim sed honoris ergo hoc nomine, quemadmodum Paulus , ornatus est. Diversi amborum parentes , diversa patria , diversae res gestae , diversus mortis locus , diversmn martyrii genus. Tam multa et valida sunt argumenta , quae Jacobum Adelphotheum ( fratrem Domini sic dicunt Graeci) auctorem sedis Thfiadelpliicae seu Jerosolymitanae ab apostolo Jacobo distinguunt, ut non possim non profiteri cum Hensclienio , dicti Commentarii de Jacobis § 4 n. ^3 ; Argumentis utrimque expensis arbitramur ne~ cessario separandos. Siquisnovitatem sententiae huicobjinam , ui cit, nae ille opinione sua plurimum fallilur niliil dicam de Niceta Paphlagone seculi ix scriptore jam ante ipsum Hieronymum Gregorius Nyssenus , Cyquorum locos rillus , et Epiphanius eadem censuere apud Henschenium videre licet. Jaculum. Qui sibi vacat, sapientiam percipere poierit. Sedquasapientiarcplebitur qui tenet aratrum , et qaigloriatur injaculo , stimulo boves agitat , et conversaUir in operibus eorum, et enarratio ejus in filiis taurorum ? Eccli. XXXVIII 25 sq. Homo agricola , cujus omnis cura est fustis ferro pra^iixus , qui stimulat boves , vivit inter boves , narrat de solis bobus. Jebus^US. Philislhaeus reiinquetur etiam ipse Deo nostro ^ et erit quasidax in Juda ac Accaron Piiilisthaeorum satrapia quasi Jebusceus. Zach. IX 7. Vocatio gentium per Christum. Alienigenaquivis erit pars ecclesiae, ut Jebu^ neque enim deletus est, aut saeus pars hebraici populi sed permistus Jerosolymae cum Judaeis habi-' ejectus tavit. Jos. XV ull. et Judic. 121. JeCUPu Effusuniest in terra Jecur meum super contritione fdicB populi mei. Thren. II 11. Laurentius Villavicenlinus
, , , :
,

:

,

,

:

:

) ,

;

Jejunium.

inPhrasil). Divinoe Script. Voc. coujicit, fuisse hoc Hebra?orum adagium ; addilque : JecLir cnim fons est sangiunls : sanguine vita ct animus constant. Ejfandi ergo jecur dixit Jeremias pro exanimari.
JEJUXiu.ii. Omitti sinit Deus Zach. viii jg jejunium quarti , quinti , seplimi , et decimi (mensis) eorumque loco gaudium et festos dies pr:ecipir. Jeremias. An per errorem pro Zacljaria positus Matth. XXVII 9 , et an locus a Mallhaeo allatus sit is , quem Zach. XI 12 sq. legimus, variae sunt multumque inler se distantes opiniones quas quia nemo perstrinxit brevius TheophiIoRaynaudo,homine lcctionis inexhausfae , ejus verba recenseo ex Operum vo1. ix 1. de Juda Proditore, c. 12 n. 5. ISon exstat quideni locas apud Jeremiam ; sed potius similis legitur apud Zacliariam : idcoque magna el pervetus rixa est, quomodo Matthceus Jeremiam loco Zacharice allegarit. Nec dubitarunt aliqui iiberius causari Evangelistce immemoriam , consulto a Spiritu Sancto permissam , ut doceremur , omnes ceque Prophetas anum esse Spiritus Sancti organum : ac proindc perinde esse , anum ac aiium proferre, Aiii vero excusarunt librarii vitium : quod magis probat Antonius Peres, Quidam causati suni inatignam hujus loci in Jeremice codlcibus per Judceos erasionem ; vel certe per hcereticos , quod censuit Anastasius Sinaita. JSonnulii dixerunty allegationem testimonii , ex duobus illis Prophetis concinnati , unius duntaxat Prophelcs nomine factam. At cdii , binomium fuisse Zachariam , aut nomen JeremicB jam olim e margineintextum, quonomen duntaxat Prophetce scriptum fuerat , irrepsisse sunt arbitratL ]Sec defaerunt nonnulli , qui intercidisse iibrum aiiquetn Jeremice , quem Matthceus protuierit , profcssi sunt non omnino absque fundamento , cumJeremice descriptiones qucB intcrciderunt y in libris Machabceorum allegentur. Ta~ men utcunque id se habeat ( de quo pienius Michaei Medina certum est ^ in prophetia per Matthceum alicgala triginla argenteos expressos esse : eamque summam ,juxta prophetiam , fuisse decorum preliu7n ; ironice nimirum , quia
:

JESUS. aiQ Jm<r exhoclocoJeremiae

pretium servi. Jerobaal. Hebraice, litigans seu pugnans cum Baal. Judic. VI 32. Gedeonis cognomen, quia Baalis aram de-

moHtus erat. JESUS. Nomen sanclissimum Hominis Dei impositum divinitus ob eam causam quam Gabriel internuntius relulit Ipse enim scdvum faciet popidam suum a peccatis eorum. Matth. I 21. Hebrais enim Jesus idem erat, qnod in latinitate ecclesiustica Saivator est. Fuere^ qui religiosa dihgeniia numerarent quoties ardentissimus Christi amore Paulus sacrum Jesu nomen epistolis suis si ndem simintexuerit. In errorem iUi te inducent
,
, :

,

,

, ,

120

JeZRAIIJL.

JoRDAT^f.

pliciter Iribuas : neqiie enim in grccco ipsius Pauli voiumine toties Divinum illud nomen occurrit , quoties laline in Paulinis epistolis legitur. 2 ) Deus Jesus. Exidtabo in Deo Jesu meo, Hab. Ill 18. hebraice , in Deo salutis mea?, Quapropler sensu litlerali Deus ut salutis oumis unicus auclor intelligendus est. Allegorice , Cliristus. Suaviter Augustinus , positum esse in latinis codicibus illud nomen , qaod est nobis amicius et dulcius nominar^e. 1. 18 de Civ. Dei, c. Sa. 3 ) Jesus pro Josue. Deus lemporibus Jesu prcBcipitavit Jericho. 2. Mach. XII i5. Patres nostri cum Jcsu , inquit Stephanus in prceclara sua oratione, Act. vii 45 ; id est cum Josua duce. Fortis in beilo Jesus JSave. Eccli. XLVi 1.

Cur autem Josue qui fuit filius Nun hoc loco dicatur Nave, disputabitur Voc. Nave. Jezrahel Hebraice semen Dei. (Jrbs insignis et caput dccem tribuum instar Samarioe qu^e fuit altera eorum metropoUs ut ait Hieronymus. Os. i 4 accipitur
, ,

,

,

,

,

pro tota regione ut Jerusaiem passim pro loto regno Juda. Visitabo sanguinem Jezrahel super domum Jehu, et quiescere faciam rcgnum domus Israel. Puniam domum Jehu, ex qua nati reges pravo suo exemplo, et vitulorum aureorum conservatione Israelis regno calamitatem animorum et corporum intulerunt. Idcirco delebo solium Isriielis regium, et contci^am arcum Israel invalle
, ,

Jezrahel.

i])id.

v.

5.

In

valle

maxima

urbis
,

Jezrahel

coramissum est decretorium cum Assyriis praelium quo fracta est Israehtarum potentia bellica et regnum ac libertas in perpetuum amissa. 2) Magnus dies Jezrahel. Os. i ult. Adventus Liberagratiosus. Receptum quidem npud nos usum scribendi sequor nequaquam tanien etenim perite ac improbo eos, qui Johannes scribuut vere admonuit Georgius Wicelius in Onomastico Christiano Classe 1 Voc. Johannes hebraicam litteram Cheth
, ,
:

toris Christi. JOAiviVES. Latine dicas

,

,

,

,

cui Laiini subrogare leniorem

suam aspirationem amant

ad hujus vocabuli radicem sic pertinere, ut absqueiilius ope ue interpretationem quidem ullam admittat. Jor>. Ita scribit Vulgata, auctoritalem lxx recte se-

neque Hebra^orum vestigia sectanqui Iliob scribuut, et cum aspiratione pronunliant , quic ab liebraico Jiob , ut a graeco Job abest. JORDAX. Deus ad Jeremiam Cum autem in terra pacis securus fueris , quid facics in supcrbia Jordanis? Jer. XII 5. Si conquereris de Anathoth patria tua , oppido exiguo ei in quo esse tibi sine periculo et cura Jicet quid quieto facies inter lluctus urbis Jerusjdem , paris Jordani , irabribus et liquef; ctis nivibus aucto ?
cuta.
,

Neque horum
,

tur

iiii

:

,

:

,

JOSEPH.
,

JUDKX.

!2a!

JOSEPII. llvhvsiice est acldens ; ad quod alkulil i\ache! Gen. \x\ 24 et Gen. \li\ 22. 2) Pro toto populo electo. Ut Jacob ct Isracl ita interdum Josepk totius gentis loco dicitur. Datum id honori qui in ^Egypto pater sui populi patriarchit sanciissimi hiit. Tcstimonium in Josepli posuit iUud , cum exirct de terra JEgypli. Ps. LWX G. Solennes iilos ritus imperavit Deus Josephi posteris , Ilebraus nimlrum ex iEL^^ypto egressis, ceu perenne monumcntum ac testimonium
,
,

Divina? voluntatis , tum acceptorum tot beneficioiSildl patiebantur super contritione Josepli. Amos VI 6. Qut'e verba sane torquent illi , qui ad Josephum adoiescentulum in cisterna , et inde ad animas ia purganti flamma haerentes avertant , cum tamen lilterali sensu phinissime signiricelur hebraiciis populus , prcssus et egens, quemproceres voluptarii ct onicii omnis iuimemores negligebant. 3) Pro Joseie. Maria Joseplh Marc. XV ult- Eadem videlicet , qua? alibi appellafur Maria Jacobi el Josepli mater. !\Ialth. xwil 36. ei Maria Jacobi mlnoris ct Josepli mater. Marc. XV ^o. Xobiiissimi Legis Nova3 interpreles in errorem inducti suut, ut hunc Joseplium voi potius Josetem confunderent cum Josepho Barsaba , qui cum Matlhia Act. I 25 sqq. adeleclionem proposituslaudatur. Vitari hic error facile poterat, si gra?cum foniem intueri studiosiuslibuisset. Barsabas ,quiet Justus, Josepli dicto loco Actorum vocatur. Alter vero frater Domini, iiunquam apud Matthteumet MiwcumJosepli, sed in recto caisiijoses in ohWqiio Jose constanter nominatur. Eodemque modo ( ut observat Pelrus Boschius , in Actis Sanctorum Bollandinis , t. 5 Jul. ad ejus diem 20 , de S. Joseph Barsaba n. 6) Chrysoslomus, Ilieronymus, Grego-

lum

rum.

,

,

,

,

adi.

nusXyssenus scribunt dequibus si plura cupis ipsum Hieronymus Josetis nominein obliquo uiitur quem virum linguarum peritissimum quis sequi dubitet ?
:

,

,

:

,

,

Nominum hominumque eorumdem, Joseph
crimen ostendunt syriaca^ in Evangeliis

etJosc(dis-

et Actis.

Quarc

cum cum

Bollandinis 1. d. disiinguendos omnino judico, et iisdem elarissimo Augustino Caimeto assentior , in Act. I 23, Josephum Barsabam notum non csse in Evanc^elio; quippe qui in solis demum Actis Apostolorum

nominatur. JUDA. JUDAS. Si verbum verbo reddi
est
;

vis

,

confessio

si

sensum

,

laudatio

:

confiteri
et

pro laudare. Lia peperit fdium,
,

enim Ilebrici dicunt ait : Modo confttebor

Domino ; et ob lioc vocavit eum Judam. Gen. XXIX ult. AUudens ad hoc Jacob dum suis ante obitum bene precatur, Juda., inquit
tui. Gen. XLIX 8. JUDEx. Hebraismum in graeco intcxuit Lucas, cum
,

te

laudabunt fratres

: ,

222

JUDICIUM.

scripsit ; judex tnlquUatis. xviii 6. non qui de iulquitate cognoscat et judicet , sed qui ipse iniquus sit. .lUDlClUiM. Quoadusque justitia convertatur injudicium , et quijuxta illam omnes qui rccto sunt corde. Ps. XCIII i5. Donec sententiam ferat Divina justitia cui boni omnes adiicTrent , quam omnes recti laudant et amant ; i. e, usque ad extremi judicii diem. 2 ) Judicia pro voluntate et lege Dei. A judiclis tuis non deciinavi. Ps. cxvni 102. et eodem Psalmo saepe. Buccinate in Neomenia tuba , in insigni die sotennitatis ve^trce. Quia prcBceptum in Israel est et Judicium Deo
, ,

Proccepit et constituit Deus , ut Neomeniae ( dies lunce nova^ ) et praesertim calendae septembres , solennis et insignis dies , tubarum cantu et festo splendore ornentur. Judicia mea non fecistis , et juxta Judicia gentium , qua; in circuitu vestro sunt , non
Jacob. Ps.
4 sq.
estis operati.

Lxxx

Ez.

quanlum gentes

rum morales
dici

coluistis , v 7. Ne tantum quidem vicin;e suos deos ; neque virtutes illaadaequaslis. Ubi vides , judicia gentium
,

me

leges , consueludines instituta. Judicia pro poenis et suppliciis. Educturiim se recipit Deus populum electum ex iEgypti ergastulo in brachio excelso , et Judiciis magnis. Ex. VI 6. ingenti vi veluti elato brachio ad vehemcntem ictum , per acerbissima iEgyptiorum suppUcia. k) Ponere in judicium. Domine in Judicium posidsti eum: et fortem , ut corriperes , fundasti eum. Hab. I 12. Chaldaeum hostem nostrum ad lioc elegisti , ut ejus manu ideo tanium ei judicium tuum in nobis perageretur tribuisti robur , ut nos per eum casligares. Verumtamen mundi sunt ocuii tui^ ne videas malum : et respicere ad iniquitatem , qua Clialdaeus nos ultra omnem modum vexat , non poteris ; quare igitur respicis super iniqua agentes , et taces devorante impio Chaldi.€0 Hebrasuai yfistiorem se ? v. i3. 5 ) Loqui judicia ; pro lege agere, jus dicere , sententiam pronuntiare. Nabuchodonosor , capto Sedecia , tocutus est ad eumjudicia. Jerem. xxxix 5. Sententiam tulit , qua hUos Sedecia3 occidi , ipsi oculos erui jussit. V. sq. lisdem verbis id repetitur Jerem. Lii 9. 6 ) Judicia defensionis. EUam aUoquens Siracides ait Qui audis in Sinajudicium , et in lloreb Judicia defensionis. i. e. denuntiationem vindictoe. EccU. XLViii 7. Narravi supra in Voc. Defensio , ex 3. Reg. Xix 17. 7 ) Auferre judicium. Vivit Deus , qui abstutit Judicium meum. Job xxvii 2. nempe ordinarium , inter homines usitatum , quod bonis praemia , maUs poenam tribuit : me enim innocentem torquet , nondum contra adversarios ut judex pronuntians.
3
)
,
:

earum

, ,

JUDICO.
8) In judicio,

1l3

verumtamen in Judicio Te autem non faciam

pro moclcrate. Corripe me Doniine et non in furore tuo, Jer. x 24.
,

in

consummationem

,

non consu-

niam penitus
XLVI
9
)

sed castigabo te injudicio, Jer. XXX ti. consumara , sed castigabo te in jadicio, Jer. Tc vero non
,

ult.

cum Domino. Nihil non egi , inquit Messed ut Juchuos ad Evangelii lumen adducerem apud plerosque in vacuum laboravi , sine causa ( i. e. sine fructu , incassum ) et vane fortitudinem meam consumpsi. Ergojudicium meum cum Domino , et opus meum
Judicinm
sias
,
:

cum Deo meo,
causae hujus

Is.

XLix

4.

Itaque

tibi

,

Pater

, )

judicium
,

committo ( ita B. Hieronymus et opus meum tibi offero. Respondet Pater solatur et vocationem omnium genlium pollicetur v. 5 sqq. 10 Judicium sedit. Dan. vii 10. Judicium scdebil Ibid. V. 26. ad judicandum sedet more humano loquilur, et ad sensum vel solus Deus vel geniorum etiam oiciestium tanquam assessorum senatus. 11 Judicium diaboli. iV<? in superbiam elatus , in judicium incidat diaboU. 1. Tim. III 6. in judicium simile illi in quod infelix ille genius superbia victus incidit. JuDico. Pro punio vel poenaB metu terreo. Per hcac
,
)
;

(

)

,

)

,

,

cnim

)

per siccitates

,

tempestates

,

eluviones
,

populos. Job.
)

XXXVI

3i.

Per hasc Deus punit

Judicat ) vel terrei

ne punire cogatur. Pro objurgareV avgueve^^Unusquisque non Judicet ; 2 hebraice non repreliendat et non arguatur vir : po,
:

pulus Cdim tuus , sicut hi qui conlradicunt sacerdoti, Os. IV 4» I^emo repreliendat aut corrigat quemquam ex obstinato populo , qui Deum per sacerdotes admonenlem
repellit; q. d. nolite increpare , nolite operam inanem sumere : nihili enim facient. Judicate matrem vestram Os. ii 2. Hebraice hic quoque : ( synagogam), Judicate. reprehendite matrem vestram , reprehendite. Si Judicas eos , si Judicas, fiUhominis , abominationes patrumeorum ostende eis. Ez. xx 4. Audesne ilios arguere ac damnare ? id si audes et vis , non est opus ipsorumc crimina enumerare ; paterna tantum et avita enarra : in his el sua recognoscent. 3) Judicare judicium, Ad dicitur : non injuste Judicasjudicium. Sap. xii i5. Judicare judicium ,hebraismus est , pro exercere judicium , judicare. Quidam , phrasin haud intelligentes , suspicati sunt , intentari

Deum

hoc loco Divinum judicium immanis judicibus de quo hic non est sermo. Donec Judicet Judicium plcbis suct.
;

EccU. XXXV 20. Non utique plebs judicaverat, sed iniqui judices ; sensus igitur est , Deum jus dicturum plebi sua,\ IIuc refer illud ISon est qui Judicet Judicium tuum
:

, , ,

2^4

JUMENTUM.

JuSJURANDUM.

ad aiUgandam : carationiim atlUtas non est tibi, Jer. xxx i3. Nemo de vulnere tuo aple ac vere judicat , nemo statum morbi cojjuoscit quo fit ut medicamenta non
:
,

prosint.

popaloram

Judicari , pro disceptare. Addacamvos in desertam ubi non sunt populi et Jadicabor , discep, tabo , vobiscam ibi facie ad facicm solus cum solis. Ez.
[\ )
:

,

XX
5 tais

55.
)

judicaris. Ut jastificeris in sermonibas camjadicaris. Ps. L 6. David in hebraico active scripsit , cum judicabis ; Pauius haec referens Rom. III 4 , in grieco passive , cum de te judicatur sed res eodem recidit ut appareat omnibus , qui de tuis operibus judicant, maxime cum tu genus Immanum in fme seculorum dijudicabis veracem te et miseri,

Vincas

cum
,

et vincas

,

:

,

cordem
)

esse.

Judicare diem. AUas jadlcat diem inter diem : alius 6 aatem jadicat omncm dicm : anasqaisqae in sao sensu abandet. Jiom. xiv 5. Alius certos sibi dies imperat quibus a definitis quibusdam cibis abstineat alius nullo unquam lempore iis vesci constituit agat quisque
: :

arbitratu suo. 7 ) Judicare semetipsum. Bcatas , qai nonjadicat semetipsam in eo , qaod probat. Rom. xiv 22. Beatus , qui sua opinione, quam elegit et sequitur, se ipse coram Deo non condemnat ; qui eam sententiam tenet, quam tueri in Divino judicio possit. JUMEXTUM. Onas jamentoram Aastri. Is. XXX 6. Infelicitatem Judsis vaticinatur, quos jumenta Austri vocat, quia stolidi , vetante Deo , ad Austrum in ^Egyptum confugiebant nihil ibi auxilii inventuri. Ferae , per iter occursnrae in locis illis deseriis , tum metaphorice , tum etiamin sensu proprio inteliigi recte possunt, 2) Ut Jumentum. Ps. lxxii 22. Yid. in Voc. Ren» JuxGO. Janxit , i. e. castra movit , et venit Damascum.
,

Mach. XII 52. JupiTER. Cur Jovi Hospitali 2. Mach. vi 2 addicti fuerint Gariz.'ei , ex Josepho docui Voc. Hospitalis. JUPtAMEXTUM. SuscLtans sascitabis arcam taam , juramenta iribabas qace iocatas es. llab. iii 9. Proferes arcum tuum eo usque veluti sopitum et sagittis hostes po1.
, ,

puli tui configes , quemadmodum facturum te jurasti. 2) Dimittere nomen in juramentum. Prccdicto perfidis Hebracis exitio , pergit Et dimittetis nomen vestram in juramentam eieciis meis. Is. LXV i5. IVon alia supererit apud servos meos nomiuis vestri memoria , quam ut !\isi hoc , quod facturum me juravi jurantes dicant servavero , animadvertat iu mc Dcus , ut in Hebricos. JUSJURAXDUM, Eritis in Jusjurandum. Jer. XLli 18. Ut
: :

JUSTIFICATIO.
dicatur
:

JUSTITIA.

1lS

Casliget me ( vel exsccrando alium , Casliget te) Deus, ut Hebraeos , qui vetante ipso iEgyptum pe-

tierunt.

JUSTIFICATIO. Fiat cormeiim immacidatum In justificationibus tuis. Ps. CXVIII 80. in mandatis tuis. Zacharias
et Elisabetli t^vml justi
,

ambo ante Deum

,

incedentes in

omnibus mandalis et justificationibus Domini. Luc. 1 6. Summa fide servabant quidquid in lege proescriptum eral. Auferam justificationem tuam, Ez. XVI 27. leges et ut ex hebraico et graeco apparet. Causam ritus tuos quia vicinae gentes erubcscunt in via ibidem adjungit tua scelerata. Fons hebraicus et LXX habent oderunt , propter s^elera nimirum tua, quorum vel ipsas pude:
:

ret, ut ostenditur v. 62.

JUSTIFICO. Omnis fwpulus audiens
ficaverunt

Deum ,

, et pubiicani,jastibaptizatibaptismo Joannis. Luc. VII 9.9.
,

Approbarunt Dei consilium

laudarunt
(

Deum
)

Joannem

misisset
,

:

cum

Pharisiei

v. sq.

qui consilium
,

justificata est sapientia
,

Dei sperncrent Joannem repudiantes. Eodem fere sensu, ab omnibus fdiis suis. ibid. v. 55. Sapientia Divina laudata et approbata est ab illis quippe agnoscentibus eam nihil non egisse , ut necessaria ho,

minibus pracsidia subministraret. Justificare impium. i. c. nocentem absolvere. Ne 2
)

pro fus omnibus confundaris et de judicio justificare impium. Eccli. XLii 1 sq. Non te pudeat servare haic omnia ; quai enumerat. Inter ea etiam est sancta judicii administratio ne in iilo impius absolvatur. JUSTITIA. Ego justitiasjudicabo. Ps. LXXIV 5. Hebrais,

mus est juste judicabo. Aique ita videmus eamdem k>cutionem hebraicam ab interprete noslro r^dditam Ps. LVII 2 recta judicate. Qni autem his verbis Deum minari dicunt se de bonis eliam operibus judicaturum solenne suum observant dum Dei verbum noii Sauctarum Scripturarum, sed suo sensu metiuntur. 2) Pro misericordia. Sicpe justiiicC nomine misericordia intelUgitur, quam Deus convenienter promissis a se factis impertit praiseriim, ut doctissimus Geae:

:

,

;

,

;

brardus observat in Ps. cii n. 7, cumjustitia et judicium conjunguntur ubi illa misericordiam iioc vero jus et .Tquum indicat. Nos ipsi Ps. Cii 6 legimus Faciens misericordias Dominus , cum hebraice sit faciens justitias Dominus et injustitia tua libera me. Ps. XXX 2. At Ps. ?;xxii 5 diligit misericordiam ; ubi in hebraico est ideni vocabulum ;quareet D. Ilieronymus posuit diligitjustitiam. Sic etiam habemus latine et misericordiam a Deo saiutari suo. Ps. xxiii 5. cum legatur hebraice, ut et Ilieronymus vertit et Justitiam a Deo salutis sua.
, , , ,
;
:

:

:

;

:

o)

Pro gratia justum

faciente.

Passira in Paulinis

,

iiG
cpistolis
:

JusTus.

Labor.

Juslitia autem Dci pcr fidcm Jesu Chrisli, ; lU l\Om. III 2 2. JusTUs. Is. XLI 2 sqq. Probabiliiis est Abraham sub CQJus tameii persoiia Mcssias ipse elucet. Abrahamo et ejus posteris gentcs et rcg^es Deus subjecit ; dabit , v. 2, prodedit, more iicbraico. Suscepit te dextera justimei, V. 10. Protegam te eadem manu , eadem poteatia , qua Abrahamum ; imo qua Messiam ; vel Messias meus te
;
:

manu

sua tuebitur. 2) Juslus es. Per totum CaputXLi Isaias regia illa sua eloquentia contentionem instituit et urget qua falsos gentium deos cum Dco vero comparat. Argumentum ultimum a prophelis ducit Quis annuntiavit ab exordio ut sciamus ; et a principio, ut dicamus , Justus es ? Quis deorum vestrorum futura priedixit tot pra3sertim secuhs ante ? quiseorum prophetas misit eventuum remotissimorum nuntios ? sic enim causa hxc dijudicari dicique potcst Tu divinitatem tibi juste vendicas tu Deus verus es. Sed in omni illa dcoiHun turba non est neque annunlians , nequs prccdicens , neqne audicns sermones vestros miscri dii et futurorum aeque , atque prajsentium ignari ; qiiippe simulacra sensucarentia. Is. XLi 26. Hoc solus Israclis Deus potuit solus fecit primus ad Sion et Jerusalem evandicet et i\.is.il ; Ecce adsunlY£^les mei gelistam dabo , hunc ipsum Isaiam , et tot alios. v. 27. JUXTA. Quoadusque Justitia convertatur injudicium, et quijuxta iltam omnes qui recto sunt corde. Ps. XCIII i-'). Donec Divina justitia, cui omnes rccti adha^rent, judicium exerceat. Periphrasis est, pro usque ad ultimuni mundi nostri diem, quo Deus Ilomo suatentiam de oainibus pronuntiabit.
,
:

,

:

,

,

,

,

:

:

,

L.
IjABIUM. Labia nostra a nobis
arbitratu nostro
)
:

sunt. Ps. XL 5. Loquemup sermonum nostrorum leges a neminc
3.

accipiemus. Yoluntas iabiorum. Ps. xx 2

Voluntas expressa

verbis. 3 ) Labiis ca;di. Stultus cceditur labiis, Prov. x 8. Stultus labiis verberabitur. ibid. v, 10. Suis ipse verbis dolosis
irretitus
tx)

pravoiMim sermonum pcenas dabit. Ascendere super labium. Jsccndistis super labium lingucB y et opprobrium populi. Ez. XXXVI 5. Omnium faomnium sermonibus vapulatis. bula et probrum estis L\F.OR, nomen. Majestate altaris mei spreta , deteret dixistis , Ecce de rima quieciue oil'erlis Caini more
,
:

,

:

, :

LA.BORO.
:

LAcmiA.
est

227

qiialecunqiie esi ; labore , labore nostro partum cxsafjlastis iUiid, contempsistis altare, dicit et sufllciat Dominus exercitaam. Mal. I 10. Labor, verbum. ISotas a Longc potens Lingaa audaci et scnsatus scit Labi se ab ipso. Eccli. XXI 8. Si de viro potente constet, esse linguae intemperantis et injuriosae prudens caiite se subducet, gnarus , quam facile in
:

lapsum inipelii ab eo possit. LabORO. Laborarc fccistis Dominum in sermonibus veOmnis , qui facit maiam , bonus est in dicentes stris
,
:

conspcctu Domini , et tales ei placent ; aut certe ubi est Deus jadicii ? Mal. II ult. Dicitis impie , conspecta profanarum gentium felicitate , e quibus contra legem conFavet Deus etiam suis hostibus, nec illi juges duxistis cur enim , si ita non est displicent eorum crimina nOD eos judicio et poena persequitur ? Haec dum per
: :

summam
cistis

impudentiam Deo
faligastis

objicitis, laborare
;

eum
,

fe-

iram

liebraice , ; provocastis.

graece

,

exacerbastis

ad

Lac. CoaguLatum
70. D.
:

est sicut lac

cor eorum. Ps. CXVIII

Hieronymus sicut adeps. Vocabulum liebraicum pro varietate punctorum utrumque signiQcat. Cor den-

sum pingue , instar coeuntis lactis , instar adipis ; expers nimirum sensusomnis ad res Divinas percipiendas. 2 ) Lacte et melle fluens terra. Adagialis loquendi modus , de solo pascuorum et mellitorum fructuum fertilissimo. Ita ipsi explicant dum de terra promissa rere vera fiuit lacte et mcLLe , ut ex his ferunt ad Moysen fructibus cognosci potest. Num. xiii 28. Accedit et apum in illis regionibus abundaniia. Lacero. Qaare Lacero carnes meas dentibus meis , et animam meam porto in manibus meis ? Job. xill i4« Lout vobis instar fuculio figurala. Quare ita lamentor riosi esse videar , qui carnem suam denlibus lacerat ? quare nil nisi mortem desidero et exspecto ? Non quasi de bonitate Divina desperem nam etiam si occiderit me ,
,
,

:

,

;

in ipso sperabo. v. sq.

Lachis. Tumultus quadrigcB stuporis habitanti Lachis : principium peccati est fdice Sion , quia in te inventa sunt sceLera IsraeL. Mich. I i3. Urbs impia , quae prima omnium in regno Juda ad exemplum regni Israel simulacra coluit , et Jerosolymam in idem flagitium traxit. Plectetur ab Assyriis , quorum ubi quadrigas adventantes audiet , stupore attonita h.Terebit. Lacixia. In tumultu captae Hierosolyniie erraverunt

pavore amentes et cceci in pLateis : in tanta occisorum copia identidem in cadavera incurrentes , poLLuti sunt in eorum sanguine cumque non possent occursum hunc evitare , levantes extremam vesiium oram , tenuerunt
:

:

2!i8
laclnias suas
,

Lacrymor.

Lacus.

ne occisorum sanguine inficerentur. Ocaliis , qui minus cauti sanguine cadaverum se macularant , Recedite pGilati , clamaverant eis : 7'ccedite , abite , nolite nos tangere. Inclamant sacpius , iili retro cedere iccusantibus jargati qaippe sant , et commoti dixerant inter gentes : ISon addet ultra ut habitet in eis : Hebraeorum populus ( in fonte cnim hebraico
cuiTcntibus vero
:

pluralis est numerus ) deinceps jam non habitabit in his oris. Thren. iv i4 sq. Lackymor. Si quis convivam te invilaverit, vescere modeste ac temp.eranter alioquin , si forte vir avarus est , et oculo nequam , is qui te vocavit , ab omni facie sua lacrymabitur. Eccli. xxxi 15. te liberaliter indulgente genio , ipse ubcrlim Ilebit ; hebraice , afacie saa omni dolebit , ut quemque assidenlium, ut quodque ferculum aspexerit , si avidius id carpi videbitur. Itaque ne comprimaris in convivio , ( v. 17. ) ne cibo nimio distendaris. Lacto. Ecce ego tactabo eam , et ducam eam in solitudincm , et ioquar ad cor ejus. Os. ii 14. Falluntur , qui hoc de lacte vel manna praebito intelligunt. Verbi lacto apud Latinos veteres gemina est notio. Prima a matrum et nutricum lacte : suo lacte alere. Altera a lacio , cujus vestigia in Sexti Pompeii , et Nonii Maixeili fragmenlis supersunt ; significabat idem , quod hodie quoque composita , allicio , iliicio. Inde ortum lacto , saepe
:

aut valde illicio ; unde nata sunt oblecto , deleclo oblector , delector. Hoc sensu verbum est medium

,

,

quod

in
;

cipere

malam partem acceptum significat fallere deut hoc loco blande ad bonum in bonam
,

,

,

suum et utilitatem inducere. Ait eam alliciam et ab amatoribus
,

ergo Deus
suis
{

:

suaviter
)

diis

gentium

in solitudinem abducam , ibi eani consolaturus. Idem est sensus , idemque verbum hebraicum , Prov. i 10. Si te lactaverint peccatores , ne acquiescas eis. Si pellicere te , si persuadere tibi malum conati fuerint. MemoraLilis est locus Job. XXXI 27. Et lcetatum est in abscondito €or meum ; ubi verbum hebraicum idem est ex quo vides , librariorum errore scriptum esse lcetatum pro lactatum ; testatur nimirum Jobus , se illectum non esse solis et lunae splendore , ut Divinum eis lionorem trifoueret. Quod aptissime confirmatur exejusdem Capitis V. 9 , ubi ex illa ipsa voce hebraica noster vertit : Si deceptum est cor meam super muiiere, Lacus. Furto subiatus sum de terra Hebraorum , et hic innocens in iacum missus sum; ( i. e. in carcerem. ) ita quo LXX ioseph Gen. XL i5. Ex gracco iaccos , fovea sunt. Tu qaoque in sanguine testamemti tui usi hoc loco emisisti vinctos taos de tacu , in quo non est aqua ; i. e. de ioco carceris. Zacii. ix 11. Per sanguiucm tuum , Messia,
: :

LA.GUNCtJLA.
,

LaMEjNTATIIIX.

2aC)

qui san^uis novum tcstamentuin cst , seu novum foedus cum Patre Divino liberasti clcctos e carccre limbi et
,

vinculis pcccati. 2 ) Pro sepulcro. Ne quanclo taceas ame ^ et assimllabor descendentlbus in lacum , in foveam sepulcralem. Ps. XXVII 1. Noli preces meas tacitus aspernari , ne sine te peream , ne moriar. Sic et Ps. CXLii 7. Sic Tyro urbi interitus denuntiatur Ez. xxvi 20. Cum delraxero te cum his , qui descendunt in lacum ad populum senipiternum , ad mortuos ; et coUocavero te in terra novissima , in sepulcro. Cum dedero gloriam in terra viventium , cum gloriam meam inter homines manifestabo , populo meo in nihitum redigam te , et non Jibertatem restituendo nequemors eris. ibid. v. 21. Ezechias quoque in cantico laudabit te : non exspectabunt y qui descendunt in iacum veritatem tuam. Is. xxxvin 18. Non laudabunt te mortui et vita3 servatorem ) quia nemo sepul( ut sospitaleni , torum exspectare jam potesl beneficia viventibiis pro: : ,

missa.
3 Fugere ad lacum. Ilominem, qui calumniatur animc^ sanguincm , si usque ad iacum fugerit , nemo sustinet. Prov. XXVIII 17. Qui pcr cahmmiam in capitah judicio iunocentem oppresserit ejus neminem miserebit si currentem ad pra^cipitium viderint non retinebunt. U Lacus leonum. Pro fovea in qua hae belluae servabantur. Dan. vi 7 sqq. et xiv 3o sqq. Bis Daniel leonibus in fovea objectus bis evasit. Causa altera fuit lumultus Babyloniorum , qui invito rege miserunt eum in lacuni leonum , et erat ibi diebus sex. Dan. xiv 3o. li) ,
:

,

)

,

,

beravit

eum

rex

,

cum incolumem

reperisset die septimo.

Babylone. ibid. v. 33 sqq. Altera Medorum atque Persarum , qui et ipsi regem suum Darium coegere ut leonibus devorandum exponeret. Ibi Daniel unam tantum noctem hacsit nam rex primo diiuculo consurgens festinus ad lacum leonum perrexit. Dan. VI 19. Id contigit in urbe Darn regia. Qui propterea Danieies duos excogitaiunt acriter nec immerito , hunc in modum a pererudito ac perdiligente interprete Jacobo Tirino ad Dan. ult. 3o perstringuntur Quod enim oUm nonnuUi apud S. Ilieronymum ex corrupiis LXX interpretum exemplaribus finxerunt , aliuni esse hunc Danielem draconis inlerfectorem ab ilLo satraparum principe sub Dario : passim ab cdiis omnibus rejicitur neque ecclesia agnoscit nisi unum Danielem. Laguxcula. Dominus confringet laguncuUim. Is. x 33. Terribilem illum Sennacheribum lanto impetu irruentem una nocte conteret , facilius , quam nos vilem ct fragilem testam.
ibid. V. 09. ea res gesta fuit causa invidia
,
:

,

,^

:

,

,

,

Lamextatuix.
La^is
5,

Jer. ix 17.

Vid. ia

Yocabb. P/ang-o

ct

, ,

!x3o

LAMIA.

Gr-cTci

Lamia. Lapis. lamiam inter pisces numerant. Veram

lamla^ inquit solers regnianimaliuminvestigator Ulysses Aldrovandus Ornitliolog. L. viil c. 8, ad quadrupedes potius referenda est. Tliren. IV 3 , ubi nos lamias habemus , in liebraico , graeco, chaldaico sunt dracones ; in syriaco, et arabico canes sylvestres. Deplorat igitur Jeremias , quod , cum bestiae suos foelus alant , Jerusalem

suosperirefamepatialur , struthiocamelo similis, quem ova sua iiegligere narrant veleres. 2) Pro spectro. Eversis urbibus late omnia deserta <?runt et ne quis hominum ibi persistere , aut reaedificare diruta audeat, occurrent dcomonla onocentaurls , et pilosus clamabit aiter ad alterum : ibl cubavit iamia, Is. xxxiv i4. Tumultuabuntur obsessores loci daemones varias formas induU. Lx\mpas. Nabuchodonosoris duces et milites , ad Niniven destruendam approperantes in itincribus conturbati sunt prse multitudine discerni nequeunt quadrigce
: ,

,

:

sunt in plateis , tantoc copias non sufficientibus aspectus eorum quasi iampades, dum ira incensi ardent, ct veluti scintillant quasi fuigura discurrenti.a , celeriima , et fuhnen praesens minitantia. Nah. ii 4. Lapillus. Amos ix 9. Dixi de loco hoc in Voc. Cricollisce
:

:

brum.
Lapis. Joseph dicitur pastor ct
24. Nutriit
, ;

lapis Israci.

Gen. XLix

enim patrem totamqueejus doraiim, ^Egyptum universam imo et fmitimos populos. Israelis autem felicitati firmissimu^ lapis fuit, iu quo illa fundata inniteretur,

2) Lapis Christus. Super lapidem unum septem oculi sunt. Zach. iii 9. Lapis unus , singularis, fundamentum totius ecclesiae. Neque lapis hic sensu caret : oculatus est ; habet oculos septem , qui sunt seplem spiritus Del missi in omnem terram. Apoc. V 6. Per hos genios dirigit aedificium ecclesiae in se uno innixum , et in omues ejus partes dona septem Spiritus Saucti copiose difTundit. De hoc lapide dicit Dominus : Quis tu mons magne
in planum : et educet iapidem primarium gratiam gratice ejus. Zach. IV 7. Mons magnus est superbus Lucifer opponcus se electo populo, ejusque duci quem Deus in plaiium dediicet. Eo dejecto in lapide primario Christo cediiicabitur ecclesia , cui obtinget abundans gTatia pro mensura gratiac Christi. De eodem Alessia pollicetur Dominus Mittam in fundamentis Sion iapidem , iapidem probatum , anguiarem, prctiosum , in fundamento fundalum ; nou tamcn statim , sed suo tempore qai crediderit , non festinet y ideo
et excequabit
,
: :

coram Zorobabei?

:

,

non praepropere haec impleri
3
)

cupiat.

Is.

xxvni

iG.

Lapis oneris. Ponccm Jerasalcm iapidcm oneris cunctis

;

Lapis.
populis
tu}\

9.3 1

: omncs y qui levabunt cam^ concisione iacerabun^ Zach. XII o. Allegoria ex antiquissima Palasslinae consuetudine, qua) ad llieronyrai usque tempora perseveravit. Exercebantur juvenes , et virium magniludinem ostendebant tollendo pra)grandeiB lapidem. Jeru-

Cliristi ecclesia , erit Imjusmodi adversarii multi conabuntur tollere sed lapis, ejus pondere superali , lacerabuntur vulneribus , et re infocta desislere cogcnlur. 4) Lapides sacculi. Pondus ct statcra judicia Domini sant : et operaejus omnes lapides sacculi. Prov. xvi ii. inepte quffdam editiones habent sOicuU, Rerum pondera veteres calculis et lapidibus mensi sunt qui in sacculis asservabantur, ne quo dolo aut casu justum pondus immutaretur. iEquissima Dei judicia et mandata sunt. 5 ) Lapides cineris. Iste omnis fructus , ut auferatur pcccatum ejus , cum posuerit omnes lapides altaris sicut lapides cineris ailisos , non stabunt Luci et delubra, Is. xxvn

salem, inquit, nova

quem

:

:

Peccatum totoorbe perChristumdelebitur, postquam templum Hierosolymis combustum erit, postquam lapides altaris dejecti allisi et llammarum vi dissoluti fuerint tum omnis falsorum numinum rehgio desinet. Solyma vero ita erit deserta v. 10 , ut innascentes imdo solo herbae pastionem animantibus praebiturae sint
9.
,
, ; (

)

vitulus
,

consumet summitates ejus
) ,

,

depascet gra-

mina quibus eversarum turrium rudera vestientur. Peribit V. 11 jam matura messis quod viri desint, qui metant. Solce aderunt muiieres venientes , et docentes eam ; quae luctum praecipiant inquit Sancius et verba praeeant quemadmodum est apud Jeremiam Vocate La{

,

,

;

:

mentatrices , et veniant : et ad eas , quce sapientes sunt mittite, IX 17. et paulo post docete fUias MuLieres vestras lamentum , et unaquwque proximam suam pianctum. 1x20. Vid. in Voc. PLango. 6) Pactum cum lapidibus. Cum lapidibus regionum pactum tuum, et bestice terrcB pacificcB erunt tibi. Job. V 2 3.
:

,.

IVec te laedent bestise, nec saxa, sive per viam occurrentia , sivee rupibus decidentia : tanquam si pactione facta nocere tibi non auderent. Erudite Pineda de scopeiismo exponit ^ Arabioe proprio , recitatque totam ex IJlpiano legem. Scopelismum vocabant, cum inimici in praidio ejus , quem oderant , lapides ponerent , eoque indicio mortem intentarent , si quis agrum hunc ausus esset colere ; quo fiebat , ut mortis timore incultum solum relinqueretur. Scopelismum hunc intelligi , optiatque Lenissimum Pinedae judicio videri jure debet; in Job. V 23 n. 7. nimirum , lios etiam terrificos lapides viro bono tam parum timoris incussuros, ac si non ab hostibus positi, sed a fcederatis essent.

mum

, )

ii3i

La-QUeus.

La.tro.

7) Amplexari lapules. Omnium rerum egeni , lecto et vestimento carentes , quos unbres montlum rigant , et non habentes velamen , amplexantur lapides , i. e. in speluncas se abdunt. Job. xxiv 8. 8) Lapis cidiginis. Universorum finem ipse considerat ^ lapidem quoque caliginis , et umbra mortis, Job. xxvill 3. Omnium iineniDeus novit, et speciatim lapidem sepulcralem hominis et ejus statum post mortcm. 9 ) Lapides in liieme. Qui cedificat domum suam impen,

Eccli. , quasi qui coiUgit lapides suos in hieme, iEdificium inique exstructum non durabit, instar parielis tempore hiberno ducti , cujus lapides non diu cohaerescunt, frigore calcis firmitudinem impediente. 10) Lapides igniti. In medio iapidum ignitorum ambulasti. Ez. XXVIII 14. circumdatus gemmis fulgurantibus. 11) Virtus lapidis. Quasi lapidis virtus probatio erit in illis, et non demorabuntur projicere iiiam, Eccli. VI 22. Sapientia instar gemmae aut lapidis Lycfiiest, quae nemo projicit, ubi verum eorum pretium intellexit. Ita aliqui. Sed multo melius , et praecedentibus congruentius sic Insipientes et vecordes ( de his enim modo scripserat pondus sapientia^ ferre non possunt , sed succumbentes oneri eam projiciuat, tanquam lapidem viribus suis
diis alienis
9.

XXI

:

graviorem. Laqueus. Ipse quidem Deus populum suum sanctum et legem gloriosam esse voluit sed populus sua ipsius culpa est direptus et vastatus : iaqueus juvenum omnes €t in domibus carcerum absconditi sunt. Is. XLII 22. omnes valide illaqueati , et fiiios suos iisdem in laqueis re: ,

tenturi.

%

Later. Subigens tene laterem. Nah. ult. i4« Niniven jubet inter alia sustinendye obsidioni necessaria praepararelateres, quibus labefactatas murorum et moenium partes redintegret tametsi frustra , ut statimindicat. Latitudo. Ambulabam iniatitudine : quia mandata tua exquisivi. Ps. cxviii 45. magna cum facilitate, et laetiiia , quae cor dilatat. 2 ) Pro ampla regione. Sicut vacca iasciviens deciinavit Israei : nunc pascet eos Dominus quasi agnum in latitudine. Os. IV 16. Agi eos jubebit in spatiosissima regna Assyriorum et Medorum captivos^ ubi non jam vagenlur libere instar vaccae lascivientis , sed ut imbecilles ac limidi agni sub domino sint. Latro. Baana et Rechab , qui sub Isbosetho mililantes , eum occideruut . dicuntur principes iatronum. Reg. IV 2. hebr. graec. et chald. duces copiarum.
:

Razon quoque, contra Salomonem insurgens , nobis est princeps tatronum. 3. Reg. XI 24. hebr. dux copiarum. Militaris est allegoria Jobi ; Simul venerunt iatrones ejus.

:

Latus.
(hebr. turmnc ejns

Lavo.
)

233
et fcceriinl

slblviam , per mc, et obsederunt in gyro tabemaculum meiim. Job. XIX 12. Dolores et cruciatus suos appellat Dci oxercitum. Secutus est interpres noster antiquissimam Latinorum consuetudinem nanl , ut ex Vanone ,Plauto, Festo, et Servio discimus , latrones olim vocabant eos , qui latus tegebant, stipatorcs corporis, et milites. Latus, substanlivum. Cadent a laiere tuo mille , et ad te autcm non appropindecem millia a dexlris tuis
: :

cohortes ejus^

Latere ; intellige , sinislro. quoties Hebrapi nomen generis et speciei conjungunt^ genus est conditionis deterioris. Mille et decem miilia, numerus certus pro incerto. Undique circa te cadent innumeri,

quabit. Ps.

XC

7.

A

Nam

le

incohimi.

LATUS, adjectivum. Omnis consummotionis vidifinem: latum mandatum tuum nimis. Ps. cxvili 96. Res alias omnes quantumvis perfectas videmus interire sola
,

,

:

Dei voluntas

et lex

firma est et perpetua.
,

In pcrditione impiorum erit laudatio. Prov. Pereuntibus impiis existet gratulatio publica , laudabitur ab omnibus Divina justitia. Laudo. Laudaverunt ( i. e. cecinerunt) laudem ejus.

Laudatio.
10.

XI

PS.

CV

12.
,

2 ) ejus,

Laudari pro Ps. Civ 5.

gloriari.

Laudamini

in

nomine sancto

3) Laudare sermonem. In Deo iaudabo sermonesmeos. hebr. v<?rbum ejus. Ps. LV 5. Deum propterverbum ejus

laudabo ; propter facta mihi promissa , sermones meos nam et propter eademimpleta , verbum seu opus ejus verbum Hebraeis tam res quam oratio est, Paulo post sola est iteratio ejusdem voV. 1, ubi idem repetitur cabuli davcir in hebraico , iibi nos legimus verbum et sermonem. Figura proinde est Repetitionis , ne alia mys:

,

1

,

teria

incassum quseras. Lavo. Lavi inter innocentes manus meas.
,

Ps. LXXII i5.

Mentem puram significat vare manus aut pedes
,

et

operum innocentiam. La-

,

dantiam, de qua sermo

est.

indicat etiam illius rei abunLcetabiturjustus, cum viderit

vindictam : manus suas lavabit in sanguine peccatoris. Ps. LVii 11. Lactabitur (inquit D. Thomas 2. 2. q. a5 art. 6 ad 3) sicut ipse Deus, non in perditione impiorum, seA in suajustitia ; quia Justus Dominus, et justitias dilexit. Quod additur , manus saas lavabit , vel , ut est hebraice , pedes suos lavabit ; non est ita crasse accipiendum , sed figuralo sensu tanta erit copia profusi sanguinis , ut eo lavari pedes manusve possint. Lavabam pedes meos butyro. Job. xxix 6. Non , quid fecerit , si fnissel collibitum. Sola narrat ; sed qnid potuerit indicatur olci aiHuentia et ubcrlas.
: ,

,

a34

Lebes.

Legatus.

LebES. Moab lcbes spel inecc. Ps. CVII lo. Moab olla spei mece. Ps. Lix lo, Utrobique hebr. Moab oila seu lebes lavationis mece ; videlicet pollubrum , in quo manus aut pedes lavet. Ostendit, Moabitas a sc armis ita fractum

utimperata facere quaiUbet cogantur, etiam vilissima et maxime probrosa. Lcbes Jerusalem. Jeremiam Dei nomine suaden2 tem , ut Hierosolymam Chaldaso victori dederent , exdicentes Nonne dadiim cedlficatce sunt ploserunt incolae domus ? Iicec est lebes nos autem carnes. Ez. xi 3. Quasi
iri,
, ) ,
:

,

liaud ita pridem cedificata esse urbis munimenta etpropugnacula curigitur eam hosti iradamus

nescias

,

')

;

Quia vero Jeremias i i5 per olla) succensie imagineni eos terruerat , illudentes rcponunt Ha3C ipsa urbs esto lebes ; nos carnes , hac in olla seu lebete coquendae potius , quam in potestatem hostium veniamus. Ludibrio huic per proplietam alterum respondel Deus Inlii sunt carnes , et kcec est lebes : et terfecti veslri educam vos de medio ejus. Ez. xi 7. Occisi vestri cives erunt sane carnes in olla hac relinquendae ac decoquendae. Vos vero non hic coquemini , sed extra lebetem hunc extraham vos hcec non erit vobis in Lebetem , et vos non erilis in medio ejus in carnes : in finibus Israel judicabo vos. ibid. v. 11. Nam Reblatham educti, ibique interfecti sunt. 4. Reg. xxv 21. Jer. lii 10 et 27. 3 ) Lebetes quasi phialae. Erunt lebetes in clomo Domini quasi phicdce coram cdtari. Et erit omnis lebes in Jerusalem
: : :

:

et in

mercator Zach. ult. 20 ^q. Tot erunt lebetes , in quibus victimarum carnes solebant coquere ; quot phialae in quibus odores incendebantur et quidem non ementur haec pretio a mercatoribus , sed gralis omnia suppeditabuntur. Haec in lege Mosaica nunquam impleta sunt ; sed in sensu primario scripta de Christi ecclesia. Li hac omnibus et ubiquc praesto est sacrificium et quidem gratis ; semper et ubique facuUas adorandi suppelit in spiritu ct vcritate. Joann. iv 20. Legatus. Auditum audlvimus a Domino et legatum ad gentcs misit* Abd. v. i. Arcanum Domini sermonem audivi misit ad gentes instar legati sui non quidem e coelestibus geniis aut prophetis aliquem , sed motum vehementem immisit animis , quo populos contra Iduma30s hostes HebrcTorum acerbissimos incitaret. llnde illae voces subitac ad bellum sc mutuo animantium Surgite , et consurgamus adversus eum Edom seu Idfimaeum, in prceitum. ibid. Similia leguntur Jer. xlix i/i f]iio quidem Capite piene omnia continentur , qune Abtiias idumicis praiuuntiat.

Juda

ultra in

sanctificatus Domino domo Domini cxercituum
,

et

non

erit

in

die

illo.

:

,

,

:

,

:

,

: ,

Legitima.
Legiti.ma. Pro legibiis
:

Leviathain.
,

2 35

instituto

,

consuetudinibus.

et Deus ad Salomonem SL ambulaverls coram mc etc. 3. Reg. ix 4. legitima mca et judicia mea set^vaveris iEgyptiorum et Chananacorum ISec in Legitimis eorum
,

,

,

ambuLabitLs. Lev. xvill

3.

ISoLite

ambuLare

in LegLtimis na-

tionum. Lev. XX 20. Leo. ConcuLcabis Leonem ct draconem, Ps XC i3 Leonem hunc esse genus serpentis , vastce incredibdisque
moLis
,

persuadere conatur Joannes Camaerensis in Prom3. c.

mum
) )

ptuario Tropologico , p. 1. 1. loco in Theriaca nixus.
( )

19

,

IXicandri potissi-

Isaias leo. Diu noctuque excubans super specuLam 2 Domini leo Is. XXI 8 est ipse Isaias. 3 Leo pro Nerone Cacsare. 2. Tim. iv 17. Levi. q. d. conjunctio. Gen. xxix 04. Leviathan. Indicari hoc nomine draconem marinum quem cetum aut bakenam dicimus , non beUuam terrestrem , ostenditur ex Ps. Lxxiii i4 , et ciii 26 , ubi qua de re monui Voc. Draco. hebraice est Leviathan Tota Leviathanis descriptio exstat apud Jobum a XL 20 ad XLI ult. In ea quidquid obscurum videri potest, hic inquit ad Jobum Deus balaenam cadehbabo. Tune pies ? Nunquid muLtiplicabit ad te preces , aut Loqaetur tibi moLLia ? XL 22. poelice dictum. l\um tu belluam hanc vel terrebis vel domabis ? an eam { v. 25 inter epulas amicis appones , aut vendentibus divides ? Age ( v. 27 adorire illam , si audes : sed memento periculi , in quod te ceriamen hoc adducturum esset. Desine igitur loqui raagnifice : nam quisquis balaenam aggressus v. 28 fuerit spe sua frustratus , inforlunium n(»n evitabit. Quis reveLabit faciem (i. e. superficiem more hebraico) indumenti ejus ? XLI l\. Quis pellem ceto detrahet ?
:

,

,

)

)

(

)

,

,

Quis ( V. 5 ) os ejus vi aperiet ? Sternutatio ejus splendor ignis. v. 9. Vehementi anhelilu aquam ante se impellit , quae magno impetu sparsa , similis videtur sternutamento , per ipsam liumoris collisionem lucenti ; quo sensu metaphorico v. 10 procedere lampadcs ex ejus ore dicuntur ct v. 23 ) post eum lucere semita .et mare senescere quia caudae percussione lluctus excitati ceu iris micant, et spumantes incanescunt. OcuLi ejus , ut paLpebrOi diLucuLi , ut aurora, v. 9. quia , ut scriptores perhibent noctu elTulgent , et tenel)ras dispellunt. E naribus { v. 11 ) hahtum et aquam violenier proflat. Est autem anliehtus ejus ( v. 12) tam vaHdus , ut e carbonibus eHcere flammam posset. Faciem ejus prcecedit egestas. v. i5. certa pernicies iis imminet, quos invadit. Mittet contra eum flumina , ( ahi fuLmina legunt sed hebraica et graeca priori favent ) et cuL Locum aliunt
( ) , ( ,
:

,

non fcrenlur,

v.

i4.

nimirum membra carnium

ejus,

Tani

^36
firma

Levis.

Levo.

illi sunt membra , ut , si vel ad ostium fluminis delatus fuerit , aquarum incursu a via sua non dimoveatur. Vel ne quidem fulminante coelo terretur , ut retro vertatur. Cum sublatus faerlt , cum verlicem erexetimebunt angell , hebraice rit , ad pugnam irruens , fortes , et terrltl purgabantur. v. 16. etiam robustissimi quique viri timebunt , seque excusabunl , certamen detrectantes. Solis radios ( v. 21 ) excussa impulsaque in altum aqua obtegit , ut ex obliquo videri nequeant : et aurum , aliasque merces pretiosissimas , eversis navibus quasi lutum in mari dispergit. Sublimia quaeque despicit , { v. ult. ) quippe princeps animalium omnium , etiam superbissimorum , quae in mari sunt ; rex omnium aquatiUum , ut vertunt LXX. Sensu mystico tota haec Leviathani descriptio satanam significat. 2 ) Suscitare Leviathan. Maiedicant ei , nocti meac primae , qua oriri coepi , qui maledicunt diei , qui parati sunt suscitare Leviathan. Job. iii 8. Qui Leviathan etiam hic esse balaenam censent , naulas inteliigunt , jam paqui si repentina tempesratos ad insectandum cetum tate a proposito cogantur desislere, spe praedae dejecti, maledictis onerant diem sibi infaustum. Quid vero , inquit in liunc locum subtilis Mariana , si simpiicissime dicamus , Leviathan canticum significare , sic vulgo intcr ilebrceos dictum^in quo multce exsecrationes continebantur ? Addit ejus gentis proverbium , Non debere mulierem die festo suscitare Leviathan. Sane Hebraei doctores passim Leviathan suscitare iuterpretantur de lamentatione
:

:

querimonia. Leviathan serpens. In die ilia visitabit Dominus in gladio suo duro , et grandi , et forti , super Leviathan serpentem vectem , et super Leviathan serpentem tortuosum et occidet cetum , qui in mari est. Is. xxvii 1. Judicium indicatur de satana , coeptum in Domini cruce , et magno illo die perficiendum quo coram liominibus omnibus Christus Judex gladio oris sui eum prosternet. Dicitur serpens hic marinus immanis , seu cetus , serpens vectis ; quia robustlssinius draco et valide includenseos, quos ahquandoadinferos detraxit. Tortuosum appellat quia versutissimum. Levis. Levis est super faciem aquce. Job. XXIV 18. Contexe cum superioribus qui crimina sua nocturna persequitur tam levi ac suspenso pede illabitur tam sine sensu , ut supra aquae superficiem incedere videatur. Levo. Sedebit solitarius , et tacebit : quia levavit super se. Tlir. III 28. Non , ut multi ascetae magno duce , ievabit se super se ; sed, quia jugum levaviL super se,
et

3

)

,

,

,

,

:

,

,

quia poenam servitutis a
UiliL

Deo

si])i

impositam patienter

,

Lex.
)

Ltba.nus.

237

2) Levare planctum. Amos v 1. lamcntari. Levare manum. Jurantis est. Sic Abrahamus jurat: 3 nihil se accepturum ex praeda : Levo maniim meam ad Dominum, Gen. xiv 22. Ipse Deus , de terra promissa terram , super quam levavi manum meam loquens ait
, :

ut

darem eam Abraham Isaac
, ,

et Jacob.

modus loquendi de Deo
IX i5

legitur

Num. xiv

Ex. vi 8. 3o ,

Idemque
2.

Esdr.

Lex.

et in Ezechiele scepius. De lege tua miserere mei.
:

me

lcge tua
)

per gratiam tuam fac

Ps. CXViii 29. Dignare me legis tuae parti,

cipem.

Longe fietlex. Populum consolans propheta Ade2 quibus aedificia runt, inquit, post captivitatem dies in die illa longe f.et lex , tua collapsa instaurabuntur videlicet Babyloniorum. Mich. vii 11. Soluti hac lege et servitute Hebraei ( v. 12 redibunt in patriam ex imperio Babylonio seu Chaldaico, imo inde ab Assyriis fmibus et primo quidem securitatis gratia se munitis urbibus continebunt deinde in totam regionem circa Jordanem diffundentur occupabunt denuo Pulsestinam
, : )
:

:

:

universam

a

mari

Gaiila^ae

ad mediterraneum

,

et a

mon-

tibus aquilonaribus ad australes usque. (v. i3) terra Babyloniorum , a Persis etMedis vastata , propter incolarum scelera squallebit. Pasce^, o Deus , ( v. i4 )

Tum

popukim tuum.
LiBAXUS. Et montis
significat. Sicut

odorem

dedi

:

nomen est, et apud Graecos thus cinnannomum et balsamum aromatizans quasi myrrha electa dedi suavitatem odoris :
,

et quasi

storax

ct

galbanus,

et

ungula

,

et

gutta^

et

quasi libanus non incisus vaporavi habitationem meam €t quasi balsamum non mistum odor meus. Eccli. xxiv 20 sq. In longa hac odorum serie, non montem , sed ipsum thuscdllocasse Siracides credendus est. Thus ^toseu non incisum entomo sive inciso praeferunt. Quasi Libanus (vel libanus) odorem suavitatis habete. EccH. XXXIX 18. Suavem bona3 fama3 acvirtutum odorem etthus exprimerepotest, et monsLibanus, cedris , stirpibus thuriferis et aliis arboribus fragrans. 2 ) Pro templo. Ez. xvii 3. Vaticinium celeberrimuni de templi et urbis , toiiusque regni excidio Apcri Libane portas tuas , etc Zacli. xi 1 sqq. distincte a me exponitur Voc. Abies. miquitas Libani opcrict te : et vastitas animaiium deterrebit eos de sanguinibus hominum , et iniquilate terrcB, el civitatis , et omnium habitantium in ea. Hab. II 17. Quia iniquus in tempUmi fuisti punieris : et eos , socios tuos, qui ceu feroe saeviernnt , occidendo, ac inique terram et incolas vastando , ingentia mala et suppUcia terrebunt. 3) Pro rege Sennacherib. Subvertentur condensa saitus

mum

,

,

,

,

q38
domi
h
)

Liber.

Ltbfr.

ferro : ei Libanus cum excelsis cadet. Is. x nlt. rex et exercitus cecidit ; hic in castris a vastatore genio , iUe
a
filiis

interemptus.

Libanus in Charmel. In brevi comerletur Libanus in Cliarmel et Cliajinel in saltum reputabitur* Is. xxix 17. Libanus magna arborum pompa spectabilis , plerasque tamen steriles habet at Carmelus fertilitate notissimus Suo tempore quocl omne brevissiest. Inquit ergo mura Deo est , sterilitas gentium per Christum in ubertatemmutabitur, et Synagoga oUmferacissima sylvescet. LiBER siibstantivum. Cum vaciUarent muUi praesentem impiorum feUcitatem videntem : viri probi Deumque timentes providentiam ejus et justitiam immobUes tuebantur. Et attendit Dominus , et audivit : et
, ;
:

,

,

,

,

,

scriptus est liber

monumenti coram

eo timentibus

Dominum,

Condidit Deus oetcrnum decretum, quo servis his su!s fideUbus merces requa sancitur. 2) Pro epistola. Is. xxxvii i4, et xxxix 1. Jer. xxix 1. 3 ) Pro codiciUo seu Utteris emptionis. Jer. xxxii 10 sqq, 4 ) Liber repudii. Messiae indignantis vox, contra Synagogam sibi Sponso suo perfidam : Quis est liic liber repudii matris vestrce , quo dimisi eam ? aut quis est creditor
Mal.
III 16.

meus ,
estis
,

cui vendidi vos ? ecce in iniquitatibus vestris venditi dimisi matrem vestram. Is. L 1. Flagitiis vestris irritatus , matrem cum liberis repudiavi ac deserui , postquam ipsi tartareis hostibus futiUum commodorum ac voluptatum pretio vos uUro venet in sceleribus veslris

didistis.

5 ) Liber pro actis judiciaUbus , quae vulgo protocolum dicnnt. Job. xxxi 35. 6) Liber Dei , pro ejus scientia. Ps. cxxxviii 16. quem Jocum habes Voc. Imperfectus. 7 ) Liber vitae. Rogat Moyses , ut vel Deus ignoscat populo, vel ipsum de Ubro suo deleat. Ex. xxxii 01. sq. de Ubro nimirum vitae prissentis aeterna? enim jacturam quis peteret ? et si quis aUus faceret, certe amanUssiDei Moysen separari ab eo in perpetuum velle , pro monstro est. Respondet v. sq. Deus, noUe se innocentem morti addicere , sed peccati reos. LiBER , adjectivum. Inter mortuos iiber. Ps. LXXXVil 6. MuUi Christo soU id proprium esse dicunt , quippe qui unus omnium mortuorum teneri vincuUs mortis non potuit , sed e sepulcro Ubere prodiit. Hoc tamen istius iUa enim Christi Ubertas est gloriosissima loci non est in psalmo autem, quce praecedunt et sequuntur, aerumnosa sunt omnia. Eadem vox hebraica , qua hic utitur psaUes , Job. iii 19 de servo quoUbet mortuo legilur. Ita ergo Uber Hebraeis est mortuus , ut Lalinis defunctus , omnibus nempe curis , ct vilae negoUis.

mum

:

:

,

LiBERO.
ledicum a

LiGo.

2 3g

LiBERO. Spiritus Divina? Sapientiac non Uberabit ma~ labiis suis. Sup. I 6. IVon sinet impunitnm ab labiorum suorum delicta. LiBERTAS. Simoni Pontifici propter immoYtalia merita decreverunt HebraDi iibcrtatem. 1. Mach. xiv 26. principatum liberrimum i. e. potestatem amplissimam
,

ut deinceps v. 55 et l\i sqq. declarant. Africa et Libyes fuerunt in auxilio tuo. Nah. LiBYS. III 9. Avertit propheta sermonem ab urbe Ninive , quam Capite hoc alloquitur , ad Alexandriam. Tola quidem , inquit . Africa tibi favet , et illa maxime ejus pars , quae Libya dicitur. Hujus incolae sunt Libyes. LiG\UM. Passim pro arbore. Ita in Pentateuchi et sq. Ps. I 5. Lignum , 1. e. Psalterii limine , Gen. i 1 arbor , vitce. Gen. 11 9 , et Apoc. xxii 2. 3 ) Corruere in ligno. Inter alias captae Hierosolymae calamitates pueri in ligno corruerunt. Thren. V i3. Opinantur qnidam , in crucem actos ; sed his assentiri me vetat postremum vocabulum corruerunt. Alii sub lignorum fascibus , alii labore molas seu pislrini periisse volunt. Planissime, qui verberibus enectosdicunt. 3 ) Lignum offensionis. Ut alibi lapis oflensionis leel

perpctuum

,

1

,

p;itur

,

sic

apud Siracidem

:

Lignum

offensionis est

au-

rum

sacrificantium ; grvcce f sacrificantibus. Eccli. xxxi 7. Aurum iis , qui ipsi sacrificant, fit offensionis occasio et ruina. U ) Lignum in pane. Impii contra justum coeuntes : Mittamus lignum in panem ejus et eradamus eum de terra viventium. Jer. xi 19. Quod aliqui de taxo hic dicunt ejus lethali succo infectum abimpiis justi panem esse , Rabbinicis fabulis afline est , nec uUum in moribus aut historia Judaeorum vestigium habet. Adagialis est loquendi modus crucem minantium. Est autem is , cui mortem intentant ^ Ciiristus agnus mansuetus ^ qni por" tatur ad victimam , ut ibidem dicitur liic Panis vivu» , qui de coelo descendit ; lignum autem Crux est.
, :

LiGO. Isaia^ Deus praicipit Liga testimonium signa legem in discipulis meis. Is. viii 16. Scribe hacc , et volumen convolve ac obsignatum repone , futurum aliquando usui lidelibus meis servis. Diclum de liis et praecedentibus in Voc. Conjuratio. Ligare in alis. Ligavit eum , Israelem spiritus in 2 alis suis , et confundentur a sacrificiis suis. Os. IV ult. Si alas Israelis intelligas cum Ilieronymo , sensus ex
:

,

,

)

,

C

Spiritus idololatrla; ligavit alas Israelis , ut extollere se in altum non possit. Si alas ejusdem Spiritus aut venli malis dicendum erit cum aliis , Iserit
: ,

eodem

constrictum ad Assyrios in captivitatem auferri et in varias oras disjici hnec ignominia Israclitii» e sacrilegis deorum aris et libamentis enata esL
alis
,

raelem his

;

2 4o
.

LlMPIDUS.

LOCTTS.

LiMPiDUS. Pro laevi. Super limindbsimam ( hcbr. niti(iam pelram cffudit iltum non efjudlt illum super tcrram
)
,

ut possit operiri pulvere. Ez.

XXIV

7.

Geiis liebraica effiidit

sanguineiB innocentum , cl speciatim proplielarum ( alChrisli in Golgotha seu Calvaria? monte ) non legorice dissimulanter et clanculum , sed aperte , in ore atque oculis omnium. Ego quoque ( v. sq. ) poenas repetam non clam et in occulto sed aperte et luce palam , coram orbe terrarum. Dabo eam ( Tyrum ) in limpidissam petram, Ez. XXVI 4. Inculcatur et v. 14. Dcstruam ur, ,

bem hanc usque ad purum

solum.
;

LiiVGUA. Sapientis feminaalingua a Siracide appellatur lingua curationis , lingua medica utpote lingua mitigationis , et misericordice , mitigans viri sui labores et a^rumnas , et misericors in omnes, iu ipsum maxime , quem hac ratione mortalium omnium beatissimum efficit. Eccl. XXXVI 25. Contextum totum proferam in Voc.

Superduco. 2 ) Linguis loqui ; videlicet peregrinis. 1. Cor. xiv 2 el 4 seqq. 3 ) Lingua maris. Jos. xv 2. i. e. sinus maris. Is. xi i5 vel idem est , vel httus in mare procurrens. U) Lingua ignis. Is. v 24. llamma. LiNiO. Prophetce autem cjus liniebant eos absque temperamento. Ez. xxii 28. Similitudinem hanc pkuibus exsequilur Ezechiel xxii 10 sqq. Prophetas mendaces ait linere parietem luto ab que palcis , collapsurum protinus , ubi ingruere procella coeperir. Sic illi solabantur populum falsis misericordiie Divina^ promissionibus , cum lamen praisens jam supplicium immineret. LIIVUM. Messias linum fumigans non extinguet. Matth. XI ao, ex Is. XLii 3. Est ellychnium lucernae. Chrisius non erit austerus miserebitur imbcciilium , nec eos pondere severitatis opprimet. LiTHOSTROTOS. Joann. xixi3. Locus lapidibus slratus , ut dixi in Gabbatha. LiTTERATURA. Quoniam non cognovi Utteraturam profanam, et artes falsas politicas , quas Achitopheli ejusque similibus relinquo infroibo inpotentias Domini, toium
: , ,

me

ad contemplandam et amplectendam ejus potentiam
:

conferam

Domine , memorabor justitice

tuce solius

,

quae

bonis salutem, pravis poenam decernit. Ps. Lxx i5 sq. LlVOR. Livor vulneris absterget mala, el plagcB in secrelioribus vmtris. Prov. XX ult. Ad corrigendos malos perquam utileest inlligi eis a Deo plagas intiraas pnesertim , quoe valde peaelrent. Locus. Erubesce impudicitiae te dedere , ob reverentiam tuorum parentum; mentiri, ob veneralionem pneet de loco in quo sidibus et oplimatibus dcbilam ;
,

1

,

LOCUSTA.

LoQIJOil.

'X^l

liabUas y defurto, de veritalc Dei , et tcslamento. Eccli. XLi 20 sq. Eriibesce etiam fnrari coram incolis loci , in id enim legi Dei fidelissimi et juslissimi quo habitas
:

udversatur. 2 ) A'on inveniri locum. Beducam eos de terra ^gypti et non invenielur eis et de Assyriis congregabo eos iocus. Zach. X lo. cxx perspicue : et non reiinqueiur ex eis ne unus quidem. Quotquot electi suut, ad evangelium omnes accedent. LOCUSTA. Impinguabitur locusta. Eccle. Xil 5. Intuquia tota cicada mescet venter. Cicada pro ventre venier est. Tota hcec disertissima Senii descriptio coliigetur a me Voc. Tenebresco.
:

liquisti? Vs. XXI

LO\GE. Deus Dcus meus rcspice in me : quare me dcreLonge a salute mea , verba delictornm 7neorum. '2. Manilcste h;cc de Cinislo scripla sunt, ex Matlh. xxvtlZiG, et Marc. XV 34. ncbraice verba ru:

gitus mei. Similis est Cliristus in cruce capto leoni inter irrueniia venatorum tela , etsupremum clamorem edenti. Longe tamen a saUite abest clamor hic Domini , nec eum discrimini eripit : quia , rum pro dclictis nostris spoponderit, eaque in se transiulerit, cvadere non potestmortem, I^atris et sua ipsius voluntate sibi decretam. LOQUELA. In loquela enim iabii [ hebr. nam per irrisiones liuguae ) et iingua altera loquetur ad populum istujn Deus. Is. XXVIII 11. Immittet Chaldaeos , a quibus irridebimini , quia peregrina3 illorum linguse ignari. IIos audietis , qui Deum audire nunc recusatis. Locum hunc

Paulus 1. Cor. xiv 21 explicat de dono linguarum quihus apostoli gentes omnes alloquebantur et quia tura quoque Hebraei pertinaces non audiebant , id etiam luuc
,
:

cum eorum
LOQUOR.

pernicie conjunctum fuit. Expositis a Michaia horrificis Dei mlnis derepente optimales domus Jacob seu proceres hebri-eorum respondent Ne loquamini loquentes : non siil^ labit super istos , non comprehendet confusio. Mich. II (i. Nolite , Michaea ca^terique prophetai , tam soiUcilc et horrifice loqui : non immittet e coelo Deus iram et poenam suam non superveniet huic populo ignominia. Nonne ( v. sq. infmita estejus bonitas ? quis credat eum tamaspera cogitare ? Sed reponit subitoDominus iNonne verba rnea bona sunt cum eo , qui recte gradilur ? Et e contrario popuius meus , etc. Nonne scitis , me bonum quidem esse bonis , sed vos mihi inimicos et injurios fuisse ? 2 ) Loqui ad cor ; i. e. consolari. Rutli ait ad Booz : consolatus es me , et loculus es ad cor ancillce tuce. Ruth II i3, Loquimini ad cor Jerusalem. Is. XL 2. consolaminl» Loquar ad cor ejus. Os. II i4 consoKibor. Lbi nos legn
,
:

:

)

1

: :

i<^^

LORAMENTUM.

LuDO.

Uiu^i , Gec. XXXHT 3 , tristemqae deUnlvit blanditiis , heiiiausj est , et locutus est ad cor puellae. 3 ) Jngelus , qui loquebatar in me; i. e. mihi. Zach.
»
»

cl sa?pius postea.

LORx^ME^TUM. Cor sapienti consilio firmatum dicitur Eccli. XXXII 19 ceu loramentam ligneam in a^dificii fundamento stabilitum. Paries est, qui costis ligneis veluti
loris transversis continetur et stringitur. LUBUICO. Hostes labricaverant vestigia nostra,

Thren.

Hebr. venati sunt gressus nostros. Ubique nobis labendi occasiones et insidias posuerunt. LUCERXA. Scratabor Jerusalem in lacernis. Soph. I 12. Chaldaeis praedantibus thesauros vestros omnes ostendam omnia in Uicem protraham ab hostibus diripienda. Tropologice haec Jerusalem non est anima sancta , Divinique obsequii studiosa , ut quidam meditantur sed impia , et adeo flagitiis cooperta , ut versu praecedento Chanaan appelletur. 2 ) Lucerna pro sobole. Deus Davidi promiserat , at daret ei lacernam , et fdiis ejas „ omni tempore. 2. Par. XXI 7. Non absimili metaphora Thecuitis ad Davidem qucB reusa est Qucerant extinguere scintillam meam licta est; i. e. filium qui solus superest! 2. Reg. XIV 7. 3 ) Lucerna fulgoris. Si ergo corpus taam totum lacidum fuerit , non liabens aliquam partem tenebraram, erit lucidam totam et sicut lacerna falgoris iUuminabit te. Luc. XI 56. Graece hic est sensus , omnem excludens batiologiam seu inancm ejusdem rei iterationem quam absit utin aeternae Sapientiae sermonibus quispiam suspicetur Si corpus tuum { facla tua ) totum lucidum fuerit , nullam habens partem tenebrosam , ita erit ex omni parie lucidum , ut cum fulgens lucerna splendore suo te ( toIV
18.
:

,

;

:

,

,

,

,

tamquedomum)

illuminat.
:

LuciFER. De rege Baltassare , a Persls et Medis occiso , eloquentissimus prophetarum exclamat Quomodo
qai mane oriebaris ? corruisti in terram , qui vulrierabas gentes ? qui dicebas in corde tuo In ccelam conscendam, saper astra Dei exaltabo soUum meam, sedebo in monte testamenti , in lateribas Aquilonis : ascendam saper altitadinem nubium , simiUs ero Altissimo. Is. XIV 12. sqq. Cecidit , qui paulo ante ut stella lucidissima ut Phosphorus , effulgebat ; qui potestate et armis gentes terrebat ; qui se , ut pater Nabuchodocecidisti de ccelo iucifer
,
,

pro deo gerebat, et in Babyloniie fanis adorari ut Hebraeorum Deus in monle Sion , ad , latus Hierosolymae urbis, ad Aquilonem sitae. Soletlocus hic de Lucifero sive Satana accipi cui aplare singula ,
,

nosor

volebat sic

:

non est difficile. LUDO. Pro gaudere. Sapientia

dicitur ludens

coram

eo

LUGEO.

LuMliN.
viii oo.

l[\?i

lxx diluomni tempore. Prov. ( Patre coelesti ) cide : Laetabar iii conspectu ejus omni temporc ; eodemque verbo utuntur v. sq. sed ad Patrem referunt , dicentes , eum esse laetatum , cum orbem terrarum perfecisset. Gaudebant nimirum ambo , Pater et Sapientia, de condito orbe terrarum , ob Divinam gloriom in eo tam multis variisque modis manifestatam. Ludens in orbe terraram. ibid. v. 3i.
2)

Pro

Gen. XXI 9

insectari. Ismaelem legimus et ideo , urgente Sara ;

,

ludentemcum Isaac, ipsoque hortante

lum.

Deo, una cum matre Agar ab Abrahamo sedibus ejecV. 10 sqq. Ludum liunc ad impudica traxere quidani ex, eorum ascetarum genere quibus omnia in Scripturas Divinas iicent. Atqui certissimum habemus
,
, : ^

interpretem Paulum qui de Isaaco et Ismaele scribit Quomodo tunc is qui secundum carnem natus fuej^at, persequcbatur eum , qui secundum spirilum : ita et nunc. Sed quid dicit Scriptura : Ejice ancillam , et fUium ejus : non enim hceres erit fUius ancillce cum filio libera;. Gal. IV 29 sq. Videbat Ismaiil , Isaaco hiereditatem prioremque locum destinari , idque animo iniquo fercbat puer ferocis ingenii , et annis xiv an(e Isaacum natus nam
:

octoginta et sex
ei

annorum
;
(

ei^at

Jbraham
ult.
)

,

quando

peperit

Agar Jsmaelem

Gen. xvi

Isaac autem natus

est , cum centum essct annorum. Geu. xxi 5. Quapropter illudens et vexans pcrsequebatur eum, et insectatione sua declarabat , nunquam se dominatura ejus toleraturum. Sic, inquit Paulus I. d. Synagogae tanquam Agaris filii Christianos exagitabant , quibus tamen divinitus principatus et haereditas desiinabantur. 3 ) Pro adorare simulacrum. Sedit populus manducare t bibere , et surrexerunt ludere. Ex. xxxii 6. Tripudiarunt, cnumen vituli sui celebrantes , sacrilgo hoc lusu offecti

x 7. Concilium ludentium. Non sedi In concilio ludentimn, jocantium , salutaria deridentium et gloriatus sum a facie manus tucs : sotus sedebam , quoniam comminatione replesti me. Jer. xv 17. Gloriam meam omnem in familiaritate tua Divina sitam esse duxi. Solitariiis meditabar xnanum luam , i. e. prophetiam plenus enim eram terroreminarum tuarum et manus tuae ultricis regno inidololatrce 1. Cor.

4

)

:

:

,

lentatae,

6) In avibus ludere. bar. iii 17. Aucupio seoblectare, venationi indulgere , in deliciis vivere. LUGEO. De patria sua Jeremias Dei nomine Posueruni eam in dissipationem , iuxitque super me. Jer. xil 11. Cum diripietur populus meus , lugebit propler me , anlea violatum , tunc ultorem. LUMEN. Exortum est in tenebris lumen rectis, misericors
:

,

,,

a44

LUNA.

LUTUM.

et miserator , ei jastus. Ps. cxi 4. Deus misericors , opifer, et justus , servis suis inter angustias ceu iumtii in tenebris exortus est.

2) Educere quasi lumcn. Educet quast iumenjustitiar.i tuam, et jadlcLum tuum lanquam merldiem. Ps. XXXVI 6. In Psalterio meo sic intcrpretor Dcus justam lusm causam in lucem protrahet, tuamquc innocenliam in pleno meridie coriuii omnibus collocabit.
:

sol et iuna iaudatc iumen. Ps. CXLViii 3. liebr. omnes stellacluminis. i. e. slella3 lucidas. Ilendiadys figura , quae voces sensu conjunctas pcr particulam et secernit. LuXA. A iuna sigrium dlci festi , neomeniae , et paschalis : iuminare , quod minuilur in coyisummatione quod decrescit, quoties plennm iaeril. Mcnsis secundum nomcn ejus cst , in lingua nimirum hebraica et grseca , in quibus nomina mcnsis et luncc cognata sunt. Crescens

o

)

Stellae et

lumcn. Laudatc cuni

:

eum omnes

stelicB ct

mirabiliter in consummationc , i. e. donec orbe pleno fulgeat. Vas castrorum in exceisis , instrumentum praeclarum , pars nobilis castrorum coelestium , seu militicc coeli : quo nomine stellas Hebra^i appellant in firmamento cceii respiendens glorioss. Eccli. XLIII 7 sqq. 2 ) Ante lunam. Pcrmanebit cum soie , et ante lunam. Ps. LXXI 5. Jnte soieni permanet nomen ejus. ibid. v. 17. ante y i. e. coram. Doncc aufcratur luna. ibid. v. 7.
:

Omnia eodem recidunt quandiu sol et luna splendebunt usque ad finem temporum , semper nomen et regnumMessia3 ilorcbunt, Salomonis regno jam pridem
:

,

venem ad

pleme lunoe. Vir meus , inquit moccha juflagitium sollicitans , diu aberit peregre : in die piencB iunce ( non ante diem stati convcntus , ut indicant hebraica , et chaldaica ; post muitos dies , ut liabent Lxx) reversurus est in domum suam. Prov. Vii 20, LUTER. Graecuai. Vas destinatum ad lavandum , pelvis. forma , magnitudo , materia luterum distincte exhibelur 3. Ueg. vii 26. sqq. LUTUM. Quasi fortes concuicantes iutum viarum in prcBiio; chaldaice , hostes ceu lutum. Zach. x 5. Ninive , qucT 2 ) Intrare in lutum. Hauri aquam , tot incolis tuis suflicere in obsidione possit : aedilica munimenla intra in lutum , et caica , subigens tene laterem. Nah. iii 14. Duc et coquelateres , quibus exstruas nova , vel dirupta ab hoslibus reficias. Qui hinc virtutem modesiiae intimae et sui contemnendi studium exsculpserunt , in sensum commaiicum delapsi sunt , miuime coliicrentem cum eo , quod sequitur videlicet nihiique profiilurum conlia inane fore lioc studiuni
: ;
,

abolito. 3 ) In die

, 1

Lux.
intentatam perniciem.
(iio ,

Magnus.
comedct
te ignis
,

245
pcribis gla-

Ibl

etc.

ibid. v.

sq.

ac temporc jiidicium , scribens Capite ultimo pcr aliqnot versiculos Zacliarias, inter alia inquit ISon erit lax impiis , srd frigus ct gda pcccotornm ac terroris , sole gratiae illorum oculis se subducente. Zach. xiv 6. ne facile juniores feminae LuxiT.iOR. Monet Paulus ad vovendam Deo castimoniam admittantur , et in Yiduarum sacrarum numerum recipiantur cam enim luxuriatce fucrint in Cliristo , nabere volunt ; liabentes damnationevi , quia primam fidem irritam fecerunt. 1. Tim. v 1 sq. cum enim earum anni nondum deferbuerint , grave periculum subest ne in cohorte Christo sacra , contra datam Christo fidem , libidini pareant , clemumque ad nupiias sibi perniciosas respiciant, rupta voti rcligione.

Lux. Dc supremi judicii dic
,

illud prcTcedcnte

:

,

:

,

iVJ AG^IFICO. Exalta et lcBtare : quoniam magnificavit Dominus ut fac^rct, Jocl. II -Qi. Ilebraismns quo verbum pro adverbio ponitur. Dominus magnifice egit. Magnificavit Dominus faccre cum eis. Magnificavit Dominas facei^e nobiscam, Ps. CXXV 2 sq. Populum suum magnifice exaltavit magnis eum beneficiis cumnlavit. 2) Magnificare os suum. Abd. v. 12. Jactare se, gloriose de se pra3dicare.
, ,

magnificasset faciem potestaiis ejas. i. e, regis. 24. Cum per adulationem ei persuasisset potestatem illi summam et absolutam essc , etiam in sacra. Magxiloquus. Aufcram de medio tui magnlloquos superbicc tace ; et non adjicies excdtari amplius in monte sancto meo. Soph. iii 11. Auferam legis doctores,scribas et pharis.TOs buperbos , quibus tu ouoque superbiebas. Illorum loco apostoli te docebunt modestiam, ne in eccl(\sia mea faslu inani efTeraris. Magxus. Magnas loculus est desiderium animc^ suce : et
3
)

Cum

2.

Mach. IV

conturbavcrunt eam
trina, legis peritus,

,

terram. Mich. vii
:

5.

Magnus doctueri
illud

non respondet, quod
atque
ita

veritas exigit,
,

sed quod cupiditas jubet doctores quoram erat conturbant.
,

principes, judices,

bonum publicum
Os.
i

2)

Magnus

dies Jezrahcl.

ult.

Post praedictam
,

Israeli captivitatem,

etquidem perpetuam denique ad fmemCapitis animorum liberationem per Christum pol,

Hcetur

cum videlicet

multi ex Juda et Israel, sed innu-

, ,

a4^

Magog.

caput Christum se merabiles ex gentibus aliis conferent. Adventus ergo Cliristi erit magnus ille dies Jczrahel seu Israel.

Man. sub unum

Magog.

Vid. Goff.
:

Maiieleth. In finem pro maheleth ; hebraice, victori super m^chalath in titulo Psalmi Lxxxvii, hebr. Lxxxviii. Instrumenti musici genus est cujus principi seu praefeclo psalmus hic destinatur, ad respondendam , uti addiut vox instrumenlo , vel canentes sibl per choros lur
:

:

alternis respondeant. Major. De proeceptis geminis diligendi et fratres : Majus^horum, i. c. his , aliud mandatum non est» Marc. XII 3i. Majorem horum non habeo gratiam, nuUum mihimajus gaudium, nihil niihi magisgratum est, quam ut audiam fUios meos in vcritate ainbulare, agnitae veritatis tenaces esse. 3. Joan. v. 4.

Deum

Maledictio. Pones benedictionem saper montem Garizim , maledictionem super montem H:baL Deut. XI 29. Ritum hunc insignem a Deo imperatum hoc modo celebrarunt Hebraei, Deut. xxvii 11 sqq. Sex tribus
, ,

stabant in jugo Garizim
,

,

totidem aUa3 in jugo Hebal.
,

Mediam vallem occupabant levitae qui arca^ adstabant et benedictiones primum deinde maledictiones promulgabant. Ad earum singulas respondebatur a populo amen
;

ad benedictiones quidem a stantibus in monte Garizim ad maledictiones autem a slantibus in Hebale. Malignus. In epistolis B. Joaniiis aliquoties pro malo da^mone ponitur. Vicistis malignum. 1 Joan. ii i3 sq. Malignus non tangit eum. 1. Joan. V 18. Cain , qui ex maligno erat. 1. Joan. iii 12. MALITIA. Immitis animus ----- non parcet de malltiay ct de vinculis. Eccli. XIII ir>. ubipoterit, in calamitatem
te trahet
,

Malus.

imo et in vincula. Eritis quasi malus navis in vertice montis,
:

Is.

XXX 17. Post naufragium, inquit Hieronymus ut ahi casdem arenas aut scoduIos vitent. Veslrum supplicium
alios absterrebit.

Mammoxa. Hieronymus epist. i5i qua& est ad Algasiam, q. 6 monet, ron esse hoc nomenhebraicum, sed syriacum, etdivitiassignificare. Augustinus 1. 2 de serm. Domini in monte, c. i4ait, congruere et punicum nomen lucrum enim punice mammon dici.
, :

Israelitae , videntes manna coelo lapsum , dixerunt ad invicem : Man hu ? quod significat Quid est hoc ? ignorabant enim , quid esset. Ex. xvi ir>. Appellavitque domus Israel nomen ejus Man , ex priore ilHus interrogatinnculne parte. ibid. v. 3i. Ingeniose Gilbertus GeneQuod mire congruit cum brardus in Ps. Lxxvii n. 29 wysterio^ ISam Lex qua:rit Qaid esthoc ? Evangetiam auten^

Ma\.

:

:

,

,

Manasses.
respondet , Hoc est

Manjfesto. 247 Mcum. Manna absconditum et Corpus

umbraticum inhege, revelatum et vivum in Evangelio, Ma\ASSES. q. d. oblivio. Vocavitque Joseph nomen pri~ mogeniti Manasses , dicens : Oblivisci me fecit Dcus omnium laborum meorum, et domus patris mei, Gen. XLI 5i. Maxdo, Manda remanda manda remanda , exspecta reexspecta, exspecta reexspecta ,modicum ibi, modicum ibi, inquit Is. xxviii 10. Mimcsis, seu imitatio est cl)riorum
, ,

audissent prophetas obnuntiantes , IIa3C mandat Dominus , Exspectate poenam Domini petulanter imitantur , et irridentes exclamant Manda remanda exspecta reexspecia modo ipsi quoque
B.
:

Hieronymus
:

qui

cum

toties

:

,

,

hic, modo ilUCj cum tamen nihil unquam evenerit. haec illorum ludibria serio propheta regerit v. i3
erit eis

Sed
:

E^

verbum Domini

:

Manda remanda ,mandaremanda

exspecta reexspecta, exspecta reexspecta , eic. Minarum veritatem malo vestro experiemini. 2) Mandare misericordiam. In die mandavit , hebr. et graece, mandabit, Dominus misericordiam suam, etnocte

canticum ejus. Ps. XLI 9. Etsi tot aerumnarum lluctibus impetor, Dei tamen misericordia diu noctuque opitulabitur, et laiio ac perpetuo carmine grati animi ergo a

me

celebrabitur.

Ma\e. Pro celeriter. Adjuvabit eam Deus mane diluculo. Ps. XLv6. quamprimum, maxime tempestive. Mane wane jucUcium suum dabit in lucem et non abscondetur. Soph. III 5. Celerrime Deus omnium ocuhs judicium suum exponet nec supplicium ceiari poterit. Mane consurgens. Jer. xi 7 et xxxv 14. instar hominis matutini opportunissime in tempore , inde ab initio ut
,

,

,

,

,

:

dixi in Consurgo.

2) Maneexpansum. Irruptio Chaldacorum velocissime operiet universum regnum, quasimane expansum super montes. Joel. II 2. quam celeriter aurora diffunditur, praesertim in montium juga. Tropologice , de morte , et Divini judicii die. 3) Mane et nox. Is. xxi 12. Pete ex Voc. Custos.
sihimet est in custodia incUisus, sed concessum , ut habitaret biennio toto in suo conducto. ibid. v. 3o. videlicet in libero hospitio. ibid. v.

Maxeo. Romae permissum est Paulo manere cum custodiente se mdite. Act. XXVIII 16. Non
25.

MAi\ico. Omnis popuLus manicabat ad vum. Luc. xxi uU. mane conveniebant, diluculo ad Christum concurrebant.

verbum

parabit , deprecatus excuidietur , et conservabit disciplinam , et tunc respondebit. EccU. xxxiii 4. Qui proposilam interrogationem apte cupit evolvere , mediiabitur
,

Manifesto. Qui interrogationem manifestat
et sic

, ,

243
aique
edet.
,

Manna.

Manus.
,

apudse, Deumquc invocabit qui imploranli non dcerit: sic Divinte liumanaoque lcgis memor , responsum

MAKXfA. Eccc misimus ad vos pecanlas , de qulbus emite iiolocautomata, et tluts , et faclte manna, et offerte pro peccato ad aram Domlni. Bar. i lo. ]\on utique inlelligitur prodigiosus ilie de coelo panis , neque manna medicum ; sed munus generatim , quod liebraice ct chaldaice est minclia ; id LXX verterunt manna vel manaa ; et interpres nostcr lioc ioco , quale invenerat , reliquit. Dicuntur mincfia in fonte liebraico munera de iVugibus lcrra^ , qucC Cain Deo obtulit , Gen. iv 3 ; dona , qua?

Jacob
V.
iZ^

fratri Esau affert , Gcn. xxxii j3 et 18 , hebraice et 19 ; sacrificium e panibus , laganis , et oleo Lev. II 4 ; ct munera aUa alibi. Chaldaicum mincha Dan. II 4^ , quod LXX reposucrunt manaa , Syrus et Arabs interpretautur dona oblata , et noster kosiias, Manus. Pro ministerio. Testificatus est Dominus in Isomnium Proplietarum et rael , et in Jada , per

manum

i3. Monuit pcr ministros suos pcr omnes proplietas et futurorum praescios. Juxta sermonem Domini f quem locutus est in manu servi sui Abice propliclcc. 0. Reg. xiv 18. quem indicavit per ministrum suum Ahiam. Quamobrem ipsa etiam vaticinatio seu proplietia dicitur alicubi manus. Incenderunt electam

Fidentium,

k.

Reg. xvil

sanctitatis civitatcm , urbcm sanctam Jerusalem , et desertas fecerunl vias ipsius , in manu Jcremice. Ecch. XLIX
8.

latus

non quasi Jeremias urbcm incenderit vel depopusit scd sccundum cjus vaticinium. Sic et ipse Je,

;

remias gioriatum se esse inquit in Domino a facie manus tuce. Jcr. xv 17. Quod Deus tanta familiaritate sc dignaretur , et vaticinandi munus sibi commisisset licet arduum , ac terrore plcnum.
:

,

2) Pro potcstate. Dimisit eos in Job. VIII l\. Permisit eos potestati
iniquitalis suac,
a

manu
,

iniquitatis suce.

ae veluti ponderi
;

quo
,

in exitium tracli sunt

morte

,

propter culpas debita

opprimi eos passus
de

est. Eripuit

me

de

manu
21.

leonis

,

et

manu

ursi.

1.
,

Reg. XVII 37.

vitam meam. de manu inferi. Deus redimet Ps. XLVIII 16. Tradentur in manus gUidii. Ps. LXii 11. Potestatem intellige seu bclluarum et invidi hostis ; seu morlis ac sepulcri et gladii hoslilis. Israeiitae ex yEgypto a Deo educuntur in manu exceisa. Ex. xiv 8. inter luculcnta Divin^c potestatis indicia ; percutiente Domino iEgyptios valide, instar honiinis ckita dextera

Erue Ps. XXI

de

manu

canis unicam

meam animam mcam
,

;

,

et tu Doniine liccc , Intelhgant, tua potestate ha3C peragi , et te hoc fecisse ; eam , per licbraismum , loco id neutro enim genere lingua sancta caret.

ferientis.

Sciant

,

quia

manus tua

fecisti

eam. Ps. cviii

27.

:

9/19 3 ) Comprimere maniis , i. e. plaiulere. Omnes , qui audiermit aiiditioncm tuam , comprcsscrant manum supcr te: quia super qucm non transiit malitia tuascmper ? ]\ah. comploserunt manus suas ult. iiU. Chaklaice apcrte snper to gaudcntes. Ouicunque ruinac tuic nuntium acnam et tu omnes raceperunt KTtitiam sii^nificarunt pinis factisque tyrannicis exagitasti. k Implere manum; i. e. sacerdotio initiare. Exempla attuli Voc. Implco, LevaiHJ manum 5 pro jurare. Ostendi sensnm hunc Voc. Levo. misit manum 6 ) Mittere manum. ISec super cos suani. Ex. xxiv 11. Non invasit eos , non fecit in eos impetum. Ideo subjungitur viderantqae Deum et comederiint , ac biberunt. Adco nihil terroris iis injectum est, etiam viso Deo ut securi et incolumes cibum ac potum sumerent. Manum ponere. Posuisti sapcr me manum tuam, 7 Ps. cxxxviii 5. custodisti conservasli me. 8 Dare manus. Ubiqae dcdit manum. Jer. L i5. Ubique succubuit victas manus dare coacta est Babylon. Aiibi vero manus dare est foedus icere et societatem inire ut Ez. xvii 18. Spreverat cnim SedeciciS Juramen:

Manus.

,

:

)

)

,

:

,

,

)

,

)

,

:

tum

,

ut solverct fccdits

,

quo fidem suam Nabuchodo:

nosori juratus obslrinxcrat et ecce dedit 7nanum suam Pharaoni , perfidus ct perjurus , pactione conflata adversus Nabuchodonosorem qua"*de causa ultor Chaldtens in vinculis eum abstraxit. 9 ]\Ianu capere conjecturam. Ez. xxi 19. Manu com: )

raiscebit

Nabuchodonosor

sagittas
:

,

nominibus urbium
,

Ral)bath et Jerusalem inscriptas in hivio enira ad ntramque illarum ducenle , deliberabit , et sortieiur : sortitione autem Jerosolyma ofTefetiir prius vastanda. De toxomantia seu bclomantia hac dixi Voc. Commiscco. 10) Animain manibus ; i. e. vita inmanifesto periculo. Posui animam meam in manibas meis. Judic. xii 3. Discrimini luculcnto vilam exposui. David posuit animam suaminmanu sua, l.Reg. xix5. dumsingularicertamine cum Goliatho congressus esl. Anima mca in manibusmcis semper. Ps. cxviii 109. Vita mea semper periclitatur.
11
)

Manus
et

,

pro

lacva.

Ponam

in

mari

manam

ejus

,

infAiminibus dexteram ejas. Ps. LXXxviu 26. Dominatum ejus a mari ad fiumina usque exlendam. Cadent a latere tuo lacvo mitte , et deceni mittia a dcxtris tuis. Ps. xc 7. Te illaeso , circa te innumeri peribunt. Cum Hebraci nomen generis et speciei inter se copulant, inferius seu vilius est nomen generis. 12) Manus super caput. Manas tuce erant super caput luum, Jer. 11 ult. Prae dolorc manus supra vcrticem elatas 11*

sinistram,

a5o
complodcs.

Maozim. Maran atha. Thamar quoque iii summo amissi
,

honoris

luctu , (ispcrgens clnerem capltl suo , scissa talari tunica , impositisque manlbus supcr caput suum, ibcU ingrediens et clamans. 2. Rcg. xiii 19. 13 ) ?,!anus in manu. Qui latinitati soli assuevere , videbimtur sibi in hac phrasi deprehendere cessationem ab opere Manus in manu non erit innocensmalus. Prov. XI 21. Sed Hebraei , LXX Chaldaius , uno ore sic ex: ,

ponunt
socio
, ,

,

hominem iniquum

,

manus conserentem cum
,

impunitum non fore. Idem est Prov. xvi 5. arrogans etiam si manus ad manum fuerit non est innocens^ liitore extremitate qualibet. \k) Manus pro ora
,

,

Mai'e magnum et spatiosum manibus ; i. e. littoribus inter se disjunctissimis. Ps. ciii 25. Fluviorum etiam ac torrentium ripa? Hcbra^is dicuntur manus , ut ripa fluvii Jer. XLVi 6 , ripa Nili Ex. II 5 , ripa torrentis Jaboc ( in

Vulgata Jeboc

Jordanem

)

ripce Arnon ( ubinos legimus ) Deut. 11 57 Judic. xi 26. ubique in fonte hebraico manus,
,

Sic de mari rubro , Israelitis utrinque assurgente : altitudo manus suas levavit. Hab. iii 10. Erythracum mare veluti vallum aut littus quoddam ex utraque parte erexit.. 15 ) Plaudere manu. Flumina plaudent manu ; simuL montes exultabunt , a conspectu Domini. Ps. XCVII 8 sq. Venustissimus color poeticus , quo rebus etiam inanimis tribuitur gaudium de Dei sui praesentia. Exultant laetitia montes , et llumina collisis inter se et ad ripani ttuctibus plaudunt. Maoziai. Dan. xi 38. Simulacrum falsi numinis , sul> nomine dei fortitudinum , seu dei potentissimi. Sed v* sq. maozim jam non est nomen proprium , sed appellalivnm , significans firma templa ejusdem simulacri. Faciet ut muniat maozini cum deo alieno» Aggredietur munire templa valida , in quibus dei hujus novi sedes est

Marax Atha. Si quis non amat Dominum nostrumJesum Christum, sit anatliema Maran Atlia. 1. Cor. XVI 22. cum sint Errant qui in unum vocabulum conflant
, ,
,.

Augustinus epist. 178 , seu in disputatione contra Pascentium Arianum , de hoc Pauli loco scribit Simut grceco et syi^o utitur verbo Maran anatliema graco sermone dixit , C0XDEM\ATUS Jtlia definivit DOIVEC DOMmus redeat. Magis presse ac proprie magnus Bibliorum inlerpres Hieronymus Maran Atlia magis epist. 157 , qua3 est ad Marcellam syrum est , quam hebraicum tamelsi ex confinio ut7'arumque linguarum aiiquid et hcbrcBum sonet , et interpretetur DOMixus NOSTER VEXIT. Ut anatliema in Christianorum Conciliis , sic Maran atha apud Hebraeos formula erat condemnantium , et hominem judicio nivino
distincta.
:

duo prorsus

D.

:

,

:

,

:

tradentium..

, ,

MaRE.

MaITIIIAS,
(

'2D

I

MAhE. Pro meridie seii plaga australi. AquUonem et qiiorum moiitiuni mare tu creastL TliaOor ct llcrmon liic ad ortum situs erat) m nomine tuo ille ad occasum
,

exultabaut. Ps. Lxxxviii lo. Quatuorplagaspoelicesimul nomiuat. Ware sive morluum inteliigas licet, sive ru-

brum. Vid. in Voc. Fiumen. Maresa. Adluic liccrcdem adducam
Maresa. Mich.
i
i').

tibi

,

qua: habitas in
:

Respicit proplieta significalionem vocabuIiMaresa, quod liebraice hceredilutem indicat ideo minatur , adductum a se iri haeredem , liostem scilicet qui omnia rapiat , ac tanquam hccreditatem sibi dcbitam usurpet.

Maria. Nomen virginis MARIA. Luc. i 27. IIeJ)raice quidcm liodie Mirjdm : sed olim pronuntiatum esse Marjdm argumento est , quod Lxx gra^ce Mariam per primam vocalem , non per tertiam reddiderunt. In fonte dissyllabum est quia per j consonanlcm copulalum qua quia Groeci carent , in tres syllabas diducere nomen coacti sunt idem sponte secuti Latini sunt. Sensus pro varietate punctorum vocalium varius elicitur. Aliis cum DD. Isidoro et Ildeplionso est stellamaris aut iliuminalrix cum pronomine scilicet , illuminans eos ;) aliis cum Hieronymo smyrna (i. e. myrrha sive amarimaris ; aliis cum Pagnino pluvia maris ; aut cum ties Georgio Wicelio guttuia maris ; quibusdam cum Angelo Caninio et Guidone Fabricio sed minus probabiliter exaltata. CorneUus a Lapide collectas cseterorum opiniones volentibus exliibet ad Ex. xv 20 et Luc. i 27 , ac quorum postremis duobus locis obiter 1. Cor. xvi 22
legilur
, ,
:
:

,

(

)

,

,

,

;

amplectitur eorum sententiam , qui magno numero dotninam interpretantur. Verum ii nunquam ralionem idoneam reddent, quid sibi velit syllaba Jam : nam Mora liebraice , et Maj-a syriace domina est quidem ; sed di-

midium vocabulum in linguis tantac brovitatis otiosum esse quis credat ? Optime omnium domlna maris exponitur , siquidem ad Mariam , sororem Moysis , ut par est, altendamus, quue prima eo nomine appellata legitur, ac lum demum sic appellata , cum posl admirabilem rubri maris transitum , ut Moyses legislator ac populi dux laudcs Divinas viris praeiit , ita ipsa feminis. Figura luec illius fuit, qua3 legislaiori nostro ac duci Christo proxi-

ma

Mathias. Demonstrat id fons gra^cus Act. i 23 et 26 , ubi D. Lucas ipse noQ per th solum , sed fth Matthian semel et itcrum scribit , suffragantibus evidenter codicibus omnibus. Nisi forte movere nos debet auctoritas EIia3 Hulteri Lutherani scriptoris, qui in IVovo Testamenlo xii linguis vulgato aposfoli hujus noni<Mi in Actorum utroque K d»

domina maris hujus seculi est, Matthias. Non per t simplex tantum
,

,

|52
hebraice per

MA.TOirTAs.

Medicus.

t simplex seu sine dageschexprimit. Atille ipse ibidem syriace, graece, hiiine, italice, hispanice , gallice, germanice, anglice, danice , conslanter Malthiae t

geminum
dare
;

liano, Classc I quam Mattha?i

Georgius WiceliusinOnomaslico ClirisVoc. Matthias observat, tam Mattliise , nomen oriri ex liebraica radice natlian , ex quo heemanticemuiato, et nomine Dei addito,
iribuit.
, ,

utrumque vocabulum
ctiamin iicbraico esse

nasci.
t

Ex quo ipso fit manifestum iterandum nam matthat donum^
:

,

cum

radicis sua3 natlian uUimam litteram amittat, illius loco dagesch in media necessario poscit. Non crgo Matthiffi nomen initio, sed exitu solum a Matthaei nominc

distinguendum

cst.

Maturitas.
pra^venio

Pmvem
:

in malaritate. Ps. cxviii 147.

hebraico sensus est

Ex primo crepusculo diem ipsum

MATUTii\us. ¥ai flagcllatas tota die, et castigatio mea in matutinis. Ps. Lxxii i4. Cum primaluce me adversa excipiunt, ac toto die exercent. In matutino interficiebam omnes peccatores terrce. Ps. C 8. Priina milii quotidie cura fuit, quo modo impios e civitate Dei exscinderem. Aa vesperum demorabitur fletus, et ad matutinum tcetitia. Ps. XXIX 6. cito suis opem fert Deus, ut , cum eos vesperi moeror invascrit, mane laetitia redeat. Medicameiv. Pro vencficio. Sap. xii 4. Medicame\tum. Creavit enim , ut essent, omnla : et sanabites fecit naliones orbis tcrrarum : et non est in iliis medicamentum exterminii nec inferorum regnum in terra. Sap. I 14. Quaccunque sunt, Deus condidit, non ut pesua in orbe terrarirent et morerentur , sed ut essent rum opera fecit salubria nec ullum medicamentmu procreatum est in nostrum exilium , nec mortis aut orci regnum in terra a Deo stabilitum, Infelix hoc regnum ipse homo per peccatum invexit, sine quo nihil ei unquam nocere polerat. MEDIC!J\'A. Mcdicina omnium in festinatione nebulc^ , et ros obvians ab ardore venienti humilem efficiet eum. Eccli. XLiii 24. Malis omnibns , a frigore |et gelu provenientibus remedium affert ccleris nebula , et ros : quae duo , a vento calido adducta , glaciem liquefaciunt , ut magis

Tam

,

:

:

magisque decrescat
crystallum
:

doro patet
l)atur.

,

, ac sensim deficiat ; eum intellige in latinitate mcdii acvi , ut ex D. Isicrystallus masculino etiam genere usurpa-

nam

Rcbus Hierosolymae perturbatis , obvium arripient , eique principatum defcrent. Ille vero , si sapiet , recusabit , dicens : Non sum medicus, ?s. III 7. licbraice, ligans seu alhgans , i. e. chirurgus, qui obligare vulnera reipul)licaD tam immania possiL
Medicus.

quemque

:

Medio. M£moror. 253 metaphoram solvunt Non sum princeps. Lxx etClialdcTus Medio. Jam autem dic festo mediante, ascendd Jesls in
:

Umplam* Joan.
cliebus
;

vii \h. (lie quarlo ex octo illius festi hanc enim intelligendie quarto scenopegia) dam esse constat ex v. a. Mediocris. Eccli. XVIII 00. Tolum illum locum pro:

posui in Voc. Commissio. Meditor. PrO meditate loquor. Os Jasti meditabitar sapientiam, Ps. xxxvi 5o. Vcritatem meditabilar gattar mcam. Prov. viil 7. Addamus his poCticum illud Sicut pullus hirandinis , irigore et fame vcxatus , sic clamabo, meditabor ut colamba gemui inslar coi. e. clamavi lumbaD. Ezechias in gravi morbo Is. xxxviii 14. Medium. Sunamitis Elisaeo respondcri jubet In medio popuU mei fiabito. k. Rcg. IV i3. q. d. Nihil milii deest habeo qui me adjuvent.
: : ,

,

:

,

non Mcdorum impeMedus. Medi 1. Mach. viii 8 ut dixi Voc. Indas, rium sed colonia sunt Mel. Inimici Dmini mentiti sunt ci : et erit tempus eorumin secala. Et cibavit cos cx adipe frumenti ^ et de petra melle saturavit cos. Ps. Lxxx 16 sq. Scelesti Hebra'i propterea in secula puniendi, datam Deo fidem cum tamen Deus eis cibum et potum non servaverunt tam admirandum pra^buerit , et regnum tam foecundum subjeccrit. Ilaec explanatio tam iis satisfacit, qui per adipem frumenli et mel de petra indicari voluntmauna
, ,
,
:

,

:

aquam e saxo bis icLu virgoe elicitam ; quam Sllis , qui frumentum Palacstina} oplimum , fructus instar raellis dulcissimos , vel etiani mel verum intelligunt , ex artorum et rupium cavo redundans. Allegorice , Christus in Divina Eucharistia. Melchom. Idem qui Moloch , deus Ammonitarum , eui libcros vel cremabant, vel per ignem initiabant. Uno in loco Jeremiae aliqui de Ammonitarum rege interpretantur. HcBc dicit Dominas : Nanquid non fdii sunt Israel? aul hceres non est ci ? Cur igitur hccreditate posscdit Melet

chom Gad?

Israeliticis in captivitatem nitae id perfecerunt , quod
;

Tribu Gad cum novem ca^teris Assyriam abstracta , Ammojam olim sub Jephte tentaverant nemine nunc resistenle ^ invadunt Galaaditidem, ct provinciam tribui Gad a Deo assignatam occrpant.
Jer.

XLix

1.

Quamobrem

An Israeli non sunt liberi, dicit Dominus Cur igitur quibus jure ha^reditario terra hajc debetur Ammonitae eam sive regi , sive deo suo vendicare audent ? Melota. Graecum; ovilla pellis. Hebr. xi 57. MEMOTkOTi. Memo7^entar captivitatem fdiorum et fdiarum
:

.^

mearum, quam saperduxitillis .Eternus.

Bar.ivi/|.

Mecum
meis

eam

recenseant

,

mcmorent poenas

a

Dco

liberis

irrogalas.

,

254

Mendacium.

Mensis.

MexdaciUiVI. Fcb civitas sanguinum, universa mendacii, non recedct a te rapina, Nah. iii i, Vge tibi , Ninive sanguinaria , tota mendax , plena inique raptis : semper in te sunt spolia aliena sed tu quoque spoliaberis. Tum sequitur hypotyposis illa admirabilis , qua prophetarum minorum eloquentissimus hosdilaceratione plena 1
:

lem irruentem

describit.

2) Domus mendacii. Mich. i i4. Geth , urbs damnosa et infida Israeli. Locum ipsum habes in Voc. Emissarius, 3 ) Viri mendacii. 1. Par. iv 22. Non vitii , sed hominomen est : appellabantur enim viri illi Chozeba

num
)

quod L\x hebraicum retinuere, noster interpretatus esL 4 Mendacium aquarum. Frustra speravi auxilium spes ha3C milii fuit qaasi mendaciam aquarum infidelium, .ler. XV 18. ceu fons a quo large scaturientes aquas exspectamus ; at ille exaruit. Sperare tamen prophetam porrecturum se ille dexteram si V. sq. Deus jubet ad se solum respexerit, et verbo suo fidelem se ministrum pra3buerit.
:

,

;

,

5)
i5
,

Mendacium pro simulacro falsi dei. Sic Is. xxviii ut dictum est in Vocabb. Foedus et Flagelium,

Meivsa. Babylon diiecta mea posiia est milii in miraculum. Pone mensam , contemplare in specula comedentes et bibentes ; surgite principes , arripite clypeum, Is. XXI 4 sq.

Babylon prius opulentiae , nunc subitye infelicitatis miraculum. Epulare improvide Baltassar et speculatorem pro te alium constitue. Heus principes nonne videtis subeuntes per Euphratis alveum hostes ? «t vos comessamini ? surgite arma arripite Mensis. Anno sexcentesimo vitce Noe mense secundo septimo decimo die mensis rupti sunt omnes fontes abyssi magnce , et cataractcJB cccii apertce sunt. Gen. vil 11. De epocha eventus tam memorandi et singularis quaeri solet an mensis liic Aprilis an October fuerit. Equidem fuit Hebraeis duplex anni initium annum enim sacrum inchoabat mensis Nisan civilem Tischri : quorum illum a luna nova nostri Martii , hunc nostri Septembris ordiebantur. Sed generatimin Hebra30rum libris mensis Nisan solum regit annum sacrum et ejus festos dies reliqua omnia memorantur ex ordine anni civilis. Cum ergo diluvium non ad rem sacram nec ejus initium ad
,

,

,

!

,

I

,

,

,

,

,

:

,

:

,

Divini Codicis intelligi annum civilem necesse est , et mensem a Tischri proximum. Anno altero , eodem mense secundo , die 27 mensis , aruit terra , et Noii cum suis ex arca egressus est.
dies festos pertineat
:

more

Gen. VIII 14 sqq. 2) Mensis novorum. Exod. xxiii i5. id est mensis novarum frugum. Ex. xiii 4. Ilebraice mensis Abib , scu
,

,

Mensdiia.

Merces.

255

Aviv , qui dcinde Nisan dictus est mensis paschalis , anni sacri primus , ut modo dicebam. 3) Mcnsis pro neomenia. Avari dicunt Quando transibit mensis et venundabimus mcrccs ; ct sabbatum, ct apeAmos viii 5. Diebus festis , ut neoriemus frumentum et sabbati , venderc fas non menioD seu novce lunaj ut transactis his diebus h'ceat sibi erat. Optant igitur merces exponere , et horrea aperire. 4 ) Mensis devorans. Nunc devorabit cos mensis cum partibus suis. Os. V 7. Singulis mensibus ( i. e. saepe venient hostes , et eorum bona exhaurient.
: ,
'?

,

,

)

Mexsura. In mensura contra mensuram piinietur mensura criminibus omnino aequali. Is. xxvii 8

; ,

i.

e.

qui

locus explanatus est Voc. Ingredior. 2) Mensura etmensiira. Prov. xx 10. Mensura diversa; iniqua ; alia pro te , alia pro cceteris. Mexsurabilis. Ecce mensurabiles (hebr. palmos ) posuisti dies meos. Ps. xxxviii 6. breves , exiguse mensurae. MextioR. Pro servire. FiHi alieni nicntiti sunt milii. Ps. xvii 46. AHenigena) seu Philisthyei milii subjecti
Ilcec phrasis , inquit celcberrimns Joannes Eusebius Nierembergius , sumpta a conditione servorum , qui dominis suis aut meniiri , aat adulari solent. 1. VI de Originc S. Script. c. 57. Sed Ps. Lxxx 16. accipio vcrbum hocproprie, ut paulo ante in Voc. Me/ deciaravi. 2 Vinum mentietur eis. Os. IX 2. Vineae spem fallent : vinum deficiet. Mentietur opus olivcc. Ilab. iii 17. Hoslilis incursio toltet omnia , et inter csetcra operam ohvis

sunt.

)

^nercator allra in donio DominL In Christi ecclesia non erit opus emcrc hostias , ut in Mosaica gratis habebitur sacrificium , et adoratio*f)ei quorum illud per victimarum lebetes haec per phialas significatur odoribus incendendis des-

impensam frustrabitur. Mercator. Non erit
ult.

Zach.

ult.

:

:

linatas.

Mercenarius. In tribus annis , quasi anni mercenarll , auferetur gtoria Moab. Is. XVI ult. Post triennium Moab tradetur Nabuchodonosori a Deo , velufi merces , inquit Hieronymus , ob vastatam se imperante Judaeam , sicut ob Tyrum punilam ^Egyptus ei loco prcTmii obtigit. Sic eidem promittitur merces intra unius anni spatium regio Cedar , seu Arabum ditio, Is. xxi i<i. Merces. Pro lucro , seu quaestu. Erunt negotiationes
mercedes ejus sanctificatcB Domino. Is. a simulacris adDeum conversa , mercimonii sui lucra Domino consecrabit his , qui liabitaejus
,

Tyri

,

ct

xxiii 18.

Tyrus

,

:

verint

coram Domino , erit negotiatio ejus ; minislris mittetur enim Hietempli serviet Tyriorum quaestus rosolymam , ut manducent in saturitatem y ct vestiantur
:

, ,

!i56

Mercurius.
;
,

Metallum.

asqae ad vetastatem

lU sacerdotibiis et levitis copio-

amictus diuturnus siippetat. Fornlcatus es a Deo tuo : dllexistl mercedem saper omnes areas trlticL Os. IX 1. O Israel , Deo relicto , falsa numina adamasti et , ut hoc faceres , cujusvis lucelli spes te pelquivis tritici proventus tibi sufficiens merces visa lexit est , ut Deum desereres. De mercedibus meretricis congregata sunt , et asque ad mercedem meretricis revertentur. Mich. I 7. Opes tuoc , ut tu quidem pr^dicas , fructus sunt tuae in deos religionis , quos me contempto amet hujus ipsius religionis socii plexus es a me tibi immissi, opes has rapient , teque in captivitatem ad deorum tuorum domiciha traducent. Merces hominum non erat , nec merces jumentoram erat. Zach. vill 10. Nulla erat merces laboris , nullum opera; pretium. Mercurius. Sicut qui mittit lapidem in acervum Mercurii , ita qui tribuit insipienti lionorem. Prov. XXVI 8. Profanarum gentium ritus erat ut ad statuas Mercurii viam etiam prosperantis , indicantis, et , ut ipsi rebantur lapidem deponerent ; mercatores pr^esertim qui sub Mercurii praesidio vivere credebantur. Huic honori simihs est honor qui stulto tribuitur quippe Ugno aut saxo nec digno nec omnino sentienti. Meridies. Timebunt fortes tui a meridie , ut intereat vir de monte Esau. Abd. v. 9. Irrumpentes Chaldacos non solum timebit plebs tua promiscua, sed etiamviri fortes, et quidem habitantes ad meridiem , qui ab impetu hostium , utpote aquilonarium sunt omnium remotissimi. Peribit unusquisquc in montibus vestris o posteri Esau o Idumaei. Contra hos enim est tota Abdiae proplietia. 2 Azotum in meridie ejicient. Soph. II 4« i. e. vastabunl iuce palam , clara die. Idem est Jer. xv 8, cujus loci contextum invenies in Voc. Arena.
et
: :

sum alimentum

:

,

,

,

,

,

;

,

,

,

,

)

o

)

citate

Occidet soi in meridie. Amos VIII 9. In media felisua depreliensi , repente miseriarum caligine in,

volventur.
ut

Messias q-uod est Interpretatum Cliristus. Joan. i 4i« enim Graecis Chrlstos , ita Hebraeis Maschidch unctum

significat.

Messis. Sed et Juda : pone messem tibi , cum convertero captivitatem popuii mei. Os. VI ult. Sed et Juda nectendum cum extrema prioris versicuU parte : contaminatus est Israel. Quia etiam tu, Juda , inquinatus es sicut Israel, captivitate tu quoque castigaberis : non tamen perpetua , ut Israel ; sub Cyro enim hberatus , reponere denuo messem poteris , terrajque tuae frugibus quiele perfrui. Vid. in Voc. Novus. Metallum. Judaj Machaboco de Romanis narratur quanla fecerunt in regione Hispanice, et quod in potestatem

,

Metioii.

Metuo.

2^7

redegerunt metalla argentl et aari , qaa llll sant, 1. Mach. Vin 3. Ibi snnt, inquiunt aliqui, fodincc hae inHispania? neqiie enim apparent. SiveexhausUc snnt, sive collapsaB el obrutie, ncc deinceps tentalic : ad Plinii certe ac Strabonis tempora usque melaliis abundasse Hispaniam ex ipsis compcrtum est. Plinius 1. 3 Hist. Natur. c. 3 metallis plumbi , fcrrl, ccrls , argenti , aari , tota inquit ferme Ilispania scatct. repctitque de auro 1. 53 c. 4:» Gt de argenlo Ubri ejusdcm c. 6 , ubi argentum ait in Hispania pulclicrrimam nasci. A Strabone autem laudantur Hispania? montes metallis referti. Geogr. 1. 3. Metior. Strtit , et mensus est terram. Hab. iii 6. Hu~ manc more dictum. Deus^ quipopulum suum ex^gypto prnDcesserat, ad Jordanem veluti constitit, promissam:

que tcrram Inter suorum tribus

divisit.

Militaris haec

metapliora legitur etiam Ps. ijx 8 et cvii 8. de quibus dictum satis estin Dimelior. Meto. Seminate vobis injustitia, ct mctite in ore misericordwc , i. e. et metetis copiose. Os. x 12. Si juste vixeritis

mercedem cumulate feretis. Metreta. De nuptiis Cauac in Galilrea
,

:

Erant autem

lapidece hydrice sex positce metretas binas vcl ternas. Joan.
ibi

capientes singulce

H
et

6.

Mctrela Gnecis

Romanis amphora. Praetereo auctores externos qui nobis obscurum per obscurum explicant dum mensuras domi iisitatas affcidem
est
,

quod Hebrieis balus
, ,

,

runt, nobis incognitas. Recte statui posse judicarunt, doctissimi viri , Romanam amphoram efficcre , 5/ cvtm Parisinis mensuris conferantur , quas Pintas vocant , vicenas quaternas. Fucre igitur , si metretas hydriis singulis binas tribuimus , mcnsuraj tales 288 ; si ternas 432. Abunde sane pro hospitibus illis nuptiaUbus , qui permulti esse non potuerunt cum tenuioris fortunaj sponsum fuisse id ipsum ostendat , quod in regione vitifera, et die quidem tam solcnni vinum defecit. Cujus id vinum coloris fuerit, ostcndi Voc. Flavesco. Metuo. Slcut cor trepidum in cogitatione fatui omni tempore non metuet, sic et qui in prceceptis Dei permanet 5i?7/ijwer. Eccli. XXII23. Alii aliter interpretantur. Spectato nexu cum superiore versiculo, qui stultum timoresubito ait concuti et prosterni solere ; praefero Rabani sententiam , qui consideratis vocibus non omni tempore et semper, ita exponit fatuus , qui ingruente adverso casu trepidat, extra pericuhmi non metuit, neque Dci lcgem et pcenas veretur justus vero , ad caduca et mortalia intrepidus, solum Deum constanter timct. Impius metuit
:

,

:

:

mala praesentia

,

Deum nunquam;

justus

illa

nunquam

,

Deum

semper.

, , !

a58
MiGMA.
Is.

Mjgma.
XXX
24.

Minoro.
;

GracLim

pinguissimum pabulum

ex varii generis fruge commixtum. MiLiTiA. SteUa3 per hebraismum dicuntur militia coeli. Deut. XVII 3 sqq. decernitur lapidatio ei , qui adoraverit solem , ct lunam , et omnem mllUiam coclL Josias rex delevit eos , qiU adolebant incensiun Baal , et soii , et luncs et duodecim signis , et omni miiUicB cceli. U. Reg. XXIII 5. Idem scelus exprobratur HebrcTis Jer. viii 2 , Soph. I 5, et Act. VII 42. Tabescet omnis 7nilitia ccelorum et omnis miiitia eorum defluet. Is. xxxiv 4« tempore extremi judicii, quod iisdeui coloribus a propheta evangelico exprimitur^ quibus a Cliristo ipsoMatth. xxiv 29. Mi:\iiMUS. Quomodo Belhlehem parvula Mich. v 2 , eadem non minima Matth. ii 6, habes in Voc. Betkiehem» MlNO. Miies captivus abductus est : et anciiice ejus minabantur gementes ut coiumbce. Nali. II 7. NoU minas suspicari anciUarum pra^sertim , et columbino gemitu timorem fatentium. Sed captivye ab hostibus instar pecudum agebantur. Minare siquidem obsoletum in latinitate vocabulum, cujustamen propago in gaUico mener^ itaUco menare , hispanico menar superest significabat olim prce se agere. Sic Moyses soceri greges minat , Ex. III 1 ; David receptos ab Amalecitis praedonibus greges et armenta, 1. Reg. xxx 20 puer Sunamitidis asinam 6. l^eg. IV 24 ; Oza et frater plaustrum , i. e. jumenta plaustrum vehentia 1. Par. xiii 7. Sic homines captivi per contempium ceu pecora et minantur seu aguntur a victoribusjls. xx4, Thren. 1112. SictumuUuantes Judaei
, , , ; , ,

minantur i. e. aloiguntur , a iribLinaU Act. xviii 16 et naves minantur i. e. impelluiitur , a venlo. Jac. iii 4. Ne congessisse tot exempla pigeat , eflicit memorabilis lapsus interpreUs GaUi, aUoquin clarissimi ad Thren. lassis non dabatur V 5 Ceroicibus nostris minabamur
,

,

:

,

,

:

,

requies.

Hostes

,

inquit

,

cervicibus nostris
; ,

extremum

periculum minabantur. Apagenovum barbarismi genus Kebraice est , impeUebamur graece coUo agebamur. Funibus ac vincuUs ferreis cervici injectis propeUcbamur. Legitur hoc verbum etiam in ingeniosissima iiia

hominum , quantumvis inter se amoris sui vinculis coUigaturo. Feras et pecudes conjunctim puer parvutus minabit Virginis filius Is. XI G. Hoc duce ( v. 8 etiam pueruU tyrannos contemnent , et laeti suppUcio occurrent. Hoc magistro V. 9 nemo Christianorum lcTcdere quemquam Iiomimaturo
discrepantes
,
) ( )

allegoria de Christo , et naturas ,

omnem ferociam et avaritiam exar-

num sciet. MmORO.

piis

Patrem et virum confundit audax , et ab imnon minorabitur : ab utrisque autem inlionorabitur.. EccU. xxn 5. Mulier audax patrem et maritum ignomi-

,

MlRACULUM.

MnA.

269
:

nia aHicit , et impietate non est inferior viris sceleratis sed et ab ambobus , patre ac viro , vicissim dedecus consequetur. Qal mlnoratur corcle. Eccli. xvi 23. vecors , impru2 dens. 3 ) Minorari actu. Sapicntia scribw in tempore vacuitatis ; et qui minoratur acla, sapientiam percipiet; qua (non quia , ut depravati codd. cum totius sententiae eversione sapientia replebitar qai tenet aratram ? etc. habent Eccli. XXXVIII 25 sq. Hominis docti sapientia nascilur ex temporc vacuo , quo a ncgoliis liber ad illam incumbit. Qua vero sapienlia pecius sibi implebit is qiii totos dies agriculturae , arlibus opificiis ( quoe deinceps enumerat Siracides animum studiumque addicit? MiRACULUiVl. Eliu ad Jobum ait Miraculam meum timor meus , seu timor mei non te terreat ( liebr. et eloquenlia mea non sit tibi gravis. Job. xxxill 7. Non te lerreant mira et inexspectata , qua) ex me auditurus pace tua dicta sint , quoc locuturus sum. es MIRIFICO. Sanctis , qui sunt in terra ejas mirificavit
)

)

,

,

,

)

:

)

:

,

omnes voLuntates meas
desiderium
viventibus.
,

in eis. Ps.

XV

3.

Pieonasmus he-

braicus pronominis. Deus mire implevit

omne meum
in ejus

quo bona precabar sanciis

terra

MlSCEO. Cor quocl novit amaritudinem animcG sucB , in gaudio ejus non miscebitur exlraneas. Prov. xiv 10. Soius iile qui dolorem expertus est , sequentis gaudii magnitudinem satis agnoscit. Exemplo sit is qui pra^senut priores tissimum capitis discrimen subito evasit suas angustias ac terrorem , ita praesentem Isetitiam ,
,
,

;

solus ipse novit. Miseri estote , gra^ce , MiSER. Sceleslis proccipitur affligimini , et lugcte , et plorate. Jac. iv 9. Miseriam vestram agnoscite , et dolete ex eaque vos per seriam
: :

poenitentiam eripite. MISERICORDIA. Qai custodiunt vanitates frustra , misericordiam suam derelinquunt. Jon. II 9. Qui falsos deos aut peccata sectantur id nullo suo emolumento faciunt dum verum unicumque auxilium suum , Deum miserentem , deserunt. Mitte , quem missurus es, MiTTO. Moyses ad Deum Ex. IV i3. Miite idoneum , mitte destinatum a te popuii tui liberatcrem. MXA seu mina. Aiia erat Attica aut Komana siclorum 2 5 proin 100 drachmarum , et nostralium Galalia Hebraica , major longe , ut licarum librarum /jo universe Hebraiorum moneta Gra:cam et Romanam ejusdem nominis valore superabat. Viginti sicli , et viginti quinque sicli , et quindecim sicli , mnam faciant, Ez»
,

,

:

,

,

,

;

, ,

aGo
XLV
12.
:

MOAB.

MONS.

Ilabemus itaqiie ninam Ilebraicam , Go sicloqui libras nostrates 9G conficiunt. Cur eam autem Ezechiel in tres partes tam disparcs frangit ? Rcspondet Rabbi David , qnem auctores eliam Christiani sequunlur, tria fuisse distincta numniorum genera , 20 siclorum , i5 siclorum , et 25 , qu.c in unam summam collecta minamregiam seu totam componerent. Scriptorum aliqui mnam sacram a vulgari dislinguunt , neganJibus aliis. 3. Reg. x 17 minarum nomine tantum siclos iulelligi , perquam sit verisimile. MOAB. Vid. in Voc. Agnus.

rum

MODICUM
est.

,

MODICUS. Adhac modicum

,

tumen

in vobis

repreiiendit Christus discipulos ceu parum intelligentes , sed , ut ex gricco fonte liquidissimum est , bievi se discessurum praedicit. Luce inea , institutione ac pracscntia , jam non diu fruemini. Eadem ergo est sentcniia , quae Joan. xiii 53 : Adliuc modicum vobiscum sum ; et Joan. xiv 19 ; Adliuc modicum , et mundus me jani non videt. 2 ) Ilomines modici ; i. e. plebeii. Eccli. xviii 32. Qui legunt imniodicis , de sumptibus interpretantur. Obscuritatem illius loci discussi in Voc. Commissio, MOLEMS. In luculentissima Senii hypotyposi , quam totam simul dabo in Voc. Tenebresco , leguntur molentes pro denlibus. Eccle. Xii 3 sq.

Joan. xii 55.

Non

MOLESTUS. Jubente Domino regem Achaz petere sil)i signum qualecuiiquc mallet dixit Acliaz ISon petam ct non tentabo Doniiuum. Et dixit : Audite ergo , domus David : Nunquid parum vobis est , molcstos csse liominibus ijuia moiesLi estis et Dco meo ? LXX luctamini cum Deo.
, ,
: :

VII 12 sq. Crederes , verba regis a modestia proficisci , nisi proplieta^ vituperatio demonstraret , pravitatem animi latuisse ; qua3 non hominibus tantum , prophetis , sacerdotibus , bonis omnibus ; sed ipsi Deo pridem reluctans coelo terricque molesta et exosa csset. Erat enim Acliaz cum suis deorum mancipium , et hac
Is.
,

verborum honestate aversam
niliil

a

Deo mentem tegebat

spei reponens in Divina sive potentia , sive promissione. Dcus tamen , bonitate infinita malitiam vincens , signum ilUid annuntiat omnibus secuhs obstupescendum , Virginem parituram , et Virginis fihum

Emmanuelem i. e. nobiscum Deum. MOLOCii. Ammonitarum Deus Melcliom quoque
,
,

tus
tis

diccui liberos suos per ignem consecrabant. Portastabernaculuni Molocli vestro. Amos v 26. Honoris gratia
,

conopeum supra simulacrum

gestal)ant.

Mo.\S. ISoiite loqui adversus Dcum iniquitalcm : quia neque ab Oriente , neque ab Occidenle , neque a desertis moniibus. Ps. LXXiv (> sq. Ellipsis est : quia nuila ex

M0N5v.
parte vobis palet enTugiam ; dente , non ab australi plajja
tes terminabant. 5 ) Mons sanctns. sancto siio. Ps. iii T).
,

261

non ab Oiiente aut Occiubi Juda^am deserli mon-

cxaudlvlt mc de monte ubi Dei taberna, culum , ac deinde lemplum , priccipiia religionis sedes. Vel profani homines condecorare hoc nomine illum solebant quod in ipsis littcris rcgiis Demetrii factum videnuis 1. Mach. xi 07. Mons domus. 1. Mach. iv /4G. Intelhgitur mons i) lempli , oppositus monti Sion proprie dicto , qiii duo montes eam vallem inter se efficiebant , de qua Deus Zach. XIV 5 dicit vailem montiam meorum , nt est in hebraico. Vulgo tamen totum illud jugum communi nomine mons Sion appellabatur. k ) Mons divisionum. Slcat cnim in montc divisionuni

Dominns

de monte Sion

:

)

:

Dominus : sicut in vcdle , quOi est in Gabaon , irascetur : at faciat opus suuni ; cdienum opus cjus : ut operetur opus suum ; pcregrinum est opus cjus ab eo, Is. XXVIH 21. ^Jispersit el fudit Deus nominis sui iiostes per manu.m Davidis eo loco, qui ob hoc ipsuni dictus est BaalPh.arasim (2. Reg. v 20 , et 1. Par. xiv i. e. Domi) nus divisionum isque appeliatur hoc locoMons divisionum. Simili strage in Gabaon Deus per Josuen inimicos contrivit, Jos. x 10. Qualis crgo tum fuit, talem se pervicacibus fore nunc quoque minatur , ut ultionis opus peragat , opus a se alienuin et peregrinum , quippe cujus est misereri semper et parcere ; sed nunc denique opus suuai , quod aggredi vestra eum scelera coegerunt. 5 ) Mons in vertice moniium. !s. ii 2. Mich. iv 1. Chrislus , et sancta ejus Ecclesia. 6 Mons magnus. Quis tu mons magne coram Zorobabel? in pianum. Zach iv 7. Zorobabeli , et fuh^libu!; ejus posteris , obstat per se et suos diabolus ; sed deprimeustabit

n

:

)

dus
7
)

a

Deo.

Mons

caliginosus.

Sic

nuncupatur Babylon

Is.

XIII 2. mons , propter arroganliam ; caliginosus, propter confusionem , et errores. Evocantur Dei nomine

Medi
8
)

ad montem hunc exscindendum. Monies Dei. Pro montibus pracaltis. Veritas tua usquc ad nubes : justitia tua sicut montes Dei : judicia tua
et Persa3

Dei fidelitas iusjudiciorum arcanum , humanum omnem captum excedunt ut aciem hominum fffugiunt altissima? nubes , acriorum montium cacumina , et profundissimi maris arenic. Montes seculi. Grandiloquum est illud de Deo ; 9 Conlriii sunt montcs seculi ; incurvali sunt colles mundi ,
abyssus multa. Ps.
titia

XXXV
,

6 sq. Veracis

,

seu misericordia

et

;

)

, :

26a
ifiterni

MoRS.

MoRsrs.
,

ab itineribus cetcrnitatis cjas. Hab. iil 6. Ad adventum Dei summa gentium capita et iis proximi optipondere majestatis oppressi sunt et contriti. mates Comedcre in montibus. Iz. xviii 6 et i5. Cibis 10 quod in montibus fiebat. vesci immolatis simulacro
,

)

:

Unde tolies in Divinis Libris damnantur excelsa, MORS. Describitur poctlce Deus ab australi regione
,

in Cbananitidem suos ducens , ut eam debellatam electo a se populo tradat. Ante faciem ejus ibit mors : et egredietur diabolus ante pedes ejus. Ilab. iii 5. Venuste Georgius Heserus , in Cantica Officii Canon. ad bunc locum,

cornua ex v. priecedente repctcns^ ait Dcus pro JudcBis pugnans immisit Diabotum ac Mortem quasi duo cornua quibus eos (Cbananaeos prostravit et occidit. Emisit ante se duos justitiae suae ministros, qui nefarios incolas dignosupplicioexcruciatos necarent. Hcbraice pro mors est pestis ; et pro diabolus, pruna : quorum illud speciatimindicat genus mortis istud eleganter inimicum exprimit omnia devorantem. Allegorice, ante Christi currum trinmphalcm victa mors et satan fractus incedunt. MORS impiorum. Vid. in Voc. Punctum, MORSUS. Vox Messiic Ero mors tua, o mors : morsus tuus ero , infernc. Os. xiii i4. Quod Paulus ita reddit Absorpta est mors in victoria ? ubi est, mors victoria tua? ubi est , mors , siimutus tuus ? 1. Cor. xv 54 sq. et addit stimulus autem mortis peccatum est. v. 56. Ego inquit delebo mortem, et sepulcra Oseas Messiae nomine omnia cfTringam ac auferam dum primam ipse me denique homines omnes e tumulo excitabo. Paulinus Per Christi victoriam absorpta dicendi modus hic est sed ubi nunc o mors hacienus esl mors. Vinccbas tua victoria cum perempia sls ipsa ? Incitabaris ad no:

,

)

,

:

;

^

,

,

,

,

:

,

,

;

,

scd ubi nunc ille stiveluti stimulo mulus, cum Christus peccatum dcIeverUj, teque simul in perpetuum abstulerit ? Pergit Oseas jam non DoConsolaiio abscondita est mini scd suo ipsius nomine ab ocuiis meis : quia ipse infcrnus seu tumulus inter
: ,

cendum peccato

,

:

,

,

fratres dividet.

grassari
tis

Non invenio solatium cum intueor usquequaque mortem et conjunctissimos
, , ,

,

finiet aliquando Messias hoc moradducet urentem venlum Dominus , Pater coelestis, de deserto ascendentem. SignificaturMessias ex Bethlehem oritarus , quae , sicut Judica tota respectu reliquae Terric Sanctae ad Austrum sita est, ubi

quosque dividere. Sed

imperium

cum

,

desertis

montibus Palaestina clauditur. Allegorium insignem pertexens Oseas , et siccabit inquit venas ejus
,

,

,

Ut ventus australis, calidus, et urens, simulvcnas sub terra exsiccat, ct fontem ipsum arefacit ita Christus ct pcccata tollet, quae vena.* sunt
et desolabit

fontem

ejus.

:

,

MOBTIFICO.

MOYSKS.

9.63

mortis j et fontein ipsiim auferet , mortcm. Et ipse diri^ pict thesauram omnis vasis dcsiderabilem , dum patrum animas , ut spolia pretioslssima , secum abducet. MORTIFICO, Propter te inortificamur tota die , csstimali sumus sicut oves occisionis. Rom. vill 56 , ex Ps. XLIII 22. Mortificamur , iion ascetico illo sensu , sed occidimur , nam et graein perpetuum vitic discrimen adducimur cum Pauli , et liebraicum Psalmi vocabulum proprie significat occidi ; ct similitudo ab ovibus macello destinatis id ipsum ostcndit. Sic et de Juda Iscariote praedicitur : Persecutus est hominem inopem , et mendicum , et compunctum corde mortificare. hebr. usque ad interficiendum usque ad necem. Ps. cviii 17. Insectatus est Christum pauperem , aliena tantum liberalitate viventem , quem eo adegit , ut post animi dolores acerbissimos vita privaretur. MOUTUUS. Initiati sunt Beelphegor , Moabitarum deo turpi Priapo ; et comederunt sacrificia mortuorum, deorum vita carenlium, quos pro Deo vivo adorarunt. Ps.
: , ,

qui inhabitare facit unius moris in domo. Ps. LXVii 7. concordes unis seu iisdem moribus utentes. D. Hieronymus ex hebraico inhabitare facit solitarios
,
:

CV 28. MOS. Deus
domo.

in

Tempore

captivitatis

dispersos collegit

,

et

iisdem legibus acunanimi amicitia tanquam inuna
consociavit.

domo

MOSES. Vide paulo post Moyses.
se dicit : Non movebor a gcneratione in generationem , sinemalo. Ps. IX 27. NuUo unquam lempore de gradu dejiciar , ero semper sine malo.

MOVEO. Impius apud

2) Moyere pedes. llebraicus populus dilexit movere pedes suos , discurrere amat , ad quaerenda exterorum auxilia , et simulacra eorumdem , et non quievit , et Domino non placuit. Jer. xiv 10. 3 ) Movere sceptrum. Gladius , ut ccBdat victimas , exacutus est : ut splendeat , limatus est : qui moves sceptrum fdii mei , succidisti omne tignum. Ez. xxi 10 sq. Tu, o gladie Nabuchodonosoris , acute ad feriendum , splen-

moves loco sceptrum populi mei succidis , totam regionem vastas ; gladius hic (v. 12) superveniet populo meo , et principibus fugam incassum tentantibus. MoiSES. Gvxce Moses ei Moyses : hehvsiice Mosche , q. d. extractus ideo enim Pharaonis fiJia nomen hoc indidissepuero narralur Ex. ii 10, quod eum ex aquis exiraxisset. Plerique nomen Moysis hebraicum esse credunt, secuti eximium Cornelium a Lapide in 1. d. ubi prseterea monet , genuine dicendum esse Moses , corrupte vero dici Moyses* Sed aliter profecto sensisset vir candidide ad terrendum
,

et

omnem arborem

:

t64

MULIER.

MULTUS.

dissimiis , et veritatis stiidiosissimus , si legere potuisset , qua3 hac de re Athanasius Kircherus linguarum notilia clarissinius in Prodromo Copto scripsit. Libri

hujus

hic est

non tantum ex Josepho et Philone quorum permagna auctoritas sed etiam ex antiquissimis Coptorum voluminibus ostendit auctor vocabulum Moyses Copticum seu iEgyptiacum esse et indicare servatum ex aquis cum vetustissimus ille scrmo /Egyptius sive Coptus aquam significarit per syllabam Mo Mos et Moy , yses autem in eadem lingua sit idem quod nobis scrvalas.
c. 5
, ,

,

;

,

,

,

,

MULiEri. Ecce popahis tuas inallcres In mecllo
:

tui,

Nah.

in i3. Onlvclos iu Chaldaico clare imbeciiiis est instar mulierum. 2 Natio mulierum. Non est crealu liomlnibus superbla , neque Iracandia nalioni malieram. Eccli. X 22. Natio mulierum sunt liomiues mulieribus nati. Kon decet homiriem neque supcrbia neque iracundia. Ita aperie docent fons ipse gr^ccus , et syriaca. Qui superbiam viris, mulieribus iracundiam liic propriam faciunt et iinguis
) ,
,

diclis , et experientiae quotidiana^ 3 ) Mulieres docentes. Is. xxvii
ficis

repugnant.

n. Ilomanorum praeabsimiles. lllustravit contextuni Voc. Lapis , § 5 ) Lapides cineris. MULTIPLICO. Maltiplicasti gentem , non magnificastl LcBtitiam. Is. ix 3. Cliristus ejusque discipuli multos quidera Judaeorum congregarunt , prodigiis juverunl, doctrina illuminarunt illorum tamon pcrmuUi vel non cre-

non multum

:

diderunt , vel a fide resilierunt. Perseverantium heliet v. sq. victoriam tiam eloquenter amplificat ibidem celebrat hostibus extortam sicut in die Madian. Lt Madianitas Gedeon Judic. vii 21 sqq. ita Cliristus suos nostraeque salutis hostes prosiravit. 2 Muitiplicari super numerum. Malta fecisti tu , Domuitipiicati sunt mine Deus meus , mirabiiia tua superriumerum. Ps. XXXIX G. Maitipiicati pro muUipiicata: ut apparet ex chaldaico et B. Hieronymo sic interpretante hebraicum et numerare Si narrare voluero plura sunt , quam ut narrari queant. Qui non ad mirahilia , sed ad homines admirantes referunt , eosque dicunt fuisse innumeros verum dicunt , sed ad latina duntaxat attendere videntur.
, ) , ,
:

,

,

;

MULTUM. ISoii esse jasfas multum; i. e. nimis. Eccle. VII 17. Vetat esse immoderatum , sive in justitia castigante , sive in virtute quacunque alia , quie omnis in medio est , et utrinque reducta ab extremis. MULTUS. Fiii f ne in muitis sint actus tui : et si dives fueris , non eris immunis a delicto ; si enim secutus fueiis, non apprehendes : et non effugics , si prcBcucurreris. Eccli.

MCNDO.
XI lo.

MUSACII.

^G^

mullis ncgotils tc implicare , prtTsertim liicii quie peccatorum origo essc solet : nam si opes aucupai)cris , sacpe non potieris , unde varia dclicta existeuL ; et si festinaveris ita , ut ad optata perlingas , tamen peccatum non efrugies. Mulli pro omnibus. Sic populi multi , et gentes 2 multo), Is. II 3 sq. et Micli. iv 2 sq. sunt omnes populi
ciipidilate
,
) :

\oU

quemadmodum dictum
Is.
II 2.

ad Messiam

esl flucnt ad ciun omnes gentes. videlicet , et ejus ecclesiam. Tra:

didit in morteni animam suam , etcum scelcratis repulatus est : et ipse peccata multorum , i. e. tulit , et , pro transgressoribus rogavit. Ita prophetarum evangelista

omnium

de Chrislo in cruce. Is. Liii ult. Hic est enim sanguis ineus qui pro multis cffundetur in rcmissionem novi testamenli
,

peccatorum ; i. e. pro omnibus. Matth. xxvi 28. idem intellige Marc. xiv 24. Mu:mdo. Deus hominem sontem mundans non faciet innocentem. Nah. i 5. Hebraismus est non sinet impunitum. Diligens Bibliorum leclor eadem verba hebraica ubi noster vertit reperiet Num. xiv 18 nullumque innoxium derelimiuens ; i. e. sine debita poena. Rursus Prov. XIX 5 et 9 de teste falso idem verbum legitur, et ulroque non erit impunitus. versu a nostro exponitur MUi\itio. Super custodiam vieam slabo , ci figam gradum super manitionem : ut videam , quid dicatur mihi , et quid respondeam ad arguentem nie. Hab. 11 1. Instar
:

,

:

:

militis

,

cui

munimentum commissum
, , ,

est

,

custodiam

locum assidue et attendam quid velDeus mihi dicat, si me reprehenderit. vel ego illi respondeam 2) Convertimini ad munitionem vincti spei.Zuch. IX 12, aspirate ad Quicunque in vinculis spem conservatis
,

,

turrim liimissimam , nomen Domini. MUSACH. Hebraice significat tegmen seu tectum. De impio rege Achaz narratur Musacli quoque sabbati quod et ingressum rcgis exlcrius con(Bdificaverat in templo propier rcgcm Assyriorum. k. veriit in templum Domini Reg. XVI 18. De tccto hoc sabbatino cacteris verius exislimasse videLur Gaspar Sancius (|ui illud non levitis aut populo sed regi ipsi tedificatum fuisse censet , ut sub eo tanquam sub conopeo rei divina) sabbatis inleresset. Suadent hunc sensum vcrl)a proxima , ingressum regis viam nimii um per ambulacra aut porlicus , per quas e regia in templum ad suam illam accedere rex solebat. Erat hoc Musach regium atrio sacerdotum
:

,

,

,

,

,

,

proximum
lare

ut spec, non tamen intra illud receptum quidem immolantes canentesque audire commodissime omnium rcx posset , pars tamen populi non
:

,

,

sacerdotalis
sua;

chori.
,

coram Assyrio

Acliaz , ambitionis causa) , sive in ipsum lemsive ipsius Assyrii
,

12

, ,

iGG

McscA.
;

Nanea.

plum infeiri hoc Miisach jussit , et proinde ipsum qno» que aditum eo produci ut in illo suggestu consistens , non jam sacerdotihus proximus , sed inter illos emiuens conspiceretur. MUSCA. Muscce morientes perdiint suavitatem unguenti. Eccle. X 1. Annecte ad finem Capilis superioris qui in uno peccaverit , multa bona perdet. Sit unguentum suave muscoD immortuae creabunt fastidium. Sint coetera bona, unus error multa evertet in re publica praesertim , sive civili sive etiam sacra. sive militari Mlsica. Musica in luctu importuna narratio : flagella ct doctrina in omni tempore sapientia. In fonte graeco
:
:

,

,

,

Ecch. xxii 6. exultans musica tam gravis est auditori narratio intempestiva pruesertim vero cavendum , ubi res llagella et discipUnam postulat , ut aptissimus temporis articulus duce sapieniia ehgatur. MUTUS. Xenia et dona exccBcant oculos judicum , et quasl mutus ( graece , quasi frenum , quasi capistrum ) in ore avertit correptiones eorum. Ecch. xx 3i. Munera judicem nec videre sinunt crimina , nec visa reprehecdere ; ocr.iorum et linguae usum eripiunt.
:

est

in

omni opportunitate

sapientiae.

Quam

molesta in luctu est

laeta et

:

N,
JMabo.
Is.

XLVi

1.

Simulacrum

a

Babylonhs adoratum,

ut Bel sive Baal , qui ibidem nominatur. Naxea. In grceco , et optimis codd. latinis NancBa. Vox est Persica , Dianam significans , quam Antiochus rex ambitione et avaritia ductus , matrimonio secum jungere aggressus est, ac dotis nomine opulentum fanithesaurum petiit. 2. Mach. i i5 sq. Ne ad rem velut inauditam haTcas, Lector, Hehogabalus quoque Uraniae , Cahgula Veneris, Antiochus Gryphus Lunic conjugio gloriati sunt. M. Antonio Athenienses Minervam suam desponderunt, a quibus ihe pro divinis sponsahbus mille talenta exegit. Cave credas Antiochum hunc Magniun esse, vel Epiphanem : nam uterque pridem ante hunc Naneae procum fato concesserat. Et Magnus quidem , is qui a Scipione Asiatico victus est, nullas unquam inimicilias cum Jud.xis exercuit: Epiphanes autem longealio tDOrtis genere et locosublatus est . dum a vermibus cor-

% !43ach.

rGMjsin montibus periit, quod 1. Mach. vibrevius, et IX exphcate narratur. At nosler liic cecidit in templo ISanea!, consilio deceptus saccrdotum Nanca; , et lal>iciibus clanculum obrutus. 2. Mach. i i3 et i6. Est au-

: ,

Naphtha.

Natio.
:

2G7

lem hic Anliochus Sidetes seu Soter in cujus morte narranda discrepare historicos nihil mirum, in re quippe arcana, et rumorihus divcrsis jactata. Naphtiia. Numeratur iuierahmenta ignis Dan. iii 4^>. GriTca vox, Latinis uon incognita. Bituminis genus est flamnKC concipicndcT aptissimum. Xarro. Cousidcrala improhorumfelicitate, et proborum vita acrumnosa , occurrit animo inquit psaltes dubitatio an justiiiac et innocentia) studium non sit omnino supervacuum et inulile. Sed Si dlccbam^ Narrabo sic : ecce nationcm filioram tuorum reprobavi. Existimabam (liebraice, dihgenter cogitavi) ut cognoscerem fioc labor est ante mc : cloncc intrem in Sanctuarium Dei rt inteiligam in novissimis eoram, Ps. LXXii i5 sqq. Si apud me statuerem, hcec aliis ut vera proponere uationem filiorum Dei arguerem stultitiae damnarem fideles ejus famulos, qui sine meUorum spe imprudenter deteriora ehgerent. Scrutatus haec impense, maguo labore nihil tamen idoneum deprehendi, donec ad provideniiae Divinie adyta me contuh, et piorum impiorumque exitum contemplatus sum. Tum vero acquievi facile , cum post annos vitne pauculos (eterna illis praemia, his suppHcia parata respexi. 2 Narrare in scriptuiis. Dominus narrabit in scriplaris populormn qui jucrunt in ea. et principum ; horum
{
)

,

,

,

)

,

,

Ps. Lxxxvi 6. Solus Deus enumerare poterit in lihro infmitce suae scientiae populos omines et prlncipes , qui verae ecclesiae se obsequentes pra^bebunt. 3 ) Narrare pro numerare. Circumdate Sion , et complectimini eam : narrate in turribus ejus : ponite corda vestra in viriute ejus : et distribuite domos ejus , ut enarretis in progenie altera, Ps. XLVii i5 sq. Perambuiate Sionem, eamque circuite : turres numerate, coniemplamini munimenta , aedificia recensete : uturbis sanctae gloria ad posteros usque celebretur.

Nascor. Egregie Salomon stultum cum ebrioconfert: Quomodo si spina nascatur in manu tcmulenti sic para:

ebrius , dum llorem aut fructum decerpit, facile manum spina la?dit itastultus, cum senteatiam gravem aut acutam inepte profert , contemptui se exponit. Natio. Sanabiies (in fonte graeco est, salutares , saluliferas) fecit nationes orbis terrarum. Sap. I i4. Deus mortem hominum non qua\sivit sed res a se conditas ulihtate ac salubritate donavit. 2 ) Natio mulierum ; i. e. homines. Non est creata hominibus superbia , neque iracundia nalioni mulierum, Eccli. X 22. Fihis mulicrum ut habent gra3ca et syriaca. Superbia et iracundia homines non decet.
bola in ore stultorum. Prov.

xxvi

9.

l!t

,

,

13.

, ,

:i68

NAT1VITA.S.

Nazar^eus.
et

Nativit As. Seminaverant agros ,

plantaverunt vineas ;

et fecernnt fructum nativitatls. Ps. CVI 07. Agri eorum et vineai fiiere fertiles. F.on nativitatis fractus pascunt hO" mines , scd sermo tuus hos, qui in te credidcrint , conservat,

hum

Sap. XVI 26. Non copiosus frugum proventus, sed veret favor Dei suos alit ac sustenlat.

Natus. Vid. in Voc. Posteritas. Nave. Ita pro Nun scri])unt LXX, et passim Veteres , qui eos sequuntur imo ipse Siracides Fortis in beUc Jesus Aave. Eccli. XLVI i. Sed cum ex liebraicis chaldaicis latinisque codd. manifestum sit Josuae patrem fuisse Nun mcrito suspicatur magnus Cornelius in Num. XIII 17, id non esse LXX interpretum sed librariorum, qui graecum JSun facilo in Nave mutaverint.
: :

,

,

,

,

,

,

Peritissimus et elegantissimus Ilistorice llebraica; scriplor Berruyerns vocabulum Kave ab Ecclesiastico 1. d. non parenti Josuac, sed ipsi heroi tribuium esse exislimat, eo quod ibidem appellatur successor Moysi in proplictis. Utpote qui non tantum ut princeps et belli dux sed ut propheta DivinohmiinecoUustratus Hebraeos rexit. Itaille, inHisloria Populi Divini, vol. 3 1. n. Nitiltipha3C opinio sermone hcbraico , quo propheta navi dicitur. Est autem in Diviuis Libris noii infrequens , ut hebraica uomina inprimseva lingua ab interpretibus relinquanlur. Navis. Vid. in Voc. Tharsis. Nx\ZAP..€US Bcnedictiones ha?, inquit ad Joscphum moriens Jacob , fiant in capite Joseph , et in vertice JSazar(t;i intcr fratres suos. Gen. XLIX 26. confluant in ejus caput, in euni conveniant. Dicitur Nazarijeus, quod Hobt\Tis est separatus ; vel quia post venditionem tamdiu a fratribus separatus , vel quia Deo religione singulari addictus , et ab eo pra? fratribus ad summam dignitatem electus fuil. Vulgata nostra aUbi clarissime , ubi Samson ad Dalilam de se ait Ferrum nunquarn ascendit saper caput meum , quia Nazarctus , id est , consecratus Deo , sum. Jud. XVI 17. Ideni enim est hebraice , separari Deo , et ei consocrari. De Christo quoque Domino hoc vocabulum
:

legitur Habilavit (Joseph Christi nulritius ) in civilate quce vocatar JSazarelh : ut adimpleretar , quod dictum est oer prophctas , quoniam JSazarceus vocabitar. Matth. Iiull.
:

Ouem lorum interpretes

operosadisputationeexcutiunt,

ut decidatur, dicendusne sit Christus ISazara^as [^ev z ^ an per tsddc [vecims dsdde) : sunt enim ha? cognaliu UtteraB, sed in hoc vocabulo sensum diversum parien(es : Nazarccas enim , ul dixi , soparatum, Dominoconsecratum et sanctum indicat at si per ds legas , surcuhmi seu germen florens habebis. Per prophelas utrumque pnedictimi est nam et sanctimonia Messia? ab omnibus commondatur ; et flos dc radice Jesse Is. xi 1 ,
, : :

Nebula.
SiCvirOricns (hebraicc,

Nemrod.

269
12, appellatur.

germcn) Zach. vi

Quoniam vero dc una littera qua[?ritur, confici rem necesse est per Jinguas anliquas. Urbs Nazareth in Lege Vetere nusquam nominatur. Sed a MaUhcCO in ipso fonte syriaco per ds in arabicis ilcm codd. per ds scricum Christianos dibilur. Ral)bini etiam Hebracorum cunt scribuntque Nazarenos per ds id faciunt. Addunt in quo mulli argumentum a titulo Crucis Dominicac non zdin , sed dsdde inscriptum esse affirmant , testem oculatum seculi Santem Pagninum. Sed fulcro hoc carioso non nitor ; oculatior Pagnino Cornelius a Lapide in Matth. ii ult. testalur , in litteris ejus titnli vetustate fugientibus nulio conalu posse cerii quidpiam attente saepiusque visenti , podeprehendi ; imo sibi tius zdjin visum esse. Nec ullius momenti forel in re lam subtiU imperiti illius nescio cujus auctoritas qui
, , , , , ,

raptim haec pinxit. Nebula. Nanqidd
vocein

tuam ,
,

et

impetus

elevabis in nebula ( hebr. ad nubem ) aquarum operiet te? Job. xxxviil
,

ut pluat ? an illa tibi obtem34. An tu nubi priecipies perans imbre te perfundet ? 2) Pro pruina. Deus dat nivem sicut lanam , nebulam (hebr. etchald. pruinam) sicutcinerem spargit. Ps. CXLVII 6. Terram nivibus ceu lanoe velleribus, et pruina quasi

cinere contegit.

Nebulosus. Nebulosa turris gregis. Mich. iv. 8. Jerusalem vel templum ob ignorantia^ et a^rumnarum
,

;

caliginem.

Necessitudo. Qui hospitio peregrinum excepit postargento emunxerit , subito expellet dicens Exi a facie lionoris amicorum meorum : necessitudine domus viecB hospitio milii factus est frater. Eccli. xxix 34. Cede amicis meis. Indigeo ipse meis oedihonoratioribus bus recipiendus est frater seu familiaris instar fratris. Negotiatio. Pro fructu sive lucro ex negoiiatione.
,

quam eum

,

:

,

:

,

xxiii 18. explanavi locum in Voc. Merces. Negotium. Protegente Deo non timcbis a negotio perambulante in tenebris. Ps. xc 6. hebraice est pestis exitium. Eleganter opponuntur clandestina pericula dcBmonio meridiano luce et palam irruenti. NJAIROD. De Messia Erit iste pax. Mich. V 5. Quo autem modo Christus pax nostra futurus sit , cxpUcat
Is.
, , ,

:

Pascent terram Assur in gladio , et terram ISemrod : et liberabit ab Assur , cum venerit in terram nostram. Messiae discipuli hostes ecclesiaj superabunt , et quidem suis eos armis vincent , sua ipsorum scientia , sua ipsorum de virtutibus opinione et fama , ipsorum testimoniis de deorum inanitate ac turpiludine. Sic Messias humanum genus liberabit slygiorum hostiuna
V. sq.

in lanceis ejus

,

270
notis.

Neomenia.

Nescio.
nominibus tum maxime
:

oppressioiie. Usus est propheta
,

Neomevia. Grascum dies lunoD nov?e primus cujusque mcnsis dies apud Ilebrieos ut nobis calendac lunaribus enim annis et mensibus utebantur Judaei. Celebrare diem hunc solenni tubarum clangore jubebantur Num. X 10. Pvce caeteris commendatur neomenia Tischri, sive Septembris Lev. xxiii 24. Ncomenia haec Tischri
,

:

,

venerabllls et sancta

dles clangorls est et

tubarum,

Num. XXIX

1.

Hanc

intellige Ps.

lxxx

in chaldaico venuste addit , mense qul coopertus est, frondibus nimirum , in festo tabernaculorum , quod in mensem Septembrem incidit. Neophytus. 1. Tim. iii 6. GrcTcum. q. d. nuper insitus. De illo dicitur , qui ab alien.a religione ad veram nuper se transtulit.

m

4

,

ubi Onkelos

paravit

a luctando. AltRachel : Comhebr. luctationibus Dei luctata sum , cum sorore mea , et i. e. vehementissime luctata sum invaluL : vocavitque eumlSeplithali, quasi luctatorem. Gen.

Nephthali. Hebraicum,

me Deus

(

)

Paulus jubet , cum raodes, si forte. corripi eos , qui veritati resistunt , nequando Deus det iliis pocniteniiam ad cognoscendam veritatem, 2. Tim.
tia
II
2.5.

XXX 8. Nequaxdo. Pro

Posuisti in nervo pedem meum, Job. xiil 27. Posuit in nervo pedes meos. Job. xxxiii 11. Machina lignea , qua reorum pedes includebantur , diro cruciatu , cum crura divaricata longius inter se dislrahebantur. Nervum neutro genere legitur Jer. xx 2. Quanta vis tor-

Nervus.

menti

fuerit
,

,

dolores et iamenta sanclissimi prophetae
i4 sqq. Jobus
:

declarant

ibid. v.

,

per translationem

,

morbi supplicium hac vocc
civitati

significat.

Ego non parcam fSinive Nesgio. Dei vos ad Jonam magncB , in qua sunt plusquamcentum viginti milUa hominum , qui nesciunt quid sit inter dexteram et sinistram suam etjumentamulta ? Jon. iv ult. Modus hic loquendi infantcs ut pueros nondum ratione utentes comprehendit. Ilorum fuisse millia centum viginti si cui sit incredibile addat incolas omnes caeteros aetate ac moribus simplices et innocentes nam et in istos eadem phrasis
, ,
:

convenit. Collectus utrorumque numerus non erit nimius cogitanti illud : Ninive erat civitas magna itinere trium dierum, Jon. iii 5. et quidem spectata diametro , non ambitu , ut ostendit sequens versiculus quartus. Omnem fidem excedit , in urbe tanta incolas universe non nisi 120000 numerari. Ad eos ergo , quos dixi jam nihil a ratione alienurnerus hic si restringatur num ohjici sacro historico poLest.
,

,:

NiDUS.

NiMis.

27 1

2 ) Nescio pro aversor. Quare Jejunavimas , et non aspexistl ? humiliaviinus animas nostras , et nescisti ? Is. LVIII 3. Ad virgines fatuas dicit Dominus : ISescio vos.

Matth.

XXV

12.

Paterfamilias quoque

aliis

respondet

Nescio vos uncle sitis. Luc. Xill aS. 3 ) Nescivit iniquus confusionem. Soph. iii 5. NulUus dedecoris eum puduit. NiDUS. Ubi non est mulier , ingemiscit egens. Quis credit ei, qui non habet nidum, et deflectens ubicunque obscuraverit , quasi succinctus latro exsiliens de civitate in civitatem ? Eccli. XXXVI 27 sq. Ubi non est uxor , rei famiUaris custos , vir egenus est et moestus. Quis autem lidat liomini domicilium fixum non habenti ? est enim , ut erro vagus , vel etiam latro , qui pernoctat , ubicunque eum tenebrae deprelienderint.

NIHILUM. Israei si in viis meis ambulasset , pro nihilo forsitan inimicos eorum humiUassem. Ps. LXXX \k sq. Forsitan in hebraico non est : ornalus gratia addiderunt Lxx particulam groecam an , latine utique. Si milii populus meus obtemperasset , utique liostes ejus facile et brevi in nihihim redegissem. Cor autem impiorum pro nihilo. Prov. X 20 nuUius pretii. Lxx , deficiet. Chaldaica cor impiorum , plaga ; videlicet ipsorum. Longe alia ratio est iilius Davidici : Pi^o nihilo salvos facies ilLos. Ps. LV 8. quo turpiter abutuntur aliqui , sahitem nobis a Deo tam parvo pretio vendi , ut donari potius , et gratis omnino dari videatur. Tantum ab hoc sensu abest David, ut de pernicie inevitabili , non de facillima salute loquatur. NuUo modo , inquit , salvos esse patieris hominos , qui nil nisi interitum exspectarunt.
:

meum

2 ) Ad nihilum. De viro probo :- Ad nihiium deductus est in conspectu ejus malignus , timentes autem Dominum giorificat. Ps. xiv 4. Si putes , iniquorum exitium intelhgi in priore versiculi parte , posteriorem ei attexere

aple vix poteris. Dicendum ex hebraico Justus pro nihilo ducit impium , et prasclare de iis tantum sentil qui Dominum timent. Ad nihilum redactus sum , et nescivi. Ps. Lxxii 22. Hebraice et ego stupidus , et nesciens. Confitetur ingenue psaltes , se assequi non poluisse , cur in liac vita bonis mala , malis bona eveniant. Eodem sensu pergit utjumentum factus sum apud te : et ego seniper tecum, v. sq. Etsi providentiae tuae consiUa non magis inteUigebam , quam jumentum nunquam tamen ab oflicio ac debita fide discessi. Qui hic sibi niliilum peccati vel teporis , et in jumento obedienliam voluntate sua carentem fingunt , nimirum fingunt. 3 ) La^tari in nihilo. Amos vi 14. in rebus nihili ; in falsis dns , et criminibus. NlMis. Pro valde. Confitebor Domino nimis in ore meo»
: : : :

,

272
Ps. cvill 3o.

NlMIUS.
,

T^TSI.
,

Valde fTim laiulabo
i. ,

nimiiim enim
lir
,

non possumus
qid llmct

ulira ul ne salis
e.
,

modum

Domlnam

animi viribus , Deum adeo quidem possumns. Bcatus in mandatis cjus volct nimis.
tolis
,

lauclare

Ps. cxi 1. mandalis ejus impense delectatur. 3Yt mandasti mandata tua custodiri nimis ; i. e. summo studio, perfecte. Ps. cxviii /|. nimium enim seu immoderalum quod est , a medio et virtule in vitium excurrit : id quod a Deo posse praccipi , nemo sanus dixerit. Nimis honorificati sunt amici tui , Dcus : nimis confortatus est princi(>atus eorum. Ps. cxxxviii 17. quibus verbis insignem

onim
ista

doctrinam aut pulchritudinem pracdicamus modum si excederent , illa in stultiiiam in deformitatem
: ,
,

degeneraret. NiMius. Inter alia quae a Ciccis gentibus lionore Divino affecta sunt, numerat Sapiens nimiam aquam. Sap. XIII 2. copiosam aquam , i. e. mare. Griece, violentam. xldorabant Neptunum Amphitriten Tethyn. NiSAN. Vide Mensis. Non enim Nisi. Pro sed. Naaman Syrus ad Elisaeum faciet ultraservus tuus liolocaustum aut victimam diis alienis, nisi Domino. 4. Reg. v 17. Ivimus ad castra Syrice, et nullum ibidem reperimus hominem, nisi equos et asinosalligatos^ et fixa tentoria. l\. Reg. Vll 10. JSon justificatur homo ex operibus legis , nisi per fidem , i. e. sed per fidem , Jesu Ckristi. Gal. ii iG. De coelesti Hierosolyma Non intrabil in eam aliquod coinquinatum , aut abominationem faciens, et mendacium , nisi qui scripti sunt in libro vitce Agni. Apoc. XXI ult. David panes propositionis comedit quos non licebat ei edcre , neque his qui cum eo erant, nisi solis sacerdotibus. MaUh. xii 4- pro, sed solis sacerdolibus. Davidem enim secuti non erant sacerdotes in ea fuga , sed pucri tanlum seu famuli aliquot. 1. Reg. xxi
, ,
: :

jurantis. Abrahdb namque promittens Deus , quohabuit, per quemjuraret, maJorem,Juravit per scmetipsum, dicens : ISisi benedicens benedicam te , et multiplicans multiplicabote. Ilehr. VI i3 sq. In auribus meis sunt hrec , dicit Dominus exercituum. Nisi domus multce desertce fuerint , grandes et puichroi absque habitatore. Is. V aeterna veritas non sum , 9. Audivi haec vestra scelera nisi domiciliis vestris multis incolas ejiciam. 3 ) Nisi quia, pro nisi. Quis me adversus inimicos tue,

2 sqq. 2 ) Nisi

niam neminem

:

nemo hominum ; solus Deus. Nisi quia Dominus adjuvit me , paulo minus habitasset in inferno anima mea, Ps. xciii 17. Nisi Dominus me juvisset, minimum aberam a sepulcro, a silentio ( ut est in hebraico) , quod cst in tumulo sempiternum. Nisi quia Dominus erat in nobis. Pt^. cxxiii i sq. Nisi nobis adfuisset.
bitur?

;

, , :

NlX.

NOMEN.

2^3

Nix. Impius ad nlmlum calorem transeat ab aqids nlvlum. Job. XXIV 19. Aliam ex alia calamitatem patiatiir.

Ut ipse spoliavit alios , et omnes acris injurias ferre coegit , ut ibid. v. 7 sq. diclum est , ita vicissim calori et frigori sine tccto et ves(il)us exponatur. NOCEO. Kcque noccbo Invcrltate mca^ inquit Deiis Ps.

Lxxxviii
lidelitati

54.

Hebraica vox menliri significat
,

,

Non fallam fidem

quam
2.

dedi

:

non nocebo
JSoccntes

et fallere. veritati et

me^

,

promissa fallcndo.
JSiliUque illam nocuit.

me.Ps. xxxiv 1. Luc. IV 35. Nam olim hoc verbum accusativo perinde ut dativo gaudebat. NoE. Ita scribunt et Lxx. Hebraice est Noach latine consolator. Vocavitque Lamech pater nomen ejas Noe dicens : Iste consolabitur nos. Gcn. v 29. A Noachonaium apud profanos nomen Jacchi et Bacclii viiisatoris. NOLO. Oblationem noluisti. Ps. XXXIX7, el Hebr. X 5. Utrnmque locum edissero in Voc. Auris. Similis epitasis et ahbi legitur, qua negamus non animo negandi hoc , sed huic alterum longe anteferendi. Patrem nolite vocare vobis super terram : unus est enim Pater vester^ qui in cceiis est. Matth. xxiii 9. Coelestis illePater muUo justius hoc nominc appellatur quam qui vos gcnuere. Non ego
2) A^oceo,
tc.

cum accusandicasn.

Nocenti

Eccli. XXVIII

;

,

autem , sed gratia Dei mecum.
,

1.

Cor.

xv

10.

Longemagis

Divina gratia quam ego. Infirmitas licec non est ad mortem, sed pro gloria Dei , ut glorificctar Fiiius Dei per eam. Joan. XI 4. Mortuus est equidem Lazarus , sed a Deo non tam ejus mors ex hoc morbo , quam Filii gloria quaerebatur.
custodiat
)

NOMEN. Mittam angelum meum est nomen meum in Nomine meo tibi praeest.
,

illo.

qiu prcecedat te , et Ex. XXIII 20 sq.

2 Te ipsum novi ex nomine, Verba Dei ad Moysen Ex. XXXIII 17. Nominatim te prae omnibus aliis elegi. 3 ) Memor nominum. Nec memor cro nominum eoruin per labia mea. Ps. XV 4« Qui mihi adhacserint , ait Christus ( ad quem totus hic psalmus refertur ) eorum priora nomina non respiciam repetamve , seu Juda:i fucriiii, seu alienigenae. U ) Nomen melius a filiis et fUiabus. Is. LVI 5. Promittit Deus suis gloriam majorem , quam qua3 ex procreatis

liberis oriri solet ; sempiternam videlicet. 5 ) Nomen Sapientiae. Sapientia enim doctrince secundum nomen est ejus , et non est multis manifesta. Ecch. vi aS. Mirum dictuest, quam varias varii ingressi sint vias ut ex nomine Sapienliae ahquid liuc aptum excuderent ad hnguam hebraicam , chaldaicam , arabicam , im(j

iurcicam^ etpcrsicam, ad sTcecam ctiam , demumqiie

, ,

^74

NON.

NOVALE.

latinam confugerunt , u\ otymon eruerent, qno doceremur, Sapientiam esso renroccultam. IVIuIto expeditius cum pererudito Pineda in ,fob. xxviii 18 dicemus , Sapientiam , quemadmodum occulta est ipsa ita rerum occultarum , auri gemmarum , thesauri, nominibus
, ,

significari

:

ita ut
,

nomen

accipiatur,
,

non proprium

et

sed adventitium et metaphoricum. Sapientia talis est , qualia ea sunt quorum nomine insignitur ut enim thesaurus , argentum, aurum, lapides in abdito latent pretiosi ita verus Sapientiasususplerosque fugit. 6) Vaticinium ex nomine. Peculiare genus erat vaticinandi , cum certum quoddam nomen instinctu Dei
:

grammaticum

,

:

imponebatur rem futuram significans quam dicere proplietiam onomasticam possis. Oseas propheta fiiium appellare jubetur Jezrahel, quod sanguinem Jezrahel
, :

vindicaturus esset Dominus ; filiam vero Absque mlserlcordia , filiumque alterum Non populus meus , ad iram Dei indicandam. Os. i 4 sqq. Isaice filius Jasub (Is. Vii3) ipso suo nomine , quod indi Deus jusserat , reditum populi ad pristinam felicitatem pr.-Eountiabat. Jeremias nomen Phassur iniqui mutat in Pavor , Jer. xx 3 cerquo imminens poena ipsum et tissimo timoris omine amicos impletura erat. Rex ^Egypti vocatur Schaon Tumultus. Vocate nomen Pkaraonls regis Mgyptl y TamuUum addaxit tcmpus, adregisetregni perniciem. Jer. XLVI 17. Ipsum nomen sanctissimum Jesu ideo imperatum est ut generis humani Salus praemonstraretur. Matth. 121. Ego autem non (in IMO^v. Pro nondum. Christus inquit fonte gra3C0 aperte est , nondum ) ascendo ad diem festum istum. Joan. vii8. Qui nondam dicit , non recusat, sed differt. Nihil ergo inconstantiae aut falsitatis in Domino , cum deinde et ipse ascendit ad diem festum. ibid v. 10. satis enim oslendit vox nonduni, quQd nunc non facit
, , ,
:

facturum se postea. 2) Non, per epitasin. Joan. xi

h.

1.

Cor.

xv

to.

ut

modo demonstratum
IVOSGO. Vide
ISovi»

est in Nolo.

NovACULiV. Rasurus praedicitur Dominus populum suum in novacula conducta , in his qui trans flumen sunt , in rege Assyriorum. Is. VII 20. Per Assyrios trans flumen adductosDeus servilem in modum radet Juda30s repentina irruptione ob scelera sua opprimendos. Et quidcm conductitius hic tonsor , officio suo functus , domum se recipiet sed vobis (v. 21 ) tantam relinquet egestatem, ut vir etiam opulentus non nisi vaccam et par ovium possessurus sit ; vineie autem ( v. 23 sq. ) ita sylvescent, ut in iis tanquam in ferarum latibulis institui venatio possit. NOVALE. MuUicibi in novatibus patrum : et aliis congre,
:

,

Novr.

NuDiTAs.

275

gantur absqiie judicio. Prov. xiil 23. Miiltimi cibi eolligitur ex agris virorum prudentium, quales esse solent patres , elsi alioqui haud locupletum : cum alii , forlasse ditiorcs , sed sine judicio laborantes , pauciora conse-

qnantur. Innovate vobis novale. Os. X 12. Peccatorum lolium 2 ct spinas eradicate , et animi vestri agrum colere rursus
)

incipite.

Novi. Pro approbare.
Ps.
i

ISovit
;

Dominus

viani justorum.

id est

,

comprobat
:

IMOVISSIMUS. Dixerunt

ejus rationem habel. JSon videbit novissima nostra.

Jer. XII 4. Nefarii homines , Dei providentiam negantes , dixerunt : Non est , qui exitum nostrum prospiciat , aut ccrtum vitoe terminum modumque consiituat. 2 ) Terra novissima. Ez. xxvi 20, Sepulcrum. 3 ) Infernus novissimus. Prov. xv 24. Hebraice dici-

tur infernus qui deorsum est. k) Dies novissimi. Is. ii 2. Tempus Evangelii. Idem est Mich. IV 1. Quemadmodum Joannes novissima hora est. 1. Joan. ii 18. NOVITAS. Vocum novitates vitari Paulus jubet 1. Tim. VI 20. Graecum vocabulum significat verba inania , sinc mente sonos. Apostolus eamdem vocem repetit 2. Tim. II 16, ubi Vulgata significanter appellat inaniloquia,
:

NOVUS. In diebus novorum et in tempore messis opponuntur inter se Eccli. xxiv 35 sq. id est ver et aestas. videlicet Eadem ratione dicebatur mensis novorum novarum frugum de quo in Voc. Mensis. XOX. Nocte tacere feci matrem tuam. Os. IV 5. Cum nox captivitatis et miseria' appetierit perturbata tacebit Synagoga. 2 Protrahere noctem. Noli comessationes et otiosas ne nugas ad multam noctem producere o princeps ut ascendant poputi pro eis , i. e. pro protralias noctem se. Job. XXXVI 20. Noli mane somnum ita protendere ut populos responsa expetentes audire non possis sed ut tempestive admittantur pro se loculuri , el cura
,
:
.

,

)

,

:

,

:

,

brevi a te expediti redire ad sua negotia domum possint. 3) Nox impotens. Sap. xvil i3. Yid. in Voc. Traductio. NuBES. Apostoli sunt nubes , et coIumb£E , Is. LX 8.

utrumque ostensum

in Fenestra.

NUDITAS. Prohibe pedem tuum a nuditate , e* guttur tuum a siti. Jer. Ii 25. Noli ad deos alienos currere tanto impetu , perque vias tam asperas , ut pedum tegumenta scindantur noli Euphratem et Nilum vado transire ut hos tibi dominos qua^ras quos sitire te profiteris dum dicis adamavi quippe alienoSy et post eos ambulabo,
:

, ,

,

:

ibid.

,,

^7^
Is.

j^uDo.

Nycticor\x.
:

NUDO. Ornatissime dictum Parietem nudavit clypeus, xxii 6. Clypci omncs ex armamentariis rapti sunt et huc ad Ilierosolymae obsidionem allali.
2)
,

Nudatum

caput. Satiabitur ira

mea

,

inquit

Domi-

nus dc cniore occisorum , et de captivitate nudati inimicorum capitis. Dcut. xxxii U-^. Captivorum enim hostium
capita radebantur. Vide Caivitium. NiiG^. ISugas qui a lcge recesserunt
,

,

congregabo.

homines nauci leves. NUMERO. In obsidione domos Jerusalem nnmerastis. Is. xxii. lo. vel ad labores acqualiter parliendos , vel ad anSoph.
iii

i8.

,

nonam
Cibavit

et

aquam
pane

NUMERUS. Hostis

in singulas distribuendam. inquit captiva Ilierosolyma ,

adnumerum dentcsmeos y

me

erant. Hoc pane sunt. Talisest Prov. xx 17 panis mendacii : nam hebraice idem est vocabulum , quod Ilieronymus ibi translulit catcato , in Threnis hic ad numerum. Fuisse hoc panis genus antiquis nolum , discimus ex Fabii Verrucosi dicto , qui beneficium ab liomine duro aspere datum , panem lapidosam vocabat , quem esurienli accipere necessarium sit , esse acerbum. Seneca I. 2. de Benefic. c. 7. 2 ) Numerus dierum. Vita viri in numero dierum : dies autem Israili innumerabitcs sunt. Eccli. XXXVli 28. Unicuique statutum est vitae spatium , minime quidem diuturnum : at respublica non moritur. Imo et singuli qi\ique ob vitam pra^clarc actam nomen immortale adipiscuntur : ct nomcn iilius erit vivens in CBternumt ibid.
v. sq.

fregit , cibavit me cinere. Thren. lll i6. cui cinis et arena calculosa incocta , sensim dentes mihi singulatim fracli

NuxQUiD. Particula ha^c , sicubi est obscurior , cum sequente interrogandi signo commode solvitur per nostrum utique absque interrogatione. Utrum affirmet , an neget , ex ipsa sentenlia3 condiiione spectandum est. Nunquid irascitur per singulos dies ? Ps. vil 12. Imperitis \idetur David misericordiam Dei laudare , qui non irascatur quotidie, atqui commendot justiliam , qua3 uLique sensus enim sceleri quotidie seu tota die indignatur est ut bene repra?sentatur in Targnm Chaldaico irascitur adversus impios tola die. Sic et Habacuc aHirmat non negat, cum dicit Nunquid in flaminlbus iratus es Domine ? aut in fluminibus furor tuus ? vet in mari indignatio tua ? Hab. iii 8. Iram suam omnipotentem ostendit utique Deus contra populi sui hostes in dividendis flumine Jordane et torrentibus Arnon , imo in ipso mari rubro. De Ps. Lxxxvi 5 admonui suo loco. Vide Uomo, 2. Nyctigorax. Graccum corvus nocturnus. Ps. ci 7. aliqui et falAlii ex licbraico noctuam , alii bubonem
:

,

:

:

,

,

Oc.iUDio.

Obligatio.
,

277
:

conem
a

vertunt. Parum rcfert ad sensnm primarium quacunque ave nocturna similitudinem duxeris ea-

dem mus

solitudo indicatur pauperis illius et anxii
liic in titulo

,

cui psal-

Iribuitur.

o.
fructus. Eccli. XXXIX.

voce dicit : Obaiidite me Divini Vox Sapientiae , inquit Siracides , per me ad vos , o Judaei : Audite me , filii Dei ; seu, ut est in fonte graeco : Exaudite me , filii sancti.

Obaudio.

Sapientia

m

17.

Obductio. Ne festines in tcmporc obductionis. Eccli. Si in tempus caliginosum acrumna? incideris , noli impatienter celerem liberationem petere exspecta DoII 2.
:

minum.
Obductus. Omnis plaga
vialitia nequitia muUeris.
tristitia cordis est
,

et oninis

Et

omnem plagam
nequitiam
,

gam videbit
mulieris
et

cordis

; et

omnem

et ; et omncm obductum omnem vindictam et non vindictam inimicorum.' Eccli. XXV 17 sqq. Tristitia animi est instar omnis plagae est
, ,

non planon nequitiam non obductum odientium;
,

et

,

et

omnium plagarum

quitiam omnem alia plaga tolerabilis homini potest videri , modo trislitia eum non obruat et omnis nequitia , modo non muliebris ; et omnis eventus sinister modo non ab osoribus dedita opera accersitus ; omne denique malum illatum , modo non ab inimicis profectum sit.
; ,

deterrima et nequitia mulieris nealiam vel continet , vel superat. Omnis
:

ObediEiVS. Testis mendax peribit : vir obediens loquetur victoriam. Prov. xxi 28. Hebraica vox , quce viro addilur , et audientem significat , et obedientem. Quare , ut versiculi connexio et p;srtium oppositio debita conservetur , haec est statuenda sententia Tcslis falsus denique succumbet is autem vincet , qui vel non nisi comperta et a se ipso audita testabitur , vel innocens el legi in omnibus obediens judicii aleam subibit. Qui haec cxlra judicium protendunt , et hunc locum ad promissam voto obedientiam trahunt , viderint ipsi , qua ratione partium nexui et versus hujus integritati consu: :

lant.

Obfuscatio. Erubescite , praeter alia multa , etiam ab obfuscatione dati et accepti. Eccli. XLI 24. Pudeat vos fraudis et negligentiae in conficiendis rationibus expensi et accepli. Obligatio. Declinantes autem in obligationes adduct Dominus in judicium,poenam subituros, cum operantibus iniquitatem. Ps. cxxiv ult. Quia hebraicus fons habet

)

, ;

i^jS

Oblivio.

Obturo.

tortuosa sua , ideo solertissimus Heserus ad liunc locum suspicatur, interpretem scripsisse obliqaationes, librarios vocabuli hujus ignaros in obligationes mutasse. Ut aperte iniqui , ita ii quoque a Deo plectentur , qui se dolis clandestinis obligant , qui falsis doctrinis , principiis affectatis , et excusationibus vanis obstringunt. Oblivio. Vocalus a potentiore , ne improbus sis , ne impingaris ; et ne longe sis ab eo , ne eas in obiivionem. Eccli. XIII i3. Noli importunus essc, ne offendas : sed nec eum fuge , ne ex ejus memoria peuitus excidas. Obliviscor. Deus ostendit mihi super inimicos meos suam de illis ultionem mihi ostendit ; verumtamen ne occidas eos : noli , o Deus , subito eos perdere ; sed lento supplicio macera : nequando obiiviscantur popuU mei. Ps. lviii 12. non gentis mece , sed gentes mece : sic enim habent codd. hebraici omnes , et graeci plerique. Ut diu in populorum memoria hoereant poenae , quas irrogari diu viderint. OBRYZUM. Pretiosioreritvirauro, et homomundoobryzo, hebr. opliir ; nimirum auro optimo. Is. xiii 12. Miles
hostilis

nuUo pretio llectetur, ne occidat. Obscuro. Repleti sunt qui obscurati su7it
,
,

terrcB
,

,

domi-

bus iniquitatum. Ps. LXXIII 20. Obscuri terrae les obscuro loco nati , repleti et satiati sunt

ignobi-

domibus

ac bonis inique partis. Obscurare pro advesperascere , noctem ingruere. 2 Eccli. XXXVI ult. Digessi locum illum Voc. ISidus. 3) TenebrcB non obscurabuntur a te. Ps. CXXXVIII 12. Divinis tuis oculis ne tenebrae quidem obscurae sunt aut quidquam tibi abscondunt. Plura dixi in Concutco. Obstetricor. Deus omnia gubernat, omnia condidit Obstetrihaec uberius exsequens Jobus , addit etiam cante manu ejus, eductus est coluber tortuosus; ( de quo in Voc. Coluber. ) Job. xxxvi 10. Hebraice absque hac
:

metaphora simpliciter diciturmanusejus formassehunc
serpentem.
sicut aspidis surdce , et obObturo. Furor iilis turantis aures suas , quce non exaudiet vocem incantantium , et venefici incantantis sapienter, i. e. perite. Ps. LVii 5 sq. Aspides , inquit in hunc locum Arnobius, ideo ab incantantibus non capiuntur , quia ponunt unam aurem in terram , et aiteram aurem de caudcB succ acumine obturant. De serpentum incantamentis antiquissimamfuisse

et multa secula pervagatam esse , docet hic ipse Davidis locus , et alter Jeremia? viii 17. Persuasio haec vera fuerit, an falsa , nil refert : quoniam , ut et Symbolorum magistri docent, in similitudine non solum verum, sed et pro vero receptum admittitur, eo qnod similitudo non argumenti vim habcat, sed declarandi.

opinionem,

, ;

OCCASUS.
:

OCLLUS.

279

OCCASUS. Asccndit super occasum ; LXX , de occasu ; llieronymus , per deserta Dominus novien iili. Ps. Lxvii 5. Populum suum ex ^gypto per deserta et occidentalem ArabioD pnrtem prcTcessit. Allegorice D. Gregorius liom. 17 in Evang. subtiliter , ut solet , de Christo : Super occasumvidclicet ascendit : quia mortem^ quam pertulit , resurgendo calcavit, OCCULTUS. Sicut cortex mali punici , sic genct tucs, absqueoccuUis tuis. Cant. vi 6. proeter eam genarum paitem , quac sub velo latet. OCCUPATIO. Occupatio magna creata est omnibus hominibus. Eccli. XL 1. Fons grrecus inquietudo magna nimiruin magna molestia. OCTAVA. In titulo Psalmi vi et xi legitur pro octava. Id non festum ad octo dios productum nostro more significat, sed instrumenlum musicum octo chordarum ut vox hebraica indicat. OCTO. Da partcm septem , nec non et octo. Eccle. xi 2. Septem pro multis , hebraismus est pervulgatus. Longius progreditur Salomon Da egentibus , non multis tantum , sed pUirimis da petentibus, quotquot potes. 2 ) Octo primates. Et erit iste pax : cum venerit Jssyrius suscitabimus super eum septem pastores , et octo primates homines. Mich. v 5. Postquam advenerit Messias, pax nostra irruenti in nos hosti tartareo se opponent multi pastores gregum, et plurimi viri scientia et probitate insignes. OCULUS. Sapientis ocuii in capite ejus. Eccle. II i4« Sapiens circumspectione utitur. 2 ) Bonus oculus. In bono oculo adinventionem facito manuum tuarum. Ecch. xxxv 12. Offer Deo , quidquid invenerit manus tua , i. e. pro facultatum tuarum mensura sed id memento facere laeto oculo, et vultu hilari ut versu praecedente dixerat. 3) Oculus hominis. De vocatione gentium : Domini csi ocutus hominis et omnimn tribuum Jsrael. Zach. ix 1. Deo debentur , Deum respiciunt oculi omnium , non
:
:

:

:

:

,

IlebroEorum tantum sed genlium quarumcunque. Lxx etChaldaeus invertunt phrasin Deus respicit non solum Judaeos , sed omnes homines. Utrumque Paulino illo coutinelur : Jn Judceoram Deus tantum ? nonne et Gentium ? Imo et Gentium. Rom. Iil 29. 4) Septem oculi super lapidem unum. Zach. iii 9 et
,
:

IV 10. Septem angeli, Spiritus Divini dona ecclesicedisIribuentes de quibus dictum Voc Lapis , § 2 Lapis
:

Christus.
, oculus incolarum lerrce. Zach. v 6. Id spectare videntur omnes , ut peccatorum suorum mensuram impleant. Totum locum dedi Voc. Amphora,

5)

Amphora

unum

, ,

!i8o

Odium.

Oleum.

Odium. Jacob dllcxl , Esau autem odio liabuL Rom. ix i5, ex Mal. i 2 sq. Figiira est epltasis , qua insigneni Jacobi amorem profiteliir Dcus , non quasi Esavum vere oderit , sed quod Jacobum multo magis amaveriL .Qui vero ad aeternam alterius electionem , damnationem alterius , ha?c verba trahunt, repugnantia profectotrahunt cum enlm nondiim natl fuissent , aut aliquid boni eglssent y aut mali non ex operibus , sed ex vocante , ea facta partitio est , ut asseverat Paulus 1. d. V. 11 sq. Nemo autem nisi ex operibus, et quia male ogit, in verum Dei odium ac damnalionem incurril. Et in ipso Malachia haec additur explicatio et posui montes ejus in solitudinem , et licBreditatem ejus in dracones desei^ti. Mal. i 0. quoe nihil habent cum aeternis pra?miis suppliciisve commune , sed ad prccsentis vita^ rationes duntaxat pertinent. Eodem recidit locus Ilebr. XII 17, si totus legatur : postea cupicns lia;reditare benedictioncm , reprobatus est : non enim invenit pcenitenlice locum^ quanquam cum iacrymis inquisisset eam* Nihil hic de salutari poeuitentia qua3 peccato abolito jus gratiae Divinse reddit ; nihil de Dei aeternum reprobantis decreto. De illa pocnitentia sermoest, qua commotus Esau i?i'ugiit clamore magno , ut est Gen. xxvii 34, et male venditum jus sero repeliit, cupiens hcsreditare benedictionem ei juri annexam. Sed quoniam Deus Jacobum praetulerat, excidit quidem Esau lioc suo voto iion ideo tamen aiterna quoque salute, ut inteUigentissimus Divinae Paginae Ca)sar Cahnus ostendit , in 1. Reg. IX 2 , seu in Samuele Ecclesiaste , edit. latinx vol. a
: : , ;

s.

86.

Odollam. Mich. I i5. Declaravi in Voc. Hceres, Odorok. Odoratusque est Dominus odorem suavitatis sacrificante Noc. Gen. viii 21. Humano more loquitur.

Tam

gratum

ei fuit

hoc sacrificium

,

quam

suavissimi

odores hominibus. Cffusgatio. Vide Obfuscatio. Oleum. Omni tempore sint vestimenta tua candida , ct oleum de capite tuo non deficiat. Eccle. ix S. Geminum laetitiae signum utrumque enim convivantium erai. Esto, inquit, semper hilaris et jucundus. Idcirco coeleslis illa laetitia , et unctio eminentis Divinae gratiae , qua speciosus forma prae hominibus omnibus delibutus est oleum laetitiae dicitur Ps. xliv 8. 2) Immutari propter olcum. Genua mca infirmata sunt ajejunio : et caro mea immutata est propter oleum. Ps. cviii 24. quia oleo carui, quia unguentis abstinui. Qui retinet 3 ) Oleum vocare. De litigiosa muhere eam quasi qui ventum leneat , et oleum dextercB sucB vo^ cabit. Prov. xxvii 16. Litigiosac feminae silentium impe:

:

,

, ,

Olla. oBi tam csl inulile quam ventum tenerc vellc aut rare aut ]am elapsum oleum jubere in manu consistere
Oliva.
, , ,

,

revocare. U) Olenm in .EgYptnm fciTC. Os. xii i. Reprehendunlur IsraOlitaL* , quod amicitiam TEgypliorum prensarent ob eamque rem inler alia munera oleum mitterent. Erat enim oleum prcTstantissimum Samariae. 5 ) A facie olei computrescet jugum. Is. x 27. D. Hieronymus inquit propter Dei misericordiam. Chaldaica : propter Christum. Est sane Christus Dei misericordia ,
:

et

oleum effusum nomen
6
)

ejus.

peccatoris. Corripi a justo David optat : oleum autem peccatorls non impinguet caput meum. Ps. CXL 5. Hebraice oleum venenatum non frangat caput meum. Non mihi contingat , ut impii adulatores suis laudibus qui blandientis virtutem meam infringant, similes ei specie oleum venenatum capiti affunderet. Quin etiam precabor deinceps quoque pro ilhs Deum , ut et ipsi malas suas cupiditates exuant ; quoniarn adhuc et oratio
:
^,

Oleum

mea
7)

in beneplacitis
Filii olei.

eorum. ibid. v. 6. Zach. iv i4. EHas et Enoch

:

de qcibus

mox

in Oliva.
,

Oliva. Feminnc succendentes ossa olivarum. Bar. VI 4^Magicus erat ritus quo ad sui amorem pellicere et inut in Theocriti Pharllammare juvenes conabantur maceutria videmus. 2 DuoB ohvae ad dexteram et sinistram candelabri. Zach. IV 1 1. Sunt Enoch et Elias ut discimus Apoc. xi 4. Dicuntur a Zacharia v. sq..duce spicce olivarum quia tanta
:

)

,

,

:

in ilUs copia baccarum , quanta est granorum in fertili spica ; inde per fistulas aureas aduncas , seu canales aureos incurvos ceu rostra , suffunditur sive infunditur oleum. Isti sunt duo fdii olei , gratiae mictione pleni et vitag doctrinaeque splendorem ex omni parte diffundentes qui assistunt Dominatori universce terrcB. Zach. 1. d. V. ult. deprecatores videlicet pro Dei servis , et ad ejus imperia exsequenda parati. Olla. Moab olla spci mew. Ps. LIX 10. Moab lebes spd mece, Ps. cvil 10. Utroque loco hebraice est Moab olia seu lebes hivationis mece. Quocirca recipere non possumus pinguem illam expositionem , Moab ollam dici a pecoris opimi abundantia. Non ad culinam respicit rex et victor magnanimus , sed Moal)itas ostendit sic perdomitum iri , ut imperari eis infima quaeque obsequia possint ; ideo pollubrum appellat , abluendis manibus , Vel etiam pedibus destinatum. 2 ) Nigredo ollac. De Ninivitis , capta urbe a Nabuchodonosore trementibus Faciesomnium eorum sicutnigredo ollce. Nab. 11 10. Ex pallore nigror faciei , veluti omni san: ;

: , ,

iSi
guine carentis.

Omega. Onager. Eodem sensu Joiil ii 6 Omnes
:

dlgentur in oiiam.

Eamclem ob caiisam

vuttus refacies combustcB

vultus eorum. Is. xiii 8. Pra)ter timoris vehementiam causa altera coloris nigri est fames. Peiiis nostra quasi ciibanus exusta est a facie tempestalum famis. Thren. v lo. dum inedia diuturna succum et sanguinem absumit. 3 ) Reliquiae in ollis. Ad vaccas pingues in monte Samariaj ( sic Israelitarum proceres appellat Amos , gau-

dens imaginibus ex agro
Levabunt vos
in contis
,

petitis ) ita loquitur propheta : et reiiquias vestras in oiiis ferven-

tibus. Amos iv 2. Concident vos , et membrorum alia contis prcTefixa circumferent , aiia coquent; i. e. hostes vos et vestra consument. Omega. Grajci alphabeti littera ultima, ut Alpha ejusdem prima est. Deus se Aiplia et Omega appellat , Apoc. quia principium et finis est re1. 8 , XXI 6 , et XXII i5
:

rum omnium.
Omxis. Pro summo maximo. Omnem escam abominata animaeorum. Ps. cvi 18. Despicatui habuere manna, cibum omnium nobilissimum et pretiosissimum. Deum time j et mandata ejus observa : fwc est enim omnis homo^ i. e. hoc enim qui facit , homo est optimus et pricstantissimus. Eccle. ult. i3. Omnis plaga tristitia cordis est et omnis maiitia nequitia mulieris. Eccli. xxv 17. gravissima plagarum summa omnium malitia. Hi sunt Dii exclamant Phih'sthcei de Hebraeorum Deo vivo et vero qui percusserunt /Egyptum omni piaga in deserto, 1. Reg. cacteras IV 8. internecina plaga, exitio in mari rubro enim plagas non in deserto, sed domi senserant. A quibus omnis homo vivens, universa vanitas iion abludit illud P3. xxxviii 6. vanitas inanississima , mera , summa. pro nullus. 2 ) Non omnis , vel etiam omnis non
,

est

:

,

:

:

,

,

sabbato. Ex. XX 10. nulhim opus. Cum interierit , non sumet omnia, Ps. XLVIII 18. Nihil hinc secum auferet moriens , nullum suum bonum tollet sepulcro inferendus. TSon dominetur mei omnis injustitia. i. e. nulla. Ps. cxviii i33. JSon fecit taiiter ornni nationi, pro , nulli alteri , nulli praeter nostram. Ps. GXLVII ult. Omni homini noii intendere in specie. Eccli. XLii 12. Nullius hominis pulchritudinem fixisoculis con-

Non

facies

omne opus

in eo

,

templare. OaiAGER. Ascenderunt ad Assur , onager soiitarius sibi Ephraim munera dederunt amatoribus. Os. viii 9. Ephraim seulsrael,!. e. regnum decem tribuum , in captivitatem Assyriam migravit quia veluti onager , liberum se natum putans jugum legis detrectavit, et sine ullo Dei respectu sibi soii vixit. Frustra feccrunt sumptus maximos in ^gyptios , adjutores suos nam ( v. 10 ) etsi aliquam Israeli quietem concedam , ne regi Assyrio
: , :

: ,

Onocentaurus.

Onus
:

283

tamen cjusque principibiis pendere vectigal cogatur iT. ) propter rcpctitas et auctas simulacrorum reli{ V. giones impias tandem v. 12 scribam in eum sentenet multiplicem poenam in lcge procdictam de tiam
, ( ) ,

illo

expetam scntient mala lioentia contempserunt.
:

,

quoe velut ad se

non per-

2) Gaudiinn onagroram pascua gregum. !s. xxxil 14. Adeo deserta erit urbs et ruinis suis sepulta , ut extra illam in pascuis , ubi antea greges civium alebantur , durabitque onagri exultaturi sint nemine prohibente hcec solitudo usque in (tternum. ibid. i. e. hebraico loquendi modo , diutissime. S ) Onager attrahens ventum. Onager assuetus in solitudine in desiderio animce sace attraxit ventum amoris sui nullus avertet eam. Jer. ii 24. Quah's est onager , animal quod concepto libidinis oestu ex monsalacissimum tium jugis auram et odorem comparis explorat , nec talis ulla vi a prosequendis amoribus averti se patitur et in flagitiis est Synagoga , deorum amore furens ac sordibus suis deprehendenda facile a qua^rentibus omnes qui quctrunt eam non deficient , hebr. non fatigabuntur. ibid. OxXOCEXTAURUS. Is. XXXIV i4. Invenics Voc. Faunus, O^OCROTALUS. Is. XXXIV 11. Tclra imago loci deserti, tanquam domiciliis excisis ad nudum usque solum si ad mensuram et perpendicu^jm ccquata sit superfiet ( ibid. v. i4 ) daecies. Oninia feris besiiis plena monum spectris. Allegoria diei ultimi , quo Christus Judex res et spes impiorum omnes evertet et corpora
, , ;. , ,
:

,

;

,

,

,

,

,

cum animabus

inter

monstra stygia

exilio aeterno

mulc-

labit : quo tempore ( v. 12 ) infehces illi frustra ducem et regem optabunt. Oiius. Gens Chaldoeorum lioi^ribitis et terribiiis est : ex sevietipsa judicium et onus ejus egredietur. Hab. i 7. Non

aliunde judiciumpetet sedjudice gladio decidet omnia» el jure neglecto onus qualecunque cuicunque imponeL 2 ) Onus pro vaticinio. Voce Iiac utuntur prophetae , cum tristia nuntiant ut observat B. Hieronynus in Is. c. i5. Sic Onus Babytonis ; Onus Moab ; Onus Damasci ; Onus Mgypti. Is. xiii 1 , XV 1 , xvii 1 , xix i. id est praedictio malorum his gentibus ingruentium. Onus Klnive, Nah. i i. Sicut enim urbi huic supplicium deprecanti temporis Jona3 ignoverat Deus , ita eam diutissime post addixit exitio, cum practer crimina ctetera Israelitas captivos dirum in modum cruciasset. Super ducem onus istud , quiest in Jeruscdem , et super omnem domum Israet. Ez. xii 10. SedeciiB regi suam et regni tolius ruinam praenuntiat : ubi Sedecia3 captivitas Ciucitasque indicatur per illa in humeris portabitar , in caligine egredietur
: :

:

) ,

284

Operimentum.

Operio.

iit non videat oculo terram. v. i^. ipsam , Babylonem , non videbit , ibique morietur. v. i5. Ilabacuc onus i 1. siiie ullius populi nomine ponit : quia ciiim multis gentibus poenam pracdicit, nuUam pne cdeteris nominat. Zachalias vocabulum hoc usurpavit Ueto sensu , de beneficio

niaximo vocationis gentium

quod tamen ipse sub allegoria proponit expeditionis belJictC , et cladis per Messiae duces infercndae. Onus vcrbi Domini in terra Hadrach , et Damasci , requici ejus : quia Domini est oculus liominis , et omnium tribuum IsracL Zach. ix 1. Deorum simulacris exitium nuntio , exturbandis e Syria , cujus partes sunt Hadrach ct Damascus. ( ponit has gentes loco omnium. Dominus deinceps imperabit ct requiescet in genlibus nam et harum oculi , non solius Israelis , Dco debentur ; seu , non a nobis tantum , sed a populis omnibus , eum respici par est. 3 ) Onus Domini ; passivo sensu , ut superiora , simulque activo onus , quod fcrt Dominus , et quod imponit. Jer. xxiii 35 sqq. graviter Deus repreliendit incredulos , qui irridentes proplictam interrogabant Quod est- onus Domini? quam novam praedictionem affers ? ({uid horrifici oneris rursum commcntus es ? Sed debita cum modestia et reverentia sciscitari jubet : Quid respondit Dominus? aut quid Locutus est Dominus ? Si qui vero in contumacia perseverante interrogare petulanter pergant , Quod est onus Domini ? dices ad eos : Vos estis onus non , ut male quidam legunt , Ut quid onus vobis ? ) projiciam quippe vos , dicit Dominus. 1. d. Quneritis de onere , quod vobis impositurus est Dominus ; scitote vos ipsos esse onus ipsius , sed jam propter malitiae gravitatem intolerabile , atque ideo projiciendum. Operimentum. Revelabitur operimentum ( LXX habcnt portas ) Judce ^ et videbis in dle illa armamentarium domus saltus. Is XXII 8. Munimenta Jerosolymae perrumpentur et in hoslium manibus videbis spem tuam ultimam , ar:

:

:

:

(

mamentarium
Saltus Libani.
super

a

Salomonc instructum

in

domo

dicta

Operio. Tinior Domini

omnem gloriam
,

et coelestes spiritus

sicut paradisus benedictionis , et operuerunt illum. Eccli. XL 28. Deus imo et hominum sapientissimi qui-

gloria eum cumularunt. 2 ) Operire in furore. Operuisti in furore, et percussisti nos : occidisti , nec pepercisti. Opposuisti nubem tibi , ne transeat oratio. Eradicationem , et abjcclionem posuisti me in medio populorum. Thren. III 45 sqq. Divinus furor tuus llagellis nos obruit , neque cessat percutere. Deprecationrjm nostram penetrare ad te non sinit obstans peccatorumnubes. Ideo nos eradicasti , etludibrium populis

que

,

omni

objecisti.

,:

Ophaz.

Oriens.
:

283

o) Operire in jcjunio. Opcrui injcjanio animam meam, Ps. Lxviii 11. Veteres in gravi luctu caput velabant quo respicere David lioc loco videtur. Vel si mavis, laluit et inedia ac mccrore solitario Deum sibi propitiare conatus est. Opmaz. Auram de Opliaz, Jcr. x 9. Chaldaice, Ophir. Sub duobus nominibus locus idem.
,

Opiiiomachus genus locustoe, serpenti ininncum unde et nomen oblinuit. Levit. xi 22. addit rcgius Opus. Enumeratis gravissimis pccnis Hoc opus eorum , qui dctraliunt mihi, Vs, cviii uo. valeis hiec illis erit merces , hoc operae pretium. Oratio. Carissime , de omnibus orationcm facio pros;

,

:

pere

omnibus prosper

ingrcdi^ et valere. 3. Joan. 2. Prccor sis, et valeas. 2) Oratione orare. Jac. ult. 17. Enixc ,
te

Deum

,

ut in ia

majorem

^nodnm rogare Deum.
3) Oratio in peccatum. CAim]udicauu\ cxeat (seuexicondemnatus : et oratio ejus fiat (liet) in peccatum, Ps. cviii 7. oratio , non ad Deum , sed deprecatio corain ipsa dejudice liomine, a quo damnandus ptoedicitur precatio nova) erit offensionis maleria. U) Mrlior est finis orationis quam principium. Eccle. VII 9. Chald. finis negotii ; Lxx , sermonum. Voxhebraica tam verbum seu serraonem , qnam rem signincat. Melius est negotium et orationem beue absolvisse , quam bene coepisse. Finis coronatopus. 5 ) Oratio pauperis. Vid. in Voc. Rcspondeo, Ordixator. Miltam ei , rcgno Moab , ordinatores , et stratores laguncularum et sternent eum , et vasa ejus ex^ haurient , et lagunculas eorum collidcnt, Jer. XLVIII 12. Ingeniosa similitudo a vino diu immoto , in cujus imo
bit)
: , ,

multa sensim purgamenta coacervata sunt. Missurum ergo se dicit Dominus qui ex ordine sternant humi lagunculas ac dolia qui transfundant vinum collectis a tanto tempore faccibus plenum hi lagenas veteres frangent, et vinum in vasa nova infusum alio aveheni. Moabitarum corruptissimi mores , quos diuturna feliritas invexit, ipsorum captivitateet exilio castigabuntur urbes autem etvillffi, int('r qiiarum delicias in vitioruni
, ,

,

;

fcTCibus jacebant, a Chaldaeis diruentur, Ordo. Tu es sacerdos in ceternum secundum ordinem Melchisedecli, Ps. Cix 4. id est, sccundum similitudincm Melfhisedec , ut interpres ccrtissimus docet, Paulus Hebr. VII i5. Christus rex justitice ( hoc enim est hebraicc Melchisedech) sinepatre homo, sine matreDeus,panem ct vinum obtuht. Vid. Quoniam. Oriexs. Laudarc jubemur Deum, qui ascendit super ccelam cccU ad Orientem, Ps. Lxvii 34. qui sedet in coelo

; ,

!286
allissimo
,

Origo.

Os.
,

qiiod est a principio

ut verlit Ilieronymus,

quod immutabile perseverat indc ab orbe condilo, et iinde nobis in terra degenlibus omne lumen oritur. De Christo victore Psalmum Imnc ipse gentium doctor exponit Eph. IV 8. ille autem in coclum ascendit ex monte
qui Hierosolyma? orientalis est. , Christus Oriens. Addacam servum meum orientem. Zach. III 8. Ecce vir oriens nomen ejus. Zach. VI 12. Nulio modo de sole oriente sermo est : sed Messias dicitur germen seu surculus de qua vocis liujus notionenemo hebraice doctus unquam dubitavit. o) Dextera orientis. Job. xxx 12. Insignem hunc hehraismum ex Mas6ra declaravi Voc. Dextera. Okigo. Setli et Sem apud iiomines gloriam adepti sunt quippe aiter primus post Abelem, alter primus post diluvium , generis liumani fontes et super omnem aniOliveti

2

)

:

:

mam

in origine

Adam.

Eccli.

XLix
,

ult.

hominum

gloriosissimus

Adamus

quia

omnium autem omnium origo.

Ortygometra.
delectamenti sul
,

Israelitis dedit

Deus concupiscentiam

ortygomtlram. i. e. coturnicem concupitas ab ipsis delicias. Sap. xvi 2. Os ORiS. Amnon in ore Absalom erat positus , ex die qua oppressit Thamar sororem ejus. 2. Reg. Xiii 52. Semper Absalom imminebat occasioni injuriam sororis ulciscendi.
2
et

Ponere os in coehim. Posuerunt in ccclum ossuum: ) lingua eorum transivit in terra, Ps. Lxxii 9. Deum et
ut peccare facias carnem

homines conviciis lacessierunt. 3) Dare os. Ne dederis os tuum,
tuuin
^

i.

e.

te,

more hebraico

:

neque dicaSyelcEccie.
,

T

C.

Nc laxes habenas linguac tuae ut loquendo peccel. 4 ) Os pro fame. Prov. xvi 26. i) Os pro wictu. Omnis labor liominis in cre ejus , ul

quierat victui necessaria. Eccle. vi 7. 6 ) Os Dei. Si separaveris pretiosum a vili , quasi os iiieum eris convertentur ipsi ad te, et tu non converteris ad eos.
:

Jer.

XV
,

19.

Si
,

docueris populum a
,
,

falsis

vera dislin:

guere
lex

ipsa ad iiominis voluntatem convertitur. Vid. in Voc. Virga. 7) Os gladii, pro ejus acie. Omnesque rcsistentes sibi occidit in ore giadii. Judith ii 16. Cadent in ore gladii. Luc. XXI 24. Accedit ad poeticum illud Latinorum : Ilauriet hos gladius : gladius latus hausit apertum. 8 ) Ab ore ad os. Repieverunt eam, terram , ab ore usque ad os in coinquinatione sua. 1. Esdr. ix 11. ab extremitate altera ad alteram sordibus cooperta est. 9) Os caruis. Eccli. xxiii 25. Cupiditas libidinosa. 10) Os, ossis. Adiuesit os meum carni mece. Ps. Ci 6. Vix ossibus hoLTco.

Hieronymus ut humanos animos ad se convertit
eris

inquit

lex

mea

nam

et

non

:

OscuLon.
11
)

OvTTM.

1^87

Os non occuUatum. ^on cst occultatum os meum quod fcclsti in occulto ; et substantia mea in inferiorlbus terrct. Ps. cxxxviii i5. Non latebant te ossa mca jam tum cnm a te in occulto malris sinu fingebar , ac
a
te^
,

substanlia in terra suae originis abdebatur. Oninia ossa mea i. e. totus , quantus sum poe12 tice dictum. Omnia ossa mea , chald. omnia membra
lota

mea
)

;

,

dicent : Domine , quis similis tibi ? Ps. XXXIV 10. , Totis viribus te Deus incomparabilis , pracdicabo. 13 ) Os et caro. Respondit Jacobo Laban avunculus : Os meum es, et caro mea. Gen. xxix \!\. Consanguinitate proxima inter nos jungimur. David rex Amasam suo nomine sic jubet salutari Nonne os meum et caro mea es ? 2. Reg. xix i3. Genitus enim erat Amasa ex Abigail Davidis sorore. 2. Rcg. xvii 26. et 1. Par. ii 16. sq. Alibi

mea

,

;

rex idem David hunc loquendi modum ad totam tribum Fratres mei vos os Juda unde ortus erat extendit meum et caro mca vos. 2. Reg. XIX 12. At illa blandientium vox est , cum venerunt universce tribas Israel ad David in Hebron , dicentcs : Ecce nos, os tuum et caro tua sumus. 2. Reg. v 1. Tanta voluntatum conjunctione tihi adhaerebimus , tanquam si exeadem omnes Iribu, imo
, , : ,

eadem tecum domo essemus
Iti)

progeniti.

Os perforare. Nocteos
17.

meum perforatur
,

doloribus.
,

De ossibus, non de ore hebraico fonte ct hkx patet.
Job.

XXX

queri

Jobum

ex

15) Confringi ossa. Dum confringuntur ossa mea, Ps. 11. Ossa Hebrtcis sunt vires ac potentia quas calamitatum suarum pondere atteri et confringi ait. OSCULOR. Si vidi solem y cum fulgeret , et lunam incedentem clare et lcetatum est in abscondito cor meum , et osculatus sum manum meum ore meo. Job. XXXI 26 sq. Osculari manum, ritus est antiquissimus adorantium. Negat ergo Job, unquam a sc Divinos honores soli aut lunae tributos , qucecstiniquitas maximayet negatio contra Deum altissimum. ibid. v. 28. OSQ,\}U]M.Mortuusque estibi , inPhasga , verticc monlis Xebo , Moyses servus Domini , in terra Moab , jubente Domino. Deut. ult. 5. Pro quo inepte quidam, contra fontem hebraicum , Lxx , et Vulgatam , Moysen esse naortuum aiunt in osculo Domini. Sed osculum hoc , ut recte habet Cornelius in 1. d. pium magis , quam genuinum , soli finxerunt , ut idem loquitur , conceptuum novorum

XLi

:

:

assecice,

Ovis. Oves escarum
ibid. V. 22
et telas

,

Ps. XLIII 12
,

;

et oves occisionis
,

,

etRom. viii 36 sunt oves macello destinatae. OvuM. Ova aspidum ruperunt , foverunt excluserunt

aranece texuerunt. Is. Lix 5. Toti sunt in rebu^ noxiis, vel certe inutihbus.

X
t.

, , ,

!a88

Pacificds.

Palus.

p.
Paclfico in ea, qacv habet poputos : castodibus : vir affert pro fruclu ejus millc argenteos. Cant. ult. ii. "Vinea fuit Salomoni in Baalhamon : procujusloci nominehic, ut alibi saepius, lalina ejus explicatio posita est Baal liamon enim hehratce est possidens populum. Tradita custoclibus hac vinea fuit, qui pro ea offerreat millc argenteos. sponsa inquit Vlnea mea coram me est. MUletui Pacifici ct ducenti his , qui custodiunt fructus ejus. v. sq. Mea igitur est vinea nam ultra mille , quos ille nescio quis obtulit , numero ego ducentos mille argenteos tibi Salomoni, ducentos custodibus. Vid. Salomon. 2) Pacifica , seu victima* pacificap. Genns sacrificii cujus meniio crebra est in Divina Pagina. Ejus offerendi ritus legitur Lev. iii i sqq. Palatha. Judith X 5. GrcTGCum. Massa ficuum. Pallium. Vid in Vocabb. Adam et Tiieristrum. Palma. Dicebamque : In iiiduio mco moriar , et sicut palma muitiplicabo dies. Job. xxix 18. Phccnix , quo vocabulo Lxx hic usi sunt , et palmam arborem , et Phoenf-

PaCIFICUS. Flnea fuU

tradidit

eam

:

,

Tum

:

:

;

cem avem apudGrajcos

significat.

Quapropterneerrandi
:

relinqueretur occasio, prospexere lxx , addendo vocem iruncus, ne accipidevolucrc posset sicut truncuspalmd'. Sperabam , inquit Job me in regia mea placide moriturum postquam ad summam senectutem instar palnia3 arboris, quac maxime long.Tva est, pervenissem. IVunc me mors immatura et acerba occupat , domo mea ejectum. 2) Dii ut palma. Simulacra deorum in similitadinem palma^ fabricata sunt ) et non loquentur. Jer. x 5. Sunt sed mula ; speciosa et procera instar palmtiD arboris et sensu ac ratione carentia. 3 ) Parvuli ad mensuram palma?. Thren. ii 20. Infantes teneri , pahiiares , seu palmum non excedentes. ab Palus pali. Filia lasciva sicut viator sitiens omni aqua proxima bibet et contra omnem palum sedebit et contra omnem sagittam aperiet pharetram. Eccli. xxvi i5. Ad proximum quodque etiam hominis peregrini tentorium quod viatores ex obvio palo suspendebant , consistet primum, mox et considebir. Ut cupiditatem expleat , ad obvium quemque divertel. Triplici phrasi honeste res inhonesta indicatur. PALUS paludis. Paludes incenscB sunt igni. Jer. Ll 32. per quem ut facilior Arundineta Euphratis intellige osset in urbem Babylonem aditus , ignem hostes injecere , ut ipso) paUules ardere vidcrentur.
, , , ;
, ,

,

,

,

,

)

Panis.

Parvbola.

^Scj
.^/)/;o-

Paxis. Per hebraismiim ponidir pro omni clbo.

situs est in consprctu ejus panis, Gen. XXIV 53. illati sunt cibi. David ad Miphiboseth : comedes pancm in mensa

mea semper. 2. Reg. IX 7. perpetuus eris meus conviva. ubi nos legimus Baltliasar rcx fccit grande Dan. V
1

,

,

convivium; Daniel ipse chaldaice scripsit
magnuiJi. 2) Panis mendacii. Prov.
)

,

fecit^panem

XX 17. Panis lapidosus; de quo cx Fabio Verrucoso dixi Voc. Namerus. Panis doloris. Ps. cxxvi 2. laboriosus aerumno3 et panem idolorum in hesus. Subtih'us scrutantur alii
,
,

braico deprehendunt. Vide , si hbet , Deh-ii Adagiaha Sacra P. 11 adag. 129. Panis lugentium. Sacrificia eorum , quasi panis tuti )

gentium : omnes , qui comedent eum , contaminabuntur : quia panis eorum anima ipsorum , non inlrabit in domum Domini. Os. IX 4. In tabernaculo mortui omnia erant immunda. Num. xix i/i, Talia coram Deo erunt illorum sacrificia ; praesertim cum victimas non Domino , sed sibi el gulie sint oblaturi neque enim cibos hos in lemplum mittent , sed ipsi comedent quemadmodum tt vinum ut ibidem dicitur , non Deo libabunt , sed
: : ,

ipsi bibenf.

Papyriox. Ex.
IVili

II 5.

arundinum

,

in

Frutetum papyri seu ingentium quo fiscelJa adhccsit Moysen in, ,

fantem deferens.

Parabola. Ilebraico more qua?cunque sententia graaut dictum ingeniosum , parabola dicitur ; ut Balaami vaticinatio Num. xxiii et xxiv ssepius , et Jobi sermones xxvii 1 etxxix 1. Salomonis quoque Provcrbia ab Hebracis Mischl^ ( non Misle , ut blaeso vocabulo editiones latinae complures habent ) i. e. Parabolae inscribuntur tanquam dominantes senlentiae, ac viris principibus dignse maschal enim Hebraeis est dominari. 2) Accipere inparabolum. Abrahamns Isaacum filium immolare parabat viva fide fretus unde eum et in pa~ rabolam accepit. Uebr. xi 19. recepit eum utimaginem, sea lypum et figuram , nimirum Christi. 3 In parabolam fieri. Factus sum iltis in parabolam. Ps. LXVIII 12. Eo devolutae sunt res mese , ut proverbii loco inimici mei dicant de infelicibus Homo hic est Davidc miserior. Ejusdem sententiae est In die illa sumetur super vos paraboLa et cantabitnr canticum cum suavitate » dicentium Depopulatione vastati sumus , etc. Mich. II 4. Dicetur instar adagii Samariiano calamitosior , Israelilis acrumnosior. Carmine lugubri mala vestra deplorabitis quac hosles cum suavitate ct voluptate sua audient. Sic autem canetis : Depopulatus est et vastavit nos hostis pars populi mei commulata cst , pars insignis
vis
, ,
:

,

:

:

:

,

:

:

,

:

i3

,

290
:

Paraclitos.

Pahs.
,

populi hebraici , totum rcgniim decem tribiuim sua hacreditas populi mei in alieniim ditionem sorte excidit franslata est. Quomoclo recedet a me , cum revertatur , ijui regiones nostras dividat ? ibid. qua ratione sperare

recessurum a me Assyrium , cum populatus nu, per Palsestinam tam cito reverlatur el regionem omnem inter suos dividat ? Paraclitus, sevL Paracletus, Proprie Graecis Advocalum significat passim tamen etiam pro Consolatore accipitur , obliqua notione , sed tam antiqua , ut jam Syriaca in Joannis Evangelio eam babeant. Hoc nomine Christus non modo Divinum Spiritum sed se qnoque liogabo Patrem, et alium tacite nuncupavit , cum dixit Paraciitum dabit vobis. Joan. xiv lO. PARADISUS. Ad regem Tyri dicitnr In deliciis paradisi Dei fuisti. Ez. xxviil i3. Rogio Tyria fertilissima ob miram suam amoenitatem paradisus vocatur eadem rasicut paradisus tione , qua de Pentapoli scriptum est Domini. Gen. XIII 10. Paralipomenon. Sic inscribuntur libri duoDivini Codicis , in quibus ea potissimum enarrantur , quae in liparalipomena enim graece sunt bris Regum omittuntur
licet
, , : ,
:

:

:

:

pranermissa. Hebraicus eorumdem est Divrd haijamhn , Verba dierum ;
;
,

voluminum
q. d.

titulus

Ephemerides. praeparatio. Dies erat Parasceve. Gra3cum quo in proximum festum sabbati videlicet magni seu pa,

schalis

,

necessaria parabantur.
,

PARCO. Non ad parcendum corporl
quo ad saturitatem carnis. Col.
qui stulta
II ult.

non In lionore aliEos notat Paulus ,
,

geniorum coelestium
indicebant
,

religione ducti

super-

stitiosa jejunia sibi
,

non parcentes

suis ipsi

corporibus et victum necessarium , quem honorem vocat ultro sibi detrahentes. Pario. Judaei convenire jubenlur priusquam parlat jussio quasi pulverem transeuntem diem. Soph. II 2. antequam erumpat dies vindictae, quam vox Dei pariet seu adducet , tanquam pulverem turbine elatum , et omnia involventem ut excaecati subducere et circumspicere de auxilio non possint. Pars. Pro haereditate^ vel sorte. Dominus pars hcsre, , , ,

xv 5. Deus est tota mea haereditas , lota portio haereditaria. Laudabunt partem suam. Is. LXI 7. Sorte sua gaudebunt , eam sibi gratulabuntur. De utroque lioc loco explicatius actum in Vocabb. Calix et Duptex. Legitur et plurali numero In partes vade seculi sancti , cum vivis et dantibus confessionem Deo. Eccli. XVII 25. Tende ad beatam aeternitatem sanctorum , ut cum illis semper vivas ac Deum laudcs. De hac laudatione Dei , non de confessione sacramentali Uebraeis
ditatis mece, Ps.

mea

:

,

Parturio.
ignota
,

HC^l
confitere
,

accipevocabula confessio
ubi Siracides

,

confiteberis\
jiibet,

ibid. V. 26 sq.

Dominum

laudare nos

vivimus , ut in aelerna vita cum vivis ct clantibus confessionem Deo semper eum laudemus. Pars Dei. Partem scu hiTreditates suam appellat 2 Deus populum a se electum , sive quod idem est ecclesiam suam. Concutcaverunt partem meam. Jer. xii 10. populum meum Israel. Pars Dei , IsraH facta est maniIsraelem ex festa. Eccli. xvii i5. Manifeste apparet omnibus gentibus electum a Deo esse , quem ipse ceu proprium possideat. Vocabat judicium ad ignem Dominus Deus : et devoravit abyssum multam populum ct comedit simul partem Dei ipsius templum. Amos vii 4. Pryedicit Hierosolymae a Nabuchodonosore capiendie et templi in-

dum
)

,

,

,

,

;

,

cui Deus sontem hanc urbem adjudicavit, inquit Sapientia , in populo lionorificato , in populo electo et in parte Dei mei hctreditas illius , et in plenitudine sanctorum detentio mea. Eccli. xxiv iC. domicilium meum est in parte Del mei , quae est haereditas

cendium
lladicavi

,

,

:

plenus sanctorum hominum chorus. Partes tres. Partes ducB in ea , terra , dispergentur ^ et deficient : et tertia pars relinquetur in ea. Zach. xiii 8. Quidam , facili exposiiione conlenli , impios et electos intelligunt quod illorum numerus multo major sit. At perspicacissimus Hieronymus subtihter et presse hunc in modum interpretatur : ante Christum , de cujus sanctissima morte 1. d. versu priore , duae hominum partes erant , Judaei, et gentes caeterae omues a Deo ambae disperdentur a stygiis hostibus , si hae alienae in suis erroribus , illi in abrogata per Christum lege , ambo in sceleribus suis perseverarint. Tertia autem pars durabit per secula deinceps omnia , nimirum de qua intelhge , quod superest hujus Christi ecclesia
illius et

3

)

:

:

Capitis.

k Partibus , pro sensim , per parles. Eos , qui exerrant , partibus corripis. Sap. XII 2. Partibus judicans dabas locum poenitenticB. ibid. v. 10. non lotam simul poenam infligendo , sed paulalim casligando , ut spatium ad sese respiciendos eis relinquas. 5 ) Partes vulpium. Introibunt in Inferiora terrce , sepulcro tegentur , vel tradentur in manus gladii, partes vulpium erunt. Ps. LXii 10 sq. gladio consumentur , vel in desertis locis extabescent , a vulpibus aliisque feris devorandi. Parturio. Parturiens parlet. Mich. v 3. Noli acerbos nixus ac dolores suspicari , praesertim si de Christi Parente Virgine interpretari placeat sed , ut est in fonte hebraico , pariens pariet , certissime pariet, partum generosum eipra^stantem edet. Contextum habes in Do, § 6.
) :

i3.

,

*ig2
•^

Parvus.

Pastor.

Parvus. Pliaraoni de aetate sna respondet Jacob : DtPS pcregrinalionis mcce ccntum triginta annorum sunt , parvi €t mali. Gen. XLVii 9. Tam hebraica , quam groeca et cbaldaica vox et paucos , et parvos significat. Sicuti dies magnus est quo Deus res illustres patrat ita dies parvi sunt , quihus ignobiles , et molestiis conllictati vivimus, Sed ne bi quidem dies aspcrnandi sunt quis enim despexit dies parvos ? et lcctabuntur , et videbunt lapidem stanncum in manu Zorobabel. Zach. iv 10. Lapis stanneus est perpendiculum , insigne fabri aedificantis. Post molestos iios dies aliquot redibit laetitia , cum appare,
: :

bit Dcum per fidelem quemdam servum suum a^dificare denuo ecclesiam. Pasciia. Aliqui Veterum a grnpco Pascho ( patior) male utique derivarunt. Ilebraice est P^/5«c/t. Chaldaice Pisclia, pronunlia , non Pi-ska , sed Pis-cha, ) Unde LXX et { Gracciomnest ac Latini , suum Pascha formarunt. Sensus vocal^uli neutiquam a patiendo petendus esl Christi enim passi memoria non ad la^tissimum ac triumphalem hunc diem sed potius ad Parasceven referenda erat ; sed significat transitum Domini , eo sensu , quem Ex. in Voc. Pkase a me paulo posl XII 11 et 27 legimus
,

,

:

,

.

declarandum. Pasco. E[jhraiin pascit ventum et sequitur ctstum : tota die mendacium , et vastitatem multiplicat : et foedus cum Assyriis iniit , et oleum in jEgyptum ferebat. Os. xii 1. Pascere ventum dicitur qui operam inanem sumit et frustra laborat littus arare qualia sunt apud nos surdo fabulam canere , ^thiopem lavare. Rex Israelis Osee prius foedere se illigavit Assyriis deinde iis relictis ad ^Egyptios se transtulit, pretiosis etiam donis inter quoe laudatissimum Samariae oleum amicitiam eorum mercatus. Piimum est inutile alterum etiani perniciosum. Ideo \)nmo ivihmi mendacium , dXlcTivastitatem. Primum est hominis fatui , qui vel pasci vento, vel eum capere et in pascua vult educere alterum est hominis suum damnum quaerentis , dum captat ventum cahdum qui omnium maxime corporibus nocere solet. 2 Pascere in gladio et lanceis. Mich. v 6. Hunc loquendi modum exposui in Nemrod, PastophoPiIUM. 1. Mach. ix 58 et 67. Pastophoria erant cubicula seu promptuaria in quibus necessaria ad templi ministerium et ornatum servabantur.
,

,

,

:

,

,

,

,

,

;

;

,

)

,

Pastor. Verba sapientium
in
,

sicut stimuli

,

et

quasi clavi

altum defixi qucp. per magistrorum consilium data sunt apastore uno. Eccle. xii 1 1. Pastor unus , i. e. summus Deus est qui nos per sapientes servos suos docendo ad bonum stimulat, et ne a bono ad maluni defluamus ,
:

potenler confirmat.

:

PaTIEN^IA.
5
)

PaX.

1C)3

€t contracta est variavit in me.

Trcs pastores. Saccidi tres pastorcs in mcnse uno : anima mea in eis : siquidem et anima coruni
Zach. XI
8.

Moysen

,

Aaronem

,

ct

Ma:

riam corum sororcm prophetidem uno mense absUili molestus enim mihi fuit hic popuhis, dum fidelis mjlii
esse desiit. Ita D. Ilieronymus. 3) Pastor stultus. Zach. xi i5 sqq. Praemonslrare jubetur propheta Antichristum, qiicm grex Jiidicorum , vero Messia3 perduelUum , pastorcm sequelur. lUe vero gregem non tantum non juvabit , sed vastabii etiam, et ungulas ictibus diffringcns prosternet. Sed ad exlrepcrcutielur a Dco idokunhoc et falsus pastor, dum Pastor verus Christus gladio oris sui brachium impii

mum

feriet,

eumque

excaccabit.
his
,

Patie\TIA. Tuere me ab

qui persequuntur

me

:

noU

in paticntia tua susciperc me ; noU, inter tuos suscipis et agnoscis, tam diu et patienter dissimulare

dum me

injurias , quibus me obruunt : scito , memento, quoniam sustinui proptcr te opprobrium. Jer. XV i5. Patruelis. Cantabo ditecto meo canticum patruelis mci
vincce suce. Is. v i. LXX elChaldaeus pro patruele dilectum nominant. Hebraico more patrueUs dici poiest cognatus

quilibct. Mcssiam itaque Isaias non modo dilectum , sed sensu etiam proprio patruelem scu cognalum dicere potuit, quia ex eadem cum Chrislo regia Davidis famiUa Praecinam dilecto ct cognato \uoriundus. Ait crgo gubre carmen de ingrata sua vinca , quod ipse oUm cantaturus cst. Est enim haec Isaia^ parabola omnino eadem , quam Christus Matth. xxi 55 sqq. proponit. PaucUS. Domine a paucis de terra divide cos. Ps. xvi i4. Separa eos a sanctis et electis qui ca^teris comparali
:

,

, quasi qui in (pro pavimento cadens : sic casus EccU. XX 20. Quam celeriter gf aviterque coUiditur, qui a pavimento seu tecto aequaUler strato decidit tam celer et gravis est lapsus , in quem homo fallax a Ungua sua impeUitur. Px\ULO MUVUS. ISisi quia Dominus adjuvit me , paulo vii7ius habitasset in inferno anima mea. Ps. xciii 17. Nisi Deus adfuisset, parum abfuit, quin occumberem, quin tumulum ac Umbum subirem. Paulo minus consummaverunt me in terra. Ps. CXVIII 87. Parum aberat quia vitam mihi eriperent. Pax. Passim pro feUcitate pro omni genere prosperitatis. Inde salutationis iUa formula Pax tibi aut tecum Paxvobis. illud etiam Vadeinpace; i. e. salvus esto > feUces estote. Propter fratres meos , et proximos meos , loquebar paccm de te , Jerusaiem. Ps. cxxi 8. Ulorum

semper sunt pauci. Pavimentum. Lapsus

falsce linguCB

est in fonte graeco ) malorum festinanter veniet.
:

a, ut

,

,

:

:

2^4
,

Paxillus.

Peccatum.

amore omnem tibi felicitatem precabar. Statult UU testa" mentum pacls principem sanctorum et gentis sucs. EcclU XLV 5o. Promisit illi certam et stabilem prosperitalem ,
eique principatum sacerdotii et gentis sucC decrevit. Gloria in altissimis Deo , et in terrct pax, omnigena salus , et omne verum bonum , hominibus bona: voluntatis. Luc. il 14. Benedictus. qui venit rex, Christus a Monte Oliveti Ilierosolymam tendens , in nomine Domini : pax in coelo,
et gloria in excelsis,

sibique ipsis

Luc. XIX 38. Triumplianti Domino genus omne boni decerni in coelo cupiunt, atque inde gloriam regnanti in excelsis Deo et Messiae
, ,

precantur.
Erit iste pax. Mich. V 5. de Messia. Ipsecnim est pax qui fecit utraque unum , et inimicitias sedavit , , medium parietem macericB solvens, ut eloquenter de Cbrislo scribit Paulus Fphes. II 14. Vid. Nemrod. 3 ) Factus est In pace iocus ejus. Ps. Lxxv 5. hebraice , in Salem , i. e, in urbe Jerusalem ; cui pro more Bibliorum statim adjungitur in hebraico et lalino : ct habitatio ejus in Sion, Deus Hierosolymae in templo montis Sioa domicilium ceu in loco sibi proprio collocavit. Paxillus. Rogavimus Dominum , inquit Esdras , uti daretur nobis paxiUus in ioco sancto ejus. 1. Esdr. ix 8. Paxillus tentoria figit, aliaque raulta sustentataut firmat. Stabilitatem ergo et quietam firmitudinem concedi petunt in loco sancto. 2 ) Paxillus , de ChristQ. Zach. x h. Habes locum in Voc.
2
)

nostra

Angulus
3
)

,

§ 5.

Paxillus , de Pontifice. Figam iUum paxiUum in loco fideli, Is. XXII 23. Auferetur paxiUus , qui fixus fuerat in toco fideti. ibid. v. 25. Hebraice est clavus. IlebriEorum Pontificem indicat, e quo in rebus sacris

Summum

omnia pendebant. Peccator. Bethsabea ad Davidem cum dormlerit dominus meus rex cum patribus suis, erimus ego et fUius
:

meus Salomon peccatores. 3. Reg, 121. Si Adonias regno potitus fuerit, ego et Salomon suspecli erimus , tracta-

bimur ut nocentes

,

insimulabimur criminum

,

et oppri-

memur.
Peccatrix. Maria Magdalena dicitur mato, qucB erat in civltate peccatrix. Luc. VII 37. Nihitominus Magdalenam fuisse meretricem , calumniosuni est. Theophil. Raynaudus Operum t. 12 , in Hoplotheca contra ictum Calumniae, Sect. II serie 2, c. 8. ubi id solide prosequitur. Videant igitur oratores sacri , ne hoc dicere Zwingeri hyeretici
theatro , aut Ravisianseofncinoe centunculis, quam verbi Divini majestate sit dignius. Peccatum. Qua^retur peccatum iUius , etnon invenictur» Ps, IX 56. Quidam de peccati emolumentis exponunt ;

; ,

P£cus.

Pkdes.
:

agS

liciae

quaeretur, ubi jom sit potentia illa , de, nec inveauctoritas , quas peccalum ei attulit nietur. Sed in hebraico est Qua^res peccatum ejus, ncc

morluo impio
,

:

invenies ; loquiturque David in hoc versu et proxime prioribus cum Deo ipso. Rationem peccatorum ab eo

reposces

:

quam

reddere miser non poterit.

2) Pro peccati poena. Nonne , si bcne egeris , recipies sin autcm male , statim in foribus peccatum, aderit? Gen. IV 7. In captivitate nos dispersisli in impropcrium , et in rnaledictum , et in peccatum, Dar. iii 8. Infames ubique sumus, etpropter scelera exsecrabiles, quippe de quibus

tam acerbas peccatorum poenas Deus sumpscrit. Huc referendus est fomes seu concupiscentia ut loquimur insignis peccati poena, quae in Faulinis epistoiis pecca, ;

aliquoties appellatur. Vid. Hespondeo. De Cliristo pro peccatis nostris Immolato dicitur : Eum , qui non noverat peccatum, pro nobis peccatum fecit Pater coelestis. 2. Cor. v 21. Sacerdotes peccata populi mei comedent , et ad iniquitatem eorum subievabunt animas eorum. Os. IV 8. Alentur ex hostiis pro peccato : quas dumappetunt, delicta dissimulantes , populo sajpius peccandi occasionem prsebebunt. Sic , ubi nos habemus , Cur non comedistis liostiam pro peccato in loco sancto ? Lev. x 17 ; in fonte hebraico legitur, Cur non comedistis peccatum in loco sancto !^ Non idem sentio Num. xviii 1 , ubi non hostias , sed commissa a sacerdotibus piacula intelligi, ostendi in Voc. Iniquitas , § 2. h) Pro immunditia legali. Sic puerperium Lev. xii 6

tum

3) Loco hostiic pro peccato.

peccatum
nis
,

dicitur.

occisionis Zach. XI 4 ; et pecus occisioibid. v. 7 ; Judaci macello destinati, et armis debiti. Pascit quidem stolida haec et cervicis du-

Pecus. Pecora

Romanorum

rissimae pecora Messias qui toio iho capite loquitur ; conatur gregem ab interitu revocare ; sed incassum, Amarissimum est, quod v. 6. dicit, traditurum se Judaeos inmanu regis sui ; ut barbari , qui exclamarant, Non habemus regem nisi Caesarem hujus ipsius regis
, ,

sui arrais perirent.

Pedalis. Quco liabitas super aquas muitas Eupliratis , o Babylon iocupies in thesauris , venit finis tuus pcdalis prcecisionis tuce. Jer. Li i3. impleta est mensura brevis tuae felicitatis quae veiuti unius pedis fuit ; hebr cubitus nunc exscindenda es. Pedes. Si cum peditibus currens laborasti , inquit ad
,
.

Jeremiam Deus quomodo contendere poteris cum equis ? cam \autem in terra pacis securus fueris , quid facies in superbia Jordanis ? Jer. xii 5. Si tam graves tibi sunt
,

cives tui in urbe exigua Anathotii

,

ut ferre vix possis

:

,

296
qua

Pellis.

Pe^'na..

ratioiie opponere te audebis principibus et sacerdotibus Hicrosolyma3? Si ita quercris de quieto oppido , in qualis inter quo securus ac tranquillus esse poteras iluctus urbis regia^ eris , qua3 par est Jordani, cura
:

inlumuit ? Pellis. Criminalor Jobi Salan ail : Pellem pro pelle, et cuncla , qace liabct Iwmo ^ dablt pro anima sua. Job. ii A. Vero simillimum est , quod Gaspar Sanclius , vir ingeniosus eoque priores alii, censuerunl, Iwcesseprovcrbium , iliis seculis , ct Idumais forsitan prcBcipue famUiare, quo signiftcant antiqui, pro tucnda viia omnium rerum jacturam esse subeundam non ilUbenter, Sanct. in dabit homo Job. II § i3. Pro sua pelle ^ pro sua vita quidlibet aliud seu pecuniam iacorioab antiquis signatam seu vestes suas ^ heroum more ferarum pellibus prietextas seu gregum suorum, imo etliberorumvitam. inquit calumniator Satan aequiore animo Potest liis carere Jobus , quandiu intacta reiinquilur ipsius cutiha3C sitangatur, alia omnia apparebunt. Subticula hic , § 3 parliculam hebraicam liter advertit Pineda bead seu bekad quam noster verlit pro, saepiusin Divinis Litteris significare super : quod exemplis allatis vere confirmat (poterantque etiam plura afferri. ) Inde sensum eruit Peliem super pellem , bona alia super alia , ut vitam salvam et denique omnia sua dabit homo
,

,

,

:

,

:

:

,

,

:

(

)

,

:

,

cripiat.

2) Pelles pro taberhaculis. Peiles eoram, incolarum Cedar et omnia vasa eorum, et camelos eorum tollent sibi. Jer. XLix 29. Hostes tentoria eorum cum omni supellec,

gregibus capient. Habilasse illos in tabernaculis domibus vecte ac sera munitis, narratur ibid. V. 5i. Peiies Salomonis , Cant. I 5 , explicata^ sunt in Voc. Cedar. Extendens ccclum sicut peiiem. i. e. instar lentorii. Ita de Deo vates regius Ps. Ciii 2. Turbabantur pelles terrcB Madian. Hab. III 7. castra Madianitica. Pexdeo. Popuius meus pcndcbit ad rcditum meum ; jugum aulem imponetur eis simul , quod non auferetur, Os. XI 7. Populus meus juste a medesertus, suspenso animo exspectabit meum ad se reditum. Sed relinquam universos sub Assyriorum jugo non liberabuntur. QuoMiodo V. 8. ) tractabo te , Israel ? an te protegam ? nequaquam , sed ut Sodomam et socias te delebo. Vix
tiie et

uon

in

,

:

(

tamen

haec minatus est Deus,
,

cum

ad misericordiam

rediens liberatorem promittit, Christum videlicet, qui modo longe nobihore populum electum congreget, et omni felicitate cumulet. v. 9. Peiviva. Orietur vobis timentibus nomen meum Soljusti^ ticB , et sanitas in pennis cjus. Mal. uit. 2. Pennae per elegantiamliebraicam pro radiis. Coelcstes Solis hujus radii

, ,

Pentacontarchus.

Peregrinatio.

1(^^

sic illustrantanimos, iit etiamsancnt; imoetcorporibus suprema illa judicii die ( de qua ibid. v. i ) sanitatem et felicitatem perpetuam largietui\
III 55.

Pextacoxtarchus seu Pentecontarchus. Dux quinqnaginta militum. Graccum.
,

1.

aiach.

Pextapolis. GrcTCum. Sap. x
,

6.

Regio quinque ur-

bium quarum caput crat Sodoma. Ut Decapolis rcgio decem urbium. Pentecoste. Ex grrcco ad verbum transferas Quinquagesimam. HebrcTis ctnobis dies a Paschate quinquagesimus quo illi legem in monte Sina nos Spirilum Divinum in monte Sion accepimus. Per. Pro in. Ez. XLV 24, etXLVl 5. de quibus dictum singuli dein EphL Modus loquendi simiiis latino ilU
,

,

:

narii in singula capita.

Percutio. Siipcr quo (i. e. quare, quorsum ) percatiam vos aitra ? Is. i 5. Clementia3 est percutere , ut cmendalio consequalur. Fecerat id Dominus , tentaverat omnia ; sed frustra. 5 Percutere fluctus. Populus electus transibit in maris frcto, et percutiet in mari flactus , et confundcntur omnia profuncla fluminis. Zach. x 11. superabil omnia pericula. Idpropheta exprimit per imaginem Hebra;is familiarem, scissi maris rubri et Jordanis divisi Perditio. Pro morte quo sensu cum accipitur additur et infernus aliquando. Infcrnus et perditio nunquam implentur similiter et oculi hominum insatiabdes, Prov. xxvii 20, Humana cupiditas nonminus est insaturabilis , quam tumulus aut locus animorum post morlem , velmors omnia perdens. Eodem sensu junguntur in illo Jobi : Nudus est infcrnus coram illo, Deo, et nullam est opcrimcntum perditioni. Job. xxvi 6. Notissimus ei status est corporum etanimorum post mortem ; et ipsius niortis tempus locus ^ modus. Perdilio et mors Job. xxviii 22 vidcntur spiritus damnatos et animas justorum
)

,

:

:

,

limbo significare. Perdix. Furatur aliena ova , et pullos excludit. Perdix fovit , quo'. non peperit : sed pulli audita vcrae matris voce, ad illam confugiunt sic qui pcit divitias et non injudicio ; qui inique congessit opes : non pcrfruetur in dimidio dierum suorum , sive in medio felicitati^ cursu
in
, ;

,

:

sive per immaturam mortem dereiinquet eas , et in novissimo suo erit insipiens : ad extremum agnoscct, agnoscentque et alii stultum eum laborcm fuisse. Jer. xvii 1 1. Perduco. Ilostes ipse Dominus perduxit. Eccli. XLVI 4«
, ,

«cilicet ad

Josuen PEREFrLUO. JSe
;

,

cjusque manibus capdcndos tradidit.
ii 1.

mus

fortc pcref[luamus. Hebr. instar liquoris undique cffusi,
facict

neperea-

Peregrixatio. Omnis misericordia

locum unicLd"
i3*

,

1
298
pEUEGRliVOR,

PeRSONA.

que secunduni meritum operum suorum , et secundum mtellectum peregrlnatlonis ipsius. Eccli. XVI i5. Omne beneficiiim cuicunque praestitum inveniet locum priemii in coelo, ubi merces reddetur pro merito, et secundum prudentiam, qua vitam quisque cxegit. 2) Peregrinatio Lot; i. e. Lot peregrinus. Eccli. XVI 9. Exsecratus est Deus superbum cor Sodomae, et viciniae qute Loto hospili non pepercit. Sic peregrinatio pueroruniDei, Sap. XII7, est populus Dei peregrinus , seu filii Israel peregrinantes. Contextum illum paulo abstrusiorem illustrabo Voc. Sacramentum, PEREGRmoR. Proadmirari, percelli novitate rei. NoLite peregrinari in fervore , qui ad tentationem vobis fit . quasi novi aliquid vobis contingat. 1. Petr. IV 12. Nolile mirari , nolite peregrinum duccre aut novum , si ab a3stuante adversario aut urente aerumna tentemini. Peregrixus. Cum Deus judex ultimo supplicio reos peregrinum anricit , est hoc alienum opus ejus : est opus ejus ab eo. Is. xxviii 21. Dei enim nalura est, beneficum et liberalem esse pcenas expetere , nos
, , :

eum

eogimus. Pereo. Peribit fuga a pastoribus
flagitiis

,

et salvatio

matibus gregis» Jer.

xxv

55.

Non poterunt fugere

ab optiaut ,

Peribit fuga a veloce. Amos ii 14. Ne effugient. Periit fuga a m^. Ps. CXLI 5. Nullum superest milii efTugium. Peribolus. In peribolo sanctorum. 1. Macli. XIV /»8. iii

stragem avertere.

veloces

quidem

porticibus

ambientibus locum sanctum dc tcmplo sermo est. Perizoma. Primi parentes consuerunt foUa ficus et
; ,

perizomata. Gen. iii 7. velamenta , cinctus quodammodo subligacula. Permaxeo. Rex a Dco eleclus ( Christus ) permanebit cura sole , et ante lunam , in generatione et generationem, Ps. LXXI 5, Ante satem permanet nomen ejus. ibid. v. 17.
fccerunt
sibi

iinte

,

i.

e.

coram. Manebit in perpetuum , quandiu sol
;

et

luna fulgebunt

periphrasis poetica.

Perpexdiculum. Extendetur super eam , Idumaeam, mensura , ut redigatur ad nihilum , et perpendiculum in desoiationem, Is. xxxiv 11. Sic omnia vastabuntur , et evertentur , ut sola terras superficies supersit tanquam
,

ad

mensuram perpendiculo complanata.
:

2) Perpendiculum extendetur superJerusatem. Zach. I16. Lrbs sancta denuo iedificabitur templum ac domus civium instaurabuntur. Persoxa. ISon accipiet Dominus personam in ( contra ) pauperem , et deprecationem tcBsiexaudiet. Eccli. XXXV 16. Non respiciet nobilitatem aul potentiam eorum, qui pau~ peres opprimunt ; sed preccset gemitus lajsorum audiet.

PeRVERTO.

PliSSIMO.

'ICJC)

Peiwerto. Cum sancio sanctus erls , cmn viro innocente innocens eris : et cum electo eleclus eris , et cum peroerso perverteris. Ps. xvii 26 sq. Praestans Psalmorum Prorsus interpres Georgius Heserus in hunc locum ait iiorujji vcrsuujn alius sensus est , quaui vulgo existijnetur. Non de societate hominum bona malave agitur : sed haec de Deo ipso dicuntur , cum quo loquitur David. Ita contextus demonstrat , et interpretum Patrumque torrens quorum explanationes feliciter collegit uberrimus omnium Thomas le Blanc, T. ii , in 1. d. Tu enim , ojuste homijiujji arbiter , piis piujji te exhibebis , bona iliis piena majiu a/fundens : et innoxiis innoxium te prcebebis , nuilis €os incojjunodis afficiejis , aut affici permittens. Atque cum eo , qui noji vuigari studet sanctitati , summa te ac singu: :

propensione benigjiujji munificumque prcestabis. Cum qui distorta mente a te ad creaturas avertitur , , jjwdujji quoque a tua benignitate aiienum atque insolitujji sej'vabis , severa ab eo pocnarepetita. Veteres autem scriptores , e sanctissimis etiam ac doctissimis aliqui , cum haec de probis improbisque sociis usurparunl , non ut Davidicum aut Divinum testimonium , sed ut vulgatum proverhium attulisse credendi sunt. Si quis aliter , humanum aliquid passus est , cui veritas , et psalmus , tt ipse , ut Heserus loquitur nexus omni contentiojie
iari

eo

autem

,

reclajjiat.

Pes. JSon veniat mi/ii pes supei^bice
,

,

et

manus

peccatoris

non moveatme. Ps. xxxv 12. Chald. Ne occurrat mihipes superbi. Ne permitte , o Deus ut superbus hostis ad me appropinquet , et manu impia me commoveat , ac de statu dejiciat. Sed illud quod in hunc locum notissimus asceta pie commentus est superbiae unum dun, ,

ideo facile eam sterni ; non modo alienissimum est hoc loco , sed ab ipsa rerum natura abhorret nam uno pede euntem seu ad me accedentem, concipere animo , notio pugnans est : cum gressus alternari ac promoveri uno pede non magis possit ,
laxat

pedem
:

esse

,

;,

quam una

modis vexo. In ira flammct devoretur , qui satvatur : et qui pessimant piebem tuajn , inveniant perditionem, Eccli. XXXVI 11. Si quisiniquorum evaserit e periculis caeteris , eum ira tua incensa consumat , seu vivum , seu mortuum in ergastulo sempiterno : et qui tantopere populum tuum exagitant , interitu involutos denique se deprehendant. AUbi Siracides vetat immodicam suspicere aegritudinem propler carorum mortem neque enim est conversio , i. e. reditus e sepulcro ; et huic , mortuo , nihii proderis , et te ipsum pessimabis , tibi graviter nocebis. Eccli. xxxviil 22. Quid ex hoc pessiniabor ? Eccli. XI 26. Quid detrimenti mihi res hacc inferet ?
Pessimo. Id
:

ala voiari. est , pessimis

3oo

Petra.
dcficlet

Pharao.
de petra agrl nix Llbani ? qut

Pjetra. Nunquld

cveUi possunt aquce erumpentes frigidce et deftuentes ? Jer. xviii i/i. Juga Libani , superficiem latam et amplam instar agri liabentia , semper nivibus tegunlur. Citiiis

videbatur summum Libani dorsum nive cariturum , aut exhauriri posse aqua3 perenncs emonlibus erumpentes ; quam fore unquam ut populus meus oblivisceretur mei. Attamen obUtus est mei populus meus. v. sq. Petra deserli. Is. xvi i. Pelra Moab, Arabiic urbs , 2 undc Ruth Moabitis , Christi per Davidem futura avia , in Judaeam migravit. Ideo ex loco emitti dicitur Agnus Dominalor terrcnc ut in Voc. Jgnus memoratum.
, ) ,

Petrus. Vide Ceplias. Phaleg. Ilebraice divisio.
in diebus ejus divisa sit terra.

Ita dictus infans

,

eo quod

Gen. x 25.
Vocavitque Jacob

PiiAiVUEL.

Iltbraicum
, ,

;

facies Dei.

nomen loci iilius ubi luctatus fuerat cum coelesti genio ad auroram usque Phanuel , dicens : Vidi Deum facie
ad faciem. Gen. xxxii 3o. PiiARAN. Montis ac regionis desertoe Pharan mentio snepius iu Pentateucho occurrit. Memorabile prae Cc-eteris iUud est quod eo loco Moyses jubente Deo septuaginta judices populi elegit , qui ibidem Spiritu Divino impleti
,

sunt.

Kum
)

xi

16 et 24 sq.
,

Deus ab Austro

(

hebraice

Theman

sanctus de montc Pliaran. Ilab. iii 3. : futurum enim et praeteritum in stylo poetico Hebraei passim commutant. Respicit ad illud MoDominus de Slnai venit , et dc Seir ortus est .saicum nobis : apparuit cle monte Pliaran , et cum eo sanctorum miUia : in dexiera ejus ignea lex. Deut. xxxiii 2. Obscrva , Iduma^am , quae respectu terrae sancta3 australis est , plurilius nominibus appellari ; Edom , ab Esau Idumaei populi parente , qui Edom dictus , i. e. rufus ; Seir , a monte Seir qui ab eodem Esau { 3eir enim pilosum significat ) id nomen traxit ; Theman , a Themane Esavi nepote , qui ibidem regnaverat. Jam prophetam utiumque audiamus A monte Sinai , et ex Idumaea seu Tliemanitide , cujus est mons Seir , et a solitudine monlis Pharan Deus ab australi plaga sensim populum suum in Paloestinam sursum eduxit , postquam in Sina , milveniet vetiiet pro venit
:

et

,

:

libus
braeis

angelorum comitantibus
f

,

legem suam igneam He-

nato

tradiderat. Allegorice de Christo , Betlilehemi qua3 urbs in australi terrae sanclae tractu sita est.
,

Idem cum ante Christianum populum ascendisset in promissum coeleste regnum septuaginta discipulos Spiritu
igneo ignea^ suae legis interprete. sed regibus Pharao. Non unius hominis nomen suh >Egypti commune, Ita videmus Pharaonem cum quo Josephus patriarcha vixit temporibus , moribus ,
, , , ,

Sancto implevit

, , , ,

PnARES.

PlIIALA.

3oi

rebus gestis , et in Hebrieos voluntate longissime dislantem a Piiaraone illo , qtd ignorabat Joseph ( Ex. i 8 ) et nesciebat Dominum ( Ex. v 2 ) a quo denique cuni exercitu lluctibus oppressus interiit. Elias Ilutterus , vir linguarum sludiosissimus , in Harmonico suo , ad Radicem Para ( auctor Parali scribit ) aflinitatcm reperit ititer nomen Pliarao , et noslrum Llber Baro , ac germanicum Frcy et Frau : quam derivalionem quotusquisque persuadeii sibi passurus sit , ipse viderit. PiiARES. Gen. xxxvHi 29. Hebraicum. q. d. divisio.

PUARETRA. Eccli. XXVI i5. Dc filia lasciva diclum , quie cupiditatem obvia quavis occasione expletura est. Locus totus est in Voc. Palus. PHASE. De Paschale dicitur est enim Pliase , id est transitus , Domini. Ex. XII 11. Cave putes , intelligi
:

transitum popuU per mare rubrum indicalur enim Iransitus angeli exterminatoris , qui domos Hebrccorum praeteriit, cum sobolem iEgyptiorumtrucidaret. Nomenclationem hanc ipse Moyses indicat Ex. xii 27. Victima transitus Domini est , quando transivit super domos fdiorum Israel in jEgypto , percutiens Mgyptios , et domos nostras liberans. Lbi in fonte hebraico transitus est p^sach, et transivit ejusdem vocabuli Radix pasach ut videas alterum alterius rationem reddere. Cur autem pro hebraico Pesach grcTce latineque versum est Pliase ? Ea est ratio , quod Gra3ci Romanique aspiratam ck in vocabulorum fuie non ament. Quapropter et Tliare Core , I^oe , Jephte scu Jephthe , hebraicis Terack K6rach , f^oack monosyllabo Jiphtach subrogata sunt. Phassur. Cum Phassur sacerdos injuria gravissima Jeremiam Itesisset, poenam ei propheta denuntiavit nomen immutans ISon Phassur vocavit Dominus nomen tuum , sedPavorem undiqae. Jer. XX 0. Hehvaicum Phasch:

:

,

,

,

:

, inquit peritissimus Bibliorum Regiorum edilor Arias Montanus t. viii in Onomastico , principem significat libertate abutentem seu luxuriantem. At Deus Posthac, inquit, vocaberis non Tumor, sed Timor : ut venuste expressit Cornelius a Lapide in hunc locum.

cliur

Vid. Nomen.

6.
,

PiiETROS. Inter provincias alias c quibus redituras sunt reliquiaepopuli electi, numeratur et Phetros, hebr. Paihros. Is. XI 11. Est regio Phatures in iEgyplo , quo Juda3i tempore belli fugerant. Jer. XLiv 1. Regionis hujus Phatures menlio fit eliam Jer. xnv i5, Ez. xxix i^, et Ez. XXX 14. ubi semper in hebraico Palhros iisdem litteris et punctis vocalibus legitur , quibus in
Isaia
1.

d.

PiiiALA. Bibentes inebriabuntur quasi a vino , et repletuntur ut phialce, et quasi cornua allaris, Zach. ix i5.

, , , ,

ecclesiam propagaturis , allegocliscipulis riam bellrcam propheta coeperat ; eam persequens hostili sanguine, iaquit, tantum satiabuntur quantum et sicut altaris cornua phialse lcmpli vino implentur ita illi cunctos hostes Messiae victimis onusta sunt daemones eorumque ministros et crimina copiosissime debellabunt. Philisthhm. Pliilisthaei plurali numero cujus nota est in Ilebrajorum nominibus syllaba im ad finem. Cave itaque ne dicas scribasve cum illo poeta sacro PliiUstliuin primus , Pliilisthiim secundus : id enim perinde est ac si diceres Saxones primus , Burgundiones secundus : cum grammatica poscat , Saxo , Burgundio , PIUlisthceus , primus aut secundus. Pnisox. Gen. II 11. Ganges. PHYLACTErauM. Graecum. Prsecei erat in lege Deus Ligabis ea quasi signum in manu de verbis suis loquens tna , eruntqne et movcbuntur inter oculos tuos. Deut. VI 8. Membranas ergo in fronte brachiisque gestabant, in quibus essent verba legis inscripta eas phylacteria appelia,
,
:

3oi De Messine

PniLISTIIIlM.

PlNGUIS.

,

,

,

,

,

,

,

,

:

;

bant, tanquam custodias
rent.

,

quae

verbum Divinum serva:

Pharisa^i et scribae damnanlur , quod omnia sua facerent , ut ab hominibus viderentur dilatant enim phylacteria sua , et magnificant fimbrias. Malth. XXIII 5. De fimbriis hoc erat mandatum ; Funiculos in fimhriis facies per quatuor angulos pailii tui , quo operieris. Deut. XXII 12. atque ipse color praescriptus erat, hyacinthinus , seu caeruleus. j\um. xv 58. Tam fimbrias has quam membranas , ad pompam et speciem latiores , quam coeteri omnes , Pharisaei et scribae ferebant , ut virtute ac legis amore omnibus aliis antecellere crederentur. PiGNORATUS. Super vestimentis pignoratis accubuerunt fuxta omne altare : et vinum damnatorum bibebant in domo dei sui, Amos II 8. Israelitoe impii, si quos repererant diis infensos , eos exhauriebant , ut vestes etiam dare pignori cogerentur quosdam et supplicio addicebant. Coram diis postea suis, innocentium spoUisincubantes,
:

compotationibus indulgebant.
PlLA. Uiulate habitatores Pilce. Soph. i ii. Pilam dicit vallem Siloe, seu partem inferiorem Solymae a torrente Cedron ad fontem Siloam usque. Respicit autem simul ad pilam sivc mortarium : quia incolae contundendi et conterendi a Chaldoeis erant. PiLOSus. Inter diiuta aedificia habitabunt dracones
et strutliiocameli
et pilosi saltabunt ibi. Is. xiii 21. lxx vertunt dacmonia. Spectra Faunorum et Satyrorum specie. Fortassis ferae pilosac et hirsutac. PiXGLis. Manducaverunt et adoraverunt omnes pingucs
:

, ;

PlSCINA.
ten-cB,

PlSTIGCS.

3o3

Ps. x\i 00. Non modo pauperes, lU v. 27 dixerat, sed etiam opiilcntissimi et potentissimi quique adorabunt et comedent Panem illum , quem Christus reliquit antc mortem : de hac enim totus ille psalmus est. Mittet Dominator Dominus exercituum in pinguibus ejus tenuitatem: et subtus gloriam ejus succensa ardebit quasi combustio ignis, Is. X 16. Copiam fortissimorum ducum iiiexercitu

Sennacheribi Deus ad paucitatem rediget nocturna

illa

strage : et gloriosa ejus castra tanquam rogum ira Omnipolentis incendet. Deus velut ignis Judam illuminabit, hostes ceu spinas et vepres comburet. 2 Pinguia ; i. e. victima? pingues. Fota pinguium vestrorum non respiciam. Amos v 29. Aspernor preces et nam et diis easdem imhostias vestras pinguissimas molatis , nec unquam peccare desinitis. PISCINA. ISinive quasi piscina aquarum aquceejus ; ipsi vero fugerunt : state ^ state ; et non est qui revertatur.
) :

Diripite
,

argentum

tiarum, etc.
:

diripite aurum : et non est finis diviNahum, proplietarum minorum eloquentis, ,

simus II 8 sq. Aqua3 sunt populi seu incolae Ninives innumeri quos et v. 6 fluvios appellarat; ejus pronomen pleonasticum , more hebraico. Quemadmodum ruptis piscinae aggeribus aquae pleno impetu effunduntur ita incolae ubi hostis per apertas ubique portas irrupit catervatim sc fuga abripiunt. Inclamat quidem destituta state , nec me in discrimine sua suis Ninive State premo deserite Sed nemo audit, nemo ad arma rever, ,
,
:

!

!

quibus Chaldaei victores Aliie exoriuntur voces ad diripiendasmanubias semutuo adhortantur. Praedas, exclamant, agite ! auri argentique vis suppetit, infinitus thesaurus est. 2 ) Piscina inferior. Piscina vetus. Is. xxii 9 el 1 u Ilinc sitim lcvabant obsessi, qua non minus quam fame gravissime torquebantur. Increpantur autem, quod humana praesidia potius , quam Dei opem requirerent. Piscis. Qui fit , ut hominum non major te cura tangere videatur Deus , quam piscium aut vermium ? Facies homines quasi pisces maris et quasi reptile non habens principe\n. Hab. i i4. Clialdaeus quasi in piscatu nunc hamo singulos, nunc reti aut nassa turbas capit nunc urbem aut oppidum, nunc regionem totam abstrahit nosque haud secus ac vermes conterit. PiSTicus. Magdalena accepit libram unguenti nardi pistici pretiosi , et unxit pedes Jesu. Joan. Xii 5. Alii locum ahquem suspicati sunt, unde nardus illa esset advecta ; verum nullus unquam reperiri locus huic rei idoneus potuit. Alii pislicam nardum , tanquam fidelem , dictam esse putarunt quod ^/5^/5 graece sit fides ; ergo laudari Magdalcnoe unguentum existimarunt , quod
titur.
, , , ;
:

, ,

3o/4

PlTTACIU3I.

PlAGO.

iion ex psendoiiardo , iit ScTpe sit, aut mixtum esset sed sinccrum et merum. Sed graece perili sciunt, adjectivum fidells a grceco plstls non essc plsticos , sed pistos : quamobrem parum ielicem hanc derivationem non possunt non repudiarc. Multo firmior est magnorum interpretum Cornelii et Calmeti opinio , errore librariorum translatas paululum esse litteras, el loco noslric nardi, ut liodie legitur , pistikes , ab evangelista scriptum esse spikites ; id nardum spicatam sive spicanardum significat , qui succus est generosior e uardi spicis , cum deterior e foliis exprimeretur. Sane constat ex Marco , fuisse id atabastrani unguenti nardi spicati pretiosi. xiv. 5. PiTTACiUAi. Gra3cum, Latinis quoque non ignotum. Gabaonitie , ut e longinqua patria venire crederentur , ostentabant vetera omnia , saccos , panes , utres , vestes, caiccamentaque perantiqua , qucB ad indiciam vetustatis pittaciis consataerant y refecta plagulis , segmentis corii resarta. Jos. ix 5.

Placeo. iSec enim omnia possunt esse quoniam non est immortalis filius hominis

In
,

hominibus

:

et in vanitate

malitia) placaerunt, Eccli. xvii 29. Nemo hominum perfectus omni ex parte est : sicut enim morti et corruptioni , ita et errori ac peccato obnoxii vivimus , et vanilale malitia3 delectamur. Vid. Ambulare,

Placor. Projucunditate. Compiectentar placoremejus,
Sapientiac. Eccli. iv i3. graece implebuntur laetitia. 2 Pro placito , seu voluntate. In pracepto Ipsius , Dei, ptacor fit , et non est minoratio in salute ipsius. Eccli.
: )

xxxix

25. Gra^ca sententiam hanc aperiunt placuerit, iioc secundum ipsius pra^ceptum

:

Quod
fit
:

illi

et si

salutem impertire

velit nemo eam impedire poterit aut imminuere. Plaga. Quomodosieruat pastor de ore leonis duo crura,
, ,

aut extremuni auriculce : sic eruentur fUii Israel qui ha" bitant in Samaria in piaga lectuli , et in Damasci grabato, Amos iii 12. Israelitae , qui vitulos adorabant , spem
securitatis reposuerant

tum

in asperilate montosae et

paene imperviae su.e regionis circa Samariam , tum in Syrorumsuppeliis. Sedhaec spes plerosque faliet, inquit Amos suo more simiUtudinem e pascuis afferens. Rapietur ab hoste Israel ut imbecilla ovis a truculento leone et tantula pars remanebit, quantula est auris extrema , vel crus uuum et alterum , leoni fugienti a pastore excussum. Omnibus propemodum in captivilatem abreptis pauculi persistent in loco sui lectuli Samariae vel Damasci Syriaj, in quibus vana spe sopiti acquiescebant. Plago. Afalsis prophetis redit Zacharias adMessiam,
, , :

,

,

,

Plango.
a

Plenitudo.
:

3o5

plagcB

auspicatus erat. Dlcetur el Qaid sunt nianuum tuarum ? Et dicet : Ilis plagatus (vulueralus) sum in domo eorum , qui diligcbant me , qui mihi tam cari , ipsi quoque me olim dilexerant.
illiul
istce in

quo Caput

viedio

Zacli. XIII 6.

eos, qui sciunt plangere.

Pla\G0. Vocabunt agricolam ad luctum^ et adplanctum Amos V 16. Ut Romaui pricficas

habebaut, ita Hcbrcxu lamentarios et lamentarias, sive iu fuuere , sive iu luctu alio^ publico aut piivalo. Uude illud vocate lamentatrices. Jcr. i\ 17. Et filia priucipis
:

adsunt ad funus tibicines^ Matth. ix 23. Quos quidem nneniarum tibicines magna interdum mercede conductos esse videmus apud Flavium Joscphum 1. iii
defuncta
,
,

de Bello Jud.

c.

i5.

Plaxus. Quis tu mons magnc corain Zorobabei ? in planum. Zach. iv 7. Diabolus instar excelsi montis Zorobabeli
obstat.
et

omnibus recte credentibus
,

et

viventibus

Deprimetur tamen

et in

nihilum redigetur per

Christuui.
rice,

Platea. Pro foro rerum venalium. Benadad rex Sydum focdus offert Achabo regi Israel, inter alia

inquit ; Plaleas fac tibi in Damasco. 3. Reg. XX 3/|. quibus verbis tribuebatur jus importandi genus omne mercium sine veciigalibus , el, ut aliqui auiumant , jus quoque vectigalium. Stridebo subter vos , sicut Plaustrum. Vox Domini stridet plaustrum onustum foono. Amos ll i5. Similitudo subter vos , hepastoralis , quales amat prophota hic braismus in terra vestra. Peccalorum vestrorum ouere pressus souum edam altissimum , ut vestrum supplicium ab incolis accolisque exaudiatur. Plaustrum trilurans. Posui lc quasi plaustrum tri2 turaiis novum , liabens rostra serrantia : triturabis montes et comminucs : et colles quasi pulverem pones. Ven-^ tilabis cos , et venlus toliet , et turbo disperget eos. Is. XLi i5 sq. Disertissima imagine ostendit , quanta efficacilate Israel suos hosles , Chrisli Ecclesia deorum superstilionem fundilus eversura sit. Trituram plaustris nunc quoque multi peragunt. Rostra serrantia , rotarum cauthis praefixa , iustar serrae dissecanl omnia , in quae incubuerint. Plecta. 3. Reg. VII 29. Interprcs noster ipsc, eodem hoc versu , vocabulum hebraicum , quod plectas verterat, inlerpretatur juncturas. Eodem modo explicant lxx. Plemitudo. ISemo autem immittit commissuram panni rudis in vestimentum vetus : totlit enim pienitudinem ejus a vestimento , et pejor scissura fit. Mallh. ix 16. Plenitudo hic dicitur , quod in eadem similitudine Marc. 11 21 supplemenimi ; plagula nimirum , sive segmentum panui quod sarcicnd.e scissurtX causa assuitur.
: ;
:

,

)

,

) , :

3o6

Plejsus.

Pondus.

PlenCS. Dies plcni invenientur in eis. Ps. LXXII lo. To-' lius loci enodatio , qua non parum indiget , exstat in Converto , § 2. pro artifice ponitur , phrygio est. Plumarius. Ejus opus in Bibliis plumarium dicitur , acu videlicet pictum et varium , ad similitudincm avium , quae penois discoloribus a natura ornatoe sunt. Exod. xxvi. 1. Plurimus. Ficle plurimam liostiam Abel , quam Cain , obtulit Deo. Hebr. xi 4. Superlativus pro comparativo :

Cum

meliorem

acceptiorem , quam Cainus. , Pluvia. Ptuviam voluntariam segregabis Deus hcereditati tucB : et infirmata est , tu vero perfecisti eam. Ps. LXVII 10. Haereditas Dei est populus ab eo electus qui cum infirmus deficeret , erectus et corroboratus est misso divinitus manna , instar copiosissimai pluviic non naturalis et necessarias , sed sponte ac singulari Dei bene:

,

volentia quolidie decidentis. PODERES. Vestis talaris , qua Sap. xviil a^. Aaron indutus narratur. Si sequaris justitiam , indues quasi po-

derem
nies

lionoris

,

vestem splendidam
,

Eccli. XXVII 9. ei in die agnitionis

et magnificam. , judicii Divini , inve^

firmamentum. ibid. Christum etiam vestitum podere Joannes vidit Apoc. i i3.
:

POENiTEiVTiA. In Elia3 prophetoe elogio dicitur Qui ungis reges ad pccnitentiam ( groece , ad retribuendum et propfietas facis successores post te. Eccli. XLVIII 8. Sic enim Elia3 pra3ceperat Dominus : unges Hazaet regem super Syriam : et Jeliu fiiium Namsi unges regem super unges proplietam pro te. 3. Israel : Elisceum autem Ueg. XIX i5 sq. Non per se quidem Elias , sed Elisaii ministerio , Hazaeli Syriae , Jehu Israelis imperium denuntiavit. k. Reg. viii i3 et ix 2 sqq. Per hos reges Deus retribuit Hebrajis impiis , quod eorum scelera merebantur , ut salubri terrore perculsi ad poenitenliam

adducerentur.

POLYMiTUS. Gra?cum varius versicolor. Talis Josephi adolescentuli lunica , Gen. xxxvii 3 ; et Ponlificis superliumerale - - - opere polymito , 1^\0(\. XXVIII 6. Eorum artifex dicitur polymitarius , quod nomen in Exodo aliquoties occurrit. POMUM. PoUuerunt templum sanctum tuum : posuerunt Jerusaiem in pomorum cusiodiam. Ps. Lxxviii 1. Hebraice posuerunt Jerusalem in cumulum ruderum , seu acervum lapidum. Ipse noster interpres vocabulum illud hebraicum Jer. xxvi 18, Mich. i 6, et iii 12, reddit acervum lapidum. Hosles urbem sanctam ita diruerunt utsolus lapidum acervus supersit, quo ag^ri aut pomarii custos tegere se possit. POi^DUS. Pondus el pondus , mensura et mensura , du:

,

)

,

PORTA. 3o7 utrumque plex pondus , in.ncqnalis et iniqua mcnsura abomlnabUe cst apud Dcum. Prov. XX lo. Abominatlo est apud Dominum pondus et pondus : statera dolosa non est

PONO.

;

bona. ibid. v. 20. P0.\0. Beatus vir , cujus est auxdium abs te : ascenslO" nes in corde suo disposuit , in valle Lacrymarum , in loco quem posuit. Ps. Lxxxiii 6 sq. Quis locum posuit ? Deus, inquit D. Augustinus ; liomo ipse , inquiunt alii. Disposuit in animo suo ascensus ex liac lacrymarum valle , quemcunque ejus vallis locum seu ipse elegit , seu u Deo sibi designatum accepit. Elegantissime hebraica
:

Transeuntes in vallem tletus , fontem ponent eam atque ita vertitB. Ilieronymus. More nostro diceres Vallem hanc Iletus, pcr quam transcunt, in pereiinem lacrymarum scaturiginem convertent.
;
:

2) Ponam in salutari. Ps. XI 6. Ego , inquit Deus , in tuto eos coUocabo , ego salvos eos praestabo. Ponere consilia dolorem. Quandiu ponam consUia 3 in anima mea , dolorem in cordc meo per diem ? Ps. XII 2. Quandiu apud me consilia versabo ? quandiu dolore hoc animum totos dies cruciabo ? U ) Ponere verba. Quis me potest arguere esse mentitum^ €t ponere ante Deum verba mea ? Job. XXIV 26. ult. Quis coram Deo accusare me de verbis mendacibus potesl ? 5 ) Ponere oculum. Posuit oculum suum super corda iilorum , ostendere illis magnaiia operum suorum. Eccli. XVII 7. Benigne illos respexit Dominus , et eorum corda illustravit , ut magnitudinem operuni ejus intelligerent. 6) Ponere, pro designare , descriijere. Ezechieli pra;Pone tibi duas vias , ut veniat gladius regis Bacipitur bylonis. Ez. XXI 19. Sicut idem propheta iv 1. jussus erat Hierosolymam delineare supra laterem , ita nunc ad eum dicitur Designa bivium , seu ductam a Baby,
:

:

lone viam , per quam venturus est Nabuchodonosor , quaeque in duas vias discedat alteram a dextera Hierosolymam versus , alteram a Iseva ad urbem P»abbath Ammonitidis caput. In hoc bivio rex ope belomaatise ( divinatio est per sagittas commixtas explorabit utram harum urbium prius oppugnare expediat. Sors autem indicabit Ilierosolyraam.
,
)

,

Posuit pluvias eorum grandincm , ignem comburenipsorum. Ps. Civ osi. Loco phiviie immisit Deus in iEgyplios grandinem , et igneam quidem nam grando et ignis mista pariter ferebantur, Exod. ix 2^. POPULUS. Dicitur aliquando de animantibus ralionis expertibus ut ostendi Voc. Draco , § 4. Populus furoris mei. Vide Picgnum. PORTA. Pro judicio ; quia ad urins portam judicia cxercebantur. Job de se Procedcbam ad portam cioitatis ^

7

)

tem

in terra

:

:

:

, ,

3o8

PoRTEiVDO.

PORTO.

et in platea parabant catlicdram mihi , sellam judicialem. Job. XXIX 7. Cuin viderern me in porta superiorem. Job. XXXI 21. potcntiorem in judicio ; utpote judex , et princeps. Adversum me loquebantur , qui sedebant in porta judices et in me psallcbant , qui bibebant vinum , divites. Ps. Lxviii i3. illi sermonibus , hi probrosis carminibus me insectabantur. JSeque conteras egenum in porta. Prov. XXI! 22. Ne pauperem in judicio opprimas. Beatus vir , qui implevit desiderium suum ex ipsis : non confundetur , cum loquetur inimicis suis in porta. Ps. cxxvi ult. Hebraice : Beatus vir , qui implevit pharelram suam ex ipsis non eruLescent , cum loquentur inimicis in porta. Ingeniose pharetram , quia versu praecedente fihos robustos appeliarat sagillas. Nimirum ut ii , qui pliaretram habent leclissimis sagittis inslrnctam , hoslis occursum non metuunl ; ita luijusmodi familia Deo cara , paler et filii , inimicorum delaiione neuliquam lerriti , audacter in judicio respondebunt. 2 ) Portae populorum. Maligna Tyrus , malis Hierosolymae laeta , exclamat Euge confractcB sunt portce populo^um , conversa est ad me : implebor , deserta est. Ez. xxvi 2. Portas populorum vocat Solymam, quod omnes Hebraeorum tribus , imo et alii populi , eo confluerent. Ejus commercia nunc ad se transitura gaudet , et , illa prostrata desertaque, se impletum ac locupletatum iri
: :

:

vastatione IVinives Portw flutemplum ad solum dirulum. Nah. II 6. Portas fluviorum interprelari solent portas populorum qui tanquam lluvii in urbe hac redundabant. Nisi forte placet simpliciter accipi pro porlis ad flumina ut apud pertinentibus et ideo nome^Ti ab iisdem nactis alia Isa rae , iios quoque alia Danubii porta dicitut Rheni Padi. Dejeclas e cardinibus portae sunt, Albis templum Ncsroch funditus sublatum.
:

sperat. 3) Portae fluviorum. viori.m apei tce sunt , et

De

,

,

:

,

,

,

U) Portie morlis.

Qui exaltas

me

de portis mortis

annuntiem omnes iaudationes tuas in portis fdics Ps. IX i5. Eripis me proximis moriendi periculis

: ut Sion.
:

ab

ipso mortis aditu , a crepidine sepuicri me retrahis. quare beneficia tua omnia laudabo ad Hierosolymae portas , ubi propter judiciorum celebritatem maximi

iiominum concursus flunt. PORTEi\DO. Judi Jcsu sacerdos magne tu et amici tui qui liabilant coram te quia viri portendentes sunt. Zach. sic ejus III 8. Sicut Jesus sacerdos Christum Jesum
,
,

,

amici , sacerdotes justi Christi discipulos portendebant seu praemonstrabant. Viri hi sunt figura sive imago futurorum. PORTO. QAin^ixx^omnesmaichabentescuravit : ul adim,

,, ,

POSSESSIO.

POSTERIOR.

SoQ

plei^etur , qiiod dictum est per Isaiam propheiam , dicen* tem : Ipse infivmitates nostras accepit , et cBgrotationes nostras portavit. Matth. VI ii 17. Fc7^e languores nostros ipse tulit , et dolorcs nostros ipse portavit : et nos putavimus

quasi lcprosum , ct percussum a Deo , et liumiliatum, vox Pro nostro portavit hebraice est savdl ita ambigua , iit latina tulit , quod et auferre significat et perferre. Utrum utri convcniat , facile dcmonstrat in Matthaeo morbos abstulil nam maie harontextus hentes curavit , et per hoc implcvit , quod Esaias praevides enim ieprosum in Isaia ipse pertulit dixerat

eum

Is. Liii 4.

,

;

:

;

:

percussum , humiliatum. Portare judicium. Angeli 2
)

non portant advergraecofonte

sum
est
:

se exsecrabilejudicium. 2. Petr. II 11. in

blasphemum judicium. Genii boni malos non condemnant non eis maledicunt sed judicium Dco relinde Moysl quunt. Sic Michael cum diabolo disputans corpore, non est ausus judicium inferre blasphemicf^ exse,
;

impium ; seddixit : Imperet tibi Dominus. Judae v. 9. POSSESSIO. Impleta est terra posscssione tua. Ps. CIII 24. Quidquid in universa terra reperitur quidquid terram implet , id tu possides o Deus neque lerram solum , sed V. sq. et littoribus tam lonet mare magnum ginquis inclusum. PossiDEO. Judas Christi proditor possedit agrum de mercede iniquitatis et suspensus crepuit medius. Act. I 18.
crari
,

,

;

(

)

,

,

possedit , qui projectis argentis in templo recessit , et abiens laqueo se suspendit ? Matth. XXVII 5. Placet Joannes Alba , qui in Electis ait , esse hypallagen , pro , Possessus est , emptus est ager pretio illo iniquissime parto. 2 ) Possidunt parvuli stultitiam. i. e. ea pascentur , ea fruentur. Prov. xiv 18. Pueriles animi puerilia amant et sectantur. POSSUM. Nonpotero adeam. i. e. cogilando pertingere.
Ps. cxxxviii 6. Scientiam quam potero.
2
)

Quomodo

tam admirabilem capere nun-

Verba mea potuerunt Ps. CXL 6. Vide Absorbeo. POST. Davidem Deus in solium transtulit de post fcc,

tantes. Ps. LXXVii 70. de cura gregis cum foetas oves sequeretur. Avertuntur de post tergum Domini. Soph. i 6.

Non sequuntur Deum deserunt legem per peccalum a Deo avertuntur. POSTERIOR. Demetam posteriora Baasa et posteriora
,

,

,

Posteritatem ejus delebo. Sic el Elias ad Achab regem Dei nomine demetam posteriora tua. 3. Reg. XXI 21. Hebraice utroque loco , posejus. 3.

domus

Reg. xvi

3.

,

:

teritatem

posteros. , 2) Percussit inimicos suos in posteriora, Ps. LXXVII 6d.

3lO

POTENS.

PR^CEPTUM.
Philisthc-cis
, ,

Equidem plerique hoc exponunt de
computrescebant prominentes extalcs

quorura
,

Reg. v 9 et pra; doloris magnitudine ascendebat ululatus uniuscujusque civitatis in coclum. ibid. v. ult. Verius tamen esse crediderim cum atlentissimo Tlioma le Blanc , non loqui psalten de Philislhaeis , sed de Hel^raeis ipsis : cum statim connectatur versu proximo reprobatum tabernacukim Joseph , ac iribus Ephraim derelicta , quae in PhilisthcTOs non cadunt. Censeo ergo cum eodem auclore significari hoc loquendi modo perfidos Hebrseos a Deo desertos et ideo ab hostibus percussos , terga
1.
, , ,

vertisse

quod sa^pius accidit. POTENS. De Josepho ait moribundus Jacob pater
:

:

dissoluta sunt vincula brachiorum et manuum illius per manus potcntis Jacob. Gen. XLix ih. id est , per manus potentis Dei mei. POTEXTx\TUS. In potentatibus , magna potentia , magnis viribus , salus dexterce ejus. Ps. XIX. 7. Divina dex-

tera potentissime saUitem affert. 2 Pro natura robusta. Dies annoram nostrorum , in ipsis septuaginta anni. Si autem in potentatibus , ocloginta anni : ct amplius corum labor et dolor. Ps. LXXXIX 10. In
)

in diebus ; ad septuaginta quibus autem natura corporis est usque perducimur hos si sufirmissima , ad annos octoginta perveniunt peraveris , nihil te nisi miseria et dolor manet. POTESTAS. Libidinosus his verbis reprehenditur poipsis est

pleonasmus hebraicus pronominis
,

annorum nostrorum
:

in annis noslris

,

;

:

testatemkabuistiin corpore tuo. Eccli. XLVII21. Significanlius in fonte graeco : dominatum est in te corpus tuum. Veluti potestatem tilii imperantem habuisti tuum corpus. Pr^CEPTUM. Dederam IsraeUlis , inquit Dominus , praecepta bona , quce cum fecerit liomo , vivet in eis, Ez. XX 21. Ea spreverunt. Ergo et ego dedi eis prcBcepta non bona , etjudicia , in quibus non vivent, ibid. v. 23. Dedi^ i. e. permisi , ut darentur. Praecepla haec et judicia sunt gentium vicinarum superstitiones et scelera , quibus imbui depravatum popuhjm Deus permisit. Eadem est ratio V. sq. Pollui eos in muneribus suis , etc. Permisi polluta sacrificia in quibus Molocho suos ipsi liberos offerrent , et contaminarentur.
:

2 ) Praeceptum manus. Volabunt tn humeros Philisthiim per mare , simul prcedabuntur fdios Orientis. Idumcea et Moab prceceptum manus eorum , et filii Ammon obedientes erunt. Is. xi 14. Sermo est de victoriis EvangeUi per Messiae discipulos reportandis ubiquc gentium , quarum

aUquae pro omnibus enumerantur. Populorum humeris jugum Domini suave imponent; ad eumdem incolas Orientis adducent. Alia atquc aUa regna erunt praeda

,

Pr.hcipio.
certalim rapta
,

Pr.escientia.
,

3ii
,

praecepta

i.

e.

ante capta
:

praerepta

raanu apostolorum ; liebraice est injicient illis manus suas ; et lxx, piimo illis manus injicient. PRiECiPio. Princeps sacerdotum ad apostolos ait
:

Pntcipicndo prcsccpimus vobis. Act. V 28. Graviler prnccedesideravit anima mea, hominibus noncst. Mich. VII 1 sq. Viros desideravi similes primis illis patribus , quilaudanturOs. IX 10. Qaasiprima pomaficulncce in cacumine ejus , vidi patres eorum. Sed nemimem parem invenio , neminem sanctum , ac ne probum quidem. PRiECURRO. Noli mullum studii pecuniis corradendis impendere qua in re multiplex est peccandi occasio ; si enim secutus fueris, non apprehendes : et non effugies , si prcecucurreris. Eccli XI 10. Latet similitudo ingeniosa a cursoribus petita. Currit opulentia: curris tu, vel eam tardiornon assequeris etpeccabis impatientia , malefraudibus vel eris illa velocior , ul assequaris , dictis
ficiis

pimus. PRiECOQUUS. Prcecoquas
,

Periit sanctus de terra

et rcctus in

,

,

:

,

;

et

nec facile peccatum effugies , immoamoris opum, luxus abusus , avariliae. Hanc explicalionem poscit contextus versiculi , missis aliis , commaticis , neque cohaerentibus. PR/EDICO. Cliristus, cumpostmortemdescendit adin-

comprehendas

:

derati

,

, his , qui in carcei^e erant, spiritibus veniens prcedicaquiincreduli fuerant aliquando ^ quando exspectabant Dei patientiam in diebus Noe , cum fabricaretur arca. 1. Petr. Iii 19 sq. PrcBdicavit , grsece, annuntiavit, promulgavit, nimirumperacta necis suae redemptique generis humani mysteria. Incredulos ego eos intelligo , qui tamen ad extremum scelera detestati , antequam aquis suffocarentur , a Deo veniam impetrarunt. Si quis eos velit qui in uliimo etiam vit£E arliculo increduli et in criminibus obfirmati perslitere , prcedicare damnatis illis nihil erit aliud , nisi exprobrare. PRiELiOR. Egredietur Dominus , et prcBliabitur contra gentesiltas, sicut prcBliatus est in die certaminis. Zach. XIV 3. Exsurget Dominus , et gentium deos ac scelera debellabit, ut , sicut in certamine cum yEgyptiis Pharaonem cum suis mari rubro delevit, ita tunc (post Hierosolymt-e excidium ) Luciferum cum superstitione et peccato aquis baptismi demergat. Priorem etiam conlextus partem habes in Voc. Gens. PRjEPARATIO. Prceparationem cordis eorum audivit auris tua. Ps. IX 58. Non tantum , o Deus , preces tuorum audis , sed eas non raro praevenis , et quod illos te inspirante desiderare , ac velle petere vides , spoute non rogatus largiris. PRitisciEXTiA. Cogitatus prcsscienticB avcrtit sensum :

feros
vit
:

3 11

PiiyESUMO.

PjlETIOSTJS.
:

graece , Sollicitudo vigil interpellat somniim et Infir' mitas gi^avls sobrlam faclt animam. Eccli. xxxi 2. Anxia cura de futuris hujus vita; eventibus totum hominis ani-

mum

ad se avertit
gravis

morbus
quietus gravis

somnum

gr;rco. Qui bene gilur : sobriam animam
,

sinit sicut ut etiam est in fonte pastus ac potus est , dnlci somno mer,
:

et

ne dormire quidem
excutit
;

hominem jejunum altus et , somnus complecti non solet. Talemet morbus efficit arctioris nimirum somni expertem eodemque l)eneficio hominem privat, totumque ad se
, :

rapit solHcitudo immodica. Operosiore hac expHcatione licebat mihi supersedcre , si cum ascetis et aUis quibusdam dicere libuisset, gravi morbo aut iTrumna excitari hominem , et criminum ebrietate discussa ad rationis usum revocari. Sed istud commaticum est , nec idoneum contexlui , qui nimia sollicitudine ac diviliarum amore loquitur. PRyESUMO. Mild aatem dedit Deus dicere ex sententia , sincere, aperte, ex animi mei sententia ; ct prcesumet^e digna fiorum, qucB mihi dantur ; ex his, quorum notitiam mihi Deus largitur, digna eligere et animo praccipere , quse populos doceam. Sap. vii i5. Ingens Dei donum est, si magistro morum det haec duo, posse cogitata rite

exprimere, et argumentum dicendi optimum ehgere. PR/ETEREO. Matth. V 18. Vid. in Voc. Quc^ro, PRvETORIOLUM. In splendida Tyri descriplione sub navis imdigme prcctoriola Ez. xxvii 6 suntcellulacnavigii. Pr^VEIVIO. Mthiopia prctveniet manus ejus Deo. Ps. LXVii 02. Graeca ad veibum sic habent iEthiopia festi:

nabit manum suam Deo. Celeriter ad Deum manus exlendet, seu precanti , seu foederis nobiscum jungendi causa. Hebraicus vates elegantia sibi propria scripsit : ^thiopia currere faciet manus suas ad Deum. Presbyter. Gra^ce senior. Sensim tribui soUs sacerdotibus hoc nomen coepit , quod non nisi a?lale ac virtute priores caeteris ad eum gradum eveherentur. Susannae judices Dan. xiii nunc presbyteri , nunc senes appellantur qui si sacerdotes fnissent , id neque Daniel judex in eorum reprehensione , neque historicus in narratione reticuisset. Pretiosus. Grates Deo agit psaUes , hostium insidiis ab eo ereptus nam preliosa in conspectu Domini mors sanctorumejus. Ps. cxv 6. magni momentires estcoram ejusecuUs, si viro sancto nex alleratur ; pretiosa iiU est anima justi, quam proinde custodit , et hostes dealiunde tamen peUit. Hunc sensum psalmi series exigit
: :

:

verissimum est, mortem sanctorum qua ad aeternam vilam nascuntur, pretiosam Deo esse i. e. valdc illi placere , non quatenus ca ab inimicis proficiscitur, sed quatenus a sanctis aequo animo tolcratur.
,

,

, : :

Pretium.

Peobator.

3i3

PRETIUM. Inimici pretiiinimcum cogitavcrunt repellere cucurri in siti. Ps. LXi 5. Adimere mihi dignitatem regiam conati sunt qiiapropter sudavi , sollicite contendi quod David poetice appellat currere in siti. Primiti^. In yEgypto percussit Deus primitias omnis laboriscorum. Ps. Lxxvii 5i, etPs. Civ 36. idest, quemadmodum utcrque locus ipse explicat , omne primogcnitum ; quia partus labore doloreque plenus est^ quod primipara^ praesertim experiuntur. Pri\ioge\itus. Mors dicitur /}?'/mo^f n^ Job. xviii i3.
:
:

m

prima nimirum filia peccati. Primus. Factum est in vigesimo et septinio anno , in primo , in una mensis ; i. e. mense primo, ejusqueprimo die.'Ez. XXIX 17. Pruvcipium. Pro principatu. Principium fUiorum Ammon. Dan. XI 4i. Regnum Ammonitidis vel pars ejus praecipua. Tecum principium in die virtutis tuce. Ps. Cix 3. D. Hieronymus vertit Populi tui duces spontanei in die fortitudinis tuac. Chaldaica quoque et arahica habent populus tuus. Atque ita legitur etiam in hebraico , ut Die tibi per Panunc est. Sententia tamcn convenit trem decreto quo potentia tua inter splendores sancti,
:
:

,

sanctorum, ibid. ) elucebit , plenisprincipatus obtinget , cui sponte se populus tuus et populi omnes subjicient. Si qnaeras , quis sit
tatis
(

in splendoribus

simus

tibi

diesilletamsplendidus

:

respondetenuclealissimioperis
:

in Psalmos auctor Georgius Heserus 1. Dies Ascensionis Christi in coelum. 2. Dies Pentecostes. 3. Dies Judicii

supremi.
Pri!\us. Schinus.

Dan.

xiii

58.

Conjungam cum

vocabulo
piscina
,

Probaticus. Est autem Jerosolymis Probatica

qucBcognominaturhebraice Betlisaida. Joan. V2. Ab ovibus dicta , qucC ibi lavabantur, et, ut vox syriaca docet mactabantur probaton enim graece ovis est. In quibusdam groecis codd. probatica non ad piscinam refertur sed vel ad macellum ovium vel ad proximam urbis portam ab iisdem appellatam. Fuisse cerle portam gregis Hierosolym.TB constat ex 2. Esdr. iii 1. De cognomento Bethsaida dictum suo loco. Probator. Vox Domini ad Jereminm quem comparat homini metalli pretium conflando exploranli Probatorem dedi te in populo meo robustum, qui diligenter scito tamen fungetur officio te nihil argenti probi ambulantes fraudulenter , ces et ferrum : reperturum univei^si corrupti sunt. Frustra laborabunt folles defecit
: ,

,

,

,

:

:

,

:

,

igne consumptum est plumbum flammyc non ferens frustra conflavit conflator : Argentum reprobum vocate eos. Jer. vi 27 sqq.
sufflatorium
,

in

,

vim

:

,

3r4

pROBO.
:

Pnono. Pro intelligo 5 , cum uxores probans quoque , qaod non //duxisset Chananitides benter aspiceret fUias Clianaan pater suus. Gen. xxviii 8. hebr. et graece , videns. 2) Domine probasti me. Ps. GXXXVIII i. Non est , approbasti me sed , scrutatus es , explorasti. PRODiTio. Pro perditione, amissione. Nihil cnim esi timor nisi proditio cogitationis auxiliorum. Sap. XVII n. Eum, qui conscientia male factorum laborat, corripit timor , qui nihil est aliud nisi amissio auxiliorum , ab aliis excogitari solitorum. Impium conscientiae terror et perturbatio prohibet ne consulere sibi possit.
: ,

Propheta. scntio. De Esau

Professio. In diebus pore quo ibant omnes
,
,

professionis. Act. V ^y. eo ut profiterentur , singuli in

tem-

suam

civitatem

Luc. ii 3 , edicto Augusti jubente , ut imperii , universi census haberetur. Profugus. Sapientia Divina profugum irce fratris justum ( Jacobum , cum Iram fratris Esau fugeret ) deduxit per vias rectas , et ostendit ilii regnum Dei , cum scalam dormiens vidit. Sap, x lo. Profuxdum. Nocte et die in profundo maris fui. 2. Cor. XI 25. Non infra aquas ; sed, ut ostendunt syriaca, in mari sine navigio diem totam noctemque jactatus est. Prohibeo. Quam bonum { i. e. melius , pcr hebraisest arguere , quam irasci , et confitentem in ora)

mum

tione non proliibere ! Eccli. xx i. Quanto satius est monere amice et pacate , quam effervescere ! quanto melius confitenti delictum acdeprecanti concedere veniam quam negare Projicio. Me autem projecisti post corpus tuum. 3. Reg. XIV 9. Non reprehenditur peccatum Ubidinis, ut multi falso putant sed projicere post corpus aut tergum , hebraismus est, contemptum et oblivionem significans. Eadem phrasis legitur hebraice Nehcm. ix 2G nobis 2.Esdr. 1x26) et Is. xxxviii 17. quorum priore loco Vulgata habet , Projecerunt legem tuam post terga sua. i. e. spreverunt; attero autemEzechias Deum alloqueus, Projecisti, inquit, post tergum tuum omnia peccata mea;
! :

(

i.

e. oblitus es condonasti. Equidem hajc ipsa locutio hebraice et latine usurpatur Ez. xxiii 35 conjuncta cum vocabulo fornicationes : sed ne ibi quidem luxurke sordes intelliguntur fornicationes enim eo loco, ut aliis plurimis superstitiosae falsorum numinum rehgionos sunl. 2) Pro spargere. In omni loco projicietur sdentium.
,
:

,

Amos

viii

5.

Ubique sohtudo

erit

,

omnia

iate silebunt.

qui Divino , instinctu impulsus loquitur. Interdum et musicum signised qui ficat , non qui altiore atHatu divina annuntict ccelestia carmina et aUena vaiicinia seu voce decantet
indicat
,

Propheta. Plerumque hominem

, ,

Propheta.
Reii

3\Fj

instriimento miisico proscquatur.

Talem legimus

gregem pvophctarum descendejitlum de

psalterium , et tympanum , prophetanies. 1. Reg. x 5. V. 11 sq. Sic et Clionenias , Levilarum princeps , pi^opheticB praerat ^ ad pracinendam meiodiam. 1. Par. XV 22. Chonenias princeps prophetice inter cantores. i. e. sacrae musicae praefectus. ibid v. 27. David etiam certos elegit qui prophetarent in citharis , ct psalteriis , et cymbalis. 1. Par. XXV. 1. Idithua in cithara prophetabat. ibid v. 5. De his prophetis , eorumque coUegiis dilucide et eleganter more suo, disserit Cacsar Calinus in Samuele Eccles. seu ad 1. Reg. x 5. 1 ) Joannes Baptista an propheta. Interrogatus ipse est Prophcta es tu ? el respondit : non. Joan. 121. DeEsne e propheflectunt a fonte , qui sic interpretanlur tarum numero ? Non sum. Id enim parum consentit cum rei veritate , el ipsius Christi elogio : Quid existis videre ? prophetam ? utique , dico vobis , et plus quani prophetani. Luc. vii 26. Fons graecus perspicue rem ostendit: habet enim prophetic nomen cum articulo praeposito , qui sensum hunc efllcit Esne tu ille propheia ? non qualiscunque, sed ille magnus , ille tot seculis exspectatus
:
:

excclso , et ante eos et tibiam, et citliaram , ipsosque ubi et Saul inter prophetas

:

Messias
suscitabo XVIII 18.
:

ille

,

de quo ad Moysen dictum est
,

:

Prophetam

de medio fratrum saorum similem tui. Deut. Quod esse de Christo praedictum ex Act. iii 22 certissimum est. Ideo , qui interrogaverant , Joannem urgent Quid crgo baptizas ^ si tu non es Christus , neque Elias , neque Propheta ? Joan. i 26. ubi rursus gra-ce cum iUe Propheta. Neque enim hanc ei potestatem articulo deberi putant , si nec EUas , nec Unctus, aut Propheta ille magnus et summus sit. Eodem modo , cum inter articulo praemisso ab aliis turbas de Messia est sermo prophetis distinguitur. Cum audissent hos sermones ejus , dicebant : Hic est vere Propheta. Joan. VII \o. Hoc enim apud Graccos interest nomen nudum , et nomcn articulo munitum quod apud Gallos , un Proph^te, et Le ProphHe. Quod eo loco declarat confirmaiio dicentium Hic est Christus. ibid. v. ^x. At ubi articulus abest ^ tum vero
eis
:

,

:

:

non jam

illc

Propheta

omnium

princeps

,

sed unus

ali-

quis ex prophetis est. Dicebant : Quia propheta { gracce sine articulo , un Prophete ) est , quasi unas ex prophetis» Marc. VI i5. Baptista ergo , qui prophetam se missum a Deo oplime inteUigebat , eum se esse non negavit ; sed interrogantium suspicioni de Messia occurrens , libere contestatus est , se ilkim Prophetam generis hu-

mani Assertorem non
3
)

esse.
illis
,

Epimenides propheta. Dixit quidam ex
,

Cre-

tensibus

proprius ipsorum propheta

:

Cretenses semper

,

3i6
mendaccs
liic

Pjiopiietia.

Propheto.

matce besticB , ventres pigrl. Tit. i 12. Graecus , versiculus est Epimenidis , quem Paulus per catachresjn prophetam sic appellat , ut inanium deorum popse in Bibliis passim prophetae vocantur , quod a suis credcrentur instinctu coelesti et arcano agi. Prophetia. Pro sacra musica , ut dictum Voc. praeccdente.

Prophetissa. Accessi ad propfietissam. Is. vili 3. De Maria Virgine loqui vatem evangelicum , innumeri auctores consentiunt, anliqui, novique ; adeo quidem, ul vel inter Hebraios Rabbi Haccad6sch maximi vir nominis de Malre Messiae id interpreletur quod contra Judaeos recentiores egregietuetur Galatinus , fabellarum rabbinicarum malleus 1. 7. c. 16. In viso igitur coelesti
,

,

:

,

jussus est scribere Isaias nomen Messiae novum et coram tesiibus duobus et ipsa Messite genitrice , quem paulo ante ( vii i4 ) Emmanuelem seu Deum nobiscum dixerat , eum nunc appellat viii 5 ) Victorem celerem , Praedatorem felicem ; nimirum quia Christus de Israelitis pertinacibus , gentibusque omnibus , celerrimam erat victoriam adepturus ; et illorum scripturas , harum scientiaSj veUiti spolium ecclesiae suae vendicaturus ; quorum figura tum fuere Rasin et Phacee : et ut videas celeritatem , stalim ab edito hoc vaticinio Teglatphalassar Assyriorum rex , occiso Rasin Damascum cepit et Syros captivos Cyrenen transtulit ; eodemque tempore tribum Nephthali cum magna Samaritanorum parte captivam abduxit. Propheto. 1. Cor. xivsaepius usurpaturde explican: ( ,

Divinam legem quod hodie concionando fit. Corpus prophetans. De Elisaeo ^'ec superavit illum verbum aliquod , res ulla et mortuum prophetavit corpus ejus. Eccli. XLViii i4. Eliscei cadaver dum U Reg, XIII 21 mortuum excitavit opus prophetae patravit, Deique potentiam et venerationem enixe hominum animis inculcavit. 3 Ossa prophetantia. De Josepho patriarcha. Ossa
tibus 2 )
:
: :

,

(

)

,

)

ipsius visitata sunt

,

et post

mortem

proplietaverunt. Eccli.

XLix 18. Cumex^gyptoemigrarentHebraei, tulit quoque Moyses ossa Josepli secum : eo quod adjurasset fdios Israel , dicens : Visitabit vos Deus , cfferte ossa mea liinc vobiscum. Ex. XIIE 19. Viditenim tuncuniversus Israehtarum exerquod legimus Gen. citus impleri vaticinium Joseph reditura olim ult. 2 5 sq. Praeterea docebant ossa hccc ad vitam hominum corpora id enim nisi futurum esset quorsum tanta reverentia tantaque cura de ossibus
, , ,
: ,

pridem
)

perpeluum inutihbus ? h De sensu verbi hujus musico dixi paulo ante
aridis
,

et in

in PrO"

phcta.

,

Pbopitiatio.
,

Psalmus.

3r7

dedi propiliationem ProPITL^tio. Ego Dominus tuam JEgyptum , Mthiopiam et Saba pro te. Is. XLlli 3. Iram a te aversam in illos effudit; ex quo i. e. quia ho( )

norabilis factus es in oculis meis , et gloriosus. v. sq. ProPOSITIO. Sta in sorte propositionis , et orationis altissimi Dei, Eccli. xvii 24. Persevera iu sortc libi a Deo proposita , ad quam ille te vocavit : nec a precibus desiste.

3 ) Rcx iinpudens facie , et intctUgens propositiones. Dan. viii 23. Antiochus Epiphanes , impudens , et intelligens acnigmata , ut est in lonie liebraico. i. e. astutus, callidus. Propter. Credidi, propter quod locutus sum. Ps. CXVi.

Quod repetens gentium doctor , addit et nos credimus propter quod et loquimuv. 2. Cor. iv i3. Hic propter quod est ideo , quapropter. At in illo Jac. IV 2 , Non habetis propter quod non postuiaiis , e?edem parliculae significant quia. In psalte et apostolo fides erat loquendi causa conlra in torpenlibus illis , quos Jacobus excitat , desidia in precando fuit egestatis causa , non egestas de: :

sidiae.

LXXII tatem

secus. Propter dolos posuisti eis. Ps. , propter non causam indicat , sed viciniin lubrico in via periculosa eos posuisti. Con; texui locum in Voc. Dolus.
2
)

Pro juxta
18.

libi

,

PROPURGO. Propurga
,

te

cum

brachiis.

Eccli. vil 33.

Peccata tua sacrificiis abole , offerendo victimarum armos ex legis prtescripto. Proselitus. Graece accessor, advena. Usurpabatur de iis , qui rejecta exterorum superstilione ad Hebraica
sacra transibant. ProtecTOR. Dilexerunt afferre ignominiam protectores ejus. Os. IV 18. Principes et sacerdotes per falsas deo-

rum

religiones populum ignomiuia affecerunt. Proverbium. Proverbia iaudis. Eccli. VI 35. Sententiae

praeclarae et laudabiles. Proximo. Misericordia enim et ira ab ilio cito proxLmant. Eccli. V 7. Quam celeriter Deus miserelur , tam

inopinate plectit. Pru\a. Beneficus in inimicos esto , mquit Salomon : prunas enim congregabis super caput ejus , et Dominas reddet tibi. Prov. xxv 22. Praeter Divinam mercedem , ipsum quoque amore mutuo inflammabis. Sumptum hinc Paulinum locum habes in Voc. Carbo , § 5. PSALLO. In me psallebant , qui bibebant vinum. Ps. Lxviii i3. Cantica , in ludibrium meum excogitata , inter pocula concinebant. PSALMUS. Sessionem eorum , et resurrectionem eorum vide ego sum psalmus eorum. Thren. iii 63. Quidquid
:

, ;

3l8
agunt
niihi
,

PSALTERIUM.

PuER.
,

me

irridenl

:

sedentes

surgentes

,

probrosa

carmina et ignominiosos jocos in ore habcnt. PSALTERIUM. Jungilur decaelwrdo , Ps. xci 4, et Ps.
,

CXLiii 9. Diversa tamen inslrumenta sunt et in editionibus Bibliorum raelioribus commate separantur. De decachordo dixi loco proprio. PsaUeriam quod Gracci dicunt , Latini nabiium appcllant nomen ab Hebraeis muiuati. PSEUDOAPOSTOLUS. 2. Cor. XI i5. Falsus apostolus. PSEUDOCHRISTUS. Matth. XXIV 24. Marc. xiii 22. Messias commentitius, qui Chrislum se fmgit. PSEUDOPROPHETA. Zach. XIII 2 et alibi. Graecum, ut superiora duo. Qui prophetam se mentitur. Vid. Saccinus,
, ,

PTOLEMiEUS. Suggerentibiis Ptolemceis. 2. Mach. vi 8. iEgypti regibus qui hoc nomine alioqui significantur sed praefectis Antioclii, ex iEgyptiorum regum, ut

Non

,

:

videtur

,

familia ortis.
ita Ilebraeis

PUER. Sicut Latinis et Graecis,

nequaquam

semper eam oetatem

significat
:

adolescentiam intercedit

qua3 inter infantiam et sed et filium , et servum seu
,

indicat. Obsecro , domini , inquitLot ad coelestes liospites , declinate in domum pueii vestri, Gen. xix 2. Servum se officiose appellat nam aetate puerum quis suspicetur eum , cujus gencros ( ibid. v. 14 ) videt ? et major filia ad minorem dicit : Patcr noster senexest.ihi^, V. 5i. Joseph in carcere , quo die Pharaoni sistendus est, (S.\cii\xv puer Hebrceus. Geu. XLi 12. servus nimirum : annorum erat triginta. ibid. v. 4^« Laudate pueri Dominum : iaudate nomen Domini. Ps. cxii 1. liebraice : Laudate , servi Domini , laudate nomen Domini. CeleberriChristi elogium ex Isaia : Ecce puer meus , quem elegi. Miitth. XII 18. In ipso autem propheta non tantum hebraice, sed etiam latine liabemus : Ecce servusmeus.
:

famulum

mum
2

IS.

XLII
)

1.

Josue puer. Minister ejus (Moysis) Josuefilius Nun, puer , non recedebat de tabernacuio. Ex. xxxili 11. Brequi puerum dici aiunt viter se difficultate expediunt quia ministrum , ut aiios alibi. Sed solide Nicolaus Serarius, Josuae sui t. 1. 1. 1. c. 6. q. 1 inquit, ex ipso contextu eam opinionem refelli tum quod eodem versiculo dictus modo sit minister Moysis et tam celeriter in se recurrens tautologia ut loquitur perinepta esset tum quod non addatur , cujusnam sit puer , quod tamen alibi addere Divina Pagina solet. Per catachresin igitur dictus est puer ; sive juvenis et hoc ipsum sensu laliore sed si ictatem hominum illo aevo consideres , juvenem dicinon miraberis , si vel quinquaginta annos ei tribuendos existimes. o) Daniel puer. In Susannae judicio suscUavii Dominus
, ,
:

,

,

,

,

:

PuLVis.

3i9

spirtttnn sanctttm pueri jtinioris , cttjtis nomen Daniel. Daii. 45. Annorum duodecim fuisse qnibusdam visus est. Sed qttomodo popiiUts omnis ptiero dttodeni Jttdiccm agerc volenti y ipsosqtiejitdices adjudiciiim sttum vocanti attsctdtasset ! Ergo puer Jitnior significat hicjtivenem , qtti comparatione senitm istoriim merito censeri poterat pucr. Agebat enim Jam tum Danicl annttm circiter 24 , ut dixi in prcBfatione y eruditus Jam in omni sapientia Chaldccorum, Dan. 1 v. 4. Et contigit hccc historia sub anntim k a transmigratione ejus in Babylonem. Ita Jacobus Tirinus ad hunc

Mii

a Lapide, ut solet, rescribens. Similis catachresis est , cum Ananiae , Azariae , et Misat3lis carmen inscribitur Canticum trium puerorum erant enim viri , ut Dan. iii et a Vulgala nosira , et in ipso fonte chaldaico, saepius appellantur.
:

locum, maximam partem e Cornelio

Qttia ptter Israel, et dClexi eum : et ex Ix) Puer Israel. ,Egypto vocavi fiiitim mettm. Vocaverunt eos, sic abiertint a facie eorum : Baalim immolabant , et simulacris sacrificabant, Os. XI i sq. Israel in iEgypto eral adolescens , viribus et intellectu exiguus ; dilexi eum , et ex ^gypto in terram sanctam , ut deinde Christum Filium meum verum ac naturalem , ita filium hunc adoptivum vocavi. Ministri mei , Moyses et Aaron , Hebraeos vocabant : sed quo magis hi ad fidelitatem incitabant , hoc pertinacius resistebant iUi. In ipso ilinere Beelphegor et vitulum aureum adoravere.

5

)

Puer centum annorum.

Is.

LXV

20.

Yide totum locum

in Voc. Infans. PULVIS. Ilabitabunt apud te profugi mei : Moab esto latibulum eortim a facie vastatoris : finitus est enim ptiLvis , consummatus est miser : defecit , qtti conculcabat terram. quibus propheta Is. XVI 4. Inter argumenta caetera , Moabitis persuadere conatur , ut Judoeos profugos benevole excipiant ; etiam liocponit, quod nullumipsis periculum ex hac humanitate immineat nam , inquit , pulvis ac lumultus belli praeteriit ; miseria cessavit , dilapsis jam hostibus , qui Judaeam conculcabant. 2 ) Domus pulveris. In domo ptilveris pulvere vos conspergite, Mich. I 10. Signum doloris praecipit , labante jam, et casum propinquum minitante republica. Aspergite caput pulvere in domo vestra jam vacillante , et a concussu pulverulenta. Non desunt hebraizantes , qui Pulveris esse censeant nomen loci prohanc prium quod et vers. sqq. arbitrantur , nomina videlicet urbium quarumdarum pro appellativis noslris fuisse ponenda. Sed nuUa mutatione opus esse , et optime nabere Vulgatam , docte ostendit, ac Hieronymi auctoritatem pracclare tuelur Ribera in accuralis suis Com»
:

Domum
:

menlariis in xii Proph. Minor. ad hunc locum.

,

320

PUNGTUM.

PYGMiEUS.
,

3) Pulvis serpenii panis. Pacem et securitatem , a Messia generi humano alTerendam eloquentissime Isaias Lupus et agnus pascentur Imnc in modum pra^nuntiat simul : leo et bos comedent paleas : et serpenti pulvls panis ejus : non nocebunt , neque occident in omni nionte sancto meo , dicit Dorninus. Is. LXV ult. Cogetur serpens contentusesse alimentoprtTScripto Gcn. iii i4 terramcome' des. Naturis etiam diversissimis inter se conveniet noccre hominibus neque veri Christiani volent, etsi ferocioneque Christianis poterunt stygiae bestiae ris indolis earumve similcs homines. Pui\CTUM. Impiifehces in punctoad infernadescendunt. Job. XXI i3. Non est comminatio ut multi credunt; sed
:
:
:

;

,

inter cajteras prosperitatis partesenumeratur : iioc enim ex instituto prophcta eo loco agit , ut scelestum in hac vita beatum oculis subjiciat. Proposita igitur eorum dignitate , opulentia , propinquorum turba , securitate , hberorum copia , gaudiis , et voluptatibus ; denique et hoc adjungit, quieta et celeri morte tranquillam et suavem illam vitam absolvi. Puncto temporis solvuntur hoc corpore non torquentur morbi diutini cruciatibus : momento a deiiciis ad tumulum transeunt , in ipso vitde fine, ut in toto ejus cursu felices. Sic et psaltes in simili
:

argumento de impiorum felicitare celeritatem ac facilitatemmoriendi commemorat ISon est respectus (hebr. non sunt nodi ^norli eorum. Ps. LXXII 4. de quo iu Voc.
,

,

:

)

Respeclus

dicendum
JSecjuc

erit.

urgeat super meputeus os suum. Ps.LXVlll 16. Non claudatur os fovea^ , in quam priecipitatus sum. Allegorice petit Cliristus corporis sui e sepuicroliberationem , et reditum ad vitam. PUTREDO. Ingrediatur putredo in ossibus meis (pro, in ossamea) et subter me scateat : ut requiescam in die

PUTEUS.

,

tribulationis.

Hab.

iii

16.

Utinam moriar

citius

,

quam

in praedicta mala incidam! Eorum enim gravitate adeo se exterritum dixerat, ut anlmo turbaretur, et contre, qua ratione Pygmcoi Ez. xxvil enumeratione militum obtinuerint. Ingens cst interpretum et hebraicae peritorum dissensio. Alii Pygmceos populos ahi Cappadoces Medos alii quidam et Gamadaeos existimarunt. Hi potentes interpretati sunt illi pygmajos a gra^co /Tyg-me , quod pugnam significat, tanquam pugnatores dictos esse rati sunt. Qui pumiliones intelhgunt illud non expediunt quo modo h*is homulis tanta3 urbis muri custodiendi adversus hoslem tradantur. In fonte hebraico legltur gammadim , ah radice gomed, qno vocabulo mensura cubili aut spithama indicatur ; cum quo congruit omnino Vulgata pygmieOsS
1 1

misceret. ibid. PYGMiEUS. Miraberis

locum

in

,

,

,

:

,

,

,

QUADRAGEINUS. 32 1 PyRUS. appellans quasi homines cubitales. Lxx vertunt cusnam Mcdi quod in Bibliis Regiis aliisque nontodes nullis editionibus LXX viris tribuilur, non illorum cst, sedSymmacbi, tcste locupletissimo Ilieronymo. Dinicultates omnes complanat illa opinio, qucT statuit, per ironiam haDC dici et irrideri vanam spem Tyriorum quorum urbi propheta vastitatcm pr^edicif. Custodes
,
:

,

,

,

,

instar nanoruni quos in prtesidio collocastis erunt, qui contra hostes a Deo immittendos ceu contra gigantes respicere non possint. Uccc sententia Vulgatam simul , hebraicum lxx et contextum aptissime comquod nulla caeterarum potest. ponit Pyrus. Davidi de Philisthseis interroganti respondet Dominus Venies ad eos ex adverso pyroram. Et cum autunc inibis dieris sonitum gradientis in cacumine pyrorum pra^Uum. 2. Reg. v 25 sq actotidem paeneverbis 1. Par. XIV i4 sq. Tunc arma confer, cum sonitum ab angelo excitatum in illarum arborum cacuminibus audies. PlTHOX. Legimus Act. xvi i6 puellam quamdam tiabentem spiritum pytfionem : quem D. Paulus ejecit. Spiritus estimmundus, qui occulta futuraque hominis ore pra?dicit. Laudatur Josias rex , quod impium hoc diviabstulit nationis genus exlinxit pytliones^et ariolos Josias. 4. Reg. xxiii 24. Cum dixerint ad vos Qucerite a pylhonibus , et a divinis : respondete Nunquid non populus a Deo suo requiret ? pro vivis a mortuis ? Is. Vlll 19. Quin potius Deum patrem nostrum interrogamus ? cur pro vivis consilium efflagitemus a mortuis ? praDstan-

inquit

,

,

,

,

:

,

,

:

,

:

,

,

tiores ipsi

sumus horum simulacris

,

cum
,

hcec sint
:

nos vivamus. Alluditur ad Legis verba Nec inveniatur in te , qui lustret fUium suum , aut fdiam, ducens per ignem nec qui pythones consulat nec divinos , aut qucsral a mortuis veritatem. Deut. xviii 10 sq. Pythonissa. Saul consuluit pythonissam. 1. Par. x i3. De qua dixerunt servi ejus ad eum : Est muiier pythonem habens in Endor. 1. Reg. xxviil 7. et ad quam Saul incognitus dixit Divina mihi in pythone , nimirum ope
,
:

mortua

daemonis. ibid. v.

8.

Q

QUADRAGEiXUS. nus
,

Judceis quinquies quadragenas una mlaccepi. 2. Cor. xi 24. De plagis inttigendis praeceplum Judaeis erat, ut quadragenarium numerum non excedant : ne fcede laceratus ante oculos tuos abeat frater tuus. Deut XXV 3. Solebant autem , ut religiosos se os-

A

tenderent intra numerura hunc consistere

,

etSg tantum i4*

,, : ,

3^2

QOADRAGINTA.

QuAIVI.

plagas dccernerc. Sic Paulus a suis popularibus quiiiquies se fuisse caesum narrat. QuADUAGi\TA. Jonas poenitentiamNinivitis imperans
,

clamat
Jon.
III

:

Adhuc qaadraginta
4.

dies

,

et ISinive sabvertetur.

Lxx habent daico imo
,

Nisi intra 4o dies resipuerit Ninive , peribit. adhac tres dies : cum in iiebraico , chal: et graeco caeterorum inlerpretum , Theodo-

Symmachi , Aquila) , apertissime dies quadra, ginta numerentur. Auctorilati lxx ut consulerelur , raliones diversac cxcogitatne sunt ; scd si res dicenda est speciosius , quam vero similius. Doctissimi viri Theotionis
,

doretum sequuntur dicenlem Crcdibile est , etiam LXX concordem aliis posuisse numcrum , sed primos librarios in hoc errasse , ac deinceps mendum in omnia exemplaria
:

projlaxisse.

QuADRiGA. Habacuc

nem Pindaricam
tori bellico
,

in suo canlico sublimitatem omsuperante Deum comparat imperaqui ut suo populo ferat suppetias , curru
, ,

sublimis advolat , et hostem proiligat. Ascendes super equos tuos , et quadrigce tucB scdvatio, Hab. Ili 8. Equi sunt venti quadrigiE nubes. 2) Quatuor qaadrigce Zach. vi i sunt quatuor Monarchia3 de quibus eo Capite pluia.
,
:

3) Quadriga stuporis. Micli. i i3. \\Aq Lachis. QUiERO. Requirite diligenter in libro Domini , et legite

unum ex
XXXIV
i6.

eis

non

defuit

:

Ne unum quidem verbum
:

alter cdterum non qucBsivit. Is. in libro Legis inane

est ; nullus articulus aut apex avelletur aut desiderabitur. Sententia similis ilii lola unum aut unus apcx no7i prceteribit a lege , donec omnia fiant. Matth. v i8. Qucei'i pro desiderari legitur et in Jeremia. ISon formidabunt

ultra , et non pavebunt : et nullus quceretur ex numero. Jer. XXIII 4. nullus deerit , nuilus desiderabitur. 2) Secundum muLtitudinem irce sacs non qua^ret. Ps. ix ^5, Scelestus nihil pensi habet ; non quccrit , non apud se expendit , neque quid liceat, neque quid sibi expediai.

Sunt, qui de Deo interpretentur qui eliam cum pnnit non secunclum irae sua? magnitudinem plectit , sed supplicium deiicto minus constituit. Verum et hebraica per,

spicue repugnant

,

et praccedentia

sequentiaque de ho-

mine impio

,

non de judice Deo agunt.

3) Spiritus timentium Dcum quceritur. Eccli. XXXIV \h. probus et religiosus exqiiisite honoratur , et a DcQ , et ab hominibus nam et ille timentes se protegit , et hi virum spectatoe virtutis adamanl et ambiunt. QUAM. Pro plusquam. Bonum est confidere in Domino , quam ( plusquam confidere in liomine. Bonum est sperare in Domino , qaam sperare in principibus. Ps. CXVII 8 sq. Melius est spem in Deo reponere , quam in hominibus

Homo

:

)

,

QUARTUS.
<*tiam princjpibus.

QUIESCO.

SsS

Anima vlrl sancti enantiat aliquando veriora , qiiam ; vera , plusquam ) septem circumspectores scdentes in excelso ad speculandum. Eccli. XXXVII 18. Ilomo , sanclus interdum certiora praevidet, ac ulilius monet , qiiam speculatores complures , tametsi minime oscitantes. Idem loquendi modus occurrit Eccli. XX 1 , ut dixi Voc. Bonus et Voc. Arguo. QUARTUS. In trigesimo anno , in quarto , in quintamensis. Ez. I !. Anno 5o mensis quarti die quirilo. ad Sobnam prcepositum templi , QUASI. Ingredere et diccs ud eum : Quid tu liic , aut quasi quis hic ? Is. XXII i5 sq. Reprehenditur vir indignus sacro munere , quod male gerebat. 2 ) Quasi dives , quasi pauper. Est quasi dives , cum nihil habeat : et est quasi pauper , cum in muitis divitiis sit» Prov. XIII 7. Noli exponere cum quibusdam Hic parvo contentus est illi nihil sufficit. Sensus verus ex hebraico iste petitur Est , qui suas divitias jactat , cum nihil habeat : est , qui pauperem se dicit , cum sit locuples. QUATUOR. Super tribus sceieribus Damasci , et super quatuor non convertam eum. i\mos i 3. Super tribus sceieribus €azce , et super quatuor non convertam eum. ibid, v. C, Eodemque modo de sceleribus Tyri , Edom , Ammon ,
vera,

quam

(

,

:

,

:

Moab Juda et Israel Amos i 9 11, i3 et 11 1,4,6. Numerus certus pro incerto. Diu inquit Dominus gentium harum llagitia dissimulavi cum impleta mensura
, ,

;

,

,

,

,

:

fuerit

,

poena certa

est.
:

QUERELA. Job de Deo Querelas in me reperit. Job, XXXIII 10. non querelas Jobi de Deo sed ut hebraica ostendunt, justam materiam conquerendi de Jobo, causam vel occasionem irritalionis adversus Jobum. 2) Homo sine querela. Sap. xviii 21. Aaron de quo conqueri nemo jure poterat eo quidem tempore cum ambitionis culpa in insontem conferebatur. QuiA. Soepissime non causam indicat sed id quod vulgo per particulam quod significatur. Aiii autem dice^ bant qula Eiias est. Marc. vi i5. Dicebant, Eliam esse sive ut latina plebs loquitur dicebant quod sit Elias.
;
,

,

,

,

,

,

,

:

,

,

,

Nonnunquam
tia additur.

esl pleonasticum i. e. solius ornatus graQuia inflammatum est cor meum. Ps. Lxxil 21. ubi quia neque praecedentium rationem reddit neque ad sententiae integritatem pertinet , s€d pro non adjeclo
,
,

habetur.

QuiES€0. Hooc dicit Dominus Deus : Quiaudit , audiat ;et qui quiescit , quiescat. Ez. III ult. Invitat , gratiam offert: non cogit a udiat , qui volet qui nolet , arbitrio suo utatur. 2 ) Quiescere ab Excelso. Quiescite ergo ab homine eujus spiritus in naribus ejus est : quia Exceisus reputatus est ipse, Is. 11 ult. Excelsum hunc esse Mcssiam , noa
;
:

;

324
Christiani
aliis

QuiNQUAGliNTA.
tantum

QuONIAM.

sed et Hebrsei affirmant. Nolite in, sidiari vilac liominis illius , qui per anlonomasiam pra;

omnibus Excelsus

est.

3 ) Quicscere faciam regniun domus Israel. Os. i 4. id est, delebo ; nam conleram arcam Israel in valle Jezralicl
(

V. sq.

)

qua clade
cogentur.

ubi Israelitarum exercitus ab Assyriis vincelur fractae decem tribus in captivitalem migrare
:

QuiXQUAGlXTA. Pcrcussit autcm Deus de viris Bethsamitibus , eo quod vidissent arcam Domini : et percussit de popuio septuaginta viros , et quincjuaginta rnillia plebis. Luxitq ue populus , eo q uod Dominus percussisset plebem plaga magna. i. Reg. vi 19. Scriptoribus aliquot numerus hic visus est nimius quem ut miauerent quinquaginta millia non accusativo casu , sed nominativo accipi , et verbum erant intclligi voluerunt , hoc sensu erant 5o millia , e quibus 70 viri occubuerunt. Sed hoc arlificium plus acuminis habet , quam fumitatis. Cum hebraico fonte haec non consentiunt et ab illius linguae proprietate ac naturali simplicitate abborrent quod demonstrare foret perfacile , si proposita nobis brevitas pateretur. Graeci codd. accusandi casum aperte habenl. Vulgata violenter omnino huc irahitur quae , si ita intellierant autem quinquagere nos voluisset , dictura fuit ginta millia. Sic enim res et claritas poscunt , atque ita interpres noster solet. Denique ipsi sibi obstant auctores hi cum enim ex una urbe et agro incredibilem esse
:

,

:

,

:

:

:

:

lantam multitudinem percunlium putent

,

ipsi

tamen

cumcaeteris millia quinquaginla fuisse confitenlur, mortuorum tamen numero ad 70 restricto. Atqui 70 capitunj jactura dici a Divinis Libris plaga magna nec solet nec quod auctorum consensu& meretur. Teneamns igitur
, ,

linguarum proprietas exigit, praeter 70 praestantiores populi Bethsamitici cecidisse de plebe millia 5o. QuiiVTUS. In anno septimo , in quinto , in decima mensis»
et

Ez.

die decimo mensis quinti. exultantis de crimine perpetrato Quomodo potui ! EccH. V 3. Quam feliciter successit quam prospere voto potitus sum !

XX

1.

anno

7

,

QUOMODO. Vox

:
!

QuOiMAM. Eodem modo usurpatur,quoparticula Quia paulo ante memorata. Videns quoniam bene iiiis responcum tentaderit , interrogavit eum. Marc. Xii s8. Nemo tur , dicat , quoniam a Deo tentatur. Jac. I i3. id est : videns , bene respondisse nemo se tentari a Deo dicat vel , ut vulgus loquitur videns , quod bene illis responderit nemo dicat quod a Deo tentetur. Pleonasticum Falsam testimonium ferebant vero est , cum legimus adversus eum , dicentes : Quoniam nos audivimus eum dicentem , Ego dissolvam tcmplu7n lioc. Marc. Xlv 57 sq.
, , ;
:

:

,

:

,

Qdotidiajvus.

Raca.
datur.

3^5
Contcstatur

ubi quonlam ornatui , enim : Quoniam tuessacerdos in ctternum , secundam ordinem Melchisedec. Ilebr. vil 17. Locus hic estexPs. Cix •4 , ulii tamen quoniam nec a nobis , nec a Graccis Ilebraeisve scribitur : nec in Paulina epistola senlentiie

non sensui

partem ellicit. QUOTIDIAXUS panis. Vid. Supersubstantialis,

R.
liABBATll. Auditumfaciam super Rabbath filiorum Ammon fremitum prcelii , et erit in tumulum perperam in iionnullis exemplaribus tumuUam : nam et hebraica , et chaldaica habent tumulum seuacervum ) dissipata, filiceque cjus igni succendentur et possidebit Israiil possessores suos. Jer. xlix 2. Rabbatli urbs Ammonitarum praecipua , ab incolarum multitudine nomen adepta. Eversionem ei Deus minatur quod Ammonitae provinciam tribus Gad contra jus etfas occupassent. Filiae ejus , i, e. oppida pagique vicini incendio addicuntur. Regio ab
( , , ,

hau^editatem Ammonita? inique quo lempore evenerit doctissimus quidam Hispanus conslare negat. At constat profecto ex 1. Mach. V sqq. et 56. Rabbi. Non quod vulgo persuasum est Hebraeis ea sed cum affixo vox simpliciter Magistrum significat pronomine Magister meus et si quem alloquare , Maiis

possidebitur, possederant. Id

quorum

,

,

,

,

,

;

gistcr mi. Matth. xxiii
et
(

7.
)

Rabboxi. Hoc nomine Christum caecus (Marc. X 5i Magdalena Joan. XX 16) honorant. Magister mi
RACA. Audistis , quia dictum autem occiderit reus erit
,

Domine mi.
: Non occides ; judicio. Ego autem dico vobis : quia omnis , qui irascitur fratri suo , reus erit judicio. Qui autem dixerit fratri suo Raca , reus erit concilio. Qui autem dixerit Fatue , reus erit gehennce ignis. Malth. V 21 sq. Vocabulum lioc a quibusdam male scribitur, ab aliis male exponitur, ab aliis male contexitur.

est antiquis

qui

cum aspiratione ponunt nam syriaca , hebraica , graeca , non ch, sed k liuic vocabulo tribuunt , et aspirationem exciudunt. Qui error phirimis in nomine Melchisedec quoque obrepsit , cujus fmi litteram h appingunt, et pronuntiationem debitam vitiant atqui hanc repudiant vocem aspiratione claudentes liebraica , gra^ca, chaldaica et syriaca , quae constanter omnia ejus regis nomen k littera terminant. Male exposuerunt illi , qui tempore D. Augustini (ut ex ipso disciMale scribunt, qui racha
:
:
,

,

326
miis

Racemus.

Rahab.

1. a de Doctrina Christ. c. 1 1 , et Tr. Li in Joaii. ) confidenter perhibuerunt , i?«ca meramesse interjectionem,

qusd non certam aliquam notionem animo comprehensam , sed solum indignantis motum significet. Sed hoc" viri boni nunquam asseverassent, si a lingua syriaca vel hebraica fuissent instructiores : nam in syriaca , qua* Christi oetate Hebraeis erat vernacula , quaque Matthaei evangelium scriptum est , Raca de liomine inani, fatuo, stoUdo dicitur ; hebraica autem vocabula , huic Raca affinia , rik , rek , et reklm , qua? saepius in Litteris Divinis

occurrunt , vanitatem rem inanem homines nauci ac nihiii indicant. Supersunt alii ut tertio loco
, , ,

dicebam, vocem hanc totumque locum parum
contexentes. Sic
allatis

feliciter

enim staluunt

,

in Christi verbis a

me

tres indicari gradus , tum culpae, tum poen<'c. Malum est , inquiunt , irasci ; pejus , Raca dicere ; pessimum , appellare Fatuum : sic et poena crescit : judicium , conciUum , gehenna ignis. Equidem ira, qua3 voce proditur , major culpa est , quam quae animo solo concipitur : sed Raca et Fatue , ut ostendi , synonyma sunt, nec alterum altero deterius liaberi potest. Nec in poenis apparet, cur gravius judicio conciUum sit. Neutra igitur ex parte terni hi gradus apte firmiterque consistunt. Rosetum vero audiamus , qui convenientissime loci hujus compages ita resolvit. Veteres ( ita Christum

in

Rosetus introducit loquentem) occidere vetabantur, ne iram Divinam incurrerent at ego eamdem vobis Dei iram judiciumque denuntio , si vel irati graviter et in:

juste fratri fueritis.
,

Vos si quis ut inanem et fatuum judicum confessui (in contumeUa fratrem affecerit Synedrio eum sistilis a quo satisfagraeco enim est
, ,
) ,

ego vero , qui fratrem pcr gravem contumeliam et serio fatuum appeUarit , noii
cere pro injuria jubeatur
:

humanae cuidam

poenae sed ignibu^ aeternis addico. Ita Rosetus, optime sane. Ipsum Synedrii nomen, praeter caetera , satis ostendit illam non Christi esse, sed scribarum sentenliam neque enim supremus judex homines iUos priesertim , quorum judices minatus unqnam est paulo post exspiratura potestas erat Synedr-io genteque
, ,
:

,

,

lota sublata.

RACEMUS. Vcb mlhl , quia factus sum slcut qui colUgit autumno racemos vindemicB : non est botrus ad comedendum, Mich. vii i. Sicut is, qui posl vindemiam ra,

in

€emos
et

iieminem

quaerit , sed nihil invenit suis vocibus permoveri

:

ita

,

dolet propheta ut se ipse respiciat

,

animum ad meUora converiat. Radix. Radicem verbi , occasionem obloquendi minandi inveniamus contra eum. Job. xix 28.
,

et cri-

Raiiab.

Memor ero

Raliab ct Babylonis scientium mc.

Ramus.
,

Redimo.
ct

3^7

TyruSy et fwpidus MthloEcee allenigenct (PhilislhcTi, ) hi fuerunt illic. Ps. Lxxxvi 4. Chaldaice pro Rahab pum quod et interpretes passim recipiunt. est vEgyptus Omnes circum Judaeam populi Deum in templo sancto suo adorabant, dum ex omnibiis his gentibus aliqui ad sacra Hebraica se aggregabant. Sed longe cumulatissime
:

id in ecclesia Christi

impletum. Ramus. Jpplicant ramum ad nares
,

suas, Ez. VIII 17.

qui ritus erat Solem seu Apollinem lionorantium , odore sc recreabant. Raphaim. Percusseruntqae Raphaim in Astaroth Carnaim, Gen. xiv 5. Ne utrobique nomen loci esse autames , Raphaim sunt gigantes ut vertunt lxx. Rapiiva. Christus , cum in forma Dei esset , non rapinam arbitratus esl esse se CBqualem Deo. Phil. ii 6. Sciebat, honorem Divinum sibideljeri , nec alienam esse , sed proprium et nativum , quippe qui aequalem haberet for,

Ramum hiuri osculantes

mam

, i. e. eamdcm naturam cum Patre. Reblatha. Vid. Lebes. Recedo. Sedeciam regem Juda etprincipesejus, dabo m manus exercituum regis Babylonis qui recesserunt
,

,

qui ascendunt ) a vobis, Jer. xxxiv 21. Quare ( hebr. subito Chalda?i nunc dicuntur recedere, qui superioribusCapitibus imminere jam jamqueHierosolyma? dicebautur ? Exercitus Pkaraonis egressus est de Mgypto , ut et audientes Challaborantibus Judaeis suppelias ferret dcBi , qui obsidebant JerusaLem , hajuscemodi nuntium , recesserunt ab Jerusalem , ut contra iEgyptios ascenderent. Jer. xxxvii k. Qua spe insolentes Judaei Deum
:

rursus conlemnere , et fallere promissa coeperunt ; sed maximo suo malo quod Jeremias hoc loco vaiicinatur. 2 ) Quomodo recedet a me? Mich. ii 4. Funestum illud carmen habes toium in Voc. Parabola S 3. Recogito. Ezechias rex ad Dominum Recogitabo tibi onines annos nieos in amaritudine animoi mece. Is. XXXVIII i5. Poenitens peccata totius vitie amaro animo
, ,
:

coram

te confitebor.

O. Impius, etsi laborans , et festinans , et dolens , quaesitis tamen divitiis non potietur ; tanto magis non abundabit. Contra vir probus , etsi homo marcidus , egens recuperatione , ( inops ; grcece , egens auxilio) plus dejiciens virtute , i. e. potenlia , et abundans paupertate , tamen ditabitur ac extolletur : quia oculus Dei respexit illum. Eccli. xi 1 1 sq. REDIMO. Frater non redimit , redimet homo : non dabit

RECUrERAT,

Deo placationem suam

,

et

pretium redemplionis animce

sace.

Ps. XLViii 8 sq. IXobiles

gatione legunt : redimet. Sed quia in fonte hebraico interrogationis ves-

quidam interpretes cum interroredimet homo ? q. d. nullus hominum

,

328

Regijva.

Regulus.

tjgium nulluniest, majore probabilitate dicitur, particulam non ex priore sententiae membro , ut solent Hebraei, in altero quoque intelligi. Nec fratrem frater, nec ullus omnino hominum quemcunque alium redimet in diemala ( ut v. 6. dixerat) morlis et judicii nemo Judicem placare tum poterit , aut pro damnati salute pre:

lium irato offerre. 2 ) Tempas rediinentes. Col. IV 5. non ut quidam rati sunt, ceu captivum sed veluti merccm venalem vocabulum enim graecum quo apostolus usus est meta,
;
:

,

,

phoram suam non a carcere venalem emere significat.

,

sed a foro ducit

,

et

rem

Regina. SacrificantJudaei impiireg-mfl&cfl?/t (Jer. XLiv 17 sqq. ) eique ritu sacrilego liba seu placentas coquunt. Jer. VII 18. Lunam hoc nomine colebant. Regio. Placebo Domino in regione vivorum, Ps. CXIV 9.

Quandiu hic vixero, placebo Domino hebr. ambulabo coram Domino. Idem est regio vivorum hoc loco quod terra viventium Ps. xxvi 10 vita nimirum proesens. Sensu tamen accommodatitio utrumque futurae vitae in
; ,
,

coelo convenit.
2 ) Regio mortis. Sic appeliatur Jer. xxxi ult. is Hieubi capite damnati neciibanlur. rosolymae locus Regivo. De justis dicitur Regnabit Dominus illorum in perpetuum, Sap. III 8. lilorum ad verbum regno , non ad nominativum Dominus referendum est. Dominus in perpetuum imperabit justis nemo pricter Deum illis dominabitur. Apud Graecos enim verba dominandi genitivum amant unde et illud in Iwc cnim Cliristus mortuus est et resurrexit , ut et mortuorum et vivorum dominetur. Rom. xiv 9. Regxum. Invenit manus mea regna idoli Is. x 10. Vindicta mea regnis incubuit quae deorum simulacra adorabant; eodemque modo castigabo propter eamdem culpam populum hebraicum populum furoris mei ( ibid.
,
:
:

;

:

,

,

,

V.

meo debitum ira mea dignum. Regredior. Visio enim ad omnem muUitudinem ejus non
6
)

i.

e.

furori

,

toti

regredietur. Ez. vii i3. populo accident.

Qua^cunquemala vaticinatus sum,
,

Regulus. Ne lcBteris PhilisthcBa omnis tu quoniam comminuta est virga percussoris tui : de radice enim colubri egredietur regulus , et semen ejus absorbens volucrem. Is. XIV 29. Nolite gaudere provinciae Philisthaeorum quaL'cunque mortui quidem sunt , qui vos percusserunt Samson ac David olim , Ozias haud ita pridem. Achaz quem ahqui his addunt , non ausim annumerare Divina enim Historia nullam ejus victoriam de Philisthaeis commemorat , sed magnis potius detrimentis alTectum ab ea gente narrat. Quod sequitur , veluti proverbium est
,
:

,

:

;

,

Reliqui^.

Remphan.
:

829

pro coliibro nascetur regulus

graviora feretis ab Eze-

chia proiiepoie OziiC , quam a cajteris adhuc tuhstis. fbi nos habemus absorbens voLucrem , hebraice est serseu alatus. Lxx quoque eamdem pens ignitus volans imaginem offerunt serpentis alilis , qui est regulus. Serpens hic alatus etiam eos , qui fuga ceu volatu evadere se posse sperabant , ignco suo halitu assequetur , et infectos absumet. Tum propheta v. 00 Hebraeis saluritatem , Phihsthacis famem praidicit. RELiQUii*:. Pro posleritate. Custodl innocentlam , et vide ( respice , sectare ) a^quitatem : quoniam sunt reliquicB homini pacifico. Ps XXXVI Sy. Contra , reliquice im,

piorum interibunt.
sospitat
:

ibid. v. sq. Viri

boni progeniem Deus

posteritas exarescet. Vox hebraica , utroque hoc versiculo usurpata , redit Ps. cviii ( hebr. cix ) i3 , ubi etiam noster vertit , nati ejus. 2) Pro futuris pcenis. In reliquiis tuis (hebraice, in nervis luis , i. e. in sagittis arcus tui ) prcBparabis vultum eorum. Ps. XX i3. Reliquiae hae sunt reliquae seu futurae Dci poenae , praesertim aeternoe : quibus intentatis haud secus ac ostensis potentiae suac sagittis , animos vultusque hostium terrore ac pudore saluberrimo implet. 3 Reliquia3 cogitationis. Cogitalio liominis confitebitur tibi ; et reliquice cogitationis diem festum agent tibi. Ps. Lxxv 11. Carmen hoc , ut monet titulus , scriptum in Assyrios est. Hostis hujus tumidi cogitatio iracunda est enim in hebraico ira ) materia erit laudis tuae , o Deus , qui eum tam potenter et celeriter enervaveris et reliquias irae ( ita porro hebraica ) cinges , vel , contra hujus irae rehquias te accinges. Si coniinuaverit aut resumpserit iram hostis Assyrius , eam rursus compriquae victoria tua mes , et contra armatus pugnabis nova de superbo hoste occasio erit instituendi diem festum , quo gratus tibi populus tuus te honorabit, U ) Rehquiae in bonum. Dicit Dominus : Si non retiquicv tucB in bonum , si non occurri tibi in tempore afjlictionis , et in tempore tribulationis adversus inimicum. Jer. XV 11. Jurat Dominus : nam particulae Si , Nisi , Si non , jurisjurandi sunt indices. Verax non dicar , inquit , nisi te bonus rerum exitus manet , et nisi laboranti tibi auxilium praesto erit. 5 Ponere in rehquias. Ponam claudicantem , Synagogam , inquit Hieronymus , in reliquias. Micli. iv 7. Tametsi deserta est a me Synagoga perfida , quse semper in utramque partem claudicavit : tamen aliquas ex ea rehquias nunquam non servabo. Id a Christi temporibus ad nostra usque semper impletum est , et ante ultimum praesertim judicium omnino implebitur. Remphan. Suscenistis tabernaculum Molocli j> eC sidus

impiorum

)

(

:

:

meum

)

,

33o
dei vestri Remplian
,

Ren.
,

Reptile.

habent

,

seu ut qujcdam exemplaria graeca Rephan. Act. vii /j3. Hoc D. Stephanus popu:

laribus suis in pracclara illa oratione exprobrat. ^iides fuisse , et quidem e steUis petitum quem alii Saturnum, alii Venerem seu Luciferum fuisse conjiciunt. Plura qui volet , adeat virum maximag eruditionis Augustinum CaUnetum , de Divinis Scripturis immortaUter meritum , in Dissert. de Hebr. Idoiolatr. ante Comment. in xii Prophet. Minores. Rex. Ut Latini et Graeci cor et pectus ita Hebraei renes pro intimis animi sensis usurpant. Ta possedisti renes meos : suscepisti { hebr. texisti ) me de atero matris mece. Ps. cxxxviii i3. Tu inlima mea perscrutatus es et cognovisti , etiam antequam nascerer tu in corpore materno me perfecisti , et nascentem suscepisti. Inflammatam est cor meum , et renes mei commutati sant : et ego ad nilulum redactus sum , et nescivi, Ps. LXXII 21 sq. Cor meum sesluavit , et aUas ex aUis cogitationes animo sed stupens nUiil horum intelUgebam , non revolvi magis quam jumentum ( ibid. v. 2"^ ) mysteria haec assecutus sum fideUs tamen semper Deo meo perseveravi. Vsqae ad noctem increpuerant me renes mei, Ps. XV 7. Messias , de quo psalmus hic agit , inter aUa dicit : Diu noctuque intimis desideriis stimulabar ; nimirum , ut

deum

,

:

:

:

haereditatem sequerer i. possiderem.
,

iUam praeclaram de qua ibid. v. 6 cone. gentes omnes exitio ereptas aeternum
( )

In convivio vini non arguas proximum non premas illum in repetendo , i. e. in reposcendo detaU loco bito. EccU. XXXI 4i sq. Importunum enim est et tempore urgere , in re praesertim verecundicTB et mo-

Repeto.

€t

,

iestiae alioqui

plena.
replevit in fiUa
ii 5.
:

Juda humiliatam et humiet muUipUcavit in fiUa Hebraice Juda moerorem etluctam. Totam Hierosolymam Deus hominibus moerore dejectis afflictisque implevit. Reprobo. Vid. Odium. Repromissio et Repromissor. Pro sponsore , quem JurisconsuUi fidejussorem appeUant. Repromissorem fugit peccator et immundus. EccU. xxix 21. quia bona repromis-

Repleo. Ef

liatam. Thren.

,

sori sibi adscribit peccator ; et ingratus sensu derelinquet iiberantem se. v. sq. Quocirca sapienter monemur : Repromissio neqaissima , infeUcis exitus , in sinistram fortunam recidens , multos perdidit dirigentes , multos antca feUces repente fortunis evertit, et commovii illos celeritate, quasi fluctus maris. v. 24. Reptile. Dicitur aUquando de piscibus. IIoc mare magnum y et spatiosum manibus , i. e. Uttoribus : illic repli^ iia , quorum non est numeras , pisces innumerabUes, Ps.

summa

Clii 25.

:

RjKQUlES.

RESrEClUS.

33 1

Requies. Quiinipsis rcqulemliabebant, 1. Macli. VIII la, qui fiduciani in illis reponebant. Requiesco. Placatus a Noe Deus promittit nunquam se diluvio altero terras inundaturum. JSon igitur ultra percutiam omnem animam viventcm , sicut fcci. Cunctis diebus terrce , sementis ct messis , frigus et ccstus , cestas €t hiems , nox et dies , non requiescent. Gen. viii 21 sq. naturalem suum cursuni et vicissitudinem servabunt non interrumpentur , ut factum erat diluvii tempore. RequirO. Sanguinem enim animarum vestraru i ( i. e, sanguinem vestrum , phrasi hebraica ) requiram de manu cunctarum bestiarum. Gen. ix 5. Necem vobis allatam a a Deo per leges latas Exod. bestiis vindicabo. Factum XXI 28 sqq. Particula enim sumenda pro autem , ut monui de hoc ipso loco in Voc. Enim , § 2. Residuum. Hesiduum cruccB comedit locusta , et residuum locustce comedit bruchus , et residuum bruchi comedit rubigo. Joel. i 4. Hebrffii et Chrislianorum nonaulli vere id accidisse opinantur. Sed omnes cieteri cum magno Hieronymo sentiunt , metaphoricas has esse imagines
,

M

hostium omnia populantium et famem inducenlium tum quod Divina Pagina rem adeo memorabilem si,
:

,

quidem

evenisset, praeteritura silentio nonfuisset,
:

quem-

admodum famem
meam
2
) ,

Abrahae et Ehae temporibus exortam non reticuit tum quia Joel ipse metaphorice se locutum Gens enim ascendit super terrani indicat , ita pergens
:

fortis et innumerabilis. ibid. v. 6.

spiritus. MaUichias, eos objurgans, qui injuriam uxores repudiabant , hoc eliam argumentum affert Nonne unus fecit , et residuum spi-

Residuam

per

summam

:

ritus ejus est ? Mal. II i5.
,

Nonne mulierem

,

quam

tari-

lopere contemnistu idem Deus qui te procreavit? nonne mulieri Divini sui spiritus imaginem aeque similem impertitus est ? De contextu dicetur Voc. Unus, Resixa. Ornatissime propheta patheticus JSunquid resina non cst in Galaad ? aut medicus non est ibi ? quare igitur non est obducta cicatrix fdicB populi mei ? Jer. viii ult. Galaad plurimam ferebat resinam ; qui pretiosus humor est ex arboribus exsudans , dolorem leniens , constringens , brevique efficiens , ut cicatrices vulnerum solidescant. Sub hac melaphora sensus est : An in Judaea doctores legis et morum non sunt , qui meliora persuadeant scelerato populo ? quare ergo lanta ubique animorum vulnera sine remedio ? Respectus. Zelavi super iniquos , pacem ( felicitatem ) peccatorum videns. Quia non est respectus hebraice , non sunt nodi seu vincula ) morti eorum , et firmamcntum in plaga eorum. Ps. Lxxii 3 sq. Cum SLepe videamus , optimos viros in morte diu ac difficulter luclari , doucc
:

(

,

33'2
ribile

Respondeo.
spectaculum
defixis
,
:

mortalitatis vincula

Resurgo. rumpantur omnium
,

oculis in ter*
,

tam
sint.

cito solventur

ut

,

Et firmamentLim in , versiculi parte, non est. Si qua illis plaga in vita infligitur , sensus non est diuturnus quia multa felicibus et expedita remedia suppetunt , quae malum depellant. 2 ) Respectus ex sermonibus. Impii de Justo , i. e. de Messia , decernunt in hanc sententiam : Morte turpissima condemnemus eum : erit enim ei respectus ex sermonibus illius. Sap. II 20. In crucem agi eum jubeamus tum
: :

tam facili ac leni morte antequam respicias defuncti plaga eorum intellige ex priore
istis

enimvero
piciet

(

hoc per acerbissimam ironiam addunt
et servabit Pater
:

)

res-

eum

suus coelestis
,

,

secundum

sermones ipsius

quandoquidem Filium Dei

ibid. V. i3. si enim est verus Filius Dei et liberavit , etc. ibid. v. 18.

se nominat. suscipiet illum ^

3) Dies respectus.

Homini mille

curis inanibus im-

plicito vel in ipso somno quies non est : in cubili somnus noctis immutat scientiam ejus, inquietis imaginibus perturbat : modicum tanquam nilul in requie , et ab eo in somnis , quasi in die respectus ; in grifico fonte , in diebus speculae. Eccli. xl 5 sq. Vix paululum quievit, cum

eum

somnia objiciuntur , quae tanquam excubantem in specula solUcitudine assidua inquietum vexant. RESPOi\DEO. Syepe per hebraismum pro dico. In illo tempore respondens Jesus dixit : Confiteor tibi, Pater. Matth. XI 25. Non quia intima humani animi noverat : neque enim tum cum hominibus , sed cum Patre locutus est. Respondens autem arcliisynagogus , quem tamen allosed simpliciter usurpatur pro nostro cutus nemo erat dicens. Luc. xiii 14. Certe lividus ille synagogae praefectus intima circumstantium sensa non cognoscebat. Respondit ei in via virtutis sucB : Paucitatem dierum meorum nuntia mihi. Ps. ci 24. Psalmus liic inscribilur Oratio pauperis. Dixit hic pauper , vel etiam totus populus hebraicus , ad Deum , dum adhuc viribus praeditus in via est, vegetus adhuc et firmus ; Nuntia milii , quam paucos vi^ce dies mihi designaveris. 2 ) Peccatum respondens. Respondebit arrogantia Israei in facie ejus. Os. V 5. Rependetur Israeli , quod superbia ejus meretur. Peccata nostra responderunt nobis. Is. Lix 12. Redditur nobis merces peccalis nostris digna. Nimirum , si male egeris, statim in foribus peccatum aderit , poenam adducens pedissequam. Gen. iv 7. Infelix cri:

minis Echo supplicium

est.

Responsum. In
mus.
vitae
2.

nobismetipsis responsum mortis liabui:

Cor.

i

9.

Mortem certamexspectabam instantem
I

finem animus mihi praesagiebat. Resurgo. Nonresurgent impii injudicio, Ps.

5

Prac-

,

Resurrectio.

corsentesin judicio ira ruent damnati , ceternoquc baratliro liaurientur. Resurrectio. Acceperant maliercs de resarrectione mortaos suos. Hebr. xi 35. Elias Sareptanc-e mulieri 3. Reg. XVII 23, Sunamitidi Elisacus 4- Reg. xiv 56, excitalum a morte filium reddidere, suae in Deum fiduciae
:

Revelo. Dei consistere non patietur

333

in retiacalo ejas { pro , suo ipsopeccatores : singalariter sam ego , donec transeam. ) Ps. CXL ult. Nefarii bomines suis ipsorum retibus involvenlur : ego vero ab illis separalus, absque noxa trans-

prtTmium. RETiACULUM. Cadent

rum
ibo.

Retraho. A facio ejas , Dei^ contremait terra , moti sant cceli : sol et lana obtenebrati sunt , et stellce retraxerunt splendorem saum, Joel. II lo. Dominus per tonitrua, quas V. sq. voxejus appellantur, terram et nubes concutiet et volumina pulveris densissima, a Chaldaeorum agminibus excitata, solem etlunam, ac stellas abscondent. Retribuo. Qaid retribaam Domino pro omnibas , qucB retribuit milii ? Ps. cxv 3. Ex hebraico sententia est planissima Quid reddam pro beneficiis ejus erga me ? Cactera , quop in hunc locum nonnulli commenti sunt , pia sunt, scd commenta. 2 ) Reddere retribuentibus mala. Si reddidi retribuentibus milii mala 3 decidam merito ab inimicis meis inanis. Ps. VII 5. Cave , ne maia cum retribaentibus nectas quasi dicat vates , se nunquam injurias injuriis reddi: :

i.

Hebraice legitur Si reddidi malum pacifico meo homini mecum pacate et amice degenii. Extendere manum in retribuendo. Non enim est ittis 8 commutatio , et non timuerunt Deum : extendit manum
disse.
e.
:

,

)

saam

contaminaverant testamentam ejus» et chaldaico liquet, nihil horum de Deo dici sed hanc esse prophetae mentem ; impios , de quibus loquitur , nolle mutari , neque Deum limere , sed manum etiam contra amicos extendere, et pacta sua violare. Nulla, inquit, est apud istos conversio morum in melius , nullus Dei timor in eos ipsos iiijuriosam manum extendunt, quibus retribuere amicitiae jura par erat ; quae Deo teste pacti sunt , ceu vana et irrita aspernantur. ti) Retribuet gratiam, qat offert simitaginem. Eccli. xxxv /|. Deo pro beneficiis gratus est, qui sacrificium offert. Graeca in fonte sic etiam exponere licebit : Qui
in retribuendo
:

Ps. Liv 20 sq.

Ex hebraico
,

:

Deo
cet
,

et

hominibus gratum se praebet
si

,

aeque

Domino

pla-

offerat sacrificium. Revelo. Revetaocutosmeos. Ps. CXVIII i8. delrahe ; fac , ut videam.

ac

Velumoculis

, ^

334

Reverentu.

Revertor.
;

2) Revelare aurem. Pro, clam admonere veluti in aurem dicere. Domin us autem revelaverat a urlcalam Samuelis ante unam cliem quamveniret Saul. 1. Reg. ix i5. pridie Saulis adventum ei prcnedixerat. Deus Israel , revelasti aurem servi tui dicens : Domum c^dificabo tibi. 2. Reg. Vll
,

VerbaDavidis sunt, quiDivino hoc promisso fretus, Incipe ergo , et bcnedic domui servi tui, ut sit in obsecrat sempiternum coram tc. ibid. v. 29. Dicituretde homine nam Jonathas ad Davidem inquit Revclabo aurem tuam.
27.
:

:

:

1.

Reg.

XX

i3.

secreto id

tibi

nuntiabo.
reverentia disponis nos. Sap.

Reverentia. Cum magna
XII 18.

cummagna
,

attentione ct moderatione.

Quosensu

voxhaec repetitur ibid. v. 20. 2) Pro pudore probro. Induantur confusione et reverentia. Ps. xxxiv 26. Operiantur pudorc , erubescere
cogantur. Reveremini in liis , quce procedunt de ore meo non est enim bonum omnem reverentiam observare , et non omnia omnibus bene placent infide. Erubescite, etc. Eccli, XLi 19 sqq. Erubescite ob ea quie }am dicturus sum neque enim erubescenda sunt omnia quns euique discum eiiam illa quie bona lide et recte fiunt, plicent a multis improbentur. Tum enumerat vera probra, quorumcausa erubescendumsit. Ad reverentiamvobis loquor i. e. ut vos pudeat, ut vestros animos verecundia subeat.
: ,

:

,

:

,

1. Cor. XV 34. Phinees ausus est stare in reverentia gentis. gr^ece, in conversione populi. Eccli. XLV 29. cum populus Hebraicus per Madianitas aversus a Deo esset et ad impudicitiae probrum abductus , ipse turpitudini
,

restitit.

Revereor. Pro erubesco. Confundantur ,
tur

cl

convertantar retrorsum
i5.

,

et revereantur.

revereanPs.

XXXIX

Exemplum

aliud ex Eccli. XLi 19

modo

pro-

posui in Voc. praecedente. ReversO. Epliraim factus

est subcinericius

panis, qai

non reversatur. Os. Vli

8.

Vehemens

Israoiis cupiditas

et ardor colendi simulacra ab Osea paulo ante appellatus erat ctibanus accensus a coquente. ibid. v. l\. Applicuerunt quasi ciibanum cor suum. v. 6. Omnes calefacti sunt quasi clibanus. v. 7. In eadem simihtudine pergens addidit lotam genlem esse instar panis perusti , de quo nihil bonae spei supersit. Nempe ut panis , qni sub cinere coquendus nunquam versatur, sensum sine sensu induratur, et consumitur ; itapopulus, acstu hoc insano perditus , paulatim amisit omnia, ne sentiens quidem.

Comederunt alieni ( hostes , adjungitur robur ejus , et ipse nescivit. ibid. v. 9. Revertor. Reversusque mirabiiuer mc crucias. Job. X 16. Iterum atque iterum miris me doloribus torques. 2 Reversi sunt , ut cssent absquejugo. Os. Vil iG. CliaU (luica clare Aversi sunt, ut a legc deficerent.
;

Quamobrem
daemones
)

)

:

3)

Revoco. Rota. Qnomodo recedet a me , cum revertatur?
,

335
Micli. II 4.

Contexium explanavi in Voc. Parabola. restituo. Bar. i 8. Accepil Revoco. Pro recipio Joakim vasa argentea, remissa e captivitateBabylonica ,
iit

ea tcniplo redderet.

regi unguento, et muitiplicasti pigmenta Assyrio, inquiunt aliqui. Subtilior esl aliorum sententia , et contextui de falsis diis loquenii apiior Ornasti te Molocho : quem regem adoptasti. Praeterquam enim quod regis et Molochi nomen hebraice iisdem litteris constat , immanis religio simulacri liujus exprobrata est ibid. v. 5. Misisti , qui omnes tibi deos undique conveherent. ibid. v. 9. In multiplici hac V. sq. ) numinum tuorum religione elaboras , nec desistis ; labor manuum tuarum necessaria ad usum vitae libi comparavit propterea me tibi rogandum non putas. 2) Judarex meus. Ps. Lix 9, et CVII 9. Ex tribu Juda re^nabit semper posteritas regia. Rhamivts. Priusquam inteliigerent spincs vestrce rham-

Rex. Ornasti
9.

te

tua. Is. LVil
:

,

(

:

num,

sicut viventes , sic in ira absorbet eos. Ps. LVII 10. Adagialis loquendi modus. Citius quam spincC in rhamnum excrescant, ira Divina eos , caetera valentes el optimo vitae statu fruentes , repenle delebit. RHOHiPHiTiA. Deus paravit eum ad rhompliwam; 1. e. ad grave supplicium. Eccli. xxvi 27.
,

ROBUSTUS. Depone magnitudinem tuam absque tribula, et omnes robustos fortitudine. Job. xxxvi 19. Noli in tua magnitudine te efferre etiamsi liber ab omni calamitate vivas eos quoque depone seu deprime, qui potenfia sua ad opprimendos tenuioris fortunae homines
tione
,
:

abutuntur.

ROTA. Israelitis e mari rubro egressis, sagittce tua transeunt ,vox tonitrui tui in rota. Ps. LXXVI 19. Fulgura etfulmina discurrebant terrorem et exitium vEgyptlis afferentia. Tonitruum sonitus per totum coeli orbem sursum late spargebatur. Alii sic ira Dei tonantis usque ad rotas iEgyptiacorum curruum pertingebat , eosque disjectos mergebat. Hieronymus Pradus in laborioso opere in Visionem Ezechielis primam , Sect. x, de curru Dei, sensu poetico, etpsalmis usitato, /aaVd? , apte, et eleganter intelligi posse judicat.
, :

2 ) Deus meus , pone illos ut rotam. Ps. LXXXII i/j. LXX interpretantur trochum. Circumagantur hostes noslri , ut a puero trochus. 3 ) Rota nativitatis. Lingua inflammat rotam nativitatis nostrcB , totum vitae nostrae cursum , inflammata a ge-

henna. Jac. iii 6. U) Confringetur rota super cisternam. Ecclo. xn 6, in praeclara illa senectutis hypolyposi , de qua pluribus in

, , ,

336
RUBEiv. Ita

RUBEN.

SABBA.TUM.
,

Voc. Tenebrcsco. Rota esl capiit ritus vitales hauriens.

e cordis cisterna spi-

primum

filiorum Lia gratulans appellavit.

Gen. XXIX

Zi. Ilebraice est , viclcte filium. RUBIGO. VcB civitall sanguinum , ollce , cujus rubigo in ea est , et rubigo ejus non exivit de ea. Ez. xxiv 6. Rubi-

ginem vocat sordes ollae sive cocturam in superficie ipsius
,

ea3 sint pustula;
a?ris

jam ante

atque ad latera olla

intus exorta3 , sive spuma et partes carnium adustae , qua3 firmiter aeri haerent , ac difTicillime avelluntur. Ideo praecipitur , ut liquefiat as ejus. ibid. v. i lo et tamen non exivit de ca nimia rubigo ejus, neque per ignem. v. 12. Imago Hierosolymai in sceleribus obstinata? , et gentis Hebraicoe adeo pertinacis , ut ne quidem in obsidione et captivitate, per quas emendari et expurgari debuerat,
eripi sibi amorem criminum passa sit. RuiivA. Vacillante jam , et in casum vergente republica

Hebra?i ad obvium quemque confugient , dicentes : Prlnceps esto noster ; ruina autem hcec sub manu tua. Is. III 6. Impera nobis , et prono in lapsum regno manum admove ne concidat. 2) Implebit ruinas. Ps. cix 6. hebraice et grnece, cadavera. Hostium terras cadaverum acervis implebil.

s.
OABAOTH. Doniinus Sabaoth. Rom. i\ 29 , ex Is. i 9 ubi Vulgata habet Dominus exercituum. Angelorum exer:

citus intellige.

Sabbatum. Hebraice quies. Singillatim ita dictus est septimus quia Deus ipse requicvit clie septimo ab universo opere, quodpatrarat : et benedixit diei septimo, etsanctificavit iilmn. Gen 11 2 sq. Hebraei s,cnh\mi Schabbdth ; Graeci Sabbaton aspiratione amissa , a quibus mutuati vocabulum Romani Sabbatum sine h scripsere idque latinitatis
: :

nunc quoque observant. 2 Sabbatum pro tota hebdomade. Jejuno bis in sabbato. Luc. XVIII 12. bis intra quamque hebdomadem. secunda tertia sabbati. Prima sabbati est 3 Prima qui proinde in diem nostrum dies a sabbalo proximus (iominicum incidit. Sic numerare perge , et habebis secunda sabbati feriam nostram secundam seu diem lunae, et quarta sabbati feriam quartam seu diem Mercurii
studiosiores
)

)

,

,

,

,

sic

de

aliis.

h) Una sabbati seu sabbatorum. Est prima sabbali seu dies dominica Christianorum. 6) Sabbatum secundoprimum. Luc. vi 1. Est id, quod

.

,

Saccellus.
,

Sacculus.
,

337

proxune post solcnne paschatis sequUur. Josephus Scali1. vi de Emcndat, reconditcT crudiiionis auctor ger

Temporum

c.

6.

ubi pluribus id explicar.

6) Iter sabbali. Mons Oliveli , qui est juxta Jerusalcm^ sabbati habens iter. Act. i 12. Distantia erat paucorum stadiorum , quac ambulando conficere Hebraeis etiam

sabbato per legem licerot. 7) Sabbatum terrae. Septimo autem anno sabbatum ent requictionis Domini agrum non seres , et vineam terrcs non putabis. Quce sponte gignet humus , non metes : et uvas primitiarum tuarum non colliges quasi vindemiam : annus enim requietionis terrce est. Lev. XXV 4 sq. Non erant eis ibi alimenta conclusis , quia sabbata ei^ant terrcB 1. non Mach. VI 49. seu , uti mox explicatur , esccB crant in civitate , eo quod septimus annus esset. v. 53. Ab his terrae sabbalis , lege praescriptis , nominata sunt tristiaillasabbataterrae sanctae , tempore captivitatis Ba, ;

cunctis enim diebus desolationis terra Juda egit sabbatum , usque dum complerentnr septuaginta anni , quibus inculta jacuit. 2. Par. xxxvi 21. 8 Otium sabbalorum. Eritque Nabuchodonosor quasi consulens frustra oraculum in oculis eorum , et sabbatorur.i otium imitans : ipse autem recordabitur iniquitatis ad capiendam. Ez. xxi 23. Obsidentibus jam Hierosolymam

bylonicae

:

)

Chaldaeis , caeci Judaei tam vivebant securi , quasi nulla aul vana oracula de ipsorum interitu IVabuchodonosor accepisset , neque instaret operi ; sed otiosus cessaret, instar Hebraeorum diem sabbaii colentinm : cum tamen ille , memor perfidiae et perjurii hebraici , nihil non ageret , ut urbe potiretur. Saccellus. Nunquid justiftcabo stateram inipiam , saccelli pondera dolosa ? Mich. VI 11. In sacculis pondera custodiebant , quibus tum res alias , tum pecunias penderent. Negat ergo , impunitatem a se datum iri fraudibus in commercio mutuo admissis. Saccixus. Nec operientur pallio saccino, ut mentiantur»

Zach. XIII
,

4.

Erat hoc prophetarum amiculum
,

,

aspe-

rum et pilis liorridum quo severitatem et caducorum omnium contemptum profitebantur. Id falsi quoque
prophetic imitati sunt
rel populo
,

,

ut haec

tristitiae

species impone-

ipsosque veros esse Dei nuntios persuaderet. Sed timore supplicii , vel ab ipsis suis parentibus intentandi , ( ibid. v. 3 , ) pallium sibi minime debitum
rejicient
,

,

et

a

sum propheta , sum simplex

sacrilego mendacio abstinebunt. Non dicet eorum ahquis , homo agricoLa ego

et idiota. ibid. v. 5. fueris mediocris in contenlione ex foenore et est tibi nihil in sacculo. Eccli. xvill ult. Locum hunc lotum collegi in Voc. Commissio |5

Sacculus. Ne

: , ,

333

Saccus.

Sal.

Saccus. Cilicium c pilis contexinm , qno vf^ieres in luetu indui solebaiil. bixit autem Duvid ad Joab , ei mi omnem populum , qui erat cum eo : Scindite vestimrTHa vestra , et accingimini saccis , et plangite ante excqfim* Abner. 2. Rcg. iil 5i. Operiantur saccis homines et jumenta, Jon. III 8. Comertisti planctum meum in gaudiam. milU : conscidisti saccum meum , moeroris causas et indicia ademisti , et circumdedisti { eleganter vestem pro veste ) rne lcetitia. Ps. xxix 12. 2 ) Vultus quasi saccus. Nequitia mulieris immutat faciem ejus : et obccocat vultum suum tanquam ursus , et quasi saccum ostendit. Eccli. xxv 2^. Vultum nubilum ostendit tnix est instar ursi os squallidum , triste rugosum tibi praebebit , ut cilicium videre tibi videaris. Sacramextum. Chananaei, incolae antiqui terrae promissae , filiorum suorum necatores sine misericordia , et comestores viscerum hominum , et dcvoratores sanguinis a medio sacramento tuo , et auctorcs parentes animarum inauxiliatarum , perdere voluisti per manus parentum nostrorum , ut dignam perciperent ( pro perciperet ) peregrinationem puerorum Dci , qucB tibi omnium carior est terra. Sap. XII 5 sqq. Diis suis immolabant liumanas victimas suosque etiam liberos : cassis his hostiis , gustabant earum carnem et sanguinem e medio sacrificio , quod til3i , o Deus , soli debetur. Crudeles hos parentes , liberorum omni ope carentium lationes , quornm erant auclores , per patres nostros huc introductos delevisli ut tcrra haec sancla , quam prae caetcris omnibus elegisli , perciperet seu acciperet incolas dignos , fiiios nimirum et servos tuos peregrinantes. 2 ) Pro myslerio. Sacranientum regis^ arcanum ab rege
: :

tibi crcditum , abscondere bonum est. Tob. xil 7. Somnium Nabuchodonosoris Dan. ii 18 et Uy dicitur sacra-

mentum
mulieris
,

,

i.

e.

et bestice tibi
,

planabo
dantur.

res arcana. Ego dicam tibi sacramentarn , quce portat cam. Apoc. XVH 7. Exquae secreta per has imagines porten,

SiECULARlS , S^CULUM. Vide Sccularis Seculnm. Sagexa. Immolabit sagencB sucs , et sacrificabit reti suo. Hab. I 16. Chaldaeus victorias suas tribuet suae potenli.T, suoque consiho non tibi , o Deus cujus unius judicio
; ,

ille

fuhiiine. Ps. Lxxvi 19. Vcrsiculum paulo ante proposui in Rota. Sagma. Graecum. Lev. xv 9. Ephippium , seu cquitantis sella
;

tam potens nos fregis. Sagitta. Pro fulgure aut
stratum equi.

Sal. Nos autem , memores salis , quod in palatio comedimus , etc. 1. Esdr. iv »4. Memores beneficentia) regia;, qucc in ipso palatio alimenta nobis suppeditaviu

, ,

Salmana.
2) Pactiim salis.

Saltus.

3^9
stabilo,
,

Num.

xviii 19.

Pactum

dcsinat. Hebraismus , iude ortus corpora incorrupta servat. Salmaxa. Omncs munUiones tucB vastabuntur sicut vasin dic quijudicavit Baal tatus cst Sdimana a domo ejus Judic. Viii pmlii. Os. X 14. Siculi Saimanam vastavit 10 sqq. eversor Baalis Gedcon cum suis sociis sic fecit vobis Betfiel a facie malitice ncquitiarum vcstrarum. Os. X i5. sic vos depopulabuntur Assyrii propter adoratos in Bethel vitulos , el admissa delicta. Salomox. Erit vir quielissimus : faciam enim eum reQuiescere ab omnibus inimicis suis per circuilum : et ob hanc causam Pacificus vocabitur. 1. Par. xxii 9. Ifebraicum Salomonis nomcn Sclielomo ducilur a schatam , quod pa, , ,
(

nunquam

quod quod sal

)

:

,

,

cem

significat.
:

Deum Pasce poputum tuum in virga tua , grcgem hccrcditatis tuw , habitantes solos in saltu, carentes paslore in caplivitate Babylonica. Mich. ult. 14. Tu provida et potcnti virga tuum gregem in cujus tractus alipascua pristina terrae sanclo) reduc quos fertilissimos prophela eo loco nominat. 2 ) Saltus pro Sennacheribi exercitu. Gioria sallus ejus, et carmeli ejus , ab anima usque ad carnem consumetur et erit terrore profugus. Et reliquicB ligni saltus cjus prcs paucitate numerabuntur , ct puer scribet cos. Is. X 18 sq, Sicut incendio communi totus saltus conflagrat ; et Carmelus mons , seu locus quicunque amcenus , arboribus
Saltus. Propheta ad
:
.

ad solum usque nudatur ita Sennacheribi agmina nox una tollet, corporibus et animabus illata calamitatc irre:

parabili.

numerari facile metaphora redit

ipse fugiet, tam paucis comitaniibus , ui , et vel a puero scribi possint. Eadem Is. x ult. ubi regis ejusdem exercitus periturus dicitur subvertcntur condensa scdtus ferro, 3 ) Saltus pro Jerosolyma. Succendam ignem in sallu ejus , et devorabit omnia in circuitu cjus. Jer. xxi uit. Jerusalem cum vicinia tam celeriter a Chaldicis diripietur quam rapide sallus incendio exurilur. k) Dormire in saltu. Viva imago Arabum in fugara aversorum. In saltu ad vesperam dormietis , in semitin Dedanim. Occurrentes sitienti ferte aquam , qui liabitatis terram Austri : cum panibus occurrite fugienti, Is. xxi i5 sq. Noctem, o fugitivi , sine tecto, sine tentorio in sallu agetis, passim in viis Dedaneis ad somnum prostrati. At vos { incolae australis orae , cladis hujus expertes occurrite fugientibus et cursu exhaustis aquam et pa:

Rex

:

nem
5.

afferte.

5) Adeodatus filius Saltus. 2. Reg. xxi 19. 1. Par. xx Intellige Elchanam filium Jaare sive Jair ; de quo pUira in Ad^odalus.
iT».

3^0
7.

Sa.lvo.

Sanctificatio.
,

SALVO. Homines et jumenta salvabis Domine. Fs. XWV utrisque nutrimentum sanitatem et prolem imper,

tiens.

2) In ira flammoi devoretur , quisalvatur. EccVu \\\\i Si quis hostium noslras manus effugerit salvus , in tuasincidat, o Deus, et intlammata tua ira eum con11.

8umat.
3) Salvavit sibi dextera ejus, Ps. xcvii 1. Pronomina in dalivo Hebraeis persaepe sunt pleonastica ; seu eleganticT causa , non necessitatis , verbo junguntur. Tale

Ven. Bellarminus, hebraice doctissimus pronomen sibi dici posse, optime judicat. Dt^xtera ejus nobis salutem attulit. Augustinus 5/6/, inquif , id est , propter sc tantum, gloriae smc causa. Alii , quibusgricca favent, sibi pro sc aut eum accipiunt Salvavit se ipse, Salvavit
,

hoc loco

,

:

dcxlera sua. Salus. Deus salutis , Deus salutaris noster : imo et Deus salutarium nostrorum (Ps. LXVII 20) etDeussalvos faciendi ( ibid. v. 21 ) eodem omnia recidunt Deus nostrae salutis auctor. 2) Facere salutes. Salutes non fecimus in terra. Is. xxvi 18. Plenam salutem consccuti non sumus. Fere quo sensu post insignem Judae Machabaei victoriam dicitur : Et facta est salus magna in IsraH in die iila. 1. Mach. iv 25. Ea dies Israeii emolumentum ingens attuHt. El 1. Ipsi autem non erunt de semine virorum illoMacli. V 62 rum, per quos salus facta est in Israel ; i. e. qui salutem patriai reddiderunt. Samius. Testa de Samiis terrce. Is. XLV 9. Vas ficlile , seu figlinum. In Samo enim insula coepit atque per: :

cum

leclum est artificium testoe. Sa.WEL. Vocavitqae Anna mater nomen ejus Samuel, co quod a Domino postulassct eum. 1. Reg. 120. Alii interalii , Postulatus a Deo. In prelantur Posilus a Deo
, ;

hebraico utrumque dilficultate sua laborat ; erui tamen utrumque potesf. Mihi longe solidius videtur posterius , tum ob Josephillebra^i auctoritatem quae in hoc genere gravis>ima est tum maxime, quia ipse Divinus Codex ila dicfum narrat, eo quod a Domino postulasset eum mater. Sa\abilis. Pro salubri,seu conducentesanitati. Sanasalutiferas) fecit nationes orbis terbiles (ingraecofonte rarum. Sap. i 14. Deus rebus a se conditis salubritatcm
, ; ,

impcrtiit.

Sa\ctificatio. Pro sanctuario, nimirum Dei tabernaculo, vel toto templo. Sanctimonia et magnificentia in sanctificatione ejus ; i. e. in sanctuario. Ps. XCV 6. Anlio-

chus intravit in sanclificationem cum superbia. i. e. in templum. 1. Mach. i 25, Merito sic appellatum esl Dei

,

veri
Is.

Sawctifico. Sanctjficium. quippc Domus sanctificationls doniicillum
,

3/h
nostra,
2.

LXIV

\

I.

2) Facta est Judcta sanctificatio ejus.
,

Ps. CXlll

Cnm

gcns Hcbraica ex iFigypto cgrederetur, modo quodam ejusque dominatui singupeculiari consecrata lieo est
lari et

sanctissimac legi addicta.

3) Sanctilicatio modica. Tempore captivitatis, inquit sanctificationem modicam in tvrris , cro eis in ad quas venerunt. Ez. xi iG. Cum ibi templo careant, ego cis pro templo ero ; sed id exiguo tempore brevi enim liberos reducam in paliiam , ubi templum redintegrent. h) Pro falsorum numinum delid}ro, altari, aut luco. Demolienlur exceisa idoU , et sanctificationes Israel desolabuntur. Amos vii 9. In Bethel non adjicies altra ut proplietes ; quia sanctificatio regis est , et domus regni est» Amos VII i5. Vetatur in Betliel vaticinari , quia ibi regium fanum vituli aurei, et sedes regni est. Sanctificium. Pro sanctuario. Ps. LXXVii 69.

Dominus

:

Sa\ctifico. Dcus ad Moysen
:

:

Fade ad populum,

et

sanctifica illos liodie et cras , laventque vestimenta sua. Et sint parati in diem tcrtium in die enim tertia descendet Dominus coram omni plebe supcr montem Sincu. Ex. XIX 10 sq. Sacerdotes quoque , qui accedunt ad Dominum , sanctificentur^nepercutiat eos. ibid. v. 22. Mittebat adeos ,\\hQYOS> suos, Job , et sanctificabat ilios. Job. l 5. ISunquid flendum cst milii in quinto mense , vel sanctificareme debeo ? Zach. VII 3. Clialdaica habent ; abstinere deliciis. Sanctificare igitur se vel alios, tum in abstinentia cibi et voluptatum tum in certis quibusdam ritibus situm erat. 2) Deus sanctificatus. lla>x cst aqua contradictionis , ubi jurgali sunt fdii Israel contra Dominum , et sanctificalus est in eis, IVum. XX 10. Sanctum se et fidelem ostendit. Scient , quia ego Domlnus ^ cum fecero in ea judicia^ et sanctificatus fuero in ea. Ez. xxviii 22. quando sumptis de Sidone suppliciis sanctitatem et justitiam demonstrabo. Pater noster , qui es in ccelis ; sanctificctur Homen tuum. Matth. VI 9. Nominis tui sanclitas ab omnibus agnoscatur et adoretur. 6) Sanctificare praelium. Fraudulenti et avari prophetae , si quis non dederit in oreeorum quidpiam, sanclifcantsupereumprcelium. Mich. Iii 5. Chaldaica : Si quis

meam

convivium pingue instruat pacem vaticinantur si beilum parant. IViiiil donantestanquam bello persequuntur et quidem ceu bello sancto nimirum
cis
,
:

nihilofferas

,

,

;

Dei causam privatis suis odiis praetexentes. Dei quoque nomine dicitur ; Sanctificate super eam beUum. Jer. vi 4«

de quo mox § 5. h Sanclificare puniendos. Congrega
)

eos quasi

gregem

)

34^

SAjycTLx^i.

Sanctus.
,

ad vlctimam , et sanctifica eos in die occisionis. Jcr. Congrcga eosiitmuta pecora quorum imbecillitas
:

xii 3, resis-

terc ferro iion poiest praepara eos in constitutum diem ceu victimas Divinaj tUcC iivc devotas et consecratas. 5 Sanctificare exercitum vindicem. Ego mandavl sanctificatis meiSy rt vocavi fortes meos in ira mea, exultantes in gloria inea dicit Dominus Is. xiii 5. Yocavi Persas etSledos, ad Babylonem capiendam a medclectos, et veluti consecratos mcce vindicta^ ministros, qui gloria^ Domiui sui mililent , etsi ignari. Clangite buccina in gentibus : sanctificate super cam, Babyloneni gentes.
,
,

Sanctificate contra
,

eam

gentcs. Jer. Li a; sq.

Enumcrat

sanctum Dti judicium executuras , ut etiam genlcs ponat terram Babylonis descrtam et inhabitabilem. ibid. sanctificabo super te V. 29. Eodem sensu scriptum est contra te , et consecrabo mihi interficientem ( eligam virum ct arma ejus. Jer. xxii 7. Huc revocari potest illud de Hierosolymae supplicio Sanctificate super eam bellum. Consurgite , et ascendamus in meridie, Fa nobis ,
:

)

,

:

peri.

quia decUnavit dies , quia tongiores factce sunt umbroi vcsSurgite , et ascendamus in nocte , et dissipemus domos ejus. Jer. vi 4. sq. Evocantur Clialdaei , ut sanctam juslitia3 Divinae sententiam peragant , et Hierosolymam exscindant. Et vide in iliis animorum ardorem Conclamant , approperant id unum a)gre ferunt , quod non
!
:

die obruere urbem possunt ; queruntur de appesed quod dies deQciens negat , noctentibus tencbris lurna profectione compensant. 6 ) Sanctificare Levitas et Sacerdotes. Sanctificabant

eodem

:

Levitas , et Levitce sanctificabant fUios Aaron. 2. Esdr» XII ult. Populus dedit partes sanctas , i. e. decimas , Levitis : et Levitae ex acceptis a se decimis decimas Sa« cerdotibus obtulere. 7) Sanctificari per antiphrasin , pro contaminari, cor-

rumpi Deut xxii
,

9.

ubi clare Chaldasus

:

ne poUuantup.

Sanctum SAi\gtus. Cum in obliquis casibus vocabulum hoc legitur ut sancto , sanctis : ambiguitas oriri
,

potest, de sanctis hominibus

,

an de loco sancto, sanc-

tisve rebus dicatur. Laudate Dominum in sanctis ejus^ Ps. CL 1. non in sanctis hominibus aut spiritibus ; sed in tabernaculo suo sic enim liabent hebraica Laudate Dominum in sanctuario suo. Mirabiiis Deus insanctis suis , i. e. in sanctuario suo. Ps. lxvii ult. Deus tocutus esi in sancto suo. Ps. Lix 8 , ct Ps. CVII 8. Promisit in sanctuariosuo, in sanctitate sua, vel per sanctilatem suam , se consiliis et armis Davidicis propitium adfuturum. Juravi insancto meo. Ps. Lxxxviii 36. in sanctuario mco , vel per sanctitatem.
: :

mcam

2

)

Sanctus sanctorum. Dan. ix 24 Sanctus sanctorunt

)

,

Sanguis.
ciit vobis

343

thymiama; i. e. eslMessias. Sanctum sanctorum sanctissimuni. Ex. xxx 36. Hoslia pro delicto sancta sanc' torum est. i. e. sanctissima. Lev. vii 1. S ) Sanctus sanctus sancLus Dominus Deus exercituum» Is. VI 3. id esl , sanctissimus ; sanclitalis immenscT, et captiim omnem luimanum longissimc iranscendentis. 4 ) Sanctus Dei. de Clnisto , Marc. I 24 , et Luc. IV 34. 5 ) Sancti. Sic omnes Christiani a Luca in Aposlolorum Actis et a Paulo in epistolis appellantur. 6) Cumsancto sanctus cris. Vs. xvil 2G. Non dc humana socielate , sed de Deo intelligi locum Imuc oportere, docui Voc. Pervcrto. 7 ) Sanctum Domini. Vid. Fallis. Sanguis. Post pra.'diclum adventum Divini Spiritus olim a Messia niitteudi , judicium incredulis minatur propheta Dabo prodigia in ccelo , ct in terra ; sanguinem, et ignem , et vaporem fumi : sol convcrtetur in tenebras , et luna in sanguinem : antequam veniat dies Domini ma-^ gnus , et Iwrribilis. Jorl. 11 00 sq. Judicii praeludia , ut Christus ipse priemouuit , alia in ccelo , alia in terra apparebuni. In coelo siderum etiam pra3cipuorum lux deficiet. In terra exhorrescent , qui tum vivent, ad aspectum copiosissimi sanguinis in tot pra?liis acerrimis , et
:

,

per Antichrisli tyrannidem in lot suppliciis fundeiidi. Accedet ignis et fumus e creberrimis fulminibus atque
,

inde exortis incendiis. Sanguis anima3. Siest tibi servus fideiis sit tibi quasi 2 anima tua : quasi fratrem sic eum tracta quoniam in sanguine animcB comparasti ilium. Eccli. XXXiiiSi. In sanguine animce ; pretio nimirum inquiunt aliqui , quod sudore tuo et laboribus partum est. Alii servum inlelligunt, quem in bello non sine prcesenli vita3 periculo ceperis. Sed fons gra^cus rem perspicuam et certam facit quia tanquam anima tua indigebis illo. Servum fideiem benevolentia fraterna prosequere quia libi ad usus vilae tam est necessarius , quam sanguis et anima ad vitam. 3) Comedere in sanguine. Oui in sanguine comeditis, nunquid tcrram licereditate possidebitis ? Ez. xxxill 2.5. Reprehenduntur quod carne simul et sanguine vescerentur , rohibcnte lege Non comedetis cum sanguine. Lev. XIX 26. Multo magis autcm reprehenduntur ii, qui metaphorice sanguinem comedebant super sanguinem innoceniem vos comeditis ; ut chaldaica habent, i. e.
,
:

,

:

,

,

{

:

:

funditis

innocentum sanguinem

,

et spoliis

occisorum

Iruimini. U ) Sanguini tradere. Ad Idumaeam, exEsauoriundam, Jacobi tamen posteris veliementer infensam Sanguini tradam te , et sanguis te pcrscquciur, Ez. XXXV 6. Vulnc:

,;

3/|4

Sanguis.

ribus el caedi te desliiio , quia Hebra^os libi sanguine conjunctos odisti, et insectata es. 5) Sanguis sanguinem tetigit. Malcdictum , et mendacium , ct homicidium , ct furtum , et adullcrium inundaverunt , ct sanguis sanguincm tctigil. Os. iv^ 2. Non exproid enim bratur per sanguinem speciatim homicidium inundasse lioc ipso versu dixerat sed metapliora est alia aliis criminibus esse cumulata signilicaus. Sanguis super eum. Duobus modis accipilur. Pri6 mumformulaest imprecantis utcum deChristoconclainant furiosi Sanguis ejus super nos , el super fdios noslros. Watth. XXVII 25. Deinde usurpatur de eo , qui sua unius rulpa perit. Sic de Ephraim diclum est Sanguis ejus supcr eum veniet Os. XII ult. Exitii sui causa ipse est : sanguinis sui effusi rationem solus ipse reddet. Ilunc gcnsum et alibi reperias ex interpretum doctissimorum scntentia. Locus tamen hic Oseae de alieno quoque sanPocnas dabit guine intclligi aptissime potest quia sanguinem innocentem fudit ; de hoc euim scelere reus poragilur Os. vi 8 sq. 7 ) Mundabo sanguinem eorum , quem non mundaveram. JoOl. III ult. Extremo tempore orbis terrarum dicitDominus, convertam adme Judaeos , quorum patresChristi sanguinem sibi et nepotibus imprecati sunt immundam eo usque gentem antiqua culpa sanguinis liberabo. 8) Sanguine judicium facere. 2. Mach. XIV 18. PraBlio decernere. Auferre sanguinem. Auferam sanguinem ejusdeore 1) "cjus et abominationes ejus de medio dentium ejus : et relinquetur ctiam ipse Deo nostro : et erit quasi dux In Juda , ct Accaron quasi Jebusc^us. Zach. ix 7. Non comedet ultra PhilisthoBus de carne et sanguine hostiarum, quas inaerit et ipse mihi nibus simulacris adhuc immolavit Deo suo fidelis, erit pars elocti populi , et similis ejus sicut veteres Jebusaei meis annumerati sunt tribubus
: :

)

:

:

:

:

,

,

:

)

,

:

:

sic Accaron , caeleraeque llierosolymoe et in vicinia Philistboeorum satrapiae sacra mea amplectentur. 10) Sanguines , numero plurali. Ita more hebraico
, :

legitur, non aliam tamen vim habet , quam numero singirlari. Libera me de sanguinibus 1. e. sanguine. Ps. L 16. Quinon ex sanguinibus , neque cx voluntate carnis , neque ex voluntate viri sed ex Deo non quia saniiati sunt. Joann. i i3. Fihi Dei sunt guine Abrahae geniti ; nihilcarni, nihil humanae cupised in baptismi ditati , aut alienae voluntati debent fonte ex Deo nati sunt. Qui ccdificatis Sion in sanguinibus , ct Jerusalem in iniquitate. Mich. iii 10. Quimontem sanctum et urbem regiam aedificus nobilibus exornatis sed quos re sua familiari inique vx pauperum sanguine

nonnunquaui positum

,

,

;

,

,

spoliastis.

,

SANGtllNO.
11 Ps.

SaRAI.

345

Non congregabo conventicida eoram dc sanguinibus, 4. Christi vox est, ad quem psalmushicpertinet: Non jam pclo ut fideles Dei servi conveniant ad immolandas hosiias, pro quarum sanguine Patri deinceps

w

)

,

meus
1

quotidie offeretur.
,
,

Saxguixo. Projter caetera quorum pudere debet neminem ait Siracides erul)escendum non esse servo pcssimo latas sanguinare. EccH. XLii 5. Flagelhs eum subjicere etiam ad sanguinem usque. Saxguisuga. In celebri Salomonis acnigmate de SanTria sunt inguisuga Prov. XXX i5 sq. haec leguntur quod nunquam dicit , Sufficit. et quartum saturabilia
,
, ,
:

,

,

Infernus , et os vulvcB ( LXX vertunt , amor mulieris ) ct ignis vero nunquam dicit, terra quce non satiaturaqua Sufficit. Sanguisuga est Cupiditas , cujus filia etminis:

potenticTD nimirum hominis semper urgent cla, mantes Affer affer. Infernus est ira internecina et, nisi hostem in tumulo videat , non quiescens. Amor libidiuosus saliari nequit. Terra sabulosa est avaritia, quidquid infuderis hauriens , ac denuo sitiens. Sed
Ira)
, ,
,

,

,

,

maxime

ignis ambitionis
,

,

sive superbia.

Quidam
,

inter-

pretanlur Corruptionem rerum pereuntium
,

Genera-

tionem novarum Terram aqua foecundatam et semper fertilem ac denique Ignem omnia depascentem. Verum haec naturalia sunt Salomon toto hoc libro moralia
:

persequitur.
planta pedis usque ad verticem non est in eo Clialdaice perquam dilucide : A plebe usque ad principes. Proponitur a vate regio lotum reipublicae corpus , cujus omnia membra , ab imo ad sum-

Saxitas.

A

sanitas. Is.

i

6.

mum

infectum erat. De , variorum scelerum morbis Messia eo loco nihil. De Christo igitur patiente ac moliente verba liaec vera sunt, quatenus verba sunt , noa quatenus verba propheta^ sunt id est, sihaec de Christo pronuntias , aut ejus imagini adscribis , res vera est ; si hunc prophetiE locumnominas , in teste peccas ; et quod ille de impio populo scripsit scripsisse de Sancto sanctorum dicis quodque ille de peccatorum lue aflirmat tueum affirmare dicis de peccatorum remedio, desalu:

,

:

tiferis Christi doioribus.

Sapiextia. Non multis manifesta esse Sapientia se-

cundum nomen suum dicitur Eccli. vi 20. Quodnam hoc nomen , disserui in ipso Vocabulo Nomen, % 5.
,

sit

Sarai. Dixit quoque Deus ad Abraham : Sarai uxorem tuam non vocabis Sarai sed Saram. Gen. XVII i5. Ilebraicum Sarai, domina mea Sara, domina a mascuiino Sar princeps, dominus pro quo Arabes dicunt Sir; unde Galii suum SiRE acceperunt ait Cornelius a La; ;
,
:

,

pide iu

1.

Cor. xvi 22.

i5*

,

346
tegentes.

S^RABALLA.

ScHmCS.
,

Saraballa. Dan. in
Sarepta. Abd.
V.

94. Vestes interiores

femora

20. Gallia. Ita ipsi Jiidai testantur.
,

Vaticinatur dc MessicTe apostolis per totum orbem prolaturos.
bitur per
tli ,

eos magistri dectrinam
scri-

Sata\, Sataxas. Hebraicum: adversarius. Male

contra hebraicam origlnem, et Graecorum etiam consuetudinem. Salomon de suo tempore inquit: Nonest satan, neque occarsas malas. 3. Reg. v 4. NuUus est advcrsarius , nuUum liostilis incursionis periculum.

David ad sororis sua3
efficlinlni mllil

adversamini

?

Sariija? (non Sarvioi) fdios : Cur hodie in satan ? 2. Reg. xix 22. Cur mihi cur injurias Scmei, quas ego dissimulo ,
:

? Christus ad Petrum, crucis mysterio repugnantem Vade post me, satana, Matth. xvi 2 3. quod Divinis decretis obluctarelur. Plerumque tamen hoc nomine desigaalur gravissimus ille hominum qai est diabolus et sa~ adversarius , serpens antiquus

ferro persequi vos audetis

,

tanas. ilpoc.

XX

2.
,

Satis. Pro vaide. Exulta satis fiUa Sion. Zach. ix y. Exulta magnopere , majorem in modum ; modum more hebraico , quem et in chaldaico fonte reperio Dan. v 9. Rex satis conturbatus est. i. e. admodum. 2 ) Satis agere. Satis agebat Aicinius pro principatu sa-

Mach. vii 21. Pro salagebat. SCABELLUM. Adorate scabellum pedum ejus : quoniam sanctam est. Ps. xcviil 5. Procumbitc coram arca iii
eerdotii sui. 1.
,
,

qua Dominus inter Clierubinos habitat
rubim. ibid.
v.
1.

,

sedct super Che^
Cliristi

Allegorice

,

de

humana
,

natura

exponunt Augustinus , Hieronynms Cassiodorus. SCAIVDALUM. Juxta iter scandalum posuerunt milii^ Pi^ cxxxix 6. hebraice laqueos pedicas. SCENOFACTORius. Apostobis l*mliis evat scenofactoriof artis. Act. xviii 3. Ex eorum opificum genere qui tabernacula conficiebant. SCEIVOPEGIA. Dies festus JudcBorum » Scenopegia. Joan. VH 2. Festum Tabernaculorum. Agebantur lii dies sub tentoriis froudeis, ob gratam beneficiorum memoriam , quibus peregrinautem populum per annos quadraginlu Deus optimus cumularat.
,
,

,

SCEPTRUM. Scd et fratres tuos de tribu Levi , et sccptrum patris tai sume tecum. Num, xvill 2. Cognatos , ex eodem familioe tuoD ramo editos ; ejusdem , ut ap-

Susannam accusabant adulterium ab ea commissum esse dicebat sub scliino, Cui Daniel Angelus , Dei accepta sententia ab eo : scindet te medium. Alter respondit, Sub prino. Daniel autem : Recte mentitus es et tu in caput tuum : manci enim an^elus
:

pellant , linea^ genealogicae. SCHiivus. Senum alter , qui

: :;

SCIENT[A.

SCINTIILA.

3^7

Domlnl

ciat vos.

gladiam liabens , ut secet te medUnn , et interfiDan. xiii 54 sqq. Schinus et prinus graeca sunt nobis lentiscus atque ilox ; ad quarum arborum nomina
,
:

nam scUizo Grc-ecis alluditur in intcrpretalione gricca est scindo , prio seco. Quasi dicas latine , inquit D. Ilieronymus , a lentisco , In lentemte comminuat angelus , vel lente pereas ; ab ilice vero , lllico pereas. SCIEXTIA. Mirabiiis facta est scicntia tua ex me : confortata
(

hebraice

,

excelsa

,

elevata

)

est

,

et

non potero

Ps. cxxxviii 6. Ex me , 1. e. prae me, super me. Admirabilior est tui cognitio , quam ut eam assequar , diflicilis et sublimis est , nec unquam compreheudem eam plene potero. 2 ) Deus scientiarum. Ita Dominus nuncupatur in Anuc-e cantico , 1. Reg. ii 5. Chaldaice , omnia novit. Deus

adeam.

nium

scieniiam seu cognitionem intimam habet eorum omqucX' a nobis aguntur et intra nos iatent. De scientiis liumanis et artibus qui hcTec exponit , non cuni Anna propheiide sed dc suo loquitur.
, ,
,

3) Falsi nominis scienlia. 1. Tim. vi 20. Scienlia falso ita dicta , et suo nomine indigna ; scientia non scientia , quia discipUna fallax.

SciNDO. Fluvios scindes terra^, Hab. iil 9. Vulgo expllcant de Jordane et lluentis ErythrcTi divisis. Sed elegantior Hebraismus hunc sensum poscit Terra scissa protulitcopiose et constanter fluvios aquarum eo nimiruni lempore , quo per deserta populus electus peregrinabatur. Eadem phrasis est , hebraice ac latine Is. xxxv ti
:

;

,

ScisscB sunt in deserto aqucB

,

et torrentes in solitadine;
,

i.

e.

per scissam terram, antea aridam eruperunt. Inteihge gratiarum fontes , Messia3 dono exortos. Idem loquendi modus in liebraico se ofifert Job. xxviii 10, ubi Vulgaia habet In petris rivos excidit ; i. e. scidit Deus petras et rivos elicuit uberes; uberes, inquam nam et liic apud Jobum , ut Hab. 1. d. verbum hebraicum est in conjugatioue Piel quae sensum vocabuli exauget. ScixiPHES, seu ciniplies culices sunt perexigui, et inter decem yflgypti plagas recensentur in Vulgata Ex. VIII 16 sqq. et Ps. civ 01. Utroque tamen loco vox he:

,

:

,

:

braica proprie significat pediculos.
ejus , et tanquca est considerare l Eccli. XLII 20. Opera Dei , quae videre est , quae considerare licet , etsi mira suavitate animum sapientis afficiunt , tamen instar scin-

SCIXTILLA.

Quam desiderabilia omnia opcra

quam
tillge

scintilla

,

Divinae Nalurae incendio
potest.
2
)

sunt, quippe tenuissima particula ex immenso illo cui neque adjectum est , neque , minuitur ( ibid. v. 21 sq. ) cui nihil addi , nihil detralii
Scintilla

pro sobole. Thccuitis ad Davidem

ait

343
c duobus
filiis

SCIO.

SCRIBO.
2.

QucBrunt extinguere sclntlilam meam,

Reg. xiv

7.

Cutn
,

aUerum amiserim

,

nunc eiiam alterum
,

ad morlem deposcunt. Venustissima est metaphora quam vir amplissimai erudilionis Martinus Delrius iu
Adagialibus Sacris , P. i Adag. 192 , hypocorismum appellat , i. e. blandam quandam diminutionem : quai>i dicat : Vestri regum filii , lucernce sunt ; meus , paupercuUv viducc , scintiliula duntaxat, Ita Dehius. De Lucerna dixi

suo loco

,

§

2.

Scio. Seientes scietis. Jer. XLII 19 et 22. Dilucide perspicietis , penitus intelHgetis. SCOPO. Exercilabar , et scopebam spirilum meum. Ps. Lxxvi 7. Hebraice , ut hodie qnidem legitur scrutatus est spiritus meus. Sed jam suo tempore Hieronymus pripersonam pr^etuht scrutabar spiritum meum
;

mam

:

,

epist.

i55 , quic est ad Suniam et Fretelam ; ille metaphoram a sarculo ducit , tanquam si siL Sarriebam ; plerique a scopis , tanquam Verrebam ; aliqui a scobina ,
,

lanquam Scopebam
conveniunt
,
:

abradebam lima. Sensu omnes

inquirebat animus meus , excutiebam ipse me perspicere intima mea conabar. SCRIBA. Deus super faciem scribcB Imponet honorem suum. EccH. x 5. super personam doctoris. Honorabilem
efficiet

doctorem. SCRiBO. Jason
regi
,

magnam
, ,

argenli

cho

si sibi

liceret

praeter alia

vim promittit Antioquaedam eos qui
,

,

in Jerosolymis erant

Antiochenos scribcre.

2.

Mach. IV

9.

Petebat liberam potestatem , jus civitatis Antioclienae , quibus vellet, Hierosolymis largiendi , vel potius vendendi. Erat enim tum Antiochia non Syriae modo , sed Orientis caput nec minus nobilis erat in Asia qui civis Antioclienus esset, quam in Europa , qui Romanus. 2 Scribi in terra. Recedentes a te , in terra scribentur. Jer. XVII i3. Illorum nomen scribetur in pulvere , a quoUbet vento obUterandum , et ex hominum ocuUs memoriaque tollendum. Levitati huic et futilissimae iuconstantiae opponit fontem glorice perennem , venam aquarumviventiumDominum. (ibid. quiet versuproximo priore ab eo dictus erat Solium glorice altiludinis a principio , iocus sanctificationis nostrcB ; thronus gloriae nostroe subUmissimae et primaj , verum regnum nostrum ; sedes stabiUs universae nostrae sanctimoniae , ipsumque nostrum vivum et intimum sanctuarium. 3 ) Scribere leges. Quia multipiicavit Ephraim altaria scribam ei muitipiices leges meas , qu(£ ad peccandum oeiut aiiencB computatcB sunt. Os. VIII n sq. Scribam fontraeumsentenUam, qua condemnelur , et addicatur omnibus poenis in lcge a me denuntiaUs , sed ab ipso krisis, quasi ad se non perlinentibus.
: , ) )

, ,

SCRIPTURA.
ct

SeCULUM.

S/j^

SCRIPTURA. Dominus narrablt
Tanta
principum ; liorum , erit copia eorum

In scripturis populorum qui fuerunt in ea, Ps. Lxxxvi 6.

qui verae ecclesiae se aggrega, Ijunt , ut solus Deus tot principes et populos enumerare , ct infinitaB suac scientite veluli libro complecti omnes possit.

SCRUTOR. Expandcrunt

libros lcgis

,

de quibus scruta-

bantur genlcs similitudinem simulacrorum suorum. \.M.diC\\. III 48. Quidamcodd. graeci iis verbis narrant, ut sensus fiai , homines profanos ubique in sacros Hebraeorum libros inquisiisse , ut in iis deorum suorum imagines depingerent. Sed ad mentem Vulgata? quam alii codd. gra3ci stabiliunt sententia hsec est Trahebant ea quae in Divinis Scripturis legebant ad suas numinum religiones. Sic ex Jehova Jovem ex Noacho Jacchum sive Bacchum ex generali diluvio Ogygium seu Deucalioiieum , ex Elice curru quadrigas Phoebi sibi aflinxerunt et Mosaicos sacrificiorum ritus in rebus non paucis imi, ,
:

,

,

,

,

tati sunt.

2) ScTUtans murum , et magnificus super montern. Is. XXII 5. Ipse Deus ehgit , et velut ostendit hostibus , imbecilliorem murorum partem , ubi facillime perrumpantur nec jam rationem ducit gloriosissimi quondam lempli sui, in monte Sion una cum urbe perituri. SCUTULATUS. Gemmis , purpuroc , bysso, et serico adduntur etscutulaia,\. e. vestes acu pictae, Ez. xxvii i6. SCUTUM. Dabis eis scutum cordis laborem tuum. Thren. lil 65. Angor a te immissus corda eorum operiet et opprimet. Tu eos ( v. sq. ) insectaberis , et conteres eos sub ccclis Domine ; hebraice , de sub coehs ; i. e. lolles eos
:

de medio. Secularis. Tabernaculum legis Mosaica^ appellatur a Paulo Sanctum seculare , i. e. sanctuariumtemporarium, ad certa tantum secula duraturum. Hebr. ix i. Gratiam, qucBdata est nobis in Christo Jesu ante tempora secularia. 11. Tim. I 9- quae ante initium lemporis, ante omnia secula , ab omni retro aeternitate , propter Christi merita nobis a Patre decreta est. Seculum. In seculum misericordia ejus. Judith XIII 21 et Ps. CV i ac CVI 1. in perpetuum. Benedicam nomini tuo in seculum , et in scculum seculi Laudabo nomen tuum. Laudabo nomen tuum in seculum, et in seculum seculi. Ps. cxLiv 1 sq. semper , per omnem vitam meam. Dominus regnabit in ceternum, et in seculum seculi. Ps. IX 07. D. Hieronymus , verbum e verbo exprimens , ita vertit Dominus rex secuii et ceternitatis. Neque enim in aiternitatem tantum extenditur Dei regnum , ut praemia suppliciaque perpetua cuique deblta obveniant sed huic ctiammortali vitae idem Dominus imperat , absque cujus
:
:

, , ;

35o

Secunda.
,

Sedeo.

nutu ne passcr quidem aut capitis nostri capillusperit. 2) Mortuus seculi. Inimicus meus coUocavit me in obscuris sicutmortuos seculi. Ps. CXLII 3. Habitare me coegit in tenebris , et latere eodem modo, quo homines pri-

dem mortui

latcut.

SecUi\da. Vox clamoris a porta piscium , et ululatus a secunda. Soph. i lo. Porta piscium respiciebat mare , unde pisces inferebantur, ei respondebatin muro altero secunda , nimirum porta. Clamorem et ululatum expressit immanis terror , cum impenderet cervicibus contritio magna a coilibus, ( ibid. ) a Chaldaeo milite jam occupatis. Secuxdum. Latine nonnunquam reddas per Quot , tot Quantus , tantus. Secandum numerum enim civitatum tuarum erant dii tui, Juda : et secundum numerum viarum Jerusalem posuisti aras confusionis y aras ad libandum Baalim. Jer. xi i3. Quot erant urbes, tot dii ; quot viae, lot arae pudendae, et in earum quavis simulacrum Baal, cui hbabatur. Secundum multitudinem eorum sic peccaverunt milii. Os. iv 7. Quanta incolarum , tanta scelestorum copia fuit quotquot erant, peccaverunt. Secundum gtoriam ejus muUipUcata est ignominia ejus. 1. Mach. I 4*i. Quanta prius fuerat Hierosolymae gloria , tanta tunc
:

ignominia
2)

fuit.

Non est vir iliius secundum fUios fiominum. Eccli. XXXVI 25. De muHere bona loquens Siracides ait, tam felicem esse illius maritum ut nemo hominum sit co
,

beatior. 3 ) Secundum
sic narratur
:

mense

,

tempus et diem, De instaurato tenoiplo Secundum tempus , et secundum diem , eodem eademque mensis die in qua contaminaverunt
,

illud gentes,

renovatum est. 1. Macli. iv 54. videlicet die 25 mensis noni, qui dicebatur Caslev. ibid. v. 5'2 et 1. Mach. I Sy et 62, Secundus. Unus est , et secundum non habet. Eccli. IV
in ipsa
8.

haerede caret.

Securus. Hoc nomen , aliaque

ei addita
;

non

est appellativum

,

sed proprium

, 1. Par. iv 22 hebraice Jodsch

,

nostro more Joas. Sed. Pro imo. Tristitia sancta quantam in vobis operatur soUicitudinem , sed defensionem sed indignationem , sedtimorem, sed desiderium , sed cBmulationem , sed vindictaml 2. Cor. vii 11. Tristitia lia^c excitavit in vobis insignem sollicitudinem , imo praemunitionem animi quin etiam indignationem contra peccatum , scd et timorem ac desiderium, imo aemulationem graeco iu fonte zelum ) imo vindictam , quam de vestra ipsi culpa
, {

sumpsistis.

Sedeo. Jacob moribuudus

,

dum

filiis

bene precatur,

)

, 1

Segor.
de Josopho dicit Arcus eJLis fortis
reportavit.
2 ) deris

-

Seir,

35

Sedit In fortl arcus ejiis. Gen. XLix 24. : et insuperabilis permansit , etvicLoriain

Scdere snper Cherubim. Tidcrant Inde arcam fceDomini exerciliuun sedcntis super Clierabim, 1. Reg. IV 4. Sedere IlebrcTeis , ut considere Latinis , significat ctiam commorari et habitare. Cum ergo in Scripluris de Deo dicitur quod ScX;pius fit , sedere eum super Che,

rubim intelligitur, habitare eum in arca fccderis , et nominatim supra ejus propitiatorium , unde oracuia edebantur. Nam etsi Deus in coelo solium tenet omnibus Ciierubinis excelsius , tamen hic loquendi modus arcam
,

potius indicat, quam ex utraque parte elTigies Clierubinorum tegebant. Sederunt sedes. Illuc enim ascenderunt tribus tribus 3 Domini ytestimonium IsraH, adconfitendum nominiDominu Quia iliic scderunt injudicio, sedes superdomum David. Ps. cxxi 4 sq. Ideo copia hominum incredibilis ex omnibus tribubus Hierosolymam ascendit , ut et verae religionis testimonium omnes ederent , Deum in templo suo laudantes ; et plurimi judiciis regni publicis interessent : quia ibi collocata^ sunt sedes judicum , de causis totius gentis omnibus disceptantium , et jus dicentium. Mys-

de coelesti Hierosolyma congruenter illi ServaSedebitis et vos super sedes duodecim , promisso Judicantes duodecim tribus Israel. Malth. XIX 28. /i) Brachium sedcns. Cum ceciderit Assur , quem sub consolata sunt in terra cedri imagine proponit Ezechiel infima, in sepulcro, omnia ligna voluptatis egregia atqae
lice, toris
,
:

,

prceclara in Libano, universa quce irrigabantar aquis. ISam et ipsi cum eo descendent in infernum ad interfectos gladio: et brackiam uniuscujusque sedebit sub umbraculo ejus in mcdio nationum. Ez. xxxi 16 sq. Arbores ha* Libani amoenae et speciosae, sunt principes vicini , qui videntes ruinam Assyrii , consolantur ipsi se , et tequiore animo suum quisque casum ferunt ; vel , ut lxx habent , con-

solantur
jecti

eum

,

Assyrium tam misere prostratum
:

:

de-

pariter omnes jacebant et robur eorum , qui regis Assyrii patrocinio fruebanlur, aut eum in bellis

enim

adjuverant,

communi gentium

ruina involutum jacebit.

5) Surgite i postquam sederitis. Ps. CXXVI 2. Locum totum pete ex Voc. Sargo. Segor. Ilebraice parva , modica. Dixerat enim Lot ad Est civitas hcec Juxta, ad quam angelos de hac urbe possum fugere , parva , et salvabor in ea : nanquid non modica est , et vivet anima mea ? Gen. xix 20. Idcirco rocatum est nomen urbis illius Segor. Ibid. v. 22. Seir. Mons et regio Seir in Divina Pagina saepe memorantur. Erathaecldumrca^pars, ita dicta ab Esau piioso:
:

Scir

enim

in hobraico

pilosum

sisfnificat.

)

3bi

Selmon.

Semita.

Selmo^. Dum dlscernit ccelestls reges super eam , nive dealbabuntur in Selmon : mons Dei , mons pinguis ; mons coagulatus , mons pinguis : ut quid suspicamini montes coagulatos ? mons , in quo beneplacitum est Deo habitare in €0 : etenim Dominus habitabit in finem. Ps. LXVII i5 sqq. Dum omnipotens coeli Dominus genli suoe reges eligit fulgebunt Israelitae instar montis Selmon ac dividit cujus vertex nivibus semper splendet , coetera ad pastum
, ,

et
{

rem pecuariam
:

idemque pinguissimus nam quid ubertatem parem alibi incassum qua3ritis ? Mons a Deo electus in quo nunquam non habitet. Ecclesia , quoe modo columba dicta fuerat propter splendorem purissimum , nunc ob graliae ac unctionis unertatem monli Selmoni comparalur.
id
,

enim hebraico more

fertilissima sunt. est mons Dei)

Mons

altissimus

Semel. Semel locutus
potestas Dei est
,

ct tibi

sq. Semel Deus lefecit , potentiam

me

est Deus duo hcec audivi quia Domine misericordia. Ps. LXI 12 allocutus est et haec duo mihi pa, , , ,

homo

,

inquit in

suam et misericordiam. Nam et hunc locum D. Basilius uno sermone
,

plura expromere apud me potest. Semeiv. Opes ex frumento yEgypti collectas Isaias otnatissime appellat semen JSili , xxiii 5. Solo enim irrigante Nilo fruges in ^Egyplo nascuntur , quie idcirco semen Nili recte nuncupari possunt. SemiivO. Bcati , qui seminatis super ommes aquas,imnuttentes pedem bovis et asini. Is. XXXil ult. Fehces , qui in solo ubique irriguo semen spargunt, suum pecus aratro jungenles , ex hoc ipso suo labore pabulum ei priebentes. Nobiliore sensu , allegorice , de Messiae apostolis , evangelium ubique serentibus , ubicunque animi erant idonei ; et Judaeos legis jugo assuelos cum gentibus ejus insciis conjungere felicissime aggressis , quod alioqui per legem non erat integrum facere. 2 ) Seminabitur ex nomine. Nahum propheta ab Juda sermonem repente avertit ad hostem Sennacherib ISon seminabitur ex nomine tuo amplius. Nah. I i4. Non quasi absque omni prole decesserit cum superstitem ei fuisse Asarhaddonem filium , et post eum regnasse , ex U- Reg. XIX ult , sciamus sed quia post id temporis , quo i85ooo una clade amisit , nullos jamhberos susceplurus erat : statim enim ab illa fuga in ipso dei suiNesrochtemplo , a majoribus nalu fiHis interemptus est. De (i. e. in
:

,

:

,

domo

dei tui interficiam te

:

sculptile et conflatile ponam se-

pulcrum tuum

quia inhonoratus es. Nah. 1. d. occisus in , aede dei lui , jacebis inhumatus , non aliud habens sepulcrum , quam simulacra deorum , quoe cadaver luum circumdabunt , supremo funeris honore fraudatum. Semita. Transibit in pace , prospere semila in pedibus
:

: ,

Sfmpiternum.

Septi:m.

353

celeriler Abraham , ejus non apparebit» Is. XLI 3. et ejus anlilypus ClirisUis , regna pervadent, ea sibisubjicientes per se ac suos successores , ut semitam aut ves-

Tam

ligiumnonrelinquant.

Alii

deHebracisexponunt, Abrahae

iiepotibus , qui per deserta annis 4« tam inlegii ambularunt , ut nullum ilineris tam longi indicium , nullum doloris laborisve signum in pedibus appareret. 2 ) Semitae seculi. Hebroci , jam diis servientes , fi-uslra libantes , et impingentes in viis suis , in semitis seculi ut ambuUirent per eas in iiinere non trito. Jer. xviil i5. per tot secula suas , nunc deseLegis DivinoD scmitas runt , et vias novas religionum novarum sibi aperiunt.
,

SempiteRiVUM. Vide Mternam. Seivecta. Usque in senectam et senium Deus ne derelinquas me. Ps. Lxx i8. hebraice usque ad senectutem et canos ultimos. Vides gradationem , et majorem sensim virium imminutionem neinanem synonymiam putes , quaj ab omni scriptore sano et gravi, sed maxime a Divinis Libris longissime abest. Sexxaar. Zach. v ult. Pro Babylone ut aperte translulerunt Lxx. Contextum diUicidavi in Voc. Amplwra. Sextio. Senlite de Domino in bonitate. Sap. I i. id est, bene ac utDeo dignum est nimirum esse illum infi:

:

,

:

,

;

,

nite

sanctum
,

,

providum, bonum, potentem

,

justum;

infmite perfeclum. Separator. Sedebit Separator in Azoto. Zach. IX 6. Christus est , qui oves et haedos separat. Proidicitur vocatio genlium , quarum aliquae pro omnibus hoc loco

verbo

enumerantur. Separo. Hortatur Judam ne cumlsraele seu Ephraim
,

familiaritate se implicet. Particeps idolorum Epliraim , dimitte eum. Separatum est convivium eorum. Os. IV 17 sq. IsraeUtis , ul religio a vobis diversa est , ita dispares ritus et cibi sunt.

Da

Septem. Numerus certus pro incerto plures muUi. partem. septem , necnon et octo. Eccle. xi 2. Da stipem septenis imo octonis i. e. multis imo omnibus petenlibus , quibuscunque potes. Et erit iste pax : cumvenerit
:

,

,

,

,

Assyrius in terram nostram , et quando calcaverit in dO' mibus nostris : et suscitabimus super eum septem pastores , et octo primates liomines. Mich. v 5. Cumaderil Christus, pax nostra , etiamsi insurgat in nos mysticus iUe Assyrius, Satan, et omni vi nos conetur opprimere, erunt muUi pastores rectoresque gregis Christiani , et plurimi viri prudentes et sancti, qui ei repugnent. Corripiam vos scptem (pluribus) plagis propter peccata vestra. Lev.XXVl 28. Infirmata est, qace peperit septem : defecit anima ejus
occidit ei sol
,

cum

adliuc esset dies. Jer.
:

XV

9.

Multorum
animi

liberorum mater, tamen orbata est

summo cum

,

354

dolore vidit , sibi inopinanli supervenisse. Percutiet eiim (Deus fluvium) in septem rivis , ita at transeant per cum calceati. Is. XI i5. Alii proprie accipiuntjUtsitNilus, cujus ostiaseptem attenuaturus sitDominus alii Euphratem malunt, cujus
:

Septemplex. Septies. in medio fellcitalis cursu aerumnam

complura imminutum iri praenuniietur. Aliegorice idem est Propagationi evangelii
bracliia

septem,
,

i.

e.

,

:

per apostolos
utilis tibi
:

nihil obstabit.
i.

Septemplex. Datus,
ocuti

e.

donum,

insipientis

non

erit

septemplices sunt. Eccli. XX i4. oculos habet avidissimos , et pro singulis obsequiis septcna , i. e. multa , a te reposcet. Septies. Pro sa?pius ; ut apud Latinos terque quaterque : quod ipsum est septies. Sic jubemur ignoscere ctiam septies in c/<elaesi, pluribusnimirum ofTensionibus. Luc. XVII 4. Septies in clie laudemdixi tibi. Ps. CXVIII 164. quolidie saepius te laudavi. Septies enim cadet justus , et resurget. Prov. XXIV 16. Quod non de iniquitatibus , sed de tribuLationibus ad liumilitatem perducenlibus intelligi,

enim

illius

aitde hoc loco D. Augustinus , 1. 11 de Civit. Dei, c. 3i. Acriter pro hoc sensu pugnant, ac tolis viribus contra eos nituntur , qui in his verbis peccata levia et quolidiana intelligunt , vir sanctus et asceta celeberrimis Nicolaus Lancicius Opusc. 3 de 4 F c. 2 n. 55 , ac Petrus Kwiatkowski in CoIIectaneis Ascetic. p. 1 c. 3 n. US.

Contendunt ambo vehementer, dicium Salomonislocum res adversas et iucommoda pertinere, quibus identidem vexantur,et impetuntur. Hujus suae sententicC patronos producunt D. AuSalazarium, Pinegustinum Vaiablum, Jansenium dam , Lorinum Estium imo et ex acatholicis Tremellium , Junium Parceum, et Piscatorem, quorumtamen

non ad peccata juslorum sed ad
,

,

,

,

;

,

Salomonem de peccatis accipi , ut suffragari videretur illi protestantium opinioni , etiam justorum opera esse peccata. Haec illi. Sed si contextura loci controversi absque praejudicio et aequa lance expendimus , fateor , non minus commode de peccalis levibus , quam de quotidianis vexationibus justorum ea verba exponi posse. Auctoritatis vero monumentum gravissimum , planeque tantum est , ut pudeat dissennam de justorum culpis illam Salomonis vocem lire intelligunt Gregorius Magnus L. vi in Regum historiam , ad 1. Reg. xv ; Bernardus f. 17 in Cantica ; Cassianus CoUat. XX ult. et xxii i3 , imo ipse Hieronymus , in exponendis Scripturis dcctor maximus , in unis Utteris semel et iterum , epist. 46 , quae est ad Rusticum ; Ven.
non parum
intererat
, :

Bellarminus de Amiss. Grat. 1. i c. 5 ; et , ut nihil dicam de interpretibus Bibhorum optimis , ascetae uno paene omnes ore , inter quos magni nomiuis viri , Alphonsus

SiiPTiMUM.
Hodriquez
megisto
1.

Sepultura,

355

P. i Tract. iv c. 16, Nierembergius de Adoratione iu spir. et verit. L. iii c. 5 , Drexelius in Trisi

Utrivis igitur sensui sua exclusa tantum sive ignorantia , Septies in die cadet , qui scribtint jiistus : illud enim in die ab hebraico fonte , a graecis chaldaicisque codd. et a Vulgata abest , in depravalis dunlaxat aliquot latinis jissutum. FoDdum hoc additamentum sententiam eillcit omnino falsam moribus vec. 7 § 4 et c. 9 § 3.
,

probabilitas constat sive audacia eorum

:

,

hementor noxiam

,

et in vitae Christianae

cursu non paseptima-

rum

pcriculosam. Septima^JA. Vcnerunt Jerosolymam
instante.
2.

die solcnni

narum

dicebatur , eUipsas seu post dies novem et quadraginta , ipso quinquagesimo die agebalur. Septimus. Dimiltcmus annum septimum , et exactionem universce manus. 2. Esdr. x 3i. Anno septimo seu sabbalico terram rehnquemus incultam , sponte nascentia pauperibus concedentes eodemque anno debitum nullum ab illius hominis manu exigemus. 2 ) Tribulatio septima. In sex tribulationibus liberabit et in septima non tanget te malum. Job. v. 19. Ex te quKCunque ingruant aerumnis omnibus te liberabit mala non tibi oberunt.
,
:

Mach, xii 3i. Sic dies Penlecostes quia post septem hebdomades a Paschate

,

:

,

3) Septimus dies. Vid. Sabbatum, Septuagies. Ignosce fratri, respondetChristus Petro„ non dico tibi usque scpties , sed usque septuagies septies,

Matth. xviii 22. Da veniam totics , quoties te loeserit. Xumerus certus pro incerto. Observa , latinum hunc locum duos sensus recipere , si numerum spectes : nam et significare potest septem ultra septuaginta , et septiea septuaginta , quod illo est longissime amplius. Ambiguitatem tollunt gr^eca , quae habenl : usque septuagies septem ; id autem efficit 490. Eadem suntin graico verba Lamechi : Septuplum ultio dabitur de Cain , de Lamech vero septuagies septies. Gen. iv 24. Caini latro poenas graves daturus est; gravissimas autem , qui Lamechum
occiderit.

addit Sira, super peccatores septuplum. Eccli. XL 8. Prement quidem haec mala etiam ahos , sedlonge maxime sceleratos. AddeLamechi vocem, de qua in Voc. praecedente. Sepultup»A. Panem tuum et vinum tuum super sepulturamjusti constitue. Tob. IV 18. Explicari solet de ritu funebri , quo cibus ac potus afferebatur ad sepulcra , et egentibus distribuebatur. Ludibrio se exposuit interprcs ille ex hebraizantium numero , qui cum in operis sui

Septuplum. Enumeratis diversis malis
:

cides

et

pra^fatione Lxx viris et Hieronymo se anteponat loco sepnlcrum justorum esse dicit os pauperum.

,

hoc

,) ;

356
2
)

Seraphtm.
Dives, asini. De

Sessio.
Is.

Dabit impios pro sepultura.

Liil 9. Ilabcs versi-

culum totum Voc.

rege Joakim : Sepultura asini 3 ) SepuUura sepelietur , putrefactus et projectus extra portas Jerusalem, Jer. XXII 19. Projicietur iusepultus , instar jumenti, ab avibus et ferislacerandi. Ila monel, Hieronymi vestigia legens , Franciscus Ruizius in Regulis intellig. Scripluras Sacras , reg. i52.

Seraphim. Spiritus nobilissimi , qui Divino solio adstantes leguntur Is. vi 2 et 6. Nomen habent ab urendo , tanquam ignei. Serapliim numerus est pluralis ; singularis essG Sarapli , qui tamen de geniis his coelestibus nec in hebraico fonte , nec in latinis codd. uspiam legitur. Sermo. J\on est sermo in lingua mea : { annectendum hoc versiculo sequenti , ut ostendunt liebraica. ) ecce Domine , tu cognovisti omnia , novissima, et antiqua, Ps. cxxxviii 4 sq. Nondum lingua sermonem protulit , et ecce tu eum jam omnem nosti tu prima et ultima tu praeterita et futura scis.
:

2 ) Sermo siccitatis. Jer. xiv tate ac fame superventura.

1.

Vaticinium de

sterili-

Serotiivus. Pluvia serotina, imber serotinus. Deut. \i i4, Amos VII 1 , et alibi. Intellige de pluviis extremo Aprili cadenlibus , qui , cum laeti ubique agri et campi sunt, fruges ad ultimam maturitatem perducit. Ubi apud nos dicitur tcmporaneum et serotinum , Jac. V 7 , graeca docent, accipiendum id de pluvia esse. Servire in uxorem. Vid. Uxor. Servus. Pra3clarum Messiae elogium ab his verbis inchoatur Ecce servusmeus. Is. XLii 1. Totum illumlocum de Christo esse, liquet ex Matth. xii 18 sqq. De Christo item scriptum est iliud : Servus meus es tu Israel, et quae sequuntur , !s. XLix 3 sqq. non solum enim a Patribus , sed a Paulo ipso et Barnaba Act. xiii 4? ea Christo Domino tribuuniur. Sesach. Legitur Sesach Jer. xxv 26 et Li l\\. Chaldaice utrobique est Babel. Urbs, an dea fuerit , an genus quoddam anagrammatis in vocabulo insit , non liquet ; speciem anagrammatis qui suspicantur litteram secundam etduodecimam alphabeti hebraici ordinarii mutatas aulumant in secundam ac duodecimam litteram ejusdem alphaljeti retrogradi : niemm Betli (6) unam litteram , Lamed (/) autem undecim litteras ante se habet apud Hebraeos ita Scliin { sch seu 5 ) unam tantum , Caph ( ch undecim litteras post se habet. Sessio. Sessionem eorum , et resurrectionem eorum vide: ego sum psalmus eorum. Thren. iii 63. Respice Domine sive sedeant, sive surgant, i. e. omnitempore, fabula eorum sum semper per eorum ora iraducor. Tucogno: : :

, ,

Setim.
et

Sr.

357

resurrectioncm meam : intcllexisti vistisrssioncm meam , cogitationcs meas de longe ; semitam meam , et funiculum meum hcbraice , acciibationem meam ) investigasti,
(

omnem , omnes Ps. cxxxviii 2 sq. Tu stalum meas vicissiludines , requiem et laborem nosti : tu ipsas cogitationes measolim prospicis : tu scis omnem conatum aliquid acquirendi, et ipsam rei acquisitionem,

meum

meum

ac possessionem.

Setim