thuvienVatly

Khôûi nguoàn vaø nuoâi döôõng ñam meâ
.com

Tháng

7/2011

Baûn Tin Vaät Lyù
B n tin t ng h p hàng tháng, phát hành t i thuvienvatly.com

L đen n i ti ng đư c xác nh n sau 40 năm nghi ng
Các nhà v t lí t o ra thành công laser sinh v t s ng Phát hi n cơ ch siêu d n th ba Photon đ c thân không th vư t quá t c đ ánh sáng S phân lo i thiên hà trong hơn 80 năm qua có th là sai

nh minh h a l đen Cygnus X-1 (ph i) đang nu t l y v t ch t t ngôi sao đ ng hành màu xanh c a nó. ( nh: Martin Kornmesser, ESA/ECF)

Thuvienvatly.com

V t Lý 360 Đ : 360.thuvienvatly.com

WWW.THUVIENVATLY.COM

Bản Tin Vật Lý
Tháng 7 - 2011

© Thư Viện Vật Lý www.thuvienvatly.com banquantri@thuviemvatly.com Tháng 7 năm 2011

Nội dung: Trần Nghiêm – trannghiem@thuvienvatly.com Tuấn Quốc - tuanquoc511@yahoo.com Biên tập: Trần Triệu Phú – trieuphu@thuvienvatly.com Thiết kế bìa: Trần Triệu Phú Cùng một số Cộng tác viên khác

Trong bản tin có sử dụng hình ảnh và các bài dịch từ các tạp chí nổi tiếng Physics World, Nature Physics, New Scientist, cùng một số tạp chí khác.

B n tin V t lý tháng 7/2011 http://thuvienvatly.com N I DUNG THÁNG NÀY Tương lai tươi sáng cho các nhà nghiên c u ph n v t ch t t i CERN ................. 1 Các nhóm nghiên c u v t lí ch nên có 13 ho c 25 ngư i! ................................... 2 M ch graphene tích h p u tiên .......................................................................... 4 T o ra ánh sáng t cái “h u như hư vô” ................................................................ 5 Các nhà v t lí t o ra thành công laser sinh v t s ng ........................................ 6 Các nguyên t ph n hydrogen b b t gi lâu hơn 16 phút .................................... 8 Cánh tay xo n c m i c a D i Ngân hà .............................................................. 12 ‘Thư c plasmon” o nh ng kho ng cách c c nh 3D ........................................ 13 Phát hi n cơ ch siêu d n th ba ..................................................................... 15 Hacker tr m khóa lư ng t ................................................................................. 16 Phát hi n h hành tinh kì l ................................................................................. 19 T trư ng làm gi m nh t trong máu .............................................................. 20 Tìm th y dòng i n l n nh t trong vũ tr ........................................................... 22 ‘Ch p’ ư c hàm sóng c a h t photon ............................................................... 23 Quark v t do hai nghìn t ......................................................................... 25 Nh ng b t ng t ranh gi i c a h m t tr i ........................................................ 28 K l c m i v tr ng thái vư ng víu con mèo Schrödinger .................................. 31 Photon c thân không th vư t quá t c ánh sáng ................................... 33 Loài chim cũng s d ng ng pháp ...................................................................... 35 K l c t trư ng m nh nh t th gi i .................................................................... 36 L en n i ti ng ư c xác nh n sau 40 năm nghi ng ........................................ 37 nh ngh thu t ng n l a t ............................................................................... 40 Nghiên c u gió m t tr i tìm hi u h m t tr i th i sơ khai ............................. 44 Con s yêu thích c a b n là gì? ........................................................................... 46 S phân lo i thiên hà trong hơn 80 năm qua có th là sai ............................ 47 vui khoa h c 2011 .......................................................................................... 50

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
không h tr laser cho thi t k ALPHA hi n nay vì ngay t ban u chúng tôi ch mu n có th t o ra và b t gi ph n v t ch t”, Hangst gi i thích. i nghiên c u mu n th y d ng c m i i vào ho t ng vào năm 2012, các nhà nghiên c u có th thu th p d li u trư c khi Máy Va ch m Hadron L n c a CERN óng c a nâng c p vào năm 2013 – cái s nh hư ng n ALPHA 2.

Tương lai tươi sáng cho các nhà nghiên c u ph n v t ch t t i CERN
H i tháng trư c, trên trang physicsworld.com có tư ng thu t r ng các nhà v t lí thu c thí nghi m ALPHA c a CERN ã b t gi 309 nguyên t ph n hydrogen trong th i gian 1000 giây – phá v k l c trư c ó c a h b t gi 38 nguyên t trong th i gian m t ph n năm c a m t giây. Gi thì s thành công c a i ã mang l i thêm m t kho n ti n tài tr n a s cho phép xây d ng thêm hai thi t b nghiên c u ph n v t ch t m i, ng th i xây d ng m t ngu n ph n proton m i. Nghiên c u ph n v t ch t như ph n hydrogen có t m quan tr ng trong vi c phát tri n ki n th c c a chúng ta v vũ tr và lí gi i t i sao nó l i ch a v t ch t nhi u hơn ph n v t ch t. Phát bi u v i physicsworld.com, phát ngôn viên ALPHA Jeffrey Hangst gi i thích r ng nhi m v ti p theo c a i là nghiên c u c u trúc c a ph n hydrogen – m t ph n proton liên k t v i m t ph n electron – s d ng vi sóng. “Chúng tôi s s d ng t n s vi sóng l t o spin c a các nguyên t ph n v t ch t. Khi ó chúng tôi có th phát hi n ra s tương tác c ng hư ng và kh o sát c u trúc c a chúng. ây s là bư c ti n khiêm t n u tiên hư ng n s th t s hi u rõ ph n v t ch t”, Hangst nói. Nh ng khác bi t c u trúc c a hydrogen và ph n hydrogen không ư c Mô hình Chu n c a ngành v t lí h t d oán và có th hư ng n cơ s v t lí hoàn toàn m i. Hangst cho bi t i ALPHA hi n ang trong ti n trình xây d ng m t máy dò h t m i tên g i là ALPHA 2 s có kh năng phân tích quang ph . Không gi ng như thí nghi m hi n nay, ALPHA 2 s có nh ng laser c n thi t nghiên c u quang ph c a các ph n nguyên t . “Chúng tôi c ý http://thuvienvatly.com

M t b ph n c a thí nghi m ALPHA t i CERN. ( nh: CERN)

M t thi t b m i tên g i là ELENA S thành công trong th i gian g n ây c a ALPHA cũng khuy n khích CERN ti n t i xúc ti n m t ngu n phát ph n proton m i g i là Extra Low Energy Antiproton hay ELENA. ELENA ã ư c xu t h i m y năm trư c nhưng b treo l i vì thi u ti n tài tr . Nhưng nay ông ch CERN Rolf-Dieter Heuer cho bi t ông ã cho tri n khai ngu n ELENA. Ngu n phát ph n proton hi n nay làm gi m t c ph n proton xu ng 5 MeV trư c khi c p chúng cho ALPHA và nh ng thí nghi m khác t i CERN. ELENA s phân ph i nh ng ph n proton kho ng 100 keV, cái s mang l i cho ALPHA m t s lư ng l n hơn nh ng ph n proton có th

1

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
s d ng và cũng s làm tăng thêm hi u su t s d ng. V i ngu n ELENA m i i vào ho t ng, Hangst hi v ng s có thêm m t t nâng c p n a i v i thí nghi m ALPHA, t tên là ALPHA 3. Thí nghi m th h ti p theo này s cho phép i ti p t c b y l nh thêm nh ng m u ph n proton và cho phép các nhà nghiên c u kh o sát nh ng hi u ng h p d n i v i ph n v t ch t. “Làm l nh b ng laser i v i hydrogen th t khó nhưng có th th c hi n ư c”, Hangst nói, ông tin r ng toàn b nh ng nâng c p này có th di n ra trong 10 năm t i. “ úng lúc tôi n tu i ngh hưu r i!” Nói chung, quãng th i gian hào h ng i v i nghiên c u ph n v t ch t là nh ng năm tháng s p t i. “Toàn b tin t c hi n nay là suôn s và y khích l . Chúng tôi bi t cách ti p c n c a mình là thích h p”, Hangst nói. Ngu n: physicsworld.com

Các nhóm nghiên c u v t lí ch nên có 13 ho c 25 ngư i!

Trong phòng thí nghi m v t lí không nên có nhi u ngư i quá. ( nh: iStockphoto/AndreasReh)

N u b n nghĩ vi c có thêm m t nhà nghiên c u n a trong nhóm c a b n ch có th là i u t t, thì b n nên suy nghĩ l i. L n u tiên, hai nhà v t lí ã nh lư ng xem quy mô tăng d n c a các nhóm nghiên c u trong ngành v t lí h c có nh hư ng như th nào n ch t lư ng nghiên c u mà nhóm mang l i. H k t lu n r ng quy mô nhóm t t nh t cho các nhà v t lí th c nghi m http://thuvienvatly.com 2

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
là kho ng 25 nhà nghiên c u, còn trong ngành v t lí lí thuy t con s ó là 13. Vi c tăng cư ng thêm nhà nghiên c u vào nh ng nhóm này không mang l i s tăng ch t lư ng nghiên c u. Ralph Kenna trư ng i h c Coventry và Bertrand Berche trư ng i h c Nancy, Pháp, ã s d ng d li u thu th p cho Ho t ng ánh giá Nghiên c u (RAE) năm 2008 c a nư c Anh. RAE ư c thi t k suy lu n ra ch t lư ng c a nghiên c u ư c th c hi n t t c các trư ng i h c Anh qu c d a trên các nhà nghiên c u ăng kí d li u chi ti t v nh ng nhóm nghiên c u c a h , trong ó có quy mô và năng su t làm vi c c a t ng cá nhân. M c dù thông tin này thư ng ư c s d ng x p h ng ch t lư ng nghiên c u c a các nhóm, ó là yêu c u mà chính ph ra ánh giá m c tài tr mà h ư c nh n, nhưng cái Kenne và Berche ã làm là mu n bi t xem quy mô c a m t nhóm có tác ng gì i v i ch t lư ng nghiên c u c a nó. H ã l p th bi u di n ch t lư ng nghiên c u theo s lư ng thành viên nhóm và ưa d li u vào m t mô hình x lí các nhóm nghiên c u như m t ph c h ng th i tính n tương tác gi a các nhà nghiên c u. Ch t lư ng v n không tăng Mô hình trên cho th y ch t lư ng nghiên c u ban u tăng tuy n tính theo quy mô nhóm. Tuy nhiên, trên m t gi i h n nh t nh – g i là kh i lư ng t i h n trên – thay vì ti p t c tăng thêm n a, s ph thu c c a ch t lư ng vào s lư ng v n n m ngang. Kh i lư ng t i h n trên là s lư ng ng nghi p t i a mà m t nhà nghiên c u có th tương tác, sao cho khi quy mô c a nhóm tăng vư t quá m c này – 25 i v i nhà v t lí th c nghi m và 13 i v i nhà v t lí lí thuy t – thì nó b t u phân m nh. Nghiên c u trên còn cho bi t kh i lư ng t i h n dư i là 2 ngư i 13 ngư i i v i nhà v t lí th c nghi m. i v i nhà v t lí lí thuy t và

Trong m t bài phân tích ăng trên t p chí Physics World, các nhà nghiên c u trên nh n th y 69% khoa v t lí Anh qu c có các nhóm vư t quá kh i lư ng t i h n trên, trong khi 89% nhà nghiên c u làm vi c các khoa v t lí Anh qu c n m trong nh ng nhóm l n như v y. “Theo nghiên c u c a chúng tôi, n n v t lí h c Anh qu c ang trong tình tr ng d i dào sinh l c”, Kenna nói. “ i u này có nghĩa là các nhà nghiên c u có nhi u ng nghi p hơn yêu c u t i thi u mà ti p xúc”. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

3

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V

M ch graphene tích h p u tiên
Các nhà nghiên c u IBM v a ch t o ra m ch graphene tich h p u tiên trong ó toàn b nh ng b ph n m ch i n u ư c tích h p trên m t con chip nh g n. M ch i n m i trên là m t bư c ti n quan tr ng n a hư ng n n n i n t h c g c graphene và nh ng ng d ng ti m năng, trong ó có s truy n thông không dây và máy khu ch i. B t ch p nhi u ti n b trong nh ng năm g n ây và th c t các nhà khoa h c ã ch t o ư c m t s d ng c g c graphene hi u năng cao, vi c tích h p transitor graphene v i nh ng b ph n khác trên m t con chip v n còn là m t thách th c. ây ch y u là vì graphene bám dính t t cho l m i v i kim lo i và các oxide truy n th ng dùng trong các quá trình ch t o ch t bán d n và vì không có nh ng kĩ thu t áng tin c y và hàng lo t s n xu t nh ng m ch i n như th . Cu n c m tích h p Phaedon Avouris cùng các ng nghi p t i Trung tâm Nghiên c u T J Watson c a IBM Yorktown Heights, New York, có l ã vư t qua tr ng i này v i m ch tích h p m i c a h g m m t transistor graphene và m t c p cu n c m g n khít trên m t mi ng bánh x p silicon carbide (SiC). Quá trình ch t o c bánh x p mà i phát tri n tương thích v i các phương pháp ch t o ch t bán d n thông thư ng và có th dùng s n xu t m ch i n v i năng su t cao. Các nhà nghiên c u t ng h p graphene c a h b ng cách bóc nhi t silicon ra kh i bánh x p SiC t o ra nh ng l p graphene ng u trên b m t SiC cách i n. Sau ó, h v ch r nh transistor b ng kĩ thu t in kh c http://thuvienvatly.com

chùm electron, lo i graphene ra kh i nh ng vùng r nh b ng plasma oxygen. Các cu n c m ư c v ch b ng kĩ thu t in kh c chùm electron và t o ra b ng cách cho l ng kim lo i nhôm dày micron lên trên bánh x p. Cu i cùng, m t l p silicon dioxide dày 120 nm, l ng b ng s bay hơi chùm electron, ư c dùng tách lí các vòng c m ng ra kh i các m i n i kim lo i bên dư i. M ch i n ho t ng như “m ch tr n t n” lên t i 10 GHz, theo l i thành viên i Yuming Lin. Như tên g i cho th y, m ch tr n t n t o ra tín hi u ra v i t n s tr n l n và là thành ph n cơ b n c a nhi u h th ng truy n thông i n t . Trong d ng c c a h , các nhà nghiên c u áp d ng hai tín hi u cao t n vào c c c ng và c c máng c a m ch graphene. Transistor graphene b i u bi n b i c hai tín hi u và t o ra m t dòng i n máng ch a nh ng t n s ã tr n l n.

nh ch p m ch i n tích h p graphene cho th y nh ng cu n c m, ó là hai c u trúc l n hình vuông góc trên bên trái và bên ph i. Transistor hi u ng trư ng là c u trúc nh xíu t i d u th p n m ch gi a b c nh. ( nh: P Avouris)

Truy n thông không dây M ch i n trên có th dùng cho truy n thông không dây. B ng cách t i ưu hóa 4

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
hi u su t c a transistor graphene, nó còn có th dùng làm m ch khu ch i. Nghiên c u trên còn có th áp d ng cho nh ng lo i ch t li u graphene khác, bao g m c nh ng màng m ng graphene l ng hơi hóa h c (CVD) t o ra trên nh ng màng m ng kim lo i. Quan tr ng nh t là nó có th dùng trên silicon và nh ng ch t bán d n khác t o ra nh ng m ch lai v i nh ng ch c năng m i. i nghiên c u hi n ang b n r n tìm cách c i ti n hi u su t c a các transistor trên b ng cách t i ưu hóa c u trúc d ng c , ch t lư ng graphene, và i n môi c c c ng. “Chúng tôi cũng ang phát tri n nh ng m ch i n graphene ph c t p cho nh ng d ng c ph c t p hơn n a”, Lin nói. Nghiên c u công b trên t p chí 332 1294. Ngu n: physicsworld.com

T o ra ánh sáng t cái “h u như hư vô”

a) Hình v hình dung qua kính hi n vi quang h c c a d ng c . Nh ng ch sáng là Al, còn nh ng ch t i là ch t n n Si. b) nh ch p hi n vi i n t quét c a SQUID. nh: arXiv:1105.4714v1

M t nhóm nhà v t lí làm vi c t i trư ng i h c Công ngh Chalmers Gothenburg, Th y i n, v a thành công trong vi c ch ng minh cái cho n nay v n ch là lí thuy t; và ó là nh ng photon nhìn th y có th ư c t o ra t nh ng h t o mà ngư i ta cho là t n t i trong chân không lư ng t . Trong m t bài báo ăng t i trên trang arXiv, i nghiên c u ã mô t cách th c h s d ng c bi t t o ra m t m ch i n g i là d ng c giao thoa lư ng t siêu d n (SQUID) i u bi n m t s i dây dài x p x 5% t c ánh sáng, t o ra nh ng “tia l a i n” có th trông th y t cái tr ng r ng c a chân không. Thí nghi m trên cho th y hi u ng Casimir không ch là lí thuy t; hi u ng mang tên nhà v t lí ngư i Hà Lan Hendrik B. G. Casimir, ngư i cùng v i Dirk Polderfirst, h i cu i th p niên 1940, xu t ý tư ng v m t l c t n t i trong chân không; m t l c mà n u ư c x lí thích h p gi hai b n kim lo i, ho c hai cái gương, s mang l i s s n sinh ra photon. http://thuvienvatly.com 5

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
Ý tư ng là trong m i chân không, các h t o liên t c tho t n tho t hi n; và chúng có bi u hi n sóng. Hi u ng Casimir xu t r ng n u hai cái gương r t m ng ư c t r t g n nhau, g n sao cho kho ng cách gi a chúng nh hơn chi u dài c a m t s sóng o trên, thì s có m t l c ư c sinh ra do s lư ng h t bên ngoài không gian gi a hai gương sinh sôi nhi u hơn s h t t n t i gi a chúng, gây ra m t l c hút tác d ng lên hai gương, kéo chúng l i g n nhau. L c ư c t o ra ó, như lí thuy t ch ng minh, có th dùng s n sinh ra photon. Sau này, các nhà nghiên c u xu t r ng ngư i ta có th thu ư c hi u ng tương t , ch c n s d ng m t gương, n u như nó chuy n ng t i lui r t nhanh; và ó là phương pháp mà i nghiên c u ã s d ng trong thí nghi m trên. Chuy n ng nhanh c a gương óng vai trò phân tách nh ng c p h t o khi ó cung c p năng lư ng bi n i nh ng h t o ó thành photon th t, ó là cái x y ra trong SQUID, cho phép i nghiên c u nhìn th y các photon sinh ra. Nghiên c u trên, m c dù th a mãn lí thuy t, nhưng nó không th t s mang l i nhi u l i ích cho nh ng ng d ng th c t , ít nh t là cho n th i i m này; nhưng i u ó không có nghĩa là nh ng phát tri n m i phát sinh t nghiên c u này không th d n t i cái gì ó sáng giá hơn, thí d như m t phương ti n khai thác năng lư ng t chân không vũ tr dùng y tên l a khi nó chuy n ng trong vũ tr xa xăm. Ngu n: PhysOrg.com

Các nhà v t lí t o ra thành công laser sinh v t s ng
Cho n nay, các laser ư c ngư i ta ch t o t nh ng ch t li u vô tri vô giác, thí d như ch t khí tinh khi t, ch t nhu m t ng h p ho c ch t bán d n. Nhưng nay các nhà v t lí Mĩ v a ch rõ cách th c gây ra s phát laser m t t bào sinh v t s ng. B ng cách chi u ánh sáng màu lam cư ng m nh lên trên các phân t protein huỳnh quang trong m t t bào, i khoa h c ã làm cho nh ng phân t ó phát ra ánh sáng màu l c cư ng m nh, ơn s c và có tính nh hư ng. Hi n tư ng này có kh năng dùng phân bi t nh ng t bào ung thư v i nh ng t bào kh e m nh, các nhà nghiên c u kh ng nh như th . Ch t li u dùng trong nghiên c u m i trên là protein huỳnh quang l c (GFP), ch t tìm th y loài s a Aequorea victoria và ã ư c s d ng ch p nh nh ng t bào s ng k t th p niên 1960. B ng cách k t http://thuvienvatly.com

h p gen mã hóa GFP v i ADN c a b t kì protein nào khác, GFP có th g n v i protein ó. Ánh sáng do nó phát ra khi ó có th dùng theo dõi protein bên trong nh ng t bào s ng. S huỳnh quang t nhiên c a GFP là phi k t h p, gi ng h t như ánh sáng phát ra b i bóng èn i n bình thư ng. Nhưng các nhà v t lí Malte Gather và Seok Hyun Yun, t i B nh viên a khoa Massachusetts và Trư ng Y Harvard Boston, cho r ng có th khu ch i ánh sáng c a protein ó và vì th t o ra m t laser sinh h c. M t vi n c nh khá trêu ngươi là h u như m i sinh v t, t con vi khu n cho n con bò, có th ư c l p trình t ng h p GFP. N m gi a hai gương Gather và Yun ã ưa nh ng t bào phôi ngư i vào trong m t ĩa Petri và sau ó thêm ADN mã hóa GFP vào các t bào. Sau ó, h g n m t gi t dung d ch ch a nh ng t bào ã l p trình l i này lên trên 6

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
m t cái gương có ư ng kính kho ng ch ng 3 cm. H t m t cái gương khác, kích thư c b ng như th , lên trên dung d ch, l i m t cái khe ch ng 200 µm gi a hai cái gương. Sau ó, h t p trung nh ng xung laser màu lam kéo dài nano giây lên trên không gian gi a hai gương và di chuy n hai gương qua l i, v i s h tr c a kính hi n vi, cho n khi h có th d ch chuy n m t t bào vào trong tiêu i m c a chùm tia. V i t bào t i ch , các nhà nghiên c u t t tăng công su t c a laser màu lam và quan sát s huỳnh quang l c bi n i như th nào. trên m t ngư ng nh t nh – khi xung laser lam có năng lư ng kho ng 1 nJ – năng lư ng c a ánh sáng l c phát ra tăng th y rõ và ph c a nó thu h p n m c ch quan sát ư c vài c c i rõ ràng. Theo các nhà nghiên c u, ây là d u hi u rõ ràng c a s phát laser vì trên ngư ng này có phân t protein tr ng thái kích thích phát x c m ng ch không phát x t phát n a. Ánh sáng l c phát ra ư c khu ch i khi nó ph n x t i lui gi a hai gương, gi ng như trong h p c ng hư ng laser thông thư ng. Gather cho bi t, v i s hi u bi t c a ông, thì ây là l n u tiên m t laser ư c t o ra t m t ch t li u s ng. Ông nh c l i r ng các nhà khoa h c trư c ây ã tr n l n mô ch t v i các ch t li u laser vô cơ và ã nhìn th y s phát x k t h p t h n h p ó. Nhưng ch t li u m i này có c u t o hoàn toàn t mô s ng, và mô này v n s ng th m chí sau khi phát x hàng trăm xung laser. Tìm ki m t bào ung thư Gather tin r ng nghiên c u m i trên cu i cùng có th có nh ng ng d ng th c ti n quan tr ng. Nh ng lo i máy thông thư ng, g i là t bào k , phân tích s lư ng l n t bào thư ng ch cung c p m t thông s i v i t ng t bào – ó là sáng. Nghiên c u t bào dư i kính hi n vi có th bi t ư c nhi u th hơn, nhưng s phơi sáng kéo dài khi n ây là quá trình t n th i gian. http://thuvienvatly.com laser-t bào GFP, các dao ng trong c u trúc n i bào, cái gây ra s thay i nh i v i chi t su t khúc x c a t bào, làm thay i c công su t không gian c a ánh sáng laser và quang ph c a nó. Gather cho bi t thông tin b sung này “có th giúp d phân bi t hơn gi a m t t bào ung thư và m t t bào lành tính, ho c m t t bào ã b nhi m virus”.

nh ch p hi n vi c a m t t bào sinh v t (th hi n en tr ng) ã ư c l p trình gen t o ra protein phát huỳnh quang màu l c (GFP). Khi t bên trong m t h p c ng hư ng quang, t bào này có th t o ra ánh sáng laser màu l c. Do c u trúc bên trong không ng u c a t bào, nên m sáng laser có di n m o khá ng u nhiên. ( nh: Malte Gather)

Bư c ti p theo, theo Gather, là thu nh h p c ng hư ng gương sao cho nó nh l p v a bên trong m t t bào, ư ng kính tiêu bi u c a nó là t 10 n 20 µm. Khi ó, i u này có th cho phép ch p nh laser-t bào bên trong m t con v t s ng, thay vì ph i trích xu t t bào nghiên c u trong phòng thí nghi m. Trong trư ng h p này, laser bơm có th cung c p t bên ngoài b ng cách chi u nó qua cơ th con v t ho c 7

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
b ng cách tiêm ánh sáng vào s i quang chèn vào trong cơ th . Tuy nhiên, Gather nh n m nh r ng th t khó d oán chính xác nh ng ng d ng gì có th tri n khai ư c và ông cho bi t thêm r ng ng cơ i v i thí nghi m trên là “s hi u kì khoa h c cơ b n l n”. Các nhà khoa h c ang c g ng i tìm câu tr l i cho câu h i cơ b n là t i sao laser không t n t i trong t nhiên? “M t s nhà thiên văn kh ng nh có nh ng ám sao t o ra ánh sáng k t h p”, Gather nói, “nhưng như tôi bi t cho n nay thì ch ng có cái gì trên Trái t làm ư c như th ”. Vi t trong m t bài bình lu n i cùng v i bài báo trên, Steve Meech, m t nhà hóa h c t i trư ng i h c East Anglia, Anh qu c, cho bi t “hi n nay không rõ nh ng ng d ng gì có th tri n khai v i các laser t bào”. Nhưng ông b sung thêm r ng “cho dù ng d ng cu i cùng là gì i n a, thì s có xu t hi n c a GFP trong ngành quang lư ng t h c nh t nh ánh d u m t l trình nghiên c u m i thú v i v i lo i protein c c kì linh ho t này”. Nghiên c u công b trên t p chí Nature Photonics. Ngu n: physicsworld.com

Các nguyên t

ph n hydrogen b b t gi

lâu hơn 16 phút

ây là hình minh h a b y ph n v t ch t trung hòa ALPHA, cho th y b n ch t c a thi t b ALPHA là m t bình ch a ph n hydrogen. nh: Chukman So, Wurtele Research Group.

Vi c b t gi các nguyên t ph n hydrogen t i T ch c Nghiên c u H t nhân châu Âu (CERN) ã tr thành công vi c quen thu c n m c các nhà v t lí cam ch c r ng h có th s m b t u http://thuvienvatly.com 8

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
nh ng thí nghi m trên tương ương ph n v t ch t hi m g p này c a nguyên t hydrogen – ó là theo l i các nhà nghiên c u t i trư ng i h c California, Berkeley. “Chúng tôi ã b t gi các nguyên t ph n hydrogen trong th i gian kéo dài n 1000 giây, ó là th i gian mãi mãi” trong th gi i c a ngành v t lí h t năng lư ng cao, theo l i Joel Fajans, giáo sư v t lí t i trư ng i h c UC Berkeley, m t nhà khoa h c t i Phòng thí nghi m qu c gia Lawrence Berkeley và là thành viên c a thí nghi m ALPHA (Thi t b V t lí Laser Ph n hydrogen) t i CERN Geneva, Th y Sĩ. i khoa h c ALPHA ã c t l c xây d ng m t cái b y ph n hydrogen m i v i “hi v ng r ng vào năm 2012 chúng ta s có m t cái b y m i v i s truy xu t laser cho phép các thí nghi m quang ph h c trên các ph n nguyên t ”, ông nói. Fajan và i ALPHA, trong ó có Jonathan Wurtele, giáo sư v t lí t i UC Berkeley, ã công b nh ng thành công m i nh t c a h trên s ra tr c tuy n ngày 5 tháng 6 và s in c a t p chí Nature Physics. Fajans, Wurtele cùng các nghiên c u sinh c a h gi vai trò tr ng y u trong vi c thi t k cái b y ph n v t ch t và nh ng phương di n khác c a thí nghi m trên. Bài báo c a h tư ng thu t r ng trong m t lo t phép o ti n hành h i năm ngoái, i ã b t gi 112 ph n nguyên t trong th i gian t m t ph n năm c a m t giây n 1000 giây, t c 16 phút 40 giây. K t thí nghi m u tiên b t gi thành công các nguyên t ph n hydrogen vào năm 2009, các nhà nghiên c u ã b t gi t ng c ng 309 nguyên t . “Chúng tôi mu n có th b y m t nghìn nguyên t trong m t nghìn giây, nhưng chúng tôi v n có th kh i ng các thí nghi m laser và vi sóng kh o sát tính ch t c a các ph n nguyên t ”, Fajan nói. H i tháng 11 năm 2010, Fajans, Wurtele và i ALPHA ã báo cáo s li u u tiên c a h v ph n hydrogen b b t gi : 38 ph n nguyên t b b t gi trong th i gian hơn m t ph n mư i c a m t giây i v i t ng ph n nguyên t . Tuy nhiên, h ã thành công trong vi c b t gi m t ph n nguyên t ch trong 10 l n th . V cu i nh ng thí nghi m c a năm trư c, h ang b t gi ư c m t ph n nguyên t trong g n như m i l n th , và ã có th gi các ph n nguyên t trong b y trong th i gian lâu như h mong mu n. Trên th c t , vi c b t gi 10-30 phút s lâu cho a s các thí nghi m, mi n là các ph n nguyên t trong tr ng thái năng lư ng th p nh t, hay tr ng thái cơ b n, c a chúng. “Nh ng ph n nguyên t này s gi ng h t như nh ng nguyên t hydrogen v t ch t bình thư ng, nên chúng tôi m b o toàn b chúng trong tr ng thái cơ b n sau m t giây ng h ”, Wurtele nói. “ ây có kh năng là nh ng ph n nguyên t tr ng thái cơ b n b sung thêm. u tiên t ng ư c t o ra”, Fajan

http://thuvienvatly.com

9

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V

Trong m t nguyên t ph n hydrogen (trên), m t ph n electron tích i n dương, hay positron, quay xung quanh m t ph n proton tích i n âm: nh qua gương c a nguyên t hydrogen bình thư ng (dư i). nh: Chukman So, Wurtele Research Group

Ph n v t ch t là m t câu bí n vì nó ph i ư c t o ra v i lư ng ngang b ng v i v t ch t bình thư ng trong Big Bang khai sinh ra vũ tr h i 13,6 t năm v trư c. Tuy nhiên, ngày nay, không có b ng ch ng c a thiên hà hay ám mây ph n v t ch t nào h t, và ph n v t ch t hi m khi ư c trông th y, ho c ch trông th y trong nh ng kho ng th i gian ng n, thí d trong m t s phân rã phóng x trư c khi nó phân h y trong m t va ch m v i v t ch t bình thư ng . Vì th , ư c mu n c a các nhà khoa h c là o ư c nh ng tính ch t c a ph n nguyên t xác nh xem nh ng tương tác i n t và tương tách h p d n c a chúng có gi ng h t v i tương tác c a v t ch t bình thư ng hay không. M t m c tiêu là ki m tra xem các ph n nguyên t có tôn tr ng i x ng CPT gi ng như các nguyên t bình thư ng hay không. i x ng CPT ( i n tích-ch n l -th i gian) có nghĩa m t h t s hành x theo ki u gi ng như vũ tr trong gương n u như có i n tích ngư c l i và chuy n ng ngư c chi u th i gian. “M i d u hi u c a s phá v i x ng CPT s òi h i ngư i ta nghiêm túc suy nghĩ l i ki n th c c a chúng ta v t nhiên”, phát bi u c a Jeffrey Hangst thu c trư ng i h c Aarhus an M ch, phát ngôn viên cho thí nghi m ALPHA. “Nhưng m t n a vũ tr ã b th t l c, nên m t s ki u suy nghĩ l i rõ ràng ang n m trên bàn ngh s ”. ALPHA b t gi ph n hydrogen b ng cách tr n ph n proton t Máy gi m t c Ph n proton c a CERN v i positron – ph n electron – trong m t bu ng chân không, trong ó chúng k t h p thành các nguyên t ph n hydrogen. Ph n hydrogen trung hòa l nh b giam c m bên trong m t cái chai t , khai thác nh ng moment t nh xíu c a các ph n nguyên t . Các ph n nguyên t http://thuvienvatly.com 10

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
b b t gi ư c phát hi n ra b ng cách t t t trư ng i và cho phép các h t phân h y v i v t ch t bình thư ng, t o ra m t lóe sáng. Vì s giam c m ó ph thu c vào moment t c a ph n hydrogen, nên n u spin c a ph n nguyên t b o, thì nó v t ra kh i chai t và phân h y v i m t nguyên t v t ch t bình thư ng. i u này mang l i cho các nhà thí nghi m m t phương th c d dàng phát hi n ra tương tác c a ánh sáng hay vi sóng v i ph n hydrogen, vì photon t n s thích h p s làm spin c a ph n nguyên t o l t gi a “up” và “down”.

Hình minh h a b y ALPHA b t gi các nguyên t ph n hydrogen. nh: Chukman So

M c dù i khoa h c ã b t gi lên t i ba nguyên t ph n hydrogen m i l n, nhưng m c tiêu là b t gi nhi u nguyên t hơn trong kho ng th i gian lâu thu ư c chính xác th ng kê l n hơn trong các phép o.

http://thuvienvatly.com

11

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
Chương trình h p tác ALPHA cũng công b trong m t bài báo trên Nature Physics r ng khoa h c ã o ư c s phân b năng lư ng c a các nguyên t ph n hydrogen b b y. i

“Nghe có v không thú v gì, nhưng nó là thí nghi m u tiên th c hi n v các nguyên t ph n hydrogen b b y”, Wurtele nói. “Mùa hè này, chúng tôi ang trong k ho ch ti n hành nhi u thí nghi m hơn, v i vi sóng. Hi v ng chúng tôi s o ư c s bi n thiên c m ng do vi sóng c a tr ng thái nguyên t c a các ph n nguyên t ”. Ngu n: i h c California-Berkeley, PhysOrg.com

Cánh tay xo n c m i c a D i Ngân hà

Ngư i ta tin r ng c u trúc cơ b n c a D i Ngân có hai cánh tay xo n c chính xu t phát t hai u ngư c nhau c a thanh trung tâm d t gi a. Nhưng ch nhìn th y m t s ph n c a nh ng cánh tay ó – nh ng o n màu xám là nh ng ph n chưa phát hi n ra. nh: T. Dame D i Ngân hà c a chúng ta, gi ng như nh ng thiên hà xo n c khác, có m t cái ĩa v i nh ng cánh tay g m các ngôi sao, ch t khí và b i quét xung quanh thiên hà. http://thuvienvatly.com 12

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
M t tr i, Trái t, và h m t tr i n m trong m t o n v t ch t n m gi a hai hai cánh tay xo n c, chuy n ng t p th xung quanh thiên hà c li cách tâm c a nó 25.000 năm ánh sáng. Vì D i Ngân hà ch a nh ng lư ng th a th i b i b m làm ch n m t t m nhìn quang h c c a chúng ta, nên r t khó nghiên c u thiên hà t m nhìn c a chúng ta bên trong ĩa. Vì th , chi ti t c th c a nh ng cánh tay xo n c c a thiên hà c a chúng ta còn mơ h hơn nhi u so v i c u trúc c a nh ng xo n c bên ngoài như Andromeda, thiên hà cách xa vài tri u năm ánh sáng nhưng v n n m phía trên m t ph ng b i m m t ó. Tuy nhiên, nh ng bư c sóng vô tuy n có th xuyên qua b i, và nh ng phân t như carbon monoxide phát x vô tuy n và t p trung trong nh ng cánh tay xo n c c a thiên hà là nh ng cái c c t t nghiên c u c u trúc c a chúng. S d ng m t kính thiên văn nh 1,2 mét trên mái tòa nhà khoa h c c a h Cambridge, các nhà thiên văn CfA Tom Dame và Pat Thaddeus ã s d ng s phát x carbon monoxide tìm ki m b ng ch ng c a nh ng cánh tay xo n c trong nh ng ph n xa xôi nh t c a thiên hà, và phát hi n th y m t cánh tay xo n c l n m i r i rác nh ng ám khí phân t c. Các nhà khoa h c CfA xu t r ng xo n c m i trên n m u xa c a Cánh tay ScutumCentaurus, m t trong hai cánh tay xo n c chính ư c cho là xu t phát t hai u ngư c nhau c a thanh trung tâm c a thiên hà c a chúng ta (xem hình). N u xu t c a h ư c xác nh n, thì nó s ch ng minh r ng D i Ngân hà có m t i x ng p m t, v i cánh tay m i là ph n i x ng c a Cánh tay Perseus g n ó. Ngu n: PhysOrg.com

‘Thư c plasmon” o nh ng kho ng cách c c nh 3D
Cái ‘thư c plasmon’ 3D u tiên v a ư c các nhà nghiên c u Mĩ, c, và Pháp công b . Cho n nay, nh ng d ng c o c nano như v y b h n ch v i vi c o kho ng cách ch theo m t chi u, nghĩa là không th dùng chúng theo dõi nh ng quá trình ba chi u trong v t ch t s ng ho c v t ch t m m. B c m bi n m i trên có th t ra h u ích trong vi c theo dõi nh ng bi n i c u trúc trong nh ng m u sinh v t, thí d như s g p n p protein và các tương tác ADN. Các kim lo i có th h p th ánh sáng b ng cách t o ra nh ng plasmon, ó là nh ng kích thích t p th gi ng như h t c a các electron d n t i b m t kim lo i. M t cái http://thuvienvatly.com

thư c plasmon 1D khai thác th c t là s c ng hư ng plasmon c a hai h t nano kim lo i k t h p v i nhau khi chúng g n nhau. Ph c a ánh sáng i cùng v i nh ng plasmon ó b d ch chuy n nhi u v phía u xanh ho c u tùy thu c vào các h t nano g n nhau hay xa nhau bao nhiêu. Thí d , trong nh ng nghiên c u trư c ây, hai h t nano vàng ư c n i v i nhau qua m t chu i ADN. Sau ó, khi thêm vào m t chu i xo n kép ADN b sung, các nhà nghiên c u quan sát th y m t s l ch xanh áng k trong quang ph ánh sáng c a các c ng hư ng plasmon. Vì chu i xo n kép ADN b n hơn nhi u so v i m t chu i riêng l , nên các h t nano b y ra xa nhau – nghĩa là, kho ng cách gi a chúng tr nên l n hơn. B ng cách liên t c theo dõi quang ph c a các h t vàng, ngư i ta có th ghi l i ư c cơ ch ng l c h c c a s “lai gi ng” ADN.

13

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
Nh ng ch ng que nano vàng Laura Na Liu t i Phòng thí nghi m qu c gia Lawrence Berkeley (Mĩ) cùng các ng nghi p t i trư ng i h c Stuttgart và i h c Blaise Pascal Aubière ã m r ng khái ni m này nó ho t ng ư c trong khuôn kh 3D. Trong cái thư c plasmon m i c a h , các nhà nghiên c u s d ng m t ch ng g m năm que nano vàng s p thành hình ch “H” v i que chính gi a óng vai trò là nét ngang c a ch H (xem hình). Hai c p que kia ư c ch n sao cho chúng tác d ng như cái ‘anten’ t c c i v i sóng ánh sáng nhìn th y. Khi g n các phân t sinh h c v i c u trúc trên, que chính gi a hay anten t c c chuy n ng tương i so v i nhau, nên k t qu là có th o ư c s d ch chuy n các c ng hư ng plasmon c a h , gi ng h t như m t cái thư c 1D. Các nhà nghiên c u ã ch t o c u trúc c a h b ng kĩ thu t in kh c chùm electron chính xác cao và kĩ thu t nano x p ch ng t ng l p m t. “So v i i tác 1D c a nó, cái thư c c a chúng tôi mang l i thêm nh ng m c t do – thí d như quay, xo n và nghiêng – phát hi n ra hành tr ng ng l c h c c a các th c th sinh h c”, Liu phát bi u. Th h m i thư c plasmon Theo các nhà nghiên c u, khái ni m trên có th áp d ng cho nh ng vi tinh th kim lo i c thân n i v i nhau b i oligonucleotide ho c peptide. i u này có th d n t i m t th h m i c a thư c plasmon có kh năng theo dõi nh ng s ki n x y ra trong nhi u bi n i phân t vĩ mô a d ng trong khuôn kh 3D. Nh ng bi n i như v y bao g m ADN tương tác v i enzyme ho c protein, protein g p n p và cơ ch ng l c h c c a chuy n ng peptide, và dao ng àn h i c a các màng t bào trong cơ th s ng, ó ch là m i k m t s mà thôi. http://thuvienvatly.com

Hình minh h a cách th c thư c plasmon 3D o ADN. ( nh: AAAS/Science)

“Các h t nano kim lo i có kích c khác nhau còn có th g n vào nh ng v trí khác nhau trên ADN ho c protein và m i ơn v kim lo i như v y có th chuy n ng ơn l ho c chuy n ng t p th trong không gian ba chi u”, Liu gi i thích. i nghiên c u hi v ng ch t o ư c thư c plasmon 3D b ng các liên k t hóa sinh. Khái ni m trên còn có th m r ng cho nh ng c u trúc plasmon ph c t p hơn, theo l i Carsten Sönnichsen t i trư ng i h c Johannes Gutenberg Mainz, c. Nghiên c u công b trên t p chí Science 332 1407. Ngu n: physicsworld.com 14

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V

Phát hi n cơ ch siêu d n th ba

nhi t phòng v n là m t thách th c chính trong nghiên c u v t lí: nó s cách m ng hóa ngành i n t h c vì các d ng c i n có th ho t ng mà không t n hao năng lư ng. S siêu d n m t ch t phát sinh khi hai electron liên k t v i nhau thành cái g i là c p Cooper. S ghép c p này d n t i m t khe tr ng trong ph năng lư ng c a ch t li u siêu d n, làm cho các electron không nh y v i nh ng cơ ch gây ra i n tr . Các electron có th liên k t thành c p Cooper theo nh ng cách khác nhau, d n t i nh ng lo i ch t siêu d n khác nhau. Cho n công trình nghiên c u c a Takahiro Shimojima t i trư ng i h c Tokyo cùng các ng nghi p c a ông, trong ó có nh ng nhà nghiên c u thu cTrung tâm RIKEN SPring-8 Harima, các ch t li u siêu d n ư c chia làm hai nhóm chính. Trong nh ng ch t siêu d n c i n, ho t ng nhi t r t th p, các dao ng c a nguyên t trong m ng tinh th c a ch t li u cung c p manh m i thi t y u cho s ghép c p. cuprate, nh ng h p ch t siêu d n nhi t cao ban u, các tương tác t ho t ng trên spin c a electron gây ra s ghép c p siêu d n (Hình 1). nh ng ch t siêu d n nhi t cao pnictide, các nhà v t lí cho r ng cơ ch căn b n là gi ng v i cơ ch i v i cuprate, nhưng nh ng k t qu th c nghi m mâu thu n nhau cho th y cơ ch chính xác là cái còn gây tranh cãi. nghiên c u cơ ch ghép c p còn gây tranh cãi này c a pnictide, các nhà khoa h c ã nghiên c u tính ch t c a khe i n t c a ch t li u trên. Nh m t b laser năng lư ng cao c nh t vô nh ho t ng trên nh ng tinh th laser r t hi m mà ch có vài ba phòng thí nghi m trên th gi i có ư c, các thí nghi m c a h ã gi i quy t ư c nh ng v n này m t cách rõ ràng, chi ti t n chưa có ti n l . 15

Hình 1: Ba lo i keo n i cho electron siêu d n: các dao ng m ng (trên), spin electron (gi a), và các thăng giáng gi hai orbital electron (zx và yz) (dư i). Nh ng qu c u màu vàng bi u di n các c p Cooper electron. nh: Shik Shin

Cu c tranh lu n v cơ ch gây ra s siêu d n m t h ch t li u g i là pnictide ã ư c m t i nghiên c u ngư i Nh t B n và Trung Qu c gi i quy t. S siêu d n pnictide m i ư c khám phá ra g n ây, và chúng thu c v cái g i là ‘ch t siêu d n nhi t cao’. M c dù tên g i c a chúng như v y, nhưng nhi t mà chúng ho t ng như ch t siêu d n v n th p hơn nhi t phòng r t nhi u. Nh n ra s siêu d n http://thuvienvatly.com

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
Shimojima và các ng nghi p b t ng phát hi n ra r ng s tương tác gi a các spin electron không làm cho các electron hình thành nên c p Cooper pnictide. Thay vào ó, s ghép c p ư c trung gian b i nh ng ám mây electron bao xung quanh nhân nguyên t . M t s cái g i là orbital nguyên t này có năng lư ng b ng nhau, làm cho các tương tác và thăng giáng electron m nh trung chuy n s siêu d n. K t qu này có th kích thích ngư i ta khám phá ra nh ng ch t siêu d n m i ho t ng trên cơ ch này. “Công trình c a chúng tôi xác l p r ng các orbital electron là lo i keo n i ghép c p th ba cho các c p electron trong ch t siêu d n, ti p theo các dao ng m ng và spin elecron”, Shimojima gi i thích. “Chúng tôi tin r ng k t qu này là m t bư c ti n b hư ng n gi c mơ thu ư c s siêu d n nhi t phòng”, ông k t lu n. Ngu n: RIKEN, PhysOrg.com

Hacker tr m khóa lư ng t

Va li thi t b mà các nhà nghiên c u Singapore/Trondheim s d ng lư ng t . ( nh: NTNU Info/Geir Mogen)

nghe tr m trên m t ư ng truy n khóa

Trong khi trên nguyên t c là không th b khóa, nhưng ư c bi t m t mã lư ng t có như c i m trong th c t . M t thi u sót như v y v a ư c minh h a tr c quan b i các nhà v t lí Singapore và Na Uy. H có th sao l i m t khóa lư ng t bí m t mà không l s hi n di n c a h trư c ngư i g i ho c ngư i nh n. Các nhà nghiên c u hi n ang tìm cách lo i b l h ng mà h v a tìm th y ó. http://thuvienvatly.com 16

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
M t mã lư ng t là s mã hóa tin nh n, s d ng m t khóa là bí m t ư c nêu ra b i nguyên lí cơ lư ng t - r ng tác d ng c a phép o nh hư ng n h ư c o. Trong m t k ho ch ph bi n, ngư i g i “Alice” g i i m t khóa dư i d ng m t chu i photon c thân b phân c c n ngư i nh n “Bob”. Alice làm phân c c t ng photon m t cách ng u nhiên b ng m t b phân c c ngang- ng ho c m t b phân c c có hai tr c chéo nhau. Bob phát hi n ra t ng photon cũng b ng cách ch n ng u nhiên m t trong hai b phân c c khác nhau ó. N u Bob ch n b phân c c gi ng như Alice, thì anh ta d t khoát s o ư c s phân c c úng c a m t photon cho trư c. Tuy nhiên, như nguyên lí b t nh cho bi t, có 50% kh năng anh ta s ch n sai. M t khi anh ta ã th c hi n m i phép o, Bob yêu c u Alice cho bi t trên m t kênh m r ng cô ta ã dùng nh ng b phân c c nào cho t ng photon và anh ta ch gi l i k t qu c a nh ng phép o mà anh ta ch n ư c b phân c c úng, và chu i k t qu này tr thành khóa lư ng t . Phát giác Eve M t k nghe tr m, “Eve”, ngư i tìm cách o s phân c c c a nh ng photon mà Alice g i i, s l s hi n di n c a cô ta vì, cho trư c chu i photon dài, xác su t cô ta oán úng chu i phân c c c a Alice trên th c t là b ng không. Khi cô ta th c hi n nh ng phép o không úng, cô ta làm ng u nhiên hóa s phân c c ó. i u này có nghĩa là trong m t s trư ng h p mà Bob th c hi n phép o úng, anh ta thu l y m t k t qu sai. Cho nên, m t l n n a trao i t do v i Alice và so sánh m t t p con nh c a khóa, Bob nh n ra có m t k th ba n u như t p con ó có sai sót. Christian Kurtsiefer và các ng nghi p t i trư ng i h c qu c gia Singapore và các nhà nghiên c u t i trư ng i h c Trondheim (Na Uy) v a tìm ra m t phương pháp gi u i s nghe tr m c a Eve b ng cách khai thác m t như c i m trong nh ng máy dò photon c thân dùng trong nhi u máy nh n m t mã lư ng t có m t trên th trư ng. Phương pháo này cho Eve s d ng m t ánh sáng r c r “làm m m t” b n quang diode tuy t l mà Bob dùng phát hi n ra các photon t ng tr ng thái trong s b n tr ng thái phân c c khác nhau ó. Các quang diode b mù hóa không còn nh y v i photon c thân n a, mà thay vào ó chúng hành x gi ng như nh ng máy dò c i n sinh ra m t dòng i n t l v i cư ng c a ánh sáng t i và ph n ng v i các xung ánh sáng vư t trên m t ngư ng cư ng nh t nh nào ó. “Các máy dò sáng gi ng như m t ngư i v y, ban êm chúng h u như có th phân bi t m i photon c thân nhưng ban ngày thì không th như th vì chúng b ng p trong ánh sáng”, phát bi u c a Vadim Makarov thu c i Trondheim. Alice và Bob không bi t Eve ch n dòng t ng photon mà Alice g i i và o chúng b ng nh ng b phân c c ch n ng u nhiên. V i m i phép o, Eve g i i m t xung sáng r c, vư t trên ngư ng cư ng sáng và có s phân c c gi ng như photon ư c o, n máy nh n c a Bob. Thao tác này lo i b kh năng c a Bob ch n ng u nhiên nh ng b phân c c cho t ng phép o. Thay vào ó, anh ta b ràng bu c v i chu i phân c c gi ng như cái Eve thu ư c. i u này có nghĩa là khi Bob và Alice công khai so sánh t p con c a khóa, h không tìm th y sai sót nào. Nói cách khác, Eve ã tìm ra khóa mà v n gi u m t khi làm như v y. http://thuvienvatly.com 17

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
Kurtsiefer cùng các ng nghi p ã t n công m t ư ng truy n cáp quang 290 mét hi n có trong khu trư ng s c a trư ng i h c qu c gia Singapore. S d ng thi t b l p v a trong m t cái va li, h ã ch n dòng các photon c thân truy n d c theo s i quang và sau ó phát i tr l i nh ng xung ánh sáng r c tương ng. Trong kho ng th i gian 5 phút, h ã ch n dòng hơn tám tri u photon và sau ó cho truy n ti p i nh ng xung sáng tương ng, v i m i xung ơn ư c Bob ghi nh n trong máy dò thích h p. ây không ph i là thí nghi m u tiên cho th y m t khóa lư ng t có th b sao chép lén lút. Trong ba năm trư c ây, Hoi-Kwong Lo trư ng i h c Toronto (Canada) và các ng nghi p ã ch ng minh m t s l h ng trong m t h m t mã lư ng t thương m i, trong khi h i năm ngoái nhóm nghiên c u c a Kurtsiefer ã ch ra r ng nh ng h thương m i có th b vô hi u hóa b ng ánh sáng r c r . Nhưng, theo Makarov, công trình m i nh t này là l n u tiên ngư i ta ã t o ra m t k nghe tr m lư ng t hoàn ch nh và th c s ánh c p m t khóa lư ng t . “Trư c ây, chúng tôi ch ng t r ng nh ng h m t mã lư ng t là có th b t n công”, ông gi i thích, “và nay chúng tôi ch ng t r ng kh năng b t n công này có th khai thác trên th c t ”. Tuy nhiên, Makarov tin r ng kh năng b t n công này có th kh c ph c ư c. M t gi i pháp kh dĩ là t m t ngu n photon c thân nh ngay phía trư c các máy dò c a Bob và b t nó ho t ng nh ng kho ng th i gian ng u nhiên m b o r ng các máy dò có th v n ghi nh n t ng photon riêng l . N u các máy dò liên t c b tr c tr c, thì ngư i i u khi n máy s nh n ra Eve. “Toàn b m c ích c a nghiên c u c a chúng tôi là c g ng làm cho m t mã lư ng t an toàn hơn”, Makarov nói. “M i công ngh b o m t u tr i qua pha ch ng minh này”. Nicolas Gisin, m t nhà v t lí t i trư ng i h c Geneva Th y Sĩ và là nhà ng sáng l p c a hãng s n xu t m t mã lư ng t ID Quantique, hoan nghênh nghiên c u m i trên. Ông cho bi t công ti c a ông hi n ã phát tri n nh ng phép o ph n công i phó v i nh ng v t n công như th . “Phương pháp duy nh t b o m th c hi n t t m t mã lư ng t là thông qua nh ng phép o ki m tra c l p”, ông nói. “Theo ý nghĩa này, các hacker lư ng t làm m t công vi c r t có ích”. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

18

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V

Phát hi n h hành tinh kì l

nh minh h a sao ôi UZ For và hành tinh.

M t i nhà thiên văn, trong ó có ti n sĩ Gavin Ramsay thu c ài thiên văn Armagh, v a tìm th y b ng ch ng cho th y s t n t i c a m t h hành tinh khác thư ng. Hai hành tinh kh ng l dư ng như ang quay kho ng cách b ng nhau xung quanh m t h sao ôi nh , c, ang tương tác g i tên là UZ For – h g m hai ngôi sao nh quay xung quanh xung quanh nhau c li r t g n nhau. N u ư c xác nh n, ây s là m t thí d c a m t h hành tinh r t m i l . Hai ngôi sao, m t sao lùn tr ng và ngôi sao kia là sao lùn , nh hơn nhi u so v i M t tr i c a chúng ta và ang quay xung quanh nhau c li r t g n nhau, nên ch m t ch ng hai gi ng h chúng hoàn thành m t vòng qu o. C p ôi ó th t s có th t v a bên trong M t tr i c a chúng ta! Th t tình c , h sao nh hư ng sao cho ngôi sao này i qua phía trư c ngôi sao kia trong m i vòng qu o khi nhìn t http://thuvienvatly.com

Trái t, gây ra s che khu t l n nhau cho phép các tính ch t c a h ư c xác nh r t chính xác. Nhưng các nhà nghiên c u lưu ý r ng nh ng s khe khu t ó x y ra không chính xác cho l m. Thay vào ó, chúng th nh tho ng quá s m và ôi khi quá mu n. i u này khi n h xu t r ng s có m t c a hai hành tinh kh ng l , chúng có l c kéo gi t h p d n làm cho qu o c a hai ngôi sao “l c lư” trong không gian và vì th gây ra s bi n i nh trong th i gian o ư c gi a nh ng l n che khu t. Theo nh ng tính toán c a h , kh i lư ng c a hai hành tinh ó ít nh t ph i b ng tám và sáu l n kh i lư ng c a M c tinh, và chúng s ph i có năm và mư i sáu năm quay xung quanh hai ngôi sao gi a. H sao quá xa nên không th ch p nh tr c ti p nh ng hành tinh này.

19

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
H sao ang tương tác trên, tên g i là UZ For do v trí c a nó n m trong chòm sao phương nam Fornax, t o ra m t môi trư ng c c kì kh c nghi t cho các hành tinh. Do s g n nhau c a chúng, l c h p d n c a ngôi sao lùn tr ng n ng hơn, nhưng nh hơn nhi u, liên t c “ ánh c p” v t ch t t b m t c a ngôi sao lùn thành m t dòng liên t c. Dòng v t ch t này va ch m v i b m t c a sao lùn tr ng, nơi nó nóng lên n hàng tri u Kelvin, làm toàn b h hành tinh ng p lũ v i lư ng tia X ch t chóc nhi u vô k . Khám phá trên ư c th c hi n qua nh ng quan sát m i t Kính thiên văn L n Nam châu Phi (SALT) cùng v i d li u lưu tr c a 27 năm thu th p t nhi u ài thiên văn và v tinh quay xung quanh Trái t. ài thiên văn Armagh truy c p SALT qua tư cách thành viên c a SALT Consortium Anh qu c. Nghiên c u thiên văn t i Armagh ư c tài tr t B Văn hóa, Ngh thu t và Gi i trí B c Ireland. Ngu n: ài thiên văn Armagh, PhysOrg.com

T trư ng làm gi m

nh t trong máu

nh minh h a các t bào h ng c u ang chuy n ( nh: iStockphoto.com/spanteldotru)

ng trong m t m ch máu.

http://thuvienvatly.com

20

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
Các nhà nghiên c u Mĩ kh ng nh r ng vi c ưa m t ngư i vào trong t trư ng có th làm gi m nguy cơ m c b nh tim do s khơi thông dòng máu i kh p cơ th h . Trong khi nghiên c u trên hi n nay ch m i là m t minh ch ng trên nguyên t c, nhưng các nhà nghiên c u tin r ng kĩ thu t c a h cu i cùng có th mang l i m t gi i pháp thay th cho thu c dùng trong i u tr nhi u ch ng b nh tim. Cơn au tim có th xu t hi n vì nhi u nguyên do khác nhau. Nhưng nghiên c u cho th y m i tình tr ng m ch máu như th có liên quan v i nhau b i m t tri u ch ng chung – ó là nh t trong máu cao. Nh ng lo i thu c như aspirin thư ng ư c kê toa giúp h b t nh t trong máu, nhưng nh ng lo i thu c này có nh ng tác d ng ph không mong mu n thư ng liên quan n s kích thích d dày. Gi thì m t gi i pháp thay th cho thu c có l ã n m trong t m tay sau nghiên c u m i ây c a Rongjia Tao t i trư ng i h c Temple cùng ngư i ng nghi p c a ông, Ke Huang t i trư ng i h c Michigan. Trong thí nghi m c a h , Tao và Huang ch ng minh r ng vi c tác d ng m t xung t 1,3 T lên m t m u máu nh có th làm gi m áng k nh t c a nó. Kho ng 8 ml máu v i nh t 7 centipoise (cp) – trên gi i h n kh e m nh – ư c gi nhi t cơ th (37oC) trong m t ng th . ng th t o nên m t ph n c a m t d ng c g i là nh t k mao d n dùng o nh t. Sau ó, m u ư c ưa vào m t t trư ng song song v i hư ng dòng máu ch y qua m t cu n dây qu n vòng quanh rìa c a ng th . Sau m t phút tác d ng t , nh t c a máu gi m i 33% n 4,75 cp. V i không còn t trư ng tác d ng n a, nh t ó ch tăng lên chút ít n 5,4 cp sau 200 phút, giá tr v n n m trong gi i h n kh e m nh.

Sau tác d ng c a m t t trư ng m nh 1,33 T, các t bào h ng c u t p trung l i t o ra nh ng chu i dài. nh ch p b ng kính hi n vi quang h c. ( nh: Rongjia Tao)

Trong m t bài báo g i ăng trên t p chí Physical Review E, các nhà nghiên c u mô t hi u ng trên có kh năng b gây ra b i s ph n ng c a các t bào h ng c u như th nào. Nh ng t bào ch a nhi u s t này là lo i t bào máu phong phú nh t và chúng gi vai trò hàng u trong vi c v n chuy n oxygen i kh p cơ th . Trong s có m t c a m t t trư ng m nh, các t bào h ng c u t o thành nh ng chu i t s p th ng hàng v i ư ng s c t . Quá trình này có th cho phép t bào i trong máu theo ki u trơn hơn, do ó làm gi m nh t c a máu. Ti n n th nghi m lâm sàng

Tao cho bi t ngư i b nh có th an toàn khi ch u tác d ng c a t trư ng lên t i 3 T. Ông d nh ti p t c phát tri n nghiên c u trên b ng cách ki m tra dòng máu ch y dư i t trư ng trong nh ng ng mao d n có kích c b ng v i m ch máu. Ông còn có k ho ch xin m t kho n tài tr l n t Vi n Y t qu c gia Mĩ cho phép th c hi n nh ng th nghi m lâm sàng. Kalvis Jansons, m t nhà toán h c t i trư ng i h c College London, tin r ng các nhà nghiên c u trên có l ang trong ti n trình “r t lí thú”. “N u tác d ng trên th t s t n t i, thì theo tôi th y s ch ng khó khăn gì i v i vi c s d ng nó trong cơ c u lâm sàng”, ông nói. Nhưng ông cũng tin r ng c n ph i nghiên c u nhi u thêm n a ch ng minh quá trình trên là 21

http://thuvienvatly.com

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
an toàn. “Thí d , nó có d n t i nh ng c c ngh n trong máu hay không?”, ông nói. Giacinto Scoles, m t nhà khoa h c v t li u t i trư ng i h c Princeton, ngư i phát tri n các ng d ng y khoa, thì tin r ng có “s khao khát l n” trong c ng ng y khoa i v i lo i sáng ki n g c v t lí h c này. “Tôi tin công trình nghiên c u trên ã làm phát sinh r t nhi u câu h i lí thú và m t lĩnh v c nghiên c u m i ã ư c m ra”, ông nói. Nhưng c ng ng y khoa v n s c n b thuy t ph c v nhu c u i v i công ngh m i trên và v s an toàn c a nó. Tammy Ustet, m t bác sĩ chuyên nghiên c u b nh th p kh p t i trư ng i h c Chicago, tin r ng tiêu i m chính v n là vi c x lí các nguyên nhân gây ra b nh tim m ch. “Vi c i u tr tri u ch ng là c c kì quan tr ng, nhưng vi c i u tr căn nguyên là cách t t nh t khai thông tri u ch ng”, bà nói. Ngu n: physicsworld.com

Tìm th y dòng i n l n nh t trong vũ tr
M t vòi v t ch t vũ tr cách xa chúng ta 2 t năm ánh sáng ang mang dòng i n cao nh t t trư c n nay mà ngư i ta t ng th y: 1018 ampere, tương ương v i m t nghìn t cú sét.

Ngu n năng lư ng chính cho vòi v t ch t phát ra t thiên hà 3C303 (ch m gi a hình) là m t dòng i n ch ng 1018 ampere (hay m t exa-ampere). nh: Leahy and Perley (1991)

Philipp Kronberg thu c trư ng i h c Toronto Canada và các ng nghi p ã o s s p th ng hàng c a các sóng vô tuy n xung quanh m t thiên hà tên là 3C303, thiên hà có m t vòi v t ch t kh ng l phóng ra t lõi c a nó. H nhìn th y m t s thay i t ng t s th ng hàng c a các sóng vô tuy n y v i vòi v t ch t. “ ây là m t d u hi u rõ ràng c a m t dòng i n”, Kronberg nói. i nghiên c u nghĩ r ng t trư ng do m t l en kh ng l n m t i tâm c a thiên hà trên ang t o ra dòng i n ó, nó m nh th p sáng vòi v t ch t và lái nó i trong không ch t khí gi a các sao ra n kho ng cách ch ng 150.000 năm ánh sáng (arxiv.org/abs/1106.1397). Ngu n: New Scientist

http://thuvienvatly.com

22

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V

‘Ch p’ ư c hàm sóng c a h t photon
Trong cách hi u chính th ng c a cơ h c lư ng t , hàm sóng hàm ch a nh ng ki n th c t i a mà ngư i ta bi t v tr ng thái c a m t h . Nó xác nh xác su t thu ư c nh ng k t qu khác nhau khi th c hi n nh ng phép o trên các bi n ng l c c a h như v trí hay xung lư ng c a nó. Tuy nhiên, vi c o hàm sóng là công vi c ch ng d dàng gì. Nh nguyên lí b t nh Heisenberg, vi c o m t h lư ng t mà không làm h ng nó trư c khi hàm sóng hoàn toàn ư c bi t rõ là i u có v như không th . Nay v i m t cách ti p c n v i phép o lư ng t , Jeff Lundeen và i c a ông thu c H i ng Nghiên c u Qu c gia Canada l n u tiên ã o ư c tr c ti p hàm sóng c a nh ng photon c thân y h t nhau. Th c hi n phép o trên ch m t b n sao c a h - thí d ch m t photon c thân thôi – mang l i cho chúng ta m t ph n c a hàm sóng. Tuy nhiên, phép o ph i ư c l p l i nhi u l n trên t p h p nh ng photon y h t nhau thu th p thông tin xây d ng nên toàn b hàm sóng. D ng phép o gián ti p này g i là “x ch p lư ng t ” và th nh tho ng ã ư c s d ng. Ghi l i nh ng g n sóng Lundeen ví von x ch p v i vi c l p b n v hình d ng c a m t g n sóng trên m t h (hàm sóng) b ng cách ch p nhanh bóng c a các g n sóng trên áy h . b ng cách k t h p thông tin t nhi u nh ch p nhanh, hình d ng c a g n sóng ó có th ư c suy lu n ra. Tuy nhiên, trong x ch p lư ng t , m i phép o ch p nhanh là quá “m nh” nên nó phá h ng g n sóng và quá trình ó ph i ư c l p l i v i nh ng g n sóng y h t http://thuvienvatly.com

nhau. Ngoài b n ch t tri t tiêu, nh ng hàm sóng nh t nh như orbital nguyên t ho c phân t không th xác nh b ng x ch p. Thay vì t p trung vào các bóng, i nghiên c u nêu ra m t phương pháp kh o sát tr c ti p c ph n th c và ph n o c a hàm sóng c a m t t p h p photon. Phương pháp xây d ng trên khái ni m “phép o y u”, phương pháp ã ư c s d ng trong th i gian g n ây o m t s h lư ng t - và không phá h y hàm sóng.

Hàm sóng c a m t photon, ch a m i thông tin v nó t i b t kì th i i m nào, ư c minh h a màu trong nh minh h a này, l ng trong nh ch p h th ng thi t b thí nghi m mà Lundeen và i c a ông s d ng. ( nh: Jeff Lundeen và Charles Bamber)

23

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
“Ki n th c hàm sóng c a chúng ta khá tr u tư ng và không có m t nh nghĩa giáo khoa chính th c nào”, Lundeen nói. “Chúng tôi quy t nh lao vào phương pháp o y u, b t ch p các nhà khoa h c th n tr ng v i nó như th nào”. Lundeen gi i thích r ng m c dù lí thuy t o y u ã ư c phát tri n h i th p niên 1980, nhưng nó ã b nhi u nhà nghiên c u b qua vì nó mang l i “nh ng k t qu kì l ” l n hơn nhi u so v i trông i. Nguyên nhân cho nh ng k t qu b t ng ó là m i phép o y u cho ta m t s ph c – nó có m t ph n th c và m t ph n o. Nh ng phép o nh nhàng Lí thuy t o y u phát bi u r ng có th ti n hành o “nh nhàng” hay “y u t” m t h lư ng t và thu l y m t s thông tin v m t tính ch t (thí d , v trí) mà không gây nhi u gì áng k i v i tính ch t b sung (xung lư ng) và do ó không nh hư ng n s ti n tri n tương lai c a h . M c dù thông tin thu ư c trong t ng phép o là r t nh , nhưng n u l y trung bình nhi u phép o s mang l i m t ư c tính chính xác c a s o c a tính ch t ó mà không làm sai l ch giá tr cu i cùng c a nó. i v i m t phép o lư ng t thông thư ng, h ư c o ư c k t h p v i m t tr ng thái khác có th xem là “kim ch th ”. Ngư i ta thu l y thông tin v tính ch t ư c o b ng cách quan sát s bi n i v trí c a kim ch ó. Nói chung, ây ư c xem là m t phép o m nh vì có ít s ch ng l n gi a v trí ban u và v trí cu i cùng c a kim ch th . S dò tìm photon CCD, ch ng h n, s làm kim ch th ó nh y t không photon n m t photon nhưng k t qu là làm h ng m t photon ó. Trong m t phép o y u, v n di n ra ngư c l i, v i v trí cu i cùng c a kim ch th ch ng l n v i ph m vi l n so v i v trí ban u c a nó. Trong phép o mà i nghiên c u ti n hành, ph n th c c a hàm http://thuvienvatly.com sóng ư c cho b i m t s l ch nh c a kim ch th liên h v i v trí c a photon. Ph n o c a hàm sóng ư c cho b i m t s l ch nh c a kim ch th liên h v i xung lư ng c a photon. Vì th , v trí ư c o y u trong khi xung lư ng ư c o m nh. B n bư c cơ b n Thí nghi m có b n bư c cơ b n. Th nh t là t o ra m t dòng photon c thân v i hàm sóng y h t nhau. “Cái h u như không th là o m t hàm sóng v i ch m t b n sao c a m t h lư ng t (thí d m t photon), ây là cái chúng tôi g n như ch c ch n”, Lundeen gi i thích. i nghiên c u s d ng m t chùm laser t t d n ho c m t quá trình g i là o ngư c tham s t phát (SPDC) t o ra dòng photon c a mình. Bư c ti p theo là b trí phép o y u c a v trí ngang c a photon b ng cách gây ra m t s quay tr ng thái phân c c c a t ng photon i m t lư ng r t nh - 10o – s d ng m t tinh th th ch anh. Vì s bi n i phân c c là nh , nên h không b nh hư ng gì nhi u. Sau ó, các photon ư c chu n tr c và ch nh ng photon chuy n ng theo m t hư ng c bi t m i ư c dò ra – m t quá trình g i là h u ch n l c. ây là phép o m nh. Trong bư c cu i cùng, phép o y u ư c th c hi n b ng cách o hai lo i phân c c th t s x y ra nh ng photon h u chu n tr c. Ph n th c c a s o là lư ng chuy n ng quay tuy n tính th t s x y ra và ph n o ư c cho b i chuy n ng quay tròn ho c “eliptic” c a s phân c c ã x y ra. Nh ng giá tr này k t h p l i cho s o y u c a hàm sóng. Các nhà nghiên c u l p l i phép o v i nh ng photon có hàm sóng khác nhau xác nh n chính xác c a các k t qu .

24

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
T t hơn x ch p? Lundeen cho bi t t -s -tín-hi u-so-v inhi u c a thí nghi m c a i khá t t. Th t v y, ông cho bi t m t l i th quan tr ng c a kĩ thu t o y u là các k t qu ư c khu ch i lên. Do ó, nó có th t ra c bi t h u ích trong vi c nghiên c u nh ng h hi n nay r t khó o. Trong khi ông tin r ng s v n còn t d ng võ cho kĩ thu t x ch p, nhưng Lundeen c m th y nh ng h nh t nh s hư ng l i t kĩ thu t mà i c a ông s d ng. “Trong khi x ch p là m t phép o t ng th hơn là m t s tái hi n c a hàm sóng, thì phép o c a chúng tôi là nh x và tr c ti p”, ông gi i thích. “L i ích ơn gi n c a nghiên c u c a chúng tôi là hi n nay chúng tôi có m t nh nghĩa giáo khoa c a m t hàm sóng... m t th là thi t y u”. Nghiên c u công b trên t p chí Nature. Ngu n: physicsworld.com

Quark v t do

hai nghìn t

Phiên b n m i nh t c a bi u pha QCD. Ranh gi i gi a pha nhi t th p (hadron tính) và pha plasma quarkgluon nhi t cao ư c ánh d u màu en. H p vuông trên ư ng li n nét ch ra i m t i h n chưa-tìm-ra, nơi các pha có th ng th i t n t i. Neutron, proton và nh ng h t v t ch t bình thư ng (k c các h t ph n v t ch t) ư c phát hi n sau khi chúng “ra kh i” nh ng qu c u l a gây ra b i nh ng va ch m ion n ng như t i RHIC, th hi n b ng ư ng t nét. Phía bên ph i là vùng “siêu d n màu” có th có.

http://thuvienvatly.com

25

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
Các nhà v t lí Mĩ, n và Trung Qu c ã tính ư c r ng quark và gluon có th v t do kh i nơi giam c m c a chúng bên trong proton và neutron nhi t ch ng hai nghìn t Kelvin – b ng nhi t c a vũ tr lúc m t ph n nh c a m t giây sau Big Bang. Các nhà nghiên c u i n con s này b ng cách k t h p k t qu c a nh ng tính toán trên siêu máy tính và các thí nghi m va ch m ion n ng. H cho bi t k t qu trên t ki n th c c a chúng ta v v t ch t quark trên m t n n t ng ch c ch n hơn. Theo mô hình Big Bang, vũ tr th i r t sơ khai ch a y “plasma quark-gluon”, trong ó các quark và gluon (h t mang l c h t nhân m nh) t n t i như nh ng th c th c l p. L c m nh gi a các quark tăng nhanh theo kho ng cách, nghĩa là các quark c n nh ng lư ng năng lư ng l n duy trì t do – và do ó kh i plasma ch có th t n t i nh ng nhi t c c cao. Khi vũ tr ch kho ng m t ph n tri u c a m t giây tu i, nó ã ngu i n m c các quark và gluon k t h p thành nh ng h t h n h p như proton và neutron. Tuy nhiên, nhi t chính xác này là bao nhiêu thì không d gì tính ư c. Lí thuy t s c ng l c h c lư ng t (QCD) gi i thích tương tác c a các quark và gluon c c t t nh ng kho ng cách r t nh , thích h p v i nh ng va ch m x y ra bên trong Máy Va ch m Hadron L n (LHC) t i Geneva CERN. Nhưng nh ng kho ng cách l n hơn c trưng c a plasma quarkgluon, QCD th t b i vì nó không th gi i thích m i tương tác thành ph n, bao g m nhi u c p h t o quark và ph n quark. Cho nên, các nhà v t lí s d ng m t s g n úng c a lí thuy t trên g i là QCD m ng, trong ó s ph c t p c a nh ng tương tác quark-gluon ư c h n ch b i s phân chia không-th i gian thành nh ng phân o n có th ki m soát ư c. Nay Nu Xu thu c trư ng i h c Công l p Trung Trung Hoa và Phòng thí nghi m http://thuvienvatly.com qu c gia Lawrence Berkeley California và các ng nghi p ã thu ư c giá tr c a m t trong nh ng thông s ch ch t c a QCD m ng. H s d ng các k t qu thu t máy dò STAR t i Máy Va ch m Ion n ng Tương i tính (RHIC) c a Phòng thí nghi m Brookhaven, thi t b cho nh ng ion vàng va ch m vào nhau năng lư ng cao tìm nhi t t i ó plasma quark-gluon “ngưng t ” thành t ng hadron ơn l . Thành viên i nghiên c u Bedangadas Mohanty thu c Trung tâm Cyclotron Năng lư ng Bi n thiên Kolkata, n , gi i thích r ng vi c bi t ư c nhi t này giúp l p rõ bi u pha c a QCD. Bi u này th hi n s chuy n ti p t v t ch t bình thư ng, hadron tính, sang v t ch t quark (ho c có l là tr ng thái kì l khác g i là “siêu d n màu”) khi hai bi n thay i. Hai bi n này là nhi t và “hóa th baryon tính”. Hóa th baryon tính là năng lư ng c n thi t lo i b ho c b sung thêm m t proton ho c neutron vào v t ch t ang tương tác m nh. Ông cho bi t cơ ch nhi t ng l c h c này có th dùng tính ra nhi t c a các chuy n ti p pha c a nư c bi n thiên như th nào theo áp su t nhưng giá tr tuy t i cho nh ng nhi t này òi h i s o c a ít nh t là m t i m c nh trong bi u pha, thí d như i m sôi áp su t khí quy n. “Tương t như v y”, ông nói, “trong QCD chúng tôi mu n tìm hi u rõ nhi t chuy n ti p pha ó là bao nhiêu hóa th zero”. Xu và các c ng s không o nhi t này m t cách tr c ti p mà suy lu n ra nó t lí thuy t và thí nghi m. Trên phương di n lí thuy t, Sourendu Gupta và nh ng ngư i khác t i Vi n nghiên c u Cơ b n Tata n ã tính ư c o hàm b c m t, hai, ba và b n c a hóa th baryon tính theo áp su t, và sau ó tính ư c nh ng i lư ng “nh y c m” này s bi n thiên như th nào theo nhi t . Trong khi ó, n a nhóm h p tác th c nghi m i m có bao nhiêu proton hơn ph n proton ư c t o trong hàng tri u 26

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
va ch m c a nh ng ion vàng t i RHIC và v th s bi n thiên ó theo s lư ng ã o ư c này. T i nhi t chuy n ti p plasma quark-gluon, nh ng k t h p nh t nh c a nh ng i lư ng nh y c m trên lí thuy t s b ng v tr s v i nh ng s lư ng nh t nh liên h v i hình d ng c a nh ng phân b ư c o. Cho nên, b ng cách cho bi n thiên nh ng i lư ng nh y c m theo nhi t cho n khi chúng b ng v i s lư ng suy lu n ra t thí nghi m, các nhà nghiên c u ã i t i m t giá tr cho nhi t chuy n ti p ó. Giá tr mà i c a Xu thu ư c là 175 +1/– 7 MeV, tương ương v i 2 × 1012 Kelvin, ó chính là giá tr mà nh ng phương pháp gián ti p khác tiên oán trong lí thuy t QCD m ng. “ ây là l n u tiên có m t s so sánh tr c ti p gi a lí thuy t v t ch t quark nhi t cao và các thí nghi m năng lư ng cao”, Mohanty nói. “Ngư i ta ã d oán nh ng i lư ng nh y c m trên lí thuy t ó ph i b ng bao nhiêu, nhưng b n c n so sánh nh ng d oán này v i thí nghi m m b o r ng lí thuy t là úng”. Theo Mohanty, bư c ti p theo là o m t i m t i h n ã tiên oán trong bi u pha QCD. T i m t i m t i h n, ranh gi i gi a hai pha không còn và tính ch t c a hai pha tr nên gi ng h t nhau. Ch ng h n, có m t i m t i h n cho nư c l ng và hơi nư c, và các nhà v t lí h t nhân tin r ng, tương t như v y, có m t i m t i h n cho v t ch t bình thư ng và v t ch t quark. Vi c tìm ra i m t i h n này s òi h i th c hi n nh ng va ch m ion n ng trong nh ng ngư ng năng lư ng va ch m mà RHIC thích h p nh t ti n hành, theo l i Mohanty. M t khác, máy dò h t ALICE c a LHC s có th kh ng ch nh t c a plasma quark-gluon, v i nh ng phép o trư c ây cho th y plasma ó có nh t th p hơn b t kì ch t l ng nào khác có trong vũ tr . David Evans, m t nhà v t lí t i trư ng i h c Birmingham và là trư ng nhóm ngư i Anh t i ALICE, có n tư ng sâu s c v i nghiên c u m i trên. “Tôi nghĩ nh ng kĩ thu t này s cho phép các nhà lí thuy t khai thông và c i ti n QCD m ng b ng nh ng so sánh tr c ti p v i thí nghi m”, ông nói, “và t ó mang l i nh ng tính toán và d oán t t hơn trong tương lai”. Tuy nhiên, Johann Rafelski thu c trư ng i h c Arizona thì tin r ng nghiên c u trên có nh ng “thi u sót nghiêm tr ng”, c bi t là thi u s phân tích sai s h th ng. Thí d , ông nói, Xu và các c ng s ã không tính n th c t là máy dò h t ch m m t ph n h n ch c a m i s n ph m va ch m. “Sai s h th ng toàn ph n r t có kh năng là l n, l n hơn nhi u so v i sai s th ng kê [như ã trình bày]”, ông nói, “các ng nghi p trong c ng ng QCD m ng tin r ng phân tích này “m i bư c u có sai sót”. Nghiên c u công b trên t p chí Science 332 1525. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

27

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V

Nh ng b t ng t

ranh gi i c a h m t tr i

nh minh h a hai phi thuy n Voyager c a NASA ang khám phá m t vùng không gian h n lo n g i là nh t nang, l p v ngoài c a cái b t h t tích i n bao xung quanh M t tr i c a chúng ta. ( nh: NASA/JPL-Caltech)

Nh ng quan sát b t ng c a phi thuy n Voyager 1 c a NASA m t l n n a làm h i sinh lí thuy t c a các nhà thiên văn v ph m vi bán kính c a nh t nang – l p v nóng bên ngoài c a h m t tr i. D li u m i ây t phi thuy n trên g i v cho th y m t s gi m nh v n t c c a gió m t tr i t i i m nh t d ng – ranh gi i phía ngoài c a nh t nang – ch không gi m t ng t như nh ng lí thuy t hi n nay tiên oán. ng th i, các nhà khoa h c kh o sát d li u t phi thuy n Voyager 1 l n Voyager 2 ã tìm th y r ng t trư ng trong nh t nang là m t cái b t sôi s c nh ng bong bóng t , so v i nh ng cung s c t duyên dáng mà chúng tiên oán. T i ranh gi i h m t tr i Các h t ion hóa t M t tr i phát ra t c cao – gió m t tr i – t o ra m t cái b t bóng bao xung quanh h m t tr i c a chúng ta. L p v c a cái b t ó, g i là nh t quy n, ch a i m nh t d ng, nh t nang, và c c xung kích. Gió m t tr i truy n i t c siêu thanh cho n khi nó i qua m t sóng xung kích – c c xung kích, t i ó nó ch m d n và làm nóng nh t nang. Nh t d ng là rìa bên ngoài c a nh t nang, nơi gió m t tr i ch m xu ng m c zero. ư c phóng lên h i g n 34 năm v trư c, và hi n ang lao i trong không gian cách M t tr i ch ng 14,4 t km, c Voyager 1 l n Voyager 2 hi n ang trong nh t nang. M t i khoa h c ng u là Stamatios Krimigis thu c Phòng thí nghi m V t lí ng d ng i h c Johns Hopkins Maryland, Hoa Kì, ã s d ng thi t b H t Tích i n Năng lư ng Th p c a Voyager 1 xác nh v n t c c a gió m t tr i. Voyager 1 ã i vào m t khu v c trong ó v n t c c a gió m t tr i ch m d n n zero k t năm 2007. Khi Voyager 1 di chuy n ra bên ngoài trong hơn ba năm qua, v n t c xuyên tâm c a gió m t tr i ã và ang gi m i g n như http://thuvienvatly.com 28

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
tuy n tính t 208.000 km/h xu ng zero; còn thành ph n th i ngang tương cũng có xu hư ng ti n n zero. i so v i M t tr i

“ i u này cho chúng ta bi t r ng Voyager 1 có l ã g n i m nh t d ng, hay ranh gi i t i ó môi trư ng gi a các sao v cơ b n làm d ng dòng ch y c a gió m t tr i”, Krimigis nói. “L p chuy n ti p m r ng c a dòng ch y g n b ng zero mâu thu n v i các lí thuy t tiên oán m t s chuy n ti p t ng t sang dòng ch y gi a các sao t i i m nh t d ng – và m t l n n a, i u ó có nghĩa là chúng ta s ph i xem xét l i các mô hình c a mình”. Khi các v n t c có th thăng giáng, nên i nghiên c u ã kh o sát s ghi nhi u tháng trư c khi xác nh n r ng v n t c th t s b ng không. Tuy nhiên, các nhà khoa h c tin r ng Voyager 1 v n chưa i qua i m nh t d ng ti n vào không gian gi a các sao. Băng vào không gian gi a các sao s nghĩa là m t s gi m t ng t m t c a nh ng h t nóng thu c nh t nang và m t s tăng m t c a nh ng h t l nh thu c plasma gi a các sao. Các nhà nghiên c u, vi t trên t p chí Nature, ã ư c tính v trí i m nh t d ng b ng cách k t h p các quan sát Voyager 1 v i nh ng nh ch p nguyên t trung hòa năng lư ng cao c a nh t nang thu t s m nh Cassini. H tin r ng i m nh t d ng có th âu ó g n 18 t km, nghĩa là Voyager 1 có th i ra kh i l p chuy n ti p và i vào môi trư ng liên thiên hà vào cu i năm 2012. Nghiên c u ư c công b trên t p chí Nature Letters. V n b t bóng

Cùng lúc, m t i khoa h a khác NASA ã tìm th y nh ng cái b t t riêng bi t, m i b t r ng ch ng 160 tri u km, trong nh t nang. Theo các nhà nghiên c u, Voyager 1 ã i vào “vùng b t” ó vào kho ng năm 2007 và Voyager 2 i vào m t năm sau ó, và m t trong hai phi thuy n s m t hàng tu n băng qua ch m t cái b t như th .

nh cũ và m i c a nh t nang. Nh ng xo n c màu và màu xanh là nh ng ư ng s c t u n cong nh nhàng c a nh ng mô hình chính th ng. D li u m i t Voyager b sung thêm m t b t t (khung hình nh ) vào m h n t p trên. ( nh: NASA)

http://thuvienvatly.com

29

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
“T trư ng c a M t tr i tr i r ng ra m i phía cho n rìa c a h m t tr i”, Merav Opher thu c trư ng i h c Boston, Mĩ, gi i thích. “Vì M t tr i quay tròn, nên t trư ng c a nó tr nên b xo n và g p n p, có ph n t a như chi c váy c a vũ công ballet. cách M t tr i xa xa, ch hai phi thuy n Voyager hi n nay, n p g p c a chi c váy ó bó chùm l i”. Khi t trư ng b g p n p m nh, các ư ng s c t an chéo nhau và t t ch c l i thành nh ng cái b t t . S tái k t n i t như th này gi ng như quá trình năng lư ng cao di n ra bên dư i các tai l a m t tr i. Nh ng cái b t th t s ó là c l p và tách r i v i t trư ng m t tr i r ng l n”. S ghi c m bi n t phi thuy n cho th y c p ôi Voyager th nh tho ng i vào và i ra kh i nh ng cái b t trong vùng b t ó, còn ôi khi chúng dư ng như i qua nh ng vùng không có b t. i u này làm ph c t p thêm b c tranh c a chúng ta v nh t quy n. Các nhà nghiên c u xu t r ng vùng b t có th b o v h m t tr i kh i nh ng tia vũ tr , chúng s b b y bên trong các b t bóng và ph i chuy n ng qua t ng cái b t trư c khi i t i nh ng ư ng s c t tương i trơn hơn truy n v phía b n thân M t tr i. “Nh ng cái b t t ó có v là lá ch n phòng th u tiên c a chúng ta trư c các tia vũ tr ”, Opher nói. “Chúng tôi chưa rõ li u lá ch n này là t t hay không”. Cho n nay, a s b ng ch ng cho các b t bóng n t các phép o h t và dòng h t năng lư ng cao và các quan sát t trư ng; nhưng vì t trư ng ó quá y u, nên d li u m t th i gian dài phân tích chính xác. “Có l chúng ta s khám phá [n u mô hình c a chúng ta] là úng khi hai phi thuy n Voyager ti p t c ti n sâu v phía trư c và tìm hi u thêm v s t ch c c a nó”, Opher nói. “ ây ch m i là b t u, và tôi d oán s còn nhi u b t ng phía trư c”. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

30

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V

K l c m i v tr ng thái vư ng víu con mèo Schrödinger

Thi t b quang h c do Jian-Wei Pan và photon. ( nh: Jian-Wei Pan)

i c a ông s d ng

t o ra m t tr ng thái con mèo Schrödinger tám

Các nhà v t lí Trung Qu c v a phá k l c c a chính h v s lư ng photon b vư ng víu trong m t “tr ng thái con mèo Schrödinger”. H ã làm ch ư c vi c làm vư ng víu tám photon trong tr ng thái ó, phá k l c sáu photon mà h l p ư c h i năm 2007. Tr ng thái con mèo Schrödinger gi m t vai trò quan tr ng trong m t s thao tác o lư ng và i n toán lư ng t . Tuy nhiên, nó r t d b phá h ng khi các photon tương tác v i môi trư ng xung quanh chúng, nên các nhà nghiên c u mô t thành công c a h trong vi c t o ra tám photon như th là “tiên ti n” trong lĩnh v c i u khi n lư ng t .

Trong thí nghi m tư ng tư ng n i ti ng c a Erwin Schrödinger h i năm 1935, t t c các phân t trong m t con mèo trong s ch ng ch t c a hai tr ng thái i ngư c – s ng và ch t – và m t nhà quan sát không th nói nó tr ng thái nào cho n khi m t phép o ưa con mèo vào m t trong hai tr ng thái ó. Ngày nay, các nhà v t lí s d ng thu t ng “tr ng thái con mèo Schrödinger” (hay tr ng thái Greenberger–Horne–Zeilinger) mô t b t kì h lư ng t a h t nào ang trong s ch ng ch t c a nh ng tr ng thái i ngư c nhau. Thí d , m t c p photon vư ng víu có th ư c t o ra trong phòng thí nghi m sao cho

http://thuvienvatly.com

31

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
chúng trong s ch ng ch t c a hai photon có s phân c c ngang và hai photon có s phân c c d c. S vư ng víu là m t hi u ng lư ng t , nghĩa là các h t như photon ch ng h n có th có m i liên h g n gũi hơn cái mà v t lí c i n cho phép. B ng cách o s phân c c c a m t trong hai h t trong c p, chúng ta l p t c bi t ư c tr ng thái c a h t kia, cho dù chúng cách xa nhau bao nhiêu chăng n a. Tr ng thái con mèo Schrödinger g m tám photon b vư ng víu ư c tao ra b i JianWeo Pan cùng các ng nghi p t i trư ng i h c Khoa h c và Công ngh Trung Hoa Hefei. i nghiên c u b t u v i vi c chi u ánh sáng laser vào m t tinh th phi tuy n, làm bi n i các photon c thân năng lư ng cao thành nh ng c p photon b vư ng víu năng lư ng th p hơn v i hư ng phân c c vuông góc nhau. S phân c c c a m t trong hai photon sau ó b quay i 90o, ưa t ng c p vào m t tr ng thái hai photon con mèo Schrödinger. Ghép c p photon Sau ó, Pan và các ng nghi p trích m t photon t m i c p và k t h p b b n trong m t m ng quang g m hai b tách chùm tia phân c c. M t photon ch r i kh i m i b b n c a m ng n u như c b n photon có s phân c c gi ng nhau. Vì không có cách nào bi t ư c s phân c c chung này là gì, nên các photon b vư ng víu trong m t tr ng thái con mèo Schrödinger. Nhưng vì m i m t trong b n photon b vư ng víu v i m t photon khác, nên c tám photon b vư ng víu trong m t tr ng thái con mèo Schrödinger. S vư ng víu này ư c thi t l p b ng cách o s phân c c c a tám photon khi chúng ló ra kh i thí nghi m. Phép o này cho bi t “ tin c y” c a tám photon tr ng thái con mèo Schrödinger, cái trên th c t cho bi t nh ng tr ng thái khác nhau ó g n gũi như th nào v i con mèo Schrödinger trên lí thuy t. i nghiên c u o ư c giá tr c a tin c y là 0,708 – l n hơn nhi u so v i giá tr ngư ng 0,5m, giá tr trên ó thì m t tr ng thái ư c xem là b vư ng víu. Theo Xiao-Qi Zhou thu c trư ng i h c Bristol, Anh qu c, Pan và i c a ông có th ã làm vư ng víu tám qubit vì h ã tách các photon ó thành “ánh sáng bình thư ng” và “ánh sáng kì l ”. C hai lo i ư c t o ra b ng cách ngh ch o tham s và m b o r ng b n photon kì l ư c g i cho s vư ng víu b sung làm tăng thêm hi u năng c a quá trình. Ti p theo có th là s siêu vư ng víu Pan phát bi u v i physicsworld.com r ng i c a ông có vài ba cách ti p t c thúc y nghiên c u này. M t là s d ng “s siêu vư ng víu” t o ra m t tr ng thái con mèo Schrödinger 16 qubit cho tám photon c a h . S siêu vư ng víu khai thác công d ng c a hơn m t t do c a photon – xung lư ng và s phân c c, ch ng h n – làm tăng g p b i s nh ng tr ng thái có th b vư ng víu. H i năm 2008, i nghiên c u ã s d ng s siêu vư ng víu t o ra m t tr ng thái con mèo Schrödinger 10tr ng thái s d ng năm photon.

Zhou cho bi t kĩ thu t tách ánh sáng bình thư ng và ánh sáng kì l cũng có th dùng làm vư ng víu sáu photon hi u su t cao hơn cái trư c ây có th . Ông nghĩ kĩ thu t này có th dùng t o ra m t ngư ng r ng nh ng tr ng thái vư ng víu khác nhau có th dùng trong i n toán lư ng t . Tr ng thái con mèo Schrödinger có th c bi t h u ích trong s hi u ch nh sai s lư ng t , giúp b o v s i n toán lư ng t kh i nh ng tác d ng nhi u gây h ng tr ng thái. Thí d , m t http://thuvienvatly.com 32

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
bit thông tin lư ng t (qubit) có th ư c mã hóa thành c tám photon thu c m t tr ng thái con mèo Schrödinger. N u s phân c c c a m t trong tám photon b l t o m t cách tình c , ch ng h n, thì i u này có th ư c hi u ch nh b ng cách xác nh giá tr c a b y photon kia. Ngu n: physicsworld.com

Photon

c thân không th vư t quá t c

ánh sáng

B trí thí nghi m dùng

phát hi n ra t c

t i a c a m t photon

c thân. nh: Shanchao Zhang

Quy lu t không gì có th chuy n ng nhanh hơn t c ánh sáng, c, là m t trong nh ng nh lu t cơ b n nh t c a t nhiên. Nhưng vì gi i h n t c này ch m i ư c ch ng minh th c nghi m i v i thông tin mang b i nh ng nhóm l n photon, nên các nhà v t lí hi n nay ang tranh lu n li u nh ng photon c thân và thông tin mang b i chúng có th vư t quá t c ánh sáng hay không. Trong m t nghiên c u m i, các nhà v t lí ã th c hi n công vi c khó khăn là t o ra nh ng photon c thân có d ng sóng có th i u khi n ư c, và h ch ng minh r ng các photon c thân cũng tuân theo nh lu t gi i h n t c c. Các nhà v t lí, ng u là giáo sư Shengwang Du trư ng i h c Khoa h c và Công ngh Hong Kong, v a công b nghiên c u c a h v t c t i h u c a m t photon c thân trong s ra m i ây c a t p chí Physical Review Letters. Các k t qu có hàm ý i v i t c t i a c a s truy n thông tin b i s xác nh n r ng các photon c thân tuân theo tính nhân qu ; nghĩa là m t h qu không th x y ra trư c nguyên nhân c a nó. “T m quan tr ng l n nh t c a nghiên c u c a chúng tôi là các k t qu th c nghi m c a chúng tôi mang s k t thúc n cho cu c tranh lu n v t c th t s c a thông tin mang b i m t photon c thân”, Du nói. “Nó làm sâu s c thêm ki n th c c a chúng ta v lư ng tính sóng h t c a photon và b n ch t c a cơ h c lư ng t . Nó mang n cho m i ngư i m t b c tranh rõ ràng v các photon (k t khi tên g i ó ư c Einstein nghĩ ra cách nay hơn 100 năm trư c) và s a l i nh ng b c tranh ‘sai l m’ và khó hi u trư c ây”. V i s ti n b công ngh trong vài ba năm tr l i ây, nhi u nhóm nhà khoa h c ã và ang nghiên c u xem chính xác thì ánh sáng có th chuy n ng nhanh bao nhiêu. M c dù nh ng nghiên c u trư c ây tìm th y “v n t c nhóm” c a ánh sáng có th truy n i nhanh hơn c, nhưng “v n t c tín hi u” – t c lan truy n thông tin – thì không th . Trong ánh sáng c a k t http://thuvienvatly.com 33

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
qu m i này, các nhà khoa h c t h i li u nh ng photon nhóm hay v n t c tín hi u. c thân chuy n ng v nt c

tr l i câu h i này, minh ch ng c a Du và các ng tác gi không ch òi h i t o ra nh ng photon c thân, mà còn ph i tách ti n thân quang h c, s truy n ki u sóng t i phía trư c m t xung quang h c, kh i ph n còn l i c a photon. Nh ng thí nghi m trư c ây d a trên s truy n sóng i n t vĩ mô (bao g m r t nhi u photon) cho th y ti n thân quang h c là ph n nhanh nh t trong s truy n c a m t xung quang h c. Nhưng nghiên c u này là nghiên c u u tiên ch ng minh th c nghi m r ng các ti n thân quang h c ó t n t i c p photon c thân, và chúng là ph n nhanh nh t c a photon gói sóng photon c thân. tách ti n thân quang h c ra kh i ph n còn l i c a photon, các nhà khoa h c ã t o ra m t c p photon, và sau ó cho m t trong hai photon i qua m t nhóm nguyên t rubidium l nh, ng th i s d ng m t b i u bi n i n quang n n d ng sóng c a photon. Các nguyên t ó có m t hi u ng g i là s trong su t c m ng i n t (EIT), cho phép các nhà khoa h c tách các ti n thân photon c thân ra kh i gói sóng chính. Khi ti n thân quang h c và và gói sóng chính i qua m t nhóm nguyên t rubidium th hai, các nhà khoa h c ti n hành o t c c a hai thành ph n photon ó. Các nhà khoa h c tìm th y r ng u sóng ti n thân c a m t photon c thân luôn truy n i t c c, gi ng như v n t c tín hi u c a nh ng nhóm l n photon. Gói sóng chính c a m t photon c thân không chuy n ng nhanh hơn c trong m i môi trư ng, và có th b tr t i 500 ns trong m t môi trư ng ánh sáng ch m trong ó v n t c nhóm nh hơn c. “Trong trư ng h p ánh sáng ch m (v i v n t c nhóm nh hơn c), ph n chính gi a c a gói sóng chính tuân theo v n t c nhóm”, Du gi i thích. “Khi m t môi trư ng tăng lên (v i nhi u nguyên t hơn), v n t c nhóm ch m gi m i. Trong trư ng h p ánh sáng nhanh ho c siêu sáng (v i v n t c nhóm l n hơn c ho c v n t c nhóm âm), gói sóng chính có v ‘khó hi u’ và không tuân theo v n t c nhóm... Chúng tôi ch c ch n r ng gói sóng chính không th truy n i nhanh hơn ti n thân quang, i tư ng chuy n ng t c c”. Nh ng k t qu này phù h p v i nh ng nghiên c u trư c ây phân tích nh ng photon c thân có ti n thân và d ng sóng chính không b phân tách, theo báo cáo thì chúng ã có c u trúc dao ng. S giao thoa gi a ti n thân và d ng sóng chính hơi tr pha m t chút có th gi i thích c u trúc này. Ngoài vi c mang l i m t s k t lu n cho cu c tranh lu n v t c th t s c a thông tin mang b i m t photon c thân, k t qu r ng các photon c thân không th truy n nhanh hơn t c ánh sáng cũng s có kh năng có nh ng ng d ng th c ti n, vì nó mang l i cho các nhà khoa h c s hi u bi t t t hơn v s truy n thông tin lư ng t . Ngu n: PhysOrg.com

http://thuvienvatly.com

34

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V

Loài chim cũng s ng pháp

d ng

ông m i t ra có m t d ng ng pháp trong s bày t c a chúng. Tuy nhiên, nh ng kh ng nh tương t cũng ã ư c nêu ra i v i ti ng hát cá voi. Trong thiên nhiên hoang dã, loài chim s Bengal kêu áp tr mãnh li t khi chúng nghe nh ng gi ng hót không quen thu c, thư ng là t nh ng con chim xâm nh p. Trong phòng thí nghi m, Abe và ngư i ng nghi p Dai Watanabe thu c Cơ quan Khoa h c và Công ngh Nh t B n Saitama ã khai thác nh ng ph n ng này nghiên c u xem loài chim s có th ý t i nh ng gi ng hót “phi ng pháp” hay không. Quy t c ng pháp Trư c tiên, h chơi nh ng bài hát chim s không quen thu c l p i l p l i cho n khi các con chim quen thu c v i chúng và ng ng s ph n ng thái quá. Sau ó, h tr n l n các ti t t u trong t ng bài hát ó và chơi l i nh ng phiên b n này trư c nh ng con chim. “Cái chúng tôi tìm th y th t b t ng ”, Abe nói. Các con chim ch ph n ng l i v i m t trong b n phiên b n âm tr n, g i là SEQ2, c như th chúng phát hi n nó vi ph m m t s quy t c ng pháp nào ó, trong khi ba phiên b n âm tr n kia thì không. G n 90% trong s các con chim th nghi m ph n ng như v y. “ i u này cho th y s t n t i c a m t quy t c nh t nh trong tr t t âm ti t trong gi ng hót c a chúng, cùng chia s trong c ng ng xã h i”, Abe nói. Trong nh ng thí nghi m sau ó, Abe ch ng minh r ng nh ng quy t c ó không ph i là b m sinh – chúng ph i h c m i bi t. Nh ng chú chim b cách li không h ph n ng v i SEQ2 cho n khi chúng tr i qua hai tu n s ng chung v i nh ng con chim 35

Có l chúng không có ng t , danh t hay thì quá kh , nhưng loài chim hi n ang thách th c quan ni m cho r ng ch có loài ngư i m i có ti n hóa nh ng quy t c ng pháp trong giao ti p ngôn ng . Loài chim s Bengal có nh ng quy t c – g i là cú pháp - riêng như th c a chúng, theo l i Kentaro Abe thu c trư ng i h c Kyoto, Nh t B n. “Nh ng loài chim bi t hót có m t kh năng b m sinh x lí nh ng c u trúc có cú pháp trong gi ng hót c a chúng”, ông nói.

Chim s Bengal bi t s d ng ng pháp chăng? ( nh: Arco Images GmbH/Alamy)

ch ng minh s c m nh n cú pháp ng v t, i c a Abe ã chơi m t b n h n t p “phi ng pháp” g m nh ng gi ng hót a d ng trư c nh ng con chim thí nghi m và o l y ti ng g i hư ng ng c a chúng. M c dù nhi u loài ng v t, như chó, v t, kh không uôi ư c bi t là hi u và bi t xây d ng “câu”, và nh n ra ngôn ng c a loài ngư i cho t ng v t riêng l , nhưng Abe cho bi t ch nh ng con chim s c a http://thuvienvatly.com

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
khác. Ông còn d y chim s nh ng quy t c ng pháp phi t nhiên b ng cách cho chúng làm quen v i m t trong nh ng phiên b n âm tr n c a ông, sau ó kh o sát s ph n ng c a chúng trư c các phiên b n hòa tr n vi ph m nh ng quy t c “nhân t o” ó. Cu i cùng, Abe dùng hóa ch t làm h ng m t khu v c trong não g i là nidopallium trư c m t s con chim, và t ó có th ch ng minh r ng nó là cái thi t y u cho vi c nh n ra ng pháp sai. con ngư i, m t vùng g i là khu v c Broca b kích thích khi chúng ta nghe nh ng câu nói không tuân theo ng pháp, cho nên Abe xu t r ng vi c nghiên c u m t vùng tương ương như th chim s s làm sáng t thêm v ngu n g c c a ng pháp loài ngư i. Ngôn ng c a loài chim? Constance Scharff, ngư i nghiên c u v chim hót t i trư ng i h c M Berlin, c, cho bi t công trình như trên là quan tr ng vì ngư i ta thư ng kh ng nh con ngư i là gi ng loài duy nh t bi t s d ng ng pháp. “ ó là m t thí nghi m khéo léo cho th y chim chóc nh y c m v i s thay i gi ng hót phù h p v i nh ng ng pháp khác nhau”, bà nói. “Càng ngày chúng ta càng nhìn th y nhi u s tương ng gi a con ngư i và ng v t, và i u ó khi n m t s ngư i c m th y băn khoăn”. Ngu n: physicsworld.com

K l ct

trư ng m nh nh t th gi i

Ngày 22 tháng 6 năm 2011, Helmholtz-Zentrum Dresden-Rossendorf ã l p m t k l c th gi i m i v i t trư ng m nh 91,4 Tesla. t t i k l c này, Sergei Zherlitsyn cùng các ng nghi p c a ông t i Phòng thí nghi m T trư ng Cao Dresden (HLD) ã ch t o m t cu n dây n ng ch ng 200 kg trong ó mang dòng i n t o ra t trư ng kh ng l - trong kho ng th i gian vài mili giây. Cu n dây tr i qua thí nghi m m t cách bình an vô s . “V i k l c này, th t ra chúng tôi không quan tâm vi c t t i nh ng giá tr trư ng cao, mà thay vào ó là vi c s d ng nó trong nghiên c u khoa h c v t li u”, Joachim Wosnitza, giám c HLD gi i thích. Các nhà khoa h c trên th t s t hào là nh ng ngư i u tiên trên th gi i t o ra ư c m t t trư ng cao như v y dành cho nghiên c u. T trư ng càng m nh thì các nhà khoa h c càng có th kh o sát chính xác nh ng ch t li u dùng cho nh ng linh ki n i n t tiên ti n ho c cái g i là các ch t siêu d n – ch t d n i n mà không có i n tr . Nh ng t trư ng cao như v y ư c t o ra b ng cách cho m t dòng i n i qua m t cu n dây ng. Nhưng t trư ng cũng nh hư ng n dòng i n vì nó c g ng y dòng i n ra kh i cu n dây. Dòng i n càng m nh thì l c y t càng m nh. “ 25 tesla, dây d ng s b xé to c ra”, Joachim Wosnitza mô t m t k ch b n có kh năng x y ra c a s mâu thu n này gi a t trư ng và kim lo i. so sánh: M t nam châm dùng trong t l nh thương m i tiêu bi u có t trư ng ch 0,05 tesla.

http://thuvienvatly.com

36

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
kh o sát càng c n k càng t t s tích i n nh ng ch t li u thu c v tương lai, các nhà nghiên c u c n nh ng t trư ng cao hơn n a, thí d 90 ho c 100 tesla. “Tuy nhiên, 100 tesla, l c Lorentz bên trong dây ng s t o ra m t áp l c b ng 40.000 l n áp su t không khí ngang m c nư c bi n”, Joachim Wosnitza cho bi t. Nh ng l c này s xé to c s i dây ng ra gi ng như m t v n v y. ây là nguyên do các nhà nghiên c u s d ng nh ng h p kim ng c bi t có th ch u n i hàng ch c nghìn áp su t khí quy n. Sau ó, h thêm vào m t l p b c làm t s i c bi t thư ng dùng cho áo ch ng n và gi ch t h p kim l i. Các kĩ thu t viên HZDR qu n sáu s i dây c bi t này v i l p b c thành m t cu n dây có m t không gian r ng 16 mm t i tâm c a nó. i u này cho phép t o ra 50 tesla bên trong cu n dây c bi t này khi có m t xung i n ng n nhưng m nh i qua dây ng – m t quá trình t t ngay sau ch 0,02 giây. Tuy nhiên, t trư ng như th v n còn thua xa k l c th gi i 89 tesla mà ngư i Mĩ ã t o ra Los Alamos h i vài năm trư c. Và ây là nguyên do các kĩ thu t viên qu n thêm m t cu n dây th hai g m mư i hai l p dây ng xung quanh cu n dây th nh t. Tuy nhiên, s i dây này ch có th ch ng ch i v i 2.500 l n áp su t khí quy n. Nhưng ư c b o v b i m t l p b c plastic, m t xung i n kéo dài ch m t ph n năm c a m t giây là t o ra m t t trư ng 40 tesla bên trong cu n dây. Cùng v i 50 tesla c a cu n dây bên trong, t trư ng này c ng g p l i thành k l c th gi i m i v i hơn 90 tesla. ư c b c trong m t bao thép, cu n dây kép này có chi u cao 55 cm và ư ng kính 32 cm; như v y nó tương ương v i m t thùng nư c kha khá. Trong vòng vài tu n l , các kĩ thu t HZDR làm vi c v i cu n dây không ch l p k l c th gi i, mà còn s cho phép ti n hành nhi u nghiên c u ch t li u m i trong tương lai trong t trư ng k l c trên. Vì nh ng thí nghi m như th , các nhà nghiên c u ang xô n Dresden không ch t Regensburg, Garching, và Karlsruhe, mà còn t kh p châu Âu. Ngay c các nhà khoa h c Mĩ và Nh t B n cũng ang t v n h có th phân t ch t li u c a h t i HZDR. Và k t hôm nay, năm căn phòng hi n có ư c trang b nh ng cu n dây tương t có th không còn áp ng nhu c u c a ám ông nhà nghiên c u, và m t b sáu “t bào xung” n a s ư c xây d ng vào năm 2015. Nghiên c u t trư ng t i HZDR th t ra còn ti p t c y m nh hơn n a sau k l c th gi i trên. Ngu n: PhysOrg.com

L

en n i ti ng ư c xác nh n sau 40 năm nghi ng

S d ng m t h th ng kh ng l g m nhi u kính thiên văn vô tuy n, các nhà thiên văn B c Mĩ là nh ng ngư i u tiên th c hi n m t phép o kho ng cách tr c ti p n Cygnus X-1, cho phép k t lu n r ng kh i lư ng c a ngôi sao t i c a nó l n n m c nó th là m t l en. H còn phát hi n th y l en ó quay tròn nhanh hơn a s b n ngang hàng c a nó. “Hi n nay, không có nghi ng nào v kho ng cách c a nó n a, và không còn chút sai s nào nhi u v kh i lư ng c a nó n a”, phát bi u c a Mark Reid thu c Trung tâm Thiên văn V t lí Harvard-Smithsonian Cambridge, Massachusetts. “Nó ch c ch n là m t l en”. http://thuvienvatly.com 37

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
L en là m t ngôi sao ã c n ki t nhiên li u và qua i, co l i thành m t v t th nh v i l c h p d n l n n m c không gì có th thoát ra kh i s c hút c a nó. L n u tiên ư c nh n ra ang n náu vào năm 1971, Cygnus X-1 là m t trong nh ng ngu n phát tia X u tiên ư c các nhà thiên văn h c phát hi n ra. Nó ư c tìm th y trong chòm sao Cygnus [Thiên Nga], còn g i là Ch th p phương B c, và là m t trong nh ng v t th ư c nghiên c u nhi u nh t trên b u tr i. Nó còn truy n c m h ng b i m t bài hát dài 10 phút c a ban nh c rock Canada Rush nói v nh ng ngôi sao thu c Ch th p phương B c “ ang than khóc vì s m t mát ch em c a chúng”.

nh minh h a l en Cygnus X-1 (ph i) ang nu t l y v t ch t t ngôi sao Martin Kornmesser, ESA/ECF)

ng hành màu xanh c a nó. ( nh:

Là m t sao neutron chăng ? Tuy nhiên, m t s nhà khoa h c ã hoài nghi l en c a nó và vào năm 1974 Stephen Hawking ã cư c v i Kip Thorne Caltech r ng Cygnus X-1 không có m t l en nào h t. Thay vào ó, v t th t i trên có th là m t sao neutron, m t lo i sao ch t kém c ch c hơn. V n chính gây tranh cãi là m t th c t h t s c “tr n t c”: kho ng cách c a nó n Trái t. Ngôi sao t i trong Cygnus X-1 quay xung quanh m t ngôi sao xanh nóng m i vòng 5,6 ngày. Nhưng vì không bi t kho ng cách c a nó n chúng ta, cho nên không ai có th nói ngôi sao màu xanh ó phát ra bao nhiêu ánh sáng. Cygnus X-1 càng g n chúng ta, thì ngôi sao này ph i càng kém m nh, vì th kh i lư ng mà nó có càng ít. Và ngôi sao này có kh i lư ng càng ít, thì l c kéo gi t h p d n c a ngôi sao t i tác d ng lên ngôi sao sáng càng y u i. N u ngôi http://thuvienvatly.com 38

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
sao t i chưa n ng g p ba l n kh i lư ng c a M t tr i, thì nó có th là m t sao neutron thay vì m t l en. Nh ng ư c tính kho ng cách trong th i gian g n ây nghiêng v m t kh i lư ng cao hơn – Hawking ã nh n thua cu c h i hai th p niên trư c – nhưng nh ng ư c tính này là gián ti p. Cách t t nh t o kho ng cách là thông qua th sao – s l ch nh trong v trí bi u ki n c a m t ngôi sao do chúng ta nhìn nó t nh ng góc nhìn khác nhau khi Trái t quay xung quanh M t tr i. Nhưng Cygnus X-1 quá xa nên các nhà thiên văn quang h c không th o th sai nh xíu c a nó ư c. Ma tr n kính thiên văn kh ng l May thay, Cygnus X-1 phát ra sóng vô tuy n, nên Reid và ng nghi p c a nó ch n ng m vào v t th trên v i Ma tr n ư ng cơ s R t Dài (VLBA), h th ng g m mư i kính thiên văn vô tuy n 25 m phân b r i rác t nư c Anh và qu n o Virgin cho n California và Hawaii. Ma tr n kh ng l này o v trí t t hơn 100 l n so v i Kính thiên văn vũ tr Hubble. “Cygnus X-1 mang l i d li u p”, Reid nói, “và chúng tôi ã có th có m t kho ng cách r t chính xác”. Th sai cho th y Cygnus X-1 cách Trái t 6050 năm ánh sáng, v i sai s ch 400 năm ánh sáng. T con s này, các nhà thiên văn suy lu n ra r ng ngôi sao t i trên n ng g p 14,8 l n M t tr i; sai s ch là m t l n kh i lư ng m t tr i, vì th v t th trên cao phía trên ư ng phân chia gi a sao neutron và l en. Ngôi sao màu xanh mà nó quay xung quanh còn n ng hơn n a, v i kh i lư ng ch ng 19 l n kh i lư ng m t tr i. “Giá tr ư c tính vô tuy n c a th sai trên là m t thành t u tuy t v i”, phát bi u c a Douglas Gies, m t nhà thiên văn t i trư ng i h c bang Georgia Atlanta, ngư i không có liên can gì v i i nghiên c u trên. “Nó là m t k t qu xu t s c”. ang quay nhanh Các nhà nghiên c u còn tìm th y l en trên ang quay tròn 97% t c t i a có th c a nó. H suy lu n ra i u này b i s quan sát tia X phát ra t m t cái ĩa khí nóng xoáy tít xung quanh l en trên – ch t khí mà l en xé to c ra t b n ng hành kém may m n c a nó. Lí thuy t tương i t ng quát cho bi t m t l en quay tròn càng nhanh, thì m t v t th có th quay xung quanh xung quanh nó trong m t qu o b n càng g n. Ph n ĩa ch t khí g n l en nh t là nóng nh t. i v i Cygnus X-1, rìa bên trong ĩa nóng n m c nó ph i r t g n l en, vì th l en ang quay nhanh. Ch t khí t i rìa trong c a ĩa quay tròn n a t c ánh sáng, hoàn thành 670 vòng qu o trong m i giây. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

39

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V

nh ngh thu t ng n l a

t

Vi n t v a công b m t s b c nh t gi i Cu c thi Ngh thu t t năm 2011, cu c thi năm th tám. Dư i ây là m t s b c nh p và ã giành chi n th ng.

Ngôi sao l a K t h p ba b c nh r i, toàn b ư c ch p là m t ph n c a nghiên c u c a bà v s an toàn l a trên phi thuy n, kĩ sư hàng không Sandra Olson thu c Trung tâm Nghiên c u Glenn, NASA, Cleveland, Ohio, ã giành gi i nh t v i b c nh nh ng ng n l a cháy hình sao trong môi trư ng không tr ng lư ng. Ch màu xanh ư c t o ra khi ánh sáng kh ki n ư c gi i phóng t ph n ng hóa h c trong m t quá trình g i là hóa phát quang. Nh ng màu tr ng, vàng, và da cam xu t hi n là b ng b hóng trong ng n l a. ( nh: Sandra Olson)

http://thuvienvatly.com

40

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V

Ti n sĩ

t

Bogdan Pavlov và Li Qiao trư ng i h c Purdue, Indiana, ã k t h p nh ch p m t s lo i ng n l a khác nhau t o ra b c Ti n sĩ t, giành gi i nhì chung cu c. Cái mũi, râu và tóc c a Ti n sĩ t ư c t o ra b ng cách cho nh ng h n h p h t nano khác nhau vào trong m t ng n l a. ôi m t và cái mi ng là thí d c a ng n l a khu ch tán ngư c, còn cái mũ là thí d c a m t ng n l a khu ch tán methane-không khí. ( nh: Bogdan Pavlov and Li Qiao)

http://thuvienvatly.com

41

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V

Siêu xoáy l a Mang gi i ba v cho Nelson Akafuah và Kozo Saito thu c trư ng i h c Kentucky Lexington, xoáy l a này ư c t o ra b ng cách t cháy benzen, m t hóa ch t d u m ơn gi n, sau ó l y i x ng gương và quay nh thu ư c t o ra m t hình ch “S” c trưng. ( nh: Nelson Akafuah và Kozo Saito)

http://thuvienvatly.com

42

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V

Qu t l a B c nh ghép này c a Michael Gollner và Xinyan Huang Diego, giành ng h ng ba.

trư ng

i h c California, San

“L a tr n” bên trái thu ư c khi m t ng n l a xanh san ph ng lên ch t. Khi góc nghiêng tăng lên, hành tr ng c a ng n l a tr nên h n lo n hơn. Gollner và Huang s d ng nh ng th nghi m này ã nghiên c u góc nghiêng t i h n cho t c phân tán l a nhanh nh t, t c cháy và dòng nhi t sinh ra t ng n l a. ( nh: Michael Gollner và Xinyan Huang) Ngu n: New Scientist

http://thuvienvatly.com

43

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V

Nghiên c u gió m t tr i

tìm hi u h m t tr i th i sơ khai

H i năm 2004, s m nh vũ tr Genesis c a NASA ã th c hi n m t chuy n h cánh ngoài k ho ch, phá h y thi t b h t gió m t tr i quý giá c a nó. Nay, sau nhi u năm nghiên c u v t v , hai nhóm nhà khoa h c c l p nhau ã làm ch ư c vi c o hàm lư ng tương i c a các ng v nitrogen và oxygen trong gió m t tr i. Nghiên c u c a h cho th y các thành ph n ng v y trên Trái t r t khác v i trên M t tr i. K t qu trên có th quan tr ng trong vi c tìm hi u các i u ki n trong h m t tr i sơ khai, khi Trái t ang hình thành.

nh minh h a s m nh Genesis. ( nh: NASA/JPL)

Trong khi các nhà khoa h c bi t r t nhi u v hàm lư ng ng v c a các nguyên t trên Trái t, M t trăng và các thiên th ch, thì h l i bi t r t ít v M t tr i. May thay, M t tr i ném ra m t dòng ion u n g i là gió m t tr i, chúng có th b phi thuy n b t l i. M c dù ch y u là hydrogen, nhưng gió m t tr i th t s có ch a nh ng lư ng nh c a nh ng nguyên t n ng hơn và ngư i ta tin r ng thành ph n ng v c a chúng tương t v i ch t li u t ó h m t tr i hình thành. Thu gom gió m t tr i Genesis ã thu gom các h t gió m t tr i trong ch ng hai năm qua, s d ng m t b gom gió m t tr i, thi t b s d ng i n http://thuvienvatly.com

trư ng gia t c các ion oxygen và nitrogen và t p trung chúng vào m t s t m bia silicon-carbide c c kì tinh khi t. M c dù làm tăng s ion ch m lên bia n 20 l n, nhưng hàm lư ng các ng v trong bia v n r t nh khi s m nh quay tr v Trái t và do ó s òi h i ph i phân tích th n tr ng. Nhưng bi k ch ã x y ra vào năm 2004 khi t h p ph n h i m u c a s m nh tri n khai không thành công dù gi m t c c a nó khi nó rơi xu ng Trái t. Thi t b b quá nhi t và lao xu ng t, v ra và tiêu tán m t ph n l n cái nó ch a bên trong, trong ó có nhi u t m bia gió m t tr i. Ph n còn l i nh ng t m bia b nhi m b n b i nhi u lo i ch t li u (trong ó có m t 44

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
màng d u bí n) và các nhà khoa h c ã b t tay vào m t quá trình c c nh c làm s ch m u. Vi c làm s ch này th t khó khăn vì các ion oxygen và nitrogen n náu ch ng 100 nm bên dư i b m t c a các t m bia và có th d dàng b c s ch m t. Quét b m t Hi n nay, các t m bia silicon carbide ã ư c làm s ch hàm lư ng oxygen và nitrogen c a chúng ư c phân tích. M t nghiên c u ư c th c hi n b i Kevin McKeegan cùng các ng nghi p t i trư ng i h c California, Los Angeles, và nh ng trư ng i h c khác Mĩ, Anh và Nh t B n. H s d ng m t thi t b ư c thi t k chuyên d ng cho Geneis g i là MegaSIMS, ó là m t máy o ph kh i ion th c p k t h p v i m t máy o ph gia t c. M t c i m quan tr ng c a thi t b là nó có th phân tích nh ng vùng nh c a m u r ng ch ng 2 m tìm ra nh ng vùng b m t không b nhi m b n. i nghiên c u ã o hàm lư ng c a oxygen-17, oxygen-18 và oxygen-16 trong m u. H tìm th y t s c a oxygen-17 so v i oxygen-18 là như nhau trên M t tr i và trên Trái t. Tuy nhiên, h nh n th y oxygen-16 trên M t tr i d i dào hơn ch ng 7% so v i trên Trái t. “Chúng tôi tìm th y r ng Trái t, M t trăng, cũng như các thiên th ch g c sao H a và nh ng thiên th ch g c ti u hành tinh khác, có hàm lư ng O-16 th p hơn so v i M t tr i”, McKeegan nói. Làm s ch ion Trong khi ó, Bernard Marty cùng các ng nghi p t i trư ng i h c Nancy, Pháp, và m t s vi n nghiên c u Mĩ, ã s d ng m t máy o ph kh i ion th c p o t s nitrogen-15 so v i nitrogen-14 trong gió m t tr i. H t m t t m bia l y t Genesis vào trong thi t b và b m t c a nó trư c tiên ư c làm s ch b ng m t chùm ion năng lư ng th p. Sau ó, hàm lư ng ng v ư c o là hàm c a chi u http://thuvienvatly.com sâu v i m t s vùng có ư ng kính kho ng 10 m. Hàm lư ng c a các ng v nitrogen t c c i kho ng 80 nm bên trong t m bia, theo l i i nghiên c u như th là phù h p v i cách th c Genesis b t gi gió m t tr i. Các nhà nghiên c u nh n th y t s c a nitrogen-15 so v i nitrogen-14 trong gió m t tr i nh hơn kho ng 40% so v i trong khí quy n Trái t. Robert Clayton thu c trư ng i h c Chicago, ngư i không có liên quan trong nghiên c u nào v a nói, tin r ng s chênh l ch oxygen và nitrogen như th có th là liên quan c a s tương tác c a ánh sáng m t tr i và ám mây phân t khí có m t trong h m t tr i sơ khai. Quá trình này ư c g i là s quang phân và k t qu là carbon monoxide và nitrogen phân t phân li thành các nguyên t thành ph n c a chúng. ám mây khí m c Bư c sóng chính xác c a ánh sáng c n thi t phá v m t phân t ph thu c vào thành ph n ng v c a nó, Clayton gi i thích. Hóa ra ánh sáng c n thi t phá v các phân t carbon monoxide c u t o t oxygen-16 không truy n i xa l m trong m t ám mây khí. i u này có nghĩa là ph n bên trong c a ám mây s ch a hàm lư ng oxygen-17 và oxygen-18 nhi u hơn. Nh ng nguyên t ư c gi i phóng này tham gia vào nh ng ph n ng hóa h c d n t i s hình thành c a b i khoáng ch t cu i cùng tr thành Trái t và các hành tinh nhóm trong. M t quá trình tương t cũng s làm tăng lư ng nitrogen-15 trong b i khoáng, theo l i Clayton. Clayton cho bi t hàm lư ng tương i c a các ng v nitrogen trên M c tinh là b ng v i hàm lư ng c a gió m t tr i, cho th y s phân li ng v b i s quang phân ch x y ra trong h m t tr i nhóm trong. Nghiên c u công b trên t p chí Science. Ngu n: physicsworld.com 45

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V

Con s yêu thích c a b n là gì?
Con s yêu thích c a b n là gì và vì sao b n l i thích nó? M t nhà vi t sách toán mu n bi t câu tr l i. Vâng, úng th y. Bài ph ng v n Alex Bellos c a t p chí New Scientist.

( nh: Michael Duerinick)

T i sao ông l i quan tâm

n nh ng con s yêu thích?

Tôi thuy t gi ng toán trư c nhi u ngư i và m i ngư i thư ng h i tôi v con s yêu thích c a tôi. Tôi không có m t ph n ng xúc c m nào v i nh ng con s và vì th không có m t con s yêu thích. Cho nên, lúc u tôi th y b c mình trư c nh ng câu h i này, và r i sau ó tôi l i th y khó hi u. Tôi b t u h i m i ngư i xung quanh và nh n th y r t nhi u ngư i có m t m i liên h cá nhân nào ó v i nh ng con s . Tôi nghĩ s th t thú v n u th c g ng nh lư ng v n này. Vì th mà ông ã l p ra m t website ư c ph n ng như th nào? nghiên c u (favouritenumber.net). Ông ã nh n

Nó th t s ã b t ư c trí tư ng tư ng c a m i ngư i. Kh o sát c a tôi ch m i công b h i vài tu n trư c và hơn 5100 ngư i ã hư ng ng. Tôi s ti p t c kh o sát cho n kho ng tháng 9, nh m thu ư c càng nhi u ph n ng t nhi u n n văn hóa càng t t. Song song v i vi c yêu c u m i ngư i cho bi t con s yêu thích c a h và mô t t i sao h ch n nó, tôi còn h i h s ng âu, tu i tác và gi i tính c a h . Cái ông mu n tìm th y là gì? Tôi có th nói, ch ng h n, r ng x là s ngư i b phi u cho s 25, r ng 30% trong s h là ph n , và chia nh con s này ra theo tu i tác và qu c gia. Nhưng cái h p d n nh t là nh ng lí do y sút thu hút mà m i ngư i cho bi t v s ch n l a c a h . M i ngư i ang nói gì v nh ng con s yêu thích c a h ? M i ngư i có nhi u ph n ng th t b t ng . Thí d , ngư i này có th nói h thích s 8 vì nó có hình dáng p, ngư i khác thì nói vì nó b ng 2 x 2 x 2, còn ngư i khác n a thì nói vì nó là con s in trên áo th thao mà h ang m c. Có nh ng con s l nào xu t hi n không nh ? Nh ng con s kém hi n nhiên xu t hi n u n th t b t ng . M t s là nh ng h ng s v t lí và có khá nhi u s i chi u v i n n văn hóa công chúng. Thí d , s 73 có c m t nhóm ngư i http://thuvienvatly.com 46

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
am mê vì m t trích o n trong v hài k ch Thuy t Big Bang, ít nh t vì nó là m t s nguyên t i x ng: c 73 và 37 u là s nguyên t . Ông có th y cái chung nào trong nh ng s ch n l a như th không? Ki u phân b dư ng như ang xu t hi n m c dù tôi chưa ti n hành m t s phân tích chi ti t nào. Nh ng phân b này làm phát sinh nh ng câu h i lí thú. Thí d , khi ngư i ta ch n ngày sinh nh t, thì nh ng lo i ngày tháng nh t nh trông có v ph bi n hơn nh ng lo i ngày khác. T i sao l i như v y? Nh ng ngư i khác thì ch n m t con s vì nó m t tính ch t toán h c nh t nh nào ó – nó là m t con s c xuôi c ngư c như nhau ch ng h n. Nhưng t i sao nh ng tính ch t này l i ph bi n hơn nh ng tính ch t khác ch ? T i sao ông nghĩ m i ngư i có nh ng con s yêu thích c a mình? Con ngư i dư ng như ã ư c l p trình bi n nh ng th bâng quơ thành cái mang dáng d p cá nhân và cá nhân hóa nh ng con s b ng cách ph n chi u cái gì ó v b n thân h lên trên chúng. i v i nh ng ngư i không ph i là nhà toán h c, ó là m t cách c m nh n s t ch . Tôi nghĩ ây là cái liên quan n v n t i sao m t s ngư i s h c toán trong khi nh ng ngư i khác thì yêu thích nó. Nhân cách c a b n dư ng như là m t y u t quan tr ng trong s ch n l a c a b n, cho dù b n có là ngư i mê tín hay không cũng v y. Alex Bellos là tác gi quy n Nh ng cu c phiêu lưu c a Alex vào Mi n nghiên c u c a ông, các b n hãy n thăm trăng favouritenumber.net. Ngu n: New Scientist ts . tham gia vào

S phân lo i thiên hà trong hơn 80 năm qua có th là sai
Cách th c phân lo i thiên hà trong hàng th p niên qua v a ư c nêu ra nghi v n b i m t i thiên văn h c qu c t . Sau khi cho bi t r ng hai ph n ba s thiên hà elip a phương th t ra là nh ng cái ĩa ang quay nhanh, i nghiên c u cho r ng “chĩa xoay” Hubble – phương pháp lâu nay dùng phân lo i thiên hà – có l c n i u ch nh l i. Các thiên hà có m i hình d ng và kích c : t nh ng cái ĩa ph ng quay tròn cho n nh ng thiên hà elip d ng thùy h u như tĩnh t i. Tuy nhiên, vi c phân lo i chính xác nh ng v t th kh ng l này ôi khi có th b sai do góc ngư i ta quan sát chúng. Khi nhìn nghiêng, các thiên hà hình ĩa già nua b m t nh ng vi n b i c trưng c a chúng và các xo n c có th b nh m là nh ng thiên hà elip, thiên hà c u. Thiên hà elip ư c cho là có r t ít chuy n ng quay toàn ph n trong khi các thiên hà d ng ĩa quay nhanh hơn nhi u. Vi c o t c quay c a chúng, do ó, có th giúp phân bi t gi a chúng.

http://thuvienvatly.com

47

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V

Hình d ng c a các thiên hà qua nh ch p th t h t s c a d ng. ( nh: Jamie Symonds/NASA)

M t phép ki m tra như v y ã ư c ti n hành b i chương trình kh o sát ATLAS3D, ng u là Michele Cappellari t i trư ng i h c Oxford, Anh qu c. Kh o sát trên g m 260 thiên hà phi xo n c trong vũ tr láng gi ng. “Chúng tôi chia m i thiên hà thành m t m ng lư i và r i ch p nh ph cho t ng vùng chia nh ó”, Cappellari nói. “B ng cách phân tích nh ng quang ph này, chúng tôi có th o ư c l ch , hay l ch xanh, c a t ng vùng”, ông b sung thêm. N u m t vùng th hi n s l ch , thì nó ang chuy n ng ra xa chúng ta; n u nó th hi n s l ch xanh, thì nó ang ti n g n n phía chúng ta. N u m t v t c a m t thiên hà b l ch còn v t i di n bên kia b l ch xanh thì thiên hà ó ph i ang quay tròn, và b n có th o ư c nó quay nhanh bao nhiêu. Có nhi u ĩa thiên hà quay hơn Cái khi n Cappellari và các ng nghi p c a ông th y b t ng là 60% s thiên hà trư c ây phân lo i thu c d ng elip thì nay ATLAS3D cho th y chúng là nh ng cái ĩa ang quay nhanh. “Hai ph n ba trong s nh ng thiên hà này v cơ b n không khác bi t gì v i thiên hà xo n c không có vi n khí và b i – chúng là nh ng xo n c ‘tr n’, Cappellari gi i thích. “M t t l l n như v y không ph i là cái ngư i ta có th b qua; nó mang l i m t s thay i l n cho ki n http://thuvienvatly.com 48

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
th c c a chúng ta v s hình thành thiên hà”. i u này khi n i nghiên c u i t i m t s khác bi t gi a nh ng thiên hà phi xo n c: các thiên hà elip thư ng là “vũ cơ ch m”, còn các xo n c tr n là “vũ cơ nhanh”. K t qu trên ang e d a m t quan ni m truy n th ng t n t i hơn 80 năm qua. Các nhà thiên văn h c hi n nay phân lo i thiên hà b ng m t bi u “chĩa xoay” do Edwin Hubble xây d ng h i gi a th p niên 1920. Cái chĩa c a ông có nh ng thiên hà phi xo n c hình thành nên tay c m, v i hai hương v khác nhau c a nh ng thiên hà xo n c – nh ng thiên hà có và không có tâm s c – t o thành hai u chĩa. Tuy nhiên, k t qu c a Cappellari cho th y nh ng vũ cơ nhanh có l có liên h ch t ch hơn v i các xo n c so v i ngư i ta nghĩ. “Chúng tôi c m th y k t qu c a mình có th vi t l i cách vi t nh ng quy n sách giáo khoa v c u trúc thiên hà”. Hình nh cái chĩa xoay Hubble mang tính bi u trưng trên có th thay th b ng “lư c” ATLAS3D. Tay c m c a cái lư c hình thành b i nh ng thiên hà phi xo n c theo tr t t t c quay c chúng, t nh nh t n nhanh nh t. Sau ó, các thiên hà xo n c hình thành ba răng lư c, chúng g n v i tay c m t i u ch a nh ng anh em quay nhanh, nhưng tr n tr i, c a chúng. “Trong tương l i, khi phân lo i thiên hà trong nh ng d án như Galaxy Zoo, ây là hình nh c n thi t ghi nh trong u”, Cappellari gi i thích. M r ng kh o sát thêm “ ây là m t k t qu quan tr ng”, phát bi u c a Karen Masters thu c trư ng i h c Portsmouth, Anh qu c, ngư i khai thác d li u t Galaxy Zoo trong nghiên c u c a bà. “Hi n nay, nh ng vũ cơ nhanh này có kh năng ư c phân lo i trên Galaxy Zoo là thiên hà không có d ng ĩa vi chúng trơn tru và không có nét c bi t nào. Nghiên c u này cho th y r ng m t ph n không nh trong nh ng thiên hà này th t s có m t cái ĩa ang quay tròn, ch vì ngư i ta không th nhìn th y t nh ch p mà thôi. B n ph i b t tay vào kh o sát cơ ch ng l c h c m i ư c”, bà nói. “ ó là m t b d li u p và s r t thú v ón xem chuy n gì x y ra n u kh o sát trên ư c m r ng bao g m m t m u l n hơn”. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

49

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V

vui khoa h c 2011
Vòng 1: Quá t i thông tin
1. Tên g i cho ơn v cơ b n c a thông tin, bit, do Claude Shannon t ra vào năm 1948. Nó là vi t t t c a c m t nào? a) basic iteration (phép l p cơ b n) b) binary information (thông tin nh phân) c) binary digit (ch s nh phân) d) binary unit ( ơn v nh phân) 2. Tám bit h p thành m t byte chu n, dùng ch “y” nó trông có v i n toán hơn. T nào (cũng có ch “y” mang v i n toán) th nh tho ng ư c dùng cho b n bit, hay n a byte? a) by b) nybble c) morsyl d) mouthfyl 3. Th t b t ng , ơn v thông tin lư ng t l i nh p nh ng hơn c bit c i n, bao hàm không ch nh ng s 1 và 0 r ch ròi mà là m i s ch ng ch t có th có gi a hai tr ng thái. Tên g i c a nó phát âm gi ng h t v i a) m b) m c) m i d) m t ơn v tr ng lư ng La Mã c i t ơn v th i gian Babylon c i t ơn v th tích ch t l ng Assyri c t ơn v kho ng cách Ai C p c i

trong s năm v tinh chính c a Thiên Vương tinh có b ngang x p x 470 km và mang m t b m t lem lu t cho th y d u hi u s ho t ng a ch t m nh th i c . Nó có chung tên g i v i m t hành tinh y u m nh trong b phim khoa h c vi n tư ng L ng sóng. Nó có tên g i là a) Oberon b) Ariel c) Umbriel d) Miranda 6. Năm 1993, các nhà thiên văn ã khám phá ra m t v tinh ang quay xung quanh ti u hành tinh Ida, v tinh u tiên thu c lo i c a nó. Nó có chung tên g i v i nh p thơ nào? a) anapest b) bacchius c) cretic d) dactyl 7. V tinh l n c a Pluto, Charon, có lúc t ng ư c xem là hành tinh h i năm 2006, trư c khi Pluto b li t vào danh sách hành tinh lùn. Hi n nay, ư c bi t Pluto còn có hai v tinh nh hơn nhi u, do Kính thiên văn vũ tr Hubble phát hi n ra vào năm 2005. Chúng là a) Cheryl và Tracey b) Hydra và Nix c) Stygia và Acheron d) Cerberus và Persephone 8. Rhea là v tinh l n th hai trong s nhi u v tinh c a Th tinh. Nó có m t c i m c nh t vô nh ó là gì? a) Nó là v tinh có di n m o l m ch m nh t trong h m t tr i b) Nó là v tinh duy nh t trong h m t tr i mà các nhà thiên văn nghic có th có v tinh riêng c a nó c) Nó có s tương ng th n bí v i T Tinh tú trư c khi Luke Skywalker cu n nó lên 50

4. i lư ng nhi t ng l c h c nào t l v i logarithm c a s nh ng s p x p có th có c a tr ng thái n i c a m t h , và vì th có th xem là s o s thi u thông tin, hay logarithm c a s mơ h ? a) năng lư ng b) enthalpy c) emmetropy d) entropy

Vòng 2:

t tên cho v tinh

5. t tên theo m t nhân v t trong Shakespeare, v tinh trong cùng nh t http://thuvienvatly.com

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
d) Nó là v tinh u tiên ư c phát hi n ra b i m t phi thuy n liên hành tinh a) methanol b) ethanol c) geraniol d) volemitol 14. Nư c u ng có n ng c n cao ư c s n xu t b ng phương pháp chưng c t. M t h n h p g m rư u và nư c – hay th t ra b t kì h n h p ch a hai ch t l ng khác nhau nào – không th làm cho m nh thêm b ng cách ti p t c chưng c t ư c g i là a) azeotrope b) oxytrope c) unitrope d) zoetrope 15. N ng cao nh t có th thu ư c b ng cách chưng c t m t lo i nư c u ng có c n là bao nhiêu? a) 42 % b) 64 % c) 88 % d) 96 % 16. H i năm 1995, các nhà khoa h c ã công b vi c tìm th y m t h rư u t nhiên âu mà dung tích c a nó s n xu t “400 nghìn t nghìn t két bia”? a) ang trôi gi t trong m t ám mây khí liên thiên hà cách Trái t hàng nghìn năm ánh sáng b) là m t h óng băng trên b m t c a v tinh l n c a Th tinh, Titan c) trong l p tr m tích bên dư i Công viên qu c gia Thung lũng Cuyahoga bang Ohio, Hoa Kì d) ang lên men ch m bên dư i l p băng trong vùng m l y than bùn thu c vùng Siberia, nư c Nga

Vòng 3: B ng ch cái khoa h c
9. Kí t hoa nào, khi t bên dư i m t vòng tròn nh , bi u di n m t kho ng cách b ng m t trăm ph n nghìn c a m t trăm ph n nghìn c a m t mét? a) A b) B c) C d) D 10. Trong vũ tr h c, kí t thư ng nào bi u di n h s t l không th nguyên c a vũ tr , h s o t c dãn n c a vũ tr ? a) c b) a c) d d) b 11. K t h p ABCD có nhi u ng d ng trong khoa h c và y khoa. K t h p nào sau ây là úng? a) ABCD – m t kí hi u i n toán liên quan n thao tác x lí b) T s ABCD – m t s li u giúp ánh giá nguy cơ trúng òn c a m t ngư i nào ó c) H i ch ng ABCD – m t s r i lo n a nhân cách hi m d) T t c nh ng ý trên 12. Hai trong b n kí t u tiên nào t alefbet Hebrew (như nó ư c g i) ư c dùng trong toán h c bi u di n c c a nh ng t p h p vô h n? a) beth và ghimel b) ghimel và dalet c) dalet và aleph d) aleph và beth

Vòng 5: Th p sáng
17. T i sao Isaac Newton chia quang ph ánh sáng nhìn th y thành b y màu? a) M t c a chúng ta l a chúng ta nhìn vào quang ph liên t c th y có nh ng d i màu này. b) Như c i m c a lăng kính Newton 51

Vòng 4: Rư u
13. Có nhi u lo i rư u khác nhau. Lo i nào dư i ây là ít c ch t nh t, và là cái t o nên tác nhân tác ng ch y u trong rư u tr ng và bia? http://thuvienvatly.com

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
khi n cho nh ng ph n này c a quang ph bi u hi n m nh nh t. c) T lâu trư c Newton, ngư i ta ã bi t r ng có b y màu trong c u v ng và ki n th c này ã làm nhu m màu cho nh ng quan sát c a ông v ánh sáng khúc x . d) Ông tin r ng ph i có m t m i liên h gi a màu s c, các n t nh c và nh ng v t th ã bi t thu c h m t tr i [khi y]. 18. Quang ph c a ánh sáng phát ra t m t tr i c a chúng ta t c c i t i m t bư c sóng x p x 500 nano mét. H th giác c a loài ngư i thông thư ng s c m nh n ánh sáng thu c bư c sóng ó dư i d ng màu gì? a) b) cam c) vàng d) l c 19. M t lo i èn ư ng, s d ng ph bi n trong th p k , phát ánh sáng màu vàng xanh nh t nh ng bư c sóng c c d i 589 và 589,6 nm. ây là nh ng b c x i n t do hơi c a nguyên t nào phát ra? a) neon b) technetium c) natrium d) magnesium 20. Thiên th nào sau ây có ánh sáng ban ngày trên b m t sáng nh t? a) Trái t b) Kim tinh c) H a tinh d) M t trăng c) Bertrand Russell d) Sweeney Todd 22. Ngh ch lí sau ây có tên g i là gì (nó còn ư c g i là ngh ch lí b u tr i êm): n u vũ tr là vô h n, tĩnh t i, b t di t và ch a y sao, thì t i sao b u tr i êm l i t i en? a) Ngh ch lí Olbers b) Ngh ch lí Newton c) Ngh ch lí Poincaré d) Ngh ch lí Dunkel 23. Nhi u nhà khoa h c nghĩ r ng nh ng n n văn minh ngoài hành tinh có kh năng phát tri n tiên ti n ã phát sinh âu ó trong vũ tr , và cho n nay chúng ta chưa nhìn th y b t kì d u hi u nào c a h . Ngh ch lí này mang tên nhà v t lí nào? a) Richard Feynman b) Freeman Dyson c) Stephen Hawking d) Enrico Fermi 24. H i năm 1997, ba nhà v t lí lí thuy t ã ánh cư c v i nhau v l i gi i c a cái g i là ngh ch lí thông tin l en. Stenphen Hawking và Kip Thorne cư c r ng t t c thông tin ch a trong m t v t rơi vào m t l en s b phá h y. John Preskill thì cư c r ng nó s không b phá h y. Vào năm 2004, Hawking ã th a nh n thua cu c và ã “chung ” cho Preskill a) m b) m c) m d) m t c c t y chì hình Einstein t món ti n l n t quy n t i n bách khoa bóng chày t thùng sách Guinness

Vòng 6: Hình tròn này vuông
21. Gi s m t th tr n n có duy nh t m t anh th c o, ngư i s c o râu cho t t c nh ng ngư i àn ông nào trong th tr n không t c o râu. V y thì ai s c o râu cho anh th c o ó? Nhà toán h c ã khám phá ra ngh ch lí này là a) Kurt Gödel b) David Hilbert http://thuvienvatly.com

Vòng 7: Túi h lô
25. M t t n TNT gi i phóng x p x bao nhiêu năng lư ng khi nó phát n ? a) 4 kilojoule b) 4 megajoule c) 4 gigajoule d) 4 petajoule 52

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
26. Bán kính g n úng c a ti u hành tinh ho c sao ch i ã lao xu ng cái ngày nay g i là bán o Yucatan Mexico h i 65 tri u năm trư c, s ki n g n như ch c ch n là nguyên nhân gây tuy t ch ng i v i loài kh ng long? a) 6 km b) 60 km c) 600 km d) 6000 km 27. m t ngôi sao m i thiên văn bình thư ng (thu c lo i phi siêu sao m i), l p b m t c a ngôi sao n tung trong m t ph n ng nhi t h ch phi mã. Lo i sao nào có th hình thành sao v n ó? a) sao lùn tr ng b) sao k nh c) sao k nh l c d) sao lùn 28. ư c phân lo i là siêu sao m i, m t ngôi sao m i ph i s c m nh phá h y ngôi sao ó. Cơ ch nào dư i ây không ph i là cơ ch ư c công nh n c p ngu n cho m t sao siêu m i? a) s hình thành v t ch t và ph n v t ch t t ánh sáng b) s co l i c a lõi sao thành m t sao neutron c) ph n ng phân h ch h t nhân phi mã d) ph n ng nhi t h ch h t nhân phi mã a) 2 b) 5 c) g n 250 d) ít nh t 1000 31. Tên c a loài linh trư ng Madagasca có nguy cơ tuy t ch ng thư ng treo mình trên cây và bóc l y u trùng bên trong thân cây b ng cách s d ng m t ngón tay gi a thon dài là gì? a) nay-nay b) aye-aye c) oh-oh d) ah-ah 32. Loài nào dư i ây không ph i là m t loài ư c ghi nh n Burgess Shale, vùng tr m tích n i ti ng British Columbia, Canada, nơi ch a nh ng hóa th ch thân m m t k Cambri? a) Hallucigenia b) Wiwaxia c) Anomalocaris d) Xenomorpha

áp án
Vòng 1 1. c 2. b 3. d (qubit, phát âm gi ng cubit) 4. d Vòng 2 5. d (Năm v tinh chính c a Thiên Vương tinh là Miranda, Ariel, Umbriel, Titania và Oberon. Ariel và Umbriel là tên các nhân v t trong tác ph m The Rape of the Lock c a giáo hoàng Alexander; còn nh ng v tinh mang tên nhân v t Shakespears) 6. d 7. b 8. b Vòng 3 9. a (M t angstrom, Å, b ng 10-10 m. ơn v mang tên nhà hi n vi h c Anders Ångström, ngư i ã dùng nó làm ơn v o bư c sóng, nó cũng là c ti n l i o các 53

Vòng 8:

ng v t có lông

29. Nh c l i chút xíu v ch ngh ch lí, con v t có lông nào dư i ây thu c h hàng loài ăn th t nhưng “ăn chay”? a) h i c u xám b) g u trúc c) lư i hai ngón d) capybara [ ng v t Nam Mĩ, gi ng chu t lang] 30. ng v t ơn huy t là m t b thú có vú b n x Australia và New Zealand tr ng ch không sinh con. Có bao nhiêu loài ang sinh s ng ó? http://thuvienvatly.com

Bþn tin Vt lý tháng 7/2011 V
liên k t hóa h c) 10. b 11. b 12. d Vòng 4 13. b 14. a 15. d 16. a Vòng 5 17. d 18. d (cây xanh có màu l c vì chlorophyll không h p th ánh sáng màu l c, khi n chúng b lãng phí n l lùng) 19. c 20. d Vòng 6 21. c 22. a (ngh ch lí mang tên nhà thiên văn h c ngư i c Heinrich Wilhelm Olbers, m c dù có kh năng ông không ph i là ngư i u tiên xu t ra nó. Ngày nay, nó không còn ư c xem là ngh ch lí n a vì trong vũ tr h c hi n i, vũ tr có th quan sát ư c không ph i là vô h n) 23. d 24. c (Theo yêu c u c a Preskill, nó là quy n Bóng chày Toàn t p: Bách khoa toàn thư v Bóng chày) Vòng 7 25. c 26. a 27. a 28. c Vòng 8 29. b (nó ch y u ăn tre trúc nhưng là m t thành viên thu c h hàng thú có vú, b Carnivora) 30. b 31. c 32. d Ngu n: New Scientist

http://thuvienvatly.com

54

WWW.THUVIENVATLY.COM

Bản Tin Vật Lý
Tháng 7 - 2011

© Thư Viện Vật Lý www.thuvienvatly.com banquantri@thuviemvatly.com Tháng 7 năm 2011

Nội dung: Trần Nghiêm – trannghiem@thuvienvatly.com Tuấn Quốc - tuanquoc511@yahoo.com Biên tập: Trần Triệu Phú – trieuphu@thuvienvatly.com Thiết kế bìa: Trần Triệu Phú Cùng một số Cộng tác viên khác

Trong bản tin có sử dụng hình ảnh và các bài dịch từ các tạp chí nổi tiếng Physics World, Nature Physics, New Scientist, cùng một số tạp chí khác.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful