FAKULTETI FILOZOFIK DEGA E PSIKOLOGJISË

PUNIM DIPLOME Tema: Faktorët ndikues në zhvillimin prenatal

139. 118.1 Drogat ««««««««««««««««««««««.....«« 2519. 88.«««.1 Kequshqimi ekstrem ««««««««««««««««««««««««.«..PËRMBAJTJA Përmbajtja «««««««««««««««««««««««««.««««««««««.2 Kequshqimi dhe faktorë shoqërues «««««««««««««««««««« 2116.«««««««««...«. INFEKSIONET DHE KUSHTET TJERA «««««..1 Rubeola «««««««««««««««««..««« 1914..2 Sida ««««««««««««««««««..«««. 2417.. 1713.«.. 45...«« 2316.«««««««««. RRITJA DHE ZHVILLIMI I FETUSIT ««««««««««««««««««« 1410.««««««««.«««««««««««««. 30 .. ANORMALITETET GJENETIKE DHE KROMOZOMALE ««««««««««« 77..«««««« 2620. 1712. 1712.. TERATOGJENET ««««««««««««««««««««««««««« 2216.«««««««.«««««««..1 Periudha germinale ««««««««««««««««««««««««..2 Shikimi «««««««««««««««««««««««««««««.3 Rh Mospërputhja ««««««««««««. 66... 34..3 Dëgjimi ««««««««««««««««««««««««««.««««.«««««««««««. NDOTJA ..«««««««««. KUSHTET MATERIALE DHE ZHVILLIMI PRENATAL «««««««.«««««««««««.1 Efektet e sjelljes të nënës dhe stresi psikologjik ««««««««««««««. RADIACIONI «««««««««««««...«.«.. 1612. ZHVILLIMI GJATË SHTATZANISË «««««««««««««««««««« 98. 2417.«..« 2015.«. ZHVILLIMI PRENATAL DHE PERIUDHAT KRYESORE TE KETIJ ZHVILLIMI «.. Hyrje «««««««««««««««««««««««««««««««««.«« 2417.1 Lëvizja «««««««««««««««««««««««««««««... KONCEPCIONI ««««««««««.....«... FUNKSIONET E AKTIVITETIT FETAL «««««««««««««.3 Periudha e fetusit (fetale) ««««««««««««««««««««««.2 Duhani «««««««««««««««««««««.« 2822.. TRASHEGIMIA DHE MJEDISI «««««««««««««««««««. 98...«. TË MËSUARIT PRENATAL ««««««««««««««««««.«««««««««««... PARIMET E EFEKTEVE TERATOGJENE ««. Përfundimi ««««««««««««««««««««««««««««.« 29 Regjistri i ilustrimeve ««««««««««««««««««««««««««.«.. 1511..««««««««.«.... ZHVILLIMI I ORGANIZMIT NË AMBIENTIN PRENATAL «««««««««.««. 2316.«.. GENET DHE KROMOZOMET «««««««««««««««««««««.«. AFTËSITË NDJESORE TË FETUSIT ««««««««««««««««««« 1612..« 2517.4 Kokaina ««««««««««««««««««««.« 2015.«.. NDIKIMI I USHQIMIT NË ZHVILLIMIN PRENATAL «««..«««««««««««««««««« 33.«««« 1814. Literatura «««««««««««««««««««««««««««««.«««. KULTURA DHE KONCEPCIONI «««««««««««««««««««««...2 Periudha e embrionit (embrionale) «««««««««««««««««««..«««««««««««. 1915.«««««««. 2216.« 2518.« 2316.««««««« 11. 22.3 Aklooli «««««««««««««««««««««.«..«««. 2621..5 Metadoni dhe Heroina ««....««««««.

1. apo edhe mësimiprenatal kanë një ndikim direkt dhe të rëndësishëm për zhvillimin në këtë periudhë. Ndërsa në teorinë emjedisit anashkalohet dhe mohoet roli i rëndësishëm i trashëgimisë dhe mbrohet mendimi se mjedisi është ajo që e zhvillon. Hyrje Në kohët e lashta të njerëzimit është menduar se njeriu në spermë është një qënie etërë dhe se në barkun e nënës rritet dhe zhvillohet deri në momentin e lindjes. kequshqimi i nënës. rritur dhe zhvilluar nga ndërveprimi i pandashëm i këtyre dy faktorëve.Në këtë temë do të trajtojmë zhvillimin e njeriut në periudhën prenatale prejkoncepcionit deri në lindje.Në teorinë e trashëgimisë i jepet rëndësi e madhe procesit prenatal dhe tashëgimisëtë tipareve nga ana e prindërve dhe thuhet se ajo është determinuese për zhvillimine mëtutjeshëm duke përjashtuar rolin e faktorit të mjedisit.Ndikimi i drogave të ndryshme. apose njëriu trashëgon tiparet e prindërve dhe të të parëve të tyre dhe se mjedisi nukka rëndësi të vecantë në zhvillimin e mëtutjeshëm. por edhe rëndësinë e faktorëve të ndryshëm të cilët ndikojnë drejtperdrejt në zhvillimin normal. Do të shohim se sa e rëndësishëm ështëkjo periudhë sepse në këtë periudhë përcaktohet dhe definohet qënia e njeriut. Kjo teori argumenton se zhvillimi i njeriut është imvarur nga të dy faktorët në mënyrë të pandarë dhe se njëriu është qënie eformuar. . ndotjes. Egzistojnëdy teori të shpjegimit dhe trajtimit të zhvillimit të njeriut. Por me kalimin e kohës dhezhvillimin e shkencës është zbuluar se mjedisi ka një rëndësi të vecantë. teoria e tashëgimisë dheteoria e mjedisit për zhvillimin e njeriut. rrit dhe formon njeriun.trashëgimisë dhe mjedisit.Është e rëndësishme të theksohet se peruidha prenatale është piknisja e zhvillimit tënjeriut dhe se kjo periudhë është kyqe dhe definuese për zhvillimin e mëtutjeshëmtë njeriut. Më vonë del nëpah teoria e konvergjencës e cila argumenton rëndësinë e të dy faktorëve dhe roline tyre në zhvillimin e njëriut.

në dyqan apo fushë ose si mbështetje për prindërit kur të plaken. Për më tepër. . Një cift mund të jetë i kënaqur për lindjen e një fëmijë.Disa nga këto. ndryshonedhe të ardhmen e atyre që janë lidhur ngushtë meprespektivën e bebit. faktorë të tjerë ambientalë. jo vetëm tek atributet fizike. kanë një ndikimin direkt por të rëndësishëm. Gjithcka varet nga ky moment. Ata vlerësoheshin si punëtorë pa pagë nështëpi. koncepcioni është më tepër se një mrekulli e shpejtë biologjike.Ai përbën bazën mbi të cilën ndërtohet një jetë.është momenti kur një spermë depërton në vezore duke krijuar njëqënie të re humane. Por. Ata lindnin aq f ëmijë sa t'jusillte rasti. koncepcioni shikohet i lidhur ngushtë me ndikimet ambientale. ciftet e martuara nuk i planifikonin familjet e tyre.Ai përbën themelin mbi të cilin nis jeta.Ndërsa. genet e përmbajtura në spermë dhe vezoredo të kombinohen për të formuar një "program" zhvillimor që do të ndikojëvirtualisht tek cdo gjë e personit të ardhshëm. të ardhurat ekonomike dheklasa sociale.në dukje i thjeshtë. sepse nuk kishin informacion rreth koncepcionit dhe metodavekontraceptive. fëmijët konsideroheshin si cështje ekonomike meshumë leverdi për familjen në të ardhmen. por një cift tjetër mund ta shohë atësi burim stresi dhe hallesh dhe mbase si një gjë që mund të injorohet ose abuzohet. si edukimi prindëror. kanë njëndikim të drejtpërdrejtë në ambientin e brendshëm ku do të zhvillohet embrioni. është më tepër se një mrekulli biologjike. të tilla si shëndeti i nënës.Përtej kësaj. 3. nga ana tjetër. si një gur që vërtitet në një pellg të qetë.sepse për një kohë shumë të shkurtër. Ky kuptim . të tilla sigjinia dhe pamja e jashtme por edhe tek cdo karakteristikë intelektuale dhe tipar tëpersonalitetit. KONCEPCIONI Figura 1. KULTURA DHE KONCEPCIONI Dikur. fillimi i cdo jetë.3 2.Kështu që. Momenti i koncepcionit Koncepcioni . mosha e saj dhe stili i jetës.

GENET DHE KROMOZOMET Zhvillimi fillon që në momentin e ngjizjes.Ajo përmban tërë informacionin biologjik të trashëguar . Numri komplet i geneve që trashëgon njëindivid prej prindërve të tij quhet fenotip.Genet kontrollojnë maturimin ose rritjen fizike të individit. Miller faqja 1 32. prej geneve tona.për mënyrën se si fëmija trashëgon karakteristikat fizike dhe predispozicionet zhvillimore nga prindërit e tij. Përdorimi i metodavekontraceptive.Në vazhdim të kësaj ideje. të cilat tek e fundit. ciftet pa fëmijë shikoheshin me keqardhje. mundëson ciftet që të përcaktojnë vetë numrin e fëmijëve që do tëkenë dhe kur ti kenë.nëse duhet. ajo zigotë e vogël ndannjë element shumë të rëndësishëm me qënien humane që do te mund bëhet mëvonë. 2 Terry F. cdokarakteristikë humane. i lejon ata të sigurohen për shëndetin e fëmijës dhe të bëjnë kujdes.në fakt. inteligjencën si dhe karakteristikat e personalitetit të tilla si turpi. Madje. gjatësinë. Njohuritë në rritje.Planifikimi.peshën.Cdo qelizë e trupit human përmban një kopje të materialit gjenetik origjinal tëtragsëguar nga prindërit gjatë koncepcionit dhe të organizuar në një mjedisinstruksionesh unike në zigote. në mbajtjen e dietës ose përdorimin e mjekimeve. ndërsa rritja efëmijëve si detyrë që duhet përmbushur vetëm nga gruaja. Scott A. për familjen buronte nga niveli kultural i asaj kohe. Marshall M. Ndryshimet midis zigotës dhenjë të posalinduri janë të qarta dhe shumë të gjëra. nga ngjyra e flokëve e deri tek tipi i gjakut. nga kujtesa e deri tek temperamenti.Psikologjia e Fëmijës  Shkenca Moderne Ross Vasta.Genet kontrollojnë zhvillimin e elementeve kimike. i bën këta të fundit të parashikojnë se si mund tëndikojë familja dhe faktorët e tjerë tek fëmija e ardhshëm. nga numri ikëmbës e deri tek forma e zemrës.Sot ka ndryshuar kuptimi për familjen dhe fëmijët. prindërit janë bërë më tëndërgjegjshëm për mirërritjen dhe edukimin e fëmijëve. është endikuar. të gjitha karakteristika që përcaktojnë individin epaprësëritshëm. kur një spermë fertilizon një vezore për tëprodhuar një zigotë (një qelizë vezore të fertilizuar) 2 . Virtualisht. prodhojnëorganet dhe sistemet e reagimit biologjik.qëdo të ndikojnë në zhvillimin e personit për tërë jetën në vazhdim. Haith. mbase jo e përcaktuar. Gjithashtu. ngjyrën e syve. agresivitetidhe forca . fëmijët sot nuk perceptohen më si cështjeekonomike për familjet e tyre. Pettijohn Psikologjia  Një hyrje koncize (Botimi i dytë) Tiranë 1996 faqja 7 . le të njihemi me ndërveprimin gjenetik që ndodh gjatëkoncepcionit dhe zhvillimet biologjike që vihen në lëvizje me të. për të qënë "pjellor dhe ishumuar".Nën këtë presion kultural. Ndërkohë.Geni është njësia bazë e trahëgimisë. Fenotipi përfshin seksin.genet dhe kromozomet . kur të rriten. 4. i cili është shumica e karakteristikave tëvëzhgueshme të një individi.

(me përjashtim të qelizave).22 ciftet e kromozomeve quhen autosome. të cilat shkaktuan reaksionet fiziologjike të domosdoshme për të zhvilluar në një mënyrë përfundimtare ngjyrën esyve dhe inteligjencën tonë. ka 23 cifte kromozomesh. Nëse janë prezente dy gene recesice. çdo qelizë në trupin e njeriut.Shumica e karakteristikave të trashëguara janë poligenetike. për të trashëguargene recesive të dëmshme. 5.e. kontrollon edhe shumë procese të tjera. atëherë fenotipi shprehet nëformën recesive të karakteristikave. 23 prej të cilave vijnë prej nënës dhe 23 të tjera prej babait.Cifti i 23-të i kromozomeve. qelizat anë vetëm 23 kromozome. Cdo person ka një kombinim unik genesh.është sperma ajo që përcakton gjenetikisht seksin e fëmijës. Ne kohën e ngjizjes. Në fakt ajo që ne trashëguam me të vërtet ishin genet. një person i cili trashëgon njëgen dominant. duke përfshirë edhe genin e verbërisë ndaj ngjyrave(Daltonizmin). 6 bashkohen me 23 kromozomet e spermës për të formuar zigotën ose vezën efertilizuar e cila ka kështu 46 kromozome 4 .Meshkujt trashëgojnë një kromozom X nga nëna e tyre dhe kështu përmes X tëlidhur me trashëgiminë. me një përjashtim tërëndësishëm. gjithsej 46 kromozome. Për kete arsye në procesin e ngjizjes. ata kanë një shans më të madh se femrat. inteligjenca dhegjatësia. duke krijuar dy zigota me gene identike. Ato përmbajnë gene të cilat rregullojnëprocese dhe karakteristika të ndryshme trupore si ngjyra e syve. Binjakët monozigotë(identik). Megjithatë.teve biokimike që të mund të prodhohenristikat përfundimtare të individit. Genet mund të ndërveprojnë nëshumë mënyra. vezët mbartin gjithmonë një kromozom X. Kur qelizat e seksit formohen nënjë proces të quajtur meiosis.Në këtë mënyrë në cdo qelizë të trupit tonë ne ruajmë një numër të qëndrueshëmprej 46 kromozomesh. 23 kromozomet e vezës. përcakton seksin ose gjininë e individit. përvec atij tëpërcaktimit të seksit. më tepër rezultat indërveprimit të shumë geneve se sa i një cifti të vetëm. Në tipin më të thjeshtë të trashëguar. Për t  u formuar cdo tipar fizik ose karakteristikë esjelljes është i domosdoshëm .Cifti i 23-të. Në gene janë të vendosura kromozomet. janë formuar nga një zigotë që ndahet në dy. ndërsasperma mund të mbart një kromozom X ose Y.urën . TRASHËGIMIA DHE MJEDISI Shpesh ne themi se "trashëgoj sytë e babait" ose "inteligjencën e nënës  .

Genet. Në vend të kësaj ky kimikat shndërrohet në një helm për trurin. trashëgimia 4 Liljana Recka PSIKOLOGJIA E ZHVILLIMIT TIRANË 200 5 faqja 2 6 . por përmesrrugëve biokimike (që shpien përfundimisht në funksionimin e muskujve. rezultat indërveprimit të ndikimeve gjenetike dhe ambientale.shumica e bebeve nuk do të trashëgojnë kombinimin e geneve që rezultojnë në njëdefekt serioz gjenetik. në një produkt tëpadëmshëm. shkaktohet nga një gen i vetëm recesiv. qëshpie në prapambetje të rëndë mëndore. Por personi mund të ketë gjithashtu edhe genin për albinizëm icili shpie në mungesën e ngjyrimit. Mendohet se. Ky shembull ilustron faktin që zhvillimi i një tipari fizik të tillësi ngjyra e syve.Shumica e karakteristikave fizike dhe psikologjike. Nga ana tjetër cdo individ mbart disa gene përsëmundje gjenetike ose hendikap. i cili parandalon reaksionet normale biokimike në trup.Duket qartë se zhvillimi i tipareve individuale mund të jenë edhe më kompleks përarsye se mjedisi i jashtëm bashkëvepron me mekanizmat fiziologjikë të trupit. gjendraveendokrine dhe organeve të shqisave). një individ që trashëgoi genet për tiparin fizik të syrit ngjyrë kafe. ndërsa ambientipriret të ketë më tepër ndikim kur individi rritet. P. mund të humbasin kontrollin për të zhvilluarreaksionet e caktuara fiziologjikë në organizëm. 6. ANORMALITETET GJENETIKE DHE KROMOZOMALE Në zhvillimin e individit mund të shfaqen anormalitete me prejardhje gjenetike osekromozomale.Kjo mund të kuptohet më mirë duke ju referuar një anormaliteti në përbërjen kimiketë trupit. Çifti i 21 ka një kromozom tepër i cili rezulton me sindromën e Daunit . Fenilketonuria. varet nga bashkëveprimi i trashëgimisë dhe mekanizmavefiziologjikë të mjedisit të brendshëm të trupit. për sa kohë këto gene janë recesivedhe shumica e sëmundjeve të përfshira janë poligjenetike ose shumëfaktoriale. katë ngjarë që ta zhvillojë këtë tipar në sajë të reaksioneve të ndryshme fiziologjike tëdrejtuara nga genet. Për këtë arsye. zhvillimiintelektual i fëmijës bëhet normalisht. 7 priret të ketë një ndikim më të madh në vitet e herëshme të jetës.sh. Sidoqoftë. ndodh kur trupi nuk është i aftë ta konvertojë një kimikat (fenilalanina). duke përfshirë këtu edhe mungesën e ngjyrimit të syrit. Shkencëtarët kanë treguar se kur ky difekt zbulohet herët dhe kur nga dieta ushqimore e fëmijës përjashtohet fenilalanina. të cilat ndikojnë në mënyrë jo të drejtpërdrejt. gjë që mund të shkaktojë prapambetje mendore. që gjendet në disa proteina ushqimore.bashkëveprimi i ndikimeve të trashëgimisë dhemjedisit. janë shumefaktorëshe. personi mund të mos ketë sy ngjyrë kafe edhe pse genet përkëtë janë të pranishme. Figura 4. Fenilketonuria.

studimet e fundit kanë provuar se pirja e duhanit gjatë shtatzanisë mund tëcojë në lindjen e parakohshme. ose shtresa e mesme do të formojë muskujt. sepse gjatë kësaj periudhe ngacmuesit e jashtëm mund të ndikojnëfuqishëm në shtatzani. gjakun dhe kockat. Heroina mund të shkaktojë rritje të vonuar dhe simptomat e tëqënit i vetmuar. Kohët e fundit është zbuluar se virusi i Sidës infekton fëmijët e . Kur njëkromozom ekstra i bashkangjitet ciftit të 21-të.Duhet të jetë e qartë se nëse ne këtë stad të zhvillimit prenatal. shumë organe të mbrendshmedhe sistemin endokrin.Ndërsa Endoderma do të formojë traktin digjestiv. do të ndodhte dickae keqe. Gjatë kësaj kohe. sistemin nervordhe lëkurën.Psh.Ektoderma ose shtresa e jashtme. nervat dhe gjendrat endokrine). shkaktohet Sindroma Daun.Psikologët e zhvillimit janë të interesuar për zhvillimin prenatal. të mos marrë rreze X tëtepërta. konsiderohen si njëperiudhë kritike. është rritja e një individi prej ngjizjes deri në lindje. Shumica e këtyre difekteve përfshijnë kromozomet seksuale. Stadi embrionik zgjat prej kohës që zigota vendoset në uterus. muskujt. ZHVILLIMI PRENATAL DHE PERIUDHAT KRYESORE TË KËTIJZHVILLIMI Zhvillimi prental (para lindjes). formohen tre shtresa të vecanta të qelizës. sepse gjatë muajvepërpara lindjes fillojnë të rriten dhe zhvillohen komponentët e ndryshëm tësistemeve të reagimit biologjik (shqisat. Tre muajt e parë te shtatzanisë të quajtura tremujori i parë. Stadi zigotës zgjat rreth dy javë. mund të kishte pasoja të rënda. 7. Madje edhedoza të mëdha të disa lloje vitaminash mund të sjellin probleme. ajo lëviz poshtë nëpër tubinfallopian që të vendoset te muri i uterusit. sepse cdonjëri prej këtyre ngacmuesve të jashtëm mund të prish zhvilliminnormal. të mos përdor ilace pa lejen e mjekut. Kur zigota ndahet. prapambetje mendore oselindje nën peshë.Qeliza vezore fillon të ndahet menjëherë apo fertilizohet. Nëna duhet të jetë vecanërisht e kujdesshme ndajsëmundjeve ngjitëse.8 Anormalitetet kromozomale ndodhin kur zigota ka më pak ose më shumëkromozome. do të formojë sistemin shqisor.Mesoderma. Ndërsa fëmijët e lindur prej nënave alkoolike mundtë kenë sindromën fetale alkolike dhe dëmtime në tru. Streptomicina mund të shkaktojë humbjen e dëgjimit. gjer rreth 7 javë pasngjizjes.

palindur. Gjer në këtë kohë. Nëse kromozomet XY janë tëpranishme gjatë kësaj kohe. Diferencimi seksual bëhet gjatë javës së shtatë të shtatzanisë. tëgjitha embrionet kanë struktura riprodhuese të njëjta. gonadat (gjëndrat riprodhuese) e padiferencuara bëhentestikuj. të cilat prodhojnë hormonin mashkullor testosteron. Testosteroni bën që të .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful