You are on page 1of 233

BLMSEL MAKALE NASIL YAZILIR, NASIL YAYIMLANIR?

ROBERT A. DAY

Glay eviri:

Akar Altay

TBiTAK

TBTAK YAYINLARI Bilgi Dizisi

TBITAK Yayinlan / Bilgi Dizisi6

Bilimsel Makale Nasil Yazahr, Nasrl Yaytmlamr? How to Wdte and Pubbsh A Scientryic Paper

Robert A. Day

Glay Akar Altay eviri;

1979, 1983, 1988, 1994 Robert A. Day Trkiye Bilimsel ve Teknik Aragttrma Kurumu, 1996

Oryx Press'in izni ile. Bu kitabin tm haklar sakladir. Yazi ve grsel malzemeler, izin almmadan tmyle veya losmen yayimlanama2. ISBN 975 403 175 4
-

Ilk basum Arahk 1996'da yap11an BilimselMakaleNasd Yazrbr, Nasd Yayrmlamr? bugne kadar 20.000 adet basilmigttr.
Aralik Nisan 3. Basim Arahk 4. Basim Agustos Ocak 5. Basim 6. Basim Arahk 7. Basim Ocak Mart 8. Basim 1. Basim 2. Basim 1996 1997 1997 1998 2000 2000 2001 2003

(2000adet) adet) (2000 adet) (2000 adet) (2000 adet) (2000 adet) (5000 adet) (5000 adet) (5000

Yaymlar

Ye

Tanitim Daire Bagkam

efik Kahramankaptan I letme Mdr M. Kemal Bastancioglu


Kapak Tasanmi Cemal Tngr

TBlTAK Yaymlar ve Tanittm Daire Bagkanhgi Atatrk Bulvari No:221 Kavakhdere06100 Ankara Tel: (312) 33 21 Faks: (312)427 13 36 427 e-posta: kitap@tubitak.gov.tr

Intemet; kitap.tubitak.gov.tr
TBlTAK Matbaasi
-

Ankara

A. M. Cell Sengr'n* nsz


Bir mermi veya havdisi bir bagkasina aktarmak, ilk bakigta ok basit ve zel bir egitim gerektirmeden yapilabilecek bir is gibi gzkr. Bu dgncenin ne kadar yanh; oldugunu, ben en arpici bir gekilde, beg yagmdaki oglum babaannesiyle telefonda konuqurken grdm: Parmagiyla duvarda birbirinin stnde duran Bremen m1zikacilarinm resmini gstererek "Bak, babaanne, onlar var ya, artik Bremen'e gitmeyecekler, ormanda bulduklan evde oturacaklar, nk h1rsizlar kati" diyordu. Bunu yaparken, telefon hattimn br ucunda olan babaannesinin duvardaki resmi grmesine bahsettigini bu konudan hangi kendisinin olmadigun, imkn hirsizlarla evin ne iligkisi sylediklerinden 1karmasmm zor olacag1m, oldugundan habersiz oldugunu dgnemiyordu. 13abaannesine bu konuda hazirlayici temel bilgi vermedigi gibi, takdim gekli de babaannesinin onun neyi gsterdigini bilmesine engel teykil ediyordu. Bu merm ve havdis tebligindeki g1gn bir bagka tezahrn niversitede yaptigim yaz1h imtihanlarda her yll gryorum. Imtihankgidi sahibinin yazdig1baz1 cmle ve kelimelerden, sorunun cevabim belki bilebilecegini, ancak bunu yazdiklarmdan ikarnamn mmkn olmadigim tesbit ettikten sonra, kendsini aginp konugtugumda; bazan cevabi bildigi halde, ifadede glk ekmi oldugunu gryorum. Nihayet, muhtelif dzeylerde jeolog, cografyaci veya jeofizikiolarak aragtirma yapan meslektaglanma yaptiklan aragtirmalari uluslararasi dzeyde niin duyurmadiklanm sordugumda, igte bunu yazamiyoruz" oluyor. "Niin aldigim en yaygm cevap, ise hi tatminkr bir cevap alabildigimi yazamlyorsunuz?" sorusuna hatirlamtyorum.
"biz

Telefonda, grendigi masah babaannesine anlatamayan beg yagmdaki oglum, imtihanda, vermek istedigi cevabmi ifadeden ciz grenci ve bulgusunu yayma dkmekte zorlanan bilimcinin dertleri ortakt1r. Her biri, bir
Avrupa Bilimler Akademisi ve TBA Asl yesi

III

havdisi nasil teblig edecegini bilememektedir. Bir havdisi duyurmaya yeltenirken, yapilmasi gereken ilk iq bahis konusu havdis bagkasma sunulmaga deger mi degmez mi, bunu bilmege ahymakt1r. Gazete haberciliginin temel ilkesi kabul edilen kpek bir adam11sirmigsa, bunun haber degeri yoktur, ama adam kpegi 1sirmigsa bu haberdir", bu basit soruyu dile getirir. Bilimde, yaym yapilacak konu gzden geirilerek, duyurulmasi arzu edilen bulgunun duyurulmaga deger olup olmadig1 nceden dgnlr. Bunu dgnmek demek, iinde yaym yapilacak konunun gnk uluslararasi dzeyinden detayh bir gekilde haberdar olmak o demektir. Bulgu duyurulmaga deger bulunursa, bunu belli bir dzende sunmahdir. Bu dzeni bilebilmek ise tecrbe, belki daha genel bir terimle gerektirir. Bulgu hergeyden evvel, daha nce bilinenlerin olugturdugu rgnn iine yerleptirilmelidir. Dolayis1yla bu rg uzman okuyucuyu sikmayacak, ancak konu digmdaki bir bilimciye de tatminkr bilgi verebilecek gekilde muhtasar tanitilmal1dir. Bu tanitma kismmm nemli gelerinden biri de yaym yapilacak konuda abganlann son y111arda geligtirdikleri kendilerine has terim ve cmleciklerden olugan, k1smen yeni bir sylemi, kismen de yeni terimlerden olugankelime haznesini ieren dildir". Bahis konusu dil, yenikavramlar geligirken bymg olup, mermm ok daha kisa metinle anlatilmasim saglar ve yazarm, bu konuda ahganlarm olugturdugu gaynresm yesi olup olmadigmi belirler. Her ne kadar Robert A. Day ngilizcesijargon olarak evrilebilecek bu zel dili kullanmamaya gayret edilmesini neriyorsa da (Blm 28) makaleyi tenkid edecek olan hakem, en yaygin gekilde kullamlan dilden hareketle kulp digi makaleleri genellikle daha ince bir szgeten geirir! Ancak gerekten o yesi olmadan ve kullamlan dili anlamadan, gsterig mahiyetinde, birka terimini veya sylem parac1klanm kullanmaga kalkmak, yazarm cehleti hakkmda en saglam ipulanm olugturacagi iin, aslmda bulgulan iyi olan bir makaleye bagtan kt gzle bak1Imasma neden olabilir.
"bir "grg" "zel "kulbn" "kulbn"

Yazann ve/veya yaym ynetmeninin bilime bakig1 bazan makelenin en ince detaylanm dah etkiler. rneginsrekli nc tekil gahs1 kullanan yazar, ("bu makalenin yazan gunu gunu dgnmektedir" veya gu dgnlmektedir" geklinde), diyattan olan matematik yntemlerinin veya yaygm bilinen aksiyomlann takdimi gibi haller d1;mda, genellikle bilerek veya bilmeden bilimde gzlemciyi tamamen aradan ikararak nesnellige ulagilabilecegini zanneden demode Baconvri bir am irisizmin etkisindedir. Bu ifde tarzmm kkenini bilmek ve bazan b makaledeki orjinalligi rtebileceginin bilincinde olmak, bazi dergilerde enel ve kati bir yaz1m
"gu

ahis" kullammmda israr edecek yaym politikasi haline gelmig olan ynetmenine direnebilmenin tek yoludur. Bilimsel makale yazimmdaki gahista yazmanm" nereden uluslararasi garipliklerin en yaygim olan tredigi bilinmedigi takdirde (ki elinizde tuttugunuz eserin yazan Robert A. Day'in de bunu bilmedigi grlyor), ya yazar yaym ynetmenine yetki vererek ifdenin degigmesine ve bu ekilde orjinalliginin kaybma (bilmeden) bakildigmda inatlagma olarak razi olut veya yaym ynetmeni ile digtan yorumlanabilecek bir tatsizhk yaganir. Bu kk rnek, bilimsel makale yazimmda kullamlan ifde tarzlarimn bile yer yer derin tarihsel ve felseff kkleri oldugunu, bunlan kullanmak istemeyen bir yazarin bunlan bilmesi gerektigini gsterir. Makale yazmak, bilimsel bir teblig vermek, bir bilimsel poster hazirlamak trnden ilk bakigta teknigi pek basit grnen igler, detayh bir gekilde dgnldklerinde-elinizdeki kitapta ok aik bir gekilde gsterildigi gibi-sayisi ok kabank ufak detaylardan olugtuklan grlr. Tecrbesiz ve bilimci, bu detaylan genellikle aci yoldan, pek kolay zannettigi ilk denemesi sabote edilince grenir. detaylar tarafmdan nemsemedigi Elinizdeki kitabm belki de en faydah yam, makale yazmak, teblig vermek, bir k11avuz poster hazirlamak gibi iglere kalkigan bir bilimciye detayh olmasmdadir. Burada bir makale nas11 yaz1hnn veya bir teblig nas11 hazirlamnn reetesini vermek niyetinde degilim. Elinizde tuttugunuz eser bu grevi yerine getirmek iin yazilmigt1r. Ancak yukaridaki paragraflarda ve makale yazmamn belli bir sylediklerim, egitimden gemeden, gerektirdigini; bu terbiyeyi almadan, onun gerektirdigi herhangi bir aragtmcmm bilimsel makale kaleme almasmm zor oldugunu vurgulamak iindir. Makaleyi yazarken bilinmesi gerekenler, genel bir mantik silsilesi iinde bilgi takdim kahbma ilveten, uluslararasi bilim camisi tarafmdan olugturulmug, pek ogu yazilmamig, ahgkan11k ve dedigi matrisi kurallardan olugur. Bu, Thomas Kuhn'un okunun bir parasidir ve genellikle bir bilimsel paradigma (bununasil tammlarsantz tammlayin) evresinde kmelenmig olan bilimcileri birbirine baglayan baglardan birini teykil eder. Bu paradigma evevesinde yaym yapmak da, o paradigmay1 devirmek iin yaym yapmak da, bahis konusu disiplinin matrisinin elemanlarmin bilinmesini, hatt bunlarm bazilarinda meleke shibi olunmasim gerektirir,
"nc

"nc

"terbiye"

"grg"

"disiplinin

Kuhn, T.S., 1977, Second thoughts on paradigms: The Essential Tension'da, s. 307, dipnot 16 (the

Trkiye bilimcilerinin en byk sikmtisi hergeyden nce bu disiplin matrisi ve ortak tarihsel/felsef/bilimsel degerler kmesi iine dahil olamamaktir. uluslararasi bilim diline yabancihk, zellikle sonra uluslararasi bilim topluluguna uzakhk, yerli geleneklerimizin hibirinin riesnel ve eleytirel, akilci bilimsel dgnceye bizi hazirlamamig olmasi, makale gerektirdigi bilgi yazmamn ulagmamizi ve disipline zorlatirmaktadir. igin tabi ki en fecsi, pek azimizm bu derin cehletimizin farkmda olmasidir. Hatt doktorasim bile yurt digmda yapip geri dnmg pek ok bilimcimizin uluslararasi dergilere gnderdigi makalelerin hakemligini yaparken bilimsel makale yazma becerisinin aram1zda ne derece ndirattan oldugunu grp hl ve sik sik hayret ve zntye bogulurum. Bunun neden byle oldugunu dgnp aragtmrken, Trkiye'nin gu anda en nde gelen bilimcilerinden biri bana kendisinin hocasimn neslinden gzde bir hocanm yazdigi bir makaleyi gsterdi. O makalede gu cmleyi hi unutmuyorum mhendis Metin, byle bir kprnn detayh hesaplanm yapnngti". Ne mhendisin" kim oldugunun ne de yapildigi sylenilen hesaplann nerede bulunabileceginin en kk bir igretini dah iermeyen bu komik cmle, maalesef ok yakunmizdaki bir dnemin bilimsel yazi disiplini anlayigim pek fec bir ekilde yzmze vurmaktadir. Pek ok igte oldugu gibi, bilimsel makale yazma konusunda da bir egitimin gerek1i oldugununun pek azimiz farkinday1z. Bu nedenle cidd dergilerden makalesi reddedilen bazi Trk bilimcileri, bizim yazilanmiz1 basmazlar", diganda da bu igler dost ahbap igidir", parayi bak nasil basiyorlar" gibi gln, gln oldugu kadar da bunlan syleyenin dnyadan ne derece kopuk, ne derece zavalh bir birey oldugunu dolayisiyla Trk bilim cmismm kalitesine ne fec etkiler yaptigini gsteren z1rvaliklar1 ifde edebilmektedir.
"bilimsel" "bizim "bizim
"zaten "canim

"bastir

Bu kitabm aslmda konusu d1mda olan, fakat yaratmak istedigi etkiyi derinden etkileyen bir bagka husus da, bilimciler arasindaki yaygm bilgi ve grg eksik1iginin, yer yer aynen, yer yer de dozu artmig bir, Trkiye'yi idare edenlerin hemen tamammi karakterize etmesidir. Trkiye'den sik sik yurt digina bilimsel toplanti izlemeye gnderilmeyen, ktphaneleri dergi grmeyen bilimciler, TBTAK'm verdigi tegviklerle yetinmek zorunda kalmaktadirlar. En st dzeyi 400 ABD dolarmi agmayan bu mtevzi tegvik zaten parasizhktan beli bkk Trk bilimcisine hafif bir nefes aldirmaktan ok uzaktir. Ancak TBTAK'tan fedakrca yaptig1 bu yardimdan fazlasi zaten beklenmez. Gen Trkiye Bilimler Akademisi'nin yelerine yaptig1 aragtmna yardimi ise sorumsuz ve bilgisiz hkmetlerin
VI

gkilde

marifeti sonucu ayhk 135 ABD dolar gibi komik bir rakama inmigtir. Demografik bask1yi oy korkusu gzlklerinden grp akilsiz bir epitlik olugundan akitarak, zm, say11ari artan, ancak niteliklerinin, birakm uluslararasi dzeyde olmay1, niversite kavramma bir hakaret haline gelmig kurmakta arayan politikacilarla; kipisel ikarlanm oldugu artik tamnamaz dzeye indirilmesinde gretim yeligi standartlarrun grmekte olan niversite mensuplarimn ortak abalan sonucu kkten ifls etmig olan Trk yksekgretimi ve aragtirma gc halkm gznde de tm saygmhmi yitirmigtir. Bu durumda Trk aragtincisma kim, hangi dayanaga yaslanarak destek verebilecek, onun grgsnn artmasma yardim edebilecektir? Igtebu noktada yanhz ve yanhz acimasiz sekinci bir yntem, grgl, bilgili, elinizde tuttugunuz bu kitabin hakkim vererek yararlanabilecek bilimcileri ortaya ikarabilir. Elinizdeki eser, kanaatimce Trk bilimcilerin uluslararasi bilimsel nemli iletigim teknigi konusundaki egitimine bugne kadar yapilmig en makale katkidir. Kitabm ngilizce, daha dogrusu Amerikanca bilimsel yazmak iin bir kilavuz oldugu, elinizdeki eserin de bir uyarlama degil, bir kullanabilmek tercme oldugunu gzden uzak tutmayimz. Yani bu kitab1 iin ngilizce bilmek gerekmektedir, yle mi (kitabmiine serpigtirilmi, edilmemig Ingilizce'ninkullannnina rnek olugturan ve dolayisiyla tercme cmleler insana bunu dgndrebilir)?Burada okuyucu gu soruyu sorabilir: "Ingilizcebilsem, ne diye bir tercmeyi okuyayim? Gider orijinalini ahnm". evvel, ngilizce Bu soruya verilecek cevap ok ynldr: Hergeyden leminin digmda bir bilmeyen bir bilimci de, ngilizce bilen fakat bilim dostun yardimiyla ngilizce bir makale haz1rlayabilir. Bu kitap, byle bir ortakhkta, ortaklarm aym dili konugmasmi saglar ve her ikisine de yol gsterir. Sonra, Ingilizce'yi rahat okuyamadig1 halde, byk bir abayla ngilizceyazan (ve yayrmlatan ve g1pta edilecek uluslararas; atitlar alan!) kipilere de elinizdeki kitap yardimci saygm Trk bilimciler tamnm. Bu olacaktir. Nihayet, ngilizce bilmeyen grenci, gnn birinde Ingilizce grenecegini ve bilimsel makale retecegini dgnerek bu kitabm temel almdigi bir lisans dersi grerek, grgsn arttiracaktir. Hatta, faklte blmlerinde poster, slayt gibi grsel malzeme yap1mma yardimci olan teknisyenler dah bu eserin tercmesinden bir taneyi kitaphklannda bulundurmayi faydah bulacaklardir. Bilhassa yazi yazma egitimi geleneginin orta gretimde Avrupa'dakine Devletleri'nde buna benzer pek nazaran daha zaylf oldugu Amerika Birlegik ok eserler yaymlanmigtir. Genelde bir yaz1h belge olugturma konusundan
"niversiteler"

VH

14. baskisi 1993), dar bir disiplinde (r. 1984 y11mdaAmerikan Jeoloji Enstits tarafmdan yaymlanan kk Geowriting veya Birlegik Devletler Jeoloji Servis'nin belirli araliklarla yenibaskilanm yaymladig1 Suggestions to Authors of the Reports of the United States Geological Survey) genig bir yelpazeye yayllan by k11avuzlar, gnmzn en geligmig bilimsel iletigim agmm gbeginde bulunan bir lkede bile, bilimsel yaym yapmanm ciddiyetle grenilmesi gereken bir iq oldugunun kadar yaygm olarak ne bilindiginin bir gstergesidir. Btn bunlara ragmen Amerika, yaza yazma becerisinde, genelde okuma ahgkanhgimn Avrupa'daki kadar yaygm olmamasmdan tr, Avrupa'nm gerisindedir. Robert A. Ra.y'i-udagi-lig kullaman hakkmda verdigi ve Amerikanca tahrir~ da standartlagnug olan bazi tavsiyeleri gereksiz, hatt hath bulmama ragmen, bunlann genelde pek faydah bir eserde gzard1 edilebilecek detaylar oldugunun da bilincindeyim, zira Avrupa kadar gzel yazamayan Amerika, Avrupa'dan ok daha fazla ve ok daha ierik zengin bilimsel makale retebilmektedir! mid ederim ki, Saym Prof. Dr. Glay Agkar Altay'm kendi bilimsel ahyma zamanlarmdan fedakrhk ederek gzel bir Trke ve akica bir us1pla dilimize kazandirdigi, ashnda tercmesi fevkalde zor olan bu nemli kitap her bilimcimizin kipisel kitaphgmm bir kgesinde kendisine bir yer edinsin, niversitelerimizde bu kitabi temel alan bir ders, semeli de olsa bulunsun, niversitelerimizin, bilimsel yaym yapma durumunda olan kamu kuruluglanmizm ktphaneleri bu eserden mmkn oldugu kadar bol miktarda bulundurarak bunu bagvuru kitab1 olarak okuyuculanmn kullammina sunsunlar ve her bilimsel disiplin kendi dalmda uygar lemde bu konuda yazilmig olan brogr ve kitaplari edinerek onlan da Trkemize kazandirmamn yollanm bulsun. Unutmayahm, yazma yetenegimiz ve terbiyemiz, yazdika geligecektir. Yalmz bu nsz unu vurgulamadan bitiremeyecegim: Her bilimsel makale, her tr bilimsel yazi, bir bilginin dgnce ile yogurularak olugturdugu hamurun kahplanmig geklidir. O hamur olmadan, yalnizca kalibm herhangi bir rn ortaya 1karmayacag1 aik geregini, aynm beyni olsa dah burada tekrar etmegi bir grev bilirim.
makale ve rapor yazmaya kadar

(r. The Chicago Manual

of Style,

A. M. Cell Sengr

Vm

nsz evirenin
Bilimsel bir makalenin yazimi ve yay1mlanmasi konusunda ngilizce pek ok kitap arasmda Robert A. Day'in 1979'dan beri ISI Press (Institute for Scientific Information), The Oryx Press ve son olarak da Cambridge University Press tarafmdan drdnc baskisi yapilmig olan bu son derece etkileyici eserini ilk grdgm ve sayfalarma gz gezdirdigim anda nas11 bir sevin duygusu yagadigimi anlatamam. Saninm buna asil neden, pek ok meslektagim gibi benim de yagamig oldugum zorluklarin nihayet dile getirilmig olmasim grmenin rahathgiydi. Daha sonra kitabi okudugumda, eglendirici bir slup ile ele ahndigm1 son derece ciddi konulann samimi ve grdm. Gen bilim adamlanna da en kisa zamanda aktanlmasi gerektigi fikri ortaya 1kmakta gecikmedi. Zira, lkemizde lisansst dzeyde giderek artan egitim abalarmi destekleyecek olan bu tr yaymlann yetersizligi, yine bu konudaki yurtdigi yaymlarla kargilagtinldigmda inam1maz derecedeydi. Bilimsel ahymalarin yayimlanmasi geregi ve beklentisi, ok temel ilkeleri iinde toplayan yol gsterici kitaplarla ve hatta derslerle desteklense iyi olmaz m1ydi? (Bilimsel aragt1rmamn gayesi ilk Kitabm nszndeki yaymdir) ve daha sonraki arpici ifadelerin bir yaraya derinden parmak bilimsel yaymlardaki greceli bastigmi yinelemek istiyorum. lkemizdeki bilim yapilamlyacagi" gereginin benimsenmemesi azligm; yanmda, bilimsel yazimm nas11olacaginm bir trl niversitelerimizde ele yay1mlanmig bir almmamasindan kaynaklandigma iyice inandim. ahymay1, lkemizdeki bilim makale ile sonuland1rmak ok zordu ve bu k1sir dng yagammi, her gen bilim adamlyla yeniden yaganmak zere kiskacina almigti. Kitabm evirisinin igte tam bu noktada yararh bir aba olacagmi dgndm. Ama, niversitelerimizde ve AR-GE kurulu1arim1zda bilimsel aligmalar yapan gen bilim adamlanna ulusal ve uluslararasi dergilerde cesaretle yaym yapmaya zendirecek, gvenle yazmalanm saglayacak ve sempati duyacaklari bir kitaptan yararlandirmay1 saglamakt1r.
.cmlenin

"yaymsiz

IX

Oncelikle, kitabi bana tamtan ve gen bilim adamlarmm nyargisiz ve uluslararasi dzeyde yetigtirilmesi iin abalarmi byk bir itenlikle takdir ettigim ve izledigim, gerek bir bilimadami ve degerlendirmeci Prof.Dr. M. Cengiz Dkmeci'ye minnettarim. Kitap gen bilim adamlari iin bir baglang1 olacaksa, bu kitabm sunuqunu da, bilimsel yayinlariyla uluslararasi lt en st dzeyde gerekleptirmig olan, en gen TBITAK bilim dl sahibi Prof.Dr. A. M. Celal Sengr yazmahydi. Kendisine, bu abay1 destekleyen sunug yazisi iin tegekkr etmeyi bor biliyorum. Kitabm evirisinin hazirlanigi sirasmda bana inan1a destek olan ve sabir gsteren, annem Macide Altay ile oglum Kemal Akar'a; tablolari ve gekilleri bilgisayarda zenle hazirlayan ve son dzeltmeleri yapan grencim Kemal Burak Hanoglu'na, metni byk bir zen ve sabirla bilgisayarda yazan, yayima hazir hle getiren Ayge Aydemir'e en iten tegekkrlerimi

sunarim.
Kitabm, bilim yazimi ile ugragan, bunun zorlugunu yagamig ve bilimin yayimlanmas1n1n nemine inanan tm aragt1rmac11arakolayhk saglamasm1 itenlikle diliyorum.

Prof.Dr. Glay Akar Altay Begiktag, istanbul, 1996

indekiler
A. M. Cell

gengr'nnsz

in

Onsz evirenin Yazarm

1x

nsz

xv

Yazann Tegekkr

xx1

Blm 1.
Bilimsel Yazim Nedir?
.

Blm 2.
Bilimsel Yazimin Kkeni
.. ... ..

Blm 3.
Bilimsel Makale Nedir?
..

Blm 4.
Baghk Nasil Hazirlamr? 17

Blm 5.
Yazarlar ve Adresleri Nasil Siralamr? 23

Blm 6. Kisa zetNasil Hazirlamr?

..........

31

XI

Blm 7.
Girig Nasil Yazihr?
.......

35

Blm 8.
Malzeme ve Yntemler Blm Nas11Yazilir?
.

39

Blm 9.
Sonular Nasil Yazihr?......-.........
.

45

Blm 10.
Tart1ma Nasil Yazilir?
..........-...

49

Blm 11.
Tegekkr Nasil fade Edilir?
.. .. .

53

Blm 12.
Kaynaklara Nasil Atif Yapilir?
... ..........

55

Blm 13.
Etkin Bir Tablo Nasil Tasarlamr?
..-............

63
73

Blm 14.
Etkin Gsterilimler Nasil Haz1rlamr?
.....................

Blm 15.
Metin Daktiloda Nasil Yazhr?
...... ......

89
97

Blm 16.
Yazih Metin Nereye ve Nasil Sunulur?...............
...

Blm 17.
Degerlendirme lemi (Editrlerle Nasil letigimKurulur?).....
105

Blm 18.
Yay1mlama Sreci (Dzeltmelerle Nasil Baedilir?).........
...........

119

Blm 19.
Tekil Kopyalar Nasil Ismarlamr ve Kullamlir?..........-..........
XII
.

129

Blm 20.
Bir Tarama/Degerlendirme Makalesi Nasil Yazilir?
. .

135

Blm 21.
Bir Konferans Raporu Nasil Yaz1hr?
... .... .

141

Blm 22.
Kitap Degerlendirmesi Nasil Yaz1hr?
..... .. .

145

Blm 23.
Tez Nasil Yazilir?..................
. .

151

Blm 24.
Bir Makale Szl Olarak Nasil Sunulur?
.... ....... .

155

Blm 25.
Poster Nasil Haz1rlan1r?.
..... .... .

159

Blm 26.
Ahlk, Haklar ve Izinler.
... .

163

Blm 27.
ngilizce'ninDogruve Yanlig Kullammi
........ ............

169

Blm 28.
Jargon'dan Uzak Durmak...
.... ..............

185

Blm 29.
Kisaltmalar Nasil ve Ne Zaman Kullanihr?.....

193

Kigisel Bir

Blm 30. zet

.........

197

Ek 1.
Bazi Dergilerin Baghklarinm Kisaltmalari.....................
.....

201

Ek 2.
Tablo Baghklarmda Tammlanmaks1zm Kullamlabilen Kisaltmalar
............ ............. .

205
XIH

Ek 3.
Stil ve Yazimda

okYapilan

Hatalar

......

207

Ek 4.
Uzak Durulacak Kelimeler ve ifadeler
.......

211

Ek 5.
SI (Systeme International) Birimleri in ntakilar e v Kisaltmalar
........

217

Ek6.
Kabul Edilmi Kisaltmalar ve Semboller
--.. . .......

219
..

Kaynaklar
Teknik Terim Szlg
---

...

221 227

----

XIV

Yazann

nsz
Sir James Bande

nasil Grnen o ki, bilim adam1, tam gimdi syleyecek bir yeyi olan ve bana syIeyecegini de bihneyen yegne kipidir.

00 0
Bilimsel aragtirmanm gayesi yaymdir. Doktora grencisi olarak ak11 ve baglayan bilim adamlan esas olarak, ne laboratuvar iglerindeki abukluklanyla ne de genel veya zel bilimsel konulardaki yetenekleriyle yaymlarlyla llrler. Sempatiklikleri veya zeklariyla hi degil. Onlar, degerlendirilir ve bilinirler; veya bilinmeden kahrlar. Bilimsel bir deney, sonulari ne kadar gz kamagt1ric1 olursa olsun, bu sonular yaylmlamncaya kadar tamamlanmig degildir. Aslmda, bilim felsefesinin anahtar tagi, zgn aragtirmamn yayimlanmasi gerektigi temel varsay1midir. Yeni bilgiler, sadece bu gekilde gereklik kazamr ve mevcut veri tabamna eklenerek bilimsel bilgi adini ahr. Ne muslukunun borular hakk1ndayazmasi, ne de avukatm olaylar (kisa anlatimlar hari) hakkmda yazmasi gerekmez. Fakat bilimsel aragtirmamn, belki de meslekler ve ticaretler arasmda tek olarak; ne yapildigim, nasil yap11dig1m ve ondan neler grenildigini gsteren yaz1h belge temin etmesi gereklidir. Anahtar kelime, yeniden retilebilirliktir. Bilimsel yazimi tekil yapan igte budur. Bylece, bilimsel aragt1rmac1 sadece bilim yapmakla kalmamah, aym zamanda bilimi yazmahdir. Kt yazim, iyi bilimin yayimlanmasm1 da byle olur. Maalesef, bilim engelleyebilir veya geciktirebilir. ogunlukla ylesine agirhk adammm egitimi ogu zaman bilimin teknik ynlerine vermektedir ki iletigim sanati ihmal edilir veya grmezden gelinir. Kisaca,
XV

birok iyi bilim adami kt Hatta, kesin birgey vardir ki, bilim adanu yazmay1 sevmez. Charles Darwin'in dedigi gibi "Doga bilimcinin yayami, o sadece gzlemek zorunda olup asla yazmak zorunda kalmasaydi, mutlu bir yagam olurdu" (Trelease'den aktarma [47]). Bugnn bilim adamarinm ogd, bilimsel yazim konusunda formal bir ders alma gansina sahip degildiler. Doktora grencisi olarak, nceki yazarlann yakla1m ve stilini taklit etmeyi grendiler. Bazi bilim adamlari yine de iyi yazarlar oldular. Fakat ogu da sadece, onlardan nceki yazarlarm stil ve yazi formlar1 a1smdan yanh; olan hergeyinin nas11tekrarlanacagmi, srekli tekrarlanan bir yanhglar sistemi kurarak grendiler. Bu kitabm amaci, btn bilim dallarmdaki bilim adamlarma ve yayimlanma ve yayimlandiginda anlagilma gansi yksek olan yazih metinler hazirlamada yardimci oImaktir. Dergilerin, bir daldan digerine ve hatta aym dal iinde bile kogullari ok degigtigi iin, evrensel olarak kabul grecek nerilerde bulunmak mmkn degildir. Bu kitapta, dallarin ogunda kabul gren bazi temel ilkeleri sunmaktayim.
grenci1ere,

"yazar"dir.

kitabm olugmaya baglamasi, Rutgers niversitesindeki Mikrobiyoloji Enstits'nde lisansst bir seminer verdigim yaklagik 30 yll nce bagladi. Fen bilimleri lisansst grencilerinin yazma konusunda pratik bilgiye hem ihtiya hem de istek duyduklarun kisa zamanda grendim. Ogrencilerim, infinitiye" lerin iyi ve kt taraflari hakkmda konugtugumda uyukladilar; verilerin nas11 tablo biiminde dzenleneceginden bahsettigimde ise gzlerini drt atilar. Bu nedenle, daha sonra eski ders notlarima dayanan bir makale yay1mladigimda, dogrudan dogruya "Nasil Yap111r?" yaklagunmi kulland1m. Makale, gagirtici gekilde popler oldu ve dogal olarak bu kitabm ilk baskisina yol atl. Ve sonuta ilk baski, ikinci baskiya ve imdi de nc bask1ya gtrd. Bu kitap, gu anda yzlerce okul ve niversitenin grenim programlarmda kullaruldigmdan gncel tutulmasi gerekli grnyor. ncekibaskilarla ilgili olarak elegtiri ve yorumlarim gnderen okurlara tegekkr ederim. Ayrica buradan, gelecekteki baskilari gelistirecek ilve yorum ve nerilere de agrida bulunuyorum.
"split

Bu

Unc baski, nceki baskilardan daha genig ve daha iyi olmasma ragmen, kitabm genel yapisi degigtirilmemigtir. nk, nceki baskilarm elestirileri hemen hemen hep iyiydi, arpici bir degigiklik ak11hca olmazdi. Ve eleytiriler iyiydi! Bir elegtirmen, kitabi iyi hem de zgn" olarak
"hem

XVI

tammlad1. Fakat maalesef, Samuel Johnson'a atif yaparak devam ediyor ve olan kisimzgn degil ve zgn olan da iyi degil". Diger bazi diyordu ki eleytirmenler de yazrn tarzimi; Shakespeare, Dickens ve Thackeray'inki ile, fakat lehte olmayan bir gekilde kiyashyorlard1. Bagka bir elestirmen, "Day herkese gre bir yazar 4 ve 8 yag grubuna giren herkese gre" demigti. Yangmay1k1sa kesmeye ahymak gibi anlagilmasm ama, benim kitab1m aik bir gekilde "Nas11Yap1hr?" trnden bir kitaptir. Oysaki, bilimsel yazim konusundaki diger kitaplann ogu, daha genel anlamda ve bilim dili zerinde yaz11migkitaplard1r. Bu kitap; ynetmen-editr, yay1mci ve gretmen olarak yazild1. Bu nedenle, iindekiler geirdigim senelerin deneyiminin igigmda z ve pratiktir. Kitabi yazarken, akhmda drt dgnce vardi. ilki, ynetmen-editrlerin "Byk projelere yanm kalmig fikirlerle baglamaym !" kurahn1 bozamayacagimdan, bundan yeterince emin oluncaya kadar, kitabi yazmayi nasil ve yayimlamay1 geciktirdim. kincisi, bilimsel yazmm kendisi ve (Evet, bu bir yemek pigirilecegi konusunda belli bilgiler sunmak istedim kitabidir). ncs, u kitapta hibir bakimdan ingilizce dilbilgisi dersi b yerine geecek olmamasma kargm, eyitli blmler arasma dagitilmig, kisa dikkati ekiglerle ve daha sonraki blmde konuyu inceleyen bir zet ile, ngilizce'nin kullammi ve kt kullanimma degindim. Drdncs, byle o kitaplar genellikle toz bulutu kadar Wikici lduklan iin okumasi sikici, okuyucuyu gldtirmeye de ahytim. Bilimsel yazim, yazmasi sikici gaflarla doludur. Y1llar boyunca, bu tr bilimsel ve gramatik inamlmaz olugan bir koleksiyonum var. Simdi bunu sizlerle acayipliklerden paylagmaktan memnunum. Ben kitabi yazarken zevk almaya ahytim, sizin de okurken zevk alacagm1z1 umanm. Daha nce bu kitabi yemek kitabi olarak tammlamama karym, dememe dikkat ediniz. Eger kitap basit bir reeteler kitab1 olsayd1, bastan sona okunmaya uygun bir kitap olmasi imknsizdi. Aslmda, elimdeki malzemeyi yle bir biimde dzenlemeye ahyt1m ki, bir taraftan yaziy1 pigirmek iin gereken reeteleri verirken, kitap bagtan sona bir mantik iinde okunabilsin istedim. Bu kitabi kullananlarm, hi olmazsa onu dogrudan dogruya okuyacaklarmi umuyorum. Bu gekilde okuyucu, zellikle de doktora grencisi ve abalayan yazar, en azindan bilimsel yazimm egnisi hakkinda bir fikir edinebilir.
"iyi
-

"okurken"

Kitap, ancak sonra sorular ortaya 1ktigmda, temelde bagvurulacak bir kaynak olarak kullamlabilir. Kitapta ayrmt1h bir konu dizini verilmigtir.
XVH

formlarmdan nasil farkh oldugunu ve tarihin bunu nasil ortaya 1kardigun anlatmaya ahytim.

lk iki blmde (bu bask1da yeni), bilimsel yazimm diger yazim

bilimsel makaleyi tanimlamaya girigtim. Bilimsel makale yazmak iin yazar, tam olarak neyi, niin yapacagini bilmelidir. Bu, sadece igi becerilebilir yapmakla kalmaz, ayni zamanda bilimle ugraganlarm zenIe sahip olmasi ve birok biliin adami yazarlarm ismine zarar vermig yanhglardan kammalari iin daima akilda tutmalari gereken bilgidir. ift yaym sulusu olmak veya bagkalarindan bahsetmeden aligmalanm kullanmak; bilimsel ahlkin, kiginin meslektaglarinca affedilmez olarak kabul edilen bir bozulma trdr. Bu nedenle, bilimsel makaleye neyin girip neyin girmeyeceginin kesin tanimi byk nem tagir. Sonraki dokuz blmde, bilimsel makalenin her elemani madde madde incelenmektedir. Bilimsel makale, kendisini olugturan paralarm toplamidir. Neyse ki, grenciler ve uygulamadaki bilim adamlari iin; makalenin baghk, kisa zet, girig ve diger temel kisimlanmn 01umasmda herkes tarafindan kabul edilmig kurallar vardir. yle ki, bu kurallar bir kere iyice grenildiginde, kipinin btn meslek hayati boyunca hizmet edecektir. Daha sonraki blmlerde, destekleyici bilgiler verilmektedir. Bu bilgilerin bazilari teknik (rnegin, gekiller v.b. nasil hazirlanir) ve bazilari yazma iIeminden sonraki agamalarla (sunug,elestiri ve yay1m sreci) ilgilidir. Daha sonra bu bilgiler kisaca; temel bilimsel makalelerle ilgili kurallar, tarama/degerlendirme makaleleri, konferans raporlari, kitap elegtirileri ve tez yazma gibi degigik kogullara uyarlanmaktadir. 24. ve 25. Blmler, szl ve poster sunuglar (bubaskida yeni) iin bilgi sunmaktadir. Nihayet son drt blmde, bilimsel yazimda kullamldigi gekliyle bazi ngilizce'nin kurallarini sunuyorum. Jargona kargi bir vaaz, kisaltmalar iin bir tart1ma ve gnah iglemeye kargi bagka bir vaaz!

ncblmde,

Kitabm arkasmda, teknik terimler szlg (bubaskida yeni), kaynaklar dizin olmak zere alti ek vardir. Kaynaklar iin kitapta iki tr atif ve kullandim. Sadece geerken kullandigim bir esere yay1mlanmig bir makalenin hatali baghgi gibi atif yaptigimda, atif metinde k1saca ve parantez iinde verilmektedir. Szedilen konu hakkinda nemli bilgi ieren kitap ve makaleler ise metine sadece numara ile girmekte ve tam atif da kitabm arkasmdaki kaynaklarda verilmektedir. Cidd grenciler, ek bilgi veya ilgili diger bilgiler iin bu kaynaklara bakabilirler.
-rnegin, -

XVIII

Daha genken, bildigimi cevaplart bilmiyorum. dgnrdm. Belki de karakterimdeki geligmeninbir k1sm1;nceki metinleri benim kt dzenlenmig, karmakan1k yazilmig olan Dr. Smith, hazirlanmig bir metni dergilerimden birine birdenbire iyi yazilmig, iyi gnderdigi zamana kadar uzamyor. Yeni metni inceledikten sonra ona gunu iin yazmigtim: "Dr. Smith, ok gzel yazilmig makalenizin dergide yaym sizin iin kabul edildigini bildirmekten mutluyuz". Fakat, "Syleyin, bunu kim yazd11" demekten de kendimi alamadim. Dr. Smith cevap verdi: "Makalemi kabul edilebilir buldugunuz iin ok mutluyum. Fakat syleyin, onu sizin iin kim okudu ?" Bylece, uygun bir alak gnlllkle bilimsel makale yazarken faydah olabilecek birka yey sylemeye ahyacagim. kitap size etkin bilimsel makaleler ilk baskmin nsznde; yazmak iin gerekli bilgiyi temin ederse ve beni de zengin ve meghur yaparsa kitabi bagarih olarak degerlendirecegim" demigtim. O zamandan beri ne bagari" ghret ne de servete ulagmamig olarak, yine de kitabm sizin icin olmasim mit etmeyi srdryorum.

Ben, btn

"eger

"bir

XIX

Yazarin Tegekkr
gizli bir Insanlann ogu iin tegekkr, sadece daha byk yardimlar iin umuttur. Duc de La Rochefoucauld

000 da, yazarm T1pki bir yemek kitabt gibi, bir "Nasil Yapihr ?" kitab1 birka1 zgn seneler boyunca toplamig oldugu reeteleri sunar. Bunlardan olabilir. olabilir. Bazilan, bir bagkasmm zgn ahymalannm egitlemeleri
"dn"

reetelerin ogu bagka Bununla beraber, byle bir koleksiyondaki almmadir. kaynaklardan, oldugu gibi kisimlarm Bu kitapta samrim, yaylmlanmig eserlerden almmig meslektaglarla atif yaparak iyi bir i yaptim. Fakat, kaynaklarma grgmelerden edindigim birok yntem ve fikirler ne olacak ? Bir sre hatirlayamaz. getikten sonra, insan hangi fikri kimin ortaya attigmi artik btn Hatta, daha da uzun bir zaman getikten sonra bana, gerekten iyi dgncenin fikirler benden 1kung gibi gelir ve biliyorum ki bu egit bir savunulacak bir yam yoktur. for Society verdigim 19 y11 boyunca "American Hizmet olan arkadag ve Microbiology"nin yaym kurulunda benimle birlikte ahgmig meslektaglarima teekkr borluyum. Bilimsel yaz1m ve yayim konusunda "Council bilgilerin ogunu edindigim "Society for Scholarly Publishing" ve of Biology Editors" adh kuruluglara da minnettanm.

ok Bu nc baski metnini okuyup degerli nerilerde bulunan pek Robin meslektaga tegekkr bor bilirim: L. Leon Campbell, Barton D. Day, Sakaduski, A. Day, Linda Illig, Evelyn S. Myers, Maeve O'Connor, Nancy gibi Alex Shrift, Rivers Singleton, Jr. ve Robert Snyder. Hergeyde oldugu burada da, zenikle J. Day'a yardimlari iin minnettarim.
XXI

Bliim 1

Bilimsel Yazim Nedir?


Stilin, uyurnun, zerafetin ve iyi ritmin gzelligi, basit oluguna bag11dir. Plato

000
AIKLIK

GEREKSINIMI

Bilimsel yazim nedir? Bilimsel yazimm anahtarmm a1khk olduguna inamyorum. Baganh bir bilimsel deneyim, aik bir zihnin aika ortaya konmuy bir problemi ele alarak, aika belirtilmig sonu1ar retmesinin bir neticesidir. dealolarak, a1khgm her egitiletigimin bir karakteristigi olmasi gerekir. Fakat, herhangi bir gey ilk defa sylendigi zaman, aikhk esastir. Bilimsel makalelerin ogu, yani ana aragtirma dergilerinde yayimlananlar, yeni bilgi katkismda bulunduklan iin yay1ma kabul edilirler. Bu nedenle, bilimsel yazimda kesin aikhk talep etmemiz gerekir.

ALMAK SINYALLER
Kugkusuz ok kigi gu sornyu duymuytur. Eger ormanda bir aga devrilirse ve orada bu devrilmeyi duyacak hi kimse yoksa, bir ses yapar m1? Bunu anlamak iin, bir szlge bakmamiz gerekir. Dogru cevap in ilk iki tammmi yyle Webster's Ninth Collegiate Dictionary alg11anan his b: zel bir eit dinleme verir:"a: igitme duyusu olarak dalgalan"ndan daha fazla bir geydir ve izlenimi." Bylece, ses gerekte de isiten biri olmaksizin ses olamaz. Benzer olarak, bilimsel iletigim de iki ynl bir iglemdir. T1pki, alg11anmadika faydas1z olan herhangi bir sinyal gibi, yayimlanmig bir
"hay1r"dir.
"ses"

"basm

bilimsel makale de (sinyal)amalanan okuyucu kitlesi tarafmdan hem okunup hem de anlagilmadika faydasizdir. Eger analojisini ses olarak kabul edersek, bilim aksiyomunu tekrar gyle ortaya koyabiliriz: Bilimsel bir deney, sonuIar yayimlanip anlaplmadika tamamlanmig degildir. Yayimlanan makale anlagilmadika dalgalarindan" bagka bir gey degildir. Ne yazik ki, pek ok bilimsel makale ormanda sessizce devrilmektedir.
"ses"
"basin

ANLAMAK SINYALLERI Bilimsel yazim, alic1ya aik bir sinyalin iletilmesidir. Sinyalin kelimeleri, mmkn oldugu kadar aik, basit ve iyi siralanm1; olmahdir. Bilimsel yazimda sslemeye yer de gerek de yoktur. Bilim en basit gekliyle, belli anlamlar1 olan kelimelerden bagka herhangi birgeyle iletigim kurulamayacak kadar ok nemlidir. Ve a1k belli anlamlar sadece yazarm meslektaglarma degil, fakat aym zamanda meslege yeni girmekte olan grencilere, kendi dar konulari digmda okuyan bilim adamlarma ve zellikle de ana dili ngilizce'den bagka olan okurlara okurlarin ogu) hitabetmelidir. (bugnk Birok yazi tr eglenmek iin yapilanmigtir. Bilimsel yazimin degigik bir amaci vardir: yeni bilimsel buluglari iletmek. Bilimsel yazi mmkn oldugunca a1k ve basit olmahdir.

BLIMSEL MAKALENIN DIL


Dzenlemeye ilveten, bilimsel makalenin ikinci temel unsurunun uygun dil olmasi gerekir. Bu kitapta, birok bilim adami bu alanda zorluk ektigi iin, ingilizce'nin uygun kullanimi zerinde srekli olarak durmaktayim. Hepimiz kabul etmeliyiz ki "ngilizcehemen hemen bilimin evrensel dili olmugtur" (E. Garfield, The Scientist, 7 Sept. 1987. p.9). Btn bilim adamlan ngilizce'yihassasiyetle kullanmay1grenmelidirler. Eger bilimsel bilgi, hi degilse herhangi bir bilgi kadar nemliyse; etkin, a1k ve belli anlami olan kelimelerle ifade edilmelidir. Bu nedenle bilim adami, bu abada bagarih olmak iin kltrl olmahdir. David B. Truman, Columbia College dekani iken, bunu iyi ifade etmigti: varolugun

"agdag

karma1khginda, grenim almig fakat egitilmemig; teknik becerileri olan fakat kltr yetersiz kalan ihtisas sahibi kipi, tehlikenin kendisidir". Bilimsel aragtirmada en son ama yaym olmasma kargm, birok bilim adammm bu konudaki sorumlulugu ihmal etmeleri beni hep gagirtti. Bir bilim adami, verileri elde etmek iin ok yogun aligmalarlyla aylar veya yillar geirecek ve iletigimi ile ilgisiz oldugundan, elde ettigi bu degerleri kayboluga b1rakacak! Bir lm drdnc basamaga kadar alabilmek iin inanilmaz engelleri ayan ayni bilim adami; sekreter tesadfen, mililitre bagma mikrogrami; mi1ilitre bagma miligrama evirirken veya kompozitr, aktarirken, derin bir uykuya dalmig bagma tesadfi bir ka
"barrel" "pound"

olacaktir.

Ingilizce'nin zor olmasi gerekmez. Bilimsel yazunda denir ki: "En iyi ingilizce,en az sayida kisa kelimelerle anlam1veren ingilizce"dir (senelerce
Bilimsel yazimda bunlar kullamlsa bile ok nadir kullamlmal1dir.

Yazarlara Direktifler kismmda basilmig olan Joumal of Bacteriology otoriter bir ifade). Edeb oyunlar ve benzetmeler, dikkatiz'den stil'e evirir.
'nin

Blm 2 Bilimsel Yazimin Kkeni


Bilimin ayrklamaya aligtigim, sanat kigkirtma yolanu arar- biri iin lmcl olan gizem, digeri iin yagamsaldir. John Fowles

000
ERKEN TAR1R
ylldir iletigim kurabilmiglerdir. Fakat, bugn bildigimiz gekliyle bilimsel iletigim nispeten yenidir. ilk dergiler sadece 300 yil nce yayimlanmig ve bilimsel makalenin IMRAD (Introduction-Girig, and Discussion-Tartigma) Methods -Yntemler, Results-Sonular dzenlemesi son 100 yll iinde geligmigtir.

Insanlar binlerce

Bilginin, bilimsel veya bagka trde, uygun iletigim mekanizmas1 kuruluncaya kadar etkin gekilde iletigimi yap11amamigt1r. Tarih ncesi insanlar, szle iletigim kurabilmiglerdi. Fakat kugkusuz her yeni kugak; kaynak gsterecek yaz1h kayitlar olmaksizm, bilgi elde edildigi hizla kayboldugundan, esas olarak hep ayni izgiden bagladi. Kayalar zerine oyulmuy magara resim ve yazilan, gelecek kugaklara belge b1rakmak iin insanoglunun ilk girigimleri arasmdayd1. Bir anlamda bugn biz, atalanmizm baz1 ilk mesajlanm yagatan byle bir ortam1 semig olduklan iin gansl1yiz. Oysaki daha az dayamkh malzeme zerindeki mesajlar kaybolmuy olabilirdi (Belki pek ogu yle oldu). Diger taraftan, e byle bir ortam yoluyla iletigim inan11maz derecede zordu. rnegin, ger 50 iletigim malzemesi olsayd1, posta servisinin bugn bagma gelmig kg hk taglar olacak dagitim problemlerini bir dgnn? 10 gr'hk mektuplarla yeterince zorluk ekmiyorlar mi?
5

Bildigimiz ilk kitap sel baskmmm Chaldean dilinde anlatimidir. Genesis'i yaklagik 2000 yll ncesinden veren bu hikye, M.. 4000 y111armdakiremit tablet zerine yazilmigt1. Hafif ve tagmabilir olan bir iletigim ortami gereksinimi aikt1. lk bagarili ortam, M..2000 y1llarmda kullamlmaya baglanmig olan papirustur bitkisinden yap11an sayfalar yapigtirilarak ve 20-40 ft uzunlugunda (papirus rulo olugturularak tahta bir paraya baglanir). M.. 190 y111ndaparmen (hayvanderisinden yapilan) kullamlmaya baglandi. Yunanhlar, Efes ve Bergama'da (gimdiki Trkiye) ve skenderiye'de byk ktphaneler meydana getirdiler. Plutarch'a gre, Bergama'daki ktphanede M.. 40 yillarmda 200.000 cilt kitap vardi (48).
M.S. 105 ylhnda inliler, iletigimin modern ortam1 kag1di kegfettiler. Bununla beraber, iletigimi ogaltma iin etkin bir yol mevcut olmadigmdan akademik bilgi genig lde yaygmlagtir11amadi. Belki de insanoglunun entelektel tarihindeki en byk tek bulug lk hareketli trn, M.S. 1100 y111armdain'deicat edilmesine kargm, Bati dnyasi krediyi, M.S. 1455 yilmda 42 satirhk ncili'ni matbaada basan Gutenberg'e verir. Gutenberg'in bulugu hemen etkin bir gekilde btn Avrupa'da kullamma koyuldu. 1500 y111nakadar binlerce kitabm binlerce kopyasi ("incunabula" denen) basildt.
matbaayd1.

lk bilimsel dergiler 1655 de, tesadfen aym zamanda iki degigik derginin Joumal des Scavans /Fransa ve Philosophical Transactions of the Royal Society of London/ ngiltere, yayma baglamas1yla ortaya 1kt1. O zamandan beri dergiler, bilimde en nemli iletigim ortami olarak hizmet vermektedir. Hlen, btn dnyada yaklagik 70.000 bilimsel ve teknik dergi yayimlanmaktadir.
-

"IMRAD" HKAYES1
dedigimiz trde makaleler yayimlad11ar. Tipik olarak, bir bilim adami "lk bunu grdm, sonra gunu grdm" veya bunu yaptim, sonra gunu yaptun" geklinde yazardi. ogunlukla bu da gzlemler basit zaman siralamasmdaydi.
"ilk

lk dergiler,

"grsel"

Bu grsel stil, o zaman anlatilan bilim tr iin uygundu. Aslmda, bu dogrudan anlatma stili, bugn hl, tiptaki vak'a raporlan ve jeolojik ahymalar v.b. konularmdaki dergilerinde kullamlmaktadir.
"letters"

fermante sistemi kullanan ve saf-kltr ahyma yntemini geligtiren Louis Pasteur'n ahymalan nedeniyle, hem bilim hem de bilimi anlatma nemli ilerlemeler kaydetti.

19.YY'm ikinci yansma dogru bilim, artan bir karmagayla hizlanmaya h bagladi. zellikle, astahkta virs teorisini kesinlegtiren Robert Koch ile

ninda retmeye fanatik O zaman, metodoloji nemli hle geldi. ogu, elegtirmenlerini susturmak iin Pasteur, deneylerini en ince biimde inanan aynntisma kadar anlatmayi gerekli grd. Mantikh lde sorumluluk duygusu olan meslektaglan Pasteur'n deneylerini tekrarlayabildiklerinden dencylerin tekrarlanabilirligi, bilim felsefesinin temel doktrini oldu ve aynk bir yntemler kismi, nemli lde yap11anmig IMRAD formatma yol ati (IMRAD, Introduction-Giri, Methods-Yntemler, Results-Sonular and Discussion-Tartigma'nm bag harflerinden olugan akronimdir). Ben senelerdir mikrobiyoloji bilimine yakm oldugumdan, bilimin bu dahna agirhk veriyor olabilirim. Ama yine de, enfeksiyon hastahklarimn tedavisinin bilim tarihinin en byk ilerlemesi olduguna gerekten inamyorum. Daha da tesi, bu hikyenin kisaca tekranmn bilimi ve bilimi enerji veya molekler rapor etmeyi gsterebilecegine inamyorum. Atomik nemli ilerleme" olduguna inananlar yine de, enfeksiyon biyolojinin hastahklan hikyesinin ortaya koydugu modern bilim modelini takdir
"en

edebilirler.

ahymalarmi, 1900'lerin ilk yillarmda Paul Ehrlich'in ahymasi ve 1930'larda Gerhard Domagh'm (sulfa illar) ahgmasi izledi. II. Dnya savaI, penisilin'in geligmesini ortaya ikardi (ilk olarak Alexander Fleming tarafmdan 1929'da tamtilm14tir). Streptomisin illar" iin 1944 de tamtildi ve II. Dnya savagmdan hemen sonra, delice fakat hrika aragt1rmalar, tetrasiklinler Ye dzinelerle diger antibiyotikleri yaratti. Bylece bu geligmeler; verem, difteri, sitma, tifo ve yoluyla) ocuk felci gibi salgmlann yok olmas1yla sonuland1.

Koch ve Pasteur'n

"mucize

(agi

Bu mucizeler, IL Dnya savagmdan sonraki tibb laboratuvarlardan taarken, lkemizin aragtirma yatinmmm artmasi mantikhydi. Bilimin desteklenmesindeki bu pozitif atilim (1957de) hemen, Ruslarm Sputnik'i f1rlattiklan zaman olugan negatif faktrle birlepti. zleyenyillarda, Ruslann midinden mi devlet, Amerikan korkusundan mi, yoksa daha fazla bilimsel aragtmnasma milyonlarca ilve dolar dkt.
"mucize"

Para, bilim retti. Ve bilim, makaleler. Daglarcasmil Sonu, mevcut dergiler (ve birok yenisi) zerinde gl bir baskiydi. Dergi editrleri, bagka nedenle olmasa bile kendilerini savunmak iin metinlerin iyi dzenlenmig ve sikigtir11arak yazilmig olmasmi talebetmeye bagladilar. Dergideki sayfalar, tekrar ve lfla barcanamayacak kadar degerli oldu. 19.YY'm sonlarmdan beri agir agir ilerlemekte olan IMRAD formati, aratirma dergilerinde hemen hemen evrensel bir kullamm alam buldu. Bazi editrler, aragtirma sonularmm iletigiminde en basit ve mantikli yoI olduguna inandiklari iin IMRAD'1 desteklediler. Digerleri, belki basit IMRAD mantigma inanm1yorlard1; fakat yine de IMRAD'm rijitligi dergilerde gerekten yer (ve masraf) tasarrufu sagladigmdan bu trene katildilar. IMRAD, metnin nemli k1simlannm editrler degerlendirme yapanlar iin hayat1 kolaylagtirdi. IMRAD mantig1 soru ve formunda tammlanabilir: incelendi? Hangi problem Cevap: Introduction=Girig. Problem nasil incelendi? Cevap: Methods= Yntemler. Neler bulundu? Cevap: Results=Sonular. Bunlar ne anlam tagir? Cevap: Discussion=Tartigma.
"dizinlenme"siyle,

IMRAD mantiginm yazara metni dzenleme ve yazma yardimci oldugu; editrler, degerlendirme yapanlar ve nihayetinde de makaleyi okuyarak izleyen okuyucular iin kolay bir yol haritasi verdigi aik olarak grnmektedir. konusunda

Simdi,basit

Blm 3 Bilimsel Makale Nedir?


Yayms1z bilim ldr, Gerard Piel

0 00
B1LIMSEL MAKALENIN TANIMI
Bilimsel makale, zgn aragtirma sonulanm tammlayan, yazilmig ve basilmig rapordur. Fakat bu kisa tamm; bilimsel makalenin belli bir biimde yazilmig olmas1 Ve yzyil boyunca geligtirilmig gelenekler, editr uygulamalari, bilimsel ahlk ve basim-yay1m etkilegimiyle tammlanan belli bir biimde yayimlanmasi geregine dikkat ekilerek nitelenmelidir.

tezler, konferans raporlan ve diger birok literatr yayimlanabilir, fakat bu yaymlar her zaman geerli yaym ltn saglamazlar. Dahasi, bilimsel bir makale btn diger testleri gese de, eger yanhg yerde yay1mlanmigsa geerli yayimlanmam1 demektir. Yani, nispeten kt bir aragt1rma raporu, fakat b testleri geen bir yayin, eger dogru yerde (genellikle elli bagh bir dergi) kabul edilir ve yayimlamrsa geerli bir yaymdir. okiyi haz1rlanmig bir aragtirma raporu ise yanhy bir yerde yayimlanmigsa geerli bir gekilde yay1mlanmamig olur. Devlet raporlannm ve konferansta yayimlananlann ogunda oldugu gibi, kurum bltenleri ve kisa yagam sresi olan yaymlar, esas yaymlar olarak nitelenmezler.

"Bilimsel makale"yi uygun bir biimde tammlamak iin bir bilimsel makaleyi yaratan mekanizmay1, yani geerli yaym1 tanimlamahy1z, zetler,

Birok kisi, bilimsel makalenin tammmm elde edildigi temel yaym (geerli yaym) tammi konusunda mcadele vermigtir. The Council of Biology Editors (CBE), otoritesi olan meslek b*iioi-ganizasyon (hidegilse biyolojide), bu tr problemlerle ugragarak apagidaki tammaulagti:
9

Kabul edilebilir temel bir bilimsel yaym, meslektaglara (1) gzlemleri degerlendirme (2) deneyleri tekrarlama (3) entelektel iglemleri degerlendirme imkm verecek, yeterli bilgi ieren ilk a1klama olmahdir. Dahasi, duyumsal algilamaya elverigli; esasta kahc1, k1sitlama olmaksizm bilimsel topluluga aik ve bir veya daha fazla belli bagli tamnm1 ikincil servislerin dzenli taramasi iin hazir olmahdir (rnegin, Amerika'da Biological Abstracts, Index Medicus, Excerpta Medica, Bibliography of Agriculture, diger lkelerde de benzer servisler).
grnebilir. Fakat bunu yazmada katkisi olan bizler, her kelimeyi dikkatlice tarttik ve daha az kelimeyle kabul edilebilir bir tanimm yap11abileceginden kugku duyuyoruz. nk; grenciler, yazarlar, editrler Ye btn ilgililer iin bilimsel makale ne degildir?" ok nemlidir. Bu tanimm, gerekten ne anlama geldigini grmek iin btnyle incelemekte yarar vardir.
"nedir? "ilk

ilk okuyugta, bu tanim agm derecede kangik veya hi degilse ok uzun

"Kabul edilebilir temel bir bilimsel yaym", a1klama" olmahdir. Dogal olarak ogu zaman, yeni aragtirma verilerinin ilk aiklamasi bilimsel bir toplantida szl sunug olarak yer ahr. Fakat, CBE ifadesinin ileriye srdg, yazann agzindan kairmasmin tesinde bir a1klamadir. Etkin bir ilk aiklama sadece, a1klananin, yazarm meslektaglari tarafmdan (gimdi veya gelecekte) tamamiyle anlay1hp kullamlmasma imkn verecek formu olan bir aiklama oldugu zaman gereklegmitir. Bylece veri1erin, potansiyel kullamcilara (i) gzlemleri degerlendirebilecegi (ii) deneyleri tekrarlayabilecegi ve (iii) entelektel iglemleri degerlendirebilecegi (yazmmsonulan verilerle desteklenmekte midir?) yeterli bilgi sunmasi gerekir. Sonra, aiklama tarafmdan algilanmaya elverigli" olmalidir. Bu acayip bir szck grubu olabilir, fakat bunlar normal uygulamada en basit gekliyle, yayin anlamma gelir. Bununla beraber bu tamm, a1klamaya sadece grsel malzeme (basih dergiler, mikrofilm, mikrofig) cinsinden degil, fakat aym zamanda, belki basili olmayan, grsel olmayan formlar cinsinden de ierik kazandtrir. rnegin, dinleme kasetleri formunda eger tanimda verilen diger testleri getiyse etkin bir yayin olugturabilir. Gelecekte, ilk aiklamanm bilgisayar veri tabanma girig olmasi pekl mmkndr.
"duyular "yaym",

Yaymm formuna bakilmaksizin; bu form, esasta kalici olmah, bilimsel topluma k1sitlamasiz a1k tutulmali ve bilgi geri kazanma servislerine a1k olmalidir (Biological Abstracts, Chemical Abstracts, Index Medicus,
10

Science Citation Index, v.b.). Bylece, haber bltenleri ve kurum yaymlari gibi haber ve diger ynleriyle deger ta1yan yaymlar, bilimsel bilginin bulundugu yerler olarak hizmet edemez1er. CBE tanimi, daha basit olarak, fakat daha kesin terimler olmaksizm yeniden ifade edilirse; temel yaym (i) zgn aragtirma sonu1armm ilk yaym1 olan (ii)yazarin meslektaglarmm deneyleri tekrarlayabilecekleri ve sonulan irdeleyebilecekleri forma sahip ve (iii) dergide veya bagka bir Raynak belgesinde bilimsel toplum iinde hemen ula11abilirolan yaymdir. Bu tammi anlamak iin yine de, nemli bir ihtar ilve etmeliyiz. Tammm, atfedilen kismi,. yaym ncesi meslektag yazarm degerlendirrnesi anlammda kabul edilir. Bylece tamm olarak bilimsel yapilan yaym organlannda meslektag degerlendirmesi makaleler, yay1mlananlardir. Bu tanim sorununun zerinde iki nedenle ok durdum. Ilk olarak; temel yaymi tammlamadaki editrler yazarlar, ve yayimcilann isteksizlikleri nedeniyle veya yapamadiklari iin, bilim toplulugunun tm iletigim sistemi ile ahytt. uzun sre, etkin olmayan pahah bir bilimsel anlagilmaz konferans Sonuta yayinlarm ogu toplanti zetlerinde, dagitimi ok az olan kitap ve bildirilerinde, devlet belgelerinde kaldi veya dergilere gmld. Diger makaleler, aynen veya ufak degigiklikler yapilmig formda bir kereden fazla yayimlandilar; bazen bu, hangi konferans raporlarimn, kitaplarm ve derlemelerin temel yaym oldugu (veya olmasi gerektigi) hangilerinin olmadig1 konusundaki tamm eksikligi nedeniyle olmugtur. Sonu, tekrar ve kangikhktir. kincisi, tamm olarak bilimsel makale, bazi belirli trlerde bilgi ieren zel bir egit belgedir. Bir bilimsel gereksinimi olan dgnce nitelikleri gibi, tamam1yle ayni makale, nitelikleri talebeder: Mantik, a1klik ve kesinlik" (50).Eger grenci veya yetigmekte olan bilim adami (vehatta, hlen ok say1da makale yayimlamig bilim adamlanmn bazilan) bu tammm nemini tam anlamiyla kavrarsa, gekillenmemig yazma iginin nemli lde kolaylagmasi gerekir. Kangikhk, iglerin sonucudur. Kolay ig, tam olarak ne yapilmasi ve hangi sirada yapilmasi gerektigini bildiginiz iytir.
"meslektaglarina" "bilimin

BILIMSEL MAKALENIN DZENLENMES Geerli yaymm gereklerini kargilayacak gekilde dzenlenmig makale, bilimsel makaledir. O, nemli lde gekillendirilmig,aynk ve aika belirli,
11

birlegen paralardan olugur veya olugmahdir. Birlegen kisimlarm, temel bilimlerde en yaygm isimlendirilmesi: Introduction-Girig, MethodsYntemler, Results-Sonular and Discussion-Tartigma (ve bylece akronim IMRAD)dir. Gerekte, Malzeme ve Yntemler baghgi, daha basit olan Yntemler'den daha ok kullamhr. Fakat akronime girmig blan sonuncusudur. Y111arboyunca, IMRAD yaklagimmi dgndm ve nerdim. Bununla beraber bugne kadar, herhangi bir gekilde farkh olan egitli dzenleme sistemleri, bazi editr ve dergiler tarafmdan tercih edilmigtir. niform olmaya dogru egilim, IMRAD sisteminin Amerikan Ulusal Standartlar Enstits tarafmdan ilk 1972'de ve tekrar 1979'da (5)tammlandigmdan beri artmig bulunuyor
.

yoksa caddelerdeki sular hakkmda mi yaziyor, IMRAD formati genellikle en iyi seimdir.

Bu siralama ylesine mantikli ki, a1klay1c1yaymlann diger trlerinde artarak kullamlmaktadir. Kigi; kimya, arkeoloji, ekonomi hakkmda de mi

Bu ogu zaman, laboratuvar ahyma sonu1armi a1klayan makaleler iin de dogrudur. Kukusuz, istisnalar vard1r. Ornegin, yer bilimlerinde alan ahyma raporlan ve tip bilimlerinde klinik vak'a raporlan bu tr dzenlemeye ilk agamada uymazlar. Yine de, bu tamm Veren" makalelerde dahi, problemden zme aym mantik silsilesi ogu zaman uygundur.
"grsel

Zaman zaman, laboratuvar raporlan bile farkh olmahdir. Eger, ilgili sonulara dogrudan ulagmak iin birka yntem kullamldlysa, Malzeme ve Yntemler ve Sonular kismmm btnlegtirilmig bir "Deneysel" k1simda toparlanmasi istenebilir. Nadiren, sonular yle kangik olabilir veya hemen tartigmayi gerekli kilacak zithklar verebilir ki, Sonular ve Tartigma kismmm birarada olmasi istenebilir. Aynca, bazi temel dergiler IMRAD dzeninin kisaltilmigi olan "Notes" veya "Short Communications" yay1mlarlar. Bilimin grsel tanimh alanlarmda, ok eitli dzenleme trleri vardir. Byle Ihakalelerin nasil dzenlenecegini ve hangi genel baghk kullanilacagim belirlemek iin, amaladigimz derginin "Yazarlara Direktifler" kismma bakmamz gerekir. Dergi konusunda kugkunuz varsa, veya dergi ok degigik trde makaleler yaylmhyorsa, genel bilgiyi uygun kaynak kitaplarmdan bulabilirsiniz. Ornegin, egitli temel tip makaleleri
12

olarak, Huth (28) tarafindan tarif edilmig ve pek ok mhendislik Michaelson makaleleri (35) tarafmdan anahatlanyla ve raporlan gsterilmigtir. Kisaca ben, bilimsel makalenin hazirlamymm edeb beceriyle ilgisinin, dezenlemeyle olandan ok daha az oldugunu dgnyorum. Bilimsel makale edeb eser degildir. Bilimsel makaleyi hazirlayan kigi edeb anlamda yazar degildir. Bazi eski dgnceli meslektaglanm, bilimsel makalenin edeb oldugu, yazann tarz ve havasmm a1ka belirgin olmasi gerektigi ve tarzdaki degigikliklerin okurun ilgisini canlandiracagim dnrler. Ben yle dgnmyorum. Bence bilim adamlan, gerekten edebiyat okumaya, hatta belki yazmaya da ilgi duymahlar. Fakat aragtirma sonularmm iletigimi daha kuru bir yoldur. Booth'un (13) ortaya koydugu gibi, "Bilimsel yazimda iddiah kelimelere yer yoktur".
ayrmtih

Bugn ortalama bir bilim sayida makalede rapor edilen bilim adamlan ve kugkusuz, anla11abilir bir anlatun sistemi

adami, alamndakileri izleyebilmek iin ok verileri incelemek zorundadir. Bu nedenle, editrler; niform, kisa ve z, ve hemen talebetmelidirler.

DIER TANIMLAR
makale" zgn aragtona raporu iin bir terim ise bu, Eger zgn veya bilimsel olmayan aragtirma raporlanndan veya bilimsel makale olarak nitelendirilmeyenlerden nasil aynlmahdir? okkullamlan bazi zel raporu" ve terimler: zeti".
"bilimsel "tarama/degerlendirme-makalesi", "konferans "toplanti

Bir taramaldegerlendirme makalesi hemen hemen hergeyi, en tipik olarak da tammlannny konudaki en yeni ahymalan veya belli bir kigi veya gzden geirir. Bylece tarama/degerlendirme grubun ahymalanm makalesi, hlen yayrmlanmig olan (temeldergilerdeki aragt1rma raporlan) bilgiyi zetlemek, analiz etmek, degerlendirmek veya birlegtirmek iin olugturulur. Tarama/degerlendirme makalesindeki malzemenin tm veya tarama/ ogu nceden yay1mlanmig olmasma karym; ahymamn belirtildiginden degerlendirme tr genellikle a1ka yaymm bagliginda (ogunlukla;Microbiological Reviews, Annual Review of Biochemistry, Fakat, dogmaz. normal olarak havasi ift v.b.) yayin
13

tarama/degerlendirmeler yeni bir yey iermez diye varsaymaym. En iyi tarama/degerlendirme makalelerinden, yeni sentezler, yeni fikirler ve teoriler ve hatta yeni modeller ortaya 1kar.
Bir konferans raporu; kitapta veya dergide, sempozyum, ulusal veya uluslararasi kongre, ahyma grubu, yuvarlak masa veya benzeri toplanti bildiri kitaplanum bir parasi olarak yayimlanm1 makaledir. Bu konferanslar normal olarak, zgn verilerin sunulmasi iin tasarlanmazlar ve ortaya 1kan bildiri kitaplan (kitaptaveya dergide) temel yaym olarak nitelenmezler. Konferans bildirileri ogunlukla, belli bir bilim adammm son ahymalarmin degerlendirilmesini veya belli laboratuvarlardaki son ahymalan sunan tarama/degerlendirme makaleleridir. Bazi konferanslarda anlatilan malzemenin bir kismi (zellikleilgin olanlar), ogu zaman ilgin speklasyonlann eglik ettigi yeni, zgn verilerin anlatildig1 n raporlardir. Fakat genellikle bu n raporIar, bilimsel makale olarak nitelenmezler ve ne de o amaci tagirlar. Daha sonra, genellikle de ok daha sonra, byle ahymalar temel bir dergide geerli bir gekilde yayimlamrlar. O zamana kadar a1kta kalan k1simlar toparlanmig, btn temel deneysel aynntilar kaydedilmi (bylece bilen bir kigi deneyleri tekrarlayabilir) igi ve nceki speklasyon sonular k1smmda olgunlagt1rilmigtir.

dogmamasi gerekir.

Bu nedenle, basilan ok say1daki konferans yaymlan normal kogullarda veriler sunulursa, bu veriler temel dergilerde yayimlanabilir ve yayimlanmasi gerekir. Aksi takdirde, bilgi etkin bir gekilde kaybolabilir. Eger temel bir dergideki yaym konferans raporunda yayimlanirsa, aligmamnbazi kisimlanm etkileyen izin ve yayim hakki problemleri 1kabilir (Blm 26'ya bkz). Fakat, ift olma gibi yaym daha temel bir problem (zgn verilerin ifte yayim) normal olarak dogmaz,
temel degildir. Byle katkilarda eger zgn

Toplanti zetleri, bildiri kitaplan gibi eyitli trdedir. Kavramsal olarak, zgn bilgi iermeleri ve ierebilmeleriyle konferans raporlanna benzerler. Temel yaym degildirler ve ne de bir zetin yayimlanmasi, daha sonra raporun tmnn yay1mlanmasmi engellemelidir.
Gemigte, ulusal veya uluslararasi kongre programmm bir parasi olarak veya programla birlikte dagitilan tipik, bir paragrafhk zetler konusunda ok az karmaga olmugtur. Genellikle, bu toplant11ardasunulan makalelerin daha sonra temel dergilere yaym iin gnderilecegi bilinirdi. Fakat son zamanlarda, geni1etilmig zetlere gl bir (veya egilim var. nk, nemli bir uluslararasi kongre gibi byk toplantilarda
"synoptics")

14

sunulan btn makalelerin tamam1m yayimlamak pahalidir ve byle yaymlar hl, temel bir derginin verdigi geerli yaymm yerini alam1yor. Geniletilmig zetlere dogru gidigin bu nedenle bir anlami var. Genigletilmig zetler, makalenin tm kadar bilgi verebilir. Tek vermedigi, deneysel aynntilardir. Fakat sirf bu nedenle, yani deney aynntilan iermediginden de bilimsel makale olarak nitelendirilemez. Bunlan yayimlama igiyle ugragan bizler, degigik trde makalelerin dikkatli tammmm nemini grmekteyiz. Gittike daha faz1a yay1mci, konferans dzenleyicileri ve bilim adamlan bu temel tammlar zerinde anlasmaya varmaktadirlar. Bunlann genel kabul grmesi, bilimsel bilginin hem temel ve hem de ikincil iletigimini nemli lde a1khga kavugturacaktir.

15

Blm 4 Baghk Nasil Hazirlamr?


gelmekte oldugunun ve smirIar izin verdigi lde, ne gstergesi olmasi gerekir

lk iz1enimlergl izlenimlerdir; bu nedenle, bir bagIrgm iyi tasarlanmasi


tam ve kesin

T. Clifford A11butt

000 BASLIIN NEM


Bir makale iin baghk haz1rlarken, yazar ok basit bir geregi hatirlarsa belki iyi eder: Bu baghk binlerce kigi tarafmdan okunacaktir. Eger olursa, zgn dergide ok az kigi makalenin tmn okuyacak, fakat pek ogu ya veya dizinler) baghgi okuyacaklardir. veya ikincil servislerden (zetlemeler ile Bu nedenle, baghktaki btn kelimeler ok dikkatli seilmeli ve birbiri belki de en yaygm hata iligkileri dikkatli kurulmahdir. Yanhy baghklardaki verici olam, kelimelerin hatah ve anlam bakimindan kesialikle en zarar s1ralanmasidir. lyi bir baghk nasil olur? Ben bunu, makalenin ierigini yeterli lde en az sayida kelimeler dizisi olarak tanimhyorum. Hatirlaymiz ki, zetleme ve dizin servisleri nemli lde baghgin tam oluguna dayamrlar. Uygun olmayan gekilde bahk verilmi bir makale, amaladigi okuyucu kitlesine asla ulaamaz ve tamamen kaybolabilir.

BA@LIKUZUNLUU
Bazen baghklar ok k1sadir. Bir makale, Joumal of Bacteriology'ye baghgi ile gnderilmigti. A1kt1r ki, byle bir "Brucella zerine ahymalar"
17

pek yardimci olamazd1. mi, mi veya kadarm1 bilmek isterdik.


"genetic"

baghk okuyucuya

"biochemical"

"medical"

ahyma

mi, midir? Hi olmazsa bu

"taxonomic"

Daha da s1k, baghklar ok uzundur. Tuhaftir ki uzun baghklar kisalarmdan daha az anlamhdir. Bir kugak ncesinde, bilimde daha az uzmanlagma oldugu zamanlarda, baghklar uzun ve zellik belirtmeyen trde olma egilimindeydi. Ornegin, "Bir Obje ile Ortami veya Objenin Belli Paralan Arasmda Renk-Zitligi reten Yeni Bir Yolla Mikroskopik Aragtirmaya lveler ( zerine"J.Rheinberg, J.R. Microsc. Soc. 1896:373). Bu kesinlikle kt bir baghk izlenimi veriyor. Belki, iyi bir zet olabilir. Kugkusuz ok uzun bahklarm ogu, edilmig" kelimeler ierir. Genellikle, aligmalar", aragt1rma" Ve gzlemler" gibi israf edilmig kelimeler baghm hemen baglangicmdan gzkr.
"israf "zerine "zerine "zerine

BALIKLARA GEREKSINM BELIRTIC


Ornek bir baghgi inceleyelim: "Antibiyotiklerin Bakteriler zerine Etkileri". Fonndadir, kisadir ve israf edilmig kelimeler veya fazla yk ta1mamaktadir. Kesinlikle de bu baghk, "Bakterinin egitli Trleri zerinde Belli Antibiyotiklerin Etkileri Konusunda On Gzlemler"e degigtirilerek gelitirilemezdi. Fakat (bubeni bir sonraki noktaya getiriyor), ok kisa olan baghklarm ogu, zelden ziyade genel terimler ierdikleri iin ok kisadirlar. Gvenle varsayabiliriz ki, yukaridaki baghkla verilen ahyma, tm antibiyotiklerin tm bakteriler zerindeki etkilerini denememigtir. Bu nedenle, baghk esas olarak anlamsizdir. Sadece bir veya birka antibiyotik zerinde ahg11diysa, baghkta tek tek siralanmasi gerekirdi. Bir veya birka organizma denendiyse, baghkta yine tek tek s1ralanmasi gerekirdi. Eger antibiyotik ve organizmalarm sayisi, baghkta siralanamayacak kadar ok ise, belki yerine grup adi konabilirdi. Daha kabul edilebilir baglik rnekleri: "Streptomycin'in "Streptomycin, Etkisi" zerine Mycobacterium Tuberculosis zerineEtkisi" Neomycin ve Tetracycline'in

Gnun-Positive Bacteria

"Polyene Antibiotics'in Plant-Pathogenic

Bacteriazerine tkisi" E
Candida albicans

"Mantara Kary1 Kullamlan eitli Antibiyotiklerin Aspergillus Fumigatus zerine Etkisi" ve


18

Bu baghklar, ilk rnekten daha kabul edilebilir olmasma kargm, yine de Eger "Etkisi" ok genel olduklan iin zellikle iyi rnekler degildirler. y a1k olabilir. rnegin, ukandaki kolayhkla tammlanabilirse, anlam daha tuberculosis'in ilk baghk "Streptomycin Kullanarak Microbacterium Bymesinin Engellenmesi" geklinde dzenlenebilirdi. ok zel olmayan ok nceleri, Leeuwenhoek tammlayici fakat Raistrick "Bakteriler kelimesini kullandi. 1930'larda, Howard baglig1 altmda, nemli bir makale serisi yaymladt zerineahymalar" ahyma bir Benzer bir makale bugn, ok daha zel bir baghk tagir. Eger Ve muhtemelen organizmay1 konu ahyorsa baghk; organizmamn enzimini konu sayismi bile verir. Eger ahyma bir ahyorsa, baghk "Bakterilerde Enzimler" gibi birgey olmaz, "Dihydrofolate Reductase in Bacillus subdlis" olur.
"animalcules" "genus", "species" "strain"

KELME SIRASININ NEMI


Baghklarda, zellikle kelime s1rasma dikkat edin. Bagliklardaki dilbilgisi hatalarinm ogu hatah kelime siralamasmdandir. of of Suppression Journal of Bacteriology'ye "Mechanism Virus" Nontransmissible Pneumonia in Mice Induced by Newcastle Disease baghkh bir makale gnderilmigti. Bu yazar herhangi bir gekilde birdenbire retme becerisi gstermedike, olugturulamn fare degil, zatrree olmuy olmasi gerekir. (Baghgin pyle olmas1 gerekirdi: "Mechanism of Suppression of Nontransmissible Pneumonia Induced in Mice by Newcastle

Disease Virus").
Artik, bebekleri neririm: (Bacteriol. Newborns Resulting bakterisi" (Bu
"hayat

leyleklerin getirmedigine inamyorsamz, gu baghgi Proc., p. 102, 1986): "Multiple Infections Among from Implantation with Staphylococius aureus 502A."
midir?)

Bir gn kargilagtigim diger bir rnek (Clin. Res. 8: 134, 1960): "Preliminary Canine and Clinical Evalution of a New Antitumor Agent, Streptovitacin". Bu kpek, streptovitacin degerlendirmeyi bitirdiginde, benimde bakmasim istedigim bazi ahymalarim var! kelimesini kullandignuzda sizi Dilbilgisi bir tarafa, (kullanarak)" kelimesi bilimsel dikkatli olmaya davet ederim. namyorum ki, fiilidir. Ya akilh bazi yazimda en ok bilinen, askida kalmig imdiki zaman
'i "using "using"

19

kpekler daha var, ya da gu cmlede yanhy kullanlyor: "Using a fiberoptic bronchoscope, dogs were immunized with sheep red blood cells". Akilli hayvanlar sadece kpekler degil. Bir metin, Journal of Bakteriology'ye "Isolation of Antigens from Monkeys Using ComplementFixation Techniques" adi altmda gnderilmigti. Bakteriler bile ak11h. Diger bir metin, Journal of Clinical Microbiology'ye "Characterization of Bacteria Causing Mastitis by GasLiquid Chromatography" adiyla gnderilmigti. Bakterinin GLC kullanabilmesi harika birgey degil mi?

"using"

ET1KET OLARAK BALIK


Makalenin baghgi bir etikettir. Bir cmle degildir. Her zamanki zne, nesne, fiil, dzenlemesiyle olugan bir cmle olmadigmdan cmleden daha basittir (veyahi degilse genellikle daha kisadir), fakat kelimelerin sirasi daha da nemli hle gelir. Ashnda ok az say1da dergi, baghgm cmle olmasma izin verir. te bir "B-Endorfin is Associated with Overeating in Genetically Obese Mice (ob/ob)and Rats (fa/fa)"(Science 202:988, 1978). Zannederim bu sadece bir gry meselesidir. Ben byle bir bagliga iki ynden kargi 1kardim. lk olarak fiili israf kelimesidir ve anlay141etkilemeden hemen 1karilabilir. kincisi, in ilvesi, gimdi baligm yksek sesle konuyu kabul ettirmesidir. Blm 27'de geligtirilen nedenlerle, yazarlarm sonularim gimdiki zamanda sunmalarrn grmeye ahgik olmadigimizdan dogmatik bir hava tay1maktadir.
rnek:
"is" "is"

"anahtarlari"

Derginin k1smmda baghg1 gren muhtemel okuyucuya, bahktaki kelimelerin sirasi ve anlami nem tagir. Fakat bu dgnceler, ikincil kaynaklardan makaleyi duyanlar da dahil olmak zere (belkide ogu byle), literatrn btn muhtemel kullamc11ari iin egit lde nemlidir. Bu yzden baghk, makalenin kendisine eglik eden etiket olarak ige yaramah ve Chemical Abstracts, Index Medicus ve digerleri tarafmdan kullamlan makina dizinine uygun formda olmahdir. Dizinleme ve zetleme servislerinin ogu ya KWIC (metinii anahtar kelimeler) tretmeye veya KWOC (metindigi anahtar kelimeler) tretmeye dayanan kelime" sistemi ile aligir. Bu nedenle yazarm, makaleyi etiketlerken dogru temin etmesi temel bir nemi haizdir. Yani baghktaki terimler,
"anahtar

"iindekiler"

20

ieriginin nemli k1smmi, anlag11abilir ve geri kazamlabilir terimlerde vurgulayan kelimelerle s1mrh kalmahdir. bahklar" veya isimler" Okurlara yardunc1 olmak zere, derginin veya kitabm adi st kismma basihr. ogunlukla, her sayfano en soldaki. sayfalann en stnde, makale veya blm adi (bu kitapta oldugu gibi) sagdaki sayfalarm en stnde verilir. Yerin smirh olmasi nedeniyle, genellikle baghm kisa bir gekline ihtiya vardir. (En farla karakter sayisi, dergilerin muhtemelen "Yazarlara Direktifier" kismmda verilir). Metnin baghk" nermek akilhca olur. baghk sayfasma uygun bir
makalenin
"sren

"sren

"sren

KISALTMALAR VE JARGON
Baghklarm; kisaltmalar, kimyasal formller, patentli (genelolmaktan ziyade) isimler, jargon ve benzerlerini hemen hemen asla iermemesi gerekir. Baghgi olugtururken yazar gunu sormalidir. "Dizinde byle bir bilgiye nasil bakardim?" Eger makale hidroklorik asitin bir etkisiyle ilgili asit" kelimelerini mi, yoksa hemen tamnabilen ve ise, bashk ok daha kisa "HCl" mi iermelidir. Zannederim cevap ok aik. ogumuz dizinde ye bakardik. Daha da tesi, eger bazi yazarlar HCl ye degil (dergi editrlerinin izniyle) bazilan ise hidroklorik asit kullandlysa; bibliyografik servisler ilve kaynaklann kisalt11mig bir isimle listelendigine dikkat etmeden, yay1mlanmig yaz11ann sadece bir k1smim bulabilirlerdi. acid", DNA ve Ashnda, daha byk ikincil servisler; hatta ADN (acide deoxyribonucleique) gibi isimleri biraraya getirmeye olanak veren bilgisayar programlarma sahiptirler. Yine de gimdiye kadar yazarlar (ve editrler) iin en iyi kural, baghklarda kisaltmalardan kainmaktir. Ve ayni kural; patentli isimler, jargon, olagandigi ve eski terimlere de uygulanmahdtr.
"hidroklorik

"hc"

"hi"

"deoxyribonucleic

SERBASLIKLAR
Konugtugum birok editr, ana bahk-alt baghk dzenine ve askida yillar nce olduka kalan baghklara karg1dir. Ana baglik- alt baghk (seriler), olagandi. (Ornek: "Studies on Bacteria. IV. Cell Wall of Staphylococcus iinde aureus".) Bugn birok editr; her yayimlanan makalenin numarah btn ve bagimsiz bir ahymamn sonulanm sunmasi gerektigi,
"kendi

seri makalelere izin verilmeyecegi"

konusunun ("Yazarlara Direktifler",

21

Journal of Bakteriology) zellikle okurlar iin nemli olduguna inamr. Seri makalelerin gemigte, her makaleyle sadece ufak ufak k1simlar vererek birbiriyle ok yakmdan ilgili olma egilimi vardi. Bylece okuyucu, btn seri ard arda okunmadika ok byk lde eksiklerle birak111rdi. ynca A seri sistemi, programlama ve gecikmeler nedeniyle editrler iin can sikiclydi. (IV no.'lu kabul edilip, III. no'lu reddedilir veya degerlendirmede takihrsa ne olacak?) Diger kargi ikiglar; seri baghklarm hemen daima nemli lde tekrarh oldugu, ilk kismm (romenrakamindan nceki) faydasiz olacak kadar genel oldugu ve ikincil servisler bir KWIC dizini evirdiginde, byle ift baghklan yeniden kurmanm imknsizhmdan, sonularm ogunlukla anlagilmaz oldugudur ("Soru" olarak kelimelendirilen makale baghklari da anlamsizdir ve bana gre soru tr baghklar kullamlmamahdir). Ask1da baghklar (seri baghklar gibi fakat romen rakam1 yerine nokta st ste"), KWIC dizininden sonulanan acayiplikler hari, yukanda bahsedilen bazi problemlerden kainmay1 sagladigi iin ok daha lyidir. Maalesef nde gelen bir bilimsel dergi, Science, muhtemelen baghm en etkin kelimelerini ne 1karmak nemli oldugu iin askida bagliklann savunucusudur. (rnek: Fragile X Site in Somatic Cell Hybrids: An "The Approach for Moleculer Cloning of Fragile Sites"-Science 237:420,1987). Arada bir, askida baghklar okuyucuya yardimci olabilir. Fakat bana gre, gretici grnmndedirler; nemli olandan ziyade geneli vurgularlar, noktalama iaretleri gerektirirler, dizinleri karigtmrlar ve genellikle etiket biimindeki dz baghktan daha yetersizdirler.
"iki

Yine de dz baghklann kullanmn, uygun kelime dizilimine veya baghkta her kelimenin uygun formuna olan gereksinimi azaltamaz. rnegin, "New Color Standard for Biology" adh bir baghk, bitki ve hayvan numunelerini tanimlamada kullamlan renk standartlarmm olugturulmasmi gsterir gibi grnyor. Oysaki, "New Color Standard for Biologists" (Bio
Science 27:762, 1977) baghmda yeni standart; biyologlarin dogal iligkisini sm1flandirmada, yegil biyologlan mavilerinden ayirmaya izin vererek yararh olabilir.

22

Blm 5

Yazarlar ve Adresleri Nasil Siralamr7


"yaymla-veya-yok

birka1d1r. Bunlar; kuramim kabullenig, cennetteki y11anlarm sadece dzenlemelerinin endstri, kontrat, kurumsalhk, kurulug gelenekleri ve yrlan deligini zehirli yrlan1arryla birlegerek, profesyonel yazim dnyasmm olugtururlar. John H. Mitchell

dar ve meslek k1skanhk, imparatorluk kurma

ve

ol!"

oo 0
ISIMLERIN SIRASI Bilimsel makale hazirlamamn en kolay kismi, ikincil satirlarm girilmesidir: yazarlar ve adresleri. Bazen! duymadim ama, Yazar isimlerinin siras1zerine hergn yeni bir dello

s1rf kimin isminin bagka kogullarda akli bagmda grnen meslektaglarm, iin birbirinin can hangi sirada olmas1 gerektigi konusunda anlaamadiklari dgman1 oldagu olaylar biliyorum. vanlmig veya Dogru siralama nas11olur? Maalesef, zerinde anlagmaya Bazi dergiler (zannederim genellikle kabul gren hibir kural yoktur. Bu tr temelde Ingiliz), yazar isimlerinin alfabetik s1rada olmasm1 ister. ok yn vardir. Fakat nemsiz, basit siralama sisteminin nerilebilecek bir sistem alfabetik sistem, zellikle A.B.D'de henz herkesin kullandig1 olmarugt1r.
23

Gemigte, aragtirmada aktif olarak yer ahp almadigma bakilmaks1zm, laboratuvar direktrn yazar olarak koymak gibi genel bir egilim vard1. direktr en sona (iki yazardan ikincisi, yazardan ncs ogunlukla v.b.) konmaktaydi. Sonuta en son yer, kendiliginden verilmig prestij iin seilen bir yer oldu. Bylece, hibiri laboratuvar direktr olmayan ve hatta hibiri daha deneyimli olmayan iki yazar, bu ikinci yeri paylaamazlard1. Eger veya daha fazla yazar varsa yazar, arada bir yeri degil ilk yeri isteyecekti. veya son Daha modern bir egilim, yayimlanmakta olan ahymanm ana reticisi ve deneyimli yazan olarak ilk yazan tammlama egilimidir. lk yazarm grenci oldugu ve ikinci (nc veya drdnc) yazann laboratuvar direktr, belki Nobel almig biri oldugu zaman bile, ilk yazara yazar" olarak atif yapilmasi ve o kiginin aragtirmamn kendisini veya ogunu yaptigmm varsay11masi gimdi kabul gren bir biimdir.
"nemli" "deneyimli

Laboratuvar direktrlerinin, kendi laboratuvarlanndan ikan her yayimlanmig makaleye kendi isimlerinin konmasi konusunda israr etme egilimleri hl bizimledir. Ayni ekilde, yani deneyler tamamlandiktan sonra cam egyalan y1kamig olabilecek teknisyenler dahil pratik olarak laboratuvardaki herkesin yazar olarak isimlendirildigi amagir listesi" yaklagimim kullanma egilimi de yle. Aynca, ortak aragtirmaya egilim srekli artlyor. Dolayis1yla, makale bagma ortalama yazar sayisi artmaktadir. Yeni bir egilim ve zannederim ok iyi bir egilim; yerlegik, deneyimli bilim adamlarmm daha gen meslektaglanna veya grencilerine hak (ilkisim olma) tammasidir. Gen neslin bu gekilde tegviki, iyi bilim srecini yceltir ve zarif bir gekilde bu uygulamay1 yapan, deneyimli bilim adammm karakterini ortaya koyar.
"kirli

YAZARLIIN TANIMI Belki gimdi yazarlar listesi sadece ve sadece, deneylerin tasanm1 Ve gereklegtirilmesine aktif olarak katilan kiileri iermelidir diyerek, yazarhgi tammlayabiliriz. Daha da tesi, yazarlar normal olarak; ilk yazar deneyimli yazar olarak kabul grerek; ikinci yazar esas igbirligi yapan, nc yazar ise ikinciye egdeger fakat ahymada muhtemelen daha az katkisi olan yazar olarak, deneylere gre nem sirasi ile listelenmelidir. Meslektaglar veya ahymay1 ynetenler, kendilerinin pahsen i ie olmadiklan aragtmnay1 anlatan ahgmalara ne isimlerinin koyulmasim istemeli ne de koyulmasma
24

izin vermelidirler. Bir makalenin yazan, verilen aragtirma sonularmda entelektel sorumlulugu olan kigi olarak tammlanmahdir. Kabul etmeliyiz ki bu sorunun zme kavugturulmasi her zaman kolay degildir. Bir makaledeki entelektel girdiyi incelemek genellikle inanilmaz derecede zordur. Dogal olarak, bir aragtirmaproblemi zerinde aylar ve yillar verdi boyu birlikte yogun olarak ahyanlar, zgn aragtirma fikirlerini kim bagarinm anahtariyd1 diye veya deneylerin baansmda kimin parlak fikri meslektaglar, aragtirma ile hibir hatirlamakta zorluk ekebilirler. Ve bu laboratuvardaki bir kipi"nin ilgi ekici bir ilgisi olmayan, geleneksel, oturdugunu farkettiklerinde ne sorusu ile aniden hergeyin yerli yerine yaparlar? 1smi olan her yazann, anlatilan ahymaya nemli katkida bulunmuy olmasi gerekir. "Onemli" kelimesiyle burada, aligmamn yeni bilgi reten, zgn bilimsel makale kavramim tammlayan ynlerine atif yapilmaktadir.
"kompu

Yayimlanmig makaledeki yazarlar silsilesi, tam anlagma ile ahgma baglamadan nce kararlagtinlmahdir. Daha sonra, aragtirmanm aldigi yne gre bir degigiklik gerekli olabilir. Fakat bu nemli yazarhk sorununu aragtirma srecinin en sonuna birakmak akilhca olmaz. sadece bir Bir vesileyle, 10 veya daha fazla yazann bir makalede (bazen digerleri (Phys. Re. Letters F. not) listelendigini grdm. rnegin Bulos ve bir makalede 27 yazar ve sadece 12 paragraf vard1. 13:486, 1964) tarafmdan Byle makaleler ogunlukla, deneye anlamh bir katkida bulunmak bir yana, gelir. on kipinin bile sigamadigi ok kk laboratuvarlardan Yazarlann ev sahibini listeye koymasmda ne gznne ahmr? egitli veya yok ol" nedenler olabilir. Fakat temel neden, hi kugkusuz davraniglarla yle etkin bir sendromudur. Bazi kipiler meslektaglanm ho gekilde yola sokarlar ki, laboratuvarlarmdan 1kan makalelerin ogunda veya hepsinde yazar olarak bulunurlur. Aragtirma retkenlikleri aslmda zayiftir, fakat yil sonu yaym listeleri gerekten genig olabilir. Bazi kurumlarda byle gigirilmig listeler terfi ile sonulanabilir. Byle pigmeler ayrica beceriklilik olarak kabul edilir. Yine de uygulama tavsiye edilmez. Belki bu kolaya kaanlar, birka idareci kandirabilir ve anhk avantajlar kazanabilirler. Fakat iyi bilim adamlarimn; ne ufac1k katkilan iin bagka insanlarm isimlerinin eklenerek kendi aligmalannm sulandir11masina izin vereceklerinden, ne de kendi isimlerinin bir sr yetersiz insamn isimleriyle lekelenmesini isteyeceklerinden kugku duyanm.
"yaymla
-

25

Kisaca bilimsel makale, ahymaya agirhkh olarak katkida bulunmu olanlari listelemelidir. ok yazarh yaklagimm sulandirici etkisi gerek aragtirmalari kt etkiler (Ve eski bir ynetici-editr olarak, sansr gerektiren bu uygulamanm bilimsel literatrn kullammi ve kontroluyla ugragan bizleri bibliyografik kbuslara srkledigini ilve etmeden geemiyorum). "Tip Makalelerinde Yazarhk Konusunda Izlenecek Yollar" zerine derinlemesine bir tart1maHuth (26)tarafindan yay1mlanm1tir.

SIRAYI TANIMLAMAK: BR RNEK


Belki apagidaki rnek, yazarhgi tammlamasi gereken kavramsal teknik katki seviyesini aikhga kavugturmada yardimci olur. ve

taraf1ndan, bu organizmamn patojenik olmadigimn gsterildigi bilinmektedir, Bilim adami A gimdi, patojenik mikrobiyolojide uzman olan meslekta1 bilim adami C den, bu organizmay1 patojenikligi aismdan denemesini ister. Bilim adami C, test maddesini herhangi bir tibb mikrobiyolog'un kullanabilecegi standart iglemle bir laboratuvar kobayina enjekte ederek abuk bir deney yapar ve patojenikligi dogrular. Sonra, metine birka nemli cmle ilve edilir ve makale yay1mlamr. Bilim adami A ve teknisyen B yazar olarak konur, bilim adami C'nin yardimi Teekkr kisminda szedilerek amhr.
26

gzkmelidir. Bu rnegi bir adim daha teye gtrelim. Varsayahm ki, 37C deki serum albminli deneyler ahg1yor, fakat bilim adami A gimdi aika bogta kalan bir kisim oldugunu farkeder. Yani bu partlar altmda byme, test organizmasmm bir patojen oldugunu gstermigtir. Oysaki nceki yazarlar

Varsayahm ki, bilim adam1 A yeni bilgi retecek bir seri deney tasanmi yapmig olsun ve sonra bu bilim adami, B teknisyenine deneylerin nasil yap11acag1m gstermig olsun. Deneyler ahgir ve bir metinle sonaIamrsa, bilim adami A, B teknisyeni btn igleri yapmig olsa bile, tek yazar olmalidir. (Kugkusuz, B teknisyeninin yardimi Teekkr k1smmda amlmahdir.) Varsayahm ki deneyler yrmesin. B teknisyeni, olumsuz sonulan bilim adami A'ya gtrsn ve gyle bir gey desin, "Zannederim, bu allahm cezasi gekil degigtirmeyi, inkbasyon isismi 24C den 37C'a degigtirir ve ortama serum albmini katarsak bytebiliriz". Bilim adami deneyi kabul eder, deneyler bu defa istenen sonucu verir ve makale ile sonulamr. Bu takdirde, bilim adam1 A ve teknisyen B-bu sirayla-her ikisi de yazar olarak

Bununla beraber varsayalim ki, bilim adami C, bu acayip gekil degigtirmeyle ilgilenir ve bu zel gekil degigtirmenin sadece fare-patojenik degil; fakat belli, nadir raslanan insan enfeksiyonlarmda uzun sredir aragtinlmakta olan problem yaratici oldugu sonucuna gtren iyi plnlanmig deney serileri yrtmeye baglar. Bylece, iki yeni veri tablosu metine eklenir ve Sonular ve Tartigma kismi yeniden yaz2hr. Makale bu durumda, bilim adami A, teknisyen B ve bilim adami C'yi, yazarlar olarak s1ralayarak yay1mlanir. UYGUN VE TUTARLI BlM Yazarlann isimleri bakumndan tercih edilen yazilig normal olarak, ilk isim, orta ismin bag harfi ve soyadi'dir. Eger yazar sadece, bilimde istenmeyen bir egilim olan ismin ilk harflerini kullanirsa, bilimsel literatr karigik hle gelir. Eger Jonathan B. Jones isimli iki kigi varsa, yazi servisleri muhtemelen bunlan adresleri vasitas1yla dzgn tutabilir. Fakat, dzinelerle f insan J. B. Jones ad1yla yaym yap1yorsa (zellikle,1rsat iktika bazilan kullamrsa) tarama servisleri, igleri dzenli tutmak iin Jonathan B. Jones mitsiz bir gekilde ugra1yor olurlar. Birok bilim adami isimlerini degigtirme ekilimine (evliliktensonra, dini nedenlerle veya mahkeme karanyla), yaymlannin aynlacagim bildikleri iin diren gsterirler. Genelde bilimsel dergiler, yazarm isminden sonra ne nvan ne de dereceleri basmazlar. "B.S." ne demek bilirsiniz. "M.S." (More of the Same)-ogu aym. "Ph.D." (Piled Higher and Deeper)-daha derin ve yksek daha derin demektir. Bununla beraber birikim; "M.D." (Much Deeper) pek ok tibb dergi, isimlerden sonra dereceleri verir. nvanlar da ogunlukla tibb dergilerde ya isim ve derecelerden sonra veya baghk sayfalannda dipnot alarak verilir. Fakat yine de tibb dergilerde bile derece Katk1da ve nvanlar (Dr. rnegin) atif yapilan literatrde verilmez. tercih edilen bulunacak olanlar, derginin "Yazarlara Direktifler" k1smma ve kullamm iin derginin yeni bir sayisma bakmahdirlar. Eger bir dergi hem derece hem de nvana izin verirse, belki Leo Rosten'in (42) nerdigi gibi biraz da reklma izin verebilirdi.
-ok

Dr. Joseph Kipnis-Psikiyatr Dr. Eli Lowitz-Proktolojist

"Qu"ve

"Bu" Uzmanlan
27

Dr. M. J. Kornblum and Dr. Albert Steinkoff Kadin Dogum Uzmanlan: 24 saat servis verilir.

ADRESLERIN LSTEST
Adres listesi kurallari basittir, fakat ogunlukla uygulanmaz. Sonuta, yazarlar adresleri ile her zaman bandagtinlamaz. Bununla beraber genellikle karig1khk yaratan, yazarlarm ihmali veya komisyonun hatalanndan ziyade derginin tarzidir. Bir yazarla, bir adres (aligmanm yapildigi laboratuvann isim ve adresi) verilir. Eger yay1mdan nce yazar bagka bir adrese tagmmissa, yeni adres adres" dipnotunda gsterilmelidir. Herbiri farkh kurumda iki veya daha fazla yazar varsa, adresler de yazarlarla aym sirada verilmelidir.
"gimdiki

Temel problem, diyelim ki iki kurumdan yazar tarafmdan bir makale yaymlandigi zaman ortaya ikar. Byle durumlarda, her yazAm ismi ve adresi stel olarak a, b veya c gibi yazarm isminden sonra, ilgili adresten nce veya sonra, uygun igareti iermelidir. Bu kural, genellikle J. Jones Yale'de mi yoksa Harvard'da mi bilmek isteyebilecek okurlar iin yarar11dir. Yazarlarm ve adreslerinin a1ka belirli olmasi, egitli ikincil servisler iin de ok nemlidir. Bu servislerin kolay bir gekilde iy yapabilmeleri iin, J. Jones tarafmdan yay1mlanan bir makalenin Iowa State'deki J. Jones tarafmdan mi yoksa Cornell'deki J. Jones veya ngiltere'de Cambridge niversitesindeki. Jones tarafindan mi yazildigmi J bilmeye ihtiyalari vardir. Yalmzca dzgn bir gekilde yazarlari belirlenebilen yaymlar atif endekslerinde gruplanabilir. AMALAR Adresin iki amaca hizmet ettigini hatirlayimz. Yazari belirlemeye yarar, yazarin posta adresini verir veya vennelidir. Posta adresi, en ok bilinen nedeni tekil kopyalarm kaynagmi bulma olmak zere, birok nedenlerden gereklidir. Birok kurum iin sokak adresi vermek kural olarak gerekli olmamasma karym, bugnlerde posta kodu kullamlmasi zorunlu olmahdir. Bazi dergiler, isteklerinin gnderilecegi adres"i gstermek iin Tegekkr blmn, dipnotlari veya ylldiz igaret sistemini kullamrlar. Yazarlar, dergi politikasmm bu ynnn farkmda olmali ve nceden, hangi
28
"makale

adresten kimin tekil kopyalan ahp dagitacagma karar vermelidirler (nk normal olarak tekil kopyalan alan, kipiler degil kurumlardir). Bir bilim adami isimsiz olarak (veya mmkn oldugu kadar ona yakm) adres, zorunluluk olarak kabul yayim yapmak istemedike, tam isim ve tam edilmelidir.

29

Blm 6

Kisa zetNasil Hazirlamr?


m Tamtici bir zet (Abstract-K1sa zet), etnin ieriginin paragraf fonnunda olan geklidir; okurlar iin genel bir haritadir. Michael A11ey

000
TANIM
Kisa Kisa

Yntemler, Sonular, Tart1ma) herbirinin kisa bir zetini vermelidir. zeti Houghton'un (25)syledigi gibi "Kisa zet,dokmandaki bilginin bir
olarak tammlanabilir".

zet'e, makalenin kltlmg bir biimi olarak bakilmahdir. zet (Abstract) makalenin ana k1simlarmm (Girig, Malzeme ve

zamanda ve hassasiyetle belirlemesine, kendi ilgi alanlarlyla iligkisini saptamasina ve bylece dokmam btnyle okumaya ihtiya duyup duymayacagma karar vermesine imkn verir" (4). Kisa zet250 kelimeyi gememeli ve makalede neyle ugragildigim aik olarak tammlayacak gekilde tasarlanmahdir. Birok kigi Kisa Ozet'i, zgn dergide veya Biological Abstracts, Chemical Abstracts gibi ikincil yaymlarda okuyacakt1r. Kisa zet (i) aragtirmanm kapsamim ve esas amalan belirtmeli (ii) kullanilan metodolojiyi tammlamali (iii) bulgulari zetlemeli ve (iv) ana sonulari belirtmelidir. Sonularm nemi, genellikle kez verilmesi geregiyle gsterilir: Kisa Ozet'te bir kere, tekrar Girig'te ve tekrar a (muhtemelenynnt111)Tartigma'da.
31

"yi hazirlanmig bir Kisa zet,okuyucunun, dokmanm ierigini kisa

Kisa zet'in ogu veya tamami, yap11m14ahymaya atif oldugu iin, gemig zamanda yaz11mahdir. Kisa zet asla yeni biigi veya makalede belirtilmeyen sonu1an Eserlere kaynak gsterme Kisa zet'te yap11mamahdir (ncedenyay1mlanmig bir yntemin degigtirilmig gekli gibi nadir haller digmda).
vermemelidir.

KISA ZET TIPLERI


Yukaridaki kurallar, temel dergilerde ve ogunlukla degigiklik olmaksizin ikincil servislerde (Chemical Abstracts, v.b.) kullamlan Kisa zet'ler iin geerlidir. Bu tr Kisa zet, bilgilendirici Kisa zet olarak amhr ve makaleyi ok kk boyuta s1gdirmak iin hazirlamr. Problemi, problemi incelemek iin kullanilan yntemi, ana veriler ve sonulari kisaca belirtebilir ve belirtmelidir. ogunlukla, isa zet, makalenin tmn K okuma ihtiyaci dogurur. Bilim adamlari byle Kisa zet'ler olmaksiz1n, aragtirman1n aktif alanlarmi izlemekte gncel kalamazlardi. Diger ok bilinen Kisa zettipi, belirtici Kisa zet'tir(bazentanitici Kisa Ozet de denir). Bu tr Kisa Ozet, potansiyel okuyucuya makaleyi okuyup okumama karano vermeyi kolaylagtirarak, konuyu belirtmek iin olugturulmugtur. Bununla beraber, agirlikh ierikten ziyade grsel ierik verdigi iin, nadiren makalenin yerini tutar. Bu nedenle, belirtici Kisa Ozet'ler, aragtirma makalelerinde Kisa zet'leri olarak kullamlmamahdir. Fakat, diger tr yaymlarda (tarama/degerlerdirme makaleleri, konferans raporlan, devlet raporlan, v.b.) kullamlabilir; byle Kisa Ozet'ler kaynak ktphanecileri iin ok nemlidir,
"baglang1"

egitli kullanimlan sonulan ve trlerinin, deger etkin bir tartigmasi, 1VcGirr' de (32)verilmigtir: "Kisa Ozet'i yazarken, kendi bagma yayimlanacagmi hatirlaym. Dolayisiyla, Kisa Ozet kendi kendine yeterli olmahdir. Yani hibir bibliyografi, gekil veya tablo kaynagi ihtiva etmemelidir.... Dili okuyucuya yakm olmahdir. Karanhk kisaltmalar ve akronimleri bir kenara birakm. Eger mmknse, Kisa zet'i yazmadan nce makaleyi yazm".
tekrarlanmaya

Kisa

zet'lerin

Uzun bir terim Kisa zet iinde birka defa kullamlmadika, terimi kisaltmaym. Bekleyin ve metin iinde (belkiGirig'te) ilk kullanildigi yerde uygun kisaltmay1 yapm.
32

"lkgretimde kinciDil

Olarak Almanca gretiminde ullamlan K "Hallo, Freunde" Kitabima Degerlendirilmesi" Aragtirmasi

Saym

gretmen,

Bu anket "lkgretimde Kullanilan "Hallo, kinciDil Olarak Almanca gretiminde fe"Kitabmin Degerlendirilmesi" konusunda dogrudan dersin uygulayicisi olan siz lenlerin grglerinizi ve nerilerinizi belirlemeyi amalayan bilimsel bir aragtirma iin
nmigtir.

Anketimiz 34 sorudan olugmaktadir, sorulara iligkin Nein, Ja, Teilweise seeneklerinden olan seenegi ( X ) igareti ile belirtiniz. Kendi neriIerinizi igin isim belirtmeksizin kitapigimizin en sonundaki bog sayfay; kullanabilirsiniz. Aragtirmadan elde edilecek in anlamli olmasi sizin grglerinizi ve nerilerinizi iten ve dogru olarak yansitmaniza itlarmizm yanlig olmasi sz konusu degildir, nemli olan sizin konuya iligkin
lygun

KELME TASARRUFU Arada bir, bilim adami nemli bir noktayi Kisa zet'te atlayabilir. Fakat bugne kadar en ok rastlanan hata, konuyla ilgisiz aynntilarm verilmesidir. Bir keresinde, maddenin enerjiyle bagmtis1hakkmda ok karigik teorisi olan bir bilim adami duymugtum. O zamanlarda ok karma1k bir makale makale yazmigti. Ancak bilim adann, editrlerin limitlerini bildiginden, kabul edilecekse Kisa zet'in basit ve kisa olmak zorunda oldugunun farkindayd1. Bylece Kisa zet'iniyontarak saatler harcadi. Nihayet btn kelimeler ortadan kalkincaya kadar kelime kelime eledi. Geride kalan, mc2, gimdiye kadar yazilmig Kisa zet'lerin kisas1yd1: en Bugn bilimsel dergilerin ogu her makale ile birlikte bir baghk Kisa zet'i yay1ml1yor, tek paragraf (ve yle hazirlanmasi gerekir) olarak editrlerle basiliyor. Kisa zet, makaleden nce geldigi iin ve aynca makale degerlendirmesi yapanlar biraz ynlendirme sevdiklerinden, gzden geirme sirasinda metnin, hemen hemen evrensel olarak, okunan ilk nemi kismidir. Bu nedenle, Kisa zet'in aik ve basit yazilmasmm ok vardir. Eger degerlendirme yapanin dikkatini Kisa zet'te ekemezseniz, zaman degerlendirmeyi yapan, sadece amacm1za ulaamayabilirsiniz. ogu hakkmdaki grgne tehlikeli bir gekilde Kisa zet'iokuduktan sonra metin kisa bir dikkat srecine sahip yak1n olabilir. Bu, degerlendiricinin olugundandir (ogu zaman byledir). Fakat eger tanim olarak en basit gekliyle Kisa Ozet btn makalenin kisaltilmig gekli ise, degerlendiricinin olgunlamamig bir sonuca ulagmasi mantikhdir ve bu sonu da byk bir ihtimalle dogru bir sonutur. Genellikle iyi bir Kisa zet'i iyi bir makale izler; kt bir Kisa zet,gelecek dertlerin habercisidir. Baghk Kisa zet'i, pek ok dergi tarafmdan zorunlu olarak istendiginden ve toplanti Kisa zet'leri birok ulusal ve uluslararasi toplantlya katihmda gerekli oldugundan (katihm bazen sunulan Kisa zet'lere dayamlarak belirlenmekte) bilim adamlarmm Kisa zet hazirlamanm temel ilkelerinde uzmanlagmalan gereklidir. Bu ama iin, Cremmins'in (20)kitabim neririm. Kisa zet'iyazarken, her kelimeyi dikkatlice inceleyiniz. Eger hikyeyi 100 kelime iinde anlatabilirseniz, 200 kelime kullanmaym. Ekonomi aismdan, kelime israfmm anlami yoktur. Bilimsel makaleyi yayimlamak iin her kelime 12 sent'e ve her defa bu kelime yeniden bir zetleme
"e =

33

yayminda diger bir 12 sent'e malolur ve toplam iletigim sistemi ancak bu lde kelime israfmi kaldirabilir. Sizin iin daha da nemlisi, aik ve nemli kelimelerin kullanimmin editr ve degerlendirme yapanlari c (okuyucular abas1) iyi etkilemesidir. Buna kargm, anlam1 gizli kelime kalabalig1 olugturulmasi ok byk olasihkla, degerlendirme formunda kutusunun igaretlenmesine kigkirtma nedeni olacaktir.
"ret"

Veya, Napolyon'un son szleriyle "Beni musalla tagmda kisa tutun".

34

Blm 7 Girig Nas11Yaz1hr?


Kt bir baglangic, kt bir son yarat1r.

Euripides

000
NERILEN KURALLAR hazirhklar yolumuzdan 1km19 olarak makalenin kendisine geliyoruz. Baghk ve kisa zetin yeri en bagta gelmesine karm, deneyimli yazarlarm bunlan makaleyi yazdiktan sonra hazirladiklanni sylemeliyim. Fakat siz, yazmay1 nerdiginiz makalenin ana hatlarim ve yakla1k bir baghgim aklimzda (kagittadegilse bile) bulundurmahs1mz. Aynca, makaleyi yazdigmiz okurlarm dzeyini de gznne almahsimz. Bylece, hangi terimler Ye ilemlerin tamm ve a1klama gerektirdigini, hangilerinin belirlemede bir. temeliniz olacaktir. Aksi takdirde, gerektirmedigini aklmizda a1k bir ama yoksa, bir anda alti degigik dogrultuda yazabilirsiniz. akilhca bir ahymahlen devam ederken yazmaya bu,balamak kolaylagtinr. yazmay1 politikadir. Akhmzda her gey taze oldugundan igleminin kendisi, bir ihtimal, sonulardaki uyumsuzluklan Dahas1, yazma gsterir ve belki izlenecek ilgin yan yollan ortaya 1kanr. Bu nedenle, deney sistemi ve malzeme hl el altmdayken yazmaya baglaymiz. Eger ortak yazarlar varsa, onlar damgmak iin etrafta iken ahymay1 yazmaya baglamak ak11hea olur.

imdi n

Kugkusuz, uygun bir metnin ilk kismi Girig olmahdir. Girig'in amaci, okuyucunun konuyla ilgili nceki yayinlara bakmaya ihtiya duymaks1zm, gimdiki ahymanm sonulanm anlayip degerlendirmesine imkn verecek, yeterli lde temel bilgileri temin etmektir. Girig aynca, gimdiki ahymanm
35

gerek ve mantigim vermelidir. Hepsinden nemlisi orada, makaleyi yazmadaki amacm1zi kisa ve a1k olarak belirtmeniz gerekir. Kaynaklan, en nemli temel bilgileri vermek zere dikkatlice seiniz. Girig'in ogu, esasta kendi probleminiz ve aligmanizin bagmda konuyla ilgili yerlegmi ahgmalardan sz ettigi iin, genig zamanda yazilmahdir.
.

Iyi bir Girig iin nerilen kurallar gyledir: (i) Ilk olarak, aragt1rilan problemin niteligini ve kapsamim mmkn olan btn a1khkla sunmahdir. (ii) Okuyucuyu ynlendirmek iin ilgili yaymlari degerlendirmelidir. (iii) Aragtirma yntemini belirtmelidir. Eger gerekli grlrse, o yntemin seilme nedenleri de aiklanmahdir. (iv) Aragtmranm ana bulgularim belirtmelidir. Bulgularm ortaya 1kardigi ana sonulari ortaya (v) koymahdir. Okuyucuyu merak iinde birakmay1n, kamtlarm geligimini izlesin. O. Henry tipi bir spriz sonu iyi bir edebiyat olabilir, fakat bilimsel yntemin kabbma uymaz. Son noktayi genigletmeme izin verin. Birok yazar, zellikle yeni baglamakta olan yazarlar, en nemli buluglarmi makalenin sonuna kadar saklama yanhy1m (ve yanhytir) yaparlar. Aym durumlarda, yazarlar bazen nemli buluglarma, muhtemelen iyi gizlenmig dramatik bir zirve noktasma ilerlerken gerilim yaratmak umuduyla, Kisa Ozet'te yer vermezler. Ancak, deneyimli bilim adamlari arasmda bu, boy bir hamle olarak nitelendirilir. Ashnda, srpriz sonucu olan problem, okuyucularm sik11dig1 daha ve esasi bulamadan ok nce okumaktan vazgetigi problemdir. "Bilimsel bir makaleyi okumak, detektif hikyesi okumak gibi degildir. Baglang1tan itibaren onu usagm yaptigmi bilmek isteriz" (40). KURALLARIN NEDENLER Iyi bir Girig iin ilk kuralm, pek ok bilim adami ve hatta yeni baglayanlar tarafmdan bile olduka kabul grmg olarak, ok az geligtirilmeye ihtiyac1 vardir. Bununla beraber, Girig'in amacinin (makaleyi) tanitmak oldugunu akilda tutmak nemlidir. Bu nedenle, ilk kural tammi) en nemlisidir. Ve aiktir ki, eger problem mantikh, (problemin anlagihr bir gekilde belirtilmezse okuyucu sizin zmnze ilgi duymaz. Okuyucu, makalenizle ugragsa bile-ki siz problemi anlamli bir gekilde ilgi ihtimali azdirsunmamigsaniz zmnzn parlakhmdan etkilenmeyecektir. Bir anlamda, bilimsel makale diger trdeki yaymlar gibidir. Giris'te okuyucunun dikkatini ekmek iin bir olmasi gerekir. Bu konuyu niin setiniz ve neden nemlidir?
"kanca"mzm

36

nc kurallar ilki ile baglant1hdir. Yap11mig ahymalar ve yntemin seimi yle bir gekilde sunulmahdir ki okuyucu problemin ne sizin zmek iin nas11hareket ettiginizi anlamahdir. oldugunu

kinci ve
ve

Bu kural, daha sonra dogal olarak drdncye, Girig'in kapamy noktasi olan temel bulgu ve sonulann belirtilmesine gtrr. Problemden zme kadar olan bu yol haritasi o kadar nemlidir ki, Kisa zet'te bir miktar tekran ogu zaman istenir.

ATIF VE KISALTMALAR
Eger ahymanm Kisa zet'ini veya n notunu daha nce yayimlad1ysamz, Girig'te bundan (atif ile) bahsetmeniz gerekir. Eger ok yakmdan ilgili makaleler bagka bir yerde yayimlanm1sa veya yayimlanmak zere ise bunu yine Girig'te, geleneksel olarak son k1smmda veya sona dogru sylemelisiniz. Byle kaynaklar, konuyu aragt1rmak zorunda olanlar iin ilgili literatr derli toplu tutmaya yardim eder.

Yukandaki kurallara ilveten, makalenizin sizin dar uzmanhk alanmiz


digmdaki kipiler tarafmdan da pekl okunabilecegini akhmzda tutunuz. Bu her egit zel terim ve Girig, kullanmaya niyetlendiginiz kisaltmalann tammlanacag1 en uygun yerdir. Bir keresinde aldigim bir gikyet mektubundan bir cmleyi rnek vererek, bunu anlatay1m. Sikyet, Joumal of Virology'deki bir ilm kaynak gsteriyordu. ln, National Institute for Health (NIH) iin bir virolog arandigim bildiriyor ve "An equal opportunity employer, M & F(Egit f1rsat ivereni, Erkek veya Kadm)" diye bitiyordu. Mektup; (M & F) gsteriminin, "Muscular and Fit Kasli ve Formda", "Musical and Flatulent -Mzikal ve Gsterigli" "Hennaphroditic iftCinsiyetli"veya "Mature applicantin his Fifties Elli Yaglarmda Olgun Bir Aday gibi anlamlara gelebilecegine dikkat ekiyordu.
nedenle
-

"

37

Blm 8

Malzeme ve Yntemler Blm Nasil Yaz1hr?


Bu deli1ikte belli bir yntern var.

Horace

000
BLMN AMACI Makalenin ilk blm olan Girig'te, ahmada kullamlan yntemi belirttiniz veya belirtmig olmaniz gerekirdi. Eger ihtiya varsa aynca, belli bir yntemi diger yntemlere tercih etme nedenlerinizi savundunuz. SimdiMalzeme ve Yntemler'de, btn ayrmtilan vermelisiniz. Bu blmn ogunun gemig zamanda yazilmas1 gerekir. Malzeme ve Yntemler kismmin ana amac1, deney tasanm1m tarif etmek (ve gerekliyse savunmak) ve sonra, konuyu bilen bir kipinin bu deneyleri tekrar edebilecegi de aynntilan vermektir. Makaleyi okuyan birok (muhtemelen ogu) okuyucu, deney aynntilan ile ilgilenmediklerinden ve kullandigimz genel yntemleri halihazirda bildiklerinden (Girig'ten) bu blm atlayacaktir. Bununla beraber, bilimsel yntemin anahtar ta1; sonulanmzm bilimsel degere sahip olmasi iin yeniden retilebilir olmasi geregini zorunluluk olarak ortaya koydugundan, bu blmn dikkatlice yazilmasi kritik nem verilebilmesi iin tagir. Sonulannizm yeniden retilebilir olduguna karar gerekli ana hatlan ise, bakalan tarafindan deneylerin tekrari iin vermelisiniz. Bu deneylerin yeniden yapilacagmin az ihtimal tay1masi konumuz digidir; mesele, aym veya benzer sonulan retmek iin potansiyelin olmas1 gerektigidir. Aksi halde makaleniz iyi bilimi temsil etmez.
39

Makaleniz, meslektaglarm degerlendirmesine maruz kaldiginda iyi bir degerlendirici, Malzeme ve Yntemler blmn dikkatle okuyacakt1r. Eger deneylerinizin tekrarlanabilir oldugu konusunda cidd kugkulari varsa, sonularituz ne kadar parlak olursa olsun reddedilmesini nerecektir. MAT,ZRME Malzeme iin kesin teknik zellikleri ve miktarlan, kaynagmi veya haz1rlama yntemini yazimz. Bazen, kullanilan numunelerin ilgili kimyasal ve fiziksel zelliklerini vermek bile gerekebilir. Ticar isimlerden kammiz; genel veya kimyasal isimler her zaman tercih edilir. Bu, ticar isimde mevcut olan reklm unsurundan uzak kalmay1 saglar. Ayrica, zel olmayan bir ismin byk bir ihtimalle btn dnyada bilinmesine kargm, zel isim sadece iktigi lkede biliniyor olabilir. Fakat, belli isimli rnler arasmda bilinen farklar varsa ve eger bu farklar kritik olabilecekse (belli mikrobiyolojik ortamlar gibi) ticar isim kullanimi ve reticinin ismi esastir. Deney hayvanlari, bitkiler ve mikroorganizmalar hassasiyetle ve genel olarak gstergeleri ile belirlenmelidir. ve Kaynaklar siralanmall Ye zel karakteristikleri (yay, seks, genetik ve fizyolojik durumlan) tarif edilmelidir. Eger insan konulan kullanillyorsa, semedeki lt tarif edilmeli ve izin" belirten ifadeler, dergi tarafindan zorunlu tutuluyorsa metne eklenmelidir.
"genus", "species"

"strain"

"bilgilendirilmig

Makalenin degeri (ve sizin admiz), eger sonulanmz yeniden zedeleneceginden, aragtirma malzemesini ok zenle tarif etmelisiniz. Metni gndermeyi plnladigimz derginin "Yazarlara Direktifler" blmn incelediginizden emin olun. Zira, nemli noktalar burada aynntih olarak verilir. Agagida, hcre siralanna uygulanan dikkatli yaz11m14 bir ifade grlmektedir. (The Journal of the Tissue Culture Association'm dergisi olan In Vitro yazarlan iin direktiflerden ahnma).
retilemezse Hcre tipi veriieri: Kullandan hcrelerin kaynagi, (temelveya elde edilmig) her iki durumda da; tr, seks, alt-tr, irk, vericinin yagi bakimmdan aik bir gekilde gsterilmelidir, reticininismi, gehir ve blgesine ait k1saltmalar ilk atif yapildiginda parantez iinde belirtilmelidir. Kkenin zn dogrulamak iin kullanilan zel testler, verici zellikleri ve mikrobiyal maddelerin varligt saptanmalidir. Hcre kltr rneklerinde mikoplazmal kirlenmenin olup olmadig1 konusunda hem dogradan agar kltr hem de dolayli olarak, boyama veya biyokimyasal iglemlerle zel testler yapilmasi gereklidir. Kullamlan iglemin kisa bir 40

tanimi veya uygun kaynak atiflan verilmelidir. Eger bu testler yapilmadiysa durum, Malzeme ve Yntemler blmnde a1kca belirtilmelidir. ok zel biyolojik, biyokimyasal ve/veya banisikhk igaretlerine iligkin diger veriler, varsa aynca belirtilmelidir.

YNTEMLER
Yntemler.iin her zamanki sunug sirasi kronolojiktir. Fakat a1ktir ki, ilgili yntemlerin birlikte tarif edilmesi gerekir ve dz bir kronolojik sira her bir zaman izlenemez. rnegin,belli bir kalite deneyi aragt1rmanm ge yapilmadiysa, bu kalite deneyi yntemi; Malzeme ve safhasma kadar Yntemler kismi sonunda kendi bagma degil, diger kalite deneyi yntemleri ile beraber tarif edilmelidir. BASLIKLAR gereken ilk blmdr (Alt baghklarin ne zaman ve nas11 kullamlacag1 konusunda Blm 15'e bakiniz). Mmknse, Sonular blmnde kullamlacak olan alt baghklara ey olanlan kurun. Her iki blmn yaz1hgi, eger bir i uyum amahyorsamz daha kolay olacak ve okuyucu, belli bir yntemin ilgili sonularla iligkisini arabuk kavrayacaktir.

Malzeme ve Yntemler blm, makalede alt baghklarm kullamlmasi

LMLER VE ANALZ Tam ve hatasiz olun. Yntemler, yemek kitab1 tariflerine benzer. Bir sicakhk derecesini verin. "Nasil" ve "Ne reaksiyon kan1mi 1sitild1ysa,
kadar" gibi sorular; degerlendirici veya okuyucunun bilmece zmesine b1rak11madan, yazar tarafindan tam olarak cevaplanmahdir. istatiksel analiz ogu zaman gereklidir. Fakat siz, istatistikleri degil datayi vermeli ve tartigmahsimz. Genellikle istatistik yntemlerin uzun tarifi, yazarm bu bilgiyi yeni edindigi ve okurlann da benzer aydmlatmaya ihtiyact olduguna inandig1m gsterir. Siradan istatiksel yntemler yorumsuz kullamlmahdir. leri veya olagandig1 yntemler kaynak gstermeyi gerektirebilir. Ve tekrar, kelime diziligine dikkat ediniz. Yeni bir metin "Yok olan yntem" diye adlandinlabilecek bir yntem tarif etmigti. Yazar diyordu ki, "tRNA blgesindeki radyoaktivite, Britten ve digerlerinin, triklorasetik asitle
41

zlen yntemi ile belirlendi" Ve, gimdi ac1 verici bir yntem: "Kaynayan suda bir saat durduktan sonra, gigeyi inceleyin".
KAYNAKLARA GrEREKSINIM Aragtirma yntemlerini tarif ederken, yukarida sz getigi gibi, konuyu bilen bir kipinin deneyleri tekrarlayabilmesini saglayacak gekilde yeterli ayrmtiy1 vermelisiniz. Eger ynteminiz yeniyse (yay1mlanmam14), gerekli btn ayrmtilan vermelisiniz. Fakat, yntem standart bir dergide daha nce yayimlanmigsa, sadece o literatr kaynak gsterilmelidir. Eger nceki yaym diyelim ki, "Gney Tasmanya, Gnat Sinirsel Hastaliklar Dergisi"nde yayimlandlysa daha iyi tarif edi1mesinineririm. y egitli ntemler rasgele kullanihyorsa, yntemi k1saca tamtmak ve kaynak vermek faydahdir. Ornegin, nceden tarif edildigi gibi ultrasonik iglemle paralandi (9)" demek,"hcreler nceden tarif edildigi gibi paraland1(9)" demekten daha ok tercih edilir.
"hcreler,

TABLO MALZEMES
Bir ahymada ok sayida strains"veya larin, larin, lerin kaynak ve zaman; zelliklerini belirleyen tablolari hazirlaym. egitlikimyasal birlegimlerin zellikleri, hem yazar hem de okura fayda saglayacak olan tablo formunda sunulabilir.
"mutant" "bakteriyofaj"
"strain"

"mikrobial

"mutant"kullan11dig1

"plasmid"

Makalede anlatilan eitli deneylerden sadece birinde kullamlan bir v.b., Sonular kismmda tarif edilmeli veya, eger yeterince yntem, kisaysa, tablo dipnotu veya gekil alt yazisi olarak konulmahdir.
"strain",

DORU BI1M VE DILBLGS


Sonularm bazilarmi bu blme karigtirma gibi ok yap11an bir hatay1 yapmaym. Uygun yazilmig bir Malzeme ve Yntemler blm iin sadece bir kural vardir: Deneylerin, bunlari yapma yetenek ve bilgisi olan bir kigi tarafmdan yeniden yapilabilmesi iin yeterli bilgi verilmesi geregi. Bu arada iyi bir test (ve makalenizin reddinden kammak iin iyi bir yol) bitmig metnin bir kopyasini bir meslektagimza vermek ve yntemi izleyip izleyemedigini kendisine sormaktir. Meslektamizm; sizin Malzeme
42

distilasyon ka1rdigmiz arpici bir hatay1 bulma olasihgi vardir. rnegin; rn sonsuz bir dikkatle tarif etmig fakat sonra donammimzi, iglemi ve dikkatsizce, baglang1 malzemesini tammlamay1 veya distilasyonun sicakhmi belirtmeyi ihmal etmig olabilirsiniz. Dilbilgisi hatalari ve noktalama yanhghklan her zaman cidd degildir. Girig ve Tartigma'da ifade edildigi gibi, genel kavramlar biraz dil kargaasim atlatabilir. Bununla beraber, Malzeme ve Yntemler'de, kesin ve zel hassas kullamm1bir zorunluluktur. konularla ugragilmaktadir ve Ingilizcenin Su cmlede oldugu gibi, eksik bir virgl bile yaziyi mahvetmeye neden olabilir: "Employing a straight platinum wire rabbit, sheep and human blood itibaren problemliydi, agar plates were inoculated..." Bu cmle bagmdan nk ilk kelimenin askida kalan bir yapisi vardir. Fakat anlam, yazar dan sonra virgl koymay1 ihmal edinceye kadar tam olarak arpitilmamigt1. Malzeme ve Yntemler kism1 genellikle kisa, ayrik bilgi paralari verdigi iin, yaz1m bazen teleskopik olur; anlamda esas olan ayrmtilardan vazgeilebilir. En ok yapilan hata, eylemi yapam belirtmeksizin eylemi belirtmektir". "Solunum oranim belirlemek iin organizma..." cmlesinde, dir. Ve, bu organizmanin eylemin belirtilen yegne elemani byle bir belirleme yapabilecegi konusunda, kugku duyuyorum. Benzer bir tamamlamig olarak, artik bakteriyle ilgimiz bagka cmle: "ahymayi kalmam1tir". Yine, bakterinin aligmay1 tamamladigmdan kugkuluyum. ilgilenmemek" kesinlikle vefasizhk Eger gerekten yle olduysa, olurdu. "Kan rnekleri; 48 adet, bilgilendirilmig izin veren hastadan almdi. rnekler,yag olarak 6 aydan 22 yaga kadar olan dnemi kapsiyordu" (Pediatr. Res. 6: 26, 1972). Bu cmlede dilbilgisi problemi yok. Fakat teleskopik yazim okuyucuyu, 6 ayhk bebegin nasil bilgilendirilmig izin verdigi konusunda merakta birak1yor.
"wire" "organizma" "art1k

ve Yntemler kism1m okuyup,

ahmamn iinde olmamzdan dolay1 gzden

Ve kugkusuz, daima hem ilk metinde hem de dzeltme sirasmda, yaz1m hatalarma dikkat edin. Ben bir astronom degilim fakat pu cmlede bir kelimenin yanhy yazildigi konusunda kugkum var: "Ana s1ralamada bir hesaplara dayamyoruz" ylldizm mrn verebilmek iin 1963). (Anna. Rev. Astron. Astrophys. 1:00,
"theatrical(!)"

43

Blm 9

Sonular Nasil Yaz111r?


Bilimin byk trajedisi ldrlmesi.
-

gzelim bir hipotezin irkin bir gerek tarafmdan

T. H. Huxley

000
SONULARIN IER
imdi makalenin en can ahc1 noktasma kismma Sonular blm denir. geldik: Verifer. Makalenin bu

Tahmin edilenin tersine, Sonular blmne Malzeme ve Yntemler bahsederek yntemlerden ikardigmiz dikkatsizce blmnden baglamamahsmiz. Sonu1ar blmnn genellikle iki malzemesi vardir. ilk olarak, grnm" temin edecek gekilde, fakat Malzeme ve Yntemler kismmda nceden verilmig deneysel aynntilan tekrarlamaksizm, deneylerin bir egit genel tammru vermelisiniz. kinci olarak verileri sunmahsmiz. Sonular gemig zamanda sunulmahdir (Bkz. Blm 27'de "Bilimsel Yazimda Zamanlar"). Kugkusuz, bu o kadar kolay degildir. Verileri nasil sunarsimz? Metne laboratuvar defterinden basit bir gekilde veri geirmekle olmaz. En nemlisi, metinde bitmez tkenmez tekrarh veriler yerine rnek veriler sunmahsmiz. Aym deneyi 100 kere, sonularda nemli bir fark olmaksizm yapabilmeniz, dampman profesrnz iin ilgi ekici olabilirdi. Fakat okurlar bir tarafa, editrler bir miktar n elemeyi tercih ederler. Woodford (50) bu kavrami kisa ve z bir anlatimla yyle ifade eder: "Bazi
45
"byk

bilim adamlan, zenli al1pmalarmm halkm gnlg olarak tutulmasmdan, dnyamn kendilerine srekli mtegekkir olacagina inamr gibiler". Aaronson (1) bunu bagka bir biimde syler: "Hergeyi kapsamak, hibir geyi d1plamamak zorlamasi, bir kimsenin smirsiz bilgiye sahip oldugunu gstermez; kiginin ayirim yapamadigmi gsterir". Tamamiyla aym kavram ve nemli bir dgnce, hemen hemen yzy11 nce 1888 de, Bilimin llerlemesiiin Amerikan Birligi'nin Bagkam olarak hizmet vermig olan bir jeolog, John Wesley Powell tarafmdan ifade edilmigti. Powell'in kelimeleriyle: "Aptal, gerekleri toplar; akilli kigi seer."

SAYILAR NASIL ELE ALINIR?


Eger bir veya sadece birka bulgu sunulucaksa, metin iinde tarif ediIerek ele almmasi gerekir. Tekrarh bulgular, tablo veya grafiklerde

verihnelidir.

Reaksiyonu etkileyen bu degigkenler; bulgular veya veriler haline gelir. ok fazla say1daysalar, tablolagtinhr veya grafik haline getirilirler. Reaksiyonu etkilemi gzkmeyen degigkenlerin tablolagtinlmasi veya sunulmasi gerekmez. Fakat ogu zaman deneylerinizin olumsuz ynlerini bile tammlamak nemlidir. Genellikle kendi deney kogullanmzda neyi bulamadigimzm belirtilmesi iyi bir sigortadir. Muhtemelen bir bagkasi farkh kogullarda farkh sonular bulacaktir. Carl Sagan (43)bunu iyi ifade etmig: kamtm yoklugu, yoklugun kamti degildir."
".........

Herhangi bir bulgu, tekrarh veya degil, anlamh olmahdir. Farzedin ki, zel bir grup deneyde egitli degikenler denendi (kugkusuz birer birer).

Sonulari tarif etmede istatistik kullan1hyorsa, anlamh istatistikler olmasi gerekir. Erwin Neter, Infection and Immunity'nin eski bag editr, bu noktay1 belirginleptirmek iin klasik bir hikye anlatird1. Genellikle de, apagidaki ifadeyi srekli tekrarlayan bir makaleyi kaynak gsterirdi. "Deneyde kullanilan farelerin %33,5'una test edilen il verildi. Toplam deney numunelerinin %33,5'u iltan etkilenmedi ve komada kaldi, nc fare kurtuldu". AIKLIK 1N ABA Sonular; sslemesiz, kisa ve tath olmahdir. Mitchell (36)Einstein'in gu sz syledigini yazmigti: "Dogruyu anlatmak iin ortaya iktiysamz
46

zerafeti terziye birak1n". Sonular blm, bir makalenin en nemli k1sm1 olmasma karym; zellikle eger ncesinde iyi yazilmis bir Malzeme ve Yntemler ve sonrasmda iyi yazilmi bir Tartigma blm varsa, en kisa olamdir. Sonularm aik ve basit olarak belirtilmesine ihtiya vardir. nk, sizin dnyaya katkida bulundugunuz yeni bilginin kapsandig1 kisim Sonular'dir. Makalenin nceki kisimlan (Girig, Malzeme ve Yntemler), Sonular'1 neden ve nasil elde ettiginizi sylemek iin tasarlanmigtir. Makalenin sonraki kismi (Tartigma), bunlann ne anlama geldigini anlatmak iindir. Aikt1r ki bu nedenle makalenin tm, Sonular temelinde ayakta durmah veya devrilmelidir. Bunun iin, Sonular kristal berrakhmda sunulmalidir.

TEKRARDAN KAN
sulusu olmaym. En nemli hata, gekil ve Sonular'da tablolann incelenmesiyle halen okuyucu iin a1k olam, kelimelerle tekrarlamaktir. Hatta daha da kts; tablo ve gekillerde gsterilen verilerin ogunu veya hepsini metinde sunmaktir. Bu byk gnah o kadar ok igleniyor ki; blmlerde (Blm 13 ve 14) nas11 tablo ve gekil haz1rlanacagi zerine rneklerle, konuyu uzun bir gekilde anlattim.
"tekrar"

tablolara atif yaparken ok sz sylemeyin. "N. Gonorrhoeae bymesini nocillin'in engelledigi Tablo 1 de aika grlmektedir" demeyin. Onun yerine, "Nocillin N. Gonorrhoeae'nin bymesini engelledi (Tablo 1)" deyin.

Sekilve

Ancak baz1 yazarlar sz sylemekten kainmay1 ok ileri gtrrler. Byle yazarlar, ogu zaman dilbilgisi kurallanm bozarlar. En siradan olan olmak zere. te tibb metinden bir kisim: "Sol bozukluk, her yerdeki ayag1 zaman zaman nyugtu ve onu yrmeyle geirdi. Ikinci gn, diz daha iyiydi ve nc gn o tamamen yok oldu"."O" muhtemelen iki durumda da yerine kullan11migt1r.Fakat, ben her iki durumda da kelimelerin seiminin, aptalhm sonucu oldugunu dgnyorum.
"o" "uyugma"

47

Blm 10

Tartigma Nasil Yaz1hr?


Bilimsel merak; aragtnmac11ann, kamtlann geerliligini ve ilgili yorumlan sorgulamalanm gerektirir ve aragtnma by1eceortaya 1kar. Wayne G.Watson

000
TARTISMA VE YAZILII
nedenle de, Tartigma'y1 tammlamak diger kisunlardan daha zordur. Bu bilemezsiniz genellikle yazmasi en zor olan kis1mdir. Ve, bilirsiniz veya kargm, birok makale, makalenin verileri hem geerli hem de ilgin olmasma reddedilir. hatah Tartigma k1simlari nedeniyle dergi editrleri tarafindan Tartigma'da sunulan Hatta daha fazla olasihkla, verilerin gerek anlami yorumla tamamen karanhkta kalabilir, yine reddedilir. ok lf Pek ogu olmasa da, ogu Tartigma blm ok uzun ve teknigi doludur. Doug Savile'in dedigi gibi, "Arada bir, ahtapot dedigim yaptig1 farkederim: Yazar, kendisinin ortaya koydugu sonulardan veya mrekkep bulutu arkasma yorumlardan kugku duymaktad1r ve koruyucu bir saklanmaktadir (Tableau, September 1972). & Co. Bazi Tartigma k1simlan, Advise and Consent'de (Doubleday diplomatlardan Garden City, NY, 1959, p. 47) Allen Drury'nin tanimladigi tmyle olarak, birini hatirlatmaktadir. Bu diplomat karakteristik miriltih bir hafif bir igik birakarak uzaklagmcaya ve kibar bir glg ve kang1kliktan bagka hibirgey kalmaymcaya kadar ngilizce'ninlabirentinden dolaga dolaga srklenen cevaplar" verirdi.
"nihayet

49

TARTISMANIN BILE ENLERI

yi bir Tartigma'mn temel karakteristikleri nelerdir? Agag1daki kurallara dikkat edilirse, ana bilegenlerin kolayhkla belirlenecegini zannediyorum:
1. Sonularm gsterdigi ilkeleri, genellegtirmeleri ve iligkileri sunmaya ahym. Akhmzda olsun; iyi bir tartigma'da Tartigirsmiz-Sonulan tekrarlamazsimz. 2. stisnalara veya ilgi kurmadiklarimza, uzlagma olmayan noktalara igaret edin. Asla, pek uyumlu olmayan verileri ok riskli bir alternatif olan, rtmeye aligma veya eritme yollarma gitmeyin. 3. Sonulanmzm ve yorumlanmzm, evvelce yayimlanmig alismalarla nasil uyam iinde oldugunu (veyazit oldugunu) gsterin. 4. Utanga olmayin. aligmamzm teorik ynleri yanmda, olasi pratik uygulamalanni da tartigm. 5. Vardigimz neticeleri mmkn oldugunca a1k ifade edin. 6. Kamtlanmzi her sonu iin zetleyin. Veya, bilge bir bilim adaminin syleyecegi gibi, "Bir %6 hk dimda, asla hibir geyi varsaymaym". Tartigma'da, fiilin zamani gemig ve genig zaman arasmda gidip gelmelidir. Bagkalarmm aligmalan (yerlegmig bilgiler) genig zamanda, fakat sizin kendi sonulanniz gemig zamanda anlatilmalidir (Blm 27'ye bkz)
.

GEREE DAYALI IL$KILER


En basit ifadeyle, Tartigma'nm ana amaci, gzlenen gerekler arasmdaki iligkileri gstermektir. Bu noktay1 belirginlegtirmek iin daima, bir pireyi egiten biyolog hakkmdaki eski bir hikyeyi anlat1nm. Pireyi aylarca egittikten sonra biyolog, belli komutlara cevap almay1 bagarm1ti. Deneylerin en zevkli olam, profesrn komutunu verdigi pirenin de her komutta havaya zipladig1 deneydi. ve
"zipla"

Profesr, bu olaganst baanh ahymayi gelecek kugaklara bir bilimsel dergi vasitasiyla aktarmak iin sunmak zereydi. Fakat o, gerek bir bilim adami tarzi ile deneylerini bir adim daha ileri gtrmeye karar verdi. Alg11ayici organm yerini saptamaya aligti. Bir deneyde, birer birer pirenin bacaklanni koparacakt1. Pire, itaatkr bir gekilde komut zerine ziplamaya
50

devam etti. Fakat her bir sonraki bacagin kopanlmasmda, ziplamalar daha az etkin olmaya baglad1. Nihayet son bacagmm kopanlmas1yla pire, hareketsiz kaldi. Birok defa, tekrar tekraf verilen komut, herzamanki davramgi
vermedi.

Profesr, buluglarmi nihayet yaylmlayabilecegine karar verdi. Kalemi kagidi aldi ve ok dikkatle, aylardir yrtmekte oldugu deneylerin ayrintilanm tarif etti. Elde ettigi sonu, bilim dnyasun yerinden oynatacak bir sonutu: Pirenin bacaklan kopan1dgmda igitme duygusunu kaybeder. Claude Bishop, Kanadah editrler dekam, benzer bir hikye anlat1r. Bir alkolun tehlikesini anlatmak iin basit bir deney fen dersleri gretmeni, yapta. Biri su, digeri cin ihtiva eden iki bardak koydu. Herbirinin iine birer solucan atti. Suyun iindeki solucan negeli bir gekilde yzd. Cin'in iindeki hemen ld. "Bu deney neyi kamtlar?" diye sordu. Arka siradaki kk Johnny f1rlad1: "Eger cin ierseniz vcudunuzda solucan kalmayacagmi kamtlar". MAKALENN NEMI ok sik olarak, sonularm nemi hi tart111maz veya yeterince tartigilmaz. Eger bir makaleyi okuyan, Tartigma k1sm1m okuduktan sonra kendisini "Peki sonra?" diye sorarken bulursa; muhtemelen, yazar kendini agalara (veriler)o kadar kaptirmigtir ki, ormanda ne kadar gne; igigi olduguna dikkat etmemigtir. Tartigma, ahymamn nemini belirten kisa bir zet veya sonu ile bitmelidir. Anderson ve Thistle'in (9) ifade eklini severim: "Nihayet; iyi yazim, iyi mzik gibi, uyumlu bis zirve noktasma sahiptir. Pek ok makale, etkisinin ogunu tartigmamn berrak akigt bir delta geklinde dagildig1 iin kaybeder". BILIMSEL
ulagmaniza

Gzlenen gerekler arasindaki iligkiyi gstermede, evrensel sonulara ihtiya yoktur. Nadiren btn dogrulari aydmlatmaya muktedir olacaksm1z. oguzaman yapabileceginizin en iyisi, dogrulann sadece bir blgesine noktasal bir igik tutmaktir. Sizin dogrularimzm bir blgesi, verilerinize dayanabilir. Fakat verilerinizin gsterdiginden daha genig bir grnge uzamrsamz, verilerle desteklenen sonularm bile gphe gtrr oldugu noktaya kadar varan aptalca bir izlenim verebilirsiniz.
51

TANIMLAMA GERE

Daha anlamh dgncelerden biri The Kasidah'da ifade edilmigtir:

siirdeSir

Richard Burton tarafmdan

Btn inanlar yanhytir, btn inanlar dogradur: Gerpek; herkes kendi parpacrklarmin btn Olduguna inannken, sonsuz parpacrklardan ibaret Parpalanmig bir aynad1r. kismma igik tutun. "Tm gerek" en iyisi, hergn yksek sesle onu kegfettigini iln eden cahillere birakilacak bir konu olarak kalsm.

te siz de kendi ufak ayna paranizi sergileyin veya geregin bir

Siz kendinize ait kk bir gerek parasinm anlamm1 tarif ettiginiz zaman, onu basit bir gekilde yapm. En basit ifadeler, bilgi ve hnerin en ogunu ortaya 1karir; ok kalabalik bir dil ve gik teknik kelimeler sig dgnceleri iletmek iin kullamlir.

52

Blm 11
Tegekkr Nasil

ifadeEdilir?
Ralph Waldo Emerson

Hayat o kadar kisa degildir ve nezaket iin daima yeterli zaman vardir.

000
TEEKKRN 1NDEKILER
Bilimsel makalenin ana metnini genellikle iki ilve blm izler; Tegekkr ve Kaynaklar. Tegekkr'de iki olasi konu, ele almay1 gerektirir. lk olarak, sizin laboratuvanmzda veya bagkasmda bulunan herhangi bir etmelisiniz. kigiden alinan, herhangi bir nemli teknik yardim iin tegekkr kaynagma da Aynca; zel donamma, klturlere veya diger malzemelerin tegekkr etmeniz gerekir. Ornegin, gyle birgey syleyebilirsiniz: "Deneylerdeki yard1mlar1 iin J. Jones'a ve degerli fikirleri iin R. Smith'e tegekkr borluyum" (Kugkusuz, bir sredir bu iglerle ugragan ogumuz bilir ki bu, Jones'un ahymay1 yaptigim ve Smith'in de ne anlama geldigini a1kladigim kabul etmenin ince bir rt ile kapat11mig eklidir). kontrat, burs veya proje destegi gibi, madd katkilara tegekkr etmeniz gereken yerdir (Bugnlerde bu tr desteklerin, kontratlann veya burslarm olmay1;ma hafife sitem edebilirsiniz).

Ikinci olarak, genellikle Tegekkr k1smi, digandan alinan herhangi bir

NA21K OLMAK
Tegekkr'de nemli olan, basit nezakettir. Bilimsel makalenin bu k1smmda gerekten bilimsel hibirgey yoktur. Uygar yagamm herhangi bir
53

alanmda geerli kurallarin aymsmm buraya da uygulanmasi gerekir. Bir


komgunuzun imen kesme makinasmi aldlysan1z, tegekkr etmeyi (umanm) hatirlarsimz. Eger komgunuz, bahenizi dzenlemede size gerekten iyi bir fikir verdiyse ve siz de bunu uygulad1ysaniz ederim" demeyi unutmazsm1z. Bilimde de bu aymdir; eger komgunuz (umarim) nemli fikirler, nemli malzemeler veya nemli donamm (meslektagm1z) temin ettiyse, ona tegekkr etmelisiniz ve tegekkr bas111 olarak sylemelisiniz. nk bilimsel bahe dzenlemesinin ilgili ortama sunulma gekli budur.
"tegekkr

Tedbirle ilgili birka sz etmenin sirasidir. oguzaman, nerilen tegekkr kelimelerini, yardimma tegekkr ettiginiz kipiye gstermek akilhca olur. O kipi, tegekkrnzn yetersiz oldugunu veya (dahakts) agiri oldugunu dgnebilir. Eger kendisinden donanim ya da fikir dn aldigunz bir kigi ile ok uzun sredir birlikte ahymakta iseniz, bu kigi byk bir olasihkla bir arkadagimz veya degerli bir meslekta1mzdir. Herkese aik bask1ya, incitici olabilecek dgncesiz bir kelime koyarak, arkadaghgimzi veya gelecekteki igbirligi firsatlanm riske atmak akils1zhk olur. Hatta uygun olmayan bir ederim" hi olmamasmdan daha da kt olabilir. Arkadaglarinizin ve meslektaglarimzin yardimlarina veya nerilerine deger veriyorsaniz, onlarin hoglanmayacaklari gekilde olmasindansa hoglanacaklari bir biimde kendilerine tegekkr etmeye dikkat etmeniz gerekir.
"tegekkr

Daha da tesi, eger tegekkrnz belli bir fikir, neri veya yorumla ilgili ise, onu zel olarak belirtiniz. Eger meslektam1zm katkis1 ok genel ifade edilirse, o kipiyi ok rahatlikla btn makaleyi savunma zorunda olmak gibi hassas ve utandirici bir konuma sokabilirsiniz. Meslektagmiz ortak yazar degilse, kesinlikle onu makalenizde iglenen temel konudan sorumlu taraf yapmamahsituz. Gerekten, meslektagmiz esas noktalarimzda sizinle ayni fikirde olmayabilir ve.Tegekkr, makaleniz destekleniyor grnmnde hazirlamamz drstlk ve iyi bilim degildir. "Dilek" kelimesinin Tegekkr'den yok olmasm1 dilerim. "Dilek", dilerim"de oldugu gibi dilek anlammda oldugu zaman mkemmel bir kelimedir. Fakat, kelimesinin kelimesinin yerine konmas1 kabul edilemez. Eger, "John Jones'a tegekkr etmek isterim" derseniz, kelimeleri israf ediyorsunuz demektir. "John Jones'a tegekkr ederim" yeterlidir. Ayrica, "John Jones'a yardimlan iin tegekkr etmek isterdim, fakat ok da yarduni olmadi" gibi bir anlam veriyor olabilirsiniz.
"bagarilar "dilek" "istek"

54

Blm 12

Kaynaklara Nasil Atif Yap111r?


Sayrlamayacak kadar ok kaynak iaren metinler, ohnaktan ziyade gvensizligin gstergesidir. bilimselligin igareti

William C. Roberts

000
IZLENECEK KURALLAR Kaynaklar k1smmda, tipki Tegekkr kismmda oldugu gibi izlenecek iki
kural vardir. stralamahsmiz. Yayimlanmamig verilere, basmdaki makalelere, Kisa zet'lere,tezlere ve diger ikincil malzemeye atiflar Kaynaklar'1 veya Atif Yapilmig Literatr k1sm1m bouna doldurmamahdir. Eger byle bir kaynak mutlaka gerekliyse, metne parantez iinde veya dipnotu olarak ilve edilebilir.

lki; sadece yay1mlanmig olan nemli kaynaklari

kaynag1, zgn yaymm btn k1simlar1yla kontrol edin. Eski bir ktphaneciye gre: Kaynaklar blmnde bagka yerlerde oldugundan ok daha fazla hata yapihr. KAYNAK TARZLARI

kincisi; metni sunmadan nce ve belki tekrar dzeltme s1rasmda her

Dergiler, kaynaklari ele ahy biimleri bakimmdan nemli lde farkhhklar gsterirler. Birisi, 62 bilimsel dergiye bakmig ve kaynaklarin 33 degigik trde siralandigmi grmgt (M. O' Connor, Br. Med. I. I(6104): 31,
55

1978). Baz1 dergiler makalelerin bagliklarm1 basar, bazilan basmaz. Bazilan, giren sayfalarm numaralarmm yazilmasinda israr ederken, baz11ari sadece ilk 3'e sayfa numarasmi basar. Ak11h bir aragtirmac1, kaynaklan (genellikle 5 kartlara) btnyle yazar veya bilgisayar dosyasma btn bilgiyi geirir. Bylece daha sonra metni hazirlarken ihtiya duyulacak btn bilgiye sahip olur. Dzeltmek, degigtirmek kolaylagir. Zira dergi editr tarafindan istendiginde, 20 veya daha fazla kaynag1 makale baghg1 veya son sayfalan ilve etmek iin bulmak gerekten zor igtir. Makalenizi gndermeyi plnladigimz derginin kisa form (makalebaghksiz, rnegin) kullandigmi bilseniz bile, kaynak listenizi tam olarak kurman1z yine de ak11hca olur. Bu iyi bir uygulamadir, nk (i) makalenizi gndermek iin setiginiz dergi metni reddebilir ve bu da metninizi, istekleri ok daha fazla olan bir bagka dergiye gnderme karan almaniz sonucunu dogurabilir (ii) daha byk bir olasihkla, bazi kaynaklari daha sonraki aragtirma makalelerinde, tarama/ dergilerinin ogu tam degerlendirme yazilarmda (tarama/degerlendirme kaynak ister) veya kitaplarda kullanacaksimz. Yayimlanmasi iin bir metin kaynaklarm "Yazarlara Direktifler"e gnderdiginiz gre zaman, kaynaklar arpic1 yekilde farkhysa; editr sunuldugundan emin olun. Eger veya degerlendirmeyi yapanlar, bunun nceki bir reddedilmenin gstergesi oldugunu veya en iyi olasihkla, dikkatsizligin a1k bir kamti oldugunu varsayabilirler. Hemen hemen sonsuz say1da kaynak gsterme biimi olmasma kargm pekok dergi, kaynaklar1 genel gekilden birinde verir. Bunlar genellikle, liste numaras1yla" ve ve yil", sirasma gre numarayla" olmak zere simflandinhr.
"isim "alfabetik "atif

SIM VE YIL

SISTEM

sim ve yll sistemi (oguzaman Harvard sistemi olarak amhr) uzun sre ok poplerdi ve bir zamanlar kullamldig1 kadar genig lde kullamlmamakla birlikte birok dergide hl kullamlmaktadir. Byk avantaji yazar iin rahathgidir. oldugu iin, Kaynaklar numarasiz kaynaklann ilvesi veya ikartilmasi kolaydir. Kaynak listesi ne kadar ok degigtirilirse degigtirilsin, "Smith and Jones (1950)" oldugu gibi kahr. Eger iki veya daha fazla "Smith and Jones (1950)" kaynag1 varsa problem, ilkini "Smith and Jones (1950a)",ikincisini "Smith and Jones (1950b)"v.b. listeliyerek kolayca halledilir.isim ve yil sisteminin dezavantaji, okuyucu ve yay1mc11arla ilgilidir. Okuyucu iin dezavantaj, (ogunlukla Girig'te) bir
56

cmle veya paragrafta kaynaklara ok say1da atif yapildigi zaman ortaya ikar. Okuyucu bazen, metine tekrar devam edebilmek iin birka satir sren parantezli kaynaklan atlamak zorunda kalir. Hatta, birarada atif yapilmig iki dezavantaj veya kaynak bile okuyucu iin dikkat blcdr. Yayimci iin maliyet. "Smith, Jones and Higginbotham (1948)", ye aiktir: artan kompozisyon dngtrldg (dizgi) ve basim maliyetleri zaman, azaltilabilir. Daha nce belirtildigi gibi, gimdi bilimsel dergiyi basma kelime bagma 12 sent mertebesinde bir maliyete sahiptir. Editrler (ve zellikle oldugundan ok daha fazla, maliyetin ynetici editrler) eskiden
"(7)"

bilincindedirler.

Bazi makaleler kontrol edilemeyecek say1da yazar tarafmdan yazildigi al." kurah vardir. En iin, isim ve yil sistemini kullanan birok dergide tipik olarak, bu gyle igler: Makalelere atif yapihrken isimler daima bir veya "Smith and Jones (1970)". " iki yazar iin kullamhr. rnegin,Smith (1970)", Eger makalede isim varsa, makaleye ilk atif yapildigmda n de stralayin. rnegin,"Smith, Jones ve Mc Gillicuddy (1970)".Eger, aym makaleye tekrar atif yapihrsa, "Smith et al (1970)" geklinde kisaltilabilir. Atif yap11an makalede drt veya daha fazla yazar varsa, ilk atif bile "Smith et al. (1970)"olarak yazilmahdir. Kaynaklar k1smmda, bazi dergiler btn yazarlarm (ka tane olursa olsun) siralanmasim ister; diger dergiler ve zellikle nde gelen tip dergileri, sadece ilk yazara atif yapar ve onu al." izler. Bu kullamm, "Uniform kurallar.........." (29)tarafmdan yedi veya daha fazla yazarli makaleler iin belirlenmitir.
"et
"et

ALFABE-SAYI SISTElvd
Bu sistem, yani alfabetik siralanmig kaynaklardan atif yapma, isim ve yll sisteminin modern gekilde degigtirilmigidir. Numara ile atif, baski masraflarmi belli bir smir iinde tutar. Alfabetik liste, zellikle de uzun bir ktphaneciler listeyse, yazarlar iin hazirlamasi ve okurlar iin de (rnegin kolaydir. iin) kullanmasi atif yapmanm okuru aldattigim iddia egilimindedir. Atif yap11an olayla i1gili kiginin sylenmesi gerektigi tartigma konusudur. Bazen kaynagina 1988 kaynagmdan farkh gekilde bakilacagi de sylenmesi gerekir.
numaraya

sim ve yll sistemine ahylk yazarlar alfabetik numara sistemini,

ederek begenmeme isminin okuyucuya okura ayrica, 1888 dgncesiyle, tarihin

57

Neyse ki bu dgncelerin stesinden gelinebilir. Metin iinde kaynaga atif yaparken, isimlerin veya tarihlerin nemli olup olmadigma karar verin. Eger nemli degilse (genellikley1edir), sadece kaynak numarasm1kullamn: "Pretyrosine, bu partlarda miktar olarak phenylalanine dngtrld (13)." Eger yazann ismini vermek isterseniz, cmlenin yapisi iinde gsterin: "Solunumun dzeltilmesinde carotid sinus'n rol Heymans (13)tarafmdan kegfedildi". Tarih vermek isterseniz bunu da cmle iinde yapabilirsiniz: "Streptomycin ilk olarak 1945 (13)te veremin tedavisinde kullanildi". ATIF SIRASI SISTEM1 Atif sirasi sistemi, kaynaklari (numarayla) makalede ortaya ikig sirasma gre atif yapma sistemidir. Bu sistem, isim ve yll sisteminin byk basim giderlerini azaltir ve okuyucular da ogunlukla begenirler. Zira istedikleri takdirde metin iinde nlerine iktika 1-2-3 siralamas1yla abuk bir gekilde kaynak gsterebilirler. Her makalenin sadece birka kaynak gsterdigi, esasta tr dergiler iin faydah bir sistemdir. Birok kaynak gsteren uzun makaleler iin atif sirasi sistemi pek iyi bir sistem degildir. Yazar iin, kaynaklann ilvesi veya 1kartilmasiyla olugan, nemli lde yeniden numaralama igi nedeniyle iyi degildir. Okuyucu iin de ideal degildir. nk, kaynak listesinin alfabetik olmayan sunulugu, aym yazarin ahymalarina yapilan kaynak gstermelerin aynlmasiyla sonu1anabilir.
"not"

Bu kitabm ilk baskisinda, alfabetik numara sisteminin yavag yavag ykselig kazamr gibi grndgn sylemigtim. Fakat ondan hemen sonra, "Biomedikal dergilere verilen metin1er iin uniform kurallar" ("Vancouver" sistemi)'nin, ortak ahyan dergiler iin atif s1rasi sistemini destekleyen ilk gekli ortaya 1kt1. "Uniform kurallar" (29) birka yz biomedikal dergi tarafmdan tanmmig bulunuyor. Bu nedenle gimdi, hangi atif sisteminin, eger varsa, ykselige geecegi pek a1k degil. "Uniform kurallar" belgesi birok ynden o kadar etkileyici ki, ok gl bir sonucu oldu ve oluyor. Bu belge, Amerikan Ulusal Standartlar Enstits (ANSI) tarafmdan hazirlanan standart ile nemli lde ayum iindedir. Bununla beraber, literatr atifimn bu alanmda kuvvetli bir muhalefet bulunmaktadir. rnegin, l Bioloji g Editrleri Konsl, "CBE Style Manual"m beginci baskisindaki alfabe sayi sistemini kullanmaya karar verdi. Ilveten, akademik yaym toplulugunun kutsal kitab1 "Chicago Manual of Style"in son baskisi, alfabetik olarak dzenlenmig kaynaklara destek vererek ortaya ikti. Kitabm kaynaklari ele alma konusunda ayrmt111neriler ve kurallar veren 100 den fazla sayfasmda
58

431): "Kaynak listesi veya birok kez gyle yorumlar yapilmaktadir. (sayfa bibliyografya dzenlemek iin en pratik ve yararh yol, ya btn liste boyunca veya her kismmda yazarlara gre alfabetik stralamadir". Fakat daha yenisi, Huth'un "Medical Style and Format" (27)kitabmin ortaya ikipidir. Hi olmazsa bu yeni, aynntih el kitabi stilini kullanan biomedikal dergiler iin yn, tekrar "Uniform kurallar" (atif sirasi) lehine evrilebilir. BASLIKLAR VE GIREN SAYFALAR Makale baghklan kaynaklarda verilmeli midir? Normal olarak derginin verir) tarzim izlemek zorundasmiz. Eger dergi, seme izni veriyorsa (baz11an neririm. Makale baghgi genel kapsami gstererek, tam kaynak vermenizi ilgili okuyucular (vektphaneciler) iin, atif yap11an kaynaklann hibirine, bazilanna veya hepsine bakip bakmamaya karar vermeyi kolaylagtinr. Giren sayfa kullammi (ilk ve kullanic11ar iin bir sayfahk notlari ay1rmay1 kolaylagt1r1r. A1ktir ki, size zellikle fotokopi yoluyla olacaksa, nemli lde degigebilir. son sayfa numaralan) potansiyel 50 sayfahk tarama makalelerinden veya ktphanenize kaynak saglama maliyet sayfa sayisma bagh olarak

KISALTMALARI DERGI Dergi tarzlan ok degigmesine karym, kaynak atiflarmm bir yn son yillarda standartlagtirildi: Dergi kisaltmalar1. Bir standartm (2) genig lde kabul edilmesi sonucu olarak, hemen hemen btn bagta gelen dergiler ve birok ikincil servisler gimdi ym kisaltma sistemini kullamyorlar. nceden maliyetinden nemli lde dergi, dergi isimlerini (kisaltmayla baski ka1mlabilir) kisalt1rdi, fakat tek form yoktu. Journal of the American Chemical Society, "J.Amer. Chem. Soc.," "Jour. Am. Chem. Soc.," "J.A.C.S.," v.b. eyitli gekillerde kisaltihrd1. Bu degigik sistemler, yazarlar ve yayimcilar iin problem yaratti. imdiesas olarak sadece bir sistem vardir dergiler ve niformdur. "Journal" kelimesi daima "J." olarak kisaltihr (Bazi kisaltmadan sonra noktay1 koymazlar). Yazarlar, birok dergi baghgim kurallarm birkaoa dikkat ederek, hatta pek bilinmeyenleri bile kaynak listesine atif yapmaksizm kisaltabilirler. Ornegin, btn de bitirildigini bilmek faydalidir ("Bacteriology" kelimelerinin
"ology" "l"

59

"Bacteriol." olarak kisaltihr; "Physiology" "Physiol." olur). Bylece eger kigi, baghklarda ok kullamlan kelimelerin kisaltiligm1 ezberlerse, birok dergi baghgi kolaylikla kisaltihr. Hatirlanacak bir istisna, tek kelime bagliklarm (Science, Biochemistry) asIa kisaltilmayacag1dir. Ek l'de perlyodik baghklarmda ok kullanilan kelimelerin dogru kisaltma listesi
verilmektedir.

METINDE ATIF Birok yazarin literatre atif yaparken zensiz yntemler kullanmasmi zc buluyorum (Uzun sre znt iinde kalmam! Dikkat srecim ok kisadir). Bilinen bir yanlig; Smith'in ne anlattig1 veya Smith'in yazarlarin gimdiki sonulanyla nasil ilgi kurdugu hakkinda herhangi bir iz vermeksizin, "Smith'in katkisi"'na iten olmayan gekilde yapilan atif, at1f"idir. Eger bir kaynak atif yapilmaya degerse, okuyucuya bunun nedeni sylenmelidir.
"geigtirme

Bazi yazarlar btn atiflari cmlelerin sonuna koyma aligkan11gl iine girerler. Bu yanhytir. Atif cmlede ilgili oldugu yere koyulmalld1r. Michaelson (35)gu iyi rnegi verir: Multiple-access uydu iletigimi ve dijital mobil radyo telefonu iin bir spread-spectrum modulasyonu dijital yntemi inceledik.1,2 Cmlenin apagidaki gibi yeniden dzenlenmesiyle atiflarin ne kadar netlegtigine dikkat edin: Smith'in multiple-access ayda iletigimii. iin yaptigr geligtinne ve Brown'm dijital mobil radyotelefon2 teknigi ile kullamhnak zere bir spread-spectrum modulasyonu dijital yntemi inceledik,

DEK KAYNAK TARZLARINA RNEKLER


degigik kaynak sistemi arasmdaki farklari bir bakigta grebilmek iin, bir derginin kaynaklar k1sminda gzktg gibi igte rnek: simve y11sistemi
Day, R. A. 1988. How to write and publish a scientific paper. 3 rd ed. Phoenix, AZ: The Oryx Press.

60

Huth, E. J. 1986. Guidelines on authorship of medical papers. Ann. Internal Med. 104: 269-274. Lee, M. R; Ho, D. D.; and Gurney M. E. 1987 Functional interaction virus and and partial homology between human immunodeficiency
neuroleukin,

Science 237: 1047-1051.

Alfabe-Say1 Sistemi
1. Day, R. A. 1988 How to write and publish a scientific paper. 3 rd ed. Phoenix, AZ: The Oryx Press. 2. Huth, E. J.1986 Guidelines on authorship of medical papers. Ann. Internal Med. 104: 269-274. 3. Lee, M. R., Ho, D. D.; and Gurney, M.E. 1987. Functional interaction virus and and partial homology between human immunodeficiency neuroleukin. Science 237: 1047-1051.

Attf Sirasi Sistemi


1. Huth, E. J. Guidelines on authorship of medical papers. Ann. Internal Med. 104: 269-274; 1986. 2. Lee, M. R.; Ho, D. D.; Gurney, M. E. Functional interaction and potential homology between human immunodeficiency virus and neurolekin. science 237: 1047-1051, 1987. ed. 3. Day, R.A. How to write and publish a scientific paper. 3 1988, phoenix, AZ: The Oryx Press;
-rd

61

Blm 13 Etkin Bir Tablo Nasil Tasarlamr?


Verileri tablo halinde sunmak, bilimsel makalenin kalbi, daha da tesi, beynidir. Peter Morgan

000
TABLOLAR NE ZAMAN KULLANILIR? Tablolarm sorununu inceleyelim.
"nasil"ma

gemeden nce ilk olarak

"kullamp

kullanmama"

Kural olarak, tekrarli veriler sunmak zorunda kalmadika tablo yapmaym. Bu genel kural iin iki neden vardir. ilki; en basit gekliyle, sayfalarla veriyi sirf sizin laboratuvar defterinizde bulundugu iin vermek iyi bilim degildir. Sadece rneklerin veya kritik deger niteligindekilerin tablolarm verilmesi gerekir. kincisi, metin ile karplagtirildiginda yayinlanma maliyeti ve ok yksektir. Bilimsel literatr retmek bizler, maliyeti dnmek zorunday1z. yayimlamakla ugragan
Tablo 1. Stoptomycm coelicolor byemesinde havalandirmann etkisi
Sicaklik (C) Deney sayisi Byme ortammm havalandirilmasi
+b
_

Bymea

24 24

5 5

78 0

a Optik yogunlukla belirlenmistir (Klett birimi). b igaretler:+, 500-ml Erlenmeyer kaplan bir lisansst grencisi tarafmdan iglerine saatte 15 dakika havalandirmamn ya h bir profesr tarafmdan saglanmasi flenmek suretiyle havalandinlrustir;
-,

haricinde zdeg deney gartlan.

63

Eger sadece birka saptama yaptlysamz (veyasunmaniz gerekiyorsa) verileri metin iinde sununuz. Tablo 1 ve 2 faydasizdir; fakat bunlar, dergilere verilen birok tablonun tipik rnekleridir. Tablo 2. Mege

f (Quewus)idelerinin bymesinde sicakhgin


48 Saat iindeki byme 0

etkisia

Sicakhk (C)
-50

(mm)

-40

0
-30

0
-20

0
-10

0 10 20 30 40 50

0 0 0
7

8
1 0 0 0 0

60
70 80

90
100

0
0

a Herbir fide 10 cm apmda ve 100 m yksekliginde ayrt bir yuvarlak saksida, %50 Michigan turbasi ve %50 kurutulmus at dykisi ieren zengin bir bifytime ortammda bakilmigtir. Aslmda turba "%50 Michigan" degil %100 "Michigan"di, tm bu eyaletten gelmigti. Ve gbre yarl-kurutulmug (%50)deki]; tamamen kurutulmustu. Ve, kurutufmuy giibre (at)" demem gerektigini dgnmeye bagladim; at'i hi kurutmadim.
"%50

Tablo 1, iki kolonda, verileri ve degigkenleri degil standart kogullari verdigi iin hatahdir. Sicakhk, deneylerdeki bir degigken ise kendi kolonu
64

olabilir. Eger btn deneyler ayni s1cakhkta yapild1ysa bu kk bilginin tabloda kolon olarak degil, Malzeme ve Yntemler'de belki tablo dipnotu olarak belirtilmesi gerekirdi. Bu nedenle Tablo 1 uygun bir tablo degildir. Bu veriler metin iinde de, okuyucunun hemen kavrayacag1 biimde ve aym zamanda tablo yapmanin nemli ldeki ilve dizgi maliyetinden kainarak sunulabilir. ok basit olarak, bu sonular gyle yazilabilirdi: "Byme Streptomyces coelicolor'un bymesi iin ortamimn havalandinlmasi hibir esastir. Oda sicakhginda (24C), duragan kltrlerde (unaerated) Oysaki, alkalanmig kltrlerde nemli byme (0D, byme saptanmad1. 78 Klett birimi) meydana geldi". Tablo 2' de egdeger okumalar yok ve iyi bir tablo gibi gzkyor. Fakat yeterince mantikh grnyor, yle mi? Bag1msiz degigken kolonu (sicakhk) kugku veren say1da sifirlar var. fakat bagimh degigken kolonunda (byme) oksayida sif1r olan her tabloyu (lbirimi ne olursa olsun) veya yzde kullamhyorsa ok say1daki 100' sorgulamamz gerekir. Tablo 2 yararsiz bir tablodur. nkbtn syledigi gudur: "Mege tohumlan 20 ve 40C arasinda byd, 20C nin altinda veya 40C nin stnde llebilen bir byme olmad1". Sifirlara ve 100 lere ilveten, arti veya eksi isaretlerinden de kugkulanin. A1k olarak, Tablo 3 bilgi verici olmamasma karym, baskida ogunlukla ortaya 1kan tiptendir. Bu tablonun btn syledigi gudur: "S. bozus S. krz;1us, S. hen-enk ve S. gkkugagiski aeorobik kogullar altmda byd. Oysaki, S. renksiz ve S. yegilus anaerobik kogullar gerektirdi." Ne zaman tablonun iindeki kolonlar veya tablo, kolayhkla kelimelere dklebiliyorsa nce bunu yapm. Baz1 yazarlar, btn sayial verilerin tablolagtirilmasi gerektigine inamrlar. Tablo 4 zc bir rnektir. Hele sonularin nemli olmadigmi sonunda) daha da zc oluyor. Eger bu (P=0,21) grendigimizde (dipnotun veriler yay1mlamaya degerse, (ki kugku duyarim) Sonular kismmda bir cmle bu igi grrd: "Bagarisizhk oran1ari arasmdaki fark- nocillin % 14 (35te 5) ve potassium penicilin V iin % 26 (34te 9) nemli degildi (P= 0,21)". Sayilan sunarken, sadece nemli dijitleri verin. nemsizdijitler okura, yapay bir hassasiyet hissi yaratarak yan11ynlendirebilir. Ayrica, verilerin kargilagtinlmasmi ok zorlagtinr. Laboratuvar sayilan, basit hesap sonulan ve nemli degigim gstermeyen kolonlar gibi esas olmayan veriler bir kenara birakilmahdir.
65

Tablo 3, egitli treptomyces trlerinin oksijen ihtiyaIan S


Organizma Aerobik gartlar altmda bymea Streptomyces bozus S. krz;1renkli
+ +
-

Anaerobik gartlar altmda


byme
-

S. renksiz
S. herrenk S. yeyilus S. gkkugagiski
a

+
-

+
-

+
-

isaretierinaaklamasi

iin Tablo I bkz. Bu deneyde kltrler bir alkalama makinesi ile havalandtrtimistir (New Brunswick alkalama Bilimsel, NJ). A.S.,

Tablo 4. Bakteriolojik bansizhk oran1


Nocillin 5/35

K Penicillin 9/34 (26)


seklinde gsterilmig, sonra da yzdeye evirilmitir (parantez iinde).

(14)a
sayist/toplam

a Sona]ar basansizlik

P-0.21

Tablo 5. Nicklecillin'in 24 yetigkin hasta zerindeki yan etkileri


Hasta sayisi 14 5 2 1 1 1 Yan etki

Diyare Eosinofili

(>=5 eos/mm3)

Metalik tata Maya vaginitisb

renitrojeninde

hafif ykselme

rbc/hpf) Hematuria (8-10

a Metalik tat alan hastalann her ikisi de bir inko madeninde algmaktaydi. b

Enfeksiyon yaratan organizma insanlarda degil, mayalarda vaginitis yapan Candida ablicans'in az bulunan
bir trdr.

66

Diger bir olagan fakat faydasiz tablo,kelime listesidir. Tablo 5 tipik bir rnektir. Bu bilgi metin iinde kolayca verilebilirdi. Tyibir kopya editr bu egit bir tabloyu yokedip verileri metin iine katacaktir. Ben kendim bu igi binlerce kere yaptim. Fakat bunu yaptigimda (vebu, tablolar hakkmdaki bir sonraki kurala gtrr) ogu kez, en az bu kadar veya tm bilginin hlen metin iinde oldugunu farkettim. Bylece, kural: Verileri metin iinde, tabloda veya gekillerde sunun. Aym verileri asla birden fazla biimde sunmaym. Kugkusuz, seilmig veriler metinde tartigilmak zere digerlerindenayrilabilir. Tablo 1 ve 5, tablolatmlmamasi gereken malzeme egitleri iin tipik birer rnek vermektedir. imdi, tab1olagt1rilmasi gereken malzemeye bakahm.

TABLOLASACAK MALZEME NASIL DZENLENR


Tablolaacak malzemeye karar vermig olarak, kendinize gu soruyu sorun: "Verileri nas11 dzenlerim?" Tablo, hem sag-sol ve hem de aagiyukar1 boyutlara sahip oldugundan iki seeneginiz vardir. Veriler, yatay veya dgey olarak sunulabilir. Fakat, sunulabilir demek sunulmalid1r anlami tagimaz. Veri1er yle dzenlenmelidir ki benzer elemanlar kar1ya dogru degil, apag1ya dogru okunsun.
_

Tablo 6 ve 7'yi inceleyin. Tablo 7 apagiya dogru okunerken Tablo 6'mn karg1ya dogru okunmasi digmda, egdeger tablolardir. Tablo 7 tercih edilen formattir, ck okuyucunun bilgiyi daha kolay kavramas1na imkn verir ve daha sikigtirilmig oldugundan basimi da ucuzdur. Okuyucuya kolayhk konusunun a1khgi gzkyor (Hi dgey olarak yazilacak yerde yatay yazilmig rakamlari toplamaya ahytmiz mi?). Azaltilm14 baski giderleri btn kolonlar, konusu ise guradan 1kar: Karg1hkh dzenlemede genig ve derin olmahdir. Oysaki, baz1 elemanlarm egitliliginden dolay1 rakam ierenler), apag1ya dogru dzenlemede daha dardir. kolonlar (zellikle Bylece Tablo 7, Tablo 6 ile ayni bilgiyi iermesine kargm daha kk grnmektedir. Tablo 8, iyi kurulmuy bir tablo rnegidir (Journal of Bacteriology'nin "Yazarlara Direktifler" kismmdan ahnarak basilmig). Kargiya degil, apagiya dogru okunur. Metine atif yapilmaksizin verilerin anlamma yeterince a1khk kazandiran baghklar iermektedir. Aiklaylci dipnotlar vardir, fakat agiri
67

deneysel ayrintilan tekrarlamaz. Buradaki ay1runa dikkat edin. Metine atif yapmaksizm, verilerin anlamina a1khk getiren yeterli bilgi saglamak yerinde olur. Fakat, deneyi tekrarlamada gerekli olacak deneysel ayrintilan tabloda vermek uygun olmaz. Verileri elde etmek iin kullamlan aynntih malzeme ve yntemlerin, bu isimli blmde kalmasi gerekir.

lde

Tablo 6. Antibiyotik-reten Streptomyces zellikleri


Belirlenen Optimumbyme
sicaklig!

S. t7uoricolor

S. bozus

S. krzilusli

S. renksiz

(UC)

-10

24 Bronz

28

92 Mor
Nomycin 0

Myceliumrengi antiblyotik retilen

Gri

Kizil
Rholmondelaya 2

Fluoricillinmycin Streptomycin 78

Antibiyotik Gretimi (mg/ml) 4,108


a

ingilizler"Rumley" olarak

telaffuz eder.

Tablo 7. Antibiyotik-reten Streptomyces zellikleri


Organizma byme Optimum sicakligi( C) S. uoricolor S. bozus S. krzdrenkli S. reaksix
-10

Myceliumrengi

retilen
antibiyotik

retimi Alitibiyotik

(mg/ml)
4,108 78 2 0

24 28 92

Bronx Gri Krzil Mor

Fluoricillinmycin Streptomycin

Rhomondelaya
Nomycin

a Uan bahklarm oynadigi yer.

68

Tablo 8. Diyalize membrana bliimlerindeki Protein ve ATPase

dagihnu
Membran
alman hcreler

ATPase
Blmler

Ulmg
protein

Toplam U

Kontrol hcreleri

Bogaltilmig membran Konsantre spernatan

0.036 0.134 0.034

2.30 4.82 1.98 4.60

El ile iglem grmg hcreler

Boaltilmig membran Konsantre spernatan

0.110

a Kontrol hiiereleri ve iglem grms hcrelerin boltilmamq membranlarmda ATPase zgl aktivitesi 4'n alt yazistnda siraslyla O.2] ve 0,20'dir, Membranlar colicin El'le iglem grmiis hcrelerden Sekil belittildigi gibi hazirlanmigtir.

TABLO BALIKLARINDA STELLER Mmknse, tablo baghklarmda stellerden kamm. Aym geyi ifade etmek iin bazi dergilerin pozitif, bazi dergilerin negatif stel kullanmasi J nedeniyle kangikhk olu uyor. rnegin, oumal of Bacteriology dakikadaki
"cpmx10 "cpmx10-3"

kullamrken The Joumal of Biological Chemistry bin sayim iin kullamyor. Tablo bahklannda (veya ayni bin sayun iin bu tr etiketlerden kammak mmkn degilse, dipnotta (veya gekillerde) gekil altmda) kugkuyu gidermek iin hangi trn kullamlmakta oldugundan bahsetmeye degebilir.

MARJ

$ARETLER
rnegin,

Metnin marjmda, her tabloya ilk atifm belirtilmesi iyi olur.

maria sadece "Tablo 3" yazm ve daire iine ahn. Bu usl, her tabloya metin iinde numara sirasiyla atif yapildigindan emin olmak iin iyi bir kontroldur.

Fakat bu yol, esas olarak sayfa dzenlemesi agamasinda, kompozitrn tablolari koymak iin metni nerede kesecegini bilmesi aisindan igaret verir. Yeri siz igaretlemezseniz, kopya editr bunu yapacaktir. Fakat kopya editr, bir tabloya ilk atif1 gzden kairabilir ve tablo metin iinde
69

bahsedilen esas yerinden ok uzaga dgebilir. Daha da tesi, siz makalenin baginda tabloya bir geig atif1 yapmak isteyebilir, fakat tablonun kendisinin makalede daha sonra grnmesini tercih edebilirsiniz. Kopya editr ve kompozitr, isteklerinizi sadece marj notlan vasitas1yla bilecektir. BALIKLAR, DIPNOTLAR VE KISALTMALAR Tablonun baglig1 (ve gekil alt yazisi), makalenin kendi baghg1 gibidir. Yani, tablonun baghk veya alt yaz1s1 kisa ve z olmah, iki veya daha fazla cmleye blnmemelidir. Gereksiz kelimeler kullamlmamahdir. Tablolarm1zm dipnotuna gerekli dikkati gsterin. Eger kisaltmalarm tanimlanmasi gerekiyorsa, tanimlarm ogunu veya tmn ilk tabloda verebilirsiniz. By1ece, sonraki tablolara basit bir dipnot koyabilirsiniz: "Kisaltmalar Tablo 1 deki gibi". "Temp" kisaltmasmm (Tablo I, 2, 6 ve 7) iin kisaltma olarak kullamldigma dikkat edin. Tablolardaki yer kisitlamalarmdan dolay1 hemen hemen btn dergiler, metinde kisaltilamayacak olan belli kelimelerin tablolarda kisaltilmasim tegvik eder. Kolon baghmda ilk kelime olarak kullanilan byle kisaltmalara byk harfle baglaym, nokta kullanmaym ("no." haricinde). Siz, sekreter veya kompozitrn tablolan uygun dzenleyebilmesi iin, EK 2'deki kisaltmalari kullanma aligkanligi edinin. Bu, zellikle tablolan dzenlemede yardimci olur.
"kamera-haz1r" "temperature"

KAMERA HAZIR KOPYA


-

Kurumlarda aligan birok yazann kelime igleme aralarmi veya hi olmazsa karbon geritli, modern, elektrikli yaz1cilari kullanma imkm vardir. Etkin tablo dzenlemeyi bir kere grendikten sonra, siz (veya blm sekreteriniz) bu donamm1 kamera-haz1r tablolar hazirlamak iin kullanabilirsiniz. Giderek artan say1da yazar, kendilerinin veya ynetici ya da dergi editrlerinin zorlamasi ile bunu yapmaktadir. Yazara, dergiye ve literatre getirdigi. kazanlar ok nemlidir. Kamera-haz1r tablo, kipiyi tablonun dzeltme okumalan gibi yorucu bir igten koruyarak, tablonun fotografla ogaltilmasma imkn verir (kamera,dizgi hatalari yapmaz). Dergiye getirdigi kazan ise; malzemenin yazilmasi, dzeltilmesi ve tekrar okunmasi gibi ihtiyalar olmadigmdan tablonun ogaltilma maliyetinin azalmas1dir. Literatre getirdigi kazan, yayimlanmig verilerin daha az hata
.

70

kopyamzdaki hatalar kugkusuz kalacakt1r. Fakat eskiden, iermesidir. zgn zellikle tablolar buna daha msait olarak her yerde grlen basim hatalarindan, kabul edilebilir nitelikte kamera-hazir kopyalar sunarak tamamen ka1nmak mmkndr. Yazilmig metnin diger kisimlan da kamera-hazir kopya kullammmdan yararlanabilir. Bu gekilde, kopya editrnn veya kompozitrn sizin ne istediginizi tahmin ettiklerini degil, kendi istediginizi elde edeceksiniz. Kamera-hazir kopya; karig1k matematik ve fizik formlleri, kimyasal yapilar, genetik haritalar, diyagramlar ve akig diyagramlan iin ok gzel sonu verir. Niye denemeyeceksiniz? Son bir nlem: Yazih metni gndermeyi dgndgnz derginin "Yazarlara Direktifler" k1smm1, tablolanmza son formu vermeden nce dikkatle okudugunuzdan emin olun. Dergi kabul edecegi tablo tiplerini, tablo boyutlarim ve etkin tablo haz1rlamak iin diger nerileri orada belirtebilir.

71

Blm 14 Etkin Gsterilimler Nas11Haz1rlamr?


Bir kitabm yz sayfada ortaya koyabildigini, bir resim nmda verebilir. Ivan Sergeyevich Turgenev

000
GRSEL MALZEME NE ZAMAN KULLANILHL? gereken belli trde verileri tartigtik. Bunlar, gekil hline de sokulmamahdir. Aslmda grafikler, resim

nceki blmde, tablolagtinlmamasi


n nemli okta

trnde tablolardir.
budur. Belli tipte verilerin, zellikle seyrek veya monoton olarak tekrar edilenlerin, tablo veya grafikte biraraya getirilmesine ihtiya yoktur. Gerekler yine de ayn1dir. Grsel malzeme hazirlama ve basma maliyeti yksektir ve biz verilerimizi grsel malzeme hline getirmeyi, sonu1ar okuyucuya gerek bir hizmet olugturuyorsa gznne alma11y1z. Bu grgn yinelenmesine ihtiya vardir. Zira birok yazar, zellikle hl baglang1ta olanlar; bir tablo, grafik veya izelgenin verilere nem kazandirdigim dgnmektedirler. Bu nedenle, kredi aray141 iinde, birka veri elemamm, etkileyici grnml grafik veya tabloya dngtrme egilimi Daha deneyimli bunu yapmamamzdir. Benim nerim, vardir. meslektaglanmz ve dergi editrlerinin ogu, aldanmayacaklar ve hemen grafiklerinizdeki veya drt egrinin standart kogullar oldugunu (rnegin), ve drdnc egrinin de sadece birka kelime ile ifade edilebilir oldugunu farkedeceklerdir. Bilimsel verileri ssleme tegebbs bayansizhga mahkmdur.
73

Grafikte sadece bir egri varsa, bunu kelimelerle ifade edebilir misiniz? Muhtemelen, maksimum veya munumum, sadece bir deger gerekten nemlidir, gerisi vitrin sslemektir. Ornegin zel bir reaksiyon iin optimum pH degerinin pH 8.1 oldugunu saptadiysamz, "Maksimum nokta, pH 8.1 de elde edildi" geklinde ifade etmeniz yeterli olordu. Eger bir organizmamn maksimum bymesinin 37C ta meydana geldigini saptad1ysamz, bunun yaziyla basit bir ifadesi, aym geyi gsteren bir grafikten daha iyi bilim ve daha iyi ekonomidir. Eger seim, grafik ve metin arasmda degil de grafik ve tablo arasinda ise; seiminiz, okuyuculara kesin say1sal degerleri veya en basit gekliyle, egilimin resmini mi, verilerin geklini mi aktarmak istediginizle baglantih olabilir. Nadiren, aym verileri hem tablo hem de grafikte sunmak iin bir neden olabilir: lki kesin degerleri, ikincisi aksi halde aik olmayan egilimi gstermek zere (Fizikte bu yolun olduka ok kullamldig1 gzkyor). Birok editr, nedenleri zorunluluk olmadika bu a1ka tekrara direneceklerdir. Gzel fakat ihtiya olmayan bir grafik rnegi ekil l' de gsterilmektedir. Bu gekil, metinde bir cmleyle yer degigtirebilirdi. "Ortalama 14 gn hastanede kalan 56 hastadan olugan test grubunda, 6 si enfeksiyon ald1.
60~
56

GELEN HASTA SAYlSI 40-

TOPLAM ENFEKS YON OLAYLARI HASTAHANEDE GEEN ORTALAMA GN SAYlSi 14

O
20-

ek.1. Hastane kaynakh enfeksiyon olaylan (Erwin F. Lessel'in izniyle)


74

Bir grafik ne zaman yerinde kullamlmig olur? Hi bir a1k kural yoktur. Fakat etkin kullamm iin bazi noktalara igaret ederek, grafik ve fotograf gibi bilimsel yazimda ok kullamlan grsel malzeme tiplerini inceleyelim. GRAF1KLER NE ZAMAN KULLANILIR Verileri dzenli biimde sunma yolu olarak tablolara ok benzedikleri iin, belki grafiklerle (basim terminolojisinde izgi diyagramlar denir) baglamamiz gerekir. Aslmda, birok deneyin sonulan tablo veya grafik olarak sunulabilir. Hangisinin tercih edilecegine nas11 karar veririz? Bu, genellikle zor bir karardir. Iyi bir kural gu olabilir: Eger veriler, ilgin bir resim olugturarak, ne 1kan egilimleri gsteriyorsa grafik kullamn. Eger say11arsadece orada, kamtta heyecan verici bir egilim olmaksizm duruyorsa, tablonun yeterli olmasi gerekir. Sizin iin de hazirlamasi kesinlikle daha kolay ve ucuzdur. Her ikisi de tam olarak ayni verileri kaydeden, Tablo 9 ve Sekil2 yi 2 inceleyin. Her iki format da yaym iin kabul edilebilir. Fakat ben Sekil nin Tablo 9 dan ok daha stn oldugunu dgnrm. Sekilde,iki-ila etkisi. hemen gzkyor. Bylece okuyucu, kangiminm verilerin nemini abucak kavrayabilir. Aynca grafikte, etkisinin bir gekilde den daha etkin oldugu in yavag olmasma karym a1ktir. Sonularm bu yn, tabloda hemen gzkmyor.
"synergistic" "streptomycin" "isoniazid"

Tablo 9. Streptomycin, isoniazid, ve streptomycin ile isoniazidin Mycobacterium tuberculosisa zerine etkisi

Tedavib
2 hafta Streptomycin Isoniazid Streptomycin + isoniazid
a b sayllart Simdi

4 hafta 10 12 60

6 hafta
15 15 80

8 hafta 20 15 100

8
30

azalmg olmakla birlikte, hasta toplulugu bundan nceki bir makalede en iyi kalite (Kasaba Eezanesi. Podunk, IA).

(61) tanitilmqti.

saglanabilen reticiden

75

GRAFlK NASIL I711R Sizin elle izdiginiz ilk grafik, kugkusuz milimetrik grafik kgidmda hazirlanacaktir. Bununla beraber, ini mrekkepli son izim grafik kagidma yapilmamahdir. Sekil tipik grafik kgidmda verilmig bir grafigin fotografi 3, ve basimi sonucunda olugan ikinci kalite bir rn gsteriyor (insanayrica, cumulative" in anlamm1 merak ediyor. Baz11arm1z, nin mikrolitre bagma mikrogram demek oldugunu dgnebilir. Eger yazarm kisaltmalar1 dogru kullamldiysa, milisantilitre bagma milisantigram anlami 1kar, ne demekse !).
"% "mcg/mcl"

100

80 60 40 20
-

4 Tedavi

6 Sresi

(hafta)

Sek.2.

Streptomycin (o),isoniazid (Zi), ve streptomycin + isoniazd'in (O) Mycobacterium tubewulosis iizerine etkisi

A1k mavi renk, fotografi ekildiginde grnmedigi iin, a1k mavi koordinat izgileri baskih, kabul edilebilir bir grafik kgidi tipi de vardir. Bazen mavi kopya kgidi da kullamhr. Fakat standart beyaz kopya kgidi ucuz, kolay bulunabilir ve yeterlidir. Bununla beraber burada, zgn izimleri dergiye vermenin akilhca olmayacagim belirtelim. Byle izimler, gzden geirme ve basim iglemi sirasmda zedelenebilir ve kugkusuz, kaybolabilir. Ozgn olanlardan fotograf baskisi yapmak ve bunu yazilmig metinle gndermek akillica olur.

76

100 80 60

40 20

-._

ek.3.

(mog/mol) Klinik izolatlann plentycillin'e duyarhhgi. Semboller: O, penicilin'e dayamkh-resistant Staphylococcus aureus; A, S. aureus; , S. penicillin'e dayath epidermidis; , , Tanganika'nm 1968'deki gayri safi milli has11asi.
-susceptible

4.0 3.0 2.0 1.0 KONSANTRASYONU ANT B YOT K

5.0

Grafik hazirlamanm kolay yolu, veri noktalanm ve egrileri izmek, isimlerini daktilo ile ilve etmektir. Fakat, sonra rakamlari ve apsis-ordinat hibir iyi dergi byle bir grafigi kabul etmeyecektir. Nedeni aaktir: Daktilo fotografik ile yazilmig harfler, grafiklerin normal olarak maruz kaldiklan kltmede ayakta kalabilmek iin ok kktrler. Dergilerin ogu ikikolon formatma sahiptir ve grafiklerin ogu da bir kolona uyacak gekilde boyutlandinhrlar. Tipik bir bilimsel dergide, bir kolonun genigligi (7 in'e 10 in), yakla1k 2 in (8.4 cm) olan 16 pikad1r. Daktiloda yaz11mig birok zaman okunamaz. Herhangi bir grafik, bu geniglige indirgendigi harflendirme aracmin kullamlmas1 gerekir. Harf seti veya transfer harfleri kullamldigi zaman bile, niin kullamldig1m hatirlamak nemlidir. Harflerin boyutu, baskl igleminde ortaya 1kabilecek fotografik indirgemeye dayandinlmahdir. Bu faktr, iki veya zellikle daha fazla grafigi tek bir grsel malzemede birlestiriyorsamz
nemlidir.

77

gzel bir grafiktir. Harfler, fotografik indirgeme iin yeterince byktr. ki tarafh olmak yerine (Sekil2 ile k1yaslayin), grafigin sag tarafmdaki degerleri tahmin etmeyi kolaylagtiran kutu biimindedir. Ad1m igaretleri, diganya dogru olacak yerde ieriye dogrudur.

Sekil4

GRAF1KLERN BILGISAYARDA OLUSTURULMASI


Geen son birka y11iinde, bilgisayarlarm grafik kapasiteleri byk artmig bulunuyor. Simdi laser printer her yerde bulundugu iin, birok bilim laboratuvarmm ok yakinda, yaym-kalitesinde grafik retme kapasitesine sahip olacagina inanmak iin pek ok neden vardir.
lde

Laser printer'ler iin bir yol gsterici: Laser-printer ikigmm bir fotokopisi (lekesiz) zgn ikigtan daha iyidir. zgnikig, genellikle in bagma 300 noktadir. Noktalar, diyagonal izgilerde, ogu zaman fotokopide dzelen sertlikler gsterir.
400
.

200-

.20

.40

.60

.80

I.00

SPERMDINE (mg/ml)

Sek.4.

B. sublillis BR 151'in dngmnde spermidine'in etkisi. Hcre bilegenleri, ml bagma 5 g ( a) veya 0.5 g verici DNA'nm (4) ilvesinden.nce 40 dak. spermidine ile inkbe edildi. DNA rnekleri ml bagma 5 g (e) veya 0.5 g ( m) DNA'um hcrelere ilvesinden nce 20 dak. inkbe edildi (Molec. Gen. Gent.178: 21-25, 1980; Franklin Leach'in izniyle)

78

Cefazolin ve cephradine'in Sek.5.

doz-etki iligkisi (44)

GRAF1KLERN BOYUTU VE D2ENLENMES1 5'i inceleyin. A1ka grlyor ki, harfler yapilmig olan indergemeyi kaldiracak kadar byk degildir ve birok okuyucu ordinat ve apsis yazilarmi okumakta zorluk ekecektir. Gerekte, Sekil5 iki sorunu etkin olarak gsteriyor. Ilki, harfler kolon veya sayfa genigligine indirgemede gzkmeye yetecek boyutta olmahdir. ikincisi, baskly1 yapan aismdan geniglik nemli oldugu iin, gekilleri yan yana koymak yerine alt ve st olarak dzenlemek daha iyidir. Eger Sekil 5'in parasi alt-st dzenlemesi olarak haz1rlanmig olsayd1, fotografik indergeme bu kadar arpic1 olmazdi ve yazilar ok daha okunakh olurdu.
ekil

yer aismdan dzenlenmesi ideal olmayabilir. Fakat grafigin tek bir kompozit dzeni, tamamen uygun bir dzendir. Ne zaman gekiller birbiri ile bagmtihysa ve kompozit bir grafikte birleytirilebilirse, birleytirilmelidir. Kompozit dzen yer kazandinr ve baski masraflanm dgrr. okdaha nemlisi, okuyucu ilgili elemanlari yan yana grerek ok daha iyi bir izlenim elde eder.

Sekil 5'in

Ordinat veya apsisi (veyaaiklay1c1 yazilan) grafigin gerektirdiginden daha teye uzatmaym. Ornegin, veri noktalarmiz 0 ve 78 arasmdaysa, en st endeks say1mz 80 olmahdir. Grafigi 100'e uzatma (gzel bir yuvarlak rakam) egilimi hissedebilirsiniz. Bu istege, zellikle veri noktalan yzde ise, dogal blge 0 dan 100'e oldugu iin karg1 konmast zordur. Fakat yine de direnim gstermelisiniz Oyle yapmazsamz, grafiginizin bir kism1 bog kalacaktir. Daha da kts, geni1igin(veyayksekligin) % 20'si veya daha
79

fazlasmi bog beyaz alanla harcamig oldugunuz iin grafiginizin canh kism1 boyut olarak k1sitlanacaktir. Yukandaki rnekte (0 dan 78'e degigen veri noktalan) harflendirilmig noktalarimn 0, 20, 40, 60 ve 80 olmas1 gerekir. Bu rakamlar1n herbirinde ve ara 10'larda (10,30, 50, 70) kisa endeks izgileri kullanmamz gerekir. A1k olarak, 0 ve 20 arasindaki bir referans u izgisi sadece 10'da olabilir. Bylece, 10'lan harflemenize ihtiya yoktur ve sikigtinnadan, 20'ler iin daha byk harfler kullanabilirsiniz. Bu teknikleri kullanarak, grafikleri kangik ve kalabahk olacak yerde basit ve etkin yapabilirsiniz.
referans

SEMBOLLER VE ALT YAZILAR Grafigin kendisinde yer varsa, bu alani semboller iin anahtar vermekte kullanm. ubukgrafiginde (Sekil 1), ubuk glgelemesini alt yazida tammlamak biraz zor olabilirdi, anahtar verildigi iin daha fazla tanima ihtiya kalmamigtir (ilve dizgi-dzeltme okumasi ve masraftan ka1nilabilir). Eger sembolleri gekil alt yazismda tanimlaman1z zorunlu ise sadece standart kabul edilen ve birok dizgi sisteminde bulunabilen sembolleri kullanmahsmiz. Belki en standart semboller, a1k-kapah daireler, genler ve karelerdir (o, A, , A, ). Eger sadece bir egriniz varsa, referans noktalari iin a1k daireler kullanin. Aik gen ikincisi iin, aik kareler ncus iin, kapah daireler drdncs iin v.b. Daha fazla sembole ihtiyacmiz varsa, muhtemelen bir grafik iin ok sayida egriniz vardir ve ikiye blmeyi dgnmeniz gerekir.
,

Eger birka sembol daha kullanmak isterseniz, her dizgici arpi igaretine (x) sahiptir. Degigik trde birletirme izgileri (dolu,kesikli) de ayrica kullamlabilir. Fakat, farkli trde birlegtirme izgileri ve sembolleri birlikte kullanmaym. Grafikler muntazam izilmelidir. Baskida, bu izgiler siyah-bayaz olarak ikar, griler yoktur. ok aik izilmig herhangi birgey (ayricasilinti ve bulagmalarla) baskida hi gzkmeyecektir. Gzken bulagmalar ise ok koya ve belkide utandiracak lde koyudur. Neyse ki, nceden fotokopi yaparak basilmig grafiginizin neye benzeyecegini belirleyebilirsiniz. Birok ofis fotokopi makinalari, basimc11arin kameralarmm igini yapabiliyor.
80

grafikleri kendinizin Harf setleri v.b. hakk1nda sylediklerim, faydah olabilir. bu rnekler yapacagm1 varsaylyor. Eger yleyse, herhangi bir bagkasi grafikleri haz1rlarsa, temel noktalarm Kurumunuzdan Grafik yapmada verebilirsiniz. bilincindeyseniz dogru direktifler deneyiminiz yoksa ve byle bir yetenek kurumunuzda bulunmuyorsa, iyi bir ticar sanat kurulugu bulmaya aligmamz gerekir. Bilim adamlan bazen, t kendileri iin saatler alacak igi uygun bir maliyetle (genellikle),icar artistlerin bir ka dakikada yapabildigini grmekten gagkmhk duyarlar. Grafik izmek amatrlerin igi degildir.

Sekilalt yazilan, asla geklin alt veya stne degil, daima ayri bir sayfaya yazilmahdir. Bunun ana sebebi, baskida alt yazilar dizgi ile, gekiller fotografik iglemle retildigi iin iki paranm aynlmas1 gerektigidir.
FOTORAFLAR VE MIKROGRAFLAR
Eger makalenizde, baskida yan-ton haline gelen bir veya daha fazla fotografla gsterilim yap11acaksa akilda tutulmasi gereken birka konu vardir. Grafiklerde, derginin sayfa ve kolon genigligine bagh olan baski geniglik) ok nemlidir. Bu nedenle boyut, malzemenizi boyutu (zellikle uyumlu yapmakta sizin iin nemli olmahdir. Bu, dergi iin dergi sayfasma de nemlidir. nk yari-ton baski maliyeti ok yksektir. Bununla beraber dgnlecek en nemli nokta, anlattigimz konu iin fotograflarm neminin degerlendirilmesidir. Bu nem esas olarak sifirdan, (butakdirde, yararsiz grafik ve tablolar gibi bunlar da konmamahdir) metine kendisini ayan lde deger kazand1rmaya kadar gidebilir. Ornegin, hcre ahymalannm birogunda yazimn nemi fotograflardadir.

"ultrastructure"

elektron mikrograflan) ok nemliyse Eger fotograflarmiz (zellikle olarak, hangi derginin ince-yapi ahymalanm basmak iin kendinize ilk yksek-kalite baski standartma sahip oldugu sorusunu sormamz gerekir. Biyoloji'de, "American Society for Microbiology" Ve "The Rockefeller University Press" tarafmdan yaymlanan dergiler, zellikle bu ynden yksek standartlan ile dikkati ekerler.

81

KESME VE EREVELEME
Fotograflarm1zin kalitesi ne olursa olsun, okunakh basilmasini istersiniz. Aklmizi kullanirsamz, bu iglemi bir dereceye kadar kontrol edebilirsiniz. Agiri kltme ile ayrintilarin kaybolabileceginden korkuyorsaniz, yardim edebileceginiz birka yol vardir. ogu zaman, fotograflarin marilarma (crop)" igaretleri koymamz gerekir. Fotografm tmne nadiren ihtiya vardir. Bu nedenle, nemli kismi ereveye alm. Genigligi, derginin kolon veya sayfa genigligine gre ereveleyebilirseniz zellikle faydah olur. Sonra, baskmm kenarma veya n sayfaya a1ka yyle yazabilirsiniz: "Fotografi kltmeksizin, bir kolon (veya sayfa) genigliginde basm". Bu egit dikkatlice hazirlanmig ve zenli direktifler ieren fotograflarla ugragmak kopya editrlerini memnun eder. Sekil ve 6,7 8 kesilmig ve kesilmemig fotograflan gstermektedir. En iyi sonu; bytme ve kltme istemeyen, tam boyutta fotograflar vererek elde edilir. nemli derecede kltmekten (%50den fazla) ka1m1mahdir (Grafiklerde yazilarm boyutu yeterli ise daha byk oranda kltme olabilir). Bazi dergilerin istedigi parlak baskiya, mat yzey dzgn oldugu srece gerek yoktur.
"kes

"Kes (crop)" igaretlerini asla dogrudan fotograf zerine koymaym. Fotograffar zellikle bagka bir fon kagidi zerine yerlegtirilmigse bazen marj igaretleri kullamlabilir. Aksi halde fotografm yerlegtirildigi kgit zerine igaretler yapilmahdir. Faydah diger bir yol gudur: Siyah kartondan, 3 in genigliginde 6 in yksekliginde ve 1 in kahnhgmda iki "L" kesin. Bir "L" yi evirip digerinin zerine koyarsan1z elinizde, uyarlanabilen ve fotografi ereveleyebileceginiz bir dikdrtgen olur. Byle bir ereve ile, (crop)" igaretini size en iyi resmi veren yere koyabilirsiniz.
"kes

GEREKLANAHTARLAR VE REHBERLER

zelilgi ekici ynlerini bytemezseniz fotograflar zerine harf veya oklar ilve etmeyi dgnn. Bylece, anlamh bir alt yaziyi kurma kolaylagirken, okuyucunun dikkatini nemli noktalara ekebilirsiniz. Daima, fotografm st diye dgndgnz yeri olarak igaretleyin (yumugak kalemle arkaya igaret koyun). Aksi takdirde fotograflar (stk1smi ok kurgun belirgin olmadika) ters veya yan basilabilirler.
"st"

82

"st"

Eger fotograflar herhangi bir dogrultuda basilabilecek bir konumda ise, olarak dar kismi igaretleyin. (yani,4x6 veya 8x10 baskismda, 4 in ve 8 in boyutunun geniglik olmasi gerekir. Bylece, bir-kolon genigligi veya sayfa genigligine ulagmak iin daha az kltmeye gerek olur).

Tablolarda her grsel malzeme iin, tercih edilen yeri belirtmek iyi fikirdir. Bylece, metindeki btn grsel malzemelerin 1-2-3 siras1yla kaynak gsterilmig oldugundan emin olursunuz. Ve basklyi yapan, herbirinin ilgili metine en yakin olarak metnin tm iine nasil yerleytirileceginibilecektir.
zerine bir dogrudan mikrograf mikrograflarmda, baski igleminde kltme marker" koyun. Bylece, yzdesinden bagimsiz olarak (ve hatta bytme), bytme faktr a1ka gzkr. Alt yaziya (rnegin,x 50,000) bytme koyma uygulamasi tavsiye edilmez ve baz1 dergiler, boyutun (ve dolayis1yla bymenin) baskada degigebilecegini dgnerek artik buna izin vermiyorlar. Ve genellikle yazar, dzeltme agamasinda bytme miktanm degigtirmeyi

Elektron

"mikrometre

unutuyor.

FOTORAFLAR RENKL
Birok laboratuvann renkli fotograf retme donammi olmasma kargm, bunlar dergilerde nadiren basihrlar. Maliyet bunu bazen imknsiz kilar. Bazi dergiler, eger editr zel bir olay1 gstermede rengin gerekliligini kabul proje ederse ve eger yazar ilve maliyeti kismen veya tamamen (muhtemelen deyebilirse, renkli grsel malzemeyi basacaktir. Bu nedenle desteginden) laboratuvar fotograflanmzm, normal olarak siyah beyaz olmasi gerekir. Renkli fotograflann da siyah beyaz basilabilmesine kargin, ogu zaman renkleri aihr ve zgn siyah beyaz fotografm derinligine sahip degildirler. Son y1llarda, drt-renkli grsel malzemelerin maliyeti biraz dgt ve bazi alanlarda (klinik rnegin) renk kullanim1 normal hle geldi. Aynca tip, birok tip dergisi, ok sayida drt renkli reklmlar ahyor. O zaman, renkli fotograflar en az maliyetle basilabilir (maliyetinogu reklm verenler tarafmdan kargilanmig olarak).
_

83

Sek.6.Desulfovibrio

sayfaya uymasi iin % 50 kltld. Kesilmig geklin

vulgaris'in kltr. zgn fotograf (stte) u b

fotografik kltmeyeihtiyac1yoktur. Kesilmig geklin ayrmtilan daha iyi verdigi grlmektedir.


(Rivers Singleton, Jr.,ve Robert Ketcham'in izniyle)

(altta)

84

ek. 7

Desulfommaculum nigricans'mn
mikrografi.

ince kesitlerinin elektron

daha net

zgnfotograf (st), por formasyonunun s resmini vermesi iin kesildi (altta).

(Rivers Singleton, Jr., ve Roger Buchanan'm izniyle)


85

Sek.8

Kesildikten sonra orijinalin sadece kk bir blm (st sol kge) ayrintdan gstermek zere birakildi. Alttaki kesilmig fotografMicrovascular Research 34: 349-362, 1987 de yaymland1. (Roger C. Wagner ve Academic Press, Inc. izniyle)

86

MREKKEPLEGSTERLMLER Bazi alanlarda (zellikle grsel biyoloji) mrekkeple gsterilim (izgisel) nemli ayrmt11an gstermede fotograflardan stndr. Bu tr grsel malzemeler tipta, zellikle anatomik grngleri sunmada ok kullamlmaktadir ve gerekten, neredeyse sanat olmugtur. Normal olarak, byle bir gsterilim kainilmaz oldugunda profesyonel bir grafikiye ihtiya vardir.

87

Blm 15 Metin Daktiloda Nasil Yazilir?


Parlak siyah, ayumlu ahyan F1ralanmig, yaglanmig girin daktilo Darbeler iin haz1r bekleyen mrekkep egidiyle Trl yaz11ar hazir, kgit zerine dkmeye John Masefield

000
BIR Y1 HAZIRLANMIS METN1N NEMI Deneyleri bitirip ahymay1 yazdigimz zaman, metnin son olarak eger ahymamz iyi ise, bilimsel daktiloda yaz11mas1Onemli degildir. nk edilecektir. Dogru mu? Bu yanhytzr. Kt daktilo ise, yayim iin kabul edilmig veya kelime-iglemden gemig metin, sadece yay1m iin kabul edilmemekle kalmayacak, aym zamanda birok dergi igletmesinde yarim yamalak hazirlanmig oldugu iin dikkate bile ahnmayacakt1r. American Society for ok s1radig1 olmayan, Microbiology'nin yayim ofisinde, gnderilen her metin ilk olarak, sadece daktilo edihne bazmda incelenir. Daha dgrlemeyecek bir minumum olarak, metin daktilo ile yazilmig (el yazisi degil), ift arahkh (tek arahkh degil), sayfanm sadece bir tarafmda (arkah nl degil) olmah; iki tam Derginin kopyasi (ikiset olarak tablo, grafik ve fotograflar) gnderilmelidir. baghklar, uygun formda atif, bagtaki kisa zet) stiline bagh kahndig1 (uygun gzkmelidir. Yaz1h metin, bu belli bali noktalarm birinde yanhghk degerlendirme, yazar eksikleri yaparsa, hemen yazara iade edilir veya dzeltinceye kadar geciktirilir. Bu ynden
89

ok nemli kurah gznnde tutun: Metin son defa daktilo edilmeden nce, metni gndereceginiz derginin "Yazarlara Direktifier" kismim dikkatle inceleyin. Bazi dergiler ve yayimc11ar, American Society of Microbiology (7,8) iyi bir rnek olmak zere, dikkati ekici derecede eksiksiz ve yardimci direktifler yayimlamaktadir. Aynca, derginin son say1sina dikkatlice bakm. Literatr atiflari, baghk ve alt bagliklar, kisa zetin boyut ve yeri, tablo ve gekil tasanmlan ve dipnotlan gibi dergiden dergiye genig lde degigme egilimi gsteren editr tarzlarimn bu ynlerine zel dikkat gsterin.

Su

Bu arada, giderek artan say1da dergi metin dipnotlanm reddetmektedir. Bunun ana sebebi, degigik fontlarla sayfanin altma dipnotlari koymak iin hangi dipnota hangi sayfada atif yapildigmi belirledikten sonra) (kompozitr her dipnot taglyan sayfay1 yeniden dzenlemek zorunda kalmak sonucunda olugan nemli maliyetdir. Daha da tesi, dipnotlar makaleyi abucak anlamada okumay1 zorlagt1rdiklari iin okuyucularm dikkatini bler. Bu nedenle, zel bir dergi belirli bir amala bunu gerekli grmedike dipnotlar kullanmayin (Birok dergi adres"i, yazar yer degigtirirse ister. Baz1 dergiler rnlerin, yapuncilann isim ve adreslerinin dipnotta verilmesini gerekli grr). Ne zaman ilgisiz bir konudan szedilmesi gerekirse, bunu metinde parantez iinde yapin. Bazi dergilerde, her makalenin sonunda "Kaynaklar ve Notlar" blm vardir. Bylece, metin iindeki dipnotlardan kurtulmug olurlar. Pek ok yaz1 egidinde dipnotlardan kamma nerilir. Bilimsel makaleler iin ise dipnotsuz yazim daha kuvvetle tegvik edilir.
"gimdiki

deal bir dnyada iyi bilim, belki aracm (yazilmly metin) format1na bakilmaksizin yayimlanabilirdi. Oysaki gerek dnyada, birok igi cretsiz yapan ve ok yogun igleri olan editr ve degerlendiriciler; kt, eksik metinler iin zaman ayiramaz, ay1ramayacaklardir. Ayrica, en deneyimli editrler su dogrudan iligkiye inanirlar: Kt hazirlanmig bir metin, hemen hemen hi yanilmaksizin, yetersiz bilimin gstergesidir.
Bu nedenle, size nerim bu noktada kesindir. Eger metninizin yayimlanmasim istiyorsamz (aksi halde neden gndereceksiniz?) dergiye gnderilen metnin; hatasiz, dzgn, derginin stiline uygun daktilo edildiginden ve her ynden tam oldugundan emin olun. Bu bir zorunluluktur olmaz). (olmazsa

90

METNIN SAYFA DZEN Metnin her blmnn yeni bir sayfada baglamasini nermek yerinde olur. Baghk, yazarlarm isim ve adresleri genellikle ilk sayfada yer ahr ve bu sayfamn numaras1 1 olmahdir. Kisa zet,ikinci sayfadadir. Girig, nc sayfada baglar ve izleyen her blm (Malzeme ve Yntemler, Sonular v.s.) bir sonraki yeni sayfada baglar. Sekil alt yazilari ayn bir sayfada gruplamr. Tablo ve gekiller (ve gekil alt yaz11an) metnin arkasinda toplanmah, metnin arasma sokulmamahdir. Taribsel olarak, sayfa" sayfa sistemi; eski dizgi teknolojisi, degisik malzemelerin aynlmasim gerektirdigi iin, birok derginin zorunlu e olarak istedigidir. rnegin, ger dergi stili Kisa zet'te 8'lik ve Girig'te bu iki blm iki ayn makinaya gitmek zorundadir. 9'luk harf gerektiriyorsa, Bu nedenle, nceden dogal blmeler yapilmadika kopyay1 kesmek gerekir.
"yeni

esnekligi nedeniyle, artik kopyalarm Modern dizgi makinalarm1n kesilmesi zorunlulugu yoktur. Fakat yine de bu dogal blnmeyi korumak iyi fikirdir. Bu blme, artik dizgi igleminde yararh olmasa da, metindeki degigiklikler sirasinda size yardimci olabilir. rnegin, ogu zaman siz (veya nerebilir), belli bir yntemin eklenmesi, genigletilmesi, degerlendiriciler kisaltilmasi veya 1kartilmasina karar verebilirsiniz. Bylece metnin diger k1simlarim bozmadan sadece Malzeme ve Yntemler blmnde, degigikligin yapildigi sayfadan sonuna kadar yeniden yazilabilme imkni dogar. Muhtemelen, sadece Malzeme ve Yntemler blmnn son sayfasmdaki beyaz kismin alam degigecektir. Yeni malzeme, ilve sayfa v gerektirse bile diger blmleri bozmaya ihtiya olmaz. rnegin, arsayahm blm 5.sayfada bitmig olsun. ki zgn metindeki Malzeme ve Yntemler Sonular 6.sayfada baglasm ve yeni malzemenin girmesi iin 5.sayfada yer kalmig olsun. Malzeme ve Yntemler blmn, degigme sayismdan itibaren, sayfa 5'den 5a'ya devam ederek (ve gerekirse 5b, vs.) kolayca yazabilirsiniz. Sonular ve diger blmlere dokunmaya gerek yoktur. MARJLAR VE BASLIKLAR Metninizin geni marjlan olmasi gerekir. Alt, st ve her iki tarafta 2.5 kendiniz cm minimumdur. Bu bogluga, metnin degigiklikleri s1rasmda nce editr ve kompozitr gerekli ihtiya duyacaksmiz. Daha sonra, kopya direktifleri yazmak iin bu boglugu kullanacaklardir. Aynca, baski ve
91

numarah

derleme iglemleri sirasindaki problemlere igaret etmede kolayhk aismdan, izgileri olan kgit kullanmak yararh olur.

Son daktiloyu yapmadan nce, baghklan dikkatlice inceleyin. Ana baghklar (Malzeme ve Yntemler v.s.) genellikle sorun olmaz. Bu bagliklar, alt ve stte bogluklar birak11arak ortalanmalidir. Ana baghklara ilveten pek ok dergi, alt baghklar (koyu baskih paragraf girigleri gibi) kullamr. Bunlar, okuyucuyu makale boyunca ynlendirmede yardimc1 olmak iin kolay iaretler olarak tasarlanmahdir. Ne egit bagliklar kullamldigim belirlemek iin derginin son say11anndan birini inceleyin. Dergi koyu girig yazilan kullaniyorsa, bu gekilde yazm. Siz veya daktiloyu yazan, dalgah alt izgi (koyubaskiy1 gstermek iin) ilve edebilirsiniz. Bylece kopya editr veya kompozitr, baghklarimzin ne ve nerede oldugundan kuku duymayacaklardir. Dergi, italik girigler kullanlyorsa daktiloyu yazana, bu tr baghklann altma tek izgi izmesini syleyin. Bayliklar ve alt baghklar, cmle degil olmahdir.
"etiket"

Kullanimi dergi tarafindan zellikle belirtilmedike, nc (hatta drdnc) seviyede baghk kullanma gibi ok yap11an bir hataya dgmeyin. Aragtirma makaleleri iin iki seviyede bahk genellikle yeterlidir. Pek ok dergi daha fazlasma izin vermez. Bununla beraber, tarama/ degerlendirme dergileri, genellikle veya drt bashk olabilecegini zellikle belirtirler. Zira, tarama/degerlendirme makaleleri uzundur. "Konu baghklan" mn kullamlmas1yla ilgili iyi bir tartigma, Skillin et al. (45)de verilmigtir.

ZEL SORUNLAR
Metni sizin iin daktilo eden kipinin yaptiklan, daha sonra kompozitr tarafmdan yapilandan farkh degildir. Daktiloyu yazanin metinle ilgili bir problemi varsa, muhtemelen kompozitrn de problemi olacaktir. Daktiloyu yazana ve kompozitre kolayhk saglamak iin, bazi problemleri nceden belirleyip zmeye ahym. rnegin, irok yaz1m aralan (ofis daktilosu b gibi), alt ve st igaretleri koymay1 imknsiz kilma anlamma gelen sertlikte ileri atlama yapar. Bu nedenle gibi bir alt-st oram, gerek bir problemdir. Formu, (ab-c)/(de-x)'eevirin, problem kalmaz. Bunun gibi, alt harfi stn tam altma yazmak da ok zordur. Bu nedenle, problem degilken, problemdir. Metindeki 2 terimi, hemen hemen btn dizgi aralan iii1 gerek bir problemdir. Kolay olan diger bir yol, ax2" diye yazmaktir. Eger bir forml, daktiloda yaz11abilecek uygun bir forma

"karekk

92

ini mrekkebiyle yazarak zmeyi dgnmelisiniz. koyulamiyorsa, Bylece, daktiloyu yazam ve kompozitr bir ok dertten kurtarmig olor, kendinizi de sikintlya sokmazsimz. Kamera, formlnz gayet gzel verecektir. Dizgi iglemi bunu yapamayabilir. Diger bir problem, Amerikan ngilizcesi v ingiliz ngilizcesi yaz1hmlarindaki farklard1r. Kendiniz ve ayni zamanda dizgi ve dzeltme okumasi yapanlari zorluklardan kurtarmak iin, Amerika'daki dergiye gnderdiginiz metinde Amerikan yazim kurallarmi, ngiltere'deki dergiye gnderdiginiz metinde de ilgilizyaz1m kurallanm kullanm.

SON GZDEN GElRME Metin daktiloda yazildiktan sonra, iki gey yaparsamz akilhhk etmig olursunuz.

lk olarak, metni kendiniz okuyun. Ne kadar ok say1da metnin, son


yazimdan sonra dzeltme okumas1 yapilmadan gnderildigini duysamz gaginrsmiz. Metinde o kadar ok yaz1m hatasi vardir ki, bazen yazarm ismi bile yanhytir. Son gnlerde, sadece metni degil st mektubu bile dzeltemeyecek kadar meggul bir yazar tarafmdan bir metin gnderilmigti. Mektup yyle diyordu: "I hope you will find this manuscript exceptable". yleyaptik. yazimdan nce) bir veya birka meslektagunzdan metni okumasim isteyin. Pekl makalenizin bazi kisimlari, meslektagmiza gre tamamen anlagilmaz olabilir. Tabii ki bu, meslektagmizm yetersizliginden olabilecegi gibi aym olas111kla, metninizin bu kismimn yeterince aik olmamas1 da demektir. Degigik bir alanda ahyan bir bilim adammdan da okumasim ve anlamadig1 kelime veya ifadeleri igaretlemesini isteyebilirsiniz. Bu yol, metinde bulunabilecek jargonu belirlemek iin belki en iyi yoldur. Ayrica, Ingilizce bilgisi olduka iyi olan birisinden de metni okumasim isteyin. Kisaca, metninizin kendi ortamm1zda ideal degerlendirilmesi igleminin ieriginde, (a) sizin alammzda ahyan bir bilim adami (b) ilgisiz bir alanda ahyan bir bilim adami (c) dilbilgisini yeterince bilen bir kigi olmahdir. Gndermeden nceki bu iglemlerin dikkatlice yapilmas1, makalenin kabul edilme gansmi arttiracaktir.

kinci olarak, metni dergiye gndermeden

nce

(belki son

93

ELEKTRONIK METIN
Yillardir bilimsel makaleler, yazarlann kurumlarmda daktilo edilir ve sonra kompozitr tarafindan tekrar yazilirdi. "Yazim kompozisyonu" olarak bilinen bu ikinci yazim, nesiller boyu linotip ve monotip gibi kurgunlu makinalarda yap1hrdi. Bti kurgun" makinalanmn yerini son 25 y11da fotokompozisyon aralan aldi. Bu aralarla, daktilo edilmig harfin metal dkm yerine fotografik imaj1 retilir. Fakat normal olarak sistem, yogun emek verilen ve pahah bir iglem olan; kompozitrn, metnin tmn yeniden yazmasi aismdan aym kalmigtir. Tipik olarak, zel bir derginin (dagitim1 az olan) toplam retim maliyetinin yaklagik yansi kompozisyon maliyetidir. Yazarm metninin yeniden yazilmasi geklinde olan bu geleneksel ve evrensel sistem yukanda ve Blm 18'de ("Yaymlama Sreci") anlatilm14tir. Fakat sistem, degigme agamasmdadir.
"sicak

Yeni sistemin ana k1simlari yerlerini almigtir. Kompozitr tarafmda, olduka ileri, bilgisayar gdml fotokompozisyon aralanmiz bulunmaktadir. Yazar tarafmda, kurumlarm 1kt11armm fotokompozisyon aralanna girdi olabilegi, elektronik aralar bulunmaktadir. Daha da tesi, nispeten ucuz kipisel bilgisayarlarm her yerde bulunmastyla, diger meslektekiler gibi bilim adamlari da bunlar iin birok kullanim yeri bulmaktadirlar. Veri toplama, literatr tarama ve metin hazirlama iin bu kipisel bilgisayarlar, bilimsel kullanimda ideal aralar olmugtur. Eksik olan, makinalarm birbirleri ile konugmalari! Kullammda olan bol egitteki fotokompozisyon aralan ve etraftaki degigik kelime iglemci birimler ve kipisel bilgisayarlarla, ok dil konugulan bir evde yag1yor gibiyiz. Hemen hemen her kelime iglemcinin iktilari, fotokompozisyon araci iin kodlanabilir, fakat maliyet yeniden yazmaktan daha yksek olabilir. Ihtiya duyulan, her makinanm anlayabilecegi evrensel bir dildir. Buna yakm, sayfa tanimlama dili olan ve "Postscript" adi verilen dil, kipisel bilgisayarlarda geligmig kelime iglem yaz1hmlari iin (masa st yay1mcihk yaz1hmi) standart olmaya baglanugtir. Yaz1hm, "Postscript" girdisini alip fotokompozisyonu yapan araca srmek iin hazirlanmigtir. yazim iin tasarlanmig bir kelime iglem paketi, Pergamon'un "Manuscript Manager" admdaki paketidir. Bu yaz1hm, ISI'm SciMate'i gibi, kaynaklar1 formatlamakta faydahdir.
94

bilimsel zellikle

TERMINALDE ALISMA
Birok bilim adami hlen; elektronik terminal, kipisel bilgisayar veya kelime iglemci kullanmaktadir. Henz nispeten az sayida bilim kullanilabilecek adaminm, dogrudan metin girdisi olarak (kodlama nedeniyle) 1ktilar retebilmesine karym, kelime iglemci veya problemi kipisel bilgisayar kullanmamn baka avantajlan vardir. Terminalde yazmak, standart daktiloda yazmaktan daha kolaydir. Dzenleme ve birok kolaylig1 degigtirme yazma (video gsterilimiyle), gle, terminali daktiloya gre byk fonksiyonlarimn getirdigi ilve lde stn kilmaktadir. En nemlisi, kelime iglemci veya kipisel bilgisayarm hafizasinin bulunmasidir. Terminalde yazarken, hlen hafizada olan herhangi bir defterinizdeki ulagabilirsiniz. Laboratuvar malzemeye kolayca zetlere iglenmemig verilere, ilgili makale ve kisa ve aldigm1z editr veya degerlendirici yorumlarma bakabilirsiniz. mevcuttur ve bunlar sadece yazim hatalanni dzeltmek iin kullamhrsa yararlidir. Anlam hatalanndan (bow yerine bough) korunmak iin dzeltme okumasi yine gereklidir. Fakat anlam hatalan iin dzeltme okumasi, genellikle yazim hatalan iin ikide bir durmazsamz daha etkili olur. Hemen daima btn yazim-denetim programlan, bilimsel terimler ve kelimeler iin zel szlkler verirler. pek rastlanmayan komutlan ve fonksiyon tuglarimn nasil kullanildigini grenerek; cmleleri, paragraflan ve btn blmleri 1kartip ilve edebilir, Her degigiklik yaptigmizda, yerlerini degigtirebilirsiniz. dzeltmenin dogrulugunu ekranda hemen inceleyebilirsiniz. Metnin sadece dzeltilmig k1sm1m kontrol etmeniz yeterlidir. Yeni metnin tmn okumamz gerekmez. Bilgisayar kullanarak, bir oturugta metni bir ok defa degigtirebilirsiniz. Ne zaman isterseniz, bagli bir yazicidan basih kopyayi alabilirsiniz. Bylece, metnin yeni geklini alma ve sakin11abilir. Kelime dzeltme okumalanndaki uzun gecikmelerden kullanmay1 dgnyorsamz veya bu igte yeni iseniz, Zinsser'in iglemci (51) kullanim1 kolay girig kitabindan hoglanabilirsiniz. Uygun
95

yazim-denetleme (spell-checking) programlan egitli

olduka byk hafizalanna Bilgisayanmzi, diger bilgisayarlann baglamak iin de kullanabilirsiniz. Simdi,literatr aragtirmas1 gibi, bilim adamlarmm egitli amalar iin kullanabilecegi, dzineyle veri tabanlari vardir. Index Medicus (National Library of Medicine), Science Citation Index (Institute for Scientific Information), Biological Abstracts ve Chemical Abstracts'larm taraumasi evden veya ofisten cretli olarak) hemen yapilabilir. (kugkusuz,

96

Blm 16 Yaz1h Metin Nereye ve Nasil Sunulur?


Byk dergiler editrlerin elinde dogar, i; adamlarmm elinde lr. Bemard DeVoto

000
S DERGlY EME
Metnin nereye ve nasil gnderilecegi seimleri nemlidir. Bazi metinler uygun olmayan dergilere gmlr. Digerleri, yazann dikkatsizligi nedeniyle kaybolur, hasar grr veya ok fazla gecikir. lk problem, metnin nereye gnderilecegidir (Aslmda bu noktada, metni "Yazarlara Direktifler" e gre yazmadan nce bir karara varmig olmalismiz). A1kt1rki seiminiz ahmanizm trne baghdir.11k olarak, sizin konunuzda yayim yapan dergileri belirlemelisiniz. Baylang1 iin veya hafizamzi tazelemek iin iyi bir yol, Current Contents'in son sayismi taramaktir. Genellikle, sadece dergi baghklar1 dergilerin sizin konunuzda yayim yaptigmi saptamak bazmda, hangi kolaydir. Aynca, meslektaglarla konugarak da yararh bilgiler edinebilirsiniz. Hangi dergilerin sizin metninizi yayimlayabilecegini belirlemek iin, birka gey yapmamz gerekir. Gznne aldigmiz her derginin son ismi, yayimcisi ve amacmi kisa bir sayismdaki baghk yazisim (derginin gekilde anlatan ve genellikle baghk sayfasmda yer alan yazi) okuyun. paragraflarim Genellikle "Yazarlara Direktifler" de verilen k1smma dikkatlice bakm. okuyun ve son say1daki
"kapsam" "iindekiler"

97

Dergiler, gittike daha zel konularla ugragtigmdan ve hatta eski dergiler bile kapsamlarru sik sik degigtirdiklerinden (biliminkendi de degigtigi iin, ihtiya nedeniyle) gznne aldigmiz derginin, sunmay1 nerdiginiz eyitte ahymay1 hlen yayimlaylp yayimlamadigmdan emin olmahsmiz. Metninizi yanhy dergiye sunarsaniz, yeyden biri bagm1za gelebilir. Hepsi ktdr. iin uygun olmadig1" yorumu ile metniniz geri gnderilecektir. Bununla beraber genellikle, metin degerlendirilinceye kadar bu tr kararlar verilmez. Bylece, haftalar veya aylar sren gecikmeden degildir" cevabmm sizi mutlu etme olasthgi yoktur. sonra bir
"uygun

lki,aligmamzm

"dergi

kincisi,eger dergi sizin ahymamz -ile ilgisi aismdan smirda ise, metniniz kt veya haksiz degerlendirme ile kargilagabilir. nk derginin degerlendiricileri (veeditrler), sizin zel aligma alammzla sadece yzeysel olarak ilgili olabilirler. Metniniz dogru bir dergi iin kabul edilebilecek durumda olsa bile, siz reddedilmenin sikmtisina maruz kalabilirsiniz. Veya, katilmadiginiz ve metni geligtirmeyen dzeltme nerileri ile ugragma durumunda kalabilirsiniz. Bu durumda, eger metninizde gerekten eksiklikler varsa, dogru derginin editrlerinden gelecek olan dogru elegtirilerden yararlanma olanagma sahip olamazsimz.
kabul edilip yayimlansa bile, meslektaglarm1zm okumadig1 bir yaymda gml kaldig1 iin daha sonra aligmamzm hemen hemen bilinmeden kaldig1m anladigimzda keyfiniz kisa srecektir. Bu arada, dergiye karar vermeden nce meslektaglarimzla konugmak iin de bu iyi bir sebep olabilir. PRESTLT FAKTR Eger bir ka dergi uygunsa, hangisini setiginiz farkeder mi? Belki farketmemesi gerekir, ama eder. Prestij. meselesi vardir. Gelecekteki geligmeniz (terfiler, proje destekleri) sadece say1 meselesi ile belirleniyor olabilir, Fakat part degil. Pekl, faklte kurulunda veya proje destegi degerlendirme panelinde bulunan bir kigi, kalite faktrn tamyip takdir edebilir. Bir dergisinde yay1mlanan makale, prestijli bir dergide yayimlananla egit degildir, Gerekte, bilge bir kiinin (ve bilimde byle kipiler etrafta az var) prestijli bir dergide, bir veya iki iyi yaym yapmig bir
"plk"

m ncs, akaleniz

98

adaydan etkilenmesi, ikinci derecede dergilerde on veya daha faz1a yayin yapmig kipiden etkilenmesinden daha fazla olabilir. Farki nasil anlarsimz? Kolay degildir ve kugkusuz birok degigik dgnceler vardir. Bununla beraber genelde, bir miktar bibliyografik aragtmria ile mantikli kararlar olugturabilirsiniz. Kendi alamnizda yeni Nerede bilmelisiniz. mutlaka makaleleri nemli yay1mlanmig yap11an gerek yayimlandiklarnu belirlemeyi i; edinin. Eger alanmiza katkilarm ogu, Dergi A, Dergi B ve Dergi C de yayimlandlysa muhtemelen seiminizi bu dergi ile smirlamaniz gerekir. Dergi D, E ve F, incelediginizde sadece hafif makaleler iermektedir. Bylece bunlarm herbiri, kapsam dogru olsa bile ilk seim olarak elenebilir. Sonra, dergi A, B ve C arasmdan seebilirsiniz. Farzedin ki Dergi A, herhangi bir organizasyon veya komiteden destek almaks1zm ticar bir dergi yay1mci tarafmdan ticar bir ama1a yayimlanan yeni ve ekici bir meghur bir hastane veya mze tarafmdan yayimlanan iyi olsun. Dergi B, bilinen, kk ve eski bir dergidir. Dergi C ise, sizin aligma alammzi temsil eden ana bilimsel grup tarafmdan yayimlanan byk bir dergi olsun. Genel bir kural olarak (birok istisnalar olmasma kargm), Dergi C (toplulugun dergisi) muhtemelen en prestijli olamdir. Aynca, ulagtig1 okuyucu kitlesi en kalite faktrlerinden, kismen grup dergileri digerlerinden genig (k1smen daha ucuz oldugundan-hi olmazsa kendi yeleri iin) olandir. Byle bir dergide yay1mlanacak makaleniz, amaladiginiz bilim adami toplulugunda etki yapmak iin en byk gansa sahip olabilir. Dergi B de, hemen hemen smirh ayni prestije sahip olabilir. Fakat, negatif degerlendirilebilecek ok ogu i yaymlara aynlmlysa bir iletigim agi olabilir ve aynca, derginin onlarm arasma girebilmek ok zor olabilir. Dergi A (ticardergi), hemen hemen kesin olarak dgk dag1tim (hemmevcut abone listesine sahip kurum veya gruplann desteginin olmamasi ve hem de yay1mcmm kr amaci neticesinde digerlerine kiyasla yksek olan fiyati nedeniyle) dezavantajma sahiptir. Byle bir dergide yaym, makaleniz iin k1sith bir dolagimla sonu1anabilir.

DAITIM FAKTR
Baz1 dergilerin kargilagtirmah dagitimmi belirlemek isterseniz, Amerikan dergileri iin bunu yapmada kolay ve kesin bir yol vardir. Kasim ve Arahk sayilarmm son birka sayfasma bakm. Bir "Sahip, igletme ve
99

Dagitim" ifadesi bulacaksm1z. Amerikan posta servisi; ikinci simf posta hakki tanman (hemenhemen btn bilimsel dergiler bu parti saglar) her yay1mcmm, yillik bir sona raporu doldurup yay1mlamasmi zorunlu kilar. Bu rapor temel dagitim bilgilerini iermelidir. Gz nne almakta oldugunuz dergilerin kargilagtirmah dagitimin1 belirleyemezseniz ve kargilagt1rmali prestij faktrn bulmamn bagka bir yolunu bulamazsamz, bilimsel dergileri s1ralamak iin ok yarar11 bir yol vardir. Journal Citation Reports'dan (Science Citation Index'e ek olan yillik bir cilt) bahsediyorum. Bu kaynak belgeyi kullanarak, hangi dergilere, hem genel say1sal miktar anlammda hem de yayimlanan makale bagma ortalama atif (impakt faktr) anlammda en ok atif yapildigini belirliyebilirsiniz. zellikle impakt faktr, derginin kalitesine karar vermede akla uygun bir bez olarak gzkmektedir. Eger, Dergi A'daki ortalama bir makale, dergi B'deki ortalama bir makaleden iki kere daha fazla atif almigsa, dergi A'nm daha nemli bir dergi oldugunu sorgulamak iin ok az sebep vardir.

SIKLIK FAKTR
Gznne ahnacak bir bagka faktr derginin sikhgidir. Ayhk bir derginin yayimmdaki gecikme, ayhk bir dergininkinden hemen daima kisadir. Eydeger degerlendirme sreleri oldugunu kabul edersek, ayhk olanin ilve gecikmesi 2 veya 3 ay arasmda olacaktir. Ve birok (mahtemelenogu) ayhk derginin editr degerlendirmesi sresi dahil yaym gecikmesi 4 ve 7 ay arasmda oldugu iin, ayhk olanm gecikmesi byk bir ihtimalle 10 ay'a ikar. Ayrica, ister ayhk, iki ayhk veya ayhk olsun birok derginin geride toplananlan oldugunu da hatirlayimz. Bazen meslektaglarimza, gznne aldigmiz dergiyle ilgili deneyimlerinin ne oldugunu sormak da yardimci olabilir. Dergi eger, iin ahndi" tarihleri yay1mliyorsa kendiniz iin ortalama gecikme sresini 1kartabilirsiniz.
"yayim

Ozellikle, bir topluluk tarafindan desteklenmeyen yeni dergiler konusunda dikkatli olun. Dagitim az olabilir ve dergi, sizin makaleniz bilim dnyasinca bilinmeden nce iflas edebilir.

100

PAKETLEME VE POSTALAMA Metninizi hangi dergiye sunacagimza karar verdikten igleminin ayrmt11anm ihmal etmeyin. sonra, gnderme

Nasil paketlersiniz? Dikkatlice! Uzun sre igletme editrlg yapmig bir kipiye gre: Birok metin ogu zaman, uygun olmayan paketleme nedeniyle postada hasar grr, ok gecikir veya kaybolur. Metni zimbalamayin. Zimbalarken veya daha sonra 1kartirken hasar olabilir. Byk ataglar tercih edilmelidir (zetot: Daima metnin hi olmazsa bir kopyasim elinizde n tutun. Mevcut tek bir kopyay1 yollayan birka az akilh tamdim. Metinler ebediyen kayboldugunda unutulmaz bir fke iindeydiler). Kuvvetli, lifli bir zarf ve hatta glendirilmig posta torbalan kullamn. Bagh veya bagsiz zarf kullanmak d1mda, zarfm yapigtinlan ucuna gl bir bant koyarsaniz akilhhk etmig olursunuz. Yeterince pul koydugunuzdan emin olun ve birinci sm1f posta ile gnderin. Lifli zarfla gnderilen postalann ogu Amerikan postasi tarafmdan nc sinif olarak iglem grr ve eger siz "Birinci Smif Posta" oldugunu a1k olarak yazmay1 ihmal ederseniz veya yetersiz pul yapigtinrsamz, metnin iinde oldugu paket nc simf posta muamelesi grerek ancak bir ayda gidecegi yere ulagir. Birok bilimsel dergi, diger akademik alanlardaki pek ok derginin zorunlu olarak istemesine karym; yazarlarm pullu, kendi adresini ieren geri gnderme zarflan temin etmelerini istemez. Gerekte, bilimsel metinlerin digerlerine kiyasla kisa olugu, yayimcilar iin, yer tutan zarflan depolamaktansa postay1 deyip geri gndermeyi daha ekonomik kilar. Avrupa'dan Deniz agiri posta, hava yola ile gnderilmelidir. tersi), uakla gnderilirse 3 ila 7 gn Amerika'ya gnderilen bir metin (veya iinde ulaacakt1r. Yzey postasi ile geen zaman 4 ila 6 haftadir.

KAPAK MEKTUBU
Son olarak, metin ile birlikte daima bir kapak mektubu gndermeniz gerektigini belirtmem gerekir. Kapak mektupsuz metinler hemen problem 1kanrlar: Metin hangi dergiye gnderilmektedir? Yeni metin, editrn hangi editr?) veya degerlendirici ya da istedigi bir dzeltme midir (yleyse, editr tarafmdan belki yanhy adrese gnderilen bir metin midir? Birka yazar
101

varsa, hangisi gnderen yazar olarak kabul edilmesi gerekir, hangi adreste? Metinde gsterilen adres ogunlukla, katkida bulunan yazarm gimdiki adresi olmadigi iin adresin zel nemi vard1r. Katkida bulunan yazar, kapak mektubuna veya metnin baghk sayfasma telefon numarasmi da koymahdir. Editre nazik davranin ve bu zel paketi niye gnderdiginizi belirtin. Bu gnlerde, ana dili ingilizce olmayan bir kigi tarafindan, fakat yanhysiz bir ngilizceyle yazilmig bir mektupta oldugu gibi, gzel birgeyler syleme yolunu bile seebilirsiniz. Mektup gyleydi: "Metnimiz sizi tamamiyle tatmin ederse memnun oluruz".

METNINIZIGERI SEVGILI YAZAR,


GNDERIYORUZ. BIZE

UYGUNDEGIL.

P.S. MEKTUBUNUZU BIRINCI SINIF POSTA ILE GNDERDIGINIZI FARKETTIK.

ISE YARAMAZ POSTA, SINIF OLARAK GNDERILEBILIR.

NC

'

1975 United Feature Syndicate, Inc

102

RNEK KAPAK MEKTUBU Dear Dr. Enclosed are two complete copies of manuscript by Mary Q. Smith and John L. Jones titled "Fatty Acid Metabolism in Cedecia neteri," which is being submitted for possible publication in the Physiology and Metabolism section of the Journal of Bacteriology.

This manuscript is new, is not being considered elsewhere, and reports of new findings that extend results we reported earlier in The Joumal 1982). An abstract of this manuscript Biological Chemistry (135:112-117,
was presented earlier (Abstr. Annu. Meet. Am. Soc. Microbiol., p. 406, 1982).

Correspondence regarding this manuscript should be sent to me at the address shown in the above letterhead (not the address shown on the manuscript, from which laboratory I have recently moved). Sincerely,

Mary Q. Smith
Saym Dr.
nin Physiology and Metabolism Ekte, Journal of Bacteriology' blmnde yayunlanmak zere, Mary Q. Smith ve John L. Jones tarafmdan hazirlanan ve "Fatty Acid Metabolism in Cedecia neteri," adh metnin iki tam kopyasi sunulmaktadir.

Bu metin yenidir, bagka bir yere sunulmamigtir ve The Journal of Biological Chemistry (135: 112-117, 1982) de daha nce verdigimiz sonulari genigleten yeni bulgular vermektedir. Bu metnin bir Kisa zeti daha nce (Abstr. Annu. Meet. Am. Soc. Microbiol., p. 406, 1982) ye sunulmuytu. Metinle kullamlarak ilgili haberlegme benimle, bu mektupta gsterilen adres bulunan, yeni ayrildigim adres degil) yapilmahdir. (metinde Sayg11arimla,

Mary Q. Smith
103

ZLEME YAZESMASI
Birok dergi, metin almdigmda bir form mektubu gnderir. Derginin bunu yapmadigim biliyorsaniz, editrn aldigmi teyit edebilmesi iin, metne kendi adresiniz yazih bir posta karti iligtirin. ki haftada teyit alamazsamz editr ofisine, metnin gerekten ahmp almmadigmi teyit iin telefon edin veya yazm. Metni postada kaybolan bir yazar biliyorum. Ancak 9 ay sonra, yazarm, degerlendiricilerin metin hakkinda bir sonuca ulay1p ulagmadiklarm1 anlamak zere sabirla bir soru sormas1yla mesele aydmlanabilmiti.
nas11 oldugu malum! Postanm ok meggul editrler ve degerlendiricilerin ne olduklari da! Metninizi gnderdikten sonra bir ay iinde bir sonu alamazsamz dertlenmeyin. Dergi editrlerinin ogu, hi olmazsa iyi olanlan, 4 ila 6 hafta iinde bir karara varmaya ahyirlar veya herhangi bir nedenle daha fazla bir gecikme olacaksa, yazara bir aiklama gnderirler. Eger 6 hafta getikten sonra, metnin durumu hakkmda hl hibir bilginiz yoksa, editrden kibarca bilgi istemek yanh; olmaz. Hibir cevap almamazsa ve geen zaman 2 ay'1 agmigsa, kigisel olarak telefon etmek de yersiz olmayabilir.
"almdi"

104

Blm 17 Degerlendirme iglemi Kurulur?) (Editrlerle Nasil 11etigim


Btn bu agrap ve yard1mlarla, verdigimiz kararlarm belli lde bir keyfiyet ierdiginin farkmdayrz. Fakat byle bir sisteme sahip olmasaydik, teyit edilmemig, eksik, ona keyfetmemiz gerekirdi. Zira aksi halde, denizinde bogulurduk. olgunlagmamig ve yan pigmig ahymalar Arnold S. Relman

000
EDITRLERN ISLEVLERI EDITRLERIN VE YNETC
Editrler ve ynetici editrlerin igleri ok zordur. Onlarm iglerini imknsiz kilan, yazarlarin tutumudur. Bu tutum, Mayo Klinigi'nden Earl H. Wood tarafmdan "Yazar, Editrden Ne Bekler?' paneline yapilan katkida ok iyi ifade edilmigtir. Dr. Wood, "Editrn, gnderdigim btn makaleleri oldugu gibi kabul etmesini ve hemen yayimlamasmi bekliyorum. Aynca ondan, diger btn makaleleri ve zellikle de rakiplerimin olanlan, byk bir dikkatle incelemesini beklerim" diyordu.

Bir zamanlar bir bagkasi da, "Bence editrler, yagamm apag1 bir formudur-virslerden daha apag1 ve akademik dekanlann sadece biraz
stnde"

demigti.

blgesine gnderilmiglerdi. Papa, kendi apartmanmda etrafa bakti ve ok

Ve bir de, aym anda lp cennete ulagan Papa ve editr hakkmda bir hikye vard1r. Her zamanki girig iglemine tabi tutulmuglar ve sonra cennet

105

sade buldu. Diger taraftan editr, uzun tyl hahlari olan gzel mobilyali ve muhtegem dzenlenmig bir apartmana gnderilmigti. Papa bunu grdgnde Tanriya gitti ve dedi ki, "Galiba bir yanhghk olmug. Ben Papa'yim ve kt bir yere gnderildim. Oysaki bu seviyesiz editr, ok gzel bir apartmana gnderilmig". Tanri cevap verdi, "Bence senin ok zel bir durumun yok. Son 2000 yllda 200'n zerinde Papa'yi kabul ettik. Fakat bu gimdiye kadar cennete gelen ilk editr!" Bu blmn ilk cmlesine dnerek, editr ve ynetici editr birbirinden ay1ral1m. Yazarlar, igler ters gidince kime gikyet edilecegini bilmekten bagka hibir neden iin degilse bile, aradaki farki bilmelidir. Bir metnin kabul veya reddedilecegine editr (baz1 dergiler de birka nedenle, bilimsel bir derginin editr bir bilim tane vardir) karar verir. Bu adami ve ogunlukla da en st dzeyde olan bir bilim adamidir. Editr, sadece son kararim vermez, ayni zamanda nerilerine veya gvendigi degerlendiricileri de tayin eder. Ne zaman makalenizin degerlendirilmesine (veya var11an karara) kargi ikma nedeniniz olursa, gikyetiniz editre yapilmahdir.
"kabul" "ret"

Editrn rolnn, tahih samandan basilmasini saglamak oldugu sylenir.

ay1rmak ve sonra

samanm

Ynetici editr, normal olarak tam-zamanl1 ve cretli bir profesyoneldir. Oysaki editrler genellikle cretsiz, gnll bilim adamlaridir (Birka ok byk bilimsel ve tibb derginin tam-zamanh cretli editrleri vardir. Diger dergiler, zellikle tip dergileri ve ticar olarak yayimlananlar, k1sm zamanh editrlerine cret derler). Normal olarak, ynetici editr kararlariyla dogrudan dogruya ilgili degildir. Onun yerine; ynetici editr, degerlendirme igleminin idar ayrmtilarmda ve brokratik iglemlerde editre yardim etmeye ahgir ve kabul edilmig metni yay1mlanm19 makaleye dngtren daha sonraki iglerden sorumludur. Bu nedenle, dzeltme ve yayimlama sirasinda olugan problemler iin ynetici editrle iletigim kurmaniz gerekir.
"kabul-ret"

Kisaca, kabul ncesi problemleri normal olarak editrn; kabul sonrasi problemleri ise ynetici editrn sorumluluk blgesindedir. Bununla beraber, ynetici editr olarak yillardir olugan deneyimlerimden, herkesin birlegtigi temel bir yasanin varhgim syleyebilirim: "Ne zaman herhangi bir i; ters giderse, ynetici editr sulayin".
106

"SEVGILI

YAZAR

DERGIMIZE "HIKAYENIZI GNDERDIGINIZIIN

"ZAMANDANKAZANMAK IIN IKI TANE RET MEKTUBU GNDERIYORUT

3IR TANESIBUNUN IIN, DIGERI, GNDERECEGINIZ H 31R SONRAKI IKAYEIIN.

1974 United Feature Syndicate, Inc.

DEERLENDIRME SLEMI
Sizin yazar olarak, degerlendirme igleminin niinleri ve safhalari hakkmda biraz fikir sahibi olmamz gerekir. Bu nedenle, birok editr ofisinde tipik olan iglem ve politikalan tarif edecegim. Editrce verilmig kararlann bazilanm anlayabilirseniz (ve belki, hatta takdir ederek), zaman iinde metinlerinizin kabul edilme oramm, sadece editrlerle nasil iletigim kurulacagini bilerek arttirabilirsiniz. sadece Metniniz, derginin editr ofisine ilk ulagtigmda, editr (dergide bir tane varsa, ynetici editr) bazi n kararlar verir. lk olarak, metin derginin erevesi iinde kapsanan konular ile mi ilgilidir? Eger aika yle degilse, metin hemen yazara iglemin nedenini belirten kisa bir aiklama ile lade edilir. Nadiren, bir yazar, byle bir karara kargi 1kmay1 bagarabilir ve ugragmak genellikle anlamsizdir. Derginin konu erevesini tammlamak, editrn iginin nemli bir kismidir. Editrn, derginin ana karakterini tammlamaktan herhangi bir nedenle ciz oldugunu belirten yorumlar ne kadar kibarca ifade edilirse edilsin, bildigim editrler ok nadiren,
107

yazarlardan gelen bu tr nerileri nezaketle dinlerler. Yine de byle bir kararm sizin veri veya sonu1arimzm reddi olmadigmi hatirlayimz. Gideceginiz yol bellidir: Bagka bir dergiyi deneyin.

kincisi, metninizin konusu uygunsa, metnin kendi formu uygun mudur? Metnin iki adet ift-arahkh kopyasi var midir? (Bazi dergiler adet ister). Her sayfa, tablo veya gekil, her iki kopyada da tam midir? Metin, hi olmazsa temelde, derginin yaym stilinde midir? Eger, yukaridaki sorulardan herhangi birinin cevabi ise, metin hemen yazara geri gnderilebilir olmazsa degerlendirme, eksiklikler giderilinceye veya hi kadar geciktirilecektir. Birok dergi editr, deger verdikleri damgma kurulu yelerinin onlara kt hazirlanmig metinler gndererek zamamm, harcamayacaktir.
"hay1r"

Bir editr biliyorum, tabiat olarak kibar bir insandir. Yazara geri gnderilen kt hazirlanmig bir makale ok az degiikliklerle dergiye yeniden gnderildiginde son derece fkelenmigti. Daha sonra, heryerdeki bilim grencilerine bir uyari olmak zere basmaktan memnuniyet duydugum apagidaki mektubu yazdi: Saym Dr. admdaki metninize atfediyorum. 23 Agustos tarihli metnin ilk sundugunuz zamanki durumu iin hibir gereke gstermeksizin zr dilediginizi grdm. Bize tekrar gnderdiginiz bu gerekten hibir gereke yok!
mektubunuzda,
"samahk"iin

Metin bu mektupla bulmamzi neririz.

size geri gnderilmekteder.

Bayka bir dergi Saygrlarmnzla

Sadece bu iki nkogul (uygun konuda uygun bir metin) saglandiktan bir sonra, editr metni yay1mlamak iin gznne almaya haz1rdir.

Bu noktada editr, ok nemli iki i yapmahdir. lk olarak, temel dzen kurulmahdir. Yani, degerlendirme ve retim iglemleri (eger metin kabul edilmigse) sresince metnin her iki kopyasmm da izlenebilmesi iin dikkatli kayitlar olugturulmas1 gerekir. Eger derginin bir ynetici editr varsa byk olanlarm ogunda vardir bu igler normal olarak, kismen o kipinin grevinin bir parasidir. Bu aligmanin, metuin her an nerede olduguoun bilinmesi iin hassasiyetle yapilmasi nemlidir. Ayrica, sistemin kendi
-

108

iinde yerlegik, sinyal verici aralanum da olmasi nemlidir. Bylece degerlendirme sirasmda postada kaybolma veya diger felketler, editr veya ynetici editrn gecikmeden dikkatine getirilebilir.

ikinci olarak editr, metni kimin degerlendirecegine karar vermelidir.


ki degerlendiriciler, yazarm benzer dzeyli meslektaglar1 olmahdir. Aksi halde neriler deger tagimaz. Normal olarak editr ie, derginin yazi kurulu yeleri ile baglar. Kurulda belli bir metni degerlendirmede kim yeterli uzmanhga sahiptir? oguzaman modern bilimin byk lde uzmanhk alanlan ayinmi nedeniyle, kurulun sadece bir yesi (veyahi) konuyla ilgili istenen yakmhga sahiptir. O zaman editr, bir veya her iki degerlendiriciyi bir konu iin degerlendiriciler (ad-hoc de kurul yesi olmayan ve damgmanlan" adi verilen kipilerden semelidir (Az reviewers)" veya degerlendiricilerle say1da derginin yaz1 kurulu yoktur ve tamamen aligirlar). Bazen editrn, metne uygun degerlendiricileri belirlemesi iin ok sayida kipiyle temas kunnasi gerekir. Eger uygun kay1tlar tutulabilirse, American Chemical Society degerlendirici bulma igi kolaylaabilir. rnegin, dergilerin ogu, olasi degerlendiricilerle anket yapar. tarafmdan yayimlanan Cevaplara gre, degerlendiricilerin uzmanhk alanlarimn kayitlan tutulur.
"belli "editr "ad-hoc"

Pek ok dergi igletmesinde, her metin iin iki degerlendirici seilir. A1kt1r

Meslektag degerlendirici sistemi igliyor mu? Bishop'a (12) gre, "Bu sorunun cevabi kuvvetli bir "Evet" dirl Btn editrler ve pek ok yazar; hakemlerin nerdigi degigiklikler sonucunda, ogu zaman nemli lde hemen hibir makale olmadigini geligmemig olan, yayimlanmig syleyecektir." Birok dergi isimsiz degerlendirici kullanir. Az say1da dergi, metnin kopyalarmdan yazarlann ismini 1kararak, yazarlari da isimsiz yapar. Benim kendi deneyimim, Kanada'h degerli bilim adamt J. A. Morrison'a uyar (38); "Bazen, zor da olsa, dil olmak iin yazarlann da isimsiz olmasi gerektigi tartig1hr. Ashada editrler, hakemlerin dil olmadigi ve tarafh davrandigi ok az say1da durumla karyllagir; editr, belki toplam metinlerin ancak % 0.1'i veya daha azi iin, hakemlerin yorumlanm bir tarafa b1rakmak zorunda kahr". Eger degerlendirmeyi yapanlar akilhca seilirse, degerlendirmeler anlamh olacak ve editr, metnin yay1mlanmasi konusunda karar vermek iin iyi bir duruma gelecektir. Degerlendiriciler, yorumlanyla birlikte metinleri geri gnderdiklerinde; zaman, editrn gereklerle yzlegme zamanidir.
109

Normal olarak editrler, dayanaksiz yorumlan istemez

Ve

kullanmazlar.

ilgili bir kitap metnini degerlendirmesini istedim. Degerlendirmesi cmleden oluguyordu, fakat yimdiye kadar grdgm en a1k ve faydah degerlendirmeydi. Sevgili Bob: Yazar1n ismini daha nce hi duymamigtim. Kitabm zetinde olanlardan grdegme gre, bu kipinin adm] gerekten hi duymak istemezdim. Bana; bilim, tarih veya felsefe adma bildigim btn ne varsa hepsinden ok uzak grnyor. Bir sopamn acuyla bile dokunmazdim. Saygilanmla Meslektag degerlendirmesi iglemi hakkmda ok gey yazildi. Neyse ki, bu yayinlan (281 kaynak) tammlayan, analiz eden bir kitap (31) yeni yay1mlanmig bulunuyor.

Bir keresinde, degerli bir bilim tarihisinden bilimin tarihi ve felsefesi ile

EDITRN KARARI
Bazen editrn karar vennesi kolaydir. Eger her iki degerlendirici de, hi veya ok az bir dzeltme ile nerirse, editrn hibir problemi yoktur. Fakat maalesef, iki degerlendiricinin grglerinin birbirine zit oldugu pek ok durum vardir. Byle hallerde editr ya son karan vermeli veya grg birligi oluturmak iin yeniden birka degerlendiriciye daha gndermelidir. Eger editr metin konusunda yeterince bilgiye sahipse, ilk yaklagimi kullanmak nc bir degerlendirici yerine i; grebilir. Editr bu yolu, zellikle bir degerlendiricinin ayrmtih yorumu digerlerinden ok daha etkileyici ise kullanir. kinci yakla1m, aika ok zaman ahcidir ve ogunlukla da sadece zay1f editrler tarafmdan kullamhr. Fakat metnin konusu editrn uzmanhk alanma girmiyorsa her editr bu yaklagmn semelidir.
"kabul"

Degerlendirme iglemi tamamlanmig ve hangi esasta olursa olsun editr kararmi vermig olarak, gimdi yazar editrn kararmdan haberdar edilecektir. Ve bu, editrn kararidir. Damymanlar kurulu ve degerlendiriciler sadece neri yapabilirler. Son karar editrndr ve yle olmahdir. Bu zellikle, isimsiz degerlendiriciler kullanan dergiler (ogu)iin byledir. Editr, iyi karakterli olduguna inandigi isimsiz degerlendiricilerin arkasma
110

saklanmiyacaktir. Kararlar yazarlara, sanki editrn kendi karan gibi sunulacaktir ve gerekten de yledir. Editrn karan, herkese bilinen tek kelimeden ibaret olan genel tipten biri olacaktir. Normal olarak, bu veya karardan bir tanesi size metnin gnderilmesinden sonraki 4 ila 6 hafta iinde ulaacakt1r.Editr, karan konusunda 8 hafta iinde size bilgi vermezse veya gecikme konusunda bir a1klama yapmazsa, editre yazmaktan veya telefon etmekten ekinmeyin. Makul bir srede bir karar veya hi olmazsa bir bilgi edinme hakkma sahipsiniz. stelik sizin bu konudaki girigiminiz, varsa probleme igik tutabilir. ok aiktir ki editr kararnu vermigtir, fakat bu karan iletecek mektup postada gecikmig veya kaybolmug olabilir. Gecikme, degerlendiricilerden birinin cevap editrn ofisi yzndense (genellikle vermemesi nedeniyledir), sizin girigiminiz problem ne ise zmek iin
"kabul", "ret" "dzelt"

tegebbse gemeyi saglar.


"SEVGILIYAZAR..."
GNDERDIGINIZ "HIKAYENIZI IIN TESEKKRLER"

"SU AN, KOSULLARIMIZA UYMADIGIIIN ZGNZ."

"UYGUNOLSAYDI BASIMIZ DERTTEYDI!"

1982 United Feature Syndicate,

Inc.

111

Bunun diginda, editrlerle konugmaktan asla ekinmemeniz gerekir. Nadir haller diginda, editrler son derece hog insanlardir. Asla onlari dgman grmeyin. Onlar sizin tarafmizdadir. Editr olarak yegne amalar1, anlagilabilir bir dilde iyi bilim yay1mlamaktir. Bu, sizin de amaciniz degilse gerekten lmne bir dgmanla ugragiyor olacaksimz. Fakat siz de aym amac1 paylaglyorsamz, editrn sizin sadik bir yanda1mz oldugunu anlayacaksmiz. Byk bir ihtimalle, baka hibir gekilde satm alamayacag1mz neriler ve gsterici bilgileri" de elde edebilirsiniz.
"yol

KABUL MEKTUBU Nihayet aldimz. Varsaym ki editrn mektubu, metninizin yayim iin kabul edildigini bildirsin. Byle bir mektup aldigimz zaman, kendinize ifte martini ismarlama veya byle bagarilarda ne yapiyorsamz onu yapma ve her trl gekilde kendinizi kutlama hakkina sahipsiniz. Byle bir kutlamanin uygun olma nedeni, bu olaym nispeten nadir bir olay olugundandir. yi dergilerde (hi olmazsa biyolojide) gnderilen metinlerden, oldugu gibi kabul edilenler yaklagik % 5 civanndadir.
"cevabi"

DZELTME MEKTUBU
Daha byk bir olasihkla editrden, byk bir zarfta metninizin her iki kopyasi, yorumlarf' etiketli iki veya daba fazla liste ve editrn kapak yazismi alacaksimz. Mektup gyle birgey diyebilir: "Metniniz degerlendirildi ve ekteki yorum ve nerilerle size geri gnderiliyor. Bu nerilerin metininizi geligtirmekte yardimci olacagina inamyorum". Bu, tipik bir dzeltme mektubunun baglang1 ifadeleridir.
"degerlendiricilerin

Byle bir mektup aldigimz zaman kendinizi hibir gekilde mitsizlige kaptirmamahsimz. Gereki olarak, en nadir olani, yani dzeltmesiz kabul mektubunu beklememeniz gerekir. Metin gnderen yazarlarm pek ogu dzeltme veya ret mektubu alacaktir. Bu nedenle, reddedilmektense ilkini almaktan memnun olmamz gerekir. Dzeltme mektubu aldigm1z zaman, mektubu ve ekteki degerlendirici dikkatle inceleyin (Byk bir olasihkla dzeltme mektubu bir form mektuptur ve nemli olan ekteki nerilerdir). Simdi nemli olan soru, sizin degerlendiriciler tarafmdan istenenleri yapip yapamayacagmiz ve yapmak isteyip istemediginizdir.
nerilerini 112

Eger her iki hakem de metinde aym soruna dikkati ekmiglerse, hemen hemen kesinlikle o bir sorundur. Bazen bir hakem tarafh olabilir, fakat ikisinin aym zamanda tarafh davranmasi ok zordur. Hakemler yanhy anlarsa, okurlar da yanhg anlayacaktir. Bu nedenle benim nerim: Eger iki hakem de metni yanhg anhyorsa, yanhg1 bulun ve ayni dergiye veya bagka bir dergiye gndermeden nce dzeltin. Eger istenen degigiklikler nispeten az ve nemsiz ise hemen yapmamz derin bir hendek yoksa, gerekir. Kral Arthur'un dedigi gibi yksek atmiza binmeyin". Eger nemli bir dzeltme istenirse, bir adim geri atarak durumunuza tam olarak bakmamz gerekir. Degigik kogullarda apagidakilerden birinin olma ihtimali vardir.
"gerekten

Ilki, degerlendiriciler hakhdir ve makalenizde temel hatalar vardir. Bu


takdirde, onlarin nerilerini gerekir.
elegtirilerin

izleyerek metni o dogrultuda yeniden yazmamz

kincisi, degerlendiriciler sizi bir iki noktada yakalamiglardir, fakat


bazilan geersizdir. Bu takdirde, metni akhmzda iki ama bulundurarak yeniden yazmamz gerekir. Makul lde, kabul edebileceginiz degigiklik nerilerinin tmn gznne ahp yapin ve degerlendiricilerin gre (grgnze yanhg olarak) istisna olarak belirttikleri noktay1 a1khga kavugturmay1 veya genigletmeyi deneyin. Son olarak ve nemle, dzeltilmig metni yeniden gnderirken, degerlendiricilerin nerilerinin ele ahmgim tek tek gsteren bir kapak yazisim da ekleyin. bir gekilde yanhg okuyup yanlig anlamasi mmkndr. Siz onlarm elegtirilerinin tamam1nm yanhy olduguna inamyorsamz ilk akla gelen ve uygun olan, metni, daha iyi degerlendirilecegini umdugunuz bagka bir dergiye gndermektir. Bununla beraber eger bu metni zellikle bu dergide yayimlamayi istemeniz iin kuvvetli bir nedeniniz varsa geri ekilmeyin, metni tekrar gnderin. Fakat bu durumda, elinizden gelen btn inceligi ve hneri gstermelisiniz. Degerlendiricilerin yorumlarmi sadece tek tek cevaplama ile kalmay1p, bunu dgmanca olmayan bir biimde yapmahsimz. Editrn, muhtemelen cretsiz olarak, bilimsel bir karara varmak iin ugragtigmi unutmaym. Kapak mektubunuza, editrn semig oldugu degerlendiricilere (bylemektuplar grdm) diyerek baglarsamz, hi gznne almmadan hemen geri gnderileceginden yzde metninizin
"aptal"

bir ncs, veya her iki degerlendiricinin

ve editrn, metninizi cidd

113

binbegyz eminim. Diger taraftan, her editr, her degerlendiricinin yamlabilecegini bilir ve zaman iinde (Murphy'nin yasasi) yamlacaktir. Bu nedenle hirsa kapilmadan, editre sizin neden hakh, degerlendiricinin haksiz oldugunu (editrn haksiz oldugunu asla sylemeyin) belirtirseniz, editr byk bir olasihkla bu safhada metninizi kabul eder veya hi olmazsa, birka yeni degerlendiriciye yeniden gznne alinmak zere gnderir, Metni degigtirmeye ve yeniden gndermeye karar verirseniz, editrn belirttigi tarihe uymaya ahgm. Birok editr zaman simri koyar. A1ktir ki, dzeltme iin geri gnderilen metinlerin ogu, yeniden ayni dergiye gnderilmeyebilir. Bu nedenle, son tarih getikten sonra metinlerin geri ekildigi dgncesiyle, fazlahklardan kurtulmak iin derginin kay1tlan

temizlenebilir. Editrn verdigi son tarihi yakalarsamz, metni hemen kabul edebilir
dzeltme nemli ise yeni degerlendiricilere geri gnderebilir. Sylenenleri yaptlysamz veya makalenizi elegtirilere kargi savunduysamz, metin muhtemelen kabul edilecektir.
veya

Diger taraftan, son tarihi kairirsamz dzeltilmig metin yeni bir metin olarak ele ahop yeniden ve muhtemelen degigik bir degerlendirici grup tarafmdan tam incelenmeye ahnacaktir. Bu nedenle, mmknse editrn verdigi son tarihe uyarak ifte tehlikeden ve ilve sreden uzak durmak ak1lhca olur. RET MEKTUBU ki ret mektubu aldimz (Hemen hemen btn editrler edilmez" veya gekliyle kabul edilmez" der. Nadiren sert bir kelimesi kullamhr). Aglamaya baglamadan nce, iki gey olan, cevap yapm. lki, sizin durumunuzda olan birok kigi oldugunu kendinize hatirlatm. yi dergilerin ogunun %50 ye yaklaan (veya geen) ret orani vardir. kincisi, ret mektubunu dikkatlice okuyun. nk,dzeltme mektuplari gibi degigik trde reddetme vardir.
"kabul "mevcut
"ret"

varsayahm Qimdi

Birok editr, retleri gekilden birinde sin1flandirirlar. ilki, tamamiyle r bir daha grmek (nadiren)eddetmedir. Oyle bir metin trdr ki editr istemez" (dogrudan ifade, fakat ince dgnceli bir editr ret mektubuna bir koymaz). kincisi e ok daha yaygm olam, baz1 faydah veriler ieren, fakat v verilerde cidd hatalari olan metin trdr. Editr muhtemelen byle bir metni, nemli lde dzeltilip yeniden gnderilirse tekrar gznne ahr
"asla

114

"SEVGILI YAZAR...
"

"SONMETNINIZI AL DIK
"

"NEDENBIZE GNDERDINIZ?"

IIN "SIZI INCITMEK ACABANE YAPTIK?"

1987 United Featum Syndicate, Inc.

tekrar gnderilmesini tavsiye etmez. ncs, deneysel ahrymalardaki bir hata, belki kontrol deneyinin olmay141 veya metindeki nemli bir hata (verilerkabul edilebilir ohnak zere) haricinde, temelde kabul edilebilir trde bir metin olmasidir.

fakat

nc tip ise, muhtemelen degerlendiricilerin Eger size gelen nerilerinde ayrmtilan verdikleri gekilde gerekli dzeltmeleri gznne dzeltilmi metni aym dergiye yeniden gndermelisiniz. Eger almah ve editr tarafmdan istenen kontrol deneyini ilve edebilirseniz yeni metin hemen hemen kesinlikle kabul edilecektir (Birok editr, ilve deney gerektiren makaleleri, makaleyi kabul edilebilir gekilde degigtirmek kolay Veya, metinde istenen temel degigikligi olmasma karym reddedebilir) T yaparsamz, (rnegin, artigma'y1 tamamen yeniden yazarak veya makaleyi bir not'a evirerek) yeniden gnderilen metin byk olasihkla kabul edilir. 115

"ret"

Eger cevabi ikinci tipte ise (editrn ret mektubu ve degerlendiricilerin nerilerine gre cidd biimde hatah) editr, degerlendiricilerin metniniz hakkmda cidd yanhglar yaptiklanna ikna etmedike, yeni metni aym dergiye yeniden gndermemelisiniz. Fakat, metni daha ok kamtla ve daha net sonularla glendirinceye kadar tutabilirsiniz. Byle bir metnin aym dergiye tekrar gnderilmesi ancak o zaman makul bir seenek olur. Kapak mektubunuz nceki metni kaynak gstermeli ve kisaca yeni katkilarm zn anlatmahdir.
"yeni"

"ret"

ilk (tam) tipte ise, metni tekrar aym dergiye gndermek, hatta bunu tartigmak anlamsiz olacaktir. Metin gerekten kt ise muhtemelen korkusuyla tekrar hibir dergiye yayinm isminize zarar verecegi gndermemelisiniz. Metin iinde kurtarilabilecek bir ahyma varsa, bu kism1 yeni bir metin iine ahn ve degiik bir dergiye tekrar gnderin. Negelenin! Birgn, bir duvari kaplayacak kadar mektubunuz olabilir. Hatta bazen, kullamlan ince ifadeleri takdir etmeye bile baglayabilirsiniz. Agagidaki trde bir mektup hi kiric1 olabilir mi? (Bu, bir inEkonomi dergisinden, ok kullamlan bir ret yazisi).
"ret"

Eger

"ret"

Metninizi sonsuz bir zevkle okuduk. Eger sizin makalenizi yayimlasaydik, daha dgk kalitede herhangi bir aligmayl yayunlamak imknsiz olacakti. Gelecekteki bin yll iinde bir benzerini bulmak dgnlemiyecegi iin, maalesef sizin ilh yazimzi iade etmek zorundayiz ve ekingenligimizi ve kisa grgllgmz hoggryle kargilamaniz iin . binlerce defa yalvarlyoruz.

OLARAK EDITRLER BEK


Belki hatirlanacak en nemli nokta, bir ile veya ugra1rken, editrn siz ve degerlendiriciler arasinda arabulucu oldugudur. Eger editrle saygi erevesinde iligki kurarsamz ve ahgmay1 bilimsel olarak savunabilirseniz, lerinizin ogu ve hatta reddedilen metinler, zamanla, yayimlanmig makaleler haline geleceklerdir. Editr ve degerlendiriciler genellikle sizin tarafimzdadir. En nemli grevleri, kendinizi etkin bir biimde ifade etmenize yardimci olmak ve size, szkonusu olan bilimin durumunu gstermektir. Onlarla mmkn olan her gekilde igbirligi yapmak sizin yararinizadir. Editrlk. igleminin mmkn olabilecek sonulari, Peter Morgan (37) tarafmdan ok gzel bir gekilde tammlanmigtir: "Editrlk igi iin modern deyim, bir amaca varmaya ahgan btn arabalarm, iinden gemesi gereken bir araba yikama makinasidir.
"dzeltme"
"ret"

"dzeltme"

116

arabalar ahnmaz, temiz arabalar ok az degiirken, kirli arabalar ok daha temiz olarak 1kar". istemedigimden daha faz1a sene" yi Atasz nitelikli, geirmig olarak; tam anlamiyla inamyorum ki, birok editrle ahyarak editrlerin cesaretle srdrdkleri bekilik rol olmasaydi, bilimsel dergilerimiz kisa zamanda anlagilmaz gevelemeler olurdu.

okkirli

"hatirlamak

Editrler size nasil davramrsa davransm, bu zor ve karartilmig meslegin biraz sempati duymaya aligm. Benim en sevdigim mensuplanna yazarlardan (edeb)biri olan H.L. Mencken, William Saroyan'a 25 Ocak 1936 tarihli bir mektup yazmigti. Diyordu ki "Bir magazinin editr olma arzun konusunda sylediklerine dikkat ettim. Bu mektupla sana 6 patlar bir silah gnderiyorum. Doldur ve herbirini kafana sik. Cehenneme gittiginde bana tegekkr edeceksin ve oradaki diger editrlerden, dnyadayken yaptiklan igin ne kadar korkun oldugunu greneceksin".

117

Blm 18
Yayimlama Sreci (Dzeltmelerle Nas11Bagedilir?)
Proofread carefully to see if you any words out.
Anonim

000
DZELTME

@LEMI

Agagida verilenler, metninizin yayim iin kabulnden sonra geirecegi iglemlerin kisa bir tanimidir. Metin ogunlukla, dilbilgisi ve kelimelerin dogru yaz1hylanmn kontrol edilip dzeltildigi bir dzenleme igleminden geer. Aynca kopya editr; btn kisaltmalari, l birimlerini, noktalama igaretlerini ve kelimeleri, metninizin yaylmlanacag1 derginin stiline gre standart hle getirecektir. Kopya editr, sundugunuz yazmm herhangi bir kisnu net degilse veya ilve sorular" olarak, bilgi gerektiriyorsa size soru yneltebilir. Bunlar, gzkecektir (Bazi dergiler, yazara gnderilen provalarm marjlannda dzenlenmig metni dizgiye sokmadan nce onay iin yazara gnderirler).
"yazara

Metin, makalenizin deneme baskisini retecek olan dizgi sistemi ile iletigim kurabilen bilgisayara yazilir. Kompozitr, harf byklkleri ve sayfa dzeni ve metindeki kelimeleri gsteren kodu bilgisayara verir. Bunun sonucunda, size gnderilecek olan provalar ortaya ikar. Bunlar size, makalenizde editrlerin yaptigi iglemleri ve yazim hatalanm kontrol etmeniz, varsa kopya editrnn sorulanm cevaplamamz iin geri gnderilir. En sonunda, kompozitr yaptignuz dzeltmeleri bilgisayara verir. Bu son ekil, dergi yay1mlandiktan sonra greceginiz gekildir.
119

PROVALAR NYE YAZARLARA GNDERILIR Bazi yazarlar, makaleleri yayim iin kabul edildikten sonra provalar geldiginde, yayimn dergide sihirli bir gekilde hatasiz grnecegini varsayarak ve gerekli dikkati gstermeyerek makaleyi unutur gibidir. Dzeltme niye yazarlara gnderilir? Dzeltme, yazarlara bir tek nedenle gnderilir: Dizgi kompozisyonunun dogrulugunu kontrol etmek iin. Diger bir deyigle, provalari dizgi hatalari ynnden dikkatlice incelemelisiniz. Metniniz ne kadar mkemmel olursa olsun, sadece dergide basilan gekli nemlidir. Basih makale cidd hatalar ierirse, isminize gelecek tamir edilemez zararlar gibi daha birok problem dogabilir. Zarar, birok hatanm anlami tamamen bozdugu gerek bir zarar olabilir. Yanhg konmuy desimal noktas1kadar kk bir hata, yayimlanmig makaleyi tamamen faydasiz kilabilir. Bu dnyada, sadece geyden emin olabiliriz: Olm, vergiler ve dizgi hatalar1.

KRLMELER YANLIS AZILMIS Y Hata, anlami nemli lde etkilemese bile, komik bir durum olarak ortaya 1karsa isminize etkisi iyi ohnayacakt1r. Makalenizde, infection" ifadesi gzktgnde okuyucular ne demek istediginizi anlayacak ve gleceklerdir. Fakat siz bunu komik bulmayacaksmiz.
"nosocomical

Yanhy kelimeler zerinde konugurken, bu konuda nemli bir yorum yapma gans1 bulan bir ngilizce profesrn hatirhyorum. Bir grenci, kelimesini yanh; yazrnsti. Profesr, marja yyle yazdi: kala demektir; ise yerde ailan delik! Kiginin, gerekten aradaki farki bilmesi gerekir".
"burro"

"burro",

"burrow"

Reklm yapan belli bagh bir laboratuvar ekipmam firmasi; byk, koyu harflerle "Qualityis consistant because we care" yazan bir iln vermigti. Kelimelerin yaz1hyma gsterdikleri dikkatten daha fazlasim rnlerinin kalitesine gsterdiklerini umarim. Yayimc1hkla ugragan bizlerin, zaman zaman dizgi hatalan nedeniyle uykulan kamasina kargin; gzmden kaan hatalarm, benden nceki yay1mc11armbyk hatalanna kiyasla muhtemelen daha az nemli oldugunu farkedip rahathyorum.
120

Benim en houma giden dizgi hatasi, 1631'de ngiltere'deyay1mlanmig incil'de yapdrut1. 7. Emir gyle diyordu: "Zina yapm1z". Bu baskmm yay1mmdan sonra Hristiyanhm neden gerekten popler oldugunu anhyorum. Eger bu ifade kutsal gzkmyorsa, 1653'te basilrug diger bir ncil baskismdaki bir satiri size kaynak vermeliyim: "Biliniz ki drst olmayan kigi Tannnm lkesine kavugacakt1r." Dzeltilecek metni, bir bilimsel makaleyi okudugunuz biim ve hizda okursamz, muhtemelen dizgi hatalanmn % 90' un grmeyeceksiniz. Deneme metnini okumamn en iyi yolu, ilk nce dogrudan okumak, gibi, hata1arm % sonra metnin zerinde cahgmakt1r. Okumak, bahsettigim 90'mi gzden kairir, fakat ihmalden kaynaklananlari yakalar. Eger baskida bir satir yokolmugsa, anlamak iin okumak bunu yakalamada en uygun yoldur. Bir bagka yol veya ilve olarale, dzeltmeyi iki kipi, biri yksek sesle okurken digeri metni izleyerek yapmahdir. Fakat, hatalarm ogunu yakalamak iin her kelimeyi yavag yavag incelemelisiniz. Eger normal okumada oldugu gibi gznzn bir grup ok fazla hata izin verirseniz, digerine atlamasina kelimeden Metni terimleri incelemelisiniz. zellikle teknik yakalayamazsm1z. hatirlamahsimz. yi yazi bilgisayarda yazanlarm, bilim adami olmadigmi kelimesini hatasizca 100 kez yazabilir. Fakat, yazan bir kigi "Escherichia" kelimesinin bir prova metninde arka arkaya 21 kez (drt degigik gekilde) yanhy yazildigmi hatirhyorum. Aynca, forml C12H693 olarak bas11an kimyasalm mmkn olan kullamm olanaklanm da merak ettigimi hatirhyorum.
"cherry"

Yanlig koyulan bir desimal noktasmm olugturacag1 problemlerden bahsetmigtim. Bu gzlem bizi, dzeltme okunmasom genel kurallanna gtrmektedir. Herbir say1yi dikkatlice inceleyin. zelliklede tablolan incelerken dikkatli olun. Bu kural iki nedenle nemlidir. lk olarak, zellikle tablolagtirma sirasinda olmak zere, say11an yazarken sikhkla hata olur. kincisi, bu hatalan yakalayabilecek tek kigi sizsiniz. Yazim hatalarmm ogu, baski sirasmda veya editrn ofisinde yakalanir. Bu profesyonel dzelticiler, yazilara gz gezdirerek hatalan yakalarlar. Bu kipilerin olmasi gerektigini bilmesi imknsizdir. sayismm ashnda
"16" "61"

121

$ARETLEME DZELTMELERI
Provada bir hata buldugunuz zaman, hatanm iki kez igaretlenmesi nemlidir. Bir kere hatanm oldugu yerde, bir kere de marjda gsterilir. Kompozitrn hatalan bulurken kullanacagi igaretler marj igaretleridir. Sadece daktilo edilmis kisunda gsterilen bir dzeltme kolayca gzden kaabilir. Marjda gsterim, dikkati ekmek iin gereklidir. Eu ift igaretleme 9'da gsterilmektedir. sistemi Sekil Dzeltmelerinizi akilhca ve a1ka gsterirseniz, uygun dzeltmeler yapilacaktir. Fakat kabul grmg, belli dzeltme igaretleri kullamrsamz hem yanhy anlamalan azaltabilir hem de kendinize ve diger ilgili kipilere zaman kazandirabilirsiniz. Bu igaretler, her egit yay1mda kullamlan evrensel bir dildir. Bu nedenle, dilin sadece birka temel elemanmi grenmek iin zaman ayinrsamz, kariyeriniz sresince her egitbasih malzemenin dzeltilmesinde kullanabilirsiniz. En ok kullanilan igaretler Tablo 10'da gsterilmigtir. D2ELTMELERE

LAVELER

Bu blmn baymda, dizginin dogrulugunu kontrol edebilmeleri iin deneme baskilarmm yazarlara gnderildigini belirtmigtim. Olumsuz bir ifadeyle, dzeltme agamasi; degigtirme, yeniden yazma, ifade degigtirme, yeni bilgilerin ilvesi veya son hlini almig malzemede herhangi bir nemli degiiklik yapma zamani degildir. Niin nemli degigiklikler yapmamamz gerektigi konusunda nemli neden vardir,

ilki, ahlk bir konu: Ne dzeltmeler ne de degigiklikler, dergi tek kipilik bir igletme olmadig1 srece, editr tarafmdan grlemeyecegi iin, nemli degigiklikler yapmak uygun dgmez. Editr veya degerlendiricilerin grmedigi, yeni malzeme ieren herhangi bir yeni metnin degil, degerlendirmeden getikten sonra editr tarafmdan onaylanmig metnin basilmasi gerekir. ikincisi, yeni hatalar ortaya ikabilecegi iin, gerekten gerekmedike
dizilmig malzemeyi bozmak ak1lhca olmaz. Satira yeni bir kelimenin izleyen satirlar da yer degigtirir (dogru marjlari korumak iin). ncs, dzeltmeler pahahdir (21,23). Pahali olduklari iin, n yay1mc1y1 (muhtemelen, ormalde problemsiz bir yesi oldugunuz bir bilimsel grup) zorlamamamz gerekir. Ayrica, yazarm yaptigi degigiklikler
eklenmesiyle, 122

4
5 6

7 8
9 10 11

12
13 14 15 16

to picry! chloride of recipients sensitized with and cells from donors that had pieryl chloride been both P. aeruginosa injected and pier1 chloride sensi ed failed to depress contact sensitivity to ox one of recipient mice sensitized with oxazolo hese results indicated that the cells respons for the depression of contact mice were sensitivity in P. aeruginosa specific antigen specific in that they required antigenic stimulation. Effect of cyclophosphamide cells in P, aerugiof suppressor cursors nosa-injected mice. Normal mice were sensiolone and I h later were injected tized with intravenously with 50 10 spleen cells from donors sensitized 4 days previously with the same antigen. Two groups of donors were also injected with either P. aeruginosa or 200 mg of cyclo.jphosphamide per kg 24 or 48 h before sensitizatiagrespectively. A third group of donors received both P,aeruginosa and cyclophosphamide. Sensitized mice receiving no cells were used as controls. The challenge of the experimental and control groups was performed with orazolone 6 days after the cell transfer. CycIg completely phosphamide inhibited the development of suppressor activity in the spleens of mice injected with P. aeruginosa and sensitized with oxazolone (Table 3). DISCUSSION The results show that heatakilled P. aeruginosa depresses contact sensitivity to oxazolone in g57BL/6 mice when injected intravenously 24 h before sensitization. The spleens and the draining lymph nodes of rnice exhibiting an impaired reactivity to oxazolone contain a cell population capable of passively transferring the supnsitivity to recipients pression of contac sensitized immediately before the cell transfer with the same antigen. The suppressive activity of these cells ap axs to be antigen specific, since they do ng ffect the response to a different sensitizing agent, picryl chloride, and because they arise in P. aeruginosa-injected mice only when they are sensitized. These suppressor cella, which occur in the draining lymph nodes and spleen at 3 and 4 days after sensitization, respectively, have precursors se ive to cyclophoson the pre-

17
18 19

20 21
22

23
24

25 26
27

28 29 30 31
32

33

35

36 37 38 39
40 41. 42 43 44

45
46 47 48 49 50 51

52

phamide.

Sek.9.

Dzeltilmig bir prova. (Bu hatah dizgi iin, Waverly Basimevi'ne tegekkr ederiz. Waverly'den gelen normal bir prova o kadar az hata ierirdi ki gsterme amac1yla kullamm1 faydasiz olurdu.)
123

diye nemli bir masraf faturasi karymiza 1kabilir. Pekok dergi, yazarlann makul ldeki degigiklerinin maliyetini kendileri kargilar. Ynetici editr ve igletmecileri olan dergiler ise, eger dzeltmelerde agir1 degigiklik yapmayla sulamrsaniz, er veya ge faturay1 size 1karacaktir. Dzeltme metinlerinizde, bir tr eklemeye sikhkla izin verilir. Sizin makaleniz iglem grrken, benzer veya aym konuda bir bagka makale yay1mlamrsa bu ihtiya ortaya 1kar. Yeni ahymanm igigmda, makalenizin bazi kisimlanm yeniden yazma arzusu duyabilirsiniz. Yukanda belirtilen nedenlerden dolay1 bu arzuya kargi koymahsmiz. Yapmamz gereken, yeni ahgmay1tammlayan ve kaynaklari veren, kisa (sadecebirka cmleyle) bir "Addendum in Proof" hazirlamaktir. Bu ek, makalenin yapisim bozmaksizm son k1simda bas11abilir. Tablo 10.

okkullanilan dzeltme igaretleri

KAYNAKLARIN LAVES
bir gekilde, kaynaklariniza ilve etmek isteyebileceginiz yeni bir makale ikabilir. Metinde, belki birka kelime ilvesi ve birka yeni kaynak numarasmdan bagka nemli bir degigiklik yapmaniza ihtiya yoktur (Burada, derginin sayih alfabetik sistem kullandigi varsay1hyor).
124

okolagan

kulak verin. Dzeltme sirasinda kaynak ilve ederseniz kaynaklari yeniden numaralamayin. Hepsi olmasa da yazarlarm ogu bu hatayi yapar ve bu cidd bir hatadir. Kaynak listesinde ve metinde, her gzktg yerde gerektiginden fazla birok degigiklik, numaramn getirecegi iin bu bir hatadir. Ilgili satirlar yeniden nemli maliyetler yazildigmda yeni hatalar olugabilir ve mutlaka metindeki kaynaklardan en az bir tanesi gzden kaacakt1r.

Simdi puna

numarastyla ilve etmektir. Yeni kaynak, alfabetik olarak 16 ve 17 no'lu kaynaklar arasmda ise, yeni kaynaga "16a" listenin geri kalan k1sminm verin. Bylece, numarasim numaralanmasmin degismesine ihtiya kalmaz.

Yapmamz gereken, yeni kaynagi

"a"

DZELTME GSTERILIMLER dikkatlice incelenmesi zellikle dzeltmelerinin Gsterilimlerin nemlidir. Normal olarak, zgn metin ve zgn gsterilimler, deneme baskisiyla birlikte yazara gnderilir. Bu nedenle, derginin editr ofisinde sizi dzeltmecilere destekleyecek bulma konusunda yazim hatalarmi etkin olarak bas11m1 olup gvenebilmenize kargm, gsterilimlerin sizin karar vermeniz gerekir. Zira, kargilagtirmay1 yapacagimz olmadigma zgn gsterilimler sizdedir. Makalenizde ince yap1 ieren nemli fotograflar varsa ve siz zellikle yksek kalitede basim standarti oldugu iin o dergiyi setiyseniz; sadece kusursuz bir baski mit etmekle kalmayip, bunu talep etmelisiniz. zgn gsterilimler sizde oldugu iin bunu yapabilecek yegne kigi sizsiniz. Siz, ama sadece siz, kalite kontrol denetimcisi olarak iy yapmahsmiz.

Kopya editr okunamayacak kadar fazla kltme yapmadika veya


biimde yaratacak ilgili grupta uyumsuzluk yzde kltmeyi grafikler ve izgi diyagramlarda nadiren hata olacakt1r. kullanmadika, Bununla beraber, fotograflarda arada bir problem olabilir. Bunlari bulmak size kalmigtir. Gsterilimin deneme baskisim zgn olamyla kargilagtirm. Deneme baskisi daha koyu ise muhtemelen basit bir problemdir. Bu nedenle ayrmtilar kaybolursa, basimcidan fotografi yeniden gsterilimi deneme baskisi ile grntlemesini istemeniz gerekir (zgn birlikte gndermeyi unutmayin).
125

Deneme, kopyadan daha a1k renkte ise, muhtemelen baski sirasmda az almigtir. Bununla beraber, baskiyi yapan, ("Baskly1 yapan" ifadesini, basim s1rasmda geen her iglemin kisaltilm141 olarak kullan1yorum) bu ekimi, bilerek az igiga maruz b1rakmig olabilir. Bazen, zellikle kontrasti az olan fotograflarda, az Igiga maruz birakma normalden daha fazla aynnt1yi ortaya ikarir. Bu nedenle, kargilagtirmamz a1klik-koyulukla degil ayrmtilann yeterliligi ile ilgili olmahdir.
11k

Fotografm sadece bir blm zel nem taglyabilir. Eger yle ise ve ortaya ikan grntden hognut degilseniz; marj notlanyla veya ste koyulan kagitlarla, baskmm hangi kismmm ayrintilanmn yeterli olmadigm1 syleyin. O zaman, baskiy1 yapan, sizce nemli olan kisma dikkatini verebilecektir.

NE ZAMAN 1KAYET ED1L1R


Bu blmden, bagka hibirgey grenmediyseniz bile, hi olmazsa dergideki gsterilimlerin baskisinda kalite kontrolu yapmamz gerektigini imdi grendiginize inamyorum. Deneyimlerime gre birok yazar; yay1mdan sonra, her ne iin gikyet ediyorlarsa bunu sadece kendilerinin dzeltebilecegini anlamadan gikyet ediyorlar. rnegin,yazarlar ogu zaman resimlerin alt-st veya yan olarak basildigmdan gikyet ederler. Bu tr gikyetleri kontrol ettigim zaman hemen daima, deneme baskismda "st" olarak igaretlenenin dergide de st oldugunu farkettim. Yazar, sadece gzden kairmigt1. Aslmda yazar, muhtemelen iki kez gzden kairmigt1: (i) Dergiye gnderirken fotografm st k1smmi igaretlemeyi unutarak (ii) Deneme baskismda, bask1yi yapanm yanhghkla, yanhy tarafi "st" olarak igaretledigini not etmeyi unutarak. Bylece; eger gikyet edecekseniz, deneme baskisi agamasmda yapmiz. Ve, ister inanm ister inanmaym, gikyetleriniz nezaketle kabul edilecektir. Faturayi deyen bizler, kaliteli retimi saglayan standartlan kurmak iin ok nemli ve byk yatinmlar yaptigimizm farkmday1z. Yine de, paranuzin israf edilmediginden emin olmak iin sizin kalite kontrolu yapmamza ihtiyacimiz var.

yi dergiler, iyi yayimcilar tarafmdan grevlendirilen iyi basimcilarla basihr. Makaleniz sizin isminizi tagiyacaktir. Fakat, hem yay1mci hem de basimc1mn ismi de tehlikededir. stn bir rn 1karmak iin sizin onlarla beraber ugrag vermenizi beklerler.
126

Bu tr dergilerin igletme editrlerinin, rnn btnlgn korumalan gerektigi iin, bildigim editrlerin hibiri bas1mc11an sadece ucuzluk esasma dayanarak semezler. John Ruskin, "Dnyada, biraz kt yaparak biraz daha alanlar, o ucuza satilabilecek hibir gey yoktur. Sadece fiyati gznne dediginde kugkusuz hakhyd1. kipinin hakh avi'dirlar" Bir bask1 atlyesindeki tabel da ayni noktaya igaret ediyordu: FlYAT KALITE

SERVIS
(Yukandakilerden herhangi ikisini sein)

127

Blm 19

Tekil Kopyalar Nasil Ismarlamr ve Kollambr?


amac1yla, istendiginde meslektaglarma dagitmak zere 100 ila 300 tekil kopya aln-lar.

Yazarlarm ogo, yayrmladiklar; her makaleden

"meslek

reklm"

John K. Crum

000
TEKIL KOPYALAR NASIL ISMARLANIR begenmigligin begenmi1igi, hepsi kendini begenmiglik" (Ecclesiastes I, 2; XII, 8). Bunu sylemig olarak, tekil kopyalarm nasil satm ahnacagi ve kullanilacagi zerine bir ka kelimeyle tavsiyede bulunacagim. nk biliyorum ki tekil kopya isteyeceksiniz. Herkes ister. Tekil kopyalari ismarlamak istemeyen ok az yazar vardir. formu, ogu Ismarlamak genellikle kolaydir. Tekil kopya Ismarlama yle evrenseldir ki, bu zaman provalarla birlikte gnderilir. Gerekte bu det dergi ofisini aramamz gerekir. form provalarla birlikte elinize ulagmazsa bunun ihmali muhtemelen bilerek degildir.

Tekil kopyalar, bir lde kendini begenmiglik aracidir. "Kendini

nk

TEKIL KOPYA RETME SISTEMI birlikte basma (Tekil kopyalar, derginin kendisi basilirken iglemi" ile retmektedirler nemlidir. olarak basthr). Bu iglemde, erken 1smarlamak 1smarlama kurumunuzda igleminin resm Ismarlama formunu,

Bazi dergiler, hl tekil kopyalan (offprints)

"dergiyle

"overrun"

129

sonulanmasim beklemektense erken bir zamanda, sylendigi gibi provalarla birlikte gnderin. Ismarlanani almakta gecikme olsa bile 1smarlama numarasi almaya ahym. Bazi dergiler, tekil kopyalart gimdi kk ofset makinalarmda, esasta derginin retiminden bagimsiz bir iglemle retmektedirler. Son zamanlarda kgit maliyeti byk lde arttigmdan, birlikte basma" igleminde mevcut olan kgit israfi, sistemi ekonomik aIdan anlamsiz kIlmaktadir.
"dergiyle

Yeni sistemin byk bir avantaji vardir: Makalenizin tekil kopyalari herhangi bir zamanda, herhangi bir sayida retilebilir. Bu nedenle, byle bir dergide yayim yaparsamz, hi bir zaman tekil kopyasiz kalma sorunununuz olmaz.

TANE ISMARLANIR KA
bile, ilk agamada fazla sonra yeniden ismarlayabilseniz ismarlamak akilhca olur. Birok dergi ilk 100 tekil kopya iin, baglang1taki iglemlerin masraflar1m kar11amak amaciyla fiyati yksek tutar. Ikinci 100 ok daha ucuzdur, fiyattaki makul artig, sadece ilve kgit ve baski zamam masrafmi yansitir. Bu nedenle, 100 tekil kopyaya ihtiyacmiz olabilecegini dgnrseniz, 200 ismarlaym; 200'e ihtiyacmiz olabilirse 300 1smarlaym. Fakat fiyat farki o kadar azdir ki fazIa ynnde hata yapmamak akilsizca olur. Tablo 11'de gsterilen fiyat listesi birogu iin tipiktir. TEKIL KOPYALAR NASIL KULLANILIR Tekil kopyalar1 kullanirken hayal gcnz ve kendinizi begenmiliginizin yol gstermesine izin verebilirsiniz. ok nce yazmig olmamz gereken mektubu gimdi yazmanizdan ok daha kolay oldugu iin, bir tane tekil kopyayi annenize gndererek ige baglaym. Gerekten iyi bir makale ise, zellikle bir gn sizin iin iyi bir geyler syleme durumunda olabilecek, herhangi bir yaa byk meslektay1mz gibi, etkilemek istediginiz herkese gnderin. Dgneceginiz temel konu, karti" oyununu oynay1p oynamamakt1r. Bazi bilim adamlari onun yerine, tekil kopyalara ihtiya duyabilecek meslektaglarmm bir dag1tim listesini yaparak oyunu oynamay1 reddederler. Kigisel mektuplara hemen herkes olumlu kargihk verirken, siradan posta kartlari ve form mektuplar ihmal edilir.
130
"posta

Daha

Tablo 11. Tekil kopya flyat listesi: Journal of Bacteriology


Kopya Sayist 400 500 Her ek 100 adet

Sayfa Sayisi

100

200

300

4 8 12 16 20

$116
178 249

$132
199 275 362 451

$146
217

$160
234 323 422 521

$173
252 345 450 554

$12
15 20 26 31

331
414

300 392
487

Fakat birok bilim adami, posta karti oyununu oynamamn maliyetine ve harcanan zamana kizmasma karym yine de bu oyunu oynar. Ve kendini begenmiglik bir tarafa, oyun arada bir, tekil kopyay1 gndermeye degecektir. olarak Tekil kopya isteklerinin byk miktan, bilim adami tammlanabilecek kipilerden gelecektir. Bunlar literaturle genig ilgisi olup belki olma egilimindedir ve muhtemelen laboratuvar igleriyle az ilgili doktora grencileri veya doktora sonrasi ahyma yapanlardir. Kartlarm altindaki imzalan okuyabilseniz bile, isimleri Zira bu kipiler (eger hi yaym yapmiglarsa), tamyamayacaksimz. muhtemelen sizin sahamzda yaym yapmannglardir. Zamanla, bazi isimleri Gerek koleksiyoncu mthis bir israrla tammaya baglayabilirsiniz. toplamaya devam edecektir. Her yaym yapt1gmizda, sizin konunuzda ahgan aym koleksiyoncu grubundan tekil kopya istegi almamz olasidir.
"koleksiyoncu" "ktphane"

Koleksiyoncu oldugunu anlarsamz, kargihk vermeniz gerekir mi? Muhtemelen. Zannederim bilimde, srekli toplay1p dzenleyerek ve genig bir literatr birleptirerek ktphanede saatler harcayan, disiplinlerarasi tiplere yer vardir. Byle genig ilgi alam olan kipiler, bilimsel aragt1rmada en nde olmayabilirler, fakat ogunlukla iyi gretmen ve idareci olurlar. Bu arada da, ancak sadece bir koleksiyoncunun nas11 didiklenecegini bildigi, bagar111 evrensel bir konuda, bir veya daha fazla, olaganst tarama/degerlendirme makalesi veya monografi retmeleri muhtemeldir. Tekil kopya isteklerinin bir sonraki en byk grubu, yabanci lkelerden veya ok kk kurumlardan olabilir. ok aik olarak bu kipiler, makalenizin dizinleme veya zetleme servislerinde listelendigini grmgler
131

ve dergi kendi kurumlarma gelmedigi iin de makaleyi grememiglerdir (Makaleniz Current Contents'de listelendikten birka gn sonra isteklerdeki artigi bekleyin). Bu tr isteklere cevap vermeli misiniz? A1ka, eger tekil kopya gnderiyorsamz bence bunu hakeden ilk grup bu gruptur.

ncistek grubu, bildiginiz ya da isim ve laboratuvarlari kendi alanmizda veya ilgili alanda aliganlar olarak tamdigmiz meslektaglarmizdan gelecektir. Byle isteklere cevap vermeniz gerekir mi? Tekil kopyalarin gerekten kullanilacagmi bildiginiz iin, muhtemelen. Burada esas meseleniz, bir liste hazirlamanm daha iyi olup olmayacag1dir. Bylece, siz ve bazi meslektaglanmz isteklerle zaman ve para israf etmeden, karg111kh tekil kopya alig verigi yapabilirsiniz.
Sizin tekil kopyalan toplamaniz gerekir mi? yle ise, nasil? Bu, kugkusuz size baghdir, fakat birka yol gsterici nlem yardimc1 olabilir.

Baylang1ta;tekil kopyalann eger bir faydasi varsa, kolayhk ynnden oldugunu bilmeniz gerekir. Kitap ve dergilerden farkh olarak, hibir ekonomik degeri yoktur. Baz1nde gelen bilim adamlarmm, emekli olduktan sonra, byk sayidaki tekil kopya koleksiyonlannm satilamamasmdan znt duyduklanni biliyorum. Hibir kurum bu koleksiyonlari hediye olarak da kabul etmez. Hatta hurda kagitilar bile tel zimbalan nedeniyle almak istemezler. TEKL KOPYALAR NASIL DOSYALANIR
Tekil kopyalar kipisel rahathk iin kullamlacaksa, uygun yol ne olurdu? Tekil kopyalanmz1 yazar adina gre (ilveyazarlan apraz endeksleyerek) alfabetik olarak dzenleyin. Birok bilim adami, konuya gre dzenlemeyi tercih eder. Fakat koleksiyon bydke, konu ve ilgiler degistike, zaman getike koleksiyon giderek eriilmez hale gelir. Eski bir ktphaneci olarak, yaratilmig her konu dzeni sisteminin zamanla bozulacag1 garantisini verebilirim. Aynca, ihtiyacimz olan ve bir yerde oldugunu bildiginiz birgeyi, sonusuz bir gekilde aramaktan daha deli edici bir durum olmadigim da garanti ederim. Genig bir koleksiyonunuz olmasmi plnhyorsamz

hibir dosyalama sistemi etkin bir bulma yolu saglamayacaktir. Kayit sistemi kurulmas1 gerekir. Kayitlar (3x5kartlar) egitli gekillerde yapilabilir. Kartlar, yazar ve ortak yazarlara gre ve eyitli konular iin kisa bir formda
132

veya hlen varsa,

kutusu) Btn kartlar da, bir szlk katalogda (ayakkabi kartlanna muhafaza edilir. Tekil kopyalarm kendileri; ilgili yazar ve konu, yazilmig olarak girig numaralan ile dosyalanabilir. Bu tr kay1t tutma, olduka kolay ve gagirtic1lde etkindir.
olugturulabilir.

Bilgisayanmz varsa, tekil kopyalarmizi bilgisayar dosyalarina kaydedebilirsiniz. Bu tr kay1tlar iin egitli yaz1hmlar mevcuttur.

da

NEYBIRKTIRMPI.1
Hangi tekil kopyalari biriktirmeniz gerekir? Meselenin kalbine veya hi olmazsa atardamarma gelelim. Kigilik olarak gerek bir koleksiyoncu degilseniz, koleksiyonunuzu rahathk saglayan kopyalarla simrlamamz gerekir. Hergeyi biriktiremeyeceginiz iin en iyi kural, bulunmasi zor olam biriktirmektir. Elinizde olan dergilerde yayimlanmig makalelerin tekil kopyalarmi toplamamahsmiz. Hemen her ktphanede bulunabilecek dergilerde olan tekil kopyalari da toplamamamz gerekir. Kk ve zellikle yabanci dergi, bildiri kitabt ve diger az bulunan yayinlarda yayimlanmig makalelerin tekil kopyalarim biriktirmelisiniz. Bylece, sizin tekil kopya koleksiyonunuzun yakmimzdaki ktphanenin kk bir rnegi olmasma ihtiya yoktur; fakat ktphanede bulunmayan malzemeye kendi dosyamzda ulagmak bir rahatlik ve kolayhktir. Ayrica, tekil kopyalar sizindir. k garetlersiniz, esersiniz ve yararh buldugunuz her biimde dosyalarsm1z. Tekil kopya dosyamzi, elinizdeki dergi makalelerinin muhafazasi iin kullanabilirsiniz. Ktphaneniz, sizin iin bir makalenin fotokopisini de ktphaneler aras1 iglemle elde ederse; bu tam olarak koleksiyonunuza ktphaneler aras1 igleme tekrar girmesi gereken bir malzemedir (nk kalmamak nemli bir kolayhktir). girmek zorunda

133

Blm 20 Bir Tarama / Degerlendirme Makalesi Nasil Yazilir?


Degerlendirme ve eleptiriyi yapan, yazan hayatmm en acnnasiz alayma alan kifidir. Anonim

00 0
TARAMA / DEERLENDIRME MAKALES1NIN

KARAKTERST1KLER
makalesi zgn bir yaym degildir. Bazi Tarama/degerlendirme temel bir dergide henz byle bir tarama/degerlendirme, durumlarda, laboratuvanndan) ierebilir. yay1mlanmamig yeni veriler (yazarmkendi Fakat bir tarama/degerlendirme makalesinin temel amac1, daha nce yay1mlanm1 makaleleri degerlendirmek ve bunlan aym bakig getirmektir. Tarama/degerlendirme makalesi genellikle uzundur. Tipik olarak 10 il 50 basilmig sayfa tutabilir. Aragtirma makalelerine kiyasla konusu olduka genigtir. Ve kugkusuz, yaym taramasi ana rndr. Gerekten iyi tarama/ degerlendirme makaleleri, orada yorumu yap11an kaynaklardan daha fazla anlam tagir. Yayimlanmig ahymalann elegtirisini verir Ye ogu zaman bu yayinlara dayanan nemli sonular retir.
.a1sma

makalesinin yapisi aragtirma makalesinden Tarama/degerlendirme farkhdir. Dogal olarak; Malzeme ve Yntemler, Sonular ve Tartigma trndeki dzen, tarama/ degerlendirme makalesi iin kullamlmaz.
135

aragtirma makalesi yazmigsamz ve gimdi ilk makalenizi yazmak zereyseniz; bu makaleyi aragtirma makalesi gibi, apagidaki gekilde dnmek kavram bakimmdan yararh olabilir: Girig kism1m byk lde geniletin, Malzeme ve Yntemler'i ikarm (zgn veriler sunmadika), Sonular'i 1karm ve Tartigma kismini genigletin. Aslmda hlen, birok tarama/degerlendirme makalesi yazm1; durumdasiniz. Sekilolarak bu tr makaleler, iyi dzenlenmig bir dnem devi veya tezden ok farkli degildir. Bununla beraber, aragtirma makalesinde oldugu gibi, nemli olan, tarama/degerlendirme makalesinin dzenidir. Eger dzeni iyi kurarsaniz yazmak kendiliginden gelir.

Eger

daha

nce

tarama/degerlendirme

HAZIRLAMAK EREVEY Aragtirma makalelerinden farkh olarak, tarama/degerlendirme makalesi iin nceden tanunh bir dzen yoktur. Tarama/degerlendirme makalesi yazmak iin ana kural, bir ereve hazirlamaktir. d ereveikkatlice haz1rlanmahdir. Bu size, ok nemli olan makale dzeninizi kurmakta yardimci olacaktir. Eger taramamz uygun dzenlenmigse, taramamn genel kapsami iyi tanimlanmig olacaktir ve makaleyi olugturan paralar, birlikte bir mantik sirasi uyumuna girecektir. Aiktir ki ereveyi, yazmaya baglamadan nce hazirlamalismiz. Daha tesi, yazmaya baglamadan nce bir tarama/degerlendirme dergisinin da byle bir metinle ilgilenip ilgilenmeyecegini saptamak akilhca olur. Muhtemelen editr, nerdiginiz taramay1 simrlamak veya genigletmek veya bazi alt konulari ikarmak ya da eklemek isteyecektir. Microbiological Reviews, "Yazarlara Direktifler"de gyle ifade eder: "Yazarlarm, nerdikleri aligmalari editrle tartigmalan tavsiye edilir. ogunlukla,editr danmalanndan yapici elegtiriler almdigi iin yorumlanacak konu erevesi haz1rlig1 gereklidir. Aynca, diger aragtirmacilarm bulgulan ile yazarm sz konusu alana katkilanm gsteren ana kaynak listesi; ama, kapsam ve tarama/degerlendirme iligkisini aynntili olarak veren bir iki paragraf ve yazann son y111ardakiyaymlanmn bir listesi ereve ile birlikte verilmelidir. sadece tarama/degerlendirme yazisim haz1rlayan iin degil ereve, aym zamanda yaziyi okuyacaklar iin de ok yararhdir. Bu nedenle, pekok
136

MicrobiologicalReviews, Sept. 1978, p, 592-613

Yol. 42, No. 3 Printed in U.S.A.

Ol46-0749/78/0042-0592$02.00/0 Copyright 1978 American Society for Microbiology

Pathophysiological Effcts of Vibrio cholerae and Enterotoxigenic Escherichia coli and Their Exotoxins on Eucaryotic Cells
Departments

INTRODUCTION......................................................................,................................................... PATHOPHYSIOLOGY
................................................................................................................ ..........................................................................................................................................

592 593 593 Etiology 593 593 Factors in Pathogenesis......,............,...............................................,.............,...,............................ and Physiological Basis for Toxin Production................................................................ Genetic 594 THE TOXINS.................................................................................................................................. 594 594 Structure Antigenic Relatedness of Toxins 595 Binding Site................................................................................................................,....,..............596 $97 Action of Toxins on Adenylate Cyclase............................................,............................,.............. and Toxins.......................,..................................,,........................ 597 Solubilized Adenylate Cyclase Activity Cofactors Required for Toxin 597 of Guanosine 5'-Monophosphate (GMP).,...............,......................,......................, 598 Involvement Adenosine 3',5'-Monophosphate 598 Effect of Increased Intracellular Cyclic Cyclase of Adenylate Variability in Activation Bacterial Toxins.........,..............................., 598 Similarities to Glycoprotein Hormones and Other 599 Immunity Vaccines and 600 VIVO SYSTEMS ENTEROTOXINS IN IN 600 Whole-Animal Models 600 Assay Ileal Loop 601 Skin Permeability Assay 601 IN IN VITRO SYSTEMS........................................................................ 601 ENTEROTOXINS Erythrocyte Ghosts 602 Adrenal Cells................................................................................................................................ 603 Isolated Fat Cells...............................,................,.......................................................................... 603 Response.......................,.................... Lymphocyte and Lymphold Cell Lines and the Immune 604 Fibroblasts......................................................................................,............................................... 604 Other Cell Systems 605
........................................................................................................................................ ..................................,...........................,....,.............................. ......................,................................................................. .................................. .......................,..........,..................................,...... ..............................................................................................................., .......................................................................... .............,........................................................................,.......................... ..................................,......................................................................................... ...........................................................................................,.................... .................................................,...............................................................,.... ......................................................................................................................., ............................................................................................................................

D. DOUGLAS* KAREN L RICHARDS AND STEVEN Medical School, Minneapolis, Mnnesota of Microbiology and Medcine, University of Minnesota 55455

D1SCUSSION.................................................................................................................................. 606 CONCLUSIONS 606 LITERATURE CITED..................................................................................................................

Zira tarama/degerlendirme dergisi ereveyi yazmin ilk k1smina basar. sayfasi tegkil eder. Byle bir ereve, okuyucular iin iyi bir gsterilmigtir. ereve Sekil10'da
"iindekiler"

metni Tarama/degerlendirme makalesini gerekten yazmadan nce, belirlemeniz gndermeyi dgndgnz derginin kritik isteklerini de elegtirili yorumunu isterken, gerekir. nkbazi dergiler, makalelerin dzenleme, tarz ve bazilan kaynaklardaki btnlkle ilgilidir. Aynca; konularda daha fazla ilerlemeden, akhmzda zerinde durulacak noktalar gibi olmasi gereken meseleler vardir.
137

TARAMA/DEERLENDIRME EQ1TLER

Genellikle eski izgideki tarama/degerlendirme dergileri, konu zerinde yay1mlanmig eserlerin otoriter ve eleptirili bir degerlendirilmesini tercih.eder ve bazilari da zellikle ister. Bununla beraber, dizilerinin ogu ("Senelik Taramalar "Yeni geligmeler Yilhk vb.) belli konu zerinde belli bir zaman sreci iinde yayimlanmig makaleleri degerlendirmeksizin, sadece derlemek ve fikir vermek iin tasarlanm14 taramalar yaymlar. Bazi aktif aragtirma alanlan yll bazmda taramr. Her iki tip tarama/degerlendirme makalesi degigik amalara hizmet eder, fakat bu degigik amalarm farkmda olmak gerekir.
"kitap" "
............."

"

........."

...........,

sirasma gre dzenlenirdi. Simdi tr taramalar daha az olduguna gre, bilim tarihinin bu daha az nemli h1e geldigi sonucu 1kanlmamahdir. Tarih iin her zaman yer vardir. Bununla beraber bugn, birok tarama/degerlendirme makalesi ortam1 taramalarmi veya hizh ilerleyen bir alana yeni bir anlay1g getiren taramalari tercih etmektedir. Sadece konu zerindeki son yaymlar kataloglanmakta veya degerlendirilmektedir. Daha nceden taranmamig veya yanlig anlamalar veya tartigmalar olugmug bir konuyu tar1yorsamz, tarihsel temel noktalan biraz daha kapsamh anlatmak uygun olur. Eger konu daha nceden etkin bir gekilde taranmissa, taramanizm baglang1 noktasi pekl nceki taramanm tarihi (makalelerin taranmig oldugu gerek son tarih, yay1m tarihi degil!) olabilir.
"state-of-the-art"

Bir zamanlar, tarama/degerlendirme makaleleri tarih analizler sunma egilimindeydi. Gerekten de, taramalar ogunlukla tarih

OKUYUCULAR N YAZMAK
Tarama/degerlendirme makaleleri ve ana aragt1rma makaleleri arasmdaki diger bir temel fark, okuyuculardir. Ana makale, nemli lde zel konulan igler ve okuyuculan (yazarm meslektaglar1) da yledir. Tarama/degerlendirme makalesi ise, muhtemelen ok say1da byle konulan kapsayacaktir daha ok kigi taraf1ndan okunur. ve Ayrica, tarama/degerlendirme makalesi benzer alanlardaki birok kigi tarafmdan da k okunur. nk, iginin genig ilgi alanmi gncel tutmasinin en iyi yolu, iyi tarama/degerlendirme makalesi okumaktir. Nihayet, tarama/degerlendirme makaleleri grenci kullamm1 yksek olabilen, degerli gretim aralandir (Bu nedenle, yay1mladigmiz tarama/ degerlendirme makalesi kopyalarmdan bol miktarda ismarlaym. kopya istekleri y1gmla gelecektir). nk,
138

Tarama/degerlendirme makalesinin byk bir olasihkla genig ve egitli bir okuyucu kitlesi olacagi iin, yazi trnz bir aragtirma makalesinin gerektirdiginden ok daha genel olmahdir. zelterimler ve zel kisaltmalar atilmali veya dikkatlice a1klanmahdir. Yazma stiliniz kisa olmaktan ziyade geniletici olmahdir. G1Rig PARAGRAFLARININ

NEM1

Okuyucular, tarama/degerlendirme makalesinin Girig kismindan ok etkilenirler. Byk bir olasilikla, ilk birka paragrafta bulduklarma gre okumaya devam edip etmeyeceklerine karar vereceklerdir (Eger, hlen baglig1 grdkten sonra vazgemedilerse). Okuyucular aynca, her ana blmn ilk paragrafmdan da etkilenirler. Bu ilk paragrafa gre; okumaya, sadece gzden geirmeye veya atlamaya paragraflar" iyi yazilmigsa, gzden geirenler veya karar verirler. Eger, atlayanlar dahil btn okuyucular bir lde konuyu anlama firsati bulmug olacaklardir.
"ilk

SONULARIN NEM
Tarama/degerlendirme makalesi, genig bir konuyu geni bir kitle iin incelediginden, bir "Sonular" blm, ele almak ve yazma zahmeti gstermek iin iyi bir blmdr. Bu, zellikle son derece teknik, ileri ve karigik konular iin nemlidir. Eger, kigi hem uzman hem de amatrler iin konulan zetlemeye ahyirsa, bazen ok can sikici dnler vermek zorunda kalabilir. Fakat, iyi zetlemeler ve basitlegtirmeler zamanla kitaplarda kendilerine yer bulur ve grenciler iin bu, ok byk anlam ifade eder.

139

Blm 21 Bir Konferans Rapora Nasil Yaz111r?


Konferans; tek fakat hibirgey bagma hibirgey yapamayan, birlikte karar veren nemli insanlarm toplantisidir.
Fred Allen

yapilamayacagma

000 TANIM
Bir konferans raporu pek ok gekilde olabilir. Yine de birka varsayim yapahm ve bunlardan, apagi yukari tipik bir konferans raporunun neye benzemesi gerektigini gstermeye ahgahm. Hergey kugkusuz, bildiri kitabi yay1mlanacak olan bir konferansa s (kongre, empozyum, ahyma grabu, aik oturum, seminer, kolokyum) davet edildiginiz zaman baglar. Bu erken dnemde, durup, kendinize ve konferans yrtcs veya editrne, yay1mn tam olarak neler ierecegini sormahsimz. En nemli soru Ve genellikle de net olmayan, bildiri kitabmm temel yayimlanmamig veriler yaym olup olmayacag1dir. Siz veya diger kat11anlar, temel sunuyorsaniz; bildiri kitabmm, burada yay1mlanan verilerin daha sonra engelleyecek, geerli bir yaym olup bir dergide yeniden yayrnlanmasim olmadig1 sorunu ortaya 1kar. Giderek daha fazla bilim adam1 ve onlann dernekleri, yaymlann1 tammlama ihtiyacimn farkma vardiklan iin daha az problem olmaktadir. Son y111arda konferanslar o kadar popler oldu ki, konferans raporlan literatr bilimin birok alamndaki toplam literatrn nemli bir kismm1 olugturmaktadir.
141

konferans raporlanni geerli yayimlanm14 veriler olarak tanimlamamak a1ka grlen bir egilimdir. Bu, grngte nemli hususun kabul edilmesidir: (i)Birok konferans bildiri kitabi bir kerelik, kisa mrl ve dnyadaki ktphaneler tarafmdan yaygm olarak ahnmayan kitaplardir. Bu nedenle, simrh dagitim ve varolug sonucunda, geerli yaymm temel testlerinden birini geemezler. (ii) Birok konferans makalesi esasta, temel yaym niteligi olmayan tarama/degerlendirme makaleleri veya bilim adammm, temel bir yaym olarak sunmaya daha cesaret edemedigi; hl tereddtl ve sonusuz olabilen n ahyma verileri ve kavramlarm1 sunan makalelerdir. (iii) Konferans raporlari normal olarak derinligine bir elegtiri ve degerlendirmeye veya ok az olmasmin tesinde bir dzeltmeye maruz degildir. Bu nedenle, gerek bir kalite kontrolu olmadigmdan, iyi bilinen birok yayimci, bildiri kitaplarmi temel yayin olarak kabul etmez (Kugkusuz istisnalar vardir. Bazi bildiri kitaplari ok zenle haz1rlamr ve onlann degeri temel yayinlarmkine egittir).

Samrim,

Bu sizin iin nemlidir. Bylece, verilerinizin gizli kalm1 bir bildiri kitabmda gml kahp kalmayacag1m belirleyebilirsiniz. Ayrica bu saptama, raporunuzu nas11 yazmaniz gerektigi sorusuna da nemli lde cevap verir. Eger bildiri kitabi, temel yaym olarak ileri srlyorsa metni dergi tarzmda (ve editr kugkusuz gsterecektir) hazirlamamz gerekir. Tm deney ayrintilarmi vermeli ve hem verilerinizi sunmah hem de bunlann tartigmasim, prestijli bir dergiye gnderir gibi zenle yazmahsmiz.
yandan eger, temel yaym olmayan bir bildiri kitabma gnderiyorsamz yazma tarzimz olduka farkli olabilir (ve olmalidir). Esas yaymda mevcut, temel gereksinim olan tekrar retilebilirlik burada gzardi edilebilir. Malzeme ve Yntemler kismma ihtiyacimz yoktur ve olmamasi gerekir. Dogal olarak, diger bir bilim adammm deneyleri tekrarlamak istemesi durumunda gerekli olan karmay1k aynntilari vermenize de ihtiya yoktur. Ne de, her zaman verilen yaym taramasim vermeniz gerekmez. Daha sonraki dergi malcaleniz, sonu1arm1z1 mevcut bilim dokusuna dikkatlice igleyecektir. Konferans raporunuzun, dinleyicilere aligmamzm haberini ve ilgili dgncelerinizi verecek gekilde tasarlanmas1 gerekir. Sadece temel dergi, bilgileri ieren esas yer olarak hizmet etmelidir.

te

142

FORMAT Eger konferans raporunuz, temel bilimsel makale degilse, herzamanki bilimsel yazidan farki ne olmahdir? Bir konferans raporu, ogu zaman bir veya iki basih sayfa veya, 10002000 kelimeyle smirhdir. Genellikle yazarlara yyle basit bir forml arahkh en fazla beg sayfa ve adetten fazla olmayan verilebilir: grafik veya fotograflann herhangi bir kombinezonu). gsterilim (tablo,
"ift

YENIFKRLER1
Yukanda

SUNMA

belirtildigi gibi; deneysel aynntilarm ogu ve yaym taramasmm bir kismi gikanlabildigi iin, konferans raporu greceli olarak kisa olabilir. Aynca sonular, kisa bir gekilde sunulabilir. Tm sonularm daha sonra bir temel dergide yayrnlanacag1 varsayildig1 iin, konferans makalesinde sadece dikkat ekici olanlann sunulmasma ihtiya vardir. Diger taraftan konferans raporu, dgnceler kismma daha ok yer ay1rabilir. Temel dergilerin editrleri, verilerle tamamen desteklenmeyen teoriler ve olanaklarm tartigilmasmdan olduka rahatsiz olabilirler. Buna karrphk konferans raporu tam bir n rapor olma amacma hizmet etmelidir. Dgnceleri, alternatif teorileri ve gelecekteki aragtirmalar iin nerileri tegvik etmeli ve sunmahdir.

Konferanslar, en yeni fikirlerin sunulmasi iin bir ortamm yarat11masi amacim gttkleri iin heyecan verici olabilirler. Eger fikirler tam anlam1yla Bu yeni ise henz tam olarak denenmemiglerdir. Su tutamayabilirler. nedenle, tipik bir bilimsel konferans bir ses verme' yeri olarak dzenlenmeli
ve bildiri kitabi bu havay1 yansitmahdir. Zorlu editrlerin siki kontrolu ve diger bilim adamlannin dgnceleri temel bir dergi iin iyidir, fakat konferans yaymlar1 iin yerinde olmaz.
makalesi

Tipik konferans raporu bu nedenle, herzamanki temel bir aratirma iin standart olan Girig, Malzeme ve Yntemler, Sonular ve Tartigma dizisini izlemez. Onun yerine kisaltilmig bir yakla1m sunulur. Problem ortaya konur, yntem belirtilir (fakataynntill olarak anlat11maz) ve sonular bir, iki veya tablo ya da gekille k1saca sunulur. Daha sonra, genellikle olduka uzun olarak sonulann anlamlan hakk1nda dnceler
143

belirtilir. Yay1n taramas1 byk bir olasihkla, yazarm kendi laboratuvarmda veya hlen ilgili konuda abgan meslektaglarmm laboratuvarlarmda yapilan veya plnlanan deneyleri kapsayacak gekildedir.

DERLEME VE YAYIMLAMA Son olarak size, bildiri kitabmm editrnn (genellikle konferansi yrten) metnin dzenlenmesiyle ilgili sorulara cevap verecek yegne kigi oldugunu hatirlatmak gerekir. Eger editr, "Yazarlara Direktifler"i dagitmissa, onu izlemelisiniz (diger konferanslara da davet edilmek istediginizi varsayarak). Reddedilmeyi etmek dert durumunda olmayabilirsiniz. Zira, konferans raporlari nadiren reddedilir. Bununla beraber, bir konferansa katilma konusunda anlagtiysamz o zaman hangi kurallar varsa onlara uymantz gerekir. Eger btn katkida bulunanlar, nasil olursa olsun kurallara uyarlarsa, sonuta yay1mlanan bildiri kitab1 byk bir olasihkla iyi bir i dzen sergiler ve bu btn ilgililere kredi kaynagidir.

144

Blm 22 Kitap Degerlendirmesi Nasil Yaz1hr?


Kitap yoksa; tarih sessiz, edebiyat boy, bilim felce ugranny, dgnce ve fikir retimi durmagtur. Barbara W. Tuchman

000 BILMSEL KlTAPLAR


mesleklerde nemlidir. Fakat bilimde zellikle bilimsel iletigimin ana birimi olan temel aragtirma nk, alanda tipik olarak, beg veya sekiz basih sayfa) ve dar makalesi, kisa (birok bir konudadir. Bu nedenle; bilimin nemli bir dalma genel bir bakig vermek iin bilimsel kitaplann yazarlan, bir alanda aiklanan bilgileri sentezle yeniden dzenliyerek daha anlamh ve daha genig bir paket haline getirirler. Diger bir deyimle, yeni bilimsel bilgiler daha genig bir kapsam vermek iin, ay1klamp paralan elenerek anlamh bir hle getirilir. Bylece tekil bitki ve iekler, hatta tohumlar, bilim dogasim olugturmuy olur.

Kitaplar

btn

nemlidir.

Bilimsel, teknik ve tip (STM) kitaplari pek ok egittir. Genig kategori olarak; monografiler, bagvuru kitaplan, ders kitaplan ve ticar kitaplar olarak adlandir11abilir. Bu drt tip arasmda nemli farklar oldugu iin, degerlendirmeyi yapan kisi bu farkhhg1 anlamahdir. Monografiler, Monografiler: bilim adamlan tarafmdan en ok kitaplardir. Monografiler, bilim adamlan tarafmdan, bilim kullanilan adamlan iin yazilmigtir. zeluzmanhk konulannda ve ayrmtihdirlar. Sekil olarak ogu zaman, uzun tarama/degerlendirme makalelerine egdegerdirler da ve bazilar gerekten byle isimlendirilirler (Senelik taramalar,
.........

145

"bildirileri"

ilerlemeler v.b.). Bazi monografiler tek bir yazar tarafmdan, ama ogu da birden fazla yazar tarafmdan yazihrlar. Eger monografiye ok say1da yazar katkida bulunuyorsa, tek tek konulari veren ve sonra bunlan btnlegmig bir sekilde kitap hline getiren bir veya birka editr bulunacaktir (Bu teoridir, uygulamada her zaman byle olmaz). Bu tr vasitas1yla" bir monografi, biraraya getirilir. Bagka bir yol olarak; konferans yapihr, makaleler sunulur ve ortaya 1kan kitap ierir.
"posta

Uzun sredir, ok iyisi olmasa da, bir yayimci olarak, gimdi bir Eger, bir kitap degerlendiricisi olarak, aldigi inamlmaz ldeki yksek fiyat" hakkmda neden bahsettiginizi bilin (Bu, kitap yorum yapmak isterseniz, degerlendirmesinin her yn iin iyi. bir genel kuraldir). Benim istedigim gstermek nokta gudur. Bazi degerlendiricilerin kitap fiyatlanyla ilgili olarak ok basit bir fikri vard1r. Hatta bazilan; basih sayfasi 10 sent'ten az olan her kitabm iyi, fakat sayfasi 10 sent'ten fazla olanlarin topluluklan baltaladigmi" syleyerek basit bir forml ne srerler. Gerek olan gudur ki, kitap fiyatlar1 byk lde degigkendir ve yle olmahdir. Bu degigim, kitabin boyutlarmdan ziyade okuyucu kitlesinin boyutuna baglidir. 10.000 veya daha fazla kopya fiyati vardir; 1000satma kapasitesine sahip bir kitabm mtevazi 2000 satma kapasitesi olan bir kitap ise yayimc1 bu igte kalacaksa yksek fiyatli olma11dir.

tedirginligimi ifade etmek istiyorum.


"yayimcilarm

"bilimsel

-bir

Bu nedenle, sayfa bagma 10 sent fiyat

zel konulu bir monografi iin olmayacak lde dgktr.

(200sayfahk

kitap iin 20 USD)

Bagvaru kitaplan: Bilim ok say1da veri rettigi iin STM yayimcilari verileri ok degigik gekilde derler. Bunlann ogu el kitabi trndedir. Bazi genig konular ayrica, kendi ansiklopedi ve szlklerine sahiptir. Bibliyografiler bir zamanlar s1radan bagvuru kitaplanydilar. Fakat bugn olduka az retiliyorlar. Bilgisayarla bibliyografik tarama yaygmlatika, birok sahada basih bibliyografiler kullamlmaz olacaktir. Bagvuru kitaplanni yayimlamak pahahdir. ogu, rn tasarlayan ve rnn kalitesini garantilemek iin bilim adamlarm1 damgman olarak aligtiran ticar yay1mc11ar tarafmdan retilir. Yayimlanm1g bagvuru kitaplanmn, zellikle de ok ciltli alismalarm pahah olma ihtimali vard1r. Degerlendirmeyi yapanlarm bakig aismdan esas mesele, ahymada biraraya getirilen verilerin yararlan ve hatasiz olugudur.
146

Ders Kitaplan: STM yayinc11an ders kitaplanm, paramn oldugu yer bu saha oldugu iin ok severler. Lisans seviyesindeki genig kapsamh baanh bir ders kitabi, onbinlerce kopya satabilir, Yerleymig ders kitaplarmm yeni baskilan sikhkla (esasta kullamlmig kitap pazanni yoketmek iin) yay1mlamr. Bazi bilim adamlan, ders kitab1 telif haklarmdan mtevazi gekilde zenginlegmigtir. tarafmdan degil Bir ders kitabinin bagarisi, satm alanlar (grenciler) tarafmdan belirlendigi iin, ders kitabi fakat onu kullananlar (profesrler) tekil bir olayd1r.Bu nedenle, STM yay1mcilan bilimde isim yapmig kipileri; esas kullammm ismi tammakla olacag1 dgncesiyle, kitap yazmak iin elde etmeye ahgirlar. Arada bir aragtirmalanyla tamnan byk isimler iyi kitaplar yazarlar. Hi olmazsa bylece, kitap bilimsel olarak ok iyi ve gncel olacaktir. Fakat maalesef, bazi ok parlak ve bagar1h aragtirmacilar iyi yazar degildirler ve onlann kitaplan gretim arac1 olarak hemen hemen yararsizdir. yi bir degerlendirici, bir kitab1 ders kitabi olarak yarar aismdan degerlendirmelidir, kitabm stndeki isim nemli degildir. Ticar Kitaplar: Ticar kitaplar esas olarak kitap ticareti yoluyla satilan, yani toptanci ve perakendecilerin sattig1kitaplard1r. Tipik bir kitap1, yoldan geen kipilerin, yani genel okuyucularin zevkine gre kitap satar. Kitabevleri btn yayinlann sadece kk bir kismmi muhafaza edebildikleri iin, yalnizca belli bir okuyucu kitlesinin ilgisini eken kitaplari sergiler. Kitabevlerinde, en ok okunan kitaplar listesinde gzken egitli kitaplan; genel ilgiye hitabeden kitaplar olarak ve belki de sadece bu kadar bulacaksimz. Kitabevleri, bilim kitaplan da satar. Hem de milyonlarca. Fakat bunlar; kitaphklan hari) monografi, bagvuru kitab1 veya ders kitabi (niversite degildir. Bunlar bilim hakkinda, genel okuyucu kitlesi iin yazdmig maalesef bilimsel degildir ve bazilari itici gekilde yalanci kitaplard1r. ogu bilimdir. Son zamanlarda en ok satan kitaplar listesine baktimz mi? Gereki kitaplar kategorisinde belki ancak yaris1 bilimsel bir konu ile ilgili olabilir. Beslenme ve diyet zerine kitaplar, saghk ve jimnastik kitaplan bugnn pazarinda ok poplerdir.

Bu kitaplatin bazilan ok s1radan ve hatta bilinli olarak bilimsel bilginin yanhy kullamm1 olmakla birlikte, birok iyi STM kitaplan da satihr.
Birinci kalite bilim ve bilim adammi, ilgin ve egitsel biimde ele alan ok say1da kitap vardir. nemlibilim adamlarimn biyografileri hemen pazar
147

bulmaktadir. Hemen hemen btn kitabevleri atomdan evrene kadar hergey hakkmda kitap satarlar.

KTAP DEERLENDIRIV10BSININ

B1LESENLER

iin, yukarida bunlari baz1 aynntilarla tammladim. imdiaym gekilde, verimli bir kitap degerlendirilmesi yapihrken nelere dikkat edilmeli, devam edelim. Monografileri, zel bir konuda zel bir okuyucu kitlesi Monografier: iin yazilmig kitaplar olarak tanimlayabilirsiniz. Bu nedenle, monografi degerlendiren kipinin sadece bir tek nemli grevi vardir: Muhtemel okuyucuya tam olarak kitapta ne bulundugunu anlatmak. Tam olarak kitab1n konusu nedir? Ele alinan malzemenin simrlan nelerdir? Eger monografinin egitli konulari varsa, belki degigik yazarh her konu tek tek ele ahnmahdir. Kugkusuz iyi bir degerlendirme, kitabm kalitesini yansitacaktir. Siradan malzeme abuk geilmeli, nemli katkilara ag1rhk verilmelidir. Ifadenin kalitesi, nadir istisnalarla, yorum gerektirmez. Okuyucular iin, kitaptaki bilgi nemlidir. okteknik bir dil ve hatta baz1 jargon beklenir. Bagvuru Kitaplan: Bagvuru kitabmm konusu, monografiden ok daha genigtir. Yine de degerlendirmeyi yapan kipinin, uygun aynntilarla kitabm ierigini vermesi nemlidir. Birok dgnce ve kipiye bagh malzeme ieren monografiden farkh olarak, bavuru kitabi gerekleri kapsar. Bu nedenle, degerlendirmeyi yapanm ana sorumlulugu, bagvuru kitabmdaki malzemenin mmkn oldugu kadar dogrulugunu belirlemektir. Bir ktphaneci, yanlig olan bagvuru kitaplannin, hi olmamasmdan daha kt oldugunu sylemigti. Ders Kitaplan: Ders kitabmi incelerken, degerlendiricinin degigik bir yaklagimi vardir. Monografideki dilden farkli olarak, ders kitabinda teknik dil ve jargondan kamilmahdir. Okuyucu, kitabi yazan bilim adaminm meslektagi degil, grencidir. Kugkusuz, teknik terimler kullamlacaktir, fakat her biri ilk kullamgta dikkatlice tammlanmahdir. Bagvuru kitab1ndan farkh olarak, kesinlik zellikle nem tay1maz. Orada burada, kesin olmayan bir say1 veya kelime, mesaj yerini buluyorsa kritik degildir. O zaman degerlendiricinin fonksiyonu, konunun ve sunulan bilginin grencinin kavraylp anlayacag1 biimde iyi ele ahmp ahnmadigma belirlemektir. Ders kitabi degerlendirenin ilve bir sorumlulugu daha vardir. Eger bu konuda
148

trdeki STM kitaplari arasinda temel farklar olduguna inandigim egitli

byledir) degerlendirmeyi yapan, uygun bir bagka kitaplar varsa (genellikle k1yaslama vermelidir. Yeni bir ders kitabi, kendi bagma iyi olabilir. Fakat mevcut olanlar kadar iyi degilse faydasizdir. Ticar Kitaplar: Yine, degerlendirmeyi yapamn degigik sorumluluklan vardir. Ticar kitab1 okuyan, bilim adami veya grenci degil genel okuyucudur. Bu nedenle, dil teknik olmamahdir. Daha da tesi, diger STM kitaplanndan farkh olarak, bu kitap i1gin olmahdir. Kitaplar, egitim iin oldugu kadar eglence iin satm ahmrlar. Gerekler nemli olabilir, fakat gereklerin sikic1bir gekilde ortaya dklmesi yersiz olur. Bilimsel kurallar bazen, bilim dig1 kimsenin anlamast iin zordur. Ticar pazar iin yazan bilim adami bu noktayi daima akhnda tutmah, kitab1 degerlendiren de aymsim yapmahdir. Eger bir nedenle, teknik olmayan bir kelime teknik bir kelimenin yerini alacaksa, b1rakm yle olsun. Degerlendiren kigi zaman zaman irkilebilir, fakat bilimsel kavramlan genel okuyucuya olduka baanyla sulanmamahdir. veren bir kitap, arada bir, hassas olmadigi iin Son olarak, ticar kitaplar iin (bu konuda, diger STM kitaplan gibi), degerlendirmeyi yapan kigi okuyucuyu tammlamaya ahymahdir. Herhangi bir okur-yazar kigi bu kitab1 okuyup anlayabilir mi? Yoksa, bir dereceye kadar bilimsel yetenek gerekli midir? Eger degerlendirici igini iyi yapmigsa, muhtemel okuyucu baktig1 kitabi okuyup okumayacagm1 ve niin bu sonuca vardig1m bilecektir.

149

Blm 23 Tez Nasil Yaz1hr?


Ortalama bir doktora tezi, kemiklerin bir mezardan dijerine tagmmasmdan bagka birgey degildir. I. Frank Dobie

000
TF21N AMACI Bir doktora tezinden, adaym zgn aragtirmasmi sunmasi beklenir. Bunun amac1, adaym zgn aragtirma yapma yetenegini kazandigmi gstermektir. Bu nedenle uygun bir tez, aym amac1 gden bir bilimsel makale gibi olmahdir. Bir tezin, dergi yaymmdan beklenen disiplinli yazma formunun aymsim sergilemesi gerekir. Bilimsel makaleden farkh olarak tez, birden fazla konuyu ve bazi konulara da birden fazla yaklagimi anlatabilir. Tez, grencinin teziyle ilgili aragt1rmada elde ettigi verilerin tmn veya byk bir kismm1 sunabilir. Bunun iin tez, genellikle bilimsel makaleden daha genig ve daha uzun olabilir. Fakat bir tezin 200 sayfahk bir kitap olmasi gerektigi fikri yanh, ok yanhytir. Grdgm birok 200 sayfahk tez, belki de toplam 50 sayfahk iyi bir bilimsel ahyma iermekteydi. Diger 150 sayfa, birtakim aynntilarm gigirilerek anlatilmasmdan ibaretti.

oksayida doktora tezi grdm ve bunlarm bir ogunun yazilmasi ve igigmda, Bu deneyimin oldum. dzenlenmesine yardimci tez hazirlanmasinda hemen hemen hibir kabul grmg genel kural olmadigi sonucuna vardim. Bilimsel yaz1mm birok tr, olduka belirli bir yap1ya sahiptir. Fakat tez yazma yle degildir. Bir tezi dogru yazma gekli genig lde kurumdan kuruma ve hatta aym kurumun ayni blmnde bile profesrden profesre degigir.
151

Birok ktphanenin en tozlu k1simlan blm tezlerinin yeraldig1 kisimdir. Kugkusuz bu tezlerde, birok faydali bilgi paralari bulunur. Fakat yzlerce sayfahk siradan yaz1 arasindan birka sayfalik faydah bilgiyi ayiklayacak zaman ve sabir kimde olabilir? Reid (41)geleneksel tezin, art1k amaca hizmet etmedigini syleyen pek ok kipiden biridir. Reid'in szleriyle: "Bir adaym doktora derecesi almak iin geleneksel tarzda genig bir tez yapmasi zorunlulugu terkedilmelidir. Bu tr geleneksel tez; her tablo, her grafik ve baanh veya bagarisiz tm deneysel iglemlerin yaz1h kay1tlarmin korunmasi gerektigi geklindeki yanh; iz]enimi desteklemektedir". Eger bir tez herhangi bir amaca hizmet ediyorsa, bu ama okur-yazarhgi belirlemek olabilir. Belki de niversiteler hep, bir doktora derecesinin cahil birine verilmig olmas1 durumunda imajlarmm ne olacag1m dgndler. Bylece, tez zorunlulugu ortaya 1kt1. Daha olumlu ifade edilirse, aday; olgunluga erigme, disiplin ve grenme agamalarmdan gemig olacaktir. 1kig yolu, tatmin edici bir tezdir. Avrupa niversitelerinde tezlerin ok daha ciddiye almdigmdan szetmek faydah olabilir. Bu tezler, adaym olgunluga ulagtigmi ve hem bilim yap1p hem de bilimi yazabildigini gstermek iin tasarlanmigtir. Byle tezler, y1llarca sren ahymalar ve birka temel yaymdan sonra, tezin kendisi de btn bunlan biraraya getiren tarama/ degerlendirme makalesi" olmak zere sunulmaktadir.
"bir

YAZIM N NERILER
Tez yazmada, kendi kurumunuzdakiler digmda birka kural daha vardir. zlenecek kurallar yoksa, blm ktphanesine gidin ve zellikle, blmnzn isim yapm1 ve kazan saglam1, nceki mezunlannm tezlerini inceleyin. Belki hepsinde ortak bir yn belirleme olanagi bulursunuz. Gemigte bagkalan iin iglemig olan yol, byk bir olasihkla gimdi sizin iin de igleyecektir. Genel olarak bir tez, tarama/degerlendirme makalesi tarzinda yazilmalidir. Amaci, sizi dereceye gtren ahymay1 degerlendirmektir. Ozgn verileriniz (dahance yayimlanmig veya yay1mlanmam1g) kugkusuz, btn gerekli deneysel aynnt11arla desteklenmig olarak tezin iine girmelidir. Birka blmn herbiri, ashnda aragt1rma makalesi (Girig, Malzeme ve
152

Yntemler, Sonular, Tartigma) izgisinde tasarlanabilir. Bununla beraber olarak yazilan tarama/degerlendirme genelde, paralar monografi makalesindeki gibi birbirine uymahdir. Baghklar konusunda dikkatli olun. Bir veya birka Sonular blm varsa, bunlar sizin sonulannizm bagkalarmmkilerle kang1m1 degil, sizin sizin kendi olmahdir. Eger bagkalarimn sonularmm, sonularruz sonulanmzla nasil uyumlu veya uyumsuz oldugunu gstermek iin bunlan vermek ihtiyacmi duyuyorsamz, bunu Tartigma blmnde yapmamz gerekir. Aksi takdirde karmaga dogar ve daha da kts, yayimlanmig ahymalardan veri almakla sulamrsimz. Dikkatlice hazirlanmly bir genel ierik ile baglayin ve ahymamzi bu noktadan itibaren yrtn. Bu ereve iinde tezinizde, kugkusuz kendi aragtirma sonulanmzi ok dikkatli ayrmtilarla vereceksiniz. Aynca, btn ilgili yaymlari taramak da gelenektir. Daha da tesi, tezde; makalelerinde olabilecegi gibi kisaltma yoktur. tarama/degerlendirme eski ogunlukla bir gelenek olarak, konunuzun gemigine dnmeniz istenir. kendi alanmizda gerekten iyi bir yaym taramas1 derleyebilir ve Bylece, aym zamanda, egitiminizin en degerli kism1 olabilecek bilim tarihi hakkmda birgeyler grenebilirsiniz.
"state-of-the-art"

Tezinizin Girig k1smma zel nem vermenizi iki nedenle neririm. Ilki, kendi yararimz iin zerinde ahytiginiz problemi niin ve nas11 setiginizi, nasil ele aldiginizi ve ahymamz s1rasinda neler grendiginizi netlegtirmeye ihtiyaciniz vardir. Tezin geri kalan kismi, Girig'ten sonra kolayca ve bir mantik sirasmda ilerlemelidir. kincisi, ilk izlenim nemli oldugu iin okuyucularm1z1 daha balang1ta bir karmaga bulutu iinde kaybetmek istemezsiniz.

TEZ NE ZAMAN YA7R JR


Tezinizi, bitmeden ok nce yazmaya baglamaniz akilhca olur. Ashnda, belli bir deney serisi veya ahymamzin nemli bir yn tamamlandiktan sonra, bunlar kafanizda hl tazeyken yazmamz gerekir. Her eyi son na kadar bekletirseniz, nemli ayrmt11ar1 unutmuy oldugunuzu farkedebilirsiniz. Daha da kts, iyi yazabilmek iin hi zamamniz olmadigim farkedebilirsiniz. nceden pek yazi yazmad1ysamz, ne kadar zor ve zaman ahci bir iy oldugunu grp gagiracaksimz. Tezi yazmak iin, olduka tam zaman aligarak, yaklagik 3 ay'a ihtiyaciniz vardir. Fakat, ne tam zamammz
153

olacaktir, ne de tez danigmammzm ve daktiloyu yazan kipinin her an hazir olacagmi varsayabilirsiniz. En az 6 ay ay1rmahsimz. Dogal olarak, aragtirma aligmanizm yayimlanabilen kisimlan, mmknse kurumdan aynlmadan nce makale olarak yazilmall ve gnderilmelidir. Kurumdan aynldiktan sonra bunu yapmak zor olacaktir ve her geen ay daha zorlaacaktir.

DISDNYA

ILE 1LK

ugragirlar.

Hatirlayin, teziniz sadece sizin isminizi tagir. Tezler, normal olarak yazann adma yayim hakkiyla kay1tlara geer. Sizin ilk verdiginiz izlenim ve belki iy olanaklan, tezin kalitesi ve temel dergilerde 1kan ilgili yaymlara bagh olabilir. Kisa ve z yazilmig uyumlu bir tez, sizi iyi bir baglang1a getirecektir. Agin gigirilmig, az bilgi ihtiva eden bir kitap kredi getirmez. yi tez yazarlan; ok fazla yazi, sikic1hk ve s1radan bilgiden kammak iin ok Tezin kisa zetini yazarken zellikle dikkatli olun. Birok kurumun

daha genig bilim topluluguna sunulur.

tezlerinin kisa zetleri, "Dissertation Abstracts" da yayimlamr ve bylece

Eger bu kitaba ilginiz gimdilik, nas11 tez yazilacag1 konusunda ise, Blm 20 yi ("Tarama/degerlendirme Makalesi Nasil Yazilir") dikkatlice neririm. okumamzi nk birok ynyle tez, gerekten bir tarama/degerlendirmemakalesidir.

154

Blm 24

Bir Makale Szl Olarak Nas11Sunulur?

szl bir sunug yazrh makaleden farkh bir ele ah; gerektirir. ve gster"in en nk olgun bir teknik konugma bile, ou zaman bykler iin olan biimidir.

zetolarak,

"anlat

Herbert B. Michaelson

000

MAKALENIN DZENLENMESI
Bir makaleyi szl anlatim iin dzenlemenin en iyi yolu (benim grgme gre), makale yazarken kullandigm1z ayni mantik sirasmda; yani, "Problem neydi?" ile baglayip. "zmnedir?" ile bitirme yolunda ilerlemektir. Bununla beraber, szl sunugun bir yaym olugturmad1gini ve bu nedenle farkh kurallarm igledigini hatirlamak nemlidir. En byk fark, deneylerin tekrarlanabilmesi iin, yay1mlanung makalenin deney ynteminin Oysaki szl sunugun, uykusuzlar iermesi gerektigidir. tmn toplantismda uyku getirme yolu gstermeniz istenmedike, btn deney ayrmt11arini iermesine ihtiya da gerek de yoktur. Aynca szl sunugta, yayinlara genig lde atif da istenmez. Sunuglarm yaz1h makaleler gibi dzenlenmesi gerektigi geklindeki hakkmda daha fazla birgey sylemem gerekmez. Bu konu Blm 21, "Konferans Raporlari Nas11Yaz1hr?" da anlatilmigt1.
nerimi kabul ederseniz,
"dzenleme"

155

MAKALENIN SUNULUSU
Szl sunuglarm ogu kisadir (birok toplantida 10 dak, smin iinde). Byle olunca, kuramsal ierik bile yazih makaleye gre azaltilmahdir. Ne kadar iyi dzenlenirse dzenlensin, abuk sunulan ok sayida fikir kafa karigtirir. En nemli noktaya veya sonulara bagh kahp, bunun zerinde durmamz gerekir. Btn diger dgncelerinizi sunmak iin vaktiniz olmayacaktir. Kugkusuz, daha uzun olan szl sunuglar vardir. Sempozyum sunuglar1 iin aynlan tipik sre 20 dakikadir. ok azi daha uzundur. Bir seminer normal olarak bir saattir. Aiktir ki, zamammz daha fazlaysa daha ok malzeme sunabilirsiniz. Fakat yle bile olsa, birka ana nokta ve konuyu dikkatlice sunarak yavag ilerlemelisiniz. Ozellikle baglang1ta hizli giderseniz, dinleyicileriniz izinizi kaybedecek; hayal kurmalar baglayacak ve mesajmiz kaybolacaktir.

SAYDAMLAR
Kk, formal olmayan toplantilarda egitli grsel aralar kullamlabilir. Tepegzler, hatta tahtalar bile verimli bir gekilde kullanilabilir. Bununla beraber, bir ok bilimsel toplantida 35 mm'lik saydamlar genel uygulama hline gelmigtir. Her bilim adamm1n, etkin saydam hazirlamay1 bilmesi gerekir. Fakat, hemen hemen her toplantidaki dinleyici sayisi, birogunun bunu bilmedigini hemen gstermektedir.

gtenemli olan birka nokta: lk olarak, saydamlar zel olarak ve szl sunugta kullamlmak zere haz1rlanmahdir. Dergi yay1m iin haz1rlanmig grafiklerden hazirlanan saydamlar, nadiren etkin olur ve hatta kolayca okunabilecek nitelikte bile degildir. Daktilo edilmig metinden veya basih dergi veya kitaptan hazirlanan saydamlar hemen hemen hibir zaman etkin olmaz. Hatirlanmahdir ki basih gsterilimler iin istenen boyutlarm tam aksi olarak saydamlar, yksek olmaktan ziyade genig olmalidir. 35-mm saydamlar, kare (dig ller 2x2 in veya 50x50 mm) olmasma karsm, geleneksel 35-mm kamera, 36.3 mm genigliginde ve 24.5 mm yksekliginde bir grnt alam verir. Ayrica, normal olarak perdelerin genigligi yksekliginden fazladir. Bu nedenle, ogunlukla yatay ynlendirilmig saydamlar tercih edilir.
156

profesyonel aralar yazi iin baski harfleri gibi (Letraset, Prestype, v.b.) hazirlanmahdir. Standart daktilo ile hazirlanan saydamlar kullanilarak hemen hibir zaman etkin degildir, harfler ok kktr (Genig byk harf yazan IBM orator, tatmin edici sonular verebilir). saydamlar iin toplanti odalarindaki igiklandirma, nadiren uygundur. Zithk bu nedenle nemlidir. En iyi saydamlar, mavi veya siyah zeminde beyaz harflerle elde edilir.

Ikinci olarak, saydamlar profesyoneller tarafmdan veya hi olmazsa

ncolarak,

Drdnc olarak, saydamlar kalabahk olmamahdir. Her saydamzel bir noktay1 gstermek, belki de birkaim zetlemek iin tasarlanmahdir. Eger bir saydam 4 saniyede anlagilamazsa, kt bir saydamdir. Beginci olarak, odaya dinleyicilerden nce gelin. Projektr, ilerleme mekanizmasmi, igiklan kontrol edin. Saydamlanmzm dogru ynde ve dogru sirada yerlegtirildiginden emin olun. Sirasiz ortaya ikan, ters veya net olmayan saydamlara hibir sebep de ihtiya da yoktur. Normal olarak, her saydam basit ve kolayca anla11an bir grnt sylediklerinizi tamamlamali, Saydam, grntdeyken vermelidir. asla dinleyiciye yazilanlari saydamda Ve tekrarlamamal1dir. bilmeyen bir gruba okumamalisimz. Byle yapmak, okuma-yazma hitabediyor olmadika dinleyiciye hakaret olacakt1r. Dgnceli bir ekilde tasarlanmig ve iyi haz1rlanm1 saydamlar bilimsel sunugun degerini nemli lde arttiracaktir. Kt saydamlar Cicero'yu da mahvederdi.

DINLEYlCILER
Bir makalenin bilimsel bir toplantida sunuluu iki ynldr. Bilimsel konferansta sunulmakta olan malzeme, o alanda mevcut en yeni bilgiler oldugu iin, hem konugmac1 hem de dinleyici belli zorluklari kabul anlatacaklarmi, etmelidir. Yukarida belirtildigi gibi, konugmacilar dinleyicinin anlayacagi ve anlatilan bilgiden grenecegi ekilde a1k ve etkin olarak sunmahdirlar. Hemen hemen kesin olarak, szl sunuglann dinleyicisi bilimsel yazi okuyucusundan ok daha egitlidir. Bu nedenle szl sunug, yaz1h makalede oldugundan daha genel dzeyde verilmelidir. Teknik ayrintilardan kamin.
157

olabilir.

Terimleri tammlaym. Zor kavramlar1 a1klaym. Biraz tekrar, ok yararh

Konugmacilar; ilgili, dikkatli bir dinleyici grubuna iyi kargihk verirler. Oysaki dinleyici grltc olur veya daha da kts, uyursa, iletigim hemen tamamen ortadan kalkar. Szl sunuun en iyi k1smi, soru ve cevap blmdr. Bu srede dinleyicilerin, grev olmasa da, konugmaci tarafmdan szedilmeyen konularda veya kisaca, konugmaci tarafmdan sunulanlara uyan veya aksi veri veya fikirleri ortaya koyan sorulari yneltme seenegi vardir. Bu sre, kendi yaptiklarmi sonsuz bir ayrmtiyla anlatma veya fke gsterme bunu (hepimiz grm olmamiza kargm) zamam degildir. Ayni fikirde olmayabilirsiniz, fakat uzlagilamaz olmaym. Kisaca, konugmacmm dinleyiciye kargi dgnceli ohna ve dinleyicinin de konugmac1ya kargi dgnceli olma grevi vardir.

etkin olmasi iin, dinleyicilerin de egitli sorumluluklari 11etigimin vardir. Bu, basit nezaketle baglar. Dinleyiciler sessiz ve dikkatli olmahdir.

158

Blm 25
Poster Nasil Haz1rlamr7
Bir gvercin gibi, bagmizin stnde olmadig; srece hayran olunacak birgey! Anonim

000 BOYUT VE SEKIL


poster sergileri, hem ulusal hem de uluslararasi . toplantilarda giderek daha olagan hle geldi (Posterler, bilim adamlarmm verilerini astiklan, deneylerini tammladiklan sergi panolandir). Toplantilara katihm arttika ve program komiteleri zerinde daha fazla makale sunma baskisi yogunlagt1ka, birgey degigmeliydi. Deneysel Biyolojide Amerikan Dernekleri Birligi'ninkiler gibi byk senelik toplantilar, mevcut toplanti odalanm tkenme noktasma getirdi. Ve aynca, yeterli say1datoplant1 odas1 olsa bile sonuta ortaya 1kan ok say1daki eg zamanh oturumlar, katilan bilim adamlanmn, meslektaglan tarafindan sunulmakta olan makaleleri izlemelerini zorlagtirdi ve hatta imknsiz hle getirdi.

Son yillarda

zorunda

olan sayimn ok stnde gnderilen, birok kisa zeti reddettiler. Sonra poster oturumlan geligtirildike, program komiteleri reddedilmiglere, syleyerek ahymalanm poster olarak sunmay1 dgnebileceklerini zamanlarda, posterler gerekten reddedilme sorununu hafifletebildiler. Ilk toplanti otelleri veya konferans merkezlerinin koridorlanna konulurdu. Hl birok yazar, zellikle ilk makalelerini sunmaya tegebbs eden doktora grencileri, ahymalanmn programdan tamamen 1kanlmasmdansa poster
159

lk bagta program komiteleri, toplanti odas1 kapasitesi iinde kalmak

oturumunda kabul edilmesinden memnundurlar. Ayrica gen bilim adamlan nesli, bilim fuan dneminden gelmigler ve bunu sevmiglerdi. Bugnlerde kugkusuz, poster oturumlari birok toplantmin kabul grmg ve anlamh paralandir. Byk toplantilar, poster sunuglan iin nemli yerler ayirirlar. Amerikan Mikrobiyoloji Dernegi'nin 1987 yillik toplantismda, 2500 kadar poster sunulmugtu. Hatta kk toplantilar bile birok kigi pimdi, baz1 malzemenin poster sunuglanni destekliyorlar. nk poster grafiklerinde, geleneksel 10 dakikahk szl sunug simrlarindan ok daha etkin sunulabilecegine inanmig durumdadir. Poster oturumlan birok toplantmm normal bir parasi hline geldike, poster hazirlama kurallan da daha sikilagti. Verilen alana ok sayida poster yerleptirilmek zorunda kalmdigmda, aiktir ki kurallar dikkatlice ortaya konmahdir. Aynca, posterler olaganlagt1ka toplanti brolan, yer ve diger gereleri temin etmeyi igleri hline getirdiler. Bilim adamlari bylece, yer tutan malzemeyi toplant1 yerine ta1makveya gndermekten kurtulabildiler. Sakm, toplanti dzenleyicileri tarafmdan belirtilen gerekleri greninciye kadar posteri hazirlamaym. Kugkusuz, masamn enini boyunu bilmelisiniz. Ayrica, sergilenecek malzemenin yerleptirilmesi iin gerekli, onaylanm1 yntemleri de bilmelisiniz. Yazilarm minimum boyutu ve sunuun sirasi belirli olabilir (ogu zaman soldan saga). Bu bilgiler, genellikle toplanti programlarinda verilir. D2ENLEME Grafikler ve basitlik ihtiyaci akilda tutulmasi gerekenler olmakla birlikte, normal olarak posterin dzenlenmesi IMRAD formatinda olmalidir. Girig, problemi kisa ve a1k olarak sunmahdir. Poster, tam baglang1ta amaci a1ka belirtmedike bagarih olmayacaktir. Yntemler blm ok kisa olacak, belki bir veya iki cmle kullamlan metodolojiyi tammlamaya yetecektir. Yazih makalenin ogu zaman en kisa blm olan Sonular, genellikle iyi tasarlanmig posterin ana kism1dir. Mevcut alanin byk bir kism1, Sonulari gstermek iin kullamlacaktir. Tartigma blm kisa olmahdir. Grdgm en iyi posterlerden bazilan Tartigma baghgim bile kullanmamigti. Onun yerine "Dgnceler" bagligi, en sagdaki panelde gzkyordu ve belki tek tek dgnceler, numarah kisa cmleler formundaydi. Literatr atiflan minimumda tutulmahdir.
160

H POSTER AZIRLAMA
Toplantmin programma uymak iin posterinizi numaralamahsiniz. olmahdir. okuzun olursa sergi Baghk kisa ve dikkat ekici (mmknse) masasma sigmayabilir. Baghk, en az 1,5 m mesafeden kolayca okunur olmalidir. Harflerin kahn ve siyah, boyutunun yaklagik 30 mm byklkte olmas1 gerekir. Yazarlarm isimleri biraz daha kk (belki 20 mm) olmahdir. Metin yazisi yaklagik 4 mm byklkte olabilir. Bu boyut IBM elektrikli daktiloda orator tipi yazi ile elde edilir. Transfer harfleri (Letraset), zellikle baghklar iin mkemmel bir seenektir. Tyi bir yol, baghk iin rulo kagidina transfer harflerini standart hesap toplama makinasmm yerlegtirmek olabilir. O zaman baghg1 rulo haline getirip antamza koyar ve toplantida poster panosuna yapigtirabilirsiniz. Poster iinde bol miktarda beyaz alan nemlidir. Rahatsiz edici karigikhk insanlari uzaklagtiracaktir. lk, ikinci v.b. bakilmasi dgnlenleri ok aik olarak belirtmeye ahym (birokkigi yine de tersten okuyacak olmasina kargin). Posterler, gelip geenleri acaba ilgi ekici mi diyerek kolayca aynntilar arpic111klar iermelidir. Eger ilgilenirlerse, ilgilendirecek daha aynntih bilgi hakkinda soru sormak iin zaman ok olacaktir. Aynca, ieren yazih metinler hazirlamak iyi fikirdir. Benzer ilgi alanlari olan meslektaglar tarafindan takdirle kargilanacaktir. Gerekten, bir poster karigik bir deneyin sonularim gstermek iin szl sunugtan daha iyi olabilir. Posterde, konuyu bilen izleyicilere nelerin olup bittigini ve isterlerse daha sonra aynntilan elde etmek gansmi vermek iin, arpiciliklari zincirleme olarak ve yeterince iyi dzenlemelisiniz. Szl sunug sadece, nceki blmde belirtildigi gibi tek bir sonu veya noktay1 anlamak iin daha iyidir. egitli Posterlerle ilgili gerekten gzel olan, kullamlabilecek gsterilimlerdir. Renk kullammmda hibir kisit (dergiyayinlannda oldugu gibi) yoktur. Her egitte fotograflar, grafikler, izimler, resimler, rntgenler, hatta karikatrler sunulabilir. Yegne smir, yazann yaraticihk yetenegidir. Birok mkemmel poster grdm. Baz1 bilim adamlan gerekten
nemli yaraticihga sahipler, A1k olarak, bu kipiler yaptiklan bilimle iftihar ediyorlar ve btn bunlari gzel bir biime sokmaktan memnunlar. Hatta

belirlenmig poster oturum saatlari sresince, ahymalan konusunda gerek bir heyecan duyan yazarlarin bu kipiler oldugunu farkettim.
161

Ayrica, birok kt poster de grdm. Birka1 kt tasarlanmigt1. Bunlarm byk bir kismi, yazar ok fazla gey gstermeye aligtijp iin ktyd. Daktilo edilmig ok byk bloklar, zellikle yazilar kkse okunamayacaktir. Kalabaliklar; basit, iyi gsterilimler ieren posterler etrafmda toplanacak, ok dolu, ok yaz1h posterler bir kenara birakilacaktir.

162

Blm 26 Ahlk, Haklar ve zinler


Bilim, zellikle drst kipileri semez ya da iine almaz. Onlar1 sadece, bir ortama koyar..... Btn bildigim, bilim aldatmanm dllendirilmedigi adamlan da vergi memurlarma veya eglerine, tipk1 herkes kadar ok veya az yalan syleyebilir. S. E. Luria

000 ZGNLN NEM


Her trl yaym yapmada, egitli yasal ve ahlk ilkeler gznne ahnmahdir. oguzaman birbiri ile ilgili olan ana hususlar, zgn1k ve sahiplik (yayimhakki) sorununu ierir. Bagka birinin fikrini alma veya yay1m hakkm1 bozma sulamalarmdan ka1nmak iin, eger bir bagkasinin ahymasi veya hatta bazen kendi ahymamz yeniden yay1mlanacaksa, belli bazi izinlerin ahnmas1 zorunludur. Bilimsel yaymlarda, sorunun ahlk yn daha da ne 1kar. nk bilimde zgnlgn, bagka sahalarda oldugundan daha derin bir anlamt vard1r. rnegin,kisa bir hikye ahlk ilkeleri bozmaksizm defalarca basilabilir. Oysa ki temel bir aragtirma makalesi, temel bir dergide sadece bir kez yayimlanabilir. ift yaym, eger uygun yayim hakki elde edilmigse yasal olabilir. Fakat evrensel olarak, bilim ahlki aismdan ok byk bir gnah olarak kabul edilir. "Ayni fikir veya verilerin egitli uluslararasi veya ulusal dergilerde tekrarh yayimi, bilimsel kisirhgi yansitir ve kipinin kendi reklmim yapmasi iin ahlk ortam olarak kabul edilen ortamm smrlmesi demektir. Kendi kendinin fikirlerini tekrarh kullanma, bilimsel tarafsizhk ve tevazu eksikligini gsterir" (14).
163

Her temel aragtirma dergisi, genellikle en bagtaki yaz1h amalar


kismmda veya "Yazarlara Direktifler" de belirtilen istekler erevesinde olmak zere zgnlk ister. Tipik olarak bu tr ifadeler apagidaki gibidir. "Bir makalenin (tarama/degerlendirmediginda) bir dergiye gnderilmesi normal olarak, daha nceden yayimlanmamig, bagka yerde yayimlanmak zere incelemede olmayan ve kabul edilirse, Ingilizce veya bagka bir dilde, editrlerin izni olmadan ayni gekilde bagka yerde yayrnlaumayacak olan, zgn aragtirma sonularim veya yeni fikirleri sunmasi demektir. ("Bilimsel Makalelerin Hazirlanmas1 zerine Genel Grgler", The Royal Society, London) "Editrlerin izni", makalenizin tmn veya nemli bir k1smim bagka bir dergide yeniden yayimlamak isterseniz, verilmeyecektir. Byle bir izin, herhangi bir gekilde elde edilmig olsa bile, ikinci derginin editr nceki yayimm farkmda ise yay1mlamay1 reddedecektir. Normal olarak, editrn izni (veyayayim hakki sahibi adma kim bu grevi yap1yorsa) sadece, eger yayim temel olmayan bir dergide yapilacaksa verilecektir. Aiktir ki, tablolar ve gsterilimler gibi makalenin bazi k1simlari, tarama/degerlendirme makalelerinde yayimlanabilir. Hatta, eger yaymm temel yaym olmama karakteri aiksa, makalenin tm yeniden yay1mlanabilir. Ornek olarak; bir kurumun "Collected Reprints" yaymmda, belli bir konunun "Selected Papers" yaymmda veya belli bir bilim adammm makalelerini toplayan "Festschrift" yayminda yeniden yayrna hemen daima izin verilir. Bununla beraber btn bu durumlarda, hem ahlk hem de yasal nedenlerle uygun izinler almmahdir.

YAYIM HAKKI SORUNLARI Bir bagkasimn allgmasmi yeniden yaylmlarken uygun izinler almmasinin yasal nedeni, yayim hakki yasasidir. Eger bir dergiye yayim hakki verilmisse (hemenhepsi yledir), yayimlanmig makalelerin yasal sahipligi, yayim hakkmi elinde tutan kipiye verilmig olur. Bu nedenle, yayim hakki almmig malzemeyi yeniden yayimlamak isterseniz, yayim hakkim elde tutan kipinin onayim veya bu hakki bozmaktan dolayi mahkemeye verilme riskini gze almalisimz. Yayimcilar yayim hakkm1; kendileri adma veya ahymalari dergilerde bulunan btn yazarlar adina, byle yayimlanmig ahymalarm izinsiz kullammmi nlemek iin yasal baz olugturmak amac1yla edinirler. Bylece
164

yay1m kurumu ve yazarlan; fikir alma, yayimlanan verilerin yanhy kullammi, reklm veya bagka amalar iin izinsiz baski ve diger muhtemel kt kullamma karg1 korunurlar. 1909 Yay1m Hakki Kararnamesi (A.B.D.) altmda, metnin bir dergiye s sunulmas1yla, yazarlarm dergiye (yay1mci)ahip olma hakki da tagidigi varsayihrdi. Derginin yay1mlanmasiyla uygun yayim hakki yazis1 yerinde olarak ve bunu takiben kopyalarin belirlenmesi ve yay1m hakki kayitlan iin gerekli demenin yapilmasi ile, o sayida bulunan btn makalelerin sahipligi etkin olarak yazarlardan ynyimc1ya geerdi. 1 Ocak 1978'te yrrlge giren, 1976 Yayim Hakki Kararnamesi (A.B.D.) bu durumun artik varsayilamayacag1m, yazih olmas1 gerektigini belirtmektedir. Yayim hakkinm yaz1h transferi olmamas1 durumunda, yay1mcimn sadece makaleyi dergide yay1mlama hakk10ldugu kabul edilir. O zaman yayimc1; kopya, fotokopi, mikrofilm retme veya bagkalarma bu hakki verme (veya bagkalanm yasal olarak nleme) hakkmdan yoksun olacaktir. Bu nedenle birok yayimci gimdi, dergiye katkida bulunan her yazarm yay1mc1ya yayim hakkim, metni gnderirken veya yayim iin kabul edildiginde devretmesini istemektedir. Bu ii yapmak iin yay1mci, "Yayim hakki devir formu" diye adlandinlan belgeyi her makale gnderen yazara gnderir. Sekil 11, Biyoloji Konsl Editrleri (15) tarafindan nerilen formu tanimlamaktadir. Yeni Yayim Haklan Kararnamesi'nin yazarlann ilgisini ekebilecek diger bir yn, fotokopi yapma ile ilgilidir. Yazarlar, bir taraftan makalelerinin yayginlagmasim grmek isterler, diger taraftan bunun dergiler B pahasina olmasim istemezler (umanz). u nedenle yeni yasa, aym zamanda izinsiz sistematik kopyalamaya kargi korurken, baz1 ktphane ve yayimc1yl egitsel kopyalamay1 (izin almaksizm ve yayim hakki demeksizin yapilan kullamm" olarak tammlayarak bu eligkili durumlan kopyalama) yansitmaktadir.
"makul

Dergi makalelerini kullanmak iin sistematik fotokopi yapanlann izin almasmi kolaylatirmak ve yayim hakki demelerini yayimciya gndermek iin, bir "Yaynn hakki Temizleme Merkezi" kuruldu. Bilimsel yayimcilarm her apta olanlarinm byk bir kismi merkeze katilmig durumdadir. Bu temizleme merkezi kullamci iin, nceden izin alma ihtiyac1 olmadan ve yayimcimn belirlenen yay1m hakki demesini merkeze yapmaya istekli
165

olmasi durumunda, istedigi kadar kopya yapma imknm1 saglar. Bylece olur.

kullanici, yzlerce degigik yaymin izin formunu bulmak ve sonra yayim hakkin1 demek gibi durumlarla kargilanmaktansa sadece bir yere muhatap

Copyright ransferform t
Date
,w.,,,...,.-ss-s-_s

Mr No AtWOMAlfNT f.4 COPY'dindT

.........

..

...

In cosidration anhe:paiire&m el the Atkle).uhe.. ne.aux anna ou e w+ all rigfPsntheArtkivolwkerworedrdninare,iadsdadestwerbrrrstwpts-w<awi :likW ig.tnogul:fig.;:ryty...t yn:44i, i<I fxWsisO, Of di in?idon tv;M My f(I(iyrt,(W (dtMlb ):Meral,- h:w v.
bydwic4Iyisghti.,1ws<thd.?-it*(5mwn

Autm wau<w:s tha bir<crx&orism is Mt er tid wk ask pubhctb.rwbr<r ir whs:4 tst iin rat., at.ct: in abWMT Oro. :Mi he ha.sAh powenn svar this goa, and ths the AttieW eteraim o mm>t ilbefous or Aberwhe ur.dur wtidt inadss Areright & privacyorwi*hi:nkky<anyptetykarydght. Ador wwaremat & Aemilieha o bee-spyevietiv poblhed and :hz if ir<danshem bem meemdy pubh#itd pelmiaWisi has twee eMainesi ksrm:ibliedd in fue Voicrd. 2:ad Aighet wi;bdi tW ofbe wmbs:ien rektumand tag fus ts :Wimwkh
m2Augfg.

kW

Grar<eg.intran,som::.aAe:i:k:stiermynykrenehi<ii<rmMadrsom::ykx=A:dwMvh the aprem um em Gid Diedi he is An AsRMr Gihor;W or nunte M O.au of eqdght be ghere
in

A$$10: w teimaoroyaltytwWhemonemyyngegion M s agnemmi


ym:I

for9:emyip:nme:: Amb w
s.

agreenwmand tax4frig(he

Anam ada e

acceplaW

ci a:t tens of pub &1pompdyist_.....

hy gn og aM ciati

tha

Armykut ku Ainkrdopiend adide we wtinere As ya :: Otwert:<sergnd hhat a enkt a

SW

by n Unked

GNeichkk:s d

of a:wngt:s c.st:td it ma M.

Gmema:e statesMGKA M n'

MM hM de A e MAyer d dw U 5

tikw

Where

,)te

N.dv.w3.$s*W:.ne

OMe

Sek.11.Biyoloji

hakki transfer formu

Editrleri Konsl tarafmdan nerilen yayun

166

Bilimsel ahlk ve Yayim Hakki Yasasi'nin her ikisi de temel neme haiz oldugundan, her bilim adami bunlara kargi son derece hassas olma11dir. Esas olarak bu, yay1m hakkim tagiyandan izin elde etmedike, bir metnin byk bir kismini, tablo ve gekilleri yeniden basmamamz gerektigi anlamina dergi gelir. Izin alm14 olsaniz bile byle yeniden basilmig malzemeyi hakki sahibi)" veya kitaptan izinle basilmigtir; yayim hakki (sene)(yay1m geklinde bir yazi ile damgalamamz nemlidir. Iki konudan (ahlk ve yayim hakki yasas1), ahlk daha nemlidir. ispat Yayim hakki yolsuzluklarmm a1ka bilinenlerinde bile etmek gtr. Bu nedenle, mahkemeye verilme korkusu gereklegmesinden daha nemlidir. Bununla beraber, kaynaklara uygun krediyi vermezseniz, bir bagkasmm ahymasimn kisa ifadeleri bile olsa meslek ahlk kurallari bozulur. Byle ahlk kural bozmalar, kt niyet olmasa bile meslektaglar arasmda adunzi gok kt etkileyebilir.
"gu "zararlari"

En basit gekliyle ortaya konursa, bilimsel yayimn gvenilirligini korumak her bilim adarnmn sorumlulugudur.

drstlk

ve

Bu arada; bir yapimci, paranin geri verilecegi geklinde bir garanti koymaya karar verir. Her rnn altmda gu ifade gzkmektedir. "Yetersiz bulunursa, para geri verilecektir". Bununla beraber yapimci bana, ahnan btn paralarm yeterli bulundugunu syledi.

167

Bllim 27 Dogra ve Yanh; Kullanum ingilizce'nin


Byk kelimelerden as1a korkmaym. Uzun kelimeler kk geyler ifade eder. Btn byk geylerin kk isimleri vardir; Yagam ve lm, Savag ve bang veya gafak, gn, gece, ayk, ev gibi. Kuk kelimeleri byk bir anlamla kullanmayr grenin. Yapmas1 zordur, fakat demek istediginizi anlatirlar. Ne diyeceginizi bilmiyorsamz byk kelimeler kullanm: Bunlar ekseriya kk insanlan aldatrr.

SSC BOOKNEWS, July 1981 000


BAS1T OLSUN Bu kitabm nceki blmlerinde, bilimsel makalede olabilecek veya olmasi gereken egitli blmlerin anahatlanm sundum. Belki, sadece bu anahatlarla, makale pek de kendi kendini olugturmayacakt1r. Ancak bu anahatlar, bu dzenleme gemasi izlenirse, yazma igleminin hi olmazsa daha kolay olacagina inamyorum. Kugkusuz, hl ngilizceyikullanmamz gerekir. Bazilanniz iin bu zor olabilir. zellikle anadiliniz ingilizce degilse. Fakat basit tutmayi grenirseniz, bu byk bir sorun olmaz. Aynca, Barnes'm, Communication Skills for the Foreign-Born Professional (10)kitabmdan yararlanabilirsiniz. Anadiliniz ngilizce olsa bile, okurlarmizm ogunun anadili ngilizce olmadig1 iin yine probleminiz olacaktir. Birok ynetici editrn grendigi gibi, basit ve aik cmlenin geffaf gzelligini takdir etmeyi grenin. Ancak o zaman, en ciddi gramatik problemlerdenka1nabilirsiniz.

169

AYRIK MASTARLAR, ASKIDA KALAN TAMLAMALAR VE DER SULAR mastarlar" gibi sorunlann zerinde pek Ancak bu durum aginya kamig olabilir. Bu konuda durmuyoruz. koleksiyonumdakilerden en iyisini; Kent Sehri cinayetinden sonra 25 grenci ve gretim yesini mahkm eden Byk Jri Raporunu reddeden Yarg1 Thomas'm kararim rnek verecegim. Yarg1 Thomas, Byk Jri Raporunun dikkate ahnmamas1 gerektigini, gyle anlatlyordu: would be unreasonable to expect or ask a prospective juror to honestly promise to completely disregard these findings and to treat the indictments not as proof yeni Jri'den, bu of guilt but only as an accusation of crime (oluacak bulgulan tamamen bir kenara b1rakmaya ve verilen hkm, suun ispati degil de sadece sulama gibi grmeye drste sz vermesini istemek veya beklemek mantiksiz olurdu)". Sadece bu cmleyle bence Yarg1 Thomas, Kent Sehri grencilerine atfedilen sutan ok daha byk bir su iglemektedir. bugnlerde, ogumuz
"it "aynk

Askida kalan bir veya u belirlemek her zaman kolay olmayabilir. Fakat, kelime diziligine (syntax) gereken dikkati "Syntax", cmle ve gstererek bu tr hatalardan kamabilirsiniz. cmlecikleri olugturan kelimelerin dzenlenig biimi demektir. Byle geylerden zevk ahyorsamz, bu iyi dzenlenmig askida kalan bir veya yanhy konmuy bir tamlamada hoglamlacak bir taraf yoktur demek degildir. Bir ynetici editrn iq gn, gu gekildeki bir paramn tadma vanlmadika tamamlanmig olmayacaktir. "Lying on top of the intestine, you will perhaps make out a small transparent thread (Bagirsagm zerine uzanarak, belki kk geffaf bir iplik olugturabilirsiniz)". (Dizilig olarak, bu cmle daha yanhg yapilamazdi. Cmlenin en bagmdaki kelime "Lying", en sondaki kelime tamlamaktadir).
"participle"

"participle"

"gerund"

"thread"i

Renk grntleriyle ilgili olanlanmz Journal of Bacteriology'ye sunulan bir metindeki yeni bir teknigi olduka ilgin bulabilirsiniz: "By filtering through Whatman no, 1 filter paper, Smith separated the components (Whatman no.1 filtre kag1dmdan geerek, Smith bilegenleri ay1rdi)". itfaiyesi dev1etten, istatiksel bilgi isteyen bir Hampshire (ingiltere) belge alrupti. Sorulardan biri, "How many people do you employ, broken down by sex?". tfaiye gefi, "None. Our problem here is booze (Hi. Bizim
170

buradaki problemimiz ok iki iilmesidir)" diye cevap vererek soruyu hemen, zorlanmadan, yazildigi gekliyle algilayarak cevaplamigt1. Eger bazilarimz, benim iki tekerlekli araba yanglarina olan ilgimi payla1yorsamz, 1970 Hambletonian yanglannm Timothy T. adh bir at tarafindan kazamldigmi hatirlayacaksimz. The Washington Post gazetesinin bu konuyla ilgili haberine gre Timothy T. ashnda ilgin bir gemige sahipti: "Timothy T.-sired by Ayres, the 1964 Hambletonian winner with John Simpson in the sulky-won the first heat going away". The Washington Post gazetesini gerekten severim. Bir sre nce "Antibiotic-Combination Drugs Used to Treat Colds Banned by FDA (FDA tarafmdan yasaklanan soguk alginhmda kullamlan karma antibiyotik ilalar)". Belki de bir sonraki FDA dzenlemesi btn soguk alginhklanm yasaklayacak ve virologlar bagka bir ahgma alam bulmak zorunda kalacaklardir. dzeltmeleri Ve, ok iyi bilindigi gibi The Washington Post kazanmiglardir. Onlann artistik ynlerine yapanlar egitli Pulitzer dlleri bir rnek apagidaki paradir (1 Kasim 1979 tarihli Washington Post ahnma):
'tan 'daki

"Suicide Forest" Toll 43 So Far This Year Reuter


FUJI-YOSHIDA, Japan, Oct. 31-The bodies of 43 suicides were recovered this year from the infamous "Forest of No Return" at the foot of Mount Fuji near here, police said
today. and

In the final search of found five bodies.

the year, police and

firemen combed the forest yesterday

At least 176 bodies have been recovered

from the area since 1975.

A novel published in 1960 in Japan June 7. A joke's a Edwards that same afternoon, covered from the area since 1975.

joke, but hey, cut called

Joyce Selcnik was not amued. She and later serialized on television glamorized the forest as a place for peaceful death, especially for persons thwarted in love.

Bir Kutphaneleri dgnerek yeni bir derleme tr nerebilirim. metin dzeltmigtim: "A large mass of gu cmleyi ieren bir literature has accumulated on the cell walls of staphylococci (Byk miktarda literatr staphylococci'nin hcre duvarlannda birikmigtir)". Yeni
zamanlar 171

bir metinden ahnan gu cmleye gre, ktphaneciler staphylococci'yi katologladiktan sonra bahja baglamak zorunda kalacaklar: "The resulting disease has been described in detail in salmon (Sonuta olugan hastahk, ayrmtih olarak somon bahimda tammlanmigtir)". Yayimlanmig bir kitap degerlendirmesi u cmleyi ieriyordu: This book includes discussion of shock and renal failure in separate chapters".
"

American Lung Association tarafmdan yay1mlanan bir haberdeki ilk paragraf gyle diyordu: 'Women seem to be smoking more but breathing less,' says Colin R. Woolf, M.D., Professor, Department of Medicine, University of Toronto. He presented evidence that women who smoke are likely to have pulmonary abnormalities and impaired lung function at the annual meeting of the American Lung Association ( Colin R. Woolf, M.D., Profesr, Toronto niversitesi, 'Kadmlar daha ok sigara iip daha az nefes ahyorlar gibi' dedi. American Lung Association'mn y11hk toplantismda sigara ien kadmlarm, akciger fonksiyonlarmm aksayacag1 konusu ile ilgili bulgular sundu)". ALA toplantisi gzel bir gehir olan Montreal'de yapilmasma ragmen, umar1m sigara ien kadmlar evde kahrlar.
"

Y YAZMANIN ON EMRI
1. Each pronoun should agree with their antecedent. 2. Just between you and I, case is important. 3. A preposition is a poor word to end a sentence with. (Incidentally, did you hear about the streetwalker who violated a grammatical rule? She unwittingly approached a plainclothesman, and her proposition ended with a sentence). 4. Verbs has to agree with their subject. 5. Don't use no double negatives. 6. Remember to never split an infinitive. 7. When dangling, don't use participles.

8. Join clauses good, like a conjunction should.


172

9. Don't write a run-on sentence it is difficult when you got to punctuate it so it makes sense when the
reader reads what you wrote. 10. About sentence fragments.

eviriNotu: Yukaridaki esprili ifadeler okurlann ngilizcedilini kullanirken dikkat anlam kaybi etmesi gereken, ift anlamli olma sorununa rnekler olugturmaktadir. eviride olmamasi iin oldugu gibi birakilmigtir.
Aslmda, ift negatif kullammi konusundaki dgncemi degigtirdim. Son Bagkanhk Seimi sirasmda, kuzey Illinois'deki byk misir tarlalanmn ortasmda yer alan dogdugum kasabay1 ziyaret ettim. Uzun seneler sonra oraya gitmig olarak, hl yerli insanlarm dilini anlayabildigime memnun olmugtum. Gerekte, ift negatifier konusundaki kurahn hibir gekilde farkmda olmamalarma ragmen, kullandiklan dilin istedikleri anlam1 tam olarak verdigini grnce ok ga1rd1m. Bir akgam, Farmer's Tavern diye adlandolan yerel bir barda, yammdaki taburede oturan bir adama iki bagkan adayinm eksiklikleriyle ile ilgili ciddi bir yorumda bulundum. Onun konuyla olan ilgisizligi gu aik ifadesiyle anlatildi: "Ain't nobody here knows nothin about politics (Burada hi ama hi kimse politika hakkmda hi bir gey bilmez)". Bu l negatifin keyfine vanrken, bann teki ucundaki ktmser bir mgteri elindeki biraya dertli bir gekilde bakti ve dedi ki: "Ain't nobody here knows nothin about nothin nohow (Burada hi ama hi kimse hi birgey hakkinda hi bir gey bilmez zaten)". Tuhaftir ki, bu drtl negatif, dogdugum kasabamn gimdiye kadar igittigim en iyi tammm1 veriyordu.

MECA21KONUMA
Mecazi kelimeler iin yukandaki kurallar yoksa da, benzetme ve mecazi anlamlan kullamrken dikkatli olmamzi neririm. Bilimsel yazimda burlan az kullamn. Kullamrsamz da, dikkat edin. Hepimiz kangik mecazi kelimeleri grmg, mecazla birlikte anlamm ne kadar kangtig1m farketmigizdir (Sunu anlamaya ahym: "A virgin forest is a place where the hand of man has never set foot (Bakir bir orman, insan elinin asla ayak basmadig1 bir yerdir)". Bu kendini yokeden mecaz" adim veriyorum. trde bir kullamma Koleksiyonumdakilerden en begendigim, degerli mikrobiyolog L. Joe birinin, hnerle haz1rladig1 bir ifadeydi. nerilerinden Berry'nin byk bir komite oyuyla reddedilmesinden sonra, Joe "Boy, I got shot down in flames
"kendi

173

before I ever got off the ground (Oh, daha yerden havalanamadan isabet ahp alevler iinde dgrldm)" demigti.

bayatlam1g ifadelere dikkat edin. Bunlar ekseriya mecazlard1r. rnegin, veya as a mouse (fare kadar rkek)". lgin ve sanatsal yazim, yeni benzetmeler ve mecazlann kullanimlyla olugur. S1kic1yazim, eskimig olanlarm kullanimmm sonucudur.
benzetmeler
"timid

ok bilinen,

KELIMELERIN YANLIS KULLANIMI


Kendi kendini geersiz kilan tekrarli kelimelere dikkat edin. Son gnlerde, birisinin novice (iyi yetigmig acemi)" olarak tammlandigmi duydum. Bir gazete makalesi juveniles (gen genler)" den bahsediyordu. Bir pul ve para dkkamnindaki tabelda replicas (hakikitaklidler)" yaz11m14t1. in the morning (Sabah, sabahin 7'sinde)" ifadesinden daha aptalca bir tane daha varsa, alternative"dir (Bir alternatif yagamiyorsa, alternatif o da degildir).
"well-seasoned "young "authentic "7.a.m "viable

Belli kelimeler, bilimsel yazimda binlerce defa yanhy kullamlmaktadir. En kt durumda olanlarm bir listesi ikanlsayd1, agagidakileri seerdim: amount (miktar). Bu kelimeyi, say1 kullan11mayan nesneleri (agrega ktlesini) ifadede kullanin. Birimler sz konusu ise say1 kullanm. "An amount of cash (bir miktar nakit para)" dogrudur. An amount of coins (bir miktar bozuk para)" yanhytir, and/or (ve/veya). Bu, binlerce yazar tarafmdan kullanilan fakat deneyimli sadece birka editr tarafindan kabul edilen zensiz bir yapidir. Bernstein (11)der ki, "Yasal ve ticar ngilizcedeullamm1 ne olursa olsun, k bu tr birlegtirme diger tr yazimlarda kaimlmasi gereken bir grsel ve zihinsel canavarliktir". Case (durum). u, jargon dilinde en olagan kelimedir. Daha iyi ve daha B kisa kullamm bunun yerini almahdir: this case=here (burada)"; most cases=usually all cases=always (daima)"; (ogunlukla), no case=never (asla)"demektir.
"in "in "in "in

h hata (herbir, er). Yaptigim her (every) iin bir dolara sahip olsaydim, ne kadar dolanm olurdu? Cevap bir dolardir. Yaptigim herbir (each)hata iin bir dolarim olsayd1, milyoner olurdum.
174

each-every

it (o).Bu olagan, faydah zamidn "Free information about VD. To get it, 555-7000 (VD hakkmda cretsiz bilgi. Onu almak iin, 555-7000'e call telefon edin)" yazisitida oldugu gibi neyin yerini aldigi a1k degilse problem olabilir. Sadece olarak kullamlmas1 gerekir. Baglaa ihtiya varsa kullanm. "Like I just said, this sentence should have started with As (Simdi syledigim gibi, bu cmle "As" ile baglamahydi)".
"preposition"

like (gibi). ogu zaman bagla olarak yanh kullamhr.

"as"

only (sadece).Birok cmle, sadece kelimesi, sadece bazen cmlede dogru yerlegtirildigi iin, sadece k1smen anlagilabilir. Su cmleye dikkat edin: "I hit him in the eye yesterday". "Only" kelimesi, cmlenin bagma, sonuna veya cmle iinde herhangi iki kelime arasma yerleptirilebilir. Fakat, sonutaki anlam farkhhklarma dikkat edin. quite (olduka). Bu kelime, bilimsel yazimda sikhkla kullamhr. Bir dahaki defa, herhangi bir metinde kelimeyi grdgnzde, 1karin ve in o1duka gereksiz oldugunu cmleyi tekrar okuyun. istisnasiz, farkedeceksiniz.
"quite"

demektir. ogu zaman yanhg olarak kullamhr. denmek istendiginde "Various (egitli)" belirli degigmeyen concentrations (egitli konsantrasyonlar)", konsantrasyonlardir. birbirinin yerini kullanilmazlar. "Which" which. "Which" ve kelimesi, cmlelerin geri kalan kismma bir cmle parasi ilve etmek iin kisitlayici olmaksizm uygun bir gekilde kullamhr. "That" ise, temel bir cmle paracig1 getirir. Suiki cmleyi inceleyin: "CetB mutants, which are tolerant to colicin E2, also have an altered........" "CetB mutants that are tolerant to colicin E2 also have an altered.....". Anlamda nemli bir fark olduguna dikkat edin. lk cmle, btn CetB mutantlarmm colicin'e colicin'e toleransh oldugunu; ikinci cmle ise bazi CetB mutantlarmin toleransh oldugunu belirtmektedir. Geici bir bagmt1 varsa, dogrudur. Aksi halde, daha iyi bir seimdir. "Nero fiddled while Rome burned (Roma yanarken Nero keman aldi)" olur. "Nero fiddled while I wrote a book on scientific writing (Ben bilimsel yazim zerine kitap yazarken, Nero keman aldi) olmaz. while
"whereas"

varying

K (degigen). elime

"changing"

"various

"that",

(......ken).

"while"

175

Kelimelerin yanhg kullammi, bazen, aydinlatici olmasa da eglendirici olabilir. Gk grltsnn arptig1hibir kimseyle tamsma zevkine ermemig olmama karym, (gkgrlts arpm1g)" kelimesinden her zaman hoIandim. Jimmy Durante, komedi stilini kelimelerin yanlig kullan11masmm yarattig1 mizah zerine kurmuytur. Hepimiz bundan hoglamnz, fakat bunlar anlami nadiren glendirirler. Konugmamza veya yaziniza arpici bir ifade vermek iin, bilerek bu yanhg kelime kullamm esprisinden faydalanabilirsiniz. Birok defa benim kullandigim klasik bir tanesi, "I am really nostalgic about the future (gelecek iin gerekten zlem iindeyim)".
"thunderstruck

Bu bana, dnyanm uzak bir lkesinden buraya gelmig bir doktora hakkmdaki hikayeyi hatirlatti. Yillarboyu zor ve israrli bir aligmanin sonucunda olugmuy mthig bir ingilizce kelime bilgisi vardi. Maalesef, dili konugmak iin ok az gansi olmugtu. Bu lkeye geliginden ok kisa bir sre sonra, okulun dekam, birka grenci ve gretim yesini gleden sonra ayina davet etmigti. Ogretim yelerinden bazilari hemen yeni yabanci grenci ile konugmaya bagladilar. lk sorulan sorulardan biri "Evli misiniz?" idi. grenci, "Oh, yes, I am most entrancingly married to one of most exquisite belles of my country, who will soon be arriving here in the United States, ending our temporary bifurcation dedi. Ogretim yeleri, birbirlerine soru soran bakiglar gnderdiler ve hemen bir sonraki soru geldi: "ocugunuzar mi?". grenci v dedi, Bir sre dgndkten sonra, cevabin geligtirilmesi gerektigine karar verdi ve "You see, my wife is inconceivable" dedi. Bunun zerine, soruyu soranlar glmseyiglerini saklayamad11ar ve grenci sosyal bir gaf yaptigmi farkederek, yeniden denemeye karar verdi. "Perhaps, I should have said that my wife is impregnable" dedi. Bu gekil ise aik bir kahkaha ile kargilagmca, grenci bir defa daha denedi: "I guess I should have said my wife is unbearable".
grencisi
"hay1r"

Btn ciddiyet bir tarafa, bilimsel yazimda ngilizcekullanimmm kullamm digmda) zel yorum gerektiren bir tarafi var midir?

(kt

BILIMSEL YAZIMDA ZAMANLAR Bilimsel makale yazmamn zel bir yn vardir ki ok aldatici olabilir. Bu zamanla ilgilidir ve dogru kullamm1 bilimsel ahlk'tan kaynaklandigi
176

iin nemlidir. Bilimsel bir makale temel bir dergide geerli bir gekilde yayimlandig1 zaman, bilgi hline gelir. Bu nedenle, nceden yay1mlanmig bir ahgmaya ne zaman atif yaparsamz; ahlk, bu ahymay1 sayg1 ile anmamzi gerektirir. Bunu, genig zaman kullanarak yaparsiniz. "Streptomycin, M. tuberculosis'in bymesini engeller (13)"demek dogrudur. Yani ne zaman yay1mlanmig aligmalari tartigir veya atif yaparsaniz genig zaman kullanmalisimz. Zira, yer almig bilgiye atif yapmaktasin1z. ahyman1z gemig zamanda olmahdir. Bu ahmamz, yayimlamncaya kadar, yerlegmig bilgi olarak kabul edilemez. Streptomyces herrenk'in, en iyi 37C'da bydgn belirlediyseniz, "S. herrenk en iyi 37C'da byd" demeniz gerekir. Muhtemelen sizin olan, nceki bir ahymaya atif yaplyorsamz, o zaman "S. herrenk en iyi 37C'da byr" demeniz dogru olur. kendi Simdiki Tipik bir makalede normal olarak, gemig ve genig zaman arasmda gidip geleceksiniz. Kisa zetin ogu, kendi sonu1armiza atif yaptigimz iin, gemig zamanda olmalldir. Benzer gekilde, Malzeme ve Yntemler ve Sonular blmleri; ne yaptiginiz1 ve ne buldugunuzu tammladigmiz iin olmahdir. te yandan, Girig'in hemen hepsi ve gemig zamanda bu Tartigma'nin ogu genig zamandadir. nk, blmler genellikle daha nce literatrde yeralmig bilgiler zerinde durur.
zerindeki

Streptomyces herrenk Varsaym ki, aragt1rmamz streptomycin'in etkisiyle ile ilgili olsun. Zaman seimi, apag1daki gibi degiebilir.

Kisa zet'te"Streptomycin'in egitli ortamlarda bytlen S. herrenk etkisi denendi. S. herrenk'in optik yogunluk aismdan llen bymesi, denenmig olan btn ortamlarda engellenmiyti. Engellenme en ok yksek pH dzeylerinde belirgindi" dersiniz.
zerine

Streptomyces bozus (13) Girig'te tipik cmleler "Streptomycin, retilen bir antibiyotiktir. Bu antibiyotik, Streptomyces'in (7, 14, tarafmdan 17) bazi alt-trlerinin bymesini engeller. Streptomycin' in, S. Herrenk zerinde etkisi bu ahymada anlat11maktadir" geklinde olabilir. Malzeme ve Yntemler blmnde, "Streptomycin'in, Trpticase soy agar (BBL) ve diger ortamlarda (Tablo 1) bytlen S. herrenk kar1smda byme sicakhk1ari ve pH dzeyleri kullamld1. etkisi denendi. egitli optik yogunluk (Klett birimi) cinsinden lld" demelisiniz. Byme,
177

Sonular'da, "S. herrenk'in bymesi, denenen btn ortamlarda engellendi. (Tablo 2) ve btn pH dzeylerinde (Tablo 3) streptomycin'le Maksimum engelleme pH 8.2'de olugtu; pH 7'nin altmda engelleme azaldi" denir. Tartigma'da, "S, henenk, streptomycin'e en fazla hassasiyeti pH 8.2'de gsterdi. Oysaki, S. renksiz iin en fazla hassasiyet pH 7.6 (13)idi. Diger streptomyces trleri, daha da dgk,,pH dzeyleri iin streptomycin'e kargi nemli hassasiyet gsterir (6, 9, 17) diyebilirsiniz. Kisaca, nceki yayimlanmig aligmalara atif yaparken genig zaman; gimdiki kendi ahymamza atif yaparken ise gemig zaman kullanmamz gerekir. Bu kurala kargi en temel istisna, sunug ve atfetme sirasmdadir. "Smith streptomycin'in S. renksiz'i engelledigini gsterdi demek dogrudur. (9), Aynca, "Tablo 4, streptomycin'in btn pH dzeylerinde S. herrenk'i engelledigini gsterir" demek de dogrudur. Diger bir istisna da, atif yapilanlar gemig zamanda olsa bile istatistik analizlerin ve hesap yazilmasi gerektigidir. Ornegin; "Erkeklerin sonularmm genig zamanda daha hizh bydgn gstermek zere, bu degerler aym yag grubundaki digilerinkinden nemli lde byktf'. Yine bir bagka istisna, genel bir ifade veya bilinen gereklerdir. Basit bir gekilde ifade edilirse, "Su ilve edildi ve havlular nemlendi; bu da yine suyun islak oldugunu kamtlar" diyebilirsiniz. Daha olagan bir gekilde, gu tr bir zaman degigimi yapmaya m ihtiyacimz olacaktir: "nemli iktarda tip IV procollagen izole edildi. Bu sonular, tip IV procollage Schwann hcresi ECM'nin en nemli elemam oldugu gsterir.
" 'in,

ETKEN VE EDILGEN YAPI KULLANIMI


yapisindan sz edelim. Her egit yazimda etken yapi, edilgen yapidan daha nettir Ye daha az kelime kullamr (Bu her zaman dogru degildir, dogru olsayd1 Onbirinci Emir: "Edilgen asla yapi kullamlmamahdir" olurdu). O zaman niin, bilim adamlari edilgen yapi kullanmakta israrhdirlar? Belki bu kt ahykanhk, herhangi bir nedenle ilk gahsi kullanmanm kibar olmayacagi gibi yanh; bir dgncenin sonucudur. Neticede bilim adami, tipik olarak net ve kisa bir gekilde diyecek yerde gibi bir ifade kullanmayi tercih eder.
"buldum" ".........bulundu"

Simdicmle

178

Ben burada, btn gen bilim adamlarindan, nceki bilim adamlan neslinin bu yapay kibarhgim reddetmelerini istiyorum. Cmlede, eylemi olsa bile ekinmeyin. Bir veya yapamn ismini vermekten, o Rigi buldum" deme aligkanhgim edinirseniz, "Lactate, S. aureus kez retildi" demek yerine, zamanla "S. aureus lactate retti" demek tarafmdan egilimi de gsterdiginizi farkedeceksiniz (Etken yapida 3 kelime, edilgen yapida 4 kelime olduguna dikkat edin).
"ben" "biz" "ben

bulundu" yerine buldu" diyerek Edilgen yapidan, kelimesiyle kargilagtinhrsa basit kainabilirsiniz. Ancak, kullammi; yapmacik, kelime sayisim arttirici ve net olmayan (hangi yazarlar?) bir yapidadir.
"biz" "yazarlar"

"..........

"yazarlar

YlLE TIRC1KELIMF.LRR
Bilimsel yazimda, yapmacik kelime ve ifadeler normal olarak yitirdi" gibi bir ifade ile kullamlmamahdir. lmn geregi, aci iyileptirilemez. Laboratuvar hayvanlan, sanki bilim adamlari din bir edilmez, ldrlrler. O kadar! CBE Style seromonideymigler gibi Manual (16) bu tr kullamm iin gzel bir rnek verir: "Nfusun bir kismi, una karigmig kurgundan dolay1 lmcl sonulara maruz kaldi". Manual, daha sonra cmleyi, nemli bir a1khk getirerek ve yapmac1k ifadeyi 1kararak dzeltir: "Bazi insanlar, kurgunla kirlenmig undan yap11an ekmegi sonular" ifadesini, bilimsel yeme sonucunda ld". Bu arada, grencilerine verdim. ogu, basit yazimda test sorusu olarak yksek lisans diyemediler. te yandan, bazi yaratici cevaplar ald1m. bir gekilde begendigim iki tanesi punlardi: "Kurgunu ikaramad1" ve "Bazilan zellikle ekmekteki kurgundan lmgt".
"yagamim "kurban" "lmcl "ld"

TEKIL VE OUL
Birinci gahis zamir kullamhyorsa, ihtiyaca gre hem tekil hem de ogul kullaumaym. Tek yazar tarafmdan formlarun kullamn. "Ben" yerine edici bir gekilde gretici havasi tagir. kullamm1, ok rahatsiz
"biz" "10

"biz"

Bilimsel makalelerde en ok yapilan hatalardan birisi, fiillerin tekil formu dogru olacagi yerde, ogul formunun kullanimidir. rnegin, g
179

tekil bir g was added" demeniz gerekir. nk miktar ilve edilmigtir. Sadece, l'er g ilve edilerek 10 g ilve edilmigse g were added" demek dogru olurdu.
"10

were added", degil,

"10

Tekil-ogul sorunu, isimler iin de geerlidir. Sorun bilimsel yaz1mda de biyolojide, kelimelerin ogu Latince veya Latince'den retildigi iin olduka yaygmdir. Bu kelimelerin ogu, hi olmazsa dikkatli yazarlar tarafmdan kullan11diklannda Latince'deki ogulu muhafaza ederler.
zellikle

Bu tr pek ok kelime (rnegin;data, media) popler konugmaya girmigtir ve Latince'deki ogul bitig olarak anlagilmamaktadir. Pek ok is" yapisim kullamr ve gerek tekil form olan kigi, ahykanlik olarak datum'u muhtemelen hi kullanmamigtir. Maalesef bu dikkatsiz kullanim bilim digmda o kadar olagan hle gelmigtir ki, bazi szlkler bile bunu hoggrmektedir. Webster's Ninth New Collegiate Dictionary, rnegin, is plentiful" ifadesini kabul edilebilir kullamma rnek olarak vermektedir. "Dikkatli yazar" (11),der ki "Data' mn sanki tekil isimmig gibi kullamm1 siradan bir dilbilgisi hatasidir".
"a" "data "data

Bu sorununa, taninmig mikrobiyolog ve The London Hospital Medical College'da akademisyen Sir Ashley Miles tarafindan, ASM News editr olarak bana pu yorum getirilmigti: (44:600,1978)
on Bacterial Motility. The motility of a bacteria is a phenomena especially in relation to the structure of a flagella and the effect on it of an antisera. No single explanatory data is available; no one criteria of proof is recognized; even the best media to use is unknown; and no survey of the various levels of scientific approach indicates any one strata, or the several stratae, from which answers may emerge. Flagellae are just as puzzling as the bacteriae which carry them.
receiving much attention,

"ogul"

A Memoranda

SIM SORUNLARI Bilimsel yazimda sikhkla kargilagilan diger bir sorun, soyut isimlerin kullanimmm sonucu olan kelime fazlallg1dir. Bu hastahk, isimleri fiile dngtrerek dzeltilir. "Hastalarin, incelenmesi gerekleptirildi" ifadesi, daha dogrudan bir ifade olan "Hastalari inceledim" gekline degigtirilmelidir. "Bilegenlerin ayrilmas1 tamamlandi", ayrildi" gekline; dngm elde edildi", dngtrld" gekline getirilebilir.
"bilegenler "denklemlerin "denklemler

180

ortaya ikar. Normal olarak byle bir kullammda sorun yoktur. Fakat zel s1fati, durumlara dikkat etmeniz gerekir. "Karaciger hastahgi" ("hepatic"" isminin yerini alabilse de) ifadesinde bir sorun yoktur. Problemli taraf, benim biyografimden bir cmleyle gsterilebilir: "When I was 10 years old, my parents sent me to a child psychiatrist. I went for a year and a half. The kid didn't help me at all (Ben 10 yagindayken, ailem beni ocuk psikiyatr'a gnderdi. Orayal.5 yll gittim. Ufakhm bana hi faydas1 olmadi)". Bir kere, "Good News for Home Sewers" baghg1yla bir iln (her zamanki The New York Times'da) grmgtm. Borulan temizleyen bir sivi m1 veya igne ve iplik hakkmda miydi hatirlamiyorum. (Hi ev diktiniz mi?).
"karaciger"

1simlerleilgili diger bir sorun da onlari s1fat olarak kullanma sonucu

Problem; isim y1gmlan sifat olarak kullamhp, zellikle de gerek sifat arada kaynarsa, daha da ktlegir. "Tissue culture response (Doku kltr tissue culture response (enfekteolmuy doku davranig1)" tuhaftir; enfekte olmadika). kltr davrampi)" hi anlagilmlyor (davramp
"infected

Ek 3, bilimsel yazimda ok grlen ve ogu zaman, yanh; yazilan, yanhy kullamlan baz1 kelime ve ifadelerin listesini vermektedir. Eger nceleri konugma ve yazmiz1 simgelemig olabilecek, bu tr ok belirgin yazim ve dilbilgisi hatalanm yapmaktan vazgeerseniz, dergi editrlerini ve belki ailenizi ve arkadaylanmzi etkileyebilirsiniz. SAYILAR

lk olarak, kural: Bir dijitli sayilar yaz1yla yazilmah, diger btn byk
deney" demelisiniz. sayilar rakamla gsterilmelidir. "U deney" veya ml" istisna: standart l birimlerinde her zaman rakam kullamn. Simdi, demelisiniz. istisnamn yegne istisnasi, cmleye rakamla ml." ve baglamamamz gerektigidir. Cmleyi yeniden yazmah veya rakami ve l c birimini yaz1yla yazmahsmiz. rnegin, mleniz Karigim A (3 ml) ilave mililitre kangun A ilve edildi" geklinde baglayabilir. edildi" veya "
"3
"13 "

"13

ACAYlPLIKLER Hibirgeye dayanmadan, ngilizcenin acayip bir dil oldugundan bahsedeyim. "Have" in gemig zamani ("had")in basit bir tekrarla participle" a dngtrlmesi ilgi ekici degil midir? He had had a serious ard arda sirahyarak dilbilgisi aismdan illness. Tuhaftir ki, 11 adet
"past "had"i

181

dogru cmle kurmak mmkndr. John ve Jim tarafmdan hazirlanan gretmenin reaksiyonunu tammlayacaksaniz gunu : "John, where Jim had had syleyebilirdiniz had had had", had" had had an unusual effect on the teacher". Tuhaf kelime aym gekilde arka arkaya, gu cmlede oldugu gibi s1ralanabilir: "He said, in speaking of the word that that that that student referred to was not that that that other student referred to".
devlere,
"had", "had "had "that", "that", "that" "that"

Ard arda siralanmig ler ve ler noktalama igaretlerinin gcn gstermektedir. Bir bagka gsteri olarak, arkadaylanmzla denemeyi dgnebileceginiz kk bir dilbilgisi oyununu anlatayim. Gruptaki her bir kipiye bir kgit verin ve qu yedi kelimelik cmleye noktalama igaretleri koymalarmi isteyin: "Woman without her man is a savage". Siradan ve erkeklik taraftar1 birisi hemen, cmlede hibir noktalama igaretine gerek olmadigini syleyecektir ve. haklidir. Bu kipiler arasmda cmleye dengeleyici virgller koyacak bir ka titiz kigi olabilir: "Woman without her man, is a savage". Dilbilgisi ynnden bu da dogrudur. Ancak bir feminist dan soura izgi; den sonra virgl ve nadiren bir erkek, koyacaktir. O zaman "Woman-without her, man is a savage".
"woman" "her"

"had"

"that"

sonulari olabilecegini hepimizin anlamas1 gerekir. Stereotipik bilimsel yazim, bilimsel degildir. Cinsiyet ayrim1 yapan trde ifadeden nasil kamilacagini gstermek iin olduka iyi kitaplar (6,33) yay1mland1. Bilinli olarak iyi huylar geligtirmeye aligirsak, ne yazdigimizm daha ok farkma vanriz. sona erdireyim. Anlam ne zaman pencereden 1kar giderse, genellikle sorumluluk, kelimelerin yanh siralanmasindadir. Bazen, yanhg s1ralama sadece komiktir ve anlam kaybolmaz. lnlardan ahnan gu iki ifadeye bakimz: "For sale, fine German Shepherd dog, obedient, well trained, will eat anything, very fond of children (Sat1hk, Alman gepard Kpek, itaatkr, iyi egitilmig, hergeyi yer, ocuklara bay1hr)". "For sale, fine grand piano, by a lady, with three legs (Satthk, byk piyano, ayakh, sahibi tarafindan)". Bilimsel literatrdeki binlerce benzeri olan, gu cmleye bakmiz: "Thymic humoral factor (THF) is a single heat-stable poly peptide isolated from calf thymus composed of 31 amino acids with molecular weight of molecular weight of 3.200", mantiksal 3.200". ift n takih ifade olarak, ndeki ismini tamlayarak amino asitlerin 3.200 molekl
"with "acids"

Gerekten, dilde cinsiyet ayrimmm

"vahgi"

zninizle, yine bagladigim yer olan kelimelerin siralanmaslyla, yazimi

182

thymus"un uzakhk molekl agirhmm 3.200 olmasidir. En mantiksizi (cmledeki nedeniyle), THF'in 3.200 molekl ag1rligma sahip olmasi olurdu ve gerekten de yazarm sylemek istedigi budur. Ingilizce'yi etkin kullanmayi grenme konusuna ilgi duyuyorsamz, Strunk ve White'in The Elements of Style' im (46) okumahsmiz. "Elemanlar", kisaca (78 sayfada!) ve a1k bir gekilde verilmektedir. Bir eyler yazan herhangi bir kigi bu meghur kk kitabi okuyup kullanmahdir.
agirhg1 oldugu anlamim veriyor. Daha az mantikhsi

belki,

"calf

183

Blm 28 Jargon'dan Uzak Durmak


Kisa bir kelimenin amaca hizmet ettigi yerde, as1a uzun bir kelime eden profesrlerin oldugunu kullanmazdim. Bu 1kede, damarlarr biliyorum. Diger cerrahlar sadece diker ve bu da pekl kanamay1 durdurur.
"ligate"

Oliver Wendell Holmes, Sr.

000 JARGONUN TANIMI


Szlk tammma gre (rnegin, Webster's Ninth New Collegiate karigik, anlams1z dil, acayip, Dictionary), jargonun tamm1 vardir: yabanci grnml veya ilkel dil (2)teknik terminoloji veya zel bir grubun dolayh, uzun ya da igin karakteristik ad1 (3) gizemli ve ogunlukla kelimelerle ortaya 1kan, nemli hissi veren dil".
"(1)

Mmknse, her tip jargondan da uzak durmahdir. lk ve nc tammlarda anlat11an kullammdan her zaman kaimlmahdir. kinci tanim ("teknikterminoloji"), bilimsel yazimda kaimlmasi ok daha zor olandir. Fakat igini iyi bilen yazarlar, teknik terminolojinin tamtihp aiklamasi yapildiktan sonra kullamlabilecegini grenmislerdir. Belli ki, teknik egitim almig okuyucular iin yazmaktasm1z. Dolayisiyla, sadece ahyilamn digmdaki teknik terimlerin a1klanmasma ihtiya vardir. AIZDA YUVARLAMA VE DER GNAHLAR Yazara zorluk yaratan ve en basta gelen gereksiz kelime kullammi jargondur. Agiri hallerde bu sendrom, tek heceli kelimelerin tamamen bir kenara birakilmasi geklinde ortaya 1kar. ngilizce'denrnekler verilirse, bu
185

ile ifade etmezler, Asla kullanmaz, veya kullanirlar. Bunlar gibi, yerine yerine against", much"yerine gibi. Arada bir, bazilan kelimesi kullamrlar. Fakat ogu, agent" kullanmak iin can atarlar. harflik gzel bir ifade olan this point in time"yerine kim kullanmak ister? (!)
"do"kullanmaz,
"perfonn"kullanirlar.

"terminate" "first"

olan yazarlar, hibirgeyi asla kullamrlar. Asla yerine degil, kuHamrlar. Asla kullamrlar. "Make" yerine yerine yerine yerine to",
"initiate" "initial";
"last" "after" "subsequent

egilimde

"use"

"utilize"

"start"

"end"

"finalize"

"fabricate"

"ultimate",

"before"

"prior",

"prohibit"

"militate

"enough"yerine

"sufficient",

"too

"plethora"

"drug"

"chemotherapeutic

"now"kelimesini

"at

Stuart Chase (17),hidroklorik asidin kapah su borularmi amak iin kullamlabilecegini Standartlar Brosu'na yazan bir muslukunun hikyesini anlatir. Bro, cevap olarak "Hidroklorik asidin istenen etkiyi gsterecegi tartigmasiz dogrudur. Fakat, klorin artiklan metalik aksamla uyumsuzdur" der. Musluku cevap olarak Bro'ya, nerisinin kabul edilmesinden oldugunu yazar. Bro, bir yaz1yla tekrar cevap verir: "Hidroklorik memnun asidin olugturdugu zehirli artiklarm retiminden sorumluluk alamay1z ve bagka bir yntem kullanmanizi neririz" der. Musluku tekrar, Bro'nun kendisiyle hemfikir olduguna memnuniyetini bildirir. Nihayet Bro, muslukuya cevap olarak gyle der: "Hidroklorik asit kullanma! Borulari yiyip bitirir." Bilim adammi muslukuya benzetmeli miyiz, yoksa bilim adami daha yksek dzeydedir? Su "Doctor of Philosophy" derecesi ile bilim adami mi biraz felsefe bilmeli midir? "Muslukuluk mtevazi bir ugrag oldugu iin bu isteki mkemmellige sayg1 duymayan ve yksek dzeyde bir ugrag oldugu iin felsefede dgk standardi hog gren toplum, ne iyi bir muslukuluga ne de iyi bir felsefeye sahip olacaktir. Ne borular ne de teoriler su tutacaktir" diyen John W. Gardner'la aym dgncedeyim (Science News, p. 137, 2 Mart 1974). Aarson'un (1) ifade geklini de begenirim: "Bilim uzmanlarinm jargonu, politik retorik ve brokratik konugmada ag1zda yuvarlama gibidir: duyumu kt, anlagilmasi zor ve tasanmi uyumsuz! Bunlari kullananlar; nemli hissi veren fakat havada kalan kelimeleri, basit ve a1k anlami olanlara tercih ettikleri iin byle yaparlar". Jargon ile ilgili sorun, bunun sadece bir uzmanhk grubu iinde yer olmalidir. Bu nedenle her bilimsel makalenin evrensel bir dille yazilmasi gerekir.
alanlar iin anlam taglyan zel bir dil olugundadir. Bilim evrensel
186

Belki Theodore Roosevelt'in, 5 Ocak 1919'da New York'taki bir Amerikan Festivali'nde okunan mektubunda yer alan apagidaki cmleyi kurarken, milliyetilik amac1 vard1. Fakat dgncesi tam anlamiyla bilimsel yaz1ma uygun: "Bizim burada, sadece bir tek dile ihtiyacirmz vardir. O da biz ingilizcedili. nk halkimizi, degigik diller konugan insanlarm birarada oldugu yerde yagayanlar olarak degil; eritme potasindan ikm14 birer Amerikah olarak grmek istiyoruz".

adam1m11,jargondan uzak durmas1 gerektigi kanisindayim. Sadece bazen degil, her zaman uzak durun. Kugkusuz, zaman zaman zel terminoloji kullanmak zorunda kalabilirsiniz. Eger bu terminoloji, o konudaki grenciler ve uygulamac1lar tarafmdan hemen anlagilabiliyorsa, hi bir problem yoktur. Eger terminoloji, muhtemel okuyucu kitlesinin herhangi bir blm tarafmdan hemen tanmmiyorsa, (i) daha basit terminoloji kullanmah veya (ii) kullandigimz sizin Kisaca, tam anlamiyla jargonu dikkatlice tammlamahsmiz. allymalariniza benzer ahyma yapan bir dzine kisi iin yazmamahsimz. sizinkilerle kismen ilgili olan, fakat ahymalarimzm belli bir ahymalan k1smim bilmek isteyen veya bunlara ihtiya duyabilecek olan yzlerce kigi iin yazmahsmiz.
.

Bilim tapinagimn, degigik diller konuyan insanlarm biraraya gelerek yaadigi yer olmamas1 gerektigine kuvvetle inandigim iin, her bilim

ILKFLER
Bu kitab1n btn okurlarimn ustalagmas1 gereken birka nemli kavram apagida verilmigtir. Fakat, bu kavramlar tipik bilimsel jargonla ifade edilmektedir. Biraz gayretle, bu cmleleri basit ingilizceyeevirebilirsiniz: 1.) 2.) 3.) As a case in point, other authorities have proposed that slumbering canines are best left in a recumbent position. It has been posited that a high degree of curiosity proved lethal to a feline. There is a large body of experimental evidence which clearly indicates that members of the genus Mus tend to engage in recreational activity while the feline is remote from the locale. From tirne immemorial, it has been known that the ingestion of an (i.e.,the pome fruit of any tree of the genus Malus said
"apple"

4.)

187

kuit being usually round in shape and red, yellow, or greenish in color) on a diurnal basis will with absolute cenainty keep a primary member of the health care establishment absent from one's local environment. 5.) Even with the most sophisticated experimental protocol, it is exceedingly unlikely that you can instill in a superannuated canine the capacity to perfonn novel of legerdemain. A sedimentary conglomerate in motion down a declivity gains no addition of mossy material The resultant experimental data indicate that there is no utility in belaboring a deceased equine.

6.)
.)

BROKRAST D1LI
Maalesef birok bilimsel yazim, jargonunilk ve nc tammina uyar. oguzaman da bilim adamlari, Meyer (34) tarafmdan anlat11an brokrat masal kabramam Henry B. Quill gibi yazmaktadir: "Quill, devletin ana dilinde ustalik kazanmigt1. Fiilleri karmagaya sokar, zneleri kapatir ve hergeyi dgnceleri, az geligmigligi iinde gizlerdi. nemsiz zenli ifadeler vererek rer, igler ve ssler; yine bilineni sylerdi. Genellegtirmeyi yaygm bir vadide sel sulari gibi yayardi. Hergeye,
"modifier"larm
"aspects",

"feasibilities",

"alternatives",

"effectuations",

"analyzations",

"maximizations",

"implementations",

"contraindications"

"appurtenances"serperdi.

ve En iyi gekliyle, tam bir duraganlik olugur ve bazen

bu, sayfalarca srerdi". Bazi jargon veya brokrasi dili, aik ve basit kelimelerden olugur. Fakat bu kelimeler neredeyse bitmez tkenmez gekilde ard arda dizildiginde, anlamlari hemen ortaya ikamaz. Agagidaki, agalari korumak iin yazilan nemli bir devlet ynetmeligini inceleyin. (Code of Federal Regulations, Title 36, Paragraph 50.10) Bu yazi Washington'daki mill parklara ve Plnlama Komisyonu dinlenme alanlarma asilmigti:

188

TREES, SHRUBS, PLANTS GRASS AND OTHER VEGETATON (a) Genera11njury. No person shall prune,
chop, saw, chip, pick, move, sever, climb, molest,
cut, cany away, pull up, dig, fell, bore,

take, break, deface, destroy, set fire to, barn, scorch, carve, paint, mark, or in any manner interfere with, tamper, mutilate, misuse, disturb or damage any tree, shrub, plant, grass, flower, or part thereof, nor shall any person pennit any chemical, whether solid, fluid or gaseous to seep, drip, drain or be emptied, sprayed, dusted or injected upon, about or into any tree, shrub, plant, grass, flower or part thereof except when specifica11y authorized by competent authority; nor sha11 any person build fires or station or use any tar kettle, heater, road roller or other engine within an area
covered

by this partin such a manner that the vapor, fumes or heat therefrom may injure any

tree or other vegetation.

Bitkilerle oynamaym). (EVR:


Jargon, mutlaka zel kelimelerin kullanilmas1 demek degildir. Iki kelime seenegi ile kargilagtigmda jargon seven bir kipi, her zaman uzun olam seer. Bu kigi; kisa, basit ifadeleri uzun kelimeler zincirine evirmekten gerekten zevk ahr. Ve ogu zaman, uzun kelimeler veya uzun kelime this point dizileri, basit ifadeler kadar a1k degildir. Herkese soruyorum, dan daha anlamh olabilir? "If" ile in time" nasil olur da, basit kelime anlatilmak istenen, onun yerine the event that" gibi havah bir ifade koyularak nasil daha iyi olabilir?
"at
"now"

"in

ZEL DURUMLAR
kelimesidir. "A Belki, hepsinin iinde en kt kullanilan kelime of flu" da bir problem yoktur. Fakat of canned goods" veya case case kullamm1mn % 99'u jargondur. % 99 ok yksek bir oran diye dgnrseniz kendiniz inceleyin. Benim verdigim oran yksek olsa bile, in ok kullamldigmi sylemeye yeter.
"a
"case" "interface"

"case"

"case"

Her zaman, gereksiz kullanildigm1 dgndgm diger bir kelime de edebildikleri dir. Bildigim kadanyla, insanlann yegne zaman pgtkleri zamandir.
"interface"

Bazen, kullamldigi iin degil kullamlmadig1 iin problem yaratan diger bir kelime de tir. Weiss (49)tarafmdan igaret edildigi gibi yazarlar,
"about"

189

aik ve basit kullanmaya pek istekli degildirler. Onun yerine, daha ok kelimeli ve daha az a1k olanlari kullamrlar. rnegin,
approximately

"about"

pursuant to
re

in connection with in reference to in relation to in the matter of in the range of in the vicinty of more or less on the order of on the subject of

reference regarding relative to


relating

to the subject matter of

respecting

with regard to with respect to


within the ballpark of

Ek 4 de, "Uzak Durulacak Kelimeler ve Ifadeler" den birkaim yazdim. Bakmaya deger benzer bir liste, O'Connor ve Woodford (39) tarafmdan yay1mlanmigt1. Bu kelime veya ifadelerden herhangi birini, arada bir kullanmak tamamen yersiz olmayabilir. Fakat tekrarh kullamrsamz, jargon kullanmig olursunuz Ve okurlarmiz sikmt1 eker. "Savrukluk, Amerikan yazimmm hastaligidir. Biz; gereksiz kelimelerde, anlams1z jargonda, magrur sslemelerde, yuvarlak yapilarda bogulmuy bir toplumuz"

(52).
Belki yeni kelime retmenin ingilizcede en siradan yolu, jargoncularm, isimleri fiile evirme huyudur. Klasik bir rnek, bir metinde gyle gzkyordu: "One risks exposure when swimming in ponds or streams near which cattle have been pasturized". Kopya editr, gibi bir kelime olmadigim bilerek, bunu diye evirmigti. (Bunda bir yanh; gremiyorum. St pastrize edebiliyorsamz, orijinal vericiyi de pastrize edebilirsiniz).
"pasturized" "pasteurized"

Kugkusuz, bilim adamlari kendi meralarinda (pastures) zmandirlar. u Fakat ogu zaman, okuyucuya bilmek istediginden veya ihtiya duydugundan daha fazla gey syleyerek; jargon tr, kitaba bagh ve faydasiz ifadeler iinde bogulurlar. Ingilizromanci, George Eliot der ki: "Syleyecek
190

hibirgeyi olmadigl iin, bu geregi kelimelerle dile getirmekten kaman kigi kutsanmig kipidir". Bulutlu bir gnde, uzun bir seyahatten sonra yavaa alalmakta olan iki olduklari maceraperest baloncuyu hatirladim. Agaglya bakarken nerede hakkmda en ufak bir fikirleri yoktu. Tesadfen nl bir bilimsel aragtirma zerinde srkleniyorlard1. Baloncu, yol topraklarmin enstitsnn kenarinda yryen birisini grdgnde seslendi: "Hey, neredeyiz?" Adam yukar1 bakti, durumu anlamaya aligt1 ve birka dakika sonra "Bir balondasimz" dedi. Baloncu digerine dnd, "Eminimki bu bir bilim adami" dedi. Digeri "Neden"? diye sordu. Arkadagi cevap verdi, "Cevab1 kesinlikle dogru ve tamamen yararsiz".
-

191

Blm 29 K1saltmalar Nas11ve Ne Zaman Kn11ambr?


okfazla
kisaltma kullanan yazarlarm engellenmesi gerekir. Maeve O'Connor

000 GENEL ILKELER


Deneyimli editrlerin ogu, kisaltmalardan hi hoglanmazlar. Bazi editrler, standart l birimleri ve uluslararasi sistem (SI) igaretleri gibi haricinde hi kisaltma btn dergilerce izin verilen kisaltmalar ederler. Ayrica birok dergi, tammi yapilmaksizm, kullamlmamasmi tercih et al., i.e. ve e.g." gibi standart kisaltmalara da izin verir. Kendi yaz11arimzda, kisaltmalari en az say1da tutmamz akillica olur. Editr, makalenize daha iyi gzle bakacak ve okurlar da size mtegekkir kalacaklardir. Bu noktada daha fazla sze ihtiya olmamas1 gerekir. nk, kisaltmalarla de tanimsiz ve zlemeyen kendiniz kugkusuz bilmecelerle kargilagtigimz zaman ne kargilagmigsimzdir. Sadece, bu tr kadar camnizin sikildigim hatirlaym. Ve gimdi benimle birlikte, bir daha hibir zaman bilimsel literatr tammsiz kisaltmalarla kirletmeyeceginize sz verin. K1saltmalan kullanmada "Nas11?" sorusu kolaydir, nk dergilerin ogu aym sistemi kullamr. Bir kisaltma kullanmay1 plnladigmiz zaman; ilk olarak kelime veya terimi, soura da izleyen gekilde parantez iinde, kisaltmasmi sunun. Bir makalenin Girig blmnn ilk cmlesi gyle plasmidler, olabilir: "Bakteriyel otonom olarak normal boyuttaki DNA deoxyribonucleic acid (DNA) molekllerini kopyaladiklanndan, Ve kontrolu iin gelecek vaadeden modellerdir". kopyalama
"etc.,

193

Kisaltmalari kullanmada "Ne zaman"? sorusu ok daha zordur. Birka genel kural yararli olabilir. baghmda asla kisaltma kullanmaym. ok az sayida dergi, baghkta kisaltma kullammina izin verir. Bunlann kullamm1, dizinleme ve zetleme servisleri tarafmdan hi tegvik edilmez. Kisaltma, eger standart bir kisaltma degilse, literatr bulma servisi iin zor ve zm imknsiz bir problem olur. Kisaltma standart bile olsa, endeksleme ve bagka sorunlar ortaya ikar. Onemli bir diger problem de, kabul edilmig k1saltmalarin degigme egilimi gstermesidir. Bugnn kisaltmalari birka y11 sonra taninmayabilir. Council of Biology Editors Style Manual'm egitli baskilannda siralandig1 gibi belli kisaltmalarm karg11agt1nlmas1bu noktay1 ortaya 1karmaktadir. Terminolojinin kendisi degigtigi zaman dramatik degigiklikler olur. Bugnn grencileri, "DPN" ("diphosphopyridine nucleotide" iin kullamlan) kisaltmasmda, ismin kendisi adenine dinucleotide" olarak degigtigi iin ve bunun da kisaltilmigi "NAD" geklinde oldugu iin zorlukla kar11aabilirlerdi.
"nicotinamide

lk olarak,

makalenin

Kisaltmalar, Kisa zet'tehibir zaman kullamlmamalidir. Sadece, ayni uzun isim birok defa kullan111rsa kisaltma dgnlebilir. Kisaltma kullamrsamz, Kisa zet'teilk belirdigi yerde tanimlamahsmiz. Kisa zet'in, makalenizin ikacagi dergiyi tarayan zetleme yaymmda tek bagma yer alacagm1 hatirlaym. Metnin kendisinde kisaltmalar kullamlabilir. Bunlar, makaleyi kisaltarak baski masraflarmi azaltma amacma hizmet ederler. Daha da nemlisi, iyi kullanildiginda okayucuya yardimci olurlar. Su anda kelimesini yazarken, ocuklarimin bana bazen "FIP" (Fairly Important Person= Kismen Onemli Kii) dedikleri akhma geldi. Benim daha VIP (Very Important Person= okOnemli Kigi) dzeyine gelmedigimi biliyorlardi.
"nemli"

IYI UYGULAMA
Metnin ilk msveddesini yazarken btn terimleri aik olarak yazmak iyi bir yntemdir. Sonra, metnin kisaltmaya aday tekrarlanan uzun kelimeleri veya ifadelerinin olup olmadigmi inceleyin. Makalede sadece birka defa kullan11an bir terimi kisaltmaym. Eger terim makul say1da tekrarlamyorsa- 3 veya 6 kez diyelim- ve bu terim iin standart bir kisaltma varsa kisaltmayi kullanm (Bazi dergiler, bazi standart kisaltmalarm ilk geiginde tammi yapilmaksizm kullamlmasma izin verirler). Eger hibir standart kisaltma
194

yoksa, terim ok sik kullamlmadika veya ok uzun ve gerekten kisaltma bir zorunluluk olacak kadar karigik olmadika, kendiniz yeni k1saltmalar
retmeyin.

kullanarak veya veya ifade kullanarak kisaltmadan kamabilirsiniz. bir

ogu zaman,

eger yerinde ise uygun bir zamir


"ila", "enzim" "asit"

"kisitlaylci",

(o,

onlar, onlan) gibi yerine geen

Genellikle, kisaltmalan metinde ilk ortaya 1ktigmda birer birer sunmahsm1z. Bagka bir yol olarak, Girig veya Malzeme ve Yntemler'de baghgi ile) ayn bir paragraf geklinde ("Kullamlan Kisaltmalar" koyabilirsiniz. Bu son yntem (bazi dergilerde zorunludur), eger ilgili rnegin organik kimyasallar grubu, isimleri kisalt11m14formda kullamlacaksa zellikle faydahdir.
"reagent"lar,

BIRMLER L
birlikte kullamldig1 zaman kisaltihr. (Tekil ve ogul iin aym kisaltma kullamldig1 zaman, l birimleri kullamlir). Fakat sayi olmaksizm kisaltilmaz. "zgl aktivite, saatte miligram protein bagina katilan mikrogram adenosine triphosphate" olarak ifade edilir.

lbirimleri, sayisal degerleriyle rnegin, mg ilve edildi" dersiniz


"4

Diyagonalin dikkatsiz kullammi karmaa yaratir. Bu problem, yogunlugu belirlemede sikhkla ortaya 1kar. mg/ml sodyum slfid ilve anlam1yla bagma sodyum slfid" (kelime edildi" derseniz, anlam1 nedir? bagina reaksiyon kangimi m1?" demek eviri) mi demektir? Yoksa istendigini dgnebilir miyiz? "Ortamm mililitresi bagma 4 mg sodyum slfid ilve edildi" demek ok daha a1ktir.
"4 "ml "ml

7RL SORUNLAR

Kisaltmalarla ilgili sika karg11a11anbir problem veya M.S. degree" mi demeliyiz? M.S degree" mi yoksa kullammidir. kullammi, sesli harfle baglayan Sessiz harfle baglayan kelimelerde kullammi geklinde olan eski kurah hatirlaym. Bilimde kelimelerde sadece olagan kisaltmalan, yani okuyucunun kafasmda kelime agngtirma ihtiyac1 duyurmayanlar1 kullanmamz gerektigi iin uygun"a" veya seimi kisaltilan kelimenin ilk harfine degil kisaltmanm ilk harfinin sesine Master of Science degree" demek dogru bagh olmalidir. Bylece,
"a "an
"a" "an"

"a"

"an"

"an"

"a

195

"em

olmasma kargm, M.S. degree" demek yanhytir. nk okuyucu, "M.S." i es" olarak okur ve dogra kullanim M.S. degree" dir.
"an

"a

Biyolojide, organizmalarin genel isimlerinin ilk kullammdan sonra kisaltilmas1 gelenektir. ilk kullammda, "Streptomyces griseus" diye yazabilirsiniz. Daha sonra ise bu, s.griseus olarak kullanilabilir. Bununla beraber, varsayalimki hem Streptomyces hem de Staphylococcus'la ilgili bir makale yaz1yorsunuz. O zaman bu kelimeleri hep tam olarak yazmalisimz. Aksi takdirde okuyucular, hangi kisaltmasimn neye kary1 geldigini karigtirabilirler.
"s"

SI

BIRIMTRR

EK 5, btn SI (System International) birimleri ile kullamlan n takilari vermektedir. SI birimleri ve simgeleri ve bazi tretilmig SI birimleri, bilim dilinin bir parasi olmugtur. Bu modern metrik sistem, btn fen grencileri tarafmdan grenilmelidir. CBE Style Manual (16)ve Huth's Medical Style and Format (27)daha fazla bilgi iin iyi kaynaklardir. Kisaca, SI birimleri birim simfim kapsar: ana birimler, tamamlaylci birimler ve tretilmig birimler. SI sisteminin temelini olugturan yedi ana birim; metre, kilogram, saniye, amper, kelvin, mole ve candela'dir. Bu yedi ana birime ilveten, dzlem ailar iin, siras1yla, iki adet tamamlayic1 birim vardir: radyan ve steradyan. Tretilmig birimler, ana birimler ve tamamlayici birimler cinsinden cebrik olarak ifade edilenlerdir. Bazi tretilmig SI birimleri iin zel ad Ye simgeler vardir. (SI birimleri ve Amerikan Standartlar Brosu ve onu izleyen Amerikan Kimya Birligi ve diger yayimcilar israrla geleneksel Amerikan yazim tarz1 Ve korumaktadirlar.)
"metre" "litre"dir. "meter" "liter"i

DER KISALTMALAR EK 6, gimdi standart olarak kabul edilen k1saltmalar iin bir liste CBE vermektedir.ogu, Style Manual (16)veya The ACS Style Guide (24) dan almmigtir. Gerektiginde bu kisaltmalari kullanm. Digerlerinden kamin. Kullandiklarimzi sunarken, hanedandan birisini sunarcasma dikkatli olmahs1mz.

196

Blm 30 Kigisel Bir

zet
Robert Burns

Belki bir garkr, belki bir vaaz olabilir!

O0 0
Bilimsel kitap ve dergilerle 30 yih ayan bir sredir yakmdan iligki iindeyim. Bu deneyim, iime bu konuda birka bilgelik tohumu yerlegtirmi olabilir. Mutlaka, bazilan olduka kuvvetli olan nyargilar da vermigtir. Benim iime yerlegmig olan her ne ise, hepsi gimdi size arit1hp damla damla zet ya da sunulacaktir. Bu felsefi ahymanm bunlardan hibiri mi oldugunu belirlemeyi size, yani okurlara b1rakiyorum.
"garki"m1, "vaaz"m1,

Seneler boyunca, egitli bilimsel laboratuvarlari pek ok kez ziyaret etme f1rsati buldum. Hemen daima, laboratuvarlann kendilerinden veya ierdikleri ara ve donammm kalitesinden etkilendim, bazen gakmhga ugradun. Grnge gre bu laboratuvarlarda, insan en yeni ve en iyi (ve en pahah) donamm ve malzemelerin kullamldigma inanabilirdi. Aym dnemlerde, aym laboratuvarlarm binlerce rnn grdum. rnlerin(bilimselmakaleler) bazilan, retimlerine giden masraf ve kaliteyi gerekten yansitiyordu. Fakat ogu yle degildi. Burada kaliteyi ve emegi yansitmayan ogunluk hakkmda konugmak istiyorum. Kendime birok defalar sordugum gibi, size de soruyorum. Niin, pek ok bilim adami, laboratuvarda ok parlak igler yapabilecek yetenekleri varken, birinci smif dzeyindeki bir kompozisyon dersinde bile bagarisiz not alacak yazilar yazarlar? Size soruyorum, niin bazi bilim adamlan $40.000a centrifuge" cihazml ister ve bu cihazla elde edilen mlolsa bile en yeni
"ultra

197

sonulari veren uygun bir grafik izdirmek iin bir grafikiye $20 demeyi Bunlarm benzeri, daha bir dzine soru akhma geliyor. Maalesef ben cevaplan bilmiyorum ve bakalarmm bildiginden de kugku duyuyorum.
reddederler?

Belki hi cevabi yoktur. Eger yoksa, bu bana biraz felsefe yapma verir (Kitapta bu sayfalara geldiyseniz, daha birka paragraf iin kahramanca devam edebilirsiniz).
zgrlg

Eger bilgiyi yagadigimiz ev olarak dgnrsek, bilimsel bilgi, evi nasil inga edecegimizi bize anlatacakt1r. Fakat evi gzel yapabilmek iin artistik bilgiye, evdeki hayati anlayabilme ve takdir edebilmek iin ise insan bilgiye ihtiyacimiz vardir. Eger bilimsel makaleyi, bilimsel aratirmamn en yksek noktasi olarak dgnrsek, ki yledir; aba gsterdiginiz takdirde onu, daha gzel ve daha anlag1hr yapabilirsiniz. Bunu, bilimsel bilgilerinizi biraz sanat biraz da insan bilimlerle zenginlegtirerek gerekleptirebilirsiniz. yi yazilmig bir bilimsel makale, evet, lyi yetigmig bir bilim adammm rndr. Gerekten iyi bir makale yazabilen bilim adami, ayni zamanda da kltrl bir insandir. Fen bilimleri grencileri, sadece fen bilimleri aligmalariyla yetinmemelidir. Fen bilimleri, eger bagka bilgilerle birlikte iglenirse daha anlam11 olacaktir. nasil yazi yazilacagini grenmelidir. nk bilim, yazill ifade gerektirir. Derin bilgiye fen bilimlerinde deger verilir. Fakat maalesef bu, ogunlukla uzun cmleler, kelimeler veya nadir ifadeler ve karmagayla egit gibi grlmektedir. Yazmay1 grenmek iin okumalisimz. yi yazmay1 grenmek iin, iyi yazilmig eserleri okumaniz gerekir. Evet kendi meslek dergilerinizi okuyun, fakat aynca gerek edebiyat da okuyun.
grenciler zellikle

Simdipek ok niversite bilimsel yazim iin dersler koyuyor. Bunu yapmayanlar kendilerinden utanmahdirlar.
Benim bu kitapta syledigim gudur: Bilimsel aragtirma, sonular1 yayimlanmadika tamamlanm14 olmaz. Bu nedenle bilimsel makale, aragtirma srecinin temel bir kismidir. Bu nedenle anlagilabilir bir makale, aragtirmanm kendisi kadar nemlidir. Makaledeki kelimeler laboratuvardaki malzemeler kadar dikkatle tartilmahdir. Bu nedenle, bilim adami kelimeleri nasil kullanacagmi bilmelidir. Bilim adaminm egitimi, yaym yapma yetenegi elde edilene kadar tamamlanmig degildir.
198

AMIN

K@ES
-

dert etmedim. rnegin, yaslanmay1 zellikle Bugne kadar doktorlarimm giderek gen olmalarim farketmeme karym, bu genlerle Bir basedebilecegimi varsaydim. Fakat son zamanlarda, "Amniocentesis Ebeveyn Seimi" zerine bir video kaseti reklmi grdm. Kaset, conjunction with a team of prenatal experts= dogum ncesi (!) uzmanlarm igbirligi ile" haz1rlanmigt1. Otuz ylh agkm bir sredir, aresizce, herhangi bir konuda uzman olmak iin aba veren ben, imdi bazi kipilerin bu konuma dogmadan nce geldiklerini gryorum. Bu haksizhk!
"in

199

'

EK 1 Baz1 Dergilerin Baglildanmn Kisaltrnalaria


Kelime
Abstracts Academy Acta Advances Agricultural American Anales Analytical Anatomical Annalen Annales Annals Annual Anthropological Antibiotic Antimicrobial Applied Arbeiten Archiv K1sallma Abstr. Acad. Kisaltmasiz Adv. Agric. Am. An. Anal. Anat. Ann. Ann. Ann. Annu. Anthropol. Antibiot. Antimicrob. Appl. Arb. Arch.

Kelime
Botanisches Botany British Bulletin Bureau Canadian

K1sallma
Bot. Bot. Br.

Bull.
Bur.

Cardiology
Cell Cellular

Can. Cardiol.
Noabbrev.

Central
Chemical Chemie Chemistry Chemotherapy Chimie Clinical Commonwealth Comptes

Cell. Cent.
Chem.

Chem.
Chem.

Chemother.
Chim.

Clin.
Commw.

Conference

C. Conf.

a Bu kisaltmalar birok dergide noktasiz yaz1hr.


201

Kelime Archives Archivio Association Astronomical Atomic Australian Bacteriological Bacteriology

Kasallma
Arch. Arch. Assoc. Astron. At. Aust. Bacteriol. Bacteriol. Bakteriol. Ber. Biochem. Biochim. Biol. Biol. Bot. Entomol. Environ. Ergeb. Ethnol. Eur. Kisaltmasiz Exp. Kisaltmasiz Fed. Fed. Kisaltmasiz Fish.

Kelime
Contributions Current Dairy Dental Developmental Diseases Drug Ecology Economics Edition Electric

Kisaltma
Contrib.

Curr.
No abbrev. Dent. Dev. Dis. No abbrev. Ecol. Econ. Ed. Electr. Electr.

Bakteriologie
Berichte Biochemical Biochimica Biological Biologie Botanical Entomological Environmental Ergebnisse Ethnology European Excerpta Experimental Fauna Federal Federation Fish Fisheries Flora Folia
202

Electrical
Engineering Entomologia Entomologica Morphology National Natural, Nature Neurology Nuclear Nutrition Obstetrical Official Organic Paleontology Pathology Pharmacology Philosophical Physical

Eng.
Entomol. Entomol. Morphol. Natl. Nat. Neurol. Nucl. Nutr. Obstet. Off. Org. Paleontol. Pathol. Pharmacol. Philos. Phys.

Kisaltmasiz
Kisaltmasiz

Kelime Food Forest Forschung Fortschritte Freshwater Gazette General Genetics Geographical Geological Geologische Gesellschaft Helvetica History Immunity Immunology Industrial Institute Internal International Jahrbuch Jahresberichte Japan,Japanese Journal Laboratory Magazine

Krsallma
Kisaltmasiz For. Forsch. Fortschr. Kisaltmasiz Gaz. Gen Genet. Geogr. Geol. Geol. Ges. Helv. Hist. Immun. Immunol. Ind. Inst. Intern. Int. Jahrb. Jahresber. Jpn. J. Lab. Mag.

Kelime
Physik

Kisakma Phys. Physiol. Pollut. Proc. Psychol. Publ.

Physiology
Pollution Proceedings Psychological Publications

Quarterly
Rendus Report Research Review Revue, Revista Rivista Royal Scandinavian Science Scientific Series Service Society Special Station Studies Surgery Survey Symposia

Q.
R. Rep. Res. Rev. Rev. Riv. R. Scand. Sci. Sci. Ser. Serv. Soc. Spec. Stn. Stud. Surg. Surv. Symp.

203

Material Mathematics Mechanical Medical Medicine Methods Microbiological Microbiologiy Monographs Monthly Untersuchung Urological Verhandlungen Veterinary Virology Vitamin

Matr.

Symposium Systematic Technical Technik Technology Therapeutics Transactions Tropical

Symp. Syst. Tech. Tech. Technol. Ther. Trans. Trop. U.S. Univ. Wiss. Z.

Math.
Mech. Med. Med. Kisaltmasiz Microbiol. Microbiol. Monogr. Mon.

United States University


Wissenschaftliche Zeitschrift Zentralblatt Zoologie Zoology

Unters.
Urol. Verh. Vet. Virol. Vitam.

ZentralbL
Zool. ZooL

204

EK 2 Tablo Baghklarinda Tammlammakmzm Kullamlabilen K1saltmalar (7)*


Terim
Amount Approximately Average

Kisaltma
amt

Terim
Specific gravity Standard deviation Standard error Standard error of the mean Temperature Versus Volume

Kisaltma
sp gr

approx
avg

SD SE SEM temp
vs

Concentration Diameter Experiment


Height Month Number

conen diam expt ht mo no. prepn sp act

vol
wk wt

Week
Weight Year

Preparation
Specific activity

yr

Listelenen kelimelere ilveten, l birimlerinin kisaltmalarrun kullanilmasina izin verilir.

tamrnlanmakstzin

205

EK 3 Stil ve Yazunda
YanIrp
acetyl-glucosamine acid fast bacteria acid fushsin acridin orange acriflavin aesculin airborn air-flow ampoul
analagous

okYapilan Hatalar
Dogra
acetylg1ucosamine acid-fast bacteria acid fuchsine acridine orange acriflavine esculin airborne airflow ampoule analogous analyze bacteriostatic bakers' yeast base line (n.), base-line bimonthly

analize bacteristatic baker's yeast baseline bi-monthly

(adj.)

bio-assay
biurette blendor blood sugar bromcresol blue by-pass byproduct can not catabolic
chloracetic clearcut

bioassay biuret
blender blood glucose bromocreso1 blue bypass by-product cannot catabolite repression
chloroacetic clear-cut

repression

207

Yanhy
colicine coverslip coworker cross over
crossover

Dogra
colicin cover slip co-worker

(n.) (v.)

darkfield data is desoxydessicator dialise disc Ehrlenmeyer flask electronmicrograph electrophorese eukaryote fermenter (apparatus) fermentor (organism) ferridoxin flourite fluorescent antibody technique fungous (n.) fungus (adj.) gelatine germ-free glucose-6-phosphate glycerin glyco11ate gonnorhea
.

crossover cross over dark field data are deoxydesiccator dialyze disk Erlenmeyer flask electron micrograph subject to electrophoresis eucaryote fermentor

fermenter ferredoxin fluorite fluorescent-antibody technique


fungus fungous gelatin germfree glucose 6-phosphate glycerol glycolate gonorrhea gram-negative Gram stain gyratory half-life hapten He1 a cells Help-2 cells herpesvirus hydrolyze hydrolysate immunofluorescence techniques India ink

Gram-negative
gram stain gyrotory halflife haptene Hela cells Hep-2-cells herpes virus hydrolize hydrolyzate immunofluorescent india ink

techniques

208

Yanhy
indol innocula iodimetric ion exchange resin isocitritase keiselgubr large concentration less data leucocyte little data low quantity
mediums

Dogru
indole inocu1a iodometric ion-exchange resin isocitratase kieselguhr high concentration fewer data leukocyte few data small quantity
media

melenin merthiolate
microphotograph

mid-point
moeity

melanin Merthiolate photomicrograph midpoint


moiety

much data
new-born

many data
newborn

occurrance over-all papergram paraffine Petri dish phenolsulfophthalein phosphorous (n.) phosphorus (adj.) pipet planchette plexiglass post-mortem prokaryote pyocine pyrex
radio-active

occurrence overall paper chromatogram paraffin petri dish pheno1sulfonephthalein phosphorus phosphorous

pipette planchet Plexiglas


postmortem procaryote pyocin Pyrex
radioactive

regime
re-inoculate

regimen
reinoculate

saltwater sea water selfinoculate


semi-complete

salt water
seawater

self-inoculate semicomplete

209

Yanfry
shelflife

Dogru
shelf life side arm low concentration sporeforming stationary-phase culture stepwise

sidearm
small concentration

spore-forming stationary phase culture step-wise students' T test sub-inhibitory T2 phage technic teflon thiamin thioglycollate thyroxin
transfered

Student's t test
subinhibitory

T2 phage
technique

transfering transferrable trichloracetic acid tris-(hydroxymethyl)amino-methane trypticase tryptophane


ultra-sound

Teflon thiamine thioglycolate thyroxine transferred transferring transferable trichloroacetic acid


tris(hydroxymethyl)aminomethane

un-tested urinary infection varying amounts of cloudiness varying concentrations

Trypticase tryptophan ultrasound untested urinary tract infection varying cloudiness


various concentrations mg/ml) (5,10,15 water bath

(5,10,15mg/ml)
waterbath wave length

wavelength

X-ray X ray

(n.)
(adj.)

X ray
X-ray
zero hour

zero-hour

210

EK 4 Uzak Durulacak Kelimeler ve


Jargon
a considerable amount of a considerable number of a majority of a number of a small number of absolutely essential accounted for by the fact adjacent to along the lines of an example of this is the fact that an order of magnitude faster are of the same opinion as a consequence of as a matter of fact as is the case as of this date as to at a rapid rate at an early date . at an earlier date at some future time

fadeler

Tercih Edilen Kullamm


much many most
many

a few essential because near like for example 10 times faster agree because in fact (veyakullanmaym) as happens

today
about
rapidly

(veyakullanmaym)

soon previously later

211

Jargon
at the conclusion of at the present time at this point in time based on the fact that by means of causal factor completely full consensus of opinion considerable amount of definitely proved despite the fact that due to the fact that during the course of during the time that elucidate . enclosedherewith end result entirely eliminate eventuate

Tercih Edilen Kullantm after now now because by, with cause full consensus much proved although

because
during, while
while

explain enclosed result eliminate happen


make

fabricate
fatal outcome fewer in number finalize first of all following for the purpose of for the reason that from the point of view of future plans give an account of give rise to has been engaged in a study of has the capability of have the appearance of
212

death fewer end first after for since, because for plans describe cause has studied can look like

Jargon having regard to impact (v.) important essentials in a number of cases in a position to in a satisfactory manner in a very real sense in almost all instances in case in close proximity to in connection with in many cases in my opinion it is not an unjustifiable assumption that in order to in relation to in respect to in some cases in terms of in the absence of in the event that in the not-too-distant future in the possession of in view of the fact that inasmuch as incline to the view initiate is defined as it has been reported by Smith it has long been known that it is apparent that it is believed that it is clear that

Tercih Edilen Kullarum


about affect
essentials

some can, may satisfactorily in a sense (veyakullanmaym) nearly always if close, near about, concerning often I think

to toward,to
about sometimes about without if soon has, have because, since for, as think begin, start is Smith reported (Kaynaga bakma zahmetine katlanmadim) apparently I think clearly
213

Jargon
it is clear that much additional work will be required before a complete understanding it is doubtful that it is evident that a produced b it is generally believed it is my undertanding that it is of interest to note that it is often the case that it is suggested that it is worth pointing out in this context that it may be that it may, however, be noted that it should be noted that it was observed in the course of the experiments that join together lacked the ability to large in size let me make one thing perfectly clear majority of make reference to militate against needless to say
new initiatives

Tercih Edilen Kullamm


Anlamadim

possibly a produced b many think I understand that (Kullanmaym) often I think note that I think but note that(veya kullanmaym) we observed

join
couldn't large (Kreme iglemi baghyor!) most refer to prohibit (Kullanmaym ve izleyen hergeyi de atm) initiatives useful importance old think that daily because for

of great theoretical and practial of long standing of the opinion that on a daily basis on accountof on behalf of
214

Iargon on no occasion on the basis of on the grounds that on the part of our attention has been called to the fact that owing to the fact that perform place a major emphasis on pooled together presents a picture similar to prior to protein determinations were performed quantify quite a large quantity of quite unique rather interesting red in color referred to as relative to resultant effect

Tercih Edilen Kullanan


never by since, because by, among, for we belatedly discovered since, because do stress pooled
resembles

before proteins were determined


measure

senous ensis smaller in size


so as to subject matter subsequent to sufficient take into consideration terminate the great majority of the opinion is advanced that the predominate number of the question as to whether the reason is because

much unique interesting red called about result crisis smaller

to subject
after
enough

consider
end

most I think most whether because


215

Jargon
the vast majorty of there is reason to believe this result would seem to indicate through the use of to the fullest possible extent ultimate unanimity of opinion until such time
utilize very unique was of the opinion that ways and means we have insufficient knowledge

Tercih Edifen Kullamm


most

I think this result indicates by, with fully last agreement until use unique believed ways, means (ikisibirlikte degil) we don't know we thank why? to about (veyakullanmaym) concerning, about (veyakullanmaym) about except so that possible

we wish to thank what is the explanation of? with a view to with reference to with regard to with respect to with the possible exception of with the result that with the realm of possibility

Kisahk ve temizlik zerine vaazlar apagi yukan aym lde etkindir. Kelime fhigeligi; dil fakirligi, dgnce oburlugu ve baski iin gereksiz bir h1rstan kaynaklamr.

Eli Chernin

216

EK 5 SI (Systeme International) Birimleri iin ve Kisalttnalar


No. 10-18 10-15 10-12 10-9 106 10-3 10-2 10 10 102 103 106 100 1012 1015 1018 Ontaki atto femto Kisaltma a f p n

ntak11ar

go
nano
micro

m c d

milli centi deci

deka
hecto kilo mega giga tera peta exa

da
h k M G T P E
217

EK 6 Kabul Edilmit K1saltmalar ve Semboller


Team absorbance
acetyl

Kisalf maveyaSembol
A Ac Ade Ado ADP AMP ATP ATPase Ala ac A Ab Ag Ara

Terim
cytidine 5'-triphosphate cytosine degree Celsius

Elsallma Sembol veya


CTP

adenine
adenosine

Cyt C
DNase DNA DUMP DEAEcellulose

adenosine 5'-diphosphate
adenosine

deoxyribonuclease
deoxyribonucleic acid deoxyuridine monophosphate diethylaminoethyl cellulose electrocardiogram electroencephalogram ethly ethylenediaminetetraacetate

5'-monophosphate adenosine 5'-triphosphate adenosine

triphosphatese
alanine

ECG
EEG Et EDTA F FAD FMN FUBAR

alternating current
ampere antibody

farad
.

antigen
arabinose

bacille Calmette-Guerin demand blood urea nitrogen boiling point candela


central nervous system

BCG Bq
BOD BUN

becquerel biological oxygen

recognition)

flavin adenine dinucleotide flavin mononocleotide fouled up (beyondall

bp
ed CNS CoA C cpm

coenzyme A coulomb counts per minute cytidine cytidine 5'-diphosphate cytidine 5'-monophosphate

Cyd

CDP CMP

gauss gram gravity guanidine guanine guanosine guanosine 5'-diphosphate hemoglobin hemoglobin, oxygenated henry heptyl hertz

G
g g Gdn Gua

Goo

GDP

Hb HbO2 H Hp Hz

hexyl

Hx

219

Team
horsepower hour infrared inosine 5'-diphosphate international unit intravenous isoleucy]

Kwallma Sembol veya


hp h

Taim
radian reticuloendothelian
system

Kisaltma Sembol voya


rad

IR IDP
IU i.v. Ile

respiratory quotient

RES
rpm RNase RNA Rib rRNA

RQ

joule
kelvin kilogram kinetic energy lethal dose, median leucyl litre (liter)

J
K kg KE

revolutions per minute ribonuclease ribonucleic acid ribose ribosomal ribonucleic acid

LDso
Leu I lm

roentgen

lumen lux

second (time) serum glutamic oxalacetic

R
s SGOT

lx
Lys mp mRNA
mm

lysinyl melting point messenger ribonucleic acid

siemens species

transaminase seryl

Ser
S sp (sing.), spp'. (pl.) sp gr

meta-

metre (meter) methionyl methyl Michaelis constant milliequivalent minimum lethal dose minute (time) molar (concentration) mole muramic acid
newton

Met

Me
Km
meq

MLD min M
mol

specific gravity standard deviation standard error standard temperature and pressure steradian subcutaneous tesla tobacco mosaic virus

SD

SE STP

er
s.c. T TMV t tRNA Tris

Mur N

transfer ribonucleic acid

tonne (metricton)

nicotinamide adenine dinucleotide nicotinamide adenine dinucleotide


NAD NADH
N NMR

methyl) aminomethane tyrosinyl ultraviolet

tris (hydroxy

Tyr
UV

normal

(reduced)

United States
Pharmacopeia uracil uridine 5'-diphosphate
volt

USP Ura
UDP V V W

nuclear magnetic resonance ohm ornithyl orthoorthophosphate osmole outside diameter parapascal phenyl plaque-forming units probability purine pyrophosphate

(concentration)

O
Orn Pi osmol

o-

volume watt weber week white blood cells

Wb
wk

o.d.
pPa

WBC
Xan

Ph
PFU P Pur PPi
.

xanthine xanthosine xanthosine


5'-diphosphate

(leukocytes)

Xao
XDP xyl yr

xylose year

220

Kaynaklar
10 1. Aaronson, S. 1977. Style in scientific writing. Current Contents, No. 2, January; p. 6-15. national 2. American National Standards Institute, Inc. 1969. American Z39.5-1969. standard for the abbreviation of titles of periodicals. ANSI American National Standards Institute, Inc., New York. national 3. American National Standards Institute, Inc. 1977. American standard for bibliographic references. ANSI Z39.29-1977. American National Standards Institute, Inc., New York.
national 4. American National Standards Institute, Inc. 1979. American National standard for writing abstracts. ANSI Z39.14-1979. American Standards Institute, Inc., New York. national 5. American National Standards Institute, Inc. 1979. American standard for the preparation of scientific papers for written or oral American National Standards ANSI Z39.16-1979. presentation. Institute, Inc., New York.

6. American Psychological Association. 1983. Publication manual. Third Edition. American Psychological Association, Washington, D.C.
7. American Society for Microbiology. 1985. ASM style manual for journals and books. American Society for Microbiology, Washington, D.C. all 8. American Society for Microbiology. 1987. Instructions to authors for ASM journals. ASM News 53:i-xv.
221

9. Anderson. J. A., and M. W. Thistle. 1947. On writing scientific papers.


Bull. Can. J. Res., 31 December 1947, N.R.C. No 1691. 10. Barnes, G. A. 1982. Communication professional. ISI Press, Philadelphia. skills for the foreign-born

11. Bernstein, T. M. 1965. The careful writer: A modern guide to English usage. Atheneum, New York. 12. Bishop, C. T. 1984. How to edit a scientific journal. ISI Press, Philadelphia. 13. Booth, V. 1981. Writing a scientific paper and speaking at scientific meetings. 5th ed. The Biochemical Society, London. 14. Burch, G. E. 1954. Of publishing scientific papers. Grune & Stratton, New York, 15. CBE Journal Procedures and Practices Committee. 1987. Editorial forms; a guide to journal management. Council of Biology Editors, Inc., Bethesda, Md. 16. CBE Style Manual Committee. 1983. CBE style manual: guide for authors, editors, and publishers in the biological sciences. 5th ed. Council of Biology Editors, Inc., Bethesda, Md. 17. Chase, S. 1954. Power of words. Harcourt, Brace and Co., New York. 18. The Chicago Manual of Style. 1982. 13th ed., University of Chicago Press, Chicago. 19. Council of Biology Editors. 1968. Proposed definition of a primary publication. Newsletter, Council of Biology Editors\November 1968, p. 1-2. 20. Cremmins, E. T. 1982. The art of abstracting. ISI Press, Philadelphia. 21. Day, R. A. 1972. Economics of printing, p. 45-56, In R. A. Day et al. (ed.), Economics of scientific publications. Council of Biology Editors, Washington, D.C.
222

22. Day, R. A. 1975. How to write a scientific paper. ASM News 41:486494.

23. Day, R. A. 1976. Scientific journals: an endangered species. ASM News 42:288-291. 24. Dodd, J. S. 1986. The ACS style guide: a manual for authors and editors. American Chemical Society, Washington, D. C. 25. Houghton, B. 1975. Scientific periodicals; their historical development, characteristics and control. Linnet Books, Hamden, Conn. ISI Press, Philadelphia. 26. Huth, E. J. 1986. Guidelines on authorship of medical papers. Ann. Internal Med. 104:269-274. 27. Huth, E. J. 1987. Medical style & format: an international manual for authors, editors, and publishers. ISI Press, Philadelphia. 28. Huth, E. J. 1988. How to write and publish papers in the medical sciences. 2nd ed. 29. International Committee of Medical Journal Editors, 1982. Uniform requirements for manuscripts submitted to biomedical journals. Br. Med. J. 284:1766-1770 [andAnn. Intern. Med. 96:766-770). 30. King, D. W., D. D. McDonald, and N. K. Roderer. 1981. Scientific journals in the United States. Hutchinson Ross Publishing Co., Stroudsburg, Pa. 31. Lock, S. 1985. A difficult balance: Editorial peer review in medicine. The Nuffield Provincial Hospitals Trust, London. 32. McGirr, C. J. 1973. Guidelines for abstracting. Tech. Commun. 25(2):25. 33. Maggio, R. 1987. The nonsexist word finder: A dictionary of gender-free usage. The Oryx Press, Phoenix, Ariz.

23

34. Meyer, R. E. 1977. Reports full of Results 22(4):12.

"gobbledygcok."

J. Irreproducible

35. Michaelson, H. B. 1986. How to write and publish engineering papers and reports. 2nd ed. ISI Press, Philadelphia. 36. Mitchell, J. H. 1968. Writing for professional and technical journals. John Wiley & Sons, Inc., New York. 37. Morgan, P. 1986. An insider's guide for medical authors and editors. ISI Press, Philadelphia. 38. Morrison, J. A. 1980. Scientists and the scientific literature. Scholarly Publishing I1:157-167, 1980. 39. O'Connor, M., and F. P. Woodford. 1975. Writing scientific papers in English: an ELSE-Ciba Foundation guide. for authors. Associated Scientific Publishers, Amsterdam. 40. Ratnoff, O. D. 1981. How to read a paper. In K. S. Warren (ed.),Coping with the biomedical literature, p. 95-101. Praeger, New York. 41. Reid, W. M. 1978. Will the future generations of biologists write a dissertation? BioScience 28:651-654. 42. Rosten, L. 1968. The joys of Yiddish. McGraw-Hill Book Co., New York. 43. Sagan, C. 1977. The dragons of Eden. Speculations on the evolution of human intelligence. Ballantine Books, New York. 44. Siegenthaler, W., and R. Luthy (ed.). 1978. Current chemotherapy. Proceedings of the 10th International Congress of Chemotherapy. American Society for Microbiology, Washington, D.C., 2 vol. 45. Skillin, M. E., R. M. Gay, et al. 1974. Words into type, 3rd ed. PrenticeHall, Inc., Englewood Cliffs, N.J. 46. Strunk, W., Jr., and E. B. White. 1979. The elements of style. Third Edition. The Macmillan Co., New York.
224

47. Trelease, S. F. 1958. How to write scientific and technical papers. The Williams & Wilkins Co., Baltimore. 48. Tuchman, B. W. 1980. The Book; a lecture sponsored by the Center for the Book in the Library of Congress and the Authors League of America. Library of Congress, Washington, D.C. 49. Weiss, E. H. 1982. The writing system for engineers and scientists. Pretice-Hall, Inc., Englewood Cliffs, NJ. 50. Woodford, F. P. (ed.) 1968. Scientific writing for graduate students. A Council of Biology Editors manual. The Rockefeller University Press, New York. 51. Zinsser, W. 1983. Writing with a word processor. Harper & Row, Publishers, New York. 52. Zinsser, W. 1985. On writing well. An informal guide to writing nonfiction, 3rd ed., Harper & Row, Publishers, New York.

225

Teknik Terimler Szlg


Abstract (Kisa farkh. Acknowledgements (Tegekkr). Makalenin
nce)

makalenin her nemli blmnn bir zetini veren, makalenin kisa gekli. Sonularin zeti olan "Summary" den

zet).Genellikle,

(Tartigma'dan sonra, fakat kurumlara; makalenin olugumu kipilere ve, Kaynaklar'dan sirasmdaki yardim, neri ve maddi katkilan iin tegekkr etmek amaclyla tasarlanmig bir blm.

Ad hoc reviewer. Bak Referee. Addressa Yazan tamtir ve posta adresini verir.
Alphabet-number system (Alfabe-say1 sistemi). Kaynaklar'da veya atif yapilan literatr k1smmda, kaynaklarm alfabetik strayla dzenlendigi bir sistem. Archival journal (Argiv dergisi)._Bu terim zgn aragtirma sonulan yay1mlayan dergi
"temel

dergi"yle egdegerdir ve anlami tagir. aktif olarak entellektel

Author (Yazar). Deneylerin tasanm ve gereklegtirilmesinde katk1da bulunan ve sunulan aragtirma sonulannda sorumluluk tagiyan kipi.

Biological Abstracts. Biyolojide, en byk ve en iyi bilinen yay1m yeri (Kisa zet formunda). Biosciences Information Service tarafmdan yaymlanmaktadir.

Camera-ready copy (Ofset baski iin hazir kopya). Dergi veya kitapta fotografik retimle, dizgiye gerek olmaksizm retime hazir olan hergey. Yazarlar ogunlukla; kangik formlleri, kimyasal yap11an, akig
227

diyagramlarmi v.s'yi, dizgi sirasmdaki hatalar ve prova okunmasmdan copy"olarak hazirlarlar. kammak iin
"camera-ready

Caption. Bak Legend


CBE. Bak Council of Biology Editors.

Chemical Abstracts. Kimya'da, en byk ve en iyi bilinen yayim yeri (Kisa


formunda). yayimlanmaktadir.

zet

American

Chemical

Society

tarafmdan

Citation-order system (Attf

sistemi). Kaynaklarm metin iinde gzkmesine gre, sayisal strada atif yapilan kaynak siralama sistemi.
81rasi

Compositor. Dizgiyi yapan. Edeger terimler typesetter ve keyboarder. Conference report (Konferans bildirisi). Konferansta sunulmak iin yazilan
makale. Birok konferans bildirisi, geerli yaym tammma uymaz. yi yazilmig bir bildiri kisa olmalidir. Deneysel ayrmt11ar ve kaynaklar en az dzeyde tutulmalidir.

Copy editr. Sorumlugu; baski iin igaretler koyarak gerekli yazim, dilbilgisi ve stil dzenlemelerini yapmak suretiyle metni yayima hazirlamak olan
y (genellikleay1mcimn elemam) kipinin adi. eseri, yeniden
retme,

Copyright (Yay1m Hakki).

Yazili entelektel yayimlama ve satma iin zel bir yasal hak.

b Council of Biology Editrs (Biyoloji Editrleri Konseyi). yeleri iyoloji ve ilgili alanlarda; dergi ve kitaplarm yazimi, yay1m1 ve editrlg ile ugragan bir organizasyon. Philip L. Altman, Executive Director, 9650 Rockville Pike, Bethesda, MD 20814.

Cropping (Kesme). Yayrnlanmig fotografta gzkmesine ihtiya olmayan


k1simlar1 belirlemek iin fotografta yapilan igaretleme.

Current Contens. Birok derginin baghk sayfalarm1 fotografik retimle


sunan haftahk dergi. Bilim adamlari bylece, kendi alanlarmda nelerin yayimlandigim izleyebilirler. Degigik alanlarda (Sanat ve Begeri Bilimler tarafmdan alti degigik dahil), "Institute for Scientific Inforrnation" baskislyayimlanmaktadir.
228

Discussion (Tartigma). Bir IMRAD makalesinin son blm. ahymanm sonularmi mevcut bilgi dokusuna iglemektir. noktalar Conclusions (Sonular) da ifade edilir.

Amac1,

nemli

Dual publication (ift aym). Aym verilerin, iki (veya daha fazla) kez, temel y dergilerde yay1mlanmasi. Bilimsel ahlkm a1k gekilde bozulmas1. Editor. Bir dergide veya ok yazarli bir kitapta, neyin yay1mlanacagma karar veren kipiye verilen ad. Editoral consultant. Bak Referee.

Festschrift. Degigik yazarlann, belli bir kipinin hatirasma veya adma ithaf
ettikleri yazilardan olugan cilt.

Galley proof. Bak Proof Graph (Grafik). Verilerin; izgi. ubuk ve diger grsel malzeme ile sunulugu.
Grafikler, verilerin ynn ve egilimini gstermede ok yarar11dir. Kesin degerlerin listelenmesi zorunlu ise, tablo daha iyidir. Hackneyed expression.

okkullamlmig,

bayat ifadeler. kel i me

Hard copy. Modasi gemig, kagit zerindeki metin, bilgisayar


ilemciyle hazirlandig1 zaman, hard copy denir.

Harvard system. Bak Name and Year System.


Impact factor. Dergilerin kalitesine karar vermede bir baz. Yksek impact factor' olan (Science Citation Index'in belirledigi, yayimlanmig her makale bagma ortalama atif sayisi) bir dergi, dgk impact factor' olan bir dergiden daha fazla kullam1mig demektir. IMRAD. Introduction (Girig), Methods (Yntemler), Results (Sonu1ar) ve Discussion (Tartigma) mn olugturdugu bir akronim. Pekok modern bilimsel makalenin dzenleme gemasi.

Incunubula. 1455 ve1500 M.S. arasmda basilan kitaplar.


Introduction (Girig). IMRAD makalesinde ilk blm. Amac1, aragt1r11an problemi aika ortaya koymak ve okuyucuya ilgili temel bilgiyi vermektir.
229

Jargon. Webster's Ninth Collegiate Dictionary, jargonu


dil" olarak tanimlar. Keyboarder. Bak Compositor

"karigik,

anlamsiz

Legend. Grsel malzemeye verilen isim veya baghk; grsel malzemeyi a1klayic1 bilgi. Bu bilgiler, grafik veya fotograf zerine yazilmamahdir. Bunlar, kompozitr tarafindan dikkatle grsel malzemenin altma yerlegtirilir. Caption adi da verilir. Literature Cited (Kaynaklar). Birok dergi tarafiiidan, makalede atif yapilan kaynaklari s1ralamak iin kullamlan baghk. References veya nadiren Bibliography baghklari da kullamhr. Managing Editor. ogunlukla derginin igletmesiyle ugragan kipiye verilen ad. Tipik olarak, managing editor edit etme iglemiyle (metinlerinabul) k ugragmaz, fakat kopya editrlgnden (retme igleminin bir kismi) sorumludur. de Markup for the Typsetter. Kopya editrleri tarafindan (bazen italikler iin altml izme gibi, yazarlar tarafmdan), kullamlan igaret ve semboller. dizgi tipini belirtmek iin

Masthead statement. ogunlukla yayimc1 tarafmdan derginin baghk sayfasmda, derginin sahibini, ama ve kapsammi anlatan otoriter ifade. Materials and Methods. Bak Methods. Methods (Yntem). IMRAD makalesinin ikinci blm. Amaci; deneyleri, bilgi ve becerisi olan her meslektagm tekrarlayip, ayni veya benzer sonulari elde edebilecegi kadar ayrmtih olarak tanimlamaktir.

Monograph. Uzmanlar tarafmdan, uzmanlar iin ayrmtih olarak yazilmig


kitap. Name and Year System (1sim ve y11 sistemi). Metinde atif yapilan kaynaklarin, yazarin soyadi ve yaymm senesine gre-rnegin, Smith (1950) verildigi kaynak verme sistemi.
-

Offprints. Bak. Reprints.


230

Oral report. Yay1mlanmig makaleye benzer bir dzenlemedir.


Peer review. Metnin, yazarm meslektalan adamlan) tarafmdan degerlendirilmesi. Primary

Ancak deneysel aynnti ve ok say1da kaynak olmaksizin anlatim geklidir.

(aym alanda ahgan

bilim

journal.zgnaragttrma

yay1mlayan dergi.

Primary publication. Yazarm meslektaglarmm, deneyleri tekrarlayabilecegi veya sonulari deneyebilecegi formda ve bilimsel topluluga a1k dergi veya bagka bir dokmanda, zgn aragtirma sonularimn ilk yayimi.

Printer. Tarihsel olarak, baski yapan ara veya baski yapan kipi. Ancak ogu
printer basan firmay1 ifade eder ve bask1 iglemine giren her iglemi tammlayan kisa bir ifade olarak kullamhr.
zaman
,

Proof (Prova). Yazarlara, editrlere veya ynetici editrlere baski hatalarmi dzeltmek iin gnderilen dizilmig malzeme. Sayfa numarasiz olanlara proofs" denir. proofs" sayfa numarah olanlara
"galley

"page

Proofreaders' marks. Provalardaki hatalari kompozitrn dikkatine getirmek iin kullamlan igaret ve semboller. Publisher (Yayimci). Bir kitap veya derginin yayim iglerini yapan kigi veya kurulug.

Referee. Genellikle yazarla aym veya benzer alanda ahgan, bir metni
inceleyip editre yayimlama konusunda grg veren kipi. Reviewer terimi, daha az anlamh fakat daha ok kullamlan bir terimdir.

Reprints (Tekil Kopyalar). Dergi makaleleri ayn olarak basihp, yazarlara

(genelliklecretle)
dagitrni yapihr.

gnderilir, bilim adamlan arasinda genig lde

Results (Sonu1ar). IMRAD makalesinin nc blm. Amaci, sunulan ahymada elde edilen yeni bilgiyi sunmaktadir. Review paper. Temel dergilerde nceden yayimlanmig ok sayida makaleyi degerlendirmek iin yazilan makale. Byle makaleler, belli alandaki kaynaklarm basite anlatilmasi olabilecegi gibi, mevcut literatrn yorumlu ve eleytirili bir derlemesi de olabilir.
231

Reviewer. Bak Referee. Running head. Kitap veya derginin ardigik sayfalarmda tekrarlanan baglik
dergilerdeki makalelerin yazisi. ogunlukla yazisi olarak kullan1hr. baghklan kisaltilarak baglik

Science writing (Bilim Yazisi). Amac1; bilimsel bilgiyi, bilim adamlan veya bilim adami olmayanlan da ieren genig okuyucu bilgisine iletmektir.

Scientific paper (Bilimsel Makale). zgnaragtirma sonulanm anlatan


yazilmig ve bas11mig rapor.

Scientific writing
iletmektir.

(Bilimsel Yazim). Amaci, yeni bilimsel

buluglari

Series titles. Bir zaman srecinde, seri olarak yayimlanmig makalelerin baghklan. Bu bagliklar, serideki btn makalelerde ortak olan bir ana bagliga sahiptir. Altbaghk (genellikle romen rakann ile verilir) her makale iin zeldir.

Society for Scholarly Publishing. Bilim adamlan, editrler, yayimc11ar,


ktphaneciler, basimcilar, kitap11ar ve bilimsel yay1mla ugragan diger kipilerden olugan bir organizasyon. Alice O'Leary, Administrative Officer, 2000 Florida Avc., NW, Washington, DC 20009.

Summary

Genellikle makalenin sonunda yer alan, sonulann bir (zet). zeti. Bir makalenin nemli blmlerini zetleyen ve makalenin baginda gzken Abstract farkb.
'tan

Syntax. fade, cmlecik veya cmlede kelimelerin s1rasi.


Table (Tablo). Say11ann genellikle kolon formunda sunulugu. Tablolar, birok bulgu sunmak gerektiginde ve kesin say11arin nemli olmasi halinde kullamhr. Sadece verilerin gekli nemliyse, grafik tercih edilir. Thesis (Tez). Yksek derece almak iin, adaydan istenen metin. Amac1, adaym zgn aragtirma yapabildigini kamtlamaktir. Dissertation terimi de esasta eydeger anlamhdir, fakat daha ok doktora iin sunulan metin iin kullamlmasi gerekir.
232

Title (Baghk). Kitap, makale, poster v.b.'de ierigi yeterince tanimlayan en az sayida kelime. Trade books (Ticaret Kitaplari). Halka, kitap ticareti (toptan veya perakende) bilimsel kitap esasta dogrudan ile satilan kitaplar. te yandan, pek ok adrese postalama ile sat111r. Type composition. Yayrnc1 tarafmdan metnin, kopya koydugu igaretlere gre yazilmas1. kompozitr iin Typsetter. Bak Compositor. editrnn

233