^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

^OVEKOVITE PRAVA KAKO DEMOKRATSKA VREDNOST

TË DREJTAT E NJERIUT SI VLERË DEMOKRATIKE

3

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Za izdava~ot: Për botuesin FRIEDRICH-EBERT-STIFTUNG Milinka Trajkovska Recenzenti: Recenzentët: d-r Nata{a Gaber-Damjanovska m-r Nazmi Mali}i Lektura na makedonski jazik: Simona Gruevska-Maxoska Lektorimi në gjuhën shqipe Ismet Biti} Kompjuterska podgotovka na tekstot: Përgaditja kompjuterike e tekstit Ink - International -Skopje

Pe~at /Shtypshkronja Ink - International -Skopje CIP- Katalogizacija vo publikacija Narodna i Univerzitetska biblioteka "Sv. Kliment Ohridski"- Skopje Klubi Demokratik- Shkup a. Makedonija/^ovekovi prava ISNB

4

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

^OVEKOVITE PRAVA KAKO DEMOKRATSKA VREDNOST

TË DREJTAT E NJERIUT SI VLERË DEMOKRATIKE

5

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

6

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

PREDGOVOR
^ovekovite prava kako demokratska vrednost
Vo 2002 godina, FES vo Makedonija odr`a redica seminari na koi razli~ni referenti i referentki im se obra}aa na razli~ni celni grupi za da gi pretstavat pravata i doistoinstvoto na ~ovekot vo razli~ni `ivotni situacii i da pridonesat kon toa istite da gi baraat i da gi implementiraat. FES veruva deka ova osobeno e va`no vo sega{nata situacija vo Makedonija po vooru`enite konflikti. Samo ako lu|eto me|usebno se po~ituvaat, a toa zna~i gi prifa}aat razli~nite svojstva, mo`at mirno zaedni~ki da `iveat. Deka ova osobeno va`i za Makedonija, zemjata vo koja ima dve golemi razli~ni grupi narodi so razli~en jazik i religija, e o~igledno. Vo ovaa zbirka, nie od na{ata gledna to~ka kako va`ni gi izbravme ovie referati za na ovoj na~in da í bidat dostapni na po{irokata publika. Nekoi referati ja zafa}aat istorijata na ~ovekovite prava, osobeno komunisti~koto minato so vospitana avtoritarna svest; potoa sega{nata rabota na Sudot na ~ovekovite prava vo Strazburg i vlijanieto na globalizacijata vrz Makedonija. Drugite referati se zanimavaat konkretno so sega{nite prava na Makedoncite na rabotnoto mesto i za vreme na izborite i upatuvaat na rabotata na ombudsmanot, preku koj }e mo`at da se baraat pravata. Od osobena va`nost se kolektivnite prava {to proizleguvaat od Ohridskiot ramkoven dogovor. Avtorite go poddr`uvaat povikot za multietni~ka kultura i upatuvaat na osobena odgovornost na bezbednosnite vlasti za dostoinstvoto na ~ovekot. Se nadevame deka ~itatelot }e go zainteresira nekoja statija i deka knigata sevkupno }e mo`e da pridonese ~ovekovite prava vo Makedonija da bidat respektirani i po~ituvani.

Arnold Vemherner Direktor Fondacija Fridrih-Ebert

7

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

PARATHENIE
Të drejtat e njeriut vlerë demokratike
Ne vitin 2002 FES ne Maqedoni organizoi nje serial seminaresh ne te cilet referente te ndryshem iu drejtuan grupeve te ndryshme qellimore me qellim qe t`i prezentojne te drejtat dhe dinjitetin e njeriut ne situate te ndryshme jetesore dhe te kontribuojne ndaj asaj qe te njejtit t`i kerkojne dhe t`i implementojne. FES beson se kjo posaçerisht eshte me rendesi ne situaten e tanishme ne Maqedoni pas konflikteve te armatosura. Vetem nese njerezit respektohen midis veti, e kjo do te thot se i pranojne veçorite e ndryshme, mund te jetojne bashkarisht ne paqe. Se kjo posaçerisht vlen per Maqedonine, shtet ne te cilin ka dy grupe te medha popujsh te ndryshem me gjuhe dhe religjion te ndryshem, eshte e qarte. Ne kete permbledhje ne nga kendeveshtrimi yne, si te rendesishem i zgjodhem keto referate me qellim qe ne kete menyre te jene te kuptueshem per publikun me te gjere. Disa referate e prekin historikun e te drejtave te njeriut, posaçerisht te kaluaren komuniste me vetedije te edukuar autoritare; pastaj puna e tanishme e Gjyqit per te drejtat e njeriut ne Strazbur dhe ndikimin e globalizimit mbi Maqedonine. Referatet tjera mirren konkretikisht me te drejtat e tanishme te Maqedonasve ne vendin e punes dhe gjate zgjedhjeve, si dhe shpiejne ne punen e Ombdusmanit (Avokatit popullor), permes te cilit do te mund te kerkohen te drejtat. Me rendesi te posaçme jane te drejtat kolektive, qe dalin nga Marreveshja korrniz e Ohrit. Autoret e mbeshtesin thirrjen per kulture multietnike dhe shpiejne ne pergjegjesi te veçant te organeve te sigurise per dinjitetin e njeriut. Shpresojme se lexuesi do te gjej veshtrime te rendesishme ne kete botim dhe se libri ne pergjithesi do te mund te kontribuoj qe te drejtat e njeriut ne Maqedoni te respektohen me shume.

Arnold Vemherner Drejtor Fondacioni Fridrih Ebert

8

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

RECENZENTSKO MISLEWE
Sovremenite procesi na transformacija na politi~kite sistemi kaj brojni dr`avi dinami~no promoviraat promeni i vo nacionalnite pravni sistemi, nametnuvaj}i nivno postojano zbogatuvawe so novi me|unarodno prifateni vrednosti. Sledej}i go toj trend, inkorporiraweto na ~ovekovite prava, po~nuvaj}i od onie osnovnite, i postojano nadograduvaj}i se i {irej}i se kon site aspekti na ~ovekovoto `iveewe i deluvawe, ja pretstavuvaat bitta na raste~koto humanizirawe na sekoe op{testvo. Koga tie se vtkaeni vo nacionalnoto zakonodavstvo vsu{nost go promoviraat legalniot pristap kon politi~kata nauka, kade pravoto gi sledi op{testvenite previrawa i odgovara na niv preku nudewe normativni re{enija za sovremenite pojavi. Vo ovaa smisla, kombinacijata na institucionalizmot i demokratijata pretstavuvaat re`im so otvoreni "kraevi", demonstriraj}i vozmo`nost za ponatamo{na priem~ivost i {irewe. ^ovekot e ~len na op{testvenata zaednica koj stapuva vo kontakt so drugi lu|e i deluva i `ivee vo op{testveni grupi. Toj preku op{testvenite institucii gi ostvaruva svoite osnovni biolo{ki i op{testveni potrebi i celi koi gi spodeluva so drugite lu|e, kako i nivnite obrazuvani potesni ili po{iroki interesni grupi. Preku komunicirawe so drugite, ~ovekovata priroda se menuva i se oblagoroduva, stimuliraj}i me|usebna solidarnost. Zatoa e imanentno postoeweto na legalen sistem (ustav i zakoni) i sudovi koi tie prava gi interpretiraat i gi primenuvaat. Pristapot zapo~nuva preku individualizacija na ~ovekovata li~nost pri aplikacijata na pravata, kade dr`avata so svojata mo`nost za upotreba na sila ima za cel da go obezbedi nivnoto ostvaruvawe i za{tita. Poznato e deka korpusot na pravata opfa}a sferi obezbedeni za gra|aninot kako ~ove~ka individua, kako politi~ko bitie i kako ~len na edna zaednica. Isto taka, ~ovekovite prava se bazi~ni pravila na politi~kata praktika i obezbeduvaat va`ni mehanizmi za vladina odgovornost za ona {to taa go ~ini ili ne. Preku niv e vidlivo dali dr`avata uspeva da obezbedi zadovolitelna pokrienost i implementacija na pravata, kako i dali vnesuva odreden red, normiranost, pogolema op{testvena relaksiranost, implementacija na gra|anskata odgovornost ili obratno. Ne zaludno, stepenot do koj odredeni dr`avi i sistemi ja garantiraat ovaa polna implementacija i za{tita se identifikuva kako eden od najva`nite indikatori za stepenot na demokratizacijata na edno op{testvo, {to kako merilo e merodavno i za na{ata dr`ava.

9

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Potrebna e poopse`na analiza na implikaciite na institucionalnite promeni vo dr`avite vo tranzicija, so cel da se vidi koi re{enija bi obezbedile popermanentno ostvaruvawe na demokratijata vo dr`avata. Na ova se nadovrzuva aktuelnata politi~ka teorija koja veli deka pretsedatelskite sistemi ne se pogodni za toa, no zatoa parlamentarnite sistemi kombinirani so pridru`ni institucii na politi~ka akomodacija me|u oponentnite grupi mo`at da obezbedat demokratsko upravuvawe i da donesat op{testvena stabilnost vo visoko podeleni op{testva (Liphart 1984 i Levin 1992). Edna aktivna, otvorena i efikasna dr`ava ima potreba od optok na golemo koli~estvo na informacii za politi~kite procesi i za politi~kiot efekt na dr`avata na site nivoa. Nacionalnite specifiki vo primenata na ~ovekovite prava ~esto go isfrlaat na povr{ina odnosot pome|u kulturnite normi i obi~ai, koi se kosat so dr`avnoprifatenite institucionalni formi i re{enija. Tie ~esto umeat da igraat i retrogradna uloga, taka {to dr`avata e prinudena vo takvi slu~ai da primeni sila i pritisok vo ostvaruvaweto na proklamiranite i prifateni pravila. Neretko se raboti i za "sudir" na nivoa na razvitok, ili na generaciski vrednosti, kade potrebite i senzibilnosta kon opredeleni vrednosti evoluira i se transformira. Postarite generacii neretko neguvaat poprivrzan odnos kon "materijalnite" i socijalnite celi, ekonomskata blagosostojba, socijalnata sigurnost, zakonot i redot, redot i poredokot, kon verskite vrednosti i kon jakata nacionalna odbrana. Za razlika od niv, pomladite imaat "postmaterijalni" vrednosti, kako potreba za samoizrazuvawe, li~na sloboda, socijalna ednakvost, sebeispolnuvawe, samoiska`uvawe i odr`uvawe na kvalitetot na `ivotot. Isto taka, postoi potreba dr`avite da poka`uvaat sistemska senzitivnost i kon drugi novi kvaliteti koi isplivuvaat na povr{ina baraj}i nivno regulirawe, kako potrebata od zdrava `ivotna sredina, `enskite prava, potrebite na drugi gra|anski grupi i sl. Koga pravniot sistem na edna dr`ava adekvatno reagira na vakviot tip novonastanati potrebi, povratno se dobivaat novi, pro{ireni modeli na politi~ka participacija. Zatoa, preporaka za tranzicionite demokratii e deka instituciite koi se voveduvaat ne treba da se dizajniraat namenski, tuku postojnite da se transformiraat, da evoluiraat i da se adaptiraat. Od druga strana, i pokraj toa {to dr`avata vo sovremenite me|unarodni procesi ostanuva kako va`en faktor vo svetskata politika, sepak transnacionalnite relacii dobivaat sî pove}e na va`nost i dominiraat nasprema onie me|u pooddelni dr`avi. Vo toa prirodno

10

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

pomagaat i sovremenite sredstva za komunikacija, preku koi ve}e ne postoi ekskluzivnost vo poseduvaweto na informacii od strana na edna dr`ava. Ova, pridru`eno so dinamikata na me|unarodnite ekonomski procesi, ve}e ja doveduva ekskluzivnosta na dr`avniot suverenitet pod pra{awe. Kako reperkusija na ovaa sostojba, me|unarodnata za{tita na ~ovekovite prava gi predizvikuva i gi prinuduva nacionalnite pravni sistemi da se modificiraat i da se transformiraat, reagiraj}i na dr`avnoto postapuvawe ili ne vo pravec na za{tita na tie prava. Preku toa, nadnacionalnata dimenzija na ~ovekovite prava sî pove}e se nadograduva i se zbogatuva. Cel na ova izdanie e da gi prokomentira fenomenolo{kite karakteristiki na ovie prava vo sovremenoto makedonsko op{testvo, kade tie iskustveno se adaptiraat i prilagoduvaat na postojnite potrebi. Takvata adaptacija, vo ~ij fokus na poizrazeno interesirawe se procesite na demokratizacija i modifikacija na dr`avnite institucii, nosi nov kvalitet, koj ovozmo`uva izvesna relaksacija na op{testvenite sprotivnosti koi tleele i koi imale potreba od nivna institucionalna reguliranost. Su{tinski, proklamiranite prava ja zadr`uvaat svojata karakteristika, i zatoa e potrebno naukata da go dade svojot zbor i pridones vo nivnoto potemelno razbirawe i doma{na implementacija. Cvrstinata vo garantiraweto na nekoe pravo bi trebala da va`i za sekoj gra|anin na Republika Makedonija, no zatoa sekoe u`ivawe na toa pravo povlekuva i odgovornost za garantirawe na istoto i na drugite lica. Poradi fluidnosta na doma{nite op{testveni previrawa, za `al, ovaa dimenzija mnogu ~esto se prenebregnuva ili "namerno" se podzaborava. Multukulturalizmot e vozmo`en vo edno liberalno op{testvo edinstveno ako opredelime jasna granica me|u, {to e ~isto javno, koi se nadle`nostite i legalnite pravila za celata zaednica, i {to e ona {to e privatno, vo smisla na pra{awa koi imaat odlika na individualna ili grupna svest i obvrska. Razli~ni zaednici i kulturi e mo{ne vozmo`no da `iveat zaedno ako poka`at volja da go prifatat zacrtaniot zaedni~ki imenitel i ako me|usebno gi po~ituvaat postojnite kulturni razliki. Tuka treba da se napravi cvrsto obvrzuva~ki konsenzus za gra|anski prava i slobodi koi }e va`at za site. Temite koi ova izdanie gi opfa}a se zanimavaat so analiza na: dilemata koj izboren sistem bi bil najadekvaten za Republika Makedonija i zo{to; dali i vo koi uslovi avtoritarnosta vo makedonskoto op{testvo deluva kako ko~ni~ar na demokratskite procesi i na afirmacijata na ~ovekovite prava; koj e soodnosot me|u liberalnoto poimawe na konceptot za ~ovekovi prava nasprema dominacijata na golemite

11

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

sili pri pragmatskoto ostvaruvawe na politikata vo svetski ramki, i kade vo ovoj kontekst se nao|a Republika Makedonija; koe e realnoto vlijanie na Evropskata komisija za ~ovekovi prava od aspekt na vonredno va`en pottiknuva~ na evropskite integracioni procesi i vrednosti; kakvo e izbornoto odnesuvawe na makedonskiot glasa~ i koi faktori mu vlijaat; dali vo ramkite na ~ovekovite prava spa|a i pravoto na ~ovekot da odlu~uva za integracija vo me|unarodnite institucii i organizacii; na koe implementaciono nivo se nao|aat ~ovekovite prava vo doma{noto krivi~no, krivi~no-procesno i izvr{no zakonodavstvo; koi se reperkusiite i dimenziite na kolektivnite prava, i koja e lojalnata dol`nost ili odgovornost na pripadnicite na odredna etni~ka zaednica kon dr`avata vo koja `iveat vo makedonski uslovi; kakva e pojavnosta na multikulturalizmot vo makedonski ramki i kako da se gradi "postetni~ka Makedonija". Makedonskoto op{testvo ima pre`iveano bolni istoriski previrawa pridru`eni so efektite od postojnite op{testveni rascepi vo nego koi predizvikuvaat dopolnitelni turbulencii. Diseminacijata na informacii, kakvi {to gi poseduvaat prilozite vo ovaa kniga, kon {to e mo`no po{irok auditorium, kako i zbogatuvaweto na poznavawata od opredelena oblast, igraat va`na uloga vo gradeweto na nacionalnata politi~ka kultura. Tranzicionite okolnosti vle~at so sebe brojni nebulozi i nedorazbirawa vo primenata na novite elementi vneseni vo op{testveniot (posebno pravniot sistem), i zatoa publikaciite od ovoj tip se posebno neophodni vo rasvetluvaweto na pojavnosta i efektite na ovie novini. Ova izdanie na svoj na~in bi mo`elo da pridonese vo forsiraweto na sistemskite centripetalni sili, koi dolgoro~no bi trebale da u~estvuvaat vo gradeweto zaedni{tvo, kultura na zaedni~ko `iveewe i komunikacija vo Republika Makedonija. Doc. d-r Nata{a Gaber Damjanovska

12

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

MENDIMI RECENZUES
Proceset bashkekohore te transformimit te sistemeve politike te shumica e shteteve ne menyre dinamike promovojne ndryshime edhe ne sistemet kombetare juridike, duke imponuar pasurimin e tyre te vazhdueshem me vlera te reja te pranuara nderkombetare. Duke e percjellur kete trend, inkorporimi i te drejtave te njeriut, duke u nisur nga ato themelore, dhe vazhdimisht duke u mbindertuar dhe zgjeruar ndaj te gjitha aspekteve te jetes dhe veprimit njerezor, e paraqesin qenien e humanizimit rrites te çdo shoqerie. Ku ata jane te misheruara ne legjislativat kombetare, ne te vertet e promovojne qasjen legale drejte shkences politike, ku e drejta i percjell velimet shoqerore dhe u pergjigjet atyre permes ofrimit te zgjidhjeve normative per dukurite bashkekohore. Ne kete kuptim, kombinimi i institucionalizmit dhe demokracise paraqet nje regjim me “skaje” te hapur, duke demonstruar mundesine per zbatushmerine dhe zgjerimin e metejshem. Njeriu eshte anetar i bashkesise shoqerore i cili vjen ne kontakt me njerez tjere si dhe vepron dhe jeton ne grupe shoqerore. Ai permes institucioneve shoqerore i realizon nevojat dhe qellimet e veta themelore biologjike dhe shoqerore qe i ndan me njerezit tjere, si dhe grupet e tyre te krijuara me te ngushta ose me te gjera.Permes komunikimit me tjeret, natyra njerzore menjanohet dhe fisnikrohet, duke stimuluar solidaritet te ndersjellte. Prandaj eshte imanent ekzistimi i sistemit legal (kushtetuta dhe ligje) dhe gjyqe te cilet ato te drejta i interpretojne dhe i zbatojne. Qasja fillon permes individualizimit te personalitetit te njeriut gjate aplikimit te te drejtave, ku shteti me mundesin e vet per perdorimin e forces ka per qellim t`a siguron realizimin dhe mbrojtjen e tyre. Eshte e njohur se korpusi i te drejtave perfshine sfera te siguruara per qytetarin si individ njerezor, si qenie politike dhe si anetar i nje bashkesie. Poashtu, te drejtat njerezore jane rregulla bazike te praktikes politike dhe sigurojne mekanizma te rendesishem per pergjegjesine qeveritare per ate qe ajo e bene ose jo. Permes tyre eshte e qarte ajo se a thua shteti arrin sukses ne sigurimin e mbulimit dhe implementimit te kenaqeshem te te drejtave, si dhe a thua vendos ndonje rend, normim, relaksim me te madhe shoqeror, implementimin e pergjegjesise qytetare ose anasjelltas. Jo rastesisht, shkalla deri te e cila shtete dhe sisteme te caktuara e garantojne kete implementim dhe mbrojtje te plote, identifikohet si nje nga indikatoret me te rendesishem per shkallen e demokratizimit te nje shoqerie, qe si mase eshte meritore edhe per shtetin tone. Nevoitet nje analize me e gjithembarshme e implikimeve te ndryshimeve institucionale ne shtetet ne tranzicion, me qellim qe te shihet cilat zgjidhje do te siguronin realizimin me permanent te demokracise ne shtet. Ne kete lidhet teorija aktuale politike e cila thot se sistemet prezidenciale nuk jane te volitshme per ate, por sistemet parlamentare te kombinuara me institucione shoqeruese te akomodimit politik midis grupeve oponente mund te sigurojne drejtimin demokratik dhe te sjellin nje stabilitet shoqeror ne shoqeri te larta te ndara (Liphart

13

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

1984 dhe Levin 1992). Nje shtet aktiv, i hapur dhe efikas, ka nevoj per nje qarkullim te nje sasie te madhe te informacioneve per proceset politike dhe per efektin politik te shtetit ne te gjitha nivelet. Specifikat kombetare ne zbatimin e te drejtave njerezore shpeshehere e hedhin ne siperfaqe raportin midis normave dhe zakoneve kulturore, qe jane ne kundershtim me format dhe zgjidhjet institucionale te pranuara shteterore. Ata shpeshehere dijne te luajne edhe nje rol retrograd, keshtuqe shteti eshte i detyruar ne raste te ketilla te aplikon force dhe presion ne realizimin e rregullave te proklamuara dhe te pranuara. Jo rralle behet fjale edhe per “ndeshje” te niveleve te zhvillimit, ose te vlerave te gjeneratave, ku nevojat dhe senzibiliteti ndaj vlerave te percaktuara evoluon dhe transformohet. Gjeneratat me te vjetra jo rralle kultivojne raporte me te lidhura ndaj qellimeve “materiale” dhe sociale, gjendjes se mire ekonomike, sigurise sociale, ligjit dhe rendit, ndaj vlerave religjioze dhe ndaj mbrojtjes se fuqishme kombetare. Per dallim nga ata, gjeneratat me te reja kane vlera “post-materiale”, sikurse qe jane nevoja per veteshprehje, liri personale, barazi socijale, veteplotesimi dhe mirembajtja e cilesise se jetes. Poashtu, ekziston nevoja shtetet te tregojne senzitivitet sistemor edhe ndaj cilesive tjera te reja qe dalin mbi siperfaqe, duke kerkuar rregullimin e tyre, sikurse qe jane nevoja nga nje ambient i shendoshe jetesor, te drejtat e grave, nevojat e grupeve tjera civile e keshtu me rradhe. Kur sistemi juridik i nje shteti ne menyre adekuate reagon ne tipin e ketill te nevojave te reja te krijuara, ne menyre kethyese fitohen modele te reja te zgjeruara te participimit politik. Prandaj, rekomandim per demokracite ne tranzicion eshte se institucionet qe po perfshihen nuk duhet te dizajnohet qellimisht, por ato ekzistuese te transformohen, te evoulojne dhe te adaptohen. Nga ana tjeter, edhe perkunder asaj qe shteti ne proceset bashkekohore mbetet si faktor i rendesishem ne politiken shteterore, prapseprap relacionet transnacionale fitojne gjithnje e me shume ne rendesi dhe dominojne kundruall atyre midis shteteve perkatese. Ne kete natyrishte ndihmojne edhe mjetet bashkekohore per komunikim, permes te cileve tanime nuk ekziston ekskluzivitet ne posedimin e informacioneve nga ana e nje shteti. Kjo, shoqeruar me dinamiken e proceseve ekonomike nderkombetare, tanime e sjelle ne pikepyetje ekskluzivitetin e sovranitetit shteteror. Si reperkusion te gjendjes se ketill, mbrojtja nderkombetare e te drejtave te njeriut i sfidon dhe i detyron sistemet kombetare juridike te modifikohen dhe te transformohen, duke reaguar ne sjelljen ose mossjelljen shteterore ne drejtim te mbrojtjes se ketyre te drejtave. Permes kesaj, dimenzioni mbikombetar i te drejtave te njeriut gjithnje e me shume po mbindertohet dhe pasurohet. Qellimi i ketij botimi eshte qe t`i komenton karakteristikat fenomenologjike te ketyre te drejtave ne shoqerine bashkekohore maqedonase, ku ato me pervoje po adaptohen ne nevojat ekzistuese. Adapatimi i ketill, ne fokusin e te cilit ne nje interesim me te shprehur jane proceset e demokratizimit dhe modifikimi i institucioneve shteterore, sjell cilesi te re, qe mundeson nje

14

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

relaksacion te mundshem te kunderthenieve shoqerore qe kane patur nevoj nga rregullimi i tyre institucional. Thelbesisht, te drejtat e proklamuara e ruajne karakteristiken e vet, dhe prandaj eshte e nevojshme qe shkenca t`a jep fjalen dhe kontributin vet ne kuptimin e tyre me esencial dhe implementimin vendas. Fuqishmerija ne garantimin e ndonje te drejte duhet te vlene per secilin qytetar te Republikes se Maqedonise, por secila gezuarje e kesaj te drejte terheq edhe pergjegjesi per garantimin e te njejtes edhe per personat e tjere. Per shkak te fluiditetit te velimeve shoqerore vendase, per fat te keq, ky dimension shpeshehere nuk merret parasysh ose “qellimisht” po harrohet. Multikulturalizmi eshte i mundeshem ne nje shoqeri liberale vetem poqese percaktojme nje kufi te qarte midis asaj, qe eshte thjesht publike, cilat jane kompetencat dhe rregullat legale per tere bashkesine, dhe çka eshte ajo qe eshte private, ne kuptimin e çeshtjeve qe kane cilesine e vetedijes dhe pergjegjesise individuale ose grupore. Bashkesi dhe kultura te ndryshme eshte shume e mundeshme te jetojne bashkarisht nese tregojne vullnet qe t`a pranojne emeruesin e nenvizuar te perbashket dhe nese midis veti i respektojne dallimet ekzistuese kulturore. Ketu duhet bere nje konsenzus te forte obligues per te drejtat dhe lirite qytetare qe do te vlejne per te gjithe. Temat qe ky botim i perfshin kane te bejne me analizen e dilemes, cili sistem zgjedhor do te ishte me adekuat per Republiken e Maqedonise dhe pse; a thua dhe ne çfar kushte autoritariteti ne shoqerine maqedonase vepron si frenues i proceseve demokratike dhe i afirmimit te te drejtave te njeriut; cili eshte raporti midis pikepamjes liberale te konceptit per te drejtat e njeriut kundruall dominimit te fuqive te medha gjate realizimit pragmatik te politikes ne suaza boterore, dhe ku ne kete kontekst gjendet Republika e Maqedonise; cili eshte ndikimi real i Komisionit evropian per te drejtat e njeriut nga aspekti i nxitesit jashtezakonisht te rendesishem te proceseve dhe vlerave integruese evropiane; çfar eshte sjellja elektorale e zgjedhesit maqedonas dhe cilet faktore ndikojne mbi ate; a thua ne kuadrin e te drejtave te njeriut ben pjese edhe e drejta e njeriut te vendos per integrim ne institucionet dhe organizmat nderkombetare; ne çfar niveli implementiv gjenden te drejtat e njeriut ne legjislacionin vendas penal, penaloprocesor dhe ekzekutiv; cilat jane reperkusionet dhe dimenzionet e te drejtave kolektive, dhe cila eshte detyra ose pergjegjesija lojale e pjesetareve te ndonje bashkesie te caktuar etnike ndaj shtetit ne te cilin jetojne ne kushte maqedonase; cila eshte dukuria e multikulturalizmit ne suaza maqedonase dhe si ndertohet “Maqedonija post-etnike”. Shoqeria maqedonase ka perjetuar velime te dhimbeshme historike te shoqeruara me efektet nga perçarje te perhershme shoqerore ne ate qe shkaktojne turbulence plotesuese. Diseminacioni i informacioneve, te atilla çfar i posedojne veshtrimet ne kete liber, ndaj nje auditoriumi sa me te gjere, si dhe pasurimi i njohurive nga ndonje lemi e caktuar, luajne rol te rendesishem ne ndertimin e kultures kombetare politike. Rrethanat transitive terheqin me vehte nebuloza te

15

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

shumta dhe moskuptime ne aplikimin e elementeve te reja te perfshira ne sistemin shoqeror (posaçerisht juridik), dhe prandaj publikimet te ketij tipi jane posaçerisht te domosdoshem ne ndriçimin e paraqitjes dhe efektet e ketyre risive. Ky botim ne njefare menyre mund te kontribuon ne forsimin e forcave centripetale sistemore, qe do te duhej ne nje periudh afatgjate te marrin pjese ne ndertimin e bashkimit, kultures te jeteses dhe komunikimit te perbashket ne Republiken e Maqedonise.

Doc. d-r Natasha Gaber Damjanovska

16

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

RECENZENTSKO MISLEWE

“^ovekovite prava kako demokratska vrednost”

Knigata “^ovekovite prava kako demokratska vrednost” e seriozno istra`uvawe kade {to se objasnuvaat dilemite koi i se aktueliziraat preku eden multidisciplinaren priod na rasvetluvawe na nekoi pra{awa koi ja dopiraat oblasta na ~ovekovite prava i slobodi od razni aspekti. Knigata pretstavuva originalen priod vo oblasta na ~ovekovite prava i slobodi. Taa tretira edna sovremena problematika i pretstavuva zna~ajna analiza na kompleksnite pra{awa od taa oblast. Vo site referati avtorite go tretiraat zna~eweto na ~ovekovite prava, baziraj}i se na opravdanosta za mirno re{avawe na eventualnite nedorazbirawa, davaj}i í smisla na za{titata na ~ovekovite prava i slobodi. Vo ovaa kniga, teorisko-sociolo{kite analizi, a na momenti i onie politi~ko-pravni, se isprepletuvaat so razgleduvaweto na empiriskite fakti. Referatite od avtori od razni vozrasti i oblasti opfateni vo ovaa publikacija se nau~ni istra`uvawa koi{to kaj ~itatelot mo`e da predizvikaat momentni emocii ili ~uvstva. Ovaa kniga bez somnenie }e ostavi traga, svoe vlijanie vo izgradbata na iskustva, zavisno od toa na koja op{testvena problematika í pripa|a. Edno e sigurno, knigata “^ovekovite prava kako demokratska vrednost” za ~itatelot e novina, bidej}i vo site poglavja referatite se tretiraat na razli~ni istra`uva~ki na~ini, no so jasen koncept. Iako od razni avtori, no od ista pojdovna to~ka, so maksimalna istra`uva~ka serioznost se tretiraat ~ovekovite prava i slobodi kako zaedni~ka demokratska vrednost. Site avtori (so mali isklu~oci) se pridr`uvaat kon eden istra`uva~ki motiv vo odnos na objasnuvaweto na zna~eweto na ~ovekovite prava. Koe e zna~eweto na ispituvaweto na zaedni~kite demokratski vrednosti preku po~ituvaweto na ~ovekovite prava vo okolnosti koga sekoj den naiduvame na drasti~ni kr{ewa na ~ovekovite prava vo na{eto op{testvo kako od samata dr`ava taka i od grupacii i razni individui. Nema dilema deka javnata aktivnost okolu promoviraweto na konceptot za ~ovekovite prava, preku organiziraweto na seminari od koi proizleguva i sodr`inata na ovaa kniga, ima posebno intelektualno zna~ewe. Debatiraweto na temite koi se opfateni vo ovaa kniga, da-

17

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

vaweto smisla na vnatre{niot mir i na stabilnosta, po oru`eniot konflikt vo 2001 godina, ima zna~ewe na nau~na, humana i dobronamerna aktivnost. Fondacijata Fridrih Ebert - Kancelarija vo Skopje i Dru{tvoto na albanskite intelektualci "Demokratski klub" uspeaja na seminarite organizirani na ovaa tema da soberat zaedno albanski i makedonski profesori, eksperti i istra`uva~i, koi preku argumenti izvadeni od razni dokumenti ja promoviraat nespornata opravdanost za za{tita na ~ovekovite prava i slobodi, zasnovana na Generalnata konvencija na Organizacijata na Obedinetite nacii za ~ovekovite prava, Evropskata konvencija za ~ovekovite prava i drugi konvencii koi se od golemo zna~ewe za pravata na ~ovekot, kako {to se: Konvencijata za eliminirawe na site formi na rasna diskriminacija; Konvencijata za spre~uvawe i kaznuvawe na genocidot; Konvencijata za pravata na decata; Konvencijata za eliminirawe na site formi na diskriminacija na `enite; Konvencijata za politi~kite prava i drugi. Vo ovaa kniga, kako {to }e imaat mo`nost da zabele`at ~itatelite, se istra`uvani fenomenite na politi~kite oscilacii na politi~kite subjekti koi{to ja rakovodele dr`avata, pome|u toa {to se narekuva deklarativno i pragmatizam, pome|u vrednostite {to se baziraat na pravnata dr`ava i moralno-humanite vrednosti koi se baziraat na me|unacionalna, me|uverska i politi~ka tolerancija. Ovie politiki ~estopati improvizirani me|u nacionalnite interesi na nacionalnite zaednici na Albancite i na Makedoncite, pretendiraj}i da se popolni sozdadenata praznina so nepo~ituvawe na razlikite i vrednostite na drugiot, se zabele`uvaat i vo ova istra`uvawe. Nepo~ituvaweto na ~ovekovite prava i slobodi pretstavuva pojava na nepo~ituvawe i na zaedni~kite vrednosti na narodite od ova podnebje {to onevozmo`uva da se sozdadat vistinski i dolgoro~ni odnosi na zaedni~ko dejstvuvawe i komunikacija. Vo ovaa kniga, isto taka, so seriozen istra`uva~ki priod se davaat nasokite za demokratski razvoj, za izgradba na politika koja }e bide vodena od demokratski politi~ari koi mo`at da sozdadat razbirliv prostor za demokratski poredok i povisok stepen na razbirawe na gra|anite kon niv. Formata na politi~ko pretstavuvawe, pokraj demokratskite standardi, }e zna~i i celosen legitimitet i so realnoto pojavuvawe na razbirlivi alternativi za nadminuvawe na eventualnite nedorazbirawa. Vo ovaa kniga, isto taka, ima i istra`uva~ki objasnuvawa za toa kolku e adekvatna zakonskata regulativa za politi~kite partii vo odnos na nivnoto dejstvuvawe vo izborniot proces, kolku e adekvatna demokratskata kontrola na strukturite za odbrana i na policijata koga stanuva zbor za oblasta na ~ovekovite prava i slobodi, slobodnite demokratski izbori, upotrebata na jazicite kako sredstvo za komunikacija, multikulturizmot, socijalnite pra{awa i po~ituvaweto na ~ovekovite prava, implementacijata na Ohridskiot ramkoven

18

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

dogovor i procesite na vnatre{no integrirawe, standardi koi gi tretiraat ~ovekovite prava i slobodi i integracijata na Makedonija vo Evropskata unija i vo NATO i dr. Preku ovaa kniga }e se promovira opravdanosta deka sekoga{ postoi potreba da se aktivira zna~eweto na politi~kata aktivnost i dijalogot, iskoristuvaj}i go intelektualniot, nau~niot i politi~kiot potencijal, kako i kulturnoto nivo na lu|eto, so cel istra`uvawata vo vrska so ~ovekovite prava da bidat transparentni. Ovie dejstvija mo`ebi }e eliminiraat edna nazadna logika na filozofijata na odbivawe za da ne se vodi dijalog, duri i da ne se razgovara za zaedni~kite vrednosti kako {to se ~ovekovite prava i slobodi. Zatoa, nau~nite istra`uvawa za za{tita na ~ovekovite prava i slobodi treba da ostanat permanetno anga`irawe na site segmenti na op{testvoto, kako {to vo golem broj slu~ai i se potencira vo referatite na avtorite opfateni vo ovaa kniga. Imaj}i go predvid seto ona {to e potencirano dosega vo vrska so ovaa kniga, mo`e da se konstatira deka stanuva zbor za eden hrabar intelektualen ~ekor i za eden mnogu zna~aen nau~en trud koj{to ima i aplikativno zna~ewe kako za nau~nite krugovi taka i za po{irokata javnost. Jas mislam deka knigata "^ovekovite prava kako demokratska vrednost" zaslu`uva da se objavi so cel da bide prisutna vo po{irokata javnost. Ovaa kniga mo`e da poslu`i i kako univerzitetski tekst vo odnos na pra{awata za politi~kata sociologija i politi~kiot sistem - predmeti koi se obrabotuvaat so studentite od na{ite univerziteti, no mislam deka ovaa kniga }e bide od korist i za po{irok krug na ~itateli koi se zainteresirani za problematikata vo odnos na ~ovekovite prava i slobodi. Recenzent M-r Nazmi Mali}i, profesor na Univerzitetot na Jugoisto~na Evropa

19

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

MENDIMI RECENZUES “Të drejtat e njeriut vlerë demokratike”
Libri “Të drejtat e njeriut vlerë demokratike” është një hulumtim serioz, ku sqarohen dilemat të cilat edhe aktualizohen, përmes një qasje multidiciplinare të ndriçimit të disa çështjeve që prekin sferën e të drejtive dhe lirive të njeriut nga aspekte të ndryshme. Libri paraqet një qasje origjinale nga lëmia e të drejtave dhe lirive të njeriut. I njejti trajton një problematikë bashkohore dhe paraqet një analizë të vlefshme të çështjeve komplekse nga kjo sferë. Në të gjitha referatet autorët trajtojnë rëndësin e të drejtave të njeriut, duke u mbështeturnë arsyen e zgjidhjeve paqësore të mosmarrëveshjeve eventuale duke i dhënë kuptim mbrojtjestë të drejtave dhe lirive të njeriut. Në këtë libër analizat teoriko - sociologjike në momente edhe ato politiko-juridike gërshetohen me shqyrtimin e fakteve empirike. Referatet nga autor të moshave dhe lëmive të ndryshime të përfshirë në këtë publikim, janë hulumtime shkencore, ku për lexuesin mund të paraqesin emocione momentale apo edhe mbresa të cilat mund të joshin lexuesin në një orjentim apo edhe ambicje politike, apo edhe për ndonjë motiv tjetër që ngritë ndonjë vlerë njerëzore. Ky libër pa dyshim se do të lënë gurmë, do të lënë ndikimin e vet në ndërtimin e përvojave, varësisht se cilës problematikë shoqërore i takon. Me siguri libri “Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike”, për lexuesin është një risi, sepse në të gjithë kapitujt, referatet trajtohen në mënyra të ndryshme hulumtuese por nga një koncept i qart. Edhe pse me nga autorë të ndryshëm, por nga një pikënisje e njejtë me një seriozitet maksimal hulumtues, trajtohen të drejtat dhe liritë e njeriut si vlerë e përbashkët demokratike. Të gjithë autorët (me pak përjashtim) i përmbahen një motivi hulumtues, sqarimeve se cila është domethenja e të drejtave të njeriut. Cila është domethënja e provimit të vlerave të përbashkëta demokratike përmes respektimitë të drejtave të njeriut, në rrethana kur çdo ditë hasim në shoqërinë tonë shkelje drastiketë të drejtave të njeriut, qoft nga vet shteti apo edhe nga grupacione dhe individ të ndryshëm. Pa dilemë se aktiviteti publik rreth promovimit të konceptit për të drejtat e njeriut, përmes organizimit të seminareve nga të cilat edhe del përmbajtja e këtij libri, ka një vlerë të posaçme inteletuale. Debatimi i temave të cilat shtjellohen në këtë libër, dhënja e kuptimit për paqën dhe stabiltetin e mbrenshëm, pas konfliktit të armatosur të vitit 2001, do të këtë edhe domethënjen e një aktiviteti shkencor, human dhe qëllimmirë. Fondacioni Friedrich Ebert me zyrë në Shkup dhe Shoqata e intelektualëve shqiptar “Klubi Demokratik”, arritën që në seminaret e organizuara nga kjo temë, të tubojnë sëbashku profesor, ekspert, hulumtues shqiptar edhe maqedonas që

20

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

përmes agrumenteve të shkoqitura nga dokumente të ndryshme të promovojnë arsyen e pakontestueshme të mbrojtjestë të drejtave dhe lirive të njeriut, duke u bazuar në Konventën e përgjithshme të OKB-së për të drejtat e njeriut, Konventën evropiane për të drejtat e njeriut dhe konventa të tjera të cilat janë shumë të rëndësishme për të drejtat e njeriut, siç janë: Konventa për eliminimin e të gjitha formave të dikriminimit racor; Konventa për parandalimin dhe dënimin e gjenocidit; Konventa për të drejtat e fëmijëve; Konventa për eliminimin e të gjitha formave të dikriminimit të grave, Konventa për të drejtat politike, etj. Në këtë liber, siç do të kenë rastin të vërejnë lexuesit, janë gjurmuar fenomenet e oscilimeve politike të subjektive politike të cilat kanë udhëhequr me shtetin midis asaj që quhet deklarative dhe pragmatizmit, midis vlerave të mbështetura në shtetin e së drejtës dhe vlerave morale humane, që mbështeten në tolerancën ndërnacionale, e ndërfetare, dhe në tolerancën politike. Këto politika shpesh të improvizuara midis interesave kombëtare të bashkësive nacionale shqiptare dhe maqedonase, duke pretenduar që të mbushet zbrastira e krijuar me mos respektimin e herë-herë të dallimeve dhe vlevare të tjetrit, vërehet edhe në këtë hulumtim se mosrespektimi i të drejtave dhe lirive të njeriut paraqet dukurinë e mosrespektimit edhe të vlerave të përbashkëta të popujve të këtij nënqielli, për të krijuar raporte të vërteta dhe afatgjata të bashkëveprimit dhe ndërkomunikimit. Në këtë libër poashtu me një qasje serioze hulumtuese jipen kahje për zhvillimin e demokracisë, nëse ndërtohet një politikë e cila do të udhëheqej nga politikanem demokrat, të cilët mund të krijojnë hapësirë të kuptueshme për një rend demokratik dhe një shkallë më të lartë, tëkuptueshmërisë së qytetarëve ndaj tyre. Forma e përfaqësimit politik, krahas standardeve demokratike, do të thot edhe legjitimitet i plotë dhe me paraqitien reale të alternativave të kuptueshme për tejkalimin e mosmarrëveshjeve eventuale. Në këtë libër poashtu hasen sqarime hulumtuese, sa është adequate rregullativa ligjore për partitë politike për veprimin e tyre në procesin zgjedhor, sa është adekuat kontroli demiktarik i strukturave të mbrojtjes dhe policisë kur është në pyetje sfera e të drejtave dhe lirive të njeriut, zgjedhjet e lira demokratike, përdorimi i gjuhëve si mietë ndërkomunikimi, multikultaruzmi, çështjet sociale dhe respektimi i të drejtave të njeriut, implimentimi i marrëveshjes kornizë të Ohrit dhe proceset e integrimeve të brendshme, standardet të cilat trajtojnë të drejtat dhe liritë e njeriut dhe integrimi i Maqedonisë në UE dhe NATO etj. Përmes këtij libri do të promovohet arsyeja se, gjithëherë egzistonë nevojë e pakontestueshme, të aktivizohet rëndësia e aktivitetit politik dhe dialogut, duke e shfrytëzuar potencialin intelektual, shkencor, politik dhe nivelin kulturor të njerëzve, që hulumtimet mbi të drejtat e njeriut të jenë transparente Këta veprime do të eliminojnë ndoshta një logjikë të mbrapshtë, të filozofisë së refuzimit që mos të dialogohet apo edhe të mos bisedohet edhe për vlerat e plërbashkëta, siç janë të drejtat dhe liritë e njeriut. Prandaj hulumtimet shkencore mbi sigurinë e të drejtave

21

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

dhe lirive të njeriut, duhet të mbeten angazhim permanent në të gjitha segmentet e shoqërisë, ashtu si edhe potencohet në shumë raste në referatet e autorevë të përfshirë në këtë libër. Duke e pasur parasysh atë që u potencua më lart për librin, mund të konstatohet se bëhet fjalë për një hap të guximshëm intelektual dhe për një punim të vlefshëm shkencor, që ka edhe rëndësinë aplikative si për qarqet shkencore ashtu edhe për opinionin më të gjërë. Unë mendojë se libri “Të drejtat e njeriut si vlerë denoktarike” meriton publikimin, me qëllim që të jet i pranishëm në opinionim më të gjërë. Ky libër mund të shërbej si tekst univerzitar për të shtjelluar një pjesë të madhe të çështjeve të “Sociologjisë politike” dhe “Sistemit politik”, lëndë që zhvillohen me studentët në univerzitetet e këtushme, por mendoj se ky libër do të jet i dobishëm edhe për një masë të gjërë lexuesish të interesuar për problematikën që ka të bëjë me të drejtat dhe liritë e njeriut. Recenzent M-r Nazmi Maliqi, profesor në Univerzitetin e Evropës juglindore

22

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Sodræina / Përmbajtja
1. Seminar vo Kumanovo / Seminari në Kumanovë

18. 04. 2002
1.1. D-r Nata{a Gaber Damjanovska Mo`ni elementi na noviot izboren sistem D-r Natasha Gaber Damjanovska Elementet e mundëshme të sistemit të ri zgjedhor 29 35

1.2. D-r Emilija Simoska Avtoritarnata svest - ko~nica za ~ovekovite prava i za demokratskata kultura D-r Emilija Simoska Vetëdija autoritare - frenues i të drejtave të njeriut dhe kulturës demokratike 1.3. Prof. d-r Gezime Starova Pravata na rabotnicite vo raboten odnos vo kontekst na ~ovekovite prava Prof. Dr. Gëzime Starova Të drejtat e punëtorëve në marrëdhënjet e punës në kontekst të drejtave të njeriut 1.4. Suzana Saliu ^ovekoviot dignitet vo osnovite na sekoe op{testvo Suzana Salihu Dinjiteti i njeriut në themelet e çdo shoqërie

40

45

49

61

72 81

2. Seminar vo Veles / Seminari në Veles, 15. 05. 2002
2.1. D-r Slavejko Sasajkovski ^ovekovi prava, globalizacija i nadvore{na politika na SAD Doc. Dr. Slavejko Sasajkovski, Të drejtat e njeriut, globalizimi dhe politika e jashtme e SHBA-së

91

103

23

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

2.2. Bekim Kadriu Izbira~koto pravo kako osnovno pravo vo korpusot na politi~kite prava Bekim Kadriu E drejta zgjedhore si e drejtë themelore në korpusin e të drejtave të njeriut 2.3. @aneta Stojkova Strazbur{kiot praven sistem Zhaneta Stojkova Sistemi juridik i Strazburit 2.4. Fatmir Musa Od koncept do Konvencija za ~ovekovi prava Fatmir Musa Nga koncepti deri në Konventa për të drejtat e njeriut

113

123

132 139

145 154

3.

Seminar vo Skopje/ Seminari në Shkup, 14.06.2002
165 170

3.1. Prof. d-r Lidija Hristova Izborno odnesuvawe na glasa~ite Prof. Dr. Lidija Hristova Sjellja zgjedhore e votuesve 3.2. Doc. d-r Marina Mitrevska ^ovekovite prava i integracijata na Republika Makedonija vo Evroatlanskite strukturi Doc. Dr. Marina Mitrevska Të drejtat e njeriut dhe integrimi i Republikës së Maqedonisë në NATO 3.3. Liri Lena Demokratskite vrednosti i pravoto na slobodno izrazuvawe Liri Lena Vlerat demokratike dhe e drejta e mendimit të lirë 3.4. Prof. d-r Zoran Sulejmanov ^ovekovite prava vo krivi~noto pravo Prof. Dr. Zoran Sulejmanov Të drejtat e njeriut në të drejten penale

175 180

184 190

196 206

24

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

3.5. Adelina Marku Po~ituvawe na razlikite kako demokratska vrednost za po~ituvawe na ~ovekovite prava Adelina Marku Respektimi i dallimeve si vlerë e përbashkët 4.

215

221

Seminar vo Tetovo / Seminari në Tetovë, 15. 10. 2002
4.1. D-r Etem Aziri Nekoi aspekti na partiskiot pluralizam D-r. Etem Aziri Disa aspekte të pluralizmit partiak 4.2. Prof. d-r Mirjana Malevska Pravata i odgovornostite odat zaedno Prof. Dr. Mirjana Malevska Të drejtat dhe përgjegjësia shkojnë sëbashku 4.3. M-r Petar Atanasov Multikulturalizmot i ~ovekovite prava M-r. Petar Atanasov Multikulturalizmi dhe të drejtat e njeriut 4.4. Prof. d-r Xeladin Murati Univerzalni ~ovekovi prava Prof. Dr. Xheladin Murati Të drejtat univerzale të njeriut 4.5. M-r Nazmi Maqi}i Demokratskata kontrola nad bezbednosnite strukturi i ~ovekovite prava M-r Nazmi Maliqi Kontrolli demokratik në strukturat e sigurimit dhe të drejtat e njeriut 229 239

248 255

261 266

271 288

303

312

25

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

26

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

1. SEMINAR - SEMINAR ^OVEKOVITE PRAVA KAKO DEMOKRATSKA VREDNOST TË DREJTAT E NJERIUT SI VLERË DEMOKRATIKE
Kumanovo - Kumanovë/ 18. 04. 2002

27

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

28

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

1.1

D-r Nata{a Gaber-Damjanovska Institut za sociolo{ko i pravno-politi~ki istra`uvawa MO@NI ELEMENTI NA NOVIOT IZBOREN MODEL

Na Republika Makedonija í treba eden model koj }e obezbedi politi~ko okrupnuvawe na politi~koto pretstavuvawe, no istovremeno mehanizmot da obezbedi posoodvetna etni~ka, socijalna, regionalna i polova pretstavenost. Nikoj od ovie elementi ne bi trebalo da bide predimenzioniran, no demokratskata otvorenost i senzibilnost na ostvaruvawe na pretstavuvaweto na opredeleni grupi naselenie bi morala da se zapazi, makar i minimalno. Isto taka, modelot bi trebalo da ovozmo`i na nekoj na~in da se sondira i uspe{nosta i popularnosta na opredeleni kandidati nasprema drugi i vo ramki na opredelena partija, so cel da se pottikne zdravata kompetitivnost. Brojnite neregularnosti koi gi sledea pretsedatelskite (1999 godina), kako i lokalnite izbori (2000 godina), ja nametnuvat izbornata reforma kako neophoden preduslov za fer i demokratski izbori. Iako vo prvo vreme kako najgolem vinovnik za projavenite neregularnosti be{e naveden mnozinskiot izboren model vo dva kruga, sepak toa tvrdewe e diskutabilno. Ova ne zna~i deka takvite izbori vo pogolem stepen gi stimuliraat neregularnostite, tuku vinata treba da ja barame vo nepodgotvenosta na instituciite, na vlasta, da obezbedat regularen tek na izborite. Vpro~em, osnovno pra{awe e dali dr`avata saka da organizira fer i demokratski izbori. Neminovno, za da se postigne fer i transparenten izboren proces potrebno e da se usovr{i operativniot sistem na glasawe, ~esnoto broewe na izbornite rezultati, kako i vospostavuvaweto efikasni kazneni mehanizmi za za{tita na izbornoto pravo. Sankciite ovde bi trebalo da igraat klu~na uloga, bidej}i kr{eweto na izbornite pravila ne e rezultat na neinformiranost, neobrazovanost ili nedostatok na politi~ka kultura, tuku na tendencioznost na onoj koj smeta deka mo`e da ostane amnestiran za toa delo. Izborniot model kako dominantna tema ja razbranuva politi~kata javnost i kako rezultat na toa se izlo`ija nekolku varijanti na mo`ni modeli koi se staveni na javna diskusija. Evidentno, no i sosema prirodno e deka partiite nemaat identi~ni viduvawa za toa koj e najdobriot izboren sistem za Republika Makedonija, tuku tie pravat sop-

29

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

stveni procenki okolu toa kako najdobro mo`at samite da se efektuiraat vo Sobranieto. Iako zakonodavecot glavno vnimanieto go fokusira na proporcionalniot model so nacionalna izborna edinica i alternativno me{ovitiot izboren sistem vo soodnos (mnozinski viza vi proporcionalen) 50%: 50%, sepak site opcii za razgovor ne se zatvoreni. Vo taa smisla, pri kreiraweto na izborniot model treba vnimatelno da se izberat negovite elementi, sî so cel da se obezbedi balans me|u reprezentativnosta i stabilnosta. Pritoa ne bi trebalo da se poa|a od {kolski opredelenite karakteristiki (prednosti i nedostatoci) na oddelnite modeli, tuku treba da se napravi ume{na kombinacija na instrumentite koi bi trebalo da funkcioniraat vo konkretniot op{testveno-politi~ki ambient. Na primer, vo slu~aj na proporcionalen model kade cela dr`ava e edna izborna edinica, listite fiksni, a izborniot prag 5%, posledicite se slednite: • • }e se sozdadat golemi partiski fuzii na listite, koi }e prerasnat vo pokrupni partiski blokovi; }e se afirmira neprikosnovenata vlast na najtesnoto partisko rakovodstvo, bidej}i postojano na vrvot na listata }e se nao|aat postojano isti li~nosti, bez postoewe na mehanizam koj }e go inicira preispituvaweto na nivnata li~na popularnost. Posebno }e bide akuten sudirot na partiskata centrala nasprema drugite ogranoci (Skopje ili Tetovo nasprema drugite mesta vo Republikata) i vrvot na partiskoto rakovodstvo vo odnos na ~lenovite. Na ovoj na~in }e bide zasilena partiskata avtokratija, posebno od pri~ina {to partiskite ~elnici se tie koi ja kontroliraat nominacijata na kandidatite; bidej}i presmetuvaweto na mandatite }e se odviva na nacionalno nivo, i od pri~ina {to Don’t-formulata gi favorizira partiskite listi koi dobile pobrojni glasovi na poddr{ka, modelot }e stimulira izborni nepravilnosti, bidej}i mo`e da motivira fiktivno polnewe na glasa~kite kutii. Ova pra{awe mo`e da bide posebno akutno ako se povtori "polneweto" na glasa~kite kutii vo Zapadna Makedonija1, nasprema realniot, poslab odziv na glasa~ite od makedonska nacionalnost od drugiot del na dr`avata.

Spored izve{tajot na OBSE za pretsedatelskite izbori vo 1999, osobeno za vreme na vtoriot krug od glasaweto, ocenka e deka vo golem broj glasa~ki mesta vo zapadniot del na dr`avata i okolu Skopje, se zabele`ani seriozni naru{uvawa na izborniot proces. Navedeno e deka izborni neregularnosti bea napraveni i za vreme na povtornoto glasawe.

1

30

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

[to se odnesuva do vtoropredlo`eniot izboren model 50% : 50%, zakonodavecot samo na~elno ja naveduva ovaa alternativa od koja o~ekuvanite posledici bi bile slednite: •

istite zabele{ki koi va`at za prethodnoto re{enie koga bi postoela edna nacionalna izborna edinica se odnesuvaat i vo ovoj slu~aj na popolnuvawe na polovinata na pretstavni~koto telo bidej}i na~inot e identi~en; za oblikuvawe na novi 60 izborni edinici kade {to pratenicite bi se izbirale po mnozinskiot princip, }e bide potrebno dopolnitelno vreme za toa operativno da se postigne, posebno zemaj}i go predvid dogovaraweto me|u politi~kite partii; iako vo predlogot ne e direktno navedeno, ostanuva vpe~atokot deka izborite za mandatite koi }e bidat dobieni spored mnozinskiot model }e se odvivaat vo dva kruga. Vo doma{nata praktika, ova re{enie se poka`a kako neprakti~no od pri~ina {to: a) zaradi nedozvolivoto koalicirawe vo vtoriot krug, stanuva{e izli{no negovoto organizirawe; b) se dava{e prostor na izvesni manipulacii i kombinatoriki; v) sekako odzivot vo vtoriot krug be{e pomal od prviot, a go otslikuva{e povtorno istiot trend vo izbornoto raspolo`enie; g) nepotrebno go poskapuva{e glasa~kiot proces.

Poa|aj}i od gorenavedenoto, bi gi navele pri~inite poradi koi im davame prednost na proporcionalnite izbori so pove}emandatni regionalni izborni edinici nasprema predlo`enite re{enija: 1. Regionalniot princip ja zajaknuva vrskata na pratenikot so regionot od koj toj proizleguva, {to ja pravi potransparentna komunikacijata me|u izbira~ot i pratenikot. Na ovoj na~in vo opredelen stepen se zadovoluva edna od prednostite koi so sebe gi nosi mnozinskoto na~elo na distribucija na mandatite vrskata na pratenikot so svoite glasa~i. Vo sprotivno, ovoj kvalitet se gubi pri primenata na nacionalna i fiksna proporcionalna lista, bilo da se raboti za site 120 ili za 60 pratenici.

31

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

2. Efektot na edinstvena partiska lista ja krie opasnosta od visok stepen na koncentracija na mo}ta kaj partiskite ~elnici pri nivnoto kreirawe na kadrovskata politika. Nasproti ova, izborniot nastap so pove}e regionalni listi gi prinuduva partiskite rakovodstva da vodat disperzirana kadrovska politika. Avtorot Taagepera vo analizata na izbornite sistemi na isto~noevropskite dr`avi zabele`uva deka akceptiraweto na me{ovitiot izboren sistem bez isklu~ok pretpostavuva i nacionalna lista koja na partiskite lideri bez rizik im go obezbeduva vlezot vo pretstavni~koto telo. Tokmu afirmiraweto na nacionalnata lista na partiskite ~elnici im ovozmo`uva da go eskiviraat neposredniot test na sopstvenata popularnost. Vsu{nost tie samite pretpo~itaat da bidat nominirani kako nositeli na listata {to im ovozmo`uva bez ogled na izborniot ishod vlezot vo parlamentot2 da go napravat izvesen. 3. Podatokot {to odredeni partii imaat koncentrirana regionalna poddr{ka ja pravi realna mo`nosta takvite partii da uspeat da dobijat mandat. Ova posebno poradi faktot {to odredeni malcinski ili interesni grupi se regionalno koncentrirani, odnosno preku proporcionalniot model so edinstvena nacionalna lista i visinata na legalniot prag od samiot start se isklu~eni od izbornata trka. 4. Na ovoj na~in se reducira relativno golemiot broj neiskoristeni vi{ok glasovi koi po pravilo se javuvat vo uninominalnite izborni edinici. Zna~i izbira~ot bez pogolemo kalkulirawe slobodno gi izrazuva svoite preferencii bez strav deka negoviot glas }e ostane neiskoristen, odnosno deka nema da ima efekt. 5. Regionalnite pove}emandatni izborni edinici, isto taka, ne go ohrabruvaat nastapot na pove}e partii zaedno so fuzionirana lista na kandidati. Se razbira, toa i ponatamu mo`e da se ~ini, no zdru`uvaweto na silite }e se odviva na popriroden na~in, a ne tendenciozno nametnat, poradi silata na funkcionirawe na matemati~kite pravila za distribucija na mesta vo Sobranieto. 6. Za razlika od uninominalnite (mnozinski) izborni edinici, kaj regionalniot tip izborni edinici se namaluva mo`nosta od tendenciozni prekrojuvawa so neednakvi izbira~ki populacii.
2

Vidi: Rein Taagepera: Estonia Parliamentary Elections. Electoral Studies No 3/95, pp.329

32

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Pri kroeweto na ednomandatnite izborni edinici se o~ekuva da bide zadovoleno na~eloto na ednakvo pretstavuvawe, a sepak se slu~uva otstapuvawata od vakvoto na~elo da ja nadminuvat granicata na tolerancija. Realna e mo`nosta glasovite na izbira~ite da imaat razli~na te`ina, odnosno glasot vo edna izborna edinica da vredi pove}e otkolku vo druga. Sprotivno na ova, so vaka dizajnirani pokrupni regionalni izborni edinici, vakviot negativen efekt mo`e da se izbegne. 7. Eventualno prifateniot regionalno-proporcionalen izboren model so fiksni listi bi mo`el kvalitetno da se podobri po negovata primena na slednite nekolku parlamentarni izbori. Kako pozitivna pridobivka vo smisla na pogolema demokratizacija na izbira~koto pravo na gra|aninot bi mo`ela da se vnese podvi`na kandidatska lista, kade gra|aninot bi mo`el da ja iska`e svojata preferencija za individualen kandidat vo ramkite na partiskata lista koja saka da ja glasa. Voedno, ova bi bil i dobar mehanizam za pouspe{no pretstavuvawe na `enitekandidati. 8. Fakt e deka izbornite modeli i nivnite dimenzii vlijaat vrz strategijata za nastap na politi~kite partii vo tekot na izbornata kampawa. Partiite, na ovoj na~in, vo kreiraweto na svoite izborni programi }e moraat da ja prilagodat agendata so specifikite i potrebite na regionalnata izborna edinica. Vsu{nost, pokraj "nacionalnite" temi postoi mo`nost da se promoviraat i drugi pokonkretni problemi koi pretstavuvat specifika za opredelen region. 9. Voedno vakviot izboren koncept go poednostavuva realiziraweto na zalo`bata za pogolema zastapenost na `enite vo pretstavni~kiot dom. Vakvoto nastojuvawe na `enite polesno se operacionalizira otkolku {to e toa mo`no preku uninominalnite izborni edinici. Pogolemata izborna edinica pretpostavuva poinakva izborna strategija od onaa koja se primenuva vo ednomandatni izborni edinici, kade {to izbornata strategija na partiite e porestrikitivna kon `enite-kandidati. Mo`nosta za nastap so pogolem broj kandidati, vo ramkite na ista izborna edinica, ne ja zagrozuva pozicijata na oddelni partiski ~elnici koi dobro se kotiraat vnatre vo partijata. Zna~i postoi mo`nost za balansirawe vo selekcijata na kandidatite, smiruvaj}i ja nivnata me|usebna tenzija.

33

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

10. Vakviot na~in na izbor go poednostavuva administriraweto na izbornite aktivnosti, odnosno funkcioniraweto na Dr`avnata izborna komisija se rastovaruva, bidej}i presmetuvaweto na mandatite }e se ostvaruva na regionalno nivo. Osven toa, eventualnite neregularnosti koi bi se javile vo odredeni izborni edinici, nema da popre~at pri proglasuvaweto na oficijalnite rezultati vo drugite delovi na zemjata. Imaj}i gi predvid kontroverzite koi{to gi sledat raspravite i dilemite koi se javuvaat okolu odredeni izborni modeli, va`no e da se naglasi deka ponudenite re{enija moraat da se valoriziraat so krajna vnimatelnost i so postoewe za strate{ka vizija za razvitok na politi~kiot sistem na Republika Makedonija. Kone~niot zbor vo dizajniraweto na ovie re{enija bi trebalo da go imaat nau~no vtemelenite raspravi, so cel da se izbegnat vremenskite ili pau{alnite re{enija koi }e slu`at za ednokratna primena. Vremeto koe sledi i prakti~nata primenlivost na re{enijata koi }e se prifatat treba da gi pottiknat procesite na demokratizacija, trasiraj}i go patot na idniot razvitok na moderniot makedonski politi~ki sistem.

34

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

D-r Natasha Gaber-Damjanovska Instituti për hulumtime sociale dhe juridiko-politike

ELEMENTE TË MUNDSHËM TË MODELIT TË RI ZGJEDHOR Republikës së Maqedonisë i nevoitet një model i cili do të siguroj grumbullimin politik të përfaqësimit politik, por njëherit mekanizmi të siguroj perfaqësimin mëpërkates etnik, socijal, regjional dhe të gjinive. Asnjëri prej këtyre elementeve nuk duhet të tejdimenzionohet, por hapurija dhe senzibiliteti i realizimit të përfaqësimit të grupeve të caktuara të popullatës duhet patjeter te ruhet, madje edhe minimalishte. Poashtu, modeli duhet te siguroj ne njefare menyre te behet sondimi i popularitetit dhe suksesshmerise se kandidateve te caktuar kundruall tjereve dhe ne kuader te partise se caktuar, me qellim te nxitet kompetiviteti i shendosh. Parregullsite e shumta qe i percollen zgjedhjet prezidenciale (ne vitin 1999), si dhe zgjedhjet lokale (ne vitin 2000) e imponojne reformen zgjedhore si parakusht te domosdoshem per zgjedhje fer dhe demokratike. Edhepse paraprakisht si fajtor me te madhe per parregullsite e paraqitura u emerua modeli zgjedhor i mazhorances ne dy rrethe, megjithate ky pohim eshte diskutabil. Kjo nuk do te thot se zgjedhjet e ketilla ne nje shkall me te larte i stimulojne parregullsite, por fajin duhet kerkuar ne papergatitjen - institucionet e pushtetit te sigurojne vijimin e rregullte te zgjedhjeve. Nderkaq, pyetja bazore eshte, a thua shteti deshiron te organizoj zgjedhje fer dhe demokratike. Padyshim, qe te arrihet nje proces fer dhe transparent zgjedhor nevoitet te perfeksionohet sistemi operativ i votimit, numrimi i ndershem i rezultateve zgjedhore, si dhe vendosja e mekanizmave efikase te ndeshkimit per mbrojtjen e te drejtes zgjedhore. Sanksionet ketu duhet te luajne rolin vendimtar, sepse shkelja e rregullave zgjedhore nuk eshte rezultat i joinformimit, joarsimimit ose mungeses se kultures politike, por i tendencionizmit te atij i cili konsideron se mund te amnestohet per ate veper. Modeli zgjedhor, si teme dominante e valevon opinionin politik, dhe si rezultat i kesaj u parashtruan disa varijanta te modeleve te mundeshem qe jane dhene ne diskutim publik. Evidente, por edhe e natyrshme eshte se partite nuk kane shikime identike per ate cili eshte sistemi me i mire zgjedhor per Republiken e Maqedonise, por ata bejne vlersime te veta rreth asaj se si me se miri munden vet te efektuohen ne Kuvendin. Edhepse ligjedhensi kryesisht vemendjen e fokuson ne modelin proporcional me njesi kombetare zgjedhore dhe si alternative sistemin e perzier

35

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

zgjedhor ne raportin (ai i mazhorances viza-vi atij proporcional) 50% : 50%, megjithate te gjitha opcionet per bisede nuk jane mbyllur. Ne kete kuptim, gjat kreimit te modelit zgjedhor duhet me vemendje te zgjedhen elementet e tij, me qellim te sigurohet balans midis reprezentimit dhe stabilitetit. Me ate rast nuk duhet nisur nga karakteristikat e percaktuara shkollore (perparsi dhe mangesi) te modeleve te caktuara, por duhet te behet nje kombinim i gjindshem i instrumenteve qe duhet te funksionojne ne ambientin konkret shoqeroro-politik. Per shembull, ne rastin e modelit proporcional ku i gjithe shteti eshte nje njesi zgjedhore, listat te fiksuara, kurse pragu zgjedhor 5%, pasojat jane si vijon: • • do te krijohen fuzione te medha partiake te listave, qe do te thot blloqe te medha partiake; do te afirmohet pushteti i patjetersueshem i udheheqesise me te ngushte partiake, sepse perhere ne kulmin e listes do te gjenden persona te njejte, pa ekzistimin e nje mekanizmi i cili do ta inicon ristudimin e popularitetit te tyre personal. Veçanarisht do te jete akut konfrontimi i centralit partiak kundruall degeve te tjera (Shkupi ose Tetova kundruall vendeve te tjera ne Republike) dhe kulmit te udheheqesise partiake ne raport me anetaret. Ne kete menyre do te fuqizohet autokratia partiake, veçmas nga shkaku qe lideret partiak jane ata qe e kontrollojne nominimin e kandidateve; sepse llogaritja e mandateve do te zhvillohet ne nivel kombetar, dhe nga shkaku se Dont-formula i favorizon listat partiake qe kane fituar meshume vota te perkrahjes, modeli do te stimulon parregullsi zgjedhore, sepse mund te motivon mbushjen fiktive te kutive votuese. Kjo çeshtje mund te behet veçanarisht akute, nese perseritet "mbushja" e kutive votuese ne Maqedonine Perendimore (1), kundruall jehones reale, me te dobet te votuesve te kombesise maqedonase nga pjesa tjeter e shtetit. Ne lidhje me modelin e dyte te propozuar zgjedhor 50% : 50%, ligjedhensi vetem parimisht e thekson kete alternative, nga e cila pasojat e pritura do te ishin si vijon: • verrejtjet e njejta qe kane te bejne me zgjidhjen e meparshme kur do te ekzistonte nje njesi kombetare zgjedhore, kane te bejne edhe me kete rast te mbushjes te gjysmes se trupit perfaqesues, sepse menyra eshte identike. • per formesimin e 60 njesive te reja zgjedhore ku deputetet do te zgjidheshin sipas parimit te mazhorances, do te nevoitet kohe plotesuese qe kjo operativisht te arrihet, duke marre parasysh veçmas marreveshjet midis partive politike. • Edhepse ne propozimin nuk eshte cekur drejtepersedrejti, mbetet pershtypja se zgjedhjet per mandatet qe do te fitohen sipas modelit te mazhorances do te zhvillohen ne dy rrethe. Ne praktiken vendore, kjo zgjidhje u deshmua si jopraktike, nga shkaku se: a)pershkak te koalicimit te palejuar ne rrethin e dyte, beheshte e pakuptimte organizimi i tij; b)u jepeshte hapsire disa manipulimeve dhe kombinimeve; c)gjithsesi jehona

36

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

ne rrethine e dyte ishte me e vogel nga rrethi i pare, kurse e pasqyronte serisht trendin e njejte ne disponimin zgjedhor; d)panevojshem e shtrenjetonte procesin votues. Duke u nisur nga e lartpermendur, do ti cekim shkaqet per te cilat u japim perparesi zgjedhjeve proporcionale me njesi meshume mandateshe rajonale zgjedhore kundruall zgjidhjeve te propozuara: 1. Parimi rajonal e perforcon lidhjen e deputetit me rajonin nga i cili del ai, qe e bene mëtransparente komunikimin midis zgjedhesit dhe deputetit. Ne kete menyre ne nje shkall te caktuar kenaqet njera nga perparesit qe me vete i mban parimi mazhoranc i distribuimit te mandateve - lidhja e deputetit me votuesit e vet. Ne te kunderten, kjo cilesi humbet gjat zbatimit te listes kombetare dhe te fiksuar proporcionale, pamarreparasysh a behet fjale per te gjithe 120 apo per 60 deputete. 2. Efekti i listes unike partiake e meshef rrezikun nga nje shkalle te koncentrimit te fuqise tek lideret partiak gjat kreimit te tyre te politikes kadrovike. Kundruall kesaj, paraqitja zgjedhore me meshume lista kadrovike i detyron udheheqesite partiake te zhvillojne nje politik te disperzuar kadrovike. Autori Taagepera ne analizen e sistemeve zgjedhore te shteteve te Evropes Lindore, verren se akceptimi i sistemit te perzier zgjedhor pa perjashtim supozon edhe liste kombetare e cila liderve partiak pa rrezik u siguron hyrje ne trupin perfaqesues. Pikerisht afirmimi i listes kombetare lidereve partiak u mundeson ta eskivojne testin e drejteperdrejt te popularitetit te vet. Ne te vertet, ata vet deshirojne te nominohen si bartes te listes qe u mundeson pavarasisht nga rezultatet zgjedhore hyrjen ne parlament (2) ta bejne te mundshme.

3. E dhena se disa parti kane perkrahje te koncentruar rajonale, e bene reale mundesine qe partite e ketilla te fitojne mandat. Kjo veçmas nga fakti se grupe te caktuara minoritetesh ose te interesit jane te koncentruar rajonalisht, perkatesisht permes modelit proporcional me liste unike kombetare dhe lartesine e pragut legal nga vet starti jane te perjashtuara nga gara zgjedhore. 4. Ne kete menyre redukohet numri relativisht i madhe i teprices se votave te pashfrytezuara qe paraqiten ne njesite zgjedhnore uninominale. Domethene, zgjedhesi pa ndonje kalkulim te madhe lirisht i shpreh preferencionet e veta pa frige se vota e tij do te mbetet e pashfrytezuar, perkatesisht se nuk do te kete efekt.

37

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

5. Njesite rajonale meshumemandateshe zgjedhore, poashtu nuk e trimerojne paraqitjen e meshume partive bashke me listen e fuzionuar te kandidateve. Kuptohet kjo edhe metutje mund te behet, por bashkimi i forcave do te zhvillohet ne menyre me te natyrshme, e jo imponuar ne menyre tendencioze, per shkak te fuqise se funksionimit te rregullave matematikore per distribucion te vendeve ne Kuvendin. 6. Per dallim nga njesite uninominale (te mazhorances) zgjedhore, tek tipi rajonal i njesiteve zgjedhore, zvogelohet mundesija nga hartimi tendencioz me popullata jo te barabarta zgjedhore. Gjat hartimit te njesive njemandateshe zgjedhore pritet te kenaqet parimi i perfaqesimit te barabarte. Sidoqofte, ndodh qe largimi nga parimi i ketill ta tejkalojne kufirin e tolerances. Eshte mundesi reale votat e zgjedhesve te kene peshe te ndryshme, perkatesisht vota ne nje njesi zgjedhore te vlene me shume se sa ne nje tjeter. Kundruall kesaj, me njesi te ketilla te dizajnuara me te medha rajonale zgjedhore, efekti i ketill negativ mund te shmanget.

7. Modeli eventualisht i pranuar zgjedhor rajonalo-proporcional me lista te fiksuara do te mundeshte te permiresohet kualitativisht pas zbatimit te tij ne disa zgjedhje te ardhshme parlamentare. Si kontribut pozitiv ne kuptimin e demokratizimit me te madh te te drejtes zgjedhore te qytetarit mund te vendoset lista levizese kandiduese, ku qytetari mund ta shpreh preferencionin e vet per kandidat individual ne kuadrin e listes partiake te cilen deshiron ta voton. Njeherit ky do te ishte edhe nje mekanizem i mire per perfaqesimin me te sukseshem te femrave-kandidate.

8. Fakt eshte se modelet zgjedhore dhe dimensionet e tyre ndikojne mbi strategjine per paraqitje te partive politike gjate fushates zgjedhore. Partite, ne kete menyre, ne kreimin e programeve te veta zgjedhore do te duhet ta pershtatin agjenden me specifikat dhe nevojat e njesise rajonale zgjedhore. Ne te vertet, perveç temave "kombetare" ekziston mundesia te promovohen edhe probleme mekonkrete qe paraqesin specifike per nje rajon te caktuar.

9. Njeherit koncepti i ketill zgjedhor e thjeshtezon realizimin e angazhimit per perfaqesimin me te madh te femrave ne dhomen perfaqesuese. Angazhimi i ketill i femrave me lehte operacionalizohet se sa permes njesive uninominale zgjedhore. Njesia me e madhe zgjedhore supozon strategji te ndryshme zgjedhore nga ajo qe po zbatohet ne njesite njemandateshe zgjedhore, ku strategjia zgjedhore e partive eshte mërestriktive ndaj femrave-kandidate. Mundesia per paraqitje me numer

38

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

me te madhe kandidatesh, ne kuadrin e njesise se njejte zgjedhore, nuk e rrezikon poziten e disa lidereve partiak te cilet kane rejting te mire brenda partise. Domethene, ekziston mundesi per balansim ne selektimin e kandidateve, duke e qetesuar tensionin e tyre te ndersjellte. 10. Menyra e ketill e zgjedhjes e thjeshtezon administrimin e aktiviteteve zgjedhore, perkatesisht funksionimi i Komisionit shteteror zgjedhor lehtesohet, sepse llogaritja e mandateve do te realizohet ne nivel rajonal. Perveç kesaj, parregullsite eventuale, qe do te lajmroheshin ne njesi te caktuara zgjedhore, nuk do te pengojne gjat shpalljes se rezultateve zyrtare ne pjeset tjera te shtetit. Duke patur parasysh kontroverzat qe i percjellin diskutimet dhe dilemat qe lajmrohen rreth modeleve te caktuara zgjedhore, eshte me rendesi te theksohet se zgjidhjet e ofruara duhet te valorizohen me kujdes te madh dhe me ekzistimin e nje vizioni strategjik per zhvillimin e sistemit politik te Republikes se Maqedonise. Fjalen e fundit ne dizajnimin e ketyre zgjidhjeve duhet ta kene disuktimet shkencore, me qellim qe te shmangen zgjidhje kohore ose paushale qe do te sherbejne per nje zbatim te njeanshem. Koha qe pason dhe zbatimi praktik i zgjidhjeve qe do te pranohen, duhet t`i nxisin proceset e demokratizimit, duke e trasuar rrugen e zhvillimit te ardhshem te sistemit bashkekohor politik maqedonas.

39

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

1.2. D-r Emilija Simoska Institut za sociolo{ki i pravno-politi~ki istra`uvawa - Skopje

AVTORITARNATA SVEST - KO^NICA ZA ^OVEKOVITE PRAVA I ZA DEMOKRATSKATA POLITI^KA KULTURA Avtoritarnosta e nesomneno eden od poimite za koi mo{ne ~esto se govori poslednive godini, vo negativna smisla: kako pojava koja e sprotivna na procesite na demokratizacija i na afirmacijata na ~ovekovite prava. Pri analizite za nejzinite izvori, ovaa kategorija naj~esto se spomenuva vo kontekst na porane{niot sistem, kako "ostatok od minatoto", "komunisti~ki relikt" i sl. Vo ramkite na oficijalnata politi~ka kultura, avtoritarnosta e definirana kako nedvojbeno negativna vrednost, so iznao|awe mehanizmi za namaluvawe na nejzinata rasprostranetost kaj gra|anite. Avtoritarnosta po~nuva da se tretira i kako svoeviden alibi za site nedemokratski povedenija, pri {to re~isi e redovno karakterizirana isklu~ivo kako produkt na porane{nite politi~ki odnosi. Pritoa otsustvuvaat poseriozni analizi koi bi se zanimavale so faktorite koi nea ja proizveduvaat, a se smeta za sigurno deka so promenata na politi~kiot kontekst, avtoritarnata svest mora da is~ezne; edinstvenoto pra{awe e koga? Me|utoa, ne e izvesno kolku optimizmot, koj gi ima{e zafateno makedonskite analiti~ari vo odnos na brzata i avtomatska transformacija na svesta, ima svoja realna osnova, so ogled na toa {to - kako i kaj mnogu drugi, sli~ni kategorii, vostanovuvaweto na odredeni principi ne zna~i i nivno sigurno opredmetuvawe vo praksata. Avtoritarnosta pretstavuva eden segment od politi~kata kultura, koj, se razbira, e vo razli~en stepen prisuten kaj odredeni kategorii na naselenie. Taa najblisku se opredeluva kako oblik na odnesuvawe na poedinecot vo koe toj poka`uva visok stepen na podredenost kon avtoriteti (poedinci, idei, institucii), vo isto vreme manifestiraj}i negativen odnos, netrpelivost ili surovost i agresivnost kon onie koi se "pod" nego vo socijalnata hierarhija. Vo taa smisla, avtoritarnosta go onevozmo`uva poedinecot vo prifa}aweto i vo prakticiraweto na pravata i slobodite, ne samo "na drugite", tuku i na sopstvenite. Ovoj tip na "zavisnost" koja se sozdava kaj

40

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

avtoritarnata li~nost e tu|a na idejata za demokratijata, ~ovekovite prava i slobodi, i go popre~uva nivnoto realizirawe. Sumirano, pokazatelite na vakvata svest glavno se nabquduvaat preku slednive kategorii: Avtoritarnata pot~inetost (idealiziraweto na "avtoritetot" vo koj i da e oblik); Agresivnosta (potrebata za represija i kaznuvawe na onie koi gi prekr{uvaat vostanovenite normi); Konvencionalizmot (afirmacija na poslu{nosta i vrednostite vrzani za nea); Nekriti~koto po~ituvawe na vlasta, strogosta i disciplinata.

-

-

-

Vo odnos na prisustvoto na avtoritarnata svest kaj gra|anite na Republika Makedonija, vo Institutot za sociolo{ki i politi~kopravni istra`uvawa se praveni nekolku istra`uvawa vo periodot od 1986 do 2001 godina, pri {to se dobieni interesni rezultati, koi - za `al, uka`uvaat na edna mo{ne nepovolna sostojba. Eden od najbitnite elementi koj e razgleduvan vo ramkite na ovaa pojava e odnosot na gra|anite kon kategorijata "demokratija" najop{to sfatena, so ogled na toa {to razvojot na demokratskite odnosi go pretstavuva neophodnoto milje za reducirawe na avtoritarnosta. Mo{ne indikativno vo ovoj pogled e tvrdeweto deka "pregolemata demokratija e {tetna". Od 1989 do denes, vo re~isi site istra`uvawa so ovoj stav se soglasuvale pove}e od polovinata ispitanici (na primer, minatata godina 53% od ispitanicite). Procentot na pozitivni odgovori e nesomneno visok i uka`uva na nesoodvetno prifa}awe na ovaa vrednost duri i na najop{to nivo, {to e lo{a podloga vo smisla na opstojuvaweto na avtoritarnata svest. Interesno e (vo negativna smisla) {to i pomladite ispitanici, koi pove}e od polovina `ivot go pominale vo relativno demokratski uslovi, imaat sli~ni viduvawa, {to voedno i poka`uva deka promenite vo politi~kite procesi ne odat so ista dinamika kako i promenite vo svesta na gra|anite. Nasproti ova, se javuva masovna pozitivna naklonetost kon "dr`avata" (vo smisla na dr`aven aparat), koja mo`e da se registrira

41

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

preku stavot deka "dr`avata e najzna~ajna vrednost", so koj - vo istite istra`uvawa, osobeno vo 2001 - se soglasuvaat nad 80% ispitanici. Vo ista nasoka e i stavot deka "treba da se slu{aat i da se po~ituvaat politi~kite lideri", kako naj~esto upotrebuvan indikator na avtoritarnata svest, koj, povtorno, vo istra`uvawata e prifaten od nad polovinata ispitanici. Za `al, i vo ovie slu~ai mladata populacija ne se razlikuva bitno od ostanatite starosni grupi. Drug pokazatel na elementi na avtoritarnata svest e sodr`an vo stavot deka "~ovek mora da pripa|a na nekoja politi~ka partija (organizacija)". Tuka ima ne{to pomal broj (okolu tretina ispitanici) koi se soglasuvaat so ova tvrdewe, no sepak ne mo`e da se oceni kako povolna indicija, bidej}i potrebata od kolektivna pripadnost po sekoja cena odi nasproti principot na individualnosta vo prakticiraweto na ~ovekovite prava i demokratizacijata voop{to. *** Osven potrebata za pripadnost kon grupata manifestirana od strana na ispitanicite, interesen e i odnosot kon "individualniot avtoritet", opredmeten vo politi~koto liderstvo. Voobi~aeno, se smeta deka eden od cvrstite indikatori na avtoritarnata svest e i pojavata vo koja politi~kiot lider za poedinecot stanuva sinonim za dr`avnosta i ureduvaweto voop{to, nasproti kompleksnata mre`a na institucii vo ~ie funkcionirawe gra|aninot treba aktivno da u~estvuva. Nediferenciraniot odnos kon "vlasta", osobeno koga se gleda opredmetena vo eden subjekt, e evidenten element na podani~ka svest. Vo prilog na ova, mo`e da se spomene i deka - spored navedenite istra`uvawa - na makedonskite gra|ani o~evidno najmnogu im odgovara dr`avata da bide vodena od eden avtoriteten ~ovek bidej}i vo celiot period od po~etokot na tranzicijata nad 80% ispitanici izrazuvale vakva aspiracija. Sepak, najilustrativen indikator na avtoritarnata svest e poslu{nosta. Ovaa kategorija na odreden na~in gi sintetizira ostanatite stavovi. Se razbira, poslu{nosta na odredeno naselenie i ne mo`e celosno da se izmeri samo so verbalnoto deklarirawe od strana na ispitanicite, no vo ovoj kontekst e interesno makar i edna vakva ilustracija. Poslu{nosta, imeno, za najva`na dobrodetel ja smetaat dve tretini od ispitanicite. Povtorno, podednakvo i stari i mladi. Slednata dimenzija na avtoritarnosta se odnesuva na agresivnosta kako potreba za kaznuvawe na subjektite koi otstapuvaat od redot i disciplinata, koi prekr{uvaat odredeni normi. Taa, kaj avtoritarnite poedinci e sekoga{ naso~ena nadolu po hierarhiskata vertikala (kon onie koi se vo nekoj socijalen kontekst "pod" subjektot).

42

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

I tuka vo istra`uvawata glavno bea koristeni nekolku stavovi vo vrska so prekr{itelite na op{testvenite normi i instituciite koi se zadol`eni za ~uvawe na redot i za sankcionirawe. Najop{tiot od ovie indikatori se odnesuva na na~inite za spravuvawe so kriminalot, kade ispitanicite za najefikasno go smetaat "maksimalno strogoto kaznuvawe" (79% izrazile vakvo veruvawe). Me|utoa, ne se raboti samo za funkcionirawe na pravnata dr`ava. Interesno e {to ovie ispitanici smetaat deka duri i tepaweto na zatvorenici treba da se dozvoli, so {to se soglasile nad 30% ispitanici. Nesomneno e deka i edna tretina od ispitanicite ne se mala i zanemarliva brojka, bidej}i bi se o~ekuvalo pogolem otpor kon postapki koi sekade vo svetot se osuduvani i za koi i kaj nas poslednive godini se vodi mo{ne intenzivna (barem verbalna) demokratska kampawa. U{te ponepovolen indikator e sodr`an vo stavot deka: "Policijata mora i da tepa ako treba", so koj se soglasile 59% ispitanici vo 2001, a interesno e {to vo osumdesettite godini ovoj procent bil zna~itelno pomal (okolu 30%). *** Sumarno gledano, nedvojbeno e deka vo politi~kata kultura na gra|anite od Makedonija postojat zna~itelni elementi na avtoritarna svest. Komparativno gledano nanazad, tie se duri poprisutni denes otkolku pred 14 godini (Vo sli~no istra`uvawe - "Idejnite dvi`ewa vo Makedonija", realizirano od Institutot za sociolo{ki i politi~ko-pravni istra`uvawa vo 1986 god., vrednostite vrzani za avtoritarnosta bile vo prosek pomalku zastapeni za 10-20%). Ova upatuva na zaklu~ok deka so promenite na politi~kite odnosi ne mora da dojde do pozitivni promeni i vo ovoj segment na politi~kata kultura. Demokratizacijata navistina pridonesuva za iskorenuvawe na avtoritarnosta, no od druga strana, socijalnata i ekonomskata kriza, zgolemenata nesigurnost kaj gra|anite deluvaat stimulativno vrz reprodukcijata na avtoritarnata svest. Vo prilog na toa odat i bavnite promeni vo strukturata na semejstvoto, obrazovanieto, pa i mediumite, koi se osnovni nositeli na procesot na politi~kata socijalizacija. Kaj site kategorii gra|ani, se raboti za dominantnost na odredeni tradicionalni relacii (poslu{nost, lojalnost, pripadnost kon grupi i sl.) koi neposredno se reflektiraat vrz politi~kite stavovi. Da spomeneme, deka dopolnitelno komplikuvan kontekst pretstavuva i vojnata vo Makedonija koja sama po sebe ja stimulira avtoritarnosta. Poradi toa, nesomneno e deka se neophodni pointenzivni promeni vo ramkite na agensite na politi~kata socijalizacija, koi bi pridonele kon potisnuvawe na avtoritarnata svest, koja e vistinska ko~nica za prifa}awe na demokratskata politi~ka kultura,

43

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

bez koja nitu najsovr{eniot praven i politi~ki sistem - ne bi mo`el da funkcionira efikasno. Neophodni preduslovi za ova bi bile: stabilizirawe na politi~kiot kontekst zaradi sozdavawe na milje vo koe korenite i faktorite koi vlijaat vrz avtoritarnata svest bi po~nale da gubat od svojot intenzitet; promena na strukturata i na odnosite vo semejstvoto koe e primaren nositel na usvojuvawe na odredeni vrednosti; soodveten obrazoven sistem (obrazovanie za demokratija, no i demokratsko u~ili{te); koristewe na mediumite vo funkcija na prenesuvawe na demokratska politi~ka kultura; intenzivirawe na proektite vo nevladiniot sektor vo nasoka na edukacija na po{iroki grupi naselenie i sl.

-

-

-

-

44

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

D-r Emilija Simoska Instituti per hulumtime sociale dhe juridiko-politike - Shkup

VETEDIJA AUTORITARE - FRENUES I TE DREJTAVE TE NJERIUT DHE KULTURES DEMOKRATIKE

Autoritariteti padyshim eshte nje nga dometheniet per te cilet shume shpesh flitet viteve te fundit, ne kuptimin negativ: si dukuri qe eshte e kundert me proceset e demokratizimit dhe te afirmimit te te drejtave te njeriut. Gjat analizave per burrimet e saja, kjo kategori me se shpeshti permendet ne kontekst te sistemit te meparshem, "si mbeturine e se kaluares", "relikt komunist" etj. Ne kuadrin e kultures zyrtare politike, autoritariteti eshte definuar padyshim si vlere negative, me pikesynim drejt gjetjes se makinazmave per zvogelimin e shtruarjes se saj tek qytetaret. Autoritariteti fillon te trajtohet edhe si njelloj alibi per te gjitha sjelljet jodemokratike, me çrast pothuajse rregullisht eshte karakterizuar si produkt i marredhenieve te meparshme politike. Me kete rast mungojne analiza me serioze qe do te mirreshin me faktoret te cilet ate e prodhojne, e konsiderojne si e sigurt se me ndryshimin e kontekstit politik, vetedija autoritare duhet patjeter te zhduket; pyetje e vetme eshte kur? Nderkaq, nuk eshte e sigurt sa optimizmi qe i kishte kapluar analitiket maqedonas ne lidhje me transformimin e shpejt dhe automatik te vetedijes, ka baze te vete reale, ne saje te asaj qe, sikurse edhe tek shume kategori te tjera te ngjajshme, krijimi i parimeve te caktuara nuk do te thot edhe aplikimi i tyre ne praktike. Autoritariteti paraqet nje segment te kultures politike, i cili, kuptohet, ne shkalle te ndryeshme eshte i pranishem tek kategori te caktuara te popullates. Ajo me se afermi percaktohet si forme e sjelljes te individit ne te cilen ai paraqet shkalle te lart te nenshtruarjes drejt autoriteteve (individe, ide, institucione), njeherit duke manifestuar sjellje negative, mosdurim dhe agresivitet kah ato te cilet jane "nen" ate ne kierarkine sociale. Ne kete kuptim, autoritariteti e pengon individin ne pranimin dhe praktikimin e te drejtave dhe lirive, jo vetem "te tjereve", por edhe ato vetanake. Ky tip i "varesise" qe po krijohet tek personi autoritativ eshte i huaj me idene per demokrati, te drejta dhe liri te njeriut, dhe e pengon realizimin e tyre. Duke sumuar, treguesit e vetedijes se ketill kryesisht vezhgohen permes keto kategori: - Nenshtrimi autoritativ (idealizimi i "autoritetit" ne çfardo qofte forme);

45

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

-

agresiviteti (nevoja per represion dhe ndeshkim i atyreve qe i shkelin normat e vendosura); konvencionalizmi (afirmimi i degjueshmerise dhe vlerave te lidhura me ate); respektimi jokritik i pushtetit, rreptesia dhe disciplina.

Ne lidhje me pranine e vetedijes autoritative tek qytetaret e Republikes se Maqedonise, ne Institutin per hulumtime sociologjike dhe juridiko-politike jane bere disa hulumtime ne periudhen e viteve 1986-2001, me çrast jane fituar rezultate interesante, te cilat, per fat te keq, deshmojne per nje gjendje mjaft te pavolitshme. Nje nga elementet me te qenesishem qe eshte shqyrtuar ne kuadrin e kesaj dukurie, eshte raporti i qytetareve ndaj kategorise "demokraci" kuptuar ne menyre te pergjithshme, duke patur parasysh ate qe zhvillimi i marredhenieve demokratike paraqet miljen e domosdoshme per reduktimin e autoritaritetit. Shume indikative ne kete pikepamje eshte pohimi se "demokracija e tepert eshte e demshme". Prej vitit 1989 deri sot, pothuajse ne te gjitha hulumtimet me kete qendrim jane dakorduar meshume se gjysma e te anketuareve (per shembull, vitin e kaluar 53% te te anketuareve). Perqindja e pergjegjeve pozitive eshte padyshim e larte dhe tregon pranimin joperkates te kesaj vlere madje edhe ne nivelin me te pergjithshem, qe eshte baze e keqe ne kuptimin e ekzistimit te vetedijes autoritare. Eshte me interes (ne kuptimin negativ) qe edhe te anketuarit e rinje, te cilet me shume se gjysmen e jetes e kane kaluar ne kushte relativisht demokratike, kane shikime te ngjajshme, qe njeherit edhe tregon se ndryshimet ne proceset politike nuk shkojne me dinamike te njejte sikurse edhe ndryshimet ne vetedijen e qytetareve. Kundruall kesaj, paraqitet nje simpati pozitive ndaj "shtetit" (ne kuptimin e aparatit shteteror), e cila mund te regjistrohet permes qendrimit se "shteti eshte vlera me e rendesishme", me te cilen - ne hulumtimet e njejta, posaqerisht ne vitin 2001 - dakordohen mbi 80 % te te anketuareve. Ne drejtim te njejt eshte edhe qendrimi se "duhet te degjohen dhe respektohen lideret politik", si indikator i perdorur me se shpeshti i vetedijes autoritare, i cili, serisht, ne hulumtimet eshte pranuar nga meshume se gjysma e te anketuareve. Per fat te keq, edhe ne keto raste popullata rinore nuk dallohet qenesishem nga grupet e tjera te moshave. Tregues tjeter te elementeve te vetedijes autoritare eshte permbajtur ne qendrimin se "njeriu duhet t`i perket ndonje partie (organizate) politike". Ketu kemi numer pak me te vogel (rreth nje e treta e te anketuareve) te cilet dakordohen me kete pohim, por prapseprap nuk mund te vlersohet si indicion i volitshem, sepse nevoja nga perkatesia kolektive me çdo çmim shkon perkunder parimit te individualitetit ne praktikimin e te drejtave te njeriut dhe demokratizimit ne pergjithesi.

46

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Perveç nevojes per perkatesi ndaj grupit e manifestuar nga ana e te anketuareve, eshte interesant edhe raporti ndaj "autoritetit individual", pasqyruar ne liderizmin politik. Zakonisht konsiderohet se nje nga indikatoret e fuqishem i vetedijes autoritare eshte edhe dukuria ne te cilen lideri politik per individin behet sinonim per shtetesi dhe rregullimin ne pergjithesi, kundruall rrjetit kompleks te institucioneve ne funksionimin e te cilit qytetari duhet aktivisht te merr pjese. Raporti i padiferencuar ndaj "pushtetit", posaqerisht kur shikohet i pasqyruar ne nje subjekt, eshte element evident i vetedijes se nenshtruar. Ne lidhje me kete mund te permendet edhe - sipas hulumtimeve te theksuara - qytetareve maqedonas padyshim me se shumti u pergjigjet qe shtetin ta udheheq nje njeri autoritar, sepse ne tere periudhen nga fillimi i tranzicionit, mbi 80% te te anketuareve kane shprehur nje aspiracion te ketill. Prapseprap, indikator me ilustrativ i vetedijes autoritare eshte degjueshmeria. Kjo kategori ne menyre te caktuar i sintetizon qendrimet tjera. Kuptohet, degjueshmeria e popullates se caktuar nuk mund te matet vetem me deklarimin verbal nga ana e te anketuareve, por ne kete kontekst eshte interesant madje edhe nje ilustrim i ketill. Degjueshmerine, si virtyt me te rendesishem e konsiderojne dy te tretat e te anketuareve. Serisht, njelloj edhe te moshuarit edhe te rinjet. Dimensioni tjeter i autoritaritetit ka te beje me agresivitetin, si nevoje per ndeshkimin e subjekteve te cilet largohen nga rendi dhe disciplina, te cilet shkelin norma te caktuara. Ai, tek individet autoritar gjithmon eshte i drejtuar teposhte sipas vertikales kierarkike (ndaj atyreve qe jane ne ndonje kontekst social "nen" subjektin). Edhe ketu ne hulumtimet kryesisht jane shfrytezuar disa qendrime ne lidhje me shkelsit e normave shoqerore te cilet jane pergjegjes per ruajtjen e rendit dhe per sanksionime. Me i pergjithshem nga keto indikator, ka te beje me menyrat e ballafaqimit me kriminalitetin, ku te anketuarit per meefikase e konsiderojne "ndeshkimin e rrepte maksimal" (79% kane shprehur besimin e ketill). Mirepo, nuk eshte fjala vetem per funksionimin e shtetit juridik. Eshte me interes ajo qe keto te anketuarit konsiderojne se madje edhe rrahja e te burgosureve duhet te lejohet, me çka jane dakorduar mbi 30% te te anketuareve. Padyshim se edhe nje e treta nga te anketuarit nuk eshte numer i vogel, sepse do te priteshte nje rrezistence me e madhe ndaj sjelljeve qe gjithkund ne bote jane denuar dhe per te cilet edhe tek neve viteve te fundit zhvillohet nje fushate mjaft intenzive (madje verbale) demokratike. Indikator edhe me i pavolitshem eshte permbajtur ne qendrimin se: "Policia duhet edhe te rrafe nese nevoitet", me çka jane dakorduar 59% te te anketuareve ne vitin 2001, kurse eshte interesant qe ne vitet e 80 kjo perqindje ishte dukshem me i vogel (rreth 30%). Shikuar ne menyre te sumuar, padyshim eshte se ne kulturen politike te qytetareve nga Maqedonia ekzistojne elemente te rendesishem te vetedijes

47

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

autoritare. Shikuar ne menyre komparative prapa, ato jane madje edhe me te pranishem sot, se sa para 14 vjetesh (Ne nje hulumtim te ngjashem - "Levizjet ideore ne Maqedoni", realizuar nga Instituti per hulumtime sociologjike dhe juridiko-politike ne vitin 1986, vlerat te lidhura per autoritaritetin mesatarisht ishin me pak te perfaqesuara per 10-20%). Kjo shpie ne konkludim se me ndryshimet ne marredheniet politike nuk duhet te vjen deri tek ndryshime pozitive edhe ne kete segment te kultures politike. Demokratizimi me te vertet kontribuon per çrrenjosjen e autoritaritetit, por nga ana tjeter, kriza sociale dhe ekonomike, pasiguria e zmadhuar tek qytetaret, veprojne ne menyre stimulative mbi reproduksionimin e vetedijes autoritare. Ne dobi te kesaj shkojne edhe ndryshimet e ngadalsuara ne strukturen e familjes, arsimimin, madje edhe te mediave, qe jane bartes themelor te procesit te socializimit politik. Tek te gjitha kategorite e qytetareve, behet fjale per dominimin e relacioneve te caktuara tradicionale (degjueshmeria, lojaliteti, perkatesia ndaj grupit etj.), te cilet drejtepersedrejti reflektohen mbi qendrimet politike. Te perkujtojme se kontekst i komplikuar plotesues paraqet edhe lufta ne Maqedoni, e cila vetvetiu e stimulon autoritaritetin. Prandaj, padyshim eshte se jane te domosdoshme ndryshime me intenzive ne kuadrin e vetedijes autoritare, qe eshte frenues i vertet per pranimin e kultures politike demokratike, pa te cilen madje as sistemi me i perfeksionuar juridik dhe politik, nuk munde te funksionon efikasisht. Parakushte te domosdoshme per kete do te ishin: stabilizimi i kontekstit politik, per shkak te krijimit te miljes ne te cilen rrenjet dhe faktoret qe ndikojne mbi vetedijen autoritare do te fillonin te humbin nga intenziteti i vet; ndryshimi struktures dhe marredhenieve ne familjen qe eshte bartesi primar i pranimit te vlerave te caktuara; sistem perkates arsimor (arsimimi per demokraci, por edhe shkolle demokratike); shfrytezimi i mediave ne funksion te transmetimit te kultures politike demokratike; intenzifikimi i proekteve ne sektorin joqeveritar ne drejtim te edukimit te grupeve me te gjera te popullates, e te ngjajshme.

-

-

-

-

48

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

1.3. Prof. d-r Gzime Starova Praven fakultet - Skopje

PRAVATA NA RABOTNICITE VO RABOTEN ODNOS VO KONTEKSTOT NA ^OVEKOVITE PRAVA I Vo prvite godini na vekot koj go `iveeme, kako i na godinite na vekot koj go ostavivme zad sebe, i koga `iveeme na eden vid krstosnica na dve epohi, sî pove}e se priklonuvame kon retrospektivni pogledi i pravewe na bilansi za nastanite koi go odbele`aa stoletieto koe go ostavivme zad sebe, kako i na rezultatite postignati vo odredeni akcii i slu~uvawa, a koi markiraa ili gi nalo`ija odredeni periodi. Na pragot na noviot 21 vek, neminovni se i procenkite i sudewata na sî ona {to se slu~uva{e i {to vsu{nost be{e vekot ~ii sovremenici bevme. Od druga strana, toa e mo`ebi i potrebno za da ne se povtorat nekoi nastani i gre{ki od minatoto, a i da se izvle~at zaklu~oci za pravecot na odnesuvawata i aktivnostite vo idnina. Pri toa bez somnenie vagata na vrednuvawata vidno }e nate`ne pri nabrojuvaweto i evociraweto na nastanite, koi, gledano od sekojdnevieto koe go `iveeme, se ~ini deka nemaat svoj ~in na zavr{etok i na definitivno is~eznuvawe od ~ovekoviot `ivot. Imeno, nitu eden vek od postoeweto na ~ovekovata civilizacija ne bele`i tolkava akumulacija na u`as, voeni zlostorstva i uni{tuvawa, preselbi na narodi, nemilosrdno gazewe i prekr{uvawe na pravata na ~ovekot, tvrdoglavo odbivawe na spravedlivosta, pa sî do nesfatliviot u`as koj go predizvikuvaat bezmalku site vo ovoj nemiren i poln so stravi~ni iznenaduvawa svet, a koj ne gi odmina i prostorite vo koi `iveeme, kako i onie {to ne opkru`uvaat. Nasproti grozomornite obele`ja na 20-ot vek, bitno e ~ove{tvoto da ostane privrzano na idejata za emancipacija na sopstveniot rod, da nastojuva da gi otkriva vo istorijata i drugite etapi {to gi pominal ~ovekot voop{to, a ne samo onie koi vo mislite predizvikuvaat ~uvstvo na strav, u`as i bespomo{nost. Vo toj kontekst, 20-ot vek be{e i ostanuva vo isto vreme i revolucioneren vek, zabele`an kako po svoite dostignuvawa i inovacii vo oblasta na industrijata, tehnologijata, taka i vo oblasta na pravata na ~ovekot, odlu~itelen vek vo istorijata na ~ove{tvoto, koe sî u{te se nao|a vo edna postojana samopotraga na svoite vrednosti i mo`nosti kako i na

49

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

nivnoto ostvaruvawe. Vo istorijata na ~ove{tvoto toj }e ostane vek vo koj niz serija nepovtorlivi nastani od politi~ki, teoretski, filozofski i socijalen karakter, }e se pojavi eden nov svet, zasnovan na principite na ednakvost i po~ituvawe na vrednostite na drugiot, bez pritoa da se pravi razlika na negovata polova, rasna, nacionalna pripadnost i politi~ka opredelba. Vo odnos na pravata na ~ovekot voop{to, 20-ot vek }e ostane zabele`an kako vek vo koj tie prava, pokraj golemoto nepo~ituvawe i prekr{uvawe, istovremeno dostignaa najgolem prodor vo univerzumot na nivnoto priznavawe i po~ituvawe. Tie ja nadminaa granicata na samorazmisluvawe za nivnoto po~ituvawe ili poto~no na utvrduvawe na samiot fakt na nivnoto priznavawe i po~ituvawe. Pravata na ~ovekot stanaa faktor pri odreduvaweto na trendot na demokratskite procesi vo edna zemja. Tie stanaa sinonim na naporite koi vo ramkite na edna zemja se pravat so cel po~ituvawe na psihofizi~kiot integritet na ~ovekot i na negovoto dostoinstvo. Promenite koi kon krajot na 80-te godini od izminatiot vek gi opfatija pove}eto zemji vo svetot, pred sî, onie od postkomunisti~kiot period, go ozna~ija raskinot so edna ideologija koja vladee{e vo site tie zemji i koja ne samo {to ne go postavuva{e pra{aweto za po~ituvaweto na pravata na ~ovekot, tuku sevkupnata svoja ma{inerija ja naso~uva{e kon ubeduvaweto na javnosta deka tie se do maksimum po~ituvani. Ru{eweto na berlinskiot yid i na "idili~nata slika za vetenoto komunisti~ko op{testvo", ja iznese na videlina i vistinskata sostojba so pravata na ~ovekot vo zemjite od biv{iot komunisti~ki svet, obelodenuvaj}i go i ona {to so desetletija se prikriva{e. Sostojbata vo toj kontekst be{e tolku stravi~na {to taa so pravo pretstavuva{e objektivna pre~ka za site tie zemji da se vklu~at vo me|unarodnite integracioni procesi {to denes se odvivaat vo svetot, a posebno vo Evropa. Site tie zemji, tokmu vo odnos na pra{aweto na pravata na ~ovekot, odedna{ se najdoa pred alternativata ili da se napravat vistinski napori za nivnoto priznavawe i po~ituvawe ili ponatamo{no prikrivawe na vistinskata sostojba i prodol`uvawe na inercijata na nezainteresiranost za nivnoto ostvaruvawe, od koja samo prifa}aweto na prvata zna~e{e mo`nost za vistinski raskin so minatoto na ekonomski, politi~ki i ideolo{ki plan, kako i vklu~uvawe vo procesot na sevkupniot svetski progres. Vo odnos na priznavaweto i za{titata na pravata na ~ovekot, neminovno se nametnuva edna konkretna cel: podobruvawe i pro{iruvawe na tie prava, pri {to ulogata na sevkupnata ~ove~ka zaednica, a posebno na me|unarodnite instrumenti usvoeni vo ovaa oblast od Organizacijata na Obedinetite Nacii (OON), Me|unarodnata organizacija na trudot (MOT), UNESKO, e neosporna. Univerzalnata aktivnost na me|unarodnite organizacii i sevkupnite nivni instrumenti vo

50

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

polza na ostvaruvaweto i po~ituvaweto na pravata na ~ovekot e samo eden izraz, eden paralelen ~in na druga aksiolo{ka univerzalnost, {to zna~i na onaa na vrednostite proklamirani vo Op{tata deklaracija za pravata na ~ovekot, usvoena pred pove}e od re~isi 55 godini (1948). Zboruvaj}i za pravata na ~ovekot se ima vpe~atok deka "sî e re~eno, no vo isto vreme i ni{to ne e ka`ano", za{to vo slu~ajov se postavuvaat mno{tvo pra{awa na koi treba da se odgovori. Se ima li navistina vo ~ove~kiot rod vistinska svest za eti~kata vrednost na pravata na ~ovekot? Dali voop{to mo`e da se zboruva za faktot deka site lu|e bez razlika na polot, rasnata i verskata pripadnost, kako i na socijalnata polo`ba, {to e osnovniot lajt motiv na spomenatata Deklaracija, navistina u`ivaat isti prava? Dali ~ove~kiot rod navistina e svesen za faktot deka sekoj ~ovek vo isto vreme e poedinec, no i pripadnik na edna zaednica, `ivotna, rabotna... ]e go priznae li ~ove~kiot rod faktot deka pravata na ~ovekot se neotu|iv del na sevkupnoto nasledstvo na ~ovekot? O~igledno mnogu pra{awa i ne pomalku odgovori koi bi ja odredile vistinskata polo`ba so pravata na ~ovekot vo odredeno op{testvo. Pravata na ~ovekot imaat tri osnovni dimenzii. Toa se op{ti, univerzalni i kolektivni prava. Se veli deka se op{ti, za{to pravata na ~ovekot im pripa|aat na site lu|e, na celiot ~ove~ki rod. Tie se univerzalni, za{to nivnoto po~ituvawe e eden od bitnite faktori za nadminuvawe na razlikite koi postojat me|u lu|eto na kulturen, socijalen i ekonomski plan. Na krajot, pravata na ~ovekot se i kolektivni prava, za{to tie mo`at da se izborat od ~ovekot i kako poedinec, a u{te pove}e kako pripadnik na edna grupa lu|e ili na edna cela socijalna sredina. Vo mugrite na 21-ot vek, problemot so pravata na ~ovekot, tokmu poradi notiranite nivni dimenzii na op{tost, univerzalnost i kolektivnost, neminovno se vgraduva vo spektarot na ekonomskite, socijalnite i kulturnite prava, na gra|anskite i politi~kite prava, koi se sine qua non za edno konkretno i stabilno opkru`uvawe, za eden traen i human napredok, od koj ne samo {to }e bidat markirani sovremenite, tuku i idnite generacii, na koi sekako }e te`i ne taka lesnoto nasledstvo tie prava i da gi pro{iruvaat.

II Vo piramidata na pravata na ~ovekot voop{to, eden od nejzinite takanare~eni "kameni blokovi" pretstavuvaat pravata od rabotniot odnos. Vo kontekstot na sodr`inata na pravata na ~ovekot, pravata od rabotniot odnos se, pred sî, prava na ~ovekot, a potoa prava na rabotnicite po osnov na rabotata. Kako takvi i pravata na rabotnicite po osnov na rabota gi odbele`uvaat trite dimenzii

51

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

karakteristi~ni za pravata na ~ovekot voop{to, i toa op{tost, univerzalnost i kolektivnost. Pravata od rabotniot odnos se op{ti zatoa {to im pripa|aat na site vraboteni lica, bez ogled na toa kade tie se vraboteni i kakva dejnost vr{at; tie se, isto taka, univerzalni, za{to nivnoto po~ituvawe vo golema mera pridonesuva za nadminuvawe na ekonomskite i na socijalnite razliki na vrabotenite lica, kako i za obezbeduvawe na nivnata materijalnata sigurnost; tie se i kolektivni, za{to nivnoto utvrduvawe i ureduvawe vo polza na vrabotenite lica vo golema mera e rezultat na organiziraniot pritisok {to go vr{at samite rabotnici organizirani vo sindikati i vo drugi zdru`enija. Pravata na rabotnicite od rabotniot odnos, i pokraj toa {to se del od piramidata na ~ovekovite prava voop{to, sepak imaat svoja sodr`ina i su{tina, koja proizleguva najnapred od statusot na licata korisnici na tie prava, a toa se licata vo raboten odnos, kako i od uslovite vo koi tie prava se steknuvaat i se ostvaruvaat. Prezentiraweto na sodr`inata na pravata od rabotniot odnos e mo{ne kompleksno pra{awe i zada~a na koja e te{ko do kraj i vo celost da ñ se odgovori, pred sî, poradi faktot {to tie prava i od kvantitativen i od kvalitativen aspekt se vo postojano pro{iruvawe i podobruvawe. Problemot stanuva u{te pokompleksen i ako se ima predvid i samiot ~in na ureduvaweto na ovie prava, koj od ~isto nacionalen, so pojavata na MOT i na nejzinata zakonodavna dejnost, preku donesuvaweto na mno{tvo konvencii i preporaki za pravata od raboten odnos, kako i so aktivnostite vo toj kontekst na sevkupnite integracioni procesi koi se odvivaat vo svetot i posebno vo Evropa, prerasna vo ~in od me|unarodno zna~ewe. Imaj}i gi predvid nacionalnite zakonodavstva na trudot, me|unarodnite konvencii i preporaki doneseni od strana na MOT vo vrska so pravata od rabotniot odnos na me|unaroden plan, kako i aktite doneseni od strana na Evropskata unija i Sovetot na Evropa vo vrska so polo`bata na rabotnicite pri rabotata, pravata na rabotnicite vo vrska so rabotata se manifestiraat vo nekolku oblasti, i toa vo ve}e spomenatite osnovni prava na ~ovekot, pokonkretno na rabotnicite, vrabotuvaweto, uslovite za rabota, za{titata pri rabota voop{to i za{titata na posebnite kategorii lica. Se razbira deka ova se osnovnite problemi na koi se odnesuvaat i normite vo nacionalnite zakonodavstva na trudot, najgolemiot broj na me|unarodnite normi doneseni vo oblasta na trudot, so {to nivniot kvantum sigurno ne e dokraj iscrpen. 1. Osnovnite prava na ~ovekot, a vo toj kontekst i na rabotnikot, pretstavuvaat problematika od poseben interes na nacionalnite zakonodavstva, kako i na aktivnostite na MOT. Aktivnostite na toj plan i vo Republika Makedonija bea i se sostaven del od

52

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

sevkupnite ostanati nejzini dejnosti za podobruvawe na polo`bata na rabotnicite i nivnata za{tita pri rabotata. Na toa na{ata dr`ava ja obvrzuvaat i niza me|unarodni akti koi se doneseni vo ovaa oblast, kako vo ramkite na OON taka i na nejzinite specijalizirani organizacii, vo prv red na ve}e spomenatata MOT. Vo sovremeniot svet, a i vo Republika Makedonija, za{titata na slobodata i osnovnite prava na ~ovekot i po~ituvaweto na ~ovekovoto dostoinstvo se uslov za ostvaruvaweto na sevkupnite celi vo site oblasti na op{testveno-ekonomskite odnosi, vo prv red na rabotnite odnosi, i ne mo`e da se zboruva za za{tita na rabotnicite ako prethodno ne im se garantiraat i obezbedat osnovnite ~ovekovi prava, ako ne se ovozmo`i cel eden blok od osnovnite prava na ~ovekot da se inkorporira vo rabotnoto zakonodavstvo na zemjata i da stanat negov sostaven del. Vo isto vreme, utvrduvaweto na tie prava i ovozmo`uvaweto tie da bidat primenuvani i po~ituvani vo golema mera go ovozmo`uva ostvaruvaweto na pravata od oblasta na trudot, so eden zbor, toa zna~i potvrda na site vrednosti kon koi se stremi edno sovremeno op{testvo. Zatoa, normite koi gi ureduvaat rabotnite odnosi ne mo`e i ne bi trebalo da se ograni~at samo na uslovite pri rabota i polo`bata na rabotnicite, tuku tie, neminovno, se protegaat i na za{titata na osnovnite vrednosti na slobodata i na ednakvosta na lu|eto i vo isto vreme ja osiguruvaat ne samo materijalnata blagosostojba na rabotnicite tuku i nivnoto ~ove~ko dostoinstvo. Me|u sevkupnite prava i slobodi na ~ovekot, odnosno rabotnikot, mo{ne zna~ajno mesto zazemaat sindikalnite slobodi i prava. Zna~eweto na sindikalnite slobodi i prava se dol`i ne samo na faktot deka tie pretstavuvaat del od osnovnite prava na ~ovekot, tuku i na faktot {to nivnoto ostvaruvawe vo golema mera pridonesuva za kvalitativnoto i kvantitativnoto zgolemuvawe na obemot na pravata na rabotnicite po osnov na rabotata, kako i na nivnata materijalna polo`ba. Sindikalnite slobodi i prava utvrdeni vo sovremenite zakonodavstva na trudot, vklu~uvaj}i go i makedonskoto, se mo{ne silno sredstvo preku koe rabotnicite gi izrazuvaat svoite barawa, sredstvo za vospostavuvawe ramnote`a na silite pri kolektivnoto dogovarawe, mo`nost rabotnicite aktivno da u~estvuvaat vo utvrduvaweto i vo sproveduvaweto na razvojnata politika vo edna zemja, na ekonomski i na socijalen plan. So site ovie referenci, sindikalnite slobodi i prava so pravo stanuvaat faktor za zbogatuvawe na sodr`inata i organizacijata na proizvodniot proces i mnogu pridonesuvaat za vospostavuvaweto na socijalniot mir i na socijalnata pravednost. I pokraj golemiot napredok {to go bele`at sindikalnite prava vo nivnoto priznavawe i pravno ureduvawe, sepak tie i ponatamu go zadr`uvaat vnimanieto na sevkupnata me|unarodna zaednica, za{to ne e mal brojot na zemjite vo svetot kade restrikciite na ovie slobodi,

53

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

bilo da se raboti za organizacijata na sindikatite, bilo za nivnoto funkcionirawe, e sî u{te golema. Sindikalnite slobodi i prava i nivnata za{tita, za da dobijat vo svojata kompleksnost, neophodno e da bidat garantirani vo site fazi na svojata realizacija, kako vo nacionalni ramki taka i kaj rabotodavecot, bilo da e toj fizi~ko ili pravno lice. Bi rekle deka bez vakvata celosna garancija i za{tita na sindikalnite prava i slobodi ne bi mo`elo da se zboruva za kompleksnosta vo nivnoto ostvaruvawe. Vo zakonodavstvoto na Republika Makedonija na garancijata i obezbeduvaweto na sindikalnite slobodi i prava mu se posvetuva posebno vnimanie, a toa najdobro se sogleduva vo Zakonot za rabotnite odnosi (ZRO), kako vo pogled na brojnosta na normite vo koi se ureduvaat ovie prava, taka i vo pogled na samata sodr`ina na tie normi (~l.76 i dr.). Edni od mo{ne {irokite aktivnosti, {to se bele`at kako vo ramkite na nacionalnite dr`avi taka i na me|unaroden plan, vo domenot na osnovnite prava na ~ovekot, a vo toj kontekst i na rabotnikot, se sekako aktivnostite protiv prinudnata rabota, koi, po uspe{nata zabrana na ropstvoto vo po~etokot na 20-ot vek, neminovno sledea kako posledica na pro{iruvaweto na horizontite vo sferata na pravata na ~ovekot. Se ima vpe~atok deka me|unarodnata zaednica, koga se raboti za zabrana na prinudnata rabota, kako da e vo zadocnuvawe vo sporedba so aktivnostite i borbata protiv ropstvoto. Navidum, mo`ebi se ~ini deka e toa taka, no imaj}i go predvid faktot deka prinudnata rabota se manifestira na pomalku evidenten i brutalen na~in otkolku {to e toa slu~aj so ropstvoto, stanuva jasno zo{to na re{avaweto na pra{aweto na prinudnata rabota mu se prijde so mo{ne golemo zadocnuvawe. Su{tinata na aktivnostite vo pravec na ukinuvaweto na prinudnata rabota se sostoe{e vo zabranata i onevozmo`uvaweto na ovaa rabota. Ukinuvaweto na prinudnata rabota be{e rezultat na pove}e istra`uvawa koi imaa cel da se sogleda vistinskata ssostojba so ovaa rabota i dostrelot na nejzinata vistinska primena vo svetot. Podatocite od tie istra`uvawa vo golema mera go osvetlija problemot na prinudnata rabota, nejzinata priroda, pri~inite na nejzinoto sproveduvawe, dali taa ima cel nekakva politi~ka prinuda ili sankcija, ili kako {to poka`aa istra`uvawata, ima samo ekonomsko zna~ewe. Ukinuvaweto na prinudnata rabota zna~e{e kraj na nejzinata primena kako sredstvo na politi~ki pritisok vrz neistomislenicite na politi~ki, ekonomski i socijalen plan, kako sredstvo na diskriminacija vrz osnova na rasna, nacionalna, verska i socijalna pripadnost. Soglasno aktite na MOT vo vrska so ovoj problem, ZRO na Republika Makedonija go utvrduva pravoto na dobrovolno zasnovawe na ra-

54

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

boten odnos i sloboden izbor na rabota kako del na pravoto na rabota voop{to, so {to prakti~no e zabraneta prinudnata rabota (~l. 3). Vo sevkupnosta na pravata na ~ovekot, eliminacijata na diskriminacijata vo oblasta na vrabotuvaweto e onoj neophoden uslov koj go pravi mo`no nivnoto ostvaruvawe. Bez eliminacija na diskriminacijata, pravata na ~ovekot, a vo tie ramki i pravoto na sloboden izbor na rabota, stanuva samo iluzija, a poni`uvaweto na ~ove~koto dostoinstvo realnost i sekojdnevna praktika. Aktivnostite na me|unarodnata zaednica voop{to, kako i na nacionalnite dr`avi vo eliminacijata na diskriminacijata, posebno pri vrabotuvaweto, se odvivaat vo dva pravca i toa: onevozmo`uvawe na neednakvostite i ovozmo`uvawe na ednakvi {ansi pri vrabotuvaweto. Vo sprotivno, vo dvata slu~ai, diskriminacijata bi zna~ela razlikuvawe, isklu~uvawe ili ovozmo`uvawe na prednosti zasnovani na rasna, nacionalna ili polova pripadnost, ili na politi~ka opredelba i socijalna polo`ba i poteklo, koi imaat za cel da gi isklu~at ili neutraliziraat ednakvite mo`nosti na licata pri vrabotuvaweto. 2. Vrabotuvaweto kako vtor segment vo sodr`inata na pravata na ~ovekot voop{to, i posebno na pravata na rabotnikot, pretstavuva eden od klu~nite interesi vo ureduvaweto na polo`bata na rabotnicite, {to e od zna~ewe kako za poedincite, odnosno na individualen plan, taka i na nivo na celata dr`ava, a na~inite na koi se prio|a kon negovoto re{avawe ne se bez zna~ewe i na me|unaroden plan. Za poedinci, vrabotuvaweto pretstavuva uslov za site drugi prava i prednosti od oblasta na trudot; za dr`avata toa pretstavuva su{tinski element za nivniot razvoj i obezbeduvawe na socijalniot mir vo zemjata i, na krajot, na me|unaroden plan vrabotuvaweto pretstavuva mo`nost za slobodno dvi`ewe na rabotnicite i nadvor od ramkite na sopstvenata dr`ava. Vrabotuvaweto kako problem, so vakvoto svoe pove}ekratno zna~ewe, razli~no se manifestira vo razli~ni periodi i regioni. Sî u{te se prisutni se}avawata na te{kata ekonomska kriza vo triesettite godini od minatiot vek, ~ii posledici bea i golemi politi~ki krizi, pa duri i svetska vojna. [to se odnesuva do industriski razvienite zemji, do neodamna se smeta{e deka tie se "nedopirlivi" za problemot na vrabotuvaweto i deka, vo uslovi na nivnata ekspanzija vo ekonomskiot i vo industriskiot razvoj, nevrabotenosta e ne{to odamna nadminato i rezervirano samo za nerazvienite zemji ili na onie vo razvoj. Me|utoa, ekonomskite te{kotii so koi kon krajot na sedumdesettite godini na vekot {to odmina zapo~nuvaat da se soo~uvaat site zemji, ne gi odminaa ni razvienite, osobeno onie na Zapadna Evropa. Nevrabotenosta denes vo svetot stana problem koj mu se zakanuva ne samo na socijalniot mir vo sekoja dr`ava posebno, tuku i na mirot voop{to na me|unaroden plan. Zatoa vo site me|unarodni

55

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

dokumenti koi se donesuvaat vo vrska so ovoj problem se zacrtani usilbite i aktivnostite {to denes site dr`avi vo svetot treba da gi prezemat za da se spravat {to pouspe{no so ovoj problem. Vo Republika Makedonija, problemot na vrabotuvaweto, odnosno nevrabotuvaweto e, isto taka, predmet na poseben interes i na iznao|awe na najsoodvetni na~ini toj da se nadmine. Vo prilog na toa zboruvaat i brojnite reformi {to se pravat vo sevkupniot op{testveno-politi~ki sistem na zemjata, koi naj~esto za svoja krajna cel go imaat re{avaweto na problemot na vrabotuvaweto, koe preku pravoto na rabota e sodr`ano ne samo vo ZRO, tuku i vo Ustavot na Makedonija, kako edno od osnovnite prava na ~ovekot. 3. Uslovite za rabota se onoj segment na pravata na ~ovekot voop{to koj najmnogu navleguva vo sferata na rabotnite odnosi i vo polo`bata na rabotnicite vo tekot na rabotata. Tie imaat mo{ne {irok dostrel i so niv se opfateni re~isi site pra{awa od ovaa oblast: vremetraeweto na rabotata, odmorite vo tekot na rabotniot den, me|u dva rabotni dena, nedelnite i godi{nite odmori, kako i otsustvata. Vremetraeweto na rabotata, odnosno traeweto na rabotniot den, e edno od osnovnite pra{awa vo kompleksot na pra{awata za pravata na rabotnikot. Negovoto utvrduvawe, odnosno ograni~uvawe, be{e sostaven del na barawata na rabotnicite za ureduvawe na nivnata polo`ba vo tekot na celo edno stoletie, a utvrduvaweto na osum~asovnoto rabotno vreme, edna od najgolemite pobedi na rabotni~koto dvi`ewe vo svetot. Organiziranite rabotni~ki dvi`ewa vo evropskite zemji vo po~etokot na 19-ot vek, vo koi na pragot na industrijalizacijata rabotnoto vreme iznesuva{e 14, pa duri i 16 ~asa vo tekot na denot, dovedoa do zapo~nuvawe na eden mnogu zna~aen proces, onoj na namaluvawe na rabotniot den. Vo istorijata e poznato baraweto za organizacija na rabotniot den na "trite osmici", {to podrazbira{e osum ~asa rabota, osum ~asa zabava i isto tolku odmor vo tekot na denot, istaknuvano vo Francija vo 1840 g., {to be{e me|u prvite barawa koi gi postavija rabotnicite na edna od najmasovnite proslavi na Prvi maj. Ograni~uvaweto na rabotnoto vreme, vo site me|unarodni dokumenti i na MOT, e utvrdeno na 40 ~asa vo tekot na rabotnata sedmica, a vo dokumentite na Sovetot na Evropa toa e utvrdeno kako na~elo, pri {to se predviduva obvrska dogovornite strani da utvrdat razumno traewe na rabotnoto vreme vo tekot na denot i na sedmicata, {to nema da se odrazi negativno na produktivnosta na trudot. Tokmu ova e osnova denes vo zapadnoevropskite zemji da se predviduva rabotnoto vreme da iznesuva i pod ona utvrdeno kako maksimum so konvenciite na MOT.

56

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

So ZRO na Republika Makedonija rabotnoto vreme e ograni~eno na 40 ~asa vo tekot na rabotnata sedmica, so {to za{titata na rabotnicite e zadr`ana vo ramkite na odredbite na me|unarodnite konvencii (~l. 30). Odmorite voop{to, a vo toj kontekst i odmorite vo tekot na rabotniot den, me|u dva rabotni dena, vo tekot na rabotnata sedmica, kako i godi{nite odmori, se potenciraat kako eden od osnovnite principi na odnosite na trudot. Pravoto na odmori na eden op{t na~in e utvrdeno i vo Op{tata deklaracija na OON za pravata na ~ovekot, vo koja se istaknuva deka ova pravo go u`ivaat site vraboteni lica. Ova pravo e predmet i na ureduvawe vo ramkite na aktivnostite na MOT, za {to se doneseni i pove}e konvencii. Pokonkretni odredbi za pravoto na odmor sodr`i i Evropskata socijalna povelba, a ova pra{awe na nekolku navrati e postavuvano i na dnevniot red na pove}e konferencii na Evropskata unija. Institutot na pravoto na odmor e od ponov datum i pretstavuva edno od ponovite dostignuvawa vo podobruvaweto na uslovite za rabota na rabotnikot, kako i voop{to za negovata za{tita vo tekot na rabotata. Imeno, za razlika od pravoto na ograni~eno rabotno vreme, prodorot na pravoto na odmori vo nacionalnite trudovi zakonodavstva se odviva{e mnogu pobavno i mnogu podocna, taka {to spored nekoi dostapni podatoci na Me|unarodnoto biro na trudot, vo 1934 g. samo dvanaeset zemji mo`ea da se pofalat so usvojuvaweto na odredeni normi koi go ureduvaa ova pravo. Osnovniot motiv pri utvrduvaweto na pravoto na odmor e ovozmo`uvaweto na obnovuvawe na psihofizi~kite i na rabotnite sposobnosti na rabotnikot. Pravoto na odmor: dneven, me|u dva rabotni dena, sedmi~en i godi{en, e pravo koe e garantirano so Ustavot na Republika Makedonija, {to jasno zboruva za negoviot odnos kon ova pravo, pred sî, kako kon edno od pravata na ~ovekot. Obele`jata na pravoto na odmor kako pravo na rabotnicite od rabotniot odnos gi opredeluva i gi ureduva ZRO, so {to se istaknuvaat negovite parametri na edno od osnovnite prava od rabotniot odnos (~l. 40 i sl.). 4. Pravoto na nagraduvawe na rabotnikot, odnosno platite, se eden od osnovnite elementi na rabotniot odnos i posebno na uslovite za rabota, a voedno i edno od klu~nite pra{awa vo sevkupniot ekonomski i socijalen `ivot na sekoja zemja. Toa e edno od osnovnite prava od rabotniot odnos, koe vo svoite sodr`ini go odrazuva i karakterot na osnovno pravo na ~ovekot, za{to preku naplatuvaweto na rabotnikot za izvr{enata rabota se ovozmo`uva i obezbeduvawe na negovata materijalna sigurnost i egzistencija, kako i na negovoto semejstvo. Zatoa, sosema e razbirlivo {to na platite, odnosno na politikata na nagraduvaweto voop{to, od sekoga{ mu se posvetuvalo i mu se posvetuva

57

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

golemo vnimanie od strana na rabotnicite, rabotodavcite, kako i od vladite na zemjite, za{to sekoja od ovie strani ima svoj poseben motiv okolu pra{aweto na platite da ima {to pomalku problemi. Kako takvo, pra{aweto za platite ne mo`e{e da ostane samo pra{awe na nacionalnite prava i zakonodavstva, tuku nivnoto ureduvawe i za{titata stana cel na sevkupnata me|unarodna zaednica, {to se ogleduva vo negovoto ureduvawe od strana na MOT, EU, Sovetot na Evropa... Seto ova zboruva vo prilog na utvrduvaweto na pravoto na plata kako ustavna kategorija, vo koj kontekst toa e utvrdeno so Ustavot na Republika Makedonija. Dimenzijata na konkretno pravo od rabotniot odnos ja utvrduva ZRO, so ~ii odredbi se predviduva deka na sekoj rabotnik mu pripa|a pravoto na plata kako nadomest za rabotata {to ja izvr{uva, srazmerno na izvr{enata rabota i na negoviot pridones vo sozdavaweto na dobivkata (~l. 69). 5. Za{tita na rabotnicite pri rabotata, na nivniot `ivot i zdravje, kako i voop{to na nivnata bezbednost, e edno od mo{ne zna~ajnite pra{awa, ~ie zakonsko ureduvawe i ostvaruvawe e od poseben interes kako za rabotnicite taka i za sevkupnoto op{testvo. Interesot za ova pra{awe be{e mo{ne golem i vo uslovi koga razvitokot na industrijata be{e na svoeto po~etno nivo, a toj interes dobiva sî pove}e vo svojot intenzitet vo periodot na moderniot razvoj na industrijata i na ekonomijata, kako i vo periodot na sî pogolemata avtomatizacija na procesot na proizvodstvoto, {to vo isto vreme ja zgolemuva i opasnosta od povredi na rabotnikot pri rabotata. Gri`ata za za{tita pri rabotata e od zna~ewe za samite rabotnici, za{to so unapreduvaweto na ovaa za{tita se ovozmo`uva podobruvawe na rabotnite uslovi, a so toa i na nivnata sigurnost pri rabotata. Od druga strana, gri`ata za za{tita pri rabotata i nejzinoto unapreduvawe ima svoi ekonomski efekti, za{to toa ima vlijanie vrz neposrednoto odvivawe na proizvodniot proces. Za{titata pri rabotata e eden od osnovnite eliminatori na materijalnata {teta {to gi sledi povredite i nesre}ite pri rabotata. Za{titata pri rabotata e pra{awe koe e podednakvo prisutno pri ureduvaweto na polo`bata na rabotnicite kako vo ramkite na zakonodavstvata na trudot na nacionalnite dr`avi taka i vo aktite koi ovaa problematika ja ureduvaat na me|unaroden plan, a tuka vo prv red bi ja spomnale MOT. Vo Republika Makedonija, pravoto na za{tita pri rabotata e pravo koe e garantirano so nejziniot Ustav, a svoe konkretno ureduvawe kako pravo od raboten odnos ima vo ZRO (~l. 55). 6. Posebnata za{tita na oddelni kategorii rabotnici -`enite, decata, postarite rabotnici, invalidite, kako i na migrantite, e

58

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

isto taka edno od pra{awata koi kako segment na op{tite prava na ~ovekot i kako posebno pravo od rabotniot odnos, otsekoga{ predizvikuvalo poseben inters na me|unarodnata zaednica, kako i na sekoja dr`ava posebno. Posebniot interes za polo`bata i za{tita na ovie lica, ne zna~i deka tie ne se opfateni so postojnite me|unarodni instrumenti i nacionalni zakonodavstva za op{tata za{tita na rabotnicite voop{to, tuku toj e rezultat na posebnata gri`a za bezbednosta i za{titata pri rabota na `enite, decata, invalidite i postarite rabotnici, kako i na migrantite, koi vo tekot na razvojot na rabotnoto zakonodavstvo bea rezultat na te{ki zloupotrebi. Vakviot poseben interes za rabotata i za{titata na ovie lica e rezultat i na nekoi posebni okolnosti i ~initeli, koi trudot na ovie lica go determiniraat kako poseben, kako na primer na psihofizi~kata i biolo{kata konstitucija na `enata, osobeno vo periodot na maj~instvoto, na sî u{te slabata psihofizi~ka konstitucija na decata, na namalenite rabotni i zdravstveni sposobnosti na invalidite, kako i na specifi~nite uslovi za rabota na stranskite rabotnici, daleku od mati~nite zemji i ne retko i od svoite najbliski. Ovozmo`uvaweto na ovie kategorii lica da bidat posebno za{titeni, kako i propisite za toa, ne se tvorba na na{iot moderen svet. Nitu idejata za posebna za{tita na tie lica ne e taka nova. Mo`ebi problemot }e bide pojasen ako se istakne deka za{titata na rabotnicite vo po{iroki ramki, kako sistem, zapo~nala da se javuva tokmu preku za{titata na oddelni kategorii lica preku zabrana na nivnoto vrabotuvawe na oddelni raboti koi {tetno vlijaat na nivniot `ivot, zdravje i psihofizi~ki razvoj, preku ograni~uvaweto na rabotnoto vreme na ovie lica pod granicata utvrdena za ostanatite rabotnici, preku zgolemuvaweto na vozrasnata granica za vrabotuvawe, zgolemuvaweto na vremeto na traewe na godi{niot odmor itn. Ova bea i osnovnite postulati pri utvrduvaweto na pravoto na posebna za{tita pri rabotata na `enite, mladincite i invalidnite rabotnici vo ZRO na Republika Makedonija (~l. 4). Za postoeweto na posebnata za{tita pri rabotata ili e vo pra{awe rabota od poseben karakter {to so sebe povlekuva novi i posebni za{titni merki, razli~ni od onie {to se predvideni so op{tata za{tita na rabotnicite, ili e vo pra{awe za{titata na odredeni kategorii lica koja ne mo`e da se obezbedi so merkite za op{tata za{tita pri rabotata, tuku e neophodno da se izvr{i nivno dopolnuvawe ili modificirawe. *** Prezentiraweto na osnovnite prava na rabotnicite {to svojata osnova ja imaat vo rabotniot odnos se pravi so cel da se naglasi nedelivosta na ovie prava od kompleksot na pravata na ~ovekot

59

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

voop{to, za{to i licata koi gi koristat ovie prava, pred sî, kako pripadnici na ~ove~kiot rod voop{to, gi koristat osnovnite ~ovekovi prava, a potoa kako rabotnici, tie gi koristat ostanatite prava koi se opredeleni so statusot na rabotnikot i rabotata koja toj ja izvr{uva vo odreden moment, a koi se samo edna od alkite na sevkupnite prava na ~ovekot.

60

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Prof.d-r Gezime Starova Fakulteti juridik - Shkup

TE DREJTAT E PUNTOREVE NE MARREDHENIET E PUNES NE KONTEKST TE TE DREJTAVE TE NJERIUT I Ne vitet e para te shekullit qe e jetojme, si dhe ne vitet e shekullit qe e lame pas vetes, dhe kur jetonim ne njefare udhekryqi te dy epokave, gjithnje e me shume anojme kah shikime retrospektive dhe berjen e bilansave per ngjarjet qe e shenuan njeqindvjeteshin qe e lame pas vetes, si dhe rezultateve te arritura ne aksione dhe ngjarje te caktuara, e te cilet markuan apo i imponuan periudha te caktuara. Ne prag te shekullit te ri te 21-te, jane te domosdoshme edhe vlersimet edhe gjykimet per te gjithe ate qe ndodhte dhe qe ne te vertet ishte shekulli bashkekohanik i te cileve ishim. Nga ana tjeter kjo ndoshta eshte edhe e nevojshme qe te mos perseriten disa ngjarje dhe gabime nga e kaluara, dhe njeherit te nxiren konkludime per drejtimin e sjelljeve dhe aktviteteve ne te ardhmen. Me kete rast, padyshim kantari i vlersimeve dukshem do te peshon gjat numrimit dhe evokimit te ngjarjeve, te cilat, shikuar nga perditshmerija qe e jetojme, duket se nuk kane aktin e vet te perfundimit dhe te zhdukjes definitive nga jeta njerezore. Nderkaq, asnje shekull nga ekzistimi i civilizimit njerezor, nuk shenon akumulim aq te madhe te tmerrit, krime dhe shkatrime luftarake, shperngulje te popujve, shkelja e paskrupulte e te drejtave te njeriut, refuzimi kokeforte i drejteshmerise, e deri te tmerri i pakuptimshem qe e shkaktojne pothuajse te gjithe ne kete bote te paqete dhe plote befasi te tmerreshme, e qe nuk i la anash as hapsirat ne te cilat jetojme, sikurse edhe ato qe na rrethojne. Perkunder shenjave trishtuese te shekullit te 20, e qenesishme eshte qe njerzimi te mbetet i lidhur me idene e emancipimit te races se vete, te angazhohet ti zbulon ne historine edhe etapat tjera qe i ka kaluar njeriu ne pergjithesi, e jo vetem ato qe ne mendimet shkaktojne ndjenjen e friges, tmerrit dhe te pafuqise.Ne kete kontekst, shekulli i 20 ishte dhe mbetet ne te njejten kohe edhe shekulli revolucionar, i shenuar sikurse per nga arritjet dhe inovacionet e veta ne fushen e industrise, teknologjise, poashtu edhe ne fushen e te drejtave te njeriut, shekulli vendimtar ne historine e njerezimit, qe ende gjendet ne nje vet-kerkim permanent te vlerave dhe mundesive te veta, si dhe te realizimit te tyre. Ne historine e njerezimit ai do te mbetet shekull, ne te cilin permes nje seriali te ngjarjeve te pakthyeshme te karakterit politik, teorik, filozofik e social, do te paraqitet nje bote

61

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

e re, e bazuar mbi parimet e barabarsise dhe respektimin e vlerave te tjetrit, pa u be dallimi i perkatesise se saj gjinore, racore dhe kombetare dhe percaktimit politik. Ne lidhje me te drejtat e njeriut ne pergjithesi, shekulli i 20 do te mbetet i shenuar si shekull ne te cilin keto te drejta, perkunder mosrespektimit dhe shkeljes se madhe, njeherit arriten depertim me te madh ne univerzumin e njohjes dhe te respektimit te tyre. Ata e tejkaluan kufirin vetem te menduarit per respektimin e tyre ose me saktesisht te percaktimit te vet faktit te njohjes dhe respektimit te tyre. Te drejtat e njeriut u bene faktor gjat percaktimit te trendit te proceseve demokratike ne nje vend. Ata u bene sinonim i perpjekjeve, te cilat ne kuadrin e nje shteti po behen me qellim te respektimit te integritetit psiko-fizik te njeriut dhe te dinjitetit te tij. Ndryshimet qe nga fundi i viteve te 80-ta te shekullit te kaluar i kapluan shumicen e vendeve ne bote, para se gjithash, ato nga periudha paskomuniste, shenuan shkeputjen me nje ideologji, qe sundonte ne te gjitha vendet dhe e cila jo vetem qe nuk e parashtronte çeshtjen per respektimin e te drejtave te njeriut, por makinerine e vet te gjithmbarshme e drejtonte kah bindja e opinionit se ato po respektohen deri ne maksimum. Shkatrimi i Murrit te Berlinit dhe i "fotografise idilike per shoqerine e premtuar komuniste", e zbardhi edhe gjendjen e vertet me te drejtat e njeriut ne vendet e ish botes komuniste, duke e demistifikuar edhe ate qe me dekada te tera mshifeshte. Gjendja ne kete kontekst ishte aq e tmerrshme, sa qe ajo me te drejte perfaqesonte penges objektive per te gjitha ato vende te perfshihen ne proceset integrative nderkombetare, qe sot po zhvillohen ne bote, e veçanarisht ne Evrope. Te gjitha keto vende, pikerisht ne lidhje me çeshtjen e te drejtave te njeriut, papritmas u gjeten para alternatives - ose te behen perpjekje te verteta per njohjen dhe respektimin e tyre, ose meshefja e metutjeshme e gjendjes se vertet dhe vazhdimi i inercionit te mosinteresimit per realizimin e tyre, nga e cila vetem pranimi i te pares do te thoshte mundesi per shkeputje te vertet me te kaluaren ne planin ekonomik, politik dhe ideologjik, si dhe perfshirja ne procesin e prosperitet te pergjithshem boteror. Ne lidhje me njohjen dhe mbrojtjen e te drejtave te njeriut, padyshim imponohet edhe nje qellim konkret: permiresimi dhe zgjerimi i ketyre te drejtave, me çrast roli i bashkesise se pergjithshme njerzore, e posaqerisht i instrumenteve nderkombetare te miratuara ne kete fushe nga Organizata e Kombeve te Bashkuara, Organizates nderkombetare te punes, UNESKO-s, eshte i pamohueshem. Aktiviteti universal i organizatave nderkombetare dhe instrumentet e tyre te pergjitshme ne favor te realizimit dhe respektimit te te drejtave te njeriut, eshte vetem nje shprehje, nje akt paralel i universalitetit aksiologjik, qe do te thot te asaj te vlerave te proklamuara ne Deklaraten e pergjithshme per te drejtat e njeriut, miratuar para meshume se 55 vjetesh (ne 1948). Duke folur per te drejtat e njeriut kihet pershtypje se "gjithçka eshte thene, por njeherit edhe asgje nuk eshte thene", sepse ne kete rast parashtrohen shume pyetje ne te cilat duhet te pergjigjet. A thua a ka me te vertet ne gjinine njerzore vetedie e vertet pet vleren etike te te drejtave te njeriut? A thua mund te flitet per faktin se te gjithe njerzite pa dallim

62

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

gjinie dhe perkatesie racore e fetare, si dhe te pozites sociale, cili eshte Lajt-motivi i Deklarates se permendur, me te vertet gezojne te drejta te njejta? A thua njerzimi me te vertet eshte i vetedijshem per faktin se çdo njeri ne te njejten kohe eshte individ, por edhe pjestar i nje bashkesie, jetesore, punuese… A do ta pranon njerzimi faktin se te drejtat e njeriut jane pjese e patjeteresueshme e trashegimise se njeriut? Eshte e qarte se ka shume pyetje dhe jo me pak pergjegje, qe do ta percaktonin poziten e vertet me te drejtat e njeriut ne shoqeri te caktuar. Te drejtat e njeriut kane tre dimensione themelore. Keto jane te drejta te pergjithshme, universale dhe kolektive. Thuhet se jane te pergjithshme, sepse te drejtat e njeriut u perkasin te gjithe njerzve, te gjithe qenies njerzore. Ato jane universale, sepse respektimi i tyre eshte nje nga faktoret e qenesishem per tejkalimin e dallimeve qe ekzistojne midis njerezve ne planin kulturor, social dhe ekonomik. Ne fund, te drejtat e njeriut jane edhe te drejta kolektive, sepse ato mund te fitohen nga njeriu edhe si individ, e aq me shume si pjestar i nje grupe njerezish, ose i nje mjedisi te tere social. Ne agimet e shekullit te 21-te, problemi me te drejtat e njeriut, pikerishte sa i perket dimensioneve te tyre te notuara te pergjithshmerise, universalitetit dhe kolektivitetit, me doemos sendertohet ne spektrin e te drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore, te te drejtave qytetare dhe politike, te cilet jane "sine-lua-non" per nje rrethim konkret dhe stabil, per nje perparim te perhershem dhe human, nga i cili jo vetem qe do te markohen gjeneratat bashkekohore, por edhe ato te ardhshme, drejt te cilave do te synoj trashegimia jo aq e lehte - keto te drejta edhe ti zgjerojne.

II Ne piramiden e te drejtave te njeriut ne pergjithesi, nje nga blloqet e saja te ashtuquajture te gurrit, paraqesin te drejtat e marredhenieve te punes. Ne kontekstin e permbajtjes se te drejtave te njeriut, te drejtat nga marredheniet e punes jane, para se gjithash, te drejta te njeriut, e pastaj te drejta te puntoreve ne baze te punes. Si te till edhe te drejtat e puntoreve ne baze te punes i shenojne te tre dimensionet karakteristik per te drejtat e njeriut ne pergjithesi, edhe ate i pergjithshem, universal dhe kolektiv. Te drejtat nga marredheniet e punes jane te pergjithshme sepse u perkasin te gjithe personave te punesuar, pa marre parasysh ku ata jane te punesuar dhe çfare veprimtarie zhvillojne; ata jane gjithashtu universale, sepse respektimi i tyre ne mase te madhe kontribuon per tejkalimin e dallimeve ekonomike dhe sociale te personave te punesuar, si dhe per sigurimin e sigurise se tyre materijale; ata jane edhe kolektive, sepse percaktimi dhe rregullimi i tyre ne favor te personave te punesuar, ne mase te madhe eshte rezultat i presionit te organizuar qe e kryejne vete puntoret, te organizuar ne sindikata dhe shoqata tjera.

63

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Te drejtat e puntoreve nga marredheniet e punes, edhe perkunder asaj qe jane pjese e piramides te te drejtave te njeriut ne pergjithsi, prapseprap kane permbajtje dhe thelbin e vet, qe del se pari nga statusi i personave-shfrytezues te ketyre te drejtave, e ato jane persona ne marredhenie pune, si dhe nga kushtet ne te cilat ato te drejta fitohen dhe po realizohen. Prezentimi i permbajtjes se te drejtave nga marredheniet e punes , eshte nje çeshtje dhe detyre shume komplekse, te ciles eshte veshtir deri ne fund dhe ne teresi t`i pergjigjet, para se gjithash, per shkak te faktit qe keto te drejta edhe nga aspekti kvantitativ dhe cilesor jane ne zgjerimin dhe permiresimin e perhershem. Problemi behet edhe mëkompleks, dhe nese kihet parasysh edhe vet akti i rregullimit te ketyre te drejtave, qe eshte i paster kombetar, me paraqitjen e Organizates nderkombetare te punes dhe te veprimtarise se saj ligjedhenese, permes sjelljes se shume konventave dhe rekomandimeve per te drejtat ne marredheniet e punes, si dhe me aktivitetet ne kete kontekst te proceseve te gjithmbarshme integrative qe po zhvillohen ne bote dhe posaqerisht ne Evrope, u shendrrua ne akt me rendesi nderkombetare. Duke patur parasysh legjislativat kombetare te punes, konventat nderkombetare dhe rekomandimet e sjellura nga ana e Organizates nderkombetare te punes ne lidhje me te drejtat nga marredheniet e punes ne planin nderkombetar, si dhe aktet e sjellur nga ana e Bashkimit Evropian dhe Keshillit te Evropes ne lidhje me poziten e puntoreve gjat punes, te drejtat e puntoreve ne lidhje me punen manifestohen ne disa fusha, edhe ate ne tanime te permendur te drejtat themelore te njeriut, me konkretisht te puntoreve, punesimi, kushtet per pune, mbrojtja gjat punes ne pergjithsi dhe mbrojtja e kategorive te posaqme te personave. Kuptohet se keto jane problemet themelore ne te cilat kane te bejne edhe normat e legjislacioneve kombetare te punes, numri me i madh i normave nderkombetare te sjellure ne fushen e punes, me çka kvantumi i tyre me siguri nuk eshte shtere deri ne fund. 1.Te drejtat themelore te njeriut, e ne kete kontekst edhe i puntorit, paraqesin problematike me interes te posaqem te legjislacioneve kombetare, si dhe te aktiviteteve te Organizates nderkombetare te punes. Aktivitetet ne kete plan edhe ne Republiken e Maqedonise ishin dhe jane pjese perberese e veprimtarive te saja te tjera te pergjithshme per permiresimin e pozites se puntoreve dhe mbrojtja e tyre gjat punes. Ne kete vendin tone e obligojne edhe disa akte nderkombetare qe jane sjellur ne kete fushe, si ne kuadrin e Organizates se Kombeve te Bashkuara, ashtu edhe te organizatave te saja te specializuara, ne radh te pare te lartpermendures Organizate nderkombetare te punes. Ne boten bashkekohore, por edhe ne Republiken e Maqedonise, mbrojtja e lirive dhe te drejtave themelore te njeriut dhe respektimi i dinjitetit njerezor, jane kusht per realizimin e qellimeve te gjithmbarshme ne te gjitha fushat e marredhenieve shoqeroro-ekonomike, ne radhe te pare te marredhenieve te punes dhe nuk mund te flitet per mbrojtjen e puntoreve nese paraprakisht nuk u

64

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

garantohen dhe sigurohen te drejtat themelore te njeriut, nese nuk mundesohet nje blok i tere i te drejtave themelore te njeriut te inkorporohet ne legjislacionin punues te vendit dhe te behen pjese perberse e tij. Ne te njejten kohe, percaktimi i ketyre te drejtave dhe mundesimi ata te zbatohen dhe te respektohen, ne mase te madhe e mundeson realizimin e te drejtave nga fusha e punes, me nje fjal kjo do te thot vertetim i te gjitha vlerave kah te cilet synon nje shoqeri bashkekohore. Prandaj, normat qe i rregullojne marredheniet e punes, nuk mundet dhe nuk duhet te perkufizohen vetem ne kushtet gjat punes dhe pozites se puntoreve, por ata medoemos zgjerohen edhe ne mbrojtjen e vlerave themelore te lirive dhe barazise se njerezve dhe njeherit e sigurojne jo vetem begatine materijale te puntoreve por edhe dinjitetin e tyre njerezor. Midis te drejtave dhe lirive te pergjithshme te njeriut, perkatesisht te puntorit, vend te rendesishem zene lirite dhe te drejtat sindikale. Rendesia e lirive dhe te drejtave sindikale eshte jo vetem ne faktin se ata paraqesin nje pjese te te drejtave themelore te njeriut, por edhe te faktit qe realizimi i tyre ne mase te madhe kontribuon per rritjen cilesore dhe kvantitative te volumit te te drejtave te puntoreve sipas punes, si dhe te pozites se tyre materijale. Lirite dhe te drejtat sindikale, te caktuara ne legjislacionet bashkekohore te punes, duke e perfshire edhe ate maqedonase, jane mjet shume i fuqishem permes te cilit puntoret i shprehin kerkesat e veta, mjet per vendosjen e barazpeshes te forcave gjat negociatave kolektive, mundesi qe puntoret aktivisht te marrin pjese ne percaktimin dhe ne zbatimin e politikes zhvillimore ne nje vend, ne planin ekonomik dhe social. Me te gjitha keto referenca, lirite dhe te drejtat sindikale me te drejte behen faktor i pasurimit te permbajtjes dhe organizimit te procesit prodhues dhe ne te shumten kontribuojne per vendosjen e paqes sociale dhe te drejtes sociale. Edhe perkunder avancimit te madh qe po e shenojne te drejtat sindikale ne njohjen e tyre dhe rregullimin juridik, prapseprap ata edhe metutje po e terheqin vemendjen e mbare bashkesise nderkombetare, sepse nuk eshte numri i vogel i vendeve ne bote, ku restrikcionet e ketyre te drejtave, pa marre parasysh a behet fjale per organizaten e sindikatave, ose per funkcionimin e tyre, ende eshte e madhe. Lirite dhe te drejtat sindikale dhe mbrojtja e tyre, qe te fitojne ne kompleksitetin e vet, eshte e domosdoshme te jene te garantuara ne te gjitha fazat e realizimit te vet, sikurse ne korrnizat kombetare, ashtu edhe tek sipermarresi, pa marre parasysh a eshte ai person fizik apo juridik. Do te thuaja se pa nje garancion te ketill te teresishem dhe mbrojtje te te drejtave dhe lirive sindikale, nuk mund te flitet per kompleksitetin ne realizimin e tyre. Ne legjislacionin e Republikes se Maqedonise - garantimit dhe sigurimit te lirive dhe te drejtave sindikale u kushtohet vemendje e posaqme, e kjo me se miri shifet ne Ligjin per marredheniet e punes, sikurse ne pikepamje te numrit te madhe

65

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

te normave ne te cilat rregullohen keto te drejta, ashtu edhe ne pikepamje te vet permbajtjes se ketyre normave (neni 76 etj.) Nje nga aktivitetet shume te gjera, qe po shenohen sikurse ne kuadrin e shteteve kombetare, ashtu edhe ne planin nderkombetar, ne fushen e te drejtave themelore te njeriut, e ne kete kontekst edhe te puntorit, jane gjithsesi aktivitetet kunder punes se detyrueshme, qe pas ndalimit te sukseseshem te roberise ne fillimin e shekullit te 20, me doemos pasuan si pasoje e zgjerimit te horizonteve ne sferen e te drejtave te njeriut. Eshte pershtypja se bashkesija nderkombetare, kur eshte fjala per ndalimin e punes se detyrueshme, duket sikurse te ishte ne vonese ne krahasim me aktivitetet dhe luften kunder roberise. Ne pamje te pare, ndoshta duket se kjo eshte ashtu, por duke patur parasysh faktin se puna e detyrueshme manifestohet ne nje menyre me te vogel evidente dhe brutale se sa eshte rasti me roberine, behet e qarte perse ne zgjidhjen e çeshtjes te punes se detyrueshme iu qas me nje vonese shume te madhe. Thelbi i aktiviteteve ne drejtim te eliminimit te punes se detyrueshme, perbeheshte ne ndalimin dhe moslejimin e kesaj pune. Eliminimi i punes se detyrueshme ishte rezultat i me shume hulumtimeve, qe kishin per qellim te shikohet gjendja e vertet me kete pune dhe arritjet e zbatimit te saj te vertet ne bote. Te dhenat nga keto hulumtime ne mase te madhe e ndriquan problemin e punes se detyrueshme, natyren e saj, shkaqet e zbatimit te saj, a thua ajo ka per qellim ndonje oferte apo sanksion politik, ose siç treguan hulumtimet, ajo ka vetem rendesi ekonomike. Eliminimi i punes se detyrueshme, ishte fundi i zbatimit te saj si mjet i presionit politik mbi ata qe nuk mendonin njelloj ne planin politik, ekonomik dhe social, si mjet diskriminimi mbi baza te perkatesise racore, kombetare, fetare dhe sociale. Ne pajtim me aktet e Organizates ndekrombetare te punes ne lidhje me kete problem, Ligji per marredhenie pune i Republikes se Maqedonise e percakton te drejten e lidhjes vullnetare te marredhenieve te punes dhe zgjedhjen e lire te punes, si pjese e te drejtes te punes ne pergjithesi, me çka praktikisht eshte ndaluar puna e detyrueshme (neni 3) Ne pergjithshmerin e te drejtave te njeriut, eliminimi i diskriminimit ne fushen e punesimit, eshte kushti i domosdoshem, i cili e bene te mundshem realizimin e tyre. Pa eliminimin e diskriminimit, te drejtat e njeriut, e ne keto suaza edhe e drejta zgjedhjes se lire te punes behet vetem iluzion, kurse shkelja e dinjitetit njerezor - praktike reale dhe e perditshme. Aktivitetet e bashkesise nderkombetare ne pergjithesi, si dhe te shteteve kombetare ne eliminimin e diskriminimit, posaqerisht gjat punesimit, po zhvillohen ne dy drejtime edhe ate: moslejimi i pabarazive dhe mundesimi i shansave te njejta gjat punesimit. Ne te kunderten, ne te dy rastet, diskriminimi do te thoshte dallime, perjashtime ose mundesimi i perparsive bazuar ne perkatesine racore, kombetare ose te gjinise, ose te percaktimit politik dhe te pozites se origjines sociale, qe kane per qellim t`i eliminojne ose neutralizojne mundesite e njejta per personat gjat punesimit.

66

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

2. Punesimi, si segment i dyte ne permbajtjen e te drejtave te njeriut ne pergjithesi, dhe posaaqerisht te te drejtave te puntorit, paraqet nje nga interesat kyçe ne rregullimin e pozites te puntoreve, qe eshte me rendesi sikurse per individet, perkatesisht ne planin individual, poashtu edhe ne nivelin e tere shtetit, kurse menyrat ne te cilet u qasen zgjidhjes se tij, nuk jane pa rendesi edhe ne planin nderkombetar. Per individe, punesimi paraqet kusht per te gjitha te drejtat dhe perparsite e tjera ne fushen e punes: per shtetin kjo paraqet element esencial per zhvillim dhe sigurimin e qetesise sociale ne vendin dhe se fundi, ne planin nderkombetar punesimi paraqet mundesi per levizje te lire te puntoreve edhe jashte suazave te shtetit te vet. Punesimi, si problem, me rendesine e vet te ketill te shumefishte, manifestohet ndryshem ne periudha dhe regjione te ndryshme. Ende jane te pranishme kujtimet ne krizen e rende ekonomike ne vitet e 30 te shekullit te kaluar, pasojat e te ciles ishin edhe kriza te medha politike, madje edhe lufte boterore. Sa u takon vendeve te zhvilluara industriale, deri vone konsideroheshte se ata jane te "paprekshme" per problemin e punesimit dhe se ne kushte te ekspanzionit te tyre ne zhvillimin ekonomik dhe industrial, papunesia eshte diçka kahmoti e tejkaluar dhe e rezervuar vetem per vendet e pazhvilluara, ose per ato ne zhvillim. Mirepo, veshtersite ekonomike me te cilat, nga fundi i viteve te 70 te shekullit te kaluar, fillojne te ballafaqohen te gjitha vendet, nuk i la anesh as vendet e zhvilluara, posaqerisht ato te Evropes Perendimore. Papunesia sot ne bote u be problem i cili i kanoset jo vetem qetesise sociale ne secilin shtet veç e veç, por edhe paqes ne pergjithesi ne planin nderkombetar. Prandaj, ne te gjitha dokumentat nderkombetare qe jane ne lidhje me kete problem, jane nenvizuar perpjekjet dhe aktivitetet qe sot te gjitha vendet ne bote duhet t`i marrin qe te ballafaqohen sa me sukseseshem me kete problem. Ne Republiken e Maqedonise, problemi i punesimit, perkatesisht i papunesise, eshte poashtu pikesynim i interesit te posaqem dhe i gjetjes te menyrave me perkatese ai te tejkalohet. Ne lidhje me kete flasin edhe reformat e shumta qe po behen ne sistemin e gjithmbarshem shoqeroro-politik te vendit, te cilat ne te shumten e rasteve si qellim te fundit e kane zgjidhjen e problemit te punesimit, qe permes te drejtes per pune eshte e permbajtur jo vetem ne Ligjin per marredhenie pune, por edhe ne Kushtetuten e Maqedonise, si nje nga te drejtat themelore te njeriut. 3. Kushtet per pune, jane ai element i te drejtave te njeriut ne pergjithesi, i cili nderhyne ne sferen e marredhenieve te punes dhe ne poziten e puntoreve gjate punes. Ata kane nje pikesynim shume te gjere dhe me ata jane perfshire pothuajse te gjitha çeshtjet te kesaj fushe: kohezgjatja e punes, pushimet gjate dites se punes, midis dy diteve te punes, javore dhe pushimet vjetore, si dhe mungesat. Kohezgjatja e punes, perkatesisht zgjatja e dites se punes, eshte nje nga çeshtjet themelore ne kompleksin e çeshtjeve per te drejtat e puntorit. Percaktimi i saj, perkatesisht perkufizimi, ishte pjese perberese e kerkesave te puntoreve per rregullimin e pozites se tyre gjate tere nje shekulli, kurse caktimi i orarit tete-oresh te punes, nje nga fitoret me te medha te levizjes puntore ne bote. Levizjet e

67

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

organizuara puntore ne vendet evropiane ne fillimin e shekullit te 19, ne te cilat ne pragun e industrializimit, orari i punes ishte 14, madje edhe 16 ore gjat nje dite, sollen deri te fillimi i nje procesi shume te rendesishem, ai i zvogelimit te orarit punues ditor. Ne histori eshte e njohur kerkesa per organizimin e dites punuese te te "tre tetesheve" qe nenkuptonte tete ore pune, tete ore zbavitje dhe po aq per pushim gjate nje dite, e proklamuar ne France ne vitin 1840, qe ishte midis kerkesave te para qe i paraqiten puntoret ne nje nga festimet me masovike te Nje majit. Perkufizimii i kohes se punes, ne te gjitha dokumentat nderkombetare dhe te Organizates nderkombetare te punes, eshte caktuar ne 40 ore gjate nje jave punuese, kurse ne dokumentat e Keshillit te Evropes kjo eshte caktuar si parim, me çrast parashihet obligimi i paleve kontraktuese te caktojne nje kohezgjate te kuptueshme te orarit te punes gjate nje dite dhe nje jave, qe nuk do te reflektohet negativisht mbi produktivitetin e punes. Pikerisht kjo eshte baza sot ne vendet e Evropes perendimore orari i punes te jete edhe ne ate te percaktuar si maksimum me konventat e Organizates nderkombetare te punes. Me Ligjin per marredhenie pune i Republikes se Maqedonise orari i punes eshte perkufizuar ne 40 ore gjate nje jave punuese, me çka mbrojta e puntoreve eshte ruajtur ne suazat e dispozitave te konventave nderkombetare (neni 30). Pushimet ne pergjithesi, e ne kete kontekst edhe pushimet gjate dites punuese, midis dy diteve punuese, gjate javes punuese, si dhe pushimet vjetore, potencohen si nje nga parimet themelore te marredhenieve te punes. E drejta e pushimeve ne nje menyre te pergjithshme eshte percaktuar edhe ne Deklaraten e pergjithshme te Organizates se Kombeve te Bashkuara per te drejtat e njeriut, ne te cilen theksohet se kete te drejte e gezojne te gjithe personat e punesuar. Kjo e drejte eshte pikesynim edhe i rregullimit ne suazat e aktiviteteve te Organizates nderkombetare te punes, per çka jane sjellur edhe me shume konventa. Dispozita me konkrete per te drejten e pushimit permban edhe Karta sociale evropiane, kurse kjo çeshtje me shume here eshte shtruar edhe ne rend dite te meshume konferencave te Bashkimit evropian. Institucioni i te drejtes te pushimit eshte i dates me te re dhe paraqet nje nga arritjet me te reja ne permiresimin e kushteve per punen e puntorit, si dhe ne pergjithjesi per mbrojtjen e tij gjat punes. Zaten, per dallim nga e drejta e orarit te perkufizuar te punes, depertimi i te drejtes te pushimit ne legjislacionet kombetare te punes u zhvillua shume me ngadal dhe me vone, keshtu qe sipas disa te dhenave te Byrose nderkombetare te punes, ne vitin 1934 vetem 12 vende kane munde te lavdrohen me miratimin e disa normave te caktuara qe e kane rregulluar kete te drejte. Motivi themelor gjat percaktimit te te drejtes te pushimit eshte mundesimi i pertrirjes te aftesive psiko-fizike dhe punuese te puntorit. E drejta e pushimit ditor, midis dy diteve, javor dhe vjetor, eshte e drejte qe eshte e garantuar me Kushtetuten e Republikes se Maqedonise, qe qartazi flet per raportin e tij ndaj kesaj te drejte, para se gjithash, si ndaj nje nga te drejtat e njeriut. Nenvizimet e te drejtes se pushimit si e drejt e puntoreve ne marredhenie pune, i percakton dhe

68

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

rregullon Ligji per marredhenie pune, me çka theksohen parametrat e tij te njeres nga te drejtat themelore te marredhenieve te punes (neni 40 e tj.) 4. E drejta e shperblimit te puntorit, perkatesisht rrogat (pagat), jane nje nga elementet themelore te marredhenieve te punes dhe posaqerisht te kushteve per pune, e njeherit edhe nje nga çeshtjet kyçe ne jeten e gjithmbarshme ekonomike dhe sociale te secilit vend. Kjo eshte nje nga te drejtat themelore nga marredheniet e punes, qe ne permbajtjen e vet e reflekton edhe karakterin e te drejtes themelore te njeriut, sepse permes pagimit te puntorit per punen e kryer, mundesohet edhe sigurimi i sigurise materiale dhe te ekzistences se tij, si dhe te familjes se tij. Prandaj, eshte krejtesisht e kuptueshme qe pagave, perkatesisht politikes se shperblimit ne pergjithesi gjithmon i eshte kushtuar dhe i kushtohet vemendje e madhe nga ana e puntoreve, punedhenesve, si dhe nga ana e qeverive te vendeve, sepse secila nga keto pale ka motiv te vetin te posaqem rreth çeshtjes se rrogave qe te kete sa me pak probleme. Si e ketill, çeshtja e rrogave nuk mundej te mbetet vetem çeshtje e te drejtave kombetare dhe te legjislacioneve, por rregullimi dhe mbrojtja e tyre u be qellim i mbare bashkesise nderkombetare, qe shifet ne rregullimin e tij nga ana e Organizates nderkombetare te punes, Bashkimit Evropian, Keshillit te Evropes... E gjithe kjo flet ne favor te rregullimit te te drejtes se rroges si kategori kushtetutare, ne kete kontekst kjo eshte percaktuar me Kushtetuten e Republikes se Maqedonise. Dimensionin e te drejtes konkrete nga marredheniet e punes e percakton Ligji per marredhenie pune, me dispozitat e te cilit parashikohet se secilit puntor i takon e drejta e rroges si shperblim per punen qe e kryen, ne krahasim me punen e kryer dhe kontributin e tij ne krijimin e fitimit (neni 69). 5. Mbrojtja e puntoreve gjat punes, te jetes dhe shendetit te tyre, si dhe ne pergjithesi te sigurise se tyre, eshte nje nga çeshtjet shume te rendesishme, rregullimi dhe zbatimi ligjor i te cilit eshte nga interesi i posaqem sikurse per puntoret, poashtu edhe per shoqerine ne teresi. Interesi per kete çeshtje ishte shume i madh edhe ne kushte kur zhvillimi i industrise ishte ne nivelin e vet fillestar, e ky interes merre gjithnje e me shume ne intenzitetin e vet ne periudhen e zhvillimit bashkekohor te industrise dhe ekonomise, si dhe ne periudhen e automatizimit gjithnje e me te madhe te procesit prodhues, qe njeherit e rrite edhe rrezikun nga lendime te puntorit gjat punes. Kujdesi per mbrojtje gjat punes eshte me rendesi per vet puntoret, sepse me avancimin e kesaj mbrojtje mundesohet permiresimi i kushteve te punes, e me kete edhe te sigurise gjat punes. Nga ana tjeter, kujdesi per mbrojtje gjat punes dhe avancimi i tij ka efekte te veta ekonomike, sepse kjo ka ndikese mbi zhvillimin e drejteperdrejt te procesit prodhues. Mbrojtja gjat punes eshte nje nga eliminatoret themelor te demit materijal qe i percjell lendimet dhe fatkeqesite gjat punes. Mbrojtja gjat punes eshte çeshtje qe eshte e pranishme njelloj gjat rregullimit te pozites se puntoreve sikurse ne kuadrin e legjislacioneve te punes te shteteve kombetare, poashtu edhe ne aktet qe kete problematike e rregullojne ne

69

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

planin nderkombetar, e ketu ne radhe te pare do ta permendim Organizaten nderkombetare te punes. Ne Republiken e Maqedonise, e drejta e mbrojtjes gjat punes eshte e drejt qe eshte e garantuar me Kushtetuten e saj, kurse rregullimin e vet konkret si e drejt nga marredheniet e punes e ka ne Ligjin per marredhenie pune (neni 55). 6. Mbrojtje e posaqme te kategorive te caktuara te puntoreve - grate, femijte, puntoret e moshuar, invalidet, dhe migrantet, poashtu eshte nje nga çeshtjet qe si segment i te drejtave te pergjithshme te njeriut dhe si e drejt e posaqme nga marredheniet e punes, gjithmon ka shkaktuar interes te posaqem te bashkesise nderkombetare, dhe te secilit shtet veç e veç. Interesi i posaqem per poziten dhe mbrojtjen e ketyre personave, nuk do te thot se ato nuk jane te perfshire me instrumentat ekzistuese nderkombetare dhe legjislacionet kombetare per mbrojtje te pergjithshme te puntoreve ne pergjithesi, por ai eshte rezultat i kujdesit te posaqem per sigurine dhe mbrojtjen gjat punes te grave, femijve, invalideve dhe puntoreve te moshuar, si dhe te migranteve, te cilet gjat zhvillimit te legjislacionit punues ishin rezultat i keqeperdorimeve te renda. Interesi i ketill i posaqem per punen dhe mbrojtjen e ketyre personave, eshte rezultat edhe i disa rrethanave dhe faktoreve te posaqem, te cilet punen e ketyre personave e determinojne si te posaqme, si per shembull te konstitucionit psiko-fizik dhe biologjik te gruas, posaqerisht ne periudhen e mamise, te konstitucionit ende te dobet psiko-fizik te femijve, te aftesive te zvogeluara punuese dhe shendetesore te invalideve, si dhe te kushteve specifike per pune te puntoreve te huaj, large vendit ame dhe jo rral edhe nga te afermit e vet. Mundesimi i ketyre kategorive personash te jene posaqerisht te mbrojtur, si dhe rregullat per kete, nuk jane produkt i botes sone bashkekohore. As ideja per mbrojtje te posaqme te ketyre personave nuk eshte aq e re. Ndoshta problemi do te jete me i qarte, nese theksohet se mbrojtja e puntoreve ne suaza me te gjera, si sistem, ka filluar te paraqitet pikerishte permes mbrojtjes se kategorive te caktuara personash permes ndalimit te punesimit te tyre ne pune te caktuara, qe demshem ndikojne ne jeten e tyre, shendetin dhe zhvillimin psiko-fizik, permes perkufizimit te orarit te punes te ketyre personave, nen limitin e caktuar per puntoret e tjere, permes rritjes se limitit te moshes per punesim, rritjen e kohezgjatjes te pushimit vjetor etj. Keto ishin edhe postulatet themelore gjat percaktimit te te drejtes se posaqme gjat punes se grave, te rinjeve dhe puntoreve invalide ne Ligjin per marredhenie pune te Republikes se Maqedonise (neni 4). Per ekzistimin e mbrojtjes se posaqme gjat punes, ne pyetje eshte ose puna nga karakteri i posaqem qe me vehte terheq masa te reja dhe te posaqme mbrojtese, te ndryshme nga ato qe jane parashikuar me mbrojtjen e pergjithshme te puntoreve, ose eshte ne pyetje mbrojtja e kategorive te caktuara personash, e cila nuk mund te sigurohet me masat per mbrojtjen e pergjithshme gjat punes, por eshte e domosdoshme te kryhet plotesimi ose modifikimi i tyre.

70

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Prezentimi i te drejtave themelore te puntoreve, qe bazen e vet e kane ne marredheniet e punes, behet me qellim te theksohet pandashmerija e ketyre te drejtave nga kompleksi i te drejtave te njeriut ne pergjithesi, sepse edhe personat qe i shfrytezojne keto te drejta, para se gjithash, si pjestar te qenies njerezore ne pergjithesi, i shfrytezojne te drejtat themelore te njeriut, e pastaj si puntore, ata i shfrytezojne te drejtat e tjera qe jane te percaktuara me statusin e puntorit dhe punen te cilen ai e kryen ne momentin e caktuar, e qe jane vetem nje nga hallkat e te drejtave te gjithmbarshme te njeriut.

71

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

1.4. Suzana Saliu Zamenik na Narodniot pravobranitel na Republika Makedonija PRAVATA NA ^OVEKOT KAKO DEMOKRATSKA VREDNOST ^ovekoviot dignitet vo temelite na sekoe op{testvo Na po~ituvaweto na ~ovekovite prava i slobodi ne treba da se gleda kako na "nova ideologija" tuku kako na demokratski vrednosti i osnovi vrz koi se gradat mirot, stabilnosta i blagosostojbata na sekoe op{testvo. Za ~ovekovite slobodi i prava za vreme na nivniot razvoj i unapreduvawe se dadeni razni definicii, no edna definicija ostanuva postojano: ^ovekovite slobodi i prava se dignitet (dostoinstvo) na ~ovekot, nerazdeliv del na negovoto bitie i li~nost. ^ovekovite slobodi i prava ne se proizvod na nitu eden politi~ki ili ideolo{ki sistem, tuku ednostavno izviraat od vnatre{nosta na ~ove~koto bitie, od negoviot dignitet. ^ovekovite slobodi i prava se po~ituvawe sprema ~ovekot. Kako takvi mu pripa|aat na sekoj ~ovek, bez ogled na negovata nacionalna, verska, rasna, polova, socijalna i partiska pripadnost. Ovaa definicija ja ima dadeno eden poznat crne~ki deec za ~ove~ki prava i slobodi, koj diskriminacijata ja po~uvstvuval u{te vo maj~iniot stomak koga policijata ja izma~uvala negovata majka. No, {to e ~ove~koto dostoinstvo vo edno op{testvo koga brojot na nevrabotenite e pogolem od brojot na onie {to rabotat, koga sekoj den se zgolemuva brojot na socijalni slu~ai, brojot na bezdomnici, koga ~ovekot lo{o se tretira na najmizeren na~in. Ako na ovaa jadna sostojba í se dodade i faktot deka op{testvoto {totuku izleguva od eden vooru`en vnatre{en konflikt, toga{ e mnogu jasno za kakvo nivo na ~ovekovi slobodi i prava stanuva zbor. Vo ovie uslovi mnogu e te{ko da se de{ifrira ~ove~koto dostoinstvo. Tokmu zatoa vo humaniot svet, so pravo, se pojavuva zagri`enosta vo vrska so iznao|awe na pati{ta i na~ini koi }e pomognat za nadminuvawe i onevozmo`uvawe na edna vakva sostojba. Istoriskata politi~ko-pravna tradicija na tretiraweto i definiraweto na ~ovekovite slobodi i prava e mnogu dolga. Do denes postojat okolu 500 pravni dokumenti koi go normiraat problemot na ~ovekovite slobodi i prava, no mo`at da se izdvojat samo nekolku koi

72

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

bele`at istoriski presvrtnici vo unapreduvaweto na ~ovekovite slobodi i prava. Me|u osnovnite konvencii koi proizleguvaat od naporite na me|unarodnata zaednica, od najvisokite ~ove~ki li~nosti e "Magna Carta libertatum" od 1215 godina, so koja Xon Paprona, kral na Anglija, napravi formulirawe na ~ovekovite prava i slobodi. Ovaa karta go sodr`e{e paktot me|u kralot Paprona i angliskata aristokratija. So nea se ograni~uvaa apsolutnite prava na kralot. Kralot be{e primoran i go dade zborot deka "Nitu eden sloboden ~ovek ne mo`e da se li{i od sloboda ili da bide uapsen, ne smee da mu se odzeme imotot, ne smee da se ocrni ili persekutira ili da is~ezne na koj bilo drug na~in. Nema da dozvolime ni{to protiv nego osven vrz osnova na zakonski sud vo soglasnost so zakonite vo zemjata". Vo ovoj pogled, tretiraweto na ~ovekovite slobodi i prava vo podocne`nite istoriski periodi postojano }e se orientira kon vistinsko priznavawe na negovoto dostoinstvo i negovite prirodni prava. Zatoa ima{e potreba tie da se kodificiraat na institucionalen na~in na najvisoki svetski nivoa i donesenite odluki da va`at kako visoki ~ove~ki vrednosti za site dr`avi i da se ostvaruvaat kaj site narodi. Kako posledica na vakvite dalekuvidni celi, na 10 dekemvri 1948 godina, Organizacijata na Obedinetite Nacii }e donese Univerzalna deklaracija za pravata na ~ovekot. Vo vovedot na Deklaracijata se tretira priznavaweto na vnatre{niot dignitet na site pripadnici na ~ove~kiot rod {to gi sodr`i osnovite na slobodata, pravdata, ramnopravnosta i mirot vo svetot. Deklaracijata pretstavuva nesporedliv kapital vo definiraweto i za{titata na osnovnite prava na sekoj ~ovek i gra|anin kade i da e vo svetot. So ovaa Deklaracija me|unarodnata zaednica za prvpat ja proklamira svojata opredelba za za{tita na slobodite i pravata na site individui bez nikakva diskriminacija. Od samoto nejzino donesuvawe Univerzalnata deklaracija za pravata na ~ovekot }e stane najzna~ajna Deklaracija na Organizacijata na Obedinetite Nacii i nepresu{na inspiracija na nacionalnite i na me|unarodnite anga`irawa vo unapreduvaweto i za{titata na ~ovekovite slobodi i prava. Nejzinoto moralno, politi~ko i pravno vlijanie }e se po~uvstvuva vo celiot svet. Site spogodbi i rezolucii na Organizacijata na Obedinetite Nacii, kako i regionalnite konvencii za ~ovekovite prava i golem broj ustavi vo svetot se neposredno inspirirani od Univerzalnata deklaracija za pravata na ~ovekot. Tretiraweto i unapreduvaweto na ~ovekovite slobodi i prava }e prodol`i so serija raznovidni dokumenti, sozdavaj}i razni sistemi. Nie }e se zadr`ime na tri sistemi na osnovnite me|unarodni dokumenti za ~ovekovite prava, koi na{ite gra|ani imaat potreba da gi znaat od pri~ina {to tie ja obvrzuvaat i Republika Makedonija, i kako takvi treba da bidat del od na{iot praven sistem.

73

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Me|unarodnite konvencii kako del na pravniot sistem - Dokumenti na Organizacijata na Obedinetite Nacii: Univerzalna deklaracija za pravata na ~ovekot, Me|unaroden pakt za ekonomskite, socijalnite i kulturnite prava, Me|unaroden pakt za gra|anskite i politi~kite prava, Konvencija za eliminirawe na site formi na diskriminacija na `enata, Konvencija protiv kaznuvawe i drugi mizerni, ne~ove~ki i poni`uva~ki kazni, Konvencija za pravata na decata i Vienska deklaracija so programa za akcija i dr. - Dokumenti na Sovetot na Evropa: Evropska konvencija za za{tita na ~ovekovite prava i osnovnite slobodi i protokoli (dopolnuvawa), Ramkovna konvencija za za{tita na malcinstvata i dr. - Dokumenti na OBSE: Helsin{ki finalen dokument, Dokument na sredbata na kopenha{kata konferencija na ~ove~kata dimenzija, Pariska deklaracija za Nova Evropa i dr. Po~etokot na 90-ite godini na 20-ot vek }e odbele`i radikalna transformacija na ~ovekovite slobodi i prava vo zemjite od Centralna i Isto~na Evropa. Ovie zemji }e go napu{tat totalitarniot sistem, odnosno komunizmot, barem vo negovata tradicionalna forma. Nivnite streme`i }e bidat pluralnite demokratii i vladeewe na pravoto (pravna dr`ava), izgradeni vrz osnovnite vrednosti na slobodite i pravata na ~ovekot i na gra|aninot. I Republika Makedonija, kako ~lenka na Organizacijata na Obedinetite Nacii, ~lenka na Sovetot na Evropa i na OBSE, gi usvoila i ratifikuvala site gorespomnati dokumenti. Nejzinata nadvore{na politika e orientirana, barem deklarativno, {to pobrzo da stane ~lenka na Evropskata unija. Ovoj pat e usloven i zavisen, pred sî, od toa vo kakov obem i vo kakvo svojstvo }e gi prifati, }e gi po~ituva i }e gi za{tituva slobodite i pravata na ~ovekot i gra|aninot zagarantirani so Evropskata konvencija za za{tita na osnovnite prava i slobodi, harmonizacija (usoglasuvawe) na doma{noto zakonodavstvo so zemjite-~lenki na Evropskata unija. Spored Ustavot na Republika Makedonija, osnovnite slobodi i prava na ~ovekot i gra|aninot pretstavuvaat temelna vrednost na ustavniot sistem. Vo ovie slobodi i prava se i gra|anskite i politi~kite slobodi i prava, i ekonomskite, socijalnite i kulturnite prava. Spored ~len 9 na Ustavot na Republika Makedonija, site gra|ani se ramnopravni pred Ustavot i zakonite. ^len 11 na Ustavot jasno naglasuva deka fizi~kiot i moralniot integritet na ~ovekot e neprikosnoven. Se zabranuva sekoja forma na kaznuvawe i ne~ove~no i poni`uva~ko odnesuvawe. Spored ~len 12 na Ustavot, slobodata na

74

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

~ovekot e neprikosnovena. Nikoj ne mo`e da se li{i od sloboda, osven so sudska odluka i vo slu~ai predvideni so zakon. Povikanoto, zaprenoto ili li{enoto od sloboda lice treba vedna{ da se zapoznae so pri~inite na povikuvaweto, zapiraweto i li{uvaweto od sloboda i od nego ne smee da se zema nikakva prisilna izjava. Liceto vo policiska i sudska procedura ima pravo na advokat. Liceto li{eno od sloboda treba vedna{ ili najdocna vo rok od 24 ~asa od momentot na li{uvawe od sloboda da mu se predade na sudot, koj bez da odolgovlekuva }e odlu~i za zakonitosta na li{uvaweto od sloboda. Sli~ni odredbi sodr`i i Zakonot za vnatre{ni raboti (Slu`ben vesnik na RM, broj 19/95) i Pravilnikot za vr{ewe na raboti na Ministerstvoto za vnatre{ni raboti (Slu`ben vesnik, broj 12/98). Se spomnuvaat tokmu ovie odredbi bidej}i se odnesuvaat neposredno na osnovnite ~ovekovi slobodi i prava. Zna~i, ova se odredbi i standardi koi teoretski se liberalni sprema ~ovekovite slobodi i prava i kako takvi ne mo`e da im se dade nekoja zabele{ka. No, problemot se pojavuva za vreme na nivnoto prakti~no sproveduvawe. (Ova }e go obrabotime vo prodol`enie na ovoj trud). Bidej}i integriraweto vo evropskite procesi e usloveno, pred sî, od po~ituvaweto na ~ovekovite slobodi i prava, toga{ se postavuva pra{aweto - koi se tie instrumenti i mehanizmi koi na naj-adekvaten na~in }e obezbedat nivna za{tita i realizacija. Bez somnenie deka najzna~aen instrument se sudovite koi spored Ustavot i Evropskata konvencija za za{tita na ~ovekovite prava i osnovnite slobodi, se nezavisni i samostojni. Sudovite sudat vrz osnova na Ustavot i zakonite, kako i me|unarodnite konvencii. Spored ~len 6 na Konvencijata, sekoj ima pravo na pravedno sudewe i vo logi~en rok od strana na nezavisni i nepristrasni sudii. Ovaa Konvencija, kako i Ustavot na Republika Makedonija, se vodat od eden mnogu zna~aen princip poznat kako "prezumcija na nevinost" {to podrazbira deka sekoj obvinet za krivi~no delo ne e vinoven sî dodeka negovata vina ne se potvrdi so pravosilna sudska odluka. Ova e eden princip koj do kraj se gri`i za za{tita na dostoinstvoto na gra|aninot. No, podatocite na samite sudovi i na raznite institucii za za{tita na ~ovekot i gra|aninot govorat za mnogu nedostatoci vo rabotite na sudovite i sudiite, za neopravdano odolgovlekuvawe na sudskite proceduri, za visok stepen na neefikasnost, kako i za te{ko ostvaruvawe na pravata na gra|anite pred sudovite. No, spored Evropskata konvencija, site onie gra|ani koi ne se zadovolni so odlukite na doma{nite sudovi ili, pak, ocenuvaat deka ovie sudovi im gi kr{at nivnite prava, mo`at da pobaraat za{tita od Evropskiot sud vo Strazbur. Ovoj fakt pretstavuva potreba - sudovite i sudiite vo Makedonija redovno da gi sledat rabotata i odredbite na ovoj Sud, odredbite na Sovetot na

75

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Evropa i na Komitetot na ministrite, ~lenovi na Sovetot, so cel ovie odredbi da gi primenuvaat vo svoeto rabotewe. Vo momentov nekolku gra|ani na Republika Makedonija baraat za{tita pred Evropskiot sud. Mnogu zna~ajna uloga za za{tita na ~ovekovite prava i slobodi igraat i nevladinite organizacii, kako i me|unarodnite organizacii za za{tita na ~ovekovite slobodi i prava. Narodniot pravobranitel gi {titi pravata na ~ovekot i na gra|aninot Eden drug demokratski instrument za za{tita na ~ovekovite slobodi i prava vo Republika Makedonija i koj se osnova so preporaki na Sovetot na Evropa, e institucijata naroden pravobranitel (naroden advokat), koj e poznat vo svetot kako ombudsman. Ustavnata i zakonskata funkcija na ovaa funkcija e za{tita na gra|anskite slobodi i prava koi se kr{at od strana na dr`avnata administracija i drugi organi i organizacii koi vr{at javni nadle`nosti. Administracijata e ne{to kade {to gra|aninot ima rabota od ra|awe do smrt, no i po nea. Velime vaka, bidej}i so aktot na ra|awe se ra|a pravoto na ime, za izvod na ra|awe, za dr`avjanstvo itn. A velime do smrt, bidej}i i po nea nekoj treba da izvadi izvod na umreni i da se reguliraat naslednite odnosi. Ovaa institucija zna~i ima za zada~a da go za{titi gra|aninot od lo{a i nesovesna administracija. Narodniot pravobranitel se pojavuva kako medijator me|u gra|aninot i dr`avata. Se gri`i odnosot me|u ovie dva naj~uvstvitelni segmenta vo op{testvoto da bide posovr{en, polesen i podemokratski. Samo na vakov na~in }e se pridonese za zgolemuvawe na verbata na gra|anite kon organite na dr`avnata administracija. Narodniot pravobranitel raboti vo nasoka na usovr{uvawe na administracijata, taa eden den navistina da stane servis na gra|anite. Jasnoto definirawe deka narodniot pravobranitel go {titi gra|aninot e dovolna garancija deka ovaa institucija vo svoeto rabotewe se rakovodi od principot na ramnopravnost i nediskriminacija, bez ogled na pol, rasa, boja, nacionalna, jazi~na, verska, socijalna pripadnost, politi~ko ubeduvawe, materijalna i op{testvena sostojba na gra|aninot koj ima potreba od pomo{ od narodniot pravobranitel. Inaku, narodniot pravobranitel e osnova vo periodot koga op{testvoto minuva niz tranziciona faza, odnosno niz faza na golemi promeni, koi, sekako, reflektira i so gra|anska neramnopravnost . Vo faza koga so godini se natalo`il birokratski i superioren mentalitet sprema gra|aninot koj mestoto sekoga{ go ima od drugata strana na {alterot. Vo tekot na ~etirigodi{niot period otkako e osnovan, narodniot

76

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

pravobranitel primil okolu 5 iljadi pretstavki, odnosno `albi od razni gra|ani na zemjata. @albite se odnesuvaat na razni oblasti, trgnuvaj}i od urbanisti~kata, socijalnata, pa sî do policiskata. Vo najgolem broj slu~ai, narodniot pravobranitel konstatiral kr{ewe na slobodite i pravata na gra|aninot i vo vrska so ova interveniral na adekvaten na~in spored kompetenciite {to proizleguvaat od Zakonot za naroden pravobranitel (Slu`ben vesnik, broj 7/97). Narodniot pravobranitel konstatira kr{ewe na slobodite i pravata po edna celishodna rabota, otkako }e gi slu{ne i razgleda argumentite {to gi nudi gra|aninot od edna strana, i organot na administracijata od druga strana. Za onie pretstavki-`albi koi se najitni, narodniot pravobranitel izleguva i na samoto mesto na nastanot. Ova se praktikuva osobeno vo policiski stanici i zatvori. Spored Zakonot za narodniot pravobranitel, organite i organizaciite se obvrzani da sorabotuvaat so narodniot pravobranitel, i spored negovo barawe da mu gi ponudat site podatoci i informacii bez ogled na stepenot na tajnost na tie podatoci. Nesorabotkata so narodniot pravobranitel zna~i popre~uvawe na negovata rabota. Za razlika od sudovite i organite na administracijata, narodniot pravobranitel ne donesuva meritorni odluki, tuku negovite odluki i intervencii se neformalni, prepora~livi, sovetodavni i za nivnoto nepo~ituvawe ne se predviduvaat nikakvi sankcii. Kako takvi im se ostavaat na sovesta i ~uvstvoto na organite i funkcionerite koi se odgovorni za slobodite i pravata na gra|anite. Zna~i, po~ituvaweto na odlukite na Narodniot pravobranitel e ednakvo so gotovnosta i ~uvstvoto na dr`avata za po~ituvawe na nejzinite gra|ani. Edinstven instrument na pritisok za po~ituvawe na odlukite na narodniot pravobranitel se mediumite i ovoj na~in na rabotewe dava sî pove}e rezultati. Na ovoj na~in se postignuva da se "ocrni" imeto na organot i na funkcionerot, koj ne ja otstranil nepravdata {to mu e napravena na gra|aninot i toa barem malku ja naru{uva nivnata sovest. Kon rabotata na narodniot pravobranitel i kon drugite institucii za slobodi i prava na ~ovekot i gra|aninot, dr`avata i nejzinite vladi ne treba da se odnesuvaat kako kon "opozicija" tuku kako kon prijatel od koj polza imaat i gra|anite, bidej}i polesno gi ostvaruvaat svoite prava, no i samite dr`avni organi, bidej}i im se pomaga da gi otstranat birokratskite nedostatoci i odnesuvawa. Iskustvoto na narodniot pravobranitel govori deka slobodite i pravata na ~ovekot i gra|aninot najmnogu se gazat od strana na policijata, odnosno vo policiska procedura. Policija vo tekot na svojata rabota, vo golem broj slu~ai vrz gra|anite vr{ela psihi~ko i fizi~ko

77

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

nasilstvo, i so toj na~in na odnesuvawe ne samo {to ne se pridr`uva do t.n me|unarodni standardi, pa i do Konvencijata protiv lo{o odnesuvawe i drugi ne~ove~ki, poni`uva~ki i mizerni kazni, tuku, taa ne se pridr`uva nitu do doma{nite pravila i odredbi, koi ja ureduvaat rabotata na Ministerstvoto za vnatre{ni raboti. Za vakvite prekr{uvawa, gra|anite, instituciite za ~ovekovite slobodi i prava, no i samiot naroden pravobranitel imaat te{kotii da iniciraat nekoja procedura za odgovornosta na policiskite slu`benici, bidej}i e te{ko da se identifikuvaat od pri~ina {to za vreme na ovie proceduri, ili na gra|anite im se zatvoraat o~ite so stavawe crna vre}a na glavata, za da ne se znae vo koja policiska stanica se nao|a ili, pak, slu`benicite, ili policajcite se maskirani. Policijata, isto taka, vo golem broj slu~ai go prekr{ila i principot na "prezumcija na nevinost" poradi faktot {to taa so denovi vo policija gi dr`i gra|anite, pritoa odnesuvaj}i se lo{o kon niv, a {to zboruva za apriori i arbitrarno kaznuvawe na ovie gra|ani. Ova e edna zagri`uva~ka pojava, bidej}i se doveduvame vo pozicija koga "policijata deli pravdina", a {to e mnogu opasna pojava za demokratskite procesi vo edna zemja. Zagri`en od vakvite odnesuvawa na policijata kon gra|anite, narodniot pravobranitel pobaral uve`buvawe, odnosno edukacija na policiskite slu`benici, koi za vreme na izvr{uvaweto na svoite raboti, pred sî, }e gi po~ituvaat slobodite i pravata na ~ovekot i gra|aninot vo soglasnost so evropskite standardi i doma{nite odredbi. Narodniot pravobranitel vo tekot na sekojdnevnata rabota konstatiral krajno politizirawe na osnovnite slobodi i prava na ~ovekot i gra|aninot, kako {to e pravoto za registracija na dete, pravoto na dr`avjanstvo, pravoto na ven~avka itn. Kakvo zna~ewe ima ulogata i funkcijata na narodniot pravobranitel vo za{titata na slobodite i na pravata na ~ovekot i gra|aninot vo edna dr`ava, potvrduva i Ohridskata ramkovna spogodba, koja so posredstvo na me|unarodnata zaednica se rodi kako rezultat na eden politi~ki kompromis {to se postigna me|u dvata najgolemi etnikumi vo Republika Makedonija - makedonskiot i albanskiot, koi vo tekot na izminatata godina se sudrija i so vooru`en konflikt. Po vakvite konflikti bi bilo irealno da se govori za po~ituvawe na ~ovekovite slobodi i prava, bidej}i voenite dejstvija bez ogled od koja strana doa|aat, pred sî, gi suspendiraat i gi zagrozuvaat osnovnite ~ovekovi prava, kako {to e pravoto na `ivot, za li~na bezbednost, za slobodno dvi`ewe, pravoto na sopstvenost i dr. So ovaa spogodba se pro{iruvaat kompetenciite na narodniot pravobranitel i vo pravec na za{tita na pravata na razli~ni zaednici koi `iveat vo Republika

78

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Makedonija. Narodniot pravobranitel vo idnina posebno }e se gri`i za principot na nediskriminacija na gra|anite i za proporcionalno opfa}awe na pretstavnicite na zaednicite vo dr`avnite institucii. Priznavawe na ~ovekovite prava zna~i tolerancija Po pretstavuvaweto na gorespomnatite konvencii i odredbi, koi postojano gi imaat predvid dostoinstvoto i li~nosta na ~ovekot, neza{titenata individua, samo po sebe se postavuva pra{aweto - kolku gra|anite se zapoznaeni i se povikuvaat na ovie odredbi. Od taa pri~ina, eden od glavnite streme`i na me|unarodnite organi i na instituciite za za{tita na ~ovekovite prava i slobodi se odnesuva na edukacija za ~ovekovite prava. Ova podrazbira deka me|unarodnite konvencii za ~ovekovite slobodi i prava, posebno Evropskata konvencija za za{tita na ~ovekot i negovite osnovni slobodi, treba da stane sostaven del na li~nosta na sekoe dete, na sekoj adolescent, mladinec, i da se povikuvaat na niv na site nivoa i vo site formi. Zna~i, site individui treba {to e mo`no pobrzo da se zapoznaat so pravata na ~ovekot, kako i so ralizacija na odgovornostite. Bidej}i, sekoe pravo podrazbira i obvrski sprema op{testvoto kade {to `iveeme. Zapoznavaweto so pravata na ~ovekot podrazbira i prifa}awe na razlikite, kako i zapoznavawe so osnovnite sli~nosti me|u lu|eto, razvojot na sposobnostite za komunicirawe, kako i za re{avawe na konfliktite. Zna~i, sekoj poedinec treba da bide odgovoren za izborot na negovite dejstvija i negovite dejstvija treba da slu`at za povrzuvawe so drugite, a ne za izolacija ili omraza ili ugnetuvawe na drugiot. Zapoznavaweto i pronao|aweto na drugite e delo na dobrite odnosi. Zna~i, kvalitetot i efikasnosta na edukativnite sistemi treba da bidat takvi {to treba da im ponudat na mladite sposobnost, motivacija i znaewa za koi tie imaat potreba, so cel da nau~at da `iveat vo eden me|uzavisen svet {to se karakterizira so kulturni razli~nosti i brzi socijalni promeni. Edukacija za ~ovekovite prava e potrebna od nekolku pri~ini. Kako prvo, za formirawe na gra|anite kako aktivni lu|e i odgovorni za razvivaweto na op{testvenite tekovi, kako i za za~uvuvawe na demokratskite vrednosti od opasnite faktori kako {to se omraza i netolerancija. Dokolku gra|anite ne se podgotveni i sposobni da za{titat edno tolerantno op{testvo od napadite na netolerancijata i netoleranti li~nosti, toga{ proizleguva deka tolerantot }e se uni{ti, a so nego i tolerancijata. Za priznavaweto i afirmacijata na ~ovekovite prava treba da rabotat site prijateli na ~ovekovite slobodi i prava, vo prv red instituciite za ~ovekovi slobodi i prava, potoa sekoj poedinec, sekoj organ i sekoja dr`ava i vlada.

79

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Iskustvoto na narodniot pravobranitel govori deka gra|anite na Makedonija mnogu malku se zapoznaeni so pravata na ~ovekot, a posebno so me|unarodnite konvencii i mnogu malku se povikuvaat na niv. Ova neznaewe e povrzano so nepodgotvenosta na dr`avnite institucii za za{tita na ~ovekovite slobodi i prava. Edno op{testvo koe ne gi po~ituva ~ovekovite prava, nema interes istite da gi afirmira. Treba da se naglasi u{te edna{ deka Republika Makedonija e usvojuva~ i ratifikuva~ na site me|unarodni konvencii, i vo toj kontekst na Evropskata konvencija za za{tita na ~ovekovite prava i osnovnite slobodi, i site tie se del od pravniot sistem, no nivnoto prakti~no ostvaruvawe e mnogu bavno i so te{kotii. Zna~i, Republika Makedonija nema problem so usvojuvawe na standardite za ~ovekovi prava, nitu so usvojuvawe na ustavnite i zakonski izmeni, glavniot problem e vo toa {to tie ne se po~ituvaat. Inaku, ovoj problem e naglasen i vo drugite biv{i komunisti~ki zemji ~ij "administrativen aparat" ima te{kotii da se transformira. Na po~ituvaweto na ~ovekovite slobodi i prava ne treba da prio|ame kako kon nekoja "nova ideologija" tuku kako kon vrednosti na demokratijata i kako fundamenti vrz koi se gradat mirot, stabilnosta i blagosostojbata na sekoe op{testvo.

80

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Suzana Saliu Zëvendëse e Avokatit të popullit të Republikës së Maqedonisë TË DREJTAT E NJERIUT SI VLERË E DEMOKRACISË

Dinjiteti i njeriut në themelet e çdo shoqërie Respektimit të lirive dhe të drejtave të njeriut nuk duhet tu qasemi si një ,,ideologjie të re,, por si vlera demokratike dhe themele mbi të cilat ndërtohet paqa, stabiliteti dhe mirëqenja e çdo shoqërie. Për liritë dhe të drejtat e njeriut gjatë zhvillimit dhe përparimit të tyre janë dhënë definicione të ndryshme, por një definicion mbetet i përhershëm: Liritë dhe të drejtat e njeriut janë dinjiteti i njeriut, , janë pjesë të pandashme të qenies dhe të personalitetit të tij. Liritë dhe të drejtat e njeriut nuk janë pjellë e asnjë sistemi politik ose ideologjik, por thjesht burojnë nga brendia e qenies njerëzore, nga dinjiteti i tij. Liritë dhe të drejtat e njeriut janë respekti ndaj njeriut. Si të tilla i takojnë çdo njeriu pa marrë parasysh përkatsinë e tij nacionale, fetare, racore, gjinore, sociale, partiake etj. Mbase këtë definicion e ka dhënë edhe një veprimtar i njohur zezak për liritë dhe të drejtat e njeriut, i cili keqtrajtimin dhe diskriminimin e kishte ndjerë që në barkun e nënës kur policia i kishte keqtrajtuar nënën. Por ç’është dinjiteti i njeriut në një shoqëri kur numri i të papunëve është më i madh se i atyre që punojnë, kur çdo ditë shtohet numri i rasteve sociale, numri i të pastrehëve, kur njeriu keqtrajtohet në mënyrën më mizore. Kësaj gjendjeje mjeruese nëse i shtohet edhe fakti se shoqëria sapo ka nisur të këndellet nga një konflikt i brendshëm i armatosur është shumë e qartë se për çfarë niveli të të drejtave dhe lirive të njeriut bëhet fjalë. Në këto kushte është vështirë të deshifrosh dinjitetin e njeriut. Mu për këtë në botën humane, me të drejtë, paraqitet shqetësimi i gjetjes së rrugëve dhe mënyrave, të cilat do ta ndihmonin tejkalimin dhe parandalimin e një gjendjeje të këtillë. Tradita historike politike - juridike e trajtimit dhe definimit të lirive dhe të drejtave të njeriut është shumë e gjatë. Deri më sot ekzistojnë rreth 500 dokumente juridike që normojnë problemin e lirive dhe të drejtave të njeriut, por mund të veçohen vetëm disa sosh që shënojnë kthesa historike në përparimin e lirive dhe të drejtave të njeriut. Ndër konventat themelore që dalin nga përpjekjet e bashkësisë ndërkombëtare, nga personalitetet më të larta njerëzore është "Magna Carta

81

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

libertatum" e vitit 1215, me të cilin Gjon Paprona, mbret i Anglisë, bëri një formulim të të drejtave dhe të lirive të njeriut. Kjo kartë përmbante paktin midis mbretit Paprona dhe aristokratëve anglezë. Me të përkufizoheshin të drejtat absolute të mbretit. Mbreti detyrohej dhe jepte fjalën se "Asnjë njeri i lirë nuk mund të arrestohet ose të burgoset, nuk guxon t’i merret prona, nuk guxon të njolloset ose persekutohet apo të zhduket në çfarë do mënyre tjetër. Nuk do të lejojmë kundër tij asgjë përveç në bazë të gjyqit ligjor në përputhje me ligjet e vendit". Në këtë aspekt trajtimi i të drejtave dhe të lirive të njeriut në periudhat e mëvonshme historike gjithnjë do të orientohet kah njohja e mirëfilltë e dinjitetit të tij dhe e të drejtave të tij natyrore. Ndaj u ndie nevoja që ato të kodifikohen në mënyrë institucionale në nivelet më të larta botërore dhe vendimet e marra të vlejnë si vlera të larta njerëzore nga të gjitha shtetet dhe të zbatohen te të gjithë popujt. Si rrjedhojë e synimeve të këtilla largpamëse më 10 dhjetor të vitit 1948 Organizata e Kombeve të Bashkuara do të sjellë Deklaratën Universale për të Drejtat e Njeriut. Në hyrje të Deklaratës trajtohet njohja e dinjitetit të brendshëm të të gjithë pjesëtarëve të familjes njerëzore që përbën themelet e lirisë, drejtësisë, barazisë dhe të paqës në botë. Deklarata paraqet një kapital të pakrahasuar në definimin dhe mbrojtjen e të drejtave themelore të çdo njeriu dhe qytetari kudo në botë. Me këtë Deklaratë bashkësia ndërkombëtare për herë të parë proklamoi përcaktimin e saj për mbrojtjen e lirive dhe të drejtave të të gjithë individëve pa kurrëfarë diskriminimi. Që nga sjellja e saj Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut do të mbetet Deklarata më e rëndësishme e OKB-së dhe inspirim i pashtershëm i angazhimeve kombëtare dhe ndërkombëtare, në përparimin dhe mbrojtjen e lirive dhe të drejtave të njeriut. Ndikimi i saj moral, politik dhe juridik do të vërehet në tërë botën. Të gjitha marrëveshjet dhe rezolutat e OKB-së si dhe konventat rajonale për të drejtat e njeriut dhe shumë kushtetuta të botës janë të inspiruara drejtëpërdrejtë nga Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut. Trajtimi dhe përparimi i lirive dhe të drejtave të njeriut do të vazhdojë me një varg dokumentesh të larmishme duke krijuar sisteme të ndryshme. Ne do të përqëndrohemi në tre sisteme të dokumenteve themelore ndërkombëtare për të drejtat e njeriut, të cilat qytetarët tanë kanë nevojë t’i njohin nga shkaku se ato e obligojnë edhe Republikën e Maqedonisë dhe si të tilla duhet të jenë pjesë e sistemit tonë juridik.

Konventat ndërkombëtare si pjesë e sistemit juridik Dokumentet e OKB-së: Deklarata Universale e të drejtave të njeriut, Pakti Ndërkombëtar për të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore, Pakti ndërkombëtar për të drejtat qytetare dhe politike, Konventa për eliminimin e të gjitha formave të diskriminimit racor, Konventa për eliminimin e të gjitha formave të diskriminimit të femrës, Konventa kundër keqtrajtimit dhe dënimeve të

82

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

tjera mizore, jonjerëzore dhe poshtëruese , Konventa për të drejtat e fëmijëve dhe Deklarata e Vienës me Programin për aksion etj. Dokumentet e Këshillit të Evropës: Konventa Evropiane për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe liritë themelore dhe Protokolet (plotësimet), Konventa kornizë për mbrojtjen e pakicave etj. Dokumentet e OSBE-së: Dokumentet finale të Helsinkut, Dokumenti i takimit të Konferencës së Dimensionit Njerëzor në Kopenhagë, Deklarata e Parisit për Evropë të Re etj. Fillimi i viteve ‘90 të shekullit XX do të shënojë një transformim radikal të lirive dhe të drejtave të njeriut në shtetet e Evropës Qendrore dhe Lindore. Këto shtete do të braktisin sistemin totalitar, respektivisht komunizmin, të paktën në formën e tij tradicionale. Synimet e tyre do të jenë demokracitë plurale dhe sundimi i të drejtës (shteti juridik), të ndërtuara mbi vlerat themelore të lirive dhe të drejtave të njeriut dhe qytetarit. Edhe Republika e Maqedonisë, si anëtare e OKB -së, anëtare e Këshillit të Evropës dhe e OSBE-së ka miratuar dhe ratifikuar të gjitha dokumentet e lartëpërmendura. Politika e jashtme e saj është e orientuar, së paku, deklarativisht që sa më shpejt të bëhet anëtare e Unionit Evropian. Kjo rrugë është e kushtëzuar dhe e varur parasegjithash se në çfarë mase dhe në çfarë cilësie do t’i pranojë, do t’i respektojë dhe do t’i mbrojë liritë dhe të drejtat e njeriut dhe të qytetarit të garantuara me Konventën Evropiane për mbrojtjen e të drejtave dhe të lirive themelore, harmonizimi i legjislaturës vendase me vendet anëtare të Unionit Evropian. Sipas Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë liritë dhe të drejtat themelore të njeriut dhe qytetarit paraqesin vlerë themelore të sistemit kushtetues. Në këto liri dhe të drejta bëjnë pjesë Liritë dhe të drejtat qytetare dhe politike dhe të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore. Sipas nenit 9 të Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë të gjithë qytetarët janë të barabartë para Kushtetutës dhe ligjit. Neni 11 i Kushtetutës thekson qartë se integriteti fizik dhe moral i njeriut është i patjetërsueshëm, Ndalohet çdo formë e keqtrajtimit e dënimit dhe e sjelljes jonjerëzore dhe nënçmuese. Sipas nenit 12 të Kushtetutës, liria e njeriut është e patjetërsueshme. Askush nuk mund të privohet nga liria, përveç se me vendim gjyqësor dhe në raste të parapara me ligj. Personi i thirrur, i ndaluar ose i privuar nga liria duhet që menjëherë të njoftohet për arsyet e thirrjes, ndalimit apo privimit nga liria dhe prej tij nuk mund të merret kurrëfarë deklarate e dhunshme. Personi në procedurat policore dhe gjyqësore gëzon të drejtën e avokatit. Personi i privuar nga liria duhet menjëherë dhe më së voni në një afat prej 24 orësh nga momenti i privimit nga liria t’i dorëzohet gjyqit, i cili pa zvaritje do të vendosë për ligjshmërinë e privimit nga liria. Dispozita të ngjashme përmbajnë edhe Ligji i Punëve të Brendshme ("Gazeta zyrtare e RM", nr. 19/95) dhe Rregullorja për kryerjen e punëve të Ministrisë së Punëve të Brendshme ("Gazeta zyrtare", nr. 12/98). Përmenden pikërisht këto dispozita ngase prekin drejtëpërdrejtë në liritë

83

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

dhe të drejtat themelore të njeriut. Janë, pra, këto dispozita dhe standarde që teorikisht janë liberale ndaj lirive dhe të drejtave të njeriut dhe si të këtilla nuk mund t’u bëhet ndonjë vërejtje. Por problemi lind gjatë kohës së zbatimit praktik të tyre. (Këtë do ta përpunojmë në vijim të këtij punimi). Meqenëse integrimi në proceset evropiane është i kushtëzuar para së gjithash nga respektimi i lirive dhe të drejtave të njeriut, atëherë lind pyetja cilat janë ato instrumente dhe mekanizma të cilët në mënyrë më adekuate do të sigurojnë mbrojtjen dhe realizimin e tyre. Pa dyshim se instrumenti më i rëndësishëm janë gjyqet të cilat sipas Kushtetutës dhe Konventës Evropiane për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe të lirive themelore janë të pavarura dhe të mëvetësishme. Gjyqet gjykojnë në bazë të Kushtetutës dhe ligjit si dhe konventave ndërkombëtare. Sipas nenit 6 të Konventës në fjalë, secili ka të drejtë për një gjykim të drejtë dhe në afat të logjikshëm nga gjykatës të pavarur dhe të paanshëm. Kjo Konventë ashtu si edhe Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë udhëhiqet nga një parim shumë i rëndësishëm i njohur si "prezumcioni i pafajsisë", i cili nënkupton se çdo i akuzuar për vepër penale është i pafajshëm derisa fajësia e tij nuk vërtetohet me vendim të plotëfuqishëm gjyqësor. Ky është një parim, i cili deri në fund kujdeset për mbrojtjen e dinjitetit të qytetarit. Mirëpo, të dhënat e vetë gjyqeve si dhe të institucioneve të ndryshme për mbrojtjen e njeriut dhe të qytetarit flasin për shumë mangësi në punët e gjyqeve dhe të gjykatësve, për zvaritje të paarsyeshme të procedurave gjyqësore, për një shkallë të lartë të joefikasitetit, si dhe për realizim të vështirë të të dejtave të qytetarëve para gjyqeve. Mirëpo, sipas Konventës Evropiane, të gjithë ata qytetarë, që nuk janë të kënaqur me vendimet e gjyqeve vendase apo vlerësojnë se këto gjyqe ua kanë shkelë të dejtat, mund të kërkojnë mbrojtje në Gjyqin Evropian në Strazbur. Ky fakt ngërthen nevojën që gjyqet dhe gjykatësit e Maqedonisë rregullisht t`a ndjekin punën dhe dispozitat e këtij gjyqi, dispozitat e Këshillit të Evropës dhe të Komitetit të ministrave, anëtare të Këshillit me qëllim që këto dispozita t`i zbatojnë gjatë punës së tyre. Tanimë disa qytetarë të Republikës së Maqedonisë kërkojnë mbrojtje prara Gjyqit Evropian. Rol mjaft të rëndëshimëm për mbrojtjen e lirive dhe të dejtave të njeriut luajnë edhe organizatat joqeveritare si dhe organizatat ndërkombëtare për mbrojten e lirive dhe të drejtave të njeriut.

Avokati i popullit mbron të drejtat e njeriut dhe qytetarit Një instrument tjetër demokratik për mbrojten e lirive dhe të drejtave të njeriut në Republikën e Maqedonisë e i cili u themelua me rekomandimet e Këshillit të Evropës është institucioni Avokat i popullit (Avokati popullor) i cili është i njohur në botë si Ombdusman. Funksioni kushtetues dhe ligjor i këtij institucioni është mbrojtja e lirive dhe të drejtave të qytetarit të shkelura nga ana e

84

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

administratës shtetërore dhe organeve dhe organizatave tjera që kryejnë autorizime publike. Administrata është diçka që qytetari ka punë prej lindjes e deri në vdekje por edhe pas saj. Themi kështu ngase me aktin e lindjes lind e drejta për emër, për çertifikatë të lindjes, për shtetësi etj. Ndërsa themi deri në vdekje ngase edhe pas saj dikush duhet ta nxjerrë çertifikatën e vdekjes dhe të rregullohen mardhënjet trashigimore. Ky institucion pra ka për detyrë që të mbrojë qytetarin nga administrata e keqe dhe e pandërgjegjshme. Avokati i popullit paraqitet si medijator në mes qytetarit dhe shtetit. Kujdeset që raporti në mes këtyre dy segmenteve më të ndieshme të shoqërisë të jetë sa më i përsosur, sa më i lehtë dhe sa më demokratik. Vetëm në këtë mënyrë do të kontribohet në rritjen e besimit të qytetarëve ndaj organeve të administratës shtetërore, Avokati i popullit punon në drejtim të përsosmërisë së administratës që ajo një ditë me të vërtetë të bëhet servis i qytetarëve. Definimi i qartë se Avokati i popullit mbron qytetarin është garanci e mjaftueshme se ky Institucion gjatë punës udhëhiqet nga parimi i barazisë dhe i jodiskriminimit, pa marrë parasysh gjininë, racën, ngjyrën, përkatsinë nacionale, gjuhësore, fetare, sociale, bindjet politike, gjendjen materiale dhe shoqërore të qytetarit që ka nevojë për ndihmën e Avokatit të Popullit. Avokati i Popullit themelohet në një periudhë kur shoqëria kalon nëpër fazën e tranzicionit, respektivisht nëpër fazën e ndryshime të mëdha që gjithsesi reflekton edhe me pabarazi qytetare. Në një fazë kur me vite ishte shtresuar një mentalitet burokratik dhe superior ndaj qytetarit i cili vendin e ka përherë përtej sportelit. Gjatë periudhës katërvjeçare sa është themeluar Avokati i popullit, ka pranuar rreth 5 mijë parashtresa, respektivish ankesa nga qytetarë të ndryshëm të vendit. Parashtresat kanë të bëjnë me sfera të ndryshme duke filluar prej asaj urbanistike, sociale deri te ato policore. Në shumicën e rasteve Avokati i popullit ka konstatuar shkelje të lirive dhe të drejtave të qytetarit dhe për këtë ka intervenuar në mënyrë adekuate sipas kompetencave që dalin nga Ligji i Avokatit të popullit (,,Gazeta zyrtare,, nr. 7/97). Avokati popullor konstaon shkelje të lirive dhe të drejtave pas një pune të hollësishme, pasi të dëgjojë dhe shqyrtojë argumentet që ofron qytetari nga njëra anë, dhe organi i administratës që ka të bëjë prashtresa nga ana tjetër. Për ato prashtresa që janë më urgjente Avokati i popullit del edhe në vend-ngjarje, Kjo praktikohet sidomos nëpër stacione policore dhe burgje. Sipas Ligjit të Avokatit të popullit, organet dhe organizatat janë të obligura të bashkëpunojnë me Avokatin e popullit dhe me kërkesën e tij t`ja ofrojnë të gjitha të dhënat dhe informatat pa marrë parasysh shkallën e fshehtësisë së këtyre të dhënave. Mosbashkëpunimi me Avokatin e popullit do të thotë pengim i punës së tij. Për dallim nga gjyqet dhe organet e admnistratës, Avokati i popullit nuk sjellë vendime meritore, por vendimet dhe intervenimet e tij janë joformale, rekomanduese, këshilluese dhe për mosrespektimin e tyre nuk parashihen kurrfarë sanksionesh. Si të këtilla u lihen në ndërgjegjen dhe ndjenjën e organeve dhe funskionarëve që kanë për liritë dhe të drejtat e qytetarëve. Pra, respektimi i

85

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

vendimeve të Avokatit të popullit është baraz me gatishmërinë dhe ndjenjën e shtetit për të respektuar qytetarët e sajë. I vetmi instrument presioni për respektimin e vendimeve të Avokatit të popullit janë mediumet dhe kjo mënyrë e punës po jep rezultate gjithnë e më shumë. Në këtë mënyrë arrihet që të ,,njolloset,, emri i organit dhe funskionarit i cili nuk ka evituar padrejtësinë që ia ka bërë qytetarit dhe kjo së paku e trazon ndërgjegjen e tyre. Ndaj punës së Avokatit të popullit dhe ndaj institucioneve tjera për liritë dhe të drejtat e njeriut dhe qytetarit, shteti dhe qeveritë e tij nuk duhet të sillen si ndaj një ,,opozite,, por si ndaj një miku nga i cili përfitojnë edhe qytetarët, ngase i realizojnë më lehtë të drejtat e tyre, por edhe vetë organet shtetërore sepse u ndihmohet t`i evitojnë mangësitë dhe sjelljet burokratike. Përvoja e Avokatit të popullit flet se liritë dhe të drejtat e njeriut dhe qytetarit më së shumti shkilen nga ana e policisë, respkektivisht në procedurë policore. Policia gjatë kryerjes së punëve në shumë raste ndaj qytetarëve ka ushtruar dhunë psiqike dhe fizike dhe me këtë mënyrë të sjelljes jo vetëm që u shmanget standardeve ndërkombëtare, parasegjithash Konventës kundër keqtrajtimit dhe dënimeve tjera të panjerzishme , poshtëruese dhe mizore, por ajo bën shmangje edhe nga vetë rregullat dhe dispozitat vendase që rregullojnë punën e Ministrisë së punëve të brendshme. Për shkeljet e këtilla, qytetarët, institucionet për liritë dhe të drejtat e njeriut, por edhe vetë Avokati i popullit, e kanë vështirë të inicojnë ndonjë procedurë për përgjegjsinë e zyrtarëve policor ngase vështir është të identifikohen nga shkaku se gjatë këtyre procedurave, ose qytetarëve u mbyllen sytë duke u vurë nga një thesë të zi në kokë me qëllim që të mos dihet se në cilin stacion policor gjindet dhe nga cili zyrtar meret në pyetje, ose policët janë të maskuar. Policia gjithashtu në shumë raste ka shkelë edhe parimin "prezumcioni i pafajsisë", ngase me faktin se ajo me ditë të tëra mban në polici qytetarët duke i keqtrajtuar, flet për dënim aprior dhe arbitrar të këtyre qytetarëve. Kjo është një dukuri brengosëse ngase vihemi në një pozitë kur "policia ndan drejtësinë" e që është një dukuri mjaft e rrezikshme për proceset demokratike të një shteti. I shqetësuar nga këto sjellje të policisë ndaj qytetarëve, Avokati i popullit ka kërkuar trajnimin, respektivisht edukimin e zyrtarëve policor të cilët gjatë kryerjes së punëve të tyre parasegjithash do të respektojnë liritë dhe të drejtat e njeriut dhe qytetarit konform me standardet evropiane dhe dispozitave vendase. Avokati i popullit gjatë punës së përditshme ka kontsatuar politizim të skajshëm të lirive dhe të drejtave themelore të njeriut dhe qytetarit, siç është e drejta për regjistrim të fëmiut, e drejta për shtetësi, e drejta për kurorëzim etj. Se çfarë rëndësie ka roli dhe funskioni i Avokatit të popullit në mbrojten e lirive dhe të drejtave të njeriut dhe qytetarit në një shtet, dëshmon edhe Marrëveshja kornizë e Ohrit e cila me ndërmjetësimin e bashkësisë

86

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

ndërkombëtare lindi si rezultat i një kompromisi politik që u arrit në mes dy etniteteve më të mëdha të Republikës së Maqedopnisë, asaj maqedonase dhe shqiptare, të cilët gjatë vitit të kaluar u përleshën edhe me konflikt të armatosur. Pas konflikteve të këtilla do të ishte ireale që të flitet për respektimin e lirive të drejtave të njeriut ngase veprimet luftarake pa marrë parasysh se nga cila anë vinë, parasegjithash suspendojnë dhe rrezikojnë të drejtat themelore të njeriut, si të drejtën për jetë, për siguri personale, për lëvizje e qarkullim të lirë, të drejtën e pasurisë etj. Me këtë marrëveshje zgjërohen kompetencat e Avokatit të popullit edhe në drejtim të mbrojtjes së të drejtave të bashkësive të ndryshme që jetojnë në Republikën e Maqedonisë. Avokati i Popullit në të ardhmen posaçërisht do të kujdeset për parimin e jodiskriminimit të qytetarëve dhe për përfshirjen proporcionale të përfaqësusesve të bashkësive në institucionet e shtetit.

Njohja e të drejtave të njeriut do të thotë tolerancë Pas prezentimit të Konventave dhe dispozitave të lartëpërmendura që përherë e kanë parasysh dinjitetin dhe personalitetin e njeriut, të individit të pambrojtur, vetëvetiu shtrohet pyetja sa qytetarët janë të njoftuar dhe thirren në këto dispozita. Për këtë arësye, një nga synimet kryesore të organizmave ndërkombëtarë dhe të institucioneve për mbrojten e lirive dhe të dejtave të njeriut ka të bëjë me edukimin e të drejtave të njeriut. Kjo nënkupton se konventat ndërkombëtare për liritë dhe të drejtat e njeriut, sidomos Konventa Europiane për mbrojtjen e njeriut dhe lirive themelore, duhet të bëhen pjesë përbërëse e personalitetit të çdo njeriu dhe në mënyrë të veçantë ato duhet të bëhen pjesë e personalitetit të çdo fëmije, e çdo adoleshenti, të riu dhe të thirren në atë në të gjitha nivelet dhe në të gjitha format. Pra, të gjithë individët duhet, sa më shpejtë që të jetë e mundur, të njihen me të drejtat e njeriut si dhe me realizimin e përgjegjësive. Ngase çdo e drejtë nënkupton edhe obligime ndaj shoqërisë ku jetojmë. Njohja me të drejtat e njeriut nënkupon edhe pranimin e dallimeve si dhe njohjen e ngjajshmërive themelore ndërmjet njerëzve, zvillimin e aftësive për të komunikuar si dhe për të zgjidhur konfliktet. Pra, çdo individ duhet të jetë përgjegjës për zgjedhjen e veprimeve të tij dhe veprimet e tij duhet t`i shërbejnë lidhjes me të tjerët dhe jo izolimit apo urrejtes dhe përbuzjes së tjetrit. Njohja dhe zbulimi i të tjerëve është krijim i mardhënjeve të mira. Pra, cilësia dhe efikasiteti i sistemeve të edukimit duhet të jenë të tilla që do tu japin të rinjve aftësitë, motivacionet dhe njohuritë që ata kanë nevojë me qëllim që të mësohen të jetojnë në një botë të ndërvarur, që karakterizohet nga dallimet kulturore dhe nga ndryshimet e shpejta sociale. Edukimi i të drejtave të njeriut është i nevojshëm për disa arsye. Së pari, për formimin e qytetarëve si njerëz aktiv dhe të përgjegjshëm për mbarëvajtjen e rrjedhave shoqërore si dhe për ruajtjen e vlerave demokratike nga faktorë të rrezikshëm si urrejtja dhe jotoleranca. Nëse qytetarët nuk janë të përgaditur dhe të

87

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

aftë të mbrojnë një shoqëri tolerante nga sulmet e jotolerancës dhe jotolerantëve, atëherë del se toleranti do të shkatrrohet e së bashku me te edhe toleranca. Për njohjen dhe afirimimin e të dejtave të njeriut duhet të punojnë të gjithë miqtë e lirive dhe të drejtave të njeriut përfshirë këtu parasegjithash institucionet për liritë dhe të drejtat e njeriut, çdo individ, çdo organ dhe çdo shtet e çdo qeveri. Përvoja e Avokatit të popullit flet se qytetarët e Maqedonisë shumë pak janë të njoftuar me të drejtat e njeriut e sidomos me Konventat ndërkombëtare dhe shumë pak thirren në ato. Kjo mosnjohje është e ndërlidhur me mosgatishmërinë e institucioneve shtetërore për mbrojtjen e lirive dhe të drejtave të njeriut. Një shoqëri që nuk i respekton të drejtat e njeriut nuk ka interes që t`i afirmojë. Vlen të theksohet edhe një herë se Republika e Maqedonisë është miratuese dhe ratifikuese e të gjitha konventave ndërkombëtare e në këtë kontest edhe të Konventës Europiane për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe lirive themelore, dhe të gjitha këto janë pjesë e sistemit juridik, por zbatimi praktik i tyre bëhet shumë ngadalë dhe me vështërsi. Pra, Republika e Maqedonisë nuk ka problem me miratim të standardeve për të drejtat e njeriut, as me miratim të ndryshimeve kushtetuese dhe ligjeve, problemi kryesor është se ato nuk respektohen. Mbase ky problem është i theksuar edhe në vendet tjera ish komuniste "aparati administrativ" i të cilave e ka vështirë të transformohet. Respektimit të lirive dhe të drejtave të njeriut nuk duhet tu qasemi si ndonjë "ideologjie të re" por si vlera të demokracisë dhe si themele mbi të cilat ndërtohet paqa, stabilitieti dhe mirëqenja e çdo shoqërie.

88

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

2. SEMINAR - SEMINARI

^OVEKOVITE PRAVA KAKO DEMOKRATSKA VREDNOST TË DREJTAT E NJERIUT SI VLERË DEMOKRATIKE

14.05.2002 Veles - Veles

89

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

90

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

2.1. Doc. d-r SLAVEJKO SASAJKOVSKI, Institut za sociolo{ki i politi~ko - pravni istra`uvawa

^OVEKOVI PRAVA, GLOBALIZACIJA, NADVORE[NA POLITIKA NA SAD ( Eden mo`en politi~ko - sociolo{ki pogled ) Voved Edna od najkrupnite i najdalekuse`nite dilemi na moderniot svet e tokmu ovaa dilema na soodnosot pome|u liberalno - demokratskiot koncept na ~ovekovite prava i dominacijata na konceptot na politikata su{testveno vtemelena kako dlaboko pragmatska dejnost. I posebno koga ovaa dilema se razgleduva niz primerot na nadvore{nata politika na SAD, sosema jasno, so ogled na aktuelnata amerikanska dominacija vo globalnata raspredelba, globalnata konstelacija na politi~ka, ekonomska, voena, socio- kulturna i sekakva druga forma na op{testvena mo}. Ova e dilema koja{to svojata esencija vo stvarnosta ja iska`uva kako svoevidna "frustracija" na {irokoto pole na politi~kiot pragmatizam toga{ koga pragmatizmot }e se soo~i so odredeni, napati dosta seriozni i krupni, limiti koi vsu{nost nalagaat kvalitativna revizija na ve}e, vo dadeni op{testveni okolnosti, optimalno konstituiraniot pragmatski model na prakti~no politi~ko dejstvuvawe. Dilemata, pokonkretno zboruvaj}i, me|u drugoto, prakti~no se manifestira (i) kako nu`nost vo dadeni op{testveni, i posebno politi~ki / dnevno - politi~ki okolnosti faktorot na ~ovekovite prava bilo da se nametne bilo da se eliminira, ili mo`ebi eskivira, kako kvalitativno zna~aen faktor koj ja determinira konkretnata konotacija na vo visoka merka nespornoto i "izbistreno" politi~ko - pragmatsko odnesuvawe i deluvawe. Globalizacija Difuzijata na liberalno-demokratskata paradigma (se razbira, vklu~itelno liberalno-demokratskiot koncept na ~ovekovi prava) vo stvarnosta e i sodr`inata i esencijata na ve}e prili~no feti{izira-

91

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

niot proces na globalizacija (mondijalizacija / vesternizacija / amerikanizacija) i toa sfatena strogo vo teorisko - idejnite i ideolo{ko - politi~kite koordinati na Beloviot "kraj na ideologijata"3 i Fukujaminiot "kraj na istorijata"4, so "udarna" sugestija deka idejata na liberalniot kapitalizam, odnosno na (neo)liberalizmot, nedvosmisleno pretstavuva zavr{etok i vrv na ~ovekoviot progresiven istorisko - civilizaciski razvoj. Na ova mesto, iako toa mo`ebi na prv pogled }e izgleda kako da e nadvor od kontekst, sepak relevantnosta na rasprava na ovaa tema nedvosmileno sakame da ja locirame vo koordinatite na nu`nosta da se definira sosema precizen i jasen odgovor na eventualno mo`noto pra{awe za toa dali makedonskoto op{testvo, kako globalna op{testvena zaednica ili kako op{testven sistem, treba da stane organski vklopen i neraskinliv del na noviot globalen (liberalno - kapitalisti~ki) unificiran i integriran globalen svetski poredok.5 I toa ne kako krajna cel, tuku samo kako sredstvo i instrument da se ovozmo`i barem elementarna dostapnost, osvojuvawe i poseduvawe (i) od strana na makedonskoto gra|anstvo na onie istorisko-civilizaciski vrednosti, principi i normi koi{to vsu{nost go indiciraat liberalnokapitalisti~kiot "kraj na istorijata". Dilemata vsu{nost se postavuva vo ve}e standardniot kontekst na detekcija, identifikacija i prakti~no-operativno realizirawe na onaa opcija koja{to vo dadenite sosema realni globalni op{testveni okolnosti krajno objektivno egzistira kako najmalo mo`no zlo. Toa direktno zna~i nu`en predizvik najegzaktno mo`no da se utvrdi dali globalnoto makedonskoto op{testvo }e ima, osobeno vo strate{ki kontekst, pogolema korist ili, pak, nasproti toa, pogolema {teta od negovoto organsko vklu~uvawe vo procesite na planetarna liberalnokapitalisti~ka, odnosno (neo)liberalisti~ka globalizacija.6 I, soglasno so eventualniot pozitiven, najegzaktno mo`no utvrden odgovor na toa pra{awe, da se napravi seto ona {to kako neophoden uslov se postavuva za da stane realnost deklariranata cel od strana na makedonskiot politi~ki establi{ment za vklu~uvawe na makedonskoto op{testvo vo "semejstvoto" na planetarno globaliziraniot liberalen kapitalizam. Referentnosta na liberalno-kapitalisti~koto, odnosno (neo)liberalisti~koto prestrukturirawe na celiot makedonski op{testven kompleks, so odnapred svesno iskalkuliranite popatni
3

Bell Daniel: The End of Ideology, Free Press, New York, 1965. Fukujama Frensis: Krajot na istorijata i posledniot ~ovek, Kultura, Skopje, 1994. 5 Granda Fernando de Trasenji: Dilema procesa globalizacije, Medjunarodna politika, Beograd, septembar - oktobar, 2000. 6 Milivojevic Zoran: Globalizacija - aktualno stanje medjunarodnih ekonomskih odnosa, "Medjunarodna politika" , Beograd, septembar - oktobar, 2000.
4

92

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

negativni globalno op{testveni reperkusii, primarno onie so socijalno-ekonomska priroda, vsu{nost egzistira samo kako nu`en uslov za da se realizira strate{kata cel, onaa koja{to dominantno treba da producira pozitivni razvojno-perspektivni efekti vrz globalnoto makedonsko op{testvo.7 Zaradi toa, od ogromno zna~ewe e potrebata, poto~no nu`nosta, od najrealno mo`no analiti~ko sogleduvawe na idejno-konceptualnata i ideolo{ko-politi~kata esencija na liberalniot kapitalizam, odnosno na (neo)liberalizmot, i toa primarno od aspekt na (neo)liberalisti~koto sfa}awe i opredeluvawe na funkciite na modernata dr`ava. Potenciranata nu`nost od prestrukturirawe na globalnoto makedonsko op{testvo soglasno so dominantnite moderni liberalnokapitalisti~ki ili (neo)liberalisti~ki premisi na "krajot na istorijata", koi{to ja pretstavuvaat vsu{nost su{tinata i sodr`inata na procesot na globalizacija, se razbira deka neizbe`no go implicira stavot deka toj i takov proces na globalizacija producira pozitivni efekti vrz op{testvata ili naciite koi{to }e stanat organski del na liberalno-kapitalisti~koto globalizirano op{testvo. I vo taa smisla liberalno-kapitalisti~koto prestrukturirawe na makedonskoto op{testvo ne e nekakva krajna cel, tuku toa prestrukturirawe vsu{nost treba da bide samo sredstvo, samo mehanizam koi{to ponatamu treba da dovede do toa i makedonskoto op{testvo kako celina da gi "u`iva" dominantno pozitivnite efekti na procesot na globalizacijata iska`ani prvenstveno kako visokodominantno nivo na materijalisti~ko-racionalisti~ki vtemelen i definiran op{testven razvoj. Me|utoa, ova e mestoto koga mora da se naglasi u{te edna dilema ili nevralgi~nost vo najdirektna vrska so procesot na liberalno-kapitalisti~kata globalizacija ili liberalnokapitalisti~kiot integralizam. Imeno, mora da se pogledne realnosta i toa ne samo vo ramkata na odnosite pome|u ve}e a`uriraniot i integriran liberalnokapitalisti~ki "svet" i "svetot" koj{to go minuva ili vo nekoja idnina }e go pomine patot na liberalno-kapitalisti~kata transformacija, tuku i realnosta na sprotivstaveni interesi vnatre vo krugot na razvienite liberalno-kapitalisti~ki dr`avi. Vo taa smisla vpro~em svojata funkcija ja dobiva i primerot na formiraweto na Evropskata monetarna unija, i toa ne kako nekakov produkt na "gola" ili "nematerijalna" vizija ili utopija na linijata na prakti~no fundirawe i ostvaruvawe na istorisko-civilizaciskata veli~estvenost na "sonot za zaedni~ki evropski dom", tuku samo kako
7 Stiglic Xozef: Nezadovolstvata od globalizmot, "Kapital" , Skopje, broevi 122 124, 2002.

93

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

sosema pragmati~en i racionalen obid na dr`avite ~lenki na Unijata preku nea, kako najpogoden i najefikasen mehanizam, da go promoviraat, za{titat i realiziraat svojot socijalno-ekonomski interes nasproti dominacijata na interesot na SAD.8 Vo soglasnost so ovaa realnost i razvivaj}i ja ovaa teza, neizbe`no se doa|a i do ~esto istaknuvanata konstatacija deka procesot na globalizacija, na ova mesto ostanuvaj}i samo vo domenot na op{testveno-ekonomskata globalizacija, ne pretstavuva ni{to drugo tuku isklu~ivo samo odreden konkreten globalen op{testven ambient koj{to na najvisoko mo`no nivo na efikasnost treba da ovozmo`i realizacija na parcijalnite op{testveni interesi (vo krajna linija i su{testveno materijalisti~ko-ekonomski vtemeleni, osmisleni i definirani) na najrazvienite liberalno-kapitalisti~ki dr`avi - nacii, a, pred sî, na SAD, kako, vo postojnata globalna me|unarodna konstelacija na op{testvena mo}, visoko dominantna dr`ava so jasno identifikuvan i definiran svoj parcijalen op{testven interes.9 Vo taa nasoka se osmisleni i se odvivaat naporite me|unarodnite ekonomski odnosi taka da se postavat i da funkcioniraat soglasno najefikasnata mo`na, vo dadenite okolnosti, realizacija na parcijalnite interesi na golemite i razvieni liberalno-kapitalisti~ki ekonomii. Toa vo krajna linija e i realnata smisla i cel ne tolku na Me|unarodniot monetaren fond i na Svetskata banka, kolku na Svetskata trgovska organizacija.10 Ako treba da se dade nekakov smislen odgovor na dilemata dali i makedonskoto op{testvo treba da bide a`urirano, odnosno op{testveno sistemski transformirano, soglasno so globalizira~kata liberalno-kapitalisti~ka ideolo{ko-politi~ka matrica, toga{ prvenstveno (pre)mnogu silno se nametnuva dilemata vo odnos na opfatnosta i dimenzioniranosta na pozitivnite i negativnite efekti na procesot na globalizacija. Odnosno, dali globalizacijata svoite dominantno pozitivni efekti gi "zra~i" vrz site onie subjekti (seedno {to bi podrazbirale na ova mesto kako subjekti na globalizacijata) koi{to so nekakov svoj status se odredeni akteri na procesot na globalizacijata. I vo tie problemski ramki ako se iznese teza deka procesot na globalizacijata nosi dominantno pozitivni efekti za site nejzini u~esnici, toga{ neminovno mora da se posveti celoto realno vnimanie
"Nov centar / Tret pat" , Godi{nik na ISPPI, Skopje, 1999. Sasajkovski Slavejko: Politi~ki pragmatizam ili moralizam (posebno niz primerot na nadvore{nata politika na SAD), Radio Kultura, Skopje, 2002. 10 Kako paradigmati~na ilustracija, indikacija i, u{te pove}e, kako argument za ovie tvrdewa, mora da se naso~i vnimenito kon prirodata na slu~uvawata vrzani so Tretata ministerska konferencija na STO odr`ana vo Sietl vo periodot 30.11. - 03.12.1999 godina.
9 8

94

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

i na nu`nosta od vklu~uvawe na Republika Makedonija i voop{to na makedonskoto op{testvo vo ovoj proces na globalizacija. Ovaa teza na izvesno nivo na operacionalizacija vsu{nost go nametnuva pra{aweto za toa {to treba da se napravi makedonskoto op{testvo da bide navistina globalizirano, odnosno adaptirano i vklopeno vo sistemot na globalnata (planetarnata) op{testvenost. I, od druga (sprotivna) strana, ako se postavi (kontra)teza deka procesot na globalizacija nosi dominantno pozitivni efekti samo za opredelen tesen krug na nejzini participienti, me|u koi sosema objektivno utvrdeno ne se nao|a makedonskoto op{testvo, toga{ soglasno so takvata teza nu`no mora da se naso~i vnimanieto kon kompleksot na merki {to makedonskoto op{testvo bi bilo "~eli~no" prinudeno da gi prezeme ako saka da se za{titi od dominantno negativnite efekti, koga toa e vo pra{awe, od procesot na globalizacijata. Zboruvaweto vo op{t op{testven, odnosno op{testvenosistemski kontekst, kako makedonsko op{testvo, krajno razbirlivo deka voop{to ne e slu~ajno. Toa e samo najdirekten mo`en odraz na prirodata na procesot na globalizacija kako globalitet na op{testveni odnosi, odnosno kako op{testven sistem i kako globalna op{testvena paradigma. Ova tvrdewe vo isto vreme apsolutno neodminlivo go determinira i fokusiraweto na sodr`inata, odnosno su{tinata na procesot na globalizacijata vo smisla na toa, pokonkretno zboruvaj}i, {to e toa {to vsu{nost globalno se difuzira. Na ovoj na~in prakti~no se doa|a do su{tinata na famoznata Fukujamina teorija za krajot na istorijata, odnosno do negovoto tvrdewe deka idejata i op{testveniot sistem na liberalniot kapitalizam, odnosno (neo)liberalizmot, e vrv i zavr{etok na progresivniot istorisko-civilizaciski razvoj. I deka, soglasno so taa premisa, nu`no mora da zapo~ne i celosno i potpolno efikasno da se realizira procesot na planetarno unificirawe vrz osnova na idejniot koncept i prakti~niot model na liberalniot kapitalizam. Ve}e feti{iziraniot proces na t. n. tranzicija i na t. n. zemji vo tranzicija vo stvarnosta pretstavuva tokmu instalirawe i konstituirawe na globalni liberalno-kapitalisti~ki op{testveni odnosi ili op{testveni sistemi vo zemjite koi gradea alternativni op{testveni sistemi. Republika Makedonija minuva to~no niz toj pat i toa kako globalen op{testven proces, pri {to negovata ekonomska dimenzija i komponenta e, seedno na ova mesto dali zaslu`eno ili nezaslu`eno, isklu~ivo samo "najizvikanata" i najeksponiranata prakti~na manifestacija na procesot na liberalno-kapitalisti~kata globalizacija, blagodarenie, pred sî, na toa {to op{testvenite ekonomsko-socijalni turbulencii se najdirektno povrzani i se so najvisok stepen na atrak-

95

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

tivnost vo odnos na gra|anstvoto. Vo sekoj slu~aj, i toa e sigurno najva`nata negova karakteristika, procesot na globalizacijata e globalno-op{testven, odnosno op{testveno-sistemski proces. Ekonomskata komponenta na globalizacijata verojatno e najo~iglednata i najforsiranata komponenta na globalizacija, so najvisok stepen na transparentnost (nejzinite po~etni negativni ekonomsko-socijalni kontraefekti), no totalno pogre{no e da se zanemarat i drugite nejzini komponenti. Vsu{nost ovaa divergencija na nekakvi komponenti i dimenzii ili aspekti na globalizacijata mo`at da imaat opravduvawe isklu~ivo samo vo odreden analiti~koedukativen kontekst. Mora bezbroj pati maksimalno silno da se potencira deka procesot na globalizacija e globalno-op{testven, odnosno op{testveno-sistemski proces, koj temelno treba da ja promeni prirodata na op{testvenite zaednici soglasno so referencite na moderniot liberalen kapitalizam. I ako vo nekakov analiti~ko-edukativen kontekst i bi mo`elo da se zboruva za odredeni negovi komponenti, dimenzii, aspekti, toga{ nikako ne smee da se zaborava ili barem da se zanemaruvaat i politi~kata, dr`avno-pravnata (konstitucionalnata) komponenta (osmislena i pravno-tehni~ki realizirana tokmu na liberalno-kapitalisti~kiot, odnosno liberalno-demokratskiot koncept na ~ovekovi prava), sociolo{ko-kulturnata11, pa duri i socijalno-psiholo{kata komponenta. Sigurno deka procesot na liberalno-kapitalisti~kata globalizacija ne e eklekti~ki fenomen, ne e ni mehani~ki zbir ili agregat na nekoi negovi sostavni delovi. Toa e zaokru`en teoriski koncept i prakti~no-operativen model na globalna, odnosno sistemska op{testvenost. Nadvore{nata politika na SAD Moralizmot, odnosno intervencionizmot, kako eden od dvata (ideotipski) stolbovi na amerikanskata nadvore{na politika ili kako eden od dvata (ideotipski) koncepti i modeli na taa politika, svoja posebno aktuelna manifestacija, barem na deklarativno nivo, dobi za vreme na Klintonovoto pretsedatelstvuvawe. Stanuva, vo su{tina, zbor za ideolo{ko-politi~ka dr`avna promocija, (visoko ekspanzivna) difuzija i protekcija na t.n. "vrednosti na amerikanskoto op{testvo", prakti~no vrednostite na liberalnata ("na amerikanski na~in, po amerikanski recept") filozofsko - idejna i ideolo{ko-politi~ka paradigma12, vklu~itelno, sosema jasno, i ("turbo") "amerika11

Prens Huan Oktavio:"Dolazi li vreme da se multikulturalnost i tolerancija zamene interkulturalno{¢u i integracijom", "Danas" , Beograd, 26 - 27.12.2000. 12 "Pazete se od "aziskite vrednosti", Vei Jing{eng, kineski disedent i osnova~ na "Kineskoto dvi`ewe za moderna demokratija vo zapaden stil", "Nova Makedonija", Skopje, 28 - 29. 11. 1998, 7.

96

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

niziranata" preparacija na liberalno-demokratskiot koncept i model na ~ovekovi prava 13. Ovaa nadvore{no-politi~ka koncepcija svojata esencija ja ima{e vo deklariranata opredelba da se intervenira efikasno sekade kade {to se zagrozeni spomnatite vrednosti, i, zgora na toa, stanuva zbor za deklariranata opredelba ("super") ekspanzivno da se instaliraat tie vrednosti na onie geopoliti~ki prostori kade {to ne se dominantno etablirani, pred sî, vo prakti~no-funkcionalen kontekst. Va`no e da se akcentira toa deka ovaa ideolo{ko-politi~ka opredelba e impregnirana so dosta silna energija na misionerstvo, odnosno na mesijanstvo, ne{to kako specifi~en nadvore{no-politi~ki "evangelizam", odnosno kako svoevidna "sakralizacija" na amerikanskata nadvore{na politika. Tuka edno od mo`nite potpolno relevantni pra{awa bi bilo i toa dali mo`ebi primarnata cel na nadvore{nata politika na SAD e visokofunkcionalnoto konstituirawe na integralna globalna/svetska liberalna (po amerikanski terk, liberalna / (neo)liberalna) filozofsko-idejna i ideolo{ko-politi~ka konstelacija. Se razbira, seto toa ne kako krajna cel tuku samo kako sredstvo, kako instrument, kako mehanizam za apsolutno efikasna prakti~na realizacija i materijalizacija na posebnite amerikanski nacionalni / dr`avni interesi. I tokmu vo tie koordinati treba / mora da se tretira i tolku ognenata poddr{ka od strana na SAD na ideolo{kiot koncept i na prakti~nite ekonomsko-politi~ki zalagawa i potezi na MMF, SB i STO. Pragmatizmot na amerikanskata nadvore{na politika Me|utoa, naprotiv, izgleda deka so celosno pravo mo`e da se postavi i teza deka, vo krajna linija, bitieto na amerikanskiot nadvore{no-politi~ki moralizam / intervencionizam (ili "humanitarna nadvore{na politika", vo akord so "eti~kata nadvore{na politika" na Robin Kuk dodeka be{e britanski sekretar za nadvore{na politika) e ordinarno pragmatski14 osmisleno, pri {to moralizmot pretstavuva samo deklaracija, samo proklamacija, samo retorika, zgodna / atraktivna za takti~ko-politi~ki potrebi. Deka predmetniot moralizam fakti~ki funkcinira (isklu~ivo) kako platforma za sosema uspe{na, za sosema efikasna racionalizacija na vistinskata priroda i sodr`ina na nadvore{no-politi~kite interesi i celi na SAD. Vo ovoj kontekst, kako negova slikovita ilustracija, na ova
13 14

^ovekovi prava, Izdanie na makedonski jazik, United State Information Agency. Sasajkovski, Slavejko: Moderniot politi~ki pragmatizam, referat za nau~en sobir "Maks Veber: Razbiraweto na promenite vo sovremenoto op{testvo", Institut za sociologija pri Filozofski fakultet, Skopje, 2000.

97

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

mesto da go potencirame slu~ajot so Klintonovata intervencija vo Somalija vo 1993 godina. Na po~etokot se slu~i intervencijata vo Somalija soglasno so deklaracijata deka treba da se za{tituvaat ili da se implementiraat i etabliraat liberalno-demokratskite vrednosti ("vrednostite na amerikanskoto op{testvo), a podocna koga domorodnite gerilci po~naa da ubivaat "amerikanski mom~iwa" (44 zaginati i 175 te{ko raneti), sosema pragmati~no amerikanskata vojska be{e povle~ena so krajno iskrenoto obrazlo`enie, odnosno priznanie deka vo somaliskiot slu~aj sepak ne se zagrozeni amerikanskite dr`avni interesi, ovojpat, se razbira, sogledani i definirani vo onoj primaren pragmati~en kontekst (kako "~isto", kako "golo" racionalisti~ko-materijalisti~ki, ekonomski, geopoliti~ki i geostrate{ki interesi). "Pravewe na dr`avi" (da ili ne) Ovoj priod, na primer, doa|a do izraz i pri Kisinxerovata elaboracija na amerikanskata politika kon BiH. Sr`ta na negovata "ideja" e deka navistina kone~noto razgraduvawe na BiH (~lenka na OON i OBSE - zna~i ima pravo da dobie nivna pomo{ i za{tita pri odbranata na svojot suverenitet i teritorijalen integritet) ne e vo soglasnost so "vrednostite na amerikanskoto op{testvo", no i deka primarnosta na pragmatizmot pri definiraweto na amerikanskite dr`avni interesi bezmilosno nalaga" da ne se frla sî na "kartata" na moralizmot ednostavno zatoa {to toj ne go izrazuva bitieto na vistinski pragmatskiot amerikanski dr`aven interes vo odnos na BiH. I poradi toa mora da se prifati realnosta - razgraduvaweto na BiH (Kisinxer veli - parafrazirano: Amerika ne treba da pravi na sila dr`avi vrz osnova na nekoi moralni i / ili me|unarodno-pravni principi, osobeno ne toga{ koga toa imperativno ne go nalaga vistinskiot materijalisti~ko-pragmatski interes na SAD) i amerikanskiot dr`aven interes da se nametne i da se realizira vo ramkite na taa realnost, so mobilizirawe i iskoristuvawe preku adaptirawe kon realnosta na site amerikanski dr`avni resursi (kako amerikanska ekskluzivna komparativna ili kompetitivna prednost) . Voedno, Kisinxer vo eden svoj tekst15 istaknuva deka Klintonovata administracija (potencira deka e toa posledica na generaciska pripadnost, odnosno specifi~na politi~ka socijalizacija vo uslovi na antivoeni - Vietnamska vojna - dvi`ewa, i na opsednatosta so javnoto mislewe) ne veruva mnogu vo mo}ta na nadvore{nata politika ("amerikanskite interesi gi preziraat kako zastareni"), i za smetka na toa naglaska stavaat na "meki" pra{awa, pred sî, ekolo{ki. Tie, na
15

Preneseno vo "Denes" , Skopje, 03. 09.1999, 46 - 48.

98

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

nadvore{no-politi~ki plan, spored Kisinxer, se uspe{ni vo re{avawe na takti~ki zada~i, no se "nesmasni" na strate{ko nivo. Poentata na Kisinxer e tokmu vo smisla na toa deka dokolku postoi "sram da se elaborira koncept na nacionalen interes", toga{ kako rezultat }e se dobie "ne moralna elevacija, tuku progresivna paraliza". I, ponatamu, potencira deka konceptot na nacionalniot interes "poteknuva od na{ata demokratska tradicija ili gri`a za kolektivna bezbednost", no i deka e potrebno "soo~uvaweto so nekoi te{ki pra{awa {to ni gi nametnuva realnosta". Legalitet i legitimitet Liferuvanoto obrazlo`enie e deka toa e samo formalnopravno nivo na problemot (ona sekundarnoto, ona marginalnoto nivo), koe go zanemaruva primarnoto nivo, nivo koe{to go konotira legitimitetot izrazen kako nesporna civilizaciska pravda16, koja ne e sodr`ana vo ve}e zastarenata legalna forma (ne{to {to pretstavuva najneposreden izraz na eti~ki teleologizam). Pravdata, spored ovaa ideolo{ka platforma, e "otelotvorena" tokmu preku liberalno-amerikanskiot koncept na ~ovekovi prava i slobodi, i voop{to amerikanskiot liberalno-kapitalisti~ki op{testven sistem, na {to, sosema normalno, treba da se adaptiraat (stanuva zbor, vsu{nost, za adaptirawe povtorno vo "hantingtonovski" kulturno-civilizaciski kontekst) na novite definicii na dr`avniot suverenitet i na teritorijalniot integritet. So natamo{no, logi~no vo nasoka na zaokru`uvawe na preferiraniot svetogleden i ideolo{ko-politi~ki koncept i model, adaptirawe i na prakti~noto deluvawe na NATO17 i OON18, jasno bez ogled na konkretnata pozitivna me|unarodno-pravna ramka.19 Nadvore{no - politi~kiot koncept i politika na Kondoliza Rajs
Bradley Gerard V.: Morality and Legal Reasoning, The Review of Politics, Univesity of Notre Dame, Spring, 1993, 311-330; ^okrevski Tomislav: Sociologija na pravoto, NIP "Studentski zbor", Skopje, 1996, 171 - 186. 17 Za idninata na NATO, tekst na Solana objaven vo "The Economist" - London, prenesen vo "Nova Makedonija", Skopje, 20 - 21. 03. 1999, 23. 18 Tokmu vo ovoj kontekst e adaptiran i Ananoviot "Mileniumski izve{taj", ~ija{to esencija implicira revizija na ~lenot 2 i negacija na ~lenot 1 od Povelbata na OON, preku zalagawata za "ON moraat pove}e da se koncentriraat na lu|eto, a pomalku na vladite", pri {to "toa }e im ovozmo`i da zastanat na stranata na gra|anite, a protiv vladite, vo slu~aite kako {to e Kosovo". Citirano sprema NIN, Beograd, 13.04.2000 ("Vizija Kofija Anana") . 19 Kako koncepciska baza na ovoj nadore{no - politi~ki priod na SAD vo 1999 godina donesen e dokumentot "Strategija na {irewe i anga`man", a vo istata taa godina i vo soglasnost so ovoj dokument NATO go donese "Strategiski koncept na NATO", kako i "Inicijativa za odbranbena sposobnost" i "Plan za dejstvuvawe na ~lenstvoto".
16

99

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Bu{ovata sovetni~ka za nacionalna bezbednost, Kondoliza Rajs, be{e i sî u{te e najistaknatiot javen ideolog i promotor (i, izgleda, najvlijatelniot ~len na novata administracija vo odnos na osmisluvaweto i prakti~noto kreirawe i implementirawe na nejzinata nadvore{na politika) na, signifikuvanata kako nova, nadvore{na politika na aktuelnata amerikanska administracija. Kondoliza Rajs motivite za amerikanskiot me|unaroden anga`man gi opredeluva kako "potencijalna opasnost za amerikanskite sojuznici", istaknuvaj}i deka mora da postoi "smislen plan" i "anga`irawe na site na{i sili, {to bi ovozmo`ilo ograni~uvawe na brojot na `rtvite i traeweto na operacijata", i deka e protiv intervencija ako taa e motivirana so "humanitarni misii" i " moralni motivi". 20 Pozicija na Bu{ovata administracija e deka ne smee na sila da se sozdavaat dr`avi tuku deka lu|eto treba da se uverat samite da sozdavaat svoi dr`avi,21 a amerikanskata nadvore{na politika, blagodarenie na unipolarnosta na aktuelnite me|unarodni odnosi so amerikanska dominacija / "hegemonija"22 (politi~ko-diplomatska, ideolo{ka, voena, ekonomska, nau~no-tehnolo{ka, kulturna itn.), permanetno, vo kakvi bilo okolnosti, po definicija }e bide vo mo`nost efikasno da go realizira i materijalizira amerikanskiot interes. Zaklu~ni to~ki 1. Liberalno-demokratskata paradigma (se razbira, vklu~itelno liberalno-demokratskiot koncept na ~ovekovi prava) ja pretstavuva ontolo{kata struktura na procesot na globalizacija (mondijalizacija / vesternizacija / amerikanizacija). 2. I makedonskoto op{testvo e ispraveno pred dilemata vo odnos na toa dali da se priklu~i kon procesot na globalizacija, takov kakov {to e. Dilemata vsu{nost se postavuva vo ve}e standardniot kontekst na detekcija, identifikacija i
20 21

Citirano prema "Makedonija denes", Skopje, 12. 02. 2001, 5. Ovaa dilema svoj odraz ima i vo odnosot kon pro{iruvaweto na NATO (tradicionalisti vs ekspanzionisti). Za toa, poglednete ja kolumnata "Washington Fax", Janusz Bugajski, "Nacional" , Zagreb, 15.06.2000. 22 "Qubezno pot~inuvawe" ili "Prekrasen despotizam" - vo analiza na "Le Mond" Pariz, preneseno vo "Nova Makedonija", Skopje, 10 - 11.06.2000, 22. Vo ovie problemski ramki va`no e i gledaweto na Zbigwev B`e`inski (intervju za "Forum", Skopje, 30.11.1999) koj{to tvrdi deka statusot na SAD kako "globalen hegemon" e inherentno preodna sostojba, i deka }e rezultira ili so globalna anarhija (dokolku ne postoi "konstruktivno" SAD vodstvo) ili so "pokompleksen sistem na vistinska me|unarodna sorabotka" (dokolku SAD "dejstvuvaat inteligentno i so re{itelnost", pred se vo nasoka na "seopfatna transkontinentalna evroaziska politika"). Filipovic Muhamed: Novi totalitarizam, "Dani", Sarajevo, broj 242 / 01.02.2002.

100

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

3.

4.

5.

6.

7.

prakti~no-operativno realizirawe na onaa opcija koja{to vo dadenite sosema realni globalni op{testveni okolnosti krajno objektivno egzistira kako najmalno mo`no zlo. Toa direktno zna~i nu`en predizvik najegzaktno mo`no da se utvrdi dali makedonskoto op{testvo }e ima, osobeno vo strate{ki kontekst, pogolema korist ili, pak, nasproti toa, pogolema {teta od negovoto organsko vklu~uvawe vo procesite na planetarna liberalno-kapitalisti~kata, odnosno (neo)liberalisti~kata globalizacija. Procesot na globalizacija ne pretstavuva ni{to drugo tuku isklu~ivo samo odreden konkreten globalen op{testven ambient koj{to na najvisoko mo`no nivo na efikasnost treba da ovozmo`i realizacija na parcijalnite op{testveni interesi (vo krajna linija i su{testveno materijalisti~koekonomski vtemeleni, osmisleni i definirani) na najrazvienite liberalno-kapitalisti~ki dr`avi - nacii, a, pred sî, na SAD kako, vo postojnata globalna me|unarodna konstelacija na op{testvena mo}, visoko dominantna dr`ava so jasno identifikuvan i definiran svoj parcijalen op{testven interes. Ve}e feti{iziraniot proces na t.n. tranzicija i na t.n. zemji vo tranzicija vo stvarnosta pretstavuva tokmu instalirawe i konstituirawe na globalni liberalno-kapitalisti~ki op{testveni odnosi ili op{testveni sistemi vo zemjite koi gradea alternativni op{testveni sistemi, {to va`i i za Republika Makedonija. Procesot na globalizacijata e globalno-op{testven, odnosno op{testveno-sistemski proces. Ekonomskata komponenta na globalizacijata verojatno e isklu~ivo samo najo~iglednata i najforsiranata komponenta na globalizacija, so najvisok stepen na transparentnost (nejzinite po~etni negativni ekonomsko-socijalni kontraefekti). Procesot na liberalno-kapitalisti~kata globalizacija ne e eklekti~ki fenomen, ne e ni mehani~ki zbir ili agregat na nekoi negovi sostavni delovi. Toa e zaokru`en teoriski koncept i prakti~no-operativen model na globalna, odnosno sistemska op{testvenost. Nadvore{nata politika na SAD prakti~no pretstavuva visoko ekspanzivna difuzija i protekcija na t.n. "vrednosti na amerikanskoto op{testvo", prakti~no vrednostite na liberalnata ("na amerikanski na~in, po amerikanski recept") filozofsko-idejna i ideolo{ko-politi~ka paradigma, vklu~itelno, sosema jasno, i ("turbo") "amerikaniziranata" preparacija na liberalno-demokratskiot koncept i

101

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

model na ~ovekovi prava. 8. Sepak, vo krajna linija, bitieto na amerikanskiot nadvore{no-politi~ki moralizam, intervencionizam, "humanitarna nadvore{na politika", e ordinarno pragmatski osmisleno, pri {to moralizmot pretstavuva samo deklaracija, samo proklamacija, samo retorika atraktivna za takti~kopoliti~ki potrebi. 9. Kisinxer sovetuva (parafrazirano): Amerika ne treba da "pravi" na sila dr`avi vrz osnova na nekoi moralni i / ili me|unarodno-pravni principi, osobeno ne toga{ koga toa imperativno ne go nalaga vistinskiot, kompetitivno nadmo}en, materijalisti~ko-pragmatski nacionalen interes na SAD. 10. Amerikanskiot moralizam , odnosno intervencionizam e na pozicijata na t. n. teorii na ograni~en suverenitet, toga{ i tamu kade {to ne se po~ituva, se razbira spored ocenkata na SAD, (neo)liberalniot (amerikanskiot) koncept na ~ovekovi prava i slobodi (i voop{to liberalnata filozofsko-idejna i ideolo{ko-politi~ka paradigma). Racionalizacijata na ovaa pozicija se dvi`i po linijata na potenciraweto na dominacijata na principot na legitimitetot (kulturno-civilizaciskata progresivnost - "kraj na istorijata") nad principot na legalitetot ("golata" pravna / me|unarodno-pravna forma).

102

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Doc. Dr: Slavjeko Sasajkovski, Instituti i hulumtimeve sociologjike dhe politiko-juridike

Të drejtat e njeriut, globalizmi, politika e jashtme e SHBA-ve
(Një pikpamje e mundshme politike-sociologjike) Hyrje Njëra nga dilemat më të mëdha dhe më afatgjate e botës bashkohore është pikërisht kjo dilemë, pra raporti ndërmjet konceptit liberal dhe demokratik të të drejtave të njeriut dhe dominimi i konceptit të politikës, esencialisht të mbështetur si veprimtari e thellë pragmatike. Dhe, posaçërisht, kur kjo dilemë shqyrtohet nëpërmjet shembullit të politikës së jashtme të SHBA-ve, është krejtësisht e qartë, duke marrë parasysh dominimin aktual amerikan në ndarjen globale, konstalacionin global, dhe format e tjera politike, ekonomike, ushtarake, sociokulturore të forcës shoqërore. Kjo është dilemë e cila esencën e vet, në fakt, e shpreh si "frustacion" i llojit të vet në fushën e gjerë të pragmatizmit politik, atëherë kur pragmatizmi do të ballafaqohet me sulme të caktuara mjaft serioze dhe të mëdha, limite të cilat në fakt kërkojnë revizionin cilësor të modelit të konstruar në mënyrë optimale në kushte dhe rrethana shoqërore të veprimit politik dhe politikanesk. Dilema, duke folur më konkretisht, ndër të tjera, praktikish manifestohet edhe si domosdoshmëri e rrethanave, posaçërisht atyre politike dhe të politikës së ditës në kushte të caktuara te faktorët e të drejtave të njeriut, qoftë sikur të imponohet qoftë sikur të eliminohet, ose të mund të shmanget, si faktor i rëndësishëm cilësor, i cili e përkufizon situatën konkrete të sjelljes dhe veprimit të "kthjelltësuar " politiko pragmatik në një masë të lartë të pakontestueshme.

Globalizimi Difuzioni i paradigmës liberalo-demokratike (kuptohet, posaçërisht koncepti Liberalo-demokratik i të drejtave të njeriut), në realitet është edhe përmbajtja dhe esenca e procesit tanimë mesatarisht të fetishizuar të globalizimit (mondializimi/ vesternizimi/ amerikanizimi) e kuptuar kjo rigorozisht në

103

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

kordinatat teorike-ideore dhe ideo-politike të "fundit të ideologjisë"23 së Bellout dhe të Fukujamës si "fund i historisë"24, me sugjestion "goditës" se ideja e kapitalizmit liberal, përkatësisht (neo)liberal, pa dyshim paraqet përfundimin e kulminacionit te zhvillimit progresiv historik të njerëzimit. Në këtë aspekt , edhepse kjo në shiqim të parë do të duket jashtë kontekstit, megjithatë, rëndësinë e diskutimit në këtë temë padyshim duam ta vendosim në kordinatat e nevojës së përkufizimit të përgjegjes sa më të saktë dhe të qartë të pyetjes eventuale se a duhet shoqëria maqedonase, si bashkësi shoqërore globale ose si sistem shoqëror të lidhet në mënyrë organike dhe të bëhet pjesë e pandarë, e rendit të ri globai (liberal-kapitalist) të unifikuar dhe integruar botëror.25 E gjithë kjo, jo si qëllim i fundit, por vetëm si mjet dhe instrument për t’u mundësuar të paktën qasje elementare, përvetësim dhe zotërim edhe nga ana e shoqarisë maqedonase të atyre vlerave historike-civilizuese, parimet dhe normat, të cilat në fakt e inicojnë fundin historik të kapitalizmit liberal. Dilema në fakt, tanimë mund të parashtrohet në kontekstin standard të detektimit, identifikimit dhe realizimit praktik -operativ të këtij operacioni, i cili në rrethanat e dhëna krejtësisht reale të globalizimit shoqëror ekziston në mënyrë objektive, si e keqe e domosdoshme më e vogël. Kjo në mënyrë të drejtpërdrejtë do të thotë sprovë e domosdoshme që të përcaktohet sa më saktë, se a do të ketë shoqëria globale maqedonase dëm më të madh, veçanërisht në kontesktin strategjik apo dobi më të madhe ose përkundër kësaj, dëm më të madh nga përfshirja e saj organike në proceset e globalizimit planetar liberal-kapitaliste, përkatëisht (neo) liberal- kapitalist.26 Dhe në pajtim me përgjegjen eventuale të mundshme pozitive dhe të saktë për këtë pyetje, të bëhet e gjithë ajo që është si kusht më i domosdoshëm dhe të shtrohet si e tillë, që të jetë real qëllimi i deklaruar nga ana e establishmentit politik maqedonas për përfshirjen e shoqërisë maqedonase në familjen e kapitalizmit liberal të globalizimit planetar. Referenca e ristrukturimit të kapitalizmit liberal, përkatëisht të kapitalizmit (neo) liberal në tërë kompleksin shoqëror maqedonas, janë represionet e kalkuluara në mënyrë të vetëdijshme përpara nga anët negative përcjelëse të globalizimit, në radhë të parë ato të natyrës sociale- ekonomike, në fakt, eksiston vetëm si kusht i domosdoshëm që të realizohet qëllimi strategjik, ajo që në mënyrë dominante duhet të prodhojë efekte pozitive të zhvillimit dhe përparimit në shoqërinë globale maqedonase.27 Prandaj një rëndësi të madhe ka nevoja e shqyrtimit të mundshëm më real dhe analitik të esencës ideore- konceptuale dhe ideologjike- politike të kapitalizmit

23 24

Bell Daniel. The End of ideology, Free Presse, Neë York, 1965 Fukujama Frensis: Fundi i historisë dhe njëriu i fundit, Kultura, Shkup,1994 25 Grand Fernando de Trasenji, Dilemat e procsit të transformimit. Politika ndërkombëtare, Beograd, shtator- tetor, 2000 26 Milivojeviq Zoran, Globalizimi- gjendja aktuale e mardhenjeve ekonomike ndërkombëtare, “Politika ndërkombëtare”, Beograd shtator- tetor, 2000 27 Stiglic Xozef, Pakënaqësi nga globalizmi, “Kapital”, Shkup, nr.122- 124, 2002

104

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

liberal, përkatëisht të (neo) liberalizmit, së pari në aspektin e pikepamjeve (neo)liberaliste dhe të përcaktimit të funkcioneve të shtetit bashkohor. Nevoja e theksuar e ristruktuimit të shoqërisë globale maqedonase në pajtim me premisat dominante të kapitalizmit liberal bashkohor ose (neo)liberaliste në "fundin e historisë", të cilat e përfaqësojnë, në fakt, esencën dhe përmbajtjen e procesit të globalizimit, kuptohet se në mënyrë të pashmangshme e përfshin edhe qëndrimin se ai është i tillë dhe një proces i tillë i globalizimit prodhon efekte pozitive në shoqëri, ose ndaj kombëve, të cilët do të bëhen pjesë organike e shoqërisë së globalizuar liberale kapitaliste. Dhe në këtë kuptim, ristruktuimi liberalo-kapitalist i shoqërisë maqedonase, nuk është ndonjë qëllim i fundit, porse ky ristruktuim, në fakt, duhet të jetë vetëm mjet, vetëm mekanizëm, i cili mëtutje do të shkaktojnë që edhe shoqëria maqedonase t`i "gëzojë" efektet dominuese pozitive të procesit të globalizimit, të shprehura këto efekte kryesisht si nivel i lartë dominues i zhvillimit material, racional kohor dhe përkufizues i shoqërisë. Por megjithatë, ky është momemti kur duhet të thuhet edhe një dilemë, ose ana neuralgjike, që lidhjet drejtepërdretjë me procesin e globalizimit liberalokapitalist, ose integrimin liberalo kapitalist. Në të vërtet, duhet parë realitetin, dhe atë jo vetëm në kuadër të mardhënjeve ndërmjet "botës" tanimë të azhuruar dhe integruese liberalokapitaliste dhe botës, e cila po kalon ose në ndonjë të ardhme do të kalojë rrugën e transformimit liberalo- kapitalist, porse edhe realitetin e interesave të kundërta brenda qarkut të shteteve të zhviluara liberalo- kapitaliste. Në këtë kuptim, në fakt, funkcionin e vet e fiton edhe shembulli i formimit të Bashkimit Evropjan, dhe jo si ndonjë produkt i vizionit apo utopisë lakuriqe ose jomateriale, në linjën e madhështisë civilizuese historike, të një baze dhe realizimi praktik të ëndrrës për shtëpi të përbashkët, por vetëm një përpjekje pragmatike dhe krejtësisht racionale të shteteve anëtare të Bashkimit, e nëpermjet tij si mekanizëm më i përshtatshëm dhe më efikas të nxisin, mbrojnë dhe realizojnë interesin e tyre social-ekonomik, përkundër dominit të interesave të SHBA-ve.28 Në pajtim me këtë realitet dhe duke e zhvilluar këtë tezë, në mënyrë të pashmangshme arrihet në konstatimin e thënë shpesh se procesi i globalizimit, në këtë vend mbetet vetëm në fushën e globalizimit shoqëroro- ekonomik, dhe nuk paraqet kurgjë tjetër porse vetëm një ambient të caktuar konkret global, i cili në nivelin më të lartë të mundshëm të efikasitetit duhet të realizojë interesat e veçanta shoqërore (në instancë të fundit edhe ato esenciale-materiale, me mbështetje eknomike, të paramenduar dhe të përkufizuar) të shteteve dhe kombeve më të zhvilluara të kapitalizmit liberal, në radhë të parë të SHBA-ve si, në konstelacionin eksistues global ndërkombëtar të forcës shoqërore, si shtet i dominimit të lartë me interes të identifikuar dhe përkufizuar të vet shoqëror.29
28 29

Qendra e re/ Hera e tretë – vjetar i ISPPPI , Shkup, 1999 Sasajkovski Slavejko, Pragmatizmi politik ose moralizmi (veçanërisht nëpërmjet shembullit të politikës së jashtme të SHBA), Radio Kultura, Shkup, 2002

105

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Në këtë drejtim janë paramenduar dhe zhvillohen përpjekjet e marredhënjeve ekonomike ndërkombëtare për të funkcionuar sipas relacionit të realizimit më efikas të mundshëm në rrethana të dhëna të interesave parciale të ekonomive globale dhe të kapitalizmit liberal. Kjo në instancën e fundit është pikpamja reale dhe qëllim jo aq i Fondit ndërkombëtar monetar dhe Bankës boterore, se sa i Organizatës boterore të tregëtisë.30 Nëse dëshirohet t’i jepet ndonjë përgjegje e kuptueshme dilemës se a duhet edhe shoqëria maqedonase të azhurohet, përkatësisht e transformuar në mënurë sistematike shoqërore, në pajtim me amëzën idelogjike-politike të kapitalizmit liberal, atëherë në radhë të parë në mënyrë shumë të fortë shtrohet dilema në raport me përfshirjen dhe dimensionin e efekteve pozitive dhe negative të procesit të globalizimit. Përkatësisht, se a shpreh globalizimi efektet e veta dominante pozitive ndaj të gjithë atyre subjekteve (pamarrë parasush në këtë drejtim se çka do të nënkuptonim si subjekte të globalizimit) të cilët me njëfarë statusi të tyre janë aktorë të caktuar në procesin e globalizimit. Edhe në këto suaza problematike, nëse shtrohet teza se procesi i globalizimit sjellë kryesisht efekte pozitive për të githë pjesëmarrësit e tij, atëherë në mënyrë të pashmangshme duhet të vehet vemendja e tërë reale edhe në domosdonë e përfshirjes së Republikës së Maqedonisë dhe të shoqërisë maqedonase në përgjithësi në këtë process të globalizimit. Kjo tezë në njëfar niveli të operacionalizimit në fakt e imponon edhe pyetjen se ç‘duhet të bëjë shoqëria maqedonase që të globalizohet me të vërtet, përkatësisht të adaptohet dhe përfshihet në sistemin e shoqërisë globale (planetare) Dhe nga ana tjetër, nëse vehet (e kundërta) teza se procesi i globalizimit sjellë efekte pozitive dominante, vetëm për një qark të caktuar të ngushtë të particimit të vet, ndër të cilët krejtësisht objektivishte e përcaktuar nuk gjendet shoqëria maqedonase atëherë në pajtim me tëzën e tillë, domosdo duhet të kthehet vemendja në kompleksin e masave që shoqëria maqedonase, do të ishte "në mënyrë të çeliktë" do të ishte e detyruar t`i marrë nëse dëshironte të mbrohet nga efektet dominante, kur kjo është në pyetje me procesin e globalizimit. Të folurit në kontekstin e përgjithshëm shoqëror, përkatësisht shoqëror sistemor, si shoqëri maqedonase, kuptohet se nuk është aspak e rastit. Kjo është vetëm shprehje e mundëshme e natyrës në procesin e globalizimit, si globaliteti i mardhënjeve shoqërore, përkatësisht si sistemi shoqëror, dhe si paradigmë shoqërore globale. Ky pohim gjithashtu në mënyrë të pashmangshme e përkufizon edhe përmbajtjen, prkatësisht esencën e procesit të globalizimit, në kuptim të asaj, më konkretisht, duke folur se ç`është ajo që në fakt difuzohet globalisht. Në këtë mënyrë praktikisht, vihet në esencën e teorisë famoze të Fukujimit për fundin e historisë, përkatësisht te pohimi i tij se ideja dhe sistemi shoqëror i
30

Si ilustrim paradigmatik, indikacion dhe në përgjithësi si argument për këto pohime duhet të orjentohemi kah natyra e zhvillimeve që lidhen me Konferencën e tretë të OBT të mbajtur në Sietll prej 30.11 – 03.12.1999

106

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

kaitalizmit liberal, përkatësisht (neo) liberal, është kulm dhe përfundim i zhvillimit historik të civilizimit. Dhe se , në pajtim me këtë premisë, domosdo duhet të fillojë edhe tërësisht të realizohet procesi i unifikimit planetar si bazë të konceptit ideor dhe modelit praktik të kapitalizmit liberal. Procesi tanimë i fetishizimit i të ashtuquajturës tranzicion, dhe të të ashtuquajturave vende në tranzicion në fakt, paraqet instalim dhe konstituim i mardhënjeve shoqërore globale kapitaliste liberale, ose sisteme shoqërore, në vendet të cilat kanë ndërtuar sisteme shoqërore alternative. Republika e Maqedonisë kalon pikërisht nëpër këtë rrugë, dhe atë si proces shoqëror global, me ç`rast dimenzioni dhe komponenta e saj ekonomike, pavarsisisht se në këtë rast, me meritë ose pa meritë, posaçrisht manifestimi praktik "më i thiruri" dhe më i eksponuar, të procesit të globalizimit kapitalistliberal, falë, asaj se turbulencat shoqeroro ekonomike dhe sociale janë të lidhura drejtpërdrejt dhe janë me shkallë më të lartë të atraktivitetit në krahasim me atë qytetaren. Në çdo rast, dhe kjo është, mbase edhe karakteristika e tij më e rëndëishme, si procesi i globalizimit, si proces global-shoqëror, përkatësisht shoqëror sistemor. Komponenta ekonomike e globalizimit me siguri është komponenta më e dukshme dhe më e përforcuar e globalizimit, me shkallë më të lartë të transparencës (efektet e tij fillestare negative ekonomike-sociale), por, është tërësisht gabimisht të lehen anash edhe komponentat e tjera. Në fakt, kjo divergjencë e disa komponentave dhe dimenzioneve, ose të aspekteve të globalizimit mund të arsyetohet vetëm ne kontekstin analitik edukativ. Duhet shpesh herë të theksohet fuqishëm se procesi i globalizimit është proces globalshoqëror, përkatësisht shoqëror-sistemor, i cili nga themeli duhet të ndryshojë natyrën e bashkësive shoqërore, në pajtim me referencat e kapitalizmit liberal bashkohor. Edhepse në njëfarë konteksti analitik-edukativ mund edhe të flitet për komponentat, dimenzionet dhe aspektet e tij të caktuara, atëherë kurrsesi nuk duhet të harrohet ose të lihet anash, të paktën politika, komponenta shteterore-juridike (kushtetuese) (e paramenduar dhe e realizuar juridikisht e teknikisht në konceptin liberalo-kapitalist, përkatësisht liberalo-demokratik të të drejtave të njeriut) si dhe komponenta sociale, kulturore dhe sociale- psikologjike31. Me siguri se procesi i globalizimit te kapitalizmit liberal nuk është fenomen efektiv, dhe as përbledhje mekanike apo agregat i pjesëve të tij prbërëse. Ky është një koncept i rrumbullaksuar teorik dhe model praktik operues i shoqërorëzimit global, përkatëisht të sistemit. Politika e jashtme e SHBA-ve Moralizmi, përkatëisht internacionalizmi, si dy shtylla (ideotipe) të politikës së jashtme amerikane, ose si një nga dy konceptet dhe modelet (ideotipe)
31

Prens Huan Oktavio: “A po vjen koha që multikultura dhe toleranca të zëvendësojnë interkulturën dhe integrimin”, Danas, Beograd, 26- 27. 12. 2002

107

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

të asaj politike, manifestimin e tyre aklual të posaçëm, të paktën në nivelin deklarativ, e fitoi në kohën e presidentit Klinton. Bëhet fjalë në esencë, për një promovim, difuzim dhe projektim shteteror ideologjik-politik (të shfrytëzuar shumë ) të të ashuquajturave vlera të shoqërisë amerikane, praktikisht të vlerave të paradigmës liberale (të mënyrës amerikane, sipas reçetës amerikane) filozofikeideore dhe ideologjike-politike, plotësisht të qartë dhe perparimi i amerikanizimit (turbo)32 të konceptit dhe modelit liberal- demokrat të të drejtave të njeriut.33 Ky koncept i politikës së jashtme esencën e vet e ka në përcaktimin deklarativ për të intervenuar me efikasitet çdokund ku janë cënuar vlerat e përmenduara, dhe diç më tepër, bëhet fjalë për përcaktimin e deklaruar (super) ekspanzivisht të instalohen vlerat në ato hapsira gjeopolitike ku nuk janë vendosur aq sa duhet, në radhë të parë në konteksitn praktik dhe funkcional. Me rëndësi është që të theksohet se ky përcaktim ideologjik politik është impregnuar me energji shumë të fortë të misionarëve, përkatësisht të mesiave, diç si njëfarë ungjullizmi i posaçëm i politikës së jashtme, përkatësisht si njafar sakralizmi i lojit të vet në politikën e jashtme amerikane. Së këndejmi njëra nga pyetjet e mundshme plotësisht relevante do të ishte se a është qëllimi parësor i politikës së jashtme të SHBA-ve, ndërtimi i funkcionimit të lartë të konstalacionit të globalizimit integrues /liberalo boteror (sipas llojit amerikan të liberalizmit, (neo) filozofiko-ideor dhe ideor- politik. Kuptohet se jo si qëllim i fundit por vetëm si mjet, si instrument, si mekanizëm, realizim praktik shumë efektiv dhe materializim i interesave të posaçme kombëtare amerikane. Pikërisht në këto koordinata edhe duhet të trajtohet përkrahja e zjarrtë nga ana e SHBA-ve, të koncepit ideologjik dhe të angazhimeve dhe potezave praktike, ekonomike dhe politike të Fondit monetar nderkombetar-FMN, Bankes boterore-BB dhe Organizates tregetare boterore-OTB.

Pragmatizmi i politikës së jashtme amerikane Por, përkundrazi, duket se me plotë të drejtë mund të parashtrohet teza se në instancë të fundit, esenca e moralizmit/ internacionalizmit te politikës së jashme amerikane (ose "politika e jashtme humanitare në akordim me politikën etike të jashtme të Robin Kukut gjersa ai ishte sekretar britanik i politikës së jashtme është paramenduar në mënyrë ordinare programatike34, me çrast moralizmi është vetëm deklarim, vetëm proklamatë, vetëm retorikë, e përshtatshme dhe atraktive për nevoja taktike politike. Nëse moralizmi në fjalë funkcionon faktikisht (posaçërisht) si platformë për racionalizim tërësisht të suksesshëm, tërësisht efikas
Ruajuni nga vlerat aziatike, -Vei Jing, dissident kinez dhe themelues i Levizjes kineze të demokracisë bashkohore në stilin perëndimor, Nova Makedonija, Shkup. 28-29.11.1998.7 33 Të drejtat e njeriut, botim në gjuhën maqedonase, United State Information Agency 34 Sasajkovski Slavejko, Pragmatizmi politik bashkohor, referat për tubimin shkencor “Maks Veber: Të kuptuarit e ndryshimeve në shoqërinë bashkohore” Instituti i sociologjisë pranë Fakultetit filozofik, Shkup 2000
32

108

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

të natyrës dhe përmbajtjes së vërtetë të interesave dhe qëllimeve të politikës së jashtme të SHBA-ve. Në këtë kontekst, si ilustrim i tij figurativ, me këtë rast të theksojmë rastin e intervenimit të Klintonit në Somali në vitin 1993. Në fillim ndodhi intervenimi në Somali në pajtim me deklaratën se duhet të mbrohen ose të implementohen ose etablohen vlerat liberal-demokratike ("vlera të shoqërisë amerikane), ndërsa kur më vonë guerilët vendas filluan të vrasin "djemtë amerikanë" (44 të vrarë dhe 175 të plagosur) plotësisht në mënyrë pragmatike ushtria amerikane u tërhoq me arsyetimin plotësisht të sinqertë, respektivisht duke pranuar se në rastin e Somalisë megjithatë nuk janë cënuar interesat amerikane, kësaj radhe kuptohet, të shqyrtuara dhe të përkufizuara në kontekstin e tillë primar programatik (si interesa "të pastëra", si " të xhveshura", racionale, materiale, ekonomike, gjeopolitike dhe strategjke). "Krijimi i shteteve" ( po ose jo ) Kjo periudhë, për shembull, vjenë në shprehje edhe gjatë elaborimit të Kisinxherit për politikën amerikane në Bosnjë e Hercegovinë. Thelbi i "idesë" së tij është se me të vërtetë copëtimi përfundimtar i Bosnje e Hercegovines (anëtare e Organizates se Kombeve te Bashkuara-OKB dhe OSBE-së, pra ka të drejtë të marrë ndihmë dhe mbrojtje të saj gjatë mbrojtjes së sovranitetit dhe integritetit territorial të saj) nuk është në pajtim me "vlerat e shoqërisë amerikane" porse edhe përparësia e pragmatizmit gjatë përkufizimit të interesave amerikanr shteterore pamëshirshëm kërkon "të mos hidhet çdo gjë" në letrën e moralizmit, thjeshtë vetëm pse ai nuk e shprehë esencën e interesit të vertetë pragmatik shteteror amerikan në raport me Bosnje e Hercegovinen. Dhe, për shkak të kësaj duhet të pranohet realiteti - copëtimi i Bosnje e Hercegovines (Kisinxheri thotë se, prafrazojmë: Amërika nuk duhet të bëjë me forcë shtete në bazë të parimeve morale ose me të drejtat e popullit, veçanërisht jo atëherë kur në mënyrë imperative nuk e kërkon interesi i vërtetë material pragmatik i SHBA-ve), dhe interesi shteteror amerikan të imponohet dhe të realizohet në kuadër të atij realiteti, me mobilizimin dhe shfrytëzimin, nëpërmjet adaptimit ndaj realitetit, të gjitha burimet shteterore amerikane (si përparësi ekskluzive komparative dhe kompetitive amerikane). Njëkohësisht Kisinxheri në një tekst të vetin 35 thekson se administrata e Klintonit (nënvizon se kjo është pasojë e përkatësisë të gjeneratës, respektivisht socializim specifik politik në kushte të lëvizjeve kundër luftës- Lufta në Vietnam_ dhe të preokupuarit me mendimin publik) nuk beson shumë në aftësinë dhe forcën e politikës së jashtme ("interesat amerikane i shohin si të vjetëruara"), dhe në vend të kësaj i nënvizon çështjet "e buta", në radhë të parë ato ekologjike. Ato, në planin e politikës së jashtme, sipas Kisinxherit, janë të suksesshme në zgjidhjen e detyrave taktike, por janë të patejkalueshme në nivelin strategjik.
35

Transmetuar në Denes- Shkup 03.09.1999 , 46-48

109

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Synimi i Kisinxherit është pikërisht në aspektin e, se nëse ekziston "turp të elaborohet koncepti i interesit kombëtar" atëherë si rezultat do të fitohet "jo elevacion moral, porse paralizë progresive". Dhe, më tutje, thekson se koncepti i interesit kombëtar" buron nga tradita jonë demokratike ose kujdesi për sigurinë kolektive", por se është i nevojshëm "ballafaqimi me disa çështje të veshtira që i imponon realiteti. Legaliteti dhe legjitimiteti Arsyetimi i shpërndarë se kjo është vetëm e drejtë formale juridike e problemit (ajo sekundarja, ajo margjinalja, e nivelit), e cila e lë anash nivelin primar, nivel i cili i jep konotacion legjitimitetit të shprehur si e drejtë e pakontestueshme civilizuese36, që nuk është përfshirë në formën legale tanimë të vjetëruar (diçka që paraqet shprehjen më të dretjpërdrejtë të teleologjizmit etik). "Drejtësia, sipas kësaj platforme ideologjike, është "mëshiruar" pikërisht nëpërmjet konceptit liberal amerikan të të drejtave dhe lirive të njeriut, dhe në përgjithësi të sistemit shoqëror kapitalist-liberal amerikan, është gjë normale të adaptohen (bëhet fjalë, në të vërtet për adaptim të sërishëm në "kontekstin kulturor- civilizues të Hantingtonit) përkufizimet e reja të sovranitetit dhe integritetit territorial të shtetit. Në drejtimin e mëtejshëm logjik të rrumbullaksimit të konceptit dhe modelit të preferuar dritëdhënës dhe ideologji e politik, të adaptuar dhe të veprimit praktik të NATO-s 37 dhe OKB 38, kuptohet pa marrë parasysh kuadrin konret pozitiv juridiko ndërkombëtar.39

Koncepti i politikës së jashtme dhe politika e Kondoliza Rajsit Këshilltarja e Bushit për siguri kombëtare-Kondoliza Rajs, ishte dhe ende është ideologu dhe promotori më i dëgjuar publik (dhe si duket, edhe anëtarja më me ndikim në administratën e re në lidhje me të paramenduarit dhe krijimin praktik dhe implementimin e politikës së saj të jashtme), të politikës sinjifikative të re të jashtme të adminitratës aktuale amerikane.
36 Bradley Garard V. : Morality and Legal Reasoning, the Revie of Politics, University of Notr Dame, Pring, 1993, 311 – 330; Çokrevski Tomisllav : Sociologjia e së dejtës, NGB Studenski Zbor” Shkup 1996, 171- 186. 37 Për ardhmërinë e NATO-s, Tekst i Solanës, të botuar në The Economist, - Londër, të botuar në Nova Makedonija, Shkup, 20-21.03.1999, 23. 38 Pikërisht në këtë kontekst është adaptuar “Raporti i Mileniumit” të Ananit, esenca e të cilit implikon revizionin e nenit 2 dhe mohimin e nenit 1 të Kartës së OKB, nëpermjet angazhimit për “ OKB duhet më shumë të koncentrohen te njerëzit, dhe më pak te qeveritë” me çrast “ ajo që u është mundësuar të mbajnë anën e qytetarëve, ndërsa kundër qeverive, në rastet siç është Kosova”. Cituar sipas NIN-it të Beogradit, 13.04. 2000 (“Vizioni i Kofi Ananit”). 39 Si bazë konceptuale e kësaj qasje të padefinuar politike të SHBA në vitin 1999 ësht sjellë dokumenti “ Strategjia e e zgjerimit dhe angazhimit”, ndërsa po në të njëjtin vit kurse në pajtim me këtë dokument NATO-ja solli “Konceptin strategjik të NATO-s” , si dhe “Iniciativën për aftësinë mbrojtëse “ dhe “ Planin e veprimit të anëtarëve” .

110

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Kondoliza Rajs motivet për angazhimin amerikan ndërkombëtar i percakton si "rrezik potencial per aleatët amerikan", duke theksuar se duhet të eksistojë "plan i paramenduar" dhe "angazhim i të gjitha forcave tona që do të mundësojë kufizimin e numrit të viktimave dhe vazhdimin e operacionit" dhe se është kundër intervenimit nëse ai është i motivuar me "misione humanitare" dhe me "motive morale".40 Pozita e administratës së Bushit është se nuk duhet nëpermjet forcës të krijohen shtete, porse njerëzit duhet të binden se krijojnë vet shtete të veta41, ndërsa politika e jashtme amerikane, në sajë të unipolaritetit të marrdhënjeve aktuale ndërkombëtare me dominim amerikan/ "hegjemoni"42 (politike-diplomatikeideologjike- ushtarake- ekonomike- shkencoro-teknike, kulturore etj.), në mënyrë permanente, në çfardo lloj kushtesh, sipas definimit do të jetë në gjendje të realizojë dhe materializojë në mënyrë efikase interesin amerikan.

Pikat konkluduese 1. Paradigma liberal-demokratike (kuptohet, posaçërisht koncepti liberaldemokrat i të drejtave të njeriut) e përfaqëson strukturën ontologjike të procesit të globalizimit (mondializimit, vesternizimit, amerikanizimit ). 2. Edhe shoqëria maqedonase është ballafaquar me dilemën në raport se a duhet t’i bashkëngjitet procesit të globalizimit, ashtu si është. Dilema, në fakt parashtrohet në kontekstin tanimë të standardizuar të detektimit, identifikimit, realizimit praktik-operativ të atij opcioni që në rrethanat e dhëna tërësisht reale, globale, shoqërore eksiston tërësisht objektivisht si e keqe e detyrueshme më e vogël. 3. Kjo në mënyrë të drejtëpërdrejtë do të thotë sprovë e domosdoshme për përcaktimin e mundshëm më ekzakt se a do të ketë shoqëria maqedonase, posaçërisht në kontekstin strategjik dobi më të madhe ose përkundrazi, dëmë më të madhë, prej përfshirjes së saj organike në proceset e globalizimit planetar liberalokapitalist, perkatesisht (neo)liberalist. 4. Procesi i globalizimit nuk paraqet asgjë tjetër, përveç ambientit të caktuar konkret global shoqëror i cili në nivelin e mundshëm më të lartë të efikasitetit duhet të mundësojë realizimin e interesave parciale shoqërore (në istancën e fundit edhe të atyre esenciale, materiale- ekonomike, të bazuara dhe të paramenduara dhe të përkufizuara), të shteteve dhe kombëve të ndryshme kapitaliste-liberale, në radhë të parë të SHBA-ve, si, shtet i dominimit të lartë në

Cituar sipas “Makedonija Denes” Shkup, 12.02.2001, 5. Kjo dilemë shprehje të vet gjenë edhe në raportin në zgjerimin e NATO-s (tradicionalistët, ekspansionistët} Për këtë shihni kolumnën në Uashington Fax, Janusz Bugajski, Nacional, Zagreb, 15.06.2002 42 Udhëtim dashamirës, ose “ Despotizëm i shkëlqyer” në analizë të Le Mond- Paris, transmetuar nga Nova Makedonija Shkup 10 -11. 06. 2000, 22.
41

40

111

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

konstalacionin ekzistuues global ndërkombëtar me interesin e vet shoqëror të posaçëm të identifikuar dhe përkufizuar qartë. 5. Procesi tanimë i fetishizuar i të ashtuquajturave vende në tranzicion në fakt, paraqet pikërisht instalimin dhe konstituimin e mardhënjeve shoqërore globale të kapitalizmit liberal, ose të sistemeve shoqërore, në vendet të cilat kishin ndërtuar sisteme shoqërore alternative, që vlenë edhe për Republikën e Maqedonisë. 6.Procesi i globalizimit është proces global shoqëror, përkatësiht shoqërorsistemor. Komponenta ekonomike e globalizimit me siguri se është komponenta më e theksuar dhe më e dukshme e globalizimit, me shkallë më të lartë të transparencës (kundër-efektet e saja ekonomike sociale negative në fillim). Procesi i globalizimit të kapitalizmit liberal në fenomen efektiv, nuk është vetëm permbledhje mekanike, ose agregat i disa pjesëve të tij perbërëse. Ky është një koncept i rrumbullaksuar teorik dhe model praktik- operativ i shoqërisë globale, përkatëisisht të sistemit. 7. Politika e jashtme e SHBA-ve praktikisht paraqet difuzionin e lartë ekspanziv dhe protekcionin e të ashtuquajturave "vlera të shoqërisë amerikane", praktikisht të vlerave të paradigmës liberale ("të mënyrës amerikane dhe reçetes amerikane") filozofike-ideore dhe ideologjike-politike, veçanërist shumë qartë edhe ("të turbo") preparimit amerikan të konceptit liberal- demokratik dhe modelit të të drejtave të njeriut. 8. Megjithatë, në instancë të fundit, esenca e moralizmit të politikës së jashtme amerikane, intervencionizmi, "politika e jashtme humane", është paramenduar në mënyrë të programuar ordinare, me çrast moralizmi paraqet vetëm deklarim, vetëm proklamim, vetëm retorikë, atrakcion për nevoja taktike- politike. 9. Kisinxheri këshillonte (parafrazojmë): Amerika nuk duhet "të bëjë" shtete me forcë sipas disa parimeve morale ose juridiko ndërkombëtare, veçanërisht jo atëherë kur në mënyrë imperative nuk e kërkon interesi i vërtetë, me i fuqishëm kompetitiv, material dhe pragmatik kombëtar i SHBA-ve. 10. Moralizmi amerikan, përkatësisht intervencionizmi është në pozitë të të ashtuquajturës teori e sovranitetit të kufizuar, atëherë atje kur nuk respektohet, kuptohet sipas vlerësimit të SHBA-ve, (koncepti (neo)liberal amerikan i të të drejtave dhe lirive të njeriut (dhe në përgjithësi të paradigmës liberale, filozofikeideore dhe ideologjike- politike). Racionalizimi i këtij pozicioni sillet në linjën e të theksuarit të dominimit të parimit të legjitimitetit (progresit kulturor- civilizues"fundi i historisë") mbi parimin e legalitetit ("e drejta " lakuriqe" / forma juridike ndërkombëtare).

112

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

2.2. Bekim Kadriu Diplomiran pravnik IZBIRA^KOTO PRAVO KAKO OSNOVNO PRAVO OD KORPUSOT NA POLITI^KITE PRAVA Legitimitetot, suverenitetot i izborite Niz istoriskiot razvitok na dr`avata kako organizirano op{testvo se postavuvalo pra{aweto koj ja dava soglasnosta na dr`avata za taa da mo`e da upravuva so op{testvenite, javnite raboti, odnosno od kade izvira legitimitetot na dr`avata. Kako odgovor na ova pra{awe se pojavuvaat nekolku teorii: 1) teokratska; 2) avtokratka; i, 3) demokratska. Vrz osnova na teokratskata teorija, legitimitetot na dr`avnata vlast izvira od Gospod. Dr`avnata vlast ne mo`e da ja vr{i svojata funkcija nitu mo`e da postoi ako ja nema soglasnosta na Gospod, odnosno ako ne gi po~ituva bo`jite zakoni. Zna~i, soglasnosta edna dr`ava da postoi i da gi vr{i svoite funkcii ja dava Gospod, od gore. Spored avtokratskata teorija za legitimitetot, dr`avata, so samoto svoe postoewe, ima pravo da vladee so svoite podanici, bez ni~ija soglasnost. I na kraj, vrz osnova na demokratskata teorija, koja denes apsolutno se prifa}a, legitimitetot na dr`avnata vlast izvira od samite gra|ani. Pod poimot legitimitet se podrazbira soglasnost na mnozinstvoto gra|ani na edna dr`ava so postoeweto na istata; dr`avata e legitimna samo ako taa ja ima poddr{kata od mnozinstvoto gra|ani. Spored ovaa teorija legitimitetot na vlasta izvira od dolu, od narodot, od gra|anite. Kako {to spomnavme, denes se prifa}a demokratskiot legitimitet na vlasta, legitimitet koj izvira od samite gra|ani. Ova posebno vo dr`avite koi ja prifa}aat demokratijata kako forma na vladeewe na mnozinstvoto (ne na celiot narod). Inaku, legitimitetot se razlikuva od poimot legalitet. Legalitetot zna~i zakonitost, od

113

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

latinskiot zbor lex, leges, {to zna~i zakon. Edna vlast mo`e da bide legalna, t.e. da bide izbrana na zakonit na~in, formalno, no da ne bide legitimna, odnosno da ja nema poddr{kata od mnozinstvoto gra|ani. I vo Republika Makedonija, po osamostojuvaweto, e prifaten demokratskiot legitimitet na vlasta. Toa najdobro se gleda od ~lenot 2 na Ustavot na RM od 1991 godina43, koj zboruva za suverenitetot na vlasta, no i od drugi ~lenovi. Vo ~len 2 se veli: Vo Republika Makedonija suverenitetot proizleguva od gra|anite i im pripa|a na gra|anite. Gra|anite na Republika Makedonija vlasta ja ostvaruvaat preku demokratski izbranite pretstavnici, po pat na referendum i drugi oblici na neposredno izjasnuvawe. Suverenitetot na vlasta go objasnuva pra{aweto od kade izvira vlasta vo edna dr`ava, odnosno koj e nositel na vlasta vo dr`avata. Spored ovoj ~len, jasno se gleda deka nositeli na vlasta vo na{ata dr`ava se nejzinite gra|ani. Tie vlasta ja ostvaruvaat: 1) preku svoite izbrani pretstavnici, kako i 2) neposredno, preku razni oblici na neposredno izjasnuvawe (Eden od na~inite na neposredno izjasnuvawe na gra|anite, pokraj referendumot i gra|anskata inicijativa koi gi spomenuva Ustavot na RM, se i izborite preku koi tie gi izbiraat svoite pretstavnici koi vo nivno ime }e ja ostvaruvaat vlasta). So vtoriot stav na ~lenot 2 na Ustavot, vo Makedonija, kako i vo drugi dr`avi, se afirmira pretstavni~kata demokratija, t.e. vladeewe na narodot, no ne neposredno tuku preku svoite pretstavnici. Bidej}i, kako {to veli Monteskje, <...prednosta na pretstavnicite e deka tie mo`at da gi raspravaat rabotite. Narodot ne mo`e toa da go pravi...<44. Imeno, pri uslovi na postoewe na dr`avi koi se teritorijalno golemi, gra|anite objektivno ne mo`at sami da ja ostvaruvaat i vr{at vlasta. Od druga strana, ne site gra|ani mo`at da se zanimavaat so dr`avni raboti koi se, pove}e ili pomalku, stru~ni. Ova se dve najva`ni pri~ini poradi koi, vo dene{ni uslovi, pretstavni~kata demokratija ima prednost i pove}e se afirmira od neposrednata demokratija, iako na gra|anite im se ostavaat nekoi pra{awa za neposredno odlu~uvawe. Tokmu tuka se gleda povrzanosta na legitimitetot i suverenitetot. Gra|anite se nositeli na suverenitetot, nositeli na vlasta, no bidej}i tie ne mo`at vlasta da ja ostvaruvaat neposredno, vo nivno ime toa go pravat nivnite pretstavnici. I koga ve}e vlasta gra|anite ja
43

Ustavot na Republika Makedonija e donesen na 17 noemvri 1991 godina od Sobranieto na Republika Makedonija. 44 Ch. Montesquieu, “L`Espirit des lois” II, ch.II, Paris, 1923.

114

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

ostvaruvaat preku svoite pretstavnici, toa treba da se pravi na na~in koga tie pretstavnici }e bidat izbrani od samite gra|ani. So toj izbor, garniturata koja }e dojde na vlast }e bide legitimna, odnosno }e ja ima soglasnosta na gra|anite za da ja vr{i vlasta vo nivno ime. Vakvoto vladeewe koe ja ima soglasnosta na tie so koi se vladee (vladeanite) go afirmira Xon Lok . Izbori i izboren sistem Kako {to spomnavme, izborite se eden od najzna~ajnite politi~ki i pravni procesi vo edna dr`ava koi aktivno gi vklu~uvaat gra|anite, kako nositeli na suverenitetot, vo vr{eweto na vlasta. Od druga strana, izborite se i najdobriot na~in za legitimirawe na vlasta vo opredelen period bidej}i preku izborite gra|anite gi opredeluvaat lu|eto koi vo nivno ime }e ja vr{at vlasta. Ustavot na RM na izborite im dava golemo zna~ewe. Toa se gleda i vo ~lenot 8, stav 1, alinea 5, kade slobodnite, neposrednite i demokratski izbori, zaedno so politi~kiot pluralizam, se predvideni kako edna od temelnite vrednosti na ustavniot poredok na Republika Makedonija. Izborite se predviduvaat kako obvrska za dr`avite dogovorni~ki i vo Prviot protokol kon Konvencijata za za{tita na ~ovekovite prava i osnovni slobodi45. Vo ~lenot 3 na ovoj Protokol se veli: Visokite strani dogovorni~ki se obvrzuvaat vo razumni intervali da organiziraat slobodni izbori so tajno glasawe, pod uslovi {to mu ovozmo`uvaat na narodot slobodno da go izrazi svoeto mislewe za izborot na zakonodavnoto telo. Izborniot sistem gi opfa}a, na~elno, principite na izbira~koto pravo kako i izbornata tehnika, odnosno mehanizmot na ostvaruvawe na izborite vo praktikata. Zna~i, izborniot sistem ne se sostoi samo od pravni normi tuku i od brojni postapki i dejstvija so koi se vr{i izbor na pretstavnici na gra|anite, opfa}a pravni i nepravni pravila, kako i golem broj na fakti~ki odnesuvawa na golem broj subjekti. Izborniot sistem e podsistem na politi~kiot sistem i toa eden od negovite najzna~ajni delovi. Zna~eweto na izborniot sistem
45

Ovaa konvencija e usvoena na 4 noemvri 1950 godina vo ramkite na Sovetot na Evropa. Dosega e izmeneta so nekolku protokoli i toa: Protokolite 1,4,6,7 i 11. Posledniot e vo sila od 1 noemvri 1998 godina. Makedonija e potpisni~ka na Konvencijata kako i na nejzinite protokoli, osven Protokolot broj 11 i nea ja obvrzuva ovaa Konvencija.

115

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

(posebno vo uslovi na pretstavni~ka demokratija) e golemo, ako se ima predvid deka vrz negovite principi i normi se sproveduvaat postapki koi objektivno pretstavuvaat na~in na formirawe na najvisokite pretstavni~ki organi na edna zemja. Izbira~koto pravo kako politi~ko pravo ^ovekovite slobodi i prava mo`at da se podelat na nekolku grupi, i toa: li~ni, politi~ki, ekonomski, socijalni, kulturni, ekolo{ki itn. Politi~kite slobodi i prava se narekuvaat i pozitivni poradi toa {to mu ovozmo`uvaat na gra|aninot aktivno u~estvo vo politi~kiot i vo javniot `ivot na zaednicata, odnosno dr`avata. Za razlika od li~nite slobodi i prava ili pasivni, koi na gra|aninot mu ja garantiraat li~nata i privatnata sfera od me{awe na dr`avnata vlast, politi~kite prava mu garantiraat na gra|aninot toj, kako izvor na suverenitetot, da mo`e aktivno da u~estvuva vo javniot `ivot na zaednicata, preku razni formi i na~ini. Kako najpoznati politi~ki slobodi i prava se: izbira~koto pravo, slobodata na politi~ko zdru`uvawe, pravoto na mirno sobirawe, pravoto na javen govor, pravoto na vr{ewe na javni funkcii itn. Izbira~kototo pravo e najzna~ajno politi~ko pravo bidej}i preku nego gra|anite gi izbiraat svoite pretstavnici na dr`avno i na lokalno nivo, koi vo nivno ime }e ja ostvaruvaat vlasta. So izbira~koto pravo gra|anite fakti~ki vlijaat i na dr`avnata politika za odreden period. So osamostojuvaweto i donesuvaweto na noviot Ustav od 1991 godina, Makedonija se orientira kon demokratskite principi i vrednosti. Izborniot sistem na Republika Makedonija gi sodr`i site osnovni karakteristiki koi se sodr`ani vo drugite sovremeni demokratski izborni sistemi. Edna od tie karakteristiki na na{iot izboren sistem e predviduvaweto na izbira~koto pravo, so site negovii demokratski karakteristiki, vo ~lenot 22 od Ustavot na RM. Vo toj ~len se veli: Sekoj gra|anin so napolneti 18 godini `ivot steknuva izbira~ko pravo. Izbira~koto pravo e ednakvo, op{to i neposredno i se ostvaruva na slobodni izbori so tajno glasawe. Izbira~ko pravo nemaat licata na koi im e odzemena delovnata sposobnost. Izbira~koto pravo se razrabotuva vo zakonskite akti koi se odnesuvaat, direktno ili indirektno, na izborite. Taka, vo Zakonot za

116

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

izbor na pratenici vo Sobranieto na RM46, vo ~len 3 se potvrduvaat op{tite principi i karakteristiki na izbira~koto pravo. Ovie principi se sodr`ani i vo Zakonot za lokalnata samouprava47, za izborot na gradona~alnicite na op{tinite i na ~lenovite na sovetite na op{tinite, kako i vo noviot Predlog-Zakon za izbor na pratenici. Ovie zakoni, se razbira, ne mo`at da predvidat principi koi bi bile sprotivni na Ustavot, kako najvisok praven akt na edna dr`ava (lex superior). Izbira~koto pravo kako edno od najzna~ajnite politi~ki prava, osven so vnatre{nite propisi, se predviduva i so me|unarodni dogovori kako obvrska za dr`avite potpisni~ki. Taka, vo Me|unarodniot pakt za gra|anskite i politi~kite prava48, vo ~lenot 25 se veli: Sekoj gra|anin ima pravo i mo`nost, bez nikakva diskriminacija spomenata vo ~len 2 i bez nikakvi ograni~uvawa: a) da u~estvuva vo upravuvaweto so javnite raboti, ili neposredno ili preku slobodno izbrani pretstavnici; b) da izbira i da bide izbran na periodi~ni, avtenti~ni, op{ti, ednakvi i tajni izbori, {to obezbeduvaat slobodno izrazuvawe na voljata na izbira~ite; c) da bide primen, po op{ti ednakvi uslovi, vo javnite slu`bi na svojata zemja.

Karakteristiki na izbira~koto pravo Site demokratski dr`avi prifa}aat opredeleni principi i karakteristiki na izbira~koto pravo kako na najdobar na~in pri izborite da se izrazi voljata na izbira~koto telo. Ovie karakteristiki se: izbira~koto pravo kako op{to pravo, ednakvo, neposredno i tajno.
46 Zakonot za izbor na pratenici vo Sobranieto na RM e objaven vo Slu`ben vesnik na RM broj 24/98. 47 Noviot Zakon za lokalnata samouprava e objaven vo Slu`ben vesnik na RM, br. 5/2002 48 Me|unarodniot pakt za gra|anskite i politi~kite prava e usvoen i otvoren za potpi{uvawe, ratifikacija i pristapuvawe so rezolucija na Generalnoto sobranie na ON od 16 dekemvri 1966, dodeka na sila stapi na 23 mart 1976 godina, po tri meseci od deponiraweto kaj Generalniot sekretar na ON, na 35-tiot instrument za ratifikacija, spored ~len 49 od istiot Pakt. Makedonija e ~lenka na ovoj dogovor kako dr`ava sukscesor na porane{na Jugoslavija, koja go ima ratifikuvano ovoj pakt.

117

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

a) Izbira~koto pravo kako op{to pravo Ovaa karakteristika na izbira~koto pravo e potvrda na na~eloto na ednakvost vo po{iroka smisla na zborot. Zna~i deka ova pravo treba da mu pripadne sekomu, bez nikakva socijalna, politi~ka ili druga diskriminacija. Normalno, za da mu se priznae na opredeleno lice izbira~koto pravo, treba prethodno da bidat ispolneti opredeleni uslovi, koi ne pretstavuvaat diskriminacija odnosno ograni~uvawe na izbira~koto pravo. Izbira~koto pravo se deli na aktivno i na pasivno izbira~ko pravo. Aktivnoto izbira~ko pravo zna~i pravo na gra|anite da izbiraat svoi pretstavnici vo dr`avnite organi, dr`avni ili lokalni. Spored Ustavot na RM, aktivnoto izbira~ko pravo im pripa|a na site gra|ani koi napolnile 18 godini i na koi ne im e odzemena delovnata sposobnost so pravosilna sudska odluka. Na sekoj {to gi ispolnuva ovie uslovi mu pripa|a pravoto na izbor, bez nikakva diskriminacija. Zna~i i uslovite se isti za site. Polnoletstvoto kako i delovnata sposobnost se predviduvaat kako uslov za steknuvawe na izbira~koto pravo poradi potrebnata zrelost pri ~inot na glasaweto. Imeno, licata koi glasaat mora da znaat kakvi dejstvija prezemaat, {to ne bi bilo slu~aj pri sprotivnoto. Pasivnoto izbira~ko pravo zna~i pravo na gra|aninot da se kandidira i da bide izbran vo dr`avnite organi. Na~elno, za pasivnoto izbira~ko pravo se potrebni isti uslovi kako i za aktivnoto, so opredeleni isklu~oci. Taka na primer, vo Makedonija, spored ~len 80 od Ustavot, za pretsedatel na RM mo`e da bide izbrano lice koe na denot na izborite napolnilo najmalku 40 godini `ivot. Zna~i, postoi starosna razlika pome|u aktivnoto i pasivnoto izbira~ko pravo. Isto taka, postoi razlika i po odnos na dr`avjanstvoto. Imeno, spored istiot ~len, za pretsedatel ne mo`e da bide izbrano lice koe do denot na izborite ne bilo `itel na RM najmalku deset vo poslednite petnaeset godini. Ovie ograni~uvawa na pasivnoto izbira~ko pravo se mnogu logi~ni i se predviduvaat i vo mnogu drugi dr`avi. Isto taka, spored Zakonot za izbor na pratenici vo Sobranieto na RM, ~lenot 5, se veli deka za pratenik mo`e da bide izbrano lice koe napolnilo 18 godini, e delovno sposobno i ne e na izdr`uvawe kazna zatvor za storeno krivi~no delo. Vo prethodniot ~len, ~lenot 3, za aktivno izbira~ko pravo e potrebno polnoletstvo i delovna sposobnost, t.e. op{tite uslovi koi se predvideni i so Ustavot. I vo uslovi na zagarantirano op{to izbira~ko pravo, toa ne mo`e da se postigne apsolutno. Tuka e potrebno da se napomene izborniot apstinizam odnosno odlu~uvawe na izbira~ite da ne go

118

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

koristat izbira~koto pravo, odnosno da ne izlezat na izbori. Od ovaa pojava najmnogu strada legitimitetot na vlasta. Inaku, izbira~koto pravo ne sekoga{ bilo op{to. Poznati se mnogu primeri na ograni~uvawe na izbira~koto pravo i toa vrz razli~ni kriteriumi ili cenzusi. Najpoznati cenzusi koi bile upotrebeni se: imotniot, obrazovniot, starosniot, klasniot, rezidencijalniot i poloviot cenzus. b) Izbira~koto pravo kako ednakvo pravo Ovaa karakteristika na izbira~koto pravo e, isto taka, pridobivka na modernoto vreme, karakteristika {to se predviduva vo site demokratski ustavi. Smislata na ovaa karakteristika proizleguva od principot na ednakvost na site gra|ani pred zakonot, zna~i eden ~ovek, eden glas. Glasot na sekoj gra|anin ima ednakvo zna~ewe. Ovaa karakteristika e silno povrzana za prvata, t.e. mo`e da postoi samo vo uslovi na op{to izbira~ko pravo, koga nema nikakvi ograni~uvawa na istoto. Sprotivno od ednakvoto izbira~ko pravo, poznati se slu~ai koga, pravno, so pravni normi, e voveduvano neednakvo izbira~ko pravo, odnosno vrz razli~ni kriteriumi (imotot, obrazovanieto itn.) na opredeleni gra|ani im e dadeno pravoto na dva ili pove}e glasovi. Ova e t.n. pluralen glas. Isto taka, neednakvo izbira~ko pravo postoi i vo slu~aj na postoewe na kurijalen sistem na glasawe. Ova e slu~aj koga grupi na izbira~i, koi se razlikuvaat po brojot, imaat ist broj na pretstavnici. Glasovite na pogolemata grupa izbira~i se vo nepovolna, diskriminira~ka polo`ba, bidej}i tie imaat ist broj na pretstavnici kako i grupite koi brojat pomal broj na izbira~i. Ovoj sistem bil poznat vo Avstro-Ungarija. Vo dene{no vreme, kako {to be{e spomenato, op{to e prifaten principot na ednakvo izbira~ko pravo. No, iako ne pravno, sepak fakti~ki se pojavuva neednakvo izbira~ko pravo vo uslovi na postoewe na pogolem broj na izborni edinici vo dr`avata, vo koi se izbira ist broj na pratenici, a koi se razlikuvaat po brojot na izbira~ite, ili sprotivno, koi imaat ist broj izbira~i, a se izbira razli~en broj na pratenici. Ova se pravi so svesno kroewe na izbornite edinici za da se dojde do sakaniot rezultat (Jerrymandering). Taka, konkretno vo Makedonija za vreme na izborite od 1990 godina na izbornite edinici se izbira{e samo po eden pratenik, spored mnozinskiot izboren sistem. No postoea izborni edinici koi se razlikuvaa mnogu po brojot na izbira~ite. Taka, "...najmalata izborna edinica bila vo Bitola so 5 826, a najgolemata vo Ko~ani so 18 267 izbira~i. Izbraniot pratenik vo prvata izborna edinica imal za tri

119

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

pati poslab legitimitet od izbraniot pratenik vo vtorata izborna edinica..."49. v) Izbira~koto pravo kako neposredno pravo Spored na{iot Ustav, izborite se neposredni. Toa zna~i deka gra|anite direktno izleguvaat na izbori i neposredno gi izbiraat svoite pretstavnici vo dr`avnite organi. Neposrednite izbori zna~at otsustvo na kakvo bilo posreduvawe me|u izbira~ite i nivniot izbor. Neposrednite izbori se oblik na neposredna demokratija kade doa|a vo poln izraz, direktno, voljata na gra|anite kako nositeli na suverenitetot. Preku neposrednite izbori gra|anite go ostvaruvaat nivnoto izbira~ko pravo. Za razlika od neposrednite izbori, poznati se i slu~ai na posredni izbori koga dr`avnite organi ne gi izbiraat gra|anite tuku se izbiraat od strana na posebni izborni organi, kolegiumi. Nekoi avtori (Leon Digi) duri im davaat prednost na ovoj vid na izbori, osobeno vo op{testvata so nizok stepen na obrazovanie. Poseben vid na posredno glasawe e t.n. delegatski sistem, koj be{e primenet osobeno vo porane{nite socijalisti~ki zemji. Ova e slu~aj koga pretstavnicite na povisokoto pretstavni~ko telo se izbiraat od strana na pretstavnicite na poniskite pretstavni~ki tela, koi, pak, se izbrani direktno od gra|anite. Takvi, na primer, bile izborite vo SRM vo 1974 godina. g) Slobodni i tajni izbori Ovoj princip ovozmo`uva na najdobar mo`en na~in da se izrazi voljata na izbira~ite, a so toa da se postigne i smislata na izborite. Ako izborite se na~in na konstituirawe i davawe na legitimitet na dr`avnite organi, vo soglasnost so voljata na gra|anite, toga{ treba da se ispolnat opredeleni uslovi koi ovozmo`uvaat voljata na gra|anite slobodno da se izrazi, odnosno nikoj da ne mo`e da vr{i pritisok vrz gra|anite za na~inot na koj tie }e glasaat. Ova se povrzuva tokmu so na~inot na glasawe. Poznato e deka, istoriski, postojat dva na~ini na glasawe, i toa javno i tajno glasawe. Javnoto glasawe e poznato u{te od anti~ko vreme koga se ostvaruvalo so vikawe (vo Sparta) ili so krevawe raka (vo Atina). Ovoj na~in na glasawe e nedemokratski bidej}i otvora mo`nosti za vr{ewe pritisok vrz glasa~ite i avtomatski ne ostava nivnata volja da bide slobodno izrazena. Poradi ova, vo site demokratski zemji e prifateno tajnoto

49 Svetomir [kari}, Makedonija na site kontinenti, Union Trejd, Skopje, 2000 godina, str.211.

120

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

glasawe i toa sekoga{ se povrzuva so slobodnite izbori bidej}i e preduslov za toa. d) Periodi~nost na izborite Vo ~lenot 22 od Ustavot na RM ne se spomenuva periodi~nosta na izborite bidej}i toa ne e karakteristika na izbira~koto pravo tuku se povrzuva za izborite kako na~in na legitimirawe na vlasta. Toa vo na{iot Ustav proizleguva od ~lenot 63 koj zboruva za mandatot na pratenicite vo Sobranieto na RM. Nivniot mandat iznesuva 4 godini so toa {to mo`e da se prodol`i samo vo slu~aj na voena ili vonredna sostojba. Periodi~nosta na izborite se potvrduva i vo zakonite koi se odnesuvaat na izborite, na dr`avno ili na lokalno nivo. Odr`uvaweto na izborite na periodi~en na~in t.e. sekoga{ po pominuvawe na opredelen vremenski period e eden od osnovnite uslovi za odr`uvawe na demokrati~nosta vo zemjata. So vakviot na~in im se dava mo`nost na razli~nite politi~ki sili da konkuriraat za osvojuvawe na vlasta, a od druga strana im se dava mo`nost na gra|anite, kako nositeli na suverenitetot i na legitimitetot, da ja kontroliraat vlasta i da ja kaznat na narednite izbori ako taa ne gi ispolnila vetuvawata napraveni pred da ja osvoi vlasta. Za{tita na izbira~koto pravo Pred sî, tuka se misli na pravnata ramka predvidena so izbornite zakoni za za{tita na izbira~koto pravo. Spored Zakonot za izbor na pratenici vo Sobranieto na RM od 1998 godina, kako i spored noviot Predlog-Zakon za izbor na pratenici vo Sobranieto na RM, koj doprva treba da se donese, posebna glava se posvetuva na za{titata na izbira~koto pravo. Karakteristi~no i za dvata zakona e deka za{titata na izbira~koto pravo e dvostepena, so toa {to vo vtoriot stepen odlu~uva Vrhovniot sud na RM. So toa i sudstvoto se vklu~uva vo za{titata na ova zna~ajno pravo na gra|anite. Spored noviot predlog-Zakon, za nepravilnosti vo postapkata za izbor, sekoj podnositel na lista (so ogled na proporcionalniot izboren sistem) i sekoj izbira~ koj }e konstatira nepravilnosti imaat pravo da podnesat prigovor do Dr`avnata izborna komisija, odnosno do izbornata komisija, koja e dol`na da donese re{enie vo rok od 48 ~asa po priemot na prigovorot. Protiv ova re{enie mo`e da se podnese `alba do Vrhovniot sud na RM vo prviot slu~aj, odnosno do nadle`niot Apelacionen sud vo vtoriot slu~aj (~l. 98 i 99). Osobeno so pravoto na izbira~ite da podnesuvaat prigovori za za{tita na svoeto izbira~ko pravo, a se razbira i na drugite, se

121

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

sozdava dobra pravna ramka za da se za{titi izbira~koto pravo, osobeno ako se ima predvid deka za toa }e re{avaat organi koi se stru~ni i profesionalni. Za za{tita na izbira~koto pravo zna~ajno e i podgotvuvaweto na izbira~kiot spisok, odnosno doka`uvaweto na izbira~koto pravo. Imeno, site gra|ani koi gi ispolnuvaat uslovite za steknuvawe na izbira~koto pravo (polnoletstvo i neodzemena delovna sposobnost) treba da bidat zapi{ani na izbira~kiot spisok. I sekoja promena vo toj spisok, sî do denot na glasaweto, mora da se vmetne vo nego. Zatoa izbira~kiot spisok mora da se napravi javen i dostapen za gra|anite za tie da mo`at da napravat uvid vo nego i da interveniraat ako ne se zapi{ani vo izbira~kiot spisok, da se zapi{at; ako nekoj drug koj gi ispolnuva uslovite ne e zapi{an vo izbira~kiot spisok, da se zapi{e; ako nekoj koj ne gi ispolnuva uslovite (na primer, e umren) e zapi{an, da se izbri{e od izbira~kiot spisok. Ova e predvideno vo ~lenot 16 na Predlogot na Vladata na RM za donesuvawe na noviot Zakon za izbira~ki spisok.

122

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Bekim KADRIU Jurist i diplomuar Viti i dytë në Studimet posdiplomike në Fakultetin JuridikUniverziteti Kiril i Metodij, Shkup

E drejta e votës si e drejtë themelore nga korpusi i të drejtave politike
Legjitimiteti, sovraniteti dhe zgjedhjet Në zhvillimin historik të shtetit si shoqëri e organizuar, shtrohej pyetja se kush i jep pajtimin shtetit që ai të mund të drejtojë punët shoqërore publike, respektivisht, prej ku buron legjitimiteti i shtetit. Si përgjegje për këto pyetje paraqiten disa teori: 1. teokratike; 2. autokratike 3. demokratike Në bazë të teorisë teokratike, legjitimiteti i pushtetit shteteror buron nga Zoti. Pushteti shteteror nuk mund t`a ushtrojë funkcionin e vet, dhe as që mund të eksistojë nëse nuk ka pajtimin e Zotit, përkatësisht nëse nuk i respekton ligjet e Zotit. Pra, pajtimin që një shtet të ekzistojë dhe t’i ushtrojë funkcionet e veta e jep Zoti, prej lartë. Sipas teroisë autokratike për legjitimitetin, shteti, me vetë ekzistencën e vet, ka të drejtë të sundojë me të nënshturarit e tij, pa pajtimin e askujt. Dhe në fund, në bazë të teorisë demokratike, e cila sot ka preferime apsolute, legjitimiteti i pushtetit shteteror buron nga vet qytetarët. Me konceptin legjitimitet kuptohet pajtimi i shumicës së qytetarëve të një shteti, ekzistenca e të cilit merrë legjitimitetin vetëm kur e ka përkrahjen e shumicës së qytetarëve. Sipas kësaj teorie legjitimiteti i pushtetit buron nga poshtë, nga populli, nga qytetarët. Siç theksuam, sot pranohet legjitimiteti demokratik i pushtetit, legjitimitet i cili buron nga vet qytetarët. Veçanërisht kjo vlen për ato shtete të cilat e pranojnë demokracinë si formë e sundimit të shumicës (të tërë popullit). Ndërkaq legjitimiteti dallohet nga nocioni legalitet. Legalitet do të thotë ligjshmëri, nga fjala latine lexh, leges, që do të thotë ligj. Një pushtet mund të jetë legal, domethën të jetë zgjidhur në mënyrë ligjore, formalisht, të mos jetë legjitime, përkatësisht të mos ketë përkrahjen e shumicës së qytetarëve. Edhe në Republikën e Maqedonisë, pas pavarsisë së saj, është pranuar legjitimiteti demokratik i pushtetit. Kjo më së miri duket në nenin 2 të Kushtetutës

123

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

së RM të vitit 199150 i cili flet për sovranitetin e pushtetit, por edhe nga nenet tjera. Në nenin 2 thuhet: "Në Republikën e Maqedonisë sovraniteti buron nga qytetarët dhe u takon qytetarëve. Qytetarët e Republikës së Maqedonisë pushtetin e realizojnë nëpërmjet përfaqësuesve të zgjedhur në mënyrë demokratike, nëpermjet referendumit ose formave të tjera të deklarimit të drejtepërdrejtë ". Sovraniteti i pushtetit e shpjegon pyetjen se prej ku buron pushteti i një shteti, respektivisht kush është bartës i pushtetit në shtet. Sipas këtij neni duket se bartës të pushtetit në shtetin tonë janë qytetarët. Ata pushtetin e realizojnë: 1) nëpërmjet përfaqësuesve të tyre të zgjedhur dhe 2) drejtepërdrejt, nëpermjet formave të ndryshme të deklarimit të drejtepërdrejtë. (një nga format e deklarimit të drejtepërdrejtë të qytetarëve është, përveç referendumit edhe iniciativa qytetare, të cilat i përmend Kushtetua e RM, pastaj zgjedhjet nëpërmjet të të cilave ata zgjdhin përfaqësuesit e vet, të cilët në emër të tyre do të realizojnë pushtetin). Me alinenë dy të nenit të dytë të Kushtetutës, në Maqedoni ashtu si në shtetet tjera, afirmohet demokracija reprezentuese, domethënë sundimi i popullit, por jo drejtepërdrejt, porse nëpermjet përfaqësuesve të vet. Sepse siç thotë Monteskie "… përparësia e përfaqësuesve është se ata mund t’i dikutojnë çështjet. Populli nuk ka mundësi ta bëjë këtë".51 Në fakt, në kushtet e eksistencës së shteteve të cilat janë teritorialisht të mëdha, qytetarët objektivisht nuk kanë mundësi të realizojnë dhe ushtrojnë pushtetin. Nga ana tjetër, jo të gjithë qytetarët kanë mundësi të merren me punë të shtetit, të cilat pak a shumë janë profesionale. Këto janë dy shkaqet më të rëndësishme pse në kushtet e sotme, demokracia reprezentative ka përparësi dhe më shumë afirmohet në demokracitë e drejtepërdrejta, edhepse qytetarëve u lehen disa çështje për të vendosur për ato drejtepërdretjë. Pikërisht këtu shihet lidhshmëria e legjitimitetit dhe sovranitetit. Qytetarët janë bartës të sovranitetit, bartës të pushtetit, por pasi ata nuk kanë mundësi pushtetin ta realizojnë drejtepërdrejtë, në emër të tyre atë e bëjnë përfaqësuesit e tyre. Dhe kur qytetarët pushtetin e realizojnë përmes përfaqësuesve të vet, kjo duhet të bëhet në atë mënyrë siç janë zgjedhur drejtepërdrejt nga qytetarët. Më këtë zgjedhje, garnitura që do të vijë në pushtet, do të jetë legjitime, respektivisht do të ketë pajtimin e qytetarëve për të ushtruar pushtetin në emër të tyre. Të ushtruarit e pushtetit në mënyrë të këtillë që e ka pajtimin e e atyre të cilët i drejton (të sunduarit) e afirmon Xhon Loku (guverment by consent).

Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë është sjellë më 17 nëntor të vitit 1991 nga Kuvendi i Republikës së Maqedonisë. 51 Ch. Montesquieu, “L’esprit des lois“ II. Ch.II. Paris, 1923

50

124

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Zgjedhjet dhe sistemi i zgjedhjeve Siç përmendëm, zgjedhjet janë proceset më të rëndësishme politikejuridike në një shtet i cili aktivisht i perfshinë qytetarët, si bartës të sovranitetit, në ushtrimin e pushtetit. Nga ana tjetër, zgjedhjet janë edhe mënyra më e mirë për legjitimimin e pushtetit në një periudhë të caktuar sepse nëpërmjet zgjedhjeve, qytetarët caktojnë njerëzit të cilët në emër të tyre do të ushtrojnë pushtetin. Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë zgjedhjeve u jep rëndësi të madhe. Kjo duket edhe në nenin 8, paragrafi 1, alineja 5, ku zgjedhjet e lira, demokratike dhe të drejtepërdrejta, së bashku me pluralizmin politik, janë paraparë si një nga vlerat themelore të rregullimit kushtetutar të Republikës së Maqedonisë. Zgjedhjet parashihen si obligim për shtetet nënshkruese të Protokolit të parë të Konventës për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe lirive themelore.52 Në nenin tre të këtij Protokoli thuhet: "Palët e larta nënshkruese obligohen në intervale të arsyeshme të organizojnë zgjedhje të lira me vota të fshehta, në kushte që i mundësojnë popullit lirisht të shprehë mendimin e vet për zgjedhjen e trupit ligjdhënës." Sistemi i zgjedhjeve përfshinë, kryesisht, parimet e së drejtës zgjedhore si dhe teknikën e zgjedhjeve, respektivisht mekanizmin e realizimit të zgjedhjeve në praktikë. Domethënë, sistemi elektoral nuk përbëhet vetëm nga normat juridike por edhe nga një numër i sjelljeve dhe veprimeve nëpërmjet të të cilave bëhen zgjedhjet e përfaqësuesve të qytetarëve, pastaj përfshinë rregullat juridike dhe jojuridike si numër i madh i sjelljeve faktike të shumë subjekteve. Sistemi elektoral është nënsistem i sistemit politik dhe është një nga pjesët më të rëndësishme të tij. Rëndësia e sistemit elektoral (posaçërisht në kushte të demokracisë reprezentuese) është e madhe nëse kemi parasysh se sipas parimeve dhe normave të tij zhvillohen procedurat të cilat objektivisht paraqesin mënyrën e formimit të organeve më të larta reprezentative të një vendi. E drejta e votës si e drejtë politike Liritë dhe të drejtat e njeriut mund të ndahen në disa grupe, si: personale, politike, ekonomike, sociale, kulturore, ekologjike, etj. Të drejtat dhe liritë politike quhen pozitive sepse u mundësojnë qytetarëve pjesëmarrje aktive në jetën politike publike të një bashkësie, respektivisht të një shteti. Për dallim nga liritë dhe të drejtat personale ose pasive, të cilat qytetarit i garantojnë sferën e tij personale private nga përzierja e pushtetit shteteror, të drejtat politike i garantojnë qytetarëve që ai si burim i sovranitetit, të mund aktivisht të marrë pjesë në jetën publike të një bashkësie, nëpërmjet formave dhe mënyrave të ndryshme. Si liri dhe të drejta më të njohura politike janë: e drejta e
52 Kjo konventë është miratuar më 4 nëntor të vitit 1950 në kuadër të Këshilit të Evropës. Deri tani është ndryshuar me disa protokole si: Protokolet 1, 4, 6, 7 dhe 11. I fundit ka hyrë në fuqi më 1 nëntor të vitit 1998, Maqedonia është nënshkruese e Konventës si dhe të protokoleve të saj, përveç Protokolit numër 11, mirepo edhe kjo Konventë e obligon atë.

125

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

votës, liria e bashkimit politik, e drejta e tubimit paqësor, e drejta e fjalës publike, e drejta e të ushtruarit të funkcioneve publike, etj. E drejta e votës është e drejtë më e rëndësishme politike sepse përmes saj qytetarët i zgjedhin përfaqësuesit e vet, në nivel shteteror dhe vendor, të cilët në emër të tyre do të realizojnë pushtetin. Me të drejtën e zgjedhjes qytetarët faktikisht ndikojnë edhe në politikën e shtetit për një periudhë të caktuar. Me pavarsimin dhe sjelljen e Kushtetutës së re në vitin 1991 Maqedonia u orjentua kah parimet dhe vlerat demokratike. Sistemi elektoral në Republikën e Maqedonisë i përmbanë të gjitha karakteristikat themelore të cilat janë perfshirë në të gjitha sistemet tjera bashkohore demokratike elektorale. Një nga këto karakteristika të sistemit tonë zgjedhor është edhe parashikimi i të drejtës së zgjedhjes, me të gjitha karakteristikat e saj demokratike, në nenin 22 të Kushtetutës së RM. Në të thuhet: "çdo qytetar që ka mbushur moshën 18 vjeçare ka të drejtë të zgjedhjes. E drejta e votës është e njëjtë, e përgjithshme dhe e drejtpërdrejtë dhe realizohet në zgjedhjet e lira me vota të fshehta. Të drejtë të zgjedhjes nuk kanë personat të cilëve u është marrë aftësia afariste". E drejta e votës përpunohet në aktet ligjore të cilat kanë të bëjnë, drejtpërdrejt ose tërthorazi me zgjedhësit. Kështu në Ligjin për zgjedhjen e deputetëve në Kuvendin e Maqedonisë 53, në nenin 3, konfirmohen parimet dhe karakteristikat e përgjithshme të së drejtës së zgjedhjes. Këto parime janë përfshirë në Ligjin e vetadministrimit lokal54 për zgjedhjen e prefektëve të komunave dhe të anëtarëve të këshillit të komunave, si dhe në Projekt-ligjin e ri për zgjedhjen e deputetëve. Këto ligje , kuptohet nuk mund të parashohin parime të cilat do të ishin në kundërshtim me Kushtetutën, si akt më i lartë juridik i një shteti (lex superior). E drejta e votës, si një nga të drejtat më të rëndësishme politike përveç se me rregulla të brendëshme parashihet edhe me marrëveshje ndërkombëtare, si obligim për shtetet nënshkruese. Kështu, në Paktin ndërkombëtar për të drejta dhe liri politike55 në nenin 25 thuhet: "çdo qytetar ka të drejtë dhe mundësi, pa kurrëfarë diskriminimi të përmendur në nenin 2 dhe pa kurrëfarë kufizimesh: - të marrë jesë në të drejtuarit e punëve publike, ose drejtepërdrejtë ose nëpërmejt përfaqësuesve të zgjedhur lirisht; -të zgjedhë dhe të zgjidhet në zgjedhjet periodike, autentike, të përgjithshme publike dhe të fshehta, që sigurojnë shprehje të lirë të vullnetit të zgjedhësve; Të pranohet, sipas kushteve të përgjitshme të njëjta, në shërbimet publike të vendit të vet.
53

Ligji për zgjedhjen e deputetëve në Kuvendin e RM është botuar në “Gazetën zyrtare të RM në numrin 5/ 2002 54 Ligji i r i vetadministrimit lokal është shpallur në “Gazetën Zyrtare të RM” nr: 5 / 2002 55 Pakti ndërkombëtar është miratuar dhe hapur për nënshkrim , ratifikim dhe zbatim me rezolutën e Asamblesë së përgjithshme të OKB të 16 dhjetorit të vitit 1966, ndërsa hyri në fuqi më 23 mars të vitit 1976, pas tri muajsh të deponimit të tij te Sekretari i përgjithshëm i OKB, në instrumentin e 35 për ratifikim, sipas nenit 49 të të njejtit Pakt. Maqedonia është anëtare e kësaj marrëveshje si shtet sukcesor i ish Jugosllavise, e cila e kishte ratifikuar këtë pakt.

126

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Karakteristikat e së drejtës së zgjedhjes Të gjitha shtetet demokratike pranojnë disa parime dhe karakteristika të caktuara të së drejtës së zgjedhjes, si mënyrë më të mirë, që gjatë zgjedhjes të shprehet vullneti i trupit elektoral. Këto karakteristika janë: e drejta e votës si e drejtë e përgjithshme, e njëjtë, e drejta e njëjtë, e drejtpërdretjë dhe e fshehtë. E drejta e votës si e drejtë e përgjithshme. Kjo karakteristikë e së drejtës së zgjedhjes është konfirmuar në parimin e barazisë në kuptimin më të gjerë të fjalës. Domethënë kjo e drejtë duhet t’i takojë çdokujt, pa kurrëfarë diskriminimi social, politik etj. Normalisht, që t’i njihet një njeriu të caktuar e drejta e votës duhet së pari të plotësohen disa kushte, kushte të cilat nuk paraqesin diskriminim, respektivisht kufizim të së drejtës së zgjedhjes. E drejta e votës ndahet në të drejtë zgjedhore aktive dhe pasive. E drejta e votës aktive do të thotë e drejtë e qytetarëve të zgjedhin përfaqësues të vet në organet shteterore, qofshin ato shteterore ose vendore. Sipas Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë e drejta aktive e zgjedhjes u takon të gjithë qytetarëve të cilët kanë mbushur 18 vjet dhe të cilëve nuk u është marrë aftësia afariste me vendim të plotfuqishëm ligjor. Të gjithë që i plotësojnë këto kushte u takon e drejta e votës, pa kurrëfarë diskriminimi. Pra edhe kushtet janë të njëjta për të gjithë. Mosha madhore si dhe aftësia afariste parashihen si kusht për marrjen e së drejtës së zgjedhjeve për shkak të pjekurisë së nevojshme gjatë aktit të votimit. Në realitet, personat të cilët votojnë duhet të dijnë se çfarë veprimesh marrin, që nuk do të ishte e rastit kur do të ndodhte e kundërta. E drejta pasive e votës do të thotë edhe e drejtë e qytetarit që të kandidohet dhe të zgjedhet në organet shteterore. Parimisht për të drejtën pasive të votës nevoiten të njëjtat kushte si ajo aktive, me përjashtime të caktuara. Kështu përshembull, në Maqedoni, sipas nenit 80 të Kushtetutës, kryetar i RM mund të zgjedhet person i cili në ditën e zgjedhjeve ka mbushur së paku 40 vjet. Pra, ekziston dallimi në moshën ndërmjet të drejtës pasive dhe aktive të votës. Gjithashtu, ekziston dallimi edhe në lidhje me nënshtetësinë. Në të vërtet sipas të njejtit nen, kryetar republike nuk mund të zgjidhet person i cili në ditën e zgjedhjeve nuk ka qënë banor i RM së paku dhjetë gjatë 15 vjetëve të fundit. Këto kufizime të së drejtës pasive të votës janë shumë logjike dhe parashihen edhe në shumë shtete të tjera. Gjithashtu sipas Ligjit për zgjedhjen e deputeteve në Kuvendin e RM, neni 5 thotë, se deputet mund të zgjedhet person i zgjedhur që ka mbushur 18 vjet, është i aftë për punë dhe të mos jetë duke vuajtur dënimin me burg për vepër penale të kryer. Në nenin paraprak, pra nenin 3, për të drejtën aktive të votës është paraparë mosha madhore, dhe aftësia për punë, domethënë kushtet e përgjithshme të cilat janë paraparë edhe me Kushtetutën. Edhe në kushte të garantimit të së drejtës së përgjthshme të votës, ajo nuk mund të arrihet në mënyrë

127

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

apsolute. Këtu duhet përmendur abstenimin ne zgjedhje, respektivisht të vendosurit të zgjedhësve që të mos marrin pjesë qe t`a shfrytëzojnë të drejtën e votës, përkatësisht të mos dalin në zgjedhje. Nga kjo dukuri vuan më shumë legjitimiteti i pushtetit. Ndërkaq, e drejta e votës, jo gjithnjë ka qënë e përgjithshme. Dihen shumë shembuj të kufizimit të së drejtës së votës dhe atë në bazë të kritereve dhe cenzuseve të ndryshme. Cenzuset më të njohura të cilat janë përdorur janë: ai i pasurisë, i arsimimit, pleqërisë, klasor, rezidencial dhe i gjinise. E drejta e votës si e drejtë e barabartë Kjo karakteristikë e së drejtës së votës, është gjithashtu fitore e kohës bashkohore, karakteristikë që parashihet në të gjitha kushtetutat demokratike. Kuptimi i kësaj karakteristike delë nga parimi i barazisë të të gjithë qytetarëve para ligjit, domethënë një njeri një votë. Vota e çdo qytetari ka të njëjtën rëndësi. Kjo karakteristikë e lidhur ngushtë me të drejtat, do të thotë mund të ekzistojë vetëm në kushte të së drejtës së përgjithshmë te votës, kur ajo nuk ka kurrëfarë kufizimesh. E kundërta e së drejtës së barabartë të votës, të njohura janë rastet, kur në mënyrë juridike, me norma juridike është vënë norma juridike jo e barabartë e votës, përkatësisht në bazë të kritereve të ndryshme (të pasurisë, arsimit, etj) qytetarëve të caktuar u është dhënë e drejta e dy ose më shumë votave. Kjo është e ashtuquajtura votë plurale. Gjithashtu, e drejtë jo e barabartë e votës ekziston edhe në rastet kur ka sistem kurial të votimit. Ky është rast kur grupe votuesish, të cilët dallohen nga numri, kanë të njëjtin numër të përfaqësuesve. Votat e grupit më të madh të votuesve janë në pozitë të pavolitshme dhe diskriminuese, sepse ata kanë numrin e njëjtë të përfaqësuesve me grupet të cilët janë më të pakta në numrin e votave. Ky sistem ka qënë i njohur në Austro-Hungari. Në kohën e sotme, siç u theksua, është pranuar në përgjithësi parimi i së drejtës së barabartë të votës. Por edhepse jo juridikishtë, megjithatë faktikisht paraqitet mungesë e së drejtës së barabartë të votës në rastin e ekzistimit të numrit të madh të njësive elektorale në shtet, në të cilin zgjedhet i njëjti numër i deputetëve, ose e kundërta, të cilët kanë numër të njëjtë votuesish ndërsa zgjedhet numër i ndryshueshëm i deputetëve. Kjo bëhet me arnimin e vetëdijshmë të njësive elektorale për të ardhur te rezultati i dëshiruar (Jurrymandering). Kështu, konkretisht në Maqedoni gjatë zgjedhjeve të vitit 1990 në njësitë elektorale zgjidhej vetëm një deputet, sipas sistemit elektoral të mazhorancës. Por kishte njësi elektorale të cilat dalloheshin shumë nga numri i votuesve. Kështu, "… njësia më e vogël në Manastir ishte me 5.826 votues, ndërsa në Koçan me 18.267 votues. Deputeti i zgjedhur në njësinë e parë elektorale ka pasur tri herë më pak legjtimitet se sa deputeti i zgjedhur në njësinë e dytë elektorale …"56

56

Svetomir Shkariq, Maqedonia në të gjithë kontinentet, Union Trejd, Shkup, 2000 f.211.

128

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

E drejta e votës si e drejtë direkte Sipas kushtetutës sonë, zgjedhjet janë të drejtpërdrejta. Kjo do të thotë se qytetarët drejtepërdrejtë dalin në zgjedhje dhe drejtpërdrejtë i zgjedhin përfaqësuesit e vet në organet e shtetit. Zgjedhjet e drejtepërdrejta do të thonë edhe përjashtim i çdo ndërmjetësimi ndërmjet votuesve dhe asaj se çka do të zgjedhin. Zgjedhjet e drejtepërdrejta janë formë e demokracisë së drejtepërdrejtë ku vjenë në shprehje të plotë, drejtepërdrejtë vullneti i qytetarëve si bartës të sovranitetit. Nëpërmjet zgjedhjeve të drejtepërdrejta qytetarët e realizojnë të drejtën e tyre të votës. Për dallim nga zgjedhjet e drejtepërdrejta, të njohura janë edhe zgjedhjet e tërthorta kur organet shteterore nuk i zgjedhin qytetarët porse zgjedhen nga ana e organeve të posaçme elektorale, kolegiumet. Disa autore (Leon Digi) i japin përparësi këtij lloji të zgjedhjeve, posaçërisht në shoqëritë me nivel të ulët të arsimit. Lloj i veçantë i votimit të tërthortë është i ashtuquajturi sistem i delegatëve, i cili është zbatuar veçanërisht në vendet ish socialiste. Ky është rast kur përfaqësuesit e trupit më të lartë reprezentativ zgjedhen nga ana e përfaqësuesve të trupave më të ulta reprezentative, të cilët janë zgjedhur drejtepërdrejtë nga qytetarët. Kështu për shembull kanë qënë zgjedhjet në RSM në vitin 1974. Zgjedhjet e lira dhe të fshehta Ky parim mundësonë që në mënyrën më të mirë të mundshme të shprehet vullneti i votuesve, dhe me këtë të arrihet edhe kuptimi i zgjedhjeve. Nëse zgjedhjet janë mënyrë e konstituimit dhe dhënje legjitimitet organeve shteterore, në pajtim me vullnetin e qytetarëve, atëherë duhet të plotësohen kushtet e caktuara të cilat mundësojnë që vullneti i qytetarëve të shprehet lirisht, përkatësisht askush të mos mund të bëjë presion ndaj qytetarëve për mënyrën se si ata do të votojnë. Kjo lidhet pikërisht me mënyrën e votimit. Është e njohur se ekzistojnë dy mënyra të votimit, të fshehta dhe të hapta. Votimi i hapët njihet që nga koha antike, kur realizohej me thirrje (në Spartë) ose me ngritjen e dorës (në Athinë). Kjo mënyrë e votimit është jodemokratike sepse le mundësinë e ushtrimit të presionit ndaj votuesve dhe automatikisht nuk lejon që vullneti i tyre të shprehet lirisht. Prandaj, në të gjitha vendet demokratike është pranuar mënyra e votimit të fshehtë, ndërsa kjo gjithnjë lidhet me zgjedhjet e lira sepse është kushti themelor për një gjë të tillë. Zgjedhjet periodike Në nenin 22 të Kushtetutes së RM nuk përmendet ana kohore e zgjedhjeve sepse kjo nuk është karakteristikë e së drejtës së votës, por lidhet me zgjedhjet si

129

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

mënyrë e legjitimimit të pushtetit. Kjo, në kushtetutën tonë delë nga neni 63 i cili flet për mandatin e deputetëve në Kuvendin e RM. Mandati i tyre është 4 vjet, me atë se mund të vazhdojë vetëm në raste të gjendjes së luftës ose të jashtëzakonshme. Koha e zgjedhjeve konfirmohet me ligjet të cilat kanë të bëjnë me zgjedhjet, qoftë të nivelit shtetror, qoftë të atij vendor. Mbajtja e zgjedhjeve në mënurën kohore, domethënë gjithnjë pas kalimit të një periudhe të caktuar kohore është një nga kushtet themlore për ruajtjen e demokracisë ne vend. Me menyrën e këtillë u jepet mundësia forcave të ndryshme politike të konkurojnë për marrjen e pushtetit, ndërsa nga ana tjetër u jepet mundësi qytetarëve, si bartës të sovranitetit dhe legjitimitetit, të kontrrollojnë pushtetin dhe t`a dënojnë në zgjedhjet e ardhshme nësi ai nuk i ka plotësuar premtimet e bëra para se t`a marrin pushtetin. Mbrojtja e së drejtës së votës Në radhë të parë këtu mendohet në kuadrin juridik të paraparë me ligjet elektorale, për mbrojtjen e së drejtës së votës. Sipas Ligjit për zgjedhjen e deputetëve në Kuvendin e RM të vitit 1998 si dhe sipas Projekt ligjit të ri për zgjedhje të deputetëve në Kuvendin e RM, i cili duhet të miratohet së shpejti, kaptinë e veçantë i kushtohet mbrojtjes së të drejtës së votës. Karakteristike për të dy Ligjet është se mbrojtja e së drejtës së votës është dyshkallëshe, me atë që në shkallën e dytë vendos Gjyqi suprem i RM. Me këtë edhe gjuqi përfshihet në mbrojtjen e kësaj të drejte të rëndësishme të qytetarëve. Sipas Projekt ligjit të ri, për parregullsitë në procedurën e zgjedhjeve, çdo bartës i listës (sipas sistemit elektoral proporcional) dhe çdo votues që do të konstatojë parregullsi ka të drejtë të bëjë denoncim te Komisioni shteteror i zgjedhjeve, respektivisht te komisioni i zgjedhjeve, i cili është i detyruar të marrë vendim në afat prej 48 orësh pas denoncimit . Kundër këtij vendimi mund të bëhet ankesë në Gjyqin suprem të RM, në rastin e parë, perkatësisht në Gjyqin e apelacionit, në rastin e dytë (neni 98 dhe 99). Me të drejtën e mbrojtjes së zgjedhësve për të bërë denoncime për mbrojtjen e së drejtës së tyre të votës, kuptohet edhe të të tjerave, krijohet kuadër i mirë ligjor për t’u mbrojtur e drejta e votës, posaçërisht kur kemi parasysh se për një gjë të tillë do të vendosin organet të cilët janë ekspertë dhe profesionistë. Për mbrojtjen e së drejtës së votës me rëndësi është edhe përgatitja e listës së zgjedhësve, respektivisht dëshmimi i të drejtës së votës. Në realitet, të gjithë qytetarët të cilët i plotësojnë kushtet për të fituar të drejtën e votës (mosha madhore dhe mosmarrja e aftësisë së punës) duhet të jenë regjistruar në regjistrin e zgjedhësve. çdo ndryshim në atë regjistër , deri në ditën e votimit duhet të bëhet me kohe dhe te futet në të. Prandaj, regjistri i zgjedhësve duhet të bëhet publik dhe të arrijë te qytetarët që ata të mund t`a shohin atë dhe të ndërhyjnë nëse nuk janë përfshirë në regjistrin e zgjedhësve, nëse nuk janë regjistruar; nëse ndonjë tjetër që i plotëson kushtet nuk është regjistruar në regjistrin e zgjedhësve, të regjistrohet; nëse ndonjë që nuk i plotëson kushtet (për shembull, ka vdekur) është shënuar, të

130

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

çregjistrohet nga regjistri. Kjo është paraparë me nenin 16 të Projekt ligjit të Qeverisë së RM për sjelljen e Ligjit të ri për regjistrin e zgjedhësve.

131

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

2.3.

@aneta Stojkova Diplomiran pravnik II godina na postdiplomski studii (me|unarodno pravo)

>> Koga }e otidam vo nekoja zemja, jas ne pra{uvam dali tamu ima dobri zakoni, tuku dali zakonite vo taa zemja se primenuvaat vo sila, za{to dobri zakoni ima nasekade.<< (Monteskje) Prezemaj}i ja inicijativata od Univerzalnata deklaracija, Sovetot na Evropa ja sozdade Evropskata konvencija za za{tita na ~ovekovite prava i osnovni slobodi (EK^P)57. Taa be{e otvorena za potpi{uvawe od strana na toga{nite 15 dr`avi-~lenki vo 1950 godina. Konvencijata be{e zna~ajna od tri glavni pri~ini, i toa: - pravata i slobodite na sekoj poedinec se garantirani od strana na zasegnatite zemji-"Dr`avite-dogovorni~ki" spored propisite na me|unarodnoto pravo; - za prv pat se donese me|unaroden dogovor za ~ovekovite prava so konkreten mehanizam za za{tita; - parlamentite i sudskite tela imaat solidna referentna to~ka za ~ovekovite prava {to im pomaga pri donesuvaweto i tolkuvaweto na zakonite. Poslednoto stana osobeno va`no vo nekolkute izminati godini otkako na Sovetot na Evropa mu se pridru`ija novite demokratii od Centralna i Isto~na Evropa. Me|unarodniot praven sistem vospostaven so Evropskata konvencija za ~ovekovi prava, vo koja formalnite pravni strukturi, t.e.
57

Konvencijata be{e potpi{ana na 4 noemvri 1950 godina, a stapi na sila na 3 septemvri 1953 godina, otkako be{e ratifikuvana od strana na osum zemji: Danska, Sojuzna Republika Germanija, Island, Irska, Luksemburg, Norve{ka, [vedska i Velika Britanija. Brojot na ~lenkite na Konvencijata vo januari 2000 godina dostigna 41: Albanija,Andora, Avstrija, Belgija, Bugarija, Hrvatska, Kipar, ^e{ka Republika, Danska, Estonija, Finska, Francija, Gruzija, Germanija, Grcija, Ungarija, Island, Irska, Italija, Latvija, Lihten{tajn, Litvanija, Luksemburg, Malta, Moldavija, Holandija, Norve{ka, Polska, Potrugalija, Romanija, Rusija, San Marino, Slova~ka Republika, Slovenija, [panija, [vedska, [vajcarija, Republika Makedonija, Turcija, Ukraina i Velika Britanija.

132

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Evropskiot sud za ~ovekovi prava i, sî do nejzinoto spojuvawe so Sudot vo 1999 godina, Evropskata komisija za ~ovekovi prava vo Strazbur, izvr{uva vistinska sudska vlast. Nivnata doka`ana efikasnost e nesporedliva na me|unaroden plan, osven mo`ebi so drugite evropski pravni institucii, kako {to se Sudot na pravdata na Evropskata unija i Prvostepeniot sud vo Luksemburg. No, zo{to e toa taka? Mo`ebi zatoa {to ulogata na Sudot e da gi razviva pravilata vospostaveni so Konvencijata na koja mora da se gleda kako na `iv instrument od edna strana, a mo`ebi i zatoa {to re~isi 50 godini osnovata na sistemot za sproveduvawe vo sila be{e sodr`ana vo dve mnogu va`ni klauzuli od druga strana. Tie dve klauzuli koi do noemvri 1998 godina ne bea zadol`itelni se: - stariot ~len 25 (koj sega e zadol`itelen so noviot ~len 34), so koj na poedincite58, kako i na dr`avite, im se dava{e pravo da se obratat so molba do Evropskata komisija za ~ovekovi prava, i - stariot ~len 46 (koj sega e zadol`itelen so noviot ~len 32), so koj na Evropskiot sud za ~ovekovi prava mu se dava{e sudska nadle`nost da rasprava i da sudi za slu~ai za koi Komisijata ve}e podnela izve{taj. Evropskiot sud za ~ovekovi prava59 e sozdaden i definiran so me|unarodna spogodba (Evropskata konvencija za ~ovekovi prava). Sî do 1999 godina, Sudot postoe{e paralelno so Evropskata komisija za ~ovekovi prava, pri {to i dvete institucii bea osnovani so ~len 19 od starata konvencija so cel da se obezbedi ispolnuvawe na obvrskite prezemeni od strana na Visokite strani-dogovorni~ki vo sega{nata Konvencija. Za da se osnova Sudot, potrebna be{e ratifikacija od strana na osum dr`avi i vo 1950 godina postoe{e op{to somnevawe deka do toa voop{to }e dojde. Me|utoa, do 1958 godina, osum dr`avi ja prifatija nadle`nosta na Sudot koj na treti septemvri istata godina stana oficijalno nadle`en da rasprava za sporovi.

“Nie na poedinecot treba da mu dademe li~na mo`nost da go zacvrsti dostoinstvoto na individualniot ~ove~ki duh i da ja spre~i nepravdata”- sosema ednostavno izjavi Ser Dejvid Maksvel-Fajfi, koj zaedno so Pjer-Anri Titgan i profesor Fernand Dehus gi bea podgotvile nacrt-evropskata Konvencija za ~ovekovite prava i nacrt-statutot za Evropskiot sud za ~ovekovi prava. 59 Sudot be{e osnovan vo 1958 godina i samo edna `alba be{e proglasena za prifatliva od strana na Komisijata na 2 juni 1956 god. (podnesena od strana na Grcija protiv Velika Britanija a vo vrska so Kipar). Vo pedesettite godini-5 `albi bea oceneti kako prifatlivi. Sudot ne rasprava{e za nieden slu~aj. Vo {eesettite godini-brojot na `albite primeni od Komisijata dostigna 54, a Sudot gi donese svoite prvi 10 presudi. Vo sedumdesettite godini-od 168 `albi koi Komisijata gi oceni kako prifatlivi, Sudot donese 26 presudi. Vo osumdesettite- od 455 prifateni `albi, 169 presudi bea doneseni od strana na Sudot. Vo devedesettite godini - vkupno primeni `albi ima{e 3 491, a Sudot izre~e 818 presudi.

58

133

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Od noemvri 1998 godina, Sudot zna~itelno e reorganiziran spored uslovite na Protokolot br. 11, so koj Evropskata komisija za ~ovekovi prava se spoi so Sudot, a mehanizmite na Konvencijata za primenuvawe vo sila bea transformirani. So noviot ~len 19 se konstituira Sudot: "so cel da se obezbedi po~ituvawe na obvrskite {to za Visokite strani-dogovorni~ki proizleguvaa od ovaa Konvencija i nejzinite dodatni Protokoli, se osnova Evropskiot sud za ~ovekovi prava koj }e funkcionira postojano." FUNKCIITE NA STRAZBUR[KIOT PRAVEN SISTEM Pravniot sistem na Strazbur ima ~etiri zna~itelno odvoeni funkcii i toa: Prvo, toj gi ocenuva i vr{i izbor na `albite; pove}e pretstavki se ocenuvaat kako neprifatlivi. Vtoro, posreduva vo sporovi nastojuvaj}i da postigne prijatelsko re{enie me|u podnesuva~ite na `albi i vladite. Treto, sproveduva pribirawe na dokazi. ^etvrto, ako `albata e prifatena i ako vo sporot ne mo`e da se postigne kompromis, {tom }e se priberat site potrebni dokazi, Evropskiot sud za ~ovekovi prava presuduva za slu~ajot i donesuva obvrzuva~ka zakonska odluka. 1 FUNKCIJA - STRAZBUR KAKO FILTER Izborot na `albata se vr{i spored kriteriumi za ocena na nivnata prifatlivost (~len 35 od EK^P). Prviot kriterium za ocena na prifatlivosta va`i kako za me|udr`avnite sporovi taka i za individualnite `albi. "Sudot mo`e da rasprava po predmetot samo koga }e bidat iscrpeni site doma{ni pravni sredstva, spored op{to prafatenite principi od me|unarodnoto pravo i vo rok od {est meseci od datumot na koj e donesena kone~nata interna odluka". Neiscrpuvaweto na doma{nite pravni sredstva e predmet na slu~ajot Spenser protiv Velika Britanija. Nekolku drugi kriteriumi se odnesuvaat samo za individualnite `albi: `albata ne smee da bide anonimna, nitu pak da bide su{tinski ista so `alba {to Sudot prethodno ja razgleduval ili ve}e ja dostavil do druga me|unarodna istra`na ili sudska instancija i dokolku ne sodr`i novi relevantni informacii. Pokraj toa, Sudot ima pravo da ja proglasi za neprifatliva sekoja individualna `alba podnesena vrz osnova na ~len 34 dokolku oceni deka `albata ne soodvetstvuva so odredbite na Konvencijata ili so nejzinite Protokoli, dokolku o~igledno e neosnovana ili ako so nea se zloupotrebuva pravoto na podnesuvawe na `alba. Slu~ajot X protiv Island pretstavuva

134

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

primer za odluka za neprifatlivost zasnovana vrz soznanijata deka `albata o~igledno ne bila zasnovana vrz vistinski fakti. Vo odnos na individualnite `albi, ~lenot 28 od novata Konvencija predviduva Komitet od trojca ~lenovi za Sudot da mo`e so ednoglasna odluka da oceni deka nekoe barawe e neprifatlivo, ili da simne od svojot spisok na predmeti nekoja `alba koja bila podnesena vrz ~len 34, pri {to takvata odluka mo`e da bide donesena bez natamo{no razgleduvawe. Odlukata }e se smeta za kone~na. Ako ne bide donesena nikakva odluka od strana na Komitetot deka nekoja privatna `alba e neprifatliva, na primer, ako Komitetot sostaven od trojca sudii pretpo~ita prifa}awe na individualnata `alba ili ne mo`e da postigne ednoglasna soglasnost za neprifatlivosta, toga{ odlukata za prifatlivosta ja donesuva Sudskiot sovet sostaven od sedum sudii. Ovoj Sovet mo`e, isto taka, da odlu~uva za osnovanosta na individualnata `alba, {to obi~no se pravi so edna podocne`na odluka. Za prifatlivosta na slu~ai na sporovi me|u dr`avi odlu~uvaat sudski soveti od po sedum sudii, a ne komiteti od po trojca sudii. 2 FUNKCIJA - STRAZBUR KAKO POSREDNIK ^lenot 38 isto taka go obvrzuva Sudot da se stavi na raspolagawe na zainteresiranite strani so cel da se dojde do prijatelsko re{enie na sporot vrz osnova na po~ituvaweto na ~ovekovite prava, kako {to e utvrdeno so Konvencijata i so nejzinite Protokoli. Postapkata za prijatelsko re{enie e doverliva. Iako so postignuvawe na prijatelsko re{enie spored zakonot i vo su{tina se prekinuva sudskata postapka vo Strazbur, prijatelskoto re{enie ne e isto {to e presudata. Kako prvo, vo prijatelskoto re{enie "nema ni pobednik ni gubitnik". Prijatelskoto re{enie vo osnova pretstavuva kompromis, a ne donesuvawe presuda i kako takvo vo mnogu okolnosti mo`e da bide "najzadovolitelno zavr{uvawe na sudskiot spor". Prijatelskoto re{enie mo`e ednostavno da bide rezultat na bilateralni pregovori me|u stranite na sporot, no ~esto pati do prijatelsko re{enie doa|ame samo po zna~itelno posreduvawe od strana na pravniot sistem na Strazbur, obi~no od strana na Komisijata, a denes od Sudot. Slu~aj koj go ilustrira strazbur{kiot proces na prijatelsko re{enie doka`uvaj}i go ne samo kompromisot dogovoren me|u stranite vo sporot, tuku i aktivnata uloga {to ja ima{e strazbur{kiot praven sistem e slu~ajot Giama protiv Belgija. 3 FUNKCIJA - PRIBIRAWE NA DOKAZI Vo tekot na polovina vek, gr~kiot slu~aj e edinstven primer na dr`ava koja, preku pribirawe na dokazi od strana na Strazbur{kiot

135

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

praven sistem, be{e posramotena do takov stepen {to taa odlu~i da go napu{ti Sovetot na Evropa, iako toa go stori tokmu pred da bide isklu~ena od strana na drugite ~lenovi na institucijata. Isklu~uvaweto e edinstvenata prisilna sankcija koja mu stoi na raspolagawe na Sovetot na Evropa vo slu~ai koga nekoja dr`ava gi prenebregnuva naodite za prekr{uvawe na ~ovekovite prava. 4 FUNKCIJA - EVROPSKIOT SUD ZA ^OVEKOVI PRAVA PRESUDUVA Sudot kako celina e nare~en "Plenaren sud", koj izbira svoj pretsedatel, dvajca potpretsedateli, sekretar i eden ili pove}e negovi pomo{nici. Brojot na sudiite se utvrduva spored brojot na Visokite strani-dogovorni~ki, koj sega iznesuva 41. Sudiite zasedavaat vo Sudot vo li~no svojstvo, t.e. ne kako prestavnici na dr`avi. Sudot zasedava vo odbori od po trojca sudii so zada~a da ja utvrduva prifatlivosta na `albite podneseni od strana na poedinci. Sudot, isto taka, zasedava vo sudski soveti od po sedum sudii, voobi~aena sudska porota, kako i vo golemi sudski soveti od 17 sudii, specijalni sudski poroti za pova`ni slu~ai. Vo ~lenot 30 e predvideno deka sudskiot sovet treba da mu ja prepu{ti nadle`nosta na Golemiot sudski sovet dokolku slu~ajot {to e na razgleduvawe "predizvikuva seriozni pra{awa vo vrska so tolkuvaweto na konvencijata ili na nejzinite Protokoli, ili dokolku re{enieto na nekoe pra{awe pred sudskiot sovet mo`e da vodi do kontradikcija na odlukata {to Sudot prethodno ja donel". Sudot po pribiraweto na faktite pristapuva kon javna rasprava koja obi~no e otvorena za javnosta. Dokolku Sudot konstatira deka postoi prekr{uvawe na Konvencijata ili na nejzinite protokoli, i ako vnatre{noto pravo na odnosnata Visoka strana-dogovorni~ka dozvoluva da se obezbedi samo delumno obe{tetuvawe, Sudot, ako e potrebno, }e odobri pravedna satisfakcija za o{tetenata stranka. Presudite na sudskite soveti se kone~ni, osven koga `albata e upatena i prifatena od strana na Golemiot sudski sovet, za {to odluka treba da donese telo od pet sudii pri Golemiot sudski sovet. Presudite doneseni od Golemiot sudski sovet se kone~ni. Kone~nite presudi na Sudot se obvrzuva~ki za dr`avite koi se strani na sporot. Kone~nite presudi na Sudot se dostavuvaat do Komitetot na ministri koj }e go nadgleduva nivnoto izvr{uvawe. Po donesuvaweto na svojata presuda za osnovanosta na baraweto, Sudot ponekoga{ go odlo`uva donesuvaweto na odluka za pravi~na satisfakcija, dozvoluvaj}i í na odnosnata dr`ava da go re{i

136

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

obezbeduvaweto nadomest ili drug vid obe{tetuvawe vo dogovor so privatniot baratel. Op{to gledano, dr`avite dobrovolno gi po~ituvaat presudite na Sudot. Takvoto po~ituvawe mo`e da vklu~uva pla}awe na obe{tetuvawe na o{tetenata strana60, kako i izmena na nacionalnoto pravo61. Strazbur{kiot praven sistem mo`e da se opi{e na sledniov na~in: postojat prvostepeni pravila, posebno osnovnite normi na ~ovekovite prava vo Evropskata konvencija, i vtorostepeni pravila, vklu~uvaj}i gi i pravilata na Konvencijata so koi se ustanovuva me|unarodniot sistem na Strazbur{kiot sud i Komisija za sproveduvawe vo sila, ~ija zada~a e primena, tolkuvawe i donesuvawe sudski odluki spored prvostepenite pravila vo odnos na dr`avite-~lenki. Ona {to go pravi strazbur{kiot praven sistem potemelen me|unaroden praven sistem od, da re~eme, pravoto za ~ovekovi prava na Obedinetite nacii, e toa {to Strazburg poka`uva mnogu postabilen i prifatliv sistem na vtorostepeni pravila i institucii. Pokraj toa, u~esnicite vo sistemot, i vladite i poedine~nite lica-strani vo sporovi, gi priznavaat strazbur{kite pravila i strazbur{kite institucii kako legitimni. ZAKLU^OK: Evropskata konvencija za ~ovekovi prava, ili spored zborovite na Johen Frovajn "zaspanata ubavica", go konstituira{e strazbur{kiot praven sistem koj, iako so svoite po~etni odluki se ~ine{e deka Sudot nastojuva da gi uveri svoite zemji-~lenki deka }e bide ~uvstvitelen kon nivnite raboti i tradicii62, sepak se
60 Na primer, me|u 1959 i 1989 godina, Sudot dosudi "pravi~na satisfakcija" vo 85 slu~ai. Iznosite na pari~nite obe{tetuvawa se dvi`ea od 100 holandski guldeni vo slu~ajot Engel (okulu 40$), do 1 150 000 {vedski kruni (okolu 160 000$) vo slu~ajot Sperong i Lonurot protiv [vedska. 61 Primeri na dr`avi koi prezele dejstvija po presudite na Sudot, i toa: Avstrija go izmeni zakonot za postapuvawe so zatvorenicite vo du{evnite bolnici i obezbedi itni sredstva za socijalna za{tita za stranskite `iteli; Belgija go izmeni zakonot za bezdomnicite i usvoi merki so koi se eliminira kakva bilo diskriminacija na vonbra~nite deca; Bugarija go ukina pravoto na obvinitelite da mu naredat pritvor na osomni~eniot vo o~ekuvawe na sudskata postapka; Danska go izmeni zakonot vo vrska so pritvorot pred sudeweto; Finska go izmeni zakonot za staratelstvo na deca i pravoto na posetuvawe; Francija, [panija i Obedinetoto Kralstvo donesoa zakoni protiv prislu{uvawe na telefonski razgovori; Grcija gi izmeni zakonite za pritvorawe na licata vo o~ekuvawe na sudewe; Italija usvoi pravila so koi advokatite na odbranata gi obvrzuva da se pojavat pred Kasacioniot sud; Holandija go izmeni zakonot za pritvorawe na pacienti so mentalni bolesti; Portugalija go reformira{e sistemot na administrativni sudovi i go zgolemi brojot na sudiite; Romanija go pro{iri pravoto na `alba protiv odlukite na obvinitelot vo odnos na imotnite prava; [vedska go izmeni zakonot za obvrzna religiozna nastava; [vajcarija go revidira{e sistemot na krivi~ni sudovi i krivi~na postapka; Turcija go namali maksimalnoto traewe na policiski pritvor; i Obedinetoto Kralstvo ja zabrani telesnata kazna vo u~ili{tata.

137

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

poka`a dovolno silen i motiviran da donese odluki63 protiv Visokite strani-dogovorni~ki. Tokmu toj sistem koj e barem delumno gospodar na svojata sudbina }e igra svoja uloga vo prestojnata storija za Evropskata integracija.

Na primer, vo 1961 godina, vo svojata prva su{tinska odluka vo slu~ajot Loles, Sudot oceni deka Irska inaku bi trebalo da se smeta deka gi prekr{ila ~lenovite 5 i 6 od Konvencijata, poradi toa {to dr`ela vo zatvor edno osomni~eno lice od IRA pet meseci bez da bide izvedeno pred sud, na taa dr`ava í be{e dozvoleno da otstapi od strogite pravila na konvencijata, bidej}i spored ~len 15 od konvencijata be{e opravdano da se objavi postoewe na "javna opasnost koja go zagrozuva `ivotot na nacijata" i da se prezemat vonredni merki. 63 Vo slu~ajot Nojmaster vo 1968 godina, Sudot za prvpat donese odluka protiv zemja-~lenka, odnosno protiv Avstrija. Pritoa, Sudot zazema stav deka Avstrija, so toa {to 26 meseci dr`ela vo zatvor bez sudewe eden stopanstvenik obvinet za dano~no zatajuvawe, gi prekr{ila granicite od ~len 5 za sproveduvawe sudewe vo razumen rok ili za pu{tawe na sloboda dodeka trae sudskiot proces.

62

138

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Zhaneta Stojkova Juriste e diplomuar Viti i dytë në Studimet posdiplomike ( e drejta ndërkombëtare) Fakulteti juridik "Univerziteti Kirili dhe Metodi"- Shkup SISTEMI JURIDIK I STRAZBURIT "Kur do të shkoj në ndonjë vend, unë nuk pyes se a ka atje ligje të mira, por a zbatohen ato ligje në atë vend me forcë, sepse ligje të mira ka çdokund>" (Monteskie) Duke ndërmarrë iniciativën nga Deklarata Univerzale, Këshilli i Evropës e krijoi Konventën evropjane për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe lirive themelore (KEMDLNJ).64 Ajo ishte e hapur për nënshkrim nga ana e 15 anëtarëve të atëhershëm në vitin 1950. Konventa ishte e rëndësishme për tri shkaqe kryesore: -Të drejtat dhe liritë e çdo individi garantohen nga ana e vendeve të përfshira në të "Shtetet nënshkruese të saj" sipas dispozitave të së dretjës ndërkombëtare; -për herë të parë u soll mërrëveshje ndërkombëtare për të drejtat e njeriut me mekanizëm konkret për mbrojtje të tyre; -parlamentet dhe trupat gjykuese kanë pikë referente solide për të drejtat e njeriut që u ndihmojnë gjate sjelljes dhe trajtimit të ligjeve. Kjo e fundit u bë shumë e rëndësihme gjatë disa viteve të kaluara prejse Këshillit të Evropës iu bashkuan demokracitë e reja të Evropës Qendrore dhe Jugore; Sistemi juridik ndërkombëtar i vendosur me Konventën evropjane për të drejtat e njeriut në të cilin strukturat formale juridike, siç janë Gjyqi evropjan për të drejtat e njeriut dhe deri me bashkimin e tij me Gjyqin në vitin 1999, Komisioni Evropjan për të drejtat e njeiut në Strazbur, ushtron pushtet të vërtet gjyqësor. Efikasiteti i tyre i treguar është i krahasueshëm në planin ndërkombëtar, përveç ndoshta me institucionet e tjera juridike evropjane, siç janë Gjuqi i drejtësisë së Bashkimit Evropjan dhe Gjyqi i shkallës së parë në Luksemburg.

64 Konventa u nënshkrua më 4 nëntor të vitit 1950, ndërsa huri në fuqi më 3 shtator të vitit 1953, pasi u ratifikua nga ana e tetë shteteve: Danimarka, Republika Federale e Gjermanisë, Islanda, Irlanda, Luksemburgu, Norvegjia, Suedia dhe Britania e Madhe. Numri i anëtareve të Konventës në janër të vitit 2000 arriti në 41.

139

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Por, pse është kjo kështu? Ndoshta pasi rroli i gjyqit është "t’i zhvillojë rregullat të vëna me Konventë" të cilën duhet t`a shohim si instrument të gjallë nga njëra anë dhe ndoshta, prandaj gadi 50 vjet esenca e sistemit për të zbatuar në jetë kane qënë dy kauzula shumë të rëndësishme, në anën tjetër. Këto dy klauzula të cilat deri në Nëntor të vitit 1998 nuk kanë qënë të obligueshme janë: -neni i vjetër 25 ( i cili tani është i obligueshëm me nenin 34), me të cilin individit 65, si dhe shteteve, u jepet e drejta të drejtohen me lutje te Komisioni evropjan për të drejtat e njeriut, dhe -neni i vjetër 46 ( i cili është obliguar me nenin e ri 32), me të cilin Gjyqit evropjan për të drejtat e njeriut i jepej kompetencë gjyqësore të diskutojë dhe të gjykojë për rastet për të cilat Komisioni kishte dhënë raport. Gjyqi evropan për të drejtat e njeriut 66 është themeluar dhe përkufizuar me marrëveshje ndërkombëtare (Konventa evropjane për të drejtat e njeriut). Deri në vitin 1999 Gjyqi ekzistonte paralelisht me Komisionin evropjan për të drejtat e njeriut, me çrast të dy institucionet ishin themeluar me nenin 19 nga ana e Konventës me qëllim "të sigurohet plotësimi i obligimeve të ndërmarra nga ana e palëve të larta të nënshkruara në Konventën aktuale". Për t’u themeluar Gjyqi, ka qënë i nevojshëm ratifikimi nga ana e tetë shteteve dhe në vitin 1950 "ekzistonte dyshim i përgjithshëm se një gjë e tillë nuk mund të ndodhte". Por deri në vitin 1958 tetë shtete e pranuan kompetencën e Gjyqit i cili më 3 shtator të të njëjtit vit, u bë zyrtarisht kompetent për të diskutuar për konteste. Nga nëntori i vitit 1998, Gjyqi është riorganizuar në mënurë të konsiderueshme sipas kushteve të Protokolit nr. 11, me të cilin Komisioni evropjan i të drejtave të njeriut u bashkua me Gjyqin, ndërsa mekanizmat e konventës për zbatimin në jetë u transformuan. Me nenin e ri 19 u konstitua Gjyqi: "me qëllim që të sigurohet respektimi i obligimeve që për palët e Larta konraktuese dalin nga kjo Konventë dhe nga aneks- Protokolet, janë bazë për Gjyqin evropjan që të funkcionojë perherë". Funkcionet e sistemit juridik të Strazburit Sistemi juridik i Strazburit ka katër funkcione të rëndësishme të ndara dhe ato janë: -Së pari, ai i vlerëson dhe bënë zgjedhjen e ankesave; shumica e ankesave vlerësohen si të parparanueshme. -Së dyti, ndërmjetëson në konteste, duke u perpjekur që të arrihen zgjidhje miqësore ndërmjet parashtruesve të ankesave dhe shteteve; -Së treti, zbaton grumbullimin e dëshmive;
65

Ne individit duhet t’i japim mundësi personale të forcojë dinjitetin e shpirtit njerzor, individual dhe të pengojë padrejtësitë” ka deklaruar Ser Dejvid Maksvel-Fajfi. 66 Gjyqi u themelua në vitin 1958 dhe vetëm një ankesë u pranua si e drejtë nga ana e Komisionit më 2 qershor të vitit 19656 (e bëra nga ana e Greqisë kundër Britanisë së Madhe në lidhje me Qipron). Në vitet 50 pesë ankesa u vlerësuan si të pranueshme.

140

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

-Së katërti, nëse ankesa është pranuar dhe nëse në kontest nuk mund të arrihet kompromis, posa të grumbullohen dëshmitë e nevojshme, Gjyqi evropjan për të drejtat e njeriut merrë vendim për rastin i cili mund të jetë obligues ligjërisht. Funkcioni 1- Strazburi si filtër Zgjedhja e ankesës bëhet sipas kritereve për vlerësim të pranueshmërisë së saj (neni 35 i KEDNJ),. Kriteri i parë për vlerësimin a do të pranohet vlenë si për kontestet ndërshteterore ashtu edhe për ankesat individuale. "Gjyqi mund të diskutojë rreth lëndës vetëm atëherë kur do të shfrytëzohen të gjitha mjetet juridike të vendit, sipas parimeve pergjithësisht të pranuara të së drejtës ndërkombëtare dhe në afat prej gjashtë muajsh prej ditës kur është sjellë vendimi perfudimtar". Mosshfrytëzimi i tërësishëm i mjeteve juridike të vendit është rasti Spenser kundër Britanisë së Madhe. Disa kritere të tjera varen vetëm për ankesat individuale: ankesa nuk duhet të jetë anonime, dhe as të jetë në esencë e njëjtë me ankesën që Gjyqi e ka shqyrtuar më parë ose e ka dërguar në instancë tjetër ndërkombëtare gjyqësore ose hetuese dhe nëse përmbanë informata të reja të rëndësishme. Përveç kësaj Gjyqi ka të drejtë të shpallë si të papranueshme çdo ankesë individuale të bërë në bazë të nenit 34 , nëse vlerëson se ankesa nuk përputhet me dispozitat e Konventës ose me Protokolet e saj, nëse dukshëm është e pabazë ose nëse me të keqpërdoret e drejta e parashtresës së ankesës. Rasti X kundër Islandës paraqet shembullin për vendimin e papranueshmërisë i mbështetur në faktet se ankesa "dukshëm nuk është mbështetur në fakte reale". Në raport me ankesat individuale, neni 28 i Konventës së re parasheh që Komiteti prej tre anëtarësh të Gjyqit të mund me vendim të njëzëshëm të vlerësojë se ndonjë kërkesë është e papranueshme, ose t`a nxjerrë nga lista e lëndëve të tyre ndonjë ankesë e cila është bërë sipas nenit 34, me çrast vendimi i tillë mund të merret pa shqyrtim të mëtejshëm. Atehere, vendimi do të konsiderohet si perfundimtar. Nëse nuk merret kurrëfarë vendimi nga ana e Komitetit se ndonjë ankesë individuale është e papranueshme, për shembull nëse Komiteti i perbërë nga tre gjyqtarë ka preferuar të pranohet ankesa individuale ose nuk mund të arrijë pajtim të plotë për papranueshmërinë, atëherë vendimin për pranueshmëri e merrë Këshilli gjyqësor i perbërë nga shtatë gjyqëtar. Ky këshill mundet gjithashtu të vendosë për arsyeshmërinë e ankesës individuale, që zakonishte bëhet me një vendim kompromis. Për pranueshmërinë e rasteve të kontesteve ndërmet shteteve, atëherë vendos Këshilli gjyqësor nga shtatë gjyqëtar, dhe jo komiteti prej tre gjyqëtarësh.

141

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Funkcioni 2-Strazburi si ndërmjetësues Neni 38 gjithashtu e obligon Gjyqin "të vehet në disponim të palëve të interesuara, me qëllim që të arrihet zgjidhje miqësore në kontestën në bazë të respektimit të të drejtave të njeriut, siç është konfirmuar me Konventën dhe Protokolet e saj". Procedura për zgjidhje miqësore është e fshehtë. Edhepse me arritjen e zgjidhjes miqësore sipas ligjit dhe në esencë ndërpritet procedura gjyqësore në Strazbur, zgjidhja miqësore nuk është e njëjtë ashtu si edhe akti gjyqësor. Së pari, në zgjidhjen miqësore "nuk ka as fitues as humbës". Zgjidhja miqësore në fakt paraqet kompromisin, dhe jo marrjen e ndonjë qëndrimi gjyqësor, dhe si e tillë në shumë rrethana mund të jetë "perfundim më i volitshëm i kontestit gjyqësor". Zgjidhja miqësore mund të jetë rezultat i bisedimeve bilaterale ndërmjet palëve në kontest, por shpesh herë zgjidhja miqësore arrihet pas një ndërmjetësimi të konsiderueshëm nga ana e sistemit të Strazburit, rëndom nga ana e Komisionit, ndërsa sot nga Gjyqi. Rast që mund të shërbej si ilustrim i zgjidhjes miqësore në Strazbur, duke treguar jo vetëm kompromisin të arritur ndërmjet palëve në kontest, por edhe rroli aktiv që ka sistemi juridik i Strazburit, është a i Guajanës kundër Belgjikës. Funkcioni 3- Grumbullimi i fakteve Gjatë gjysëm shekulli, rasti grek është shembull i vetëm që një shtet, nëpërmjet grumbullimit të fakteve nga ana e Sistemit juridik të Strazburit, u turpërua deri në atë masë që ajo vendosi të braktisë Këshillin e Evropës, edhepse këtë e bëri para se të perjashtohet nga ana e anëtarëve të tjerë të institucionit. Përjashtimi është thjeshtë sankcion i vetëm detyrues që e ka në disponim Këshilli i Evropës në rastet kur një shtet u shmanget urdhërave për shkelje të të drejtave të njeriut. Funkcioni 4- Gjyqi evropjan për të drejtat e njeriut shpreh aktvendim Gjyqi si tërësi është quajtur "Gjyq plenar", i cili zgjedh kryetarin e tij, dy nënkryetarë, sekretarin dhe një ose më shumë ndihmës të tyre. Numri i gjyqetarëve caktohet sipas numrit të Palëve të larta-kontraktuese, që tani është 41. Gjykatësit mbajnë mbledhje në Gjyq në "prani personale" domethënë jo si përfaqësues të shteteve. Gjyqi mbanë mbledhje në këshilla me nga tre gjykatës, me detyrë që të përcaktojnë pranueshmërinë e ankesës, të bëra nga ana e individëve. Gjyqi, gjithaashtu mbanë mbledhje edhe në Këshillat gjyqësore me nga shtatë gjykatës, porota e zakonshme gjyqësore, si dhe në këshilla të mëdha gjyqësor me nga 17 gjykatës, porota gjyqësore të posaçme për raste të veçantë. Në nenin 30 është paraqitur se këshilli gjyqësor duhet t’ia lë kompetencën Këshilit të madh gjyqësor, nëse rasti që është në shqyrtim "shkakton çështje serioze në lidhje me komentimin e Konventës ose të Protokoleve të saj, ose nëse vendimi për ndonjë çështje para

142

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

këshillit gjyqësor mund të çojë në kontraditë me vendimin që Gjyqi ka marrë më parë". Gjyqi pas grumbullimit të fakteve i qaset diskutimit publik, i cili rregullisht është i hapur për opinion. Nëse Gjyqi konstaton se ekziston shkelje e Konventës ose të protokoleve të saj, edhepse drejtësia e brendshme e palës së lartë perkatëse kontraktuese lejon të sigurohen vetëm dëmshperblim të pjeseshëm, Gjyqi nëse është e domosdoshme, do të lejojë satisfakcion të drejtë për palën e dëmtuar. Aktvendimet e këshillave gjyqësore janë përfundimtare, përveç kur ankesa i është drejtuar dhe është pranaur nga Këshilli i madh gjyqësor, për çka vendim duhet të marrë trupi prej pesë gjykatësish pranë Këshillit të madh gjyqësor. Aktvendimet e marra nga Këshilli i madh gjyqësor janë përfundimtare. Aktvendimet përfundimtare të Gjyqit janë obligative për shtetet që janë palë në konflikt. Aktvendimet përfundimtare të Gjyqit i drejtohen Komitetit të ministrave, i cili do të ndjekë eksekutimin e tij. Pas marrjes së aktvendimit të tij për arsyeshmërinë e kërkesës, Gjyqi, ndonjëherë e prolongon marrjen e vendimit për çështje të satisfakcionit, duke i mundësuar shtetit perkatës të zgjidh kompenzimin ose lloj tjetër të dëmshpërblimit në marrëveshje me kërkesën e individit. Shikuar në përgjithësi, shtetet vullnetarisht i respektojnë aktvendimet e Gjyqit. Një respekt i këtillë mund të përfshijë edhe çështje të kompenzimit të palës së dëmtuar67, si dhe ndryshimin e së drejtës nacionale.68 Sistemi juridik i Strazburit mund të përshkruhet në këtë mënyrë: ekzistojnë rregula të shkallës së parë, posaçërisht normat themelore të të drejtave të njeriut në Konventën Evropjane dhe rregulla të shkallës së dytë, duke përfshirë këtu edhe rregullat e Konventës me të cilat instalohet sistemi ndërkombëtar në Gjyqin e Strazburit dhe në Komisionin për zbatimin në jetë, detyra e të cilit është të zbatuarit, komentuarit dhe marrjes së vendimeve gjyqësore sipas rregullave të shkallës së par në raport me shtetet anëtare. Ajo që e bënë sistemin juridik të Strazburit si sistem më më themel juridik ndërkombëtar, nga, të themi, Karta për të drejtat e njeriut e OKB, është ajo se Strazburi tregon sistemin më stabil dhe më të pranueshëm të rregullave të shkallës së dytë dhe institucionet. Përveç kësaj, pjesëmarrësit në sistem, dhe qeveritë dhe personat individual- palë në kontest, i pranojnë rregullat e Strazburit dhe institucionet e Strazburit si legjitime.

67 Përshembull, ndërmejt viteve 1959 dhe 1989, Gjyqi ka gjykuar me “satisfakcion juridik” në 85 raste. Shumat e kompenzimeve në të holla silleshin prej 100 guldena të Holandës në rastin Engel (rreth 40 dollarë) deri në 1.150.000 kruna suedeze (rreth 160 mijë dollarë) në rastin Sperong dhe Lonurot kundër Suedisë. 68 Shembuj që kanë marrë veprime pas aktvendimeve të Gjyqit si: Austria e ndryshoi ligjin për sjellje ndaj të burgosurve në spitalet psikiatrike dhe siguroi mjete urgjente për mbrojtje sociale për banorët e huaj. etj.

143

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Përfundimi Konventa evropjane për të drejtat e njeriut, ose sipas fjalëve të Johen Frovjan "bukuroshja e përgjumur" e konstituoi sistemin juridik të Strazburit, i cili edhepse me vendimet e tij fillestare dukej se Gjyqi përpiqej t’i bindë vendet e tij anëtare, se do të jetë i ndjeshëm ndaj punëve dhe traditave të tyre69, megjithatë u tregua mjaftë i fortë dhe i motivuar të sjellë vendime70 kundër Palëve të larta kontraktuese. Pikërisht ky sistem, i cili të paktën është sundues i fatit të tij do të luaj rolin e vet në historinë e ardhme të integrimit evropjan.

Përshembull, në vitin 1961, në vendimin e tij të parë qenësor në rastin Loles, Gjyqi vlerësoi se Irlanda megjithatë ka shkelur nenet 5 dhe 6 të Konventës, sepse ajo ka mbajtur në burg një person të dyshimtë të IRA-s pesë muaj pa e nxjerrë në gjyq. 70 Në rastin Nojmaster në vitin 1968, Gjyqi per herë të parë mori vendim kundër një vendi anëtar, përkatësisht kundër Austrisë. Me këtë rast Gjyqi mbajti qëndrimin se Austria me atë që 26 muaj ka mbajtur në burg pa i shqiptuar dënim një udhëheqsi të firmës i akuzuar për fshehje të tatimeve, i tejkaloi kufijtë e nenit 5 për zhvillimin e qjykimit në afat të arsyeshëm ose për respektimin e të drejtës derisa zgjat procesi gjyqësor.

69

144

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

2.4 Fatmir Musa Diplomiran pravnik OD KONCEPT DO KONVENCIJA Poimot ~ovekovi prava vo sovremeniot svet re~isi vo sekoja sredina se potencira pri koja bilo situacija vo koja se pojavuvaat razli~ni pogledi. Imaj}i go predvid toa, poimot ~ovekovi prava razli~no se sfa}a zavisno od toa na koja strana í pripa|ame, nekoi mislat deka e pretesno tolkuvano, a za nekoi drugi, pak, pre{iroko. No, za da ne se slu~i toa, sepak postojat me|unarodno priznaeni i prifateni standardi koi se odnesuvaat i go definiraat terminot ~ovekovi prava. 1. Kratka istorija za ~ovekovite prava Veruvaweto deka sekoj po zasluga na negovata humanost e nositel na nekoi prava e nova doktrina koja posebno se razvila vo demokratskite dr`avi. Negovite koreni, me|utoa, le`at t.e. datiraat vo porane{nata tradicija i vo dokumentite na mnogu kulturi, za po kataklizmata vo Vtorata svetska vojna tie da se razvivaat taka {to ~ovekovite prava se postavuvaat kako standardi na globalno svetsko nivo, kako i vo globalnata svetska sovest. Niz istorijata lu|eto gi steknuvale pravata i odgovornostite preku nivnoto ~lenuvawe vo grupa, semejstvo, nacija, religija, klasa, zaednica ili dr`ava. Pove}eto od op{testvata imale obi~ai sli~ni na <zlatnoto pravilo> :"pravite im na drugite onaka kako {to vie bi sakale tie vam da vi pravat" . Indiskiot pravilnik, Vavilonskiot zakonik, Biblijata, Koranot i Adiktite na Konfu~ie se pette najstari pi{ani izvori koi se odnesuvaat na lu|eto po pra{awata za nivnite prava i odgovornosti. Sli~ni vakvi dokumenti imale i Inkite, Actekite itn. Izvori koi egzistirale (postoele) pred 18 vek. Vsu{nost, site op{testva, bilo vo usna ili pismena tradicija, poseduvale sistem na sopstvenost i pravednost kako na~ini na gri`a za zdravjeto i blagosostojbata na nivnite ~lenovi. Dokumenti na koi glavna preokupacija im bile individualnite prava, kako Magna carta libertatum (1215), angliskiot Bil na pravata (1689), Francuskata deklaracija za pravata na ~ovekot i gra|aninot

145

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

(1789), Ustavot na SAD i Bil-ot na pravata od (1791), se prethodnici na mnogu dene{ni dokumenti koi se odnesuvaat na ~ovekovite prava. Sî u{te pove}eto od ovie dokumenti, koga }e se preto~at vo politikata, mnogu ~esto gi isklu~uvaat `enite, lu|eto so razli~na boja na ko`ata i ~lenovite na nekoi socijalni, religiozni, ekonomski ili politi~ki grupi. Sovremenoto me|unarodno pravo za pravata na ~ovekot i institucijata Obedinetite nacii (ON), imaat golemo istorisko zna~ewe. Naporite vo 19 vek da se zabrani trgovijata so robovi i da se limitira (ograni~i) hororot na vojnite se prvi~ni primeri. Vo 1919 godina dr`avite ja sozdadoa ustanovata Me|unarodna rabotna organizacija (MRO) koja treba{e da gi za{titi rabotnicite pri potpi{uvaweto na dogovor za zasnovawe na raboten odnos, posebno po~ituvaj}i gi pravata na rabotnicite, vklu~uvaj}i go i nivnoto zdravje i sigurnost. Gri`ata za za{tita na pravata na malcinskite grupi donese do sozdavawe na Ligata na narodite (LN) na krajot na Prvata svetska vojna. Kako i da e, ovaa organizacija koja treba{e da se gri`i za svetskiot mir i sorabotka, sozdadena od dr`avite pobedni~ki vo Prvata svetska vojna, nikoga{ ne uspeela da gi postigne zacrtanite celi. Ligata propadna bidej}i Soedinetite Amerikanski Dr`avi odlu~ija da ne se priklu~at kon istata, a, isto taka, i poradi nemo`nosta preventivno da se reagira na invazijata na Japonija vrz Kina i Manxurija (1931), napadot na Italija vrz Etiopija (1935), za kone~no da zamre vo 1939 pri po~etokot na Vtorata svetska vojna. Idejata za ~ovekovi prava stana edna od najva`nite poenti po Vtorata svetska vojna. Golemite zlostorstva vo tekot na taa vojna, golemiot broj ubieni Evrei, Romi, homoseksualci i golemiot broj na lu|e koi ostanaa osakateni, go prestra{ija svetot. Sudewa po Vtorata svetska vojna se odr`aa vo Nirnberg i Tokio, i oficijalnite lica od osudenite dr`avi bea kazneti za napraveni voeni zlostorstva, "krivi~ni dela protiv mirot i krivi~ni dela protiv ~ove{tvoto". Vo takvi uslovi, vladite na pove}eto od dr`avite re{ija da sozdadat istitucija t.n. Organizacija na Obedinetite nacii (OON), so primarna cel odr`uvawe na me|unarodniot mir i preventivno reagirawe po eventualni konflikti. Lu|eto sakaa da se osiguraat deka nikoga{ pove}e nema da se slu~i nepravedno kaznuvawe vo odnos na `ivotot, slobodata ili nacionalnosta. Ovie principi, koi podocna }e se postavat kako standardi za ~ovekovite prava, bea potencirani vo govorot na Franklin Ruzvelt vo 1941 godina, koga toj zboruva{e za toa deka svetot mora da se potpre vrz 4 osnovni slobodi: sloboda na govor i religija i sloboda od nu`da i strav. Ovie glasovi se pro{iruvaa niz celiot svet so cel da se sozdadat standardi za ~ovekovite prava so koi bi mo`elo da se spre~i zloupotrebata na tie prava od strana na vlasta, standardi za koi naciite moraa da se gri`at i da gi po~ituvaat

146

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

podednakvo za site koi `iveat vo nivnite granici. Ovie glasovi odigraa zna~ajna i kriti~ka uloga vo San Francisko na sostanokot kade be{e draftuvana Povelbata na Obedinetite nacii vo 1945 godina. 2.[to se ~ovekovite prava? ^ovekovite prava se prava {to individuata gi poseduva samo poradi toa {to toj/taa e ~ove~ko su{testvo. - ^ovekovite prava se prava koi gi poseduvaat site lica ednakvo, univerzalno i zasekoga{. - ^ovekovite prava se neotu|ivi: ne mo`ete da gi izgubite sî dodeka ne prestanete da bidete ~ove~ko su{testvo. - ^ovekovite prava se nedelivi: ne mo`ete da negirate pravo poradi toa {to e "pomalku zna~ajno" ili "ne e su{tinsko". ^ovekovite prava se vnatrezavisni: site ~ovekovi prava se del od kompleten ramkoven dogovor. Na primer: Va{ata mo`nost da participirate vo vlasta direktno deluva vrz Va{eto pravo da mo`ete da se izrazite, da dobiete obrazovanie, pa duri i da gi dobiete nu`nostite na `ivotot. Druga definicija za ~ovekovite prava e taa koja{to gi opfa}a bazi~nite standardi bez koi lu|eto ne mo`at da `iveat so dignitet. Za da se povredat pravata na nekoe lice treba istiot da se tretira kako toj/taa da ne se ~ove~ki su{testva. Za da se za{titat ~ove~kite prava, treba da se bara ~ove~kiot dignitet na site lu|e da se po~ituva. Potenciraj}i gi ovie prava, isto taka, se prifa}a odgovornosta da ne se prekr{uvaat pravata na drugiot i da se poddr`uvaat tie prava koi ne se zloupotrebeni ili negirani. ^ovekovite prava se i inspirativni i prakti~ni. Principite na ~ovekovite prava sodr`at vizija za sloboda, pravda i miren svet i postavuvaat minimum standardi za toa kako site individui i institucii treba da gi tretiraat nasekade. Lu|eto i den-denes ne gi u`ivaat osnovnite ~ovekovi prava na ednakov na~in. Prekr{uvaweto na istite sekoj den se pojavuva i vo slu~aite koga roditel/ite gi zloupotrebuvaat decata, koga u~ili{teto predviduva neadekvatno {koluvawe, koga `enite se pomalku plateni od ma`ite ili koga eden ~ovek krade od drug. 3. Najva`ni dokumenti za ~ovekovite prava Univerzalnata deklaracija za ~ovekovite prava (UD^P) dr`avite-~lenki na ON se obvrzuvaat deka }e promoviraat po~ituvawe na ~ovekovite prava na site gra|ani. Za unapreduvaweto na ovie celi, ON sozdadoa Komisija za ~ovekovi prava so zada~a sozdavawe na

147

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

dokument vo koj }e bidat sodr`ani fundamentalnite prava i slobodi na ~ovekot, proklamirani vo Povelba. Na 10 dekemvri 1948 godina UD^P be{e prifatena od strana na 56 dr`avi-~lenki na ON. Ovaa Deklaracija se pretstavuva kako Magna Carta t.e. eden vid revolucija na me|unarodnoto pravo. Vlijanieto na UD^P ima{e ogromno (supstincijalno) dejstvo: negovite principi bea inkorporirani vo ustavite na pove}e od 185 dr`avi koi{to se sega ~lenki na ON. Iako Deklaracijata nema obvrzuva~ko dejstvo, taa uspea da se nametne kako obi~ajno me|unarodno pravo, bidej}i lu|eto gledaat na nea kako na zaedni~ki standardi na dostignuvawa za site lu|e i site nacii. So cel da se sozdade mehanizam za pogolema poddr{ka na UD^P, Komisijata za ~ovekovi prava pri ON draftuva{e dva me|unarodni dogovora: Konvencija za gra|anski i politi~ki prava (KGPP) zaedno so negoviot protokol i Konvencija za ekonomski, socijalni i kulturni prava (KESKP). Ovie dve konvencii i UD^P se referiraat kako eden vid Me|unaroden zakon (Bil) za ~ovekovite prava. Do 1977 godina pove}e od 130 dr`avi gi ratifikuvaa ovie konvencii. Kako dodatok na me|unarodniot Bil za pravata na ~ovekot, ON adaptiraa pove}e od 20 osnovni dogovori za ponatamo{na za{tita na ~ovekovite prava. Tuka sekako deka se opfateni konvenciite koi promoviraat prevencija i zabrana na specifi~ni zloupotrebi, kako {to se na primer: tortura i genocid i specijalna za{tita na zagrozenata populacija kako {to se azilantite. Pravata za site ~lenovi na ~ovekovata familija bea prvpat artikulirani vo 1948 godina vo UD^P pri ON. Imaj}i gi predvid stra{nite iskustva od holokaustot i Vtorata svetska vojna, i zgolemuvaweto na siroma{tijata na pogolemiot del od svetskata populacija, mnogu lu|e se zalagaa da se sozdade eden dokument koj }e opfati nade`i, aspiracii i za{tita na sekoj ~ovek vo svetot, so {to }e bide obezbedena idninata na ~ove~kiot rod. 30 ~lenovi na Deklaracijata zaedno sozdavaat sestrana izjava koja gi pokriva ekonomskite, socijalnite, kulturnite, politi~kite i gra|anskite prava. Dokumentot e univerzalen (va`i za site lu|e bez razlika kade i da se nao|aat) i nedeliv (site prava se so ednakvo zna~ewe za celosno realizirawe). Deklaracijata sekako ne e dogovor i nedostasuvaat kakvi bilo prinudni principi. Poprecizno, toa e izjava so namera deka spored ovoj "nikulec" od principi dr`avite-~lenki na ON se obvrzuvaat deka }e vlo`at napori so cel site lu|e da `iveat so ~ove~ki dignitet. Vo poslednite 50 godini Deklaracijata se zdobi so statusot obi~ajno me|unarodno pravo, bidej}i pove}eto od dr`avite ja tretiraat kako da e zakon. Kako i da e, vladite ne go upotrebuvale ova

148

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

obi~ajno pravo podednakvo. Socijalisti~kite i komunisti~kite dr`avi vo Isto~na Evropa, Latinska Amerika i Azija go naglasuvaat pravoto na blagosostojba t.e. socijalnite prava, kako {to se: {koluvawe, rabota, zdravstvena za{tita, no mnogu ~esto gi ograni~uvale politi~kite prava na svoite gra|ani. SAD se fokusiraa na politi~kite i na gra|anskite prava i silno se borea protiv re`imi koi vr{ele tortura, ja zabranuvale religioznata sloboda ili gi progonuvale malcinstvata. Od druga strana, Vladata na SAD retko ja prifa}a{e zdravstvenata za{tita, zagaduvaweto na sredinata i drugi socijalni i ekonomski gri`i kako pra{awa od oblasta na ~ovekovite prava, osobeno vo vnatre{nosta na granicite. Pravoto na hrana e, isto taka, fundamentalno kako i pravoto da ne se podlo`i na tortura ili priveduvawe bez obvinenie. Konvencijata za gra|anski i politi~ki prava (KGPP) - se fokusira na pra{awa kako {to se: pravoto na `ivot, slobodata na govor, religijata i glasaweto. Konvencijata za ekonomsko-socijalni i kulturni prava (KESKP) se fokusira na pra{awa kako {to se: {koluvawe, zdravje, hrana i sli~no. Dvete konvencii promoviraat pro{iruvawe na pravata na sekoj ~ovek i zabranuvaat sekakva diskriminacija. ]e spomnam samo nekolku konvencii koi se mnogu bitni za ~ovekovite prava: 1. Konvencija za eliminacija na site formi na rasna diskriminacija; 2. Konvencija za prevencija i kaznuvawe na genocid; 3. Konvencija za pravata na decata; 4. Konvencija za eliminirawe na site formi na diskriminacija protiv `enite; 5. Konvencija za politi~ki prava na `enite, itn. Vo Evropa, Amerika i Afrika se sozdadeni regionalni dokumenti za za{tita i promocija na ~ovekovite prava kako po{irok opseg vo odnos na Me|unarodniot bil za ~ovekovi prava. Na primer, afrikanskite dr`avi imaat sozdadeno nivna posebna Povelba za ~ovekovi prava; muslimanskite dr`avi ja imaat Deklaracijata za ~ovekovi prava vo islamot poznata kako Kairska deklaracija itn. 4. Me|unarodniot bil za pravata na ~ovekot Me|unarodniot bil za pravata na ~ovekot se sostoi od UD^P, KGPP i negoviot protokol i KESKP. Prva na scena se pojavuva UD^P vo 1948 godina, koja slu`i za definirawe na osnovnite (bazi~ni) ~ovekovi prava i slobodi koi se nameneti za site individui. Sekako, Deklaracijata ne e pravno

149

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

obvrzuva~ki dokument. Pravata koi se definirani vo Deklaracijata za da dobijat polna pravna sila mora da bidat opfateni vo dokumentite koi se narekuvaat Konvencii (dogovori), koi gi postavuvaat me|unarodnite normi i standardi. Koga UD^P be{e draftuvana i prifatena od Generalnoto sobranie na ON, se zapo~na so rabota za izvr{uvawe na kodifikacija na pravata koi bea sodr`ani vo dokumentot. Od politi~ki i proceduralni pri~ini ovie prava bea podeleni vo dve posebni konvencii, sekoja adresirana vrz razli~ni kategorii na prava. KGPP artikulira specifi~ni slobodno-orientirani prava, koi dr`avata ne mo`e da gi odzeme od nejziniot gra|anin, kako {to se slobodata na izrazuvaweto i slobodata na dvi`ewe. KESKP se adresira na ~lenovite od UD^P koi gi definiraat individualnite prava koi se od osnovna nu`nost, kako {to se: hranata, zdravstvenata za{tita, obrazovanieto, domot i sli~no, koi dr`avata treba da gi obezbedi za svoite gra|ani vo zavisnost od mo`nostite. I dvete konvencii bea prifateni od OON vo 1966 godina. 5. Razvivawe na konceptot za ~ovekovi prava Vo 1945 godina vo San Francisko-Soedineti Amerikanski Dr`avi, 50 nacii ja prifatija Povelbata na Obedinetite nacii, dokument koj gi sodr`e{e celite, funkciite i odgovornosta na Svetskata organizacija. Vo ~lenot 1 od Povelbata se propagira deka edna od celite na Organizacijata na Obedinetite nacii e da postigne me|unarodna sorabotka vo "promoviraweto i ohrabruvaweto za po~ituvawe na osnovnite ~ovekovi prava i slobodi za site, bez nikakva diskriminacija vo odnos na rasata, polot, jazikot ili religijata". Ovie celi vo ~lenot 1 od Povelbata se od generalna priroda. Za da mo`at ovie celi da se realiziraat, specifi~nite "~ovekovi prava i slobodi" moraa prvo da se definiraat. Toga{ pravoto (zakonite) i procedurata treba{e da se postavat kako eden vid garant koi }e gi promoviraat, razvivaat i za{tituvaat pravata i slobodite. Za ovie celi Komisijata za ~ovekovi prava pri Obedinetite nacii se zdobi so zada~a da sozdade Me|unaroden bil za pravata na ~ovekot. 6. ^ekori za prifa}awe na Konvencijata Pred da stane kodificirano kako pravo, konceptot za ~ovekovi prava mora{e da pomine niz trnliv proces koj{to vklu~uva gradewe na konsenzus i prakti~na politika na me|unarodno i nacinalno nivo. - Draftuvawe so rabotni grupi. Komisii na Generalnoto sobranie pri Obedinetite nacii vo koi ~lenuvaat pretstavnici na dr`avite-~lenki na ON, kako i pretstavnici na vnatre{ni organizacii i NVO.

150

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

- Adoptirawe (prifa}awe) so glasawe vo Generalnoto sobranie na ON. - Potpi{uvawe od dr`avite ~lenki. Koga dr`avata ~lenka potpi{uva konvencija taa najavuva deka zapo~nala so procesot za ratifikacija koj go bara nivnata vlada. Pri potpi{uvaweto dr`avite, isto taka, se soglasuvaat deka }e gi otfrlat aktite koi se vo sprotivnost so celite na Konvencijata. - Ratifikacija od strana na dr`avite ~lenki. Koga dr`ava ~lenka ratifikuva konvencija, najavuva deka }e se odnesuva spored specifi~nite zada~i i odgovornosti na dokumentot. Prezema obvrska deka }e se pogri`i doma{noto pravo da bide vo soglasnost so konvencijata. Isto taka, postoi i procedura niz koja dr`avata ja ratifikuva konvencijata i ne mo`e da izrazi rezerviranost okolu nekoi ~lenovi na dokumentot. - Stapuvawe na sila. Konvencijata predizvikuva efekt koga odreden broj na dr`avi- ~lenki }e ja ratifikuvaat. 7. Izvestuvawe i monitoring Sekoja konvencija sodr`i ~lenovi vo koi e sodr`ana procedurata za nivno nabquduvawe i izvestuvawe. Koga dr`avata~lenka na ON }e ratifikuva konvencija, se soglasuva da gi po~ituva principite koi se sodr`ani vo konvencijata, dava soglasnost da bide nabquduvana, da go izmeni pravoto, t.e. zakonite koi }e bidat vo soglasnost so konvencijata i da izvestuva vo opredeleni vremenski intervali za postignatiot progres vo odnos na toj segment. Relevantni delovi od ovie izve{tai isto taka se prepratuvaat do specijalizirani vnatre-organizacioni organizacii pri ON, kako {to se Svetskata zdravstvena organizacija (SZO) i Me|unarodnata organizacija za trud (MOT) za nivna recenzija i eventualni preporaki. 8. Ulogata na NVO Gledano vo generalna smisla, pobednici, ako mo`e taka da se ka`e, mnogu ~esto se gra|anite, a ne oficijalnite pretstavnici t.e. javnite li~nosti. Vo celiot ovoj period zna~ajna uloga odigra NVO sektorot. Nivnata cel, me|unarodnata zaednica da se fokusira na pra{awata od oblasta na ~ovekovite prava, vo mnogu slu~ai uspeva. Na primer: za vreme na 4-ta Svetska konferencija na `enite, odr`ana od ON vo 1995 godina vo Kina, protestite na NVO donesoa neo~ekuvano golemo vnimanie na u~esnicite. Kako najva`ni NVO (Nevladini organizacii) koi se najglasni t.e. najugledni vo odnos na ~ovekovite prava se: Amnesty International, Human Rights Watch, Helsin{kiot komitet za

151

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

~ovekovi prava. Ovie i drugi NVO ~ija glavna preokupacija im se ~ovekovite prava, vr{at pritisok vrz niv da reagiraat vo odnos na principite na ~ovekovite prava. Mnogu istaknati oficijalni lica, pa i pretsedateli na dr`avi, silno zastanale na stranata na ~ovekovite prava i vo mnogu slu~ai pridonesuvale za golemi izmeni vo polza na ~ovekovite prava, kako {to se na primer: Abraham Linkoln, Franklin Ruzvelt, Nelson Mandela, Vaclav Havel itn. ^ovekovite prava se ideja ~ie vreme dojde vo novonastanatata situacija vo sega{niot moment. Univerzalnata Deklaracija povikuva na sloboda i pravednost na site lu|e od celiot svet. Sekoj den vladite ili vlastite koi gi prekr{uvaat ili povreduvaat ~ovekovite prava na svoite gra|ani, se predizvikani da odgovarat na nivnata zada~a. Sekoj den lu|eto niz celiot svet se mobiliziraat i konfrontiraat so nepravednosta i nehumanosta. Kako kapkite voda {to pa|aat vrz kamewata, tie ja akumuliraat silata na pritisok i go dvi`at svetot kon poblisko i pobrzo realizirawe na principite koi se izrazeni vo Univerzalanata deklaracija za ~ovekovi prava -UD^P.

9. Evolucija na pravoto za ~ovekovi prava Od 1948 godina pa sî do den-denes, UD^P slu`i kako osnova za pove}e od 20 glavni konvencii za ~ovekovi prava. Mnogu konvencii ~ija glavna namena se ~ovekovite prava ve}e stapija na sila, dodeka pak nekoi se sî u{te vo proces na ratifikacija. Drugi pak, kako Konvencijata za doma{nite individui i Konvencijata za `ivotnata sredina se ve}e prezentirani i draftuvani. Koga potrebite na nekoi grupi na lu|e se priznaeni i definirani, kako i me|unarodni nastani koi se stremat kon akcija za specifi~ni pra{awa na ~ovekovite prava, me|unarodnoto pravo za pravata na ~ovekot kontinuirano evoluira i odgovara na predizvikot. Glavnata cel e da se za{titat i da se promoviraat osnovnite ~ovekovi prava, za sekoj ~ovek, kade i da se nao|a. Martin Luter King: Nepravednosta kade bilo e zakana za pravednosta nasekade. 10. ^ovekovite prava vo RM So proglasuvaweto na RM za nezavisna, suverena, socijalna i demokratska dr`ava, i so donesuvaweto na Ustavot na RM na 17 noemvri 1991 godina, bea postaveni i standardite koi dr`avata treba (mora) da gi sledi za da postigne op{testvo za kakvo {to site se deklariraa.

152

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

So ~lenot 5 od Zakonot za sproveduvawe na Ustavot na RM, be{e opredeleno deka RM gi prifa}a kako nejzini va`e~ki dokumenti site zakoni koi va`ele vo porane{na SFRJ, koi ne se vo sprotivnost so doneseniot Ustav. Taka, ovoj ~len gi opfa}a i ratifikuvanite me|unarodni dokumenti pri {to site me|unarodni konvencii stanaa del od nacionalnoto pravo. I po osamostojuvaweto, Sobranieto na RM ratifikuva{e me|unarodni dokumenti koi bea zna~ajni za promovirawe, za{tita i unapreduvawe na ~ovekovite prava. Imaj}i go predvid seto toa, Republika Makedonija se obvrzuva deka na toa pole }e raboti za podobruvawe na sostojbata vo odnos na ~ovekovite prava. No, vo praktikata vo odnos na prezemenite obvrski, najprvo kon sopstvenite gra|ani, a potoa i kon me|unarodnata zaednica, namesto da ima progres, nie vo tekot na ovie 10 godini imame regres vo po~ituvaweto na ~ovekovite prava. I den-denes imame zloupotrebi od najrazli~en vid, za {to svedo~at i mnogute me|unarodni izve{tai koi se odnesuvaat na po~ituvaweto na ~ovekovite prava. I den-denes imame: apsewa ili pretres bez sudski nalog, nelegitimirawe na oficijalnite (javni) slu`benici, zloupotreba na decata, degradirawe na `enata, diskriminirawe po razli~ni osnovi pri zasnovawe na raboten odnos itn. Na site ovie zabele{ki, edinstvena odbrana od strana na zasegnatata strana e deka RM e dr`ava vo tranzicija i deka takvite "propusti" se neminovni. No problemot postoi vo toa {to taa teza ve}e ne dr`i i bara soodveten odgovor koj bi mo`el da pridonese za nadminuvawe na sli~nite zloupotrebi, prvin so prevencija, a podocna, dokolku e potrebno, i so represija. Krajno vreme e da se ka`e golemo "NE" na zloupotrebata na ~ovekovite prava. Mo`ebi edna akcija posebno od strana na NVO sektorot bi imala kakov takov efekt za {to e mo`no pobrzo i poefikasno spravuvawe so kr{eweto na ~ovekovite prava. Toa e samo eden od preduslovite za op{testvoto so cel sekoja individua da go po~uvstvuva vkusot na ~ovekovite prava, koi vsu{nost toj so samoto negovo ra|awe gi poseduva, da mo`e da `ivee i da se razviva vo soglasnost so tie prava, a dr`avata so nejzinite aparati treba da bide taa {to }e mu ovozmo`i da gi u`iva istite, a ne instrument za nivna povreda.

153

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Fatmir MUSA Jurist i diplomuar Viti i dytë në Studimet posdiplomike në fakultetin Juridik"Univerziteti Kirili dhe Metodi"- Shkup NGA KONCEPTI NË KONVENTË Nocioni i të drejtave të njeriut, në botën bashkohore, pothuajse në çdo mjedis theksohet në çfardo situate në të cilën paraqiten pikepamje të ndryshme. Duke marrë parasysh këtë, nocioni të drejta të njeriut kuptohet në mënyrë të ndryshme, varësisht nga ajo se cilës palë i takojmë, disa mendojnë se është shumë i ngushtë trajtimi ndërsa disa të tjerë mendojnë se është shumë i gjerë. Por, që të ngjajë një gjë e tillë, megjithatë ekzistojnë standarde të pranueshme ndërkombëtare të cilat kanë të bëjnë dhe e perkufizojnë termin e të drejtave të njeriut. 1. Historiati i shkurtër i të drejtave të njeriut Të besuarit se çdonjëri sipas meritës së tij të humanitetit, është bartës i ndonjë të drejte është doktrinë e re, e cila po zhvillohet posaçërisht në shtetet demokratike. Rrënjët e saj, ndërkaq qëndrojnë, me fjalë të tjera datojnë në traditën e dikurshme dhe në dokumentat e shumë kulturave, që pas kataklizmës së Luftës së dytë boterore ato të zhvillohen ashtu që të drejtat e njeriut vehen si standarte të nivelit të pergjithshëm boteror si dhe në ndërgjegjen globale botërore. Gjatë historisë, njerëzit i kanë fituar të drejtat dhe përgjegjësitë nëpërmjet të qenurit anëtarë të grupeve: familje, komb, fejë, klasë, bashkësi ose shtet. Shumë shoqëri kanë pasur zakone ngjajshëm si "rregulla e artë": bëjua të tjerëve ashtu siç dëshiron që ata të ta bëjnë ty". Rregulla indase, Kodi i Babilonisë, Bibla, Kurani, dhe adithet e Konfuçies janë pesë nga burimet më të vjetra të shkruara që kanë të bëjnë me njerëzit në lidhje me çështjet e të drejtave dhe përgjegjësive të tyre. Dokumenta të këtillë të ngjajshëm kanë pasur edhe Inkët, Astekët etj. Burime që kanë ekzistuar para 18 shekujsh, në të vërtetë të gjithë shoqëritë, qoftë ato të traditës gojore ose të shkruar, kanë pasur sistemin e pronësisë dhe të drejtësisë si mënyra të kujdesit për shëndetin dhe mirëqënjen e antarëve të tyre. Dokumentat të cilat preokupim kryesor kanë pasur të drejtat individuale, si Magna Karta libertatum (1215, Bili anglez i të drejtave (1689), Deklarata françeze për të drejtat e njeriut dhe qytetarëve (1789), Kushtetuta e SHBA-ve dhe Bili i të drejtave të vitit 1791, i paraprijnë shumë dokumentave të sotme të cilat kanë të bëjnë me të drejtat e njeriut. Por, ende shumica e këture dokumentave, kur do të

154

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

transformoheshin në politikë, shumë shpesh i përjashtojnë gratë, njerëzit me ngjyrë të ndryshme të lëkurës dhe anëtarë të ndonjë grupi social, religjioz, ekonomik ose politik. E drejta ndërkombëtare bashkohore për të drejtat e njeriut dhe institucioni Organizata e Kombeve te Bashkuara (OKB), kanë rëndësi të madhe historike. Përpjekjet në shekullin e 19 që të ndalohet tregëtija e robërve dhe të kufizohet tmeri i luftës janë shembuj fillestar. Në vitin 1919 shtete e krijuan entin (organin) Organizatën ndërkombëtare të punës (ONP) e cila duhet të mbronte punëtorët gjatë nënshkrimit të kontratave gjatë themelimit të mardhënjeve të punës, me theks të posaçëm në respektimin e të drejtave të punëtorëve, përfshirë këtu shëndetin dhe sigurinë e tyre. Kujdesi për mbrojtjen e të drejtave të grupeve pakicë kontribuojë për krijimin e Ligës së Popujve (LP) në fund të luftës së dytë botrore. Sido që të jetë, kjo organizatë e cila dihet të kujdeset për paqen dhe bashkëpunimin botëror, e krijuar nga shtetet ngadhnjyese në luftën e parë botërore, asnjëherë nuk mundi të arrijë qëlimet e parashtruara. Liga u prish, sepse SHBA vendosën të mos i bashkëngjiten asaj, si dhe përshkak të pafatësisë që të reagohet në mënyrë preventive ndaj invazionit të Kinës nga ana e japonezëve dhe në Manxhuri (1931), sulmi i Italisë ndaj Etiopisë (1935), që perfundimisht të shuhet në vitin 1939 në fillim të Luftës së dytë botrore. Ideja për të drejtat e njeriut u bë një nga poentat më të rëndësishme pas Luftës së dytë botore. Krimet e mëdha gjatë kësaj lufte, një numër i madh i ebrejve të vrarë,të romëve, homoseksualëve dhe numri më i madhe i njërëzve që mbetën të sakatuar e tmerruan botën. Gjykime pas Luftës së dytë botrore u zhvilluan në Nynberg dhe Tokjo, dhe njerëzit zyrtar nga shtetet e dënuara u dënuan për krimet e bëra gjatë luftës, "vepra penale kundër paqes" dhe "vepra penale kundër njerëzimit". Në kushte të këtilla, Qeveritë e shumë shteteve vendosën të krijojnë institucionin e ashtuquajtur Organizata e Kombeve të Bashkuara (OKB) me qëllim primar, ruajtjen e paqes ndërkombëtare dhe reagimin preventiv në konfliktet eventuale. Njërëzit donin të sigurohen se asnjëherë më nuk do të ndodhë dënimi jo i drejtë i marrjes së jetës, lirisë ose kombësisë. Këto parime, të cilat më vonë do të bëhen si standarde për të drejtat e njeriut, janë theksuar në fjalimin e Franklin Ruzveltit në vitin 1941 kur ai fliste për atë se bota duhet të mbështetet në katër liri themelore: -liria e fjalës dhe religjionit, -dhe liria nga nevoja dhe frika. Këto zëre u përhapën anë e mbanë botës për të krijuar standarde për të drejtat e njëriut me të cilat do të ndërpritej keqepërdorimi i këtyre të drejtave nga ana e pushtetit, standarde për të cilat kombet duhet të kujdesen dhe t’i respektojnë njëjtë për të gjithë ata që jetojnë brenda kufijëve të tyre. Këto zëra luajtën rol të rëndësishëm dhe kritik në San Francisko në takimin ku u lëshua drafti i Kartës së Kombeve të Bashkuara në vitin 1945.

155

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

2. Ç‘janë të drejtat e njeriut? Të drejtat e njeriut janë të drejta që individët i kanë vetëm për shkak se ai ose ajo është krijesë njerëzore. Të drejtat e njeriut janë të drejta të cilat i posedojnë njëjtë, përgjithësisht dhe përgjithmonë të gjithë personat. Të drejtat e njeriut janë të patjetërsueshme: nuk mund t’ia mohoni të drejtën për shkak se është më pak "i rëndësishëm ose më pak joeesencial". Të drejtat e njerut nga brenda janë të varura: të gjitha të drejtat e njeriut janë pjesë e marrëveshjes komplete korrniz. Për shembull, mundësia juaj që të participoni në pushtet drejtepërdrejtë ndikon në të drejtën tuaj që të mund të shpreheni, të fitoni arsim, si dhe të fitoni edhe nevojat e jetës. Përkufizim tjetër për të drejtat e njeriut është ai që i përfshinë standardet bazike pa të cilat njerëzit nuk mund te jetojnë me dinjitet. Për t’u cënuar të drejtat e një personi duhet të trajtohet se ai ose ajo nuk janë krijesa njerëzore. Për t’u mbrojtur të drejtat e njeriut duhet kërkuar që të mbrohet dinjiteti i njeriut dhe të respektohen të gjithë njerëzit. Duke i theksuar këto të drejta gjithashtu pranohet edhe përgjegjësia që të mos shkilen të drejtat e tjetrit dhe të përkrahen ato të drejta të cilat nuk keqetrajtohen ose mohohen. Të drejtat e njeriut janë frymëzuese dhe praktike. Parimet e të drejtave të njeriut përmbajnë vizionin për një botë të lirë, të qetë dhe të drejtë dhe vë minimum standarde se si duhet të gjithë individët dhe institucionet të trajtohen kudo që janë. Njerëzit edhe sot e gjithë ditën nuk i gëzojnë të drejtat themelore të njeriut në mënyrë të njejtë. Shkelja e atyre çdo ditë paraqitet edhe në rastet kur prindërit i keqetrajtojnë fëmijët, kur shkolla parasheh shkollim joadekuat, kur gratë janë të paguar më pak nga meshkujt ose kur një njëri i vjedh tjetrit. 3. Dokumentat me të rëndësishëm për të drejtat e njeriut Me Deklaratën univerzale të të drejtave të njeriut (DEKLARATA UNIVERZALE PËR TË DREJTAT E NJERIUT) - shtetet anëtare të OKBOrganizates se Kombeve te Bashkuara, u obliguan se do të nxisin respektimin e të drejtave të njeriut të të gjithë qytetarëve. Për përparimin e këtyre qëllimeve, OKB krijoi komisionin e të drejtave të njeriut me qëllim të krijimit të dokumentit në të cilin do të perfshihen të drejtat dhe liritë themelore të njeriut, të proklamuara në Kartë. Më 10 dhjetor të vitit 1948 DEKLARATA UNIVERZALE PËR TË DREJTAT E NJERIUT u pranua nga ana e 56 shteteve-anëtare të OKB. Kjo Deklaratë paraqitet si Magna Karta, domethënë si njëlloj revolucioni në të drejtën ndërkombëtre. Ndikimi i DEKLARATES UNIVERZALE PËR TË DREJTAT E NJERIUT pati ndikim të madh (substincial): parimet e saj u përfshinë në kushtetutat e mëse 185 shteteve të cilat tani janë anëtare të OKB-

156

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Organizates se Kombeve te Bashkuara. Edhepse deklarata nuk ka karakter obligativ, ajo mundi të imponohet si e drejtë e zakonshme ndërkombëtare, sepse edhe njerëzit e shohin atë si "standard i përbashkët i të arriturave të të gjithë njerëzve dhe të gjithë kombeve". Me qëllim që të krijohet mekanizmi për përkrahje me të madhe të DEKLARATES UNIVERZALE PËR TË DREJTAT E NJERIUT, komisioni i të drejtave të njëriut pranë OKB lëshoi dy drafte të marreveshjeve ndërkombëtare: Konventën për të drejtat qytetare dhe politike (KDQP) bashkë me Protokolin e saj, dhe Konventën e të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore (KDESK). Këto dy konventa të DEKLARATES UNIVERZALE PËR TË DREJTAT E NJERIUT referohen si një loj ligji ndërkombëtar (Bil) për të drejtat e njeriut. Deri në vitin 1977 mëse 130 shtete i ratifikuan këto konventa. Si aneks të Bilit ndërkombëtar për të drejtat e njeriut, OKB adaptoi mëse 20 marrëveshje themelore për mbrojtjen e mëtejshme të të drejtave të njeriut. Këtu gjithsesi janë përfshirë edhe konventat të cilat nxisin parandalimin dhe ndalimin e keqepërdorimeve të posaçme siç janë për shembull torturimet dhe gjenocidi, dhe mbrojtja e posaçme e popullsisë së rrezikuar siç janë azilantët. Të drejtat për të gjithë anëtarët e familjes njerëzore u artikuluan për herë të parë në vitin 1948 në DEKLARATEN UNIVERZALE PËR TË DREJTAT E NJERIUT pranë OKB-Organizates se Kombeve te Bashkuara. Duke marrë parasysh përvojat tragjike të Holokaustit dhe Luftën e dytë Botrore, dhe rritjen e varfërisë në pjesën më të madhe të botës, shumë njerëz ngritën zërin për te krijuar një dokument i cili do të përfshijë shpresën, aspiratat dhe mbrojtjen, me të cilin çdo njeri në botë do të shohë dhe sigurohet se e ardhmja e qenjes njerëzore do të jetë e ndryshme. 30 nenet e deklaratës së bashku përbëjnë deklaratën e gjithanshme të cilët i mbulojnë të drejtat ekonomike, sociale, kulturore, politike dhe qytetare. Dokumenti është universal dhe (vlenë për të gjithë njerëzit pa marrë parasysh dallimet se ku gjinden) dhe i pandashëm (të gjitha të drejtat janë me rëndësi të njëjtë për realizim të plotë). Deklarata gjithsesi nuk është kontratë dhe i mungojnë parimet detyruese. Thënë më saktë, ajo është deklaratë me qëllim që ky "fidan" nga parimet e të cilit shtetet anëtare të OKB-Organizates se Kombeve te Bashkuara obligohen se do të bëjnë përpjekje që gjithë njerëzit të jetojnë me dinjitet njerëzor. Gjatë 50 vjetëve të fundit Deklarata fitoi statusin e së drejtës së rëndomtë ndërkombëtare, sepse shumica e shteteve e trajtojnë sikur të jetë ligj. Sido që të jet, qeveritë nuk e përdorën këtë të drejtë të zakonshme gjithkund njëjtë. Shtetet socialiste dhe komuniste në Evropën lindore, në Amerikën latine dhe në Azi e theksojnë të drejtën e mirëqënjes, perkatësisht të drejtat sociale, siç janë: shkollimi, puna, mbrojtja shëndetësore, por shumë shpeshë i kanë kufizuar të drejtat politike të qytetarëve të vet. Shtetet e Bashkauara te Amerikes janë përqëndruar në të drejtat politike dhe qytetare dhe kanë luftuar fuqimisht kundër regjimeve të cilët kanë torturuar, kanë ndaluar lirinë fetare ose i kanë persekutuar pakicat. Nga ana tjetër, qeveria e Shteteve te Bashkuara te Amerikes rrallë e pranonte mbrojtjen

157

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

shëndetësore, ndotjen e ambientit dhe kujdeset e tjera sociale dhe ekonomike si çështje të të drejtave të njeriut, veçënërisht brenda kufijëve. E drejta e të ushqyerit gjithashtu është fundamentale si dhe e drejta që të mos i nënshtrohesh torturës ose arrestimit pa ngritjen e akuzës. Konventa për të drejtat qytetare dhe politike (KDQP) përqëndrohet në çështje siç është e drejta e jetës, liria e fjalës, e fesë dhe e votës. Konventa për të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore (KDESK)përqëndrohet në çështje siç janë shkollimi, shëndeti, ushqimi etj. Të dya konventat nxisin zgjerimin e të drejtave të çdo njeriu dhe ndalojnë çfardolloj dikriminimi. Do të përmend vetëm disa konventa të cilat janë shumë të rëndësishme për të drejtat e njeriut: -Konventa për eliminimin e të gjitha formave te diskriminimit racor; -Konventa për parandalimin dhe dënimin e gjenocidit; -Konventa për të drejtat e fëmijëve; -Konventa për eliminimin e të gjitha formave të diskriminimit të grave -Konventa për të drejtat politike, etj. Në Evropë, Amerikë dhe në Afrikë, janë krijuar dokumenta rajonale për mbrojtjen dhe nxitjen e të drejtave të njeriut si vëllim më i gjerë në lidhje me Bil-in ndërkombëtar për të drejtat e njeriut. Për shembull, shtetet afrikane kanë krijuar një lloj Karte të posaçme për të drejtat e njeriut; shtetet muslimane kanë Deklaratën për të drejtat e njeriut në Islam të njohur si Deklaratë e Kajros etj. 4. Bil-i ndërkombëtar për të drejtat e njeriut Bili ndërkombëtar për të drejtat e njeriut përbëhet nga DEKLARATA UNIVERZALE PËR TË DREJTAT E NJERIUT, KDQP dhe protokoli i saj i KDESK -ut. E para në skenë paraqitet DEKLARATA UNIVERZALE PËR TË DREJTAT E NJERIUT në vitin 1948, e cila shërben për përkufizimin e të drejtave dhe lirive themelore që u dedikohen të gjithë individëve. Gjithesesi deklarata nuk është dokument juridik i obligueshëm. Që të drejtat të cilat janë përfshirë në Deklaratë të marrin forcë të plotë juridike, ato duhet të pranohen në dokumentat të cilat quhen Konventa (kontrata) të cilat vënë standardet dhe normat ndërkombëtare. Kur një shtet nënshkruan një konventë ajo fiton karakterin e forcës obliguese juridike të cilat i përmbajnë këto standarde. Kur DEKLARATA UNIVERZALE PËR TË DREJTAT E NJERIUT u bë draft dhe u përkrah nga Asambleja e përgjithshme e Organizates se Kombeve te Bashkuara, filloi puna që të bëhet edhe kodifikimi i të drejtave të cilat janë përfshirë në kete Dokument. Për shkaqe politike dhe procedurale këto të drejta u ndanë në dy Konventa të posaçme, secila e adresuar në kategori të ndryshme të të drejtave. KDQP artikulon - të drejta të orjentimit të lirë të cilat shteti nuk mund t’ja marrë qytetarit të vet, siç janë e drejta e shprehjes së lirë dhe e drejta e lëvizjes së lirë. KDESK-u i adresohet neneve të DEKLARATES UNIVERZALE PËR TË

158

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

DREJTAT E NJERIUT të cilat i përkufizojnë të drejtat individuale të cilat kanë të bëjnë me nevojat sikurse janë ushqimi, mbrojtja shëndetësore, arësimi, strehimi, e kështu me radhë, të cilat shteti duhet t’i sigurojë për qytetarët e vet, varësisht nga mundësitë. Të dya Konventat u pranuan nga Organizata e Kombeve te Bashkuara në vitin 1966. 5. Zhvillimi i konceptit për të drejtat e njeriut. Në vitin 1945 në San Francisko të SHBA-ve, 50 kombe e pranuan Kartën e Organizates se Kombeve te Bashkuara, dokument i cili i përmbanë qëllimet, funkcionet dhe përgjegjësitë e OKB. Në nenin 1 të Kartës propagandohet se një nga qëllimet e Organizates se Kombeve te Bashkuara është që të arrihet bashkëpunimi ndërkombëtar "në nxitjen dhe inkurajimin e respektimit të të drejtave dhe lirive themelore të njeriut për të gjithë, pa kurrëfarë diskriminimi në racë, gjini, gjuhë ose fejë". Këto qëlime në nenin 1 të Konventës janë të natyrës së përgjithshme. Që të realizohen këto qëllime, "të drejtat dhe liritë specifike të njeriut" duhet së pari të përkufizohen. Atëherë e drejta (ligjet) dhe procedura duhej të vehen si njëlloj garance që do të nxisnin, zhvillonin dhe mbronin të drejtat dhe liritë. Për këto qëllime Komisioni i të drejtave të njeriut pranë Oorganizates se Kombeve te Bashkuara mori përsipër detyrën të krijojë Bil-in ndërkombëtar për të drejtat e njeriut. 6. Hapa për përkrahjen e konventës Para se të kodifikohet si e drejtë, koncepti i te drejtave të njeriut duhej të kalonte nëpër një procesi plot pengesa, për të cilat duhej koncenzus dhe politikë praktike në nivel ndërkombëtar dhe nacional. Bërja e drafteve nëpër grupet punuese, në Komisionet e Asamblesë së përgjithshme pranë Organizates se Kombeve te Bashkuara, ku mernin pjesë perfaqësues të shteteve-anëtare të OKB, si dhe përfaqësues të organizatave të brendshme dhe OJQ. Adaptimi nëpermjet votimit në Asamblenë e përgjithshme të Organizates se Kombeve te Bashkuara. Nënshkrimi i shteteve anëtare. Kur shtetet anëtare nënshkruanin konventën ata paralajmërojnë se kanë filluar procesin e ratifikimit të cilin e mbronë qeveria e tyre. Gjatë nënshkrimit ata gjithashtu pajtohen se do t`i hedhin poshtë aktet të cilat janë në kundërshtim me qëllimet e Konventës. Ratifikimi na ana e shteteve anëtare. Kur shtetet anëtare ratifikojnë një konventë, paralajmërojnë se do të sillen sipas detyrave dhe përgjegjësive specifike të dokumentit. Kanë marrë obligim se do të kujdeset që legjislacioni vendas të jetë në pajtim me konventën. Gjithashtu, ekziston edhe procedura nëpër të cilën shteti ratifikon konventën dhe nuk duhet të shprehë rezerva ndaj disa neneve të dokumentit.

159

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Hyrja në fuqi. Konventa shkakton efekte kur një numër i caktuar i shteteve anëtare do t`a ratifikojnë. 7. Informimi dhe vëzhgimi Çdo konventë përmbanë nene në të cilat është përfshirë procedura e vëzhgimit dhe informimit të saj. Kur shteti anëtar i Organizates se Kombeve te Bashkuara ratifikon një konventë, pajtohet t’i respektojë parimet të cilat janë përfshirë në konventë, jep pajtim që ajo të vëzhgohet, të ndryshojë legjislacionin, domethënë ligjet të cilët do të jenë në pajtim me konventën dhe të informojë në intervale të caktuara kohore për përparimin e arritur në lidhje me këtë segment. Pjesët relevante të këtij raporti gjithashtu u drejtohen organizatave speciale brenda Organizates se Kombeve te Bashkuara, si dhe Organizatës boterore të shendetësisë dhe Organizatës boterore të Punës për recensionin e tyre dhe korigjimet eventuale. 8. Roli i OJQ-Organizatave joqeveritare Shikuar në kuptimin e përgjithshëm, ngadhnjyes, nëse mund të shprehemi ashtu, shpesh herë janë qytetarët dhe jo përfaqësuesit zyrtar, domethene, personat publik. Gjatë tërë përiudhës, rol të rëndësishëm ka luajtur sektori i Organizatave Joqeveritare. Qëllimi i tyre që bashkësia ndërkombëtare të përqëndrohet në çështjen e të drejtave të njeriut në rastet e shumta ka qënë e suksesshme. Për shembull, gjatë Konferencës së katërt boterore të grave, të mbajtur nga Organizata e Kombeve te Bashkuara në vitin 1995 në Kinë, protestat e Organizatave Joqeveritare shkaktuan interesim të madh të papritur të pjesëmarrësve. Si Organizata Joqeveritare më të rëndësishme të cilat mund të veçohen në lëmin e të drejtave të njeriut janë: Amnesty international, Human Rights Warch, Komiteti i Helsinkit i të drejtave të njeriut. Këto dhe Organizataat tjera Joqeveritare preokupim kryesor kanë të drejtat e njeriut duke bërë presion dhe duke reaguar me kohë sipas parimeve të të drejtave të njeriut. Shumë persona të njohur zyrtar, si dhe kryetarë shtetesh kanë qëndruar fuqimisht në anën e të drejtave të njeriut dhe në shumë raste kanë kontribuar për ndryshime të mëdha në dobi të të drejtave të njeriut. Shembuj: Abraham Linkoln, Franklin Ruzvelt, Nelson Mandela, Vaclav Havel etj. Të drejtat e njeriut janë ide, koha e të cilës ka ardhur në situatën e krijuar në momentin aktual. Deklarata univerzale bënë thirje për liri dhe drejtësi për të gjithë njerëzit anë e mbanë botës. Çdo ditë qeveritë dhe pushtetet të cilët i shkelin ose i cënojnë të drejtat e qytetarëve të vet , janë vënë në sprovë që t’i përgjigjen detyrës së tyre. Çdo ditë njerëzit anë e mbanë botës mobilizohen dhe konfrontohen me padrejtësinë dhe johumanizmin. Ashtu si pikat e ujit që bienë gur, ata e akumulojnë forcën e presionit dhe e çojnë botën më afër dhe më shpejtë në realizimin e parimeve të shprehura në Deklaratën univerzale.

160

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

9. Evolucioni i së drejtës për të drejtat njerëzore Nga viti 1948 deri sot, deklarata Univerzale e të drejtave të njeriut shërben si bazë për mëse 20 konventa kryesore për të drejtat e njeriut. Shumë konventa, qëllim i të cilave janë te drejtat e njeriut tanimë kanë hyrë në fuqi, ndërsa disa janë ende në procesin e ratifikimit. Disa të tjera, ndërkaq, siç janë Konventa për individët vendor dhe Koventa per ambientin jetësor tanimë janë prezentuar dhe janë bërë drafte. Kur nevojat e një grupi njerëzish pranohen dhe përkufizohen si dhe ngjarjet ndërkombëtare të cilat sunojnë kah akcioni për të drejta specifike të njeriut, e drejta ndërkombëtare për të drejtat e njeriut zhvillohet vazhdimisht dhe i përgjigjet sprovave. Qëllimi kryesor është të mbrohen dhe nxiten të drejtat themelore të njeriut, për çdo njeri, kudo që ndodhet ai. Martin Luter King: Padrejtësia kudo që të jetë është kërcënim për drejtësinë gjithkund. 10. Të drejtat e njeriut në Republiken e Maqedonise Me shpalljen e Republikes se Maqedonise si shtet i pavarur, sovran, social dhe demokratik, dhe me sjelljën e Kushtetutës së RM më 17 nëntor të vitit 1991 u vunë edhe standardet të cilat shteti duhet (është i detyruar) t’i ndjekë që të arrijë shoqërinë për të cilën u deklaruan të gjithë. Me nenin 5 të Ligjit për zbatimin e Kushtetutës së RM, është përcaktuar se RM i pranon si dokumenta të saj në fuqi të gjitha ligjet të cilët vlenin në ish Republiken Socialiste Federative te Jugosllavise, të cilat nuk janë në kundërshtim me Kuhstetutën e miratuar. Kështu ky nene i përfshinë edhe dokumentat e ratifikuara ndërkombëtare me ç`rast të gjitha konventat ndërkombëtare u bënë pjesë përbërëse e së drejtës nacionale. Edhe pas pavarsisë, Kuvendi i RM ka ratifikuar dokumenta ndërkombëtare të cilët janë karakterizuar për nxitjen dhe përparimin e të drejtave të njeriut. Duke pasur parasysh tërë këtë, Republika e Maqedonise obligohet se në këtë fushë do të punojë për përmirësimin e situatës në lidhje me të drejtat e njeriut. Por, në praktikë, në lidhje me obligimet e marra, së pari ndaj qytetarëve të vet, e pastaj edhe ndaj bashkësisë nderkombëtare, në vend se të ketë përparim, ne gjatë këtyre 10 vjetëve kemi ngecje në respektimin e të drejtave të njeriut. Edhe sot kemi keqepërdorime të llojeve të ndryshme, për çka flasin edhe shumë raporte ndërkombëtare të cilat kanë të bëjnë me respektimin e të drejtave të njeriut. Edhe sot kemi: arrestime ose bastisje pa rekomandime gjyqësore, moslegjitimimin e nëpunësve publik (shteteror), keqepërdorimin e fëmijëve, degradimin e femrës, dikriminime në baza të ndryshme gjatë lidhjes së marredhënjeve të punës etj. Për të gjitha këto vërejtje, si mbrojtje e vetme nga ana e RM është se Republika e Maqedonise është shtet në tranzicion dhe se këto "lëshime" janë të

161

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

pashmangshme. Por problemi qëndron se kjo tezë tanimë nuk mbanë dhe kërkon përgjegje adekuate e cila do të mund të kontribuonte në tejkalimin e keqepërdorimeve të mëdha, së pari me parandalim dhe pastaj nëse është e nevojshme edhe me forcë. Është koha e fundit t’i thuhet "JO" e fuqishme keqepërdorimit të të drejtave të njeriut. Ndoshta ndonjë akcion posaçërisht nga sektori i Organizatave Joqeveritare do të kishte njëfarë efekti sa më të shpejtë dhe më efikas të ballafaqohemi me shkeljen e të drejtave të njeriut. Ky është vetëm një nga parakushtet për një shoqëri ku çdo individ do të ndjejë "shijen" e të drejtave të njeriut, i cili në fakt i ka që nga lindja e vet., të mund të jetojë dhe të zhvillohet në harmoni me ato të drejta, ndërsa shteti me aparatin e tij duhet të jetë ai që i mundëson t’i gëzojë ato dhe jo instrument për cënimin e tyre.

162

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

3. SEMINAR - SEMINAR ^OVEKOVITE PRAVA KAKO DEMOKRATSKA VREDNOST TË DREJTAT E NJERIUT SI VLERA DEMOKRATIKE
13. 06. 2002 , Skopje - Shkup

163

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

164

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

3.1. D-r Lidija Hristova Institut za sociolo{ki i politi~kopravni istra`uvawa - Skopje

IZBORNOTO ODNESUVAWE NA GLASA^ITE

Iako navidum mo{ne ednostaven politi~ki ~in, glasaweto e vsu{nost pod vlijanie na edna cela niza faktori, svesni i nesvesni, racionalni i iracionalni, koi uka`uvaat deka se raboti za edno (politi~ko) odnesuvawe koe vo istovreme e kolku individualno tolku i socijalno. Tokmu zatoa istra`uva~ite na mnogubrojnite nepoznanici na glasa~koto odnesuvawe uka`uvaat deka glasaweto pretstavuva eden od najbogatite izvori na informacii za interakcija pome|u individuata, op{testvoto i politikata. Kompleksnosta na problemot pridonese pove}edeceniskite napori na politikolozite i sociolozite, kako vpro~em i na politi~arite, da ponudat edinstveno objasnuvawe za motivite na glasa~ite, da ostanat bezuspe{ni. Imeno, poedine~nite teorii se parcijalni i poradi toa nivnata upotrebna vrednost e limitirana. 1. Teorii za glasaweto Vo politikolo{kata literatura denes se aktuelni tri teorii za glasaweto, koi voedno se tretiraat i kako analiti~ki modeli za objasnuvawe na izbornoto odnesuvawe na glasa~ite. Sociolo{ki model. Privrzanicite na ovoj model izbornoto odnesuvawe na gra|anite go objasnuvaat so nivnata socijalna pripadnost, {to zna~i deka ekonomskata i op{testvenata pozicija na grupata na koja gra|anite í pripa|aat (klasna, religiska, etni~ka i druga pripadnost) ja determinira i nivnata partiska preferencija. Vo ovaa smisla, najbanalno ili najeksploatirano objasnuvawe e deka pripadnicite na rabotni~kata klasa (posiroma{nite) glasaat za levite partii, dodeka sopstvenicite na kapitalot (pobogatite) glasaat za

165

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

desnite partii. Toa zna~i deka dokolku se poznava socijalnata struktura na naselenieto vo edna dr`ava relativno e lesno da se predvidat izbornite rezultati. I ponatamu, toa u{te zna~i i deka izbornoto odnesuvawe na glasa~ite e relativno stabilno i deka vrz nego nemaat vlijanie faktorite od kratkoro~en karakter: popularnosta na liderite, predizbornata kampawa, mediumite itn. Dvopartiskiot sistem vo Velika Britanija (laburisti- konzervativci) dolgo se tretira{e kako tipi~en primer koj ja potvrduva ovaa teorija. Spored privrzanicite na modelot na partiskata identifikacija, glasaweto e rezultat na psiholo{kata privrzanost na glasa~ot za opredelena partija. Vo postojnata politi~ka ponuda gra|anite ja prepoznavaat svojata partija, tie se identifikuvaat so nea, stanuvaat nejzini privrzanici za dolg vremenski period i sekoga{ glasaat za nea. Tie ne kalkuliraat {to bi dobile ili izgubile so pobedata na nivnata partija, nitu pak gi valoriziraat izbornite programi i kandidatite na partijata, bidej}i tie se vo princip najdobrite {tom gi nosat prepoznatlivite partiski boi. (Tokmu zatoa, nekoi od zastapnicite na ovaa teorija velat deka partiskata identifikacija deluva kako eden vid perceptiven ekran koj ja filtrira vizijata na svetot na izbira~ite). Se smeta deka najzna~aen faktor koj ja opredeluva partiskata identifikacija e ranata politi~ka socijalizacija vo koja semejstvoto ima klu~na uloga. I za ovoj model mo`e da se ka`e deka upatuva na relativno stabilno odnesuvawe na glasa~koto telo, {to zna~i deka e relativno lesno da se prognoziraat izbornite rezultati dokolku se poznavaat podatocite za partiskoto ~lenstvo (simpatizeri). I dvata prethodno spomenati modeli imaat golem broj na kriti~ari koi uka`uvaat deka ovie modeli vo golema mera ja zanemaruvaat individualnata sposobnost na individuata sama da ja proceni aktuelnata politi~ka situacija (kandidati, programi, dotoga{no odnesuvawe na pooddelnite politi~ki partii itn.) i spored toa da go prilagodi svoeto izborno odnesuvawe. Na kriti~arite na ovie dva modela vo prilog im odi i faktot {to, gledano vo svetski ramki, sî pove}e se namaluva brojot na izbira~ite koi glasaat spored ovie dva modeli. Na primer: Model na racionalniot izbor. Za razlika od prethodnite dva modeli, spored koi izbornoto odnesuvawe na glasa~ot e predodredeno od negovata op{testvena polo`ba ili od raniot proces na socijalizacija, ovoj posledniot go stava glasa~ot vo aktivna situacija. Imeno toj, sega i tuka vo odnos na konkretnata politi~ka ponuda, ja promisluva svojata sopstvena polo`ba i se opredeluva za onaa politi~ka opcija koja najmnogu mu vetuva. So drugi zborovi, ovaa teorija poa|a od individuata i od nejzinata mo} za racionalno rasuduvawe, pa ottuka aktot na glasaweto ne e ni{to drugo tuku racionalen ~in preku koj taa

166

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

treba da go ostvari svojot (racionalen) interes. Vo ovoj slu~aj izbornite prognozi se poneizvesni, zavisat vo golema mera od izbornite kampawi, vo golema mera do izraz doa|a vlijanieto na masovnite mediumi koi zna~ajno vlijaat vo oblikuvaweto na imixot na partiite, odnosno kandidatite. Zastapnicite na ovaa teorija uka`uvaat deka za smetka na glasa~ite od prethodnite dva tipa, ovie poslednite se vo postojan porast, {to se objasnuva so faktot {to denes gra|anite se poinformirani, poavtonomni i vo taa smisla nivnite barawa od `ivotot se pogolemi. Osnovna slabost na ovoj model e {to ne vodi smetka {to individuata `ivee vo eden konkreten op{testven i kulturen ambient koj, vo krajna linija, vlijae na negovata sposobnost za percepcija. Sosema nakratko, analizata na trite dominantni modeli na izbornoto odnesuvawe uka`uva deka poa|aj}i od slo`enata struktura na ~ove~kata priroda, no i od slo`enosta na op{testvenoto opkru`uvawe, vo eksplikacijata na izbornoto odnesuvawe e potrebno da se zemat predvid site tri modeli i nivnata primena da se prilagodi na dadenoto vreme i prostor. Primenlivosta na modelite vo slu~ajot na Makedonija Analizata na na{ata stvarnost, vo svetlinata na dominantnite teorii za glasaweto, vo osnova go potvrduva pogore izneseniot zaklu~ok. Imeno, vo izbornoto odnesuvawe na na{iot elektorat bi mo`ele da go prepoznaneme prisustvoto na site tri modeli, {to e samo eden argument pove}e za nivnata komplementarnost. Se razbira, vo na{i uslovi tie imaat svoi specifiki, {to se dol`i na specifikite na op{testveniot ambient vo koj go analizirame problemot. Imeno, makedonskoto op{testvo e t.n. op{testvo vo tranzicija, vo koe sî u{te ne se konsolidirani osnovnite demokratski procesi. Vo taa smisla, vo uslovi koga e vo tek razgraduvawe na eden sistem na socijalna stratifikacija i vospostavuvawe na nov, te{ko e da se pretpostavi deka mo`e da funkcionira sociolo{kiot model, odnosno deka socijalno-klasnata struktura mo`e da bide determinanta na izbornoto odnesuvawe na glasa~ite. Toa, me|u ostanatoto, pridonese politi~kite partii da nemaat svoi socijalni adresati i nivnite socijalni profili da bidat sli~ni. Obidot da se formiraat partii koi }e se obratat na opredelen del od glasa~koto telo do`ivea neuspeh. (Rabotni~ka partija, Partijata na zemjodelcite, na primer). Analizata na idejnata profiliranost na partiite koja bi se temelela na nivnite partiski dokumenti , no i na prakti~noto dejstvuvawe, uka`a deka e te{ko vo makedonskoto politi~ko milje da se identifikuvaat politi~ka levica i desnica, vo nivnite ideotipski oblici. (Osobeno vo odnos na ekonomsko-socijalnata sfera i dr`avniot intervencionizam).

167

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

No, koga stanuva zbor za primenlivosta na sociolo{kiot model, postoi eden zna~aen isklu~ok od pogoreiznesenite soznanija. Stanuva zbor za etni~kata pripadnost na glasa~ite. Spored rezultatite od dosega{nite izbori vo Makedonija (parlamentarni, lokalni, pretsedatelski), kako i soznanijata dobieni vo na{ite mnogubrojni sonda`i na javnoto mislewe, se poka`a deka najzna~aen faktor za oblikuvaweto na politi~kite stavovi na gra|anite e nivnata etni~ka pripadnost. Toa prakti~no zna~i deka Makedoncite glasaat isklu~ivo za makedonskite politi~ki partii, Albancite za albanskite, dodeka pripadnicite na drugite pomali etni~ki grupi (Romi, Srbi, Turci itn.) sî pove}e se opredeluvaat za makedonskite partii. (Objasnuvaweto treba da se bara vo toa {to se raboti za relativno mali etni~ki grupacii koi svoeto vlijanie mo`at da go ostvaraat samo preku pogolemite partii. Vo sprotivno, nivnite glasovi bi bile "izgubeni". Tokmu zatoa, obi~no vo vtoriot krug na glasaweto, pomalite etni~ki partii i gi naso~uvaat vo taa smisla svoite glasa~i). Koga stanuva zbor za modelot na partiskata identifikacija, o~igledno e deka del od izbira~koto telo vo Makedonija, vo dosega{nite izbori, se opredeluval spored ovoj kriterium. Kaj ovie glasa~i postoi lojalnost kon sopstvenata partija, koja se izrazuva preku eden kontinuitet i stabilnost vo glasaweto za sopstvenata partija. Za niv ne se postavuvaat dilemi i vlijanijata od kratkoro~en karakter ne igraat nekoja zna~ajna uloga. Tie znaat za kogo }e glasaat u{te pred da zapo~ne kampawata i obi~no izjavuvaat deka i na narednite izbori (zna~i posle 3-4 godini) povtorno }e mu ja dadat svojata doverba na istiot politi~ki subjekt. Iako e te{ko da se dimenzionira ovoj del od glasa~koto telo, dosega{nite rezultati od izborite, kako i soznanijata od na{ite anketi, uka`uvaat deka se raboti za okolu 50% od izbira~koto telo. Kako tipi~ni primeri za takvo izborno odnesuvawe bi mo`ele da se navedat del od ~lenstvoto (ili jadra) na SDSM i VMRO DPMNE, na primer. Modelot na racionalniot izbor e, isto taka, prepoznatliv vo odnesuvaweto na makedonskoto politi~ko telo. Na nego uka`uvaat golemiot broj na flotantni glasa~i, koi procenuvaj}i gi ponudite na pooddelnite politi~ki partii, no i ona so {to tie se imaat legitimirano do toj period, se opredeluvaat za edna od niv, nadevaj}i se deka tokmu taka }e gi maksimaliziraat sopstvenite {ansi za uspeh vo `ivotot. So svoeto izborno odnesuvawe tie nagraduvaat ili kaznuvaat, sfa}aj}i gi izborite kako racionalen ~in i mehanizam koja }e ja primora vladeja~kata elita odgovorno da vladee. Kako primeri za racionalno odnesuvawe na glasa~ite bi mo`ele da se poso~at rezultatite od parlamentarnite izbori 1998, vo koi prethodnata vladeja~ka garnitura be{e kazneta za svoeto neuspe{no vladeewe vo prethodnite

168

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

dva mandata (lo{i rezultati vo ekonomijata, privatizacija sprovedena so somnitelen legalitet, piramidalni {tedilnici, korupcija itn.). (Kako posebna kategorija vo ovoj model bi mo`ele da se tretiraat onie gra|ani (koi i ne se taka malubrojni), koi so pobedata na odredena partija se zdobivaat so mnogu li~ni privilegii, koi vo princip se so somnitelen legalitet). Bi mo`elo da se pretpostavi i deka dobar del na glasa~ite na partiite od centarot bi mo`ele da se vbrojat vo t.n. racionalni glasa~i, odnosno glasa~i so gra|anska orientacija, zafateni od procesot na liberalizacija na individuata, {to, vo princip, doveduva do individualizacija na izbornoto odnesuvawe. Vo sekoj slu~aj, koga go analizirame izbornoto odnesuvawe na gra|anite vo Makedonija, od gledna to~ka na dominantnite izborni modeli, treba da se ima predvid faktot deka partiskite preferencii pretstavuvaat edna dinami~ka kategorija ~ie{to oscilirawe e rezultanta od dejstvuvaweto na niza op{testveni faktori. Takvite oscilacii se vidlivi i vo makedonskoto politi~ko milje. Vo taa smisla, dokolku se obideme da go valorizirame aktuelniot makedonski politi~ki ambient (Makedonija sproti parlamentarnite izbori 2002), ona {to bi mo`elo sosema nakratko da se ka`e e deka zna~eweto na etni~kata pripadnost na glasa~ite i natamu }e raste (se razbira, ovde se ima predvid vlijanieto na krizata od 2001 godina), deka mo`e da se o~ekuva opa|awe na partiskata identifikacija i za smetka na nego rastewe na vlijanieto na modelot na racionalnoto glasawe. Ona za {to ne zboruvavme vo ovoj tekst, bidej}i toa ne go tretiraat pogoreposo~enite modeli, e problemot na izbornata apstinencija, koj stanuva sî poaktuelen vo Makedonija i toa, pred sî, kako rezultat na t.n. proces na depolitizacija. Dali i vo koja mera }e se realiziraat prognozite za golem broj na apstinenti na narednite izbori e te{ko da se ka`e od pove}e pri~ini. Ona {to so sigurnost mo`e da se ka`e e deka dokolku se realiziraat takvite prognozi toa nema da bide dobro za demokratijata vo Makedonija.

169

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

D-r Lidija Hristova Insitituti për hulumtime sociologjike dhe politiko-juridike

Sjellja zgjedhore e votuesve Edhe pse në pamje të parë vëhet në pah se është një akt politik i thjeshtë, votimi në esencë nën ndikim të faktorëve të tërë, me vetëdije dhe pavetëdije, racional dhe iracional, të cilët tregojnë se ka të bëjë me një sjellje politike e cila në të njejtën kohë aq sa është individuale aq është edhe sociale. Pikërishtë për këtë hulumtuesit në paqartësitë e mëdha të sjelljeve zgjedhore tregojnë se zgjedhjet paraqesin një nga burimet më të pasura të informatave të interakcionit në mes individit, shoqërisë dhe politikës. Tërësia e këtij problemi kontribon për angazhimet shumë dekadeshe të politikologëve dhe sociologëve, ashtu sikur edhe politikanëve të afrojnë sqarime të tyre për motivet e votuesve, dhe të njejtët të mbetën të pasuksesshëm. Kjo do të thotë, se disa teoriticient janë parcial dhe për këtë arsye vlerat e tyre hulumtuese janë të limituara.

1. Teoritë për votimin Në literatutën politologjike sot janë aktuale tri teori për votimin, të cilat njëherit trajtohen edhe si modele analitike për sqarimin e sjelljes zgjedhore të votuesve.

Modeli sociologjik Përkrahësit e këtij modeli sjelljen zgjedhore të qytetarëve e sqarojnë me përkatësin e tyre sociale, çka do të thotë se gjendja ekonomike dhe shoqërore e grupit të cilit i takojnë qytetarët (klasa, religjioni, përkatësia etnike e tjera) e determinon edhe preferencën e tyre partiake. Në këtë kuptim, më banale ose sqarim më i pashfrytëzuar është se përfaqësuesit e klasës punëtore (më të varfërit) votojnë për partitë e majta, ndërsa poseduesit e kapitalit (të pasurit) votojnë për partitë e djathta. Kjo do të thotë se nëse është e njohur struktura sociale e banorëve

170

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

në një shtet është relative se më lehtë mundë të parashikohen edhe rezultatet zgjedhore. Dhe mandej, kjo edhe më tej ka rëndësi se sjellja zgjedhore e votuesve është relative stabile dhe në bazë të kësaj nuk kanë ndikim faktorët me karakter afatshkurt: popullariteti i liderëve, fushata parazgjedhore, mediumet etj. Sistemi dypartiak në Britani të Madhe (llaboristët dhe konzervatistët) gjatë kohë trajtoheshin si shembull tipik që e vërteton këtë teori. Sipas përkrahësve të modelit të identifikimit partiak votimi është rezultat e lidhjeve psikologjike të votuesit me parti të caktuar. Në ofertat politike qytetarët e shohin vehten në partin e vet, ata indentifikohen me te, bëhen përkrahës të saj për një periudhë më të gjatë dhe gjithëherë votojnë për te. Ata nuk kalkulojnë se çka do të fitojnë ose çka do të humbasin me fitoren e partisë së tyre, pasi ata në parim janë më të mirët që i bartin ngjyrat e afërta partiake. (Pikërishtë për këte, disa nga përkrahësit e kësaj teorie thonë se identifikimi partiak ndikon si një lloj ekrani perceptiv i cili e filtron vizionin në botën e zgjedhësve). Llogaritet se faktor me rëndësi i cili e përcakton identifikimin partiak është socializimi i hershëm politik, në të cilin familja luan rol kyç. Edhe për këtë model mundë të thuhet se orienton një sjellje relative stabile të trupit votues, nëse janë të njohura të dhënat e anëtarsisë partiake (simpatizuesit). Edhe dy modelet e përmendura të mëhershëm kanë një numër të madh të kritikëve të cilët sygjerojnë se këto modele në masë të madhe nuk e konsiderojnë aftësinë individuale të individit që vetë të vlerësojë situatën aktule politike (kandidatët, programet, sjellja e gjertanishme e partive politike e tjera). Dhe sipas kësaj të adaptojnë sjelljen e vet zgjedhore. Për kritikët të këtyre modeleve në dobi të tyre është fakti se, shikuar në suaza botërore, gjithnjë e më shumë zvogëlohet numri i zgjedhësëve të cilët votojnë sipas këtyre modeleve. Si për shembull:

Modeli i zgjedhjes racionale, Për dallim nga dy modelet e mëhershme, sipas të cilëve sjellja zgjedhore e votuesve është e paracaktuar nga gjendja e tij shoqërore ose nga procesi i hershëm i socializimit, dhe ky i fundit e venë votuesin në situatë aktive. Kjo do të thotë, tani këtu në këto raporte në ofertën konkrete politike e paramendon gjendjen e vet dhe përcaktohet për atë opcion politik i cili më së tepërmi i premton. Me fjalë të tjera, kjo teori fillon nga individi dhe mundësia e tij për paragjykim racional, dhe nga këtu në votim nuk ka azgjë tjetër porse një veprim racional, përmes së cilit ai duhet ta realizoj interesin e tij (racional). Në këtë rast parashikimet zgjedhore janë më pak të parashikueshme, varen në masë të madhe nga fushata zgjedhore, në masë të madhe në shprehje me ndikimin e tyre vijnë edhe mediumet masive, të cilët në masë të madhe ndikojnë në rrumbullaksimin e rajtingut të partive, apo të kandidatëve. Përkrahësit të kësaj teorie sygjerojnë se në llogari të votuesëve nga dy llojet e mëhershme këta të fundit janë në rritje të sipër, çka sqarohet me faktin se sot qytetarët janë më të informuar, më të pavarur dhe me këtë kërkesat e tyre

171

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

jetësore janë më të mëdha. Dobësia themelore e këtij modeli është se nuk mbanë llogari se individi jeton në një ambient të caktuar shoqëror dhe kulturor, i cili në pikë të fundit, ndikon në aftësin e tij dhe në perceptimin. Shumë shkurtë, analizimi i tri modeleve dominuse të sjelljeve zgjedhore tregojnë se duke filluar nga struktura e ndërlikuar e natyrës së njeriut por edhe ndërlikueshmëria e rrethit shoqëror, në esplikimin e sjelljes zgjedhore është e nevojshme të merren parasysh tri modelet dhe aplikimi i tyre të përshtatet në kohë dhe hapsir të caktuar.

Aplikimi i modeleve në rastin e Maqedonisë Analizimi i realitetit tonë, sipas teorive dominante për votim, në shikim të parë e vërteton konkluzionin e përmendur më lartë. Kjo do të thotë në sjelljen zgjedhore të elektoratit tonë do të mundë të njohim prezencën e tri modeleve, që është një argument më tepër për komplementimin e tyre. Kuptohet në kushte tona ata kanë specifikat e veta, të cilët varen nga specifikat e ambientit shoqëror në të cilin edhe analizojmë problemin. Kjo ka domethënje për shoqërinë maqedonase dhe të tjerët si shoqëri ne tranzicion, në të cilët edhe më tej nuk janë konsoliduar proceset themelore demokratike. Në këtë kuptim në kushte kur është përkufizimi i një sistemi të statifikimit social dhe vendosja e sistemit të ri, rëndë është të parashihet se mundë të funksionojnë modeli sociologjik, apo se struktura sociale klasore mundë të determinohet në sjelljen zgjedhore të votuesëve. Ajo, në mes tjerash, kontribon që partive politike t`ju mungojë adresantët e tyre social dhe profili i tyre social që të jetë i ngjajshëm. Angazhimet që të formohen parti të cilat do të drejtohen ndaj pjesës së caktuar të trupit votues pëson josukses. (p.sh partia punëtore, partia e bujqëve,). Analizimi i idesë së profilizimit të partive, e cila do të bazohej në dokumentet e tyre partiake, por edhe në veprimin praktik, tregon se është rëndë në sjelljen politike maqedonase të identifikohet e majta dhe djathta politike, në pamjet e tyre ideopolitike. (veçmas në raport të sferës ekonomike dhe sociale dhe intervencionizmit shtetëror). Por, kur bëhet fjalë për aplikimin e modelit sociologjik, ekziston një konkluz me rëndësi nga njohurit e dhëna më lartë. Bëhet fjalë për përkatësin nacionale të votuesëve. Sipas rezultateve nga zgjedhjet e gjertanishme në Maqedoni (parlamentare, lokale, presidenciale) si dhe nga sondazhet tona të shumta të opinionit publik, u dëshmua se faktor me rëndësi në përkufizimin e qëndrimeve politike të qytetarëve është përkatësia e tyre etnike. Kjo do të thotë se maqedonasit votojnë ekskluzivishtë për partitë politike maqedonase. Shqiptarët për partitë shqiptare, ndërsa përfaqësuesit e grupeve etnike më të vogla (romët, serbët, turqit etj) më shumë përcaktohen për partitë maqedonase. (sqarimi duhet të kërkohet ngase ka të bëjnë me grupe relative të vogla etnike, të cilët ndikimin e tyre mundë ta realizojnë vetëm përmes partive më të mëdha. Në të kundërtën votat e tyre do të ishin të "humbura". Pikërishtë për këtë zakonisht në rrethin e dytë të votimit partitë më të vogla etnike në këtë drejtim edhe i orientojnë votuesit e tyre).

172

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Kur bëhet fjalë për modelin e identifikimit partiak është mëse e qartë se trupi votues në Maqedoni në zgjedhjet e gjertanishme, është përcaktuar sipas këtij kriteriumi. Te këta votues ekziston lojaliteti ndaj partisë vetanake, lojalitet që shprehet përmes një kontinuiteti dhe stabiliteti në votim për partinë që i takon. Për ata nuk paraqiten dilemat dhe ndikimi i karakterit kohëshkurtë dhe nuk luan rol të rëndësishëm. Ata e dinë për kend do të votojnë akoma pa filluar fushata zgjedhore dhe zakonishtë deklarojnë se edhe në zgjedhjet e ardhëshme (do të thotë pas 3 - 4 viteve) përsëri do t’ia shprehin besimin e tyre subjektit të njejtë poliltik. Edhe pse është rëndë të bëhet dimenzionimi i kësaj pjese të trupit votues rezultatet e gjertanishme të zgjedhjeve, si dhe njohurit nga anketat tona tregojnë se ka të bëjnë me 50% të trupit votues. Si shembuj tipik për sjellje të tillë zgjedhore mundë të ceket pjesa e antarësisë (thelbi) të LSDMS dhe VMRO - DPMNE, si shembuj. Modeli i zgjedhjes racionale është poashtu i parashikueshëm në sjelljen e trupit politik maqedonas. Në këtë paraqitet numri i madhë i votuesëve fllotant (të luhatshëm, të dyshimte), të cilët duke i vlerësuar ofertat të partive të caktuara politike por, edhe ate me çka është legjitimuar në atë periudhë, përcaktohet nga ndonjëra prej tyre, duke theksuar se ashtu do t`i maksimalizojnë gjasat e tyre për sukses në jetë. Me sjelljen e tyre zgjedhore ata dhurojnë ose denojnë, duke i kuptuar zgjedhjet si ngjarje racionale dhe mekanizëm ku domosdo elitat shtetërore me përgjegjësi të qeverisin. Si shembuj për sjellje racionale të votuesëve mundë të merrën rezultatet e zgjedhjeve parlamentare të vitit 1998, në të cilat garnitura udhëheqëse paraprake ishte e denuar për udhëheqjen e tyre të pasuksesshme në dy mandatet e kaluara (rezultate të dobëta në ekonomi, privatizimi me legalitet të dyshuar, kursimoret piramidale, korupcioni e tjere). Si kategori e posaçme e këtij modeli mundë të trajtohen ata qytetar (të cilët nuk janë numër të vogël), të cilët me fitoren e partisë së caktuar përfitohen me priviligjione personale, të cilët në parim janë me legalitet të dyshuar). Mundë të parashikohet se edhe një pjesë e konsiderueshme e votuesve të partive qendër mundë të numërohen në të ashtuquajturit votues racional apo votues me orientim qytetar, të preukopuar nga proceset e liberalizimit të individit, që, në parim sjell edhe sjelljen zgjedhore individuale. Në këtë rastë, kur e analizojmë sjelljen zgjedhore të qytetarëve në Maqedoni nga ky këndë në modelet dominante zgjedhore, duhet të mirrret parasysh që preferenca partiake janë një kategori dinamike e cila sjellë oscilimin e rezultateve nga ndikimi i disa faktorëve shoqërorë. Oscilimet e tilla janë të dukshme në skenën politike të Maqedonisë. Në këtë drejtim nëse tentojmë të vallorizojmë ambientin aktual politik (Maqedonia në pritje të zgjedhjeve parlamentare 2002) ajo që është e mundëshme shumë shkurt të thuhet, është ajo se rëndësia e përkatësisë etnike e votuesve edhe më tej është në rritje (kuptohet këtu mirret parasysh ndikimi i krizës të vitit 2001, se mundë të pritet rënja e identifikimit partiak dhe nën ndikim të tij të rritet ndikimi i modelit të votimit racional. Ajo që ne nuk flasim në këtë tekst pasi me këte nuk e trajtojnë modelet e preferuara më lartë, është problemi i apstenimit zgjedhor, i cili gjithnjë bëhet më aktual në Maqedoni edhe parasegjithash si rezultat i të ashtuquajturit proces i

173

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

depolitizimit. A do të ndodhë dhe në çfarë mase do të realizohen këto parashikime për numrin e madhë të apstenimeve në zgjedhjet e ardhëshme është rëndë të thuhet për shkak të shumë shkaqeve. Ajo që me siguri mundë të thuhet nëse realizohen parashikimet të tilla, kjo nuk do të thotë mirë për zhvillimin e demokracisë në Maqedoni.

174

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

3.2. Doc. d-r Marina Mitrevska FILOZOFSKI FAKULTET-SKOPJE Institut za odbranbeni i mirovni studii - Skopje

^OVEKOVITE PRAVA I INTEGRACIJATA NA REPUBLIKA MAKEDONIJA VO EVROATLANSKITE INSTITUCII (SO POSEBEN OSVRT NA EU I NATO) Voved ^ovekot kako ~ovek so drugite lu|e `ivee barem na dva na~ina: vospostavuvaj}i odnosi spored `elba, naklonetost, srodnost i, od druga strana, odnesuvaj}i se spored obvrskite {to proizleguvaat od nu`nosta da se pre`ivee.(1) So ista cel, samo preku integralno ostvaruvawe na seta moderna politi~ka teorija i odnosite {to proizleguvaat od obvrzanosta za gri`ewe za opstanokot baraat u{te edno, povisoko, nivo {to bi gi osiguruvalo i, ramkovno, ureduvalo. Samo taka mo`e da se o~ekuva pogolema obedinetost me|u negovite ~lenovi vo namerata za za~uvuvawe i realizirawe na ~ovekovite prava za zaedni~ki progres i zgolemuvawe na `ivotniot kvalitet voop{to. Od ovoj aspekt osobeno e zna~ajno politi~koto nivo, koe vo pove}eto moderni teorii se sveduva pod nazivot civilno ili gra|ansko op{testvo, no i negoviot odnos kon dr`avata (ili poinaku ka`ano, odnosot me|u svetot na `ivotot i svetot na poredokot).(2) Vo funkcija na "realizirawe" na ~ovekovite prava, civilnoto, odnosno gra|anskoto op{testvo, treba po pat na iznao|awe zaedni~ki re{enija za aktuelnite pra{awa i problemi da ponudi na~in na re{avawe. Dijalogot, tolerancijata, dogovaraweto i pregovaraweto da bidat osnovni formi primenuvani vo re{avaweto na aktuelnite, otvorenite pra{awa. So drugi zborovi, neostvaruvaweto na nekoi od ~ovekovite prava da ne se dozvoli da se re{avaat po pat na konflikti, koi pak mo`e da predizvikaat krizi od po{iroki razmeri. Vo taa nasoka e fokusirano pra{aweto: Kako i na koj na~in vo Republika Makedonija se ostvaruvaat ~ovekovite prava (no ne i `elbite). Dali mo`ebi ~ovekovoto pravo treba da go determinirame kako demokratska vrednost za da go po~ituvame so site negovi karakteristiki. Ako e taka, toga{ da se obideme da dademe odgovor na pra{aweto: Dali

175

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

vo ~ovekovite prava kako demokratska vrednost e i pravoto da odlu~uva za integracijata vo me|unarodnite institucii i organizacii. 1. Integracijata i globalizacijata gledani niz makedonska prizma Impaktot na tendenciite kon integracijata i globalizacijata mo`e da se ocenuva niz dve glavni dimenzii. Prvata se odnesuva na objektivnite efekti na integracijata i globalizacijata na razli~nite nivoa na stvarnosta (me|unarodno, regionalno, nacionalno, lokalno itn.). Vakviot pristap pretpostavuva najnapred precizno utvrduvawe na nivoto na fenomenot. (3) Osven toa, potrebno e da se utvrdi dali na integracijata i na globalizacijata }e se gleda prvenstveno kako na ekonomski, politi~ki, op{testven ili kako na kulturen fenomen. Zatoa {to prodol`uva tendencijata za unifikacija na politi~kite sistemi kako osnova za noviot svetski poredok koj }e se bazira na demokratija, pazarna ekonomija i ~ovekovi prava. Sigurno deka ovoj proces }e predizvika reakcii kaj opredelen broj dr`avi i re`imi koi i ponatamu }e bidat izvor na krizi ili }e bidat pri~ina za pojava na novi krizi. Osven toa, procesot na globalizacijata }e prodol`i i vo ekonomskata sfera, pri {to }e se sozdadat novi ekonomski grupacii koi me|usebno }e se konfrontiraat i }e ja pro{iruvaat mo`nosta od pojava na krizi. Ottuka proizleguva pra{aweto: [to zna~i integracijata i globalizacijata za Republika Makedonija? Toa zna~i deka: Prvo: Makedonija sî u{te nema razvieno nacionalna strategiska perspektiva vo odnos na globalizaciskite dr`avi. Vtoro: Slabite dr`avni tradicii, kako i kompleksot na inferiornost, pridonesuvaat dr`avata da bide stihijno ponesena od globalniot plan na integracija. Treto: Objektivnite parametri na vlijanieto na edna taka mala dr`ava vrz tekot na globalizacijata se izvonredno mali. ^etvrto: Makedonija kako mala dr`ava, so nisko nivo na ekonomski razvoj, objektivno gledano te{ko deka }e ima vlijanie, odnosno udel vo globalnite tendencii. 2. Makedonija i integracija vo EU I NATO I pokraj civilizaciskite opredelbi na Republika Makedonija za zapo~nuvawe proces na vospostavuvawe na gra|ansko op{testvo koe }e po~iva vrz demokratijata, slobodniot pazar, vrz mirot i vrz po~ituvaweto na ~ovekovite prava, rabotite trgnaa vo obratna nasoka. Dr`avata e sledena so multiplicirawe na silata, se koristi silata

176

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

kako kraen arbitar vo re{avaweto na pravata. Isto taka, Makedonija ne e imuna na ogromen broj izvori na zagrozuvawa (ekspanzija na militanten nacionalizam; ideite za sozdavawe na golemi etni~ki ~isti dr`avi; transnacionalen terorizam; {verc so oru`je; {verc so droga; perewe pari; ekolo{ka degradacija i sl.) koi mo`at da bidat pri~ina za pojavata na krizi, ili pak da pridonesat sega{nata kriza da eskalira. Imeno, izvorite na zagrozuvawe mo`at da se povedat pod edinstven zaedni~ki imenitel, a toa e preraspredelbata na politi~kata, na ekonomskata i na voenata mo}, {to doveduva do nova konstelacija na silite i na odnosite vo Evropa i po{iroko od nea. Vakvata redistribucija na odnosite i na silite neminovno ja izostruva strategiskata pozicija na zemjite koja rezultira vo krizi. Vo taa nasoka, navedenite izvori na zagrozuvawe go determiniraat periodot vo koj `iveeme kako nepredvidliv, nestabilen i rizi~en za dr`avite koi, pred sî, se nao|aat vo periodot na t.n. tranzicija (vo koj spa|a i Makedonija) i koi mo`at da predizvikaat krizi od po{iroki razmeri. Iskustvoto vo regionot poka`uva deka krizite dobivaat karakter na trajnost i dolgoro~nost. Ottamu, iskustvata od niv treba da bidat patokaz za nivno nadminuvawe ili eliminirawe kako trajna cel. Eden pogled od na{ite iskustva }e poka`e deka e potrebno: - Bidej}i razvojot na krizite e te{ko predvidliv, potrebni se opse`ni podgotovki, opremuvawe, osposobuvawe i planirawe na site institucii na sistemot za prifa}awe na predizvicite koi gi nosi krizata i konfliktot. - Treba da se izgradi sistem na celosna transparentnost pome|u site institucii koi u~estvuvaat vo re{avaweto na krizite, stavawe vo funkcija na raspolo`livata infrastruktura, na nacionalnite resursi i na sovremeniot krizen menaxment. - U{te vo mirno vreme treba celosno da se regulira statusot na gra|anite koi kako posledica na krizata od politi~ki, ekonomski, socijalni, demografski, etni~ki ili verski motivi }e stanat predmet na prisilni migracii. - Ulogata na instituciite na me|unarodnata zaednica mora da bide poefikasna, navremena i celosna, dokolku se saka posledicite od krizite da bidat vo podnoslivi granici. - Ulogata vo re{avaweto na krizite i posledicite za zemjite koi u~estvuvaat vo toj proces mora odnapred da bide razbrana, poddr`ana i materijalno kompenzirana od me|unarodnata zaednica. - Pra{aweto za nacionalnata bezbednost na site zemji u~esnici vo re{avaweto na krizite mora da bide prioritetno i poddr`ano od me|unarodnata zaednica.

177

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

- Iskustvata poka`uvaat deka regionalniot pristap vo nadminuvaweto na krizite, regionalnite kontingenti i regionalnata koordinacija se klu~ni za izlez od kriznite zoni. - Koordinacijata na aktivnostite i planiraweto na misiite na NATO, na ZEU, na OBSE, na Sovetot na Evropa se poka`a kako neophodnost za izlez od zonata na krizata. Vo takvi okolnosti, nema somnenie deka Republika Makedonija }e treba {to poskoro da se integrira vo EU i vo NATO. Ovaa konstatacija proizleguva od dosega{nata nivna neophodna uloga vo baraweto izlez za re{avawe na krizata i onevozmo`uvawe na nejzino eskalirawe. Vo ovoj kontekst mo`e da se prifatat u{te nekolku pri~ini za integrirawe na Makedonija vo EU i vo NATO, a toa se: Prvo: Evropskata unija e me|unarodna organizacija sozdadena so cel da ja unapredi me|uvladinata sorabotka na zemjite ~lenki na podra~jeto na bezbednosta ili, poinaku ka`ano, taa e eden vid forum za vodewe dijalog me|u zemjite ~lenki ~ija politika e naso~ena kon sozdavawe zaedni~ki pozicii vo sferata na odbranata. Spored toa, nejzinata prvenstvena namera e obezbeduvawe na zemjite ~lenki ili, poto~no, za{tita na nivnata sloboda i bezbednost, vo soglasnost so principite na Povelbata na Organizacijata na Obedinetite nacii. Vtoro: Taa nastojuva da se obezbedi ekonomska i kulturna sorabotka, a nad sî, se utvrduva silna obvrska za kolektivna odbrana. Treto: Ja potvrduva verbata vo osnovnite ~ovekovi prava, vo dostoinstvoto i vo vrednosta na ~ovekovata li~nost. ^etvrto: Ja istaknuva potrebata od zajaknuvawe i zacvrstuvawe na me|usebnite ekonomski, socijalni i kulturni vrski, kako i sorabotka i koordinacija na naporite za sozdavawe cvrsta osnova za evropsko obnovuvawe. Petto: Prezemaat obvrska da go {titat me|unarodniot mir, bezbednosta, stabilnosta i mo`nosta za odvra}awe na sekoj obid za agresija. 3. NATO Prvo: NATO e politi~ka-voena organizacija vo koja zemjite ~lenki ja ~uvaat svojata celosna suverenost i nezavisnost. Vtoro: Nejzina su{tinska namera e da ja za{tituva slobodata i bezbednosta na site nejzini ~lenki so politi~ki i voeni dejstva, vo soglasnost so principite na Povelbata na OON i so dogovor sklu~en me|u niv. Treto: NATO pretstavuva politi~ka ramka za eden me|unaroden sojuz, modeliran da spre~i ili da odvrati agresija.

178

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

^etvrto: Ovozmo`uva kontinuirana sorabotka i konsultacii na politi~ko, ekonomsko i voeno pole. Petto: Taa e opredelena da ja {titi slobodata i zaedni~koto nasledstvo na nivnite raboti, po~ituvaj}i gi principite na demokratijata, individualnite slobodi i vladeeweto na pravoto. [esto: Reafirmiraj}i ja svojata borba vrz principite na Obedinetite nacii, tie prezemaat obvrska da go {titat mirot i me|unarodnata bezbednost i da pridonesat da se za~uva i odr`i stabilnosta i blagosostojbata na zemjite-~lenki, so cel da se izbegnat opasnostite za me|unarodniot mir, bezbednosta i pravdata.

179

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Doc. D-r. Marina Mitrevska Fakulteti Filozofik- Shkup

Insituti për studime të mbrojtjes dhe paqes TË DREJTAT E NJERIUT DHE INTEGRIMI I REPUBLIKËS SË MAQEDONISË NË STRUKTURAT EUROTALANTIKE (ME THEKS TË POSAÇËM në BE dhe NATO) Hyrje
Njeriu si krijesë njerëzore jeton me të tjerët edhe atë në dy mënyra: Duke i vendosur raportet siapas dëshirës, animit, lidhëshmërisë dhe, nga ana tjetër, duke u sjellur sipas obigimeve të cilat rrjedhin nga aryeja apo detyrimi për të jetuar. Me qëllim të njejtë, vetëm përmes realizimit integral i gjithë asaj teorie moderne politike dhe raporteve të cilat burojnë nga obligimet për kujdes ndaj ekzistencës kërkojnë edhe një, nivel më të lartë i cili do të siguronte, edhe kornizë rregullative. Vetëm kështu, mund të arrihet unjisimi më i madhë në mes anëtarëve me qëllim të mbrotjes dhe realizimit të të drejtave të njeriut për progres të përbashkët dhe ngritjen e kualitetit jetësor në përgjithësi. Në këtë kontekst veçmas është me rëndësi niveli politik, i cili në më shumë teori moderne sillet apo njihet me emrin shoqëri civile apo qytetare, për raportet e tyre ndaj shtetit (ose më ndryshe thënë, raportet nëmes botës së jetës dhe botës së rendit). Në funkcion të "realizimit" të drejtave të njeriut, shoqëria civile apo qytetare, në drejtim të kërkimit të zgjidhjeve të përbashkëta për çështjet dhe problemet aktuale duhe të ofrojë mënyrën e zgjidhjes. Dialogun, tolerancën marrëveshjet dhe bisedimet të jenë forma themelore që do të aplikoheshin në zgjidhjen e çështjeve të hapura aktuale. Me fjalë të tjera mosrealizimi i të disa nga të drejtat e njeriut, mos të lejohet, që të zgjidhen përmes konflikteve, të cilët, mundë të nxisin kriza në përmasa më të gjëra. Në këtë drejtim është fokusuar pyetja, si dhe në ç’mënyrë në Republikën e Maqedonisë realizohen të drejtat e njeriut (por jo edhe dëshirat). Dhe ndoshta të drejtat e njeriut duhet të determinohen si vlera demokratike, që të i respktojmë me të gjitha karakteristikat e saja.

180

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Nëse është ashtu, atëherë të orvatemi të i përgjigjemi pyetjes: athua në të drejtat e njeriut, si vlera demokratike është edhe e drejta e vendosjes për integrim në institucionet dhe organizatat ndërkombëtare. 1. Integrimi dhe globalizimi shikuar nga këndi maqedonas Tendencat drejtë integrimit dhe globalizimit mundë të vlerësohen me dy dimenzione kryesore. E para ka të bëjë me efektet objektive të integrimit dhe globalizimi të nivele të ndryshme të realitetit (ndërkombëtarë, regjional, nacional, lokal, dhe të tj.). Një qasje e tillë parashikon që më parë vërtetimin preciz të nivelit të fenomenit. Përveç tjerash, është e nevojshme të vërtetohet se sa integrimi dhe globalizimi do të shikohet me prioritet si në planin ekonomik, politik, shoqëror apo edhe si fenomen kulturor. Për këtë rrjedhë, tendenca për unifikim e sistemeve politike si bazë e rendit të ri botëror, i cili bazohet në demokracinë, ekonominë e tregut dhe të drejtat e njeriut. Me siguri se ky proces do të nxis reaksione të një numri shtetesh të caktuara dhe pushteteve të cilët edhe më tej do të jenë burim i krizave ose do të jenë shkas për lajmërimin e krizave të reja. Përveë tjerash procesi i globalizimit do të vazhdoj edhe në sferën ekonomike, ku edhe do të krijohen grupacione të reja ekonomike të cilët do të konfrotohen midis vete të cilët edhe e zgjërojnë mundësin e lajmërimit të krizave. Nga këtu, rrjedh edhe pyetja: çka do të thotë integrimi dhe globalizimi për Republikën e Maqedonisë? Kjo do të thotë: E para: Maqedonia edhe më tej nuk e ka të zhvilluar strategjinë nacionale për të ardhmen ndaj shteteve të globalizimit. E dyta: tradita e dobët shtetërore si dhe kompleksi i inferioritetit kontribojnë që shteti të jetë në mënyrë stihike i bartur nga plani i integrimit global. E treta: parametrat objektive të ndikimit të një shteti të tillë të vogël në rrjedhet e globalizimit janë jashtëzakonishtë të vogla. E katërta: Maqedonia si shtet i vogël dhe me shkallë të ulët të zhvillimit ekonomik shikuar objektivishtë është rëndë që të ketë ndikim apo pjesë në tendencat e globalizimit.

2. Integrimi i Maqedonisë në BE dhe NATO. Edhe përskaj përcaktimeve civilizuese të Republikës së Maqedonisë për fillimin e procesit të vendosjes të shoqërisë qytetare e cila do të filloj mbi demokracinë, tregun e lirë mbi paqen dhe respektimin e drejtave të njeriut, punët shkuan në kahëje tjetër. Shteti është i përcjellur me multiplicim të forcës, shfrytëzohet forca si arbitër i fundit në zgjedhjen e të drejtave. Gjithashtu Maqedonia nuk është e paprekshme nga burimet e shumëta të rrezikimit (paraqitjes së nacionalizmti militant, ideve për krijimin e shteteve të mëdha etnike, terorizmin

181

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

transicional, tregtia e zezë me armë, tregtia me drogë larja e parave, degadimi ekologjik dhe të ngjajshme) të cilët mundë të jenë edhe shkak për lajmërimin e krizave ose, të kontribohet që kriza e tashme të eskaloj. Kjo do të thotë, burimet e rrezikimit mundë të quhen me një emërues të përbashkët dhe ajo është rishpërndarje politike, ekonomike të ndikimit ushtarak, çka sjell te konstallacioni i ri i forcave dhe raporteve në Europ dhe më gjërë. Redistribuimi i tillë i raporteve dhe i forcave kushtimishtë paraqet edhe pozicionin strategjik të vendit i cili rezulton në krizë. Në këtë drejtim burimet e cekura të rrezikimit e determinojnë edhe periudhën në të cilën jetojmë si e padrejtë, jo stabile dhe i rrezikshëm për shtetet parasegjithash, të atyre që janë në periudhën e ashtuquajtur të tranzicionit (në të cilën bënë pjesë edhe Maqedonija) dhe të cilat mundë të nxisin krizën nëpër masa më të gjëra. Përvojat nga regjioni flasin se krizat fitojnë karakter të afatizimit dhe kohëzgjatjes. Nga këtu, përvojat nga ato duhet të jenë udhërëfyes për evitimin ose eleminimin si qëllim i fundit. Një pikëpamje nga përvojat e tona do të tregoj se është e nevojshme: - pasise zhvillimi i krizave është rëndë të parashikohet, janë të nevojshme përgaditjet permanente, pajisja, aftësimi, dhe planifikimi në të gjitha institucionet e sistemit për bartjen e sfidave të cilat i sjell kriza dhe konflikti. Duhet të ndërtohet tërësia e sistemit transparent në mes të gjitha institucioneve të cilët marrin pjesë në zgjidhjen e krizave sjellja në funksion të dëshiruar e infrastrukturës, të resurseve nacionale dhe menanxhimit bashkëkohor të krizave. - Edhe gjatë kohës së paqes duhët në tërësi të regullohet statusi qytetarëve të cilët si pasojë e krizës dhe motiveve politike, sociale, demokrafike, etnike dhe të mbeten si migracion i dhunshëm. Roli i institucioneve dhe bashkësisë ndërkombëtare duhet të jetë më efikas, në kohë dhe i tërsishëm, nëse dëshirohet që pasojat nga kriza të jenë në kufij më të kufizuar. - Roli në zgjedhjen e krizave dhe pasojave në vendet të cilët marrin pjesë në atë proces duhet prej më parë të jetë i kuptueshëm, i përkrahur dhe të kenë konpenzim material nga bashkësia ndërkombëtare. - Çështja e sigurisë nacionale e të gjitha shteteve pjesëmarrëse në zgjedhjen e krizës duhet patjetër me prioritet të jetë e përkrahur nga bashkësia ndërkombëtare. - Përvojat tregojnë se qasja regjionale për evitimin e krizave, kontigentet regjionale dhe kordinimi regjional janë çështje kyç për dalje nga zonat e krizave. - Koordinimi i aktiviteteve dhe planifikimi i misioneve të NATO-s, të BEs, OSBE-së dhe Këshillit të Evropës u tregua si patjetërsueshëm për dalje nga zona e krizave. Në rrethanat e tilla, nuk ka dyshim se Republika e Maqedonisë duhet sa më shpejtë të integrohet në BE dhe NATO. Ky konstalacion, rrjedh nga rroli i tyre i

182

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

gjerëtanishëm në kërkimin e gjetjes së zgjidhjeve të krizave dhe pamundësimin e eskalimit të tyre. Në këtë kontekst mundë të përkrahen edhe disa shkaqje për integrimin e Maqedonisë në BE dhe NATO, dhe ato janë: E para: Unioni Evropian dhe Bashkësia ndërkombëtare e krijuar me qëllim të avancimit të bashkëpunimit ndërqeveritar të shteteve anëtare në fushën e sigurisë ose, thënë më ndryshe, ajo është një forum për udhëheqje të dialogut në mes shteteve anëtare, politika e cila është e drejtuar për krijimin e pozicioneve të përbashkëta në sferën e mbrotjes. Sipas kësaj qëllimi primar i saj është siguria e shteteve anëtare ose më saktë siguria e lirisë dhe sigurisë, në përputhje me parimet e Kartës të organizatës të kombeve të bashkuara. E dyta: Ajo insiston të ofrohet bashkëpunimi ekonomik dhe kulturor, dhe mbi gjitha vërtetohet obligimi i fuqishëm për mbrotje kolektive. E treta: E vërteton besimin në të drejtat elementare të njeriut, me dinjitetin dhe vlerat e personalitetit të njeriut. E katërta: E saktëson nevojën e përforcimit dhe saktësimit e lidhjeve të ndërsjellta ekonomike kulturore dhe sociale, si dhe bashkëpunimi dhe kordinimi i angazhimeve për krijimin e bazës së fortë për rindërtim evropian E pesta: pranimi i obligimeve për sigurinë e paqes ndërkombëtare, sigurisë, stabilitetit dhe mundësisë për kundërshtimin ndaj tentimit të çdo lloj agresioni.

NATO E para: NATO-ja, është organizat politko- ushtarake në të cilën vendet anëtare e mbrojnë suveritetin e plotë dhe pavarësinë. E dyta: qëllimi i saj esencial është të siguroj lirinë dhe sigurinë e të gjitha shteteve anëtare me veprime politike dhe ushtarake në përputhje më parimet e Kartës të OKB-së dhe sipas marrëveshjes e arritur në mes tyre. E treta: NATO paraqet kornizë politike të një aleance ndërkombëtare, e modeluar të pengoj ose të kundërshtoj agresionin. E katërta: mundëson bashkëpunimin në kontinuitet dhe konsulltime në lëmin politike, ekonomike dhe ushtarake. E pesta: Ajo është e përcaktuar të siguroj sigurinë dhe trashigimninë e përbashkët në punët e tyre, duke i respektuar parimet e demokracisë, liritë individuale dhe sundimit e së drejtës. E gjashta: duke e afirmuar punën e saj mbi parimet e kombëve të bashkuara, ata ndërrmarin obligime të sigurojnë paqen dhe stabilitetin ndërkombëtar dhe të kontribojnë që të ruhet dhe të sigurohet stabiliteti dhe mirëqënia e shteteve anëtare, me qëllim që ti i shmagin rreziqet ndaj paqes ndërkombëtare, sigurisë dhe drejtësisë.

183

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

3.3. Liri LENA Novinar

DEMOKRATSKITE VREDNOSTI I PRAVOTO NA SLOBODNO IZRAZUVAWE

Demokratijata ima perspektiva. I taa se u~i i za da se o`ivotvoruva treba da pomine vreme. Tolku vreme kolku {to na lu|eto im treba za da sfatat deka nikoj za niv nema da se zanimava so nivnite problemi so koj tie se soo~uvaat. Za da mo`e da se nare~e eden sistem demokratski, potrebno e da ispolnuva najmalku ~etiri glavni kriteriumi. Prvo treba da ima zakoni koj se doneseni na demokratski na~in i koj se sproveduvaat i se zadol`itelni za site gra|ani. Potoa da postoi podelba na vlasta na izvr{na i na zakonodavna. Treba da ima vlast {to pobedila na demokratski izbori, i ~etvrtiot kriterium e obezbeduvawe na kontrolni kanali i vlijanie na gra|anite vo me|uizborniot period, so posredstvo na politi~kite izbrani prestavnici i vo procesot na politi~koto odlu~uvawe. Me|utoa, druga rabota {to se nametnuva e faktot dali postoi sovpa|awe na toa {to se deklarira kako formalna gradba na kriteriumite na demokratijata so toa {to pretstavuva demokratski duh. No, {to ako otsustvuva gra|aninot i {to zna~i toa? Ne e gra|anin samo {to e ozna~en vo Ustavot kako takov. Pred sî, samata institucija gra|anin podrazbira deka stanuva zbor za eden faktor koj ima svoja sovest za svoite prava i obvrski i re{itelnost ovie prava, slobodi i obvrski da gi ostvaruva. Ako eden takov gra|anin ne postoi, koj vo krajna linija e i garant za demokratijata, toga{ se soo~uvame so nekoja druga forma na demokratijata, koja realno se krie pod formata na oligrahija, formata na kvaziavtoritarizmot. Postavuvaweto na jasnite pravila na igrata koi se prifateni i po~ituvani od site faktori na politi~kata scena, e eden od osnovnite aspekti na demokratijata. No i tuka se postavuva istoto pra{awe: Ovie pravilla na igra, da gi nare~eme taka, kolku gi zemaat predvid pravata i slobodite na gra|aninot, kolku se tie vo interes na potrebite na gra|anite, kako na dolgoro~nite, u{te pove}e na kratkoro~nite interesi, i {to e najbitno, kolku gra|aninot e svesen deka tokmu od toa zavisat pravilata na igrata?

184

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Balansiraweto i glavnata kontrola na vlasta vo demokratijata, iako velime deka postoi podelba na vlasta na zakonodavna, sudska, izvr{na i taka natamu, vo realnosta ne e taka. Glavnata podelba e gra|aninot i vlasta. Nositeli na javni povlastici se gra|anite. Ako gra|aninot ne e svesen deka e klu~en faktor i deka dr`avata e vrabotena kaj nego zatoa {to toj pla}a danoci, toj glasa{e za niv i toj ima pravo ne samo da gi izvr{uva sam barawata {to tie gi postavuvaat, no od niv da bara da gi sproveduvat vetuvawata za {to se obvrzaa so zakoni - zna~i koga takvo ne{to ne postoi nema da imame ni demokratija. Vo sprotivno, mesto so gra|anskata svest }e se soo~ime so svest na pot~inetite, kade sî {to doa|a od vlasta se ~eka so amin i so poznatiot aforizam deka "navednata glava sabja ne se~e", baraj}i na ovoj na~in izlez za da mo`e obi~niot ~ovek da se brani od arbitraritetot na vlasta, prvo samiot sebe, a potoa i najbliskite. Da ras~istime i so edna iluzija - nema idealna demokratija. Hartijata trpi sî {to mo`e da se napi{e na nea. No se postavuva pra{aweto kolku toa {to e napi{ano na hartija seriozno se do`ivuva od tie {to ja imaat vlasta i od samite gra|ani. Ako stanuva zbor samo za ne{to {to e napi{ano na hartija, a toa ne se po~ituva i ne se vospitani da gi po~ituvaat, no isto taka i ne smetat deka treba da se po~ituva i od tie {to se na vlast i od tie {to ja gledaat vlasta od dolu, toga{ }e imame samo edna zavesa na demokratijata koja vsu{nost }e bide ne{to drugo. Taka celata javnost }e se pretvori vo eden {iroko komplotisti~ki klub za toa {to se slu~uva i kako }e mu prefrluva eden na drug. Prava demokratija zna~i obi~niot ~ovek da bide re{itelen vo pristapuvaweto na javnite raboti, odnosno ne samo da ima pretstava za toa {to se slu~uva, no da bide re{itelen za da dejstvuva vo pravec na obezbeduvawe, odnosno funkcionirawe na pravilata na igrata. Da ima stav za li~niot interes, za op{tiot interes i za toa {to e javno bogatstvo, da bide svesen deka samo so zborovi ne mo`e da se postigne ni{to. Re{itelnost zna~i deka }e se zalaga li~no i }e gi anga`ira lu|eto okolu sebe i }e sprovede razni formi koi mu se na raspolagawe za da im se sprotivstavi na otstapkite koi proizleguvat od kr{eweto i od naru{uvaweto na demokratskite procesi od strana na onie {to se na vlast, ako edno takvo ne{to se slu~uva. Postojat razni na~ini koi mo`e da gi upotrebi: po~nuvaj}i od formite na pritisokot, so izjavi na javnoto informirawe, ako sakate i so javnite sobirawa, demonstracii, gra|anska neposlu{nost i sli~no. Sekako, ova bi bila posebna tema i mo`e da se razraboti malku pove}e postavuvaj}i go pra{aweto kolku gra|anskata neposlu{nost e del od demokratijata i, kako {to ~esto se narekuva kaj narodot za da gi ocrni javnite paradirawa na gra|anite po ulicite so terminot uli~na demokratija, i deka toa ne e svojstvo za demokratijata. Zna~i vo sr`ta, gra|aninot e toj od kogo zavisi dali }e ima ili ne demokratija. Ovde

185

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

treba da ras~istime so edna rabota: ova ne zna~i deka demokratijata ne mo`e da se u~i. Demokratijata se u~i i sama od sebe. Sigurno od toa {to rekovme izleguva deka ne e tolku va`no toa {to e napi{ano na hartija, ne e toa odlu~uva~ko ako nema realna potkrepa. No zna~ajno e da se ka`e deka kombinirana so nekoi drugi pottiknuva~i, na primer so pritisok od me|unarodnata zaednica i drugi, toa {to e na hartija na nekoj na~in po~nuva do im gi otvora o~ite na lu|eto za da znaat koi se nivnite prava, koi se nivnite obvrski, {to mo`at da o~ekuvaat i zo{to ~ekaat, potoa na koj na~in da se rasporedat vo odnos na vlasta i taka natamu. Toa zna~i deka i na ovoj na~in lu|eto u~at za demokratijata. U~at za demokratijata sledej}i gi soo~uvawata na politi~kite subjekti, na politi~kite partii, u~at za demokratijata i niz pi{uvawata, niz informiraweto od strana na pe~atot. U~ime za demokratijata niz me|usebnite polemiki, i vo krajna linija, i od ona {to se slu~uva vo na{iot dom. Imaj}i predvid sî {to se odviva okolu niv, mo`e da se postavi pra{aweto zo{to pi{uva deka treba da bide vaka, a se odnesuvaat 180 stepeni sprotivno od toa. Zna~i }e treba vreme edno avtokratsko ~uvstvo da ja stigne fazata koga mo`e da se zboruva deka postoi civilno op{testvo, deka ima demokratija, deka lu|eto se svesni ~initeli za razvojot na demokratskite procesi. No, demokratijata pak ima perspektiva. I demokratijata se u~i i za da se o`ivee ova treba vreme. Tolku vreme kolku na lu|eto }e im treba za da sfatat deka nikoj za niv nema da se zanimava so nivnite problemi so koi tie se soo~uvaat. Dodeka ~ekaat nekoj drug da se potrudi za niv da stori ne{to, a tie da bidat samo posmatra~i, iluzorno e da se zboruva za demokratija. No, ova e proces. Ovoj proces ve}e e po~nat. Sekojdnevnite problemi, sekojdnevnite razmisluvawa i diskusii na ovaa tema go pravat svoeto. Sigurno ovoj proces ne odi tolku brzo, no nikako ne mo`e da se spre~i. Informiraweto i slobodniot zbor Mnogu demokratski op{testva, posebno zapadnite i pred sî amerikanskoto op{testvo, na prvo mesto od demokratskite vrednosti go stavaat slobodniot zbor. Sloboden zbor sfaten kako slobodno javno izrazuvawe na mislite i sfa}awata, a najpogodno i najzna~ajno sredstvo {to pomaga za ova se mediumite, pi{anite i emituvanite. Zna~i, koga stanuva zbor za "slobodniot zbor", pred sî razmisluvame za slobodata na mediumite so koi na nekoj na~in se kontrolira vlasta. I ovaa kontrola na vlasta od strana na mediumite ima svoja istorija. Vo staroto gr~ko i rimsko op{testvo, no i vo periodot od Sredniot vek, "slobodniot zbor" be{e privilegiran, spored edna odredena moda. No, mnogu istori~ari priznavaat deka samo vo trina-

186

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

esettiot vek vo Anglija se pojavija prvite znaci za formalna za{tita, koi na nekoj na~in mo`ea da ja pretvorat slobodata na pe~atot vo realen op{testven faktor. Vo 1215 godina, sega ve}e poznatata Magna Povelba gi obelodenuva{e naporite na glasnite angliski baroni za da go nateraat carot Xon da ka`e otvoreno deka priznava nekoi od nivnite prava. Nao|aj}i se pred kontinuiraniot pritisok, carot go potpi{a famozniot dokument kade e i paragrafot koi sledi. "Na nieden sloboden ~ovek ne mo`e da mu se zeme slobodata ili da se zatvori, ili da mu mu se skrati slobodata ili slobodite i slobodnoto dvi`ewe, ili da se sudi nadvor od zakonot, ili da se internira, ili da se uni{ti na drugi na~ini, i ne mo`e da imame nikakvo pravo da deluvame vrz nego bez zakonsko presuduvawe na nivnite stare{ini i so zakonot na ovaa zemja." Istra`uva~ite na damne{nata istorija koi se obiduvaat da go tolkuvaat jazikot na Magna Povelba, istaknuvaat deka taa ima{e sosema drugo sfa}awe i zna~ewe vo o~ite na toga{nite baroni od {to ima za na{ite o~i vo sega{no vreme. Taka, "zakonot na ovaa zemja" ima zna~ewe na presuda vo oblik na dueli ili ma~ewe; "slobodite" ne bea ni{to drugo osven podaroci na imoti od vladatelot (carot); a "stare{ini" bea ramnopravnite lu|e vo op{testvoto koi presuduvaa, na primer, dali edno iskrivuvawe na liceto na osudeniot koga mu stavile `ar mo`e da se tolkuva ili ne kako mea kulpa (priznavawe na vinata). Vo odbrana na ovaa Golema povelba stanaa mnogu lu|e, a nekoi od niv do`iveaja golemi stradawa, posebno vo Anglija vo {esnaesettiot i sedumnaesettiot vek. Xon Udal, puritanski pop, koj napi{al edna kriti~ka kniga za crkovnata hierarhija vo Anglija, umre vo zatvor od ma~ewe, po mnogu napori za da se samoodbrani i zatoa {to ne se soglasi da svedo~i protiv sebe vo 1590 godina. Inaku, na Karl Prvi, "katoli~ki monarh", mu e odse~ena glavata po edna inscenirana presuda od edna komisija imenuvana od revolucionerniot protestantski parlament, ~ii zakoni i proceduri bea tolku nezakonski kolku i sudskoto telo so koe se slu`e{e i samiot Karlo Prvi protiv negovite politi~ki i verski protivnici. Ja spoznavme tuka celata parada na damne{nite `rtvi za da ja podvle~eme taa sme{na ~ove~ka drama na koja se potpiraa op{testvenite filozofi ~ii idei pomagaat do den-denes za podignuvawe na politi~kite institucii vo site dr`avi na svetot, opfa}aj}i go tuka i pe~atot. Deloto "Za slobodata" (1859) na filozofot Xon Stjuar Mil (1806- 1873), koj so svoite napisi e poblisku do pe~atot, se smeta za najelegantna i najsistematska odbrana na slobodnoto izrazuvawe na site vremiwa. Toj vo svoite {iroki liberalni preokupacii ja opfati i "tiranijata na mnozinstvoto vrz malcinstvoto".

187

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Vo vrska so slobodnoto izrazuvawe, Mil istaknuva deka za da se zadu{i edna ideja treba ~ovekot da ja zazeme pozata na nedopirliviot. Potoa, deka zadu{enata ideja mo`e da pretstavuva eden del od stvarnoto- to~no toa {to e potrebno za da izleze na videlina celata stvarnost. Treto, ako nema sprotivstavuvawe, "stvarnoto" }e pre`ivee samo kako predrasuda. I na krajot, ako edna dadena stvarnost se odr`uva kako dogma ili predrasuda, taa }e go izgubi vlijanieto vrz odnesuvaweto i karakterot. No, kade se novinarite vo ovaa relacija? Prosveteniot novinar go po~ituva principot na slobodata na pe~atot, no ja po~ituva i svojata individualna nezavisnost. Rabotej}i spored principot za za{tita na slobodnoto izrazuvawe, novinarot se stava na strana na zaednicata. So dogleduvawe i sledewe na sovr{enite standardi vo zanaetot na izvestuvawe i interpretirawe, novinarot ja dobiva i mo`nosta za da go iska`e stvarnoto, so {to go pottiknuva istra`uvaweto {to go baraat negovite sogra|ani. Ako se ostvaruva so ~uvstvo , sposobnost i imaginacija, novinarstvoto mo`e vidno da go pro{iri obi~noto istra`uvawe. Ova e pat pove}e so koj novinarot mo`e da deluva vo odbrana na slobodnoto izrazuvawe. Novinarskite stereotipi i pravata na ~ovekot kaj nas Da se zboruva za ~ovekovite prava i da se stavat tie vo kontekst na informiraweto, odnosno na mediumite, bez somnenie }e se soo~i{ so edna zna~ajna osobina, a toa e novinarskata etika. Ovaa karakteristika sigurno kaj nas e mnogu poostra vo negativna smisla i deluva kaj lu|eto vo nivnoto odnesuvawe vo ova multietni~ko op{testvo. I dendeneska, vo mnogu novinarski napisi koga se zboruva za ~ovekovite prava mo`at da se najdat dosta stereotipi. ^esto slu{ame razni ocenki za pe~atot vo Makedonija i deka toj e ko~nica za razvojot na odredeni procesi vo tranzicijata, no i deka mu pomognal na negativnoto dezintegrirawe na op{testvoto. Me|utoa, ima i drugi ocenki za mediumite deka tie se ponapredni od drugite dejnosti vo op{testvoto. No, tuka treba da se zeme predvid faktot deka napredokot na mediumite pod ~adorot za za{tita na slobodniot zbor, slobodnoto izrazuvawe, ili na pravoto za da se iska`e slobodniot zbor, ne zna~i deka sekoj mo`e da zboruva sî i se{to, a pri toa da nema nikakvo stravuvawe od reakciite za eti~kata ili moralnata strana. Izlezena od edna op{testvena sredina, odnosno od eden sosema drug op{testven politi~ki poredok, po~etnoto demokratsko novinarstvo boleduva{e od istite bolesti koi gi sledea drugite dejnosti, pred sî, politi~koto deluvawe, koe sî u{te se nema{e najdeno sebesi vo novite okolnosti, koe nema{e svoj identitet, frla{e drvja i kamewa vrz starata, sekako sakaj}i da kreira nov identitet.

188

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

No deneska mo`eme da zboruvame za edno sosema drugo novinarstvo od toa {to be{e pred pedesetina godini, i vo ovoj kratok period od 10 -12 godini mekedonskoto novinarstvo ne e toa {to be{e vo po~etokot na ovoj nov period. Razlikite se gledaat kako na kvalitativen taka i na kvanitativen plan. Makedonskoto novinarsko pole deneska se sostoi od eden {aren mediumski pejsa` od site `anrovi, pe~ateni i emituvani, privatni i javni, dnevni, nedelni i periodi~ni, no i specijalizirani za razni oblasti. No, ova e samo koloritniot pejsa` na makedonskite mediumi, odnosno na makedonski jazik. Za `al, ni odblisku so ovoj pejza` ne mo`e da se sporedi toa {to go vikame novinarstvo na albanski jazik. No, sepak mo`e da se ka`e deka ima eden vid novinarstvo na albanski jazik, za koe simboli~ki mo`e da se zboruva kako dejnost na Albancite vo naporite za prilagoduvawe na promenite vo ovie 10 godini. Kako mo`e da se gleda na ulogata na ova novinarstvo na albanski jazik vo mno{tvoto nastani vo Makedonija, posebno koga se odnesuva za propagirawe na novite vrednosti i standardi na demokratskiot `ivot, osobeno so propagiraweto, razvojot i za{titata na ~ovekovite prava i slobodi? Dali ovie vrednosti gi imaat postaveno pred sebe mediumite na albanski jazik ili se zanimavaat samo so stereotipi i na toj na~in da pre~at na sebesi no i na drugite vo natamo{niot razvoj? Dali se pravi profesionalno novinarstvo so tie {to rabotat vo mediumite ili se raboti samo za da se ka`e deka rabotat? No, i za kakov status na novinarstvo na albanski jazik mo`e da se zboruva, vo kakva polo`ba se novinarite vo javnite mediumi na albanski? Za da im dademe odgovor na ovie pra{awa treba dosta vreme, no mislam deka se pottiknuva~ki za idni analizi i studii od ovoj domen. Literatura 1. Zbirka novinarski kodeksi, ISPPI, Skopje, 1996; 2. Novinarstvoto so posvetenost, Edmund Lambert, Tirana, 1995; 3. Priru~nik za novinarite od Jugoisto~na Evropa, Tirana, 1996; 4. Nazmi Maliqi, Politi~kata tolerancija vo funkcija na mirot, "Fridrih Ebert", Skopje 2001; 5. 5. MOZAIK- priru~nik za vospita~kite, rakopis vo pe~atewe.

189

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Liri Lena Gazetar

Vlerat demokratike dhe e dretja e fjalës së lirë Demokracia ka perspektiva. Edhe ajo mësohet dhe që të gjallërohet kjo do kohë. Aq kohë sa do t’u duhet njerëzve të kuptojnë se askush për ta nuk do t’u bije prapa atyre problemeve me të cilat ata ballafaqohen. Që të mund një sistem të quhet demokratik është e nevojshme të plotësojë të paktën katër kritere themelore. Së pari duhet të ketë ligje të sjella në mënyrë demokratike, të cilat zbatohen dhe janë të detyrueshme për të gjithë qytetarët. Pastaj të eksistojë ndarja e pushtetit ekzekutiv dhe atij gjyqësor.Duhet të ketë pushtet që ka ngadhnjyer në zgjedhje demokratike dhe e katerta është sigurimi i kanaleve të kontrollit dhe ndikimit të qytetarëve në periudhën ndërmjet zgjedhjeve, përmes përfaqsuesve të zgjedhur politik dhe në procesin e vendosjes politike. Megjithatë çështje tjetërt që imponohet është fakti se a eksiston përputhje e asaj që theksohet si ndërtim formal i kriterëve të demokracisë me atë që paraqet frymë demokratike. Por megjithatë çka nëse mungon qytetari dhe çdo të thotë kjo?. Nuk është qytetarë vetëm pse është cilësuar në kushtetut si i tillë. Në radhë të parë vetë institucioni qytetarë nënkupton se bëhet fjalë për një faktor i cili ka vetëdije për të drejtat dhe obligtimet e veta dhe vendosmëri që këto liri, të drejta dhe obligime t’i realizojë. Nëse një qytetar i tillë nuk egziston, i cili, tek e fundit është garant i demokracisë , atëher ballafaqohemi me ndonjë form tjetër të demokracisë, që realisht fshihet me formen e oligarkisë, formën kuaziautoritare. Vënja e rregullave të qarta të lojës, të cilat janë pranuar dhe respektuar nga të gjithë faktorët e skenës politike është një nga aspektet themelore të demokracisë. Megjithatë këtu përsëri parashtrohet e njëjta pyetje: Këto rregulla të lojës, të themi ashtu, sa i marrin parasysh të drejtat dhe liritë e qytetarëve,sa janë ato në interes të qytetarëve dhe nevojave të tyre, si afatgjate dhe aq më shumë afatshkurtëra dhe ç‘është më esencialja, sa qytetari është i vetëdijshëm se pikërisht nga ai varen rregullat e lojës? Ballansimi dhe kontrolli kryesor i pushtetit në demokraci, edhe pse themi se eksiston ndarje e pushteteve në ligjdhënës, gjyqësor dhe eksekutiv e kështu me radhë, në fakt nuk është ashtu. Ndarja kryesore është qytetari dhe pushteti. Bartës të autorizimeve publike janë qytetarët. Nëse qytetari nuk është i vetëdijshëm se ai është faktori kyç dhe se shteti është i punësuar tek ai, sepse ai paguan tatim, ai ka votuar për ata që i ka zgjedhur dhe ai ka të drejtë, jo vetëm të zbatojë atë që prej tij e kërkojnë ata, por nga ta të kërkojë të zbatojnë atë që e kanë premtuar dhe për çka

190

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

janë obliguar me ligje, pra gjersa kjo nuk eksiston nuk do të kemi edhe demokraci. Në të kundërtën, në vend të ndërgjegjes qytetare do të ballafaqohemi me ndjenjën e të nënshtruarit, ku çdo gjë që vjenë nga ana e pushtetit pritet me amin dhe me aforizmin e famshëm, se kokën e mbështjellur shpata nuk e pret, duke kërkuar rrugëdalje që njeriu i thjeshtë të mbrohet nga arbitrariteti i pushtetit, njëherë vetveten e pastaj edhe më të afërmit.71 Ta pastrojmë edhe një iluzion, nuk ka demokraci ideale, se letra duron çdo gjë që mund të shkruhet në të. Por bëhet pyetja se sa ajo që është shkruar në letër përjetohet seriozisht nga ata që e ushtrojnë pushtetin dhe nga vet qytetarët. Nëse bëhet fjalë vetëm për diçka që është shkruar në letër, dhe nuk respektohet dhe nuk janë edukuar që të respektohet dhe nuk konsiderojnë se duhet të respektohet edhe nga ata që janë në pushtet dhe nga ata që e shohin nga posht pushtetin, atëherë do të kishim vetëm një perde të demokracisë, e që në fakt do të ishte diç tjetër.Kështu i gjithë opinioni do të shëndrrohej në një klub komplotist të zgjeruar për atë që ndodhë, si ndodhë dhe kush çka ja punon tjetrit. Demokraci e vërtetë do të thotë njeriu i zakonshëm të jetë i vendosur t’u hyje gjërave publike, përkatësisht jo vetëm të ketë pasqyrim se çka po ndodh, por të jetë edhe i vendosur për të vepruar në drejtim të sigurimit , përkatësisht të funkcionimit të rregullave të vëna të lojës. Të ketë qëndrim për interesin e vet,për interesin e përgjithshëm dhe për atë që është begati publike, të jetë i vetëdijshëm se vetëm me fjalë asgjë nuk arrihet. Vendosmëri do të thotë se do të angazhohet vetë dhe do t’i angazhojë njerëzit rreth vetes dhe do të zbatojë forma të llojllojshme që i rrijnë atij në disponim, për t’iu kundërvënë shmangjeve që dalin nga shkelja, nga çrregullimi i proceseve demokratike nga ana e atyre që janë në pushtet nëse një gjë e këtillë ndodh. Eksistojnë mënyra të tilla të shumta të cilat mund t’i përdorë: duke filluar nga format e presionit, nëpërmjet deklaratave të informimit publik, nëse doni edhe nëpërmjet tubimeve publike, demostratave, padëgjueshmërisë qytetare e tjera. Natyrisht, kur kjo do të ishte temë më vete dhe mund të shkoqitej më tepër duke shtruar pyetjen se a është padëgjueshmëria qytetare pjesë e demokracisë ose siç thuhet te ne për të njollosur parakalimet publike të qytetarëve nëpër rrugë me termin demokraci rruge, se gjoja kjo nuk është karakteristike për demokracinë. Parë në thelb, qytetari është ai nga i cili varet se a do të ketë ose jo demokraci. Këty ta pastrojmë një gjë. Kjo nuk do të thotë se demokracia nuk mund të mësohet. Demokracia mësohet edhe në një mënyrë vetvetishme. Mbase nga ajo që thamë delë se nuk është edhe aq me rëndësi se çfarë shkruan në letër, nuk është aq vendimtare, nëse nuk është mbështetur në sjelljen reale. Por është esenciale se e kombinuar me disa nxitës të tjerë, përshembull me presion të bashkësisë nderkombëtare e të tjera, ajo që eksiston në letër, në njëfarë mënyrë fillon tu hapi sytë njerëzve, të dijnë se cilat janë të drejtat e tyre, cilat janë obligimet e tyre, çfarë mund të presin ata dhe pse ta presin, në çfarë mënyrë të rreshtohen në raport me
71 Lazarevski. P, Instituti i hukumtimeve siciologjike dhe politik-juridike, Interviste për Radio Shkupin, programi shqip, shkurt, 1998

191

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

pushtetin, e kështu me radhë. Kjo do të thotë se edhe në këtë vijë njërëzit mësojnë për demokracinë. Mësojnë për demokracinë duke i ndjekur ballafaqimet e subjekteve politike, të partive politike, mësojnë për demokracinë nëpërmjet shkrimeve, nëpërmjet informimit nga ana e mediumeve. Mësojnë për demokracinë nga polemikat reciproke, në instancë të fundit edhe nga ajo që ndodhë në shoqëri. Ndërsa duke pasur parasysh të tërë atë që ndodh rreth tyre e parashtrojnë pyetjen , pse shkruan se diç është kështu ndërsa veprohet 180 gradë e kundërta e saj.Pra duhet kohë që një ndjenjë autokratike të arrijë fazën kur mund të bëhet fjalë se eksistonë shoqëri qytetare, se ka demokraci, se njerëzit janë faktorë të vetëdijshëm për zhvillimin e proceseve demokratike. Pra demokracia ka perspektiva. Edhe demokracia mësohet dhe që të gjallërohet kjo do kohë. Aq kohë sa do t’u duhet njerëzve të kuptojnë se askush për ta nuk do t’u bije prapa atyre problemeve me të cilat ata ballafaqohen. Derisa presin se ndonjë tjetër do të mundohet për ta të bëjë diçka, ndërsa ata do të jenë vetëm vëzhgues, është iluzion të flësësh për demokraci. Por ky është një proces.Ky proces ka nisur. Problemet e përditshme, mendimet dhe diskutimet e përditshme në këtë temë e bëjnë të vetën. Mbase ky proces nuk shkonë aq shpejtë, por se nuk mund të pengohet. Informimi dhe fjala e lirë Shumë shoqëri demokratike, sidomos ato perëndimore e në radhë të parë ajo amerikane në vend të parë të vlerave të saj kënë vënë fjalën e lirë. Fjala e lirë, e kuptura si të shprehurit publikisht të mendimeve dhe pikpamjeve, ndërsa mjetet më të përshtatshme dhe më të rëndësishme në këtë dretjim janë mediumet, e shkruara dhe të transmetuara. Pra, kur bëjmë fjalë par "fjalën e lirë" këtu kemi prasysh edhe lirinë e shtypit, i cili përbën në vetvete kontrrolin mbi pushtetin. Ky kontrrol ka historin e tij të rendësishme. Në shoqërinë greke dhe romake, mdaje edhe në Mesjetë, "fjala e lirë" ishte e privilegjuar, sipas një mode të caktuar. Mengjithatë, pjesa më e madhe e historianëve e pranojnë se vetëm rreth shekullit të trembëdhjetë në Angli u shfaqën shenjat e para të mbrojtjes formale, që me të vërtetë mund ta kthenin lirinë e shtypit në faktor të vërtetë shoqëror. Në vitin 1215, tashmë e famshmja Magna Karta kristalizonte përpjekjet e baronëve të zhurmshëm anglezë par të detyruar mbretin John të pranonte hapur se i njihte disa prej të drejtave të tyre. I ndodhur nën presionin e vazhdueshëm mbreti nënshkroi dokumentin e famshëm, ku përfshihet edhe paragrafi i mëposhtëm: "Asnjë njeri i lirë nuk mund të merret apo burgoset, apo t’i kufizohet të qënit i lirë apo liritë dhe sjelljet e lira, apo të nxirret jashtë ligjit, apo internohet, ose të shkatërrohet në forma të tjera, dhe nuk mund të kemi asnjë të drejtë të veprojmë mbi të pa gjykimin e ligjshëm të eprorëve të tij dhe me anë të ligjit të këtij vendi."72 Studjuesit e lashtësisë që përpiqen të interpretojnë gjuhën e Magna Katës, thonë se ajo ka pasur kuptim krejt tjetër në sytë e baronëve të atyre kohrave nga se
72

Edmund Lamberth, Gazetaria me përkushtim, Tiranë 1995

192

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

ç‘ka për sytë tanë tani. Kështu, "ligji i këtij vendi" ka kuptimin e gjykimit me anë të përleshjes, apo mundimeve; "liritë" s’ishin gjë tjetër veçse dhurata pronash të dhëna nga mbreti; ndërsa "eprorët" ishin njerëz të barabartë nga ana shoqërore, të cilët gjykonin, përshembull, nëse një shtrembërim i fytyrës së të akuzuarit kur i vinin thëngjillë të nxehtë duhej iterpretuar apo jo si mea culpa (pranim i fajit). Në mbrojtje të kësaj Karte të madhe janë ngritur shumë njerës, të cilët për këtë shkak kanë përjetuar vuajtje të mëdha, veçanërisht në Anglinë e shekullit të gjashtëmbëdhjetë dhe shtatëmbëdhjetë. John Udall, një prift puritan që ka shkruar një libër kritik për hierarkinë e kishës në Angli, vdiq në burg nga torturat, pas përpjekjeve të shumta par t’u vetëmbrojtur dhe pasi nuk pranoi të dëshmojë kundër vetes së vet në vitin 1590. Ndërkaq, Charles-it të Parë, "monark katoli", iu pre koka pas një gjyqi të inskenuar nga një komision i emëruar nga palamenti revolucionar protestant, ligjësitë dhe procedurat e të cilit ishin po aq të paligjshme sa edhe trupat gjykuese që kishte përdorur vetë Charles i Parë ndaj kundërshtarëve te tij politik dhe fetar. E përmendëm këtu gjithë atë paradë martirësh të lashtë par të nënvizuar dramën qesharake njerëzore mbi të cilën janë mbështetur filozohët shoqërorë, idetë e të cilëve kanë ndihmuar deri në ditët tona për skalitjen e institucioneve politicke të shteteve të botës, duke përfshirë këtu edhe shtypin. Filozofi që me shkrimet e tij i afrohet më drejtpërdrejt shtypit është John Stuart Mill (1806-1873), vepra e të cilit "Mbi lirinë" (1959) konsiderohet si mbrojtja më elegante dhe më sistematike e shprehjes së lirë gjatë gjithë historisë. Ai e shtrinte gamën e shqetësimeve të tij liberale edhe mbi "tiranin e shumicës ndaj pakicës". Në lidhje me shprehjen e lirë Mill thot se për të ndrydhur një mendim do të duhet që njeriu të marrë pozën e të paprekshmit. Së dyti, mendimi i ndrydhurm mund të përmbajë një pjesë të së vërtetës- në fakt, pikërisht atë pjesë që nevoitet par daljen e gjithë së vërtetës. Së treti, nëse nuk kundërshtohet, "e vërteta" do të mbijetojë si paragjykim. Dhe së fundi, nëse një e vërtetë e dhënë mbahet thjeshtë si dogmë apo paragjykim, ajo do të humbasë ndikimin mbi sjelljen dhe karakterin.73 Po, ku janë gazetarët në këtë relacion. Gazetari i përkushtuar e respekton parimin e lirisë, në kuptimin e lirisë së shtypit, por edhe në kuptimin më të gjerë të pavarsisë individuale. Duke vepruar në bazë të parimit par mbrojtjen e shprehjes së lirë, gazetari i përkushtuar përqafon konceptin e bashkësisë. Me kultivimin dhe ndjekjen e standardeve të përsosmërisë në zanatin e raportimit dhe interpretimit, gazetari përfiton aftësinë par të treguar të vërtetën, me anë të së cilës nxit dhe ndihmon hetimin që kryejnë bashkëqytetarët e vet. Nëse realizohet me kurajo, aftësi dhe imagjinatë, gazetaria mund t’i zgjerojë ndjeshëm kufijtë e hetimit të zakonshëm. Kjo është një rrugë më tepër, me anë të së cilës gazetari mund të veprijë si mbrojtës i shprehjes së lirë.

73

Edmund Lamberth, Gazetaria me përkushtim, Tiranë 1995

193

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Stereotipet gzetareske dhe të drejtat e njeriut te ne Të flasësh për të drejtat e njeriut dhe t’i fusësh ato në kontekst të informimit, përkatëisht mediave padyshim se do të hasësh në një karakteristikë shumë të rëndësishme që lidhet me etikën gazetareske. Kjo karakteristikë ndoshta është edhe më e vrazhdëta që mund të haset te ne dhe që ka shumë ndikim në jetën e njerëzve, përkatësisht të bashkësisë sonë multikulturore. Sot e gjithë ditën shumica e shkrimeve gazetareske, kur bëhet fjalë par të drejtat e njeriut vuajnë shumë nga sëmundja e sterotipeve. Stereotipet janë të kuptuarit realtivisht të thjeshtë dhe të ngurtë të karakteristikave të pjestarëve të një bashkësie të caktuar sociale. Veti e tyre është se medojnë se janë shumë të gjerë, të informuar dhe relativisht të qëndryeshëm. Ato mund të jenë pozitive dhe negative, me çrastë stereotipat negative paraqesin problem më të madh në komunikimin e përditshëm. Stereotipat kryesisht janë të pasaktë kur kemi të bëjmë me të gjithë pjestarët e një bashkësie, nuk e marrin parasysh dallimin e madh që eksiston midis njerëzve në kuadër të asaj bashkësie dhe i trajtojnë njerëzit si të njëjtë vetëm pse janë pjestarë të asaj bashkësie.74 Shpesh kemi dëgjuar vlerësisme se shtypi në Maqedoni ka penguar zhvillimin e disa proceseve të tranzicionit, bile ka ndihmuar në anët negative të dezintegrimit shoqëror. Por natyrisht se ka edhe vlerësime që e bëjnë shtypin shumë të avansuar në krahasim me veprimatitë e tjera në shoqëri. Por, këtu duhet pasur parasysh një fakt. Përparimi i mediave nën obrellën e mbrojtjes së fjalës së lirë, ose të së drejtës par të thënë fjalën e lirë, nuk do të thotë se çdokush mund të flaësë edhe parçartë, duke mos pasur me këtë rast aspak droje për reagimet për anën etike dhe morale të tij. E dalë ng një ambient shoqëror, përkatësisht nga një rregullim krejtësisht tjetër shoqëroro-politik, gazetaria fillestare e demokracisë së re te ne vuante po nga ato sëmundje që i përcillnin edhe veprimtaritë e tjera, në radhë të parë politikën, e cila ende pa e gjetur veten e vet në rrethanat e reja, ende pa arritur të identifikohet, hidhte gurë e drurë mbi të vjetrën, natyrisht duke dashur të krijojë një identitet të ri. Sot, megjithatë mund të flasim par një gazetari krejt ndryshe nga ajo e para 50 vjetësh, por edhe në distancën më të shkurtër kohore prej 10-12 vjetësh gazetaria në maqedoni nuk është ajo që ishte në fillim të kësaj periudhe. Dallimet janë të dukshme si nga sasia ashtu edhe nga cilësia. Fushën e gazetarisë në maqedoni sot e përbën një pejsazh i larmishëm mediativ të të gjitha formave, të shtypura, të transmetuara në eter, private dhe publike, ditore, javore dhe periodike, por edhe të specializimeve të ndryshme. Por, ky është koloriti i pejsazhit mediatik të maqedonasve, prkatësisht në gjuhën maqedonase. Fat të keq, as par së ragti, nuk mund të vëmë përballë këtij koloriti maqedonas, dromcat gasetreske në gjuhën shqipe. Por megjithatë në Republikën e Maqeodnisë ka një gazetari të lojit të vet në gjuhën shqipe, par të cilën në mënyrë simbolike mund të flitet si veprimtari e shqiptarëve par t’iu përshtatur ndryshimeve të dhjetë vjetëve të fundit. Si mund të
74

Mozaiku- doracak për edukatorë (dorëshkrim)

194

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

shihet rroli i kësaj gazetarie shqiptre në kuadër të zhvillimeve të shumta në Maqedoni, veçanërisht kur bëhet fjalë par propagandimin e vlerave të reja dhe të standardeve të të tjera të jetës demokratike, sidomos në propagandimin dhe , zhvillimin dhe mbrojtjen e të dretjave dhe lirive të njeriut? A i kanë vënë para tyre mediumet në gjuhën shqipe ose merren vetëm me stereotipe dhe në atë mënyrë të pengojnë veten dhe të tjerët në zhvillimin e mëtejshëm? A bëhet gazetari profesionale nga ata që punojnë në mediume, ose bëhet diç vetëm sa par të bërë? A mund të flitet par farë statusi të kësaj gazetarie dhe në çfarë pozite janë gazetarët dhe mediat shqipe publike? Nëtyrisht se kur t’u jepet përgjegje këtyre pyetjeve do të dalin në pah edhe shumë anë të etikës së punës në gazetari dhe të gazetarëve. Do ta përfundoja këtë punim me një konstatim të akademikut shqiptar, profesor dokror Ylli Pango, i cili thotë: "Në shoqëritë postdiktatoriale nëse nuk do të flitet, nuk do të shkruhet hapur, nuk do të guxohet, do të kemi një diktaturë latente, njerëzit do të vazhdojnë të heshtin dhe pushtetarët të shijnë. Parmiet mbisunduese të heshtjes po ato të diktaturës "Ç‘ka më duht të flas" "Nga këta të vjenë e keqja kur të duash". Mund të shtohet ehe një që i takon kësaj periudhe: Tani këta kanë në dorë para, pushtet, klane mafioze, është e rrezikshme". Due kështu po nuk folëm, qeveritarët do të shijnë lëm. Par rrjedhojë vlera jonë e parë është që pavarsisht nga kërcënimet t’u hapim sytë njerëzve. Numri i syhapurve kësisoj do të rritet, numri i atyre që do të shkruajnë , do të flasin do të rritet."75 Por që njerëzit të flasin dhe të shkruajnë duhet guxim qytetar. Pa këtë nuk mund të ketë as zhvillim të shoqërisë qytetare me të gjitha vlerat e saj. Njërëzit duhet të bëhen të guximshëm që vetë të mbrojnë të drejtat e veta dhe vlerat e përgjithshme të shoqërisë. Mediat duhet të qëndrojnë pranë tyre, dhe t’ua rrefejnë të gjitha të këqiajt që i përcjellin ata, por duke u treguar edhe një rrugë shprese.

Literatura 1. Përmbledhje kodesh gazetareske, IHSPJ- Shkup, 1995 2. Manuel për gazetarët e Evropës lindore, Tiranë, 1996 3. Gazetaria me përkushtim, Edmond Lamberth, Tiranë, 1995 4. Mozaiku- doracak par edukatorë, dorëshkrim në botim 5. Nazmi Maliqi, Toleranca politick në funkcion të paqes, Friedrich Ebert Stiftung , Shkup 2001 6. Le paysage mediatique suisse, Werner Maier, Michael Schanne, Pro Helvetia, Zurich, 1995

75

Pango. Y, Roli i zarit të lirë në demokraci, Flaka 22.05.2002 Shkup

195

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

3.4. Prof. d-r Zoran Sulejmanov Institut za sociolo{ki i politi~ko-pravni istra`uvawa- Skopje ^OVEKOVITE PRAVA VO KRIVI^NOTO, KRIVI^NO-PROCESNOTO I IZVR[NOTO ZAKONODAVSTVO 1. Koga se govori za ~ovekovite prava vo site sferi na ~ovekoviot op{testven `ivot, a osobeno vo oblasta za koja ovde stanuva zbor (oblast koja e naj~uvstvitelna na nivnite zloupotrebi), vo osnova se mo`ni dva pristapi. Prviot, naj~est i voobi~aen pristap, se sveduva na nivnoto celosno izvlekuvawe od odredbite na krivi~nopravnoto zakonodavstvo, od Ustavot i me|unarodnite konvencii, so nivno nabrojuvawe i eksplicirawe i so nu`niot zaklu~ok deka se raspolaga so impozanten sistem na prava i slobodi, sistem na koj treba da mu pozavidat site. Vtoriot, kriti~en pristap, poa|a od stojali{teto deka ~ovekovite prava nikoga{ ne se dovolni, deka mo`at da se iscrpat i deka sekoga{ postoi potreba od nivno usoglasuvawe so op{testvenite promeni bez ogled dali }e gi nare~eme so starogr~kiot termin panta rei ili negoviot sovremen pandan - tranzicija. Vo ovaa prilika se re{iv za vtoriot pristap od ednostavna pri~ina {to vo prostorot {to mi e na raspolagawe ne mo`e nitu da se navedat, a kamo li da se ekspliciraat site prava koi se implementirani vo na{eto krivi~noto zakonodavstvo. Uveren deka toa ne e nitu cel na ovaa tribina, na ova mesto }e se obidam da napravam obid so koj se nadevam deka barem }e gi dopram osnovnite problemi vo ovaa oblast koi, spored mene, vo pogled na usovr{uvaweto na pravata na ~ovekot se pomesteni i se nao|aat na relacijata me|u kriminalno-politi~kiot koncept na na{ata dr`ava i principot na pravnata dr`ava. Vo ovaa smisla, se razbira deka najprvin e zna~ajno da se definira {to e toa pravna dr`ava. Za mene e najprifatliva onaa opredelba spored koja pravnata dr`ava ili vladeewe na pravoto kako po`elno na~elo (na~elo na pravnodr`avnost) pretstavuva "dr`ava koja vo svojot praven sistem go obezbedila vladeeweto na na~eloto na legalitet i letimitet do stepen {to se dvi`i vo granicite na op{testvena tolerancija."76
76

Perovi}, S. Pravna dr`ava i kriza pravnog sistema, Pravna dr`ava, IKSI, Beograd, 1991, str. 118. I natamu: "Ako pod idealna pravna dr`ava se podrazbira dr`avata koja go obezbedila vladeeweto na na~elata na legalitetot i legitimitetot

196

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Raspravata za odnosot na kriminalnata politika i pravnata dr`ava, vsu{nost, ne pretstavuva ni{to drugo osven potreba opredeleni kriminalno-politi~ki i krivi~no-pravni na~ela, koi otsekoga{ pretstavuvale osnoven predmet na ovie nauki, da se povrzat i razgleduvaat od aspekt na principite na pravnata dr`ava so cel da se usovr{at i integriraat vo modelot na pravnata dr`ava i na toj na~in da pridonesat za usovr{uvawe na pravata na ~ovekot. Ottamu, ~inam deka e neophodno vedna{ da gi poso~ime osnovnite pretpostavki ili na~ela za ostvaruvawe (za obezbeduvawe na funkcioniraweto) na pravnata dr`ava. Me|u niv vo literaturata naj~esto se poso~uvaat: - na~eloto na podelba na vlasta, so prevlast na zakonodavnata vlast vo dr`avata, za{to zakonite kako najvisoki pravni akti ja obvrzuvaat izvr{nata i sudskata vlast i go propi{uvaat obemot na nivnite dejnosti, - demokratski izbrani pretstavni~ki organi (parlamentarna dermokratija), - politi~ki pluralizam (pove}epartiski sistem), - vladeewe na zakonot (ustavnost i zakonitost), ili celosno ostvaruvawe na na~eloto na zakonitosta vo smisla deka zakonot, odnosno pravoto gi obvrzuva ne samo poedincite tuku i dr`avnata uprava (zakonsko utvrduvawe na granicite na koristeweto na ovlastuvawata od strana na nositelite na vlasta i odgovornost na dr`avnite organi i site nositeli na vlasta pred Ustavot i zakonite), - ustavno sudstvo kako kontrola na ustavnosta i zakonitosta, - javna kontrola na dr`avnata vlast (sloboda na sredstvata za javno informirawe ili ostvaruvawe na na~eloto na demokratska javnost), - ustavno garantirawe na slobodite i pravata na ~ovekot (slobodarsko na~elo), - na~elo deka e dozvoleno sî {to ne e zabraneto, (obezbeduvawe na {to po{iroki prava i slobodi na ~ovekot ili sozdavawe upori{ta za slobodnata sfera na deluvawe na poedincite), - ograni~uvawe na dr`avnata prisilba so ustavot i zakonot, (ustavna vrzanost i ograni~uvawe na granicite na dr`avnata represija),
do stepen na zamislenata konsekvenca deka sekoj zakon e izraz na voljata na site i deka sekoj zakon vo sekoj slu~aj e primenet na pravi~en i "ednakov" na~in, toga{ takva dr`ava ne postoi, nitu koga i da e }e postoi. Vo taa smisla, zna~i nitu edna dr`ava ne e pravna. Za{to, ako zamislime deka taa mo`e da se ostvari vo taa "idealna" smisla, toga{ toa bi bila pove}e nekoja apostolska, a ne ~ove~ka tvorba. Ottamu, vo obidot da se opredeli poimot na pravnata dr`ava, ovde vo samata definicija e istaknato t.n. podra~je na op{testvena tolerancija na koe vladee na~eloto na legalitet i legitimitet. Koga }e se povredat granicite na toa podra~je, toga{ se simnuva od binata na pravnata dr`ava i se vleguva vo divite poliwa na antipravoto". Ibid. str. 111.

197

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

- pravna sigurnost, (pravna za{tita na sopstvenosta i pravna za{tita na li~nosta i li~nite slobodi na poedinecot od samovolijata vo oblasta na kaznenata politika), - nezavisnost i kompetetnost na sudovite (sudstvo vrzano edinstveno so ustavot i zakonot), - na~elo na sudska za{tita protiv zloupotrebite na vlasta i nadomest na {tetata vo slu~aj na takva zloupotreba, (obezbeduvawe na poedinecot od samovolie od koj i da e vid, a osobeno od semo}ta na upravata koga e prisilena da deluva vo javen ili op{t interes), - ednakvost na gra|anite pred zakonot, (ednakov tretman na site vo krivi~noto pravo nezavisno od nivniot op{testven status, nacionalna pripadnost, verski uveruvawa, politi~ko i sekoe drugo opredeluvawe), - ostvaruvawe na na~eloto na pravda i pravi~nost, - po~ituvawe na integritetot i dostoinstvoto na ~ovekot, - sudska nadle`nost za izrekuvaweto na krivi~nite sankcii i toa vo so zakon opredelena postapka, - pravnodr`avnost vo izvr{uvaweto na krivi~nite sankcii. Koga pravoto, pravniot poredok, pa i krivi~noto pravo se sogleduva od stojali{teto na jaknewe na tekovite na demokratizacijata i na ~ovekovite prava, za kaznenata represija se ve`ni i nekoi novi relacii nametnati so visokata tehnologija. Vo ovaa sfera, me|u drugoto, se pomestuvaat slednite barawa: - da se bara ramnote`a me|u neposrednite interesi na ~ove{tvoto, da ne se ograni~uva nau~niot razvoj i nau~nite istra`uvawa i potrebata od po~ituvawe na opredeleni elementarni civilizaciski i humanitarni barawa, - na site dostapni na~ini da se potkrepi ostvaruvaweto i {ireweto na granicite na va`e~kite eti~ki sfa}awa so {to se podgotvuvaat pati{tata za novi pravni propisi, - da se raboti na na po{irok plan vrz eti~kite pravni nasoki me|unarodno prifatlivite standardi. I toa ne e sî. Za uspe{noto ostvaruvawe na modelot na pravnata dr`ava se va`ni i brojni momenti od nepravna priroda, me|u koi, spored nekoi avtori, nu`no treba da se pomestat: kohezivnosta na op{testvoto, demokratskiot duh i klima vo op{testvoto - demokratizacijata kako na~in na sekojdnevniot `ivot, demokratizacijata kako na~in na razmisluvawe, kako politi~ka kultura, kako otvorena atmosfera za dijalog, tolerancijata i kultot na zakonot, avtoritetot na pravoto. 2. Koga se zboruva za pravnodr`avnosta kako merilo na kriminalnata politika, potrebno e da se razlikuvaat barawata koi vo odnos na krivi~noto zakonodavstvo se postavuvaat od strana na pravnata dr`ava vo formalna i vo materijalna smisla.

198

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

a) Pravnata dr`ava vo formalna smisla glavno se sveduva na na~eloto na zakonitosta, odnosno na garantnata funkcija na krivi~niot zakonik, a nejzinata cel vo prv red e obezbeduvawe na pravna sigurnost. Krivi~noto pravo treba da gradi takvi normi koi na eden su{testven na~in go odreduvaat koristeweto na dr`avnata kaznena prisilba vo edna pravna dr`ava, a toa zna~i: sozdavawe na krivi~no pravo kako krajno sredstvo vo za{titata na ~ovekot i op{testvoto, po~ituvawe na ~ovekovoto dostoinstvo, obezbeduvawe na ednakvost na lu|eto vo krivi~noto pravo, isklu~uvawe od sferata na primenata na dr`avnata prisilba na seto ona {to mo`e da go zagrozi integritetot na li~nosta, {to go poni`uva ~ovekot, {to zna~i nehumano i svirepo postapuvawe, odnosno pristap kon ~ovekot kako kon slobodno, svesno i odgovorno su{testvo. Poradi dr`avnata prisilba so koja se slu`i kaznenata politika na krivi~noto pravosudstvo mora da bide zasnovano strogo vrz zakonot, so site onie atributi koi í se svojstveni na edna pravna dr`ava. b) Pravnata dr`ava vo materijalna smisla vo osnova se sveduva na baraweto deka krivi~nopravnata intervencija (represija) treba da se svede na nu`en minimum so cel da se za{titat najva`nite dobra, odnosi, vrednosti i interesi koi na drug na~in ne mo`at da se za{titat. Krivi~nopravnata prisilba vo sproveduvaweto na kaznenata politika ~ija cel e suzbivawe na kriminalitetot, ne mo`e da bide kakva i da e prisilba. Ili kako {to toa ubavo go veli Ba~i}, "Taa ne mo`e da bide prisilba kako izraz i mera na edna apsolutno totalitarna politika, na eden avtoritativen politi~ki sistem. Sovremenite demokratski op{testva gi otfrlaat takvite modeli. Efikasnosta po sekoja cena za da se postigne perfektno obezbeduvawe na op{testvoto od kriminalitetot e neprifatliva, za{to e {tetna i nepodnosliva od stojali{te na po~ituvawe na ~ovekot, na negovite prava i slobodi kako i na drugite vrednosti svojstveni za progresivnoto op{testvo. Efikasnosta e va`na, me|utoa taa efikasnost koja se postignuva na drug na~in a ne so surova, ne~ove~na represija." Nakratko i uprosteno ka`ano, pravnata dr`ava vo formalna smisla zna~i vrzanost i ograni~uvawe na dr`avata, na dr`avnata prisilba so pravoto, odnosno so zakonot, kako i nejzina kontrola od strana na nezavisno sudstvo, dodeka vo materijalna smisla pravnata dr`ava se vrzuva za idejata za pravi~nost, pravda. 3. Postojnite op{testveni promeni kaj nas sekako deka imaat svoj odraz i vrz sostojbata na krivi~noto zakonodavstvo. Ostavaj}i gi nastrana site delimi okolu zna~eweto na op{testveno-politi~koto ureduvawe kako osnoven generator na kriminalitetot, denes koga i nie go prifativme gra|anskoto op{testvo, vo kriminalnopoliti~kata teorija topkata se prefrla vrz razgleduvaweto na nedostatocite vo pra-

199

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

vniot poredok i pritoa se smeta deka edna od glavnite pri~ini na krizata vo krivi~noto pravo le`i vo negovoto nekonsekventno soobrazuvawe so barawata na pravnata dr`ava. Ottamu, so istaknuvaweto vo preden plan na barawata na pravnata dr`ava se nastojuva da se pomogne vo re{avaweto na ovaa kriza. Vo oddelni dr`avi vo koi se prezemaat ili ve}e se ostvareni koreniti reformi na krivi~noto zakonodavstvo, otvoreno se istaknuva deka nivna cel e jaknewe na pravnata dr`ava. Vo nekoi drugi zemji toa se nayira od objasnuvaweto na celite i potrebite od donesuvawe na novo zakonodavstvo koe bi go odrazilo duhot na novoto vreme i, sosema izvesno, bi pridonelo za vospostavuvawe na pravnata dr`ava. Ottamu i stavot: "Kako i da e, bilo da se to~ni ovie ili onie gledi{ta za sovremenoto op{testvo i negoviot poedinec, za dr`avnata sudska represija, za samoto krivi~no pravo, e mnogu va`no {to mo`e da se konstatira deka globalnite dvi`ewa dejstvuvaa markantno da se iskristaliziraat dve tendencii: procesite na natamo{na demokratizacija na op{testvoto kako i pogolemo po~ituvawe na ~ovekovite prava i slobodi so {irewe na registarot na tie prava i so nastojuvawe da se sozdadat me|unarodni mehanizmi za kontrola na po~ituvaweto na tie prava." Na toa se nadovrzuva logi~niot zaklu~ok deka nitu edna dr`ava ne mo`e da smeta na svojot avtoritet ako so svoite zakoni i svojata praktika gi potisnuva osnovnite ~ovekovi prava {to postojano treba da gi demokratizira i podobruva i deka kako sostaven del na toj makotrpen proces te~e i usovr{uvaweto na modelot na pravnata dr`ava. I kone~no, kako neizostaven del na seto toa, nu`no se nametnuva potrebata za usovr{uvawe na krivi~noto pravo i iznao|aweto na negovoto mesto vo modelot na pravnata dr`ava. 4. Vrz osnova na navedenoto, mo`e slobodno da se ka`e deka denes se insistira vrz usoglasuvaweto na krivi~noto zakonodavstvo so site postulati na pravnata dr`ava. Vo toj pogled sepak, vo prv red stanuva zbor za unapreduvaweto na legalitetot, ustavnosta na zakonot, sni`uvawe na nivoto na represivnosta, podobruvawe na polo`bata na `rtvata na krivi~noto delo i se razbira, po~ituvawe na osnovnite eti~ki na~ela vo onaa mera vo koja tie se vo funkcija na unapreduvaweto na pravniot poredok. 10 Vo pogled na pra{aweto na legalitetot, nikoga{ ne e dovolno da se istakne deka individualnite slobodi i prava na ~ovekot ne mo`at so ni{to pote{ko i potrajno da bidat zagrozeni, odo{to so sudskoto samovolie koe se slu`i so dr`avna prisilba. Ottamu, "krivi~noto pravo kako zakon i kako nauka, mora da izgradi svoj sopstven mehanizam na za{tita od samovolieto vo odnos na slobodata na ~ovekot, mora vo sistemot na krivi~nite zakoni da vgradi efikasni institucionalni brani, osiguruva~i protiv sopstvenite vnatre{ni devijacii: krivi~noto pravo na pravnata dr`ava mora da poseduva silen sistem na

200

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

formalni garancii kako brana protiv arbitrarnostite a poradi za{tita na individualnite prava i slobodi na ~ovekot (t.n. garantna funkcija na krivi~niot zakon). Ili poinaku, vo pravnata dr`ava krivi~noto pravo e instrument na op{testvoto za borba so kriminalitetot, a ne instrument na nositelite na politi~kata vlast. Vo takvoto op{testvo site nositeli na politi~kata vlast treba da í bidat podlo`ni na silata na krivi~noto pravo, a ne negovi gospodari i pokraj toa {to i najgolemite optimisti se svesni deka kako vo prirodata taka i vo op{testvenite odnosi ne postoi sila {to ima takva mo} so koja mo`e da ja ograni~i sopstvenata sila. Vo vrska so adekvatnoto sproveduvawe na na~eloto na legalitetot, "od aspekt na op{testvenite interesi, no i vo odnos na pravata na storitelite, golem problem koj ja ~eka svojata pravna regulacija pretstavuva i jakneweto na pravnite aspekti na sudskoto odmeruvawe na kaznata." Vo taa sfera, me|u drugoto, treba da dojde do revizija na postojnite nesoodvetni ramki na zakanetite kazni, voveduvawe kriteriumi za odmeruvaweto na kaznata i davawe mo`nost na sudijata da go opredeli izdr`uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda vo zatvorena, poluotvorena ili otvorena kazneno-popravna ustanova. 20 [to se odnesuva do ustavnosta na zakonot, mora da se istakne deka "za ustavnosta i ustavnata kontrola na krivi~niot zakon, za pocelosen legitimitet i legalitet na krivi~nite normi, e va`no da e vospostavena skladnost me|u Ustavot i Krivi~niot zakon i da postoi mo`nost za ustavna kontrola nad toj zakon." 30 Sni`uvawe na nivoto na represivnosta e pra{awe na doslednoto po~ituvawe i primena na legalitetot i odreduvaweto na granicite na krivi~no-pravnata represija. 40 Podobruvaweto na polo`bata na `rtvata na krivi~noto delo e od zna~ewe za demokratskiot karakter na krivi~noto pravo vo prv red poradi po~ituvaweto na na~elata na humanost i pravednost. Ottamu, treba da se poddr`at site onie zalo`bi koi vo materijalnoto i procesnoto pravo se naso~eni kon iznao|awe poadekvatni re{enija {to zna~at op{testvena gri`a za `rtvata. Vo taa smisla se prifatlivi razmisluvawata za eventualno vklu~uvawe na nadomestot na {tetata vo odredbite za celite na sankciite ili pak, koga op{testvoto ne e vo mo`nost vrz sebe da ja prezeme ulogata na faktor {to }e ja kompenzira {tetata na sekoja `rtva na krivi~no delo, predlogot - nadomestuvaweto na {tetata da se vospostavi kako sankcija. Vo ovaa smisla postojat i poradikalni, no razumni predlozi. me|u koi sekako treba da se pomesti i onoj na germanskiot teoreti~ar Roksin, zasnovan vrz koncepcijata - povtorno pravewe dobro, za voveduvawe na "restitucioni sudovi", odnosno pretres pred t.n. "restitucionen sudija." Takviot pretres, spored nego, bi se vodel kon storiteli koi se spremni da se popravat (povtorno da pravat dobro). Vo toj

201

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

proces vo koj }e bide isklu~ena glavnata krivi~no-pravna rasprava, treba da se napravi obid za nadomestuvawe na pri~inetata materijalna {teta i pomiruvawe na storitelot i `rtvata dokolku storitelot ja priznal vinata i dokolku e podgotven za sorabotka. Predlogot poa|a od konstatacijata deka, dokolku im se nadomesti {tetata i ako pritoa storitelot im se izvini, golem broj lica {to bile `rtvi na krivi~nite dela kra`ba i izmama, glavno se zadovolni i ottamu ne sakaat da odat podaleku so odmazdata. Predlogot zaslu`uva vnimanie, za{to ima realna podloga za ostvaruvawe za pogolem broj polesni i sredno te{ki krivi~ni dela, kako merka so pove}estrani efekti. Taa mo`e da poslu`i kako merka za uspe{no obe{tetuvawe na `rtvata, kako merka so koja maksimalno se spu{ta pragot na represivnosta (zamena na dr`avnata represija so individualna i socijalno delotvorna pomo{) i, se razbira, kako nov vid alternativna merka za supstitucija ne samo na kaznata li{uvawe od sloboda, tuku (dokolku dr`avata e soglasna da se otka`e od del od svoite buxetski prihodi) i na pari~nata kazna. Potrebna e, me|utoa, natamo{na poprecizna dorabotka na site uslovi za nejzinoto izrekuvawe kako i pogolema hrabrost na zakonodavecot i pohumana svest na retributivno raspolo`enata op{testvena javnost. 50 Sekoja pravna dr`ava se stremi kon toa celite na svojot poredok da gi dovede vo soglasnost so eti~kite na~ela, i ottamu se veli deka na pravoto vo koe ne vladee takva soglasnost so moralot, ili vo najmala raka celite ne se svrteni kon toa, ne mo`e da mu se priznae ispravnost. Toa va`i i za krivi~noto pravo koe se pojavuva kako sredstvo koe slu`i za dostigawe na moralnata zasnovanost na negovite celi. Vo ovaa smisla, me|utoa, u{te ^ubinski so pravo istaknuva{e deka: "Etikata se stremi kon ostvaruvawe na apsolutniot ideal, a pravoto kon ostvaruvawe na reativni ideali i, vo prv red, kon za~uvuvawe na mirot i pravedniot red vo op{testvoto. Pravosudstvoto koe slu`i na opredeleni i su{testveni potrebi na ~ove{tvoto ima svoi specijalni prakti~ni celi i ne mo`e nitu da vnimava samo na momentite na nemoralnosta, ni da se identifikuva so etikata. Poradi toa golem broj nemoralni dela ne vleguvaat vo sferata na krivi~noto pravo i ne se kaznuvaat i sprotivno, delata koi ne se nemoralni, a se opasni za op{testvoto mo`e da bidat zabraneti i kaznivi. Znaeme od minatoto, prodol`uva istiot avtor, kolku te{ki posledici donesuva{e me{aweto na krivi~noto pravo i moralot. Dovolno e da se navede srednovekovniot primer na inkvizicijata. Voop{to, sekoja usilba naso~ena kon toa so pomo{ na kaznata i me{aweto na pravoto i moralot `ivotot da mu se prilagodi na moralniot ideal, kako {to e na primer asketizmot, sekoga{ donesuva{e bezbrojni i beskorisni stradawa i sozdava{e neverojatni pritisoci na slobodniot `ivot i {irokoto razvivawe na li~nosta. Na toj na~in pove}epati doa|a{e do apsurdno pro{iruvawe na sferata na kaznivite dela, i vo ime na visokiot ideal na pravedno-

202

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

sta bea {titeni so najintimnite i najlo{i propisi. Kaznuvaweto na mislite i ~itaweto vo srcata na lu|eto ja dopolnuva{e ovaa slika i postoe{e sî dotoga{, dodeka ~ove{tvoto ne dojde do uveruvawe deka sferite i celite na pravoto i moralot ne se istovidni, i deka duri i najrasipanite misli i nameri ne mo`at da se kaznat ako ne se izrazeni vo nadvore{no dejstvie koe poradi svojata {tetnost ili opasnost za op{testvoto e zabraneto so krivi~niot zakon. Ottuka i mo{ne prisutnite barawa za dekriminalizacija i depenalizacija, za preispituvawe na stavot na zakonodavecot kon {iro~inata na kaznenata sfera, so cel postavuvawe granici na krivi~no-pravnata represija inspirirani pove}e so potrebata od za{tita na poedinecot i op{testvoto od op{testveno opasni dejstvija, odo{to od potrebata od konzervirawe na nekoi nebulozni, be`ivotni moralni dogmi (Anttila). Vo taa smisla so pravo zabele`uva Kambovski, na na{eto krivi~no pravo treba da mu e tu|a moralizatorskata funkcija na preto~uvawe na normativnata etika vo krivi~no-pravnite zabrani. Iako za krivi~noto pravo va`i postavkata deka pretstavuva "eti~ki minimum", koj se odnesuva i na seksualnite krivi~ni dela, negovite zabrani ne mo`at da se identifikuvaat so nekoi apstraktni moralni sfa}awa. Negovata za{titna funkcija e odnapred dimenzionirana so potrebata od za{tita na poedinecot i op{testvoto od op{testveno opasni povedenija. Me|utoa, {titej}i ja i oddeluvaj}i ja sferata na pravoto od sferata na moralot, sî u{te nemame dovolno osnova za zaklu~okot deka od krivi~noto pravo mo`e da se isfrli moralniot element... Germanskiot istori~ar Vilda i niza podocne`ni nau~nici sjajno doka`aa deka duri i vo damne{ni vremiwa ocenkata na krivi~nite dela nikoga{ ne mo`e{e da se zasnova isklu~ivo na objektivnata strana (koli~estvoto na pri~inetoto stradawe, {teta i sl.), za{to ve}e toga{ se vode{e smetka i za subjektivnata strana (umisla, namera i sl.) vo koja sekoga{ vo pogolema ili pomala mera doa|a ocenkata na moralnata strana na deloto." 6. Od prethodnite razgleduvawa imavme prilika da go utvrdime nesomeneno golemoto kriminalno-politi~ko zna~ewe na krivi~noto zakonodavstvo. A tokmu toa obvrzuva na postojani usilbi za negovo neprestano razvivawe i usovr{uvawe. Ottamu, kako nezaobikoliva programska naso~enost na sekoe op{tesetvo se postavuva i gri`ata za postojano podobruvawe na krivi~no-pravnite normi i instituti. Ili, kako {to veli Milutinovi}: "Krivi~noto pravo mora postojano da se nao|a vo funkcija na efikasna i uspe{na politika na suzbivawe na kriminalitetot. Toa obvrzuva na negova postojana promena vo soglasnost so razvojot na nau~nata misla i potrebite na kriminalnata politika kako izraz na promenite vo nejzinite pogledi i stavovi. Spored toa, kriminalnata politika ima golemo vlijanie vrz koncipiraweto i

203

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

razvivaweto na krivi~noto zakonodavstvo i vrz formiraweto na sistemot na pravosudstvoto... Spored toa, ovoj proces na razvivawe na krivi~noto pravo i na zakonodavstvoto se vr{i za da se dobijat poefikasni krivi~no-pravni re{enija vo praktikata na borbata protiv kriminalitetot. Ottamu e potrebno postojano sledewe i ocenuvawe na kriminalno-politi~kite vrednosti na krivi~no-pravnite normi i instituti {to bi poslu`ilo za takvi efikasni i pootvoreni re{enija. Vo toa se sostoi su{tinata na poimot na usovr{uvawe na krivi~noto zakonodavstvo vo funkcija na kriminalnata politika." Navedeniot proces mo`e da se ostvaruva so posredstvo na pomali (toga{ koga se vr{at postepeni i parcijalni promeni) ili pogolemi izmeni (toga{ koga se menuvaat osnovnite principi i instituti na krivi~noto pravo) na krivi~noto zakonodavstvo. Edno e, me|utoa, sigurno deka za dostigawe na demokratskiot i liberalen lik na krivi~noto pravo mora da se opredelat glavnite nasoki na kriminalnata politika. [to se odnesuva do tie nasoki, vo literaturata re~isi postoi op{ta soglasnost deka stanuva zbor za prezemawe posigurni ~ekori so koi }e se postigne: - preventivna orientacija na krivi~noto pravo {to nema da bide vo sprotivnost so modelot na krivi~noto pravo zasnovan vrz deloto i vinata (prevencija oblagorodena so pravednost), - krivi~noto pravo vistinski da prerasne vo posledna linija na frontot na op{testvoto vo borbata protiv kriminalitetot, krivi~no pravo kako ultima ratio na pravniot poredok, - inkriminalizacija, dekriminalizacija, depenalizacija, dejuridizacija i deinstitucionalizacija vo funkcija na smaluvawe na kazneno-pravnata prisilba, - otstranuvawe na inflatorniot normativizam koj{to gi devalvira pozitivnite usilbi na krivi~noto pravo, - razvivawe na alternativni formi na za{tita, vo prv red kako zamena na kaznite li{uvawe od sloboda i primena na zatvorot kako kazna samo koga e krajno nu`en i neizbe`en, - kaj kaznata li{uvawe od sloboda natamo{no opstojuvawe vrz idejata na resocijalizacijata, - jaknewe na ulogata i podobro ureduvawe na uslovite za primena na pari~nata kazna i redefinirawe na supletorniot zatvor, - {irewe na podra~jeto na primenata na admonitivnite sankcii, - principielno diferencirawe na kaznite i merkite na bezbednost, - podobruvawe na pozicijata na `rtvata vo materijalnoto i procesnoto pravo, - otstranuvawe na site surovi, ne~ove~ki i poni`uva~ki kazni, - po~ituvawe na na~eloto na individualizacijata, no so istovremeno maksimalno nastojuvawe za nejzino usoglasuvawe so

204

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

principite na pravda i pravi~nost, {to }e re~e, obezbeduvawe srazmernost me|u vinata i kaznata, - poostruvawe na represijata samo vo vrska so delata od organiziraniot i transnacionalniot kriminalitet (zloupotrebi na javni ovlastuvawa, kriminalitet vo vrska so proizvodstvo i promet na droga, perewe pari, terorizam, organiziran komar, trguvawe so belo robje, profesionalni ubistva i sl.), - na planot na krivi~nata postapka obezbeduvawe na edinstvo na sudskata praktika i oficijalno objavuvawe na sudskite odluki, - na planot na po~ituvaweto na pravata na osudenikot vo tekot na izvr{uvaweto na kaznata li{uvawe od sloboda - po~ituvawe na pravoto na osudenikot da ja odbie resocijalizacijata (zabrana za prisilen tretman ili pravo na osudenikot da se podlo`i ili ne na kakov i da e tretman) i vistinsko za`ivuvawe na nadzornata uloga na sudijata za izvr{uvawe na kaznata, - podobruvawe na pozicijata na osudenikot po izdr`uvaweto na kaznata (sozdavawe realni pretpostavki za funkcionirawe na postpenalnata pomo{). Pritoa sme svesni deka kriminalnata politika mo`e pravilno da se sfati i oceni samo ako se posmatra vo kontekstot na op{tata politika, kako eden nejzin del. Toa proizleguva od nejzinata uslovenost vo sodr`inska i organizaciona smisla od niza raznovidni faktori i toa vo prv red od stepenot na op{testveno-ekonomsliot i kulturniot razvoj, politi~kata organizacija na op{testvoto, sostojbata na op{testvenata svest i op{testveniot moral, od polo`bata na ~ovekot vo op{testvoto i, se razbira, od sostojbata na kriminalitetot i usvoenite osnovni koncepcii za negovo suzbivawe. Vo taa smisla, i na{ata kriminalna politika se razviva ili poto~no, treba da se razviva vo soglasnost so razvojot na na{eto op{testvo i da gi izrazuva, no po potreba i da gi menuva, politi~kite i individualnite vrednosti koi pretstavuvaat osnova na toj razvoj. Taa, kako i sekoja druga posebna politika, treba da poa|a od op{tite op{testveno-politi~ki vrednosti i stavovi na na{eto op{testvo, od principite vrz koi se postaveni sredstvata i mehanizmite za nejzinoto funkcionirawe, no i od novata op{testvena i politi~ka polo`ba na ~ovekot vo toa op{testvo.

205

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Prof. Dr. Zoran Sulejmanov Insituti për hulumtime sociologjike dhe politiko-juridike

TË DREJTAT E NJERIUT NË TË DREJTËN PENALE, PROCEDURA PENALE DHE LIGJËSHMËRIA E EKZEKUTIMIT TË SANKSIONEVE

1. Kur flitet për të drejtat e njeriut në të gjitha lëmitë në jetën shoqërore të njeriut, dhe veçanarisht në lëmit për të cilat këtu bëhet fjalë (lëmi e cila është më e ndieshmëja nga keqëpërdorimet e tyre), në parim janë të rëndësishme dy qasje. E para, më e shpeshtë dhe më aktuale, krahasohet me nivelin me tërheqëjen e tërësishme nga përcaktimet e së Drejtës penale ligjore, nga Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë dhe Konventat ndërkombëtare, me numrimin dhe aplikimn e tyre dhe me konkluzën e nevojshme- se posedohet me sistem impozant të drejtave dhe lirive, sistem të cilën duhet ta parapëlqejnë të gjithë. E dyta, qasja kritike, niset nga qëndrimi se të drejtat e njeriut asnjëherë nuk janë të mjaftueshme, se mund të apsorbohen dhe se gjithëherë egziston nevoja e përputhshmërisisë së tyre me ndryshimet shoqërore pamarrëparasysh se a do të i quajm me terminet e grekëve të vjetër panta rei ose shprehëjen modernetranzicioni. Në këtë rast u vendosa për qasjen e dytë nga në shkas i thjeshtë se në kohën që e kamë në disponim nuk mund as të numërohen, dhe aq më pak që të sqarohen të gjitha të drejtat të cilat janë të implikuara në Ligjet tona penale. I bindur se kjo nuk është edhe qëllimi i kësa tribune, që në këtë vend do të bëj orvatje që edhe shpresojë se sëpaku do ti ngacmojë problemet elementare nga kjo lëmi, të cilët sipas meje në pikëpanje të përkryerëjes së drejtave të njeriut, janë të çvendosura gjinden në relacionin në mes konceptit penalopolitik të shtetit tonë dhe parimet e shtetit të së drejtës. Në këtë mendim, kuptohet, me rëndësi është që në fillim të definohen se çka është shteti juridik. Për mua është më i pranueshëm ai përcaktim, sipas të cilit shteti juridik ose mbisundimi me të drejtën është si parim i dëshiruar (parim për shtetin e së drejtës) paraqet "shtetin i cili në sistemin e tij juridik e siguron sundimin e parimit të legalitetit dhe legjitimitetit gjer në shkallën e cila lëvizë në kufijtë e tolerancës shoqërore."1 Debatet për raportet e politikës kriminele dhe shtetit juridik, në esencë, nuk paraqesin azgjë tjetër përveç nevojës të disa parimeve të politikës krimnale dhe parimeve penalo juridike, të cilët gjithëherë paraqitnin lëndë themelore të këtyre shkencave, që të lidhen dhe të shqyrtohen nga aspektet e parimeve të shtetit juridik me qëllim të përkryhen dhe të integrohen në modelet e shtetit juridik dhe në këtë mënyrë të kontribuojnë edhe për përkryerjen e të drejtave të njeriut. Nga kjo

206

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

mendoj se është e pakontestueshme që menjëherë të i orientojmë përcaktimet ose parimet për jetësimin (për sigurinë e funkcionimit) të shtetit juridik. Në mes tyre në literatur më së shumti preferohen: - Parimi i ndarjes së pushtetit, me mbisundim të pushtetit ligjor në shtet për arsye se ligjet si akte më të larta juridike e obligojnë pushtetin ekzekutiv dhe gjyqësor dhe parashikojnë vëllimin e veprimtarive të tyre, - Organet përfaqësuese të zgjedhur në mënyrë demokratike (demokracia parlamentare), Sundimi i ligjeve (kushtetuta dhe ligjet), ose realizimi i parimit të ligjëshmërisë në atë kuptim sa ligjet, apo e drejta i obligon jo vetëm individët por edhe drejtuesit shtetëror (vërtetimi ligjor i kufijve për shfrytëzimin e priveligjioneve nga ana e bartësve të pushtetit dhe përgjegjësia e organeve shtetërore dhe të gjithë bartësëve të tjer të pushtetit sipas kushtetutës dhe ligjeve), - Gjyqësia kushtetuese si kontroll e kushtetutshmëriës dhe ligjshmëris, - Kontrolla publike e pushtetit shtetëror (e drejta e mjeteve publike të informimit ose jetësimin e parimit për opinion demokratik), - Garancat kushtetuese i lirive dhe të drejtave të njeriut - Parimi se gjithshka është e lejuar e që nuk është e ndaluar, (siguria e të drejtave dhe lirive më të zgjëruara të njeriut dhe krijimi i thelbeve të sferës së lirive për veprimin e individëve), - Përkufizimi i dhunës shtetërore me kushtetut dhe ligje, (lidhëshmëria kushtetuese dhe përkufizimi i kufijve të represionit shtetëror), - Siguria juridike, (siguria juridike e pronësisë dhe siguria juridike e personalitetit dhe lirive personale të individit nga sjlljet e pakontrolluara në lëmin e politikës ndëshkuese), - Paqartësit dhe kompentencit e gjyqeve (gjyqësia e lidhur vetëm me kushtetut dhe ligje), - Parimi i sigurisë gjyqësore kundër keqëpërdorimit të pushtetit dhe Kompenzimin e dëmëve në rast të keqëpërdorimve të tilla, (siguria e individit nga sjelljet e pa kontrolluara të çfardo lloji qofshin dhe veçanarishtë nga dominimi i drejtorisë atëherë kur është e detyruar të veprojnë në interes publik apo të përgjithshëm), - Barabarsia e qytetarëve para ligjit, (trajtim të njësojtë të të gjithëve në të drejtën penale pa dallim nga statusi shoqëror i tyre, përkatësia nacionale, bindjet fetare politike dhe çdo lloj tjetër përcaktimi), - Jetësimi i parimit i së drejtës dhe drejtësisë, - Respektimi i integritetit dhe ndershmërisë të njeriut, - Obligimet gjyqësore për shqiptimin e saksioneve penale dhe ajo në përcaktimet dhe procedur ligjore, - Drejtësia shtetërore në ekzekutimin e saksioneve penale, Atëherë kur e drejta, rregullimi juridik por edhe i drejtës penale shqyrtohet nga këndëvështrimi i përforcimit të rrjedhave demokratike dhe të drejtave të njeriut për

207

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

dënimet represive janë të lidhura edhe disa relacione të reja të imponuara me teknologji të lartë. Në këtë sferë, në mes tjerash barten kërkesat vijuese: - të kërkohet baraspesh nëmes interesave të drejtëpërsëdrejta të njeriut të mos kufizohet zhvillimi shkencor dhe i hulumtimeve shkencore dhe nevoja për respektimin e elemeneteve të caktuara civilizuese dhe kërkesa humanitare, - në të gjitha mënyrat e preferuara të mbështeten krijimtaria dhe zgjërimi i kufijve i kuptimeve ekzistuese etike me çka edhe përgaditen edhe rrugët e rregullave të reja juridike, - të veprohet në plan më të gjër përmes orientimeve juridike etike standartet e pranuara ndërkombëtare. Dhe kjo nuk është e tëra. Me realizimin e suksesshëm të modelit të shtetit juridik janë të rëndësishëm edhe momente nga natyra jojuridike, të cilët, sipas autorëve është patjetër të barten: shoqëria kohezente, bindjet demokratike dhe ambienti në shoqëri - demokratizimi si mënyrë në jetën e përditëshme, demokratizimi si mënyrë e mendimit, si kulturë politike, si atmosferë e hapur për dialogim, toleranca dhe kulti i ligjit, autoriteti i së drejtës. 2. Kur bëhet fjalë për shtetin juridik si masë e politikës kriminale është e nevojshme të dallohen kërkesat të cilat në raport me ligjëshmërin penale paraqiten nga ana e shtetit juridik në formë të kuptmit material. a) Shteti juridik në kuptimin formal, kryesishtë ka të bëj me parimin e ligjëshmërisë, apo funksionin garantues të ligjit penal, dhe qëllimi i tij në rendë të parë është ofrimi i sigurisë juridike. E drejta penale duhet të ndërtohet në norma të tilla që në një mënyrë esenciale e përcaktojnë shfrytëzimin e dënimve të dhunshme shtetërore në një shtet juridik, dhe kjo do të thotë: krijimin e të drejtës penale si mjet i fundit për sigurinë e njeriut dhe shoqërisë, respektimin e idenditetit të njeriut, siguria e barazisë të njerzëve në të drejtën penale, përjashtimi nga sfera e aplikimit të dhunës shtetërore në të gjitha ato raste që mundë të rrëzikoj integritetin e personalitetit, që e nënçmon njeriun, çka është johumane dhe veprim i vrazhd, apo qasje ndaj njeriut si qenie e lirë, e përgjegjëshme dhe si qenie e vetëdijshme. Për këtë dhuna shtetërore në të cilën shfrytëzohet politika ndëshkuese e gjyqësisë penale patjetër duhet të jetë e bazuar rreptësishtë në bazë të ligjeve, me të gjitha atributet të cilët janë edhe si cilësi e një shteti juridik. b) Shteti juridik me kuptimin material, në esencë ka të bëjë se intervenimi juridik penal (represioni) duhet të jetë në minimumin e nevojshëm me qëllim që të sigurohen të mirat kryesore, marëdhëniet vlerat dhe interesat të cilët në mënyrë tjetër nuk mund të sigurohen. Dhuna juridike penale në realizimin e politikës ndëshkuese me qëllim të eleminimit të kriminalitetit, nuk mundë të jetë çfardo dhune. Apo ashtu siq thotë Baçiq, "ajo nuk mundë të jetë dhunë si shprehëje dhe masë i një totalitarizmi politik apsolut, i një sistemi autoritativ politik. Shoqëritë

208

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

demokratike bashkohore i përjashtojnë modelet e tilla. Efikasiteti i çdo çmimi për tu arritur në mënyrë perfekte siguria e shoqërisë nga kriminaliteti është i papranueshëm, sepse është i dëmshëm dhe i padurueshëm nga këndëvështrimi i respektimit të njeriut, të drejtave dhe lirive të tij si dhe vlerave të tjera që janë si cilësi e shoqërisë progresive. Efikasiteti është i rëndësishëm, megjithate ai efikasitet i cili arrihet në mënyrë tjetër dhe jo me represion të vrazht dhe jonjerëzor". Shkurtimishtë duke thënë në mënyrë të thjeshtë, shteti juridik në kuptim formal do të thotë lidhshmëri dhe përkufizime të shtetit, në dhunën shtetërore me të drejtën, apo me ligjin si dhe kontrolla e saj nga ana e gjyqësisë së pavarur, ndërsa në kuptimin material shteti juridik lidhet me idenë e drejtësisë, së drejtës. 3. Ndryshimet shoqërore të tanishme tek ne gjithësesi kanë ndikimin e tyre në pozitën e lidhëshmëris penale. Duke i lënë anësh të gjitha dilemat rreth rëndësisë në rregullimin politik shoqëror si gjenerator themelor të kriminalitetit, sot kur edhe ne e pranuam shoqërinë qytetare, në politikën kriminale teoria se topi hudhët në shqyrtim të metave të rendit juridik dhe pastaj llogaritet se një nga shkaqet kryesore të krizës në të drejtën penale qëndron në arsimimin e saj jokonsekuent me kërkesat të shtetit juridik. Nga këtu me hudhjen në plan të parë kërkesat për shtetin juridik tentohet të ndihmohet për zgjidhjen e kësaj krize. Në shtetet e caktuara në të cilat ndërmirren apo edhe ndoshta janë jetësuar reformat rrënjësore të lidhshmërisë penale, haptaz potencohet se qëllimi i tyre është përforcimi i shtetit juridik. Në disa vende tjera tentohen të sqarohen qëllimet dhe kërkesat për sjelljen e lidhshmërisë së re e cila do të ndikojë në frymën e kohës së re dhe mëse e qartë, do të kontribohej për sëndërtimin e shtetit juridik. Nga këtu është edhe qëndrimi: "si do që të jetë të jenë të sakta ose jo këto qëndrime të shoqërisë bashkohore dhe personalitete të tij për represionin gjyqësor shtetëror, me vetë të drejtën penale, është mjaftë me rëndësi me çka mundë të konstatohet se lëvizjet globale veprojnë me të madhe të kristalizohen dy tendenca: proceset e demokratizimit të mëtujtjeshëm të shoqërisë si dhe respektimi më i madh i të drejtave dhe lirive të njeriut me zgjerimin e regjistrit të atyre të drejtave dhe me angazhime që të krijohen mehanizma ndërkombtar për kontroll për respektimin e atyre të drejtave". Në këtë paraqitet edhe konkluza logjike se asnjë shtet nuk mundë të llogarit në autoritetin e tij nëse me ligjet e veta dhe me praktikën e tij i shkel liritë dhe të drejtat e njeriut të cilat në vazhdimësi duhet ti demokratizoj dhe ti i përmisoj dhe si pjesë përbërëse e atij procesi të mundishëm rrjedh edhe përkryerja e shtetit juridik. Dhe në fund si pjesë e cila duhet të konsiderohet në gjithë këtë patjetër, parashtrohet nevoja për përkryerjen e së drejtës penale dhe gjetja e vendit të saj me modelin e shtetit juridik. 4. Duke u mbështetur në atë që u tha më lartë mundë të thuhet lirishtë se sot insistohet në bazë të adaptimit të ligjshmërisë penale me të gjitha postulatet e shtetit juridik. Në këtë pikpamje megjithatë, në rend të parë bëhet fjalë për

209

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

përparimin e legalitetit, kushtetutshmërisë së ligjit, ulja e nivelit të represionit përmisimi i pozitës të viktimave për vepra penale dhe kuptohet respektimi i parimeve themelore etike në atë masë që ato të jenë në funksion të përparimit të rendit juridik. 4.1. Në pikpamje të çështjes së legalitetit, asnjëherë nuk është e mjaftueshme nëse cekët se të drejtat individuale dhe të drejtat e njeriut nuk mundet me azgjë më rëndë dhe me kohë më të gjatë të jenë të rrezikuara, sa mund të jet me vetë sjelljet e pakontrolluara të gjyqeve me dhunën shtetërore. Nga këtu, "e drejta penale si ligj dhe si shkencë, patjetër duhet të ndërtoj mehanizëm vetanak për sigurinë nga sjelljet e pakontrolluara në raport me të drejtat e njeriut, patjetër në sistemin e ligjeve penale duhet të ndërtohet pengesa efikase institucionale, sigurues kundër devijimeve të mbrendshme vetanake: e drejta penale e shtetit juridik duhet të posedoj sistem të fortë të kufijve formal si pengesë kundër arbitraritetit dhe për shkak të sigurisë të drejtave individuale dhe lirive të njeriut (të ashtuquajtura funksioni garantues i ligjit penal). Ose më ndryshe, në shtetin juridik e drejta penale është instrument i luftës shoqërore me kriminalitetin, dhe nuk është instrument i bartësve të pushtetit politik. Në shoqëritë e tilla të gjithë bartësit e pushtetit politik duhet të i nënshtrohen forcës të së drejtës penale, dhe jo zotëruesëve të tyre edhe përskaj kësaj se edhe optimistët më të mëdhej janë të vetëdijshëm se në natyrën njashtu edhe në raportet shoqërore nuk ekziston forcë e tillë që ka ndikim të till me të cilin mundë të kufizohet forca vetanake. Në lidhje me sëndërtimin adekuat të parimit të legalitetit, "nga aspekti i interesave shoqërore por edhe në raportë të drejtave të kryesëve të veprave, problem të madh i cili pret rregullativën juridike paraqet përforcimin e aspekteve juridike të gjyqësisë në përcaktimin e denimeve". Në këtë sferë, nëmes tjerash duhët të bëhet revizion të kornizave jo përkatëse të tanishme me denimet kërcnuese, vendosja e kriteriumeve për përcaktimin e dënimeve dhe dhënja e mundësisë të gjykatësit ta përcaktojnë mbajtjen e dënimit, heqje lirie në formë të mbyllur, gjysmë të mbydhur ose instucion ndëshkues përmisues i hapur. 4.2. Sa i përket kushtetutshmërisë së ligjeve patjetër duehet të potencohet se "për kushtetutshmërinë dhe kontrolla kushtetuese e ligjit penal për legjitimitet të plotë dhe legalitet të normave penale, është me rëndësi të vendoset përputhshmëri nëmes kushtetutës dhe ligjit penal dhe të ekzistoj mundësia për kontroll kushtetuese mbi atë ligj". 4.3. Ulja e nivelit të represionit është çështje e respektimit të adekuat dhe aplikimit të legalitetit dhe përcaktimit të kufijve të represionit juridiko penal. 4.4. Përmisimi i pozitës së viktimave të veprave penale, është me rëndësi për karakterin demokratik të drejtës penale në rendë të parë për shkak të respektimit të parimeve të humanitetit dhe drejtësisë. Nga këtu, duhet të përkrahen të gjitha ato angazhime të cilët në të drejtën materiale dhe procedurale janë të

210

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

drejtuara për gjetjen e zgjedhjeve më adekuate që kanë dëmëthënje përkujdes shoqëror për viktimat. Në këtë kuptim janë të pranueshme mendimet për kyçjen eventuale për dëmshpërblim për dëmet në përcaktimet për qëllimet të sankcioneve ose, kur shoqëria nuk është në gjendje në vehte të ndërmerr rrolin e faktorit i cili do të kompenzojnë dëmet për çdo viktimë të veprës penale, propozimi - dëmë shpërblimi të caktohet si sankcion. Në këtë kuptim ekzistojnë propozime më radikal por të kuptueshme në mes të cilëve gjithsesi duhet të bartet edhe ai i teorecientit gjerman Roksin, i mbështetur në koncepcionin - përsëri të bëhet mirë, për vendosja e "gjyqeve të restitucionit", apo shfletim para të ashtuquajturit "gjykatës i restitucionit". Shfletimi i tillë sipas tij do të udhëheqej ndaj kryesëve të cilët janë të gatshëm të përmisohen (përsëri të bëjnë mirë). Në këtë proces në të cilin do të përjashtohen seanca kryesore penalojuridike, duhet të tentohet për dëmshpërblim për shkaqet e dëmëve materiale dhe pajtimi i kryesit dhe viktimës nëse kryesi i veprës e ka pranuar gabimin dhe nëse është i gatshëm në bashkëpunim. Propozimi vjen nga konstatimi se, nëse dëmshpërblehet dhe nëse pastaj kryesi i kërkon falje, numri i madh personash të cilët kanë qenë viktima të veprave penale vjedhje dhe mashtrime kryesishtë janë të kënaqur dhe nuk dëshirojnë që mëtej të shkojnë me hakmarrje. Propozimi meriton vëmendje, sepse ka bazë reale për realizimin e numrit më të madh më të leht dhe vepra të mesme dhe të rënda penale, si masa me efekte të shumëanshme. Kjo mundë të shërbej si masë për dëmshpërblim më të suksesshëm të viktimës, si masë me të cilën maksimalishtë ulet niveli i represionit (zëvendësimi me represionin shtetëror me ndihmën frytëdhënse individuale dhe sociale) dhe, kuptohet si lloj i ri i masave alternative për supstitucion jo vetëm të ndëshkimeve nga liria porse, (nëse shteti është me pajtushmëri të heqin dorë nga të dhënat e veta buxhetore) dhe në dënimet financiare. Është e nevojshme megjithate përpunimi i mëtujtjeshëm dhe preciz i të gjitha kushteve për dorëheqëjen e tyre si guxim më i madh i ligjëdhënësit dhe vetëdija më humane dhe disponimi në opinjonin publik. 5. Çdo shtet juridik orvatet nga ajo se qëllimet e rendit të tij të i sjell në përputhshmëri me parimet etike, dhe nga atje thuhet se me të drejtën me të cilën nuk qeveriset përputhshmëria e tillë me moralin, ose në masë më të vogël qëllimet janë të këthyera nga ajo, nuk mund të i pranohet korigjimi. Kjo vazhdon për të drejtën penale e cila lajmërohet si mjet i cili shërben për arritjen e arësyeshmërisë morale të qëllimeve të veta. Në këtë kuptim megjithate herët Çubinski me të drejtë theksonte: etika drejtohet drejtë realizimit të idealit apsolut, ndërsa e drejta, drejtë realizimit të idealit relativ dhe, në rendë të parë drejtë ruatjes të paqes dhe rendit juridik në shoqëri. Jurispodenca e cila shërbehet me nevojat esenciale të caktuara të njeriut i ka qëllimet e veta speciale dhe praktike dhe nuk mundë dhe nuk ka kujdes vetëm në momentet e jomoralitetit, dhe as që të identifikohët me etikën. Për këtë arsye nunmri i madhë i veprave jomorale nuk hyjnë në sferën e drejtës penale dhe nuk dënohet edhe përkundër veprave të cilët janë morale, dhe janë të dëmshme për shoqërinë të cilët mundë të jenë të ndaluara dhe ndëshkuese. Kemi njohuri nga

211

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

e kaluara, vazhdon i njejti autor, sa pasoja të rënda sjelli përzierja e të drejtës penale me moralin. Është e mjaftueshme të përmendet shembulli mesjetar i inkvizacionit. Përgjithsishtë secili tentim i drejtuar në atë drejtim se me ndihmën e ndëshkimit dhe përzierja e së drejtës dhe moralit jeta të i adaptohet moralit ideal, siç ishte psh asketizmi, gjithëherë sjellte numër të pakufizuar të vuatjeve të parëndësishme dhe krijonte shtypje të paparashikueshme në jetën e lirë dhe zhvillimin e gjerë të personalitetit. Në këtë mënyrë shumherë vinte te zgjerimi absurt i sferës të veprave penale, dhe në emër të idealit të lartë të drejtësisë ishin të kursyer me rregullat më intime dhe më të këçija. Ndëshkimet të mendimeve dhe leximi në zemrat e njerëzëve e plotësonte këtë fotografi dhe ekzistonte gjer më atëherë, gjersa njerëzimi nuk arriti gjer tek bindja, se sferat dhe qëllimet e së drejtës dhe morali nuk janë të ngjajshme, dhe mëse mendimet dhe qëllimet edhe më të shkatërruara nuk mundë të ndëshkohen nëse nuk paraqiten në veprime të jashtme të cilat për shkak se janë të dëmshme ose të rëzikshme për shoqërinë janë të ndaluara me ligjin penal. Nga këtu është mjaft prezente kërkesa për dekriminalizim dhe depenalizim, për ryshqyrtimin e qëndrimit të ligjëdhënësit drejtë gjerësisë të sferës dëshkuese, me qëllim për vendosjen e kufijve të represionit juridiko penal të inspiruar më tepër me arsyen e sigurisë të personalitetit dhe shoqërisë nga veprimet e dëmshme shoqërore, nga arsyeja e konzervimit të disa nebullozëve, dogmet mbi morale jetësore (anttila). Në këtë kuptim me të drejtë vërehet Kambovski, në jurospodencën tonë penale duhet të jetë e huaj funksioni moralizator dhe vendosja në etikën normative juridiko penale. Edhe pse me të drejtën penale vazhdon procedura e cila paraqet "minumumin etik i cili ka të bëj me veprat penale seksuale, ndalimet e tyre nuk mundë të identifikohen me disa botkuptime morale apstrake. Funksioni sigurues i tyre prej më parë është i dimenzionuar me nevojën e sigurisë të personalitetit dhe shoqërisë nga sjelljet e rëzikshme shoqërore. Megjithkëtë duke i kursyer dhe duke ndarë sferën e së drejtës nga sfera e moralit edhe më tej kemi bazë të mfajtueshme për përfundimin se nga e drejta penale mundë të përjashtohet elementi i moralit . historicienti gjerman Vilda dhe një numër të shkenctarëve të mëvonshëm në mënyrë të shkëlqyeshme dëshmuan, se mandje edhe në kohët më të hershme vlerësimi i veprave penale asnjëher nuk mundë të bazohej kryesishtë në anën objektive (numri dhe kryerja e vuatjeve, dëmëve etj), sepse vetëm se edhe atëher mbahej llogari për anën subjektive (paramendimi, qëllimi, etj) në të cilën gjithher në numër më të madh ose më të vogël ishte vlersimi i anës morale të veprës". 6. Nga shqyrtimet e mëhershme kishim rast të vërtetojmë pa hamendje rolin e madh të politikës kriminale dhe jurospodencës penale. Dhe ajo obligon në arsyet e nevojshme për zhvillim të pandërprer dhe në përkryerje. Nga këtu nuk mundë të përjashtohet përcaktimi programor të çdo shoqërie dhe vendoset kujdes për përmisim permanent të normave penale dhe institucioneve. Ose siq thotë Millotinoviq: "e drejta penale patjetër në mënyrë të padërprer të gjindet në funkcion të politikës së suksesshme dhe efikase për evitimin e kriminalitetit. Kjo

212

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

obligon në ndryshimet e saj të padërprer në haromoni me zhvillimin e mendimit shkencor dhe nevojat të politikës kriminale si shprehje të ndryshimeve në pikpamjet dhe qëndrimet e saja. Sipas saj politika kriminale ka ndikim të madh për rikonceptimin dhe zhvillimin e jurospodencës penale edhe në formimin e sistemit të jurospodencës. Sipas kësaj ky proqes i zhvillimit i drejtës penale dhe ligjshmëris kryet për tu fituar vendime më efikase juridiko penale në praktikë në luftë kundër kriminalitetit. Nga këtu është e nevoj e padërprer për përcjellje dhe vlersim të vlerave të politikës kriminele të normave juridiko penale dhe institucioneve të cilët do të shërbenin për mendime të tilla të hapura dhe më efikase. Me këtë qëndron edhe esenca e përkryerjes të jurospodencës penale në funksion të politikës kriminale". Procesi i përmendur mundë të jetësohet përmes ndryshimeve më të vogla dhe më të mëdha (atëherë kur bëhen ndryshime parciale dhe graduale dhe atëherë kur bëhen ndryshimet në institucione dhe në të drejtën penale) në jurispodencën penale. Megjithate është e sigurtë se me të arriturat e pamjes demokratike dhe liberale i të drejtës penale duhet patjetër të përcaktohet edhe orientimet kryesore të politikës kriminele. Sa i përket këtyre orientimeve, në literatur thuajse ekziston pajtueshmëri e përgjithshme se bëhet fjalë për ndërmarjen e hapave më të sigurtë me të cilët do të arrihet: - orientimi preventiv i të drejtës penale që nuk ka qëllim të jetë në kundërshtim me modelet e të drejtës penale të bazuara në veprën e fajsisë (preventiva, vërejtja me arsyeshmëri), - e drejta penale me të vërtet të ngritet në vijën e fundit të frontit të shoqërisë në luftë kundër kriminalitetit, e drejta penale si ultima ratio të rendit juridik. - Inkriminalizimi, dekriminalizimi, depenalizimi, dejurukcioni dhe dinsticionalizimi në funksion të zvogëlimit të dhunës ligjore juridike, - përjashtimi e normativave infllatore të cilët e devallvojnë normat pozitive të drejtës penale, - zhvillimi i formave alternative për siguri, në rendë të parë ndërrimi me dënimet për heqëje lirie, dhe përdorimi i burgjeve si denime vetëm atëherë kur është mëse e nevojshme dhe e pashmangëshme, - te dënimi heqëje lirie edhe më tej të qëndrohet në idenë për resocializim, - përforcimi i rolit dhe rregullimit më të mirë të kushteve të dënimeve dhe redifinimi të burgut ..., - zgjërimi i hapsirës për aplikimin të sankcioneve..., - definimi principiel i masave ndëshkuese të sigurisë, - përmisimi i pozitës të viktimës në procedurën juridike materiale, - eleminimi i të gjitha dënimeve të vrazhta, johumane dhe nënçmuese, - respektimi i parimeve të individualizimit por në të njejtën kohë maksimalishtë të qëndrohet për përputhshmërin e saj me principet e së drejtës dhe drejtësisë, çka do të thotë, sigurimi i baraspeshës nëmes fajsisë dhe dënimit,

213

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

forcimi i represionit vetëm me lidhje me veprat e kriminalitetit të organizuar transnacional (keqpërdorimi i pozitave-funksioneve publike, kriminaliteti me lidhje me prodhimin dhe shpërdarjen e drogës, larjen e parave, terorizmi, buxhozi i organizuar tregëtia me mall të bardhë, vrasjet e porositura apo profesionale e tjera), - Në plan të procedurës penale siguria e praktikës gjyqësore unike dhe publikimi oficial i vendimeve gjyqësore, - Në plan të respektimit të drejtës të dënuarit në kohë sa është duke vuajtur denimin - respektimin e së drejtës që i dënuari të refuzon resocializimin (ndalimi i tretmanit të dhunshëm ose e drejta e të dënuarit të i përmbahet ose jo, të çfardo tretmani) dhe ngritja e rolit të mbikqyrjes së vërtet të xhykatësit për ekzeskutimin e dënimit, - Përmirsimin e pozicionit të denuarit pas mbatjes të denimit (krijimin e parashikimeve reale dhe funkcionimi i ndihmës graduale). Pas kësaj jemi të vetëdijshëm se politika kriminele mundë të kuptohet drejtë dhe të vlerësohet vetëm nëse vëzhgohët në kontekst të politikës së përgjithëshme, si një pjesë e saj. Kjo rrjedh nga kushtëzimet në përmbajtjen dhe në kuptim të organizimit nga lloj të ndryshëm të faktorëve dhe atë në rendë të parë nga niveli i zhvillimi shoqëroro ekonomik dhe kulturor, organizimi politik i shoqërisë, gjendja me nivelin e vetëdijes shoqërore dhe moralin shoqëror, nga pozita e njeriut në shoqëri dhe kuptohet, nga gjendja e kriminalitetit dhe koncepcioneve themelore për eleminimin e tij. Në këtë kuptim edhe politika jonë kriminale, zhvillohet ose më sakt, duhët të zhvillohët në pajtueshmëri me zhvillimin e shoqërisë sonë dhe të paraqes, por edhe sipas nevojës edhe ti i ndryshojë vlerat individuale dhe politike të cilët paraqesin bazë për një zhvillim të tillë. Ashtu sikurse çdo politikë tjetër duhët të filloj nga vlerat e përgjithëshme politike dhe shoqërore dhe nga qëndrimet të shoqërisë sonë, nga parimet në të cilët janë të vendosura mjetet dhe mehanizmat për funkcionimin e saj, por edhe nga situata e re shoqëroro politike dhe nga pozita e njeriut në atë shoqëri.

-

214

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

3.5 Adelina Marku-Ibrahimi Publicistka

PO^ITUVAWETO NA RAZLIKITE KAKO ZAEDNI^KA VREDNOST ZA PO^ITUVAWE NA ^OVEKOVITE PRAVA Ramnopravnosta e den proteanski zbor. Taa e eden od politi~kite simboli - dodeka slobodata i partnerstvoto se drugo vo koi ~ovekot gi isturil najdlabokite barawa na negovoto srce. Sekoja tvrda teorija ili koncept za ramnopravnosta prestavuva istovremeno psihologija, etika, teorija na socijalni odnosi i vizija za edno podobro op{testvo. Vaka bi se izrazil J.H.Schaar vo "Equality of Opportunity and Beyond" koga hecajanite na ~ovekovite prava }e go nateraa nekako da ja parafrazira ramnopravnosta. I jas samata se obiduvam da go vklu~am vo `ivot mojot vpe~atok za konceptot na ramnopravnosta i so toa da izgradam edna solidna teza, antitezite koi ja so~inuvaat aurata vo koja di{am, go zadu{uvaat za onolku pati ovoj pritisok na ~ovekovite standardi. I pred mene se redat na eden bel list hartija osnovnite dilemi na edna individua: [to se vsu{nost ~ovekovite prava, dali postoi eden internacionalen princip za ~ovekovite prava, dali sekoj gi u`iva ovie prava istovetno, dali mo`e da mi se odzemat moite prava, dali imam pravo da pravam sî {to sakam, {to e diskriminacija, {to e ramnopravna {ansa za vrabotuvawe, {to treba jas da napravam za da go promoviram moeto pravo. Ponekoga{ ili mo`ebi sekoga{, osnovnite aspiracii na ~ovekovite prava se pod tortura od tektonskite predizvici na konkurentnite ideologii vo edno op{testvo. Istoto se slu~uva so baraweto na ramnopravnost. Mileniumot {to go ostavivme zad nas kako da gi poddr`uva{e darvinisti~kite principi na ~ove~kiot opstanok, onie koi govorea za primenata na konceptot na posilniot vrz poslabiot, {to vo praktika mo`e da se protolkuva i na ovoj na~in: Posilniot i pobrojniot re{avaat za op{testvenata ramnopravnost. Posilniot treba da bide

215

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

prviot {to treba da odgovori na predizvicite vo edno op{testvo za toa da opstane, bidej}i toj gi postavuva osnovite za edno zdravo op{testvo. A, pak, noviot milenium, navidum mo`e da se okarakterizira kako epoha na onoj vid humanizam koj se bori da go pottikne ~uvstvoto na ostanuvawe `iv me|u onie `ivotni predizvici koi se obiduvaat da se o`iveat kako realni samo zasnovaj}i se vrz elementarnite principi na ~ovekovite prava. Ovie ~uvstva gi opfa}aat barawata za sebeispolnuvawe, za du{evno ispolnuvawe, hranewe na grupen identitet i mo`ebi, pravoto na celosna ramnopravnost. Vo `ivotot ovie ~ovekovi barawa stanuvaat subjekt na mnogu ~esti debati za precizno definirawe za potoa da sozdadat prodol`enie na horizontot na dejstvuvawe. Ovie principi go promoviraat razvojniot proces na individuata ili na grupata {to ja pretstavuva toj. Sepak, ~ove{tvoto denes e tolku voznemireno, bidej}i e predizvikano od konceptot na ramnopravnosta za site, no ~ove~kata realnost, sepak, gi potcrtuva razlikite: razlikite vo sodr`inata na ona {to go narekov sebeispolnuvawe, vo ona {to go narekov grupen identitet, vo ona {to go definirav kako osnovni principi na ~ovekovoto barawe i vo sodr`inata na ona {to go zagrozuva pravoto na sekoj gra|anin posebno. Ovie razliki fakti~ki go pravat prili~no problemati~en motivot za ramnopravno tretirawe vo dr`avata Priroda. Eve kako se objasnuva ramnopravnosta vo Canadian Charter of Rights and Freedom: Sekoja individua e ramnopravna pred zakonot i ima pravo na ramnopravna za{tita i korist pred i od zakonot bez nikakva diskriminacija, i posebno bez diskriminacija {to se zasnova na rasa, nacionalno poteklo, boja, vera, pol, vozrast, ili kako posledica na fizi~ka ili mentalna nesposobnost. No, kolku mo`e da se garantira gra|anska ramnopravnost od strana na eden ustav. Ili kako }e go definirame zakonot ili funkcionalnata zakonitost na edna dr`ava. Ili kolku }e bideme sposobni da go podelime konceptot na ramnopravnosta pred Gospod i pred Dr`avata. Dali mo`ebi nesposobnosta (nemo`nosta) za ramnopravno tretirawe na site vo edna dr`ava go proizvelo baraweto za veruvawe vo edna fiktivna ramnopravnost samo pred Boga. Zna~i, ova bilo problematika na psihologijata, etikata, na teorijata na socijalnite odnosi i vizijata za ramnopravnost.

216

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Makedonija sega se nao|a pred eden nov predizvikuva~ki proces, trgnuvaj}i od socijalnoto sekojdnevie pa sî do jazikot na dr`avnata administracija. Dozvolete mi lesnomisleno da go nare~am Ohridskiot dogovor kako dr`avna preokupacija za da se tolerira konceptot na ramnopravnosta. Ovaa nova jazi~na praksa bara urivawe na dosega{nite koncepti na funkcionirawe na dr`avata koi go promoviraa tokmu zastareniot darvinisti~ki op{testven koncept, posilniot i pobrojniot da dominira i da re{ava. Zna~i, ova funkcionirawe í ostava{e bujen razvoen prostor na diskriminatorskata jazi~nost kon individuata i grupata. Bez ogled kolku principite izgledaat deka se univerzalni, zakonskite i vladinite akti treba da bidat so tolkava elokventna doza za da mo`at da napravat razlika me|u postoe~kite grupi vo edna dr`ava, a so toa da ovozmo`at prisustvo i prifa}awe na nivnite specifi~ni prava. Vo princip, kolku da se obiduvaat da gi znaat razlikite i promenite, vo praksa ne mo`at da ja izbegnat povredata na garantirawe na ramnopravnosta {to vi pripa|a istovetno od samoto ra|awe na individuata i na grupata. Zna~i, zakonot i vladite treba poinaku da gi tretiraat individuite i grupite za da mo`at da vladeat efektivno. Kako }e se protolkuva ova vo Makedonija. Eve eden primer: Studentot Makedonec treba da se tretira istovetno so studentot Albanec sî do momentot na davawe pravo za prodol`uvawe, na primer, na povisoko intelektualno samoizdignuvawe, i poinaku vo momentot koga nim im se garantira prirodnoto pravo da ja prodol`at nastavata na niven maj~in jazik. So eden poseben akt na Vrhovniot sud na Kanada se veli deka ednostranoto tretirawe na individua ili grupi od strana na vladata mo`e da predizvika nasilstvo na nivnata ramnopravnost. Zna~i, da ja postavime tezata: pravata na individuata avtomatski treba da podrazbiraat kolektivno pravo, so {to Vrhovniot sud na Kanada se fokusira na povreda na ramnopravnosta kon gra|aninot, no i kon grupite vo op{testvoto so cel eliminirawe na konflikti. So ova se promovira slednata teza koja{to se odnesuva na pravoto za barawe na ~ove~ko dostoinstvo. Zna~i, grupite {to se cel na neramnopravno tretirawe imaat pravo da baraat ~ove~ki dignitet. Kako mo`e ova da se sfati vo Makedonija So promovirawe na tezata za po~ituvawe na ~ove~koto dostoinstvo, se promovira i baraweto da se smetaat grupite kako individui so cel da se specificiraat razlikite na soodvetnite individui-grupi.

217

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Konceptot na Aristotel {to go sozdava amerikanskiot praven sistem i koj mo`e da se protolkuva vaka: zna~i, onie grupi {to imaat istovetni `ivotni uslovi treba da se tretiraat istovetno i onie {to imaat poinakvi `ivotni uslovi treba da se tretiraat poinaku, vo praksa e mnogu poinakov kon ~ove~kite prava. Ovoj dr`aven koncept mo`e da se prevede vaka: bidej}i Evreite spored Hitler ne `iveat vo istovetni uslovi, ne treba da se gledaat kako drugite {to ne se Evrei. (Ova go opravduva segregacioniot koncept, separate but equal). Ili za Makedonija, Romite koi `iveat, na primer vo [utka, ne treba da se tretiraat istovetno kako Romite koi `iveat na Vodno. So ova sakam da gi poddr`am principite na ramnopravnost {to gi promovira noviot Ustav na Makedonija, koj samo vaka mo`e da gi eliminira opasnostite na negativna diskriminacija vo edno op{testvo. Zna~i, Aristoteloviot princip go poddr`uva konceptot na negativna diskriminacija spored koj na grupite-individuite koi `iveat vo isti uslovi im pripa|aat istovetni prava. I obratno. Zna~i, ~itaj: Albancite vo Makedonija treba da se tretiraat poinaku od Makedoncite vo Makedonija. No, tuka za analiza proizleguva i slednovo. Zakonskite akti treba da znaat da gradat motivira~ki pati{ta za pozitivna diskriminacija, no sekoga{ poddr`uvaj}i go principot na tretirawe na specifikite na edna grupa kako specifika na individuata. Tuka kako primer go spomenuvam {trajkot na invalidite vo Makedonija koi baraa od arhitektot zgradata {to se grade{e za nivno smestuvawe da ima skali, no istovremeno i lift kako neophodnost za nivno normalno funkcionirawe vo op{testvoto. Zna~i, ottuka Ustavot da ne gi razlikuva hendikipiranite spored nivnite prirodni sposobnosti, so {to toj treba da promovira ramnopravni prava, no specifi~ni za soodvetnata grupa. Sepak, kako }e se promovira takanare~enata pozitivna diskriminacija na etnikumite vo Makedonija, sekoga{ po~ituvaj}i go osnovnoto pravo za ramnopravno tretirawe na razli~nite individuigrupi. Sistemot na kvoti, po~ituvaj}i ja procentualnosta na raznite etnikumi vo Makedonija, proizleguva deka e eden dr`aven pozitiven pottiknuva~ za afirmirawe na ~ovekovoto pravo preku ovoj sistemski vid. No fakti~ki, iako kvotite ne se ni{to drugo osven eden vid op{testveno balansirano politi~ko re{enie na edna dr`ava i so toa go sodr`at kvalitetot na takanare~enata pozitivna diskriminacija, tie ne treba da se tolkuvaat kako limitira~ki i da se praktikuvaat kako debalansira~ki za op{testvoto; zna~i, spored ova, ako Albancite vo Makedonija u~estvuvaat so pove}e od 20 procenti, kvalitetot na

218

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

kvotite vo edno prodol`enie na dr`avna nagrada treba da se gleda samo vo tvore~kiot prostor kako pottiknuva~ko, a ne kako retrogradno. Makedonija sepak e daleku od ustavniot sistem na Avstralija. Tamu Ustavot im gi dozvoluva site prava na Aborixinite. Kaj nas sî u{te se praktikuva idejata na George Orwell, no veruvam vo razvojniot proces na negovo usovr{uvawe. Toa se potcrtuva vaka vo "Animal Farm": Nie sme site ramnopravni, no nekoi se poramnopravni od drugite. Tuka, za `al, treba povtorno da se vratam kaj dr`avnoto sredstvo za pozitivna diskriminacija, odnosno na nabrojuvawe na prioritetite spored u~estvoto. Zakonskite akti proizleguva deka se ponapredni za Albancite vo Makedonija otkolku za drugite zaednici, no sepak pomali od prioritetite na Makedoncite koi se procentualno pove}e. Tie zakoni koi proizleguvaat deka se podiskriminira~ki za pomalubrojnite u~esnici sozdavaat ofanziva protiv ramnopravnosta i tuka se sozdava nepostojanosta na ramnopravnosta. Tuka, zna~i, sî u{te sme vo faza na pottiknuvawe na "the concept of adverse effect discrimination", bidej}i se ~uvstvuvame sebesi za lo{o tretirani od strana na dr`avnata politika, zatoa vakvite debati, ako mi dozvolite, bi gi narekla prvi bukvi na nadgradba vrz {krtanicite na bel list hartija - za da se premine na drug list, isto taka bel, treba da gi prifatime ne so neveruvawe, tuku so olesnuvawe, ne so strav, tuku so hrabrost, i ne so izolirani mislewa, tuku so razvojni istra`uva~ki predizvici. Su{tinata na ~ove~koto dostoinstvo treba da bide sposobnosta na ~ove{tvoto na kolektiven na~in da go razbere ~uvstvoto za tolerancija i isto taka na kolektiven na~in da ja razbere potrebata za pravdina za da se eliminiraat nepotrebnite stradawa na individuata grupata. Vo vreme koga na dr`avnite avtoriteti vo Makedonija sî u{te ne im e jasno deka situacijata dlaboko e promeneta, i vo vreme koga sî u{te ne se gradi edna respektibilna dr`avna strategija za po~ituvawe na principot na ~ove~koto dostoinstvo, i so toa prezemawe na preventivni sredstva, mnogu malku predizvici na razbirliva ramnopravnost mo`at da za`iveat vo nejzinata aura na postoewe i dejstvuvawe. Zna~i, preventivnite sredstva prezemeni pravilno i pravovremeno }e gi eliminiraat situaciite vo koi individuata-grupata }e imaat pri~ina i volja da baraat dostoinstvo, bidej}i faktot deka í pripa|aat na edna ~ove~ka zaednica mu go davaat rodenoto pravo za ~ove~ko dostoinstvo. So toa, nikakvo ograni~uvawe ne treba da gi doveduva individuite ili grupite vo situacija da baraat ne{to {to go nemaat, a {to im pripa|a od dr`avata Priroda.

219

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Dokolku ova barem malku po~nuva da ni stanuva prifatlivo, toga{ malku po malku ni se razjasnuva konceptot kolku e ramnopraven dadeniot ~ove~ki dignitet za site. Zna~i, postoi ramnopraven dignitet za sudijata i kriminalecot, za princot i slugata, za atletot i hendikipiraniot. Po sî izgleda deka treba da se prifati, zaradi natamo{noto prodol`uvawe na procesite vo ovaa dr`ava, filozofskiot koncept na Ronald Dvorkin, koj edno vakvo prifa}awe i afirmirawe na ~ove~koto dostoinstvo go ostava da se tretira kako politi~ka ramnopravnost, no so zdravi plodovi.

220

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Adelina Marku-Ibrahimi Publiciste

RESPEKTIMI I DALLIMEVE SI VLERË E PËRBASHKËT PËR RESPEKTIMIN E TË DREJTAVE TË NJERIUT

Barazia është një fjalë proteane .Është njëra prej atyre simboleve politike-për derisa liria dhe partneriteti janë të tjerat-në të cilat njeriu ka derdhur kërkesat më të thella të zemrës së tij. Çdo teori e fortë ose koncept mbi barazinë paraqet në të njëjtën kohë psikologji, etikë, teori marëdhëniesh sociale dhe vizion për një shoqëri të mirë,. Kështu do të shprehej J.H Schaar në "Equality of Opportunity and Beyond" kur hecajaket mbi të drejtat e njeriut do ta shtynin atë të parafrazonte disi barazinë Dhe tek unë mundohem të vë në jetë përshtypjen time mbi konceptin e barazisë dhe me këtë të ndërtoj një tezë solide, antitezat që përbëjnë aurën në të cilën frymoj, më rrënojnë për aq herë këtë shtytje standardesh njerëzore. Dhe para meje rrenditen në një letër të bardhë dilemat parësore të një individi: Çka janë në tëvërtetë të drejtat e njeriut, a ekziston një parim internacional për të drejtat e njeriut, a i gëzon secili të drejtat njësoj, a mund të më meren të drejtat e mia, a kam të drejtë të bëj çdo gjë që dua të veproj, çka është diskriminimi, çka është shansi i barabartë për punësim, çka duhet të bëj atëherë unë që të promovoj të drejtën time. Ndonjëherë ose ndoshta gjithmonë aspiratat më bazore të të drejtës njerëzore torturohen nga sfidat tekanjoze të ideologjive konkuruese në një shoqëri. E njëjta ndodh me kërkesën për barazi. Mileniumi që lamë pas sikur mbështeste principet Darvinieane të ekzistencës njerëzore, ata të cilat flisnin për ushtrimin e konceptit të të fortit ndaj atij më të dobëtit, që në praktikë mund të lexohej edhe kësisoj: I forti dhe më i numërti vendosin mbi baraspeshën shoqërore. I forti duhet të sfidojë i pari në një shoqëri që ajo të ekzistojë, ngase ai vë themelet e një shoqërie të shëndoshë. Ndërsa, Mileniumi i ri, në dukje mund të karakterizohet si epoka e atij lloji humanizmi që lufton të nxitë ndjenjën e të mbeturit gjallë mes atyre sfidave të mbetura jetësore që mëtojnë të ngjallen si reale vetëm duke u mbështetur në parimet elementare të të drejtës njerëzore. Këta ndjenja përfshijnë kërkesat për

221

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

përmbushje vetanake, përmbushje shpirtërore, ushqimin e identitetit grupor dhe ndoshta duke i shestuar të lartëshënuarat, të drejtën për barazi të plotë. Në jetë këto kërkesa njerëzore bëhen subjekt i debateve mjaft të shpeshta për tu definuar thuktë e më pastaj të krijojnë vazhdimësinë e horizontit veprues. Këto parime promovojnë procesin ndërtimor të individit apo grupit të cilin e përfaqëson ai. Megjithatë, njerëzimin e gjejmë aq të trazuar sot ngase ai sfidohet panda nga koncepti i barazisë për të gjithë, por realiteti njerëzor megjithatë nënvizon dallimet; dallimet në përbërjen e asaj që e quajta si përmbushje vetanake, në përbërjen e asaj që e quajta identitet grupor, në përbërjen e asaj që e definova si parime themelore të kërkesës njerëzore dhe në përbërjen e asaj që cenon të drejtën e çdo qytetrai veçmas. Këto dallime në fakt e bëjnë mjaft problematik motivin për trajtim të barabartë, në shtetin Natyrë. Ja se si predikohet barazia në Canadian Charter of Rights and Freedom: Çdo individ është i barabartë para ligjit dhe ka të drejtën e mbrojtjes dhe përfitimit të barabratë para dhe nga ligji pa kurfarë diskriminimi, dhe në veçanti pa diskriminim që bazohet në racë, prejardhje nacionale ose origjine, bojë, fe, seks, moshë, apo që pason nga paaftësia fizike ose mentale. Por sa mund të garantohet barazia qytetare nga ana e një kushtetute. Ose si do ta definonim ligjin dhe ligjshmërinë funksionale të një shteti. Ose sa do të ishim të aftë të ndanim konceptin e barazisë para zotit dhe para shtetit. A mos ndoshta paaftësia (pamundësia) e trajtimit të barabartë të të gjithëve në një shtet ka pjellur kërkesën për të besuar në një barazi fiktive vetëm para perëndisë. Ja pra, kjo na qenka problematika e psikologjisë, etikës, teorisë së marëdhënieve sociale dhe vizionit për barazinë. Maqedonia tani vihet para një sfide të re procesi, duke filluar që në përditshmërinë sociale e deri në gjuhën adminisrtartive shtetërore. Më lejoni ta quaj me një lehtësi të menduari Marëveshjen e Ohrit, si preokupim i rradhës shtetëror për të toleruar konceptin e barazisë. Kjo praktikë e re gjuhësore kërkon të shembë parimet e deritanishme të funksionimit të shtetit të cilat promovonin pikërisht konceptin e vjetëruar shoqëror Darvinian. i forti dhe i numërti të dominojë dhe të vendosë. Pra ky funksionim i linte hapësirë të bujshme zhvillimore gjuhësisë diskriminuese ndaj individit dhe grupit. Sadoqë parimet dalin të jenë univerzale, aktet ligjore dhe qeveritare duhen të jenë me të atillë doze elokuence që të dijnë të bëjnë dallim mes grupeve ekzistuese në një shtet e me këtë të mundësojnë pranimin dhe kapjen e të drejtave të tyre specifike. Në parim sadoqë të mundohen të njohin diferencat dhe ndryshimet, në praktikë nuk mund të evitojnë shkeljen e garancisë së barazisë që ju takon njësoj që nga lakuriqësia e lindjes individit dhe grupit. Pra ligji dhe

222

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

qeveritë individët dhe grupet duhet ti trajtojnë ndryshe në mënyrë që të qeverisin efektshëm. Si do të lexohej kjo në Maqedoni. Një shembull: studenti maqedonas duhet trajtuar njësoj me studentin shqiptar deri në momentin e dhënies së të drejtës për vazhdim, ta zëmë, superior vetëdngritjeje intelektuale dhe ndryshe në momentin kur atyre iu garantohet e drejta e natyrshme që të vazhdojnë mësimet në gjuhën e tyre amtare . Me një akt të posaçëm të Gjyqit suprem në Kanadë thuhet që trajtimi i njëjtë dhe i njëkahshëm i individit apo grupeve nga ana e qeverisë mund të shkaktojë dhunim të barazisë së tyre. Pra le të shtrojmë tezën: të drejtat e individit automatikisht duhet të nënkuptojnë të drejtën kolektive, me ç’gjë gjyqi Suprem Kanadez fokusohet në shkeljen e barazisë ndaj qytetarit por edhe ndaj grupeve në shoqëri me qëllim evitimi të konflikteve. Me këtë promovohet teza e rradhëz, ajo që ka të bëjë me të drejtën për kërkim të dinjitetit njerëzor. Pra, grupet që janë objekte të trajtimit jo të barabartë kanë të drejtë të kërkojnë dinjitet njerëzor. Si mund të lexohet kjo në Maqedoni Me promovimin e tezës për respektim të dinjitetit njerëzor, promovohet edhe kërkesa e konsiderimit të grupeve si individë me qëllim që të specifikohen dallimet e individëve-grupeve përkatëse. Koncepti i Aristotelit që themelon sistemin juridik Amerikan dhe që mund të lexohet kësisoj, pra: ata grupe që kanë kushte jetese të njëjtë duhen të trajtohen njësoj dhe ata që kanë kushte jetese të ndryshme duhen trajtuar ndryshe, në praktikë del të jet mjaft abuzues ndaj të drejtës njerëzore. Ky koncept shtetëror mund të përkthehet kësisoj: pasi jevrenjtë sipas Hitlerit, nuk jetojnë në situata të njëjta, nuk duhen të shihen si të tjerët që nuk janë hebrenj. (Kjo do të justifikonet konceptin segregionist, separate but equal). Ose për Maqedoni, romët që jetojnë, ta zemë në Shutkë nuk duhen trajtuar njësoj si romët që jetojnë në Vodno. Me këtë dua të mbështes parimet e barazisë që i promovon kushtetuta e re në Maqedoni, e cila vetëm kësisoj, mund të evitojë reziqet e diskriminimit negativ në një shoqëri.. Pra parimi Aristotelian mbështet konceptin e diskriminimit negativ, sipas të cilit grupet-individët që jetojnë ndër kushte të njëjta iu përkasin të drejta të njëjta. Dhe në të kundërtën. Pra lexo: Shqiptarët në Maqedoni, duhen trajtuar ndryshe nga Maqedonasit në Maqedoni. Por këtu, për analizë del edhe kjo. Aktet ligjore duhen të dijnë të ndërtojnë rrugë motivuese për diskriminim pozitiv, por gjithmonë duke mbështetur parimin e trajtimit të specifikave të një grupi si specifika të një individi. Këtu, si shembull po përmend grevën e invalidëve në Maqedoni, të cilët kërkonin nga arhitekti që ndërtesa që ndërtohej për banimin e tyre të ketë shkallë po në të njëjtën kohë edhe lift si doemosdo për funksionimin e tyre normal në shoqëri. Pra, prej këtu, kushtetuta të mos dallojë hendiketpet nga aftësitë e natyrshem, me ç’rast ajo duhet të promovojë të drejtë të barabartë, por specifike për grupin përkatës, në fjalë.

223

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Megjithatë, si do të promovohej i ashtuquajturi diskriminim pozitiv i etnikumeve në maqedoni, gjithmonë duke respektuar të drejtën themelore për trajtim të barabartë të individëve-grupeve të ndryshme. Sistemi i kuotave duke i respektuar përqindjet përbërëse të etnikumeve të ndryshme në Maqedoni, del të jetë një shtytje positive shtetërore për afirmimin e të drejtës njerëzore nëpërmjet këtij lloj sistemi. Në fakt, edhepse kuaotat janë asgjë më shumë se një zgjidhej politike balancuese shoqërore në një shtet dhe me këtë përbëjnë cilësinë e të ashtuquajturit diskriminim pozitiv, ata nuk duhen të lexohen si të limituara e të praktikohen si të deballancuara për shoqërinë; pra me këtë nëse shqiptarët marin pjesë në Maqedoni me më shumë se 20 përqind, kualiteti i kuotave në një vazhdimësi ndërtimore shtetërore duhet të shihet vetëm në hapësirën krijuese si shtytëse dhe jo si retrograde. Maqedonia, megjithatë është larg sistemit kushtetutar të Australisë. Atje kushtetuta iu lejon të gjithë të drejtat njerëzore aborixhinëve. Tek ne ende praktikohet idea e George Orëell, por besoj në process zhvillimor për tu përsosur. Ajo nënvizohet kësisoj në "Animal Farm": Ne jemi të gjithë të barabartë, por disa janë më të barabartë se të tjerët. Këtu fatkeqësisht më duhet të kthehem përsëri tek mjeti shtetëror për diskriminim pozitiv, ajo e rradhitjes së prioriteteve sipas pjesëmarjes. Aktet ligjore dalin të jenë më të avancuara për shqiptarët në maqedoni se sa për komunitetet tjera përbërëse, por përsëri më të neglizhuara se prioritetet e maqedonasve që përbëjnë një përqindje më të madhe. Ata ligje që dalin të jenë më diskriminuese për pjesëmarësit më të pakët, krijojnë një ofenzivë kundër barazisë dhe këtu krijohet joqëndrueshmëria e barazisë. Këtu pra akoma jemi në fazën e nxitjes së "the concept of adverse effect discriminarion" pasi ndjejmë veten më të keqtrajtuar nga ana politike shtetërore, prandaj debatet e këtilla, që nëse mi lejoni po i quaj si shkronjat e para mbindërtuese mbi zhgaravinat e tjera të letrës së bardhë për të dalë në letrën tjetër po të bardhë, duhet ti pranojmë jo me neveri por me lehtësi , jo me frikë por me guxim dhe jo me mëndje të izoluara por me sfida kërkonjëse mbindërtuese. Esenca e dinjitetit njerëzor duhet të jetë aftësia e njerëzimit që në mënyrë kolektive të nënkuptojë ndjenjën për tolerancë dhe po në mënyrë kolektive të nënkuptojë nevojën për drejtësi, për të evituar vuajtjet e panevojshme të individitgrupit. Në kohën kur autoritetet shtetërore në Maqedoni akoma nuk e kanë të qartë se situata thellësisht ka ndryshuar dhe në kohën kur akoma nuk ndërtohet një strategji respektabile shtetërore për respektimin e parimit të dinjitetit njerëzor e me këtë ndërmarje të masave prevenuese, shumë pak sfida barazie kuptimore mund të gjallojnë në aurën e saj ekzistuese dhe vepruese. Pra masat prevenuese të ndërmara drejtë dhe me kohë, do të evitonin situatat që individi-grupi të kenë arsyen dhe vullnetin të kërkojnë dinjitetin, pasi fakti që i përkasin një komuniteti njerëzor i jep atij të drejtën e lindur për dinjitet njerëzor. Me këtë asnjë kufizim nuk duhet të sjell individet apo grupet në situata që të kërkojnë diçka që nuk e kanë e që ju takon nga shteti Natyrë.

224

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Nëse kjo sadopak fillon të na bëhet e pranueshme, atëherë pak nga pak na qartësohet koncepti se sa i barabartë është i dhën dinjiteti njerëzor për të gjithë. Pra ekziston dinjitet i barabartë për gjykatësin dhe kriminilein, për princin dhe shërbëtorin, për atletin dhe të hendikepuarin. Me gjasë duhet pranuar për hir të vazhdimësisë së proceseve në këtë shtet konceptin filozofik të Ronald Dëorkin, i cili një njohje dhe një afirmim të këtillë të dinjitetit njerëzor e len të trajtohet si barazi politike por me fruta të shëndosha.

225

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

226

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

4. SEMINAR - SEMINARI

TË DREJTAT E NJERIUT SI VLERA DEMOKRATIKE ^OVEKOVI PRAVA KAKO DEMOKRATSKA VREDNOST

15. 10. 2002 Tetovo - Tetovë

227

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

228

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

4.1 D-r Etem Aziri Institut za sociolo{ki i politi~kopravni istra`uvawa vo Skopje

Nekoi aspekti na partiskiot pluralizam i demokratizacijata vo periodot na tranzicija vo Republika Makedonija Voved Istra`uvaweto na politi~kite procesi e dosta slo`ena, naporna i vo kraen slu~aj neblagodarna rabota. U{te pove}e, ako predmet na istra`uvaweto e politi~kiot pluralizam i op{testvenite odnosi koi se rezultat na negovoto funkcionirawe. Od druga strana, prou~uvaweto na politi~kite partii vo na{i okolnosti za nau~nite rabotnici treba da pretstavuva pottik koj }e rezultira so sozdavawe na edna nova, potpolna teorija za politi~kite partii kako imperativ na vremeto. No vo sekoj slu~aj, istra`uva~ite treba da bidat svesni deka prou~uvawata od vakva priroda baraat seriozen, sistematski i nepristrasen pristap. Iako vo po~etokot na devedesettite godini Republika Makedonija barem javno ne prika`uva{e nekoj poseben interes za transformacionite reformi koi ve}e go imaa opfateno pogolemiot del od socijalisti~kiot svet, taa sepak pod pritisokot na novosozdadenite okolnosti be{e prinudena da go zameni ednopartiskiot sistem koj ima{e pove}e ili pomalku bol{evi~ki karakter, i re~isi go ima{e potro{eno i posledniot atom od negovata pozitivna energija, so pove}epartiskiot sistem, karakteristi~en za gra|anskite demokratii. Partiskiot pluralizam vo Republika Makedonija be{e prifaten bezrezervno od site op{testveni sloevi i nacionalni kolektiviteti kako edinstvena nade` i alternativa za nadminuvawe na op{tata kriza koja go ima{e opfateno celokupnoto makedonsko op{testvo. Me|utoa, za `al, fenomenot na pluralizmot ne be{e sfaten kako borba me|u razli~nite programi {to }e ja pottikne{e i oslobode{e kreativnata energija na site op{testveni sili i }e go sozdade{e neophodniot prostor za dijalog i konkurencija na razli~nite idei, so {to razlikite }e se prifatea kako prirodni i korisni. Od druga strana, vo ovie dvanaeset godini na tranzicija mnogu malku se zemeni predvid ve}e afirmiranite stavovi na teoriti~arite i kriti~arite na politi~kite partii koi ubedlivo i argumentirano doka`uvaat deka partiski-

229

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

ot pluralizam sam po sebe ne pretstavuva nekoja cvrsta garancija za razvojot na demokratijata i demokratskite odnosi vo op{testvoto. Spored niv, politi~kite partii, {to vpro~em go doka`uva i dosega{nata praktika na nivnoto deluvawe, ~esto pati se pretvoraat vo vistinski uzurpatori na seto toa {to go podrazbira modernata demokratija. Tie vo mnogu dimenzii gi ograni~uvaat pravata i slobodite na ~ovekot i gra|aninot, go zadu{uvaat dijalogot i tolerancijata, osobeno vo multietni~kite, multikulturnite i multikonfesionalnite op{testva kade op{testvenite sprotivnosti se poizrazeni. Toa pove}e se izrazuva vo zemjite so poskromna pluralo-partiska tradicija, kako {to se vo konkretniot slu~aj zemjite vo tranzicija kade spa|a i Republika Makedonija. Na krajot na krai{tata, ve}e e poznato deka partiskiot pluralizam re~isi vo site zemji kade e prisuten ima pominato niz evolutivniot pat koj se dvi`el od kategori~noto negirawe na politi~kite partii do nivnoto prifa}awe kako >>Nu`no zlo na demokratijata<<. Partiskiot pluralizam vo Republika Makedonija Partiskiot pluralizam vo Republika Makedonija }e ima potpolna op{testvena opravdanost koga }e gi ispolni vo najmala raka slednive preduslovi: Dokolku na konstruktiven na~in vlijae vrz nadminuvawe na natrupanite sprotivnosti vo ovoj tranzicionen period, i dokolku ja najde >>opstojuva~kata formula<< za vistinska demokratizacija na op{testvoto, sozdavaj}i normalni uslovi za funkcionirawe na pravnata dr`ava, koja vo kraen slu~aj gi podrazbira i ednakvite uslovi za duhovno i materijalno napreduvawe na site nejzini gra|ani bez ogled na nivnata nacionalna, verska i politi~ka pripadnost. Vo nedostatok na prostor za pogolemo prodlabo~uvawe i analizirawe na fenomenot na partiskiot pluralizam i demokratijata, }e se obidam nakuso da dadam odgovor na nekolku pra{awa koi se nametnuvaat sami po sebe i koi spored moeto mislewe direktno korespondiraat so gorespomenatite fenomeni. Vo konkretniot slu~aj vredi da se postavat slednive dilemi: dali e mo`no nacionalnite partii so izrazeni nacionalisti~ki elementi da izgradat gra|ansko op{testvo so prifatlivi demokratski standardi; dali politi~koto organizirawe na Albancite vo Makedonija e rezultat na nedefinirana `elba, potreba ili neophodnost; dali mo`at politi~kite subjekti vo Makedonija da obezbedat jasna perspektiva za dr`avata i nejzinite gra|ani kako individui i nacionalni kolektiviteti sozdavaj}i eden demokratski standardiziran ambient spored ve}e priznaenite kriteriumi vo celiot sovremen svet. Svesen sum za mo`nosta koga gi spomenuvam nacionalnite partii da bidam kritikuvan od tie {to mislat deka vo Makedonija postojat i partii so gra|anska orientacija. Spored moeto mislewe, po-

230

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

stoeweto na vakvite partii za teoriti~arite treba da bide diskutabilno i da ne se prifati bezrezervno. U{te pove}e ako pri nivnoto istra`uvawe se analizira nivnata konkretna aktivnost, a ne deklarativnoto, odnosno toa {to pi{uva vo nivnite statuti, programi i drugi dokumenti. Ova nikako ne zna~i deka vo konkretniot slu~aj ne sum svesen deka vo odredeni politi~ki partii koi dejstvuvaat vo makedonskiot politi~ki ambient ne e izrazena vo odredeni segmenti i gra|anskata orientacija. Kako vtoro, mora da se spomne i faktot deka vo ovie dvanaeset godini na tranzicijata vo Republika Makedonija, pred sî, dejstvuvaat dva partiski bloka, makedonskiot i albanskiot. Pri nivnoto konkretno dejstvuvawe barem dosega i dvata bloka bile mnogu poskloni kon odbrana na nacionalnite otkolku na gra|anskite vrednosti. Op{testveno-ekonomskite okolnosti i politi~kiot ambient vo po~etokot na devedesettite godini Pred da se vpu{tam vo davaweto kratki komentari za postavenite dilemi, mislam deka e neophodno da se ka`at dva-tri zbora za uslovite i okolnostite vo koi se pojavi politi~kiot i partiskiot pluralizam vo Republika Makedonija, so poseben osvrt na op{testvenoekonomskite okolnosti i politi~kiot ambient vo po~etokot na devedesettite godini na minatiot vek. Samo da spomneme deka vo ovoj period Titovata Jugoslavija, ~ij sostaven del be{e i Republika Makedonija, se soo~uva{e so edna dlaboka ekonomska, op{testvena, politi~ka i moralna kriza. Ekonomijata vo ovoj period ima{e golem nedostig na akumulacija vo odnos na investiciite taka {to sredstvata obezbedeni za ovaa namena vo vid na krediti odnadvor dostignaa do 8% od bruto op{testveniot proizvod. Od vkupniot broj na istra`uva~kiot nau~en kadar samo 7% bea opfateni vo ekonomskata sfera, a drugiot del be{e anga`iran nadvor od nea. Re~isi ne postoe{e nikakva strategija za nau~no-tehni~kiot razvoj na dr`avata za naredniot period. Istra`uva~kata rabota re~isi ne be{e stimulirana, se ignorira{e inventivnata rabota, a posebno novite otkritija. Sevo ova rezultira{e so odlivawe na zna~itelen broj stru~waci vo stranstvo.Treba da se spomne i toa deka vo sozdavaweto na ekonomskite vrednosti, deset ~asa rabotno vreme na vrabotenite vo doma{noto stopanstvo be{e ekvivalentno so eden ~as rabota na rabotnicite vo zapadnoevropskite zemji. Procentot na nevrabotenosta be{e eden od najgolemite vo Evropa, taka samo vo Republika Makedonija vo 1988 godina se evidentirani pove}e od 140 000 nevraboteni lica. Vo politi~kiot `ivot posle Titovata smrt se preporodija nacionalizmite od site boi koi vodea kon hegemonizmot i nezavisnosta na federalnite edinici. Po demonstraciite na studentite na pri{-

231

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

tinskiot Univerzitet vo 1981 godina, dojde do edna solidarnost i zdru`uvawe na destruktivnite sili koi zaedno se vpu{tija vo edna politi~ka avantura poznata kako borba protiv albanskiot nacionalizam i iredentizam koj spored niv go doveduva{e vo opasnost socijalisti~koto samoupravuvawe, bratstvoto i edinstvoto i ramnopravnosta na narodite i narodnostite na Jugoslavija i na Makedonija kako nejzin integralen del. Federalnite edinici kade `ivee{e albansko naselenie se natprevaruvaa me|u sebe koja }e bide poefikasna vo eliminiraweto ne samo na "albanskiot nacionalizam" tuku i seto toa {to be{e albansko. Vo Republika Makedonija po~naa poznatite idejno-politi~ki diferencijacii pri {to na udar bea albanskite intelektualci, od koi podocna zna~itelen del od niv vo pluralisti~kiot sistem se vklu~ija vo politi~kiot `ivot na zemjava i zazedoa rakovodni mesta kako vo svoite partii taka i vo dr`avnata administracija. Vo ovoj period makedonskata dr`ava i nejzinoto rakovodstvo koe ~esto se identifikuva{e so partijata na vlast, potpomognata od nekoi albanski servili, vlubeni do u{i vo vrednostite koi ne postoeja, prezemaa nekoi aktivnosti koi ostavija dlaboki tragi vo me|uetni~kite odnosi. Sî u{te se sve`i prezemenite aktivnosti protiv natalitetot na Albancite predlo`uvaj}i istovremeno merki za stimulirawe na natalitetot na Makedoncite kako "op{testveno zagrozeno naselenie". Vo istiot period se izmisleni takanare~enite me{ani paralelki vo koi albanskite nastavnici bea prinudeni pred svoite u~enici Albanci da predavaat na makedonski jazik. Bea predlo`eni niza merki za promena na toponimite, bea zabraneti site pesni povrzani so istoriskite nastani i li~nosti od minatoto na albanskiot narod. Se prezemaa merki protiv roditelite Albanci koi gi imenuvaa svoite novoroden~iwa so opasni imiwa koi bea administativno zabraneti, se urivaa ogradite okolu albanskite ku}i, pod pretekst deka tamu se krie albanskiot nacionalizam i separatizam. I zgora na sî, bea prezemeni kazneni i idejnopoliti~ki merki za site tie {to prisustvuvaa vo pogrebnite ceremonii na svoite bliski, pa duri i ~lenovi na semejstvoto dokolku umrenite, spored ar{inot na vlastite, nekoga{ bile vklu~eni vo, kako {to velea tie, nacionalisti~ko-iredentisti~ki aktivnosti. Vo vakvi uslovi se pojavi partiskiot pluralizam vo Makedonija koj treba{e da se soo~i so site sprotivnosti natrupuvani so decenii. Demokratizacijata na op{testvoto, pazarnata ekonomija i socijalnata dr`ava Republika Makedonija od prvite momenti na trannzicijata se opredeli za nekoi prozapadni vrednosti, kako {to se demokratizacijata na op{testvoto, pazarnoto stopanstvo i socijalnata dr`ava. Ovie vrednosti bea re~isi bezrezervno prifateni od site op{testveni

232

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

sloevi nasproti ocenkite na mnogubrojnite nadvore{ni eksperti koi poka`uvaa odredena doza na skepticizam trgnuvaj}i od ubeduvawata deka ekonomskata struktura i postoe~kiot mentalitet ne odat vo prilog na radikalnite politi~ki i op{testveno-ekonomski promeni. Te{ko e da se ka`e deka nau~nite avtoriteti vo zemjava ne bea svesni za te{kotiite i drugite eventualni pre~ki koi }e se pojavuvaat vo tranzicioniot period, no tie sigurno bea ubedeni vo sebe deka samoupravniot socijalizam vo poslednata decenija na svoeto postoewe se soo~uva{e so dosta izrazeni vnatre{ni sprotivnosti i deka toj sistem ne mo`e{e da ponudi nikakva realna alternativa za nadminuvawe na op{tata kriza vo koja se nao|a{e Republika Makedonija. Imam vpe~atok deka i obi~nite gra|ani ne bea psihi~ki podgotveni za poradikalni promeni, kako toa vpro~em vo posledno vreme go potvrduvaat i mnogubrojnite istra`uvawa vo razni institucii od koi jasno se gleda deka kaj obi~niot makedonski gra|anin mnogu te{ko se menuva filozofijata na razmisluvawe vo smisla na neguvawe na novi vrednosti. Obi~nite gra|ani se spremni da prifatat ne{to za koe mislat deka }e im ponudi podobar i pobogat `ivot, no definitivno mnogu te{ko im e da mu go svrtat grbot na minatoto, osobeno ako sega{nosta ne gi dava rezultatite po nivnata odnapred zamislena dinamika. Iako gorespomenatite vrednosti vlegoa niz {iroko otvorenite vrati, ekonomskata i op{testveno-politi~kata transformacija za ovie dvanaeset godini na tranzicijata, kako {to poka`uvaat konkretnite parametri, ne gi dade o~ekuvanite rezultati tuku naprotiv isprovocira negativni efekti, koi vo ekonomskata i vo socijalnata sfera se odrazija niz ponatamo{noto zgolemuvawe na stapkata na nevrabotenosta, niskoto nivo na platite na vrabotenite vo op{testveniot sektor, golemo opa|awe na potro{uva~kata, opa|awe na `ivotniot standard, vlo{uvawe na kvalitetot na `iveeweto i dr. Vo op{testveno-politi~kata sfera, osobeno vo domenot na demokratizacijata na op{testvoto kade zna~ajno mesto zazemaat unapreduvaweto na individualnite i kolektivnite prava, ne e postignato ni{to {to e vredno da se potencira. [to se odnesuva do me|uetni~kite odnosi, mora da se ka`e deka vo mnogu slu~ai sprotivnostite vo ovaa oblast ja dostignuvaa kriti~nata to~ka i se pretvoraa vo otvoreni konflikti pome|u dr`avata i albanskoto naselenie organizirano vo politi~ki partii. Sî u{te se sve`i se}avawata na tragi~nite nastani vo Bit Pazar, Radoli{ta, Re~ica i vo Gostivar, koi kulminacijata ja dostignaa vo minatogodi{niot vooru`en konflikt ~ii posledici }e se ~uvstvuvaat podolgo vreme vo ovaa mala dr`ava koja barem deklarativno se zalaga za integrirawe vo evroatlantskite strukturi.

233

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Nekoi specifi~nosti na partiskiot pluralizam vo Republika Makedonija Zamenata na ednopartiskiot so pluralo-partiskiot sistem ovozmo`i vo Makedonija za eden kratok vremenski period da se pojavat i registriraat pogolem broj politi~ki partii. Samo vo 1990 godina bea registrirani 23 politi~ki partii, narednata godina 13, vo 1992 godina pluralisti~kiot prostor se zbogati so u{te 17 registrirani novi partii, taka {to spored nekoi podatoci deneska op{tiot broj na politi~ki partii ima tendencii da stane trocifren. Tolkav broj na registrirani politi~ki partii sam po sebe zboruva deka vo Republika Makedonija politikata e profesija koja nudi dosta privilegii. Pojavuvaweto na pogolem broj na politi~ki partii ne e nepoznata pojava za politi~kata teorija i praktikata na sovremenite dr`avi. Enormniot broj na politi~ki partii pred sî se dol`i na op{testvenite krizi vo momenti koga politi~kiot sistem e slab i nestabilen. Vo takvi slu~ai, sekoja organizirana grupa na istomislenici insistira preku demokratskite izbori da se legitimira i po mo`nost da ja prezeme dr`avnata vlast. No, enormnoto pojavuvawe na politi~kite partii mo`e da bide i kako "moda" so koja obi~no se odlikuvaat pluralisti~kite sistemi vo svoite rani fazi na razvitok. Vo Republika Makedonija, u{te vo samiot po~etok, site nacionalni kolektiviteti se anga`iraa vo pravec na formirawe na sopstveni politi~ki partii. No sepak, najkvalitetno politi~ko organizirawe i najsilni politi~ki partii sozdadoa dvata broj~ano najgolemi kolektiviteti, Makedoncite i Albancite. Partiskoto organizirawe vo nacionalni blokovi od samiot po~etok sozdade uslovi za postoewe na >>dve vistini<< koi sega ve}e dvanaeset godini í se nametnuvaat na vnatre{nata i na nadvore{nata javnost. Pred naukata, nau~nite rabotnici i inteligencijata se nao|a edna golema enigma. Tie imaat obvrska, poradi perspektivata i idninata na ovaa dr`ava, na sistematski na~in da ja prou~uvaat vistinata na ednata i na drugata strana i na argumentiran na~in da doka`uvaat koja od ovie dve vistini e >>vistinskata vistina<<. Toa e neophodno bidej}i od toa zavisi ponatamo{niot razvoj i perspektivata na ova op{testvo. Vistinskata vistina bi vlijaela vrz unapreduvaweto na op{toto i posebnoto, nudej}i mu na sekoj poedinec i op{testvena grupa jasna i ramnopravna perspektiva po~ituvaj}i gi standardite koi odgovaraat na multietni~kiot, multikulturniot i multikonfesionalniot karakter na dr`avata. Realno gledano, vo Republika Makedonija vo ovie dvanaeset godini se vode{e politi~ka borba pome|u "golemoto malcinstvo i maloto mnozinstvo". Koga e vo pra{awe doslednoto funkcionirawe na partiskiot pluralizam i mo`nostite za demokratski razvoj na Republika Makedonija, samo po sebe se nametnuva pra{aweto na funkcioniraweto na

234

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

pravnata dr`ava koja bi trebalo da sozdade podednakvi mo`nosti za site gra|ani. Istovremeno se postavuva i pra{aweto na participacijata na inteligencijata vo politi~kite zbidnuvawa kako realna sila koja mo`e da gi stavi vo dvi`ewe nekoi procesi so posebna te`ina za razvitokot na op{testvoto i nejzinata perspektiva. Vo uslovi i okolnosti na tendencii za marginalizacija na kriti~nite idei koga poleto na dejstvuvawe na del od intelektualcite e dosta stesneto, mnogu e te{ko da se sozdadat normalni soodnosi pome|u partiskite oligarhii i kriti~no orientiranata inteligencija. Iako deklarativno intelegencijata e dobrodojdena kategorija, bi rekol i neophodna za sekoja politi~ka partija, dosega{nata praksa nudi dosta argumenti koi zboruvaat deka partiskite oligarhii nemaat ba{ nekoj prijatelski stav za intelektualcite koi ne gi opravduvaat nivnite postapki. Dosega{nata pluralo-politi~ka praksa dava dovolno argumenti da se konstatira deka dosega{nite tendencii na politi~kite partii ne vodea kon >>intelektualizacija na politikata<< tuku bez nikakvo somnenie vodea kon >>partizacija na inteligencijata<<. Poto~no ka`ano, politi~kite oligarhii deklarativno gi imaat {irum otvoreni vratite za inteligencijata i kriti~koto razmisluvawe, no vo praksa tie se skloni kon prifa}awe samo na adaptabilniot del na inteligencijata, kategorija koja vo sekoj slu~aj i vo site uslovi go opravduva odnesuvaweto na partiskata oligarhija iako i samata e svesna deka eden golem del od niv sî u{te ja nema nau~eno azbukata na politi~koto organizirawe i dejstvuvawe. Dokolku na sevo ova go dodademe i toa {to se slu~uva vnatre vo samite partii, {to vo teorija e poznato kako interna demokratija, bez somnenie }e dojdeme do zaklu~ok deka vo vnatrepartiskite odnosi dominiraat tendenciite na krajna birokratizacija. Taka ostanuva otvorena dilemata dali e mo`no politi~kite partii koi ne í pridavaat vnimanie na vnatre{nata demokratija da se anga`iraat vo pravec na demokratizacija na op{testvoto vo po{iroka smisla na zborot. Odgovorot vo nikoj slu~aj ne mo`e da bide ohrabruva~ki. Ovaa moja konstatacija vo nieden slu~aj ne bi trebalo da se sfati kako platonisti~ka tendencija spored koja so op{testvoto treba da rakovodat filozofite, tuku pred sî treba da se sfati deka sekoga{ }e bide sterilna taa politi~ka praksa koja ne se bazira vrz politi~kata teorija. Na krajot na krai{tata, op{to poznata pojava e deka inteligencijata so kriti~en odnos kon op{testvenite dvi`ewa be{e nositel na razvitokot vo site fazi na razvojot na ~ovekovoto op{testvo. Politi~kite partii vo Makedonija se dlaboko ubedeni vo ovaa realnost, no kako {to izgleda vo ovie momenti, tie se pozainteresirani za ostvaruvawe na tesnopartiskite interesi otkolku za unapreduvaweto na demokratskite odnosi kako edna od nejpreferiranite vrednosti na zapadnite dr`avi.

235

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Nacionalnite partii i gra|anskata dr`ava [to se odnesuva do pra{aweto dali e mo`no nacionalnite partii da izgradat gra|ansko op{testvo so site vrednosti koi toa go pravat kako takvo, treba da se zaklu~i deka dosega{nata praksa ne ostava dovolno prostor za nekoj pogolem optimizam. Nekontestirana e vistinata deka vo ovie dvanaeset godini site politi~ki partii vo Makedonija bez isklu~ok, koja pove}e-koja pomalku, koja na poeksponiran - koja na potaen na~in, plivaa vo vodite na nacionalnoto, iako deklarativno se zalagaa za demokratizacijata na op{testvoto i za unapreduvaweto na pravata i slobodite na ~ovekot i gra|aninot. No, ako navlezeme podlaboko vo analizata na nivnoto konkretno deluvawe, mnogu lesno }e zaklu~ime deka politi~kite partii se zalo`nici na nivniot egoizam, {to zna~i deka demokratijata i nejzinite vrednosti kako i gra|anskiot koncept na razvojot na dr`avata gi sfa}aat spored Fordovata anegdota, koga kupuva~ite go izgubile interesot za kupuvawe na Fordovite avtomobili. Ford poznat kako qubitel na crnata boja, go zadol`il stru~niot tim da gi otkrie pri~inite za padot na zainteresiranosta na kupuva~ite za negovite avtomobili. Ispituvaj}i go pazarot, tie do{le vo zaklu~ok deka kupuva~ite se zainteresirani za kupuvawe na avtomobili vo razli~ni boi. Koga razbral Ford za ova, naredil da se informiraat kupuva~ite deka od istiot den i ponatamu vo prodavnicite na Ford na kupuva~ite }e im se ovozmo`i da kupuvaat avtomobili vo razli~ni boi pod uslov tie da bidat crni. Na vakov na~in deneska razmisluvaat i politi~kite partii vo Makedonija. Partiite od makedonskiot blok se spremni da go prifatat gra|anskiot koncept na dr`avata, da gi po~ituvaat pravata i slobodite na gra|aninot pod uslov nositel na dr`vniot suverenitet da bide makedonskiot narod. Od druga strana, albanskite politi~ki partii, trgnuvaj}i pribli`no od istite parametri, insistiraat Makedonija da bide po sekoja cena dr`ava na Makedoncite i na Albancite kako dve nacionalnosti brojno pogolemi. Nitu edniot, nitu drugiot blok, so mali isklu~oci, ne se podgotveni da se zalagaat za nekoja treta opcija koja Makedonija najlesno }e ja vovede vo semejstvoto na obedinetite evropski dr`avi. Treba da se ka`e i toa deka i Ohridskiot ramkoven dogovor, koj pretstavuva eden dobar po~etok za voveduvawe na dr`avata vo pomirni vodi, ne se prifa}a so zadovolstvo od niedna strana. Dvata bloka tro{at mnogu energija kalkuliraj}i {to so toj dogovor dobi ednata, a {to izgubi drugata strana, nevodej}i smetka deka i dvete strani zaedno go dobija toa {to se narekuva mo`nost za izgradba na zaedni~ka idnina, koja mo`e da bide korisna za site gra|ani na Makedonija bez ogled na nivnata etni~ka ili verska pripadnost. Taka na primer, pogolem del na partiite na makedonskiot blok mislat deka treba da se

236

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

napravi revidirawe na Ramkovniot dogovor bidej}i po nivni procenki toj e potpi{an pod pritisok na me|unarodnata zaednica pri {to í e popu{teno pove}e otkolku {to treba na drugata strana i na toj na~in e zagrozeno makedonskoto bitie. Od druga strana, nekoi albanski politi~ki subjekti mislat deka so ovoj dogovor ne e bitno promenet politi~ko-pravniot status na Albancite vo Makedonija i deka dogovorot treba da poslu`i samo kako edna pojdovna to~ka za ponatamo{nite barawa. U{te pozagri`uva~ka e politikata status-kvo na nekoi politi~ki partii na makedonskiot blok koi se skloni i sakaat po sekoja cena da ne ja po~ituvaat slobodnata volja na albanskiot narod. Politi~ki u{te porizi~na e tezata deka politi~kite partii na Makedoncite po potpi{uvaweto na Ramkovniot dogovor treba da prekinat so dosega{nata praksa na participirawe vo Vladata na Republika Makedonija na nekoja od albanskite politi~ki partii, a posebno plasiraweto na idejata za formirawe na eden nov makedonski blok koj definitivno bi gi izvadil od politi~kata igra albanskite politi~ki subjekti, so {to bi otstranil od politi~kiot `ivot eden golem del od sopstvenite gra|ani. Vakvite tezi vo nikoj slu~aj ne nudat mo`nost za izgradba na edna moderna demokratska dr`ava koja bi se zasnovala na postoe~kata realnost, tuku otvoraat novi podelbi i dilemi koi mo`at da rezultiraat so eventualni konflikti ~ii{to posledici e mnogu te{ko da se predvidat. Iako i dvete strani imaat dovolno pri~ini da seat omraza edni kon drugi, mnogu posilni se motivite za zalagawe vo gradeweto na edno op{testvo kade ~ovekot kako gra|anin i vistinskite demokratski vrednosti }e bidat glavna preokupacija. Sekoga{ treba da se ima predvid faktot deka narodite koi ne mo`at da go zaboravat minatoto te{ko mo`at da ja gradat idninata. Seto toa {to se slu~uva so nas i okolu nas ni dava za pravo da poka`eme izvesna doza na skepticizam deka partiite preoptovareni so nacionalni elementi }e mo`at uspe{no da izgradat op{testvo na ramnopravni gra|ani. Kako {to izgleda, ovaa slo`ena rabota }e im ostane kako amanet na idnite politi~ki subjekti koi jas bi gi narekol >>postranzicioni partii<<. [to se odnesuva do vtorata dilema koja korespodira so samostojnoto politi~ko organizirawe na Albancite vo Makedonija, dosta e re~eno koga zboruvavme za uslovite i okolnostite pod koi se pojavi partiskiot pluralizam vo na{ava zemja. Vo sekoj slu~aj, politi~koto organizirawe na Albancite, pred sî, treba da se sfati kako rezultat na diskriminatorskata politika vo vremeto na ednopartiskiot sistem, a posebno po 1981 godina. Ova organizirawe vo periodot na tranzicijata dosta uspe{no go pottiknuva{e gluvonemoto odnesuvawe na politi~kite partii od makedonskiot blok vo odnos na prirodnite barawa na Albancite vo Makedonija. Politi~koto organizirawe na Albancite vo Makedonija sigurno }e izgubi vo svojata te`ina ako dr`avata

237

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

seriozno i ubedlivo po~ne da go neguva gra|anskiot element, i ako im ovozmo`i na site nacionalni kolektiviteti ramnopraven razvoj vo site segmenti na op{testveniot `ivot. Mislam deka nema da ka`am ni{to nepoznato i novo ako konstatiram deka gradeweto na op{testvo na ramnopravni gra|ani ne ostava mnogu prostor za opciite koi stremat kon podelbi vrz etni~ka osnova koja{to vo sekoj slu~aj e karakteristi~na za Sredniot vek. [to se odnesuva do tretata dilema a e neposredno povrzano so sposobnostite na sega{nite subjekti za obezbeduvawe perspektiva i stablnost za dr`avata i gra|anite, posebno vo sozdavaweto na normalni uslovi kade }e se po~ituvaat demokratskite vrednosti, pred sî, individualnite i kolektivnite prava na gra|anite, ~uvstvuvam potreba da izrazam edna pogolema doza na skepticizam. Ovoj moj skepticizam se bazira vrz pove}e fakti, i toa: nepodgotvenosta na postoe~kite subjekti da se soo~at so natrupanite problemi {to, spored moe mislewe, se rezultat na nivnoto neracionalno odnesuvawe; nemaweto ubedlivi programi i proekti za nadminuvawe na ekonomskite i socijalnite problemi, kako i nemaweto na definiran koncept za nau~no-tehnolo{kiot razvitok na zemjata vo naredniot period. Isto taka, treba da se potencira i faktot deka izvesen broj politi~ki partii nemaat ispraven pristap kon ulogata na me|unarodniot faktor i ~esto se odnesuvaat kako Makedonija da e centar na svetot i site zemji da se vrtat okolu nea. Kako dopolnitelen argument e nepostoeweto na jasen koncept za funkcioniraweto na pravnata dr`ava {to }e ovozmo`e{e po~ituvawe na zakonite i seto toa {to go podrazbira toa po~ituvawe. Vo sekoj slu~aj, go delam misleweto na izvesen broj poznava~i na politi~kite okolnosti koi konstatiraat deka postoe~kite politi~ki partii i nivnite lideri ne poseduvaat dovolna pozitivna energija za nadminuvawe na site nasobrani problemi. Edna mala doza na nade` budat partiite koi barem deklarativno vo centarot na vnimanieto go stavaat obi~niot gra|anin i doslednoto sproveduvawe na Ohridskiot Ramkoven dogovor kako dokument koj ima cvrsta poddr{ka od me|unarodnata zaednica. Literatura: 1. Etem Aziri; Proceset dhe lëvizjet socio-ekonomike në Pollog; Shkup, 2002; 2. Osman Ismaili; Partitë politike shqiptare dhe çështja e Kosovës, Prishtinë, 2001; 3. Qubomir Tadi~; Nauka o politici; Beograd, 1996; 4. Cane T. Mojanoski; Letopis na makedonskata demokratija, Skopje, 2000; 5. Maurice Duvergere; Politicka sociologija, Zagreb, 2001; 6. Daniel L. Seiler;Politicke stranke, Zagreb, 1999.

238

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

D-r.Etem Aziri Instituti për hulumtime sociologjike dhe juridiko-politike-Shkup

Disa aspekte të pluralizmit partiak dhe Demokracionit në periudhën e tranzicionit në Republikën e Maqedonisë

Hyrje Hulumtimi i proceseve politike, është punë mjaftë e lodhshme, jomirënjohëse dhe komplekse. Aq më shumë nëqoftëse temë shqyrtimi është pluralizmi partiak, dhe raportet shoqërore që krijohen si rezulltat i funksionimit të tijë. Nga ana tjetër, studimi i partive politike në rethanat tona, për punëtorët shkencorë duhet të jetë nxitje e cila do të çon drejt ndërtimit të një teorie sa më të plotë për partitë politike si imperativ i kohës. Megjithatë, hulumtuesit duhet të jenë koshient se studimet e kësaj natyre kërkojnë një qasje serioze, sistematike dhe të paanueshme. Edhepse në fillim të viteve të nëntëdhjeta RM-së nuk tregonte ndonjë interes të veçantë për reformat transformuese të cilat e kishin kapluar botën socialiste,ajo prap se prap nën presionin e rrethanave të krijuara qe e detyruar ta bëj zëvendësimin e sistemit njëpartiak të tipit bolshevik i cili e kishte harxhuar pothuajse edhe atomin e fundit të energjisë së vet pozitive,me sistemin shumëpartiak karakteristik për demokracitë qytetare. Pluralizmi partiak në Maqedoni u pranua pa rezerva nga të gjitha shtresat shoqërore dhe kolektivitetet nacionale, si shpresë dhe alternativë e vetme për tejkalimin e krizës së përgjithshme që e kishte kapluar shoqërinë. Megjithatë, për fat të keq, fenomeni i pluralizmit nuk u kuptua si luftë në mes programeve të ndryshme,luftë e cila do ta nxiste dhe çlironte enegjinë kreative të të gjitha forcave shoqërore,dhe do të kishte krijuar hapsirë të duhur dhe të domosdoshme për dialog dhe konkurencë të ideve të ndryshme, në ç’rast dallimet do të ishin pranuar si gjëra të natyrshme dhe të dobishme. Nga ana tjetër sikurse shihet, brenda këtyre dumbëdhjetë viteve të tranzicionit fort pak janë marë parasysh qëndrimet e mirfillta të teoriticientëve dhe kritikëve eminent të partive politike të cilët në mënyrë të bindshme dhe argumentuese bëjnë të qartë se pluralizmi partiak vetëvetiu nuk paraqet garancë për zhvillimin e demokracisë në shoqëri. Sipas tyre partitë politike ashtu siç e ka vërtetuar edhe empiria e deritanishme e

239

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

veprimit,shpeshherë shëndrohen në uzurpues të vërtetë të gjithë asaj që nënkupton demokracia moderne.Ata në shumë dimenzione i kufizojnë liritë dhe të drejtat e njeriut dhe qytetarit, e ngulfasin dialogun dhe tolerancën, sidomos në shoqëritë multietnike,multikulturore dhe multikonfeksionale në të cilat kundërthëniet janë më të theksuara. Kjo shprehet më fuqishëm te shtetet pa ndonjë traditë më të madhe pluralopartiake siç janë në rastin konkret vendet në tranzicion ku bën pjesë edhe Republika e Maqedonisë.Së fundi, pluralizmi partiak pothuajse në të gjtha shtetet ku është prezent ka kaluar nëpërmes një ruge evolutive e cila ka lëvizur prej mohimit kategorik të partive politike,drejt pranimit të tyre si >>e keqe e domosdoshme<< e demokracisë. Pluralizmi partiak në Republikën e Maqedonisë Pluralizmi partiak në Republikën e Maqedonisë do ta ketë arsyeshmërine e plotë shoqërore vetëm atëherë kur do ti plotëson së paku dy parakushtet vijuese: nëqoftëse në mënyrë konstruktive do të ndikojë në tejkalimin e kundërthënieve të grumbulluara brenda kësaj periudhe të tranzicionit, dhe nëqoftëse e gjen >>formulën e qëndrueshme<< për demokratizimin e mirfilltë të shoqërisë,duke e vurë në lëvizje funksionimin e shtetit juridik,dhe duke krijuar kushte të njejta për përparimin shpirtërorë dhe material të të gjithë qytetarëve të saj pa marë parasysh përkatësinë e tyre nacionale, fetare dhe politike. Në mungesë të hapsirës për një zbërthim më të plotë të fenomenit të pluralizmit partiak dhe demokracisë gjatë kësaj periudhe kohore, do të përpiqem të jap përgjigje në disa pyetje të cilat parashtrohen vetëvetiu dhe sipas mendimit tim korespondojnë drejtëpërsedrejti me fenomenet e sipërpërmendura. Në rastin konkret vlen të shtrohen dilemat vijuese;a është e mundshme partitë nacionale me elemente të shprehura nacionaliste të ndërtojnë shoqëri qytetare me standarde të mirfillta demokratike; a është organizimi i mëvetësishëm politik i shqiptarëve në Maqedoni si popullatë e dytë për nga numri i përgjithshëm rezulltat i një deshire të padefinuar,nevojë ose domosdoshmëri;a mund subjektet politike në Maqedoni ashtu si i shohim dhe i njohim të sigurojnë perspektivë të qëndrueshme për shtetin dhe qytetarët e tij si individë dhe kolektivitete nacionale duke krijuar ambient demokratik të standardizuar sipas kriteriumeve tanimë të pranuara në botën bashkohore. Kur i përmendi partitë nacionale jam i vetëdijshëm se do të jem i kritikuar nga ata që mendojnë se në Republikën e Maqedonisë veprojnë edhe parti qytetare. Është shumë diskutabile egzistimi i partive të mirfillta qytetare. Aq më tepër nëqoftëse gjatë studimit të tyre analizohet veprimi konkret i partive politike në Maqedoni e jo deklarativja,respektivishtë ajo që shkruan në statutet dhe programet e partive politike egzistuese. Kjo asesi nuk do të thotë se te disa parti të caktuara politike nuk është i shprehur edhe orientimi qytetar. Si moment tjetër që me jep të drejtë t’a mbroj këtë qëndrim është fakti se brenda kësaj periudhe të tranzicionit në Republikën e Maqedonisë veprojnë dy blloqe partiake, blloku maqedon dhe ai shqiptar. Gjatë veprimit konkret të dy blloqet së paku deri më tani

240

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

kanë qenë shumë më këmbëngulëse në mbrojtjen e vlerave nacionale sesa atyre qytetare. Rrethanat shoqërore-ekonomike dhe ambienti politik në fillim të viteve nëntëdhjeta Para se të japim komente të shkurtëra në lidhje me dilemat e parashtruara mendoj se është e domosdoshme të thuhen dy-tre fjalë për kushtet dhe rrethanat në të cilat lindi pluralizmi politik dhe partiak në Republikën e Maqedonisë,pra të thuhet diçka shkurtimisht për rrethanat ekonomiko-shoqërore dhe ambientin politik në fillim të viteve të nëntëdhjeta të shekullit të kaluar.Vetëm të përkujtohemi se në periudhën në fjalë Jugosllavia Titoiste pjesë e së cilës ishte edhe Republika e Maqedonisë ballafaqohej me një krizë shumë të shprehur ekonomike shoqërore, politike dhe morale. Ekonomija në këtë periudhë kishte mungesë të shprehur të akumulimit në raport me investimet, kështuqë mjetet e siguruara për këtë qëllim nëpërmes kredive nga jashtë arinin deri më 8% nga vlera e prodhimit bruto shoqërorë. Nga numri i përgjithshëm i kuadrove hulumtues shkencorë vetëm 7% ishin të inkuadruar në sferën ekonomike, ndërsa të tjerët jashta saj. Pothuajse nuk egzistonte kurfar strategjie për zhvillimin shkencorë-teknologjik të vendit. Puna shkencore dhe kërkimore ishte dobët e stimuluar,ignorohej puna inventive e sidomos zbulimet e reja. E gjithë kjo rezulltonte me largimin e një numri të konsiderueshëm të ekspertëve në botën e jashtme. Si rezulltat i gjithë kësaj në krijimin e vlerave, dhjetë orë pune e puntorëve në ekonominë e vendit ishte ekuivalent me një orë pune të puntorëve në shtetet perëndimore.Shkalla e papunësisë ishte nga më të lartat në Evropë kështu në vitin 1988 në Maqedoni janë të regjistruar mbi 140.000 persona të papunë. Në rafshin politik pas vdekjes së Titos ringjallen nacionalizmat e të gjitha ngjyrave që çonin drejt hegjemonizmit dhe pamvarësisë të njësive federale. Pas demostratave të studentëve të Univerzitetit të Prishtinës më vitin 1981, u solidarizuan shumë forca destruktive në akcionin e përbashkët të njohur si >>lufta kundra nacionalizmit dhe iredentizmit shqiptar<<, që sipas tyre e rezikonte vetëqeverisjen socialiste, bashkim-vëllazërimin,dhe barazinë në mes kombeve dhe kombësive të Jugosllavisë, dhe nënkuptohet Maqedoninë si pjesë integrale të saj. Njësitë federale ku jetonte popullatë shqiptare garonin në mes vedi cila do të jetë më efikase në eliminimin jo të nacionalizmit por të gjithë asaj që ishte shqiptare. Në Republikën e Maqedonisë filluan diferencimet e njëpasnjëshme ideopolitike ku në shënjestër ishin intelektualët,një numër i madh i të cilëve më vonë, në sistemin pluralist do të kyçen në jetën politike, dhe u bënë mbartës të posteve udhëheqëse si në oligarhitë partiake ashtu edhe në administratën shtetërore.Shteti maqedonas dhe udhëheqësia e tij e cila shpeshherë identifikohej me Partinë Komuniste në pushtet e ndihmuar nga disa servil shqiptarë, të dashuruar deri në veshë në vlerat që nuk egzistonin ndërmernin aktivitete të cilat do të lënë gjurmë të thella në marëdhëniet ndëretnike. Kështu janë të njohura aktivitetet kundër natalitetit të shqiptarëve duke propozuar në të njejtën kohë masa për stimulimin e

241

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

natalitetit të popullatës maqedonase si "popullatë e rezikuar". Në sferën e arsimit të mesëm i shpikën të ashtuquajturat >>paralele të përziera<< ndërsa për arsimin sipërorë as që bëhej fjalë. U propozuan një sërë masash për ndryshimin e toponimeve,i ndaluan të gjitha këngët që ndërlidheshin me personalitete dhe ndodhi historike nga e kaluara e popullit shqiptarë,reptësishtë i sanksiononin prindërit të cilët foshnjët e posalindura i pagëzonin me emra "të rezikshëm" administrativishtë të ndaluar,ndërmorën masa për rrëzimin e mureve rreth shtëpive të shqiptarëve ku sipas tyre strehoej "nacionalizmi dhe separatizmi" dhe mbi të gjitha ndërmernin masa diferencuese,duke i dënuar të gjithë ata që shkonin në varimet e të afërmve dhe të familjarëve nëqoftëse personat e vdekur sipas arshimit të pushtetmbajtësve dikur janë marë me aktivitete siç thonin ata "nacionaliste dhe iredentiste". Në këso rrethanash lindi pluralizmi partiak në Maqedoni i cili duhej të ballafaqohej me të gjitha kundërthëniet dhe problemet e grumbulluara decenie me radhë. Përcaktimi për vlera pro perëndimore dhe demokratizimi i shoqërisë Republika e Maqedonisë qysh në vitet e para të transformimit u përcaktua për disa vlera properëndimore siç janë demokratizimi i shoqërisë, ekonomija e tregut dhe shteti social. Këta vlera u pranuan krahëhapur nga të gjitha shtresat e shoqërisë maqedonase, përkundër vlerësimeve të shumë ekspertëve nga jashtë, të cilët tregonin një dozë skepticizmi duke shprehur bindjen se struktura ekonomike dhe mentaliteti egzistues nuk shkojnë në favor të ndryshimeve radikale politike dhe ekonomiko-shoqërore. Është vështirë të thuhet se autoritetet shkencore të vendit nuk ishin të vetëdijshëm për vështirësitë dhe pengesat eventuale që do të paraqiten gjatë periudhës së tranzicionit,por ata më shumë ishin të bindur se socializmi vetëqeverisës në dekadën e fundit të egzistimit ballafaqohej me kundërthënie të brendshme mjaft të shprehura, ashtu që nuk mund të ofronte kurfarë alternative reale për tejkalimin e krizës së përgjithshme në të cilën gjendej Republika e Maqedonisë. Gjithashtu,kam bindjen se qytetarët e rëndomtë nuk ishin të pregaditur psiqikishtë për ndryshime aq rënjësore, gjë që e dëshmojnë hulumtimet e shumë institucioneve ku shihet qartë se te qytetarët e Maqedonisë shumë vështirë ndryshon filozofia e rezonimit në drejtim të kultivimit të vlerave të reja. Ata janë të prirur ta pranojnë ate që mendojnë se do tju ofrojë jetë më të mirë dhe më të begatshme,por definitivishtë e kanë shumë vështirë tia kthejnë shpinën të kaluarës,sidomos nëse e sotmja nuk i jep rezulltatet sipas dinamikës së tyre të paramenduar. Edhepse vlerat e sipërpërmendura depërtuan nëpër dyer të hapura, transformimi ekonomik dhe politiko-shoqërorë së paku këta dymbëdhjetë vite të tranzicionit nuk i dha rezulltatet e duhura, përkundrazi provokoi efekte negative të cilat në sferën ekonomike dhe sociale u manifestuan nëpërmes ritjes të mëtutjeshme të shkallës së papunësisë, nivelit të ulët të rogave të të punësuarve në sektorin shoqërorë,rënien e madhe të harxhueshmërisë,uljen e standardit jetësorë dhe keqësimin e kualitetit të jetesës.Në sferën politike dhe shoqërore, sidomos në

242

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

rafshin e demokratizimit të shoqërisë ku vend të rëndësishëm zë avansimi i lirive individuale dhe kolektive, nuk u arit asgjë që meriton të veçohet. Kundërthëniet ndëretnike në shumë momente e aritën pikën e vlimit dhe u shëndruan në konflikte të hapura në mes shtetit dhe kolektivitetit shqiptarë të organizuar në parti politike.Kështu, tanimë janë të njohura ndodhitë tragjike të Bit Pazarit, Ladorishtës, Reçicës dhe Gostivarit të cilat kulminacionin e vet e aritën në konfliktin e armatosur të vitit të kaluar, pasojat e të cilit do të ndjehen edhe shumë kohë në këtë shtet të vogël i cili së paku deklarativishtë synon të integrohet në strukturat euroatlantike. Zëvendësimi i sistemit monist me atë shumëpartiak Zëvendësimi i sistemit monist me atë shumëpartiak në Maqedoni mundësoi paraqitjen e një numri të madh të partive politike. Kështu vetëm në vitin 1990 në Regjistrin e partive politike u regjistruan 23 subjekte,në vitin vijues 13, në vitin 1992 ambienti plural u pasurua edhe me 17 parti të reja dhe sipas disa të dhënave sot numri i përgjithshëm i partive politike ka tendencë që të arijë në atë treshifrorë. Numri aq i madh i partive politike të regjistruara flet qartë se politika në Republikën e Maqedonisë është profesion që ofron shumë privilegje. Paraqitja e një numri kaq të madh të partive politike dhe subjekteve tjera nuk është fenomen i panjohur për teorinë dhe praktikën politike të shteteve bashkëkohore.Numri enorm i partive politike është parasegjithash rezulltat i krizave të përgjithshme shoqërore, ku sistemi politik është i dobët dhe jostabil. Në ato raste çdo grup i organizuar i bashkëmendimtarëve insiston nëpërmes zgjedhjeve demokratike ta legjitimon veten duke e marë pushtetin shtetërorë. Por, paraqitja e numrit të madh të partive politike mund të jetë edhe "modë" që zakonishtë i karakterizon sistemet pluraliste në fazat më të hershme të tyre. Në Maqedoni qysh në start të gjitha kolektivitetet nacionale formuan partitë e tyre. Megjithatë, parti më të fuqishme dhe organizim më cilësorë krijuan dy kolektivitetet numerikishtë më të mëdhaja,maqedonasit dhe shqiptarët. Organizimi partiak në blloqe nacionale qysh në fillim krijoi kushte për interpretimin e >>dy realiteteve<< të cilët tanimë dymbëdhjetë vite i imponohen opinjonit të brendshëm dhe të jashtëm. Përpara shkencës,puntorëve shkencorë dhe intelegjencisë gjendet një enigmë e madhe. Ata e kanë për obligim për hirë të perspektivës dhe ardhmërisë së këtij shteti në mënyrë sistematike t’a studjojnë të vërtetën e njërës dhe tjetrës palë,dhe në mënyrë të argumentuar të dëshmojnë cila është >>e vërteta e vërtetë<<. Një gjë e tillë është e domosdoshme nga shkaku se nga ajo mvaret zhvillimi i mëtutjeshëm i kësaj shoqërie. >>E vërteta e vërtetë<< do të ndikonte në avansimin e të përgjithshmes dhe individuales, duke i ofruar çdo individi dhe grupi shoqërorë perspektivë të njejtë dhe të barabartë duke i respektuar standardet që i përgjigjen karakterit multietnik,multikulturorë dhe multikonfesional të vendit. S’do mend se në Republikën e Maqedonisë është prezent fenomeni i konfrontimit politik të shumicës së vogël dhe pakicës së madhe.

243

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Kur është në pyetje funksionimi i pluralizmit partiak dhe mundësitë e zhvillimit të demokracisë në Republikën e Maqedonisë vetëvetiu parashtrohet çështja e funksionimit të shtetit juridik si një garancë e barazisë normativo-ligjore të të gjithë shtetasve. Njëkohësishtë shtrohet edhe çështja e participimit të intelegjencisë në rrjedhat politike si forcë e cila mund ti vë në lëvizje disa procese që kanë peshë dhe rëndësi të veçantë për zhvillimin e shoqërisë dhe perspektivën e saj. Në kushte dhe rrathana të tendencave margjinalizuese të ideve kritike në ç’rast fusha manevruese e intelektualëve të mirfilltë është mjaft e ngushtuar është shumë vështirë të krijohen raporte normale në mes oligarhive partiake dhe intelegjencisë kritike aq të nevojshme për fazat më te hershme të zhvillimit shumëpartiak. Edhepse deklarativishtë intelegjenca është kategori e mirëseardhur,kisha thënë edhe e domosdoshme për çdo parti politike,megjithatë praktika e deritanishme ofron mjaft argumente se oligarhitë partiake nuk kanë qëndrim miqsorë ndaj intelektualëve të cilët nuk e arsyetojnë veprimin e tyre. Kështu,partitë politike në Maqedoni së paku tani për tani nuk veprojnë në drejtim të >>intelektualizimit të politikës<< por janë përcaktuar për >>partizimin e intelegjencisë<<. Më qartë thënur, oligarhitë partiake deklarativishtë i hapën dyert për intelegjencinë dhe mendimin kritik,por praktikishtë ata qenë të prirura ta përqafojnë vetëm kategorinë adaptabile të intelektualëve,kategori e cila me çdo kusht dhe në çdo rast e arsyeton veprimin e oligarhive edhepse është e vetëdijshme se një pjesë e madhe e tyre ende nuk e kanë mësuar alfabetin e organizimit dhe veprimit politik. Nëqoftëse gjithë kësaj ia shtojmë edhe atë që ndodh brenda vetë partive që në teori njihet si demokraci interne,që sipas asaj që mund të vërehet nga jashtë dominojnë tendencat e byrokratizimit të skajshëm,mbetet e hapur dilema a është e mundshme që partitë të cilat nuk e përfillin demokratizimin e brendshëm të angazhohen për demokratizimin e shoqërisë në një kontekst më të gjërë. Përgjegja gjithsesi nuk mund të jetë pohuese dhe inkurajuese. Ky kostatim nuk duhet të kuptohet si tendencë platoniste sipas të cilës me shoqërinë duhet të udhëheqin filozofët, por gjithsesi duhet kuptuar se gjithmonë do të jetë sterile praktika politike e cila nuk e ka bazamentin në teorinë politike.Intelegjencia, e sidomos ajo që kishte qëndrim kritik ndaj fenomeneve shoqërore ishte mbartëse e progresit të përgjithshëm gjatë të gjitha fazave të zhvillimit të shoqërisë njerëzore. Partitë politike në Maqedoni janë thellë të bindura për këtë realitet, por sikurse duket në këto momente ata janë më të interesuara për realizimin e interesave të ngushta partiake sesa për avansimin e marëdhënieve demokratike si një nga vlerat më të preferuara të shteteve perëndimore. Partitë nacionale dhe shoqërija qytetare Sa i përket pyetjes se a mundet partitë nacionale të ndërtojnë shoqëri qytetare me të gjitha vlerat që e bëjnë atë si të tillë, duhet kostatuar se praktika e deritanishme nuk le shumë hapësirë për ndonjë optimizëm të madh. Është e vërtetë e pakontestueshme se brenda këtyre dymbëdhjetë viteve të gjitha partitë politike në

244

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Maqedoni pa përjashtim kush më shumë e kush më pak, kush në formë më të eksponuar e kush në formë të mbështjellur notojnë në ujrat e nacionales, edhepse deklarativishtë të gjitha angazhohen për demokratizimin e shoqërisë,për avansimin e lirive dhe të drejtave të njeriut dhe qytetarit. Megjithatë, nëqoftëse zhytemi më thellë në analizimin e veprimit konkret të tyre shumë lehtë do të vijmë në përfundim se ata janë peng i egoizmit të vet që do të thotë se demokracinë dhe vlerat e saja si dhe konceptin qytetar të zhvillimit të shoqërisë e kuptojnë sipas anegdotës të Fordit kur blerësit e humbën interesimin për veturat e tija. Fordi i njohur si adhurues i zjartë i ngjyrës së zezë e angazhoi ekipin profesional t’i zbulojë shkaqet e ramjes së interesit të qytetarëve për blerjen e veturave të tipit "Ford". Duke hulumtuar tregun ata erdhën në përfundim se blerësit janë të interesuar për ngjyra të ndryshme të veturave. Me të kuptuar Fordi dha urdhër të informohen blerësit se prej asaj dite e më tutje në shitoret e "Fordit" do të mund të blejnë vetura të ngjyrave të ndryshme me kusht që ata të jenë të zeza. Kësisoji sot veprojnë partitë politike në Maqedoni. Partitë e bllokut maqedon janë të gatshme të ndërtojnë shtet të konceptit qytetarë ku do të respektohen liritë dhe të drejtat e qytetarit, me kusht që mbartës i sovranitetit shtetërorë me të gjthë atë që nënkupton sovraniteti, të jetë populli maqedonas. Nga ana tjetër partitë politike shqiptare duke u nisur përafërsishtë nga po të njejtat parametra këmbëngulin se Maqedonia me çdo kusht duhet të jetë shtet i maqedonasve dhe shqiptarëve si dy kolektivitete nacionale numerikishtë më të mëdhaja.Asnjëri e as tjetri bllok me përjashtime të vogla nuk kanë gadishmëri të plotë të angazhohen për opcion të tretë i cili Maqedoninë më lehtë do t’a çonte drejt integrimeve euroatlantike. Edhe marëveshja Kornizë e Ohrit e cila paraqet një nismë të mbarë për ndërtimin e shtetit në binare më të sigurta nuk pranohet me ndonjë kënaqësi të veçantë nga asnjëra palë. Të dyja blloqet harxhojnë shumë energji duke kalkuluar ç’ka fitoi njëra e çka humbi tjetra palë, pa mos çuar llogari se të dy palët së bashku fituan atë që e quajmë shansë për ndërtimin e ardhmërisë së përbashkët e cila mund të jetë e dobishme për të gjithë qytetarët e Maqedonisë pa dallim cilës përkatësie etnike dhe konfesionale i takojnë ata. Një pjesë e subjekteve maqedonase mendojnë se duhet bërë revidimi i saj nga shkaku se janë të mendimit se ajo u nënshkrua me presion të faktorit ndërkombëtarë,në ç’rast është lëshuar pe më shumë sesa që duhet në dobi të shqiptarëve,dhe në atë mënyrë është rezikuar qenia maqedonase. Nga ana tjetër disa subjekte shqiptare mendojnë se me këtë marëveshje nuk është ndryshuar bindshëm statusi politiko-juridik i shqiptarëve dhe se kjo duhet të shërbejë vetëm si një pikënisjeje drejt kërkesave të ardhshme. Ende më brengosëse është politika tërhiq e mos këput e partive politike të bllokut maqedonas të cilat sikurse edhe shumë herë tjera dëshirojnë me çdo kusht ta dhunojnë vullnetin e lirë të popullit shqiptarë. Politikishtë ende më e rezikshme është teza se partitë politike maqedonase pas nënshkrimit të marëveshjes kornizë duhet t’a ndërpresin praktikën e deritanishme të participimit në qeveri të ndonjërës nga partitë politike shqiptare, e sidomos plasimi i idesë për formimin e një blloku të ri maqedonas i cili do t’i nxirte nga loja politike definitivishtë subjektet politike shqiptare dhe së bashku me

245

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

ta do t’i kishtë përjashtuar nga jeta politike përafërsishtë një të tretën e qytetarëve të shtetit të vet. Tezat e këtilla asesi nuk ofrojnë mundësi për ndërtimin e një shteti modern demokratik që do të bazohej në realitetin egzistues, por hapin ndasi dhe dilema të reja të cilat mund të rezultojnë me konflikte pasojat e të cilëve është vështirë të parashikohen. Edhepse të dy palët kanë arsye të bollshme të mbjellin urejtjen ndaj njëra tjetrës, shumë më të fuqishme janë motivet për tu angazhuar për ndërtimin e një shoqërie ku njeriu si qytetarë dhe vlerat e mirfillta demokratike do të jenë preokupim kryesorë. Duhet çdo herë të meret parasysh fakti se popujt që nuk mund ta harojnë të kaluarën e kanë vështirë ta ndërtojnë ardhmërinë. Nga gjithë ajo që ndodh me ne dhe rreth nesh duhet patur një dozë skepticizmi se partitë e stërngarkuara me elemente nacionaliste janë në gjendje të ndërtojnë shoqëri të qytetarëve të barabartë. Sikurse duket kjo punë do të mbetet obligim i subejkteve të ardhshme politike të cilat do t’i kisha pagëzuar si >>parti të postranzicionit<< . Sa i përket dilemës së dytë që ka të bëjë me organizimin e mëvetësishëm politik të shqiptarëve në Maqedoni shumçka u cek kur u bë fjalë për kushtet dhe rrethanat në të cilat lindi pluralizmi partiak në Republikën e Maqedonisë. Organizimi i shqiptarëve duhet kuptuar si rezulltat i politikës diskriminuese në periudhën e monizmit e sidomos pas vitit 1981. Këtë organizim ende më shumë e stimuloi në periudhën e tranzicionit sjellja shurdhmemece e partive politike të bllokut maqedonas ndaj kërkesave të natyrshme të popullatës shqiptare në Maqedoni. Ky organizim mund të humb në peshën e vet politike nëqoftëse Republika e Maqedonisë fillon bindshëm ta kultivon elementin qytetarë në ndërtimin e shtetit që do tju mundësonte kolektiviteteve egzistuese një zhvillim të barabartë në të gjitha segmentet e jetës shoqërore. Ndërtimi i shoqërisë të qytetarëve të barabartë në kuptimin e plotë të fjalës nuk le hapsirë të madhe për opcione të ndasive në baza etnike që janë padyshim më tepër karakteristike për periudhën e mesjetës sesa për shoqëritë që seriozishtë mendojnë të integrohen në Evropën e bashkuar. Sa i takon dilemës së tretë,që ka të bëjë me aftësitë e subjekteve egzistuese për sigurimin e perspektivës të qëndrueshme për shtetin dhe qytetarët e tij, e sidomos krijimin e kushteve normale ku do të respektoheshin vlerat demokratike e në veçanti të drejtat dhe liritë e qytetarit,jam i obliguar të shpreh një dozë më të madhe të skepticizmit. Skepticizmi në këtë rast bazohet në më shumë fakte e në rradhë të parë në mosgadishmërinë e subjekteve egzistuese që të ballafaqohen me problemet e grumbulluara që janë parasegjithash rezulltat i veprimeve iracionale të tyre. Gjithashtu në këtë kontekst duhet të përmendet mospasja e programeve dhe projekteve bindëse për tejkalimin e problemeve ekonomike dhe sociale, si dhe mospasja e një koncepti të definuar të zhvillimit shkencorë-teknologjik të vendit në periudhën e ardhshme. Duhet potencuar edhe faktin se një numër i partive politike nuk kanë qasje adekuate ndaj rolit të faktorit ndërkombëtarë,dhe shpeshherë sjellen sikurse Maqedonia të jetë qendër e botës dhe se të gjitha shtetet rrotullohen rreth saj. Si argument plotësues është

246

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

mosegzistimi i konceptit të qartë për krijimin e shtetit juridik që do të mundësonte respektimin e ligjeve dhe gjithë atë që nënkupton ai respektim. Ndaj mendimin e një numri të njohtësve të rrethanave politike të cilët kostatojnë se partitë politike egzistuese dhe liderët e tyre nuk posedojnë energji të mjaftueshme pozitive për tejkalimin e gjitha problemeve të grumbulluara.Një dozë të vogël shprese zgjojnë partitë të cilat së paku deklarativishtë në qendër të interesimit e vënë qytetarin e rëndomtë dhe zbatimin e përpiktë të marëveshjes së Ohrit si dokument pas të cilit fuqishëm qëndron bashkësia ndërkombtare.

Literatura: 1.Etem Aziri; Proceset dhe lëvizjet socio-ekonomike në Pollog; Logos-A; Shkup: 2002 2.Osman Ismaili; Partitë politike shqiptare dhe çështja e Kosovës; Prishtinë; 2001 3.Ljubomir Tadiq; Nauka o politici; Beograd; 1996 4.Cane T. Mojanoski; Letopis na makedonskata demokratija; Shkup; 2000 5.Maurice Duvergere; Politiçka sociologija; Zagreb; 2001 6.Daniel Louis Seiler; politiçke stranke; Zagreb; 1999

247

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

4.2. D-r Mirjana Maleska Institut za sociolo{ki i politi~ko -pravni istra`uvawa, Skopje Univerzitet na Jugoisto~na Evropa - Tetovo

Pravata i odgovornostite odat zaedno Poimot "kolektivni prava" spa|a verojatno me|u najneomilenite sintagmi kaj nas, osobeno po krizata vo 2001 god. Koga }e se spomenat "kolektivnite prava" na malcinstvata, prvi~nata asocijacija e deka stanuva zbor za sistem koj nema demokratski odliki, koj e nestabilen i pottiknuva podelba i secesija na zemjata. Stravot deka garantiraweto na "kolektivnite prava" na malcinstvata mo`e da predizvika secesionisti~ki barawa ne e specifi~nost samo za Makedonija. Na toa uka`uvaat brojni primeri, osobeno po raspa|aweto na nekoga{nite federacii, kako Sovetskiot Sojuz i Jugoslavija na po~etokot na devedesettite godini. Na me|unarodno nivo, nikoga{ ne e postignata soglasnost okolu definicijata na "kolektivnite prava" i osobeno okolu toa dali i vo koja merka tie treba da bidat garantirani od strana na dr`avata ili drugi me|unarodni organizacii. Taka na primer, ne mo`e{e da se postigne konsenzus vo rabotata na OON, nitu pak vo dokumentot na OBSE od 1990 g., ili pak na @enevskiot sostanok na eksperti. Razli~ni me|unarodni instrumenti koi imaa za cel za{tita na malcinstvata, sekoga{ posegnuvaa kon kompromis koga se rabote{e za "kolektivnite prava". Taka na primer, vo Deklaracijata na OON stoi deka "li~nostite koi pripa|aat kon malcinstvata mo`at da gi koristat nivnite prava individualno kako i vo zaednica so drugite ~lenovi na nivnata grupa". Isto taka, vo vid na kompromis usvoen so Dokumentot od Kopenhagen, vo Ramkovnata konvencija na Sovetot na Evropa se veli: "Li~nostite koi pripa|aat kon nacionalnite malcinstva mo`at da gi koristat pravata i slobodite koi proizleguvaat od principite utvrdeni so sega{nata Ramkovna konvencija individualno kako i vo zaednica so drugite (~l. 3, par. 2). Od poedinecot zavisi dali nekoe pravo ke go koristi kako li~no pravo ili kako kolektivno, vo zednica so drugite. Taa formula ~esto e koristena i vo "doma{noto zakonodavstvo" na pove}e zemji, pa i vo na{eto "doma{no zakonodavstvo". Na primer, sekoj pripadnik na

248

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

malcinstvoto mo`e da se {koluva na jazik na koj }e odbere da se {koluva, no zatoa postoi garantirano paralelno obrazovanie na jazikot na malcinstvata, dokolku saka da se {koluva na maj~in jazik itn. Samiot poim "malcinstvo" se sre}ava so golemi legalisti~ki problemi. Pove}eto od me|unarodnite dokumenti koi ve}e postojat ili se vo postapka na donesuvawe, ne davaat op{ta definicija na "malcinstvoto", vrz osnova na {to mo`at vo apstraktni poimi da se identifikuvaat onie grupi i nivnite ~lenovi koi se nositeli na pravata proizlezeni od poimot "malcinstvo". Nekoi dr`avi koi u~estvuvaat vo ovoj proces ne sakaat da se soglasat so generalna definicija bidej}i se pla{at deka toa }e go otpo~ne procesot na gubewe na unitarniot karakter na dr`avata (Francija, na primer). Drugi dr`avi stravuvaat deka takvata definicija }e vodi kon budewe na regionalni aspiracii i nestabilnost. Vo sekoj slu~aj, iskustvoto poka`uva deka e te{ko da se dojde do definicija koja gi pokriva site kategorii na malcinstva. Duri i vo Deklaracijata za li~nosti koi pripa|aat na nacionalni, etni~ki, religiozni i lingvisti~ki malcinstva, donesena na 14 dekemvri 1992, ne se sodr`i definicija na konceptot na "malcinstvo". Samo Protokolot podgotven od Parlamentarnoto sobranie na Sovetot na Evropa vo 1993 uspea da dojde do nekoja formulacija. Iako toj Protokol ne e usvoen od Komitetot na ministrite na Sovetot na Evropa, se prepora~uva na dr`avite koi apliciraat za ~lenstvo da se dr`at do odredbite i preporakite od Protokolot. Vo nego poimot "nacionalno malcinstvo" se odnesuva na grupa lu|e vo dr`avata koi: - `iveat na teritorijata na taa dr`ava i se nejzini gra|ani / dr`avjani; - odr`uvaat dolgoro~no cvrsti i trajni vrski so taa dr`ava; - imaat posebni etni~ki, kulturni, religiozni ili lingvisti~ki karakteristiki; - se dovolno pretstaveni iako pomalubrojni od ostanatata populacija na taa dr`ava ili na region vo dr`avata; - se motivirani od gri`ata da go za~uvaat nivniot zaedni~ki identitet, vklu~uvaj}i ja nivnata kultura, nivnite tradicii, nivnata religija ili nivniot jazik. Vo otsustvo na precizna definicija na konceptot na "nacionalno malcinstvo", ostanuva rabota na dr`avite dali }e priznaat deka na nivnata teritorija `iveat nacionalni malcinstva i koi se tie, obezbeduvaj}i prava za niv. Od svoja strana poimot pripa|a na "nacionalno malcinstvo", sodr`i subjektiven stav na poedincite i ne smee da pretstavuva hendikep. Poimot "etni~ka zaednica" {to vleze vo upotreba, po Ohridskiot dogovor, se sovpa|a so karakteristikite na konceptot na "nacionalni malcinstva", vo me|unarodnite konvencii i poradi toa mo`eme da gi smetame za identi~ni poimi.

249

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Koga stanuva zbor za pra{aweto na pravata (individualni, a osobeno kolektivni) na malcinstvata, sakam da podvle~am deka ova pra{awe e mnogu tesno povrzano so pra{aweto za teritorijalniot integritet na edna dr`ava. Vladite na dr`avite obi~no se pla{at deka priznavaweto na pravata na nivnite malcinstva mo`e da go dovede vo pra{awe teritorijalniot integritet na dr`avata, kako {to be{e slu~ajot so nekoga{na Jugoslavija. Od druga strana, drugi primeri pak poka`uvaat deka koga dr`avata gi garantira pravata na malcinstvata na svojata teritorija, uspeva da sozdade poharmoni~ni me|uetni~ki odnosi i da go reducira rizikot od secesionisti~kite barawa. Zna~i, koga se procenuva dali pro{iruvaweto na li~nite i na kolektivnite prava na nacionalnite malcinstva so Ohridskiot dogovor }e ja smirat me|uetni~kata tenzija, }e ja vratat politikata vo instituciite na sistemot ili }e pottikne secesija i natamo{na fragmentacija, treba da se ima predvid politi~kiot kontekst. Vo me|unarodnata zaednica postoi konsenzus deka pravata na malcinstvata ne smeat da go doveduvaat vo pra{awe teritorijalniot integritet i edinstvoto na dr`avata. Me|unarodnite instrumenti za za{tita na malcinstvata vklu~uvaat specifi~ni klauzuli za da se spre~i ovoj efekt. So drugi zborovi, malcinstvata vo nivnite barawa za avtonomija ne mo`at da vklu~at barawa za samoopredeluvawe vo namera da se otcepat od dr`avata ili da gi dovedat vo pra{awe granicite na dr`avata vo koja `iveat. Vo razli~ni me|unarodni instrumenti, kako i vo nacionalnoto zakonodavstvo, se bara od malcinstvata dol`nost ili odgovornost da bidat lojalni kon nivnata dr`ava kade `iveat i ~ii gra|ani se. Na primer, Ramkovnata konvencija, Kopenhagenskata deklaracija i Deklaracijata na ON im zabranuvaat na malcinstvata secesija bez soglasnost na dr`avata na ~ija smetka treba da se realizira secesijata. Vo ovoj kontekst treba da se bide svesen za u{te edna nova situacija vo vrska so poimot suverenitet (na dr`avata). Klasi~nata definicija na suverenitetot kako neprikosnovena vlast na edna teritorija po pa|aweto na Berlinskiot yid do`ivuva revizija. Dr`avite ~lenki na Evropskata unija, po iskustvoto {to go do`iveaja so serijata brutalni etni~ki vojni na Balkanot i vo Isto~na Evropa, stanaa sosema svesni deka stabilnosta i razvojot na Unijata se povrzani so stabilnosta na potencijalnite ~lenki na Unijata od Jugoisto~na Evropa. Toa zna~i deka prioritet vo nadvore{nata i na bezbednosnata politika na Unijata se dava na za{titata na ~ovekovite prava, od edna strana, i stabilnosta na granicite, od druga. Intervenciite na NATO vo Kosovo i preventivnata akcija vo Makedonija uka`uvaat deka se zacvrstuva stavot na zapadniot svet deka suverenitetot na edna zemja ne podrazbira samo prava tuku i obvrski, koi dokolku ne se ispolnat, go poni{tuvaat samiot suverenitet. Tie obvrski se sostojat vo toa

250

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

deka niedna vlast ne smee da upotrebuva prekumerna sila, ubivaj}i sopstveno civilno naselenie i razoruvaj}i go negoviot imot. Vtora obvrska na vladite na dr`avite e da ne go poddr`uvaat terorizmot koj mo`e da nanese {teta na drugi dr`avi. Dokolku ovie obvrski ne se po~ituvaat, se smeta deka drugite dr`avi imaat pravo na preventivna akcija od za{titen karakter. Samiot Pakt za stabilnost, na primer, deklarira deka potpisnicite na dogovorot se obvrzuvaat da pomognat da se zasili stabilnosta na Evropa, cel koja e neophodna za me|unarodniot mir i bezbednost, taka {to }e se postigne progres vo sferata na ~ove~kite prava vklu~uvaj}i gi i pravata na malcinstvata. Se postavuva pra{awe, kako e vozmo`no politi~kite vodstva vo Makedonija ovie desetina godini da ne mo`at da go sogledaat nastapuvaweto na krizata i da dejstvuvaat vo soglasnost so politikata i pravoto na Evropskata unija? Dali nedostasuva{e znaewe i volja? Dali ima{e iskrenost vo izjavite deka Makedonija }e gi po~ituva vrednostite i politikata na Unijata ili se rabote{e isklu~ivo za agresija od Kosovo ili ne{to drugo? Verojatno dejtvuvaa site spomenati faktori i zatoa e za po~it sekoja inicijativa na nevladinite organizacii da otvorat rasprava na ovie temi za da se podigne nivoto na svest i informiranost. Moeto li~no iskustvo e deka koga postojat tolku golemi razliki me|u politi~kite protivnici, osobeno koga se raboti za bezbednosta, suverenitetot, ureduvaweto na dr`avata itn., re{enijata proizleguvaat od krizata, iako krizata re{ava nekoi problemi no istovremeno otvora drugi. Se razbira, tuka ne stanuva zbor za politi~ka kriza, tuku za mnogu pove}e. Nie bevme na rabot na gra|anska vojna. Na ovoj prostor, nacionalizmot pretstavuva seriozna zakana za stabilnosta ne samo na balkanskite dr`avi tuku i za edinstvoto na Evropa. Pravata i slobodite mnogu ~esto ne se pridru`eni so odgovornosta. Zo{to nacionalizmot e tolku opasen tuka? Postojat mnogu vredni teoriski i prakti~ni napori za da se razbere ovoj fenomen. Za mene mo`ebi edno od najdobrite objasnuvawa dade amerikanskiot diplomat i publicist X. Kenan vo predgovorot na Izve{tajot na Karnegi komisijata za Balkanskite vojni. Pravej}i razlika me|u nacionalizmot i takanare~niot maligen nacionalizam koj go preplavi Balkanot, toj veli: "narodite koi dobija tolku mnogu vo tolku kratko vreme, ne znaat kade da zaprat". Se misli na me|unarodnoto priznavawe na nezavisnosta na jugoslovenskite nacii po raspa|aweto na nekoga{na Jugoslavija. Na Balkanot e opasno da se bide nacionalist za{to site se nezadovolni od granicite, sekoja balkanska dr`ava ima malcinstvo podeleno so dr`avni granici, site imaat bolni istoriski spomeni i neras~isteni smetki. Bidej}i nekoi od balkanskite dr`avi vo ostvaruvawe na svoite nacionalni ideali se zaboravija i ne znaeja kade da zaprat nanesuvaj}i {teta, bea zapreni od sila pogolema od nivnata -

251

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

onaa na NATO i na me|unarodnata zaednica. Tuka sakam da podvle~am vo {to se sostoi slo`enosta na na{ata situacija, povikuvaj}i se na amerikanskiot filozof Majkl Volcer koj, pi{uvaj}i za dilemata na golemite sili dali da interveniraat vo tu|a gra|anska vojna, veli: "[to ako neprijatelstvoto, omrazata i predrasudite se dlaboko vkoreneti? [to ako dene{niot ugneten e utre{niot ugnetuva~? [to ako dene{nata `rtva e utre{en ubiec?" Ako za strancite e toa enigma, nie {to sme se rodile i odrasnale na ovoj del od Balkanot znaeme mnogu dobro deka e toa na{ata glavna bolka, {to í dodava te`ina na celokupnata politi~ka situacija: primitivizmot i siroma{tijata vo nekoi regioni na Balkanot produciraat nasilstvoto koe go ima vo izobilie: doma, na ulica, vo politikata. @rtvi se prvenstveno poslabite: decata, `enite, malcinstvata. No {tom nekoj osvoi nekoe pravo ili sloboda, zaborava deka pravata i slobodite nosat so sebe i odgovornost. Vo toa nie site, bez ogled na etni~koto poteklo, sme mnogu sli~ni i }e treba golemi napori za da se izgradat demokratski institucii i pravna dr`ava koja }e mo`e da nî za{titi. Toa e na{ata osnovna i zaedni~ka cel. Od krizata proizleze Ohridskiot dogovor ~ija primena ja garantira NATO I EU, {to e mnogu va`no za{to znaeme deka na Balkanot mnogu dogovori se potpi{ale ama nikoj ne gi po~ituval. Sega stranite vo konfliktot se prinudeni na toa, {to e dobro za mirot. Ramkovniot dogovor potpi{an vo Ohrid na 13 avgust 2001 god. sekako pretstavuva kompromis. Zna~i sekoj se otka`a od del od svoite barawa. Albancite, kako {to re~e Pitar Fejt, ~ovekot koj vo imeto na Alijansata pregovara{e so ONA, gi postignaa svoite celi: nametnaa ustavni promeni i go donesoa NATO vo Makedonija. Makedonskite nacionalisti so toa dobija `estok udar. Od druga strana, tie go priznaa teritorijalniot integritet, suverenitet i celovitost na Makedonija, ONA se obvrza dobrovolno da go predade oru`jeto i da se razoru`a. Makedonskata strana mora{e da se soglasi na bolni promeni koi mo`at da ja dezintegriraat Makedonija. Gra|anite ne bea podgotveni za ona {to na kraj }e se donese kako re{enie i `estoko reagiraa na Ramkovniot dogovor od Ohrid. Najva`nite promeni vo dogovorot se odnesuvaat na: pravoto na veto na Albancite vo parlamentot; decentralizacija na vlasta; upotreba na albanskiot jazik kako vtor slu`ben jazik vo dr`avata i pravedna zastapenost na etni~kite zaednici vo organite na vlasta i vo javnata administracija. Me|unarodnata zaednica poka`a deka mo`e odlu~no da intervenira pred da izbie gra|anska vojna, investiraj}i pari i diplomatija za da go obezbedi nedostatokot na bezbednost na Makedonija. Me|utoa, kako {to mnogu ubavo i so golemo razbirawe i so~uvstvo re~e posrednikot vo pregovorite Fransoa Leotar za

252

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

"Utrinski vesnik" (od 27 septemvri, 2001god.), "spogodbata na hartija ne e dovolna. Vistinsko zaemno priznavawe e neophodno za zaednicite da mo`at da `iveat zaedno, bez ogled na razlikite koi gi sprotivstavuvaat ili gi razdvojuvaat. Delata mora da sleduvaat po zborovite". Vo toa e te{kotijata. Vojnata ja prodlabo~i nedoverbata i netrpelivosta me|u Makedoncite i Albancite. Nedostasuva dobra volja. Konfliktot i `rtvite ja prodlabo~ija nedoverbata, netrpenieto, pa nekoga{ duri i omrazata me|u dvete najgolemi etni~ki zaednici vo Makedonija. Toa vo golema merka }e go ote`ne sproveduvaweto na Ohridskiot dogovor. Vistinskiot strav i nedoverba {to ja ~uvstvuvaat gra|anite mo`e da se zloupotrebi vo politi~ki celi, kako izgovor za opstrukcija na dogovorenoto od strana na mnozinstvoto i za zloupotreba na pravoto na veto od strana na malcinstvoto. Treba da sme svesni deka od ovie pri~ini sli~ni dogovori vo nekoi drugi zemji propadnale i gra|anite odnovo se soo~ile so zakana od gra|anska vojna (na pr. Kipar). Dali toga{ ne e podobro vedna{ da se razgrani~ime, me pra{a ovie denovi eden novinar. Jas mu odgovoriv vaka (publikuvano vo "Forum"): - Sî dodeka postoi kakva bilo nade` deka mo`e da se izbegne masovno nasilstvo i da se odr`uva mir, nikoj ne treba da posakuva i da poddr`uva razdvojuvawe na razli~ni etni~ki zaednici, duri i ako imaat problemi, kako {to e toa kaj nas. Razmenata na teritorii i narod zvu~i higienski samo na hartija. Vo praksa toa e bolna i te{ka operacija, koja mo`e da predizvika nov bran na nasilstvo i gra|anska vojna i da ja destabilizira u{te pove}e dr`avata, za{to slabosta mo`e da gi navede drugite sosedni dr`avi da se javat kako kandidati, ne{to da razmenat ili da zemat. Razmenata na narodi i teritorii e opravdana samo koga ni{to drugo ne uspeva za da se spre~i visokiot stepen na nasilstvo i gubewe na ~ove~ki `ivoti. Fala mu na boga, mislam kaj nas sî u{te ne e nadminat nekoj visok prag na nasilstvo, iako na sekoe nasilstvo apsolutno treba da mu se stavi kraj. Minavme niz golema kriza, koja ne se razvi vo seop{ta gra|anska vojna, blagodarenie sepak na razumot koj prevlada kaj site i blagodarenie na serioznoto anga`irawe na me|unarodnata zaednica. Od krizata proizleze re{enie - Ohridskiot dogovor, koe vo su{tina ja institucionalizira fragmentacijata na op{testvoto koja ve}e postoela. Me|utoa, fragmentacijata, vo politi~kata teorija, zaedno so nekoi drugi pristapi i politiki, ima nesomneni prednosti vo redukcija na interetni~kite konflikti, za {to kaj nas nema razbirawe. Fragmentacija zna~i delewe na mo}ta na isto nivo i na razli~ni nivoa, kako {to se regionite, op{tinite itn. Stanuva zbor za kulturna i teritorijalna avtonomija vo ramkite na edna dr`ava. Se

253

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

pretpostavuva deka podelbata na mo} }e ovozmo`i taa da ne bide koncentrirana vo racete na samo edna etni~ka grupa koja pretstavuva mnozinstvo vo dr`avata. Vtora pretpostavka e deka konfliktot vo eden region, op{to zemeno, e pomalku opasen otkolku konfliktot vo celata zemja. No, mislewata okolu toa dali federativnoto ureduvawe gi namaluva ili zgolemuva tendenciite za secesija se mnogu razli~ni i kontraverzni i zasega taa opcija treba da ja ostavime nastrana. Nie sme ~uden narod. Po edna kriza od koja sepak proizleze nekoe zaedni~ko re{enie, makar {to mnozina go smetaat za nametnato (Ohridskiot dogovor), koe sî u{te ne za`ivealo, gubime trpenie i nervi i barame razgrani~uvawe, podelba, novi granici, razmena na teritorii itn. Jas bi rekla, dajte da mu dademe {ansa na ovoj dogovor. Vo politikata sekoe re{enie zatvora nekoi problemi, a otvora drugi. Ne mora odnapred da si ja barame beqata.

254

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

D-r Mirjana Maleska, Instituti për hulumtime sociologjike dhe juridiko-politike- Shkup Univerziteti i Evropës Juglindore- Tetovë
E drejta dhe përgjegjësia shkojnë sëbashku

Nocioni "të drejtat kolektive" bënë pjesë me siguri në mes sintagmave më të padëshiruara tek ne veçmas pas krizës të vitit 2001. Kur të përmenden "të drejtat kolektive" të pakicave, asocimi fillestar është se bëhet fjalë për sistemin që nuk ka demokraci, i cili nuk është stabil dhe që nxit ndarje dhe sesecion të vendit. Frika se garantimi i "të drejtave kolektive" të pakicave mundë të nxis kërkesa sesesive, nuk është specifikë vetëm në Maqedoni. Për këte tregojnë shembuj të shumtë, veçmas pas shpërbërjes të federatave të dikurshme si ato të Bashkimit Sovjetik dhe Jugosllavisë në fillim të viteve të 90-ta. Në nivelin ndërkombëtar, asnjëherë nuk është arritur pëlqim rreth definicionit për të "drejtat kolektive" dhe veçmas rreth asaj se në të cilën masë ato duhen të jenë të garantuara nga ana e shtetit ose nga organizatat e tjera ndërkombëtare. Kështu për shembull, nuk mundë të arrihet koncenzus në punën e OKB-së, dhe në dokumentet e OSBEsë nga viti 1990, ose në takimin e ekspertëve në Gjenevë. Instrumentet të ndryshme ndërkombëtare të cilët kanë për qëllim të sigurojnë pakicat gjithherë i nënshtroheshin kompromiseve kur bëhej fjalë për të "drejtat kolektive". Kështu për shembull, në Deklaratën e OKB-së qëndron "personat të cilët i takojnë pakicave mundë t’i shfrytëzojnë të drejtat e tyre individuale si dhe në bashkëisnë me anëtarët të tjerë me grupin e tyre". Gjithashtu, në lloj të kompromisit është aprovuar me Dokumentin nga Kopenhaga me Konventën kornizë të Këshillit të Europës ku thuhet: "personat të cilët i takojë pakicave kombëtare mundë t’i shfrytëzojnë të drejtat dhe liritë të cilat burojnë nga parimet të aprovuara me Konventën kornizë të sotme në mënyrë individuale si dhe me bashkësi me të tjerët (neni 3 paragrafi 2). Nga individi do të varet se ndonjë të drejtë do ta shfrytëzoj si të drejtë personale ose kolektive, në bashkësi me të tjerët. Kjo formulë shpeshherë është e shfrytëzuar edhe në "në ligjëvënësit e vendit" të më shumë vendeve, por edhe në ligjëvënësit tonë shtëpiak. Për shembull, çdo pjesëtarë i pakicës mundë të shkollohet në gjuhën që e zgjedh për shkollim, por për këte është e garantuar paralelishtë edhe shkollimi në gjuhën e pakicave, nëse don të shkolohet në gjuhën e tij amëtare e tjera.

255

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Vetë nocioni "pakicë" haset me probleme të mëdha legalistike. Përveç në dokumentetat ndërkombëtare të cilët ekzistojnë ose janë në procedur të sjelljes së tyre, nuk pasqyrojnë definicion të përgjithshëm për "pakicat", në lidhje me çka mundet në nocionet apstrake, të identifikohen ato grupe dhe pjesëtarët e tyre të cilët janë bartës të drejtave që burojnë nga nocioni "pakicë". Disa shtete të cilët bëjnë pjesë në këtë proces, nuk dojnë të pajtohen me definicionin e përgjithshëm, pasise frigohen se me këte do të fillohet me procesin e humbjes së karakterit unitarist të shtetit (Franca për shembull). Shtetet e tjera frikohen se një definicion i tillë do të nxis apo të zgjoj aspirate regjionale dhe jostabilitet. Por megjithate përvoja tregon se është rëndë të arrihet te definicioni i cili do t’i mbuloj të gjitha kategoritë e pakicave. Madje edhe në Deklaratën për personat të cilët i takojnë pakicave nacionale, etnike, religjioze dhe pakicave gjuhësore, e sjellur më 14 dhjetor të vitit 1992 nuk përmban konceptin e definicionit për "pakicat". Vetëm Protokoli i përgaditur nga Kuvendi parlamentar i Këshillit të Europës më 1993 kishte sukses të arrij gjer te një formulim. Edhe pse ky Protokol nuk është i aprovuar nga Komiteti i ministrave në Këshillin e Europës, rekomandohet që shtetet të cilët aplikojnë për antarësim që të i përmbahen përcaktimeve dhe rokomandimeve nga Protokoli. Në te nocioni "pakica nacionale" ka të bëjë për një grupë njerëzish në shtetin të cilët: - jetojnë në territorin e atij shteti dhe janë qytetarë të tij / shtetas, - mbajnë lidhje të gjata, të forta dhe të kamotshme me atë shtet, - kanë karakteristika të posaçme etnike, kulturore, fetare ose gjuhësore, - janë të përfaqësuar edhe pse me një numër të vogël nga popullata tjerët në atë shtet ose në një regjion të shtetit, - janë të motivuar nga brengosja që ta ruajnë identitetin e tyre të përbashkët, në kulturën e tyre traditat e tyre, fenë e tyre, ose në gjuhën e tyre. Në munges të definicionit preciz të konceptit të "pakicës nacionale" mbetet punë për shtetet se a do t’i pranojnë ato në teritorin e tyre që jetojnë si pakica nacionale dhe cilët janë ato të drejta të siguruara për to. Nga kjo anë nocioni "I takon pakicës nacionale", përmban qëndrim subjektiv të individëve dhe nuk guxon të paraqes hendikep. Nocioni "pakica nacionale" që hyri në përdorim, pas Marrëveshjes së Ohrid përputhet me karakteristikat e konceptit të "pakicave nacionale", në konventat ndërkombëtare dhe për këtë arsye mundë ti llogarisim edhe si nocione identike. Kur bëhet fjalë për çëshjtjen e të drejtave (individuale dhe veçmas kolektive) të pakicave, duhet të nënvizoj se kjo çështje është shumë ngushtë e lidhur me çështjen e integritetit territorial të një shteti, siç ishte rasti me Jugosllavinë e dikurshme. Nga ana tjetër, shembujt të tjerë në të vërtet flasin se kur shteti i garanton të drejtat e pakicave në territorin e tij, arrin të krijoj marëdhënie ndëretnike më harmonike dhe e redukton rrezikun nga kërkesat sesioniste. Do të thotë kur vlerësohet se zgjerimi i të drejtave individuale dhe kolektive të pakicave nacionale me Marrëveshjen e Ohrit do të qetësojnë tensionet ndëretnike do ta

256

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

kthejnë politikën në institucionet e sistemit, ose do të nxisin edhe frangmentizim të mëtutjeshëm, duhet ta kenë në konsiderim kontekstin politik. Në Bashkësinë ndërkombëatre ekziston koncenzuz se të drejtat e pakicave nuk guxojnë të sjellin të pikëpyetje integritetin teritorial dhe unitetin e shtetit. Instrumentet ndërkombëtare për sigurinë e pakicave kyçin kllauzulla specifike që të pengohet ky efekt. Me fjalë të tjera pakicat me kërkesat e tyre për autonomi nuk mundë të kyçen me kërkesa për vetëvendosje me qëllim të ndarjes nga shteti ose t’i vëjnë në pikëpyetje kufijtë e shtetit me të cilin jetojnë. Në instrumentet e ndryshme ndërkombëtare, si në ligjëvënësit nacional, kërkohet nga pakicat detyra dhe obligim të jenë qytetar lojal të shtetit të tyre ku jetojnë dhe qytetar të shtetit që janë. Për shembull Konventa kornizë, Deklerata e Kopenhagës dhe Deklarata e OKB-së u ndalojnë pakicave sesecion pa pëlqimin e shtetit në llogari të cilit duhet të realizohet ndarja. Ky kontekstë duhet të jetë i vetëdijshëm edhe për një situatë të re në lidhje me nocionin e suveritetit (të shtetit). Difenicioni klasik i suvernitetit si pushtet i patjetërsueshëm në një territor, pas ramjes të murit të Berlinit përjeton revision. Shtetet anëtare të Unionit Evropian, pas përvojave që i përjetuan me një seri brutale të luftrave etnike në Ballkan dhe në Europën Lindore u bënë mëse të vetëdijshëm se sa stabiliteti dhe zhvillimi i Unionit janë të ndërlidhura me stabilitetin e shteteve që janë anëtare potenciale për anëtarsim në Union nga Evropa Lindore. Kjo do të thotë se prioritet në politikën e jashtme dhe të sigurisë të Unionit, prioritet i jipet sigurisë të drejtave dhe lirive të njeriut, dhe nga një anë edhe stabilitetit dhe kufijve nga ana tjetër. Intervenimi i NATO-s në Kosovë dhe aksioni preventiv në Maqedoni tregojnë se përforcohet qëndrimi i botës perendimore se suverniteti i një shteti nënkupton të drejta por edhe obligime, të cilat nëse nuk plotësohen, e shlyejnë edhe vetë suverenitetin. Këto obligime kanë të bëjnë me ate se asnjë pushtet nuk guxon të përdor forcë tejmase, duke vrarë popullatën e vet civile dhe shkatërrimin e pasurisë së tyre. Obligimi i dytë i qeverive të shtetëve është që të mos përkrahin teorizmin i cili mundë t’i shkaktoj humbje shteteve të tjera. Nëse këto obligime nuk rrespektohen, llogaritet se shtetet e tjera kanë të drejtë në aksione preventive nga karakteri sigurues. Vetë Pakti për stebalitet, për shembull deklaron se nënshkruesit të marrëveshjes obligohen të mendojnë të përforcohet stabiliteti në Europë, qëllim që është i patjetërsueshëm për paqen ndërkombëtare dhe sigurinë, me çka do të arrihet progress në sferën e të drejtave të njeriut duke i kyçur edhe të drejtat e pakicave. Parashtrohet pyetja si është e mundshme që udhëheqësit politike në Maqedoni që në këto dhjetë vite të mos mundë të parashikojnë paraqitjen e krizës dhe të veprojnë në harmoni me politikën dhe të drejtën e Unionit Europian? A mungonte dija dhe dëshira? A ekzistonte sinqeritet në deklaratat se Maqedonia do t’i rrespektojnë vlerat dhe politikën e Unionit, apo bëhej fjalë për agression nga Kosova ose diçka tjetër? Ndoshta vepruan të gjithë faktorët e përmendur dhe është për respektë çdo iniciativë e organizatave joqeveritare të hapin debat për këto tema, që të ngritet niveli i vetëdijes dhe i informimit.

257

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Përshtypje e imja personale është se kur ekzistojnë aq dallime të mëdha nëmes kundërshtarëve politik, veçmas kur punohet për sigurinë, suverenitetin, rregullimin e shtetit e tjera, zgjidhjet dalin nga kriza edhe pse kriza zgjedh disa probleme por në të njejtën kohë hap edhe probleme të tjera. Kuptohet këtu nuk bëhet fjalë për krizën politike por për diçka shumë më tepër. Ne ishim para e luftës qytetare. Në këtë hapsirë, nacionalizmi paraqet kërcnim serioz për stabilitetin jo vetëm të shtetëve Ballkanike por edhe për unitetin në Europë. Të drejtat dhe obligimet shumë herë nuk janë të përcjellura edhe me përgjegjësinë. Për çarsye nacionalizmi këtu është aq i rrezikshëm? Ekzistojnë shumë orvatje praktike dhe të vlefshme teorike që të kuptohet ky fenomen. Për mua ndoshta janë sqarimet më të mira që i dha publicisti dhe diplomati amerikan XH. Kenan në parëthënien e Raportit të Karnegi komisionit për luftrat Ballkanike. Duke bërë dallime nëmes nacionalizmit dhe të ashtuquajturit të nacionalizmit malignen që e vërshoi Ballkanin, ai thotë: "popujt që fituan aq shumë për një kohë aq të shkurtë, nuk dijnë ku të ndalen". Mendohet në pranimin ndërkombëtar të pavarsisë të kombëve Jugosllave pas shpërbërjes të jugosllavisë së dikurshme. Në Ballkan është rrezik të jesh nacionalistë për arsye se të gjithë janë të pakënaqur me kufijt, çdo shtet Ballkanik ka pakicë të ndarë më kufij shtetëror, të gjithë kanë kujtime të dhimbshme nga hsitoria dhe llogari të papastruara. Pasise disa nga shtetet Ballkanike në realizimin e idealeve të tyre u harruan dhe nuk dinin se ku të ndalojë duke sjellur humbje, u ndaluan nga forca ma e madhe se e tyre, nga NATO dhe bashkësia ndërkombëtare. Këtu dëshiroj të nënvizoj me ate se me çka përbëhej ndërlikueshmëria e situatës sonë, duke u thirur në filozofin amerikan, Majkell Vollcer.. Duke shkruar për dilemat e forcave të mëdha se a do të intervenojnë në luftën e huaj qytetare ai thotë: "çka nëse armiqësia, urretja dhe paragjykimet janë thellë të rrënjosura? Çka nëse i sotshmi është i shtypur dhe nesër është shtypës? Çka nëse viktima e sotme është vrasësi i nesërm? Nëse kjo për të huajt është enigmë, ne të cilët jemi prindër dhe jemi rritur në këtë pjesë të Ballkanit e dimë shumë mirë se kjo është dhimbje e jonë kryesore, që jep peshë edhe situatës së përgjithshme politike: primitivizmit dhe varfërisë në disa regjione të Ballkanit prodhojnë dhunën të cilën e kanë për rreth: në shtëpi, në rrugë, në politikë. Viktima janë veçanarishtë më të dobëtit: fëmijët, gratë, pakicat. Por posa dikush të fitoj një të drejtë ose liri harron se të drejtat dhe liritë bartin me vete edhe përgjegjësinë. Në këto ne të gjithë, pa përjashtim të prejardhjes etnike jemi shumë të ngjajshëm, do të duhej shumë angazhime të ndërtohen institucionet demokratike dhe shteti demokratik i cili do të mundë të na siguroj. Ky është qëllimi ynë themelor dhe i përbashkët. Nga kriza doli Marrëveshja e Ohrit, implementimin e së cilës e garanton NATO dhe Bashkësia Europiane, që është shumë me rëndësi sepse dijmë se në Ballkan shumë marrëveshje janë të nënshkruara por askush nuk i ka rrespektuar. Tani palët në konflikt janë të detiruar në këtë, që është edhe mirë për paqen. Marrëveshja kornizë e nënshkruar në Ohër me 13 gushtë 2001 gjithësesi paraqet kompromis. Do të thotë çdokush u tërhoq nga pjesë e kërkesave të tyre. Shqiptarët, siç tha Piter Fejt, njeriu që në emër të Aleancës veriatlantike

258

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

bisedonte me UÇK-në, i arriti qëllimet e veta: imponoi ndryshimet kushtetuese dhe e solli NATO-n në Maqedoni. Nacionalistët maqedon me këte fituan rramje të fortë. Nga ana tjetër këta e pranuan integritetin territorial, suverenitetin dhe tërësinë e Maqedonisë, UÇK-ja u obligua që vullnetarishtë ta dorëzoj armatimin dhe të çarmatoset. Pala maqedonase duhej të pajtohej me ndryshime të dhimbshme të cilët mundë ta dezintegrojnë Maqedoninë. Qytetarët nuk ishin të përgaditur për këte që në fundë do të sillej me zgjidhje, dhe fortë reaguan në Marrëveshjen kornizë të Ohrit. Ndryshimet më të rëndësishme në marrëveshjen kanë të bëjnë me: Me të drejtën e Vetos të shqiptarëve në Parlament; decentralizimi i pushtetit, përdorimi i gjuhës shqipe si gjuhë e dytë zyrtare në shtet dhe përfaqësimi i drejtë i Bashkësive etnike në organet e pushtetit dhe administratën publike. Bashkësia ndërkombëtare tregoi se mundet e vendosur të intervenojnë para se të ngjajë luftat qytetare. Duke investuar të holla që të siguroj mungesën e sigurisë në Maqedoni. Megjithatë, sikur shumë më mirë dhe me shumë mirëkuptim me ndjenja tha, ndërmjetësuesi në bisedimet Fransua Leotar, për gazetën "Utrinski vesnik" (27 shtator viti 2001), "liria në letër nuk është e mjaftueshme. Pranimi i vërtet reciprok është i patjetërsueshëm për bashkësit që të mundë të jetojnë së bashku, pa dallim në dallimet të cilat i ndajnë dhe i kundërshtojnë. Veprat patjetër duhet të vijojnë sipas fjalëve". Në këte është edhe ajo më e rënda. Lufta e thelloi mosbesimin dhe mosdurimin në mes maqedonve dhe shqiptarëve. Mungon vullneti i mirë. Konflikti dhe viktimat e thelluan mosbesimin, mosdurimin dhe ndonjëherë edhe urretjen nëmes dy bashkësive etnike më të mëdha në Maqedoni. Kjo, në masë më të madhe do të zvarrisë sëndërtimin e Marrëveshjes së Ohrit. Frika e vërtetë dhe mosbesimi që e ndjenjë qytetarët mund të keqpërdoret për qëllime politike si shkas për opstrukcione të kontraktuara nga ana e shumicës dhe për keqpërdorimin e të drejtës së vetos nga pakica. Duhet të jemi të vetëdishëm se në këto shkaqe marrëveshje të ngjajshme si kjo në disa vende të tjera dështuan dhe qytetarët sërisht u përballuan nga kërcnimet e luftës qytetare(p.sh. në shtetin e Qipros). A thua atëherë a është më mirë menjëherë të përkufizohemi, më pyeti këto ditë një gazetar. Unë ju përgjegja kështu (e botuar në "Forum"). Derisa egziston çfardo shprese se mundet të ketë shmangje nga dhuna dhe të mbahet paqja, askush nuk duhet të dëshiroj dhe të përkrah ndarjen të bashkësive etnike të ndryshme, madje nëse ka edhe probleme, kështu siç janë tek ne. Ndrrimi i territorëve dhe popullit tingëllon higjenik vetëm në letër. Në praktik ky është operacion i dhimbshëm dhe i rëndë, që mund të sjell valë të reja të dhunës dhe luftë qytetare dhe të destabilizojnë edhe më shumë shtetin, sepse dobësia mund t’i sjell shtetet e tjera fqinjë të lajmërohen si kandidat, diçka të ndrrojnë ose të marrin. Ndrrimi i popujve dhe i territoreve është i arsyeshëm vetëm atëherë kur gjithëçka tjetër nuk ka sukses për të penguar shkallën e lartë të dhunës dhe humbjen e jetës të njerëzve. I faliminderohemi Zotit, mendoj tek ne edhe më tej nuk është e tejkaluar ndonjë shkallë e lartë e dhunës, edhe pse për çdo dhunë apsulotisht duhet t’i jipet fund. Kaluam përmes krizës së madhe, e cila nuk u zhvillua në luftë të

259

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

përgjithshme qytetare, megjithate du ke i faliminderuar vetdijës që dominoi te të gjithë dhe duke i faliminderuar angazhimit serios të Bashkësisë ndërkombëtare. Nga kriza doli zgjidhje Marrëveshja e Ohrid, e cila në esencë e institucianilizoi fragmentizmin e shoqëris e cila edhe egzistonte më parë. Megjithat, fragmentizimi, në teorinë politike së bashku me disa politika tjera, ka përparësi të padiskutueshme në reduktimin e konflikteve interetnike, për të cilët tek ne nuk ka mirëkuptim. Frangmentizim don të thot ndarje e fuqisë, në nivele të njëjta dhe në nivele të ndryshme siç janë regionale, komunat etj. Bëhet fjalë për autonomi kulturore dhe territoriale në kuadër të një shteti. Parashikohet se ndarja e fuqisë do të mundësoj që kjo, mos të jetë e koncentruar vetëm në duart e një grupi etnik që paraqet shumicë në shtet. Parashikimi tjetër është se konflikti në një regjion, marrë në përgjithësi është më pak i rrëzikshëm se konflikti në tërë vendin. Por mendimet rreth asaj se rregullimi federativ a e zvogëlon ose a i zmadhonë tendencat për ndarje janë shumë të ndryshme dhe kontraverze, dhe për momentin këtë opcion duhet ta lëjmë anash. Ne jemi popull i çuditshëm. Pas një krize, nga e cila megjithatë doli një zgjedhje e përbashkët, megjithëse shumica e llogarisin si të impunar (Marrëveshja e Ohrid), e cila akoma nuk është jetësuar, e humbim durimin dhe nervart dhe kërkojmë përkufizime, ndarje, kufi të ri, ndrrime tërritoresh e kështu me rradhë. Unë do të thosha lejoni që t’i japim rastë kësaj marrëveshje. Në politikë çdo zgjodhje mbydh disa probleme dhe hap probleme të tjera... Nuk është patjetër që prej më parë të kërkojmë të bardhën...

260

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

4.3.

M-r Petar Atanasov Institut za sociolo{ki i politi~ko-pravni istra`uvawa - Skopje

Multikulturalizmot i ~ovekovite prava
Paradoksot vo stavovite na teoreti~arite od 19 vek se sostoi vo nivnata pogre{na procena deka etni~kite i kulturnite razliki se anahronizmi, deka etni~kite grupi ja izgubija svojata va`nost vo `ivotot na poedincite i deka etni~nosta }e bide zameneta so klasata kako dvi`e~ka sila vo socijalnata organizacija. Posledica na vakvite teorii bea homogenizira~kite kulturni politiki na naciite-dr`avi, kako preku asimilacionizmot taka i preku strategiite na dr`avite za politi~ka i kulturna monolitnost. Povtornoto otkrivawe na etni~nosta vo poslednite 30 godini rezultira so promena na svesta za potrebata od kreirawe politiki {to }e pridonesat za razvoj na harmoni~ni odnosi me|u razli~nite etni~ki grupi. Poradi procesot na etnizacija, kako svetski proces, eden od najserioznite predizvici na sekoe multietni~ko op{testvo e vklu~uvaweto na razli~nite etni~ki grupi vo glavnite tekovi na politi~kiot, na ekonomskiot i na kulturniot `ivot. Nitu edno op{testvoto ne mo`e dolgo da trae bez odreden stepen na socijalna kohezija i ~uvstvo za zaedni~ko pripa|awe. Ova go pokrenuva pra{aweto za toa na koj na~in op{testvoto }e gi integrira svoite razli~ni etni~ki komponenti i }e go organizira kolektivniot `ivot za da gi zadovoli nivnite legitimni aspiracii, bez da go zagubi svoeto edinstvo i kontinuitet. Iako teoretskite elaboracii za etni~kata i kulturnata razli~nost se ~esto mnogu razli~ni, nivnata generalna eksplikacija glavno se fokusira na povrzanosta na me|uetni~kite odnosi so zna~ajnite razliki vo pristapot do mo}ta i materijalnite resursi me|u dominantnata i malcinskite etni~ki grupi. Multikulturalizam Poimot multikulturalizam, kako nov proces, e naso~en kon pozitivnata evaluacija na kulturnite tradicii i osobeno na etni~kite identiteti na malcinstvata. Vo poslednite 2-3 decenii se sozdadoa

261

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

ideologii i teorii {to se odnesuvaat na multikulturnoto op{testvo i na na~inite na spravuvawe so kulturnite potrebi na razli~nite malcinski grupi i na nivnite barawa za pogolemo u~estvo vo op{testvoto i za nadminuvawe na socijalnata neednakvost i popravedna podelba na resursite vo dr`avata. Vo ovie teorii kulturnite razliki ne se gledaat samo kako politi~ki legitimni, tuku ~esto se i opravduvawe za specifi~ni politi~ki prava. No, vo isto vreme, multikulturalizmot mo`e lesno da dojde vo konflikt so vrednostite usvoeni kako univerzalni vo modernite liberalni dr`avi, osobeno so onie povrzani so ~ovekovite prava i pravata i dol`nostite vo vrska so ednakvoto u~estvo vo instituciite na dr`avata. Glavniot predizvik se sostoi vo ovozmo`uvaweto na kulturnite razliki bez naru{uvawe na zaedni~kite i societalnite definirani prava. So drugi zborovi, predizvikot se sodr`i vo iznao|aweto na odr`liv kompromis kako za dr`avata taka i za gra|anite, vo balansiraweto me|u ednakvite prava i pravoto da se bide razli~en. Multikulturnite politiki mora da se univerzalni vo nivnata priroda. Spored nekoi teoreti~ari, kulturata ne e legitimna osnova za politi~ki barawa, a kulturnite posebnosti me|u mnozinstvata i malcinstvata vo modernite op{testva mo`at da se branat samo do stepen {to ne e vo sprotivnost so individualnite ~ovekovi prava. Site op{testva se multikulturni, no pokraj etni~kata posebnost, vo op{testvata postojat i mnogu drugi podelbi i posebnosti kako {to se podelbata na bogati i na siroma{ni, ma`i i `eni, visokoobrazovani i nepismeni, ruralno i urbano naselenie, stari i mladi itn. Razli~nite grupi, kako {to se grupite opi{ani pogore, imaat razli~ni vrednosti i razli~ni pogledi na svet. Multikulturnata politika mo`e do odreden stepen da ja prifati `elbata za kulturna posebnost, za poseben identitet (iako kaj mladite denes se po~esti zaedni~kite otkolku posebnite vrednosti), no ovaa politika ne mo`e da gi ograni~i univerzalnite prava na site drugi socijalni grupi i poedinci. Liberalnata dr`ava (toa e ona {to politi~arite go mislat koga zboruvaat za gra|ansko op{testvo) pretpostavuva individualizam, pravo na sopstven izbor, izbor na sopstven pogled na svet, izbor na mo`nosti koi mu se dostapni na sekoj poedinec, a duri potoa istra`uvawe na sopstvenite kulturni posebnosti i etni~ka promocija. I pokraj sî, kulturata i etni~kiot identitet stanaa va`ni sredstva za postignuvawe na politi~ka legitimacija i vlijanie vo mnogu razli~ni op{testva. Tie se upotrebuvani, ili zloupotrebuvani, kako od liderite na mnozinstvata taka i od portparolite na malcinstvata. Kulturnata borba e stavena vo mnogu razli~na politi~ka upotreba. No zo{to borbata za kulturni prava proizveduva etni~ki konflikti? Zatoa {to lu|eto se vo poblizok kontakt od koga i da e

262

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

porano, tie se natprevaruvaat za istite skromni resursi, potoa poradi ~uvstvoto deka nivnite kulturni granici se zagrozeni, poradi potrebata da gi istaknuvaat svoite kulturni razliki so {to kulturnata borba stanuva politi~ka arena ispolneta so mnogu emocii i tenzii. Makedonskoto op{testvo Bi bilo interesno soodnosot me|u multikulturalizmot i ~ovekovite prava vo makedonskoto op{testvo da gi sogledame vo svetlo na dogovorot od Ohrid {to treba da pretstavuva glavna nasoka za politi~ka i za socijalna integracija na Republika Makedonija. [to vsu{nost ponudi ili donese Ohridskiot dogovor. Ohridskiot dogovor ponudi mo`nosti za decentralizacija na vlasta, politi~ko rebalansirawe na odredeni mehanizmi i ostvaruvawe na nekoi kulturni pra{awa. Dogovorot gi detalizira reformite za decentralizacija na vlasta {to se neophodni za celoto op{testvo. Dr`avata ni be{e premnogu centralizirana, so golemi mo`nosti za korupcija i za diskriminacija. Seto ova treba da se izbalansira preku politi~ki pregovori i zakonski re{enija. Delovite za ednakva zastapenost kako i za parlamentarnite proceduri se golemi novini, iako ova se samo idei, a ne precizni i kone~ni re{enija. Se voveduva povisok parlamentaren instrument za ustavnite amandmani {to gi dopiraat glavnite oblasti vo dogovorot vo korist na mnozinstvoto na pratenici {to ne pripa|aat na mnozinskata populacija vo Makedonija. Delovite za upotrebata na jazikot kako i za izrazuvaweto na identitetot korespondiraat so evropskite konvencii od soodvetnite oblasti. Mora da se iskoristat {ansite {to gi dava ovoj dogovor so {to }e se pridonese za pogolema integriranost na site vo op{testvoto, kako {to veli ~lenot devet od na{iot Ustav, bez razlika na polot, rasata, bojata na ko`ata, nacionalnoto i socijalnoto poteklo, politi~koto i verskoto uveruvawe, imotnata i op{testvenata polo`ba. Spored istiot ~len, gra|anite pred Ustavot i zakonite se ednakvi. Zatoa idnite debati i razgovori na ovaa tema treba da traat kontinuirano, no so pogolemo u~estvo na civilnoto op{testvo i vo ramkite na instituciite na sistemot. Pritoa, multikulturnite aspekti ne op{testvoto ne treba da gi naru{uvaat osnovnite ~ovekovi prava {to se fundament na gra|anskoto op{testvo. Samo taka }e dojdeme do zdravi re{enija i }e bideme eden ~ekor poblisku do evropskata integracija.

263

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Dva mo`ni pravca na razvoj se nao|aat pred makedonskoto op{testvo. Prviot e sekako multikulturalizmot, vo negovata socio-kulturna varijanta, ili ne{to pro{iren (kako {to poso~uva dogovorot od Ohrid), a vtoriot e postetni~nosta, kako moderen i formalen model na politi~ka nacija. Vo prviot slu~aj }e raste zna~eweto na etno-kulturnite belezi preku artikulacija na kategoriite kako {to se jazikot, religijata i kulturnoto nasledstvo, negova promocija vo javnata sfera preku politikata, obrazovanieto, mediumite i voop{to civilnoto op{testvo i zadr`uvawe na golemata etni~ka distanca, pred sî me|u Makedoncite i Albancite. Vo vtoriot slu~aj, vo primerot na postetni~ko op{testvo, }e raste zna~eweto na individualizmot i li~niot izbor na poedincite, }e se sozdavaat pogolemi mo`nosti za pogolem broj na poedinci i nivno ramnopravno vklu~uvawe vo site tekovi na op{testveniot `ivot. Vo ovoj slu~aj }e mora da se po~ituvaat principite na meritokratijata. Ova }e podrazbira natprevar, kompeticija na site nivoa vo op{testvoto, no natprevar osloboden od etnizicijata i od etni~kata partizacija na op{testvoto. Mostot me|u ovie dva modela mo`e da se trasira preku inicirawe na procesi {to }e ja eliminiraat socijalnata neednakvost, {to }e ovozmo`at decentralizacija na vlasta i }e ovozmo`at pobezbolna vertikalna mobilnost i socijalna integracija, no i preku namaluvawe na nevrabotenosta, jaknewe na civilnoto op{testvo i stabilizirawe na bezbednosnata sostojba na regionalno nivo. Mojot izbor e vtoriot model - modelot za postetni~ka Makedonija. Postetni~ka Makedonija ]e se obidam da elaboriram nekolku elementi za mo`nata postetni~ka strategija vo Republika Makedonija, {to bi mo`ele da pridonesat ne samo za politi~ka tuku i za popravedna socijalna integracija. Potrebno e otvoreno da se insistira na po~ituvaweto na univerzalnite ~ovekovi prava, kako primarni prava, duri potoa ume{no da se po~ituvaat i sekundarnite prava, poto~no ka`ano kulturnite prava na gra|anite. Toa e vo soglasnost so vrednostite na pove}eto zapadni op{testva i so multikulturniot karakter na makedonskoto op{testvo. Treba najprioritetno da jakne ekonomskata sostojba vo dr`avata so otvorawe novi rabotni mesta i so podignuvawe na `ivotniot standard na gra|anite. Dokolku, vo ovaa nasoka, se uspee da se etabliraat zaedni~kite vrednosti za dobriot `ivot, toga{ integracijata }e se nametnuva sama po sebe. Taka, so tekot na vremeto te{ko }e se vladee

264

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

so nacionalni i so nacionalisti~ki paroli i }e opa|a popularnosta na etni~kite partii. Neophodno e da se intenziviraat procesite na vertikalna (strukturna) i na horizontalna (individualna) integracija preku zgolemuvawe na u~estvoto na gra|anite vo procesite na donesuvawe na odlukite i preku jaknewe na civilnoto op{testvo. So toa }e se namaluvaat etni~kite tenzii. Istovremeno e neophodno lojalnosta kon dr`avata, kako osobena vrednost, da se podigne do nivo na elementarno po~ituvawe na instituciite na sistemot i strogo primenuvawe na zakonite na dr`avata. Pokraj ova, treba da se insistira na pridonesot kon dr`avata kako posebna vrednost, a ne samo na barawata za povtorna i povtorna redistribucija na materijalnite resursi vo op{testvoto. Treba da se ovozmo`at dobri materijalni uslovi za mirna kulturna kohabitacija me|u etni~kite grupi ili, {to e u{te pozna~ajno, pogolemo zaedni~ko proizvodstvo na kulturni pridobivki, so toa {to finansiraweto od strana na dr`avata da bide dominantno za masovnata i za popularnata kultura. Za ona {to spojuva, a ne za ona {to razedinuva. Makedonskiot jazik da se prifati kako lingva franka, kako sredstvo za komunikacija vo op{testvoto. Ova e nephoden preduslov za socijalna integracija, no i sredstvo za eliminirawe na neednakvosta vo pristapot do resursite i za olesnuvawe na vertikalnata mobilizacija. Edinstveniot jazik e i olesnitelen preduslov za efikasna pazarna ekonomija. Ova ne zna~i eliminirawe na upotrebata na drugite jazici kako vo privatnata taka i vo javnata sfera. Kako krajna vrednost, treba da jakne dr`avniot identitet na Republika Makedonija {to }e proizvede ~uvstvo na privle~nost kon nacijata, preku socijalizacijata na mladite vo toj duh i preku multikulturnoto obrazovanie. Se razbira, dokolku idealot e edinstveno op{testvo, a ne negovata dezintegracija. So ova, diskursot za multikulturalizmot i vo makedonskoto op{testvo }e bide naso~en kon iznao|awe ramnote`a vo sudirot me|u kontradikciite na poimot za kulturata na romantizmot i poimot za individualnite prava na prosvetitelstvoto.

265

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

M-r Petar Atanasov

Instituti për hulumtime sociologjike dhe politiko-juridike - Shkup Multikulturalizmi dhe të drejtat e njeriut Paradokset në qëndrimet e teorikëve të shekullit XIX kanë të bëjnë me vlerësimin e tyre të gabueshëm, se dallimet etnike dhe kulturore janë anahronizma, se grupet etnike e kanë humbur rëndësinë e tyre në jetën e individëve dhe se përkatësia etnike do të shendrrohet me klasë si forcë lëvizëse në organizata sociale. Pasojat nga teoritë e tilla ishin homogjenizimi kukturor politik i kombeve shteteve, si përmes asimilimit si dhe përmes strategjive të shteteve për monolitizëm politik dhe kulturor. Zbulimi i sërishëm i përkatësisë etnike në 30 vitet e fundit, rezulton me ndryshimin e vetëdijes për arsyen për krejimin politik që do të sjell një zhvillim të raporteve harmonike në mes grupeve të ndryshme etnike. Për shkak të procesit të etnizimit, si proces botëror, një nga sfidat më serioze të çdo shoqërie multietnike është kyçja e grupeve të ndryshme etnike në rrjedhjet kryesore të jetës politike, ekonomike dhe kulturore. Asnjë shoqëri nuk mundë gjatë të qëndroj pa një shkallë të caktuar të kohezionit social dhe ndjenjës të përkatësisë së përbashkët. Kjo e nxit edhe pyetjen për ate në të cilën mënyrë shoqëria do t`i integroj bashkësit e veta të ndryshme etnike dhe do të organizoj jetën kolektive për t`i kënaqur aspiratat e tyre legjitime, pa e humbur unitetin e saj dhe kontinuitetin. Edhe pse elaborimet teorike për dallimet etnike kulturore janë në të shumtën e rasteve të ndryshme, pikësynimi i tyre gjeneral në tërësi fokusohet për lidhëshmërinë e raporteve ndëretnike me dallimet e ndjeshme në qasjen te dominimi dhe resurset materiale në mes asaj dominante dhe grupeve të pakicave etnike. Multikulturalizmi Nocioni për multikulturalizmin, si proces i ri është i orientuar drejtë evolimit pozitiv të traditave kulturore dhe veçmas të identiteteve etnike të pakicave. Në 2-3 dekadat e fundit krijohen ideologji dhe teori të cilët kanë të bëjnë me shoqëritë të multikulturalizmit dhe mënyrët për qasjen për nevojat kulturore të grupeve të ndryshme etnike dhe të kërkesave të tyre për participim më të madh në shoqëri dhe për tejkalimin e pabarazisë sociale dhe ndarja më e drejtë e resurseve të shtetit. Në këto teori dallimet kulturore nuk shikohen si legjitime politike, por shpesh janë edhe arsyetim për të drejtat politike specifike. Por në të njejtën kohë,

266

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

multikulturalizmi mundë shumë lehtë të vijë në konflikt me vlerat të pranuara si univerzale në shtetet moderne liberale, veçmas me ato të cilët janë të lidhura me të drejtat e njeriut dhe me të drejtat dhe obligimet në lidhje me pjesëmarje të barabart në institucionet e shtetit. Sfida kryesore ka të bëjë në ofrimin e dallimeve kulturore pa i shkelur të drejtat e definuara si të përbashkëta. Me fjalë të tjera kjo qasje ka të bëjë në hulumtimin e kompromisit të pranueshëm si për shtetin ashtu edhe për qytetarët, në ballansimin në mes të drejtave të barabarta dhe të drejtës të jesh me dallime. Politika multikulturore patjetër duhet të jetë univerzale sipas natyrës së saj. Sipas disa teorikëve kultura nuk është bazë legjitime për te drejtat politike dhe veçoritë kulturore në mes shumicës dhe pakicës, në shoqëritë moderne mundë të emërohen gjer në një shkallë të caktuar që nuk do të jetë në kundërshtim me të drejtat individuale të njeriut. Të gjitha shoqëritë janë multikulturore, por përskaj veçorive etnike, në shoqëri ekzistojnë edhe shumë ndarje të tjera dhe veçori siç janë ndarja në të pasurit dhe të varfërit, meshkuj dhe femra, me shkollim të lartë dhe analfabet, popullate plurale dhe urbane, në pleq dhe të rinjë e tjera. Grupet e ndryshme, të cilët janë të përshkruar më lartë, kanë vlera të ndryshme dhe qasje të ndryshme të botëkuptimeve. Politika multikulturore mundet gjer në shkallë të caktuar t`a pranoj dëshirën e veçorive kulturore, për identitet të veçantë (edhe pse te të rinjët, sot shumë më të shpeshta janë vlerat e përbashkëta se sa ato individuale), por kjo politikë nuk mundë t’i kufizoj të drejtat univerzale të të gjitha grupeve të tjera sociale dhe të individëve. Shteti liberal (është ajo që politikanët e mendojnë atëherë kurë flasin për shoqërinë civile) parasheh individualizëm, të drejtën për zgjedhje vetanake, zgjedhje e qëndrimit individual të botëkuptimit, zgjedhje e mundësive të cilat janë të kapshme për qdo individë, madje më pasë hulumtimet për promovimin vetanak kulturor dhe të veçorive etnike. Përskaj këtyre, kultura dhe indentiteti etnik u bënë mjete të rëndësishme për arritjen e legjitimitetit politik dhe ndikimit në shumë shoqëri të ndryshme. Këto janë të përdorura, ose të keqëpërdorura, si nga liderët të shumicës dhe nga zëdhënësit e pakicave. Lufta kulturore i është lënë në përdorim të ndryshëm dallimeve të mëdha. Por, përse lufta për të drejta kulturore prodhon konflikte etnike? Për arsye se njerëzit janë në kontakt më të përafërt më shumë se më parë, ata garojnë në resurset modeste të njejta, për arsye të ndjenjës se kufijtë e tyre kulturor janë të rrezikuar për shkak të nevojës që t`i potencojnë dallimet e veta kulturore. Me këte lufta kulturore behet arenë politike e mbushur me shumë emocione dhe tensione. Shoqëria maqedonase Do të ishte interesant përputhëshmëria në mes multikulturalizmit dhe të drejtat e njeriut në shoqërinë maqedonase dhe të analizohen sipas Marrëveshjes së Ohrit, që duhet të paraqes orientim kryesor për integrim politik dhe integrim social në Republikën e Maqedonisë.

267

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Çka në të vërtet ofron ose çka sjell Marrëveshja e Ohrit. Marrëveshja e Ohrit ofron mundësinë për decentralizimin e pushtetit, rebalansim politik të mekanizmave të caktuar dhe sëndërtimin e disa kushteve kulturore. Marrëveshja i detajizon reformat për decentralizimin e pushtetit të cilët janë mëse të nevojshme për tërë shoqërinë. Shteti na ishte tepër i centralizuar, me mundësinë më të mëdha për koruptim dhe për diskriminim. E gjithë kjo duhët të balansohet përmes bisedimeve politike dhe zgjidhjeve ligjore. Pjesët për përfaqsim të barabart si dhe për procedurat parlamentare janë risi të mëdha, edhe pse kjo është vetëm ide dhe jo zgjidhje precize dhe përfundimtare. Sillet instrumenti më i lartë parlamentar për Amandamentet kushtetuese të cilët kanë të bëjnë me segmentet kryesore në marrëveshje në dobi të shumicës të deputetëve të cilët nuk i takojnë popullatës shumice në Maqedoni. Pjesët për përdorimin e gjuhëve si dhe për shprehjen e identitetit që korespondojnë me Konventat evropiane nga lëmitë përkatëse. Duhet patjetër të shfrytëzohen mundësit që i ofron kjo marrëveshje, ku do të kontribohet me integrim më të madhë të të gjithëve në shoqëri, ashtu siç është precizuar në nenin 9 të Kushtetutës sonë, pa dallim të gjinisë, racës, ngjyrës së lëkurës, prejadhja nacionale dhe sociale, bindjes politike dhe fetare, gjendjes shoqërore dhe pasurisë. Sipas nenit të njejtë qytetarët para Kushtetutës dhe ligjeve janë të barabartë. Për këtë arsye debatet e ardhshme dhe bisedimet duhet të zgjasin në kontinuitet, por me pjesëmarrje më të madhe edhe të sektorit civil në kuadër të institucioneve të sistemit. Më pastaj, aspektet multikulturore të shoqërisë nuk duhet t’i çrregullojnë të drejtat themelore të njeriut të cilët janë edhe fundament të shoqërisë civile. Vetëm kështu do të arrijmë gjer te zgjidhjet e shëndosha dhe do të jemi një hap më afër drejtë integrimit evropian. Dy orientime të mundshme zhvillimore gjinden para shoqërisë maqedonase. I pari gjithsesi është multikulturalizmi, në variantin e tij sociokulturor, ose diçka më i zgjëruar (siç parasheh Marrëveshja e Ohrit), dhe i dyti është ai postetnik si model formal bashkohor i kombit politik. Në rastin e parë do të ngritet rëndësia për shenjimet etnokulturore përmes artikulimit të kategorive siç është gjuha, religjioni dhe trashigimëria kulturore, promovimi i saj me sfera publike përmes politikës, arsimit, mediumeve dhe në tërësi në shoqëritë civile dhe mbatjes së distancës më të madhe etnike, parasegjithash nëmes maqedonëve dhe shqiptarëve. Në rastin e dytë, në shembullin e shoqërisë postetnike, do të ngritet rëndësia e individualitetit dhe zgjidhjes vetanake personale, do të krijohen mundësi më të mëdha për një numër më të madh të individëve dhe në mënyrë të njejtë do të kyçen në të gjitha rrjedhat e jetës shoqërore. Në këtë rastë patjetër duhen të respektohen parimet e meritokratisë. Kjo nënkupton gara, me kompetencat e të gjitha niveleve në shoqëri, por edhe gara të liruara nga etnicizmi dhe nga partizimi etnik në shoqëri. Ura midis këtyre dy modeleve patjetër duhet të shtrohet përmes inicimit të proceseve të cilët e eliminojnë pabarabarsinë sociale, që do të mundësojnë decentralizmin e pushtetit dhe do të mundësojnë mobilizimin vertikal më të pranueshëm dhe integrimin social, por edhe përmes zvoglimit të papunësisë,

268

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

forcimit të shoqërisë civile dhe stabilizimit të gjendjes të sigurisë edhe në nivel regjional. Zgjidhja ime është modeli i dytë - modeli për Maqedoninë postetnike. Maqedonia postetnike Do të bëjë orrvatje t`i elaboroj disa elemente për strategjinë e mundëshme postetnike në Republikën e Maqedonisë, të cilët do të mundë të kontribuojnë më të drejtë jo vetëm në atë politike por edhe për integrim social. Është e nevojshme haptas të insistohet në respektimin e të drejtave univerzale të njeriut, si të drejta primare, më pas me mençuri të respektohen edhe të drejtat sekundare, më saktë thënë të drejtat kulturore të qytetarëve. Kjo është në përputhmëri me vlerat e më shumë shoqërive perendimore dhe me karakterin e multikulturalizmit të shoqërisë në Maqedoni. Duhet më me prioritet të forcohet gjendja ekonomike në shtet me hapjen e vendeve të reja të punës dhe me ngritjen e standardit jetësor të qyetarëve. Nëse, me këtë orientim, arrihet të etablohen vlerat e përbashkëta për jetë të mirë, atëherë integrimi do të imponohet vetvetiu. Ashtu, pas një kohe, nuk do të qeveriset me parolla nacionale dhe nacionaliste dhe do të bjerë popullariteti i partive në baza etnike. Është i patjetërsueshëm që të intesifikohen proceset e (strukturës) vertikale dhe të integrimit horizontal (individuale) përmes zmadhimit të pjesëmarrjes të qytetarëve në proçeset e sjelljes të vendimeve dhe përforcimi i shoqërisë civile. Me këte do të zvogëlohen tensionet etnike. Njëkohësishtë është i arsyeshëm lojaliteti ndaj shtetit si vlerë e posaçme, të ngritet në nivel për respektimin elementar të institucioneve të sistemit dhe në përpikshmëri të aplikohen ligjet në shtet. Përvec kësaj, duhet të insistohet në kontributet ndaj shtetit si vlerë e posaçme dhe jo vetëm në kërkesat e sërishme dhe për redistribuim të sërishëm të resurseve materiale në shoqëri. Duhet të mundësohen kushtet e mira materiale për kohabitim kulturor midis grupeve etnike ose, që është edhe më e rëndësishme, prodhim më të madh i të mirave të përbashkëta kulturore me çka do të financoheshin nga ana e shtetit dhe të jetë dominante për masovizimin dhe për popullaritet kulturor. Me atë që bashkon dhe jo me atë që ndan. Gjuha maqedonase të pranohet si "ligva-franka", si mjet për komunikim në shoqëri. Ky është parakushtë i nevojshëm për integrim social por edhe si mjet për eliminimin e qasjes jo të barabart gjer te resurset dhe për lehtësimin e mobilizimit vertikal. Një gjuhë është parakushtë lehtësues për ekonominë e tregut të efikasshëm. Kjo nuk do të thotë elominimin e përdorimit të gjuhëve të tjera si në sferën private dhe në atë publike. Si vlerë kryesore duhet të përforcohet identiteti shtetëror i Republikës së Maqedonisë që do të nxis ndjenja për afrim drejtë kombit, përmes socializimit të të rinjëve në këtë drejtim dhe përmes arsimimit multikulturor. Kuptohet nëse ideali është shoqëria unike dhe jo decentralizimi i saj.

269

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Me këte, diskursi për multikulturalizmin në shoqërin maqedonase do të jetë në gjetjen e barazpeshës në kundërthëniet midis kontradiktave dhe kuptimit për kulturën e romantizmit dhe kuptimin e te drejtave individuale.

270

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

4.4

Prof. d-r Xeladin Murati Pedago{ki fakultet - Skopje

UNIVERZALNITE ^OVEKOVI PRAVA - SOSTAVEN DEL NA HUMANISTI^KIOT SISTEM NA VREDNOSTI I NA OBRAZOVANIETO

Rezime Poa|aj}i od va`nosta na ~ovekovite prava vo demokratskoto op{testvo i ulogata na obrazovanieto vo nivnoto steknuvawe i unapreduvawe na trudot, se pravi obid da se prika`at osnovnite problemi na obrazovanieto na ~ovekovite prava. Se davaat nasoki za osposobuvawe na mladite za praktikuvawe na ~ovekovite prava, a sé so cel da bidat osposobeni i podgotveni za demokratskite odgovornosti za humano dejstvuvawe. Pojdovna to~ka za ovaa problematika e faktot deka aktuelnite razvojni procesi se nametnuvaat vo fokusot na obrazovanieto da se stavat i ~ovekovite prava vo po{irokiot kontekst na obrazovnite dimenzii. Tie mora da se posmatraat kako imanentna cel i funkcija na obrazovanieto. Vo trudot se zaklu~uva: po svojata priroda i su{tina, ~ovekovite prava pretstavuvaat zna~ajna dimenzija na obrazovanieto, zatoa, bez somnenie, baraat soodveten metodolo{ki pristap vo teoretskoto i vo prakti~noto realizirawe. Klu~ni zborovi: steknuvawe, unapreduvawe, promovirawe, odnos, stil na odnesuvawe, globalna cel, pravna svest, vrednost. Voved Op{to zemeno, osnovnite te{kotii vo implementacijata na ~ovekovite prava e sî u{te nemo`nosta da ja sfatime promenata na ulogite. Obrazovanieto e toa koe ovozmo`uva da se prisposobime na promenite. Promenite pretstavuvaat i o`ivotvoruvawe na ~ovekovite prava. ^ovekovite prava vo su{tina izviraat od univerzalnite vrednosti i principi na humanizmot. Op{to zemeno ovie principi se: da se afirmira ~ovekovata sloboda so po~ituvawe na drugiot; da se afirmira ~ovekovata ramnopravnost, da se bara vistinata i da se izrazuva to-

271

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

lerancijata; solidarnosta da bide sopstvenost na site lu|e; da se naso~uva razvojot kon op{tata blagosostojba; da se pottikne spogoduvaweto i svetskata harmonija; da bideme dobri i dr. Afirmiraj}i gi univerzalnite vrednosti, obrazovanieto neposredno pridonesuva vo ostvaruvaweto na svojata cel - vospitanie na ~ovekovite prava. 1. Kontekst: Obrazovanie za ~ovekovite prava Vo vrska so problemot na ~ovekovite prava i ulogata na obrazovanieto vo nivnoto steknuvawe i afirmirawe, ni se nametnuvaat pove}e pra{awa koi dimenzionalno i sodr`inski se slo`eni. Ulogata na obrazovanieto vo ovaa nasoka ne samo {to se opredeluva so site programski dokumenti, taa decidno e definirana i vo samata Univerzalna deklaracija za ~ovekovite prava, ~len 26 to~ka 2 kade se veli: "Obrazovanieto }e bide naso~eno kon celosniot razvoj na ~ovekovata li~nost i kon zajaknuvawe na po~ituvaweto na ~ovekovite prava i osnovnite slobodi. So nego }e se unapreduva razbiraweto, tolerancijata i prijatelstvoto me|u site narodi, rasni i religiozni grupi i }e se unapreduvaat aktivnostite na Obedinetite nacii za odr`uvawe na mirot" Istovremeno, ovaa Deklaracija ja obvrzuva, odnosno ja zadol`uva samata li~nost za razvojot na op{testvoto vo koe toj se razviva. ^lenot 29 to~ka 1 od Deklaracijata ova barawe decidno go potvrduva: "Sekoj ima dol`nost kon zaednicata vo koja edinstveno e vozmo`en slobodniot i celosniot razvoj na negovata li~nost". Ova barawe e sodr`ano i vo su{tinata na sovremenata pedagogija. Smetam deka pravata i slobodite na ~ovekot se osnovnite elementi za funkcionirawe na demokratijata i civilizaciranoto op{testvo, kako {to se i vitaminite i mineralite potrebni elementi i presudni za dobro zdravje i vesel `ivot. Vo ovoj kontekst, obrazovanieto kako faktor za unapreduvawe na ~ovekovite prava se javuva vo uloga na predviduvawe na mo`nite tendencii za razvoj na pravnata svest. Obrazovanieto vo {irokiot kontekst na faktorite pretstavuva mo`nost i sodr`ina za kvalitetno i efikasno steknuvawe, afirmirawe i promovirawe na ~ovekovite prava. Klu~ni stolbovi za ova se: prvo, konceptirawe na sovremeni, konzistentni obrazovni sodr`ini; vtoro, racionalno planirawe, i treto, koristewe na na~ini, formi, metodi i razni praktiki. ]e navedem eden primer, karakteristi~en za sfa}awe na ~ovekovite prava od u~enici-deca na 12 godi{na vozrast (IV i V odd.) Toa e edna skica na prava. Ovaa skica e slednava: Ima{ svoi prava!

272

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

^esto slu{a{ nekoj od vozrasnite da ti ka`uva deka na ne{to nema{ pravo, ni kolku ~esto ti e re~eno na {to ima{ pravo, a da ne e tesno povrzano so zakonskite normi, akti i sl.? Zatoa pro~itaj {to pi{uva ovaa skica i dopolni go toa {to spored tebe e propu{teno, a sepak e va`no: Ima{ pravo: - da bide{ kakov si; - da saka{; - da bara{ pomo{; - ponekoga{ da bide{ ta`en i neraspolo`en; - da bide{ nervozen; - da ka`uva{ {to misli{ i da bide{ soslu{an; - da gi poka`uva{ svoite ~uvstva; - da bide{ neobi~en, za~uden; - da donesuva{ sopstveni odluki; - da pra{uva{ {to te interesira; - da bide{ lut; - da bide{ zagri`en za tie koi gi saka{; - da ima{ vreme za sebe, u~ili{teto, prijatelite, vreme za hobi; - da ka`uva{ {to saka{ i {to ti treba; - da ka`uva{ ne koga taka ~uvstvuva{. [to dopolnija u~enicite? Na pette slobodni mesta za odgovor po nivno slobodno razmisluvawe, u~enicite, spored zna~aweto na pravata, gi dadoa slednite odgovori: - pravo da `iveat; - pravo da bidat slobodni; - pravo da bidat sre}ni; - pravo slobodno da se izrazuvaat (bez strav i posledici); - pravo da bidat ramnopravni (nacionalno i spored polot). Iznesov primer na namerna sloboda na iska`uvawe na pravata, {to, spored moeto ubeduvawe, e blisku do na{ata tema. Navedeniot kontekst na u~eni~kite pogledi i stavovi po odnos na ~ovekovite prava nî upatuva na zaklu~ok deka decata znaat i u~at za pravata i slobodite (za ~ovekovite prava voop{to i za detskite prava posebno) i pred da stapat vo organiziraniot pedago{ki proces vo u~ili{teto. Prezentiranata skala za poznavawe na pravata na ~ovekot e sostavena vrz principot na zabranite i barawata, a ima za cel: - poznavawe i razbirawe na ~ovekovite prava; - pravno implementirawe na pri~inite zabrana-sloboda; - steknuvawe i praktikuvawe na pravata;

273

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

donesuvawe na razumen, balansiran sud baziran na po~ituvawe na ~ovekovite prava. Zapoznavaweto i afirmiraweto na ~ovekovite prava e del od op{toto vospitanie i obrazovanie. Ova pripa|a na onie zada~i {to se odnesuvaat na podgotvuvawe na decata i mladite za odgovorni gra|ani so demokratska orientacija. Ovaa istoriska zada~a na obrazovanieto i u~ili{teto kako obrazovna, kulturna i javna institucija ima po{irok karakter od toa {to zna~i kultivirawe na normite na dobro odnesuvawe. 2. Pravata na ~ovekot kako op{t standard na demokratskoto op{testvo Vo obidite da se realizira ovaa cel, uloga i funkcija na obrazovanieto, prva pojdovna premisa e deka obrazovanieto sekoga{ pridonelo vo problemite {to se vo vrska so razvivaweto i unapreduvaweto na ~ovekovata dimenzija, {to pretpostavuva obvrska i odgovornost za vospitanie i promovirawe na pravata na ~ovekot kako poedinec (svoj svet, svoj pat, svoja sre}a, sopstveni sfa}awa na `ivotot), no i kako op{testvena celina vo koja se sozdavaat i praktikuvaat ~ovekovite prava kako op{t standard na demokratskoto op{testvo. Pri razrabotka na odredena zadadena tema postoi eden problem, a toa e temata da nî zavede, odnosno vo taka nazna~enata tema da ne go vidime kompleksot od problemi {to gi sodr`i, t.e. vo na{iot slu~aj, vo centarot na vnimanieto da gi stavime samo ~ovekovite prava. O~igledno e deka ~ovekovite prava mora da gi povrzeme i so site drugi elementi na obrazovanieto za da go razbereme podobro i da mo`eme da go analizirame sestrano i su{tinski. Mislam deka stoi {irokiot spektar od problemi na ~ovekovite prava iako eksplicitno ne se vo prv plan, no implicitno bi rekol deka tie se imanentni so obrazovanieto, odnosno deka obrazovanieto ima funkcija, cel i zada~a da gi ispolni i ovie potrebi na u~enicite preku soodvetni sodr`ini i formi na rabota. Sekoe op{testvo sozdava sistem na pravila, vrednosti i prava so koi se reguliraat odnosite me|u lu|eto. Obrazovanieto kako organiziran segment na op{testvoto e edno od najpogodnite strukturni elementi niz koi se razvivaat ~ovekovite prava, se steknuvaat znaewa, se formiraat normi, vrednosti. Obrazovanieto kako segment na op{testvoto nesomneno e i rezultat na stepenot i razvojot na op{testvoto. Sekoj ~ovek ako saka da `ivee i da raboti vo edno op{testvo mora da gi po~ituva negovite pravila i da bide po~ituvan. [to sodr`i Univerzalnata deklaracija za ~ovekovi prava?

-

274

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Deklaracijata gi sodr`i: pravata na site lu|e vo svetot i osnovnite standardi {to ja opredeluvaat blagosostojbata na lu|eto. Taa ima 30 ~lena, kade se opredeluvaat raznite vidovi prava. Site tie mo`at da se grupiraat vo slednite kategorii: 1. Klasi~ni li~ni prava ili op{ti prava (avtonomnost na li~nosta na ~ovekot i obezbeduvawe na fizi~ki i duhoven integritet i privaten `ivot (li~en i semeen); pravoto za dostoinstvo i sloboden razvoj;zadovoluvawe na osnovnite `ivotni potrebi (pravo na `ivot, sloboda na izrazuvawe, mislewe i religija, ishrana, mesto na `iveewe i zdravstena gri`a); Pravoto da se razviva gi sodr`i onie elementi {to mu se potrebni na ~ovekot za da gi razviva site svoi sposobnosti (pravo na obrazovanie, pravo na socijalna za{tita, pravo da razviva kulturni dejnosti, dobivawe informacii, pravo na rabota i izbor na rabotno mesto, pravo na plata, na sopstvenost, na odmor i slobodno vreme, slobodno da u~estvuva vo kulturniot `ivot, umetnosta i nau~niot napredok, pravo na razumen `ivoten standard, zdravstvena za{tita); Pravata za za{tita od razni formi na nasilstvo i iskoristuvawe (pravo da u`iva azil, da ne podlegne na tortura, nasilstvo, nehuman tretman, nepriklu~uvawe vo voeni konflikti, seksualna zloupotreba, za{tita od drogi, pravo na za{tita na moralni i materijalni interesi); Prava na ednakvost pred zakonot (da bide priznaen kako li~nost pred zakonot, ednakva za{tita, da ne bide diskriminiran, koristewe na pravni lekovi, pravo na pravedno i javno sudewe, za{tita od proizvolno apsewe, pravo na nevinost se dodeka taa ne se doka`e); Prava {to se odnesuvaat na gra|anskiot status na ~ovekot pravoto na dr`avjanstvo, pravoto na za~uvuvawe na identitetot, pravoto na brak i osnovawe semejstvo i sl. Pravo na u~estvo na ~ovekot i prava {to mu ovozmo`uvaat na ~ovekot aktivna uloga vo po{irokata zaednica (sloboda na izrazuvawe na misleweto, sloboda na zdru`uvawe i sobiri, pravo da u~estvuva vo upravuvaweto i pristap kon javnite slu`bi, dejnosti {to se povrzani so podgotvuvawe na odgovorna li~nost, pravo da se za~lenuva vo sindikati).

2.

3.

4.

5.

6.

Treba da istakneme deka ~ovekovite prava normirani vo ovaa Deklaracija vnesuvaat specifi~na problematika vo obrazovanieto, ako se ima predvid tokmu nivnoto steknuvawe i afirmirawe. Nivnoto realizirawe, a osobeno formiraweto na svesta za prava (po~ituvawe,

275

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

razvoj i unapreduvawe), obrazovanieto se poka`uva mnogu posu{tinsko otkolku {to se misli. Pritoa, ~ovekovite prava normirani vo Deklaracijata gi podrazbirame kako ne{ta {to mu pripa|aat na celoto ~ove{tvo. Vo ~len 2 na Deklaracijata se veli: "Site prava i slobodi navedeni vo ovaa Deklaracija im pripa|aat na site lu|e, bez ogled na nivnite razliki kako {to se: rasa, boja, pol, jazik, religija, politi~ko ili drugo ubeduvawe, nacionalno ili op{testveno poteklo, sopstvenost, ra|awe ili drug status". Tokmu zatoa na obrazovanieto kako univerzalna kategorija mu pripa|a zada~ata i ulogata da gi razviva, a potoa doa|aat nacionalnite zakonodavstva kade ~ovekovite prava se operacionaliziraat, konkretiziraat i za{tituvaat. Zatoa mislam deka ~ovekovite prava, vo naj{irokata smisla na zborot, se inkorporirani vo obrazovnite sodr`ini, objektivno se steknuvaat, promoviraat i unapreduvaat niz obrazovanieto. Tvore~koto razbirawe na pravata e vo najtesna vrska so ovrazovanieto niz koe li~nosta, ~ovekot se podgotvuva za `ivot. 3. Pravata na ~ovekot kako globalna cel na obrazovanieto. Obrazovanieto po svojata su{tina, karakter i sodr`ina ovozmo`uva podobro, po{iroko i pokvalitetno zapoznavawe i afirmirawe na ~ovekovite prava. Vpro~em, toa eksplicitno i implicitno e sodr`ano vo celta na vospitanieto; vospitanie na odgovorna li~nost, kompetentna, razumna, humana, civilizirana i sovesna. Sekako neophodno e i logi~ki pravata na ~ovekot da bidat sodr`ina i cel na vospitanieto. Na{ata razmisla vo nasoka na ostvaruvawe na ~ovekovite prava niz obrazovanieto kako edno od mno{tvoto faktori, no najzna~ajni, se ~ini deka go zaslu`uva vnimanieto od slednive pri~ini: Prvo: pravata na ~ovekot kako demokratski vrednosti se nao|aat vo osnovata na sekoe op{testvo. Vtoro, pravata na ~ovekot se zasnovaat na principite i tie se del koi se za{tituvaat od op{testvenite institucii. Treto, pravata na ~ovekot se indikatori i kriteriumi niz koi se vrednuvaat demokratski orientiranite op{testva i ~ovekot kako poedinec. ^etvrto, poimaweto na pravata na ~ovekot e osnovnata sodr`ina koja obezbeduva opravdani stavovi i normi za okolinata, instituciite, poedinecot. Petto, pravata na ~ovekot niz obrazovanieto treba da se sfatat kako barawa kon op{testvoto koe niz zakoni i dokumenti gi formulira kako normi na zabrana, obvrski, ovlastuvawa i sl. Sovremenite trendovi vo obrazovanieto i gra|anskoto op{testvo go favoriziraat humanisti~kiot priod vo vospitanieto na mladite. Od ovoj aspekt obrazovanieto za ~ovekovi prava e imanentna i im-

276

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

plicitna dimenzija sodr`ana vo globalnata cel na vospitanieto koja e naso~ena kon formirawe na intelektualno sposobna, demokratska, kompetentna, slobodna, celosna, komunikativna li~nost i li~nost so humanisti~ka i civilizaciska orientacija. Obrazovanieto e vo funkcija, no treba u{te da se posvetuva na ovaa problematika, kako i postojano, sistematski da gi razviva i unapreduva ~ovekovite prava, kako i kompetencii koi se povrzani so razvojot na mladite i nivnoto deluvawe kako protagonisti vo prakti~nite `ivotni odnosi. Za da se bide poproduktiven i poafirmativen vo realizacijata na pravata na ~ovekot treba da se potpreme ne samo vrz na{eto iskustvo i pozitivnata tradicija, tuku i vrz iskustvoto na naprednoto evropsko obrazovanie. 4. Dimenzii na obrazovanieto za steknuvawe i unapreduvawe na ~ovekovite prava. Osnovata na obrazovanieto za ostvaruvawe na pravata na ~ovekot se sodr`ani vo tri glavni stolba: Prvo, vo konceptot na obrazovanieto koe go sodr`i univerzalniot karakter na pravata na ~ovekot, vklu~uvaj}i gi, pred sî, i pravata na decata. Vtoro, naj{irokiot humanisti~ki pristap na obrazovanieto gi vklu~uva afirmiraweto, promoviraweto i steknuvaweto na ~ovekovite prava. Treto, stru~niot kadrovski potencijal koj e osposoben za metodolo{ko-didakti~ki pristap vo ostvaruvaweto na globalnata cel na obrazovanieto kade {to implicitno e i celta za osposobuvawe na decata za po~ituvawe i unapreduvawe na ~ovekovite prava. Pravata na ~ovekot ne se pove}e samo eden aspekt na obrazovanieto, tuku mora mnogu pove}e da stanat osnoven princip, kon koj }e se orientira obrazovniot proces i obrazovnite sodr`ini na celokupniot kontekst za u~ewe za pravata. Dimenziite na problemot treba da se proektiraat i da se dvi`at vo ramkite na osnovnite dokumenti vo koi pravata na ~ovekot i na deteto se normirani, kako {to se: Univerzalnata deklaracija za ~ovekovi prava (usvoena i objavena vo Rezolucijata 217 A (III), od 10 dekemvri 1948 godina, na Generalnoto sobranie na OON); Evropskata konvencija za za{tita na pravata na ~ovekot i osnovnite slobodi; Konvencijata za pravata na deteto usvoena na 20 noemvri 1989 godina od Generalnoto sobranie na OON; Me|unarodniot pakt za gra|anski i politi~ki prava (1966);

-

277

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

-

Ustavot na Republikata kako osnoven praven akt i dokument kade se reguliraat pravata na ~ovekot; Zakonite od site oblasti vo koi se normiraat, garantiraat i za{tituvaat pravata na ~ovekot; Programite i proektite koi gi donesuvaat dr`avnite organi za za{tita na pravata i unapreduvawe na ~ovekovite prava.

Afirmacijata i promoviraweto na pravata na ~ovekot niz obrazovanieto gi gledam od tri aspekta: - od aspekt na obrazovnite sodr`ini, strukturi i temi; - od aspekt na drugi formi na dejstvuvawe, a vo koi u~estvuvaat u~ili{tata, u~enicite i drugi subjekti; i, - od aspekt na javnite i humanitarnite akcii, kako {to se: a) manifestacii koi imaat za cel unapreduvawe na ~ovekovite prava (manifestacii protiv vojna, protiv upotreba na sila, protiv eksploatacija, protiv nasilstvo, protiv glad, protiv bolesti i sl.) b) akcii koi se vodat protiv terorizmot, razni pritisoci; v) dvi`ewa protiv nacionalizam, za ednakvost i obrazovanie, pravo na rabota, protiv atomsko oru`je, protiv zagaduvawe na `ivotnata sredina i drugi negativni deluvawa; g) nedela na borba protiv alkoholizam, narkomanija, sida i dr.; d) prigodni sve~enosti (sve~enosti po povod denot na OON, den na {tedewe, svetski den na decata); e) zna~ajni denovi so koi se afirmiraat pravata na ~ovekot (me|unaroden den na mirot, treti vtornik od septemvri; me|unaroden den na `enata 8 Mart; svetski den na ~ovekova okolina 5 Juni; me|unaroden den za iskorenuvawe na siroma{tijata 17 Oktomvri; svetski den na borba protiv sida 1 Dekemvri; den na ~ovekovi prava 10 Dekemvri; den na Obedinetite nacii 24 Oktomvri; me|unaroden den na svetskata populacija 11 Juli). Vo teoretsko - metodolo{ka smisla, predmetnoto razgrani~uvawe na ~ovekovite prava vo obrazovanieto si nametnuva svoj tretman na razgleduvawe. Argumentite koi se nametnuvaat vo ovaa prilika se: - Niz obrazovanieto u~enicite se steknuvaat so osnovnite soznanija za pravata i slobodite na ~ovekot i na decata posebno; - niz obrazovanieto decata u~at kako se po~ituvaat pravata i kako tie treba da se odnesuvaat so drugite vo razni situacii; - niz obrazovanieto decata se zapoznavaat so vrednostite koi se vo funkcija na napredokot na ~ove{tvoto kako {to se

278

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

slobodata, pravdata, avtoritetot, granicite na tolerancija i sl.; - niz obrazovanieto decata se osposobuvaat da u~estvuvaat vo javnite raboti i javniot `ivot i da upravuvaat. Ottuka se potvrduva osnovniot argument deka pravata na ~ovekot treba da se tretiraat kako programski i osnovni na~ela koi niz obrazovnite sodr`ini treba da se planiraat, normiraat i razrabotat. Iako obrazovanieto eksplicitno nema pravno normativna komponenta, sepak vo dimenzioniraweto na sodr`inite, koga e vo pra{awe afirmiraweto na ~ovekovite prava, postojat ~etiri nivoa: - razgrani~uvawe na pravata po predmeti i sodr`ini (ima neposredni i posredni predmeti koi pridonesuvaat vo razvojot i formiraweto poimi na ~ovekovite prava); - interpredmeten pristap na ~ovekovite prava; - pravata na ~ovekot niz prizmata na gra|anskoto obrazovanie; - formalni i neformalni formi i aktivnosti. Prednosta na obrazovanieto vo razvojot i afirmiraweto na ~ovekovite prava se sostoi vo metodolo{ko-pedago{ka artikulacija da se vlijae vo nivnoto afirmirawe niz civilizaciski sodr`ini koi prethodno se dimenzionirani spored vozrasta na u~enikot. Znaewata i soznanijata za ~ovekovite prava se steknuvaat niz pove}e sodr`ini, temi i ciklusi koi programski se zastapeni od prvo oddelenie na osnovnoto u~ili{te i se realiziraat kako interpredmetna aktivnost. Tie postapno i sistemski se pro{iruvaat i prodlabo~uvaat po princip na koncentri~ni krugovi i spiralen sistem sî do srednoto i visokoto obrazovanie. Takvi sodr`ini, temi ili ciklusi se: ~ovekot i negovata uloga vo op{testvoto, humanizmot, sorabotkata i solidarnosta, tolerancijata, odnosite me|u lu|eto, semejstvototo i odnosite vo nego, razlikite me|u lu|eto, ~ovekovite prava i slobodi niz dokumentite, diskriminacija-nediskriminacija, ravnopravnosta, vojnata, mirot, nenasilstvoto, konfliktite, demokratskite vrednosti, pravata i dol`nostite na gra|aninot; odgovornostite i dol`nostite, zabrani i kazni, dr`avna vlast, institucii na vlasta, sopstvenost, privatnost, gra|anite i zakonot, dr`avni institucii, semejstvoto kako institucija, moralni normi i vrednosti i sl. Seto ova uka`uva deka niz obrazovanieto decata i mladite na organiziran i sistematski na~in se zapoznavaat i steknuvaat znaewa za zakonskata i fakti~kata polo`ba na ~ovekot. Va`nost vo ovoj pravec treba da im posvetime na programskite barawa i na podobruvaweto na pedago{kata aparatura (metodi, u~ebnici, proceduri). Kakov zaklu~ok mo`e da izvle~eme od ovaa sodr`ina, {to mo`e da bide su{tina na ovaa razmisluvawe? Pred sî, treba da se priznae faktot deka ~ovekovite prava (nivnoto formirawe, za{tita i promo-

279

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

virawe) kako elementi ili sodr`ina na obrazovanieto se imanentna nejzina funkcija. Vo po{irokata smisla na zborot obrazovanieto e promotor na ~ovekovite prava. Za pravilno i funkcionalno razbirawe na ovie elementi i kakva e ulogata na obrazovanieto vo afirmiraweto na ~ovekovite prava, morame da se vratime na nivnoto izu~uvawe, postojano unapreduvawe i zbogatuvawe. Obrazovanieto evidentno e deka igra zna~ajna uloga i funkcija vo unapreduvaweto na ~ovekovite prava. Toa e edna nejzina specifi~na dimenzija, i toa ne samo u~enikot da go zapoznae so zakonitostite na tie prava, tuku li~nosta aktivno da pridonesuva vo oblikuvaweto na pravnata svest vo celina. Ova treba da bide u{te eden argument koj nî upatuva na potrebata od organizirana rabota na podra~jeto na teorijata i prakti~nata realizacija na ~ovekovite prava vo obrazovanieto i vo op{testvoto vo celina. Se postavuva pra{aweto: Vo {to se gleda neposrednata uloga na obrazovanieto vo afirmiraweto, razvojot i za{titata na ~ovekovite prava? Pred sî, toa ima po{iroka dimenzija i toa se gleda vo: - formirawe poim za prava (koi se tie i koj gi u`iva); - zapoznavawe so istoriskiot proces na ~ovekovite prava; - individualnite i politi~kite prava i slobodi; - odnosot na pravata i potrebite na ~ovekot; - gazewe na pravata na ~ovekot, pri~ini i nadminuvawe; - zapoznavawe so instituciite i li~nostite koi se borat za pravata na ~ovekot; - socijalnite pri~ini i primenata na sila; - vrednuvawe na pravata na ~ovekot kako mo`nost za socijalen napredok na ~ove{tvoto. Ulogata na obrazovanieto vo afirmiraweto na ~ovekovite prava go gledam od dva aspekta: kako princip - sekoj nositel na vospitno-obrazovna uloga treba da pridonesuva za razvojot, afirmiraweto i za{titata na ~ovekovite prava. Vtoro, integralen, t.e. afirmirawe i promovirawe na ~ovekovite prava preku poseben predmet. Toa e predmetot gra|ansko obrazovanie koj poleka se voveduva vo na{eto obrazovanie. Sekako tuka treba da se spomnat i drugi predmeti kako {to se: maj~in jazik i literatura, istorija, biologija, geografija, ekonomija, filozofija, sociologija, psihologija, pedagogija i sl. Afirmiraweto na ~ovekovite prava pretstavuva eden izdvoen element od mnogu poslo`enata celina kako {to e obrazovanieto. Ulogata na obrazovanieto vo steknuvaweto i unapreduvaweto na ~ovekovite prava e informativna (dava informacii za prava, obvrski, ovlastuvawa na poedinecot, pri~ini za za{tita i ograni~uvawe na pravata) i formativna (preku kvalitetot i kvantitetot na obrazovnite sodr`ini se razvivaat i steknuvaat pravata).

280

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Afirmiraweto na ~ovekovite prava niz obrazovanieto ne e ni malku lesna zada~a, kako {to mo`e da se misli. Postojat razni formi i razni pristapi i tolkuvawa {to se odnesuva na ~ovekovite prava. Sepak smetam deka vo obrazovanieto kako organizirana dejnost se realiziraat odnosi, odredeni oblici na odnesuvawe, koi{to pretstavuvaat posledica na postojni op{testveni, politi~ki i kulturni sostojbi. Vo ovoj kontekst, funkcijata i ulogata na obrazovanieto vo afirmiraweto na ~ovekovite prava se stremi kon stabilizirawe na op{testvenite odnosi koja pak, od druga strana, uslovuva prilagodeno individualno odnesuvawe. Vtoro, afirmirawe na ~ovekovite prava niz obrazovanieto vodi kon transformirawe na op{testvenite odnosi. Zo{to obrazovanieto se smeta za pogodno pole za afirmirawe na ~ovekovite prava? Obrazovanieto e pogoden sistem i sodr`ina za afirmirawe na ~ovekovite prava poradi mno{tvo na faktori. Niz toa pominuva sekoj ~ovek, a gi vklu~uva i mladite od najranata vozrast. Vo nea e mo`no, vo eden podolg vremenski period (vo osnovno u~ili{te 8 godini, vo sredno 4 godini, vo visoko 4 god.) da se ostvarat su{tinskite dimenzii na ~ovekovite prava. Vpro~em, razvojot i afirmiraweto na ~ovekovite prava ne mo`e da se zamisli bez soodvetno obrazovanie. Tretiot element {to go pravi obrazovanieto pogoden faktor za afirmirawe na ~ovekovite prava se didakti~ko-pedago{kite postapki, metodi i formi koi se primenuvaat za realizirawe na sodr`inite na obrazovanieto. Za uspe{na realizacija na ova treba prethodna podgotovka (trenirawe, obuka, ve`bi, razmena na iskustvo). Mislam deka obrazovanieto igra bitna uloga vo afirmiraweto na ~ovekovite prava. Taa uloga se manifestira niz: - steknuvawe na prava; - {irewe na pravata na ~ovekot; - unapreduvawe na pravata na ~ovekot; - garantirawe na pravata; - za{tita na pravata na ~ovekot; - zapoznavawe na institucionalnite mehanizmi za za{tita na ~ovekovite prava. 5. Ulogata na u~ili{teto U~ili{teto denes raboti i funkcionira vo dinami~no op{testvo i zabrzano vleguva vo promeni i vo toj kontekst toa ima izvonredna uloga vo realiziraweto na celite vo pravec na afirmirawe na ~ovekovite prava. Odnosite vo u~ili{teto i celokupnata pedago{ka klima vo nego se naso~eni na razli~nite sfa}awa na odnosite me|u li~nosta i grupata, me|u u~enikot i nastavnikot, me|u u~enicite i drugite subjekti vo u~ili{teto.

281

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Vo u~ili{teto, vo nastavata i vonnastavnite aktivnosti mo`no e sistematsko afirmirawe na ~ovekovite prava i toa na nekolku nivoa: - nivo na konceptualno steknuvawe (teoretska elaboracija); - nivo na informirawe; - nivo na razvivawe; - nivo na formirawe; - nivo na promovirawe; - -nivo na praktikuvawe - konkretna aplikacija vo razni u~ili{ni dejnosti i aktivnosti. Vo u~ili{teto o~igledno takvi preduslovi ima mnogu. Pred sî, tuka dejstvuvaat raznovidni stru~ni profili na nastavnici, se predavaat raznovidni sodr`ini, se raboti so razli~na socijalna struktura na u~enici. Realiziraweto na ~ovekovite prava vo u~ili{teto se ostvaruva preku raznovidni formi i aktivnosti na deluvawe, i toa: - niz nastavata; - niz predavawata; - niz grupni i debatni diskusii; - individualni kontakti. Koi se zada~ite i funkcijata na u~ili{teto vo afirmiraweto na pravata na ~ovekot? Pred sî, u~enicite treba da se zapoznaat so osnovnite idei na pravata na ~ovekot. U~ili{teto so svojata struktura, programska opredelba, zada~i i funkcii ima posebna odgovornost vo vospituvaweto na gra|anskata svest i vo toj kontekst i so pravata na ~ovekot. Ovaa zada~a i funkcija treba da ja ostvaruva u{te od prvite oddelenija. Niz raznite sodr`ini i so primena na razni formi i metodi, teoretski i prakti~ni pristapi, u~ili{teto pridonesuva u~enicite da gi sfatat su{tinata i vrednostite na ~ovekovite prava, ograni~uvawata i perspektivite od nivnoto realizirawe. Vo navedeniot kontekst so pravo se bara i se konstatira deka "Pravata ne mo`at da se u~at bez da se praktikuvaat vo site recipro~ni odnosi {to se vo vrska so u~ili{teto i so nastavata. Programata (se misli na programata koja eksperimentalno se izveduva vo ~etvrto oddelenie - n.z.) ima za cel, preku po{iroka primena, da izleze nadvor od u~ilnicata i da vlijae vo sredinata i vo `ivotot na decata, na semejstvoto i na po{irokata op{testvena zaednica". U~ili{teto kako eden od najzna~ajnite vospitni faktori poseduva kadrovski potencijal i kvalifikaciona struktura dobro obu~ena za kvalitetno realizirawe na pravata na ~ovekot.

282

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Koga se zboruva za ulogata i funkcijata na u~ili{teto vo afirmiraweto na ~ovekovite prava ne se misli na nekoe ve{ta~ko dodavawe na sodr`ini, na primenuvawe na nekoi posebni metodi na rabota, ne se misli na prodol`uvawe na nastavnoto vreme nitu pak dodatno optovaruvawe na u~enicite. Tuka, pred sî, se misli na pronao|aweto i {to podobroto iskoristuvawe na site pogodni momenti za afirmirawe i promovirawe na ~ovekovite prava. Nepobiten e faktot deka u~ili{teto i obrazovanieto imaat edna zna~ajna uloga vo afirmiraweto na pravata na ~ovekot. U~ili{teto kako specijalizirana institucija za obrazovanie na mladata generacija ne mo`e da dejstvuva samo za da go re{ava ovoj problem, opfa}aj}i gi tuka i ~ovekovite prava. Da se soglasi{ so ova e absurdnost. Vo ovoj pravec va`nost ima vrskata na u~ili{teto so po{irokata zaednica, so razli~ni faktori. Koga ovaa sorabotka redovno funkcionira i, se razbira, recipro~no i realizacijata na ~ovekovite prava e pokvalitetna. Zna~i, za da se ima uspeh vo promoviraweto na ~ovekovite prava ne treba da se skoncentrira vnimanieto samo me|u negovite ~etiri yida, tuku da vospostavi kontakt i so drugi partneri i subjekti za da ja realizira celta. 6. Ulogata na nastavnikot Nastavnikot so svoeto povedenie i odnesuvawe bitno vlijae vo razvojot i afirmiraweto na ~ovekovite prava. Tie gi proektiraat svoite aspiracii vo pravec na sozdavawe i gradewe na pravna svest, pravni normi kaj u~enikot, gradewe na pravilni pogledi kon zakonskite prava. Vo ovoj kontekst nastavnikot treba da vr{i selekcija na sodr`ini i razvivawe na instruktivni materijali. Ulogata na nastavnikot mo`e da se gleda od dva aspekta: Prvo, ovozmo`uva pravilen pristap vo afirmiraweto na ~ovekovoto pravo, im pomaga na u~enicite da se oslobodat od pogre{ni sfa}awa, sozdava svest za pravata na ~ovekot. Vtoro, mo`e da go ote`ne ili pak da go onemozvo`i realiziraweto na ~ovekovite prava. Mislam deka, pred sî, treba da se utvrdi ulogata na nastavnikot vo afirmiraweto i unapreduvaweto na ~ovekovite prava. Ni malku lesna zada~a, bidej}i postojat razni nastavnici kako {to postojat i razli~ni u~enici. Sepak, nema somnenie vo toa deka ulogata na nastavnikot zavisi od dva elementa: Prvo, od instruktivno-imitira~kata uloga na nastavnikot. Vtoro, od neguvawe na stil na rabota vo koj dominiraat ~ovekovite prava i slobodi.

283

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Zna~i, tesno povrzan so procesot na unapreduvaweto na ~ovekovite prava e i stilot na odnesuvaweto na nastavnikot ili na komuniciraweto na nastavnikot so u~enicite. Vo ovoj kontekst mo`e da se zboruva za pove}e stilovi na odnesuvawe, no nie }e se zadr`ime na tri takvi: demokratski stil na odnesuvawe (demokratska komunikacija i potvrduvawe na pravata, nastavnikot razviva kompetencii, sozdava vo rabotata relaksira~ka, otvorena, sorabotuva~ka, slobodna, aktivna atmosfera); avtoritaren stil na odnesuvawe (nastavnikot se postavuva vo pozicija, toj e superioren i dominanten, a se odnesuva kon u~enicite vo stilot: jas sum va{ nastavnik, imam pravo da ve nateram da se odnesuvate kako {to jas sakam); birokratski stil na odnesuvawe na nastavnikot, kade {to ne e svojstven avtoritetot tuku zakanuvaweto i normativizmot. Za ovoj stil na odnesuvawe karakteristi~no e stereotipnoto odnesuvawe, stil vo koj dominira norma, zakana, barawa. Principot vrz koj se zasnovuva ovoj stil na odnesuvawe e: jas znam {to e najdobro za vas. Vo sekoj slu~aj, ulogata na nastavnikot ne se sostoi samo na davawe validni soznanija za ~ovekovite prava. Taa sozdava proces na razvoj i promovirawe na ~ovekovite prava niz redovnata nastava i raznovidni formi na vonnastavni aktivnosti, kako i vo slobodnoto vreme na u~enikot. Celokupnata obrazovna rabota na nastavnikot treba da bide protkaena so elementi na prava i obvrski. Nastavata treba da bide orientirana kon zapoznavawe na pravata, kon po{iroka elaboracija na ~ovekovite prava. Specifi~nata uloga na nastavnikot se sostoi vo spontanoto pottiknuvawe na u~enicite na razmisluvawe za ~ovekovite prava, osoznavawe na oddelni prava, zapoznavawe na sistemot vrz koj se zasnovuvaat ~ovekovite prava, simulacija, igrawe ulogi, praktikuvawe u~estvo vo situacii na promovirawe prava. Eden drug indikator za realizirawe na ~ovekovite prava e kvalifikacijata na nastavni~kiot kadar so prosveta i kvalitet. Za uspe{no realizirawe na ovaa zada~a, podgotvuvaweto na nastavnikot treba da se slu~i prethodno baziraj}i se na iskustvoto na naprednoto evropsko obrazovanie. Dali nastavnikot e sekoga{ uspe{en vo realiziraweto na ~ovekovite prava? I koi se pre~kite vo ovoj pravec? Mislime deka edna od osnovnite pri~ini ili pre~ki na neuspehot se sostoi vo namaluvaweto na vospitnata funkcija na u~ili{teto i visokata politizacija na obrazovanieto. Realnosta vo ova vreme poka`uva deka nastavnikot se soo~uva so situacii {to ja navredile

284

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

negovata li~nost. So site razli~ni provokacii, nesomneno toj ima obvrska i odgovornost za vospitanie na mladata generacija i vo delot {to se odnesuva do ~ovekovite prava. 7. Vonnastavnite aktivnosti i organizaciite Kako sostaven del na rabotata na u~ili{teto se vonnastavnite aktivnosti bez strogo didakti~ki karakteristiki koi imaat zna~ajno mesto i funkcija vo unapreduvaweto i praktikuvaweto na ~ovekovite prava. Vo u~ili{teto se organiziraat razni vonnastavni aktivnosti, no zna~ajni za afirmiraweto i promoviraweto na ~ovekovite prava se nekolku od niv. Globalno ovie aktivnosti se: - slobodni aktivnosti na u~enicite; - kulturno-umetni~ki aktivnosti; - rabotno-proizvodstveni aktivnosti; - sportski aktivnosti. Vo ramkite na ovie vonnastavni aktivnosti spa|aat i dve zna~ajni organizacioni formi na dejstvuvawe na u~enicite. Toa se: - detski organizacii; - zaednica na u~enicite. Vo site ovie aktivnosti stanuva zbor za organizaciski formi na rabota kade u~enicite se vo polo`ba da se zapoznaat so ~ovekovite prava i del od niv da gi praktikuvaat vo konkretni situacii. Se praktikuvaat dostoinstvoto na li~nosta, po~ituvaweto, ramnopravnosta, privatnosta, razvojot na li~nosta, odr`uvaweto na redot i mirot (normi na odnesuvawe, sloboda na dvi`ewe i ograni~uvawe na nekoi prava), pra{aweto na pomo{ i solidarnost, pravi~nosta i po~ituvawe na odlukite. Detskite organizacii i zaednicata na u~enicite neposredno gi osposobuvaat u~enicite i mladite so rakovodeweto, u~estvuvaweto vo donesuvawe odluki za razni raboti kade se praktikuvaat ~ovekovite prava, steknuvaweto naviki za sproveduvawe na pravata, se anga`iraat na nekolku aktivnosti niz koi se ostvaruvaat pravata na ~ovekot, kako {to se: - unapreduvawe na zdravjeto na u~enicite; - unapreduvawe i vrednuvawe na slobodite i pravata; - organizirawe na sobirni akcii; - -odbele`uvawe na zna~ajni datumi i denovi koi se neposredno povrzani so ~ovekovite prava (svetski den na deteto, den na pravata, nedela na borba protiv terorizmot, narkomanijata, nedela na solidarnost i sl.); - sproveduvawe na razni akcii;

285

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

-

-

-

organizirawe na razni formi za promovirawe i afirmirawe na ~ovekovite prava kako {to se: razgovori, trkalezni masi so u~estvo na nau~nici i vidni li~nosti, debati za pravata na ~ovekot; organizirawe na kampawi, javni demonstracii, konferencii za pravata na ~ovekot, sredbi so politi~arite i lu|eto od javniot `ivot, javni prezentacii i sl. Vo sekoj slu~aj, vonnastavnite aktivnosti nudat soodvetna mo`nost kade u~enicite se stavaat vo uloga da gi praktikuvaat ~ovekovite prava i slobodi i da bidat zna~ajni nositeli na sopstveniot razvoj i razvojot na svojot identitet.

8. Namesto zaklu~ok Zgolemeniot interes za problematizirawe na ~ovekovite prava i nivnoto napreduvawe nedvomisleno uka`uva na faktot deka se raboti za aktuelno i izvonredno zna~ajno pra{awe vo novosozdadenite aktuelni op{testveni sostojbi, posebno va`no za gradeweto na demokratskata svest i pravnoto funkcionirawe na ~ovekot vo op{testvoto. Razvojot, afirmiraweto i unapreduvaweto na pravata na ~ovekot kako posebna problematika, vo funkcija na vremeto vo koe `iveeme (gra|ansko op{testvo, pravna dr`ava, pazarna ekonomija), pobuduva poseben interes vo obrazovanieto. Pri~inite koi go determiniraat zgolemeniot interes za problematizirawe na ~ovekovite prava, za nivnoto izu~uvawe i osoznavawe niz obrazovniot proces se mnogubrojni. Presudnata uloga {to ja ima obrazovanieto vo procesot na formirawe na demokratski orientirana li~nost od ednata strana i, od druga -aktuelizacijata na pravata na ~ovekot vo site domeni na op{testvoto, sozdadoa uslovi za soodveten tretman, odnosno za anticipativno informirawe na u~enicite i mladite za pravata na ~ovekot, posodr`insko inkorporirawe na pravata vo obrazovanieto, poefikasno i pokvalitetno realizirawe na pravata na ~ovekot, {to sozdava nov kvalitet vo op{testveniot `ivot. Soznanijata i znaewata za ~ovekovite prava imaat spiralen oblik i toa, vsu{nost, se spoeni krugovi koi ne se zatvoraat za{to pravata nikoga{ ne se dovolni, a ~ovekot postojano traga po niv. Unapreduvaweto na ~ovekovite prava e sodr`ano kako globalna cel na obrazovanieto i kako takva e zada~a i funkcija na u~ili{teto i na nastavnikot da rabotat i neposredno da pridonesuvaat vo nivnoto afirmirawe. U~ili{teto i nastavnikot kako nositeli na obrazovno-vospitnata uloga ostanuvaat kako borci za ~ovekovite prava.

286

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Ovie bea nekoi od onie misli i pogledi {to jas gi tretirav kako pova`ni za obrazovanieto za da mo`e toa da se dvi`i po patot na promovirawe i afirmirawe na ~ovekovite prava. Literatura Hammarberg Thomas, A school for Children with Right, Florence, Italia, 1997; Imam pravo, prira~nik za nastavnikot (na makedonski i albanski jazik), proekt za implementacija za pravata na deteto vo IV oddelenie na osnovnoto u~ili{te, Skopje, 2000; Murati Xheladin, Pedagogjia e përgjithshme (Op{ta pedagogija), Logos-A, Shkup, 1998; Murati Xeladin, Osnovno u~ili{te - organizacija i problemi, Vatra, Skopje, 2001; ^ovekovi prava, zbirka me|unarodni dokumenti za pravata na ~ovekot, izbor i prevod d-r Zvonimir Jankulovski, Skopje, 1993; The Challengeon Human rights Education, sous la direction de Hugh Starkey, Casell, Londres, 1991.

287

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Prof. Dr. Xheladin Murati Fakulteti pedagogjik- Shkup

TË DREJTAT UNIVERZALE TË NJERIUT - PJESË PËRBËRËSE E SISTEMIT HUMANIST TË VLERAVE DHE ARSIMIT

Rezyme: Duke u nisur nga rëndësia e të drejtave të njeriut në shoqërinë demokratike dhe rolin e arsimit në përvetësimin dhe përparimin e tyre, në punim bëhet orvatje të paraqiten problemet themelore të arsimit në fushën e të drejtave të njeriut. Jepen udhëzime për të aftësuarit e të rinjëve për praktikimin e të drejtave të njeriut e me qëllim të jenë të aftësuar dhe të përgaditur për veprim përgjegjës dhe human. Pika fillestare për trajtimin e kësaj problematike është fakti se proceset zhvillore aktuale imponojnë në fokusimin e arsimit të vihen edhe të drejtat e njeriut në një kontekstë më të gjërë të tij. Në punim konkludohet: sipas natyrës dhe esencës, të drejtat e njeriut paraqesin dimension të rëndësishëm të arsimit, prandaj, padyshim, kërkojmë qasje adekuate metodologjike në trajtimin teorik dhe në realizimin praktik. Fjalët kyç: përvetësim, promovim, përparim, marrëdhënie, stil i sjelljes, qëllim global, vetëdije juridike, vlerë. HYRJE Marrë në përgjithësi, vështirësit themelore në implementimin e të drejtave të njeriut është ende pamundësia të kuptojmë ndryshimin e roleve. Arsimi është ai i cili mundëson të aftësohemi ndaj ndryshimeve. Ndryshimet supozojnë edhe realizimin e të drejtave të njeriut. Të drejtat e njeriut në esencë rrjedhin nga vlerat apo parimet univerzale humaniste. Po cilat janë ato vlera themelore? Përgjithësishtë ato vlera janë: të afirmohet liria njerëzore me respektin e tjetrit; të afirmohet barazia njerëzore; të kërkohet e vërteta e të shprehurit toleranca; solidariteti të jetë pronë e të gjithë njerëzëve; të drejtohet zhvillimi drejtë mirëqenies së përgjthshme; të nxitetet marrëveshja dhe harmonia botërore; të jemi të mirë e tjera. Duke afirmuar vlerat univerzale humaniste arsimi drejtëpërdrejti kontribuon në sendërtimin e qëllimit të plotë të tij - edukimin e të drejtave të njeriut.

288

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

1. Konteksti: arsimim për të drejtat e njeriut Në lidhje më problemin e të drejtave të njeriut dhe rolin e arsimit në përvetësimin dhe afirmimin e tyre, parashtrohen më shumë pyetje të cilët dimenzionalishtë dhe përmbajtësishtë janë komplekse. Roli i arsimit në këtë drejtim jo vetëm që përcaktohet me të gjitha dokumentet programore, ajo në mënyrë decide është definuar edhe në vetë Deklaratën Univerzale për të drejtat e njeriut. Në nenin 26 të saj thuhet: "shkollimi duhet të orientohet drejtë zhvillimit të plotë drejtë personalitetit njerëzor dhe forcimit të respektimit të të drejtave të njeriut dhe lirive themelore. Shkollimi duhet të përparoj mirëkuptimin, durimin dhe miqësinë ndërmjet të gjithë popujve, grupacioneve racore dhe fetare, si dhe veprimtarinë e kombëve të bashkuara për ruatjen e paqes". Njëkohësishtë kjo Deklaratë e obligon, gjegjësishët, e detyron vetë individin për zhvillimin e shoqërisë në të cilën ai zhvillohet. Neni 29, pika 1 e deklaratës këtë kërkesë në mënyrë decide e thekson: "Çdokush është i detyruar ndaj bashkësië e cila i mundëson zhvillimin e lirë dhe të plotë të personalitetit të tij". Kjo kërkesë përbahet edhe në esencëne pedagogjisë bashkëkohore. Gjykoj se të drejtat dhe liritë e njeriut janë elementet themelore për funksionimin e demokracisë dhe shoqërisë qytetare, ashtu siç janë vitaminet dhe mineralet, elementet e nevojshme dhe vendimtare për shëndet të mrië dhe jetë hareshme. Për këtë kontekstë arsimi si faktorë për përparimin e të drejtave të njeriut paraqitet në rolin e parashikimit të tendencave të mundëshme për zhvillimin e vetëdijes juridike. Arsimi në kontekstin e gjerë të faktorëve paraqiten mundësi dhe përmbatje për përvetësimin cilësor dhe efikas, afirmimin dhe promovimin e të drejtave të njeriut. Shtylla kyç për këtë janë: e para, konceptimi i përbatjeve arsimore bashkohore dhe konsistente; e dyta, me ndihmën e planifikimit racional dhe e treta, me shfrytëzimin e mënyrave, formave, metodave dhe mjeteve dhe praktikave të ndryshme. Do të parashtrojmë një shembull, karakteristikë për të kuptuarit e të drejtave të njeriut nga ana e nxënësëve-fëmijëve 12 vjeçar (klasa e katërtë dhe e pestë). Kjo është një skicë për të drejtat e njeriut, e cila duket si vijon: Ke të drejtat tua! Shpesh dëgjosh nga të rriturit të të thuhet se në diçka nuk ke të drejtë, por sa shpesh të është thënë në çka ke të drejtë, e ajo të mos jetë ngushtë e lidhur me normat, aktet ligjore? Prandaj lexo çka shkruan në këtë skicë dhe plotëso ate që sipas teje është lëshuar por është e rëndësishme: Ke të drejtë:

289

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

-

te jesh ashtu siç je të duash të kërkosh ndihmë ndonjëherë të jesh i pikëlluar dhe i pa disponuar të jesh neuroz të thuash çka mendon dhe të jesh i dëgjuar deri në fund ti manifestosh ndjenjat tua të jesh i pa zakontë, i çuditshëm të sjellësh vendime personale të pyesësh çka të intereson të jesh i hidhëruar, i zemëruar të jesh i brengosur për ato të cilët i duash të keshë kohë për veten, për shkollën, për miqtë, kohë për hobi të tregosh çka duash dhe çka të duhet të thuash jo kur ashtu ndjehesh. Çka plotësuan nxënësit?

Në pesë vijat e zbrazura për përgjigje sipas mendimit të tyre të lirë, nxënësit, sipas rëndësisë së të drejtave i dhanë këto përgjigje: - e drejta të jetojnë - e drejta të jenë të lirë - e drejta të jenë fatlum - e drejta lirishtë të shprehen (pa frikë dhe pasoja) - e drejta të jenë të barabartë (nga aspekti gjinor dhe kombëtar) Parashtrova këtu një shembull të një lirie të qëllimit të shprehurit të të drejtave, e cila sipas bindjes sime është e afërt me temën që e trajtojmë. Konteksti i paraqitur i pikëpamjeve të nxënësëve dhe qëndrimeve ndaj të drejtave të njeriut na udhëzon në konkluzion se fëmijët dijnë dhe mësojnë për të drejtat dhe liritë (të drejtat e njeriut në përgjithësi dhe të drejtat e fëmijëve në veçanti) dhe para hyrjes në procesin e organizuar pedagogjik në shkollë. Shkalla e prezentuar e njohjes së të drejave të njeriut është hartuar mbi bazë të parimit të ndalesave dhe kërkesave, kurse ka për qëllim: njohjen dhe të kuptuarit e të drejtat të njeriut implementimin juridik të shkaqeve ndales-liri përvetësimi dhe praktikimi i të drejtave sjellja e gjykimeve të arsyeshme dhe të ekuilibruara të bazuara në respektimin e të drejtave të njeriut. Njohja dhe afirmimi i të drejtave të njeriut është pjesë e përgjithshme e edukatës dhe arsimit. Kjo u takon atyre detyrave që kanë të bëjnë me përgaditjen e fëmijëve dhe të rinjëve për qytetarë përgjegjës dhe me orientim demokratik. Kjo detyrë historike e arsimit dhe e shkollës si institucion arsimor, kulturor dhe publik

290

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

ka karakter më të gjerë nga ajo që do të thotë kultivim të normave të sjelljes së mirë. 2. Të drejtat e njeriut si standard i përgjithshëm i shoqërisë qytetare Në orvatjet të realizohet ky qëllim, rol dhe funkcion i arsimit, premisa e parë nisëse është se arsimi kurdoherë ka kontribuar në probleme që kanë të bëjnë me zhvillimin dhe përparimin e dimensionit njerëzor që supozon detyrim përgjegjësinë e vet për edukimin dhe promovim e të drejtave të njeriut si individ (njeriu ka botën e tij personale, rrugën e tij zhvillimore, fatin e tij, pikëpamjet e tija mbi jetën) por edhe si tërësi shoqërore në të cilën krijohen dhe praktikohen të drejtat e njeriut si standart i përgjithshëm i shoqërisë qytetare. Gjatë punimit të një teme të caktuar ekziston edhe një problem, e ai është që tema mos të na mashtrojë, mos të na largojë nga qëllimi, përkatësishtë tema e definuar kështu të shikohet në kompleksin e problemeve që ajo i përmban, kjo do të thotë në rastin tonë, në qendër të vëmendjes ti vë vetëm të drejtat e njeriut. Është evidente se të drejtat e njeriut duhet ti ndërlidhim edhe me të gjitha elementet e tjera të arsimit, për të kuptuar më mirë dhe për ta analizuar ma mirë të gjithanshme dhe qenësore. Mednoj se qëndron një spektër i gjerë i problemeve të të drejtave të njeriut edhepse në mënyrë eksplicite nuk janë në planë të parë, por në mënyrë implicite do të thosha se këto probleme janë imanente me arsimin përkatësishtë se arsimi ka funkcion, qëllim dhe detyrë ti plotësoj edhe këto nevoja të nxënësëve nëpërmes përbërjeve dhe formave përkatëse të punës. Çdo shoqëri krijon sistem të rregullave, vlera dhe të drejta me të cilat rregullohen marëdhëniet midis njerëzëve. Arsimi si segment i organizuar i shoqërisë është një nga elementet strukturore më të përshtatshme nëpërmes së cilës zhvillohen të drejtat e njeriut, përvetësohen dituri dhe njohuri, formohen norma, vlera. Arsimi si segment i shoqërisë pa dyshim është edhe rezultat i shkallës dhe zhvillimit të shoqërisë. Çdo njeri, nëse do të jetoj dhe punoj në një shoqëri duhet domosdo ti respekton rregullat e saja dhe të jetë i respektuar. Çka përmban Deklarata e përgjithshme për të drejtat e njeriut? Deklarata përmban: të drejtat e të gjithë njerëzëve të botës dhe standartet themelore të cilët e përcaktojnë mirëqenien e njerëzëve. Ajo ka 30 nene, ku janë përcaktuar llojet e ndryshme të të drejtave. Të gjitha ato sipas mendimit tonë, mundë të grupohen në këto kategori: 1. Të drejtat personale klasike ose të drejta të përgjithshëme autonomia e personalitetit të njeriut dhe sigurimi i integritetit fizik e shpirtëror dhe jetës private (jetës personale dhe familjare), e drejta në dinjitet dhe zhvillim të lirë, plotësimin e nevojave themelore për jetë (e drejta për jetë, liria e të shprehurit, mendimit dhe religjionit, ushqim, vendbanim, kujdes shëndetësor).

291

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

2. E drejta të zhvillohet e cila i përmban ato elemente që janë të nevojshme njeriu të i zhvilloj të gjitha aftësit e tij (e drejta në arsim, e drejta në mbrotje sociale, e drejta të zhvilloj veprimtari kulturore, marrja e informacioneve, e drejta në punë dhe zgjedhje të vendit të punës, e drejta në pagë, në pronë, në pushim dhe kohë të lirë, lirishtë të marrë pjesë në jetën kulturore, në artë dhe në përparimin e shkencës, e drejta në standartë të arsyeshëm jetësor, mbrotje shëndetësore). 3. Të drejtat për mbrotje nga forma të ndryshme të dhunës, torturës dhe shfrytëzimit (kujdesi ndaj refugjatëve, e drejta të gëzoj azil, të mos u nënshtrohet torturave, trajtimit jo human, mosinkuadrimit në konflikte ushatarake, keqëpërdorime, mbrotje nga droga, e drejta për mbrotje të moralit dhe interesave materiale). 4. Të drejtat të barabarta para ligjit (të gjithë të pranohen si personalitet para ligjit, mbrotje e barabartë, mos të jenë të diskriminuar, e drejta në gjykim të drejtë dhe e drejta në gjykim publik, e drejta mos burgoset në mënyrë arbitrare, e drejta në pafajësi deri sa ajo nuk vërtetohet). 5. Të drejtat që kanë të bëjnë me statusin civil të njeriut (e drejta në shtetësi, e drejta në mbrotjen e identitetit, e drejta në martesë dhe themelim të familjes). 6. E drejta për pjesëmarrje e njeriut dhe e drejta e cila i mundëson atij rol aktiv në bashkësinë më të gjerë (liria e të shprehurit të mendimit, e drejta e bashkimit dhe e pjesëmarrjes në tubime, e drejta të marri pjesën e qeverisjen me shërbime publike dhe qasja ndaj shërbimeve publike, e drejta në veprimtari që janë të lidhura me përgaditjen për personalitet përgjegjës, e drejta të anëtarsohet në sindikata e tjera). Duhet të theksoj se të drejat e njeriut të normuara në këtë deklarat, fusin një problematikë specifike në arsim, nëse kihet parasysh pikërishtë përvetësimi dhe afirmimi i tyre. Realizimi i tyre, posaçërishtë formimi i vetëdijes për të drejtat (respektimi, zhvillimi dhe përparimi), në kushtet që na dikton koha e sotme arsimi tregohet shumë më qenësor se sa që mendohet. Në të vërtet të drejtat e njeriut të normuara në deklaratë i kuptoj si diçka që i takojnë tërë njerëzimit pavarësishtë nga vendi ku jetojnë ato. Në nenin 2 të deklaratës thuhet qartë e decid: "Çdokujt i takojnë të gjitha të drejtat dhe liritë e shpallura në këtë Deklaratë pa kurfar dallimesh në pikpamje të racës, të ngjyrës së lëkurës, të gjinisë, të gjuhës, të religjionit, të mendimit politik apo çdo mendimit tjetër të prejardhjes kombëtare apo shoqërore, të pasurisë, të lindjes apo të rrethanave të tjera". Pikërishtë për këtë, arsimit si kategori univerzale i takon detyra dhe roli ti zhvilloj, e mandej, ti promovoj, ti afirmoj të drejtat e njeriut në pikpamje globale, e mandej pasojnë legjislacionet kombëtare ku të drejtat e njeriut operacionalizohen, konkretizohen dhe mbrohen me norma e ligje të veçanta. Prandaj mendoj se drejtat e njeriut, në kuptim më të gjerë të fjalës, janë të inkorporuara në përbatjet arsimore, objektivishtë përvetësohen, promovohen dhe përparohen nëpërmes

292

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

arsimit. Të kuptuarit kreativ të të drejtave, është në lidhje të ngushtë me arsimin nëprmes të cilit individi, njeriu përgaditet për jetë. 3.Të drejtat e njeriut si qëllim global i arsimit Arsimi sipas esencës së tij, karakterit dhe përmbatjes mundëson më mirë, më gjerësishtë dhe në mënyrë më cilësore njohjen dhe afirmimin e të drejtave të njeriut. Mbase, kjo në mënyrë eksplicite dhe implicite përbahet në qëllimin e edukatës: edukimin e njeriut përgjegjës, kompetent të arsyeshëm, human, të civilizuar, të ndërgjegjshëm. Gjithashtu është e domosdoshme dhe logjike që të drejtat e njeriut të jenë përmbatje e qëllim i edukatës. Të gjykuarit në drejtim të realizimit të drejatave të njeriut nëpërmes arsimit si një nga faktorët e shumtë, por më të rëndësishëm duket se e meriton vëmendjen për këto arsye: Së pari, të drejtat e njeriu si vlera demokratike gjenden në themelin e çdo shoqërie të qytetëruar e demokratike. Së dyti, të drejtat e njeriut mbështeten në parime të cilat mbrohen nga institucionet shoqërore. Së treti, të drejta e njeriut janë indikator dhe kriterium nëpërmes të të cilave vlerësohen shoqëritë e orjentuara demokratike dhe njeriu si individ. Së katërti,të kuptuarit e të drejtave të njeriut janë përmbajtje themelore të cilat sigurojnë qëndrime të arsyeshme dhe normën ndaj ambientit, institucioneve, individit. Së pesti , të drejtat e njeriut nëpërmes arsimit duhet të kuptohen si kërkesa ndaj shoqërisë të cilët nëpërmes ligjeve dhe dokumenteve i formon si norma të ndalesës, detyrimeve, autorizimeve. Trendet bashkëkohore në arsim dhe shoqëritë qytetare e favorizojnë qasjen humaniste në edukimin e të rinjve. Nga ky aspekt arsimi për të drejtat e njeriut është dimension imanent dhe implicit i inkorporuar në qëllimin global të edukatës, e cila është e orientuar kah formimi i individit intelektualisht të aftësuar, demokratik,personalitet të lirë e të tërësishëm, komunikativ,personalietet me orientim human e civilizues. Arsimi është në funksion por duhet edhe më shumë të i kushtohet kësaj problematike dhe në mënyrë permanente e sistematike të i zhvilloj dhe të i përparoj të drejtat e njeriut si përgjegjësi të cilët janë të lidhura me zhvillimin e të rinjve dhe veprimin e tyre si protogonist në raportet praktike jetësore. Që ky të jetë sa më produktiv dhe afirmativ në realizimin e të drejtave të njeriut, mendoj se duhet të bazohemi jo vetëm në përvojën dhe traditën tonë pozitive, por edhe përvojën e arsimit të përparuar europian.

293

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

4. Dimensionet e arsimit për përvetësimin dhe përparimin e të drejtat e njeriut Bazat e arsimit për realizimin e të drejtave të njeriut përmbahen në tri shtylla kyesore: Së pari, në konceptin e arsimit i cili e përmban karakterin universal të të drejtave të njeriut duke inkorporuar para se gjithash edhe të drejtat e fëmijëve. Së dyti, qasja më e gjërë humaniste e arsimit inkorporon edhe afirmimin, promovimin dhe përvetësimin e të drejtave të njeriut. Së treti, kuadri potencial professional i cili është i aftësuar për qasje metodologjike-didaktike në realizimin e qëndrimit global të edukimit ku në mënyrë implicite ëshë edhe qëllimi për aftësimin e fëmijëve për respektimin dhe përparim të të drejtave të njeriut. Të drejtat e njeriut nuk janë më vetëm një aspektë i arsimit, ato duhet shumë më tepër të bëhen parime themelore, në të cilat do të orientohet procesi arsimor dhe përmbatjet arsimore në tërë kontekstin e të nxënit të të drejtave. Dimensionet e problemit duhet të projektohen dhe të lëvizin në kuadër të dokumenteve themelore në të cilat të drejtat e njeriut dhe të fëmijës normohen siç janë: - Deklarata universale për të drejtat e njeriut (miratuar dhe e publikuar në rezulutën 217 A (III), prej 10 dhjetorit të vitit 1948 nga Asamblea e përgjithshme e OKB-së, - Konventa për të drejtat e fëmijëve e miratuar me 20 nëntor 1989 nga Asamblea e përgjithshme e OKB-së. - Pakti ndërkombëtar për të drejtat civile dhe politike (1966) - Kushtetuta e Republikës si akt juridik dhe dokument ku rregullohen të drejtat e njeriut. - Ligjet nga të gjitha fushat në të cilat normohen, garantohen dhe mbrohen të drejtat e njeriut, - Programe dhe projekte të cilat i sjellin dhe miratojnë organet shtetërore për mbrotjen e të drejtave dhe përparimin e të drejtave të njeriut. Afirmimi dhe promovimi i të drejtave të njeriut përmes arsimit e shikoj nga tre aspekte: - nga aspekti i përmbatjes së arsimit, strukturat dhe temat - nga aspekti i formave të tjera të veprimit, në të cilat marrin pjesë shkolla, nxënësit she subjekte të tjera siç janë prindërit, organizatat e ndryshme, - nga aktivitet publike e humanitare në të cilat marrin pjesë nxënësit siç janë: a) Manifestimet të cilat kanë për qëllim përparimin dhe afirmimin e të drejtave të njeriut (manifestimet kundër luftës, kundër përdorimit të forcës, kundër ekploatimit, kundër dhunës, kundër sëmurjeve të ndryshme e tjera).

294

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

b) Lëvizje kundër nacionalizmit për barazi dhe arsim, për të drejtën në punë, kundër armëve bërthamore, kundër ndotjes së ambientit e veprimeve të tjera negative) c) Aksione të cilat kanë për qëllim luftën kundër terrorizmit, kundër shtypjeve d) Java e luftës kundër alkoolizmit, narkomanisë, SIDA-së e) Manifestimeve të përshtatshme, të rastit (shënimi i ditës së OKB-së, dita kursimit, dita ndërkombëtare e fëmijëve) f) Shënimi i datave të rëndësishme nëpërmes të cilave afirmohen të drejtat e njeriut (dita ndërkombëtare e paqes, e martja e tretë e shtatorit, dita ndërkombëtare e gruas - 8 marsi, dita ndërkombëtare e ambientit të njeriut - 5 qershori, dita ndërkombëtare e çrrënosjes së varfërisë 17 tetori, dita ndërkombëtare e luftës kundër SIDA- së 1 dhjetori, dita e të drejtave të njeriut 10 dhjetori, dita e Kombëve të Bashkuara - 24 tetori, dita ndërkombëtare e popullsisë botërore 11 qershori) Në kuptimin teoriko - metodologjik, përkufizimi lëndor i të drejtave të njeriut në arsim imponon trajtim të veçantë për shqyrtim. Argumentet të cilat shtrohen me këtë rastë janë: - nëpërmes arsimit nxënësit përvetësojnë njohuritë themelore për të drejtat dhe liritë e njeriut dhe të fëmijëve posaçërisht, - nëpërmes arsimit fëmijët mësojnë si repektohen të drejtat dhe si ato duhet të sjellen me të tjerët në situata të ndryshme, - nëpërmes arsimit fëmijët njihen me vlerat të cilët janë në funkcion të përparimit të njerëzimit siç janë liria, drejtësia, autoriteti, kufinjëtë e tolerancës e tjera, - nëpërmes arsimit fëmijët aftësohen të marrin pjesë në punët dhe jetën publike dhe të qeverisin. Nga kjo vërtetohet argumenti themelor se të drejtat e njeriut duhet të trajtohen si pjesë programore se parime themelore të cilat nëpërmes procesit arsimor dhe përbatjeve arsimore duhet të planifikohen, normohen, përpunohen. Edhepse arsimi në mënyrë eksplicite nuk ka komponentë normative juridike, megjithatë në dizejnimin e përmbajtjeve, kur është në pyetje afirmimi i të drejtave të njeriut ekzistojnë katër nivele: 1. përkufizimi i të drejtave të njeriut në lëndë dhe përmbatje (ka lëndë e përbatje të drejtëpërdrejtë e të tërthorta të cilat kontribojnë në zhvillimin dhe formimin e kuptimit për të drejtat e njeriut). 2. qasja ndërlëndore ndaj të drejtave të njeriut 3. të drejtat e njeriut nga parimi i edukimit qytetar 4. forma formale dhe jo formale dhe aktivite tjera Përparësia e arsimit në zhvillimin dhe afirmimin e të drejtave të njeriut qëndron në artikulimin metodologjik - pedagogjik që të ndikohët në afirmimin e

295

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

tyre nëpërmes përmbatjeve civilizuese të cilat paraprakishtë janë dimensionuar sipas moshës së nxënësëve. Dituritë dhe njohjet për të drejtat e njeriut përvetësohen nëpërmes më shumë përmbatjeve, temave dhe cikleve të cilët janë përfshir sipas programit që nga klasa e parë e shkollës fillore dhe realizohen si aktivitete ndërlëndore. Ato gradualishtë dhe sitematikishtë zgjerohen dhe thellohen sipas parimit koncentrik dhe spiral deri në arsimin e mesëm dhe të lartë. Përmbatje të këtilla, tema ose cikle janë: njeriu dhe roli i tij në shoqëri, humanizmi; bashkëpunimi dhe solidariteti; toleranca, marëdhëniet midis njerëzëve, Familja dhe raportet në te; dallimet midis njerëzëve; të drejtat e njeriut dhe liritë e tij nëpërmes dokumenteve; diskriminimi - jo diskriminimi; barabarsia; lufta, paqeja; dhuna; konfliktet; vlerat demokratike; të drejtat dhe detyrimet e qytetarëve; përgjegjësit dhe obligimet; ndalesat dhë ndëshkimet; pushteti shtetëror; institucionet e pushtetit; prona, jeta dhe prona private; qytetari dhe ligjet; institucionet shtetërore; Familja si institucion; normat dhe vlerat morale e tjera. E gjithë kjo fletë se nëpërmes arsimit fëmijët dhe të rijtë në mënyrë të organizuar dhe sistematike njihen dhe përvetësojnë dituri për pozitën ligjore dhe faktike të njeriut. Rëndësi në këtë drejtim duhet tu u kushtojmë kërkesave të programit dhe përmisimit të aparatit pedagogjik (metoda, tekste, procedura). Çfarë konkludimi mundë të nxjerrim nga kjo përmbajtje, çka mundë të jetë esenca e këtij shqyrtimi? Para se gjithash, duhet të pranohet fakti se të drejtat e njeriut (përvetësimi, formimi, mbrotja dhe promovimi i tyre) si elemente ose përmbatje të arsimit janë funksion imanent i tij. Në kuptimin më të gjerë të fjalës arsimi është promotor i të drejtave të njeriut. Për të kuptuarit e drejtë dhe funkcional të këtyre elementeve dhe ç’është roli i arsimit në afirmimin e të drejtave të njeriut, duhet të kthehemi në studimin përkatësishtë të mësuarit e tyre, përparimin permanent dhe pasurimin. Arsimi është evident se luan rol dhe funkcion të rëndësishëm në përparimin e të drejtave të njeriut. Kjo është një dimension specifik i tij, dhe ajo jo vetëm nxënësi të njihet me ligjshmërit e atyre të drejtave, por individi në mënyrë aktive të kontribuoj në formimin e vetëdijes juridike në tërësi. Kjo duhet të jetë edhe një argument i cili na drejton në nevojën e punës së organizuar në fushën e teorisë dhe të realizimit praktik të të drejtave të njeriut në arsim dhe përgjithësishtë në shoqëri. Shtrohet edhe pyetja: ku shihet roli i drejtëpërdrejtë i arsimit në afirmimin, zhvillimin dhe mbrotjen e të drejtave të njeriut? Para së gjithash kjo ka një dimension më të gjerë dhe ajo shikohet ose vjen në shprehje në disa drejtime: - formimi i kuptimeve, nocioneve për të drejtat - njohja me procesin historik të të drejtave të njeriut - raporti i të drejtave dhe nevojave të njeriut - shkelja e të drejtave të njeriut, arsyet dhe tejkalimi - njohja me institucionet dhe personalitet të cilët luftojnë për të drejtat e njeriut - shkaqet sociale dhe përdorimi i forcës

296

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

-

vlerësimi i të drejtave të njeriut si mundësi për përparim social të njerëzimit.

Rolin e arsimit në afirmimin e të drejtave të njeriut e shikoj nga dy aspekte: si parim çdo bartës i rolit edukativo - arsimor duhet të kontribuoj për zhvillimin, afirmimin dhe mbrotjen e të drejtave të njeriut. Së dyti, si qasje integrale, do të thotë se afirmimi dhe promovimi i të drejtave të njeriut të realizohet dhe të kryet nëpërmes një lënde mësimore. Kjo është lënda arsimi qytetar e cila ngadal po praktikohet në shkollën tonë. Gjithsesi duhet të theksohen edhe lëndë të tjera të cilët kontribuojnë në këtë drejtim siç janë: gjuha dhe letërsia, historia, biologjia, ekonomia, gjeografia, filozofia, sociologjia, psikologjia, pedagogjia etjera. Afirmimi i të drejtave të njeriut paraqet një elementë të veçuar nga tërësia komplekse siç është arsimi. Roli i arsimit në përvetësimin dhe përparimin e të drejtave të njeriut është informues (jep informacione për të drejtat, obligimet, detyrimet e individit, arsyet për mbrotje dhe kufizimin e të drejtave) dhe formative (nëpërmes cilësisë dhe sasisë së përbatjeve arsimore zhvillohen dhe përvetësohen të drejtat). Afirmimi i të drejtave të njeriut nëpërmes arsimit nuk është aspak punë e lehtë, siç mendohet. Ekzistojnë forma dhe qasje të ndryshme, interpretime mbi të drejtat e njeriut. Megjithatë mendoj se në arsim: si veprimtari e organizuar realizohen marëdhënie, qëndrime, relacione, forma të caktuara të sjelljes, të cilët paraqesin pasoja të raporteve të pranishme shoqërore, politike e kulturore. Në këtë kontekst funkcioni dhe roli i arsimit në afirmimin e të drejtave të njeriut synon stabilizimin e marëdhënieve shoqërore, të cilat nga ana tjetër kushtëzojnë sjellje të përshatatur individuale. Së dyti, afirmimi i të drejtave të njeriut nëpërmes arsimit çon ka transformimi i marëdhënieve shoqërore. Pse arsimi konsiderohet si fushë e përshatatshme për afirmimin e të drejtave të njeriut? Arsimi është sistem dhe përmbatje e përshtatshme për afirmimin e të drejtave të njeriut për arsye të shumë faktorëve. Nëpërmes tij kalon secili njeri që nga mosha më e hershme. Në atë është e mundur në një periudhë kohore më të gjatë (në shkollën fillore 8 vjet, në të mesmën 4 vjet në arsimin sipëror 4 vjet) të realizohen dimensionet esenciale të të drejtave të njeriut. Mbase zhvillimi dhe afirmimi i të drejtave të njeriut nuk mundë të paramendohet pa arsimimim gjegjës. Elementi i tretë i cili e bënë arsimin faktor të përshtatshëm për afirmimin e të drejtave të njeriut janë procedurat dhe qasjet didaktike - pedagogjike, metodat dhe format të cilat zbatohen për realizimin e përmbatjes së arsimit. E për të realizuar suksesshëm këtë përgaditja duhet bërë më parë (trajnim, stërvitje, ushtrime, këmbim përvoje). Mendoj se arsimi luan rol esencial në afirmimin e të drejtave të njeriut. Ky rol shprehet nëpërmjet: - përvetësimit të të drejtave

297

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

-

zgjerimin e të drejtave të njeriut përparimin e të drejtave të njeriut garantimin e të drejtave mbrotja e të drejtave të njeriut njohja me mekanizmat institucionale për mbrotjen e të drejtave të njeriut.

5. Roli i shkollës Shkolla sot punon dhe funkcionon në shoqëri dinamike dhe me shpejtësi kyçet në ndryshimet dhe në këtë kontekstë ajo ka rol të jashtëzakonshëm në realizimin e qëllimeve në drejtim të afirmimit të të drejtave të njeriut. Marrëdhëniet në shkollë dhe klima e përgjithshme pedagogjike në atë janë të drejtuara në të kuptuarit e ndryshëm të marëdhënieve midis individit dhe grupit, midis nxënësit dhe arsimtarit, midis nxënësëve dhe subjekteve të tjera në shkollë. Në shkollë, në procesin mësimorë dhe në aktivitetet jashtë mësimore është e mundshme afirmimi sistematik i të drejtave të njeriut dhe ajo në disa nivele: - niveli i përvetësimit konceptual (elaborimit teorik) - niveli i informimit - niveli i zhvillimit - niveli i formimit - niveli i promovimit - niveli i praktikimit aplikimi konkret në veprimtari të ndryshme shkollore. Raste dhe parakushte për praktikimin e të drejtave të njeriut në shkollë ka shumë. Parasegjithash aty veprojnë profile të ndryshme profesiopnale, ligjerohen përmbajtje të ndryshme, punohet me strukturë të ndryshme sociale të nxënësëve. Realizimi i të drejtave të njeriut në shkollë kryet nëpërmes formave dhe aktiviteteve të ndryshme të veprimit: - nëpërmes mësimit - nëpërmes ligjëratave - nëpërmes grupeve dhe debatave - nëpërmes kontakteve individuale Cilët janë detyrat dhe funksionet e shkollës në afirmimin e të drejtave të njeriut? Para së gjithash nxënësit duhet të njihen me idetë themelore mbi të drejtat e njeriut. Shkolla me strukturën e saj dhe përcaktimin programor, detyrat dhe funkcionin që realizon ka përgjegjësi të veçantë në edukimin e përgjegjësisë, në edukimin e vetëdijes qytetare dhe në këtë kontekstë edhe afirmimin dhe promovimin e të drejtave të njeriut. Këtë detyrë dhe funkcion shkolla duhet ta realizoj qysh nga klasat e para. Nëpërmes përmbajtjeve të ndryshme, metodave dhe formave të larmishme, qasjes teorike dhe praktike, shkolla kontribuon që nxënësit të kuptojnë esencën dhe vlerat e të drejtave të njeriut, kufizimet dhe perpektivat e realizimit të tyre. Në kontekstin e përmendur me të drejtë kërkohet dhe konstatohet se "të drejtat nuk

298

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

mundë të mësohen pa u praktikuar në të gjitha marëdhëniet e ndërsjellta që kanë të bëjnë me shkollën dhe mësimin. Programi (mendohet në programin eksperimental që realizohët në klasën e IV-n.y) ka për qëllim që duke përdorur më gjerë, të dal jashtë klasës dhe të ndikojnë në mjedisin dhe në jetën e fëmijëve, të familjes dhe të bashkësisë së gjerë shoqërore" (doracaku i arsimtarit, fq. 7). Shkolla si një nga faktorët më të rëndësishëm edukativ ka potencial kadrovik dhe struktur kualifikuese të përgaditur mirë për realizimin cilësor të të drejtave të njeriut. Kur flitet për rolin dhe funkcionin e shkollës në afirmimin e të drejtave të njeriut nuk mendohet në ndonjë plotësim artificial të përmbajtjeve, të zbatimit të metodave të posaçme të punës, nuk mendohet në vazhdimin e kohës së punës dhe as në ngarkesë plotësuese të nxënësëve. Këtu, para së gjithash, mendohet në gjetjen dhe shfrytëzimin sa më të mirë të të gjitha rasteve të përshtatshme për afirmimin dhe promovimin e të drejtave të njeriut. Është i pamohueshëm fakti se shkolla dhe arsimi kanë një rol të rëndësishëm në afirmimin e të drejateve të njeriut. Shkolla si institucion e specializuar për arsimimin e gjeneratave të reja nuk mundë të veproj më vete për të zgjedhur çdo problem, përfshir këtu edhe të drejta e njeriut. Të pranosh këtë do të ishte një absurditet. Në këtë drejtim rëndësi merr lidhja e shkollës me bashkësinë e gjerë, me faktorë të ndryshëm, kur ky bashkëpunim funkcionon rregullishtë e kuptohet në mënyrë të ndërsjelltë edhe realizimi i të drejtave të njeriut është më cilësor. Pra që shkolla të ketë sukses në promovimin e të drejtave të njeriut nuk duhet të përçëndroj vëmendjen vetëm mbrenda mureve të saj, por të vë kontakt edhe me partner e subjekte të tjera për të realizuar qëllimin. 6. Roli i arsimtarit Arsimtari me sjelljen e tij qenësisht ndikon në zhvillimin dhe afirmimin e të drejatave të njeriut. Ato i projektojnë aspiratat e tyre në drejtim të krijimit dhe ndërtimit të vetëdijes juridike, normave juridike tek nxënësi, ndërtimin e qëndrimeve të drejta ndaj të drejtave ligjore. Në këtë kontekst arsimtari duhet të bëjë selektimin e përmbajtjeve dhe zhvillimin e materijaleve instruktive. Roli i arsimtarit mund të shikohet nga dy aspekte: Së pari, mundësojnë qasje të drejtë në afirmimin e të drejtave të njeriut, ndihmojnë që nxënësit të lirohen prej kuptimeve të gabuara, formojnë vetëdije për të drejtat e njeriut. Së dyti, mund ta vështirsojnë ose ta pamundësojnë realizimin e të drejtave të njeriut. Mendoj se parasegjithash, duhet të vërtetohet roli i arsimtarit në afirmimin dhe përparimin e të drejtave të njeriut. Aspak detyrë e lehtë, sepse egzistojnë arsimtar të llojllojshëm ashtu si egzistojnë edhe nxënës të ndryshëm. Megjithat nuk ka dyshim se roli i arsimtarit, varet nga dy elemente: së pari, prej rolit instruktiv imitues të arsimtarit dhe së dyti, nga kultivimi i stilit të punës në të cilin dominojnë të drejtat dhe liritë e njeriut.

299

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Domethënë se e lidhur ngusht me procesin e përparimit e të drejtave të njeriut është edhe stili i punës dhe i sjelljes të arsimtarit ose kominikimi i arsimtarit me nxënësit. Në këtë kontekst mund të flitet për shumë stile të sjelljes, por ne këtu do ndalemi në tre sish. 1. ) Stili demokratik i sjelljes (komunikimi demokratik dhe vërtetimi i të drejtave, arsimtari zhvillon kompetenca krijon punë atmosferë rellaksuese, të hapur, të lirë, aktive, kooperuese) 2.) Stili autoritar i sjelljes (arsimtari vëndohët në pozicion, ai është superior dhe dominues kurse sjelljet ndaj nxënsëve në stilin: unë jam arsimtari i juaj, kamë të drejtë tu ju detyroj të sjelleni ashtu si unë dua) 3.) Stili burokrat i sjelljes së arimtarit - këtu nuk është veçori autoriteti por kërcnimi dhe normativizmi. Për këtë stil të sjelljes karakteristike janë stereotipet në të cilat dominojnë norma, kërcnimi , kërkesa. Parimi mbi të cilën mbështetet ky stil i sjelljes është: unë di ç’është më e mirë për ju. Në çdo rastë roli i arsimtarit nuk qëndron vetëm në dhënien e njohjeve valide për të drejtat e njeriut. Ai është process në zhvillim dhe promovim të të drejtave të njeriut nëpërmes mësimit të rregullt dhe formave të llojllojshme të aktiviteteve jashtë mësimore, si dhe në kohën e lirë të nxënësit. Puna e gjithmbarshme e arsimtarit duhet të futet në thelb me elemente mbi të drejtat dhe obligimet. Mësimi duhet të jetë i orientuar kah njohja me të drejtat, ka elaborimi më i gjërë i të drejtave të njeriut. Roli specifik i arsimtarit qëndron në nxitjen spontane të nxënësëve për të menduar për të drejtat e njeriut, njohjen me të drejta të caktuara, njohja me sistemin mbi të cilin mbështeten të drejtat e njeriut dhe simulimi dhe luatja rolesh, praktikimi i pjesëmarrjes në situate të promovimit të të drejtave. Një tregues tjetër për realizimin e të drejtave të njeriut është edhe kualifikimi i personelin mësimor me përkushtim e cilësi. Për ta realizuar suksesshëm këtë detyrë, kualifikimi dhe përgaditja e arsimtarit duhet bërë më parë, mirë duke u bazuar në përvojën e arsimtarit të përparuar europian. Shtrohet pyetja: a është arsimtari gjithnjë i suksesshëm në realizimin e të drejtave të njeriut? Dhe cilët janë pengesat në këtë drejtim? Ne mendojmë se një prej shkaqeve apo pengesave themelore të mos suksesit është zvoglimi i funkcionit edukativ të shkollës dhe politizimi tejmase i arsimit. Realiteti në këtë kohë ka treguar se arsimtari është përballur me situata që kanë cenuar figurën e personalitetit të tij. Megjithë sprovat e ndryshme, padyshim ai ka detyrim e përgjegjësinë e vetë për edukimin e brezit të ri në pjesën që i takon për të drejtat e njeriut. 7. Aktivitetet jashtëmësimore dhe organizatat Si pjesë e pandashme e punës së shkollës aktivitet jashtë mësimore pa ndonjë ashpërsi didaktike kanë vendë të rëndësishëm dhe funkcion në përparimin dhe praktikimin e të drejtave të njeriut.

300

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Në shkollë organizohen aktivitete të ndryshme jashtë mësimore, por të rëndësishme për afirmimin dhe promovimin e të drejtave të njeriut janë disa nga këto. Globalishtë këto aktivitete janë: - aktivitete të lira të nxënësëve - aktivitete kulturoro-artistike - aktivitete punuese-programore - aktivitete sportive Në suazat e këtyre aktiviteteve jashta mësimore bien edhe dy forma të organizmit për veprim të nxënësëve. Ato janë: - organizata e fëmijëve - bashkësia e nxënësëve Në të gjitha këto aktivitete bëhet fjalë për forma të organizimit të punës ku nxënësit janë në pozitë të njihen me të drejtat e njeriut dhe disa nga ato t’i praktikojnë në situata konkrete. Praktikohen dinjiteti i personalitetit, rrespektimi, barabarsia, jeta private, zhvillimi i individit, mbajtja e rendit dhe paqes (norma të sjelljes, liria e lëvizjes dhe kufizimi i disa të drejtave), çështja e ndihmës dhe solidaritetit, drejtësia dhe rrespektimi i vendimeve, rrespektimi i gjinive, mos diskriminimi i përkatësisë nacionale fetare, liria e të shprehurit e tjera. Organizata e fëmijëve dhe bashkësia e nxënësëve drejtëpërdrejti i aftësojnë nxënësit dhe të rinjtë për udhëheqje dhe drejtim, pjesëmarrje në sjelljen e vendimeve për punë të ndryshme ku praktikohen të drejtat e njeriut, përfitojnë shprehi për përcjellje të të drejtave, angazhohen në disa aktivitete nëpërmes të cilave realizohen të drejtat e njeriut siç janë: - përparimi i shëndetit të nxënësëve - përparimi dhe vlerësimi i të drejtave dhe lirive të njeriut - organizimi i aksioneve mbledhëse - shënimi i datave të rëndësishme të cilat janë drejtëpërdrejti të lidhura me të drejta e njeriut (dita ndërkombëtare e fëmijëve, dita e të drejtave, java e luftës kundër terorrizmit, narkomanisë, java e solidaritetit e tjera). - zbatimi i aksioneve të ndryshme - organizimi i formave të ndryshme për promovimin dhe afirmimin e të drejtave të njeriut siç janë: biseda, tryeza të rrumbullakëta me pjesëmmarrje të ekspertëve dhe personaliteteve publike, debate për të drejtat e njeriut, - organizimi i fushatave, protestave publike, konferencave për të drejtat e njeriut,takimi me politikan dhe njerëz nga jeta publike, prezentime publike e tjera. Gjithsesi aktivitetet jashtëmësimore dhe organizatat e fëmijëve ofrojnë mundësi përkatëse në të cilat nxënësit vihen në pozitë të praktikojnë të drejtat e njeriut, liritë e tyre dhe të bëhen bartës të rëndësishëm të zhvillimit të tyre dhe zhvillimin e identitetit personal.

301

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

8. Në vendë të konkludimit Interesi i shtuar për problematizimin e të drejtave të njeriut tregon faktin se bëhet fjalë për çështje aktuale dhe shumë të rëndësishme me kushte të posakrijuara shoqërore, posaçërishtë e rëndësihme për ndërtimin e vetëdijes demokratike dhe funkcionimin juridik të njeriut në shoqëri. Zhvillimi, afirmimi dhe përparimi i të drejtave të njeriut, si problematik e veçantë, në funkcion të kohës në të cilën jetojmë (shoqëri qytetare, shtet ligjor, ekonomi tregu) zgjon interes të veçantë në arsim. Shkaqet që e determinojnë interesin e shtuar për problematizimin e të drejtave të njeriut, për përvetësimin dhe njohjen e tyre nëpërmes arsimit janë të shumta. Roli vendimtarë që ka arsimi në procesin e formimit të individit me orientime demokratike nga njëra anë, dhe nga ana tjetër aktualizimi i të drejtave të njeriut në të gjitha segmentet e shoqërisë, krijuan kushte për trajtim përkatës, përkatësishtë për informim anticipues të nxënësëve dhe të rinjve për të drejtat e njeriut, inkorpurim më përbajtësor të të drejtave në arsim, realizim më efikas dhe më cilësor të të drejtave të njeriut, që gjithë së bashku krijojnë cilësi të re në marëdhëniet shoqërore. Njohuritë dhe dukuritë për të drejtat e njeriut kanë formë spirale dhe ajo, në të vërtet, është lidhje e rrethefe të cilët nuk mbyllen sepse të drejtat kurnjëherë nuk janë të mjaftueshme, e njeriu vazhdimishtë gjurmon për to. Përparimi i të drejtave të njeriut është përbajtur si qëllim global i arsimit dhe si e tillë është detyrë dhe funkcion i shkollës dhe i arsimtarëve të punojnë dhe drejtpërdrejti të kontribuojnë në afirmimin e tyre. Shkolla dhe arsimtarët si bartës të rolit edukativo arsimor mbeten si luftëtar për të drejtat e njeriut. Këto ishin disa nga ato mendime e pikpamje që unë i trajtova si më të rëndësishme për arsimin që ai do të ecë në rrugë për të promovuar dhe afirmuar të drejtat e njeriut. Literatura Hammarberg Thomas, A school for Children with Right, Florence, Italija, 1997. Kam të drejt, doracaku për arsimtarin, projekt pë implementimin e Konventës për të drejtat e fëmijëve në klasën IV (në gjuhën shqipe dhe maqedonase, Shkup, 2000. Murati Xheladin, Pedagogjia e përgjithshme (Op{ta pedagogija), Logos-A, Shkup, 1998. Murati Xeladin, Osnovno u~ili{te - organizacija i problemi, Vatra, Shkup, 2001. ^ovekovi prava, zbirka me|unarodni dokumenti za pravata na ~ovekot, izbor i prevod D-r Zvonimir Jankulovski, Skopje, 1993. The Challengeon Human rights Education, sous la direction de Hugh Starkey, Casell, Londres, 1991.

302

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

4.5. M-r Nazmi Mali}i Univerzitet na Jugoisto~na Evropa -Tetovo DEMOKRATSKATA KONTROLA NAD BEZBEDNOSNITE STRUKTURI I ^OVEKOVITE PRAVA Voved Vo po~etokot na devedesettite godini vo Republika Makedonija se legalizira politi~kiot pluralizam. Tesno povrzano so ova pra{awe e novoto razbirawe na konceptot za odbranata i drugite bezbednosni strukturi vo pravec na unapreduvawe na osnovnite slobodi i ~ovekovi prava preku demokratski formi na dejstvuvawe. Od stanovi{teto na odbranata, mo{ne e zna~ajna orientacijata na politi~kiot faktor kon po{irok razvitok na demokratskite procesi, kon konstituirawe na pravnata dr`ava so {to se sozdavaat pretpostavki i uslovi za stabilizacija na vnatre{nite politi~ki odnosi kako va`en element za za~uvuvawe na mirot i stabilnosta na Republika Makedonija. So Ustavot na Republika Makedonija, pra{awata za osnovnite slobodi i prava na ~ovekot i gra|aninot se uredeni vo posebno poglavje spored koe gra|anite na Republika Makedonija se ednakvi vo slobodite i pravata, deka `ivotot na ~ovekot e neprikosnoven i sl. So toa se otvora mo`nost vo ramkite na sistemot dr`avata da razviva gra|anska kultura i demokratska politika za gra|anite da gi prifa}aat demokratskite pravila za gradewe me|usebni odnosi vo atmosfera oslobodena od pritisoci. Bezbednosnite strukturi i politi~kata vlast kako vnatre{en odnos vo demokratskite zemji Poradi postoeweto na indikacii deka vo ime na odbranata na zemjata i postoeweto na opredelena prirodna odvoenost pome|u vojskata kako del od vlasta, mo`at da se definiraat dva aspekta na voenocivilnite odnosi: pome|u vladata i armijata, pome|u parlamentot i armijata i pome|u armijata i naselenieto. Vakvi odnosi mo`at da se vospostavat samo vo zemji {to se demokratski i vo zemji {to se dvi`at kon demokratija. Vo toj kontekst mo`e da se prika`e i ulogata na

303

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

vojskata vo demokratijata vo koja i gra|anite vo uniforma pretstavuvaat nejzin del. Vo vakvi uslovi mo`e da se postavi i demokratska kontrola so ustavna i zakonska normativa, parlamentarna kontrola, so otvoreni javni debati za odbranata, so transparentnosta vo odlu~uvaweto i dr., so cel, bez razlika od koi sloevi e sostavena vojskata, site podednakvo da se ~uvstvuvaat posigurni. Vojskata, kako institucija, stana nesomneno edno od najmo}nite sredstva na politikata vo sovremeniot svet. No taa vo sebe ja nosi i latentnata mo`nost da se "odmetne" od politi~koto vodstvo i prakti~no da go zagrozi. [irokoto otvorawe na vratite na modernite nacionalni armii za pripadnicite na razli~ni op{testveni sloevi, dovede do situacija vo edna institucija od vakov vid da se najdat obedineti lu|e od razli~no socijalno poteklo i so razli~ni politi~ki interesi. Zatoa, posebno se zgolemi zna~eweto na lojalnosta na vojskata kon politi~kata vlast, no i na nejziniot oficerski kor, kako sloj od presudno zna~ewe za nejzinoto funkcionirawe. Vo demokratskite sistemi, kako eden od specijalnite politi~ki postulati, se izdvojuva principot na civilno-politi~ka dimenzija nad vojskata. Pritoa, osnovniot motiv le`i vo soznanieto deka nejzinata nezavisna polo`ba pretstavuva realna zakana za demokratijata, osobeno od aspekt na garantiraweto na ~ovekovite slobodi i prava. Istaknatata pozicija na vojskata i nejzinoto nametnuvawe nad politi~kite centri, nu`no doveduva do militarizirawe i na politi~kiot sistem i na civilnoto op{testvo. Duri i da ne dojde do vospostavuvawe voena diktatura, avtonomniot politi~ki subjektivizam na vojskata e siguren indikator deka demokratijata vo toa op{testvo e zagubena. Me|utoa, za toa deka cvrstata politi~ka kontrola i podredenosta na vojskata pred civilnata vlast vo op{testvoto ne mora avtomatski da impliciraat postoewe na demokratski poredok-najdobra potvrda pretstavuvaat iskustvata na totalitarnite sistemi. Iako, vo osnova, tie se odr`uvaat na vlast so izobilna upotreba na sila, vo najgolemiot broj slu~ai se poka`uvaat prili~no nedoverlivi kon vojskata. Vsu{nost, taa pretstavuva nesigurna potpora za vakvite re`imi, pa kako mnogu pogodna se javuva policijata. Depolitizacija na bezbednosnite strukturi [to e su{tinata na depolitizacijata na policijata i na vojskata? Depolitizacijata na policijata i na vojskata zna~i formalnopravno i fakti~ko onevozmo`uvawe na dejstvuvaweto na politi~kite partii (bez isklu~ok) vo ramkite na voenata i policiskata organizacija. So drugi zborovi, taa pretstavuva osloboduvawe na vojskata i policijata kako institucija od kakov bilo organiziran i institucio-

304

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

naliziran ideolo{ki i politi~ki pritisok i vlijanie. Me|utoa, ~estopati, duri i vakvoto sveduvawe na depolitizacijata vo praktikata do`ivuva neo~ekuvani te{kotii. Politi~kiot efekt od depolitizacijata na vojskata e dvoen. Od edna strana, taa pretstavuva takvo institucionalizirawe na vooru`enata sila pri {to vojskata stanuva edna od dr`avnite slu`bi, so osobeno zna~ajna op{testvena funkcija. Nejzinata politi~ka indolentnost mora da obezbedi takva pozicija {to nema da zavisi od konkretniot odnos me|u silite na politi~kiot sistem. Samo na toj na~in vojskata mo`e bez pogolemi potresi da ja do`ivuva smenata na vlasta po redovnite parlamentarni izbori; od druga strana, i politi~kite subjekti }e bidat sigurni deka silata (na vojskata) ne e faktor vo borbata za vlast. Na demokratskoto op{testvo mu e potrebna armija koja samo }e gi obezbeduva op{tite uslovi za funkcionirawe na poredokot, bez ogled na konkretnite nositeli na vlasta.

Vojskata, policijata i gra|aninot vo demokratskiot politi~ki sistem Vo po~etnata faza od ostvaruvaweto na ovaa zada~a treba pedantno da se prou~i normativno-pravnoto ureduvawe na sistemot za odbrana i da se utvrdi dali postoi odredba so koja se definiraat pravata i dol`nostite na gra|anite i kako se postaveni konturite na sistemot za odbrana i demokratskiot sistem. Sogleduvaweto na odnosot me|u gra|aninot i vojskata vo demokratskiot politi~ki sistem pretstavuva i realna mo`nost za civilna i vistinska demokratska kontrola nad vojskata, a vo toj kontekst i parlamentarna kontrola. So toa se postignuva eden stepen na povisoka civilno-voena sorabotka i se sozdava vnatre{en pobezbeden politi~ki prostor. Spored ovoj model, odbranata i za{titata na Republika Makedonija ja ostvaruvaat: gra|anite, organite na dr`avnata vlast i vooru`enite sili, a opredeleni zada~i ostvaruvaat i pretprijatijata, javnite ustanovi i slu`bite na lokalnata samouprava. Gra|anite na Republika Makedonija ja prifatija orientacijata kon po{irok razvitok na demokratskite procesi i konstituiraweto na pravnata dr`ava kako osnoven kriterium predviden vo najvisokiot ustavno-praven akt - Ustavot na Republika Makedonija. Opredelbata za maksimalno anga`irawe na site ~ove~ki i materijalni potencijali vo odbranata na zemjata e re~isi neizbe`na komponenta na sekoj odbranben koncept. Ovoj stav e rezultat na univerzalno prifatenoto soznanie i iskustvo vo svetski ramki, kako nu`nost vo ostvaruvaweto na efikasna odbrana. Za sekoj odbranben sistem, vsu{nost posmatrano vo ovoj kontekst, mo{ne e zna~aen politi~kiot fak-

305

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

tor i negovata zalo`ba kon po{irok razvitok na demokratskite procesi i konstituirawe na pravna dr`ava, so {to se sozdavaat pretpostavki i uslovi za stabilizacija na vnatre{nite odnosi. Nositelite na politi~kata vlast imaat pravo, no i odgovornost da gi prezemat site neophodni merki i aktivnosti zaradi obezbeduvawe na zaedni~kata odbrana, {to sekako podrazbira i obvrzuvawe na gra|anite so zakonski sredstva da go dadat svojot pridones vo ostvaruvaweto na ovaa zaedni~ka cel. Samo pod tie uslovi mo`e da se smeta na maksimalno zalagawe i ostvaruvawe na zakonskite i drugite obvrski od strana na mnozinstvoto gra|ani. Nu`no e anga`iraweto vo ovaa sfera da se depolitizira, vo smisla {to }e se sfa}a i razviva kako del na edna op{testvena funkcija od egzistencijalna va`nost za site gra|ani, ~lenovi na zaednicata. Vo vrska so ova anga`irawe, mora da se pronajde, odnosno da se utvrdi op{toprifatliva osnova vrz koja e mo`no da se ostvari op{testven konsenzus okolu najbitnite momenti, a koj }e u`iva naj{iroka poddr{ka od site op{testveni i politi~ki sili. Vo zaedni~koto ostvaruvawe na pravoto na odbrana gra|anite treba da bidat vklu~eni kako pripadnici na ista op{testvena i dr`avna zaednica, a ne kako privrzanici na opredeleni ideolo{ko-politi~ki opcii. Civilno-voenite odnosi vo demokratijata Za dobro organizirani vooru`eni sili od golemo zna~ewe e civilnata kontrola na vojskata. Sekoga{ postojat opredeleni nedorazbirawa pome|u civilite i vojskata, bidej}i dokolku ne bi postoele tie razliki vo gledi{tata vo toj odnos, toga{ vo tie zemji ne postoi ni demokratija. Koga se definira zna~eweto na civilnata kontrola, sekoga{ e te{ko da se objasni kako taa se postignuva, odnosno niz koi strukturi i proceduri e neophodno da se pomine, so ogled na toa {to sé u{te ne postoi edinstven model za nejzinoto ostvaruvawe. So taa problematika se soo~uva i Republika Makedonija. Demokratskata kontrola na Ministerstvoto za odbrana Sublimira}i gi iskustvata od zapadnite demokratii vo oblasta na bezbednosnite strukturi (odbranata i policijata), evidentno e deka ovie zemji so razviena parlamentarna demokratija posebno vnimanie im posvetuvaat na pra{awata za demokratska kontrola vrz rabotata na Ministerstvo za odbrana i Ministerstvo za vnatre{ni raboti, osobeno od aspektot na za{titata na ~ovekovite prava. Zaradi specifi~nosta na nadle`nostite koi gi vr{at ovie bezbednosni strukturi, kako i posledicite {to mo`at da nastanat pri eventualnoto pre~ekoruvawe na zada~ite vo vr{eweto na rabotite, so

306

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

eventualnite izmeni na Zakonot za odbrana, so zakonska normativa treba da se zajakne mo`nosta za demokratska kontrola nad bezbednosnite strukturi vo Ministerstvoto za odbrana: - vo General{tabot, - vo Voenata policija i - vo Sektorot za bezbednost i kontrarazuznavawe. So kontrola, koja pokraj Vladata na RM, Sobranieto na RM i so posebna Parlamentarna komisija so pro{ireni zakonski nadle`nosti za demokrtska kontrola, preventivno bi se deluvalo vo za{titata na ~ovekovite prava i vo spre~uvaweto na eventualnite pre~ekoruvawa na nadle`nostite od strana na uniformirani i civilni li~nosti vraboteni ili koi rakovodat so bezbednosnite strukturi vo Ministerstvoto za odbrana. Na ovoj na~in }e se realizira zakonskata mo`nost za dvojna kontrola nad rabotite na Ministerstvoto za odbrana, kako potvrda za legitimitetot vo vr{eweto na zada~ite. Demokratskata kontrola glavno opfa}a tri osnovni principi: efikasna postavenost na voenata i civilnata vlast preku pravni i institucionalni mehanizmi i za za{tita na ~ovekovi prava; politi~ka neutralnost na vojskata {to nametnuva profesionalna etika, i neme{awe vo civilnite raboti.

-

Edna od zada~ite na Parlamentot i na poseben Parlamentaren komitet ili komisija za demokratska kontrola na bezbednosnite strukturi e vr{ewe kontrola na vojskata preku nadzor na buxetot za odbrana. No, toa ne bi bilo dovolno ako ne postoi postojano parlamentarno telo {to bi vr{elo redovna parlamentarna kontrola nad vojskata, vo koordinacija so ministerot za odbrana, kako ~len na vladata. Osobeno Ministerstvoto za odbrana treba da vr{i postojana kontrola na vojskata (slu`bite vo odbranata i voenite komandi), pristapot vo sektorite za razuznavawe, odnosno vklu~uvaweto vo strate{koto planirawe, razvitokot na voenite strukturi i voenoto unapreduvawe. Od ova se gleda deka vo zemja so razviena demokratija civilnata kontrola na vojskata se izvr{uva na zakonodavno i izvr{no nivo. Pribli`uvaweto na Makedonija kon NATO, reformite vo bezbednosniot sektor i li~nata sigurnost na gra|anite I reformite vo bezbednosniot sektor kako i sekoja pojava bilo od priroden ili op{testven aspekt koja sama po sebe pretstavuva

307

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

problem, predizvikuva interes i potreba da se istra`uva. Koga se potencira problemot za reformite vo bezbednosniot sektor i demokratskata kontrola, toa }e zna~i priod kon eden va`en vnatre{en problem koj e so golemo vlijanie za gradewe na odbranbeniot proces i za za~uvuvawe na mirot i stabilnosta. Bidej}i na{ata zemja ima multinacionalen, multikulturen, multikonfensionalen karakter, ~lenuvaweto na Republika Makedonija vo NATO e od golem interes koj mo`e da se povrze i so vnatre{nata stabilnost, bidej}i za eden takov integracionen proces se na{lo razbirawe, me|uetni~ki konsenzus i zaedni~ki konsenzus od site relevantni politi~ki partii. Za pribli`uvaweto na Makedonija kon NATO, o~igledno e deka so procenki i mislewa op{testvoto na momenti e podeleno so mislewe na grupacii i so razliki. Razlikite vo procenkite i vo odnosot ne treba da se sfatat kako preduslov deka za ovaa problematika e izgraden divergenten odnos, za razumnoto sfa}awe na gra|anite za reformite vo bezbednosnite strukturi koi bi pridonele za pribli`uvawe na Makedonija kon NATO. Od pravno-politi~ki i pravno-bezbednosen aspekt, za potrebnite reformi vo bezbednosniot sektor koi bi bile vo soglasnost so NATO-standardite mo`at da se zemat kako osnova Ustavot i potpi{anite dokumenti za sorabotka i za integracija na Makedonija kon NATO spored koi mo`e da se konstatira pravnata normativa za integracionata politika i za drugite op{testveni okolnosti koi se povrzani so problematikata na reformite vo bezbednosniot sektor. Demokratskata kontrola, vo kontekst na za{titata na £ovekovite prava vo bezbednosnite strukturi, treba da bide vo soglasnost so standardite koi treba da gi ispolnime kako zemja za da bideme primeni vo NATO, kako {to se: vospostavuvaweto na civilna kontrola vrz odbranata, transformacija na vooru`enite sili spored ponudenite pravila na NATO, edukacija na stare{inskiot kadar, izgradba na kompaktibilen sistem, vnatre{na stabilnost (politi~ka, socijalna, ekonomska, me|uetni~ka), dobri odnosi so sosedite i regionalna sorabootka i dr.

Pravilnite reformi vo bezbednosniot sektor se odrazuvaat vrz komponentata na mir i na vnatre{na stabilnost na zemjata. So dinamikata na promenite - reformite vo bezbednosnite strukturi, toa e zna~i proces, {to kaj gra|anite }e predizvika promeni i vrz nivnoto

308

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

odnesuvawe, a tie promeni se prosleduvaat od niza politi~ki bezbednosni i mirovni faktori. Imaj}i go predvid zna~eweto na reformite vo bezbednosniot sektor koi bi pridonele za pribli`uvaweto na Makedonija kon NATO, treba da se po~ituvaat nekolku usvoeni rezulucii vo Sovetot na NATO, Parlamentarnoto sobranie na NATO, dokumenti na Vladata i na Sobranieto na Republika Makedonija. Dokumenti koi se prifateni od Republika Makedonija, koi imale za cel vistinski reformi vo bezbednosniot sektor i locirawe na mo`nostite za razre{uvawe na konfliktite i za za~uvuvawe na mirot i stabilnosta na zemjata i vo regionot. Imeno, reformite vo bazbednosniot sektor treba da se zasnovaat na op{testvenata potreba za prezemawe na merki za nadminuvawe i razre{uvawe na problemi koi se pojavuvaat kako zagrozuva~i na ~ovekovite prava i na demokratskite vrednosti. Procenkata poddr`ana so argumenti za realnata stabilna sostojba e od posebno zna~ewe za vospostavuvawe na stabilni odnosi, koi se povrzani so mirot i bezbednosta na zemjata i za implementacija na Ohridskiot ramkoven dogovor. Ovaa konstatacija ima potkrepa i za potrebnite reformi vo bezbednosniot sektor predvideni vo to~ka 5.3 kade se precizira deka: Stranite koi go prifatile Ramkovniot dogovor na 13.08.2001, gi pokanuvaat OBSE, Evropskata unija i SAD da ja zgolemat obukata i programite za pomo{ na policijata vlu~uvaj}i: Profesionalna obuka, obuka za ~ovekovi prava i druga obuka; Tehni~ka pomo{ za reforma vo policijata, vklu~uvaj}i pomo{ vo proverkata, selekcijata i unapreduvaweto na procesite; Razvivawe kodeks na odnesuvawe na policijata; Sorabotka vo pogled na planirawe na tranzicijata za anga`irawe i rasporeduvawe policajci od zaednici koi ne se vo mnozinstvo vo Makedonija; i, Rasporeduvawe kolku {to e mo`no pobrzo na me|unarodni nabquduva~i i policiski sovetnici vo ~uvstvitelnite oblasti.

-

-

Porakite predvideni vo Ramkovniot dogovor vo aneks C, za implementacija i merki za gradewe na doverba, se precizirani i so jasni pra{awa: - za nedeskriminacija i pravilna zastapenost, so prezemawe na konkretni ~ekori za zgolemuvawe na zastapenosta na pripadni-

309

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

cite na zaednicite koi ne pretstavuvaat mnozinstvo vo Makedonija, pravedna zastapenost na Albancite i na drugite vo dr`avna administracija i vo bezbednosnite strukturi, vojska ili vo ARM i vo samoto Ministerstvo za odbrana, Ministerstvo za vnatra{ni raboti i vo drugite bezbednosni strukturi. Reformite vo bezbednosnite strukturi se predizvik, odnosno op{testvena potreba koja bi pridonela za pravilno re{avawe na problemite koi preku za{tita na ~ovekovite prava i na demokratskite vrednosti i integracionite procesi kon NATO, mo`e da se pridonesuva za mirot i za bezbednosta. Potoa so postavuvawe na demokratskata kontrola i na civilnata kontrola, rekonstrukcija, odnosno transformacija na vooru`enite sili spored standardite na NATO, obu~uvaweto i stru~nata podgotovka na kadarot, naso~uvawa na reformite koi za osnova bi imale odbranbena strategija naso~ena kon Evroatlanskite struktri, NATO i EU. Makedonija nema potreba da vleguva vo igrite na studena vojna i na lovewe na takanare~eni zagrozuva~i na mirot. Koristena literatura: 1. Me|unarodni dokumenti, rezolucii, izjavi, poraki i soop{tenija za Republika Makedonija vo vremenski period 1992- 2002; 2. Ustavot na Republika Makedonija; 3. Ohridskiot ramkoven dogovor; 4. Trajan Gocevski, Sovremeni tendencii vo odbranata, Makedonska Riznica, Kumanovo,1997; 5. Vankovska-Cvetkovska Biljana, Vojskata i demokratijata, Skopje, 1995; 6. Georgijeva Lidija, Tvorewe na mirot, Studio ADA, Skopje 1999; 7. Zoran Nacev- Radko Na~evski, Vojna, mir i bezbednost, Skopje, 2000; 8. OBSE, Temelni dokumenti, Skopje; 9. Usvoeni deklaracii vo Sobranieto i vo Vladata na Republika Makedonija, za Evrotlanskata integraciona politika na Republika Makedonija; 10. ON, Temelni dokumenti, Sobranie na RM, Skopje, 1995 god.; 11. Usvoeni Rezolucii za Makedonija, za Zemjite od jugoisto~na Evropa: vo ON, EU, Sovetot na NATO, Parlamentarnoto sobranie na NATO 12. Izve{tai na Nevladini komisii za ~ovekovi prava i Izve{tai na me|unarodni komisii i tela za bezbednosnata sostojba vo zemjite od Jugoisto~na Evropa, vo vremenski period 1992-2001.

310

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

M-r Nazmi Maliqi Univerziteti i Evropës Juglindore - Tetovë

KONTROLLI DEMOKRATIK NË STRUKTURAT E SIGURIMIT DHE TË DREJTAT E NJERIUT

Hyrje Në fillim të viteve nëntëdhjetë në Republikën e Maqedonisë u legalizua pluralizmi politik. Lidhur ngushtë me këtë pyetje është edhe kuptimi i ri i konceptit për strukturat e mbrojtjes dhe strukturat e tjera të sigurimit në drejtim të përparimit të lirive themelore dhe të të drejtave të njeriut nëprmjet formave demokratike të veprimit. Nga aspekti i mbrojtjes, shumë me rëndësi është orientimi i faktorit politik ndaj zhvillimit të përgjithshëm të proceseve demokratike dhe integruese, tolerancës politike dhe ndërtimit të shtetit juridik me çka krijohen supozimet dhe kushtet për stabilizimin e mardhënjeve të brendëshme politike, si element i rëndësishëm për ruajtjen e paqës dhe sigurisë në Republikën e Maqedonisë. Me kushtetutën e Republikës së Maqedonisë, çështjet e lirive dhe të drejtave themelore të njeriut janë përmbledhur në një kaptinë të veçantë, sipas të cilave qytetarët e Republikës së Maqedonisë janë të barabartë në liritë dhe të drejtat, se jeta e njeriut është e pacënueshme etj. Me këtë hapet mundësia që në kuadër të sistemit të zhvillohet kultura qytetare, politika demokratike për qytetarët që në një masë të arsyeshme të jenë tolerantë dhe t’i përkrahin rregullat demokratike për ndërtimin e mardhënjeve të ndërsjella në një atmosferë të çliruar nga presionet. Ushtria dhe pushteti politik si raporte të brendëshme në vendet demokratike Për shkak të ekzistimit të indikacioneve se në emër të mbrojtjes së vendit dhe ekzistimit të ndarjes natyrore ndërmjet ushtrisë si pjesë e pushtetit, mund të përkufizohen dy aspekte të mardhënjeve ushtarake-civile: ndërmjet qeverisë dhe ushtrisë, ndërmjet parlamentit dhe ushtrisë dhe ndërmjet ushtrisë dhe popullsisë. Mardhënje të këtilla mund të vehen në vendet që janë demokratike dhe në vendet që ecin drejt demokracisë. Në këtë kontekst mund të prezentohet edhe roli i

311

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

ushtrisë në demokraci në të cilën edhe qytetarët në uniformë janë pjesë e saj. Në kushte të këtilla mund të vehet edhe kontrrolli demokratik me norma kushtetuese dhe ligjore, me kontroll parlamentar, me hapjen e debateve publike për mbrojtjen, me transparencën gjatë vendosjes etj, me qëllim që të gjithë, pa marrë parasysh se prej çfarë shtresash është përbërë ushtria të ndjehen njëjtë në aspektin e sigurisë. Ushtria si institucion, është një nga mjetet më të fuqishme të politikës në botën bashkohore. Por ajo në vetëvete permbanë edhe mundësinë latente që të "rrebelohet" nga udheqja politike dhe praktikisht t’i kanoset asaj. Hapja e gjerë e dyerve e ushtrive bashkohore nacionale për pjesëtarët e shtresave të ndryshme shoqërore, ka shkaktuar një situatë që në një institucion të llojit të këtillë të gjenden të bashkuar njerëz të shtresave të ndryshme sociale dhe të interesave të ndryshme politike. Prandaj, posaçërisht është rritur rëndësia e lojalitetit të ushtrisë ndaj pushtetit politik, por edhe të korit të saj të oficerëve, si shtresë me rëndësi vendimtare për funkcionimin e saj. Në sistemet demokratike, si një nga postulatet e veçanta politike veçohet parimi i dimenzionit civil- politik të ushtrisë. Me këtë rast, motivi kryesor qëndronë në idenë se pozita e saj e pavarur paraqet kanosje reale për demokracinë, veçanërisht nga aspekti i garantimit të të drejtave dhe lirive të njeriut. Pozita e theksuar e ushtrisë dhe imponimi i saj ndaj qendrave politike, pamëdyshje sjellë militarizimin e sistemit politik dhe të shoqërisë civile. Edhe sikur të mos instalohet diktatura ushtarake, subjektivizmi autonom politik i ushtrisë është indikator i sigurtë se demokracia në atë shoqëri ka humbur. Por se kontrolli i fortë politik dhe të nështruarit e ushtrisë një pushteti civil në shoqëri nuk duhet automatikisht të implikojë ekzistimin e rendit demokratik- si dëshmi më të mira për këtë janë përvojat e sistemeve totalitare. Edhepse, në esencë, ata qëndrojnë në pushtet me përdorimin e bollshëm të forcës, në rastet më të shpeshta shprehen se nuk kanë aq besim edhe te ushtria. Në fakt, ajo paraqet letrën e pasigurtë për këto regjime, prandaj si më e përshtatshme paraqitet policia.

Depolitizimi i ushtrisë Cila është esenca e depolitizimit të ushtrisë? Depolitizimi i ushtrisë do të thotë bërja e pamundshme formalo-juridike dhe faktike e veprimit të partive politike (pa përjashtim) në kuadër të organizimit ushtarak. Me fjalë të tjera, lirimin e ushtrisë si institucion nga çdo presion dhe ndikim i organizuar dhe institucional idelogjik dhe politik. Por, shpesh herë, edhe të kuptuarit e këtillë të depolitizimit, në praktikë përjeton vështirësi të papritura. Efekti politik i depolitizimit të ushtrisë është i dyfishtë. Nga njëra anë, ai paraqet institucioalizim të tillë të forcës së armatosur, me çrast ushtria bëhet një nga serviset shteterore, me funkcion të posaçëm me rëndësi shoqërore. Indolenca e saj politike duhet të sigurojë pozitë të atillë që nuk do të varet nga qëndrimi

312

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

konkret ndërmjet forcave të sistemit politik. Vetëm në këtë mënyrë ushtria mundet pa dridhje të mëdha të përjetojë ndërrimin e pushtetit pas zgjedhjeve të rregullta parlamentare; nga ana tjetër, edhe subjektet politike do të jenë të sigurtë se forca (e ushtrisë) nuk është faktor në luftën për pushtet. Shoqërisë demokratike i nevoitet ushtri, e cila vetëm do të sigurojë kushtet e përgjithshme të funkcionimit të rendit, pa marrë parasysh bartësit konkret të pushtetit. Ushtria dhe qytetari në sistemin politik demokratik Orientimi i deritashëm politik nga aspekti i ruajtjes së stabilitetit të brendshëm, është se në politikën mbrojtëse duhet mbështetur në ndonjë forcë reale-ushtri, për përgatitjen e qytetarëve për t’iu kundërvënë cënimit eventual të sovranitetit dhe integritetit territorial të vendit. Në fazën fillestare të realizimit të kësaj detyre duhet në mënyrë të kujdesshme të analizohet rregulimi normativo-juridik i sistemit të mbrojtjes dhe të vërtetohet se a ekziston ndonjë dispozitë me të cilën përkufizohen të drejtat dhe obligimet e qytetarëve dhe si janë vënë konturat e e sistemit të mbrojtjes dhe të sistemit demokratik. Trajtimi i raportit ndërmjet qytetarit dhe ushtrisë në sistemin demokratik politik paraqet edhe mundësi reale për kontroll të vërtetë civil demokratik ndaj ushtrisë, ndërsa në këtë kontekst edhe kontrroll parlamentar. Me këtë arrihet një shkallë më e lartë e bashkëpunimit civilo-ushtarak dhe krijohet hapsirë e brendëshme politike më e sigurtë. Sipas këtij modeli, mbrojtjen dhe sigurinë e Republikës së Maqedonisë e realizojnë: qytetarët, organet shteterore dhe forcat e armatosura, ndërsa disa detyra të caktuara realizojnë edhe ndërmarrjet, entet publike dhe shërbimet e vetadministrimit lokal. Qytetarët e Republikës së Maqedonisë e pranuan orientimin e zhvillimit më të gjerë të proceseve demokratike dhe ndërtimin e shtetit qytetar, si kriter themelor i paraparë ne aktin më të lartë kushtetues juridikKushtetutën e Republikës së Maqedonisë. Përcaktimi për angazhim maksimal të të gjithë potencialeve njerëzore dhe material në mbrojtjen e një vendi është pothuajse komponentë e pashmangshme e çdo koncepti mbrojtës. Ky qëndrim është si rezultat i idesë dhe përvojës së pranueshme univerzale në suaza botërore, si domosdoshmëri në realizimin e mbrojtjes efikase. Nga aspekti i mbrojtjes të çdo vendi konsiderohet se si model dhe sistem më i përhapur i mbrojtjes është ai që i mbetet konsekuent vetëvetes. Për çdo sistem të mbrojtjes, shikuar nga ky kontekst, shumë me rëndësi është faktori politik dhe angazhimi i tij për zhvillimin më të gjerë të proceseve demokratike dhe ndërtimit të shtetit juridik, me çrast krijohen parasupozime dhe kushte për stabilizimin e mardhënjeve të brendëshme. Bartësit e pushtetit politik kanë të drejtë, por edhe përgjegjësi t’i ndërmarrin të gjitha masat dhe aktivitetet për sigurimin e mbrojtjes së përbashkët, që gjithsesi nënkupton edhe obligueshmëri të qytetarëve me mjete ligjore të japin kontributin e vet në realizimin e këtij qëllimi të përbashkës. Vetëm në këso rrethanash mund të

313

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

llogaritet për një angazhim dhe realizim maksimal i obligimeve ligjore nga ana e shumicës së qytetarëve… Është i domosdoshëm angazhimi që kjo sferë të depolitizohet, në aspekt se do të kuptohet dhe zhvillohet si pjesë e një funkcioni shoqëror me rëndësi qënësore për të gjithë qytetarët, anëtarë të bashkësisë. Në lidhje me këtë angazhim, duhet të gjendet dhe të caktohet baza e pranueshme shoqërore në të cilën mund të realizohet koncenzus rreth momenteve esenciale, dhe që do të gjejë përkrahje të gjerë nga të gjitha forcat shoqërore dhe politike. Në realizimin e përbashkët të së drejtës së mbrojtjes, qytetarët duhet të përfshihen si pjesëtarë të bashkësisë dhe shtetit të njejtë, dhe jo si ithtarë të opcioneve të caktuara ideologjike-politike. Raportet civilo-ushtarake në demokraci Për forcat e armatosura mirë të organizuara me rëndësi të madhe është kontrolli civil i ushtrisë. Gjithnjë eksistojnë keqekuptime të caktuara ndërmjet civilëve dhe ushtrisë, sepse nëse nuk ekzistonin ato pikepamje në këtë aspekt, atëherë në këto vende nuk do të ekzistonte as demokracia. Kur përkufizohet rëndësia e kontrollit civil, gjithmonë ka vështirësi në sqarimin se si të arrihet, përkatësisht në çfarë strukturash dhe procedurash duhet të kalohet, duke marrë parasysh se ende nuk eksiston model i vetëm për realizimin e saj. Me këtë problematikë ballafaqohet edhe Republika e Maqedonisë. Kontrolli demokratik ndaj Ministrisë së Mbrojtjes Duke i sublimuar përvojat të demokracive perendimore në segmentin e strukturave të sigurimit (mbrojtja dhe policija), është evidente se këto shtete me një demokraci të zhvilluar parlamentare vëmendje të posaçme i kushtojnë çështjeve që kanë të bëjnë me kontrollin demokratik ndaj punës të Ministrisë së mbrojtjes dhe kuptohet edhe ndaj Ministrisë së punëve të brendshme, veçmas nga aspekti i sigurisë të te drejtave të njeriut. Për shkak të specificitetit të përgjegjësisë dhe obligimeve që i kryejnë këto struktura të sigurimit, si dhe pasojat që mund të ndodhin në rast të tejkalimit eventual të kompetencave në kryerjen e punës, me ndryshimet eventuale të Ligjit të mbrojtjes, me normativë ligjore duhet të forcohet kontrolli demokratik në strukturat e sigurimit në Ministrinë e Mbrojtjes: Në Shtabin e përgjithshëm, Në Policinë ushtarake dhe Në Sektorin e sigurimit dhe kundërinformimit.

Kontrolli që përskaj Qeverisë së Maqedonisë, Kuvendit të Maqedonisë dhe me Komision të posaçëm parlamentar me kompetenca të zgjëruara ligjore për kontroll demokratike, në mënyrë preventive do të veprohej në sigurinë e të drejtave dhe lirive të njeriut dhe do të veprohej në pengimin e tejkalimeve eventuale të kompetencave, nga ana e njerëzve me uniformë dhe persona civil ose

314

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

tek ata të cilët udhëheqin me strukturat e sigurimit në Ministrinë e Mbrojtjes. Në këtë mënyrë realizohet mundësia ligjore për kontroll të dyfisht ndaj Ministrisë së mbrojtjes, si verifikim të legitimitetit në kryerjen e detyrave. Kontrolli demokratik, kryesisht perfshinë tre parime themelore: vënjen efikase të pushtetit ushtarak dhe civil nëpërmjet mekanizmave juridike dhe institucionale edhe për sigurinë e të drejtave të njeriut, neutralitetin politik të ushtrisë që e imponon etika profesionale, dhe mosndërhyrjen në punët civile.

-

Një nga detyrat e parlamentit është ushtrimi i kontrollit të ushtrisë nëpërmjet mbikqyrjes së buxhetit për mbrojtje. Por kjo nuk do të ishte e mjaftueshme nëse nuk eksiston një trup i përhershëm parlamentar që do të bënte kontroll të rregullt parlamentar ndaj ushtrisë, në kordinim me Ministrin e mbrojtjes, si anëtar i Qeverisë. Posaçërisht ministri i mbrojtjes duhet të bëjë kontroll të përhershëm të ushtrisë (shërbimet e mbrojtjes dhe komandantët ushtarak), përfshirë këtu edhe kontrollin e realizimit të buxhetit të mbrojtjes; qasje të dhënave të zbullimit, përkatësisht përfshirje në planifikimin strategjik, zhvillimin e strukturave ushtarake dhe përparimit ushtarak. Nga kjo duket se në vendet me demokraci të zhvilluar, kontrolli civil i ushtrisë bëhet në nivel legjislativ dhe ekzekutiv. Integrimi i Maqedonisë në NATO, reformat në strukturat e sigurimit dhe siguria personale e qytetarëve Edhe reformat në sektorin e sigurimit si edhe çdo dukuri tjetër nga aspekti shoqëror apo natyror i cili vetëvetiu paraqet problem, nxit interesim dhe nevojë që të hulumtohet. Kur potencohen problemet për reformat ne sektorin e sigurimit dhe kontrollin demokratike, kjo do të thotë qasje në një problem të brendshëm të rëndësishëm i cili është me ndikim të lartë për ndërtimin e procesit mbrojtës dhe për ruatjen e paqes dhe stabilitetit. Pasiqe vendi ynë ka karakter multinacional, multikulturor dhe multikonfencional, antarësimi i Republikës së Maqedonisë në NATO është me interes të madhë i cili mundë të ndërlidhet edhe me stabilitetin e mbrendshëm pasiqe për një proces të tillë integrues është gjetur mirëkuptim, konsenzus ndëretnik, dhe konsenzuz i përbashkët nga të gjitha partitë politike relavante. Për afrimin e Maqedonisë në NATO, me siguri se egzistojnë disa vlerësime dhe mendime, se shoqëria në momente është e ndarë në mendime të grupacioneve dhe me dallime. Dallimet me vlerësimet dhe në qasjen drejtë NATO-s, nuk duhët të kuptohen si parakushtë se për këtë problematikë janë ndërtuar raporte divergjente, për kuptimin e arsyeshëm të qytetarëve për reformat në strukturat e sigurimit të cilët do të kontribuojnë për afrimin e Maqedonisë në NATO.

315

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

Nga aspekti juridiko- politik dhe nga aspekti i juridiko-mbrojtes, të cilët do të ishin në pajtueshmëri me standardet e NATO-s mundë të mirren në konsiderim: Marrëveshja e Ohrit, Kushtetuta, si dhe dokumentet e nënshkruara për bashkëpunim dhe për integrim të Maqedonisë në NATO, sipas të cilëve mundë të konstatohet, normativa juridike për politikën integruese dhe për raportet e tjera shoqërore të cilët janë të ndërlidhura me problematikën e reformave në sektorin e sigurimit. Kontrolli demokratik në kontestë të sigurisë te të drejtave të njeriut në strukturat e sigurimit, duhet të jenë në harmoni me standardet të cilat duhet t`i plotësojë si shtet, që të pranohemi në NATO, e të cilat janë: vendosja e kontrollit civil në mbrotje, transformimi i forcave të armatosura sipas rregullave të ofruara nga NATO, edukimi i kuadrove të eprorëve, ndërtimi i sistemit kompaktibil, stabiliteti i mbrendshëm (politik, social, ekonomik, ndëretnik), marëdhëniet të mira me fqinjët dhe bashkëpunimi regjional e tjera.

-

Reformat e mirëfillta në sektorin e sigurimit kontribuojnë në komponentën për paqë dhe stabilitet të brendshëm të vendit. Me dinamikën e ndryshimeve reformat në strukturat e sigurimit, kjo do të thotë si një proces, që tek qytetarët nxit ndryshime edhe në sjelljen e tyre, dhe këto ndryshime përcjellen nga një mori faktorësh politik të sigurimit, faktorit paqësor e tjera. Duke pasur në konsiderim rëndësinë e reformave në strukturat e sigurimit të cilat do të kontribuojnë për afrimin e Maqedonisë në NATO duhet të respektohen disa Rezuluta të aprovuara në Këshillin e NATO-s, Asamblenë parlamentare të NATO-s, Dokumente të Qeverisë dhe Parlamentit të Republikës së Maqedonisë. Dokumente të cilët janë të pranuara nga Republika e Maqedonisë, të cilët kanë për qëllim reforma të mirëfillta në strukturat e sigurimit, dhe locimi i mundësive për zgjidhjen e konflikteve dhe për ruatjen e paqes dhe stabilitetit të vendit dhe të regjionit. Në të vërtet reformat në strukturat e sigurimit duhet të bazohen në nevojën shoqërore për ndërmarrjen e masave për tejkalimin dhe zgjidhjen e problemeve të cilët lajmërohen si rrezikues të te drejtave të njeriut dhe vlerave demokratike. Vlerësimi i mbështetur në argumente për gjendjen reale stabile është me rëndësi të posaçme, për vendosjen e raporteve stabile, të cilët janë të lidhura me paqen dhe sigurinë e vendit dhe për implementimin e Marrëveshjes kornizë të Ohrit. Ky konstatim ka mbështetje edhe për reformat e nevojshme në sektorin e sigurimit të parapara në pikën 5.3 ku edhe precizohet se: Palëve të cilët e pranuan Marrëveshjen Korrnizë më 13.08.2001, u bëjnë ftesë OSBE-a, Unioni Europian dhe SHBA-es, që t`i përvetësojnë stërvitjet dhe programet në ndihmë policisë duke kyçyr:

316

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

-

-

-

stërvitje profesionale, stërvitje për të drejtat e njeriut dhe stërvitje tjetër, ndihma teknike për reformime në polici, duke kyçur ndihma në kontrolimin, selekcionimin dhe përparimin e proceseve; zhvillimin e kodeksit të sjelljes së policisë bashkëpunimi në pikepamje të planifikimit të tranzicionit për angazhimin dhe caktimin e policëve nga bashkësite të cilat nuk janë në shumicë në Maqedodni; dhe caktimi çka është e mundur më shpejtë, të monitoruesëve ndërkombëtar dhe keshilltarëve policor në regjionet e ndieshme.

Porositë e parapara në Marrëveshjen Kornizë të Ohrit në Aneksin C, për implementimin e masave për ndërtimin e mirëbesimit, janë të precizuara edhe me pyetje të qarta: Për mos diskriminim dhe përfaqësimim e drejtë, për ndërrmarjen e hapave konkrete për zmadhimin e përfaqësimit e përfaqsuesëve të bashkësive të cilët nuk paraqesin shumicë në Maqedoni në administratën shtetërore, ushtri ose në ARM dhe në vetë ministrinë e mbrotjes, ministrinë e punëve të mbrendshme dhe në strukturat e tjera. Proceset demokratike dhe reformat në strukturat e sigurimit janë nxitje ose nevojë shoqërore të cilët do të kontribuojnë për zgjedhjen e drejtë të problemeve të cilat përmes sigurimit të te drejtave të njeriut dhe vlerave demokratike, me proceset integruese drejtë NATO-s mundë të kontribuohet për paqen dhe stabilitetin. Pastaj me vendosjen e kontrollës demokratike dhe kontrollit civil, konstrukcioni apo transformimi i forcave të armatosura sipas standarteve të NATO-s, aftësimi dhe përgaditja personale e kuadrove, e orientuar në reforma të cilët për bazë do të kenë strategjinë e orientuar drejtë strukturave Euroatlantike, NATO-s dhe Bashkësisë Euripiane, Maqedonia nuk ka nevojë të hyjë në lojërat e luftës së ftoftë dhe në gjuatjen e të ashtuquajturve rrezikues të paqes.

Literatura e kosultuar 13. Dokumentet ndërkombëtare, rezolutat, deklaratat, porositë, kumtesat për Republikën e Maqedonisë në perudhën kohore 1992- 2002. 14. Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë; 15. Marrëveshja kornizë e Ohrit, 13 gusht 2001 16. Trajan Gocevski, Tendencat bashkëkohore në mbrojtje, Makedonska Riznica, Kumanovë,1997; 17. Vankovska-Cvetkovska Biljana, Ushtria dhe Demokracija, Shkup, 1995 18. Georgijeva Lidija, Krijimi i paqës, Studio ADA, Shkup, 1999 19. Zoran Nacev- Radko Naçevski, Lufta, paqa dhe siguria, Shkup, 2000; 20. OSBE, Dokumentet themelore, Shkup;

317

^ovekovite prava kako demokratska vrednost

Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

21. Marrëveshje dhe Deklarata të aprovuara në Kuvendin e Maqedonisë dhe në Qeverinë e Maqedonisë, për politikën integruese Eurotlantike të Republikës së Maqedonisë; 22. OKB, Dokumentet themelore, Kuvendi i R.M., Shkup, 1995 23. Rezoluta të aprovuara për Maqedoninë, dhe për vendet e Evropësjuglindore: në OKB, BE, Këshillin e NATO-s, Asamblenë parlamentare të NATO-s Raporte të komisioneve joqeveritare për të drejtat dhe liritë e njeriut dhe raporte të Komisioneve dhe komiteteve ndërkombëtare për hulumtimin e sigurisë në vendet e Europës-jugëlindore, në periudhën kohore, 1992-2002

318

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful