Noli Me Tangere

Rizal, José, 1861-1896

Release date: 2006-12-30 Source: Bebook

Produced by Tamiko I. Camacho, Pilar Somoza, and the Online Distributed Proofreading Team (http://www.pgdp.net). Thanks to the following for their help in making this project possible: Elmer Nocheseda, Jerome Espinosa Baladad, Matet Villanueva, Ateneo Rizal Library-Filipiniana Section, and the Filipinas Heritage Library. The ebook is being released in commemoration of Dr. Jos�Rizal's 110th Death Anniversary on December 30, 2006. Handog ng Proyektong Gutenberg ng Pilipinas para sa pagpapahalaga ng panitikang Pilipino.(http://www.gutenberg.ph)

[Transcriber's note: Tilde g in old Tagalog which is no longer used is marked as ~g.] [Paalala ng nagsalin: May kilay ang mga salitang "ng, mga," at iba pa upang ipakita ang dating estilo sa pag-sulat ng Tagalog na sa ngayon ay hindi na ginagamit.]

NOLI ME TANGERE HUAG ACONG SALAN~GIN NINO MAN

[Larawan: Dr. Jose Rizal]

Dr. J. RIZAL NOLI ME TANGERE Novelang wicang Castila na tinagalog

NI PASCUAL H. POBLETE Kilalang manunulat at Tagapatnubay n~g m~ga unang Pamahayagang Tagalog.

�An� Di bag�cay�macal�abas sa inyong man~ga dulaan ang isang C�ar? Tang�na bag�lamang macal�abas doon ang isang Aquiles, ang isang Orestes, �Andr�aca? �Aba! Cung ganyan namang ual�na tayong namamasdan cung di ang m~ga nan~gan~gatungculan sa bayan, m~ga pari, m~ga alf�ez at m~ga secretario, ang m~ga h�sar, comandante at m~ga alguacil. Datapowa't sabihin mo, �an�ang dakilang bagay na magagaw�nang m~ga

alibughang ito? �Pang-gagalin~gan bag�ang ganit�g m~ga t�as n~g m~ga di caraniwang gaw� �Was? Es d�rfte kein C�ar auf euren B�hnen sich zeigen?--Kein Achill, kein Orest, keine Andromacha mehr?� Nichts! Man sieht bei uns nur Pfarrer, Commerzienr�he,--F�ndriche, Secret�s oder Husarenmajors. �Aber, ich bitte dich, Freund, was kann denn dieser Misere--Gro�s begegnen, was kann Gro�s denn durch sie geschehn?�

Schiller. Ang anino ni Shakespeare. MAYNILA

Limbagan ni M. Fernandez PAZ, 447, Sta. Cruz. 1909

Ang sabing Noli me Tangere ay wikang latin. M~ga wika sa Evangelio ni San L�cas. Ang cahulug� sa wikang tagalog ay Huwag acong salan~gin nino man. Tinatawag din nam�g Noli me Tangere ang masamang bukol na nacamamatay na Cancer cung pamagat� n~g m~ga pant� na mangagamot.

_Sa han~gad na ang m~ga librong NOLI ME TANGERE at FILIBUSTERISMO, na kinatha n~g Dr. Jose Rizal ay maun�a at m�asapang magaling n~g catagalugan, ang m~ga doo'y sinasabing nagpapakilala n~g tunay nating calayaan at n~g dapat nating gawiin, at nacapagpapa�ab, nam� n~g nin~gas n~g ating puso sa pag-ibig sa kinamulatang lupa, minatapat cong ipalimbag ang isinawikang tagalog na m~ga librong yaon, sa dahilang sa bilang na samp�g millong (sampong libong libo) filipino, humiguit cumulang, ay walang dalawampong libo ang tunay na nacatatalos n~g wicang castila na guinamit sa m~ga kinathang ya�._ _Cung pakinaban~gan n~g aking m~ga calahi itong wag� cong adhica, walang cahulilip na towa ang aking tatamuhin, sa pagca't cahit babahagya'y nacapaglicod ac�sa Inang-Bayan._

_Maynila, unang araw n~g Junio n~g taong isang libo siyam na raan at siyam._

Saturnina Rizal ni Hidalgo, � NENENG

RIZAL.

=NOLI ME TANGERE= Catha sa wicang castila ni =Dr. Jos�Rizal= at isinatagalog ni =Pascual H. Poblete=

=SA AKING TINUBUANG LUPA=[1] N�atal�sa "historia"[2] n~g m~ga pagdaralit�n~g sangcataohan ang is�g "c�cer"[3] na lubh�g n�acasam� na bahagy�na l�ang m�alang ay hum�apdi't napupucaw na roon ang lubh�g makikir� na sak�. Gay� din naman, cail� mang inibig cong ic� ay taw�uin sa guitn�n~g m~ga b�ong "civilizaci�"[4], sa han~gad co cung minsang caulayawin co ang sa iyo'y pag-aalaala, at cung minsan nama'y n~g isumag co ic� sa m~ga ib�g lupa�, sa tow�na'y napakikita sa akin ang iyong larawang �og na may tagl� n~g gay� ding c�cer sa pamamayan. Palibhasa'y nais co ang iyong cagalin~gang siy�g cagalin~gan co rin nam�, at sa aking paghanap n~g lalong mabuting paraang sa iyo'y paggam�, g�awin co sa iyo ang guin�aw�n~g m~ga

tao sa �na sa canilang m~ga may sak�: canil�g itin�anghal ang m~ga may sak� na iyan sa m~ga baitang n~g sambahan, at n~g bawa't manggaling sa pagtawag sa Dios ay sa canil�y ihatol ang is�g cagamutan. At sa ganit�g adhica'y pagsisicapan cong sip�ng wal�g an�mang pacundan~gan ang iyong tunay na calagayan, tatalicwas� co ang is�g bahagui n~g cumot na nacat�akip sa sak�, na an�pa't sa pags�y�sa catotohanan ay ih�andog co ang lah�, samp�n~g pagmamah� sa sariling dan~g�, sa pagc�t palibhasa'y an� mo'y tagl� co rin nam� ang iyong m~ga caculan~g� at m~ga carupuc� n~g p�s� Ang Cumatha. Europa, 1886.

TALABABA: [1] _A mi p�ria_, ang sabi sa "original" na wicang castil� Ang sabing "p�ria" ay wal�g catumbas sa w��natin cung d� ang tinubuang lup� ang tinubuan bayan, ang kinaguisnang bayan, ang kinamulatang bayan, at iba pa. N~guni't ang sinasabing bayan �lup�rito'y saclaw ang boong Sangcapuluang Filipinas, hind�ang lupang Naic �bayang Malabon �lalawigang Tayabas, cung di ang capisanan n~g lahat n~g bayan, n~g lahat n~g lalawigan sa boong Sangcapuluang ito, casama ang m~ga bund�, gubat, ilog, dagat at iba pa.--P.H.P. [2] "Casaysayan n~g ano mang nangyayari." Ipinan~gun~gusap na "istoria"; sa pagka't sa wicang castila'y hind�isinasama ang h sa pagbasa--P.H.P.

[3] Ang c�cer ay masam�g "b�col" �bag� na hind�maisatagalog na "bag� �b�col, sa pagca't ibang iba sa m~ga sakit na it� Caraniwang napagagaling ang "bag� �b�col, datapowa't ang "c�cer" ay hind� Bawa't dapuan n~g "c�cer" ay namamatay. Wala pang lunas na natatagpuan ang m~ga pant� na manggagamot upang mapagal�g ang "c�cer", na cung pamagat�y "carcinoma." May nagsasabing napagagaling ang "carcinoma" sa pamamag-itan n~g paglapl� sa b�col, cung panah�g bagong lit�, na walang ano mang it�ira, datapuwa't palibhasa'y hind�nararamdaman n~g may sak� n~g carcinoma na siya'y mayroon nito, cung d�cung malubha na, iyan ang cadahilana't wal�n~g magaw�ang m~ga cirujano. Ang caraniwang dinadapuan n~g c�cer, carcinoma, ay ang m~ga taong bayan at hindi ang taga bukid; at lalong madalas sa

babae cay sa lalak� Sa suso �sa bahay-bata madal� dum��cung sa babae. Ang sak� na "cancer" ay tinatawag na "Noli me tangere," na ang cahuluga'y "Howag acong salan~g� nino man;" sapagca't cung laplapin at hindi macuhang maal� na lahat at may matirang cahi't gagahanip man lamang ay nananag-ul�at lalong lumalacas ang paglaganap, tulad sa inuulbusang halaman, dam��cahoy na lalong lum�acas ang paglag� at pagcacagayo'y lalong nadadal�ang pagcamatay n~g may sakit.--P.H.P. [4] Tinatawag na civilizaci� ang caliwanagan n~g isip dah� sa pag-aaral n~g m~ga bago't bagong dunong. Nagpasimula ang tinatawag na "civilizaci� moderna," �bagong civilizaci�, n~g icalabinglimang siglo, at nacatulong na totoo na bagay na ito ang pagc�uclas n~g limbagan.--P.H.P.

=NOLI ME TANGERE=

=I.= =ISANG PAGCACAPISAN.=

Nag-anyaya n~g pagpapacain nang is�g hapunan, n~g magt�apos ang Octubre, si Guinoong Santiago de los Santos, na lalong nakikilala n~g bayan sa pamag� na Capitang Tiago, anyayang bag�man niy� lamang hapong iy� canyang inihay�, laban sa dati niyang caugal�n, gay� ma'y siyang dahil na n~g lah� n~g m~ga usap-usapan sa Binund�, sa iba't ibang m~ga nayon at hanggang sa loob n~g Mayn�� N~g panah�g yao'y lumalagay si Capitang Tiagong is�g lalaking siyang lalong maguilas, at talastas n~g ang canyang bahay at ang canyang kinamulatang bayan

ay hind�nags�ara n~g pint�canino man, liban na lamang sa m~ga calacal �sa an�mang isip na bago �pan~gah�. Cawan~gis n~g kisl� n~g lint� ang cadal�n n~g pagcalaganap n~g bal��sa daigdigan n~g m~ga d�� m~ga lan~gaw �m~ga "colado"[5], na kinapal n~g Dios sa canyang wal�g hanggang cabaitan, at canyang pinararami n~g boong pag-irog sa Mayn�� Nan~gagsihanap ang ib�nang "bet�n" sa canil�g zapatos, m~ga bot� at corbata naman ang ib� n~guni't sil�g lah� ay nan~gag iisip cung paano cay�ang mabuting paraang bating lalong wal�g cakim�ng gagawin sa may bahay, upang papaniwal�n ang macacakitang sila'y malalaon n~g caibigan, �cung magcatao'y humin~g�pang tawad na hind�nacadal�g maaga. Guinaw�ang anyaya sa paghapong it�sa

is�g bahay sa daang Anloague, at yamang hind�namin natatand�n ang canyang bilang (n�mero), aming s�aysayin ang canyang any�upang makilala n~gay�, sacali't hind�pa iguiniguib�n~g m~ga lind�. Hind�cam�naniniwalang ipinaguib�ang bahay na iyon n~g may-ar� sa pagca't sa ganitong gawa'y ang namamahala'y ang Dios �ang Naturaleza[6], na tumanggap din sa ating Gobierno n~g pakikipagcayar�upang gaw� ang maraming bagay.--Ang bahay na iyo'y may calakhan din, tulad sa maraming nakikita sa m~ga lupa�g it� natatay�sa pampang n~g ilog na san~g�n~g ilog Pasig, na cung tawaguin n~g iba'y "r�" (ilat) n~g Binund�, at gum�anap, na gaya rin n~g lah� n~g ilog sa Mayn�� n~g maraming capacan-ang pagcapaliguan, agus� n~g dum� labahan, pinan~gin~gisd�n, daanan n~g bangcang nagd�ala n~g sarisaring bagay, at cung

magcabihir�pa'y cucun� n~g tubig na inum�, cung minamagal�g n~g tagaiguib na ins�[7]. Dapat halata�g sa lubh�g kinakailan~gang gamit na it�n~g nayong ang dami n~g calacal at t�ng nagpaparoo't parito'y nacatutulig, sa layong halos may sanglibong metro'y bahagy�na lamang nagcaroon n~g isang tul� na cahoy, na sa anim na bowa'y sir�ang cabil�g panig at ang cabil�nama'y hind�maraanan sa n�alabi n~g taon, na ano pa't ang m~ga cabayo, cung panah�g tag-init, canilang sinasamantala ang gayong hind�nagbabagong any� upang mul�roo'y lumucs�sa tubig, na ikinagugulat n~g nalilibang na t�ng may camatayang sa loob n~g coche ay nacacatulog �nagdidilidili n~g m~ga paglag�n~g panah�. May cabab�n ang bahay na sinasabi namin, at hind�totoong magaling ang

pagcac�ny� cung hind�napagmasdang mabuti n~g "arquitectong"[8] namatnugot sa paggaw��ang bagay na ito'y cagagaw� n~g m~ga lind� at m~ga bagy� sino ma'y walang macapagsasabi n~g tucoy. Is�g malapad na hagdanang ma'y cacapit�g culay verde, at nalalatagan n~g alfombra sa mumunting panig ang siyang daanan mul�sa silong �macapasoc n~g pintuang nalalatagan n~g "azulejos"[9] hanggang sa cabahay�, na ang linalacara'y napapag-itanan n~g m~ga maceta[10] at �agaan n~g m~ga bulaclac na nacalagay sa "pedestal"[11] na lozang gaw�sa China, na may sarisaring culay at may m~ga dibujong hind�mapaglirip. Yamang walang bantay-pint��alilang humin~g��magtanong n~g "billete" �sulat na anyaya, tayo'y pumanhic, �oh icaw na bumabasa sa akin, catoto �caaway! sacali't naaakit icaw n~g tugtog n~g orquesta, n~g

ilaw �n~g macahulug�g "clin-clan" n~g m~ga pingga't cubiertos[12] at ibig mong mapanood cung paano ang m~ga pigu�g doon sa Perla n~g Casilan~ganan. Cung sa aking caibig� lamang at sa aking sariling caguinhawahan, hind�cat�p�agalin sa pagsasaysay n~g calagayan n~g bahay; n~guni't lubh�g mahalag�ito, palibhasa'y ang caraniwan sa m~ga may camatayang gaya natin ay tulad sa pawican: hinahalagahan at hinihirang tayo alinsunod sa ating talucab �tinatahanang bahay; dahil dito't sa iba pang m~ga any�n~g asal, cawan~gis n~ga n~g m~ga pawican ang m~ga may camatayan sa Filipinas.--Cung pumanhic tayo'y agad nating mar�ating ang is�g malowang na tahanang cung tawaguin doo'y "caida"[13], ayaw� cung bakit, na n~g gabing ito'y guinagamit na "comedor"[14] at tuloy sal� n~g orquesta. Sa guitna'y may is�g mahabang mesa, na nahihiyasan n~g

marami at mahahalagang pamuti, na tila mandin cumikindat sa "colado," taglay ang catamistamisang m~ga pan~gac� at nagbabal�sa matatacuting binibini, sa walang malay na dalaga, n~g dalawang nacaiinip na oras sa casamah� n~g m~ga hind�cakilala, na ang pananalita't m~ga pakikikiusap ay ang caraniwa'y totoong cacaiba. Nam�mucod n~g di ano lamang sa m~ga ganitong handang sa mundo'y nauucol, ang sumasapader na m~ga cuadrong tungcol sa religi�, gaya bag�n~g "Ang Purgatorio", "Ang Infierno," "Ang hul�g Paghuhucom", "Ang pagcamat� n~g banal," "Ang pagcamat� n~g macasalanan," at sa duyo'y naliliguid nang is�g marin~gal at maganda� "marco" na anyong "Renacimiento"[15] na gaw�ni Ar�alo, ang is�g mabuting ayos at malapad na "lienzo" na doo'y napapanood ang dalawang matandang babae. Ganit�ang saysay n~g doo'y titic: "Nuestra

Se�ra de la Paz y Buen Viaje, na sinasamba sa Antipolo, sa ilalim n~g anyong babaeng magpapalimos, dinadalaw sa canyang pagcacasak� ang banal at bantog na si Capitana In�"[16]. Tunay mang ang pagcacapinta'y hind�nagpapakilala n~g "arte" at cabutihang lumikh� datapowa't nagsasaysay naman n~g caraniwang mamalas: ang babaeng may sak� ay tila na bangcay na nab�buloc, dahil sa culay dilaw at azul n~g canyang mukh� ang m~ga vaso't iba pang m~ga casangcapan, iyang maraming m~ga natitipong bagay bagay sa mahabang pagcacasak� ay doo'y lubhang mabuti ang pagcacasip� na ano pa't napapanood pat�n~g lin�aman. Sa panonood n~g m~ga calagayang iyong umaakit sa pagcacagana sa pagcain at nag�udyoc n~g ucol sa paglas� n~g masasar� na bagay bagay, marahil acalain n~g il�g may masam�g isipan ang may-ar�n~g bahay, na napagkikilalang

magal�g ang calooban n~g halos lah� n~g m~ga magsisiup�sa mesa, at n~g huwag nam�g m�alatang totoo ang canyang panucal� nagsabit sa qu�ame n~g maririk� na l�parang gaw�sa China, m~ga jaulang wal�g ibon, m~ga bolang cristal na may azogueng may culay pul� verde at azul, m~ga halamang pangb�ing lant�na, m~ga tuy�g isd�g botete na hinipa't n~g bumint�, at iba pa, at ang lah� n~g ito'y nac�culong sa may dacong �og n~g maiinam na m~ga arcong cahoy, na ang anyo'y alan~gang huguis europeo't alan~gang huguis ins�, at may n�atanaw nam�g is�g "azoteang"[17] may m~ga balag at m~ga "glorietang"[18] bahagy�na naliliwanagan n~g m~ga maliliit na farol na papel na may sarisaring culay. Nasasalas ang man~gagsisicain, sa guitn�n~g lubh�g malalak�g m~ga salam� at na n~gagn�ingning na m~ga ara�[19]: at

doon sa ibabaw n~g is�g tarimang[20] pino[21] ay may is�g mainam na "piano de cola"[22], na ang halaga'y camal�mal�, at lal�n~g mahalag�n~g gab�g it� sa pagca't sino ma'y walang tum�tugtog. Doo'y may is�g larawang "al �eo"[23] n~g is�g lalaking makisig, nacafrac, un�, matuw�, timb�g na tulad sa bast�g may borlas na tagl� sa m~ga matitig� na daliring pusp� n~g m~ga sins�g: wari'y sinasabi n~g larawan: --�Ehem! �masd� niny�cung gaano carami ang suot co at aco'y hind�tumatawa! Magagand�ang m~ga casangcapan, baga man marahil ay hind�maguinhawahang gamitin at nacasasam�pa sa catawan: hind�n~g�ang icaiilag sa sak� n~g cany�g m~ga inaanyayahan ang naiisip n~g may-ar� cung d�ang sariling pagmamarik�.--�Tunay at cakilakilabot na

bagay ang pag-iilagu�, datapowa't cay�nam�y umu�p�sa m~ga sill�g gaw�g Europa, at hind�palaguing macac�agp�cay�n~g gany�!--it�marahil ang sinasabi niya sa canil� Halos pun�n~g tao ang salas: hiwal� ang m~ga lalaki sa m~ga babae, tulad sa m~ga sambahang cat�ico at sa m~ga sinagoga[24]. Ang m~ga babae ay il�g m~ga dalagang ang iba'y filipina at ang iba'y espa�la: bin�bucsan nila ang bib� upang piguilin ang is�g hic�; n~guni't pagdaca'y tin�acpan nil�n~g canil�g m~ga abanico; bahagy�na nan~gagbubulun~gan n~g il�g m~ga pananalit� an�mang pag-uusap na ipinags�sumalang pasimul�, pagdaca'y naluluoy sa il�g put�-put� na s�i; catulad niy�g m~ga in~gay na n�irin~gig cung gab�sa is�g bahay, m~ga in~gay na gaw�n~g m~ga dag�at n~g m~ga butik� �Bac�cay�naman ang m~ga

larawan n~g m~ga iba't ibang m~ga "Nuestra Se�ra"[25] na nagsabit sa m~ga pader ang siyang ninilit sa m~ga dalagang iyong huwag umim� at magpacahinh�g lub�, �dito'y talagang natatan~g�ang m~ga babae? Ang tan~ging sumasalubong sa pagdat�g n~g m~ga guinoong babae ay is�g babaeng matandang pinsan ni capit� Tiago, mukhang mabait at hind�magaling magwicang castil� Ang pinacaubod n~g cany�g pagpapakitang loob at pakikipagcapuwa tao'y wal�cung ang d�mag-alay sa m~ga espa�la n~g tabaco at hits� at magpahal� n~g canyang cam� sa m~ga filipina, na ano pa't walang pinag-ibh� sa m~ga fraile. Sa cawacasa'y nayamot ang ab�g matandang babae, caya't sinamantala niya ang paglagap� n~g isang pinggang nabasag upang lumab� na dalidal�at nagbububulong:

--�Jesus! �Hintay cay� m~ga indigno[26]! At hind�na mul�g sumip�. Tungcol sa m~ga lalaki'y nan~gagcacain~ga'y n~g caunt� Umaaticabong nan~gagsasalitaan ang il�g m~ga cadete[27]; n~guni't mahihin�ang voces, sa isa sa m~ga s�loc at manacanacang tinitingnan nila at itinuturo n~g dalir�ang il�g m~ga taong na sa salas, at silasila'y nan~gagtatawanang ga inililihim n~g hindi naman; ang bilang capalit nama'y ang dalawang extrangero[28] na capow�nacaput�n~g pananamit, nan~gacatalicod cam� at d�um�mic ay nan~gagpaparoo't paritong malalak�ang hacbang sa magcabicabilang dulo n~g salas, tulad sa guin�aw�n~g m~ga naglalacbay-dagat sa "cubierta"[29] n~g is�g sasacy�. Ang masaya't mahalag�g

salit�'y na sa isang pulut�g na ang bumubuo'y dalawang fraile, dalawang paisano[30] at is�g militar na canilang naliliguid ang is�g maliit na mesang kinalalagyan n~g m~ga botella n~g alac at m~ga biscocho ingl�[31]. Ang militar ay isang matandang teniente, matangc�, mabalasic ang pagmumukh� na ano pa't anaki'y isang Duque de Alba[32] na napag-iwan sa escalafon[33] n~g Guardia Civil[34]. Bahagy�na siya nags�alita, datapuwa't matig� at maicl�ang pananalit�--Ang is�sa m~ga fraile'y isang dominicong bata pa, magand� malinis at maningning, na tulad sa canyang salam� sa matang nacacabit sa tangc� na guint� maaga ang pagca ugaling matand� siya ang cura sa Binund� at n~g m~ga nacaraang tao'y naguing catedr�ico[35] sa San Juan de Letran[36]. Siya'y balitang "dial�tico"[37], caya n~ga't n~g m~ga

panahong iy�g nan~gan~gahas pa ang m~ga anac ni Guzmang[38] makipagsumag sa paligsahan n~g catalasan n~g �ip sa m~ga "seglar"[39], hind�macuhang malit�siya �mahuli cailan man n~g magal�g na "argumentador"[40] na si B. de Luna[41]; itinutulad siya n~g m~ga "distingo"[42] ni Fr. Sibyla sa m�~gin~gisdang ibig humuli n~g igat sa pamamag-itan n~g s�� Hind�nagsas�it�ang dominico at tila mandin pinacatitimbang ang canyang m~ga pananalit� Baligt� ang is�nam�g fraile, na franciscano, totoong masalit�at lal�n~g ma�am magcucump�. Bag�man sumusun~gaw na ang m~ga uban sa canyang balb�, wari'y nananatili ang l�as n~g canyang malus� na pan~gan~gataw�. Ang mukh�niyang magand�ang tabas, ang canyang m~ga pagtin~ging nacal�aguim,

ang cany�g malalapad na m~ga pan~g�at bat�ot na pan~gan~gatawan ay nagbibigay any�sa cany�g is�g patricio romanong[43] nagbal� cay� at cahi't hind�sinasadya'y iny�g m�ugunit�yaong tatlong monjeng[44] sinasabi ni Heine[45] sa cany�g "Dioses en el destierro"[46], na nagdaraang namamangc�pagcahating gabi sa isang dagatan doon sa Tyrol,[47] cung "equinoccio"[48] n~g Septiembre, at sa tuwing dumaraa'y inil�agay n~g abang m�amangca ang is�g salap�g p�ac, malam� na cawan~gis n~g "hielo," na siyang sa canya'y pumupuspos n~g panglulum� Datapuwa't si Fray D�aso'y hind�mahiwagang gaya nil� siya'y masay� at cung pabug-al bug-al ang cany�g voces sa pananalit� tulad sa isang taong cailan ma'y hindi naaalang-alang, palibhasa'y ipinal�agay na banal at wal�n~g g�aling pa sa cany�g sinasabi, kinacatcat ang sacl� n~g gay�g ugal�n~g cany�g t�ang

masay�at buc�, at hangang sa napipilitan cang sa canya'y ipatawad ang pagpapakita n~g m~ga paang wal�g calcet� at m~ga bint�g mabalah�o, na icakikita n~g maraming pagcabuhay n~g is�g Mendicta sa m~ga feria sa Kiap� Ang isa sa m~ga paisano'y isang taong malingguit, mait� ang balb� at wal�g �inatat�~g�cung d�ang il�g, na sa calakh�y masasabing hind�cany� ang is� nama'y isang binatang culay guint�ang buh�, na tila bagong dat�g dito sa Filipinas: it�ang masilacb�g pinakikipagmatuwiranan n~g franciscano. --Makikita rin niny�-ang sabi n~g franciscano--pagca p�cay�y n�irang il�g bowan dito, cay�y maniniw��sa aking sinasabi: �ib�ang mamahala n~g bayan n~g Madrid at ib� ang m�ira sa Filipinas!

--N~guni't.... --Ac� sa halimb��-ang patuloy na pananalit�ni Fr. D�aso, na lalong itinaas ang voces at n~g d�na macaim� ang canyang causap--aco'y mayroon na ritong dalawampo at tatlong ta�g saguing at "morisqueta"[49], macapagsasabi aco n~g mapapaniwal�n tungc� sa bagay na iyan. How� cay�g tumutol sa akin n~g alinsunod sa m~ga carunun~gan at sa mabubuting pananalit� nakikilala co ang "indio"[50]. Acalain ninyong mul�n~g aco'y dumat�g sa lupa�g ito'y aco'y iniucol na sa isang bayang maliit n~ga, n~guni't totoong d�mog sa pagsasaca. Hind�co pa nauunawang magal�g ang wicang tagalog, gayon ma'y kin�cumpisal co na ang m~ga babae[51] at nagcacawatasan cam� at lubh�g pinaca�ig nila aco, na ano pa't n~g macaraan ang tatl�g ta�, n~g aco'y ilipat sa ib�g b�ang lalong malak� na wal�g

. gay�g siya'y lal�n~g mainam mam��at pinataas pa ang m~ga "derechos n~g parroquia"[52]. may il�g ... --Hind�lamang iyan.. at n~g siya'y umal� ay lal�n~g marami ang naghat�. lalo n~g marami ang umiy� at lalo n~g mainam ang m�sica.. inihatid nila acong may casamang m�sica. --Datapowa't iya'y nagpapakilala lamang... pinuspos ac�n~g m~ga hand�.namamah��dahil sa pagcamat� n~g curang "indio" roon. --�Hint� cay� �hintay cay� �howag naman sana cay�g napacanin~gas! Ang humalili sa akin ay hind�totoong nagtagal na gaya co. hangang sa halos nag-ibayo ang lak� --N~guni't itutulot niny�sa aking. n�ira aco sa bayang San Diegong dalawampong ta�. nan~gagsipanan~gis ang lahat n~g babae...

Hind�maicacait sa akin nino mang dalawampong tao'y mahigu� cay sa catatag� upang makilala ang isang bayan. palibhasa'y kinucumpisal co ang calahatlahatang taong-bayan. iniwan (dito'y nagpakitang tila masam�ang loob).. doo'y marami siyang m~ga lup�at doon . cung ano anong m~ga pagcadupilas ang nangyari sa babaeng it� cung sino ang tunay na am�n~g batang inianac. May anim na libo ang dami n~g taong namamayan sa San Diego. cung an�ang pinan~gan~gailan~gan niyon. na parang siya'y aking ipinan~ganac at pinasuso: nalalaman co cung al� ang m~ga lisyang caasalan nito.. at bawa't tagaroo'y nakikilala co. nan~gag-iin~gat n~g mainam sila sa canicanil�g catungculan. cung sino ang nan~gin~gibig sa bawa't dalaga. at iba pa..bow� lamang n~gayong aking. Magsabi cung nagsisinun~galing aco si Santiagong siyang may ar�nitong bahay.

Sa pangguiguilalas n~g d�an�lamang ni Fr. na canyang sinamantala ang sandaling pagcatiguil dahil sa pag-inom n~g franciscano n~g isang copita n~g Jerez[55]. Sandal�g tinitigan ang binata at: --�Paano? �paano?--ang sinabi pagcatapos n~g boong pagtatac�--Datapowa't . bahagya na ac�inihatid n~g ilang m~ga matatand�g babae at il�g "hermano" tercero[53]. D�aso ay caunt�nang mabitiwan nito ang copa. �gay�g n�ira aco roong dalawampong ta�! N~guni't hind�co mapagc�r�cung an�ang cabagay� n~g inyong m~ga sinabi sa pagcaca�is n~g "estanco n~g tabaco"[54]--ang sagot n~g may mapul�g buh� na causap.cam�nagu�g magcaibigan. n~g aco'y umal�. N~gayo'y makikita niny�cung an�ang "indio".

.. iguinagalaw ang ulo n~g taong bulilit na parang ipinahahalat�niyang bin�igyan niyang catuwiran �hindi si Fray D�aso.?--ang sa cawacasa'y nagawang tan�g n~g boong catimpian n~g bin�� na tin�itigan n~g boong pagtatac�ang fraile. Nagcasiya na lamang ang dominico sa pagtalic� sa canilang lahat halos. an� n~g Dios. na pawang cahalin~g� ang m~ga pagbabagong utos na guin�aw�n~g m~ga min�tro? N~gayo'y ang may pul�g buh� naman ang natigagal. lalong ikinunot n~g teniente ang canyang m~ga kilay. na ang lahat n~g ito'y nagpapatibay na totoo. --�Inaacal�bag�niny�.�mangyayari bagang hind�ninyo mapagwar�iyang cas�g liwanag n~g �aw? �Hind�ba niny�nakikita..

na ang m~ga nananahan doo'y pawang sa lah�ring iyan!. na tin�acpan natin n~g pagca indolenteng ito ang ating sariling pagca indolente.. sinabi po ninyo ang isang salit�na totoong nacaakit sa aking magdilidili.--�Na cung inaacal�co? �Sinasampalatayanan cong gaya n~g pagsampalataya sa Evangelio[56]! �Napaca "indolente"[57] ang "indio"! --�Ah! ipatawad po ninyong salabatin co ang inyong pananalit�-anang binat� na idinahan ang voces at inilap� n~g caunt�ang canyang upuan." �nangyayari ang sinasabi n~g isang maglalacb� na taga ibang lupain. ang pagc�uli natin sa pagsulong sa m~ga carunun~gan at ang ating paraan n~g pamamahala sa lupa�g nasasacupan? Ang sinabi niya'y ucol sa m~ga ibang lupa�g sac�. . �Tunay n~ga cayang catutub�n~g m~ga dalisay na tagarito ang pagca "indolente..

ni iba pang lalong hind�marunong cumilala n~g utang na loob! --�At n~g ibang lalong masam�ang t�r� Nagpasimul�ang binatang mapul�ang .--�Oh� �M~ga cainguitan! �Itanong p�ninyo cay guinoong Laruja na nacakik�ala rin sa lupa�g it� itanong ninyo sa canya cung may m~ga catulad ang camangman~gan at ang pagca "indolente" n~g indio! --Tunay n~ga--ang sag� nam� n~g bulil� na lalaking siyang binangguit--�hind�po cay�macacakita sa alin mang panig n~g daigd� n~g h�iguit pa sa pagca indolente n~g indio. sa alin mang panig n~g daigd�! --�Ni iba pang lalong napacasama n~g asal na pinagcaratihan.

... Ang m~ga guinoong dalagang iyan. --Tinatawag po ba ninyong tinola ang bun~gang cahoy na cahawig n~g ." buc� sa roo'y hind�siya nah�arap. nacatulog sa m~ga catre at nacacain n~g maraming "tinola". Hayaan ninyong macaraan ang ilang bowan.buh� n~g pagpapalin~gaplin~gap sa magcabicabil�n~g boong pag-aalap-ap. --�Bah! huwag cay�g napaca magugunigunihin! Hind�ipinalalagay ni Santiagong siya'y "indio.. --M~ga guinoo--ang sinabing marahan--tila mandin tayo'y na sa bahay n~g isang "indio". at. �cahi't n�aharap man siya! Iya'y m~ga cahalin~g� n~g m~ga b�ong dating... magbabago cay�g isip� pagca cayo'y nacapagmalim� sa maraming m~ga fiesta at "bailujan"[58].

. �Buhat pa cail� dumating cay� --Apat na araw--ang sagot n~g binatang ga namumuh�na. --�Ano bang loto ni loteria!--ang sagot ni p��D�asong nagt�awa. ganyan nacapagmamalimutin sa m~ga tao? . Ang tinola ay ang pinaghalong inah�g manoc at sac��po.."loto"[59] na .--nagsasalit�cay�n~g m~ga cahalin~g�.. D�aso.. --�Naparito ba cayong may catungculan? --Hindi p� naparito ac�sa aking sariling gugol upang mapagkilala co ang lupa�g it� --�Aba. na siya'y minamasdan n~g boong pagtatac�-�Pumarito sa sariling . napacatan~g�namang ibon!--ang saysay ni Fr.

sucat na ang magcaroon n~g dalawang d�ing noo[60].. --Sinasabi n~g "cagalanggalang po ninyo"[61] ("Vuestra reverencia").. Sa ganya'y maraming sumulat n~g m~ga dak�ang libro! �Sucat na ang magcaroon n~g dalawang daling noo. D�aso at tumiguil n~g pagtataw�sa tan�g na itong ang anyo'y totoong parang walang an�man at hind�sin�ady� .. p��D�aso--ang biglang isinalabat n~g dominico na pinutol ang salitaan--na cayo'y nanah�g dalawampong ta� sa bayang San Diego at cayo umalis doon..... �hind�p�ba kinal�lugdan n~g inyong cagalan~gan ang bayang iyon? Biglang nawal�ang catowaan ni Fr...gugol at sa m~ga cahalin~g� lamang! �Cacaib�nam�g totoo! �Ganyang caraming m~ga libro ...

tila totoong natilihan si Fr. gay�g iilang buwan ac�g n�ira roon . at sa ic�agaling co nam�. Di caguinsaguinsa'y pinacabigyanbigyan n~g sunt� ang palun~g� n~g cam� n~g cany�g sill�. humin~ga n~g malac� at nagsalit� --�O may Religi� �wala! sa macatuid baga'y ��ang m~ga cura'y may calay�n �wal� �Napapahamac ang lupang it� na sa . D�aso. n~guni't ya�y guinaw�n~g m~ga p�n�sa icagagaling n~g Capisanan .... Noon lamang n~g gab�g iy�.. dinaramdam cong iwan ang Camil�g.Nagpatuloy n~g pananalit�ang dominico n~g anaki'y lalong nagw�alang bah�� --Marahil n~ga'y nacapagpipighati ang iwan ang is�g bayang kin�ahanang dalawampong ta� at napagkikilalang tulad sa h�itong suot. Sa gan�g akin lamang naman.

ipinakitang sagl� ang canil�g m~ga pan~gil. at pagdaca'y ipinagpatuloy uli ang canil�g pagpaparoo't parito. --�Hindi!--ang sag� na paan~gil at galit. at saca biglang nagpatinghig�n~g boong lac� sa hilig� n~g sill�. nan~gagtin~ginan. Tumiguil na sandali ang dalaw�g extranjerong nan~gagpapasial. --�Masam�ang loob dahil�g hind�niny�binigy� n~g Reverencia (Cagalang-galang)!--ang ibinul�g sa . Sa pagc�angh�n~g nan~gasasalas ay nan~gagtin~ginan sa pulut�g na iy�: itinungh� n~g dominico ang cany�g ulo upang tingn� niya si p�i D�aso sa ilalim n~g cany�g salam� sa mata.capahamac�! At s��mul�g sumunt�.

. na iba't ib�ang taas n~g voces. --�Cay�dumar�ing dito ang lubh�g maraming m~ga sacun� �Tinatangk�ik n~g m~ga pin�n�ang m~ga "hereje"[62] laban sa m~ga "ministro" n~g Dios[63]! ang ipinagpatuloy n~g franciscano na ipinagtutum�s ang cany�g malulusog �na m~ga panunt�. --�An�p�b� ang ibig sabihin n~g "cagalanggalang" niny�(Vuestra Reverencia)? �an�ang sa inyo'y nangyayari?--ang m~ga tan�g n~g dominico at n~g teniente. --�An�p�ba ang ibig niny�g sabihin?--ang mul�g itinan�g n~g abot n~g kilay na teniente na any�g titindig.tain~ga n~g binatang mapul�ang buh� ni guinoong Laruja.

ang is�g generalito Calamidad[65].. at lal�n~g wal�g catuwirang macapagparusa.--Cung nangyari it�sa ib�g panaho'y kinaladc� sana siy�n~g pabab�sa hagdanan.--�Sinasabi co ang ibig cong sabihin! Ac� ang ibig cong sabihi'y pagca itinatapon n~g cura sa cany�g libin~gan ang bangc� n~g is�g "hereje. tulad . --�An�bang Carilag� �Vice-Real Patrono[68] man!--ang sag� n~g franciscanong nagtind� din." sino man. cahi ma't ang h��ay wal�g catuwirang makial�.--ang sigaw n~g teniente na nagtind�.! --�P�� ang cany�g Carilag�[66] (ang maril� bag�g Gobernador General) ay Vice-Real Patrono[67]. �At n~gayo'y ang is�g "generalito"[64].--�Na cung an�ang �ig cong sab�in?--ang inulit ni Fr.. na lalong inilac� ang voces at humar� sa teniente. D�aso.

..n~g minsa'y guinaw�n~g m~ga Capisanan n~g m~ga fraile sa pus�g na Gobernador Bustamante[69].. --�An�bang h���cung Roque[71] man! Sa gan�g amin ay wal�g ib�g h��cung d�ang tunay[72]... �Ang m~ga panah�g iy� ang tunay na panah� n~g pananampalataya! --Ipinauunaw�co sa iny�na di co maitutulot . --�Tiguil!--ang sig� n~g tenienteng nagbabal�at wari'y mandin ay nag-uutos sa cany�g m~ga sundalo.. ang H��70]. . Ang "Canyang Carilag�.." (�ang maril� na Gobernador General) ang pinacacataw� n~g Cany�g Macapangyarihan.--��iny�g pagsisisihan ang lah� niny�g sinabi �b�cas din ay magb�igay sabi ac�sa Canyang Carilag�!.

Ang m~ga pananalit�n~g sacerdote. . D�aso ang m~ga pananalit�n~g tao sa m~ga pananalit�n~g sacerdote.--�Lacad na cay�n~gay� din. na lumap� sa tenienteng nacasunt� ang cam�.? �Lacad na cayo't ipahih�am co pa sa iny�ang aking coche! Naoow�ang salitaan sa catawatawang any� Ang cagalin~gang palad ay nakialam ang dominico. at howag nam� cay�g hum�ap n~g m~ga paglapastan~gan sa wal�g makikita cay� Dapat nating ibuc� sa m~ga pananalit�ni Fr..--huwag sana niny�g papaglig�ligaw� ang m~ga bagay. sa cany�g pagcasacerdote.--�Acal�ba ninyo't may suot ac�g h�ito'y wal�ac�g .--�M~ga guinoo!--ang sabi niy�g taglay ang any�g may capangyarihan at iy�g voces na nagdaraan sa il�g na totoong nababagay sa m~ga fraile. lacad na cay�--ang sag� n~g boong paglib� ni Fr. D�aso..

Sa m~ga pananalit�n~g tao. ay hind�macasasak� n~g loob canino man. at nan~gan~ganib siy�g cung mapapatuloy ay siy�pa ang lal�as na . datapuwa't hind�"in corde"[76]. sa pagcac�nitan n~g salit�n. --�N~guni't aco'y "por accidens" at "por mi"[79] ay nalalaman co ang m~ga cadahilanan. p�i Sibyla!--ang isinalabat n~g militar. cung mayroong. at ang sinasabing "in corde". Ang m~ga sinasabing "in corde" lamang ang macasasak� n~g loob: sacali't dating tinatagl� n~g "in meate"[77] sa is�g cadahilanan.. sa pagca't mul�sa lub� n~g catotohanan. na nakikita niy�g siya'y nabibilot n~g gay�g caraming m~ga pag tatan~gitan~gi."per se"[73]. ay dapat gaw� ang is�pa manding pagbabahagui: ang m~ga sinasabing "ab irato"[74]... �cung nasabi lamang "per accidens"[78]. ang m~ga sinabing "exore"[75].

.may casalanan. Na siya'y hindi nan~gumpis� cailan man. siya'y mac�lan cong n�apanayam. iya'y is�g casinun~galin~gan. is�g t�ng may pananampalataya sa Dios. Sa panah�g wala si p�i D�aso sa San Diego ay inilib�g n~g coadjutor[80] ang bangc� n~g is�g t�ng totoong carapatdapat . at iy� bag�y �an� Ac�ma'y hindi rin nan~gun~gumpis�. n~guni't sabihing nagpacamat�. at tum�loy ac�sa cany�g bahay.. is�g paratang. op� totoong carapatdapat. ang gany�g tao'y . na nacacaal� n~g canyang m~ga catungculang dapat ganap� sa pamamayan. Is�g t�ng gaya niy�g may is�g an� na lalaking kinabubuhusan n~g boong pag-irog at m~ga pag-asa.--Nalalaman co ang m~ga cadahilanan at papagtatan~giin n~g "cagalan~gan p�ninyo" (papagtatan~gitan~giin p�ninyo).. is�g t�ng mapagmah� sa capurih� at hindi sumisinsay sa catuwiran.

. tunay n~ga't iilan lamang ang nacaalam. ipinadala sa lab� n~g libin~gan. ang guinawa'y ipinahucay ang bangc� na iy�.hind�nagp�acamatay. upang iba� hindi co maalaman cung saan. .. at kilanl�g utang na loob sa akin n~g "cagalan~gan" p�niny� At tinalicd� ang franciscano at nagpatuloy n~g pananalit� --N~g magc�ayo'y n~g magbalic ang curang it�sa bayan. at palibhasa'y t�ng may dalisay na p�s� ay hinin~gi ang caparusah� . Ito'y sinasabi co. at hind�co sinasabi ang m~ga ib�g aking iniisip. Sa caruwagan nang bayang San Diego'y hindi tumutol. at inilipat si p�i D�aso sa lalong magaling na bayan. pagcatapos na maalipust�ang coadjutor. n~guni't nabalitaan n~g Gobernador General. walang camag-anac ang nasir� at na sa Europa ang canyang bugt�g na an�.

Untiunting nanag-�li ang capisanang iy� sa . at ang m~ga . at ang m~ga papel . At pagca sabi nit�y lumay�sa pulut�g na iy�. at ang lah� n~g m~ga n�iligw�?--ang isinalabat na halos nauut� ni Fr... --�An�bang pakikinaban~gin! �At ang naw�al�sa m~ga paglipat ....It�n~g�lamang ang nangyari. N~gayo'y gaw� n~g "iny�pong cagalan~g�" ang pagtatan~gitan~gi. D�aso na hindi macapagpiguil n~g galit. --Din�amdam cong hind�co sin�adya'y n�anguit co ang is�g bagay na totoong mapan~ganib ani p��Sibylang may pighat�--Datapuwa't cung sa cawacasa'y nakinabang naman cay�sa pagpapal�-bayan.....

caacb� ang is�g matand�g castil�g pil�. may m~ga pint�ang mukh�at nacasuot europea.dating catahimican. Nan~gagsidat�g ang ib�pang m~ga tao. matam� at maba� ang pagmumukh� nacaacay sa b�ig n~g is�g matand�g babaeng filipinang pun�n~g cul� ang buh�. cung an�g tao cay�ang . at nan~gagsiup�sa tab�n~g ating m~ga cakilala ang Doctor De Espada� at ang guinoong asawa niyang "doctora" na si Do� Victorina. --N~guni't �masasabi p�ba ninyo sa akin. guinoong Laruja. Doo'y napapanood ang il�g m~ga "periodista"[81] at m~ga "almacenero"[82] na nan~gagpaparoo't parito at wal�g maalamang gaw�. Sila'y sinalubong n~g bating catoto n~g naroroong pulut�g.

--�Paano p�bang matutuclasan pa n~g abang iy� ang p�vora. ac�ma'y hindi co pa siy�nakikita. D�aso. --�Dito'y hind�cailan~ganang m~ga pagpapakilala!--ang isinab� ni Fr. guinoong Laruja!--ang sinabi sa malambing na pagsisi ni Do� Victorinang nag-aabanico. ay alinsunod sa sabi'y natuclasan na ito n~g m~ga ins� na malaong panah� na? .--Si Santiago'y is�g t�ng maba�. --Ang sabihana'y umal� daw.--Aco'y hind�pa naipapakilala sa cany�83]. --Isang t�ng hindi nac�uclas p�vor�-ang idinugtong ni Laruja.may ar�n~g bahay?--ang tan�g n~g binatang mapul�ang buh�. n~g --�Cay�p�nam�.

.] --�Nang m~ga ins�? �Nasisir�b�ang isip ninyo?--ang sabi ni Fr. n~g siglong ..--Imp..Ang Doctor De Espada� at ang canyang guinoong asawa ang "Doctora" Do� Victorina . �icapit� --�Isang franciscano! Marahil nagu�g misionero sa China. Fr.. D�aso. ang p��Savalls na iyan--ang itinutol n~g guinoong babae na hind�ipinatatalo n~g gayongayon lamang ang canyang m~ga isipan. guinoong babae--ang itinug� nam� ni Fr.. Sta. Paz 447. . Sibyla. Cruz. na hind�man lamang siya tin�ingnan.. Hind�co maalaman Savalls. de M Fern�dez.. --Marahil Schwartz[84] ang ibig p�ninyong sabihin.--�Tumah� n~g�cay� �Ang nac�uclas n~g paggaw�n~g p�vora'y isang franciscano. is�sa aming samahan..[Larawan:.

�eh an�n~gayon? �Hind�dahil sa is�g letra ay siya'y maguiguing ins�!--ang mul�g sinaysay na nay�amot ang franciscano. D�asong Savalls: wal�ac�g guinaw�cung d�inulit co lamang ang canyang sinalit� --�Magal�g! Savalls �Chev�. --At n~g icalabing-apat na siglo at hind�n~g icapit�-ang idinugt�g n~g dominico. --�Mabuti. datapuwa't hind�sa paglalabis cumulang n~g is�g siglo'y siya'y maguiguing dominico na! --�Ab� howag p�sanang magalit ang cagalan~g� p�ninyo!--ani p��Sibylang . sinabi ni Fr.--Hind�co maalaman. na ang anyo'y parang sin�ala ang camal�n at n~g pasakitan ang capalaluan niyong is�g fraile.

n~gum�~git�--Lalong magal�g cung siya ang nac�uclas n~g paggaw�n~g p�vora. sa pagca't sa gayo'y naibsan na niya sa pagcacapagod sa gay�g bagay ang canyang m~ga capat�. ang taong hindi inaanyayaha'y cusang dum�alo sa isang pigu�g. Maraming di ano lamang sa . --�At sinasabi p�ninyo. TALABABA: [5] _Colado_. na nangyari ang bagay na iy� n~g icalab�g apat na siglo?--ang tan�g na malak�ang nais na macatal� ni Do� Victorina--�n~g hind�pa �n~g macapagcataw�g tao na si Cristo? Pinalad ang tin�anong na pumasoc sa salas ang dalawang guinoo. p��Sibyla.

.--P. [7] Nang panah�g sulatin ni Rizal ang Noli me tangere ay hindi pa umaagos dito sa Maynila ang tubig na inum�g nanggagaling sa ilog San Mateo at Marikina. upang iucol sa ganitong bagay.P. ni D.H.P. Talastas nang madla.ma�ga bayanbayan. at ang man~ga taong yaong di natin calah�ang siyang tinatawag ni Rizal na man~ga _colado_ sa pigu�g. [6] Ang catutubong mahusay at d�nagbabagong calacar� n~g m~ga linikh�n~g Dios--P. na canilang tinatawag _na indio_. na ang guinugol sa pagpapaagos na ito ay ang ipinamanang salapi. Francisco Carriedo. at lalonglalo na dito sa Maynil� ang ma�ga taong di nating calah� na hind�man inaanyayahan ay nagdudumal�g dumal�sa man~ga pigu�g nang man~ga filipino.H.

�Salamat sa is�g cast�� sa is�g hind�nating cal��ay nagcaroon ang Mayn��n~g tubig na totoong kinacailan~gan sa pamumuhay! Maraming mayayamang filipinong bago mamatay ay nagpapamana n~g maraming salap�at mahahalag�g cayamanan sa m~ga fraile �sa m~ga monja. Wal�rin ac�g nalalamang nagaw�g hand� sa m~ga filipino ang m~ga fraile na macacatulad n~g pamana n~g dakilang si Carriedo.castilang nagu�g magistrado sa Real Audiencia nang una. gay�g dahil sa m~ga filipino cay�yumaman at nagu�g macapangyarihan ang m~ga fraileng iyan.--�Culang palad na Filipinas!--Nang di pa umaagos ang tubig na inum�g sinabi na ay sa ilog Pasig �sa man~ga ib�g nacaliliguid sa Maynil�umiiguib nang . datapowa't hind�nan~gababalinong magpamana n~g an�mang iguiguinhawa �magagamit sa pamumuhay n~g canil�g m~ga cababayan.

[9] Ang ladrillong parang pinggan ang pagcacayar�--P. simbahan. palacio.--P. Tinatawag na edificio ang bahay.H. [11] Patun~g� �p�irican n~g bagay. sacali't ang bahay walang _algibe_ �tipun� n~g tubig sa ul�.P. sa macatuwid ay mal�ang tawag na "macetas" sa halaman. [10] Ang "maceta" ay wicang castil�na ang cahuluga'y ang lalagy� n~g lup�na pinagtatamnan n~g m~ga halamang guin�awang pangpamuti. n~g m~ga "maceta" haligue �ano mang .--P.P. [8] Ang namamatnugot sa paggaw�n~g an�man edificio.H.inum� at ib�pang cagamitan sa bahay.P.H.P.--P.--P.H. camalig at iba pa.H.P.

datapuwa't dito sa Filipinas.P. [15] Mul�g pan~gan~ganac. ayawan cung anong dahil. tinatawag na "caida" n~g m~ga castil�at n~g m~ga lahing castila ang macapanh� n~g b�ay. [13] Ang sabing "caida" ay w�ang castil� na ang cahuluga'y ang pagcahulog. tenedor at iba pa. �ang kinahuhulugan �ang lal� n~g ano mang bagay.--P.P.[12] Ang capisanan n~g guinagamit sa pagcaing cuchara.--P.H.--P. na napucaw sa man~ga taong tub�sa dacong calunuran n~g . [14] Ang panig n~g bahay na pinagl�agy� n~g mesang cacan�.H.P. Ang panahong nagpasimul�nang calaghatian nang Siglo XV. pagc�ap�pagcatimbuang. pagc�agpac. cuchillo.H.

na catulad n~g papag na mabab�ang any�--P.P.P. [17] Sa convento n~g Antipolo ay may isang cuadrong catulad nit�--J.H. [19] Ang ilawang san~gasan~ga na ibinibiting may m~ga pamuting m~ga cristal na nagkikislapan.H.H.Sandaigdigan ang masilacbong pagsisiyasat nang m~ga maririkit na guinag��sa una nang m~ga griego at nang m~ga latino--P. [20] Is�g papatun~gang cahoy. .R. [18] Is�g pabil� na parang culuong na ang caraniwa'y pinagagapan~gan n~g m~ga halaman.H.--P.P.H.--P.--P.P. [16] Batal�g bat� na ang caraniwa'y baldosa ang tungtun~gan.P.

H. [23] Tinatawag na larawang "al �eo.--P." Alinsunod sa any�at lak�ay tinatawag na piano de mesa.[21] Cahoy na caraniwang tawaguin n~g tagalog na "Palo-China. Ang piano de cola'y nacahigang parang mesa. na sa is�g dulo'y malapad at sa cabil�g dulo'y makitid at is�sa m~ga lalong mah� ang halag�--P. Sumisibol din sa Benguet. [22] Natuclas� ang paggaw�n~g "piano" n~g siglo XIII at siyang naguing cahalili n~g "clavicordio" at n~g "espineta.H.P. dito sa Filipinas. . dahil sa malam� ang sin~gaw roon.P. piano diagonal at iba pa. piano de cola." (retrato al �eo) ang larawang ipin�inta sa pamamag-itan n~g m~ga culay �pinturang tinunaw sa lan~gis.--P.P.H. piano vertical. piano de media cola." Ang cahoy na ito'y caraniwan sa Europa at Am�ica.

[27] Tinatawag na cadete ang nag-aaral sa is�g colegiong doo'y itinut�r�ang m~ga bagaybagay na nauucol maalaman n~g is�g militar.P. cung nacabigk� n~g bal�. cung may m~ga escapulario sa camay. na halos may d�mabilang na pamag�: Nuestra Se�ra del Carmen. Nuestra Se�ra de Salambaw at iba pang lubh�g napacarami.H. Nuestra Se�ra de la Correa.P.[24] Sambahan n~g m~ga jud�. . cung may tan~gang cuint�. [26] "Hind�carapatdapat" ang cahulug� n~g sabing "indigno.--P. [25] Caraniwang tinatawag na Nuestra Se�ra ang an�mang larawan ni Guinoong Santa Mar�.H. Nuestra Se�ra de Turumba.--P.P." salitang caraniwang sabihin n~g m~ga nacacastil�n.H. Nuestra Se�ra del Rosario.--P.

sila'y tinatawag ditong ins�.--P.P. bub�g na tabl�n~g m~ga [30] Tinatawag na "paisano" n~g m~ga sundalo ang hind�militar. ang cast�� ang turco." Gayon ma'y d�caraniwang tawaguing "extranjero" ang ins�. alem�. ang japon�. [29] Ang sasacy�. cast�� "turkiano.--P. ang bombay. bombay. sa pagca't iniuucol lamang ang sabing "extranjero" sa m~ga man~gan~galacal na may malalaking puhunan.[28] Taga ib�g l�p� sa macatuwid ay hind�taga Filipinas ang cahulug� n~g sabing "extranjero. suizo at ib�pa. ang colombo at ib�pa. [31] Caraniwang tinatawag na "biscuit" ang biscochong na sa m~ga maliliit na .H.H. colombo. Tinatawag lamang "extranjero" ang ingl�.P." jap�. franc�.

H.P. Siya ang nagtagump� sa panghihimagsic n~g Paises Bajos at nacalupig sa Fort.E. gaya n~g tinatawag na "biscocho y ca�" at "biscocho y dulce. ang _La Fortuna_ ni G. Monroy." at ang tunay na biscocho'y tinatawag na "sopas" n~g m~ga d�nacaaal� n~g wicang cast�� N~gayo'y gum�aw�na rito sa atin n~g masasar� na biscochong hind�sab� sa m~ga nanggagaling sa Inglaterra.P.latang nanggagaling sa Inglaterra. ang _La Perla_ ni G.J. . [32] Maran~gal na general ni C�los V at ni Felipe II.H. Claro Ong at ib�pa. Carapatdapat papurihan ang m~ga cababayang it�g nagl�igtas sa Filipinas na bomobow� sa m~ga taga ib�g lupa� sa pagbil�n~g m~ga bagay na dito'y nag�aw�--P. Tinatawag dito sa ating "biscocho" ang m~ga malulut�g na tinapay.--P.

[33] Ang tala� n~g m~ga oficial at m~ga p�n�sa m~ga hucb� [34] Ang may catungculang umusig sa masasamang tao at man~gasiw�sa capanatag� n~g m~ga bayanbayan. at m~ga cast��ang m~ga oficial at ang m~ga p�n� Manac�ac�g nagcacaroon n~g alferez at tenienteng m~ga filipino. Ang nahalili n~gayon sa Guardia Civil ay ang Polic� Insular. at "Guardia Civil Veterana" ang na sa ciudad n~g Mayn��--Pawang m~ga filipino ang m~ga sundalo n~g Guardia Civil at n~g Guardia Civil Veterana. na tinatawag ding Polic� Constabularia. N~g panah� n~g Gobierno n~g Espa�'y may dalawang bagay na Guardia Civil dito sa Filipinas: "Guardia Civil" ang pan~galan n~g m~ga na sa bayanbayan n~g m~ga lalawigan. at sa Guardia Civil Veterana ay ang Polic� Metropolitana na pawang americano at ang Polic� Municipal .

H." na ang dalang sandata'y revolver at sable. .P. Bucod sa Guardia Civil at Veterana'y may m~ga Cuadrillero pa na pawang filipino ang m~ga sundalo at pinun� na ang caraniwa'y fusil na walang cabuluh� at talib�g ang m~ga sandata.--P. buc� sa Polic� Secreta na itinatag dito sa Mayn�� hind�co matandaan cung n~g ta�g 1894 �1895. ang Guardia Municipal at ang Cuadrillero.H. Sa macatuw� ang m~ga namamahal�n~g catahimican n~g m~ga namamayan.P. N~g m~ga hul�g ta� n~g Gobierno n~g castila'y nagcaroon sa Mayn��n~g m~ga tinatawag na "Guardia Municipal.--P. n~g m~ga hul�g panah� n~g m~ga castil� dito sa Mayn��y ang Guardia Civil Veterana.na pawang filipino. [35] Ang nagtutur�sa paaralan. at sa m~ga lalawiga'y ang Guardia Civil at ang Cuadrillero.

.--P. [38] Si Santo Domingo de Guzman ang nagtatag n~g capisanan n~g m~ga fraileng dominico cay�sila'y tinatawag na m~ga an� ni Guzman.[36] Colegio �paaralang m~ga fraileng dominico ang may-ar�at sil�rin ang nan~gagtutur� [37] Tinatawag na "dial�tico" ang gumagamit n~g dial�tica.H. Ang "dial�tica'y" ang carunun~gang ucol sa pag iisip-�ip at ang m~ga pinanununtunang land� sa bagay na it�--P.P. [39] Ang nananatili sa pakikipanayam sa sangcataohan. ang hind�sacerdote.P.H. [40] Ang nagp�alagay n~g m~ga pal�sipang dapat sagutin at tutulan sa pan~gan~gatowiran n~g catalo.

[45] Si Enrique Heine ay bant� na poeta at cr�ico alem�. [43] Ang m~ga inan� �iniap�n~g m~ga unang senador sa Roma. . Sumulat sa wicang alem�. [42] Ang pagtatan~g�at pagbubucod n~g pinagmamatuwirang an�man. [47] Ang Tyrol ay is�g magand�g panig n~g Suiza at Baviera at is�sa m~ga lalawigan n~g Austria-Hungr�. May siyam na raang libong tao ang namamayan doon. Benedicto de Luna.[41] Ito'y ang balitang si G. [46] Ang m~ga dios sa pinagtapunan. [44] M~ga fraile. Ipinan~gan� n~g 1796 at namat� n~g 1856. marunong na abogadong filipino.

hind�lat�. n~guni't ang wal�marahil nacacaal� niyan ay cung saang wic�nanggaling. mul�sa 20 hanggang 21 n~g Marzo. May equinoccio n~g tag-araw. hind�ins� at iba pa.[48] Tinatawag na equinoccio ang pagcacais�n~g h��n~g araw at n~g gab� Nagcacaequinoccio pagpapasimul�n~g signo Aries at pagpapasimul�nam� n~g signo Libra. sa pagca't ang sabing morisqueta'y hind�wicang castil� hind�tagalog. [49] Halos tal� n~g lah� n~g fipinong ang cahulug� n~g "morisqueta" ay canin. at may equinoccio n~g tag-ulan. mul�sa 22 hanggang 23 n~g Septiembre. �Ang m~ga fraile cay�ang nagtatag n~g salitang iyan? [50] Sinabi co na sa sa is�sa m~ga paunaw�sa Buhay ni Rizal na sa pasimul�n~g librong it�na ang sabing "indio" ay wicang castil�na ang cahuluga'y .

" at ang India ay na sa panig n~g libut�g tinatawag na Asia. na dahil sa maput�ang canil�g bal� ay tumatawag sa capow�tagritong caymangui n~g indio . [51] Ito'y lub� na catotohanan. han~gal. ugaling pan~git. Sacs�nit�g m~ga sabi co ang m~ga sinulat n~g m~ga fraile't castil�tungcol sa Filipinas.H.P. Caacb� n~g sabing indio ang cahulugang tam�. n~g m~ga castil�at n~g m~ga lahing put�sa m~ga t�b�sa Filipinas ay is�g pag-alimura at pagcuty�sa m~ga lahing caymanggui. Ang .. Ang Filipinas ay m~ga pul�g na sa panig n~g libut�g tinatawag na "Ocean�.t�b��inian� sa India. �M~ga dukhang damdamin!--P. N~guni't ang lalong nacat�awa'y ang m~ga t�ng t�b�rin dito sa Filipinas.. Ang tawag na indio n~g m~ga fraile. wal�g cahihiyan at iba pang lalong m~ga casamasam�n. dugong mab�� cutad na �ip. wal�g damdamin.

ang manong na franciscano �franciscana at manong na dominico �dominicana. "hermana". ciriales at iba pa. lib�g.P. [52] Ang m~ga sinisin~g� sa binyag.H.sumusulat nito'y nacapan~gumpisal n~g panah�g cabataan pa sa is�g fraileng palibhasa'y bahagy�n~g macawatas n~g wicang tagalog.--P. galing sa salitang "hermano". casal. [53] Ang caraniwang tinatawag na "manong" �"manang". campana. tawag. ipinipilit na ang casalanang ikinucumpisal ay sabihin n~g nan~gun~gumpisal sa m~ga salit�g cahalayhalay at magagaang na sa Diccionariong wicang castil�at wicang tagalog na sinulat n~g canil�g capow�fraile. May dalawang bagay na manong. [54] Dating estancado ang tabaco dito sa .

N~g ta�g 1883 ay inal� dito sa Filipinas n~g Gobierno n~g Espa� ang estanco n~g tabaco at binigyang calayaan ang lahat na macapagtan� at . Ang Gobierno n~g Espa� ay siyang nam�il�n~g tabacong dahon sa m~ga magsasac�sa m~ga bayang may pahintulot na magtan� n~g tabaco. Ang Gobiernong mamimili ay siya ring nagh�alaga n~g tabacong dahong canyang bin�ili. na siyang nan~gan~gatawa't n~g gumal�g ang tan� na tabaco at mag-ani n~g marami.Filipinas. ang Gobierno ang nagpapadal�dito sa Mayn��siya ang nagpapagawa n~g tabaco at cigarrillo at siya rin ang nagbibil� Sino ma'y walang nacabibil�n~g tabacong dahon cung d�ang Gobierno at sino ma'y walang nacapagbibil�n~g tabacong dahon. Sa m~ga bayang may pahintulot na magtan� n~g tabaco'y may m~ga cagawad ang Gobierno. n~g tabacong yar�at n~g cigarrillo cung d�ang Gobierno.

[56] Tinatawag na Evangelio ang m~ga sinulat ni San Mateo. at ang inihalili sa estanco ay iba't ibang bagay na pagpapabowis sa m~ga tagarito. nasa tab�n~g ilog Guadalete at may 62. [55] Alac na Jerez. Ang bayang iyo'y mayaman.H.macapagbil�n~g tabacong dahon. ang siyang pinagpapatuunan n~g m~ga utos at palatuntunan n~g Iglesia Cat�ica Apost�ica Romana. caharian n~g Espa�.H.--P. San Marcos at San Juan. San Lucas. n~g Iglesia . Ang m~ga sinulat n~g apat na Santong it� na d�iba cung d�ang casaysayan n~g m~ga ipinan~garal at buhay ni Jesucristo. na sacop n~g lalawigang Cadiz.P. tabacong yar��cigarrillo.P.--P. n~g Iglesia Cism�ica sa Rusia at sa Grecia.009 ang nananahang tao. na nanggagaling sa uvas na inaani sa bayang Jerez de la Frontera.

Iglesia Filipina [57] Ang cahulugan n~g sabing indolente ay ang t�ng hind�napupucaw ang loob sa m~ga bagay na sa iba'y nacasakit. cataw�aw� wal�g cahusayan. ang cahulugan n~g "bailujan" ay say� na carapatdapat cutya�. .Protestante at n~g Independiente. [58] "Bailujan.H. ang tam�." galing sa sabing "baile. [59] Ang "loto" ay is�g cahoy sa Africa.--P. Sa maicl�g sabi." say�. ang mabagal.P. Ang walang malasakit sa ano man. Ang baile ay wicang castil� Ang "bailuhan" ay hind�guinagamit n~g m~ga fraile at n~g m~ga castil�dito sa Filipinas cung d�ang sabing "baile" pagca ang sayawan ay sa bahay n~g capow�cast�� at "bailujan" pagca ang sayawan ay sa bahay n~g m~ga filipino.

H. [61] Caugalian sa m~ga castilang hind�"usted" (cay�p� na guinagamit sa caraniwan. . Tinatawag na "hereje" ang cristianong sum�alansang �hindi sumasampalataya sa m~ga pinasasampalatayanan n~g Iglesia Cat�ica Apost�ica Romana.P. [62] Ipinan~gun~gusap n~g "ereje. [60] Sa macatuwid baga'y sucat na ang magcaroon n~g caunting pag-iisip." sa pagca't sa wicang castila'y hindi isinasama ang h sa pagbasa. cung d�"Vuestra Reverencia" �"Vuesarevencia" (sa cagalanggalang p�ninyo) ang siyang ibinibigay na galang sa m~ga fraile sa pakikipag-usap sa canila.--P. ang taga ibang lupa�g macacain daw n~g bun~ga n~g "loto" ay nacalilimot sa canyang kinamulatang bayan.Anang m~ga poeta.

[66] "Su excelencia" sa wicang castila.H.[63] Ang kin�atawan n~g Dios.--P.P.P.P.H. Tinatawag na Real Patrono n~g Iglesia Cat�ica Romana ang Har�sa Espa�. sa macatuw� baga'y wal�g halagang general.H. paunl� na tawag sa Capitan General at sa iba pa n~g m~ga castila. Haring tagatangkilic ang cahulugan sa wicang tagalog--P. . [68] Hind�ac�nas�ilong cahi't siya'y pan~galaw�man n~g har�-ang ibig sabihin ni P�i D�aso. [64] Maliit na general.--P. [67] Pan~galawa n~g Real Patrono. [65] Maliit na general Capansanan.

naglathal�siy�n~g . Gal� na gal� cay Bustamante ang m~ga may matataas na catungculang sa ganito'y nan~gagsipan~ganib na mapahamac. Sa pagca't cany�g napagun��ang malaking m~ga pagnanacaw sa pamamanihal�n~g salap�n~g Har� minag��g niya ang magtatag n~g m~ga b�ong utos sa pamamahal�n~g salap�n~g calahat�. at sa gay�g cahigpita'y hind�nan~gabihasa cail� man. Pinasimul� niy�g kinul�g sa bilangguan ang m~ga taong pinaghihinal�n. sila'y cany�g pinag-usig sa har� n~g m~ga tribunal.[69] Mul�sa ta�g 1717 hangang 1719 ay nagu�g Gobernador General sa Filipinas si Don Fernando Bustamante. Sa pagc�t nabalit�n ni Bustamante ang panucalang manghimagsic laban sa cany�g capangyariha't pamamah�� at tinatangk�ic n~g m~ga fraile sa canil�g m~ga simbahan ang lalong m~ga kilal�g mahihigp� niy�g m~ga caaway.

minagal�g nil�ang sil�ang . at n�atag ang isang hucb�n~g m~ga cusang pumasoc sa pagsusundalo. na tumacb�at nagtag�sa simbahang Catedral: dahil dito'y ipinag-utos n~g Gobernador General na dacp� at ibilangg�ang arzobispo at gayon din ang m~ga abogadong cainal� sa gayong panucalang catacsilan.pagtawag sa lah� n~g m~ga lalaking may mahigu� na lab�g apat na ta� upang man~gagsipanig sa hucb�g magsasanggal�g sa capangyarihan n~g Har� Dinin~g� n~g bayan ang pag tawag na iy�. Nan~gagsifirma ang Arzobispo at il�g m~ga abogado sa is�g casulatang doo'y itinututol na wal�g capangyarihan at wal�g catowiran daw si Bustamante na ipag-utos ang pagpapabilang�sa notariong si Osejo. at sa tacot n~g m~ga fraileng bac�s�a nam� ang pag-usiguin.--Pinanggalin~gan ang m~ga pagpapabilanggong it�n~g iba't ibang m~ga caguluhan.

nagdal�n~g m~ga sandata. datapuwa't hind�sumun� sa cany�g utos ang m~ga sundalo. isinuc�nil�ang canil�g m~ga sandata sa har� n~g pagca dam� sacerdote n~g m~ga fraileng n�~gagta� ang m~ga camay na . at n~g macasanib na sa canil�ang il�g m~ga tagarito. lumacad sil�t ang tinun~go'y ang palacio n~g Gobernador. ipinag-utos sa cany�g m~ga guardiang baril� ang m~ga nanghihimagsic na iy�. Nan~gun~guna sa paglacad ang m~ga fraile na may m~ga hawac na Santo Cristo sa canil�g m~ga cam�. na n~g panah�g iy�y na sa taguilirang ilaya n~g tinatawag n~gay�g Plaza ni William McKinley. Nang maalaman ni Bustamante ang gay�g panghihimagsic.mamatnugot sa m~ga lum�abag sa capangyarihan n~g Gobernador.--Lumab� sa m~ga simbahan ang m~ga nagtatag�roon. at n~g dumating ang m~ga nanghihimagsic sa tap� n~g palacio.

Pinabayaan din n~g m~ga sundalong alabardero na sil�y macapasoc. at sinalubong sa hagdanan ang m~ga nanghihimagsic. Hinandulong siy�n~g m~ga nanghihimagsic at sa sandali lamang ay may sugat na siy�g malubha.may hawac na m~ga Santo Cristo at m~ga larawan n~g Santo. Dumal�sa cany�ang canyang an� na lalaki. at . Kinaladcad n~g m~ga nanghihimagsic ang canilang Gobernador na naghihin~gal�hanggang sa is�g bilangguang na sa silong n~g Audiencia. ipinagca� sa cany�ang lah� n~g saclolo at hindi siy�binigy� n~g is�mang lamang vasong tubig. Lumab� ang cahabaghabag na si Bustamanteng may sandatang hawac. at doon siya namat� n~g magtatakip silim n~g hapon n~g araw ring iyong ica 11 n~g Octubre n~g 1719. Kinaladc� nam� ang an� n~g Gobernador General sa talian n~g m~ga cabayo sa palacio. at it�nama'y ag� binaril at nasugatan n~g b�a.

na pagdaca'y siy� ang nagatang sa sarili n~g catungculang pagca Gobernador General sa Sangcapuluang it� Hindi nagcam� parusa cailan man ang m~ga cakilakilabot na katampalasanang ito.P.doon siya namat� n~g hapon ding iy�. tomo I.--Sinipi sa "Censo de las Islas Filipinas" n~g 1903.H. at ipinagc�t sa cany�g macaguib� ang sino man manggagamot at itinanggu�sa cany�ang lahat n~g bagay na saclolo.�p�ina 342--P. Ang m~ga nanghimagsic na pinamunuan n~g m~ga fraileng pumupuri at nagpapaunlac sa m~ga pumat� sa Gobernador at sa cany�g an� ay nan~gagsitun~go sa c�ta n~g Santiago at doo'y kinuha at pinawal� ang arzobispo. [70] "Su Majestad el Rey" sa wicang castil� Masasabing: "ang Macapangyarihan Har�" [71] Sa matuwid bag�y hindi niya pinahahalagahan ang taong sinasabi n~g .

sa isang manin~gas na pagbabaca at n~g siy�y matalo'y omowi sa Trieste at doon namat� n~g 1861.�na n~g panahong sinasabi sa "Noli me tangere" ay s�ang hari sa Espa�. [72] Aayaw kilalanin n~g m~ga fraile si Alfonso XII. dug�at m~ga capahamacan sa Espa�. capatid ni Fernando VII.�na siyang muling nagsabog n~g caligaligan. Ang unang nacabaca n~g reina Cristina at n~g reina Isabel II�ay si C�los de Borb�. na nagpamagat n~g Conde de Montemolin at haring C�los VI.�isinalin niy�pagcatapos ang tinatawag niyang catuwiran sa Corona n~g Espa� sa cany�g an� na si C�los Luis. cung di si C�los de Borb� na naghahan~gad na siy�g maghari sa m~ga castil� Dahil sa paghahan~g� na ito'y silasila ring m~ga castil�ang nan~gagsipagbaca.Teniente. at maraming dug�ang nabuhos. .

cung d�magsabog n~g dugong calahi at papaghirapin n~g di ano lamang ang Espa�. N~g panahong iy�y maraming totoong salapi ang ipinadal�g galing sa Filipinas na hand� n~g m~ga fraile cay C�los. sa udy� at tulong n~g m~ga fraile at macafraile. n~g 8 n~g Abril n~g 1872. Natapos ang pagbabaca roon n~g 27 n~g Febrero n~g 1876. n~guni't wal�it�g nagaw�g may cahulug�.Humalili cay C�los Luis ang canyang capat� na si Juan Borb�. . araw na ibinalic ni C�los sa Francia. datapuwa't wala ring kinahinatnan ang pagpupumilit nit� n~g m~ga fraile at n~g m~ga macafraile. Pinasimul� ang icatlong pagbabaca sa Espa�ng m~ga capowa castila rin ang nagpatayan. Ang an� ni Juang nagn~gan~galang C�los at nagpamag� n~g haring C�los VII�ang siyang nagpatuloy n~g pagbabaca.

at manumbalic ang "tribunal n~g Inquisici�. ay nagpasimul�na ang pan�cal�n~g m~ga fraile at n~g m~ga macafraileng papanumbalikin doon ang pagtatatag ul�n~g "absolutismo"." Marahil ibiguin n~g m~ga bumabasang maalaman cung ano ang dahil n~g pagbabacang ito. at aking sasabihin sa maicling salit� Bago pa lamang nacacawal�ang Espa� sa capangyarihan n~g m~ga franc�. na nagpasimula n~g 2 n~g Octubre n~g 1833 at nagtap� n~g 27 n~g Febrero 1876." . sa macatuwid baga'y ang capangyarihan n~g haring magaw�ang bawa't maibigan. Cung pamagat� si Don C�los n~g m~ga castila'y "C�los Chapa.Ang pinacamabuti sa m~ga general nito'y si Zumalac�regui at si Cabrera. Cumilala at sumuco si Cabrera sa haring Alfonso XII n~g ta�g 1895.

. na nan~gacong cung siya ang maguiguing har�ay gagawin niya bawa't ibiguin n~g Papa at n~g m~ga fraile. na sa pagca't musm� pa noon. at sa gay�y kinagalitan siya at minagaling n~g m~ga fraileng sa cany�y mahalili ang cany�g capatid na si C�los Mar� Isidro de Borb�. N~g mamatay si Fernando VII n~g 29 Septiembre n~g 1833 ay nahahanda na upang bacahin ang hahaliling reinang si Isabel II. ang namamahal�n~g caharia'y si reina Cristinang nabao cay Fernando VII. n~g m~ga fraile.Hindi pumayag si Fernando VII sa gay�g balac. at n~g icatl�g araw n~g pagcamatay nit�y pinasimulaan na n~g�ang panggugul�sa Espa� ni C�los. na tinutulun~gan n~g papa. Bago namat� si Fernando ay gumawa it�n~g testamentong isinasalin niya ang cany�g corona sa cany�g an� na babaeng si Isabel. n~g lahat n~g m~ga p��at n~g canilang m~ga cacampi.

" at "mestizo" ang itinatawag nila sa sumasang ayon sa calagayang dal�n~g panah� at ayaw sa "inquisici�" at sa "absolutismo. at sila sila'y nagsisir�n. ." N~gayo'y macucur�na cung bakit aayaw kilalanin n~g m~ga fraileng h��nila si Alfonso XII at si Alfonso XIII man. n~guni't ang sawicain n~ga n~g m~ga castil�y "�la fuerza ahorcan" (sapilitan ang pagbitay).H. Aayaw man sila'y sapilitang nil�agoc ang apd�g hand� n~g catuwiran at n~g catotohanan. May nan~gagpapan~galang "integrista" na siyang nan~gag-iibig n~g "absolutismo" at n~g "inquisici�.N~gay�g m~ga panah�g it�y mahinang mahin�na ang carlismo sa Espa�.P. [73] Sa cany�g calagayan �sa cany�g sarili.--P.

N~g panah� n~g Gobierno n~g Espa�. [76] Mul�sa p�s� taimtim sa p�s� [77] Na sa pag-iisip. bihirang bihir�ang naguiguing cura. [78] Sa is�g pagcacata�. [79] Sa pagcacataon at sa gan�g akin. [75] Sa bib� lamang. Aliping mistul�ang pagpapalagay n~g m~ga . [80] Ang p�ing catulong n~g cura. halos ang lahat n~g paring filipino ay pawang coadjutor lamang ang naaabot na catungculan. at ang caraniwa'y m~ga fraile ang naguiguiug cura.[74] Sa galit ay nabiglaanan. caya't ang lah� n~g m~ga cura halos sa sangcapuluang ito'y pawang m~ga fraile. hindi sinasadya.

H. Salamat sa revoluci�g guinawa n~g Katipunang tatag ni Gat Andr� Bonifacio'y nahan~g�ang m~ga paring filipino sa gay�g caalipinan. . �Wala n~g carimarimarim na p�song gaya n~g di marunong tumumb� sa utang na loob!!!] [81] Ang sumusulat n~g m~ga inilalathala sa m~ga peri�ico �p�ahayagan.curang fraile sa m~ga coadjutor na filipino.--P. [82] Ang may almacen �tindahan. Tinatawag ding almacenero ang cat�ala sa pag-iin~gat n~g m~ga camalig na ligpitan n~g an�man. �ang is�g catungculan sa Gobiernong ganito ang pan~galan. datapuwa't hangg�n~gay�y wal�is�man lamang sa m~ga paring filipinong nacacagunitang magpaunl� cay Gat Andr� Bonifacio.P. Cahimanawar�sila'y man~g�uising sa panah�g hin�arap.

alem�.P. . [84] Ang monje Bernardo Schwart.H.[83] Caugal�n n~g m~ga taong may pinag-aralang cung pumapanhic sil�sa bahay n~g isang hind�cakilala.P. na siy�g nac�uclas n~g pag-gaw�n~g p�vora n~g siglo XIV.H. ang siya'y iharap sa maybahay n~g is�g cakilala nit�at sabihing:--"May capurihan po ac�g ipakikilala sa iny�si guinoong Fulano.--P."--P.

at cany�g m~ga cam� n~g m~ga . hind�ang c�ilagdilagang Capitan General na casama ang canyang m~ga ayudante upang maal� sa pagcatigagal ang teniente at sumalubong n~g ilang hacb�g.=II. Sibyla. na tan~gan sa cam� ang is�g binatang luks�ang boong pananamit.= =CRISOSTOMO IBARRA= Hind�magagand�at mabubuting b�is na m~ga dalaga upang pansin� n~g lahat. D�aso'y magu�g tila nawal-an n~g d�� sila'y wal�cung d�ang "original" n~g larawang naca frac. --�Magandang �Magandang unang sinabi ni hinagcan ang gab�p� m~ga guinoo! gab�p�"among"[85]!--ang Capitang Tiago. at si Fr. samp�ni Fr.

Inal� n~g dominico ang canyang salam� sa mata upang mapagmasdan ang bagong dat�g na binat�at namumutl�si Fr. na an� n~g nasir�cong caibigan!--ang ipinagpatuloy ni Capitang Tiago. nalimutan n~g tenienteng bumat�sa may bahay. tila mandin sa canya'y walang bagay na . lumapit siya sa binat�at pinagmasdan niya ito. Ito'y nakikipagbatian n~g m~ga ugaling salit�n~g sandal�g iyon sa boong pulut�g. mul�sa paa hanggang ulo.sacerdote. D�aso at nangd�idilat ang m~ga mat� --�May capurihan ac�g ipakilala p�sa iny�si Don Cris�tomo Ibarra. Umalin~gawn~gaw ang pagtatac�n~g m�in~gig ang pan~galang ito. na pawang nacalimot n~g pagbebendicion.--Bagong galing sa Europa ang guinoong ito. at siya'y aking sinalubong.

na mapulapul�sa m~ga pisn~gi. Ang canyang taas na higu� sa caraniwan.na�ba sa guitn�n~g salas na iyon. . marahil sa pagc�atira niya sa m~ga bayang malalam�. ang canyang pagmumukh� ang canyang m~ga k�os ay pawang naghahalimuyac niyang cabataang mainam na pinagsabay inaralan ang catawa't c�olowa. --�Ab�--ang biglang sinabi sa magal� na pagtatac�-�ang cura n~g aking bayan! �Si par�D�aso: ang matalic na caibigan n~g aking am� Nan~gagtin~ginang lahat sa franciscano: ito'y hindi cumilos. liban na lamang sa canyang pananam� na it�. Nababasa sa canyang mukh�g buc� at masay�ang caunt�g bac� n~g dugong castil�na naaaninag sa isang magand�g culay caymanggui.

na nagpapatuloy n~g pagmamas� sa canya. lumin~g� at ang nakita niya'y ang mabalasic na any�n~g teniente.--N~guni't cailan ma'y hind�co nagu�g caibigang matalic ang iyong am� Untiunting iniurong ni Ibarra ang canyang cam� na iniacm�g humawac sa cam� ni par�D�aso.--�Ac�po'y pagpaumanhinan niny� aco'y nagc�ali!--ang idinugtong ni Ibarra. �cay�po b�ang an� ni Don Rafael Ibarra? Yumuc� ang binat� . --Bagongtao. at tiningnan niya it�n~g boong pangguiguilalas. --�Hind�ca nagc�ali!--ang sa cawacasa'y naisagot ni Fr. D�aso. na sir�ang voces. na ga nahihiy�na.

na canyang an� ay di co pa napagt�alos. D�aso at tinitigan ang teniente. Siya'y aking nakilala at n�apanayam.Ga tumind� na sa canyang sill� si Fr. --Guinoo--ang sag� ni Ibarrang nababagbag ang p�s�-ang inyo pong pagpuri sa aking am�ay pumapaw�n~g aking m~ga pag-alap-ap tungcol sa caniyang kinahinatnang palad. Napun�n~g l�h�ang m~ga mat�n~g . --�Cahimanawar�dumat�g cayong malualhat�dito sa inyong lupa�. at masasabi cong siya'y isa sa m~ga taong lalong carapatdapat at lalong may malinis na capurih� sa Filipinas. at magtam�naw�p�cay�n~g lalong magandang palad cay sa inyong ama!--ang sabi n~g militar na nan~gin~ginig ang voces. na aco.

na ang caramiha'y tinitingnan siya n~g may paglin~gap. --Itulot ninyo sa aking lacdan~gan co--anya--ang m~ga utos n~g mahigpit na pakikipagcapwa tao.matand� tumalic� at umal� na dal��� Napag-isa ang binata sa guitn�n~g salas. Pit�g ta� na n~gayong umal� ac�rito sa aking bayan. Nang macapag-alinlang may il�g minuto. sa . tinun~go niya ang m~ga dalagang tagl� ang calugodlugod na catutubong kilos. at n~gayong aco'y bumal� ay hindi co mapiguilan ang nasang aco'y bum�i sa lalong mahalagang hiyas niya. Napilitan ang binatang lumay�roon. wal�siyang makitang sa canya'y magpakilala sa m~ga dalaga. sa canyang m~ga supl�g na babae. at sa pagca't nawal�ang may bahay.

M~ga guinoo--anya--may isang caugal�n sa Alemaniang pagca pumaparoon sa isang capisanan. Tinun~go niya ang pulut�g n~g ilang m~ga guinoong lalaki. cung d�sa pagca't napipilitan cong gaw� ang gayong bagay. sa pagca't totoong magaganda rin naman ang ating m~ga caugalian.pagca't sino man sa m~ga dalaga'y wal�g nan~gah� sumagot. Bumati na ac�sa lan~git at sa m~ga babae n~g aking tinubuang l�p� n~gayo'y ibig cong bumati . It�lot p�niny�sa akin ang ganit�g ug�� hind�dahil sa ibig cong dito'y magdal�n~g m~ga asal n~g m~ga tag�ib�g lupain. at walang masumpun~gang sa canya'y magpakilala sa m~ga ib� siya ang nagsasabi n~g cany�g pan~galan at napakikilala. at sumasagot naman ang m~ga causap n~g sa gay� ding paraan. na n~g m�asid na siya'y dumarating ay nan~gagcabilog.

datapuwa't hind�nila nasabi sa akin ang cadahilanan . --�Bac�po cay�may capurihan acong makipagsalitaan sa poetang ang m~ga sinulat ay siy�g nacapagpanatili n~g marubd� cong pagsint�sa kinaguisnan cong bayan? Ibinalit�sa aking hind�na raw po cay�sumusulat. humiguit cumulang ang pagca hind�nakikilala nino man. �M~ga guinoo.naman sa m~ga cababayan cong lalaki. ang pan~galan co'y Juan Cris�tomo Ibarra at Magsalin! Sinabi naman sa canya n~g canyang m~ga causap ang canicanilang m~ga pan~galang humiguit cumulang ang pagca walang cabuluhan. --Ang pan~galan co'y A--�--ang sinabi't sucat n~g isang binata at bahagya n~g yumuc�. ...

n~guni hind�aco tatawaguing ul�. Aco'y pinan~galanang poeta. cacaunti na't siya'y ipinatapon sana. --At �mangyayari maipaunaw�ninyo catotohanang yaon? po cung bagang an�ang --Sinabi lamang na ang anac n~g le� ay le� din nam�. Halos tam�acbo ang is�g t�ng masay�ang pagmumukh� pananamit filipino ang suot.--�Ang cadahilanan? Sa pagc�t hind�tinatawag ang dak�ang nin~gas n~g isip upang ipamalingcahod at magsinun~gal�g. Pinag-usig sa har� n~g huc� ang isang tao dahil sa inilag� sa tul�ang isang catotohanang hindi matututulan. . At lumay�sa pulut�g na iy� ang binatang may cacaibang asal.

" Lumapit cay Ibarra..at may m~ga botones na brillante sa "pechera. nakipagcamay sa cany�at nagsalit� --�Guinoong Ibarra... inaasahan c�g pauunlac� niny�ac�n~g iny�g pagdalaw. ang pan~galan co'y Capitang Tinong.. nakilala co ang iny�g guinoong am�. nan�ahan aco sa Tund�g kin�alagyan n~g iny�g b�ay..--N~guni't pasasa San Diego po ac�b�cas . hinahan~gad cong m�ilala co p�cay� caibigan cong matalic si Capitang Tiago. --�Salamat po!--ang isinag� n~g boong lug�. . doon na p�cay�cumain b�cas! Bih� na bih� si Ibarra sa gay�g calak�g cagandahang loob: n~gum�~git�si Capitang Tinong at kinucuyumos ang m~ga camay.

cung cayo'y bumal�! --�Hand�na ang pagcain!--ang big� �am n~g is�g lingcod n~g Caf�"La Campana. TALABABA: [85] Caraniwan sa catagalugan tawaguing "among" ang par� marahil sa tur�rin n~g fraile." �Bakit hindi sila nagpatawag n~g "ama" na siy�g cahulugan sa wicang tagalog n~g sabing "padre?" �Bakit itinutulot n~g m~ga sacerdote na sil�y tawaguin "amo?" ." na ang cahuluga'y "pan~ginoon. Ang sabing "among" ay galing sa "amo. lalong lal�na ang m~ga filipina. bag�man nagpapamanh� na totoo ang m~ga babae." at ang tumatawag n~g "amo" ay "alipin.--�S�ang! �Cung gayo'y sac�na." Nagpasimul�n~g pagpasamesa ang panauh�.

Sibyla: tahimic na lumalacad at hind�na n�amasid sa cany�g nan~gin~gilis at manip� na m~ga lab�ang pagpapawal�g halag� hangg�g sa marapating makipagusap sa pilay na si doctor De Espada�.= =ANG HAPUNAN= _Jele jele bago quiere. na sum�agot n~g put�-put� na pananalit� sa pagc� siya'y may pagc�ut�. sinisicaran ang m~ga sillang nacahahadl�g sa cany�g nilalacaran._[86] Tila mand� totoong lumiligaya si Fr.=III. nagsasalita� n~g masay�ang ib�at canil�g . Cagulatgulat ang sam�n~g loob n~g franciscano. at hangg�g sa sinic�ang is�g cadete. Hind�nagkikikib�ang teniente.

at dalaw�g lal�g magal�g cay sa m~ga mat�niny� datapowa't pinagm�asdan co p�iyang iny�g m~ga cul� n~g buh�--ang itinug� n~g militar na iyong hind�totoong m�agparay�sa babae. ang cany�g il�g.pinupuri ang cabutiha't casagan�n n~g haying pagcain. gay� man. marahil sa pagca't . n~guni't caracaraca'y lumin~g�g malak�ang g�it. cawan~gis n~g natapacang ahas: mangyari'y natuntun~gan n~g teniente ang "cola" n~g cany�g pananam�. Pinacunot ni Do� Victorina. --Datapuwa't mat�--any� �wal�p�b� cay�g m~ga --Mayroon p� guinoong babae. at sac�lumay� Bag�man hind�sinasadya'y capuw�tumun~go ang dalaw�g fraile sa d�yo �ulun� n~g mesa.

.. may carapat� at may capangyarihan..siy�g pinagcaratihan nil�at nangyari n~g�ang mah�intay. ang lalong may gulang. na tulad sa nan~gagpapan~gagaw sa is�g c�edra[87]: pinupuri sa m~ga pananalit�ang m~ga carapat� at cata�an n~g �ip n~g m~ga capan~gag�. at nan~gag-�un~gol at nan~gag-uupasal�cung hind�sil�ang macapagtam�n~g canil�g han~g�... datapua't pagdaca'y ipinakikilala ang pabaligtad. --�Matand�g matanda'y hind�pa naman!--n~guni't cayo p�naman ang cura . D�aso! --�Ucol p�sa iny� Fr. Sibyla! --Cayo ang lalong unang cakilala sa bahay na it�. confesor n~g nasirang may bahay na babae. --�Ucol p�sa iny� Fr.

D�asong gay� ma'y hind�binibitiwan ang silla. ay totoong malak�ang cababaan sa is�g uldog na tagapagl�t�n~g pagcain. Sibyla. "cedant arma cotae"[89] anang m~ga fraile sa Filipinas. Datapuwa't mapitagan si Fr.nitong bayan!--ang sag� na matabang ni Fr. ayon sa caisip� n~g m~ga fraile. "Cedant arma tog�[88]. caya't nagsalit� . Ang lalong mataas na oficial sa Filipinas. Sibylang hind�pin�ansin ang m~ga pagtutol na iy�. --�Aco'y hind�nag-uutos!--ang itinutol n~g franciscano--�aco'y hind�nag-uutos! Umuup�na sana si Fr. Sibyla. ani Cicer� sa Senado. --�Sa pagca't ipinag-uutos p�niny�y ac�y sumusunod!--ang iniwac� ni Fr. n~g macasalubong n~g canyang m~ga mat�ang m~ga mat�n~g teniente.

sa maicl�g pananalita'y sinabing �aw siyang umup�roon. Nakita ni Ibarrang nanonood n~g boong gal� at nacan~git�sa m~ga pagpapalaman~gang iy� sa upuan ang may bahay. dito'y na sa mundo[90] po tayo at wal�sa sambahan. dahil yat�n~g siya'y howag magpacagambal� �n~g huwag siyang umup�sa guitn�n~g dalaw�g fraile. Ang teniente. nararapat po sa inyo ang umup�rito.--Guinoong teniente. --�Bakit p� Don Santiago! �hindi p�b�cay�makikisalo sa amin?--ani Ibarra. cahi't na sa mundo. Al� man sa tatl�g iyo'y hind�nacaalaala sa may bahay. . Datapuwa't ayon sa any�n~g canyang pananalita'y sa canya rin nauucol ang upuang iy�.

N~guni't ayawan cung sa is�g pagcalib�g �iba cay�g bagay. Pagcatapos maibul�g n~g dominico ang "Bened�te"[93] na halos wal�sino mang natutong sumagot. casabay n~g pagdid�n sa balicat ni Ibarra. --�Tumahimic p�cay� howag cay�g tumind�!--ani Capitang Tiago.N~guni't sa lahat n~g m~ga upuan ay may m~ga tao na. Cay�pa nam� gum�aw�ang pagdiriw�g na ito'y sa pagpapasalamat sa mah� na V�gen sa iny�g pagdat�g. Hind�cumacain si L�culo[91] sa bahay ni L�culo. Nagpagaw�ac�n~g "tinola" dahil sa iny�t marahil malaon n~g hind�niny�n�iticiman. tumam�cay p��D�aso ang is�g pinggang . Dinal�sa mesa ang is�g um�song malaking "fuente"[92]. nagpasimul�n~g pamamahagui n~g laman n~g fuenteng iyon.

Nakita n~g franciscano ang lah� n~g it� dinurog ang m~ga �po.sa guitn�n~g maraming �po at sab� ay lum�an~goy ang is�g hub� na l�g at is�g matig� na pacp� n~g inah�g man�. balonbalonan at ib� pang masasar� na lam�g loob n~g inah�g man�. nalimutan na . pinatun� ang cuchara sa paglalag� at bigl�g itinulac ang pingga't inilay�sa cany�g harap�. humigop n~g caunt�g sab�. --Pit�g ta� halos. na nagcapalad mapatam�sa cany�ang m~ga at�. Nal�ibang nam�g totoo ang dominico sa pakikipagsalit�n sa binatang mapul�ang buh�. samantalang cumacain ang ib�n~g m~ga hit�at dibd�. --!Aba! �cung gay�y marahil. --�Gaano pong panah�g n�aalis cay�sa lupa�g ito?--ang tan�g ni Laruja cay Ibarra. lalong lal�na si Ibarra.

--At �saan naroon p�cayo at hind�cayo tumelegrama?--ang tanong ni Do� Victorina. n~g teniente.niny�ang lupa�g ito? --Baligt� p� bag�man ang kinaguisnan cong lupa'y tila mandin linilimot na ac� siy�y lagu�cong inaalaala. --�Ah!--ang biglang sinabi. --Ibig cong sab�ing may isang ta� na n~gay�g hind�aco tum�angap n~g ano mang balit�tungcol sa bayang it� hanggang sa ang nacacatulad co'y ang isang d�tagaritong hind�man lamang nalalaman cung cailan at cung paano ang pagcamatay n~g canyang ama. --�An�po ang �ig niny�g sabihin?--ang tan�g n~g mapul�g buh�.--Tumelegrama cami sa .

--Guinoong babae. na ang pan~gala'y Stadtnitzki.... cung hind�masam�ang aking pagcatand� �hind�p�b�niny�siya nakikita?--ang tanong na totoong kim�at halos namumula sa cahihiyan.. sa Alemania at sac�sa Colonia rusa. Minagaling n~g Doctor De Espada�. --Marahil p�-ang matam� na sag� ni Ibarra--n~guni't sa sandal�g it�y hind�ko naaalaala siy� . Varsovia. nitong huling dalawang tao'y doroon aco sa dacong ibab�n~g Europa... na ."Pe�nsula"[94] n~g cami'y pacasal. na hangg�n~gayo'y hind�nan~gan~gah� magsalit� ang magsabi n~g caunt� --Na . nakilala co sa Espa� ang isang polacong tag� Va .

--Guinagamit co p�ang w��n~g lupa�g aking pinagl�acbay�. --�Marunong po b�naman cayo n~g ingl�?--ang tanong n~g dominicong natira . n~guni't doo'y sa casaliw�ng palad ay hind�aco nagsasalit�n~g isa man lamang wicang cast�� liban na lamang sa ilang m~ga consulado. guinoong babae.. mapagcamal-an sa iba!--ang idinugt�g n~g Doctor na lumac� ang loob. --At �paano ang iny�g guin�awang pamumuhay?--ang tanong ni Do� Victorinang nagt�aca..--�Aba. hind�siy�maaring ma .--Mapul�ang cany�g buh� at totoong masam�g man~gast�� --Mabubuting m~ga pagcacakilalanan.

. al� man sa m~ga lupa� n~g may calay�ng Europa. .sa Hongkong at totoong marunong n~g "Pidggin-English"[95]. --At cay�pong totoong maraming nalacb� . sabihin niny� �an�p�b�ang lalong mahalag�g bagay na inyong nakita?--ang tan�g ni Laruja. na siyang pan~galaw�cong B�an.. sa casamah� n~g m~ga t�ng ingl� lamang ang sin�alit� --At �al� ang lupa�g lalong naibigan p�niny�sa Europa?--ang tan�g n~g binatang mapul�ang buh�. --Pagcatapos n~g Espa�. --Natira ac�g isang ta� sa Inglaterra. iyang halo-halong masam�g pananalit�n~g wic�ni Shakespeare[96] n~g an� n~g Imperio Celeste[97].

. ang cat�. pinagsisicapan cong matal� ang cany�g historia. --Mahalag�g bagay. tungc� sa pamumuhay n~g m~ga b�an .. ang sa calahat�. b�ay na ipangguilal� sa m~ga b�ang iyan.. --Ang catotohanan. Bago co paroonan ang is�g lupain.. ang cany�g Exodo[98] cung mangyayaring masabi co it� at pagcatapos ang nasusunduan co'y ang dapat mangyari: nakikita cong ang . ang cabooan. sa b�hay n~g pakikipanay�.Wari'y nag-is�-�� si Ibarra... Malaong nagdidilidili si Ibarra.. cung ibubucod ang sariling pagmamalak�n~g bawa't is�sa cany�g naci�. ang �col sa religi�. ang l�ad n~g pamamahal�n~g b�an.. �sa an�g caucul�? --Sa halimbaw�...

marahil sa pagc�t siya'y nalilibang sa pagcain. --At �wal�ca na bag�g nakita cung d�iy� l�ang?--ang itinan�g na nagt�awa n~g palib� n~g franciscano.iguiniguinhawa �ipinaghihirap n~g is�g baya'y nagm�mul�sa cany�g m~ga calay�n �m~ga cadilim� n~g isip. na mul�n~g pasimul�n ang paghapon ay hind�nags�alita n~g an�man. �ang sa canilang m~ga magugulang na pagca walang ib�g iniibig at pinagsusumakitan cung d�ang sariling caguinhawahan. hind�carapatdapat na iwald� mo ang iyong cayamanan upang wal�cang maalaman cung d�ang b�ahagyang bagay na iy�! �Sino mang musm� sa escuelaha'y nalalaman iy�! . at yamang gay�y nanggagaling sa m~ga pagpapacahirap n~g m~ga namamayan sa ic�agal�g n~g calahat�.

at cany�g pina�unlacan ang pakikisalo sa pagcain sa mesa n~g aking am� . datapowa't kinikilala cong utang na loob. sa pagc�t nagpapaalaala sa aking lub� niy�g m~ga �aw na madal� pumaparoon sa aming b�ay ang "cany�g cagalan~g�".--Nagt�apos na ang paghapon. gany� ang pagpapalag� niy�sa akin n~g ac�y musm� pa. ang m~ga iba'y nan~gagtitin~ginan sa pagkatac�at nan~gan~ganib na magcaroon n~g caguluhan. ang "cagalan~g� p�ninyo'y bus� na"--ang is�agot sana n~g binat� n~guni't nagpiguil at ang sinabi na lamang ay ang sum�sunod: --M~ga guinoo. sa pagc�t sa cany�y para ring hind�nagdaraan ang m~ga ta�.N�atin~g� na lamang sa cany�si Ibarra't hind�maalaman cung an�ang sasabihin. huw� cay�g magt�aca n~g pagsasalitang casambah� sa akin n~g aming dating cura.

marami pang totoong g�aw� ac�g m~ga b�ay-b�ay.Sinuly� n~g dominico ang franciscano na nan~gan~gatal. --�How� p�cay�g umal�!--ang ibinul�g sa . n~guni't hind�nagsasabi n~g an�man. �M~ga guinoo. Nagpatuloy n~g pananalit�si Ibarra at nagtind�: --Itulot niny�sa aking ac�y umal� na. Natapos na ang pinacamahalag�n~g paghapon. sa pagc�t palibhasa'y bago ac�g dat�g at dahil sa b�cas din ay aco'y �lis. caunt�lamang cung aco'y umin� n~g alac at bahagy�na tum�ikim ac�n~g m~ga licor. Tinularan siy�n~g Teniente. m�ungcol naw�ang lah� sa Espa� at Filipinas! At inin� ang is�g copitang alac na hangg�g sa sandal�g iy�y hind�sin�alang.

At yumao.--D�ating na si Mar� Clara: sinund�siy�ni Isabel. Paririto ang sa b�ang b�ong cura. --�Paririto ac�b�cas bago ac�umal�. --�Nakita na niny�--ang sinasabi niy�sa binatang mapul�ang buh� na ipinagcucucumpas ang cuchillo n~g himagas. na santong tunay. N~gayo'y may g�awin ac�g mahalag�g pagdalaw. . �Iy�y sa pagmamataas! �Hind�nil�maipagpaumanh�g sil�y mapagwicaan n~g cura! �Ang acal�nil�y m~ga taong may cahulug� na! �Iy� ang masam�g nacucuha n~g pagpapadal�sa Europa n~g m~ga b�� Dapat ipagbawal iy� n~g gobierno.cany� ni Capitang Tiago. Samantala'y nagluluwal n~g sam�n~g loob ang franciscano.

" At casama n~g m~ga iba't ib�g paun��ang m~ga ganit�--"Ang taong lalong wal�g cabuluh� ." ang sum�sunod: "Cung an�t macahihilahil sa casayahan n~g is�g pigu�g ang is�g liig at is�g pacp� sa pingg� n~g tinola.--At �ang teniente?--ani Do� Victorinang nakikicamp�sa franciscano--�sa boong gab�g ito'y hind�inal� ang pagcucun� n~g pag-itan n~g cany�g m~ga kilay. magal�g at tayo'y iniwan! �Matand�na'y teniente pa hangg�n~gay�! Hind�malimutan n~g guinoong babae ang pagcacabanggu� sa m~ga cul� n~g cany�g buh� at ang pagcacayapac sa "enca�nado" n~g cany�g m~ga "enagua." N~g gab�g ya�y casama n~g m~ga ib�t ib�g bagay na isinusulat n~g binatang mapul�ang buh� sa cany�g librong "Estudios Coloniales.

na hind�sil�marunong n~g wicang tagalog. Nagpapatumpictumpic bago'y ibig.."--"Sa m~ga calagayan n~gay� n~g m~ga bagay bagay. na cung tawagui'y "wicang tinul�. at huw� man lamang tur�an sil�g bumasa".. datapawa't hind�rin naman marunong magsalit�n~g tunay na .--May m~ga filipinong hind�nan~gingiming magsalitang sila'y hind�nacacawatas n~g wicang tagalog.. halos ay is�g cagalin~gang sa canil�y g�awin ang huw� paalis� sa canil�g lupa� ang m~ga filipino. TALABABA: [86] Wicang haluang castil�t tagalog.sa Filipinas sa is�g hapunan �casayahan ay ang nagpapahapon �nagpapafiesta: macapagpapasimul�sa pagpapalayas sa may bahay at mananatili ang lah� sa boong capanatag�.

" [88] Magbigay ang sandata sa har� n~g carunun~gang. [90] Wicang castil�ang sabing "mundo" at maraming cahulug�: ang cabooan n~g lahat n~g m~ga kinapal.wicang castil� wal�g nalalaman cung d�ang wicang tind� �cahabaghabag na m~ga tao! [87] Ang pagtutur�n~g is�g carunun~gan. dapat gumalang ang m~ga militar sa m~ga fraile. [89] Magbig� ang sandata sa harap n~g m~ga fraile. sa halimbaw� si Fulano'y nagtutur�n~g catedra n~g "Derecho" na gaya rin cung sabihing si Fulano'y nagtutur�n~g dunong n~g "Derecho. sa macatuwid baga'y dapat gumalang ang m~ga militar sa m~ga t�ng pant�.--Ang lup�--Ang .

[91] Si Lucio Licino L�calo.--Mul�n~g isang bagay. Is�sa m~ga caaway n~g caluluwa. Buc� n~g tubig na nanggagaling sa l�p�--Is�g "aparato" upang doo'y lumabas ang tubig na nanggagaling sa m~ga "tubo" at n~g magamit sa bahay. c�sul romano. [92] Ang cahulug� dito'y isang malaking tasang maluc�g na pinagl�agyan n~g pagcain--Cahulugan din n~g wicang "fuente". sa daan �sa halamanan.cabooan n~g lah� n~g tao. na bantog dahil sa totoong magal�g na pagcain sa canyang mesa. sa bint�at iba pa.--Kinacailan~gang sa pagsasalit�n~g "fuente" ay magpalabas .H.--Ang sugat na talagang guin�aw�sa brazo.--Ba�l na malak�--Tungcol sa pamumuhay. sa macatuwid baga'y ang m~ga tao sa pigu�g na iy�. Dito'y ang cahulugan ay is�g tan~ging bah�ui n~g sangcataohan.--P.P.

Ito'y is�sa m~ga cadahilanan cay�ayaw ac�g makisunod sa bagong palacad na isulat n~g P cahi't ang pinanggalin~ga'y F. Pasimul�n~g is�g das� sa Dios na wicang lat�g sinasabi n~g m~ga p�i at iba pang cat�ico bago cumain. Gayon ma'y iguinagalang co at hindi co pinipintasan ang sa ibang caisipan at palacad na sinusunod.n~g han~gin sa bibig. Fernando. Pernando.--Upang maipan~gusap ang "efe" ay idinadaiti ang labi sa m~ga n~giping itaas sac�magpalab� n~g han~gin sa pagsasalit�n~g letra. [94] Tinatawag n~g m~ga castilang "Pen�sula" ang Espa�.H.P. Faustino na may m~ga sumusulat n~gayon n~g Pilipnas. sa pagca't cung hindi ay masasabing "puente" na ang cahuluga'y tul�. Paustino.--P. gaya sa halimb��n~g Filipinas. [93] Pinupuri cata.--"Pe�nsula" ang .

" "Romeo at Julieta". insic.H. Ang m~ga pan~gulong sinulat niya'y ang "Macbet. dakilang poetang ingl� at isa sa m~ga pan~gulong dram�ico sa sangcataohan.P. sa pagca't siya'y is�riyan si m~ga babaeng tag�og na nagcacasticastilaan ay bago'y hind�man lamang marunong man~gusap n~g wicang castil� Ang tunay na cahulugan n~g Pen�sula ay ang lupang halos naliliguid n~g tubig magcabicabil�--P.--P." "Ang . gaya nam� n~g nangyayari na rito sa Filipinas tungcol sa pananalit�n~g ingl� na halohal�n~g ingl�.P." "Ang Mercader sa Venecia." "Otelo. portugu� at malayo.sabi ni Do� Victorina. "Hamlet.H. Ipinan~ganac sa Strafford n~g 1564 at namatay n~g 1616. [96] Guillermo Shakespeare. [95] Tulad sa tinatawag nating wicang "castil�g tinda." Halohalong salitang ingl�. castila't tagalog.

--P.--Ang paglalacbay sa ibang lupain n~g m~ga t�b�sa is�g naci� �b�an. [98] Pan~galaw�g libro n~g Pentatesco ni Mois�. na siy�g cahulug� dito. [97] Ang caharian n~g China. .P.panaguinip n~g is�g gab�g tag-araw" at iba pa.H.

m~ga calesang p�pahang ang lacad ay nagh�in~gal� m~ga nagl�acad na tag�ib�t ib�g naci�.=IV. na nagpapalin~gap-lin~gap sa magcabicabil�na wari'y ibig niy�g . na siy�g nagpapakilala sa natitilihan �sa wal�g m�aw� tinun~go n~g binat�ang dacong plaza n~g Binund�. Ang han~gin sa gab� na sa m~ga buw�g iy�y caraniwang may calamig� na sa Maynil� ang siy�g tila mand� pumaw�sa cany�g noo n~g manip� na �lap na doo'y nagpadil�: nagpugay at humin~g� Nagdaraan ang m~ga cocheng tila m~ga kidl�t. Tagl� iy�g paglacad na hind�nan~gagcacawan~gis ang hacb�g.= =HEREJE AT FILIBUSTERO= Nag-aalinlan~gan si Ibarra.

Yao'y ang m~ga dating daan at m~ga dating b�ay na may m~ga pint�g put�at azul at m~ga pader na pinintah� n~g put��cung dil�caya'y m~ga any�g ibig tularan ang bat�g "granito" ay masam�ang pagcac�uwad. iy� ding m~ga tindahan n~g ins� na iy�g may marurum�g tabing na n�asampay sa m~ga varillang bacal. Ang m~ga nagb�ili n~g sorbete ay nananatili sa pagsig� n~g: �Sorbeteee! m~ga huepe rin ang siy�g pang-ilaw n~g . at nagtul� siy�sa daang Sacrist�. na pinagbalibalicuc�niy�is�g gab�ang is�sa m~ga varillang iy�. --�Marahan ang lacad!--ang ibinul�g. sa pakikitulad niy�sa masasama ang pagcaturong m~ga b��sa Maynil� sino ma'y wal�g nagtow� niy�. nananatili sa campanario n~g simbahan ang cany�g rel� na may car�ulang cup� na.cumilala n~g an�man.

tumungh� siy�y .... marahang dumap�sa cany�g balicat ang is�g cam�. Samantalang pinanonood niy�ang catacatac�g pananatiling it�n~g m~ga b�ay at ib�pa sa b�an n~g wal�g capanatilih�. at ang matand�g babae'y . --�Cahan~gahan~g�--ang sinabi niy�-�it�rin ang ins� na may pit�g ta� na. siy�rin! Masasabing nanaguinip ac�n~g gab�g it�sa pit�g ta�g pagca pa sa Europa!. at �Santo Dios! nananatili rin ang masamang pagc�agay n~g bat� na gaya rin n~g aking iwan! At naroroon pa n~ga't nacahiwalay ang bat�sa "acera" n~g lin�icuan n~g daang San Jacinto at daang Sacrist�.m~ga dating nan~gagt�indang ins� at n~g m~ga babaeng nagb�ili n~g m~ga cacanin at m~ga bun~gang cahoy.

tan�g --Itinan�g co cay Capit�g Tiago ay sumag� .cany�g nakita ang matand�g Teniente na min�asdang siy�g halos nacan~git� hind�na tagl� n~g militar ya�g mabalasic niy�g pagmumukh� at wal�na sa cany�ya�g m~ga kilay na totoong cany�g ikinatatan~g�sa ib� --�Bagongtao. magpacain~gat cay� �Mag-aral p�cay�sa iny�g am�-ang sinabi niy� --Ipatawad p�niny� n~guni't sa acal�co'y iny�g pinacamah� ang aking am� �maaar�p�bang sabihin niny�sa akin cung ano ang cany�g kin�inatnan?--ang tan�g ni Ibarra na siy�y min�asdan. --�Bakit? �hind�p�b�niny�nalalaman?--ang n~g militar.

.. --Ang aking am�. --�Ab� ang iny�pong am� na n�ibilangg�--ang sag� n~g militar na may caunt�g pangguiguilal�. sa bilangguan .sa aking hind�niy�sasabihin cung d�b�cas na... �napipi� sa bilangguan? �An�p�ang wic�niny� �Nakilala p�b�niny�ang aking am� �Cay�p�ba'y . . �Nalalaman po b�niny� sacal� --�Mangyari bag� na gaya rin nam� n~g lah�! �Namat� sa bilangguan! Umudl� n~g is�g hacb�g ang binat�at tinitigan ang Teniente..? ang itinan�g n~g binat�at hinawacan sa brazo ang militar.. --�Sa bilangguan? �sinong namat� sa bilangguan?--ang itinatan�g.

. Don Rafael marahang �lit n~g binat� Ibarra!--ang --�Ang boong �ip co'y iny�pong nalalaman na!--ang ibinul�g n~g militar. --�Siy�n~ga.. n~guni't tapan~gan niny�ang iny�g loob! �dito'y hind�mangyayaring magtam�g capurih� cung hind�nabibilangg� --�Dapat cong acal�ng hind�p�cay�nagb�ir�sa akin--ang mul�g sinabi ni Ibarra n~g macaraan ang il�g sandal�g hind�siy�um�mic! �Masasabi p�b�niny�sa akin cung bakit siy�y nasasabilangguan? . ang acal�co'y iny�g .. na pusp� n~g hab� ang any�n~g pagsasalit� sa cany�g pagcahiwatig sa nangyayari sa c�olowa ni Ibarra.--Sa acal�co'y hind�ac�n�amal� si Don Rafael Ibarra.

Sta Cruz. at �benebendic�nan ac� --Cung gay�y guinaw�niy�ang sulat na iy� sa iny� bago mamatay. 447. Fern�dez Paz. ipinagtatagubilin sa aking magpatuloy ac�n~g pag-aaral .. [Larawan:--�Binat� mag-�~gat p�cay� �Mag-aral cay�sa iny�g am�--an�g teniente sa cany�--Imp. de M. --Ang aking ipinagt�acang totoo'y cung bakit hind�ipinagbigay alam sa iny�ang nangyayari sa iny�g familia.. na may is�g ta� na n~gay�.Nag-any�g nag-iisip-isip ang militar. hind�malalao't mag-�sang ta� n~g siy�y aming inilib�g sa .] --Sinasabi sa akin sa cany�g hul�g sulat. sa pagc�t marahil ay totoong marami siyang pinakikialam�. na huw� daw ac�g maliligalig cung d�niya ac�sinusulatan.

sasabihin c�han~gg�g tayo'y lumalacad. na magpaalaala sa cany� --Cawan~gis n~g lub� p�niny�g pagcatalast�--ang ipinasimul�n~g pagsasalit�-ang am�p�niny�y siy�g pan~gulo n~g yaman sa boong lalawigan."[99] na hinihimashimas. N~guni't sumama p�cay�sa aki't ac�y paroroon sa cuartel. at bag�man iniibig siy�t iguinagalang n~g marami.iny�g bayan. --�An�g dadahilana't aking am� n�ibilangg�ang --Sa cadahilanang totoong nacapagb�igay puri. Hind�nan~gag-imican sa loob n~g sandal� may any�g nagdidilidili ang matand�at wari'y hin�in~gi sa cany�g "perilla. Cumapit p�cay�sa aking brazo. ang m~ga ib�y pinagtatamnan .

ang camurahan at ang caicl�n n~g paglalacbay-bayan. At iny�g talastas�g maraming totoong caaway ang iny�g am�sa m~ga cura at sa m~ga cast�� Dito'y sandal�g humint�siy� . at cung may is�g maba� na m�arito. cam�g m~ga castilang naparito sa Filipinas ay hind�namin inuugal�ang marapat naming ugal�n: sinasabi co it� dahil sa is�sa iny�g m~ga nunong lalaki at gay� din sa caaway n~g iny�g am� Ang wal�g lic� na paghahalihalil� ang capan~gitan n~g asal n~g m~ga matataas na p�n� ang m~ga pagtatangkilic sa di marapat. Sa casaliw�ng palad.nam� siy�n~g masam�g loob. ang siy�g may s�a n~g lah�. �kina�nguit�. hind�nalalao't pagdaca'y pinas�am�n~g m~ga tagarito rin. pumaparito ang lalong masasam�sa Pen�sula.

�sinasampalatayanan po b�niny�g pinatatawad n~g Dios ang is�g mabig� na casalanan. pagca n�asalit�niy�ang m~ga s��ng it�n~g loob: "Guinoong Guevara. gay� ma'y magca�igan sil�g matalic. na d�co masabi ang tunay na cadahilanan.--N~g macaraan ang il�g buw�. b�hat n~g cay�po'y umal�. Bin�igyang casalanan siy�ni p��D�asong hind�raw siy�nagcucumpisal: n~g una'y dating hind�siy�nan~gun~gumpisal. na marahil natatandaan pa p�niny� Buc� sa rito'y totoong dalisay ang capurih� ni Don Rafael. sa halimb�� pagc� nasabi na sa . at higu� ang cany�g pagcaban� sa maraming nan~gagcucumpisal at nan~gagpapacumpisal: may tin�tunton siy�sa cany�g sariling is�g cahigpithigpitang pagsun� sa atas n~g magand�g asal. ang is�g cusang pagpat� sa c�uw�t�. nagpasimul�na ang sam�n n~g loob nil�ni p��D�aso. at madal� sabihin sa akin.

na siy�g tinatawag na pagsisising "atricion"? �Bucod sa duwag ay wal�g hiy�g pumapanatag? Ib�ang aking sapantah�tungc� sa Dios--ang sinasabi niy�-sa gan�g akin ay hind�nasasawat�ang is�g casam-an n~g casam-an din. �mababayaran co cay�ang wal�g hanggang Catowiran. ipagcatiwal�co ang l�im sa is�g mag-iin~gat na howag m�ayag. na t� rin nam�g may catungculang maglihim n~g sa cany�y sinasaysay. at matacot m�anag sa infierno. cung dahil sa catampalasanan co'y nabao't n�ugam�sa capighat�n ang is�g babae. cung aco'y cusang pabitay. . at hind�ipinatatawad sa pamamag-itan n~g m~ga wal�g cabuluh�g pag-iy� at n~g m~ga paglilim� sa Iglesia." At inil�ag� niy�sa akin ang ganit�g halimb��--"Cung aking pinat� ang is�g am�n~g familia. at ang m~ga masasay�g musm� ay nagu�g m~ga dukh�g ulila.is�g sacerdote.

sa pamamag-itan n~g magagand�g gaw� ang m~ga tan~ging casaw�n sa catuwirang. at masasabing cail� ma'y hind�nagbig� pighat�canino man. ayon sa cany�y guinaw�raw n~g cany�g . bumil�n~g "bula de composici�. �sino ang macapagbibigay n~g capal� n~g pagsint�n~g am�"--Gany� ang pan~gan~gatuwiran n~g iny�pong am� at ang an�mang guinagawa'y isinasangayong l�u�sa mahigpit na palatuntunang it�n~g wag� na caasal�. ihand� co ang aking boong lac� at hangg�g aco'y nabubuhay. pinagsisicapan niy�g paw�n. sa ic�agal�g n~g familiang it�g ac�ang may gaw�n~g pagcapahamac. baligt�. at gay� man.maglim� sa m~ga cura na siy�g hind�tunay na nan~gagcacailan~gan." �tuman~gistan~gis sa gab�at araw? �At ang bao at ang m~ga ulila? Sinasabi sa akin n~g aking "conciencia"[100] na sa loob n~g c�a'y dapat ac�g humalili sa t�ng aking pinat�.

Nakikinikinita co nang masam�ang cahahangganan n~g bagay na it� Muling hum�t�g sandali ang matand�g Teniente. ang m~ga pagcacaalit na ito'y lum�lubh� bin�angguit siy�ni p��D�aso buhat sa p�lpito. nagtam�siy� hind�co al� . at cung d�tinutucoy siy�n~g boong liwanag ay is�g himal� sa pagca't sa caugalian n~g paring iy�y mahihintay ang lah�. at hindi pahintulot sa cany�ang magtrabajo n~g mabig� na macasisir�n~g aming capurihan[101]. na pinaal� sa hucb�dahil sa malabis na cagaspan~g� n~g cany�g �al at dahil sa camangman~gang labis. --Nagl�ibot n~g panah� iy� ang is�g nagu�g sundalo sa artiller�. Sa pagca't kinacailan~gan niy�g mabuhay.m~ga nun� Datapuwa't ipanumbalic natin sa cany�g samaan n~g loob sa cura.

cung sino ang sa cany�y nagbig�. at ang bagay na it�y lalong nac�aragdag n~g dating masam�at magasp�g niyang caugal�n. calesa at ib�pang sasacy�. nagpapaconwar�siya nam�g canyang binabasa. . at nalalaman niy�g siy�ang hantun~gan n~g lib�. Sadyang ibinibigay sa cany�ang m~ga sulat n~g patumbal�. at bago siy�pumifirma cung s�n nakikita niyang wal�g sulat. na pinagbabayaran n~g cahihiyan ang n�isin~gil na buw�. n~g catungculang pagca maninin~gil n~g buw� n~g m~ga carruaje. Hind�tumangg� ang ab�n~g an�mang t�r� at pagdaca'y napagkilala n~g m~ga "indio" ang bagay na it� sa ganang canil�y totoong cahimahimal� na ang isang castil�y hind�marunong bumasa't sumulat. na ang parang kinahig n~g man� na cany�g m~ga letra'y siy�g larawang tunay n~g cany�g cataohan. Pinaglilibacan ang culang palad.

at ibig niy�g m�agay sa tuw�. "bo". "bu. at sa iny�g ama'y nakipagsagutan n~g lubhang mabibigat na m~ga salit� Nangyari is�g araw. at nakikita niy�g nags�aya ang lib� sa m~ga d�makikibuing mukh�n~g nan~garoroon." Pinagdiml� n~g . na samantalang pinagpipihitpihit niy�ang is�g papel na ibinig� sa cany�sa is�g tindahan.lin�an~gap niy�ang masasacl� na cairin~gang iy�. "bi". naubos ang canyang pagtitiis. nagpasimul�g kinaway� ang cany�g m~ga casamahan n~g is�g batang nanasoc sa escuela. n~guni't nacacasin~gil siy� at sa ganit�g calagayan n~g canyang loob ay hindi siy�gumagalang canino man. bigl�g pumihit at pinasimul�ng hinagad ang m~ga batang nan~gagtacbuhan. magtaw�at it�ro siya n~g dalir� Naririn~gig n~g t�ng iy� ang m~ga tawanan. at sum�igaw n~g "ba". "be".

at sa pagca't hind�siya mang-abot. an�g ib�y sinunt� daw.. Ang castil�g marahil ang tin~g� sa lah� ay mapul�na. tinamaan ang is�sa �lo at n�ulagt� n~g magcagayo'y hinandulong ang nasusubasob at pinagtatadyac�.. tinacb�ang maninin~gil na castil� hinawacan siy�sa brazo at pinagwicaan siy�n~g mabibig�. Sa casamaang palad ay nagdaraan doon ang iny�g am� Napoot sa nangyari.galit. ibinuhat ang cam�. sa canil�y inihalibas ang cany�g bast�. n~guni't hind�siy�binigyang panah� n~g inyong am� at tagl� iy�g lac� na nagc�anul�n~g pagca siy�y ap�n~g m~ga vascongado . an�g ib�nam�y nagcasiy� na lamang sa pagtutulac sa cany� datapowa't ang nangyari'y ang tao'y um�g� napalay�n~g il�g hacb�g at natumb�g tumam� ang �lo sa bat� . at al� man sa nan~gagsisipanood na nanglilibac ay hind�nagcaroon n~g tapang na mamag-itan.

Matiwasay na ibinan~gon ni Don Rafael ang batang may sugat at cany�g dinal�sa tribunal[102]. Umul� ang m~ga paratang. Nangyari ang caugal�n. lalong lalo na n~g panah�g iy�g ang "alcalde"[103] sa lalawiga'y is�g taong nagpaparan~galang siy�y mapamintacasi. at namat� pagcaraan n~g il�g minuto. piniit ang iny�g am� at n~g magcagayo'y nan~gagsilit� ang m~ga lihim na caaway. Sumuca n~g dug�ang naguing artillerong iy� at hind�na natauhan. datapuwa't ang magu�g filibustero ay lalong masam�cay sa magu�g "hereje." at masam�pang lal�cay sa pumat� n~g tatl�g . isinumb�g na siy�y filibustero at hereje: ang maguing "hereje" ay is�g casaw�ng palad sa lah� n~g lugar. nakial� ang justicia. na casama ang cany�g m~ga al�ang nagd�asal n~g rosario sa simbahan n~g malac� na pananalit� marahil n~g marinig n~g lahat at n~g makipagdasal sa canya.

Kinucunan n~g maisumb�g ang lah� n~g b�ay. Cung naguing ib�sana ang iny�g am� marahil pagdaca'y nacawal� sa pagc�t may is�g m�icong nagsays�. at ib�pang hind�co maalaman. na ang ikinamat� n~g culang palad na maninin~gil ay mul�sa is�g "congesti�"[105]. sinams� ang cany�g m~ga papel at ang cany�g m~ga libro. gay�g siy�y nagmul�sa dug�g castil�104]. dahil sa siy�y n�amsaman n~g m~ga sulat at n~g larawan n~g is�g paring binitay.m�inin~gil n~g buw� na marunong bumasa. n~guni't ang cany�g cayamanan. sumulat at marunong magtan~g�ang� Pinabay�n siy�n~g lah�. samp�n~g paggamit n~g b�ong tagalog. isinumb�g siya. ang cany�g pananalig sa catuwiran at ang cany�g galit sa lah� n~g . dahil sa pagpapadal�sa iny�sa Suiza alemana. Isinumb�g na siy�y tum�anggap n~g "El Correo de Ultramar" at n~g m~ga peri�icong g�ing sa Madrid.

humar� ac�sa Capit� General. at wal�ac�n~g nasunduan cung d�magpakita sa akin n~g masam�g pagtangg�. sacali't malak�ang aking casuclam� sa pagluhog sa paggaw�n~g magal�g nino man.hind�naaayon sa cautus� �sa catuwiran ang sa cany�g nan~gagpahamac. Ac�man. pagpakit�n ac�n~g lalong masam�sa aking pagpapaalam at ang pamagat� ac�n~g "chi�ado"[106]! Humint�ang matand�n~g pananalit�upang . ipinaliwanag co sa cany�g hind�mangyayaring magu�g "filibustero" ang tumatangkilik sa lah� n~g castilang dukh��naglalacbay rito. at ang manump�ac�sa aking carukh�n at sa aking capurih�g militar. na pinatutuloy sa cany�g bahay at pinacacain at ang sa cany�g m~ga ug� ay tum�acbo pa ang mapagcandiling dug�g cast�� �nawal�g cabuluh�g isag� co ang aking �lo. sa hinalinhan n~g ating Capit� General n~gay�.

na pinakikinggan siy�y hind�siy�tin�inguan. ay nagpatuloy: --Nakialam ac�sa usap� sa cahin~gian n~g iny�g am� Dumul� ac�sa bant� na abogadong filipino. n~guni't tumanggu�sa pagsasanggalang. Pumaroon p�cay�cay guinoong M--.--Panggagalin~gan ang pagsasanggal�g co n~g is�g bagong sumbong na laban sa cany�at marahil ay laban sa akin. na masilacb�g manalump�� taga Espa� at lubh�g kinaaalang-alan~ganan.--"Sa akin ay matatalo"--ang wic�sa akin. ang binatang si A--. Gay� n~ga ang aking guinaw� at ang balitang abogado ang nan~gasiwa sa "causa" na ipinagsanggalang n~g boong catalinuhan at caningnin~g�.magpahin~g� at n~g cany�g mahiwatigan ang hind�pag-im� n~g cany�g casama. Datapwa't marami ang .

at ang il�y m~ga l�im at hind�napagkikilala. Sa cawacasa'y nagul�g totoo ang usap�g iy�. na sa ibang lugar ay mawawal-ang cabuluh� sa is�g salitang palib� �patuy�n~g nags�anggalang. pagdaca'y lum�abas ang m~ga ib�g sumb�g. at ang canil�g m~ga paratang.m~ga caaway. sa pagpapakilala n~g pagcacalab�-l�an n~g canicanilang says� at n~g m~ga says� nil�g sarili. Napilitang iwan . Sagan�ang m~ga sacs�g sabu�. sinabi nil�g siya'y nakikipagcaibigan sa m~ga tulis�. Isinusumb�g nil�g nan~gamc� siy�n~g maraming l�p� hinin~g� siy�g magbayad n~g m~ga casir�n at m~ga caluguih�g nangyari. dito'y tumitibay at tum�igas. upang pagpitaganan nil�ang kany�g m~ga panan� at ang cany�g m~ga hayop. Cung nasusunduan n~g abogadong mawal�g cabuluh� ang canil�g m~ga bint�g. na an�pa't n~g magu�g is�g ta� na'y wal�g nagcacawatas�g sino man.

ang m~ga pagdar�it�sa bilangguan. masintahin sa catuwiran. n~g malapit n~g tamuh� niy� ang cahatul�g siy�y wal�g casalanan. ito'y il�g buw� lamang nanatili roon. at hind�catotohanang siy�y caaway n~g Bayang Espa�. ayon sa balita'y. at dinap�an siy� niy�g sak� na ang libin~gan lamang ang nacagagamot. hinalinh� siy�n~g ibang. At n~g matatapos na ang lah�.n~g "alcade"[107] ang cany�g catungculan. �ang cany�g pagpipighat�n~g cany�g mapanood ang gay�g caraming gumaganti n~g catampalasanan sa guinaw�niy�sa canil�g m~ga cagalin~gan. ang siy�g sumir�sa catibayan n~g cany�g catawang bacal. ang m~ga sam�n~g loob. at di siy� ang . at ang napahalili sa cany�y napacalabis naman ang pagca maibigu� sa mabuting cabayo. n~guni't sa casaliw�ng palad. Ang m~ga pagtitiis n~g hirap.

namat� sa bilangg�ang wal�sino man sa cany�g tab� Dumat�g ac�upang mapanood ang pagcalag� n~g cany�g hinin~g� Tumiguil n~g pananalit�ang matand� hindi nagsalit�si Ibarra n~g an�man. Samantala'y dumat�g sil�sa pint�an n~g cuartel.may sala n~g pagcamat� n~g m�inin~gil. at hind�cumikibo'y sinund� n~g cany�g m~ga mat�it� hangg�g sa d�na m�anaw. Wal�g im� na hinigp� na mairog ni Ibarra ang payat na cam� n~g Teniente. Humint�ang militar. iniab� sa cany�ang cam� at nagsabi: --Binat� ipagtan�g niny�cay Capitang Tiago ang m~ga paliwanag. N~gay�y �magand�g gab�p� Kinacailan~gan cong tingn� cung may nangyayaring an�man. .

"peras" pagc�dalaw��marami. Ipinaliliwanag co . kinaway� niya ang cochero: --�Sa Fonda ni Lala!--ang bahagy�na mawatasan." "Pera" pagc��sa. sac�hinaplit n~g l�igo ang cany�g m~ga cabayo.Marahang bumal� at nacakita siy�n~g is�g nagdaraang carruaje. ito'y cung sa w�ang castil� sa pagc�t sa w��natin ay hind�nagbabago ang tawag cung �sa �marami man. sinabing --Marahil nanggaling it�sa calabozo--ang inisip n~g cochero sa cany�g sarili. TALABABA: [99] Ang balb� na sumisibol sa bab� na pinapag aanyong pera--Ang pera ay ang caraniwang tawaguing "peras.

Asong babae ang cahulugan n~g sabing "perra. sa pagtulad sa m~ga castil�g tinatawag na "perra chica" ang canil�g cuartang ang halaga'y is�g c�timo natin �"perra grande" pagc�halagang dalawang c�timo." at ganito ang itinawag n~g castil�sa canilang cuarta. .it�sa pagca't marami sa m~ga tagalog na sa d�caalaman ay tinatawag na "pera" �"pira" ang is�g c�timo.H. Pagcakilalang tunay n~g casamaang dapat nating pan~gilagan at n~g cagalin~gang dapat nating gaw�--P.P.P. [101] Nang panah�g nacapangyayari ang Gobierno n~g Espa� sa Filipinas.--P. dahil doo'y may napapanood na is�g le�g ang camukha'y aso.H. [100] Catutubong hiyas n~g esp�itu n~g tao na siyang tagaacay sa paggaw�niy�n~g an�man.

mag-asar�. hindi naglulut� hindi naglal�ad n~g mal�� inaacala n~g m~ga castilang is�g casiraan n~g canil�g puri cung mapanood n~g m~ga filipinong sila'y gumagawa n~g mabigat. at nakikigaya nam� sa canil�ang m~ga lahing castil� Nagu�g casabih� tul� sa catagalugan." sa m~ga lalaki't babaeng tagalog na aayaw magtrabajo n~g mabig�. [102] N~g panah�g sinasabi ni "Rizal" na nangyari ang sinasaysay sa librong it� ang tawag sa bahay-bayan (Casa municipal) ay tribunal at ang tawag sa Presidente . "para ca nam�g se�ra. dahil sa bagay na it�ang "para ca nam�g castila".H. magpas-an. ang lalaki.P. at ang babae nam�y hindi namimil�n~g pagcain sa m~ga pamilihan.hind�ipinahihintulot na ang m~ga castilang lalaki't babae'y gumaw�n~g an�mang may cab�at�. mag-pahila n~g carret�.--P. gaya bag�n~g mag-araro.

Lubh�n~gang catotohanan ang sinasabing it�ni Rizal na sucat na ang alalahan� cung bakit hinatulang mapresidio ang il�g maririlag na guinoong filipino. huc� sa m~ga mumunt�g bagay na usap�. Ang is�sa lalong m~ga calagu�lagu� na sumb�g na guinaw�laban cay Don Antonio Maria Regidor ay ang pagcacuha sa is�g "aparador" n~g cany�g bahay.--P. taga panin~g� as m~ga cabeza de barangay. n~g 1872 dahil sa sinapantahang sila'y m~ga cainal� sa m~ga nangyari sa arsenal n~g Tan~guay n~g ta�g iy�.P. tagausig sa masasam�g tao.H. [103] Wal�g an�mang calabis�. na "punong-pun�n~g alaboc." n~g dalawampong "ejamplar" n~g librong _La . nacaaalam n~g correo at ib�pa.Municipal ay Gobernadorcillo (maliit na Gobernador) panglib� na pan~galan. Ang Gobernadorcillo'y tagapamahal�n~g bayan.

sa m~ga sandaling malapit na una �hul�sa panghihimags� (sa Tan~guay). nan~gasiwang hay�. hangang sa ica 20 n~g Febrero na siya'y ." Ang is�pang nagdusa sa presidio dahil sa m~ga gay� ding casalanan ay si Don M�imo Paterno. Basahin ang folletong "Carain~gang ipinadal�sa mah� na Hari ni Don Antonio Mar� Regidor. sa cany�g m~ga hanap buhay. mul�n~g ica 21 n~g Enero. nangyari ang panghihimagsic. na ipinagsanggalang n~g hind�malilimot na si Don Germ� Gamazo sa ganit�g pananalit� "Gayon ma'y hind�piniit �pinag-usig sa har� n~g m~ga tribunal si Don M�imo Paterno.Cuesti� Colonial_ na sinulat ni Labra. na sinulat ni Don Manuel Silvela: Madrid 1872. Panatag at umaasa sa cany�g sariling pagcawalang malay-sala. Pinagdusahan sa Marianas ni Don Antonio Mar� Regidor ang gayong cakilakilabot na "casalanan.

. at ang lalong cahapishapis ay siya'y hinatulang magdusa. 1873. na nagpapakilalang maliwanag na hindi siy�sinasalaguimsiman n~g cahi't munt�g panimd�. ang siya'y umamb� n~g caunting salap�sa pagtatatag n~g (pamahayagang) "El Correo de Ultramar" ..) . Ang siy�y nasamsam� n~g is�g bilang n~g "El Eco Filipino" (pamahayagang nags�anggal�g sa Madrid n~g m~ga catuwiran n~g m~ga p�ing cl�igo). palibhasa'y talast�. niyang siy�y walang sala. ang siy�g m~ga tan~ging cadahilanan mandin n~g hatol na siy�y magdusa." (Basahin ang folleto: "Carain~gang ipinadal�sa Consejo Supremo de la Guerra ni Don M�imo Paterno na sinulat ni Don Germ� Gamazo:" Madrid. Pinag-usig siy�sa harap n~g m~ga Tribunal na hind�nacap�ligtas sa cany�ang cany�g ganit�g pag-asa at capayapaan n~g loob.dinak� sa cany�g bahay at inihatid sa cut�n~g Santiago.

Sa "El Correo de Ultramar" ay nan~gagsisulat ang m~ga pant� at macabayang castilang sina D. Juan Miguel de Arrambide. D. Jos�Gonz�ez de Tejada. si Mab�� si L�ez Jaena n~g ano mang laban sa catagalugan? Gay� ma'y pinag-uusig n~g m~ga fraile bawa't bumabasa n~g "El Correo Ultramar" dahil sa ang pamahayagang iyo'y hindi catoto n~g cadilim� n~g isip na dito'y pinipilit laganap n~g m~ga "cahalili n~g Dios. Baldomero Mendez. Ram� Mesonero Romanos. Pedro Antonio de Alarc�. V. D. si Marcelo Hilario del Pilar. D. Bello. Jos�Selgas. D. Mariano Urrabieta." . Jos�Ferrer de Coute. �Naglalathal�bag� ang "El Correo de Ultramar" n~g ano mang laban sa m~ga castil� Ito'y catulad cung tanun~g�g: �sumulat baga si Rizal. D. D. J.�Guimera. D. M. D. Luis Mariano de Larra at iba.

Agustin Mendoza"." at ang icalawa'y ang pagpapanuc��n~g m~ga lihim na pagpupulong. 1878." na sino may wal�g nacapaghar� n~g cahi't is�man lamang na "ejemplar. Sa is�g salita: "antiespa�l" (laban sa castil� . �M~ga cadahilanan? Dinggu� niny�ang cany�g abogadong si Don Rafael Maria de Labra: "ang lahat n~g m~ga sumbong n~g Fiscal laban sa nagsasaysay n~gay� ay maioowi sa dalaw�lamang: ang una'y ang paglalaganap n~g is�g lihim na pamahayagang ang pamag� ay "El Globo. na sinulat ni Don Rafael Mar� de Labra: Madrid. na naramay rin sa nangyari sa Tan~guay.Ang is�pang napapresidio ay ang sacerdoteng si Don Agust� Mendoza. bagay na wal�g nagbabalit�g polic� �sino mang t� n~g cahi't bahagya man lamang. Basahin ang folleto: "Carain~gang ipinadal�sa Poder Ejecutivo ni D.

Retana. Ang ib�g nan~gatitic sa itaas ay sinipi co sa "Vida y Escritosa n~g Dr. Wenceslao E. Salamat sa casipagan at catalinuhan n~g guinoong it�y maraming catotohanang hind�kilala ang n~gayo'y lumilitaw at numiningning. Rizal. dapat samantalah� ang capanahunang it�upang mapapresidio ang gay�g filipino. n~guni't lalonglal�na cung ang m~ga caisip�g iya'y sumasacany�g bahay sa pamamag-itan n~g m~ga libro �n~g m~ga pahayagan.P. cailan ma't dumating ang isang capanahunan.--P. .H."filibustero" at iba pa ang lah� n~g filipinong sa cany�g lupain ay may tagl� n~g m~ga caisipang nauucol sa m~ga calayaan." sinulat ni G. [104] Ang pagtiguil �pagcap�al�n~g anomang bagay na m~ga "humor" sa alin mang bahagui n~g catawan.

. [106] N~g panah�g iyo'y naititipon sa alcalde ang m~ga catungculang pagca huc�.H. na cung doon sum�ip ang sin�man ay nacacakita n~g m~ga na sa malay�--P.[105] Sir�ang isip.H.P. administrador n~g Correos at iba pa. Subdelegado n~g Fondos Locales.P. gobernador civil administrador n~g Hacienda.--P. [107] Ang dalawang salam�g na sa m~ga tila bumb�g na tans��bacal.

at cung siy�sana'y maibigu�g macaalam n~g m~ga guin�aw�n~g capow�t�'y marahil ninais niy�g mapanood. nagpatihul� sa is�g sill�. at dum�ating hangg�g sa cany�g "cuarto" ang m~ga masasay�g t�ig n~g m~ga instrumentong may cuerdas ang caramihan. ang nangyayari sa . salamat sa nacabuc� na bintan� Totoong maliwanag. ang catap� na b�ay sa cabil�g ibayo. na malak�ang natatanaw.= =ISANG BITUIN SA GABING MADILIM= Nanh� si Ibarra sa cany�g cuarto.=V. na nasadacong ilog. at cany�g pinagmasd� ang boong ab� n~g tin~gin. sa pamamag-itan n~g is�g gemelos[108].--Cung hind�totoong gul�ang cany�g isip. sa caramihan n~g ilaw.

nagb�igay gal�. m~ga s�iro[111]. nan~gapupucaw ang matimy� na tugtugan. naliliguid at inagaapayanan n~g maningning na sinag: sa cany�g pagdat�g ay cusang sumisilang ang m~ga bulacl�. m~ga . is�riy� sa m~ga talinghagang napakikita. n~g is�g bum�bugsong agos n~g m~ga diamante at guint� sa is�g c�ikitd�itang m~ga pamuti. ang m~ga say�. marahil cany�g hinan~g�n ang is� riy� sa m~ga cahim�imal�g napapanood. na maminsanminsang n�itingnan sa m~ga malalak�g teatro sa Europa. ang is�g "silfide"[109] na lumalacad na halos hind�sumasayad ang paa sa tinatapacan. m~ga ninfa[110]. na sa marahan at caayaayang t�ig n~g orquesta ay nakikitang sumisilang sa guitn�n~g is�g ul� n~g il�. m~ga g�io[112].kinalalagy� n~g gay�g caliwanagan. at ang m~ga pulut�g n~g m~ga d�blo. nababalot n~g lubh�g manip� at nan~gan~ganinag na gasa ang is�g diosa.

nan~gagpapaliguidliguid at inihahandog n~g bawa't is�sa paanan n~g diosa ang can�anil�g alay. Napanood sana ni Ibarra ang cagandagandahang dalagang timb�g at matow� ang pan~gan~gataw�. na . m~ga castil� m~ga filipino m~ga militar. at si p��D�aso'y n~gum�~giting catulad n~g is�g nasacaluwalhat�n. m~ga matatand�g babae.zagala[113]. na nanggu�uitn�sa nacaliliguid na sarisaring t� na masasay�g cumikilos at nan~gagcucumpasan. tagl� ang mainam na pananam� n~g m~ga an� na babae n~g Filipinas. guinagalaw ang m~ga pandereta. m~ga cura. m~ga �gel m~ga pastor ay sum�ayaw. Diy�y may m~ga ins�. m~ga bagongtao. Sibyla ay nakikipagsalitaan sa cany� at iniaayos ni Do� Victorina sa cany�g pagcagandagandang buh� ang is�g tuhog na m~ga perla at m~ga brillante. at ib�pa. Na sa tab�n~g diosang iy� si p��D�aso. m~ga dalaga. si Fr.

nan�ilaw. at ang garing ay pan~gil n~g gadya[114] lamang.cum�islap n~g sarisaring kin�g n~g culay n~g bahagh�� Siy�y maput� n�acaput�marahil. pay�. ang m~ga mat�g halos laguing sa ibab�ang tin~g� ay pawang nan~gagpapakilala n~g is�g c�olowang c�inislinisan." gaya n~g sabi n~g m~ga tagalog. at pagc�siy�y n~gum�~git�at n�atanyag ang cany�g mapuput�at malil� na m~ga n~g�in. na tin�anaw na d�cumikilos ang dalaga. ang masasay�g m~ga mat� n~g is�g collar na m~ga brillante. putl�n. Sa pag-itan n~g nan~gan~ganinag na dam� na pi� at sa paliguid n~g cany�g maput�at linalic na l�g ay "nan~gagkikisapan. buhat sa mal�� caw�~gis n~g is�g . Is�g lalaki lamang ang tila mandin hind�dumaramdam n~g cany�g maningn�g na akit: it�y is�g bat�pang franciscano. masasabing ang is�g rosa'y bulacl� lamang n~g cahoy.

Nac�culong ang is�g munting luang n~g apat na hub� at maruruming pader.. sa ibabaw n~g maram�at casuclamsuclam na yapac� ay may is�g ban�. nag-�sa ang matand�g lalaki. manacanacang n�irin~gig ang calans�g n~g is�g tanical��is�g bunt�g-hinin~g�g naglalampasan sa m~ga pader . at sa ibabaw n~g ban� ay is�g matand�g lalaking nagh�in~gal� ang matand�g lalaking nahihirapan n~g paghin~g�ay inililin~gap sa magcabicabil�ang m~ga mata at umiiyac na ipinan~gun~gusap ang is�g pan~galan. .est�ua[115]. sa d�ong it�s ay may is�g "reja". doon sa mal��y may is�g masay�g pigu�g. at pagcatapos. sa is�sa m~ga pader. h�os ay is�g mahalay na pagcacatow� is�g binata'y nagt�awa. na halos hind�hum�in~g� Datapuwa't hind�nakikita ni Ibarra ang lah� n~git� napapagmasdan n~g cany�g m~ga mat�ang ib�g bagay..

Nan~gamat� ang m~ga �aw n~g catap� na b�ay.ibinubuhos ang �ac sa m~ga bulacl�. sa guitn�n~g m~ga pagpupuri at sa m~ga tan~ging tawanan n~g m~ga ib� At �ang matand�g lalaki'y catulad n~g pagmumukh�n~ga cany�g am� �ang binata'y camukh�niy�at cany�g pan~galan ang pan~galang ipinan~gun~gusap na casab� ang tan~gis! It�ang nakikita n~g culang palad sa cany�g harap�. Inihihip n~g catahimic� ang cany�g hungcag na hinin~ga sa Maynil� at war�mandi'y natutulog ang lah� sa m~ga . n~guni't n�irinig pa ni Ibarra ang cahapishapis na sig� n~g cany�g am� na hinahanap ang cany�g an� sa cany�g catapus�g horas. humint�ang m�s�a at ang cain~gayan.

Napapatong ang s�o sa palababahan n~g durun~gawan n~g cany�g "celda" at sal�n~g p�ad n~g cam� ang putlai't pay� na mukh� cany�g pinanonood sa mal��ang is�g bituing num�ingning sa madil� na lan~git. N~guni't hind�tumutulog. nagp�puyat. Namutl�at nawal�ang bituwin.b�ig n~g wal� n�irin~gig na nakikipaghal�hinan ang talaoc n~g man� sa m~ga rel� n~g m~ga campanario at sa mapangl� na sig� na "alerta" n~g nay�amot na sundalong bant�. ang batang franciscanong hind�pa nalalaong nakita nating hind�cumikilos at hind�um�mic. nawal�rin . wari n~ga'y nan~gagpapahin~gal� na ang lah�. nagpapasimul�n~g pagsun~gaw ang capirasong bow�. si Ibarra man ay natutulog na ri't marahil ay napag� sa cany�g malulungcot na m~ga caisip� �sa paglalacb�.

sa m~ga gubat at sa iba pa.ang m~ga bahagy�g s�ag nang nagp�atay na bow�. TALABABA: [108] Espiritung nananahan sa alang alang. [110] Is�g semidios �pan~galawang dios na ang calahati'y tao't calahati'y camb�g. . [111] Dios na lumilikha n~g lah� n~g bagay. an�g m~ga gentil. [109] Al� man sa m~ga diosang nananah� sa tubig. sa dacong dagat na n�ugulaylay pa. n~guni't hind�cumilos ang fraile sa cany�g kin�alagyan: niyao'y minam�dan niy� ang malayong ab� n~g tin~ging napapaw�sa ulap n~g umaga sa dacong Bagumbayan.

caya sa wic�natin ay may sady�g tawag. man� at iba pa. baboy. gadya. bat� [115] Guint�pa panah�g iy� ang salapi sa Filipinas. cay�sa wic�natin ay wal�g sariling pan~galan ang hayop na it�na di gaya n~g �o. samantalang napagkikilalang dito'y talag�g dating wal�g cabayo. Hind�malayong n~g caunaunaha'y nagcaroon n~g elefante dito sa Filipinas. [114] Is�g tans��kacal. .[112] Ang dalagang bukid. [113] Elefante. larawang cahoy.

Palibhasa'y pand�. Cail� ma'y hind�tayo nagu�g panauh� niy� wal�n~ga tayong catuwiran �catungculang siy�y pawal�g halag�at huw� siy�g pansin�. maliwanag ang culay. bil� ang cataw�. cahi't sa mahalag�g capanahunan.=VI.= =CAPITANG TIAGO= _Sundin nam� ang loob mo dito sa lupa_! Samantalang natutulog �nag-aagahan ang ating m~ga guinoo'y si Capitang Tiago ang ating pag-usapan. at an�g m~ga caaway niy�y galing daw sa m~ga dukh� siy�y mukh�g b��cay sa . at ang mukh� salamat sa saganang tab� na alinsunod sa m~ga nal�lugod sa cany�y galing daw sa lan~git.

at cung hind�sana puman~git ang cany�g bib�. mahayap na hind�sap� ang cany�g il�g. dahil sa napacalab� na pagmamascada niy�at pagn~g�~g� na sinisimpan ang sap�sa is�g pisn~g� na siy�g nacasisir�n~g pagcacatimbang n~g tabas n~g mukh� masasabi naming totoong magal�g ang cany�g paniniwal�at pagpapasampalatay�g siy�y magand�g lalaki. mahab�sa dacong harap� at totoong maicl�sa licuran. Gay� mang napapacalabis ang . maliit at nalalaganapan n~g buh� na casing it� n~g luyong. hind�nagbabago cail� man n~g any�ang cany�g m~ga matang malil�t man ay d�singk� na gaya n~g sa ins�. Ang b� n~g cany�g �long bil�.tunay niy�g gulang: sino ma'y maniniwalang tatatlompo't limang ta� lamang siy� T�ng ban� ang laguing any�n~g cany�g pagmumukh�n~g panah�g nangyayari ang sinasaysay namin.

na doo'y itinataas ta� ta� ang buwis n~g l�p� Ang San Diego ang lalong naiibigan niy�g b�an. dahil sa caligaligayang m~ga p�iguan doon. lalonglal�na sa bayan n~g San Diego. Maraming m~ga b�ay si Capitang Tiago sa Santo Cristo. sa halag�g tiglalabing dalawang piso ang bawa't is� Ipinalalagay na siy�y is�sa m~ga lalong m~ga mayayamang "propietario"[116] sa Binund�. ang cadalian. sa balitang sabun~g�.cany�g pananabaco't pagn~g�~g�ay nananatiling mapuput�ang cany�g m~ga sariling n~gipin. dahil sa cany�g m~ga l�p�sa Capampan~gan at sa Laguna n~g Bay. �sa m~ga hind�niy�nalilimot na cany�g naaalaala: doo'y n�itira siy�n~g dalaw�g buw� sa bawa't is�g ta�. sa daang Anloague at sa . at is�sa lalong m~ga pan~gulong "hacendero"[117]. at ang dalawang ipinahir� sa cany�n~g dentista.

Siy�t is�g ins� ang may haw� n~g "contrata" n~g opio at hind�n~ga cailan~gang sab�ing sil�y nan~gagtutub�n~g lubh�g malak� Siy�ang nagpapacain sa m~ga bilangg�sa Bilibid at nagpap�ala n~g dam�sa maraming m~ga pan~gulong b�ay sa Maynil� dapat unaw�ng sa pamamag-itan n~g "contrata. tungc� sa m~ga "arriendo" at m~ga "subasta" n~g m~ga sagutin �pan~gan~gatungculang sa towi na'y ipinagcacatiw��n~g Gobierno n~g Filipinas sa m~ga cam� n~g m~ga "particular"[118]. Cay�n~ga't n~g panah�g nangyayari ang m~ga bagay na it� si Capitang Tiago'y is�g taong sumasaligaya. pagc�nauucol sa pagsasamantal�n~g m~ga pagc�il�g n~g ib� siy�ang tan~ging pinan~gan~ganibang capan~gag� n~g is�g nagn~gan~galang Perez. .Rosario." Casund�niy�ang lah� n~g m~ga pinun� matalin� magal�g makibagay at may pagcapan~gah�.

Sa m~ga misa at sa m~ga "rogativa'y" lumal�g ang Dios n~g m~ga macapangyarihan at m~ga palalong m~ga sacerdote. pagc�magal�g ang calagayan sa l�p� pagc�sa Dios ay hind�nakikipag-abot-usap cail� man. siy�y mayaman at ang cany�g salap�ang sa cany�y humahalili sa pananalan~gin. Lumal�g .ang ligaya bag�g macacamtan sa m~ga lupa�g iy� n~g is�g t�ng maliit ang b� n~g �lo: siy�y mayaman. casund�n~g Dios. n~g Gobierno at n~g m~ga t�. at cail� ma'y hind�nagpapautang sa Dios n~g salap� Cail� ma'y hind�nakipag-usap sa Dios. sa pamamag-itan n~g m~ga pananalan~gin. Na siy�y casund�n~g Dios. cahi't siy�y na sa lalong malalak�g m~ga pagcaguip�. it�y is�g bagay na hind�mapag-aalinlan~ganan: halos masasabing marapat sampalatayanan: wal�g cadahilanan upang m�agalit n~g maba� na Dios.

cung magcagayo'y nakikiusap na siy�sa m~ga santo at sa m~ga santang cany�g pintacasi. Datapuwa't ang totoong l��niy�g pinan~gan~gacuan at guin�anapan n~g m~ga pan~gac�ay ang Virgen sa Antipolong Nuestra Se�ra de la Paz y Buen . Cung dahil sa is�g malak�g caguipita'y manac�ac�g kinacailan~gan ang m~ga saclolo n~g calan~gitan at wal�g makita ag� cahi't is�g candilang pul�n~g ins�. hangg�g sa "Biblia hebr�ca" cung daragdagan ang bayad. at ipinan~gan~gac�sa canil�ang maraming bagay upang sil�y mapilitan at lub� mapapaniwalaang tunay na magal�g ang cany�g m~ga han~g�. n~g m~ga dukh� sa iguiguinhawa n~g m~ga mayayaman. sa cany�g wal�g hangg�g cabaitan. m~ga dukh�g sa halag�g piso'y macapagdarasal n~g cahi't labing anim na m~ga misterio at macababasa n~g lah� n~g m~ga santong libro.ang Dios.

m�agmahal sa cany�g pan~galan. �m~ga Ni� Jes�s na hub�t hub� �may pananam�. tunay n~ga't hind�na nam� sil�mul�g liniligalig niy� at cung sacali't napapanaho'y talast� ni Capit�g Tiagong sa calendario'y maraming m~ga santong wal�g guin�aw�sa lan~git marahil. Buc� sa roo'y sinasapant��niy�g malak�ang capangyariha't lac� n~g Virgen de Antipolo cay sa m~ga ib�g Virgeng may dal�mang bast�g pilac. ayon sa sacrist� .Viaje. �m~ga escapulario. m~ga cuint� �pamigk� na cuero ("correa"): marahil ang pinagmumula� nit�y ang pagc�hindi m�alabir�ang Guinoong Babaeng iy�. caaway n~g "fotograf�"[119]. sapagc�t sa il�g may caliliitang m~ga santo'y hind�n~ga lubh�g gum�anap at hind�rin totoong nag-uugaling mah� ang t�ng iy�. ang cadalasa'y pagc�kinamt� na niy�ang pinipita'y hind�na muling n�ugun��ang m~ga santong iy�.

Ang pintuang iy� n~g salas. Sa cadahilanan ding it�marahil cay�may nakikitang m~ga ins� na di binyagan at samp�g m~ga castilang lumalacad n~g paluh� sa balitang sambahan. napasa sa Am�ica at pagdat�g doo'y napac�asal. at ang hind�lamang napag-uus��pa'y ang cung bakit nan~gagtatanan ang m~ga curang dal�ang salap�n~g casind�sind� na Larawan. cung hind�n�iyan si Luis Catorce[122] at si Luis Diez y Seis[123]. si Felipe Segundo[124] at si Amadeo Primero[125]. na nat�acpan .mayor sa Antipolo. at sac� pagca siya'y nagagalit daw ay nan~g�~gitim na cawan~gis n~g luyong. at nanggagaling nam� sa ang ib�g m~ga Virgen ay may calambut� ang p�s�at mapagpaumanhin: talast� n~g may m~ga t�ng iniibig pa ang is�g haring "absoluto"[120] cay sa is�g haring "constitucional"[121].

at gayon din ang m~ga dacong dulo n~g m~ga cam� at paa. magagand�g y��n~g escultura sa Santa Cruz. Doo'y may napapanood na m~ga larawan n~g "Sacra Familia"[129] na pawang garing mul� sa ulo hangang dibdib. M~ga cuadrong pintado n~g �eo n~g m~ga artistang taga P��at taga Ermita." sa pagca't lalong minam�aling n~g guinoong ito ang "politeismo"[127] cay sa "monoteismo"[128] na cailan ma'y hind�niy�naab� n~g pag-iisip. cristal ang m~ga mat� mahahab�ang m~ga pil� mat�at cul� at culay guint�ang m~ga buh�. at sinasabi naming m~ga "dios lar. ang m~ga himal�n~g V�gen at iba pa.n~g is�g tabing na sutl�ay siy�g daang patun~g�sa is�g maliit na capilla �p�alan~ginang d�dapat mawal�sa alin mang b�ay n~g filipino: naririyan ang m~ga "dios lar"[126] ni capitan Tiago. na ang naroroo'y ang m~ga pagpapasak� sa m~ga santo. si Santa .

may tricornio[131]. ang cahulugan n~g gay�g any�y cahi't idagd� n~g Dios sa cany�g capangyarihan ang capangyarihan n~g is�g Capitang General sa Filipinas.Luc�ng nacatitig sa lan~git. si San Pascual Baylon. ay paglalaruan din siy�n~g m~ga franciscano. may sable at may m~ga botang tulad sa say� n~g m~ga musm� na bat�sa Madrid: sa gan�g cay Capitan Tiago. na catulad n~g napapanood na nacapint�sa "tri�gulo" n~g Trinidad �sa m~ga "sarc�ago egipcio"[130]. San Antonio de Padua. na may is�g baboy sa tab� at ang �ip n~g . na may damit Capitan General. na catulad n~g paglalar�sa is�g "mu�ca" �larauang taotauhan. na may h�itong guing� at pinagm�asdang tumatan~gis ang is�g Ni� Jes�s. at haw� ang ��g pingg�g kinalalagyan n~g dalaw�pang mat�g may m~ga pil�-mat�at may m~ga k�ay. Napapanood din doon ang is�g San Antonio Abad.

na wal�cung d�d�alawang pacpac. na nacararating sa paguigu�g santo ang tumag�at gayon . ang baboy na iy�y macapaghihimal�g gaya rin ni San Antonio. na marahil ay si Malco.carapatdapat na Capitan. na nan~gan~gatlabi at napapahind� sa sak�. is�g San Pedro M�tir na biy� ang ulo." is�g San Francisco de As� na may pit�g pacp� at may h�itong culay caf� na nacapatong sa ibabaw n~g is�g San Vicente. at sa ganit�g cadahilana'y hind�siy� nan~gan~gah� tumawag sa hayop na iy� n~g "baboy" cung d�"al��n~g santo se�r San Antonio. na na sa tabi n~g is�g San Pedro na pinuputol ang tain~ga n~g is�g moro. n~guni't may dal�nam�g is�g cornet�. at sa bagay na ito'y inaacal�ni Capitang Tiago. samantalang tumatalaoc at namamayagpag ang sasabun~ging nacatuntong sa is�g haliguing "d�ico"[132]. at tan~gan n~g is�g d�binyagang nacaluhod ang is�g talib�g n~g tulis�.

at handang sumugat sa namimintacasi �sa lumapit sa cany� ayon sa nahihiwatigan sa cany�g acm�at pagtin~g�g hind�ang tun~go'y sa demoniong may bunt� at may m~ga sun~gay na ikinacagat ang cany�g m~ga pan~gil sa bint�g dalaga n~g arc�gel. na cahoy na dinorado at pinintah�. halos is�g metro ang t�s: nan~gan~gat��ang arc�gel. Hind�lumalapit sa cany�cail� man si . cun� ang noo at culay rosa ang m~ga pisn~g� nacasuot sa caliw�g camay ang is�g calasag griego.din ang m�ag� �Sino ang macabibilang sa hucb�g iy� n~g m~ga larawan at macapagsasaysay n~g m~ga canicany�g t�n~go't m~ga cagalin~gang doo'y natitipon?!Hind�n~ga magcacasiyang masabi sa is�g cap�ulo lamang! Gay� ma'y sasabihin din namin ang is�g magandang San Miguel. nanglilisic ang m~ga mata. at iniyayamb�n~g canan ang isang kris joloano.

cahi't an�g pagcapan~gitpan~git ang pagcac�awang gaya n~g m~ga nanggagaling sa m~ga carpinter� sa Paete. at n~g man~gahiy�at magcam� caparusah� ang m~ga macasalanang hind�nananampalataya? Casabih�g may is�g Cristo raw sa Espa�. sa tacot na bac�maghimal� �Mamacail� bag�g gumal� na parang buh� ang hind�lamang iis�g larawan. may is�g Cristo nam�g tinangg� sa pagcap��ang canang cam� upang yacapin si Santa Lutgarda. na nang siy�y tawaguing sacs�n~g m~ga nan~gac�sa pagsinta. siy�y sumang-ayo't nagpatotoo. sa pamamag-itan n~g minsang pagtan~g�n~g �lo sa har� n~g huc�. at �an� hind�ba nababasa ni Capitang Tiago sa is�g maliit na librong hind�pa nalalaong inilalathal� tungcol sa is�g pagsesermong guinaw�sa pamamag-itan n~g tinan~g�an~g�at kinump�cump� n~g is�g larawan ni Santo .Capitang Tiago.

n~guni't naacal��inacal�n~g sumulat n~g librito. na cung magcabihira'y tayo ang dahil? �Hindi b�namasd� n~g cany�g sariling matang maliliit ang lah� n~g m~ga Cristo sa serm� n~g "Siete Palabra"[134] na gum�alaw ang �lo at tumatan~gong macaitl� na siy�g nacaaakit sa pagtan~gis at sa m~ga pagsig� n~g lah� . at sin�actan din nam� sil�n~g bagang. na ang sinabi ni Santo Domingo sa cany�g m~ga tinan~g�an~g�at kinump�cump� ay ipinagbibigay al� ang pagcatapos n~g santinacp�[133] �Hindi ba sinasabi nam�g malaki ang pamamag�n~g is�g pisn~gi cay sa cabil�n~g Virgen de Luta n~g bayan n~g Lip�at capol n~g putic ang m~ga laylayan n~g cany�g pananam�? �Hindi b�it�y lub� na pagpapatotoong ang m~ga mah� na larawa'y nagpapasial din nam�t hind�man lamang itinataas ang canil�g pananam�.Domingo sa Soriano? Wal�g sinabing an�man lamang salit�ang santo.

. sa casaliwang palad n~g aming c�olowa. palibhasa'y taong matalin�at ban�. baga ma't Viernes Santo . ay nag-iin~gat na huwag lumapit sa Kr� ni San Miguel. �n~guni't hind� wal�acong tiwal� �wal�acong tiwal� . na iy� daw ay bir�lamang: ang dug�g iyon-anya-ay sa inah�g man�.n~g m~ga babae at n~g m~ga calolowang mahabaguing talag�g m~ga taga lan~git? �An�pa? Napanood din nam� naming ipinakikita n~g p�i sa m~ga nak�inig n~g serm� sa cany�sa oras n~g pagpapanaog sa Cruz cay Cristo ang is�g pany�g pun�n~g dug� at cam�sana'y tatan~gis na sa malaking pagca�� cung di lamang sinabi sa amin n~g sacristan.--�Lumay�tayo sa m~ga pan~ganib!--ang sinasabi niy�sa cany�g sarili--nalalaman co n~g is�g arc�gel. na pagdaca'y inihaw at kinain. at ang sacristan ay matab� Si Capitang Tiago n~ga..

an�pa't wal�g pinagibhan sa al� mang babaeng gumagamit n~g lan~gis n~g niy�. at sa m~ga ib�g araw na hind�guin�aw�ang pagsisiy�. Nakikita pa n~g m~ga mapamintacasing t� ang m~ga bac� n~g m~ga p� at ang hilahis n~g buh� n~g V�gen de la Paz sa matig� na bat� n~g piga� niy�ang m~ga buh� na iy�. at nal�ig�pagcatapos sa bant� na "batis" �buc�. na ayon sa pinasasampalatayana'y nalig�roon ang mah� na larawan. �cung dili cay�y diamante at wal�g pinag-ibh� sa may sanlibong tonelada ang big�. Ibig sana naming ihapl� n~g . at para manding patal� ang cany�g m~ga buh�. na ang dal�y is�g orquesta: cung n�oroon na'y pinagcacagulan niy�ang dalaw�sa lubh�g maraming m~ga misa de graciang guin�aw�sa boong tatl�g siy�.Hind�dumar�n ang is�g ta�g hind�siy�nakikidal�sa pagpasa Antipolong malaki ang nagugugol.

cung pag-iisip-isipin ang capurih�g tinat�o n~g In�n~g Dios sa m~ga ruedang ap�. sa m~ga "berso. dal� na sinig�g sa m~ga dahon n~g alibangbang." at cung babalacbalakin ang pakinabang na kin�amtan sa b�ng is�g ta� dahil sa m~ga misang it� N~guni't hind�lamang sa Antipolo guinagaw�niy�ang cany�g main~gay na pamimintacasi. Sa Binund�.cagulatgulat na larawan ang cany�g mah� na buh� sa m~ga mat�n~g m~ga t�ng mapamintacasing it� at cany�g tuntun~gan ang canil�g dil���lo. sa Capampan~gan at sa bayan n~g San . at ib�pang m~ga lutong humigu� cumulang ang sar�. Mahigu�higu� sa apat na raang piso ang nagugugol sa cany�sa dalaw�g misang iy�.--Do� sa tab�rin n~g buc� na iy� ay dapat cumain si Capitang Tiago n~g inihaw na lech�. datapuwa't maipal�agay na m�ra. sa m~ga cohete.

Diego: pagc�magsasabong n~g man� na may malalak�g pustahan. pinagtatanun~gan din ni Capitang Tiago ang cany�g sariling m~ga "augur". na pinacacaing magal�g ang canil�g m~ga sisiw na iguinagalang. Pinaniniwalaang bihirang matalo si Capit�g Tiago sa m~ga pakikipagpustahan. n~guni't tagl� ang m~ga pagbabagong hatol n~g m~ga panah� at n~g m~ga bagong catotohanan. at sa lah� n~g bagay pinagsisicapan niy�g mahiwatigan ang cany�g maguiguing palad. ang voces n~g sacerdote at ib�pa. nagp�adala siy�sa cura n~g m~ga salap�g guint�g �col sa m~ga misang sa cany�y magpap�� at tulad sa m~ga romanong nan~gagt�anong muna sa canil�g m~ga "augur"[135] bago makipaghamoc. at ang cany�g manac�acang pagcatalo'y nagm�mul�sa . Pinagm�asdan niy�ang nin~gas n~g m~ga cand�� ang �soc n~g incienso.

si Capitang Tiago'y lumiligaya sa religi� dito sa lup� at sinasabi n~g m~ga matataas at banal na m~ga t�ng sa lan~git man daw ay malak�rin ang lac� n~g cany�g capangyarihan. Kinal�lugdan n~g m~ga cura. na ang gay�g pagc�alihis n~g palad ay m~ga pagtik� lamang sa cany�n~g Lan~git. . sinus�y�n~g magcacandil�g ins� at n~g m~ga castillero. Na siy�y c�und�n~g Gobierno. iguinagalang n~g m~ga sacrist�. masebo ang m~ga "cirio"[136]. at ib�pa: ipinaaninaw sa cany�n~g celadon n~g is�g Cofrad�.m~ga cadahilanang ang nagmisa'y nam�alat. at n~g lalong mapapagtibay siy�sa cany�g pananampalataya at pimimintacasi. cacaunti ang m~ga �aw. �napahal�cay�ang is�g achoy sa m~ga salap�g ipinagpamisa. ang baga'y na it�y hind�dapat pag alinlan~ganan.

Cung n�irin~gig niy�g sinasabing masasam�ang m~ga tunay na lahing filipino. cail� ma'y laguing laang tumalima sa catapustapusang Oficial quinto sa lah� n~g m~ga oficina. m~ga pavo. lalo't . m~ga bun~gang c�oy at halamang g�ing sa Suns�g sa alin mang panah� n~g is�g ta�. nag�alac na sa cany�g casalucuyang pamumuhay.bag�man t�a mand� may cahirapang it�y mangyari. maghand� n~g m~ga h�ang jam�. marahil sa pagca't inaacal�na niy�g siy�y dalisay na "ibero"[137]: siy�ang unaunang pumupuri sa lah� n~g m~ga pagpapabuw�. siy�g hind�nagpapalagay sa sariling d�siy�dalisay na tagalog. Wal�g c�ang um�ip n~g an�mang bagong bagay. nakikipintas siy�at l��pa manding masam�ang cany�g guinagawang pagpul� sacali't ang pinipintasa'y ang m~ga mestizong ins� �mestizong castil� siy�nama'y nak�ipintas. m~ga cap�.

sa maicl�g salit�y ang an�mang pagbabagong lacad n~g pamumuhay na caraniwan. at iba pa. m~ga fiscal." L�ui n~g may hand�siy�g m~ga orquesta upang bumat�at tumap� sa canino mang m~ga gobernador. .cung sa licuran nit�y na�mo'y niy�g may "contrata" �is�g "arriendo. Nagp�agaw�n~g m~ga tul�g pangpuri sa m~ga t�ng sinabi na. Nagu�g Gobernadorcillo siy�n~g "gremio" n~g m~ga "mestizong sangley". sa canil�g m~ga caaraw� n~g santong calagy� caaraw� n~g capan~ganacan. n~g m~ga himnong ipinagd�iwang ang "mabait at mairog na Gobernador. na pinaghahandaan sa lan~git n~g palma n~g m~ga ban�" (�palmeta) at iba't iba pang m~ga bagay. m~ga alcalde. matapang at mapagsicap na Alcalde. pan~gan~gan� �pagcamat� n~g is�g camag-anac.

sa m~ga tindahan n~g m~ga ins�. naghuhusay at guinugulo ang lah�. at sa ilalim n~g sombrero at sa loob n~g frac ay si Capitang Tiagong nagpapawis at nag-eesgrima n~g bast�g may borlas. na nag uutos.bag�man maraming nagsitutol. sa Malacany�g at sa cuartel. cagandagandahan ang p�so. samp�g sombrerong de copa at anim na bast�: ang frac at sombrero de copa'y sa Ayuntamiento. sa pagca't hind�siya nil�ipinal�agay na mestizong insic. tagl� ang is�g cahan~gahan~g�g casipagan at is�g pagcamatimtimang lal�pa manding cahan~gahan~g� Cay�n~ga't ipinalal�ay n~g m~ga punong macapangyarihang siy�y is�g magaling na t�. . sa pamilihan. pay�� m�agpacumbab� masunurin. ang sombrero de copa at ang frac ay sa sabun~gan. Sa dalaw�g ta�g cany�g pan~gan~gapita'y nacasir�siy�n~g samp�g frac. sa m~ga procesi�.

ipinal�agay . at mangyayaring maipatungcol sa cany�ya�g m~ga sabing griego na an�g ib�y mal�ang pagcacahulog sa wicang castil� "�Gloria �Dios en las alturas y paz �los hombres de buena voluntad"[140]! sa pagca't ayon sa makikita natin sa m~ga susunod dito. bag�man magal�g mag-w�ang cast�� ang tin~gin sa cany� nil�y tulad sa pagmamas� n~g is�g ab�g estudiante sa gasg� na tac� n~g cany�g lum�n~g zapato.mapagpakitang loob. sa calagayan niy� ang casabih� n~g m~ga cristianong "beati pauperis spiritu"[138] at ang caraniwang casabih�g "beati possidentes"[139]. pakil�g dahil sa any�n~g cany�g paglacad:--Naguiguing catotohanan. hind�casucat�g magcaroon ang t� n~g magand�g calooban upang sumap�ap� Ang m~ga d�gumagalang sa religi�y ipinal�agay siy�g hal�g. na hind�bumabasa n~g an�mang libro �peri�icong galing sa Espa�.

mapagsamantala n~g cahirapan n~g capuw� at ipinal�agay naman n~g m~ga mababab�sa cany�g siy�y totoong malabis umalipin at mapagpahirap. is�g .siy�n~g m~ga dukh�g wal�g aw� tampalasan. m~ga hagulh�. At �ang m~ga babae? �Ah. na manac�acang may casamang m~ga uh�n~g is�g bagong caaan�. ang m~ga babae! Umaalin~gawn~gaw n~g d�cawas�ang m~ga paratang. na naririnig sa m~ga mahihirap na m~ga b�ay na pawid. is�g matand�g babae ang siyang nacapagpapahirap n~g cany�g loob. at pinagsasabihang may naririnig daw na m~ga tagh�. N~guni't hind�nacab�agabag n~g cany�g pagtulog ang lah� n~g it� hind�nacaliligalig n~g cany�g catahimican ang sino mang dalaga. Hind�lamang �sang dalaga ang itinutur�n~g daliring mapagsapantah�n~g m~ga namamayan: malaml� ang mat�at looy na ang dibdib n~g gay�g dalaga.

tulad nam� sa pag-aagaw� n~g m~ga vapor sa Capangpan~gang pinakikinaban~gan n~g m~ga t�ng b�an.matand�g babaeng nakikipagtaasan sa cany�n~g pamimintacasi na nagu�g dapat magtam�sa maraming cura n~g lalong malalaking pagpupuri at pagpapaunl� cay sa m~ga kinamt� niy�n~g panah�g siy�y guin�aling. May ban� na pag-uunah�g ikin�agaling n~g Iglesia si Capitang Tiago at sac�ang babaeng baong it�g pagmamanahan n~g m~ga capat� at n~g m~ga pamangk�. �Naghand� si Capitang Tiago sa is�g V�geng al� man n~g isang bast�g p�ac na may m~ga esmeralda at m~ga topacio? Cung gay�y pagdaca'y nagpapagaw�nam� si Do� Patrocinio sa platerong si Gaudinez n~g is�g bast�g guint�na may m~ga brillante. may m~ga salam�. �Na nagtay�si Capitang Tiago n~g is�g arcong may dalaw�g mukh� may balot na dam� na pinabint�bint�. m~ga .

Pagc�nagc�ayo'y guinagamit nam� ni Capitang Tiago ang cany�g lalong nag�awang magal�g. at pagnangyari it�y kin�agat ni Do� Patrocinio n~g cany�g m~ga n~gidn~gid ang cany�g l�� sa pagca't palibhasa'y totoong mayamutin ay hind�niy�matiis ang "repique" n~g m~ga campan� at lal�n~g kinal�lupitan niy�ang ugong n~g m~ga putucan. hand� sa procesi� nang naval? Cung gay�y magpapatay�nam� si Do� Patrocinio n~g is�g arcong may apat na mukh� mat�s n~g dalaw�g vara sa arco ni Capitang Tiago at lalong marami ang m~ga b�in at ib�pang sarisaring m~ga pamuti. m~ga l�para at m~ga ara�.globong cristal. ang bagay na cany�g ikinatatan~g� ang m~ga misang may m~ga bomba't ib�pang pangpasay�g guinagamitan n~g p�vora. Samantalang si Capitang Tiago'y n~gum�~git�ay nag-iisip naman si Do� Patrocinio n~g paggant� at pinagbabayaran niy�n~g salap�n~g m~ga .

na lubhang malalalim sa m~ga macasalanang wal�g nalalaman cung d�wicang tind�lamang. at sinas�ot nam� sil�n~g m~ga cacampi ni Do� Patrocinio. at n~g man~gag serm� sa m~ga dakilang araw tungc� sa m~ga saysayin sa Teolog�[141]. N�asid n~g m~ga cacamp�ni Capitang Tiago. na dinorado. at samp�n~g m~ga Paulista. na ang serm�y bay� na. na naghand� sa is�g simbahan n~g tatl�g andas na pilac. at sa ganang cany�y ang pagbabayad ang siy�g lalong mahalag� Sa c�apustapusa'y lub� na iguinup�si Capitang Tiago ni Do� Patrocinio. na si Do� Patrocinio'y nacacatulog samantalang nagsesermon. Hinihintay ni Capitang Tiago na bawa't araw ay titiguil .ib�ang lalong magagaling na magserm�g hirang sa lim�g m~ga capisanan n~g m~ga fraile sa Maynil� ang lalong m~ga balitang m~ga can�igo sa Catedral. na ang bawa't isa'y pinagcagugulan niy�n~g mahigu� na tatl�g l�ong piso.

mamat� lamang ag�. Umaasa ang m~ga cacamp�ni Do� Patrociniong pagcamat� nito'y maguiguing "canonizada"[142]. Gay� n~g�ang calagayan ni Capitang Tiago n~g panah�g iy�. at cumacapit dito sa bayan n~g luhang gaya n~g mahigpit na pagcapit n~g gal� sa bal� n~g t�. Tungc� sa . wal�g sucat na mapanghawacan sa cany�ang sak�. at tungc� sa cany�g b�hay. ang cawan~gis niy�y cawad na patal�.n~g paghin~ga ang matand�g babaeng it� �matatalo cay�ang lim��anim na usap� sa paglilinc� lamang sa Dios. ang casamaang palad ay ipinagc�anggalang ang m~ga usaping iy� n~g lalong magagal�g na abogado sa Real Audiencia. bagay na sinasang-ayunan ni Capitang Tiago at cany�g ipinan~gan~gaco. at si Capitang Tiago ma'y s�amba sa cany�sa m~ga altar. marahil n~g may mapanghinularan ang m~ga c�olowa.

caya't nagu�g alil�si Santiaguillo n~g isang maba� na dominico na pinagsicapang itur�ang lah� n~g maitutur�at nalalaman niy� N~g magt�amo na si Santiago n~g caligayah�g siy�y tawaguing "l�ico". Nag-asawa siy�sa is�g magand�g dalagang taga Santa Cruz. sa macatuw� bag�y n~g siy�y mag-aaral na n~g "L�ica". na siy�g tumulong sa cany�sa pagyaman. na an�pa't hind�nagcagugol n~g is�g cuarta man lamang sa pagpapaaral sa cany�g an�. at n~g magc�ayo'y napilitang siy�g man~gasiw�sa paghahanap-buhay. na sinund� n~g pagcamat� n~g cany�g am� ang siy�g nagbig� wac� n~g cany�g m~ga pag-aaral. . at siy�g sa cany�y nagbig� n~g pagcaguinoo. n~guni't n�acaramot.[143] ang pagcamat� n~g sa cany�y nagtatangkil�.panah�g nacaraa'y siy�y bugt�g na an� n~g is�g mag-aasuc� sa Malab�g mayaman din nam� ang pagcabuhay.

sa guitn�n~g mainit na araw n~g Mayo. ." ang cany�g pagdalaw sa Virgeng Caysasay sa Taal. mul�n~g sil�y m�asal na may anim na ta� na. at mul�niyao'y nagu�g caibigan na siy�ni p��D�aso at ni Don Rafael Ibarra. Nawal�g cabuluh� ang cany�g m~ga pagsisiy�. matab�at timb�g na timb�g ang pan~gan~gataw� ni Do� Pia. caf�at t�� ninais niy�g magtan� at umani. sa hatol n~g m~ga mapamintacasi. at gay� ma'y matuwid. �"novenario. ang pagsasay� niy�sa procesi� n~g Virgeng Turumb� sa Pakil. dahil sa sil�y hind�nagcacaan�.Hind�nagc�iya si Do� Pia Alba sa pamimili n~g az�cal. ang pagbibigay niy� n~g m~ga lim�. at bumil�ang dalaw�g bagong cas� n~g m~ga l�p�sa San Diego. na siy�g lalong mayamang m�umuhunan sa bayan. Naguiguing is�g gaw�g dapat sisihin ang malabis nil�g pag-susumakit sa pagpaparami n~g cayamanan.

. na tumiguil n~g pag-aaw� n~g siy�y macasumpong n~g is�g cayamanan. Salamat sa hatol na ito'y nagdal�g t� si Do� P� . hanggang sa siy�y hinatulan ni p��D�asong pumaroon sa Obando. at humin~g�n~g is�g an�. Is�g lagn� na dumap�sa cany�pagcapan~gan� (fiebre puerperal) ang siy�g nagbig� wac� sa cany�g m~ga calungcutan. namangl� n~g d�an�lamang at hind�na nakita nino mang n~gumit�--�Talag�g gany� ang m~ga nagl�ihi--ang sinasabi n~g lah�. pumanaw cay Do� Pia ang catowaan. �ay! tulad sa m�~gin~gisd�g sinasabi ni Shakespeare sa Macbeth..Nawal-ang cabuluh�g lah�. Talast� na nating sa Obando'y may tatl�g nagcacaloob n~g m~ga an� na lalaki at n~g m~ga an� na babae. Santa Clara at San Pascual. at pagdat�g doo'y sumay� sa fiesta ni San Pascual Bayl�. na an�pa't naiwan niy�g ulila . ang ibiguin: Nuestra Se�ra de Salambaw. samp�ni Capitang Tiago.

Lumak�ang sangg� na babae sa m~ga pag-aalag�ni tia Isabel.ang is�g magand�g sangg� na babae. at pinarusahan ang may dalisay na capurih�g si San Pascual Bayl�. sa pagbibig� unl� sa Virgen de Salamb� at cay Santa Clara. nalililiman n~g mahahabang m~ga pil�-mat� masasay�at caayaaya . na inan� sa biny� ni Fr. D�aso rin. sa hind�pagbanggu� n~g cany�g pan~galan. at sa pagca't hind�ipinagcaloob ni San Pascual ang batang lalaking sa cany�y hin�in~g� pinan~galanan ang sangg� n~g Maria Clara. ang matand�g babaeng iy�g tulad sa fraile ang pakikipagcapuw�t� na nakita natin sa pasimul�nit� Hind�tagl� ni Mar� Clara ang maliliit na m~ga mat� n~g cany�g am� gaya rin n~g cany�g in�g malalak�ang m~ga mat� maiit�.

ang bib� ay nagpapaalaala sa maliliit at calugodlugod na bib� n~g cany�g in� tagl� ang m~ga catowatowang b�oy sa m~ga pisn~g� ang bal� niy�y cas�g nip� n~g pang-ibabaw na bal� n~g sibuyas at maput�g culay b�lac. na canil�g nakikita ang bac� n~g pagc�si Capitang Tiago ang am� sa maliliit at magand�g pagcacaany�n~g m~ga tain~ga ni Mar� Clara. natatand�ng madal� . hind�mapagcur�at any�g naggugunamgunam pagc�hind�n~gum�~git� Nang sangg� pa siy�y cul� ang cany�g buh� at halos culay guint� ang il�g niy�g magand�ang hayap ay hind�totong matan~gos at hind�nam� sap�.pagc�nagl�ar� malulungc�. an�g m~ga nahihib�g na m~ga camag-anac. Ipinal�agay ni t� Isab� na cay�may pagca mukh�g europeo si Mar� Clara'y dahil sa paglilih�ni Do� P�.

hinahanap ang caliwanagan n~g gay�g bagay sa ikinapangyayari sa calagayan n~g tao n~g m~ga "planeta"[145]. Ang m~ga fraile ma'y linalar�siya pagc�isinasama sa m~ga procesi�g puti ang pananamit. may dalawang maliliit na pacpac na pilac at guint�g nacacabit sa licuran n~g canyang pananam�. Lumak�si Mar� Clarang pinacaiirog n~g lah�.nakita niy�g it�y tumatan~gis sa harap� ni San Antonio. n~g m~ga unang buw� n~g canyang pagbubunt�. at may . sa guitn�n~g m~ga n~giti at pagsinta. ang pinagcac�bhan lamang ay ang paghirang n~g santo: sa ganang cany�y naglihi sa Virgen �cay San Miguel. at nasasaulo ang "Amat" [144]. gay� din ang isipan n~g is�g pinsang babae ni Capitang Tiago. Is�g balitang fil�ofong pinsan ni Capitang Tinong. nalalala sa canyang malag�at cul� na buh� ang m~ga sampaga at m~ga azucena.

sa cahiban~gan n~g pag-ibig. tulad sa buco cung gabi na kinabucasa'y bulaclac na. At sac�siya'y totoong masaya. pumasoc si Maria Clara. Sa m~ga lupaing na sa dacong ilaya n~g daigdig. sa beaterio n~g Santa Catalina[146] upang tumanggap sa m~ga monja n~g m~ga turong banal. Sa calagayang iyang pagbabagong any� pusp� n~g m~ga talinghag�at n~g pagcamaramdamin ang puso.tan~gang dalawang calapating puting may m~ga taling cintas na azul. may m~ga pananalitang musm� na calugodlugod. sa pagsun� sa m~ga hatol n~g cura sa Binund�. . pagdating n~g batang babae sa labing tatl��labing apat na ta� ay dinaratnan na n~g sa panahon. ay walang guinagaw�cung di pacapurihin ang m~ga santo sa Obando at ihatol sa lahat na sila'y umadhic�n~g magagandang escultura nila. na si Capitang Tiago.

Tumatan~gis si Maria Clarang nag-paalam c� par�D�aso at sa tan~ging catotong canyang calar�lar�buhat sa camusmusan. at sila'y nan~gagtatag n~g samahan. cay Cris�omo Ibarra. natira si Mar� Clarang pit�g ta�. ang pagpapacasal sa canilang m~ga anac. Taglay n~g bawa't isa ang canicanicalang inaacalang icagagal�g n~g sariling pagcabuhay. na pagcatapos ay napa sa Europa naman. . Doon sa conventong iy�g sacali't nakikipanayam sa mundo'y sa pamamag-itan n~g m~ga rejang lambal. at sa canilang pagcahiwatig n~g hilig n~g isa sa isa n~g m~ga bat� pinagcayar�n ni Don Rafael at ni Capitang Tiago. at sa ilalim pa n~g pagbabantay n~g "Madre-Escucha". Ang pangyayaring it�g guinaw�n~g macaraan ang ilang ta� buhat n~g umal� si Ibarra'y ipinagdiwang n~g dalawang pusong na sa magcabilang d�lo n~g daigd� at na sa iba't ibang calagayang totoo.

TALABABA: [116] Ang may pag aaring bahay �l�p� [117] Ang may malalak�g l�p� [118] Ang wal�g catungculang b�ay n~g Gobierno. Talbot n~g 1841 n~g "privilegio" n~g ucol sa fotograf� sa papel sensible. [119] Ang arte n~g paggaw�n~g larawan sa pamamag-itan n~g m~ga casangcapang guinagamit sa bagay na it� Natuclas� ang "fotograf�" ni Niepce n~g 1814 at pinagbuti ni Daguerre n~g 1839. Nagcam� si Mr. sa macatowid ay wal�g nacah�adlang na sino . [120] Ang haring nacagagaw�at nacapag-uutos n~g bawa't maibigan.

man sa cany�g calooban. [122] Si Luis Catorce ay haring "absoluto" sa Francia. Siy�y iguinalang at minah� n~g m~ga franc�. [121] Tinatawag na haring "constitucional" ang hind�nacapag-uutos n~g bawa't maibigan cung d�ang ipinakikilala n~g Bayang cany�g calooban sa pamamag-itan n~g cany�g m~ga kin�ataw�g bumubu�n~g Asemblea �Congreso. naghar�sa Francia mula n~g 1774 . [123] Si Luis Diez y Seis ay haring "Constitucional. ipinan~gan� n~g ta�g 1643 at namat� n~g 1715. Senado at Consejo n~g m~ga Ministro." sa macatowid ay haring hind�siy�ang nacapangyayari cung di ang guin�aw�niy�t ipinag-uutos ay ang ipinag�aw�t ipinag-uutos n~g m~ga kinacataw� n~g m~ga t�ng bayan.

at haring "absoluto" sa Espa�. sa calooban niy�y wal�g nacasasansal� Halos d�mabilang ang ipinapatay at pinahirapan n~g haring it�sa pamamag-itan n~g Inquisici� at iba pa. Sa m~ga guinaw�ni Felipe Segundo nagpasimul�ang pagguh�n~g halos di maulatang capangyarihan n~g Espa� at n~g halos d�macayang isiping calakh� n~g nasasacop n~g cahariang ito. samp�n~g cany�g asawang si Mar� Antonieta n~g m~ga revolucionario. [125] Si Amadeo "Primero" ay haring . Gayon ma'y maraming m~ga castil�at lalonglal�na ang m~ga fraile na umiibig n~g di cawas�sa haring "absolutong" ito. [124] Si Felipe Segundo ay an� n~g haring Carlos Quinto.hanggang 1798.--P.P.H. Pinugutan siy�n~g �lo. Guin�aw�ni Felipe Segundo bawa't maibigan.

"constitucional" sa Espa� buhat sa 1870 hanggang sa 1873. at ang pagbibitaw niy�g ito'y siy�g nagu�g dahil n~g pagtatag n~g Rep�blica n~g Espa� (11 n~g Febrero n~g 1873). [126] Ang bawa't is�sa m~ga dios n~g bahay.H. n~guni't hind�siy�iniibig. [128] Palatuntunang walang kinikilala cung .P. at n~g mahalat�niy�it�y nagbit� siy�n~g cany�g tungcol. Lub� na umiibig sa cany�g pinaghahar�n. matalino at bayani." ang tacot ang siy�g pinanggalin~gan n~g m~ga dios.--P.--P. Sa m~ga t�ng gaya ni Capit� Tiago'y maiuucol lamang it�g tul�ni Lucrecio: "Primus in orbe deus fecit timor.P. Ang haring ito'y mabait.H. [127] Ang palatuntunan n~g m~ga sumasampalataya sa maraming Dios.

R.d�is�g Dios lamang. m~ga any�(orden) n~g [133] Loobin nawa n~g Dios na matuloy ang hulang it�sa sumulat n~g maliit na libro at sa ating lahat na sa cany�y naniniwal�-J. [131] Sombrerong may tatlong d�lo. [134] Pit�g wic� datapowa't hindi sinasabi n~g catagalugang "pit�g wic� cung di "Siete Palabras. [132] Is�sa arquitectura." Hindi nagcacaisa ang m~ga Evangelista tungcol sa m~ga sinabi ni Jes�s n~g siya'y .P.--P. si Mar� at si Jos�. [129] Si Jes�s. [130] Libin~gan n~g m~ga taga Egipto.H.

�Sinasabi nam� ni San L�cas sa m~ga vers�ulong 34. _Am� patawarin mo sil� hindi nalalaman ang canil�g guinagawa. n~g cap�ulo 23 n~g cany�g Evangelio. vers�ulo 34 n~g cany�g Evangelio. Sinasabi ni San Mateo sa cap. n~g malapit na ang hora n~g "nona"--ani San Mateo--n~g hora n~g "nona"--ani San Marcos: _Dios co. 1. na it�raw ang m~ga sinaysay ni Jes�s n~g napapac�na siy�sa Cruz. 43 at 47. na it�raw lamang ang sinaysay ni Jes�s._ 2. _Ang catotohana'y sinasabi co sa iyo. vers�ulo 46 n~g cany�g Evangelio at ni San Marcos sa cap�ulo 15._ na . n~gayo'y cacasamahin cat�sa Paraiso. �bakit aco'y pinabayaan mo?_ II. 27.napapac�na sa Cruz: I.

_Am�co. 28 at 30 n~g cany�g Evangelio._ III. Sinabi pagcatapos sa alagad: _Nariyan . sa m~ga cam� mo'y ipinagtatagubilin co ang aking calolowa._ 2. m~ga vers�ulo 26.�At sinabi ni San Juan sa cap�ulo 19. 27. nariyan ang iy�g an�. sinabi sa cany�g in� _Babae. na sa cany�y nagsalit�n~g ganit� "Alalahanin mo ac�cung icaw ay na sa iyong caharian na. At sa pagca't nakita ni Jes�s ang in�at ang alag� na cany�g sinisintang naroroon. na it�raw m~ga wicang it�ang sinabi ni Jes�s sa cany�g pagca-paco sa Cruz." 3.bilang casagutan niy�sa is�sa dalawang magnanacaw (na hind�sinasabi sa m~ga Evangelio cung an�ang m~ga pan~galan) na nacapacong gaya rin niya. 1.

_ Pinagsamasama n~g Iglesia Cat�ica Apost�ica Romana ang m~ga sinabing iy� at siy�g n~ginan~galanang _"Siete Palabras.P. _Natapos na. [135] Ang Sacerdote sa Roma na n~g una'y humuhul�n~g m~ga mangyayari sa panahong darating. .ang iyong ina. sa pamamag-itan n~g pagmamasid n~g paglipad at paghuni n~g m~ga ibon. [136] Ang candilang malaki at mahaba. [137] Ang taga Iberia. _Nauuhaw ac�_ 4.--Ang Iberia'y ang magcanugn� na lupang kinalalagyan n~g Espa� at Portugal.H._ 3._"--P.

Espa�. sa l�pa'y capayapaan. buena voluntad_--Luwalhati sa Dios sa caitaasan._--Alinsunod cay Don L�aro Bard�. paz. [141] Carunun~gang ucol sa Dios at ang sa cany�y m~ga pinagcacakilanlan. catedratico sa Universidad Central sa Madrid. sa m~ga t�'y mabuting calooban. en la tierra. [142] Ilalagay n~g Papa sa Roma sa bilang . ay ganito raw sa wicang castil�ang tunay na cahulugan: _Gloria �Dios en las alturas.[138] Mapapalad ang m~ga may espiritung dukh� [139] Lumiligaya ang nacacacaya sa buhay. entre los hombres. [140] _Lumualhati sa Dios sa caitaasan at capayapaan sa m~ga taong may mabuting calooban.

[144] Felix Torres Amat. ang Lupang ating tinatahanan. Marte. Cung masd� natin dito sa lupa'y m~ga bituing malaml� ang ningning.--Ang filosof�ng sinulat ni Amat. J�piter. Buc� sa rit�y marami pang m~ga planetang hindi makita cung d�sa pamamag-itan n~g . Siy�y ang is�sa m~ga naghulog sa wicang castil�n~g Biblia. Saturno at Neptuno. Ang m~ga pan~gulong planeta. [145] Ang m~ga mundong wal�g tiguil n~g mabil� na pagtacb�n~g araw. obispo sa Astorga. Venus. alinsunod sa canilang l��sa araw ay ang m~ga sumusunod: Mercurio.n~g m~ga santo at santa. [143] Caranun~gang nagpapaunaw�n~g m~ga any�at paraang dapat gaw� upang masunduan ang m~ga pagcakilalang magaling n~g m~ga nangyayari.

magpapacarukh�at magmamasunurin. Ang palatuntunan nil�y ang palatuntunan din n~g Tercer Orden ni Santo Domingo. na magpapacalinis n~g catawa't calolowa. provincial n~g m~ga fraileng dominico n~g taong 1696 at pinasimul� n~g araw n~g cafiestahan ni Santa Ana n~g ta�g 1696 din."telescopio." [146] Itinatag ang beaterio at Colegio n~g Santa Catalina ni Fr. at nanunumpang tulad sa m~ga fraile. Pinapagtibay ang pagcacatay�n~g ligpitang it�n~g m~ga babae n~g Real Despacho na may fechang 17 n~g Febrero n~g 1716 na siyang nagbigay wac� sa m~ga inihar� na tutol na huwag ipatuloy ang pagtatatag n~g beaterio at colegiong . Juan de Santo Domingo. Ang dahil n~g pagtatayo n~g beaterio at colegiong it�y n~g may c�igpitan ang m~ga babaeng ibig manatili sa pagcadalaga hanggang nabubuhay.

n~guni't sino mang tao'y macapapasoc doon.iy�. at tuloy ipinag-utos na huwag piliting mamalagui ang m~ga monja sa lub� na pagligpit. Ipinag-utos na labinglimang monja de coro lamang ang m�itira roon. bilang paunl� sa labinglimang misterio n~g Rosario. Inilag� nil�g pintacasi si Santa Catalina de Sena. na is�g matandang monja ang taga-bant�. N~g huwag n~g manaog ang m~ga babaeng na sa beaterio at colegio n~g Santa Catalina . cung di sa nauucol lamang sa magal�g na pamamanihala n~g beaterio at colegio. cailan man at may tan~ging pahintulot ang provincial n~g m~ga dominico. Ipinagcaloob n~g Real C�ula n~g 1732 na macapaglagay n~g is�g simbahan at macagamit n~g is�g campana. Ang palatuntunang sinusunod doon ay di macararaan ang sino mang monja sa pintuang na sa loob n~g convento.

Ang itinutur�doo'y . at ang namamahala't nagtutur�y pawang m~ga fraileng dominico. Bag�man n~g una'y ligpitan ang Santa Catalina n~g m~ga babaeng castilang ibig tumalicod sa m~ga layaw at casayahan sa mundo. sa loob n~g Maynila at n~g doon magdaan ang m~ga babaeng iy� n~g pagpasa simbahan n~g San Juan de Letrang cacabit naman n~g Colegio n~g m~ga lalaking San Juan de Letran din ang pan~galan. hindi nalao't minagaling n~g m~ga fraileng dominico. na man~gasiw�ang il� sa m~ga monja sa pagtutur�sa m~ga dalagang ibig pumasoc at mag-aral sa Santa Catalina.ay nan~gaglagay ang m~ga paring dominico n~g tul� na nakikita sa itaas n~g daang San Juan de Letr�. Sa gayong paraa'y maguinhawa n~ga nam� ang pagsimba at pananalan~gin n~g m~ga monja sa simbahan n~g San Juan de Letr�.

doctrina cristiana. pagsulat.P. Dinagdagan n~g m~ga dominico n~g 1865 ang dami n~g m~ga "hermana" at n~g lalong mapalaganap ang canil�g m~ga pagtutur� Hind�itinutulot sa m~ga pumapasoc sa Colegio n~g Santa Catalina ang macaaalis cung di rin lamang may totoong malaki't di maiwasang dahil�. . Nan~gag-aaral din nam� n~g pagpapacaban�. Ang namamahal�sa beaterio'y ang provincial n~g dominico at is�g "priora" na siy� ring "madre superiora" sa colegio. at may is�g directorang nacaaalam n~g m~ga pagtutur�--P. m~ga gaw�g ucol sa babae.pag-basa.H.

[147] at may salam� sa mat�si t� Isabel. samantalang nagmimisa.= =MAIROG NA "AZOTEA"= SALITAAN SA ISANG Maagang nan~gagsimb�n~g umagang iy� si t� Isabel at si Mar� Clara: mainam na totoo ang pananam� nit�at may tan~gang is�g cuint� na az�l ang m~ga butil. na inaar�niy�g parang brazalete. upang mabasa ang dal�g "Ancora de Salvaci�"[148]. Bahagy�pa lamang nacaaal� sa altar ang sacerdote. nagsabi ang dalagang ibig na niy�g omow� bagay na totoong ipinangguilal� at isinam�n~g loob n~g maba� na t�ng wal�g boong acal�cung d�ang cany�g pamangking babae'y m�agbanal at madasaling tulad sa is�g .=VII.

samantalang ibig paw�n n~g t� ang m~ga bac� n~g nagdaang fiesta sa pagpapasimul�n~g paggamit n~g is�g plumero. Nagbubul�g. at pagcatapos na macapagcucr�z ay nagtind� ang maba� na matand�g babae. bawa't cocheng dumaraan ay nan~gagp�acaba sa dibdib .--�Bah! patatawarin na ac�n~g maba� na Dios na dapat macakilala n~g p�so n~g m~ga dalaga cay sa iny�p�t� Isabel--Ang sasabihin sana ni Mar� Clara sa cany�upang putl� ang cany�g matitind� n~guni't sa cawacasa'y m~ga pagseserm�g-n� N~gay�y nacapag-agahan na tila at nil�ibang ni Mar� Clara ang cany�g pagcain� sa paggaw�n~g is�g sutl�g "bolsillo". Bawa't lagunl�g sa daan.monja man lamang. Sinisiyasat at inuusisa ni Capitang Tiago ang m~ga il�g casulatan.

hind�mapag-uunawa ang m~ga talinghagang it�n~g hind�na casisinta cail� man. �Ah. at cung hind�nam� ay sayang na sa iy�y aking sabihin. Dapat cang pasalalawigan. n~gay�y ibig niy�g maparoon ul�sa beaterio. --"Sa acal�co Mar�'y may catowiran ang m�ico--ani Capitang Tiago. namumutl�ca n~g mainam at nagcacailan~gan ca n~g m~ga . hind�magugulumihanan! Datapowa't �hind�bag� siy�ang iy�g caibigan n~g panah�g musmus ca pa? �hind�b�cay�y nan~gagl�aro n~g lar�g hal�g at hangg�g sa cay�y nag-aaway na manac�ac� Ang dahil n~g m~ga bagay na it�y hind�co sasabihin. sa casamah� n~g cany�g m~ga caibigang babae! �Doo'y matitingnan niy�"siy�g" hind�man~g�~ginig. cung ic� na bumabasa'y umibig ay mapagkikilala mo.n~g v�gen at siya'y pinan~gin~gilabot.

pagc�may dam� ca nang b�o'y paparoon . at hind�nacasag�. hind�ca na papasoc ul�roon. �sa San Diego? Namul�si Mar�ng tulad sa "amapola"[149] pagc�inig niy�nit�g hul�g pan~galan. Dinamdam ni Mar� Clara iy�g hind�mal�ip na calungcutang bumabalot sa c�olowa. --At sa loob n~g apat �lim�g araw.mabubuting han~gin.. An�bang acal�mo: �sa Malab� . pagc�iniiwan ang is�g kinatirahang pinatamuh� natin n~g caligayah�. at macapagpaalam ca sa iy�g m~ga caibigan. at n~g cunin niny�roon ang iy�g m~ga dam�.. --"N~gay�y p�aroon cay�ni Isabel at ic� sa beaterio. n~guni't nagpagaang n~g cany�g pighat�ang pagcaalaala n~g is�g bagay.

tayo sa Malab�. --�Lalong nacag�aling sa cany�g cataw� ang San Diego. Ibig sanang yacapin ni Mar� Clara ang cany�g t�. at nagbago n~g pananalit�at idinagd�:--�Don Cris�tomo! Nalagl� sa m~ga cam� ni Mar� Clara ang tan~gang cany�g guin�aw� nag-acal�siy�g cumilos ay hind�nangyari: ...--buc� sa roo'y lalong mabuti ang bahay natin do�. ang curang nakita mo rito cagab� iy�g paring b��ay siy�g bagong cura natin do� n~gay�. at sac�malapit na ang fiesta. Wal�na sa San Diego ang iy�g in�ma. siy�y is�g santo. n~guni't narinig niy�g tumiguil ang is�g coche ay siy�y namutl� --�Ah. siy�n~g�--ang isinag� ni Capitang Tiago. pinsan!--ang ipinaalaala ni t� Isabel..

is�g pan~gin~gilabot ang siy�g tum�acbo sa cany�g cataw�. si San Antonio Abad. ya�g voces na pinacas�inta't sa panag-�ip lamang niy�n�irinig: ipinagt�anong siy�ni Ibarra. tinut� n~g dalaga ang cum�abang dibd� at nag-acalang makin�. at n�inig ni Ibarra ang in~gay n~g sin�arhang pintuan. santong mapalad n~g nabubuhay at n~gay�g siy�y cahoy. l�u�n~g may magagand�g m~ga tucs� Pagcatapos ay humanap n~g is�g b�tas . N�in� ang voces. Nagtawanan ang dalaw�g magpinsan. Nam�mutl� hum�in~ga n~g madal�. Sa pagcahib�g sa tow�ay hinagc� niy�ang sant�g sa cany�y n�alapit. Tulad sa cung ang voces. N�inig ang yab� n~g paa sa hagdanan at pagcatapos ay ang sariw�at voces lalaki. na it�y may capangyarihang hiw�� iniwacs�n~g dalaga ang lagu� at nagtatacb�at nagt��sa panalan~ginang kin�alagyan n~g m~ga santo.

--�Hal� maghusay ca. upang makita niya si Ibarra.n~g sus�n.--Samantalang nakikipag-usap siy�sa iy�g am�n~g iy�g . na pinapahid ang is�g l�h�sa m~ga mat�niy�g lant�na... sumabit sa l�g n~g matand�g babae at sinis�it�n~g hal� na paulit-ulit. �halica at huwag cang magpahintay! . halica!--ang sabi n~g matand�g babae n~g boong pag-irog. --N~guni't hal�g. mapagsiyasat ang cany�g any� n~gum�~git�si Mar� Clara at n~g cunin siy�n~g cany�g t� sa gay�g panonood. Nahiy�si Mar� Clara at tinacp� ang m~ga mat� n~g cany�g mabibilog na m~ga brazo. �an�ang nangyayari sa iy�--ang sa cawacasa'y nasabi n~g matand�g babae.

at doon sil�nagcul�g sa cany�g "aposento..Napadal�ang dalagang tulad sa is�g musm�." Masay�ang salitaan ni Capitang Tiago at ni Ibarra n~g sumip� si t� Isabel na halos kinacaladcad ang cany�g pamangk�g babae. pagca nagcacawatas� ang dalaw�g linikh�g sumasaligaya sa kilos n~g m~ga balintata�g natatabin~gan n~g m~ga pil�-mat�g pinaglalampasanan .. salitaang ipinagcaloob sa c�olowa at n~g huwag macagul�ang in~gay sa pagtatam�g timy� n~g damdamin? Sa m~ga sandal�g ya�. na nagpapalin~g�in~g�cung saansaan.. �An�g pinag-usapan n~g dalaw�g c�olowang iy�. an�ang canicanil�g sinabi diy� sa salitaan n~g m~ga mat� na lalong lub� ang gal�g cay sa salitaan n~g bib�. datapuwa't hind�tum�in~gin sa canino mang t�.

magasp�g. wal�g m~ga sag� ang salit� tum�tugon ang n~git� ang hal� �ang bunt�g hinin~g� At pagcatapos. mahin� wan~gis sa ugong n~g cul� na nan~gan~galagcag at wal�g tuos cung isusumag sa nacasisilaw na liwanag at mabil� n~g kidl�: nagsasaysay n~g is�g damdaming kilala na.n~g pag-i�ip. sa pagtacas n~g dalaw�g nagsisintahan sa "plumero" n~g t� Isabel na nagpapaban~gon sa alicab�. but�at dug�at ang boong caisip� ay magsays� n~g hiwagang m~ga catow�ng inaawit n~g esp�itu. ang pananalita'y mabagal. at cay�lamang guinagamit it�y sa pagc�t ang mith�n~g p�s�y siy�g nacapangyayari sa boong cataohang saganang sagan�sa gal�. Sa tan�g n~g pagsint�sa is�g suly� na num�ingning �lum�amlam. �ig na ang boong cataw� niy�g casama ang lah� n~g sanc� na lam�. is�g isipang napag-uunaw� na. sil�y .

sabihin niny� m~ga sinag n~g �aw. "cefiro"[150] ang magsabi yamang nag-aral ca n~g di caraniwang m~ga t�ig sa l�im n~g gab�g madilim at sa talinghag�n~g aming m~ga cagubatang virgen. tan~ging hind�nahahawacan sa da�dig n~g m~ga nat�angnan: cay�ang man~gagsabi. N~guni't yamang �yaw niny�g sabihin. �an�ang canil�g pinag-usapan n~g marahan at nan~g�~ginig cay� m~ga maliliit na bulacl� n~g "cabello-de-�gel"? Cay�ang magsabi't may ban~g�cay�sa iny�g hinin~g�at may m~ga c�lay cay�sa iny�g m~ga lab� ic�. sa pagca't wal�ac�g nalalamang isays� cung d�m~ga cahalin~g�g hind�mainam dinggu�. maningn�g na tagapagpakilala sa l�p�n~g Walang Hangg�. .pumaroon sa azotea upang sil�y macapag-usap n~g boong calay�n sa silong n~g m~ga b�ag.

Ang in~gay n~g sagw�g humahal�n~g malabong tubig n~g �og. ang dagundong n~g pagdaan n~g m~ga coche at m~ga carret� sa tul� n~g Binund� ay maliwanag na dum�ating hanggang sa canil� n~guni't hind�ang m~ga ipinagb�bubulong n~g t�. ang m~ga tuy�ng isd�at ang m~ga l�parang galing sa China.aking t�ingnan cung aking mais�aysay. Ang lan~git ay azul: nagp�agalaw n~g m~ga d�on at n~g m~ga bulaclac n~g halamang gumagapang ang is�g malamig na amihang hind�am� rosa. --Lalong magal�g--ang wic�nit�-diy�y ang boong bayan ang siy�g b�antay sa iny� Nang magpasimul�y wal�sil�g pinagsalitaanan cung di pawang m~ga .--dahil dito'y nan~gagsisipan~ginig ang m~ga cabello--de--�gel--ang m~ga halamang nacabitin.

.cahalin~gan--iy�g m~ga cahalin~g�g totoong nacacawan~gis niy�g m~ga cayaban~gan n~g m~ga naci� sa Europa: masasarap at l�ang pul� sa m~ga magcacanaci�. palibhasa'y capat� ni Cain ay panibughuin.. Ang babae. datapuwa't nacapagt�awa �nacapagpapacun� sa kilay n~g m~ga taga ibang lupa�. Ang lalaki nam�. caya't dahil dito'y tumanong sa nan~gin~gibig sa cany� --�Lagu�bang isinaisip mo ac� �hindi mo ba ac�linimot sa gay�g caraming m~ga paglalacb�y mo? �Pagcaramiraming malalak�g m~ga ciudad na may pagcaramiraming magagandang m~ga babae!. palibhasa'y is�pa ring capat� ni Ca� ay marunong umiwas sa m~ga tan�g at may caunting pagca .

cay�n~ga: [Larawan:--Lagu�bang isina�ip mo ac� �Hind�mo ba ac�linimot?. n~g makita mo ac�g nag-�sang tumatan~gis sa siping n~g bangc� n~g aking in�y lumapit ca sa akin. Paz 442 Sta.. Iniirog mo ang aking . at iyong sinabi sa akin: "Nan~gulila ca sa iyong in� ac�y hind�nagcain�cail� man.Cruz] --�Mangyayari bag�g cat�y limutin?--ang sag� na nan~gan~gaanino n~g boong ligaya sa m~ga maiit� na bal�gtatao n~g dalaga. ilinag� mo ang iyong cam� sa aking bal�at. ang cam� mong malaon nang ayaw mong ipahintulot na aking m�angnan. Fernandez.--Imp de M.sinun~galing. na ic�. ang gab�g ya�g sum�igwa..": at dumamay ca sa akin n~g pag-iy�.--�mangyayari bag�g magculang ac�sa panunump� sa is�g panunumpang dakila? Nat�andaan mo ba ang gab�g yaon.

at sa pagca't hind�nacapagbig� pighati cail� man sa akin ang sump�g it� n~gay�y mul�g inuulit co sa iy� �Mangyayari bag�g limutin co ic�? Laguing casamasama co ang pag-aalaala co sa iyo.in�at ic� ay pinacaibig niy�g tulad sa is�g an�. an�man ang capalarang sa aki'y ipagcaloob n~g Lan~git.. at nakita cong n~gum�~git�ang maputl�g mukh�n~g bangc� . �ang pag-aalaala sa iyo ang pumaw�n~g b��n~g "loto" n~g Europa na cumacatcat n~g m~ga pag-asa .. cung buh� sana ang aking m~ga magulang at mapanood nila ic�! Nang magcagay�y tinangn� co ang iy�g cam� at ang cam� n~g aking in� nanump�ac�g s�intahin cat� cat�y paliligayahin. n~guni't sa acal�co'y nac�inig ac�n~g m�sica. Sa dacong lab� ay um�ulan at cum�idlat. iniligt� ac�sa m~ga pan~ganib n~g paglalacad magu�g caaliwan co sa pag-iis�n~g aking c�olowa sa m~ga ib�g lupain. �oh.

magand� mahinh�. ang ating m~ga paglalar� ang boong nacaraang maligayang panah�g binigy� mong casayahan. ang caayaayang kin�atawan n~g aking Bayang kin�uisnan. masintahin. at tinatawag co sa alaala n~g aking p�s�ang m~ga unang ta� n~g aking camusmus�. ang esp�itu. Sa aking sapantaha'y ic� ang "hada"[151]. samantalang doroon ca sa bayan. ang ating m~ga catuw�n. an� n~g . lub� calinisan. aking n�irinig ang is�g aaying-aying at malungcot na awit na sa aki'y pumupucaw n~g nagugulaylay n~g m~ga damdamin.at n~g casaliwaang palad n~g kinaguisnang l�p�sa caisip� n~g maraming m~ga cababayan! Sa m~ga panaguimpan co'y nakikita co ic� na nacatindig sa tab�g dagat n~g Maynil� nacatanaw sa malayong ab� n~g panin~g�g nababalot sa malamlam na liwanag n~g maagang pagbubucang liwayway.

pagca naglalacad ac�sa m~ga caparan~gang nap�puspos n~g m~ga talinghagang likh�n~g m~ga poeta roon at ang m~ga cahimahimalang salitsaling sabi n~g m~ga t�ng nan~g�nang nabuhay.. �Maaari ba cat�g limutin? Mac�lang ang boong �ip co'y aking n�irinig ang m~ga tun� n~g iy�g piano at ang m~ga t�ig n~g iyong voces. niy�g cagandagandahang lupang buc� sa m~ga dakilang cagalin~gan n~g Inang Espa�ng[152] tagl� rin niy�y may maririk� pang m~ga hiyas n~g is�g bayang b�� tulad sa pagcacapisan sa iyong cataohan n~g lah� n~g cagandahan at carikitang nacapagpapaningning sa dalawang l�� cay�n~ga't nabubu�lamang sa is�ang pagsinta co sa iyo't ang pagsinta co sa aking tinubuang l�p�. at cail� mang tinatawag co ang iy�g pan~galan n~g ac�y na sa Alemania. nakikinikinita co ic� .Filipinas. sa dacong h�on..

at pagc�umuuw�na ang m~ga tagabukid na galing sa canil�g sinasacang l�p�at canil�g ipinar�in~gig buhat sa mal��ang canil�g caraniwang m~ga awit. sa aking acala'y pawang nakikisaliw sil�sa m~ga voces n~g caibuturan n~g aking dibdib. na nag-aalay na lahat sa iyo n~g awit at siy�g nagb�igay catotohanan sa aking m~ga nais at m~ga panaguimp�." n~g m~ga "haya"[153] at ang m~ga "encina"[154]. cung nagc�agay�. cung nacal�lusot ang il�g m~ga s�ag n~g buw� sa m~ga pu�g n~g masins�g m~ga san~g� wari'y nakikinikinita co ic� sa sinapupunan n~g . at ang gab�g doo'y unt�nt�ang pagdat�g ay nar�atnan ac�g nagl�ad pa't hinahanap co ang aking daan sa guitn�n~g m~ga "pino. Cung minsa'y n�iligaw ac�sa m~ga land� n~g m~ga cabunducan.sa �lap na sumisilang at napaiimbul� sa d�yo n~g capatagan. w��n�irin~gig co ang iyong voces sa pagasp� n~g m~ga dahon.

pawang nan~gagsasalita sa akin . tulad sa is�g nagpapagalagalang aninong g�alawgal� at nagpapacabicabil�sa liwanag at sa m~ga carilim� n~g malag�g caparan~gan. at sac�ipinar�inig n~g "ruise�r"[155] ang cany�g ib�t ib�g cawiliwiling huni. �Cung inalaala co ic�! �Hind�lamang pinas�aya sa aking m~ga mat�n~g lagabl� n~g sa iy�y pagsinta ang �lap at pinapam�mula ang hielo[156]! Sa Italia. sagan�sa hiwag�at sa calugodlug� na m~ga tanghalin. sa cany�g cadalisaya't cataasa'y nagsas�it�sa akin n~g iyong m~ga mat� ang cany�g masay�g p�oorin ay nagsasaysay sa akin n~g iyong n~git� wan~gis n~g m~ga halamanan sa Andaluc�ng nalalaganapan n~g han~ging may kipk� na ban~g� pusp� n~g m~ga pangdilidiling casilan~ganan. ang magand�g lan~git n~g Italia.gubat. inaac��cong dahil sa ic� ay nakikita't ic� ang siy�g sa cany�y nacaaakit.

--n~guni't mul�n~g sabihin co sa iy�g �paalam! at pumasoc ac�sa beaterio. sa bat�n~g Lorelay �sa guitn�n~g m~ga alon at ic� ay umaawit sa catahimican n~g gab� tulad sa dalagang hadang m�ang-aliw. wal�ac�g nakikita cung d�ang iy�g bayan. itin�anong co sa aking sarili cung d�cay�maray�ac�n~g aking gun�un�upang makita co ic� sa. ang Maynila't Antipolo--ang sag� ni Mar� Clarang n~gum�~git� palibhasa'y naniniwal�sa lah� n~g sinasabi ni Ibarra. --Hind�ac�naglacb�-bayang gaya mo. guitn�n~g m~ga �among[157] na sa pampang. upang bigy�g casayahan ang pag-iis�at ang calungcutan n~g m~ga guib�g castillong iy�. ya�g bowang wari'y nagt�tuc� sa aking sinagw�sagw�g nacalulan ac�sa is�g sasaky�g mal�t sa ilog Rhin. .n~g sa iy�y pagsint� Sa m~ga gab�g may bow�.

l�u�nang naaalaala cat�at hind�co ic� nilimot. humahanap ca sa �og n~g lalong mabibilog at makikinis na bat�g maliliit na may iba't ibang c�lay at n~g macapaglar�tayo n~g sint�. n~guni't d�co inil�acas. Hinihirang mo ang lalong magagand�g sigay at n~g tayo'y macapaglar�n~g sicl�. at ang parusa'y bin�antilan cat�n~g p�ad n~g aking cam�. ic� ay n�acawal�g tuto. sa pagca't naaaw�ac�sa iyo. bag�man ipinag-utos sa akin n~g confesor at pinarusahan ac�n~g maraming m~ga pah�ap. at caraniwang agaw� ang naguiguing catapus�. Napacamagdaray� ic� sa lar�g chongca't din�aig mo pa ang pagcamagdaray�co. �Nat�andaan mo b�n~g ic� ay magalit n~g totohanan? Niy�y pinapagpighat�mo ac� n~guni't n~g . Nag�gunit� co ang ating m~ga paglalar� ang ating m~ga pag-aaway n~g tayo'y m~ga musm� pa. l�u�cang natatalo.

pagc�naaalaala co iy� sa beaterio. Hind�cat�pin�ansin. Sa m~ga pamp�g ay may m~ga sumisibol na m~ga bulacl� at m~ga halamang sinasabi mo sa akin sa wicang lat� at wicang castil�ang can�anilang m~ga cacaib�g pan~galan.. sa pagca't niy�y nag-aaral ca na sa Ateneo.matapos. naparoon tayong naligong casama ang iy�g in�sa batis na iy�g nalililiman n~g m~ga cawayanan. at n~g pagdaca'y m�aw�natin ang pagcac�und� Niy�y m~ga musm� pa tayo. ac�y n~gum�~gt�dinaramdam cong ic� ay wal� at n~g macapag-away ul�cat�. nagl�ibang ac�sa panghahagad n~g m~ga paropar�at n~g m~ga tutub� na sa cany�g cataw�g maliit na tulad sa alfiler ay tagl� ang lah� n~g m~ga culay n~g bahaghar�at ang lah� n~g m~ga kint� n~g g�ing. m~ga tutub�g gum�alaw at nan~gagh�agaran sa magcabicabilang m~ga bulacl�.. cung minsa'y ibig cong masubucan at hulihin .

tumul�ang m~ga luh�sa iy�g m~ga mat� at sinabi mong hind�nacaaalam ang iy�g in�n~g "mitolog�"[159]. at n~g ic� ay bumal�. at ayaw mo na ac�g causapin.n~g cam� ang maliliit na isd�g matuling nan~gagtatacbuhan sa m~ga lumot at sa m~ga batuh� sa pamp�g.--�"Hal�g!--ang isinag� n~g nanay mo--makikita mo't mababan~g�pagcatapos ang iny�g m~ga buh�. pinucp� n~g is�g bat�at sac�inihal�sa gug�na ipinaglilinis n~g ating �lo."--Nagtaw�ac� naghinanak� ic�. . N~guni't kinuha n~g iy�g nanay ang aking corona. at sa boong maghapo'y nagpakita ca n~g poot. at tinatawag mo ac�g "Cloe"[158]. na siyang ik�aibig co namang umiy�. Caguinsaguinsa'y nawal�ca. at gumaw�ca nam� n~g coronang dam�g gumagapang. may dal�cang coronang m~ga dahon at m~ga bulacl� n~g daland�g ipinutong mo sa aking �lo.

kinuha sa loob niy� ang is�g papel at sa loob nito'y may nababalot na m~ga dahong nan~gin~gitim. at sa pagca't mainit na totoo ang araw.N~g bumal� tayo sa bayan. tuy�at mababan~g� --�Ang iy�g m~ga dahon n~g samb�g!--ang isinag� ni Ibarra sa titig ni Mar� Clara. nuha ac�n~g m~ga dahon n~g samb�g nasum�ibol sa m~ga tab�g daan. Dalidal�nam�g kinuha ni Mar� Clara sa cany�g dibd� ang is�g bolsitang rasong . N~gumit�ic� n~g magc�ayo'y tinangn� co ang cam� mo at nagc�und�na cat� N~gumit�n~g boong ligaya si Ibarra. at n~g di sumak� ang iy�g ulo.--it�lamang ang naibig� mo sa akin. binucs� ang canyang cartera. ibinig� co sa iy�t n~g ilag� mo sa loob n~g iy�g sombrero.

--�Iy� b�ang isinulat co sa iyo bago ac�pumanaw? --�At sumulat p�b�cay�sa akin n~g ib�pa.--hind�ipinahihintulot ang pagh�� ito'y is�g sulat n~g pagpapaalam. aking guinoo? --�At an�b�ang sinasabi co sa iyo n~g panah�g iy�? --�Maraming cabulastugan! �m~ga dahilan n~g masam�g m�~gun~gutang--ang isinag� ni Mar� Clarang n~gum�~git� na ipinakikilalang totoong ikinas�aya n~g cany�g loob ang gay�g m~ga cabulaanan.--�How� cang malicot! �babasahin co sa iyo ang sulat na ito! .maput� --�Ps!--ani Mar� Clara at tinamp� ang cam� ni Ibarra.

sa impapaw� na ito n~g m~ga h�al�n..�n~guni't il�in~gid co ang iy�g m~ga pagpuri at n~g d�ca magdalit� At itina� ang papel sa tap� n~g canyang m~ga mat�at n~g huwag makita n~g binat�ang cany�g mukh� at nagpasimul� --"Aking .. ang d�maibib�ay sa iyo n~g iyong kinamulatang l�p� at n~g balang araw ay makapaglingcod ca sa cany� Cung mananatili ca sa aking tab� sa aking lilim. sa pagca't is�g cabulastug�!--at pinaraanan n~g m~ga mat�ang il�g talat�--"Ibig n~g aking am� ang ac�y yumao. bag�man ipinamamanhic cong huwag"--"Ic� ay lalaki"--ang sabi sa akin. dapat mong isipin ang panah�g d�ating at ang iyong m~ga lac�. Dapat mong pag-aralan ang dunong sa pamumuhay." �hind�co babasahin sa iyo ang sum�sunod. hind�ca matututong tuman� sa .

ang cany�g cam� at nagsalit�sa aking nan~g�~ginig ang voces:--Ang �ip mo ba'y ic� lamang ang marunong umibig at hind�ca iniibig n~g iy�g am�at hind�din�amdam ang sa iy�y paghiwal�?" .. daho'y nal�anta munt�g d�madilig.. ilinag� sa aking balicat. Hind�umim� ang aking am� naglin�g-lining. ikinalolooy ang sandal�g init. "Para n~g halamang lumak�sa tubig." --�Nakita mo na! binat�ca na halos ay tumatan~gis ca pa!--"Nacapagpasakit sa aking loob ang ganit�g pag-wiwic� caya't ipinahayag co sa cany�g ic� ay aking sin�inta..malay� at sa araw na cata'y maiwan sa ibabaw n~g lupa'y maitutulad ca sa halamang sinasalit�n~g ating poetang si Baltazar.

siy�y aking niyacap at sinabi co sa cany�g ac�y nahahand�g yumao".. cum�cul�ang ap� sa iy�g m~ga ug� sa aki'y nagsisimul� ang calamig�.Hind�pa nalalaong nan~gulila tayo sa iy�g in� tumutun~go ac�sa catand�n. diy� sa gulang na ang hinahanap ay ang tulong at pagbibigay al� n~g cabat�n. samantalang sum�ara sa akin. at n~g sa b�cas ay makinabang ca at pakinaban~gan ic� n~g iy�g kinaguisnang l�p�"--Napun�n~g l�h�ang m~ga mat�n~g aking am� naluh� ac�sa cany�g paanan. at gay� ma'y ic� ay um�yac at hind�ca marunong maghand� n~g n~gay�. at gay� ma'y tinatanggap co ang pag-iis�at d�co tal� cung cat�y makikita pa ul� N~guni't dapat cong isipin ang m~ga ib�g b�ay na lalong malalak�. ang m~ga pag-ibig co'y nan~gam�atay. Bum�bucas sa iyo ang panah�g sasapit. . sumisilang sa iyo ang m~ga pagsinta..

--�An�ang iy�g damd�? �an�ba ang nangyayari sa iyo?--ang tan�g ni Mar� Clara cay Ibarra. magkikita ul�tayo sa loob n~g il�g �aw! . dapat ac�g pumaroon n~gay� din sa aking bayan! B�cas ang fiesta n~g m~ga namat�. Hind�umim� si Mar� Clara. --�Dahil sa iy�y nalimutan co ang aking m~ga catungculan.Napatiguil ang pagbasa. cumuha n~g ilang bulacl� at sinabi sa cany�g nababagbag ang loob: --Lumacad ca. itinitig niy�g il�g sandal�ang cany�g malalaki't mapupun~gay na m~ga mat�cay Ibarra. hind�na cat�pinipiguil. dahil sa pagcaligalig ni Ibarra: namumutl�ang binat�at nagl�acad n~g paroo't parito sa magcabicabilang d�lo n~g azotea.

--�Ipakisabi n~ga p�niny�cay And�g na cany�g ihand�ang bahay at man~gagsisirating si Mar� at si�Isabel!--�Dumat�g naw�cay�g maluwalhati!--ani Capitang Tiago. At sinabi pagcatapos ni Capitang Tiago cay Mar� Clara na um�yac sa tab�n~g larawan n~g is�g V�gen: . na yumaong ang tun~go'y sa plaza n~g San Gabriel. samantalang sum�acay si Ibarra sa coche. samantalang nagcuculong sa p�alan~ginan si Mar� Clara.�Ilag� mo it�g bulaclac sa ibabaw n~g libin~gan n~g iyong m~ga magulang! Nang macar�n ang il�g minuto. ang binata'y nananaog na sa hagdanang casabay si Capitang Tiago at si t� Isabel.

pintacasi n~g m~ga nagl�acbay. �Lalong magal�g ang magcagugol n~g is�g salap�sa pagk� at anim na cuarta sa lan~g�. cay sa magbayad pagcatapos n~g is�g mahalag�g tub�.--Hal� magsind�ca n~g dalaw�g candilang man~gahat� ang is� sa Se�r San Rafael. TALABABA: [147] Hiyas na pinacasings�g sa camau-o.--"Pangligtas sa sacun�" ang [149] Is�g halamang ang caraniwang bulaclac ay pul�g-pul� [150] Mahinhin �mahinang han~gin. Isindi mo ang l�para n~g Nuestra Se�ra de la Paz y Buen Viaje. [148] Libritong ganito pan~galan. .

[151] Ipinan~gun~gusap n~g "ada". dalawang pan~galang totoong nan~gagcacaiba. [152] Unawaing hind�tinatawag ni Rizal na Inang Bayan. cung d�Inang Espa�. an�g m~ga di binyagan. matibay at mac�nat.--Aya.--Is�g hiwagang babaeng may cahimahimalang m~ga capangyarihan. Sa Europa'y marami n~g ibong it� . [154] Cahoy na masan~g� may m~ga n~gipin-n~gip� ang m~ga dahon. "Bellota" ang tawag sa bun~ga n~g cahoy na it� [155] Ibong mainam humuni. [153] Is�g malaki't mataas na cahoy. ang pagbasa. Ang tawag sa bun~ga n~g cahoy na ito'y "hayuco".

--At ang "amo altembl�" na ang m~ga daho'y wal�g tiguil n~g paggal�. [158] Is�sa magagand�g diosa. .[156] Tubig na tum�igas na halos parang bat�dahil sa totoong calamig�. [159] Casaysayan n~g m~ga kinikilalang m~ga Dios n~g m~ga d�binyagan. [157] Alamo: cahoy na tumataas n~g mainam: may tatl�g bagay na �amo: ang �among put�na ang m~ga daho'y verde ang isang mukh�at ang cabil�g mukha'y put�n--Ang �among it�. na verde ang magcabicabil�n~g dahon.

ang m~ga ins�. ang m~ga europeo. . Ang casayahang hind�nagl�icat sa lah� n~g panig. ang m~ga dalisay na tagarito. na bawa't is�y may can�anyang sariling pananamit. ang m~ga carromata. hub� na cargador[161]. ang l�bh�g maraming cocheng nagpaparoo't paritong sacdal n~g tutulin. ang m~ga naglalac�n~g m~ga bun~gang-cahoy at halaman. sa liwanag n~g araw ay nacapagpapan~git�sa cany�cahi't s��y �yaw. m~ga corredor[160].= =MANGA ALAALA= Pinagdaraanan n~g coche ni Ibarra ang bahagui n~g l�ong masay�g nayon n~g Maynil� ang nacapagb�igay pangl� sa cany�n~g gab�g nagdaan. ang m~ga calesa.=VIII.

ang m~ga daa'y naguigu�g alab� n~g tum�akip sa lah�. m~ga fonda[162]. samp�n~g m~ga carret�g h�a n~g m~ga m�agpaumanhin at wal�g damdaming calab� na tila mand� nagl�ibang sa pagh�a n~g m~ga "bulto" samantalang naglil�inglining.m~ga tind�n~g m~ga cacan�. ano pa't cung gab�ay naaanino roon ang m~ga farol n~g m~ga coche at tum�ilamsic buh� sa lim�g metrong lay�sa m~ga nagl�acad . Dalaw�g araw lamang sun� na umin�. m~ga tindahan. nag-papaub�at bumubulag sa m~ga nagl�acad: is�g araw lamang umul� ay naguiguing l��na. ang lah� n~g �~gay at calugc�. m~ga restaurant[163]. is�g am�y na t�~g� ang sarisaring m~ga culay. pawang pumupucaw sa cany�g alaala n~g is�g daigdig na nagugupiling na m~ga gunit� Wal�pang latag na m~ga bat�ang m~ga daang iy�. pati n~g araw.

sa m~ga makikipot na m~ga acera. sa m~ga binti'y may m~ga tanical�g halos nababalot n~g maruruming m~ga basahan upang huwag na totoong macasak� ang pagkisk� �ang lamig marahil n~g bacal. Matatangc� sil� madidil� ang . na ang m~ga mang� n~g baro'y ma�cl�at t�ong ang salaw� na may m~ga n�mero at may m~ga letrang azul. pinapagm�adal�at sil�y hin�ampas n~g pamal�n~g is�g presidiario ring marahil nagc��it casayahan. �Gaano caraming m~ga babae ang nan~gag-iwan sa m~ga along putic na iy� n~g canil�g m~ga chinelas na bordado! Pagcac�ayo'y nan~gapapanood na p��ison ang m~ga daan n~g han�han� na m~ga presidiarong ahit ang ulo. dalawa't dalaw�ang pagcac�abit. m~ga san� sa araw. sa pagca't sa gan�g cany�nama'y nacapagpapahirap sa m~ga cawan~gis din niy�g presidiario. m~ga hap�g-hap�sa init at sa pagod.

pagmumukh�g cail� ma'y hind�n�asdang lumiliwanag sa pagsilang n~g is�g n~git� num�ingning, gay� man ang canil�g m~ga balingtata� pagcc�dumarap�sa canil�g m~ga balicat ang humahaguing na pam�� �pagc�hinahaguisan sil�n~g is�g nagl��ad n~g up� n~g is�g tabacong bas�bas�at nac�alas na, din�ampot ang up� n~g lalong n�alapit at itinatag�sa cany�g salac�: ang m~ga ib�y min�asdan ang m~ga nagdaraan n~g pagtin~g�g cacaib� War�y n�irin~g� pa niy�ang canil�g cain~gayang guin�aw�sa pagdudur� n~g bat�g itatabon sa m~ga lub� at ang nacal�aguim na calans�g n~g mabibig� na m~ga tanical�sa nam�ag�na nil�g m~ga buc�g-b�cong. Kinikilabutan si Ibarra cung naaalaala niy�ang is�g nangyaring sumugat sa cany�g pag-iisip-musm�; niy�y cat�ghalian at ibin�agsac n~g araw sa l�p�ang cany�g lalong maiinit na m~ga s�ag. Sa l�im n~g is�g carret�g cahoy

nacabulagt�ang is�sa m~ga t�ng iy�, wal�g malay t�, buc� n~g caunt�ang m~ga mat� pinagbubuti naman n~g dalaw�g presidiario rin ang is�g hihig�g cawayan, wal�g galit, wal�g pighat� wal�g yam�, an�pa't wal�g pinag-ibh� sa sinasabing caugalia't any�n~g dalisay na m~ga tagarito. "N~gay�y ic�, b�cas nama'y cam�" marahil siy�g sinasabi sa can�anil� Hind�pin�ansin n~g m~ga t�ng nagdudumaling dumaraan ang bagay na iy�; nagdaraan ang m~ga babae, tin�ingnan sil�at nan~gagpapatuloy n~g paglacad, caraniwan n~g mapanood ang m~ga bagay na ya�, linipac� na ang m~ga p�s� nan~gagtat�buhan ang m~ga coche, ipinaaanino sa canil�g cataw�g may barniz ang m~ga s�ag n~g araw na iy�g maningn�g sa is�g lan~git na wal�g alapaap; sa cany�lamang, batang may lab�g is�g ta� at b�ong car�ating na galing sa cany�g bayan, nacal�aguim ang

napapanood na nacapagbig� kin�abihan.

iy�; sa cany�lamang ban~gun~got n~g

Wal�na ang maba� at may wag� na puring "Puente de Barcas," ya�g tul� filipinong-maba� na nagsusumakit maglingc�, bag�man tagl� niya ang catutubong m~ga capintasang tumataas at bum�ab�alinsunod sa maibigan n~g ilog Pasig na d�miminsang nagpahirap at gumib�sa tul� na iyon. Hind�lum�ag�ang m~ga talisay sa plaza n~g San Gabriel; nananatili sil�sa pagcac�yagutin. Sa gan�g canya'y nagbawas ang gand�n~g Escolta, bag�man n~gay�y may is�g malaking bahay na may m~ga "cariatide"[164] sa dating kinatatayuan n~g m~ga lumang camalig. Tinakh�

niy�ang bagong "Puente de Espa�"[165]; nan~gagpaalaala sa cany�n~g m~ga maguiguin� na umaga, cung doo'y dumaraang namamangc�sil�g patun~g�sa m~ga paliguan sa Ul�ul� ang m~ga bahay na na sa pangp�g na dacong canan n~g �og, na napapag-itanan n~g m~ga cawayanan at m~ga punong cahoy, doon sa wac� n~g Escolta at pasimul�n~g Isla del Romero. Nasasalubong niy�ang maraming m~ga cocheng hinihila n~g m~ga maiinam na m~ga cabayong malili�, lulan n~g m~ga coche ang m~ga empleadong nacacatucatulog pa marahil ay pumapatun~go na sa canil�g m~ga oficina; m~ga militar, m~ga ins� na may any�g hamb� at catawataw�ang pagcacaup� m~ga fraileng hind�maimikin, m~ga can�igo at iba pa. Tila mandin cany�g namataan sa is�g marikit na "victoria"[166]

si p��D�asong mabalas� ang mukh�t cun� ang m~ga k�ay; n~guni't siy�y nacaraan na at n~gayo'y masay�g bumabati sa cany� b�hat sa cany�g carretela[167] si Capitan Tinong na casac� ang cany�g asaw�t dalaw�g m~ga an� na babae. N~g macabab�na n~g tul�, tumacb�ang m~ga cabayo't tinun~go ang paseo n~g Sab�a[168]. Sa caliwa'y ang f�rica n~g tabaco sa Arroceros, na pinanggagalin~gan n~g malak�g �gong na guin�awa n~g m~ga cigarrera sa pagpucp� n~g m~ga dahon n~g tabaco. Napan~git�si Ibarra, sa pagca alaala n~g masangs�g na am� na iy�g sa tuw�g icalim�g oras n~g hapo'y lumalaganap sa tul� n~g Barcas at humihilo sa cany�n~g panah�g siy�y musm� pa. Ang masasay�g m~ga salit�n, ang m~ga catatawanan ang siy�g cahi't hind�niy�sinasadya'y nacapaghat� sa cany�g gun�un�sa nayon

n~g Lavapi�, sa Madrid, samp�n~g doo'y m~ga pangliligalig n~g m~ga cigarrera, na totoong nacacapahamac sa saw�g palad na m~ga "guindilla"[169] at iba p� Ipinagtabuyan, ang cany�g caayaayang m~ga naaalaala n~g Jard� Bot�ico[170]; inihar� sa cany�g pag-i�ip ang demonio n~g m~ga pagsusumagsumag; ang m~ga Jard� Bot�ico sa Europa, sa m~ga lupaing nan~gagcacailan~gan n~g malac� na calooban at saganang guint�upang mapasibol ang is�g dahon at mapabuc� ang is�g bulacl�; hind�lamang doon, cung d�sa m~ga "colonia" man ay may mabubuti ang alag�at m~ga mahahalag�g Jard� Bot�icong buc� na lagui sa sino mang ibig manood. Inihiwal� do� ni Ibarra ang cany�g m~ga mat�at inilin~gap niy�sa dacong canan, at doo'y cany�g nakita ang matand�g Maynil�g naliliguid n~g m~ga c�t�at m~ga bangb�g, tulad sa is�g

dalagang culang sa dug� na nababalot n~g is�g pananamit n~g cany�g nunong babae n~g panahong it�y sumasacagar�n. �Natanawan niy�ang dagat na hind�maabot n~g tan� ang guilid na lubh�g mal��... --�Na sa cabil�g ibayo ang Europa!--ang inisip n~g binat� �Ang Europang may magagand�g m~ga naci�g hind�nan~gagl�icat n~g pagsusumicap sa paghanap n~g caligayah�, nagsisipanaguinip pagcacaumaga at nan~gagd�amdam cabiguan sa tow�g lum�lubog ang araw ... lumiligaya sa guitn�n~g cany�g m~ga capahamac�! �Tunay n~g� sa cabilang ibayo n~g dagat na d�maulata'y nan~garoroon ang m~ga naci�g mapagmahal sa esp�itu, at bag�man hind�nil�min�asam�ang cataw�, l��pa mand�g m�agmahal sa esp�itu cay

sa m~ga nagpapangg� na lubh�g umiirog sa esp�itu. N~guni't nan~gagsitacas ang cany�g m~ga pagdidilidiling it�n~g cany�g makita ang munt�g bund�c-bunducan sa capatagan n~g Bagumbayan. Ang nam�mucod na bund�c-bunducan sa is�g tab�n~g paseo n~g Luneta ang siy�n~g y�g umaakit sa cany�g �ip at siy�g sa cany�y nagpapagunamgunam. Cany�g guinugunit�ang t�ng nagbuc� n~g cany�g pag-�sip at nagpakilala sa cany� n~g magal�g at n~g nasacatuwiran. Tunay n~ga't c�aunt�ang m~ga caisip�g sa cany�y iniaral, n~guni't hind�ang m~ga wal�g cabuluh�g pag-ulit lamang n~g m~ga sinabi n~g ib� pawang m~ga caisip�g galing sa pananalig na hind�nan~gagculab�sa liwanag n~g lalong matitind�g �aw n~g dakilang pagsulong.

Ang t�ng ya�y is�g matand�g sacerdote, ang m~ga pan~gun~gusap na sa cany�y sinabi n~g siy�y pagpaalaman ay umaalin~gawn~gaw pa sa cany�g m~ga tain~ga: "Huw� mong calimutang bag�man pag-aar�n~g sangcataohan ang carunun~gan, "minamana lamang ang carunun~gang iy� n~g m~ga t�ng may p�s�?--ang paalaala niy�--"Pinagsicapan cong ilipat sa iyo ang aking tinangg� sa aking m~ga maestro; ang cayamanang iy�y pinagsicapan co nam�g dagdag� sa boong ab� n~g aking c�a at inililipat co sa m~ga t�ng humahalili; gay� din ang g�awin mo sa man~gagsisihalili sa iyo, at mapagt�atlong ibayo mo, sa pagc�t ic� ay paparoon sa m~ga lubh�g mayayamang lupa�."--At n~gum�~giting idinagd�; "Nan~gagaisiparito sil�sa paghanap n~g guint� �man~gagsiparoon nam� cay�sa canil�g lupa�t hanapin niny�roon ang ib�g guint�g ating kinacailan~gan! Alalahanin

mo, gay� mang hind�ang lah� n~g cum�inang ay guint� Namat� riy� ang paring iy�."[171] Sa m~ga gunit�niy�g it�y sum�agot siy� --�Hind� an�mang caratnan, ang una'y ang kinaguisnang l�p� ang una'y Filipinas, an� n~g Espa�, ang una'y ang lupa�g cast�� �Hind� ang bagay na iy�g is�g casaliwaang palad ay hind�nacarurun~gis sa Bayang kin�uisnan, hind� Hind�nacahahalina sa cany�g paggugunamgunam ang Ermita, iy�g F�ix[172] na pawid, na mul�g sumisilang sa cany�g m~ga ab�sa any�g m~ga bahay na may m~ga pint�g put�at azul at ang bub�g ay zinc na may pint�g pul� Hind�nacaaakit sa cany�g pagmamalasmalas ang Maalat, ni ang cuartel n~g caballer�ng may m~ga punong cahoy sa tap�, ni ang m~ga

tagaroon, ni ang m~ga maliliit na bahay na pawid na may matitibong na bubun~g�g nan~gac�cubli sa m~ga p�n�n~g saguing at m~ga bun~ga, na guinagawang tulad sa m~ga pugad n~g bawa't am�n~g is�g mag-anac. Tul� ang paggulong n~g coche: nacasasalubong n~g is�g carromatang h�a n~g is��dalawang cabayo, na napagkikilalang galing lalawigan, dahil sa guarnici� at iba pang cagamit�g pawang abac� Pinagpipilitang makita n~g carromatero ang nagl�acbay na nacasac� sa maningning na coche at nagdaraang hind�nakikipagpalitan n~g cahi't is�g pananalit� n~g cahi't isang pakikipagbat�n. Cung minsa'y is�g carret�g h�a n~g is�g calabaw na marahan ang lacad at parang wal�g an�man ang siy�g nacawawal�n~g capanglawan n~g maluluang at maalicab� na m~ga

lansan~gang napapaliguan n~g makin�g na araw n~g m~ga "tr�ico"[173]. Nakikisaliw sa malungc� at d�nagb�agong any�n~g awit n~g namamatnugot na nacasac� sa calabaw ang matinding calairit n~g tuy�g rueda sa pag-�it na casama ang kins�ins�n~g mabig� na carret�; cung minsan nama'y ang malag�las na tun� n~g gasg� na m~ga paa n~g is�g paragos, niy�g trineong[174] sa Filipinas ay hinihilang napacabanayad sa ibabaw n~g alab� �n~g m~ga lub� sa daan. Sa m~ga capatagan, sa m~ga malilinis na lupang pinaghahalamanan ay nan~gin~ginain ang m~ga hayop na casama n~g m~ga tag�, na payapang nacadap�sa ibabaw n~g m~ga vacang cap�g n~gum�n~guy�at linalasa ang m~ga sariwang dam�n~g parang, na ipinipik�pik� ang m~ga mat�; sa dacong malayo'y m~ga babaeng cabayong nan~gagdadambahan, nan~gaglulucsuhan

at nan~gagtatacbuhang hagad n~g is�g masival na potrong mabab�ang bunt� at malag�ang kil�g: humahalingh�g ang potro at pinasasambulat ang l�p�n~g cany�g malalac� na m~ga cuc� Pabay�n nating maglacb� ang binatang nagdidilidili �nacacatulog: ang hiwagang malungc� �masay�n~g catapan~gang hind�nacacaakit n~g cany�g gunamgunam: ang araw na iy�g nagpapapakintab sa m~ga dulo n~g m~ga cahoy at nagpapatacb�sa m~ga tagabukid na nan~gapapas�ang m~ga paa sa nagbabagang l�p� bag�m� sil�y may panyap� na m~ga lip�; ang araw na iy�g pumipiguil sa is�g babaeng tagabukid sa lilim n~g is�g talisay �cawayanan, at sa canya'y nagpapa�ip n~g m~ga bagaybagay na walang catutur� at d�mapagwar� ang isip na iyo'y hindi nacalulugod sa ating binat�

Bumal� tayo sa Maynil�samantalang gumugulong ang coche't nagpapaguiray-guiray, t�lad sa is�g las�g, sa bur�-b�r� na lup� at samantalang tum�awid sa tul� na cawayan, pumapanhic sa matar� na ahun� �bum�ab�sa totoong malalim na lusun~g�. TALABABA: [160] Ang namamaguitn�sa pagbil� pagbibili, ang nakikialam sa m~ga almoneda at iba pa. [161] Ang nagpapaupa n~g pagdadal�n~g ano mang bagay na mabigat. [162] Ang bahay na nagpapacain sa sino mang nagbabayad sa may ari, at ang papatuloy sa bawa't magbayad.

[163] Wicang franc� na ang cahuluga'y "fonda:" cacan� at tuluyan. Cung ipan~gusap ay "restor�." [164] Est�ua �larawang c�oy, bat� tans��bacal na inilalagay na pinacahaligui n~g an�man. [165] Tul� n~g Espa�. [166] Is�g tawaguin. carruajeng ganit�cung

[167] Tinatawag n~g catagalugang "carretela" ang is�g sasacy�g any�g carretong marami ang lulan, n~guni't mahirap sa sum�acay; dalaw�ang gulong at is�g cabayo ang humihila.--Ang tinatawag na carretela n~g m~ga castil�ay is�g mainam na carruajeng apat ang gul�g at dalawang cabayo ang humihila.

[168] Tinatawag na Sab�a [hind�S�ana, cumot] ang daang macalamp� n~g Jardin Bot�ico, hangang sa m~ga unang b�ay n~g Ermita, na tinatawag na daang Real. [169] Tinatawag n~g m~ga castil�g guindilla ang m~ga polic� municipal sa sa Espa�.--Ang sili �ang bun~ga n~g tinatawag na "guindillo de India." [170] Ang lupang iniuucol sa pagtatanim n~g sarisaring cahoy at m~ga halaman upang doo'y mapag-aralan ang m~ga carunun~gang nauucol sa bagay na ito. [171] Tila mand� naguguniguni na ni Rizal na sa pinagpatayaang iy� sa paring cany�g sinasabi, na sa acal�co'y wal�g ib�cung d�si Pari Burgos, doon din siya p�atayin. [172] Ang tan~ging ibong pinaniniwalaan

n~g m~ga tao sa unang mul�g nabubuhay, pagcatapos na masunog, sa ibabaw n~g cany�g m~ga ab� [173] Ang al� may sa dalaw�g panig na malapit sa Ecuador �calaguitnaan n~g lupa, tinatawag ang is�g panig na "tr�ico de Cancer" sa hemisfercio boreal, at "tr�ico de Capriconio" de "hemisfercio austral". [174] S�acyang wal�g gul�g na siy�g guinagamit pagca hielo ang dinaraanan; cahawig n~g cangg��n~g paragos natin.

=IX.= =MANGA CAUGALIAN NG BAYANG ITO=

Hind�nagc�al�si Ibarra; nalululan n~ga si "victoriang" iy� si par�D�aso at tumutun~go sa b�ay na cany�g b�ong ca�wan. --�Saan b�cay�paroroon?--ang tan�g n~g fraile cay Mar� Clara at cay t� Isabel, na man~gagsisisacay na sa is�g cocheng may m~ga pamuting p�ac, at tinatamp�amp�ni p��D�aso ang m~ga pisn~g�ni Mar� Clara, sa guitn�n~g canyang m~ga caguluhan n~g �ip. --Cucunin co sa beaterio ang aking m~ga bagaybagay roon--ang sag� ni Mar� Clara.

�Ah�� �ah� tingn� natin cung sino ang mananalo sa amin, tingnan natin!--ang ipinagbububul�g na hind�n�apansin ang sinasabi, na an�pa't nagtac� ang dalawang babae. Tin�n~go ang hagdanan at nanh� doon si p��D�asong nacatun~g�ang �lot't mad�ang-dalang ang hacb�g. �Marahil siya'y mags�ermon at cany�g isinasaulo ang cany�g ipan~gan~garal!--an�t� Isabel;--sac� na Mar� at tatanghal�n tayo n~g pagdat�g. Hind�namin mas�i cung magseserm� n~g��hind� datapuwa't inaacala naming m~ga dak�ang bagay ang m~ga pinag-�sip-�ip niy� sa pagc�t hind�man lamang naiabot niy� ang cany�g cam� cay capitang Tiago, cay�t napilitang yumuc� pa it�n~g caunt�up�g hagc� ang cam� na iy�.

--�Santiago!--ang �nang sinabi niy�-may pag-uusapan tayong mahahalagang bagay; tayo na sa iyong oficina. Maligalig ang l�b ni Capitang Tiago, hind�nacaim� n~guni't sumun� sa napacalak�g sacerdote, at sinarh� ang pint�pagcap�� nil� Samantalang nagsasalitaan sil�n~g l�im, siyasatin n�in cung an�ang kinaratnan ni Fr. Sybila. Wal�sa canyang convento ang pant� na dominico; maagang maaga, pagcapagmisa, siy�y napatun~go sa convento n~g cany�g capisanang na sa macapasoc n~g pintuan ni Isabel Segunda, �ni Magallanes, alinsunod sa naghaharing familia, sa Madrid. Hind�niya pinansin ang masar� na

am�-chocolate, at gay� ding d�niya inin��~gay n~g m~ga caj� at ang salap�g n�irin~gig mul� sa Procuraci�, at bahagy�n~g sumag� sa mapitagan at magu�iw na bat�n~g uld� na procurador, nanh� si Fr. Sybila, tinahac ang ilang m~ga "corredor" at tumuct� n~g but�n~g m~ga dal��sa is�g pint�an. --�Tul�!--anang dumaraing. is�g voces na wari'y

--�Pagalin~gin naw�cay�n~g Dios sa iny�g sak�!--ang siy�g bat�n~g batang dominico pagpasoc. Nacaupo sa is�g malaking sill� ang is�g matand�g p�� culub� at g�nam�mutl�na ang bal� n~g mukh� cawan~gis n~g is�riy� sa m~ga santong ipinint�ni Rivera. Nan~gl�alalim ang m~ga mat�g napuputun~gan n~g lubh�g m�alagong

kilay, na palibhasa'y l�uing nacacun� ay nacapagd�agdag n~g ningn�g n~g pagh�in~gal�n~g canyang m~ga mat� Nab�agbag ang l�b na pinagmasd� siy�ni p��Sibilang nacahalukipk� ang m~ga cam� sa ilalim n~g cagalanggalang na escapulario ni Santo Domingo. Inilun~gayn~gay pagcatapos ang �lo, hind�um�mic at wari'y nagh�intay. --�Ah!--ang bunt�g hinin~g�n~g maysak�--inihahatol sa akin, Hernando; na akin daw ipah�� �Ipahiw�sa tand�co n~g it� �It�g lupa�g ito! �Ang cagulatgulat na lupa�g it� �Muhang ulir� ca sa nangyayari sa akin, Hernando! Dah�d�ang itin�s ni Fr. Sybila ang cany�g m~ga mat�at itinitig sa mukh�n~g may sak�:

--At �an�p�ang iny�g minagaling?--ang itinan�g. --�Mamat�! �Ay! �May n�alabi pa bag�sa aking ib�g b�ay? Mal�is na totoo ang aking ipinaghihirap; datapuwa't.... pinapaghirap co nam� ang marami.... �nagbabayad-�tang lamang ac� At ic�, �cumust�ca? �an�ang sady�mo?, --Napar�o p�ac�t sasabihin co sa iny�ang ipinagcatiwalang b�in sa akin. --�Ah! �at an�ang bagay na iy�? --�Psh!--sumag� na may sam�ang loob, umup�at ilinin~g� ang mukh� sa ib�g panig,--m~ga cabulastigan ang sinabi sa atin; ang binatang si Ibarra'y isang matal�ong bagongtao; tila mand� hind�hal�g; n~guni't sa ac��co'y is�g maba� na bagongtao.

[Larawan:--....Mananatili ang ating capangyarihan hanggang sa capangyarihang iya'y nananalig......] --�Sa ac��mo? --�Nagpasimul�cagab�ang pagcac�lit! --�Nagpasimul�na! �at b�it? Sinaysay ni Fr. Sibyla, sa maicl�g pananalit� ang nangyari cay p��D�aso at cay Cris�tomo Ibarra. --Buc� sa rito--ang idinugt�g na pangwac�--mag-aasawa ang binat�sa an� na babae ni Capitang Tiago, na nag-aral sa colegio n~g ating m~ga capatid na babae; siy�y mayaman at d�n~ga niy�iibiguing magcaroon n~g m~ga caaway upang siy�y canil�g

mawal-� n~g caligayah� at cayamanan. Itinan~g�n~g may sak� ang canyang �lo, sa pagpapak�alang siy�y sang-�on. --Siy�n~g� gay� din ang �ing ac��... Sa pamamag-itan n~g gay�g babae at is�g bian�g lalaking gay�, maguiguing atin ang cany�g cataw�t c�olowa. At cung hind��l�ong magal�g cung siya'y magpakitang kaaway natin! Minamasd�g nagt�aca ni Fr. Sibyla ang matand� --Unaw�ng sa icagagaling n~g ating Santong Capisanan--ang idinugt�g na naghihirap n~g paghin~g�--Min�agaling co pa ang makilaban sa �in, cay sa m~ga hal�g na pagpupuri at paimbab� na panghihinuy�n~g m~ga caibigan.... tunay at sil�y may m~ga bayad.

--�Inaacal�p�b�niny�g gay�? Tiningn� matand� siy�n~g boong lungc� n~g

--�Tanda� mong magal�g!--ang isinag� na nagc�angpapag�--Manacatil�ang ating capangyarihan samantalang sa capangyarihang iya'y nananalig. Cung t�o'y lab�an, ang sasabihin n~g Gobierno'y: "Nilalabanan sil� sa pagca't ang m~ga fraile'y is�g hadl�g sa calayaan n~g m~ga filipino; at sa pagca't gayo'y papanatilihin natin ang m~ga fraile." --At �cung sil�y pakingg�? Manac�acang ang Gobierno'y.... --�Hind�sil�pak�ingan! --Gay� man, cung sa udy� n~g casakim�y

nas�n n~g Gobiernong maow�sa cany�ang ating inaani ... cung magcaroon n~g is�g pan~gah� at walang g�lat na.... --Cung magc�ayo'y �sa ab�niy� Capuw�hind�umim�. --Buc� sa ro�--ang ipinat�loy n~g may s��--kinacailan~gan nating tay�y lab�an, t�o'y puc�in: nagpapakilala sa atin ang m~ga laban�g ito n~g cung saan naroon ang ating cahinaan, at ang gay�y nacapagpapagal�g sa atin. Nacararay�sa �in at nacap�papahimbing ang mal�is na m~ga pagp�ri: datapowa't sa l�� ay nacapagpapapan~git n~g ating any� at sa araw na mah�log t�o sa capan~gitang any� t�o'y mapapahamac, na g�a n~g pagcapahamac natin sa Europa. Hind�na papasoc ang salap�sa ating m~ga simbahan; sino ma'y wal�n~g b�ili n~g

m~ga escapulario, n~g m~ga correa at n~g an�man, at pagc�hind�na tayo mayaman, hind�na natin mapapapanalig ang m~ga budh� --�Psh! Mananatili rin sa atin ang ating m~ga "hacienda," ang ating m~ga b�ay! --�Maw�ala sa ating lah�, na gaya n~g pagcawal�sa �in sa Europa! At ang l�ong masam�y nagpapagal t�o at n~g t�o'y manggu�usp�. Sa halimb�� iy�g n�acalabis na pagsusumakit na dagdagan sa ta�ta�, ayon sa ating maibigan, ang halag�n~g buw� n~g ating m~ga l�p� ang pagsusumakit na iy�g aking sinalans�g sa lah� n~g m~ga malalaking pulong natin; �ang pagsusumakit na iy� ang siy�g macapapahamac sa atin! Napipilitan ang "indiong" bumil�sa ibang daco n~g m~ga l�pang cas�g gal�g din n~g ating m~ga lup��l��pang magal�g. Nan~gan~ganib

ac�g bac�t�o'y nagpapasimul�na n~g pagbab� "Quos vult perdere Jupiter dementat prius."[175] Dahil dito'y huw� n~g�nating dagdag� ang ating big�; ang b�a'y nagbububul�g na. Mab�ti ang inisip mo: pabay�n natin ang ib�g makikipaghusay do� n~g can�anilang sagutin; papanatilihin natin ang sa ati'y pagpipitagang n�alabi, at sa pagc�t hind�malalao't mak�ihar� t�o sa Dios, lin�in n�in ang ating m~ga cama'y ... �Maaw�naw�sa �ing m~ga kahin�n ang Dios n~g m~ga pagcahab�! --Sa macatuw� ay inaaacal�p�b�niny�g ang buw� ay ... --�How� na tayong mag-�sap n~g tungc� sa salap�--ang isinalabat n~g may sak� na masam�ang l�b.--Sinasabi mong ipinan~gac�n~g teniente cay p��D�aso..?

--Opo, am�-ang sagot ni p��Sibylang g�n~gum�~git�na. N~guni't nakita co caninang um�a ang teniente, at sin�i sa �ing din�amdam daw niy�ang lahat n~g nangy�i cagab� na um�bulog daw sa cany�g �lo ang Jerez, at sa ac��niya'y gay� din ang nangy�i cay p��D�aso.--At ang pan~gaco?--ang tan�g cong pabir�--Padre cura ang isinag�:--marunong p�ac�g tumup� n~g �ing wic� pagc�sa pagtup� na iya'y hind�co dinurun~gisan ang aking capurih�; cailan ma'y d�co naguing ug��ang magcanul�canino man, at d�il dito'y teniente ac�hangg�n~gay�. --N~g macapagsalitaan sil�n~g m~ga ib�t ib�g b�ay na wal�g cabuluh�, nagpaalam s�Fr. Sibyla. Hind�n~ga nam� naparo� ang teniente sa Malacany�g; n~gunit naalaman din n~g Capitan General ang nangyari.

Nang nakikipagsalitaan siy�sa cany�g m~ga ayudante tungc� sa m~ga pagbanggu� na sa canya'y guin�aw�n~g m~ga p�ayagan sa Maynil� sa ilalim n~g m~ga pamagat na m~ga "cometa"[176] at iba pang m~ga napakikita sa lan~git, sinab�sa cany�n~g is�sa m~ga ayudanteng iy� ang pakikipagcagalit ni p��D�aso, na pinalubh�pa ang cabigat� n~g m~ga pananalit� bag�man pinakinis n~g caunt�ang m~ga bigc� n~g sabi. --S�o ang sa iyo'y nags�i--ang tanong n~g Capit� General na n~gumin~git� --Narin~gig co p�cay Laruja, na siy�g nagbabalit�caninang um�a sa p�ulatan n~g p�ahayagan. Mul�g n~gumit�ang Capitan General at idinagd�:

--�Hind�nacas�akit ang babae't fraile! Ibig cong manahimic sa n�itirang panah� n~g pagtir�co sa lup�g it� at aayaw na ac�g makipag-al� sa m~ga lalaking gumagamit n~g s�a. At l�ong l��na n~gay�g �ing natalast� na pinaglalaruan lamang n~g provincial ang aking m~ga �tos; hinin~gi cong pinacaparusa ang paglilipat sa ib�g bayan n~g fraileng iy�; at siy�n~ga nam�, siya'y inilipat, n~guni't doon siya inilagay sa lalong magaling na b�an: �frailadas![177] na sin�abi natin sa Espa�. N~guni't humint�n~g pagn~git�ang Capitan General n~g nag�sa na. --�Ah! �cung hind�s�a n�acatan~g�ang b�ang ito'y pasusucuin co ang aking m~ga cagalanggalang na iy�!--ang ipinagbunt�g hinin~g�--Datapuwa't carapatdapat ang b�a't b�an sa kinasasapitan niy� gawin

n�in ang inuugal�n~g lah�. Samantala'y nat�os si Capitang Tiago n~g pakikipulong cay p�i D�aso, �sa lalong magal�g na sabi, ang pakikipulong ni p��D�aso cay Capitang Tiago. --�N~gayo'y napagsabihan na cat�--ang sabi n~g franciscano n~g magpaalam. Na��an sana ang lah� n~g it� cung nagtan�gtan�g ca m�na sa akin, cung d�ca sana nagsinun~galing n~g ic� ay tinat�anong co. �Pagsicapan mong howag ca nang gumaw�n~g m~ga cahalin~g�, at man�ig ca sa cany�g in�ma! Lumibot n~g macaalawa �macaatl�sa salas si Capitang Tiagong nag-i�ip-isip at nagb�bunt�g hinin~g� di caguinsaguinsa'y p�ang may naisip siy�g magal�g, tumacb�sa p�alan~ginan at pinat� ang m~ga cand��at ang l�parang cany�g

sa pagca't totoong malay�ang lin�acbay--ang ibinul�g.H.pinasindih� upang siy�g macapagligt� cay Ibarra. Ang Cometa'y ma'y buntot na makinang na cung minsa'y is�at cung minsa'y marami. [176] Ang cometa'y tulad sa bituing manacanacang napapanood natin sa lan~git.--P. .P. TALABABA: [175] "Quos vult perdere Jupiter domentat prius". casabihang wicang lating cung tatagalugui'y: Ang m~ga ibig ipahamac ni Jupiter ay pinasisimula�g sirain muna ang �ip. --May panah� pa. Palibhasa'y ang galaw na pain� n~g cometa'y hiwal� na hiwal� sa caraniwang liniliguiran n~g m~ga planeta.

--Tinatawag ding "cometa" n~g m~ga castil�ang sarangolang papel na pinal�ipad n~g m~ga b�� [177] Ang masasama at magagaspang na cagagaw� n~g m~ga fraile. Is�g casinun~galin~gang ilinalaganap n~g m~ga han~gal na ang pagsicat n~g cometa'y nagbabalita n~g m~ga sacunang mangyayari. .caya hind�nalalao't ang pagkakita natin sa canya.

�ipinagb�ili cay�n~g m�rangm�ra sa ins� na nagsasamantal�n~g cawal-�g m�ay �n~g pagcahilig sa m~ga masasamang pinagcaratihan n~g magsasac� Pagc��aw na mab�ting panah� at um�cyat ang m~ga bat�sa caitaasan n~g campanario n~g simbahan. na sumasaguitn�n~g m~ga capat�ang h�amanan at m~ga pal�an.=X. Nagp�adala sa ib�g m~ga b�an n~g as�cal. big�. na napapamutihan n~g l�mot at n~g dam�g hat� n~g h�~gin. caf�at m~ga b�ngang hal�an. pagcac�ayo'y masay�g nan~gagsisigawan. sa udy� n~g .= =ANG BAYAN= H�os sa pamp�g n~g dag�an ang kin�alagyan n~g b�ang San Diego[178].

is�g samp�oc na may maliliit na d�on. na napapaguitnaan n~g m~ga bulacl� nat�alastas n~g bawa't is�ang paraan n~g pagcakita sa can�anilang b�ay na maliliit. is�g b�n~ga. is�g hum�abyog na caw�an. calakilakihang ahas na cristal na natutulog sa verdeng alfombra: pinaaalon ang cany�g �os n~g m~ga pir�irasong malalak�g bat�g nagcacapatl�gpatl�g sa mabuhan~ging inaagusan n~g t�big.cagand�an n~g n�atanaw na hum�andog sa canil�g m~ga mat� Sa gu�n�n~g car�ing m~ga bubun~g�g p�id. at may m~ga pangp�g na matat�s na kinacapitang nangpapal��l��n~g m~ga . Nagagamit nil�g panand�ang lah�: is�g c��. cumikipot ang �og sa d�o ro�. ang �og. ang canil�bag�g malilinggu� na p�gad. ang ni� na pusp� n~g m~ga b�co. Naroro�. tulad sa maanaking si Astart�179] �cay Diana[180] sa Efeso[181] na may maraming s�so. is�g cruz. t�� "zinc" at y�not.

at cahi't sila'y masasam�g tul�. dahil sa cany�g malil�t na haligui.cahoy na nacalit� ang m~ga ug�. �n~g . na itinay�sa pangp�g na hind�natacot sa cataasan. bagay na hind�dapat pawal-�g halag� nan~gagcacatw�ang m~ga b�� b�hat sa �og na pinaliliguan. datapuwa't mai�am nam�g cagamit� sa circo sa pagpapatiwatiw�ic. at masasabi. sa han~ging malac� at sa pinanununghang ban~g�g mal�im. M~ga cataw� n~g p�n�n~g ni� �n~g cahoy na may bal� pa. na gum�alaw at gumiguiwang ang siyang nagh�hugpong n~g magcabilang ibayo. na siy�y is�g c�akilakihang zancuda[182] na nag-aabang n~g ahas upang daluh�n~gin. at sa d�o rito'y lum�aylay ang m~ga panab�at lumuluang at tumitining ang �os. May n�atanaw sa d�ong mal�ong is�g maliit na bahay. sa m~ga pagcalagu� n~g nagdaraang babaeng may s�nong na bacol.

at cay�l�ang nam�atay ay pagc�tin��n n~g lint� ang mat�s na d�lo at nasusunog: ang sabihana'y hind�lumalakit sa ��ang ap� na iy� at nam�atay do� din. Diya'y may m~ga c�and�and�ng m~ga c�oy. na gu�g ang cataw�. N~guni't ang l�ong nacahihicayat n~g pagmamas� ay ang is�g matatawag nating n�imos na g�bat sa d�at na iy� n~g m~ga l�pang lin�g.matand�g lalaking nan~g�~ginig sa pagl�ad at pinababay�ng mah�log ang canyang tungc� sa t�big. diy�y may m~ga pagc�alaking m~ga bat�g din�amtan n~g terciopelong l�mot n~g panah� at n~g "naturaleza": hum�impil at nagpapatongpatong sa canil�g m~ga g�ang ang alab� na pinacacapit n~g ul� at ang m~ga �on ang siy�g nagt�anim n~g m~ga binh� Malayang lumalag�ang m~ga cacahuyan: m~ga dam� m~ga dawag. m~ga tabing na dam�g gumagapang na .

ay ang sumusunod: Nang ang baya'y wal�cung d�isang walang halagang tump� n~g m~ga damp� at saganang sum�ibol pa sa . sa lup� at sa pagc�t hind�pa mandin nasisiyahan sa ganit�si Flora[183]. n~guni't ang l�ong mal�it sa catotohanan.nan~gagsasalasalabat at nagpapalipatlipat sa is�t is�g cahoy. at ang m~ga dam�g d�� m~ga cawil��ing manunuluyan. at sa pagca't gay�y siyang hind�lubhang pinaniniwalaan at hind�naman napag-aalaman. ay nagt�anim siy�n~g m~ga dam�sa ib�aw n~g dam� nabubuhay ang l�mot at ang c�uti sa m~ga gah�-gah� na bal� n~g c�oy. Iguinagalang ang g�bat na iy�: may m~ga sali't-s�ing sabing sin�alit�tungc� doon. bumibitin sa m~ga san~g� cumacapit sa m~ga ug�. ay napapagcamal-an sa canilang m~ga pagc�acap sa cahoy na m�agpatuloy.

at ang n�umpun~gan nila'y ang matand�g lalaking bul� na at nacab�in sa san~g�n~g is�g "bal��. Nacatatacot na .pinacalansan~gan ang dam� n~g panah�g ya�g pagcagabi ay nanasoc do� ang m~ga us�at m~ga baboy-ram� dumat�g is�g �aw ang is�g matand�g castilang malal�im ang m~ga mat�at totoong magal�g magw�ang tagalog. n~g m�no n~g m~ga past� ang is�g caan~gut�g nagbubuhat sa car�ig na g�bat. canil�g binac�. sa pamamag-�an n~g m~ga dam�. Pinananaligan na n~g t�ng siy�y "encantado". Pagcat�os na matingn� at mal�ot ang m~ga l�p�sa magcabicabil� ipinagtan�g niy�cung sinosino ang may ar�n~g cagubatang inaagusan n~g tubig na malac�c� Nan~gagsihar� ang il�g nan~gagsabing uman�y sil�raw ang may �� at ang guinaw�n~g matand�y binil�sa canil�ang g�bat na iy�. m~ga h�as at caunt�g salap� Nawal�pagc�apos ang matand�na hind�maalaman cung pa�o.

n~guni't n~gay�g siy�y magbigt�ay lumiligalig siy�sa pagtulog n~g m~ga babae. sino mang t�'y wal�n~g man~gah� na doo'y lum�it. ibinalitang nacakita raw siy�ro� n~g m~ga �aw. nan~gagsiparo� ang m~ga b�at�at nac�inig na sil�n~g m~ga da�g. Is�g c�lang p�ad na nan~gin~gibig. na sa pagmimith�niy�g m�una n~g sa cany�y nagw�alang bah�� nan~g�ong m�itira siy�g magdam� sa l�im n~g c�oy at ipupulupot niy�sa pun�nit�ang is�g mahabang yant�. namat� dahil sa matind�g lagn� na sa canya'y . Is�g past� na nagh�anap n~g cany�g m~ga hayop. d�il sa malalim niyang m~ga mat�at d�il sa t�a niy�g wal�g �~gay. Itinapon n~g il�g babae sa �og ang m~ga h�as at sinunog ang dam� na cany�g big�. at mul�n~g ilib�g ang bangc� sa p�n�n~g bal��ring iy�.siy�n~g panah�g buh� pa. d�il sa cany�g malalim at malagunl�g na voces.

na am�ni Cris�tomo.dum��kinabucasan n~g gab�n~g cany�g pakikipagpustahan. May pinagsasalitaanan pang m~ga catha't sali't saling sabi tungc� sa gubat na iy�. Nang may cagulan~gan na'y nag-asawa sa is�g batang dalagang taga Mayn�� at dito'y nagu�g an� niya si Don Rafael. at cung minsa'y malup�. lalonglal�na sa pagtatan� n~g t�� Si Don Saturnino'y is�g binatang malungc� ang asal at lubh�g magagalit�. Hind�nag-il�g buw� at naparoon ang is�g binatang wari'y mestizong cast�� na ang sabi'y an� daw siy�n~g nas�� at nanah� sa s�loc na iy� at nan~gas��sa pagsasaca. Batangbat�pa si Don Rafael ay nagp�it . datapuwa't totoong masipag at masintahin sa paggaw� binacuran n~g pader ang pinaglibin~g� sa cany�g am� na manac�ac�lamang dinadalaw.

lum�agpac ang is��dalaw�g bat�g hindi maalaman cung . D�aso. papaya. n~guni't ang libin~ga't caratig na lupa'y pawang pinagpitaganan. ang pul�n~g m~ga damp�y nagu�g is�g nayon. namat� ang cura at naparoon si Fr.nang siy�y calugd� n~g m~ga t�ng bukid: hind�nalao't pagdaca'y lumag�ang pagsasacang dinal�at pinalaganap n~g cany�g am� nanah� doon ang maraming t�. Nan~g�~gahas na maminsanminsan ang m~ga batang lalaking man~gagsiparoong may m~ga dal�g panghamp� at m~ga bat� upang lumiguid sa palibot libot at man~guha n~g bayabas. pagcatapos ay nagu�g is�g bayan. d�hat at iba pa. at cung minsa'y nangyayaring sa casalucuyan n~g canil�g guin�aw� �cung canil�g pinagm�asdang wal�g im� ang lubid na gagalawgalaw buhat sa san~g�n~g c�oy. nan~gagsiparoon ang maraming ins�. at nagcaroon n~g is�g curang tagalog.

n~guni't marami ang nacacatulad n~g calagayan n~g bayang ito. at c�aunt�ang nan~gagt�awa. lum�lucso sil�sa m~ga c�oy at nan~gagtatacbuhan sa ibabaw n~g malalak�g bat�at sa m~ga cacapal� n~g dam� at hind�sil�tumitiguil hangg�g sa macalab� sa gubat.sa� g�ing. pagcacagayo'y casabay n~g sig� na:--�ang matand� �ang matanda!--canil�g ipinagtatapunan ang m~ga bun~gang c�oy at ang m~ga panghamp�. . at ni Juno sa Cartago. sa Siria.--J. na nan~gam�mutl� humihin~gal ang ib� ang iba'y um�yac. TALABABA: [178] Wala caming nasumpong na alin mang bayang ganito ang pan~galan. ni C�es. sa Fenicia. R. [179] Pan~galan ni Venus.

na sinunog ni Er�trato. [183] Flora. . [182] Malalaking ibong totoong mah��ang m~ga paa. capat� na babae ni Apolo at diosa sa pan~gan~gaso. balit�dahil sa carikitdikitang templo ni Diana. [181] Caunaunahang ciudad n~g Tonia. sa Asia Menor. Ipinalagay ang templong iyo'y is�sa pit�g m~ga caguilaguilal� na edificiong itinayo sa daigdig.[180] An� na babae ni J�piter at ni Latona.

malak�ang l�p�at h�os may �tang na loob sa cany�ang lah�. Palibhasa'y mahinh�g loob at pinagsisicapang huw� bigy�g cabuluh� ang lah� n~g cany�g m~ga guin�aw� hind�nagtatag sa b�an n~g cany�g partido [185].= =ANG MAN~GA MACAPANGYARIHAN= _Man~gaghati-hati cay�at man~gaghari.=XI. at nakita na natin cung paano ang .--(Bagong Machiavelo)_[184] cay�y �Sinosino bag�ang m~ga nacapangyayari sa bayan? Cail� ma'y hind�nacapangyari si Don Rafael n~g nabubuhay pa siy� bag�man siy�ang lalong mayaman doon.

Inilalatag sa cany�g mesa ang lalong magagal�g na b�n~gang c�oy. n~guni't siy�y pinagt�awanan at tinatawag siy�sa lihim na Sacristan Tiago. �Ang gobernadorcillo bag�cay� It�y is�g c�lang palad na hind�nag-uutos.m~ga paglaban sa cany�n~g makita nilang masam�ang cany�g calagayan. cung nababat�niy�ang cainaman n~g cabayo n~g is�g sa cany�y may utang. . cung nan~gacacahuli sa pan~g�~gaso n~g is�g us��baboy-ram�y sa cany�ang icapat na bahagui. pagdat�g n~g calahating horas ay sum�acanyang cuadra[186] na: ang lah� n~g it�y catotohanan.--�Si Capitang Tiago caya?--Totoo't cung siy�y dum�ating ay sinasalubong siy�n~g orquesta n~g m~ga nagcacautang sa cany� hin�andugan siy�n~g pigu�g at bin�busog siy�sa m~ga �ay.

hind�nag�awa niy�ang maibigan. n~guni't sa napapakinabang niy�y cany�g inaacalang murangmura ang m~ga gugol na iy�. hind�nacapagm�mura canino man. siy�ang minumura. ipinagaw�at ipinatatag sa cany�n~g m~ga ib� na para manding nanggaling sa bun~g�n~g cany�g �lo ang lah� n~g iyon. guin�aw�sa cany�ang calooban n~g ib� ang capal� nit�y nan�agot siy�sa Alcalde mayor n~g lah� n~g sa cany�y ipinag-utos. at maraming cadust�n. �Cung gayo'y bac�cay�ang Dios? �Ah! hind�nacatitigatig ang mabait na Dios n~g m~ga conciencia at n~g pagcacatulog .siy�ang sum�sunod. n~guni't d�at sabihin. sa icapupuri niy� na ang catungculang cany�g h�ac ay hind�niy�ninacaw �kinamc�: upang tamuhi'y nagcagugol siy�n~g lim�g libong piso.

n~guni't hind�sa Roma n~g panah�g guinuguhitan n~g araro n~g cuhilang si R�ulo[187] ang cany�g m~ga c�t� hind�rin sa Romang nacapaglalagd�n~g m~ga cautusan sa sandaigd� sa palil��sa sarili't . at sacali't m�alit�sa canil�ang Dios sa alin mang serm�..n~g m~ga m�amayan doon: hind�nacapan~gin~gilabot man lamang sa canila.. wal�g s�ang naiisip nil�g casab� ang pagbubunt�g hinin~g� �Cung �sa sana ang Dios!. N�apalagay ang Dios sa m~ga t�ng iy�g tulad diy� sa m~ga haring nagl�agay sa cany�g paliguid n~g m~ga tinatan~gi sa pagmamahal na m~ga lalaki't babae: ang sinusuy�lamang n~g baya'y it�g canilang m~ga tinatan~g� May pagcawan~gis ang San Diego sa Roma. Bahagy�na nil�nagugunit�ang Dios: lalong malak�pa n~ga ang capagurang sa canila'y ibin�igay n~g m~ga santo at m~ga santa.

at s�aysay� namin ang caugal�'t budh�n~g cura at n~g alf�ez. ang pinaca h��sa Italiang na sa Quirinal[189] ay ang alf�ez n~g Guardia Civil. at dito nanggagaling ang w�ang lic� na samaan n~g loob. at ang bilang caibh� lamang ay hind�m~ga monumentong m�mol at m~ga coliseo ang naroon. cung d�sawaling monumento at sabun~g�g pawid. Bernardo Salv�ay yaong bat�at hind�makibuing franciscanong sinaysay . datapowa't dapat unaw�ng ibabagay na lah� sa saw��at sa sabun~g�g pawid. Ipaliliwanag namin ang aming sabi. Si Fr. Ang pinaca-papa sa Vaticano'y[188] ang cura. At dito'y gaya rin doong palibhasa'y ibig macapangyari ang is�t is� nan~gagpapalagayang ang is�sa canila'y labis (sa macatuwid ay dapat mawal�ang is�sa canila).sa m~ga ib�g dug� hind� wan~gis ang San Diego sa casalucuyang Roma.

masasact�.O. sa . at mapag-in~gat sa carilag� n~g cany�g pan~galan. Lum�lucso ang c�olowa sa catuw�n pagcakita n~g nacasabit sa bawa't liig na apat �lim�g m~ga escapulario. halos lagu�na lamang nag-�sip. at l�ongl��na sa napacabalasic na si p��D�asong cany�g hinalinh�. halos ang lah� ay nakicapatid na sa V. at niy�g m~ga procesi� n~g m~ga bangc� �m~ga fantasma[191] na may m~ga h�itong guingg�. bag� na totoong ipinamamangl� n~g cany�g capan~gag� na cofrad� n~g Sant�imo Rosario. dahil sa cany�g m~ga �al at k�os sa cany�g m~ga capow�fraile.[190]. Nacatipon ang sacrist� mayor n~g is�g mabut�ut�n~g puhunan.na namin sa unah� nit� Natatan~g�siya. May is�g buwan lamang na nacararating siy�ro�.T. mahigp� sa pagtup� n~g cany�g m~ga catungculan sa religi�. at sa bawa't bayaw�g ay is�g cord�g may m~ga buh�. Siy�y pay�.

na gaya n~g guinaw�nam� n~g Edad Media[192] sa m~ga bruja[193]. na nagpailangl�g sa al�g-�ang sa ating Pan~ginoong Jesucristo. at natatacot sa m~ga buh� n~g is�g cord�: n~guni't dito'y wal�g napagkikilala cung d�sumusulong nam� . datapowa't tila mand� n~gay� ay nagu�g mahihiy�ng totoo na.pagbibil��sa pagpapalim�. at nananatili. hangg�g sa hind�macatag� sa pagtin~g� sa capirasong dam� na kinalalarawanan n~g dalaw�g brazo. at nag-aalinlan~gan sa pananampalataya sa m~ga wic�nit� ayon sa sabi sa librong santo ni Job. sa pagca't ganit�ang marapat na pagsasalit� n~g m~ga casangcapang kinakailan~gan up�g mailigt� ang c�olowa at mab�a ang diablo: talast� n~g ang esp�itung it� na n~g una'y nan~g�~gahas na sumalans�g n~g pamukh�n sa Dios. ang sabihan. hangg�n~gay� sa paggawa n~g gay� din sa m~ga asuang[194] sa Filipinas.

�cung dil�caya'y hind�malulugd� sa pagbabagong asal. samantalang cumacanta sa teatro: n~guni't guinagawa iy� ni Ner� sa ic�agaling. ang sabi n~g alf�ez. Ang lah� . sacasacali't hind�ibig na sapantahain nating tagl� niy�ang m~ga cahin�n n~g loob n~g is�g dalagang l�abing-lim�g ta� lamang. napacasigasig nam�. Alinsunod sa aming sinabi. Sa ganit�g gaw�y natutulad siy�cay Ner�[195] na ayaw magpaalis canino man. tulad sa lah� n~g namamahay sa m~ga cadiliman. si p��Salv�y totoong masigasig gumanap n~g cany�g m~ga catungculan.--Samantalang nagsesermon--totoong siya'y maibigu�g magsermon--pinasasarhan niy� ang m~ga pintuan n~g simbahan. datapuwa't guin�aw�ang m~ga bagay na iy� n~g cura sa icasasam�n~g m~ga calolowa.ang dunong sa panig na it� at ang diablo'y aayaw sa pags�long.

na pinaghuhusay ang lah� sa pamamag-itan n~g m~ga panununt� at panghahamp� n~g bastong nagt�awa pa at taglay ang magand�g han~g�. Sa bagay na it�y hind�siya mapaghihinanact�: lub� ang cany�g paniniwalang sa pamam��lamang pinakikipanayaman ang "indio". na ang . ganit�ang salit�n~g is�g fraileng marunong sumulat n~g m~ga libro. Salv� n~guni't gaya na n~ga n~g sabi n~g is�g sa baya'y matand�g filosofo[196].n~g caculan~g� n~g cany�g m~ga nas�acop. sa pagc�t bih�ang bihirang namamal�siy�. sa bagay na ito'y n�iba siy�g lubh�cay p�i D�aso. sa pagc�t hind�niy� tinututulan ang an�mang n�ilimbag: sa hind�pagc�asuway�g ito'y macar�aing ang maraming tao. ang cadalasa'y pinarurusahan n~g m~ga "multa". at cany�g sinasampalatayanan. Bih�ang bih�ang namamalo si Fr.

ang tan~ging caaway n~g capangyarihang ito sa c�olowa. dahil�g sa n~g minsang nan~gah� ang diablo na tucsuh� ang cura. Siy�lamang ang tan~g� sa pagca't sinasabi n~g m~ga babae na tumatacas daw sa cura ang diablo.naguiguing caculan~g� sa b�ang ay pinasasagan�nam� sa tind� datapuwa't hind�r� nam� siy�mapaghihinanactan tungc� sa ganit�g gaw� Nacapan~g�~gilis n~g cany�g m~ga ug� ang cany�g m~ga pag-aayuno[197] at pan~gin~gilin n~g pagcain n~g m~ga lam�g-c�i na siy�g ikinapagu�uing dukh�n~g cany�g dug� at. siy�y hinuli nit� iguinapos sa paa n~g catre at sac�pin��n~g cord�. na gaya na n~ga n~g sinabi namin. ayon sa sabihan n~g t�. at cay�lamang siy�inalpas� ay n~g macaraan na ang siy� . na may pacay na macapangyari nam� sa cataw�. Ang alf�ez. pum�anhic daw ang han~g� sa cany�g �lo.

ib�ang ipinan~gan~galan sa cany�n~g cany�g esposo at n~g ib�pang m~ga t�. �cung dil�cay� at it�y siy�g lalong madal�. na is�g matand�g filipina. Do� Consolaci� cung tawaguin ang cany�g guinoong asawa. sa cany�g pagcawal�g palad sa matrimonio. Nanghihigant�sa sariling cataw� ang alf�ez. pinapagpag niy�n~g p��ang lic� .na araw. na nagpapacalas�g hanggang sa d�macamalay-t�. na nagpapahid n~g maraming m~ga "colorete"[198] at m~ga pintura. Yaya mang gay�y ang t�ng pagcatapos n~g ganit�g nangyari. makipagcagal� pa sa cay p��Salv�ay maipapalagay na masam�pa sa m~ga ab�g diablong hind�marunong mag-in~gat. cay�n~ga't marapat na magcaroon n~g gay�g capalaran ang alf�ez. pinag-"eejercicio"[199] ang cany�g m~ga sundalo sa arawan at siy�y sumisilong sa l�im.

n~g cany�g asawa. datapuwa't nagagamit nam� sa pagbabawas sa cany�n~g maraming m~ga cahirapan sa Purgatorio. Nan~gaghahampasang magal�g ang alf�ez at si Do� Consolaci�g parang nan~gagb�iruan lamang. na cung d�man is�g "cordero" (tupa) n~g Dios na um�lis n~g casalanan nino man. mahin� malac�. Cail� mang dum�ating sa tain~ga ni p��Salv�ang m~ga esc�dalong[202] it� siy�y n~gum�~git�at nagcucruz at nagd�asal pagcatapos n~g is�g Am�namin. cung tinatawag siy�g . sacali't siy�y m�aroon. na may "pedal"[201] at lah�. bagay na pinag-aalinlan~ganan n~g mapamintacasing m~ga babae. at nag-aalay sil�g wal�g bayad sa m~ga capit-bahay n~g m~ga p�oorin: "concierto vocal" at "instrumental"[200] n~g apat na cam�.

"carca"[203]. cung cay�y aanyayahan. Cail� ma'y ipinagbibigay al� n~g alf�ez sa �lang castilang sa cany�y dumadalaw ang sumusunod na casabih�: --�Paparoon b�cay�sa convento upang dalawin ang "curita"[205] "Mosca. "carlist�"[204]. �Tinawag ang alila't sinabing: "Fulanito. gumaw�ca n~g is�g "j�arang"[207] chocolate. �bagay na aking pinag-aalinlan~ganan!. cay�y magmas�.. masak�. �"ah"?"--Pagc�gay�y damputin niny�ang iny�g sombrero at yumao cay�g patacb� . mapagbanalbanalan. �eh?"--Cung gay�y m�ira cay�g wal�g an�mang agam-agam. n~guni't cung sabihing: "gumaw�ca n~g is�g "j�arang" chocolate. n~gum�~git�rin si p��Salv�at lalong nagd�asal. muerta[206]? �Mag-in~gat cay� Sacali't anyayahan cay�g umin� n~g chocolate. n~guni't gay� man.

Ayaw� lamang cung ito'y talag�g ugal�na n~g boong capisanan n~g m~ga fraile . ipinagbabawal . at malabn� pagca chocolate �ah?[209] N~guni't inaacal�naming ito'y bint�g lamang n~g alferez... sapagc�t ang casabih�g ito'y cabalit�ng guinagaw�rin daw n~g maraming m~ga cura. Upang pahirapan ang cura.--�Bakit?--ang tan�g n~g nagugulat--�nanglalason pamamag-itan n~g �Carambas[208]! --�Ab� hind�nam� n�acagay�! --�At paano. cung gay�? causap na p�b�sa chocolate? --Pagca chocolate �eh? ang cahuluga'y malapot.

na nagl�ot na malalim na ang gab� Nangh�iganti naman n~g boong cabanalan si Fr. Salv� pagcakita niyang pumapasoc sa simbahan ang alf�ez. na �siy�na. Sinasabi ni Do� Consolaci�g d�umano'y canyang nakita ang cura. sa udy� n~g cany�g asawa.n~g militar. at pagc�umpong sa is�g sacristan �alil�n~g . alang-alang! Hind�dahil dito'y nagbabagong ug�i ang alf�ez. na nacabarong pinya at nacasalac� n~g n��t n~g huwag siyang makilala. na gaya rin n~g lah� n~g hind�marurunong magbal�-l�b: lum�abas sa simbahang nagt�tun~gay�. lihim na nag-uutos sa sacristang isar�ang lah� n~g m~ga pint� at nagpapasimul�n~g pagseserm� hangg�g sa m�ikit ang m~ga mat�n~g m~ga santo at ibul�g sa cany�n~g calapating cahoy na na sa tap� n~g cany�g �lo. na sino ma'y huwag macagal�pagcatugt� n~g icasiyam na horas n~g gabi. ang laraw� bag�n~g Esp�itung Dios.

bin�bugbog at pinapagpupunas n~g sah� n~g cuartel at n~g bahay niy�g sarili. cung sil�y magkita. cany�g ipinauun�� ang cadahilanan. Pagbabayad n~g sacristan n~g multang ipinarurusa n~g cura. samantalang humahanap siy�n~g is�g bagong palatuntunan sa is�g serm�g lalong mahab�at nacapagpapabanal. dahil sa hind�niy�pagsip�. Salv� ilin�igpit ang salap� at ang �nang guin�awa'y pinaw�al-an ang cany�g m~ga camb�g at m~ga t�pa at n~g doon sil�man~ginain sa halamanan n~g alf�ez. Din�in~gig siy�g wal�g kib�ni Fr. Pagc� itinutulog n~g canyang asawa ang calasin~g� �hum�ilic cung tanghal� . na pagc�nagcacagayo'y lumilinis.cura'y pinipiit. Datapuwa't hind�naguiguing hadl�g ang lah� n~g it� upang pagcatapos ay man~gagcam�y at magsalitaan n~g boong cahinusayan.

Ang m~ga dalagang it�g sa cany�y nan~gatatacot. . at sil�y cany�g pin�intasan. pagcac�ayo'y lum�agay sa bintan�t hum�itit n~g tabaco at nacabarong franelang azul. dumaraang kimingkim� na d�man lamang maitungh� ang m~ga mat� nan~gagdudumal�n~g paglacad at pinipiguil ang paghin~g� May is�g cabanalan si Do� Consolaci�: tila mandin hind�siy�nananalamin cail� man. Palibhasa'y kinas�susutan niy�ang cabataan. Ito ang m~ga macapangyarihan sa bayang San Diego. mul�sa cany�g kin�alagya'y namaman� siy�n~g cany�g m~ga mat� sa m~ga dalaga.hind�maaway ni Do� Consolaci� ang alf�ez. TALABABA: [184] Machiavelo: balitang escritor.

[187] Capat� ni Remo at siy�g nagtay�n~g Roma n~g ta�g 733 bago ipan~gan� si Cristo. isa sa pit�g bund� sa Roma. [189] Palacio n~g h��sa Roma na na sa Quirinal. [186] Alagaan n~g m~ga cabayo. [188] Palacio n~g papa sa Roma. [185] Capisanan n~g m~ga t�ng nagcacaisang loob sa pagsasanggalang n~g is�g caisipan. .pol�ico at literato italiano.--P. na nagu�g ministro sa Florencio.H. inihahatol ni Machiavelo sa cany�g sinulat na librong "El principe" ang pagdaray�sa m~ga pakikipanayam sa tag�ib�g naci� tungcol sa politica. na na sa bund� Vaticano.P.

[190] V. ta�g 476. n~g m~ga "b�baro".--P. sa Calunuran.T. Ang pangyayari n~g feudalismo ang siy�g caraniwan n~g panah�g iy�. at ang wac� ay sa pagcacuha n~g m~ga turco sa Constantinopla. [191] Pangguitl�sa t�. "abreviatura" n~g Venerable Orden Tercera. [193] Babaeng ayon sa m~ga han~g� ay catiy� n~g diablo. [192] Dakilang panah�g nagpasimul�n~g pagwawas� sa cahar�n n~g Roma.O. Nawawan~gis sa asuwang na pinaniniwalaan n~g m~ga .P. M~ga cabulaanang larawang likh�n~g panimd� n~g m~ga matatacut�.H. Cagalang-galang na icatlong han� n~g Capisanan �icatlong pulut�g n~g Capisanan. n~g ta�g 1453. �sa pagcatucl� n~g Am�ica n~g 1492.

[195] Lucio Dominico Ner�.H. [194] Dahil sa nawawangking totoo ang pinaniniwalaang "asuwang" n~g m~ga tagalog sa pinaniniwalaang "bruja" n~g m~ga europeo'y inaacala cong ang nagdal�rito n~g gany�g mal�g sapantah�y ang m~ga fraile �ang m~ga castilang mangmang. si Lucano at ib�pang m~ga caguinoohan.P. na gaya r� n~g maraming m~ga pamah�ng d�dating kilala n~g m~ga tagalog cung d�n~g maparito na lamang ang m~ga taga Espa�--P. hinatulang mamat� ang tagapag-alag�sa cany�g si Burro. ipinapat� niy�ang cany�g in�g si Agripina at si Brit�ico. ang cany�g maestrong si S�eca.P.--P. pinag-usig ang m~ga cristiano at sinunog ang Roma.tagalog na mangmang.H. malup� na emperador sa Roma. Ipinan~gan� n~g taong 37 at namat� n~g .

sa pagca't ang . minsan lamang na ipinag-utos na sapilitang s�sundin n~g m~ga israelita sa araw n~g pagsisisi.--Tungc� sa ayuno n~g cataw�.�29. ayon sa Lev�ico XVI." caraniwang ang inaaring cahulug� ay mag-ayuno. na doo'y ang salit�g: "papagpipighatiin niny�ang iny�g c�olowa. ang pagkabawal bag�n~g pagcaing an�man. 3-7.ta�g 68. ayon sa profeta Isaias LVIII. [197] Ang pan~gin~gilin sa an�man. calagayan. lalong-l��ang mahigp� na pagpipiguil na huw� gumaw�n~g an�mang bagay na masam� na siyang ibig n~g Dios na ating sund�. 31. [196] Ang nag-aaral �ang sumusunod sa filosof� �marunong n~g filosof�. pinagmumulaan at naguiguing bun~ga n~g m~ga bagay bagay. na is�g carunun~gang nauucol sa cahulug�.

1-7. 6. 19. gaya na n~ga n~g magcatipon ang m~ga taga Atispa ay nan~gag-ayunong lah� ayon sa sulat ni Samuel VII. ayon sa sabi ni Zacar�s VII.a Cr�ica XX.--Nag-utos din si Josaphat na mag-ayuno ang lah� n~g m~ga jud�. dahil sa pakikibaca sa m~ga Moabita at Ammonita. Ipinag-uutos ang il�g araw na pag-aayuno n~g panah�g nabibihag ang m~ga jud� sa Babilonia. cung d�sa panah�g lamang na iy�. bag�man hind�sinasabi roon ang m~ga pinagcadahilanan n~g gay�g tadhan� Gay� man.--Gay� ding m~ga pag-aayuno ang guinaw�n~g iba't ib�g . 3. VIII.ayuno sa m~ga judio'y tunay n~gang is�g araw n~g pagpipighat�at pagpapacab�� Wal�na ac�g ib�pang nakita tungc� sa ayuno sa m~ga cautus�g lagd�ni Mois�. datapuwa't hind�tadhanang iparati ang pag-aayuno. manac�ac�g ipinag-utos na man~gag-ayuno ang lah� dahil sa m~ga tan~ging nangyayari. ayon sa 2.

VI. Ang pag-aayuno'y cus�n~g calooban at dapat ganap�g hind�sa pagpaparan~galan. at sa pagca't ang Cristianismo'y religi�g ucol sa lah� n~g m~ga bayan. [200] Ang m~ga canta't m~ga tugtog na magcasaliw. tapac� sa piano. hind�na n~ga ipinag-utos sa m~ga Cristianong sapilitan ang pag-aayuno. [201] "Ped�". at ang ibig sabihin dito'y may tacapan at may paluan. 16. at ang ibig . ayon sa makikita natin sa m~ga Santong Evangelio. [198] Pangpint�sa mukh�at n~g pumul� [199] Pagsasanay sa paggamit n~g sandata at n~g m~ga kilos n~g pagcasundalo. ayon cay San Mateo. at gagawing tand�n~g taimt� na pagsisisi sa m~ga casalanan.m~ga cautus� n~g m~ga jud�.

Mapagpataypatayan samantalang nag-i�ip n~g m~ga catampalasanang gaw� [207] Ang caraniwang tawaguing "pozuelo" �tasang lalagy� n~g chocolate. [206] L�~gaw na pat�. . [202] Sa wic�natin ay wal�g tunay na catumb� ang sabing "esc�dalo" na ang is�sa m~ga cahuluga'y ang pagtatalong nacapagcacasala �nacababagabag sa iba.sabihi'y may sicar� pa. [203] Sawica�g ang cahuluga'y capanig n~g may m~ga caisipang tulad sa adhicain n~g m~ga fraile. [205] Curang mal�t �curacur�an. [204] Ang cacampi ni C�los na ibig magh�i sa Espa�.

. caya chocolate �eh? ang sinasabi n~g cura pagca chocolateng malapot ang ibig.--Malabnaw sa wicang castila'y "aguado". pagtatac� [209] Malapot sa wicang castila'y "espeso".[208] Isang casabihang catumb� n~g �ab� �nac�! �diaske! at iba pang nagpapakilala n~g tow� g�it. caya't chocolate �ah? ang sabi pagca ang ibig ay malabnaw.

=XII. Sin�aysay n~g m~ga historiador[211] na sinasamba at din�ios nil�ang canil�g m~ga n�n�at magugulang.= =ANG LAHAT SANTO=[210] NANG MANGA Marahil ang bugt�g na bagay na hind�matututulang ikinatatan~g�n~g t� sa m~ga h�op ay ang paggalang na inih�andog sa m~ga namamatay. Africa at Am�ica'y hinahayinan ang canil�g . Sinasabi rin nam�g iniin~gatan n~g m~ga taga Nueva Guinea sa m~ga caja ang m~ga but-�n~g canil�g m~ga pat� at nakikipagsalitaan sa canil� sa pinacamarami sa m~ga bayan n~g Asia. n~gay�y tumbal� ang nangyayari: ang m~ga pat� ang nagcacailan~gang mamintuh�sa m~ga buh�.

wal�n~g lalong magal�g cung d�ang patay� sa ibabaw n~g pinaglibin~gan sa cany�ang lah� n~g cany�g m~ga caaway. �ang m~ga pagcaing min�asarap n~g m~ga pat� n~g panah�g sil�y nabubuhay. ang m~ga musulm� nama'y ipinagp�agaw� sil�n~g maliliit na m~ga capilla. at ib�pa.m~ga pat� n~g lalong masasar� nil�g m~ga pagcain. datapowa't ang bayang maestro sa bagay na it� at siy�g lalong magal�g ang pagcakilala sa p�s�n~g tao'y ang bayan n~g Dahomey[212]. at sa pagc�t ang t�'y malulugd�g macaalam n~g m~ga bagay-bagay. Ipinagt�ay�n~g m~ga taga Egipto n~g m~ga palacio ang m~ga pat�. Nat�alastas n~g m~ga maiit� na it� na ang t�'y mapanghigant� at sa pagca't gay�y sinasabi nil�g upang mabigyang catow�n ang namat�. at nan~gagp�iguing at inaacal�nil�g dum�alo sa m~ga pigu�g na it�ang m~ga pat�. sa ta�-tao'y pinadadalh� .

dalawin natin ang libin~gan dito.siy�n~g is�g "correo" sa pamamag-itan n~g linapl� na bal� n~g is�g alipin. At ang sino mang ibig tumutol sa amin. Bag�man sa nababasa sa m~ga sulat na nauukit sa m~ga pinaglibin~gan. at lal�n~g hind�pinaniniwal�ng sumasapay�� Ang lalong pinacamagal�g mag-�ip ay nan~gag-aacalang sin�anag pa ang canil�g m~ga n�n�sa t�hod sa Purgatorio. halos wal�sino�mang naniniwalang nagpapahin~galay ang m~ga pat�. dalawin niy�ang m~ga simbahan at ang m~ga libin~gan sa boong maghapong it� magmas� at makikita. Datapowa't yamang tayo'y na sa bayan n~g San Diego. masasamahan pa niy� sil�roon sa mah�ang panah�. . Tayo'y n�iba sa lah� n~g iy�. at cung di siy�m�acasam�(mapasainfierno bag�.

Is�g pint�ang cahoy. at mapam�angc�n cung panah�g tag-ul�. . hind�ang ciudad. na pumapasoc at lum�abas doon upang man~gagsiyasat sa m~ga libin~gan �man~gagcatow�sa gay�g pag-iis� Sa guitn�n~g mal�ang na bacurang iy� may nacatay�g is�g malaking cruz na cahoy na natitiric sa patun~gang bat� Inihapay n~g un� ang cany�g INRI na hoja de lata. at is�g b�od na ang calahati'y bat�at ang calahati'y cawayan ang tila mandin siy�g ikin�ihiwalay n~g libin~gang iy� sa bayan n~g m~ga buh�. datapowa't hind�nahihiwalay sa m~ga camb�g n~g cura. maalab� cung panah�g tag-�it. at kinatc� n~g ul� ang m~ga letra. cung d�ang nayon n~g m~ga pat�: ang daan n~g pagparoo'y is�g makitid na land�. sa guitn�n~g m~ga palaya'y n�oroon. at sa il�g baboy n~g m~ga calap� b�ay.Sa dacong calunuran.

sacali't it�y wal�g casucat�g . t�lad sa t�nay na G�gota[213]. cung d�ang pagdat�g doon n~g m~ga h�op at n~g sil�y painitin n~g canil�g m~ga tub� at linisin ang canil�g malalamig na m~ga cahubd�. Sum�ibol doo't lum�ag�n~g m�nam ang tarambulo't pandac�� ang tarumbulo'y n~g tund�in ang m~ga bint�n~g cany�g matitin� na m~ga b�n~ga. at n~g dagd� nam� n~g pandacak�ang cany�g am� sa am� n~g libin~gan. samasamang n�ubunton ang m~ga bun~g�n~g �lo at m~ga but-� na ang wal�g malasakit na maglil�ing ay itinatapon doon ang cany�g m~ga nahuhucay sa m~ga libin~gan.--N�amasdan sa paliguidliguid ang m~ga bagong h�cay: sa d�o rito'y hupy� ang l�p� sa d�o roo'y any�g bund�c-bunducan nam�.Sa paanan n~g cruz. Diy�y man~gagh�intay sil� ang lalong malapit mangyari. hind�n~g pagcab�hay na mag-ul�n~g m~ga pat�.

cung minsa'y pumapasoc sa m~ga gah� na gaw�n~g m~ga lind�. ang man~gisan~gisang baboy lamang. Sa horas n~g pagpasoc namin ay bin�gaw ang m~ga hayop. na an�pa't din�amtan at pinag�anda ang hub� na capan~g�an.amoy. at inililihim sa m~ga nanonood ang m~ga cagalanggalang na m~ga libin~gang wal�g lam�. Ang dam�at ang m~ga gumagapang na dam�y tum�akip sa m~ga s�loc. ang siy�g sumisilip n~g cany�g maliliit na m~ga mat� . na gaya rin nam� n~g m~ga bun~g�g iy�g ang Lumikh�lamang sa canil�ang nacacakilala na: ang n~git�n~g m~ga bulacl� na iy�y maputl�at ang halim�yac nil�y ang halim�yac n~g m~ga baunan. Gay� ma'y nasasab�gan ang l�p�n~g il�g maliit na m~ga bulaclac. umuucyabit sa m~ga pader at sa m~ga "nicho"[214]. hayop na mahirap papaniwal�n.

isinusun~gaw ang �lo sa is�g malak�g g�ang n~g bacod. tirh� mo ac�nang caunt� �ha? May dalaw�g lalaking humuhucay n~g is�g baunan sa malapit sa pader na nagbabalang gum�h� ang is� na siy�g maglil�ing ay wal�g cabah�ah�� iniwawacsi ang m~ga gulog� at ang m~ga but� na gaya na pag-aabs�g n~g is�g maghahalam� n~g m~ga bat�at m~ga san~g�g tuy� ang is�y nan~g�~ganin~gan� nagpapawis. itinata� ang n~gus�sa h�~gin at wari'y sinasabi sa is�g babaeng nagd�asal: --How� mo nam�g cacanin lah�. hum�itit at lum�lur�may�t may� --�Pakingg� mo!--anang hum�itit.--�Hind�cay�magal�g na cat�y hum�cay sa ibang lugar? Ito'y bag�g . sa w�ang tagalog.

. umaalin~g�aw . um�ulan .b�o. --Pawang b�o ang lah� n~g lib�g. sa gab� n~gitn~git n~g dil�.. Kinilabutan ang casama. namat� ang farol cong dal�. Ang but-�g iy�g iy�g pinutol ay dum�rug�pa . �hm! �at ang m~ga buh� na iy�? --�Nac�.. --Naal� ang pagcapac�n~g cabaong....... at mapilitan cang pasan� mo ang cabaong na iy�. at um�ulan at cam�g dalaw�y c�uw�bas�at. ... --Hind�na ac�macatag�. napacamaselang ca naman!--ang ipinagw��sa cany�n~g is�-�Ang icaw ma'y escribiente sa Tribunal! Cung hum�cay ca sanang g�a co n~g is�g bangc� na dadalawampong araw pa.

.. mul�sa p� hang�g �lo. Fern�dez. --�Ab� �tila ca nam� castil� ang m~ga tan�g d�g iy� ang siy�g guinaw�sa akin .At �b�it mo hin�cay?..--�Kjr!..�nalalaman co b� �Ipinag-�tos sa �ing huc�in co! --�Sino ang nag-�tos sa iy� Napaurong n~g caunt�ang maglil�ing at pinagmasd� ang cany�g casama. Paz 447. Cruz.] --�B�it?..! Tiningnan siy�n~g maglil�ing n~g boong pagtatac� [Larawan:--�Ah! at �an�ang guinaw�mo sa bangcay pagcatapos?--ang ipinagpatuloy na pagtan�g n~g maselang. Sta.--Imp de M...

.. n~guni't sa pagc�t totoong mabig� ang cabaong at mal��ang libin~gan n~g m~ga ins�.pagcatapos n~g is�g castil� datapuwa't sa lihim. --�Ayaw! �ayaw! �ayaw co n~g hum�cay!--ang isinalabat n~g causap na lip� n~g pan~gin~gilabot.ipinag-utos sa akin n~g curang malak�g siy�y ilib�g co sa libin~gan n~g m~ga ins�. na binitiwan . N~gay�y s�agut� cat� n~g gaya n~g pagc�agot co sa castil� ipinag-�tos sa akin n~g curang malak� --�Ah! at �an�ang guinaw�mo sa bangc� pagcat�os?--ang ipinagpat�loy na pagtatan�g n~g maselang... sasabihin cung ic� ay t�nay n~gang castilang civil: cung magtan�g ca'y t�lad din sa cany� Gay� . --�Diablo! cung d�co lamang ic� nakikilala at natatalastas cung ic� ay "lalaki"..

at sa pagca't hind�mand� sil�man~gagcasund� sil�y nan~gagh�iwalay at bawa't is�y lum�luhod cung sa� lalong minamagaling niy�.ang p�a at umahon sa h�cay. na pinacalalabis �pinipiguil. nan~gags�indi n~g malalak�g candil�at nan~gagd�asal n~g taimt�. sil�sil�y nan~gagtatatalo. naririnig din nam� ang m~ga bunt�g hinin~g�at m~ga hagulh�. Unti-unting nap�pun�ang libin~gan n~g m~ga lalaki't m~ga bab�ng p�ang nan~gacalucs� Ang ib�y nan~gagh�anap na maluat n~g baunan. ang m~ga ib� na may m~ga "nicho" ang canil�g m~ga camag-anac.--ak�g n�aac ang b�o n~g is�g �lo at nan~gan~ganib ac�g bac�hind�ac�patulugu� sa gab�g it� Humalakh� ang maglil�ing n~g cany�g makitang samantalang umaalis ay nagcucruz. Nar�in~gig na .

. umil�g. lumuh� at may hinanap sa loob n~g il�g sandal�sa m~ga but-� pagcatapos ay main~gat na inisais�g ibinuc� ang m~ga bun~g�n~g �lo. Marami ang nan~gagtaw�pagcakita sa cany� ikinun� ang m~ga k�ay n~g il�g m~ga babae. at sa pagca't hind�mand� makita niy�ang cany�g hinahanap. or�resis" at "requiemeternams. lum�~gap sa magcabicabil�at nagtan�g sa maglil�ing. Tila mand� hind�pin�puna n~g matand�g lalaki ang gay�g m~ga ipinakikita sa cany� sa pagc�t napatun~go siy�sa bunt� n~g m~ga bun~g�n~g �lo.ang alin~gawn~gaw n~g "or�reo." N�oc na nacapugay ang is�g matand�g lalaki. --�Oy!--ang sinabi sa cany� Tumungh� ang maglil�ing.

but� at nagsalit� --�Wal�b�roon? Cung gay�y hind�co nalalaman. N~guni't cung ibig niny�y . Pinapagdilidili siy� n~g ningn�g n~g salap� tinan� ang buntunan n~g m~ga. sa ilalim n~g m~ga dahong iy�? Ikinib� n~g maglilibing ang cany�g m~ga bal�at. maput�g tulad sa lam� n~g niy�. wal�g caculangculang ang m~ga n~g�in.--�Nalalaman mo b�cung saan naroon ang is�g magand�g bung�n~g �lo. --�Masd� mo!--ang idinugt�g n~g matand� at ipinakita sa cany� ang is�g p�ac na salap�--wal�aco cung hind�it� n~guni't ib�igay co sa iy�cung makita mo ang bun~g�g iy�. na inalag� co sa paan� n~g cruz.

--hind�mo nalalaman ang halag�n~g nawawal�sa iyo.--hind�mo nalalaman ang iyong hinuhucay at ang iyong nilalamon! �H�cay! �h�cay! Samantala'y natapos n~g maglil�ing ang cany�g gaw� dalaw�g nacatimb�g lupang bas�at mapul�ul�ang na sa magcabilang . --�Tulad sa baunan! �tulad sa baunan!--ang inulit n~g matand�g lalaking nagt�awa n~g malungcot.b�igyan co p�cay�n~g ib� --�Catulad ca n~g baunang iy�g hinuhucay!--ang win�a sa cany�n~g matand�g lalaking nan~g�~ginig ang voces. �Sino ang ililibing sa h�cay na iy�? --�Nalalaman co b�cung sino? Is�g pat� ang il�ibing diyan!--ang sag� na nay�amot n~g maglilibing.

TALABABA: [210] Caraniwang tawaguin n~g m~ga tagalog ang fiesta n~g lahat n~g m~ga santo. Cum�ha sa cany�g salac� n~g hich� n~guman~g�at pinagmas�mas� na may any�g tan~g�ang m~ga nangyayari sa cany�g paliguid. at colonia francesa mul�n~g 1892. [211] Ang sumusulat n~g m~ga libro n~g m~ga casaysayan n~g m~ga nangyari n~g panahong nacaraan na. [212] Dating caharian n~g m~ga it� na tao sa Guinea. na ang .tab�n~g h�cay. baga man ito'y wicang castila. na "Todos los Santos". [213] Tinatawag ding Calvario.

P.--Sinasapant��n~g ib�g iy� din ang bund� "Moriah". Diy� n~ga ipin��sa Cruz si Jes�s. Mateo XXVII.cahuluga'y timbunan �lalagy� n~g m~ga bun~g� Ang Calvario �G�gota'y na sa ibab�n~g Jerusalem at caugal�n n~g m~ga jud�ng doon patay� ang m~ga tulis� at magnan�aw. G�esis XXII. 41.H. Juan XIX 17. sa pamamaguitan n~g mah� na . na pinagdalh� ni Abraham sa cany�g an� na si Isaac upang patay�. [214] Ang guang na sady�g inil�agay sa m~ga pader n~g m~ga libin~gan. S. L�cas XXIII. ang Dakilang Ban� na hinatulang mamatay roong tulad sa is�g imb�g magnan�aw. Sa bundoc din n~g G�gota naroon ang halamanan ni Jos�de Arimathea na pinaglibin~gan sa bangcay n~g Mananacop. 22. sa pagtalima sa utos n~g Dios. 33: Marcos XV. 32. at doon inil�ibing ang m~ga bangc� na may cabaong. 2.--P.

--May m~ga bayang tagalog na tinatawag na "b�tas" ang "nicho.bayad sa p���cura n~g bayan." .

pun�gpun�n~g alab� at nagpapawis ang m~ga cabayo. Umib� si Ibarra sa cocheng casun� n~g is�g al�ang matand�g lalaki.=XIII. --�Hind�itinulot n~g aking sak� at n~g aking m~ga pinan~gan~gasiw�ng ac�y macabal� dito!--ang sinasabi n~g matand�g lalaki n~g boong . pinaalis ang coche sa is�g gal� lamang n~g �lo at napatun~go sa libin~gang wal�g kib�at malungc�. siy�nam�g pagtiguil sa pasimul�n~g bagt� �land� n~g is�g cocheng tila mand� mal��ang pinanggalin~gan.= =MGA PAUNANG TANDA NANG UNOS= Nang sandal�g lum�abas ang matand�g lalaki.

cakim�n. cay�t hind�niy�nahiwatigan ang pagtatac�n~g il�g t� n~g siy�y canil�g makilala... Lubh�g natitigagal n~g�ang caisip� ni Ibarra. pinan~gin~gilagan niy�g dumaan sa ibabaw n~g m~ga pinaglibin~gan. Nag-iin~gat ang binat�n~g paglacad. na . Hind�sumag� s�Ibarra. na tumiguil sa canil�g pagdaras� at sinund� siy�n~g tin~g�. sa lak�n~g pangguiguilalas. --�Diyan p�sa lic� n~g malak�g cruz na iy�--ang ipinagpatuloy n~g alil� na itinutur�ang is�g s�loc n~g sil�y macapasoc na sa pint�an. datapuwa't tinanim� co n~g m~ga bulacl� at is�g cruz na ac�ang gumaw�.--sinabi ni Capitang Tiagong siy�na ang bahalang magpatay�n~g is�g "nicho".

n~gay�y iguinagalang niy� gay� din ang pagcac�ibing sa canyang am� Humint�siy�pagdat�g sa cabil�g daco n~g cruz at tumin~g� sa palibotlibot. hinahanap niy�ang bac� sa l�pa ay wal�siy�g makitang cruz saan man. Ibarra.--hind�doon. N�angh�at napatigagal ang cany�g casama.madal�g nakikilala sa cahupyac� n~g l�p� Tinatapacan niy�n~g una. --�Dito cay�--ang ibin�bulong. n~guni't hin�cay ang l�p� Tinitingnan siy�ni masam�ang l�b. na totoong --�Siy�n~g�--ang ipinagpatuloy. cay�t is�g casam�ang siy�g napilitang hum�cay .--nat�andaang cong may is�g bat�sa tab� may caicl�n ang h�cay niyao'y may sak� ang maglilibing.

Pinatun~guhan nil�ang maglilib�g. --Maipakikisabi p�b�niny�sa amin cung al� ang h�cay na do�y dating may is�g cruz?--ang tanong n~g al�� Tiningnan n~g tinatanong ang lugar at nag-is� �ip. --�Is�g cruz bang malak� --�Op� malak�--ang pinapagtibay na sag� n~g matand�g lalaki n~g boong catuw�n. na nagm�asid sa canil�n~g boong pagtatac� Yumuc� it�sa canil� pagcapugay n~g cany�g salac�.datapuwa't it�anong nat� sa cany�cung an�ang guinaw�sa cruz. at tinitingnan niy�n~g macahulug� si Ibarra. at sumay�nam� ang mukh�nit� .

--Sabihin n~ga niny�sa amin cung al� ang h�cay at cung sa� naroon ang cruz. Kinamot n~g maglil�ing ang tain~ga't sumag� na nagh�icab: --�Ab�ang cruz!..--�Is�g cruz na may labor at may taling oway? --�Siy�n~g� �siy�n~g� �iy� n~g� �iy� n~g�--at iguinuhit n~g alil�sa lup�ang is�g any�g cruz bizantina[215]. �akin n~g sin�nog! . --�At may tan� na m~ga bulacl� sa h�cay? --�M~ga adelfa. m~ga sampaga at m~ga pensamiento! �iy� n~g�--ang idinugt�g na malak�ang tow� at inalayan niy�n~g is�g tabaco ang maglil�ing..

--�Wal�na riy� ang pat�!--ang mul�g isinag� n~g boong catahimican.--�Sin�nog? at �b�it niny�sin�nog? --Sa pagc�t gay� ang ipinag-�tos n~g curang malak� --�S�o b�ang curang malak�--ang tan�g ni Ibarra. --�S�o? Ang nangh�ampas. . si par�Garrote. Hinapl� ni Ibarra ang cany�g n�. N~gumit�ang maglil�ing. --Datapuwa't �masasabi p�b�niny�sa amin man lamang ang kinalalagyan n~g h�cay? Dapat niny�g matandaan.

. N~guni't sa pagk�t mabig� at um�ulan n~g gab�g ya�... Hind�nacapagpatuloy n~g pananalit�ang t�.--�An�p�ang sabi niny� --�Ab�--ang idinugt�g n~g t�ng iy�g ang any�y nagb�ir�--ang naguing capal� niy�y is�g babaeng inilib�g co roong may is�g lingg�na n~gay�. umudl� sa pagc�uitl�n~g makita ang any�ni Cris�tomo. na dinaluh�g siy�t . Ipinag-utos sa aking siy�y hucayin co n~g curang malak� upang dalhin sa libin~gan n~g m~ga ins�. --�Nauul� p�b�cay�--ang itinanong sa cany�n~g al��--diyata't wal�pa nam�g is�g ta�g siy�y aming inil�ibing. --�Tunay n~ga iy�! marami n~g buwan ang nacaraan mul�n~g siy�y aking hucayi't cuning ul�sa baunan.

Mabuti pa ang mal�nod cay sa mapasama sa m~ga ins�--ang wica co--at siy�y iniabs�g co sa tubig! Inilag� ni Ibarra ang cany�g m~ga camay sa magcabilang balicat n~g maglil�ing at mahabang oras na siy�y tinitigan n~g tin~ging hind�maisaysay cung an�g �ig sabihin.sac�siy�tinangn� ipin�wagwagan.--hind�co po nam� siy�inil�ing sa casamah� n~g m~ga ins�. --�Ic� ay wal�cung d�is�g culang . guinoo--ang sag� n~g maglil�ing na namumutla't nan~g�~ginig. sa cam� at --At guinaw�mo ba?--ang binatang ang any�n~g hind�namin maisaysay. tan�g n~g pananalita'y --How� po cay�g magalit.

na par�g �ang sir�ang �ip.palad!--ang sinabi. m~ga cruz. n~gayo'y caunt�n~g bal�n nit�ang aking b�ig. dahil sa pagcahucay co n~g bangc�. sum�sunod sa cany�g um�yac ang al�ang matand�g lalaki. L�lubog na lamang ang �aw. macacap� na m~ga dil� ang siy�g lumalatag sa . �It�n~ga nam�g m~ga castil� �Marahil pa'y alis� ac�nit�n~g aking h�ap-b�hay! Mat�lin ang lacad ni Ibarra na sa mal��ang tan�. Hin�aplos n~g maglil�ing ang cany�g b�ig at bum�bulong: --�Ang guin�awang m~ga caligalig� n~g m~ga pat�! Binugb� ac�n~g bast� n~g p�ing malak� dahil�g ipinahintulot cong ilib�g ang pat� na iy� n~g aco'y may sak�. at umal� na dal�aling tinatahac ang m~ga but� m~ga h�cay.

marahil sa pagtacas sa anino n~g cany�g am� �bac�nam� cay�sa dum�ating na un�. tinun~go ya�g l�mang b�ay na malaon n~g panah�g hind�tinutungtun~gan. sa cany�g m~ga mat�y walang bumabalong na is�g l�h�man lamang.Casilan~ganan. Tin�ac ang b�a't lumab� sa luw�. is�g han~ging mainit ang siy�g nagpapagalaw sa d�lo n~g m~ga c�oy at nagpapara�g sa m~ga cawayanan. Naliliguid ang bahay na iy� n~g pader na sin�ibulan n~g m~ga dam�g macacap� ang dahon. Nacapugay na lumalacad si Ibarra. buc� ang m~ga bint�� um�ugoy ang il�g-�ang at ipin�agaspas n~g boong casayahan ang cany�g m~ga san~g�g h�ic n~g m~ga calapati na nagpapaliguidliguid sa . tila mandin siy�y hinuhudyat�. wal�g tumatacas sa cany�g dibdib c�i't is�g bunt�g hinin~g� Lumalacad na parang may pinagtatanauan.

Pagsasalubong nil�y sandal�g humint�ang binata't siy�y tinitigan. N~guni't hind�pin�ansin n~g binat�ang caligayah�g it�g in��andog sa cany�g pagbal� sa l�mang b�ay: nacap��ang cany�g m~ga mat�sa any�n~g is�g sacerdoteng cany�g macacasalubong. ang caaway n~g alf�ez. . No� lamang nagcakita sil�g dalaw�ni Ibarra. iniiwas ni Fr. Tiniticlop n~g han~gin ang cany�g malapad na sombrero. Sa c�a'y may h�ac na is�g bast�g palasang may tamp� na g�ing. na an�pa't n�amasid ang cany�g m~ga pay� na h�ang may pagc�sac�g. It�y ang cura sa San Diego.matibong na bub�g n~g canil�g tahanang na sa guitna n~g halamanan. ang cany�g h�itong guinggo'y dumirikit sa cany�g cataw� at ipinakikita ang anyo nito. yaong laguing nagdidilidiling franciscano na ating nakita.

mat�at Sandal�gsandali lamang tumag� ang pag-aalinlan~gan: malics�g linapitan siy�ni Ibarra.Salv�ang cany�g m~ga nagpaconowar�g nal�ibang. pinatiguil at idini� n~g boong lac� n~g cany�g cam� na ipinatong sa balicat n~g p�� at nagsalit�g halos bahagy�na mawatasan: --�An�ang guinaw�mo sa aking am�--ang itinan�g. Si Fr. Ang sacerdoteng unt�nting nah�toc. Salv�g namutl� at nan~gat� n~g mabasa niy�ang m~ga damdaming nalalarawan sa mukh�n~g bin��y hindi nacasag�. dahil . nawal� n~g diw� --�An�ang guinaw�mo sa aking am�--ang mul�g itinan�g na nalulunod ang voces.

.. At iniwan ang ab�g si Fr.sa cam� na sa cany�y nagd�iin ay nagpumilit at sumag�: --�Cay�po'y nagcacamal� wal�ac�g guinagawang an�man sa iny�g am� --�An�g wal�--ang ipinagpatuloy n~g bin�� at sac�siy�idini� hangg�g sa siy�y m�aluhod. --�Hind�p� sinasabi co sa iny�ang catotohanan! ang aking hinalinh�.. Salv�at dalid�ing tinun~go ang cany�g sariling b�ay. alil�at . --�Ah!--ang sinabi n~g binata't siy�y binitiwan at bago tumamp� sa noo. Samantala'y dumat�g ang tinulun~gan sa pagtind� ang fraile. si p��D�aso ang may cagagaw�.

de M. Fernandez Paz 447. .--Imp. Sta.[Larawan:--�Inan�mo ang aking am�-ani Ibarra sa fraile. Cruz] TALABABA: [215] Is�g cruz na catulad n~g guinagamit n~g una sa Bizancio pa n~gayo'y Constantinopla.

cay�n~ga't siy�y .=XIV. at in�an niya ang pag-a�al sa pagsun� sa cany�g in�g matand�na. dahil� n~g�sa pagc�t mayaman ang cany�g in� at dahilan sa ayon sa sabiha'y matalas ang cany�g �ip. hind�sa caculan~gan n~g magugugol at hind�rin sa caculan~gan n~g c�a n~g pag-i�ip: tum�uil siy�n~g pag-a�al. Natatacot ang maba� na babaeng magu�g pant� ang cany�g an� at macalimot sa Dios. at hind�niy�ipinagpatuloy ang pag-aaral. Nag-aral siy�n~g una n~g Filosof�.= =ANG ULOL FILOSOFO= NA SI TASIO �ANG Nagl�acad sa m~ga lans�~gang wal�g tinutun~go't wal�g iniisip ang cacaib�g matand�g lalaki.

sa sabong at sa pagca wal�g guin�aw� Datapowa't lubh�g nawili sa m~ga pag aaral at sa pamimil�n~g m~ga libro. tinatawag siy�g Tasiong ul-�. cay�t pinil�niy�ang �an ang colegio at nag-asawa siy� Hind�lumamp� ang is�g ta� at siy�y nab� at naulila. Tinatawag siy�g Don Anastasio �fil�ofo Tasio n~g m~ga t�ng may pinagaralan. guinaw�niy�g aliwan ang m~ga libro upang siy�y macaligt� sa calungcutan.pinapamil� sa siy�y magp����an niy�ang colegio n~g San Jos� Nang panah� pa nam�g iy�y siy�y may naiibigang babae. hangg�g sa mapabayaan niy�ang sariling pamumuhay. at ang m~ga masasam�ang t�r� na siy�g lalong marami. . dahil sa hind�caraniwang cany�g m~ga caisip� at cacaibang pakikipagcapowa-t�. cay�t siy�y unti-unting nagh�ap.

ang hapo'y nagbabalang magca un�. mabig� ang al�g-�ang at totoong maalis-� ang han~gin. --�Tila po cayo'y nat�ow�--ang tan�g nit�sa w�ang tagalog.Ayon sa sinabi na namin. Sa malap� sa simbaha'y nasalubong niy�ang is�g t�ng naca chaqueta n~g alpaca at daladala sa cam� ang may mahigu� na is�g arrobang cand��at is�g bast�g may borlas. n~gay�y n~gumin~giting pinagm�asdan ang maiitim na pan~ganurin. liniliwanagan ang ab�ab�g lan~git n~g il�g kidl�. . b�ang sagu�ag n~g punong may capangyarihan. Wari'y nalimutan na n~g fil�ofo Tasio ang cany�g kinal�lugdang bun~g�n~g ulo.

na palib� din nam� ang any�n~g pananalita.. --Mal��ac�. --�At an�p�b�iy�? . bag�man may pagca pagpapawal�g halag�sa cany�g causap--n~guni't nagh�intay ac�n~g l�ong magal�g. is�ac�g --�Ha? �at alin ang iny�g inaasahang iy�? --�Ang un�! --�Ang un�! �Nag-aac��b�cay�g malig�--ang tan�g n~g gobernadorcillo n~g palib�. na minamasdan ang dukh�g pananam� n~g matand�g lalaki..--Siya n~ga nat�ow�ac�sa inaasahan. �hind�masam� lalong lal�na pagc�nacatitisod n~g is�g dumi!--ang sag� ni Tasio. p� guinoong pagc�t may capitan.

guinoong capitan. --�Hin~g� na niny�g paminsanan ang g�naw! --�Nararapat tayong lah�.--Il�g m~ga lint� na pumat� n~g m~ga t� at sum�nog n~g m~ga b�ay. gay�g nasiyasat na n~g carunun~gang . gay� ma'y bumibili n~g m~ga "bomba" at m~ga "cohete". ang is�g arrobang cand�ang g�ing sa tindahan n~g ins�. cay�at ac�g gunawin! Dal�p�niny�riyan. may mahigu� n~g samp�g ta�g aking ipinakikiusap sa bawa't b�ong capitang bum�ili n~g pararrayos[216]. at pinagtatawanan ac�n~g lah�. at nan~gagbabayad n~g m~ga repique n~g m~ga camp�� Hind�lamang it� kin�ucasan n~g pakikiusap co sa iny� nagbilin p�cay�sa m~ga magtutun� na ins� n~g is�g "esquilang" �ay cay Santa B�bara.

doon pa nam� nah�log sa campanario at iguinib�ang rel� sac�is�g altar? �An�ang guinagaw�n~g esquilita ni Santa B�bara? Nang sandal�g iyo'y cumisl� ang is�g kidl�. . --�Cay�y carapatdapat sa pan~galan n~g iny�g pintacasi!--an�Tasio sa wicang castil� tinalicd� ang capitan at tum�n~go sa simbahan. Mar� y Jos� �Santa B�barang mah�!--ang ibinul�g n~g capitang namutl�at nagcruz.mapan~ganib ang tumugt� n~g m~ga campan�sa m~ga araw na may un�. �bakit p�b�n~g ta�g 70 n~g mahulog ang is�g lint� sa Biny�g. At sabihin p�niny�sa akin. Humalakh� si Tasio. --�Jes�s.

--�Iy� ba'y patungc� sa m~ga c�olowa �sa m~ga candil�--ang itinan�g. At n~g makita niy�ang dalaw�g batang lalaking may samp�g ta� ang is�at ang is�y may malapit sa pit� lumapit sa canil�g hind�na hinantay ang sag� n~g m~ga sacrist�. Ang t�mulong yao'y dalaw�g mesang malalak�g pinagpatong at nat�acpan n~g dam� na mait�. na may m~ga list�g puti. m~ga b�a?--ang itinan�g sa canil� May hand�sa iny�ang . sa magcabicabila'y may napipintang m~ga bun~g�n~g �lo.Nagt�ayo ang m~ga sacristan sa loob n~g simbahan n~g is�g "t�mulo"[217] na nalilibot n~g m~ga malalaking candilang natitiric sa m~ga candelabrong c�oy. --�Sasama ba cay�sa akin.

--�Pasasacampanario cay� �cung gay�y cay�y mag-in~gat! �how� cay�g lalapit sa m~ga campan�hangg�g um�unos! Umal� sa simbahan. --�Aayaw po caming paalisin n~g sacristan mayor hanggang hind�tumutugtog ang icawal�g horas--ang sag� n~g pinacamatand�--Hinihintay co pong m�in~gil ang aking "sueldo" upang maibigay co sa aking in� --�Ah! at �sa� b�cay�paparoon? --Sa campanario p�upang dumubl� sa m~ga c�olowa. pagcatapos na masund� n~g is�g tit� na may hab� ang dalaw�g batang pumapanhic sa m~ga .iny�g nanay na is�g hapunang marapat sa m~ga cura.

hagdanang patun~go sa coro. At nacatun~g�g pumaroon sa lab� n~g b�ang nag-iisip-isip. at cany�g nakita ang is�g lalaking may tatlomp��tatlompo't limang ta�g sa cany�y n~gumit� --�An�p�b�ang iny�g binabasa riy�?--ang tan�g ni Tasio. --Is�g librong pangcasalucuyan: �"Las . Dum�n p�muna cay�--ang sabi sa cany�sa wicang cast��n~g is�g matimy� na voces mul�sa is�g bintan� Tumungh� ang fil�ofo. Kinusc� ni Tasio ang m~ga mat� tumin~g� ul�sa lan~git at bumul�g: --N~gay�y d�amdamin cong mahulog ang m~ga lint�. na itinutur�ang is�g librong hawac n~g lalaki.

Don Filipo Lino ang pan~galan n~g lalaki at Do� Teodora Vi� nam� ang babae. Si Don Filipo ang siy�g teniente mayor at siy�g p�n�n~g is�g "partidong" halos ay "liberal"[219].penas que sufren las benditas �imas del Purgatorio!"[218]--ang isinag� n~g causap na n~gumin~git� --�Nac�! �nac�! �nac�!--ang wic�n~g matand�g lalaki sa sarisaring "tono" n~g voces. at cung sacaling mangyayaring magcaroon n~g m~ga "partido" sa m~ga bayan n~g Filipinas. sacali't matatawag it�n~g gay�.--totoong matalas ang �ip n~g cumath�niy�. . Pagcapanh� niy�n~g hagdanan ay tinangg� siy�n~g boong pakikipag-ibigan n~g may b�ay na lalaki at n~g cany�g asawa. samantalang pumapasoc sa b�ay.

--�Nakita p�ba niny�sa libin~gan ang an� n~g nasirang si Don Rafael na bagong car�ating na galing sa Europa? --Op� nakita co siy� n~g siy�y lum�lunsad sa coche. Marahil cakilakilabot ang cany�g pighat�n~g maalaman. --Talast� na p�niny�g ac�y is�sa anim na nakipaglibing sa bangc�. --Ang sabihana'y naparoo't upang hanapin ang pinaglibin~g� sa cany�g am�.. --�Hind�p�b�din�amdam niny�ang casaliw�ng palad na iyan?--ang tan�g n~g guinoong babaeng b��pa.... Ikinib� n~g fil�ofo ang cany�g m~ga balicat[220].. ac�ang humarap sa Capitan General n~g aking makitang .

gay�g cail� ma'y minamagaling co ang paunlac� ang t�ng mabait cung nabubuhay pa cay sa cung pat� na. n~guni't hind�ang an� dahil sa am� Na ang bawa't is�y tumangg� n~g gant�g p���n~g caparusah� dahil sa cany�g m~ga gaw� datapuwa't hind�dahil sa m~ga gaw�n~g ib� --�Nagpamisa p�b�cay�n~g patungcol sa iny�g nas�ang asawa. --�Cung gay�y bakit? --Datapuwa't hind�p�ac�sang-ayon sa pagmamanamana n~g cahar�n. Alang-�ang sa caunting dugong ins� na big� sa akin n~g aking in� sumasang-ayon ac�n~g caunt�sa caisipan n~g m~ga ins�: pina�unlacan co ang am�dahil sa an�. alinsunod sa hatol .ang lah� dito'y hind�um�mic sa gay�g calakilakihang capusun~g�.

co sa iny�cah�on?--ang itinan�g n~g babae nagbago n~g pinasasalitaanan: --�Hind�--ang sag� n~g matand�g lalaking n~gumin~giti. ang m~ga calolowa'y malayang naglilibot at naghihintay n~g sa canil�y pagbibig� guinhawa n~g m~ga buh�. caninang umaga. --�Sayang!--ang isinag� n~g babaeng tagl� ang t�nay na pagpipighat�--casabih�g hanggang sa icasampong oras n~g umaga b�cas. na ang is�g misa sa m~ga panah�g it�y catimb�g n~g lim��anim na misa sa m~ga ib�g araw n~g is�g ta�. --�Mainam! �Sa macatuw� ay mayroon tayong is�g caaliw-al� na taning na dapat nating samantalahin? . ayon sa sabi n~g cura.

�Tingn� n~g�natin! �Saysayin niny�sa amin ang historiang iy�! --�Hind�pal�niny�nalalaman ay bakit cayo'y nan~gagpapadal�roon n~g m~ga misa at iny�g sinasabi ang m~ga pagcacahirap doon? �Magaling! yamang nagpapasimul�na n~g pag-ul� at t�a mand� t�agal. --�Na hind�ac�naniniwal�sa Purgatorio?--ang itinutol n~g matand�g lalaking tumitindig na sa cany�g upuan.--�N~guni't Doray!--ang isinabad ni Don Filipo.--�Diyata't pati n~g "historia" n~g Purgatorio'y aking nalalaman! --�Ang historia n~g Purgatorio!--ang sinabing pusp� n~g pagtatac�n~g mag-asawa.--talastas mo n~g hind�naniniw��si Don Anastasio sa Purgatorio. magcacapanah� tayo upang howag tayong mayam�--ang isinag� ni .

na n�ahandang huwag maniw��sa lah� n~g sasabihin ni Tasio. at umup�sa cany�g tabi si Doray.Tasio. Nagpasimul�it�sa paraang sumusunod: --Malaon pang totoo bago manaog ang ating Pan~ginoong Jesucristo'y may Purgatorio na. ayon sa monjang sinasabi ni p��Girard. datapuwa't hind�ang may cahulugan dito'y ang kinalalagyan. �sinosino ang m~ga nas�anag sa apoy na iy�g nag-aalab mul�n~g lalan~g� ang sanglibutan? Pinapagtitibay ang caunaunahang pagcacatat� n~g Purgatorio n~g Filisof� Cristiana na nagsasabing wal�raw guin�awang bagong an�man ang Dios mul�n~g magpahin~gal� . �sa malapit sa Cluny. at saca nag-is�-�ip. Magaling. at ito'y na sa calaguitnaan n~g l�p� ayon cay p��Astete. Itinicl� ni Don Filipo ang librong cany�g tan~gan.

sa pagca't pagcatapos na masiyasat ni Plat�[225].siy� --Mangyayaring potentia"[221]. na siyang sumulat n~g is�g bahagui n~g "Avestra"[224] at nagtatag n~g is�g religi�g sa m~ga tan~ging bagay nacacahawig n~g atin at alinsunod sa m~ga pantas. ang mayor. Hermipos at Eudoxio. actu"[222]. ang is�sa canil�y si Zarathustra �Zoroastro[223]. si Zarathustra'y sumilang na nauna cay Jesucristo n~g wal�g daang ta� ang cauntian. nagcaroong "in datapuwa't hind�"in itinutol n~g teniente --�Magal�g na magal�g! Gay� ma'y sasagutin co cay�g may il�g nacakilala n~g Purgatorio na talagang mayroon na "inactu". Xanto de Lidia Plinio[226]. Ang cauntian ang w��co.[227] inaacal�nil�g nauna si Zarathustra cay .

at naghahatol siy�n~g m~ga paraan upang macaligt� doon. datapuwa't kinacailan~gang ang mananalan~gin ay is�g cam�-�ac n~g nas��hanggang sa icaapat na salin. ang catotohana'y sinasabi na ni Zarathustra ang is�g bagay na nawawan~gis sa Purgatoria. sa pagsasalit�n~g m~ga nasasaysay sa "Avestra" at gumaw�n~g m~ga cagalin~gan. Nang malaon. caya't kinalacal nil�ya�g m~ga "bilangguang n~gitn~git n~g dil� na pinaghahar�n n~g m~ga .Jesucristo n~g dalawang libo at lim�g daan ta�. tum�agal n~g lim�g �aw. napagw��n~g m~ga sacerdote sa religi�g iy�g malak�g d�an�lamang ang pakikinaban~gin sa gay�g pananampalataya. Ang panah�g t�ing sa b�ay na it�y sa ta� ta�. Mat�tubos n~g m~ga buh� ang m~ga calolowang namat� sa casalanan. Sa papaano mang bagay. n~g tumibay na sa bayan ang gay�g pananampalataya.

salap�g bahagy�na ang halag�y nababawas sa calolowa ang is�g t�ng pagcacasakit n~g d�caw�� n~guni't sa pagca't ayon sa religiong iy�y may m~ga casalanang pinarurusahan n~g tatl�g daan hangg�g is�g libong ta�. ang nangyari'y tum�anggap ang m~ga balaw� na sacerdote n~g maraming millong "derems. Ipinaalam n~g�nil�g sa halag�g is�g "derem".pagn~gan~galit sa nagawang casalanan". bag�man mapagtatant�na niny�g ang pinagcacaibha'y ang m~ga religi�. n~g pangdar�� at n~g hind�paggan� sa naipan~gac� at ib�pa. gaya n~g pagsisinun~gal�g. ayon sa sabi ni Zarathustra. Is�g kidl� na may casun� ag� ag� na is�g maugong na cul� ang siy�g nagpatindig cay Doray na nagsalit�g nagcucruz: ." Dito'y mapag-wawari na niny�ang caunting bagay na nawawan~gis sa Purgatorio natin.

samantalang sinusundan niy�n~g tin~g� ang paglay�n~g may asawang bab�ng b��pa. siy�y magal�g na cat�ica. at hind�co �ig na pumacn� sa p�s�n~g pananampalataya: na�ba ang is�g pananampalatayang dal�ay at wag� sa hal�g na pananampalataya. --N~gay�g wal�na siy�y lalong mapag-uusapan na natin n~g boong caliwanagan ang dahil n~g �ing salitaan. t�lad sa pagcacaiba n~g n�~gas at n~g �soc. Cahi't may caunt�g pagcamapamah�n si Doray. Nagpasimul�n~g pag-ul�g tila ibinubuhos.--�Jes�s. Nagpat�loy n~g pananalit�ang fil�ofo Tasio. w�~gis sa caibh� n~g m�sica sa is�g gus� . Maria y Jos� Maiwan co muna cay� magsusunog ac�n~g benditang palasp� at n~g m~ga "candilang perd�".

santo at na sa catuwiran ang pagcacah��n~g Purgatorio. Hind�bin�angguit ni Mois� at ni Jesucristo caunti man lamang ang Purgatorio. na hind�catotohanan ang librong ito. Ang casam-a'y na sa tacsil na paggamit n~g Purgatoriong iy�. sa pagca't buc� sa ipinasiy�sa Concilio n~g Laodicea.na cain~gayan: hind�napagkikilala ang ganitong pagcacaiba n~g m~ga hal�g. na t�lad sa m~ga bin~g� Masasabi n�ing sa gan�g �in ay magal�g. at hind�n~ga casucat� ang tan~ging saysay na canilang sabing na sa m~ga Macabeo. N~guni't tingn� natin n~gay� cung bakit pumasoc sa catolicismo ang adhic�g it�g wal�sa Biblia at wal�rin sa m~ga Santong Evangelio. nananatili ang pagmamahalan n~g m~ga pat� at n~g m~ga buh� at siy�g nacapipilit sa l�ong calinisan n~g pamumuhay. ay nit�na lamang huling panah� tinanggap .

n~g Santa Iglesia Cat�ica. at idagd� ni Dante[230] ang bagay na it�sa cany�g "Divina Comedia". sa m~ga "budhista"[232] at sa m~ga egipcio mang nagbig� sa Roma n~g canil�g "Caronte"[233] at n~g canil�g "Averno"[234]. n~g m~ga "bardo"[236] . religi� n~g m~ga bayan n~g Ibab�n~g Europa: ang m~ga religi�g it� palibhasa'y religi� n~g m~ga "guerrero"[235]. Hind�mangyayaring panggalin~gan n~g pananampalatayang it�ang casaysayang "Ali�panduntor inanies" na totoong madal� bangguit� ni Virgilio[228] na siy�g nagbig� dahil sa dakilang si San Gregorio[229] na magsalit�n~g tungc� sa m~ga c�olowang nalunod. Wal�rin nam�g nacacawan~gis n~g ganit�g caisip� sa m~ga "brahman"[231]. Wal�ring nacacatulad n~g Purgatorio sa religi� pagana. Hind�co sinasaysay ang m~ga.

at hind�rin sil�nangyaring lumucl� sa Capitolio[239]: palibhasa'y m~ga religi� n~g m~ga �lap. si Or�enes[241] at si San Irineo[242] ang siy�g m~ga unang m~ga p��n~g Iglesiang tila bum�anggu� n~g Purgatorio. pawang nan~gap�aw�sa catanghaliang s�at n~g araw. bag�man nananatili pa ang canil�g m~ga pananampalataya at pat�n~g canil�g m~ga "rito"[238] na pawang nang�angcap na sa religi� cristiana. gay� ma'y hind�nangyaring sumama sil�sa hucb�n~g m~ga tampalasang nangloob sa Roma. marahil sa pagcadal�sa .--Hind�n~g�sumasampalataya sa Purgatorio ang m~ga cristiano n~g m~ga unang siglo: nan~gam�atay sil�g tagl� iy�g masay�g pag-asang hind�na malalao't sil�y h�arap sa Dios at makikita nil�ang mukh�nit� Si San Clemente na taga Alejandr�[240].at n~g m~ga m�~gan~gaso[237]. datapuwa't hind�religi� n~g m~ga fil�ofo.

sa . ang "pagc�ira ni Jesucristong tatl�g araw sa cailaliman n~g l�p�" tatl�g araw na pagcapasa Purgatorio. tungc� sa Purgatorio. dahil sa cany�g malabis na pagh�ig sa m~ga bagay sa Casilan~ganan. sa pagca't malimit nating nababasa ang m~ga pagsisi cay Or�enes. Guinagamit ni San Irineong pangpatibay sa pananampalataya sa Purgatorio. datapowa't sacali't hind�niy�pinagtibay na tunay na mayroon n~g� gay� ma'y ipinal�agay niyang mangyayari n~gang magcar�n.canil�n~g akit n~g religi� ni Zarathustra. na bawa't c�olowa'y dapat manatili sa Purgatorio hangg�g sa mabuhay na mag-ul�ang cataw�. na namumulaclac at totoong lumalaganap pa n~g panah�g iy� sa boong Casilan~ganan." Nagsasaysay rin nam� si San Agust�. bag�man tila laban mandin sa bagay na it�ang "Hodie mecum eris in Paradiso[243]. dahil dito. at cany�g inaac�a.

--�hind�pa siy�magcac�iya sa tinitiis nating m~ga hirap sa b�hay na it�t ibig pa niy�ang magpatuloy hangg�g sa cabil�g-b�hay! --Gany� n~ga ang calagayan n~g bagay na ito: sumasampalataya ang ib�at ang ib�y hind� Bag�ma't sum�g-�on na si San Gregorio. --�Nac� nam� si San Agustin!--ang sinabi ni Don Filipo. hanggang sa n~g ipasiy�n~g Concilio sa Florencia n~g ta�g 1439. sa macatuw� ay n~g macaraan ." hind�rin nagcaroon n~g patuluyang catibayan ang Purgatorio. alinsunod sa cany�g "de quibusdam levibus culpis esse ante judicium purgatorius ignis credendus est.pag-aac��niy�g maipagpapatuloy hangg�g sa cabilang b�hay ang tin�anggap nating m~ga caparusahan sa b�hay na it� dahil sa ating m~ga casalanan.

ang m~ga panalan~gin. Sa cawacasa'y ang Concilio Tridentino[244]. Gay� ma'y hind�sumasampalataya ang m~ga protestante[245] sa Purgatorio. ang m~ga paglilim� at iba pang m~ga gaw�g cabanalan ay siy�g mabib�ang paraan upang mailigt� sa Purgatorio ang m~ga c�olowa.. n~guni't hind�pa lub� napagbabayaran ang Justicia n~g May Capal. bag�man sinasabing ang paghahayin n~g misa'y siyang lalong cagalinggalin~gan sa lahat. na d�at magcaroon n~g is�g ap� na pangdal�ay �pangl�is sa m~ga c�olowang bag�ma't namat� na sum�inta sa Dios. sa .na ang wal�g daang ta�. na ang pasimula'y: "Cum catholica ecclesia Spiritu Sancto edocta etc. sa ilalim n~g pan~gun~gulo ni Pio IV n~g ta�g 1563." na doo'y sinasabing ang m~ga patungc� n~g m~ga buh�. at gayon d� ang m~ga p�ing griego[246]. sa icalabinglim�g p�long ay ilinagd�ang cautus� tungc� sa Purgatorio.

at sinasabi nil�g binibigy�g wac� n~g camatayan ang taning upang macagaw�n~g m~ga carapat� �n~g m~ga laban sa m~ga carapat�. at ang "Quodcumque ligaberis in terra" hind�ang cahulug�y "usque ad purgatorium" etc. cung sasalitain co ang lah� n~g m~ga sabi tungcol sa bagay ni �� Is�g araw na ibiguin p�niny�g pagmatuwiranan natin ang bagay sa Purgatorio. N~gay�y yayao na ac� hind�co mapagh�l�cung bakit itinutulot n~g cabanalan n~g m~ga .. talag�g dapat mapasailalim n~g capangyarihan ni San Pedro.pagca't wal�sil�g nakikitang pagbibigay catotohanan n~g Biblia[247]. magsady� cay�sa aking b�ay at doo'y babasahin natin ang m~ga libro at tayo'y mal��at payapang macapagpapalagayan n~g can�anyang catuwiran. Datapuwa't hind�ac�matatapos n~g pagsasaysay. n~guni't dito'y mais�agot na sa pagc�t na sa calaguitn�n n~g l�pa ang Purgatorio.

--�N~guni't inaacal�cong cay�po'y sumasampalataya sa parusa n~g Dios?--ang tan�g ni Doray na n~gum�~git�at lum�abas na may dalang lalagy� n~g m~ga b�ang pinagsusunugan n~g m~ga tuy�g dah� n~g palasp�. Dahil sa m~ga librong it�y ipinal�agay n~g ib�g linagdaan na aco n~g parusa n~g Dios.cr�tiano ang pagnanacaw sa gab�g it�--Cay�g m~ga punong b�an ay nan~gagpapabay�sa ganit�g gaw� at aking ipinan~gan~ganib ang aking m~ga libro... sa han~g� na guman� sa akin n~g is�g pagcacaawang gaw� at dapat n~gang catacutan ang ganit�g pagcacaawang gawang carapatdapat sa califa[248] Omar[249].. na . Cung sana'y nanacawin nil�sa akin upang canil�g basahin ay aking ipauubay� datapuwa't marami ang nan~gag-iibig na tupukin ang aking m~ga libro.

at lim�lamang sa bawa't is�g daang cat�ico ang siy�g m�apacagaling. gaw� sa akin ang bawa't ibiguin. --At �an�po ang na�sip niny�g iy�? --Cung ang m~ga cat�ico lamang ang tan~ging mapapacagaling. ih�andog co sa cany�ang aking cataohang wal�g camunt�mang tacot.pinagbubuhatan n~g nacay�amot n~guni't masar� na am� na �soc. --�Hind�co po al�. N~guni't ma'y naiisip aco . at sa pagca't ang dami n~g m~ga cat�ico'y icalabingdalawang bahagui n~g m~ga nabubuhay na t� sa l�p� sacali't paniniwalaan natin ang sinasabi sa m~ga estad�tica[250]. guinoong babae. Pagc�ac�y naghihin~gal�na. �ang mangyayari'y pagcatapos na .. cung an�ang g�awin sa akin n~g Dios!--ang isinag� ni matand�g Tasio na nag-i�ip-�ip..

tunay na tunay na hind� �Min�agaling co pa ang magsaysay at sumampalatayang gaya ni Job: "�Diyata't magpapacabags� ic� sa is�g inil�ipad na dahon at pag-uusiguin mo ang is�g tuy�g lay�?" �Hind� hind�mangyayari ang gay�g casaliwaang p�ad na calakilakihan! �Cung sampalatayanan ito'y is�g capusun~g�.. hind� hind� --�An�g iny�g g�awin? Ang Justicia. at pagcatapos na mamatay dahil sa atin ang An� n~g is�g Dios. bago nanaog sa l�p�ang Mananacop. n~gay�y l�ima lamang ang mapapacagaling sa bawa't is�g libo't dalaw�g daang t�? �Oh. datapuwa't nakikita n~g Justicia at n~g Cadalisayan n~g Dios ang darating . ang cadalisayan n~g Dios .mapacasam�ang yuta-yutang m~ga t�ng nabuhay sa daigdig sa boong d�mabilang na m~ga siglong nagdaan.. --�Oh.

sacal� na ninyo't patayin iy�g iny�g an� na lalaking diya'y tumutulog. �Hind� Cung iy�y maguiguing catotohanan. cung ang gany�g pananampalataya'y hind�is�g malaking capusun~g�g l�an sa Dios na iy�g dapat na magu�g siy�g Dakilang Cagalin~gan.bago guinaw�ang paglikh�sa Sangsinucob!--ang isinag� n~g lalaking matandang nan~gin~gilabot na tumind�. n~guni't hind�niy�kinacailan~gan. pagcac�ay�y ang Molok fenicio na ang kinacai'y ang inihahayin sa cany�g m~ga . ang t� ay is�g linal�g sa is�g nais lamang n~g calooban. at ang lah� n~g it�y dahil sa m~ga minanang casalanan �sa sandal�g pagcacasala.--Ang boong kinapal. cay�t hind�n~g�marapat na likha� niy� hind� cung cacailan~ganing mapacasam�sa wal�g hangg�g casaliwaang palad ang da�da�g t� upang mapaligaya ang is�lamang.

is�g caibigang babae. at sum�igaw: . at sinususunog sa cany�g tiy� ang m~ga sangg� na inagaw sa dibdib n~g canil�g m~ga in� ang mamamatay-t�ng dios na iy�. ang dios na iy�g calaguimlagu�. umal� sa b�ay na iy� ang ul-� �ang fil�ofo. at tumacb�sa lansan~gan. ang in�n~g Sangcataohan! At pusp� n~g panghihilacb�. cung isusumag sa Cany�y masasabing is�g dalagang mahin�ang loob.pin�atay na t� at ang dug�g wal�g-malay-s�a. Is�g nacasisilaw na kidl� na caacb� n~g is�g cagutlaguitlang cul� na nagsabog sa impapawid n~g pangpat� na m~ga lintic ang siy�g tumangl� sa matand�ng lalaking nacata� ang m~ga cam� sa lan~git. bag�man umuulan at madil�.

kidl�. talastas co nang ang dapat co lamang itawag sa iyo'y SI MABAIT! Nag-iibayo ang m~ga lum�acas ang un�.. Ang caraniwang t�s n~g parrarayo'y �im hangg�g lab�g dalaw�g metro.--�Tumututol icaw! �Talastas co nang hind�ca maban~g�.. lalong TALABABA: [216] Parrarayo. Is�g casangcapan �aparato na cung ilagay sa taluct� n~g is�g edificio ay nacacatawag n~g electricidad �n~g lint� at inihahatid it�sa pamamag-itan n~g is�g c�ad sa is�g lugar na hind�macas�akit canino man.. Natuclas� ang paggaw�n~g "parrarayo" ni Benjamin Franklin n~g ta�g 1732. at natatangkilic na . pangpatiguil �pangpahint�n~g lint�.

H. tinatacpan n~g damit na mait� at doon guin�aw�ang m~ga ceremoniang ucol sa m~ga pat�. [217] Caraniwang tinatawag n~g catagalugan "tumb�. Ipinan~gan� siy�sa Boston n~g 1706. Pinagpapatongpatong na m~ga mesa �balangc� na an�man.d�pin�putucan n~g lint� ang paliguidliguid n~g kin�atayuan na ang sucat n~g sacl� ay ang lamb� �ibayo n~g sucat n~g ta�. Si Benjamin Franklin ay pant� na diplom�ico. . marahil sa t�ro n~g m~ga fraile.--P. na gumamit n~g bo�g c�a upang magtam�n~g casarinl� ang cany�g Inang B�ang Estados Unidos n~g Am�ica.P. f�ico at economista. [218] Ang m~ga cahirapang tinitiis n~g m~ga ban� na c�olowa sa Purgatorio. at namat� n~g 1790.

H.--Si Zoroastro'y pant� na fil�ofo na bumago n~g religi� persa. [222] Sa casalucuyan. sa horas ding iy�. . [223] Ang cahulug� n~g pan~galang Zoroastro'y: "ang lalong magal�g sa m~ga an� n~g m~ga t�. [221] Sa capangyarihan. [220] Sa pagkikibit n~g balicat ay ipinakikilalang hind�niy�dinaramdam �hind�niy�sinasakit n~g lo� �sa canya'y wal�g halagang sabi �balitang n�irin~gig."--P. Tinatawag ding "Zindavesta" ang librong ito. P. P.--P. H. [224] Ang librong kinapapalamnan n~g m~ga aral ni Zoroastro.[219] Ang samah�g ang palatuntuna'y ang pagsisicap na camt� ang m~ga calay�n.

H. dahil sa calaparan n~g no� Siy�y nagu�g disc�ulo ni S�rates at nagu�g maestro ni Arist�eles.--Ang m~ga pan~gulong librong sinulat niy�y "Ang Rep�blica" at ang "Salitaan n~g dalaw�.--P. P. Ipinan~gan� n~g ta�g 23 at namat� n~g ta�g 79. Namat� n~g ta�g 271. na doo'y sin�aysay ang pinagdaanang b�hay n~g troyaneng si Eneas. n~guni't pinan~galanan siy�S�rates n~g Plat�. [226] Bantog na escritor at naturalista latino. [228] Hind�malilimutang poeta na cumath�n~g "Eneida". [227] Patriarca sa Constantinopla. Siy�rin ang cumath�n~g "Las .[225] Hind�malilimutang fil�ofo griego na ipinan~gan� sa Egina n~g ta�g 429 n~g d�pa ipinan~gan~ganac si Jesucristo. Ang pan~galan niy�y Aristocles.

El Purgatorio. El Banquete. De Monarchia Mundi. Ipinan~gan� sa Florencia n~g 8 n~g Mayo n~g 1265 at namatay n~g 14 n~g Septiembre n~g 1321. [230] Balitang poeta sa Italia n~g Edad Media. El Infierno. De Vulgari Eloquio. cung d�pabaligtad: sa m~ga namamayan ang m~ga c�sul at sa naci� ang har� Hind�itinatag ang m~ga ciudad at n~g pag-uculan n~g m~ga cautus�.Eglogas" at n~g "Las Ge�gicas. Ganit�ang says� niy�sa cany�g sinulat na librong "De Monarchia Mundi:" Hind�sa m~ga c�sul ang m~ga namamayan at hind�sa har�ang naci�. itinatag . La Divina Comedia at iba pa. Ipinalimbag niy�ang m~ga librong Vida Nueva. Canzones. Ang pan~galan niy�g tunay ay DURANTE at ang DANTE ay palayaw." [229] Bant� na papang nagpatangh� at nagpakin�g na lubh�sa Pontificado.

Cay�n~ga't ang m~ga tumatalima sa m~ga cautus� ay hind�pinapagsama sa is�g b�an upang maguing tagapaglingc� sa nagl�agd�n~g m~ga cautus�: cung d�ang naglalagd�n~g m~ga cautus� ang siy�g tagapaglingod sa b�an. salamat sa paghadlang n~g maraming m~ga . siya'y pinag-usig n~g m~ga papa. m~ga cardenal at n~g lah� n~g m~ga cacamp�sa ang han~gad na ang papa'y magcaroon n~g capangyarihang h�� Labingdalawang ta� n~g pat� siy�y ipinag-utos pa n~g cardenal del Poggetto na cunin sa baunan ang cany�g bun~g�at m~ga but� sunuguin at itapon.ang m~ga cautus� at n~g iucol sa m~ga ciudad. at dahil sa panucal�niyang cany�g it�g isinaysay sa cany�g m~ga casulatan. at iba pa. sa pagca't excomulgado raw siy� bagay na hind�natuloy." Hind�minamagal�g ni Dante na ang papa'y magcaroon n~g capangyarihan sa b�hay at pamumuhay n~g catawan.

fil�ogo. te�ogo. nagtay�n~g is�g arte. maba� na t�ng bayan. sa casamah� n~g m~ga Doctor n~g Iglesia Cat�ica. m�sico. masicap na ap�tol n~g caisip�g di dapat maghar�ang papa. siy�ang masasabing humusay at nagtatag n~g wicang italiano. soldado. pol�ico. hinatulang sunuguing buh� n~g is�g tribunal revolucionario.mamamayan. at ang m~ga but�niy�y iniin~gatan n~g boong galang sa catedral ni Santa Mar� del F�re. m~ga cagagawang nagpapakilalang maliwanag na ang m~ga . fil�ofo. at sa kinatapuna'y halos nagpalimos n~g kinacain. naguing pun�n~g cany�g ciudad republicana. at pinag-usig n~g boong calupit� n~g tribunal n~g Inquisici�g nagparatang na siy�y hereje. bago'y banal na binyagan. publicista. n~guni't sa cawacasa'y inilagay ang cany�g larawan sa Vaticano. Siya'y poeta. n�atapong madal� dahil sa pagtatanggol n~g catuwiran n~g bayan.

Si Car� �Caronte ang tunay na larawan ni Camatayan sa caban~gisang walang hab� canino man. It�n~g�sa maicl�g salit�ang carilagdilagang buhay ni Dante. [232] Ang m~ga sumusampalataya sa religi� ni Budha.P. na ilinagd�co rito't n~g mapanghinularan. sa maganda't pan~git. . sa lalaki't babae--P. [231] Ministro n~g religi� ni Brahma.papa'y nagcacamali ring gaya n~g lah� n~g tao at hind�catotohanang ang m~ga papa'y "infalible". hind�nagcacamali.--P. H. P. [234] Ang is�sa m~ga pintuan n~g infierno.H. [233] Barquero ni Aqueronte sa �og n~g infierno. sa bata't matanda.

[239] Templo at ciudadela n~g Roma. cung d�ang nanghuhuli �pumapatay n~g sinabi n~g m~ga hayop sa pamamag-itan n~g m~ga sandata. [236] Poeta n~g m~ga unang "celta".[235] Ang m~ga t�ng ang pakikipabaca ang guin�aw�g hanap-b�hay. [238] Ang m~ga caugaliang guinagawa n~g bawa't religi� sa canilang panapalan~gin at pagpupuri sa Dios. n~g m~ga sil��n~g m~ga patib�g. at sa iba pang m~ga bagay. na na sa ibabaw n~g isang bund� at doon . [237] Hind�lamang tinatawag na m�~gan~gaso (cazador) n~g m~ga castil�ang nanghuhuli n~g us� baboy-ram�at iba pang hayop sa pamamag-itan n~g m~ga aso.

na doo'y pinat�ayo ang m~ga may casalanan at bago itinutulac sa ban~g� at n~g doo'y mamatay. Nanggaling ang pamag� na Tarpeya sa pan~galang ganito rin n~g is�g dalagang taga Roma. na taga pagpaunaw�n~g m~ga Santong Casulatan. Dating casiping n~g Capitolio ang tinatawag na "Roca Tarpeya". malaking bato. at pagcatapos ay ang m~ga sabino rin ang pumat� sa cany� carapatdapat na ganting p��sa lah� n~g gaya niy�g tacs�. na namat� n~g ta�g 217. . Ipinan~gan� n~g 185 at namat� n~g 243. [241] Is�sa m~ga lalong bantog na p��n~g Iglesia Cat�ica. na nagbil�sa m~ga sabino n~g ciudadela n~g Roma. [240] Doctor n~g Iglesia Cat�ica.pinuputun~gan n~g corona ang m~ga nan~gagtatagumpay sa pakikibaca.

Siy�y tubo sa Eisleben. 43.--S. Sajonia." [243] N~gayo'y cacasamahin Paraiso. [245] Protestante. Si Mart� Lutero ay dating fraileng agustino. [246] Ang sacerdote n~g Iglesia Griega na . n~g 1545 hanggang sa 1563. at ipinan~gan� n~g ta�g 1483 at namatay n~g 1546.[242] Obispo sa Lyon at masigasig na caaway n~g m~ga "gn�tico". cat�sa [244] Concilio ecum�ico na guinawa sa ciudad n~g Trento. Tinatawag na protestante ang m~ga sumasang-ayon sa pagtutol na guinaw�ni Lutero sa "dieta" sa Spira n~g ta�g 1529. ang cahuluga'y "tumututol". sacop n~g Austria. L�cas XXIII. hangg�g sa sumulat n~g is�g librong pinamagat� niy�n~g "Tratado de las herej�s.

[250] Pagbilang na guin�aw�sa ano mang bagay. [248] Pan~galang bigay sa m~ga pr�cipe sarraceno na cahalili ni Mahoma.hind�cumikilala sa capangyarihan n~g Papa. [249] Pan~galawang pinsan ni Mahoma. . is�sa lalong mababan~gis na tagapaglaganap n~g secta ni Mahoma. [247] Librong dakilang kin�alagyan n~g Luma at Bagong Testamento.

Ang ula'y parang ibinubuhos. Ipinar�in~gig n~g m~ga camp�a. is�g malungc� na tugt� n~g camp�� na da�g ang cat�lad. at pinan~gun~gunahan bawa't cul� n~g cakilakilabot na namimilipit na lint�: masasabing isinusulat n~g Dios ang cany�g pan~galan sa pamamag-itan n~g is�g s�nog at ang wal�g hangg�g bub�g n~g l�~git ay nan~g�~ginig sa tacot. n~g voces na tagl� ang malaking lagu�. at sa pagca't hin�ampas n~g h�~ging humahaguing n~g lubh�g malungc�.=XV. .= =ANG MGA SACRISTAN= Bahagy�na ang patl�g n~g dagund�g n~g m~ga cul�. at sa sandasandal�g �ihihimpil n~g nan~gagb�an~gis na m~ga cul� ang canil�g matun� na at�n~gal. b�a't sandali'y nagbabago n~g tinutun~go. ang canil�g mapangl� na hib�.

Ang pananamit n~g dalaw�y dukh�g-dukh�at pusp� n~g m~ga sursi at tagp� Nan~ga-uup�sa capir�ong c�oy at capuw�may tan~gang is�g lubid na ang d�lo'y na sa icatl�g s�ay. sa guitn�n~g cadilim�. na totoong nacacawan~gis niy�ang pagmumukh� at ang caibh� lamang ay mal�im tumin~g� at may pagcaany�g mat�ang. Ang ul�g itinutulac n~g h�~gin ay dum�ating hangg�g sa canil�at pinapam�isic ang is�g up� n~g candilang nag-aalab sa ib�aw n~g is�g malak�g bat�na canil�g pinagugulong sa coro.ang siy�g humahagulg�. Nan~gasaicalaw�g s�ay n~g campanario ang dalaw�g b�ang nakita n�ing ca�sap n~g fil�ofo. Ang pinacab��sa canil� na may malalak�g mat�g mait� at matatacut�g mukh� pinipilit na idigk� niy�ang cany�g cataw� sa cataw� n~g cany�g capat�. doon sa it�s. upang huwar� ang .

�gong n~g cul�. cung Viernes Santo. na matand�sa Nag-alambitin sa l�bid si Crispin. iy�g l�bid. min�asdan cung pa�o ang pagt�l�n~g pagkit at t�a mandin may pinag-iisip. --�Doo'y wal�sino mang nagsasabi sa . at n�inig sa it�s ang is�g da�g na mahin� na pagd�a'y natacp� n~g is�g cul�.--doo'y hind�ac�matatacot. --�Ah! �cung na sa b�ay sana t�ong cas�a n~g n�ay!--ang ibinunt�g hinin~g�n~g maliit na tin�ingnan ang cany�g capat�. --�Batakin mo ang Crispin!--an�g capat� b��niy�g capat�. Hind�sumag� ang matand�g capat�. na ang �gong ay pinarami n~g libolibong alin~gawn~g�.

--�hind�itutulot n~g n�ay! �Cung maalaman niy�g aco'y pinapal�. cac�--ang ipinat�loy ni Crispin. �Ibig co s�ang magcasakit ac�b�cas sa b�ay. . tumin~gal� pinang-guigu�an n~g cag� ang malaking l�bid at bago bigl�g binalt�.. ibig cong magcasak� ac�n~g mala� at n~g ac�y alag�n n~g n�ay at huw� na ac�g pabalik� ul�sa convento! �Sa ganit�y hind�ac�pan~gan~ganlang magnan�aw at wal�g h�ampas sa akin! At ic� man.aking ac�y nagnan��!--ang idinugt�g ni Crispin. cac� ang mabuti'y magcasakit cang cas�a co.! Inihiwal� n~g matand�g capat� ang cany�g m~ga mat�sa nin~gas n~g �aw.. at n~g magcagayo'y n�in~gig ang matun� na tugt� n~g camp�� --�Mananatil�b�tayo sa ganit�g pamum�hay.

cac� --�Na�ulol ca b� Crisp�? Wal�g macacain ang n�ay. at n~g huwag t�ong taw�uing m~ga magnanacaw. �bay�an mo na.--�Howag!--ang sag� n~g matand�g capat�. --�Ga�o b�ang sasahurin mo sa bow�g ito?--ang tan�g ni Crispin n~g macaraan ang sandal� --Dalaw�g piso: tatl�g multa ang ipinarusa sa akin. ang sabi n~g sacristan mayor ay nagnacaw ca raw n~g dalaw�g onza. at ang dalawang onza ay tatlompo't dalaw�g .--mam�atay t�ong lah�: mam�atay sa pighat�ang n�ay at cata'y mam�atay n~g g�tom. --Bayaran mo na ang sinasabi nil�g nin�aw co. Hind�na sumag� ul�si Crispin.

Bumilang ang mal�t sa cany�g m~ga dal��hangg�g sa dumating sa tatlompo't dalaw� --�Anim na cam� at dalaw�g dal�� At bawa't dal��ay piso--ang ibinul�g na nag-iisip-i�ip.. Sandal�g pinagmasd� maliliit niy�g cam�.piso. �il�g cuarta? --Is�g d�n at anim na p� --�Is�g d�'t �im na pong cuarta? �Macasandaan at �im na pong is�g cuarta? �Nac�! �At gaano ang is�g d�'t �im na p� --Tatlomp�at dalaw�g cam�--ang sag� n~g matand�g capat�. ni Crisp� ang .--At bawa't piso ..

at macab�ili n~g sinelas na �col sa m~ga paa at sombrerong �col sa �lo. at is�g malak�g p�ong pagca um�ulan..[Larawan:--�Doo'y wal�sino mang nagsasabi sa aking aco'y magnanacaw!--ang idinuct�g ni Crisp�.. Paz 447.... Cruz. Nag-is�-�ip si Crispin.--�hind�itutulot n~g nanay! �Cung maalaman niyang aco'y pinapal�.] --�Tatlomp�at dalaw�g cam�!--ang inuulit �lit--�im na cam� at dalawang dal�� at bawa't dal��ay tatlomp�at dalaw�g cam� .�Nac� ga�o car�ing cuarta niy�! Hind�mabibilang n~g is�sa loob n~g tatl�g �aw . at bawa't dal��ay is�g cuarta . at m~ga dam� na �col sa iyo at sa n�ay at. pagc�umiinit ang �aw.... .. at pagcain. Sta.--Imp de M Fern�dez...

�at cung sacali't mamat� ac� magcaroon man lamang ic� at ang n�ay n~g m~ga dam�!. Pagcatapos ay nagsalit�g casab� ang bunt�g hinin~g� --�Ang ikinatatacot co'y bac� cagalitan ca n~g n�ay cung maalaman! . --�S�ang at hind�co n~g�nin�aw! Hind�umim� ang pinacamatand�at hin�a ang cany�g l�bid.....--�N~gay�y din�amdam co ang hind�co pagnan�aw! --�Crispin!--ang cany�g capat�! ipinagw��sa cany�n~g --�Huw� cang mag�it! Sinabi n~g curang p�atayin daw ac�n~g p��pag hind�sumip� ang salap� cung nin�aw co n~ga s�a ang salap�g iy�y aking maisisipot .

. ipakikita co ang aking m~ga pas�at ang pun� cong buls� hind�ac�nagcaroon cailan man cung d�is�g cuarta l�ang na ibinigay sa akin niy�g pasc�at kin�ha sa akin cahapon n~g cura ang is�g cuartang iy�. huw� cang umiy�!--anang .--Sab�in mong maigui ang pagcabugbog sa akin. Nagpasimul� n~g pag-iy� si Crisp�. �Hind�pa ac�nacacakita n~g gay� cagand�g is�g cuarta! �Hind�maniniw��ang n�ay! �hind�maniniwal� --Cung ang cura ang magsabi. at ibin�bulong sa guitn�n~g paghagulh�: --Cung gay�y umuw�ca n~g mag-is� aayaw ac�g umuw� Sabihin mo sa n�ay na ac�y may sak�...--�Sa ac��mo cay�--ang tan�g n~g mal�t na nagt�aca. aayaw ac�g umuw� --�Crisp�.

at ang �long it� na . na sinasabi nil�g magnanacaw daw tayong lah�. sinabi ni matand�g Tasiong may hand�raw sa ating masar� na hap�nan. huw� cang umiy�. na sil�g lah� ay sinun~galing. N~guni't sum�n~gaw ang is�g �lo sa maliit na hagd�g patun~g�sa pan~gulong a�ay n~g campanario. sa pagca't ang t�ay natin ay "viciosong".matand�g capat�. --�Is�g masar� na hap�nan! Hind�pa ac�nanananghal�n: �yaw ac�g pacanin hangg�g hind�sum�ipot ang dalaw�g onza . at ang curang maniwal�sa cany�y sinun~galing din. Datapuwa't �cung maniwal�ang n�ay? Sab�in mong nagsisinun~gal�g ang sacristan mayor. Tumin~gal�si Crisp� at pinagmasd� ang capat�.--Hind�maniniwal�ang n�ay...

Tiningn� ni Crisp� ang cany�g capat�. ang siy�g bigl�g hum�ang n~g salit�sa m~ga l��n~g b�� Ya�y is�g �long hab� pay�. m�ira ca rito n~gay�g gab�hangg�g sa sumip� ang iy�g nin�aw. Crisp�. na parang siy�y humihin~ging tangk�ic.--At ic�. salam�g azul sa mat�ang siy�g cum�cubl�n~g pagca bul� ang is�g mat� Ya� ang sacrist� mayor. . n~g cah�i. d�il sa hind�mo pagtugt� n~g maayos!--ang s�i n~g voces na malagunl�g na t�a wal�g campan�sa lalaugan. wal�g �~gay. Nanglam� ang magcapat�. hind�nagp�aramdam n~g pagdat�g. --�Minumultah� cat� Basilio. na may mahahabang buh� na mait�. na talag�g gay� cung pakita.cawan~gis n~g cay Medusa[251].

hin�intay p�cam�n~g n�ay sa �las ocho--ang ibinul�g ni Basiliong tagl� ang boong cakim�n. at tinan~gn� ang cany�g b�ang capat� na ang any�y �ig ipagsanggal�g it� . at mal��ang b�ay. --�Ic� man nam� ay hind�macaaal� sa icawal�g oras. hangg�g sa icasamp� --N~guni't talast� na p�niny�g hind�nacapagl�acad pagca �las nueve na.. --�Guinoo! �may is�g lingg�na p�n~gay�g hind�namin nakikita ang aming in�--ang ipinakiusap ni Basilio.. --At �ibig mo yatang macapangyari pa cay sa �in?--ang itinan�g na gal� n~g t�ng iy�. At hinawacan si Crisp� sa b�ig at inacm�ng caladcar�.--Binigy� na cam�n~g capahintulutan .

at unti-unting nap��sa kany�g tain~ga ang gay�g m~ga pagsig� na nacah�ambal. is�g sig�. at nagpatinghig� samantalang sinasabi sa cany�g capat�: --�Huw� ac�nil� mo ac�g pabay�n. kinaladc� at nawal�siy�sa guitn�n~g cadilim�. .Nailay�ang cany�g cam� n~g sacrist� mayor sa is�g tamp�. at sac�kinaladc� si Crisping nagpasimul�n~g pag-iy�. il�g tamp�. p�atayin N~guni't hind�siy�pinans� n~g sacristan. N�ira si Basiliong hind�man lam�g macapagsalit� N�inig niy� ang m~ga pagcac�amp�hamp� n~g cataw� n~g cany�g capat� sa m~ga baitang n~g maliit na hagdanan.

na sa guitn� ang "catafalco". nagpapawis. at dal�aling nan�g. dil� na dil� ang m~ga mat� at nacasunt� ang m~ga cam�. Doo'y malaml� ang nin~gas n~g �aw na lan~g� sa "l�para". "�cac�" ay nawal�g lub� pagcasar�n~g pint� Nan~g�~gatal.Hind�hum�in~ga ang b�� nacatind� na nak�inig. --�Cail� bag�cay�ac�macapag aar�o n~g is�g b�kid?--ang mar�ang ibin�bulong. sandal�siy�g tumiguil. at ang sig� na: "�n�ay!". Pagdat�g sa coro'y nakin� n~g maigui: lum�ay�n~g boong catulinan ang voces n~g cany�g capat�. kin�agat niy�ang cany�g camao upang lun�rin ang is�g sig� na nagtutum�as sa cany�g p�s�at pinabayaan niy�g magpalin~gaplin~gap ang cany�g m~ga mat�sa nag-aagaw dil� at liwanag na simbahan. sar�ang lah� n~g m~ga .

Kinal� ang m~ga l�bid na nacat��sa m~ga "badajo" (pamalt� n~g camp��. at may m~ga rejas ang m~ga bint�� D�caguinsaguinsa'y nanh� sa maliit na hagd�. at pagcatap� ay mul�g nan�g na nam�mutl� n~g�ni't cum�inang ang cany�g m~ga mat�y hind�sa m~ga l�h� Samantala'y nagpapasimul�n~g pagt��ang ul� at untiunting lumiliwanag ang l�~git. na kinalalagyan n~g nagninin~gas na cand�� nanh� sa icatl�g s�ay. . Pinagdugtong ni Basilio ang m~ga lubid. umus-� sa lubid sa guitn�n~g cadilim�.pintuan. itin��ang is�g d�lo sa is�g maliit na pinacahal�ui n~g "barandilla". linampas� ang pan~galawang s�ay. at hind�man l�ang naalaalang patay� ang �aw.

Euriale at Estenio: ang t�ng matitigan n~g al� man sa tatl�g it�y hind�macakilos at nap�ipi. ay nac�inig n~g m~ga voces at tumun� ang dalaw�g put�. sa is�sa m~ga d�n sa b�an. TALABABA: [251] Is�sa tatl�g m~ga Furia Gorgona caaway ni Minerva. Pinugutan n~g ulo si Medusa ni Perseo. at mul�g tumahimic na lah�. iniligt� niy�sa infierno ang cany�g sin�intang si Andr�eda. Si Minerva ang diosa n~g carunun~gan at pagbabaca. .Nang macaraan ang il�g minuto. n~guni't s�o ma'y wal�g natigatig. Ang m~ga pan~galan n~g tatl�g Furia ay Medusa. Si Perseo ay an� ni D�ae at h��sa Argos.

ang pagsisiy� sa m~ga c�olowa at nan~gagpan�~gas n~g maraming candilang pagk� sa har� n~g m~ga mah� na larawan. man~gagb�igay sil�n~g dalaw�g piso at n~g ipagmisa n~g is�g patungc� sa .= =SI SISA= Madilim ang gab� tahimic na tumutulog ang m~ga namamayan. Tumup� na ang m~ga mayayaman at ang m~ga nacacacaya sa pagcab�hay sa m~ga nagpamana sa canil�n~g caguinhawahan. ang m~ga familiang nag-alaala sa m~ga namatay na'y tumulog na n~g boong capanatag� at capayapaan n~g loob: nan~gagdas� na sil�n~g tatl�g bahagui n~g rosario na may m~ga "requiem".=XVI. kinabucasa'y s�imba sil�sa tatl�g misang g�awin n~g b�a't sacerdote.

palibhasa'y hind�pa sil�mar�il nacapagtitiis n~g m~ga hagp� n~g car�it�n. na bahagy�nanacacakita upang may maipag-agd�g-b�hay. n~g bula sa m~ga pat� na pusp� n~g m~ga indulgencia. cung c�aunt�ang cany�g dinas� ay malak�g lubh�ang cany�g dal�~gin. Hind�n~ga totoong n�acahigpit ang Justicia n~g Dios na g�a n~g justicia n~g t�. na gaya n~g inaac�a n~g m~ga poeta sa m~ga palacio. at nan~gangail�~gang sum�hol sa m~ga "directorcillo." m~ga escribiente at m~ga sundalo.c�olowa n~g m~ga namat�. upang pabayaan sil�g mam�hay n~g tahimic. tagl� ang h�ap sa m~ga mat�at ang m~ga l�ha . Malungc� at nag-iis�-�ip ang dukh� Nang gab�g iy�. ang t�ng iy�y hind�tumutulog n~g panatag. pagcatapos. b�ili sila. N~guni't ang dukh� ang mah�ap.

at d�il nam� sa m~ga namat�. sa wal�g pam�ting panalan~gin n~g dukh� na sinasaysay sa har� n~g is�g estampang masam�ang . wal�g sariling damd�in. at hind�rin nam� napag-uunaw�ang lah� n~g iy�.sa p�s� Hind�siy�nags�iyam. n~g m~ga tul�at n~g m~ga "oremus. Nangyayaring macapagsays� ang m~ga l��niy�n~g m~ga pagb�� n~guni't sum�igaw ang canyang �ip n~g m~ga daing at nags�alit�n~g m~ga hinanak�. at cay�nam�. m~ga aninong pinahihirapan. na ang pagsint�nil�sa cany�y siy�g cany�g cagalin~gan. Ic� na pumuri sa carukh�n. ang c�olowa niy�y tumatan~gis d�il sa cany�g sariling calagayan. Nagd�asal siy�n~g �on sa pananalit�n~g cany�g caralitaan. �Cay�bag�y man~gas�iyahan. at iniuucol sa m~ga t�ng wal�g sariling caisip�." na cath�n~g m~ga fraile. hind�siy�marunong n~g m~ga "jaculatoria".

Religi�g ilinaganap na talag�g �col sa sangcataohang nagdaralit� �nalimutan mo na cay�ang catungculan mong umal� sa naaapi sa cany�g carukh�n. m~ga misang w�ang lat�g ipinan~gun~gusap n~g m~ga sacerdoteng hind�inuunaw�ang sinasabi? At ic�. sa m~ga t�ng sa iy�y macapagbabayad? Ang caawaawang tao'y nagp�puyat sa guitn�n~g cany�g m~ga an� na nan~gatutulog sa cany�g s�ing. at n~gay�y may laan ca lamang na m~ga pan~g��sa m~ga mayayaman. iniisip ang m~ga bulang dapat bilh� upang m�ahin~gal� ang m~ga magulang at ang . n~g m~ga Virgeng malil�t ang bib� at may m~ga mat�g cristal.pagcac�aw� na liniliwanagan n~g �aw n~g is�g tims�. �bac�cay�ang ibig ninyo'y ang may m~ga cand�ang malalak�sa har� n~g m~ga Cristong sugat�. at humiy�sa macapangyarihan sa cany�g capalal�an.

sa pagca't mah� ang halag�n~g l�~git! �Tunay na t�nay . Samantala'y mail�antad n~g iy�g an� na babae ang bah�ui nang cataw�g dapat il�im sa nanonood. is�g lingg�g m~ga tawanan at m~ga catuw�n. at hind�ang pagtulog cung gab�ang iy�g g�awin.namat� na esposo.--"Ang p�o--any�-ang p�o'y is�g lingg�g caguinhawahan n~g aking m~ga an�." �Tunay n~g� �kinacailan~gan! Hind�ililigtas n~g Iglesia n~g wal�g bayad ang m~ga pinacasisinta mong c�olowa: hind�ipinam�igay na wal�g b�ad ang m~ga bula. is�g casuutan n~g aking an� na babaeng nagd�alaga na. ang aking inimp� sa b�ng is�g buwan. �magpacag�tom ca. cung d�ang pagpapagal. D�at mong bilh� ang bula."--Datapuwa't kinacailan~gang patay� mo ang m~ga ap� na it�-ang w��n~g voces na cany�g n�inig sa serm�--kinacailan~gang ic� ay magpacah�ap.

hangg�g sa palupong kinatatal�n n~g d�yang pinag-�uguyan sa sangg� na lal�i. samantalang ang tuc� na .n~g�y�ang hind�pumapasoc sa l�~git ang m~ga dukh� Nan~gagliliparan ang m~ga caisip�g it�sa alang-alang na pag-itang mul�sa sah� na kinalalatagan n~g magasp�g na ban�. Ang paghin~g�nit�y malu� at pay�� manac�acang n~ginun~guy�ang l�ay at may sinasabing d�mawatasan: nananaguinip na cumacain ang sicmurang gut� na hind�nabus� sa ibinig� sa cany�n~g m~ga capat� na matatand� Ang m~ga culigl� ay humuhuning hind�nagbabago ang t�ig at isinasaliw ang canil�g wal�g hump� at patupatuloy na �it sa m~ga patl�gpatl�g na tin-� na h�ni n~g cagayc� na nacatag�sa dam��ang butiking lum�abas sa cany�g b�t� upang hum�ap n~g macacain.

wala n~g pinan~gan~ganibang t�big ay isinusun~gaw ang cany�g ulo sa g�ang n~g bul� na p�n�n~g c�oy. sa is�g l�ong may is�g horas. Madalang na mad�ang sil�cung magk�a. n~guni't l�ui n~g kahapishapis ang nangyayari pagkikita. at samantalang ang babae nagpipilit mab�hay at n~g macapag-arug�sa m~ga an�. Umaatun~gal n~g lubh�g mapanglaw ang m~ga �o doon sa daan. nagpapagal�ala at nagsasabong nam� ang lalaki. n�itira ang in�ni Basilio at ni Crisp�. Unti-unting . Datapuwa't hindi nakikita n~g m~ga �o at n~g ib�pang m~ga h�op ang m~ga pagpipighat�n~g m~ga tao. �gaano carami ang canilang m~ga cahirapang tin�iis! Doon sa mal��sa bayan. as�a n~g is�g lal�ing wal�g puso. at gay� man. at sinasampalatayanan n~g mapamah�ng nakikinig na sil�y nacacakita n~g m~ga esp�itu at n~g m~ga anino.

Sa pagca't talast� n~g lalaki cung hangg�g saan ang sa canya'y pag-�ig at tacot. malak�ang cahigt� n~g p�s�cay sa pag-i�ip. na ang . ang pagca wal�g ��at ang pagcapatupatuloy n~g bawa't maibigan. guin�awa nam� niy�ang catulad n~g asal n~g lah� n~g m~ga diosdiosan: sa ar�-�aw ay lum�al�ang cany�g calupitan. N~g m�hang tan�g sa cany�si Sisa n~g minsang siy�y sumip� sa b�ay. wal�siy�g nalalaman cung d�sumint�at tum�~gis. Mahin� palibhas� ang loob. pinagpasimul�n nit�g siy�y pahirapan. upang magugol sa masasam�g m~ga hinggu� n~g cany�g asawa. Sa gan�g cany�y ang cany�g asawa ang siy�g dios niy�. ang m~ga an� niy�y siy�g canyang m~ga �gel.hinubd� n~g lalaki ang cany�g as�a n~g m~ga h�as upang may maipagvicio siy�at n~g wal�nang caanoano man si Sisa.

Hind�nan~gah� si Sisang ul�in ang canyang pagtatanong. datapuwa't ang lubh�g mahigp� na casalat� n~g canil�g pamum�hay at ang han~g� na ang m~ga b�a'y man~gag-�al sa escuelahan n~g bayan n~g pagbasa't pags�lat. hind�siy�sumagot n~g oo �ayaw. Ang canyang asawa'y hind�rin nagsabi n~g an�man. icasamp�t calahat��lab�g-is�ang horas. n~g numiningning na ang m~ga bituin sa lan~git na pinaliwanag n~g un�. tungc� sa panucalang ipasoc n~g sacristan si Basilio. ang siyang sa canya'y pum�it na ipal�toy ang panucal�niya. Nang gab�g yaon.mukha'y mahigu� ang pagdidilim cay sa dati. nacaup�si Sisa sa is�g bangc�g cahoy na pinagmamasdan ang ilang m~ga san~g�n~g cahoy na nagninin~gasnin~gas sa calang may tatl�g bat�g-buhay na may . ipinat�loy niy�ang paghahagp� n~g man�.

Nang malao'y cumaracara.m~ga dungg�. sinul� ni Mapula. at sa ibabaw n~g m~ga b�a'y tatl�g tuy�g lawlaw. Nacapatong sa tatl�g bat�g it��tungc�ang isang palay� na pinagsasain~gan. Ganit�ang sinabi n~g bat� "Naup�si Mait�. malungc� na n~git�ang tumatanglaw sa canyang mukh� Nagugunit�niya ang calugodlug� na bugt�g n~g palay� at n~g ap� na minsa'y pinaturan sa canya ni Crispin. Nacapan~galumbab� min�asdan ang madilawdilaw at mahinang n�~gas n~g cawayang pagdaca'y naguiguing ab�ang canyang madal�g malugnaw na b�a. na ipinagb�ili sa halagang tatl�ang dalawang cuarta." Bat�pa si Sisa. at napagkikilalang n~g .

dacong �na'y siya'y maganda at nacahahalina cung cum�os. mainam ang hayap n~g il�g. ay sacdal n~g gaganda. cung d�sa pagca't kinaugal�ng husayin: ang pus� ay caraniwan at walang m~ga "aguja" at m~ga "peineta." sa macatuwid baga'y cayumanggu� n~guni't isang c�lay na mal�is at dal�ay. marik� ang pagcacaany�n~g canyang m~ga labing namumutl� Siya ang tinatawag n~g m~ga tagalog na "cayumanguing caligatan. nagpapasimul�na n~g paghupyac ang canyang namumutlang m~ga pisn~g� ang malag�g buh� na n~g �na'y gayac at pamuti n~g canyang cata�an. Baga man bat�pa siya'y dahil sa pighat� �dahil sa g�tom." . Ang canyang m~ga mata. mahahab�ang m~ga pil�-mata at nacauukit cung tumin~g�. cung cay�husay hind�sa pagpapaibi�. na gaya rin n~g canyang calolowang ibibigay niyang lahat sa canyang m~ga anac.

at canyang in�ip na sila'y canyang pacaning magal�g. Bumil�n~g m~ga lawlaw. sa pagca't maaabala siya n~g dalawang horas ang cauntian sa pagparoo't parito sa bayan:--�namimilit ang carukh�ng magcasala!--N~g matapos ang canyang gawa'y dinala niya sa may-ar� datapuwa't pinan~gacuan siya nit�sa pagbabayad.May ilang araw nang hind�siya nacacaalis sa bahay at canyang tinatapos tab�n ang isang gawang sa canya'y ipinagbiling yar�n sa lalong madal�g panah�g ab� n~g caya. Sa pagcaibig niyang macakita n~g salap� hind�nagsimba n~g umagang iy�. sa pagca't . Wal�siyang in�ip sa boong maghapon cung d�ang m~ga ligayang tatamuhin niya pagdat�g n~g gab� canyang nabalitaang �w�ang canyang m~ga anac. pinitas sa canyang mal�t na halamanan ang lalong magagandang camatis.

limang lawlaw at ang m~ga camatis. na pagcaing lalong minamasrap ni Basilio. ang tapang baboy ram� ang hit�n~g pato. Nang bus� na ang lalaki'y naalaalang itan�g ang canyang m~ga anac. Ya� n~ga nama'y isang hap�nang carapatdapat sa m~ga cura. At pusp� n~g pag-asa'y isinaing ang lalong maput�g bigas. na canyang hand�sa caawaawang m~ga bat� Datapuwa't sa isang saw�g palad na pagcacatao'y dumat�g ang asawa niya't kinain ang canin. baga man ang damdam niya'y siya ang kinacain.nalalaman niyang siyang lalong minamasarap ni Crisping pagcain. n~g tapang baboy-ram� at isang hit�n~g patong-gubat. na tumitira sa may m~ga limangdaang metro ang lay�sa canyang tahanan. . na siya rin ang cum�ha sa gui�an. nanghin~g�sa canyang capit bahay na si fil�ofo Tasio. Hind�umiimic si Sisa.

. n~guni't nagtagumpay ang canyang mabuting angel.. at ipinalalagay niya it�g higu� sa siya'y cumain. N~g marinig it�g huling cadahilanan n~g pagpiguil sa canya'y humint� nag-alinlan~gan. sa pagca't hind�casiya sa tatl�ang nalabi. --�Ayaw ca bang makita mo sila?--ang itinan�g na nan~gan~gatal.Napan~git�si Sisa.--sinabi ni matandang Tasiong sila'y malalaon n~g caunt� nacababasa na si Crispin . Itinan�g n~g ama ang canyang m~ga anac. . marahil ay dalh� ni Basilio ang canyang sueldo. Pagcatapos ay dinamp� n~g lalaki ang man� at nag-acalang yumao. at sa canyang catow�'y ipinan~gac�sa canyang sariling hind�siya maghahapunan n~g gab�g iy�.

. n~guni't pagcaalaala sa canyang m~ga anac ay natuy�ang m~ga luh� Mul�siyang nagsaing. at inihand�ang tatlong lawlaw na natira: bawa't isa'y magcacaroon n~g isa't calahat� --�Darating silang malak�ang pagcaibig na cumain!--ang iniisip niya:--malay�ang pinangagalin~gan at ang m~ga sicm�rang gut� ay walang p�s� Pinakingan niyang magal�g ang lahat n~g in~gay. marahan at hind�nacacawan~gis ang cay Crispin--ang iniisip n~g ina. masdan natin at hinihiwatigan niya ang lalong mahinang yabag: --Malacas at maliwanag ang lacad ni Basilio. Tuman~gis n~g b�ng capaitan si Sisa.--�Cung gay�y itira mo sa akin ang piso!--at pagcasabi ay umalis.

Macaalawa �macaatl�n~g hum�ni ang calaw sa g�bat. nan~gagsisiiyac. at pagc�nar�inig nilang siya'y umaawit n~g "cundiman". Sino ma'y walang nanggagaling sa bayan. Inilagay niya ang m~ga lawlaw sa loob n~g palay� at n~g huwag lumamig. Itiniguil ang canyang pag-awit at tinitigan niya ang cadiliman. Mainam ang canyang voces. liban na lamang sa han~ging nagpapahulog n~g tubig sa malalapad na m~ga dahon n~g m~ga . mul�n~g tumil�ang ulan. N~g�ni't n~g gabing iy�y nan~gan~gatal ang canyang voces at lumalabas n~g pahirapan ang t�ig. at gay� ma'y hind�pa dumarating ang canyang m~ga anac. at lumapit sa pintuan n~g damp�upang siya'y malibang ay umawit n~g marahan. ayawan cung bakit.

cum�ha n~g isang bat�at hinaguis. n~guni't palibhasa'y mar�ing tot� ang cany�g n�inig na m~ga sinasabi tungcol sa m~ga gun�un�at sa m~ga �ong maiit�' caya n~ga't nacapangy�i sa cany�ang lagu�. tum�ag sa V�gen. Nagtatacb�ang asong umaatun~gal n~g pagcapanglawpanglaw. Dalidaling sinarh� ang pint�at naup�sa tab�n~g �aw. may inaamoy ang hayop na iy� sa landas. sa Dios. Nag-ac�ang magdas�. Nagpapat�ay ang gab�n~g m~ga pinaniniwalaan at pinupuspos n~g panimd� ang al�g-�ang n~g m~ga malicm�ang an�o. upang calin~g�n nil�ang cany�g .saguing. Hind�mapamah�n si Sisa. Caracaraca'y biglang nacakita n~g isang �ong mait� na sumip� sa harap niya. Natacot si Sisa.

m~ga an�. l�onglal�na ang cany�g buns�g si Crisp�. . at gay� din cung nag�uising. At hind�niy�sin�adya'y nalimutan niy�ang das� at napatun~go ang b�ng pag-iisip niy�sa canil� na an�pa't cany�g naaalaala ang m~ga pagmumukh�n~g b�a't is�sa canil� ya�g m~ga mukh�g sa tow�na'y n~gum�~git�sa cany�cung natutulog. Datapuwa't caguinsaguinsa'y naramdaman niy�g naninind� ang cany�g m~ga buh�. tinititigan siy�niy�g m~ga mat�g malalak�at n~gum�~git� --�N�ay! �bucs� niny� �bucs� niny� n�ay!--ang sabi ni Basilio. do� sa lugar na caran�ang cany�g in�up-an upang makipagsalitaan sa cany� N~gay�y hind�nagsasabi n~g an�m�. nangdidilat n~g ma�am ang cany�g m~ga mat� malicm���catotohanan. b�hat sa lab�. cany�g nakikitang nacat�d� si Crispin sa tab�n~g calan.

Kinilab�tan si Sisa at nawal�ang mal�mat� .

nagpat�ghul� sa m~ga b�ig n~g cany�g in� Is�g d�mas�ing panglalam� ang siy�g bum�ot cay Sisa n~g makita niy�g nag-�sang dumat�g si Basilio.= =BASILIO= Bahagy�pa lamang nacapapasoc si Basiliong guiguirayguiray.=XVII. in�ig niy�g yac�in ang cany�g an� ay nawal-� siy�n~g lac�. Nagbant�g magsalit�ay hind�lumab� ang cany�g voces. hind�nam� mangyaring umiy� siy� N~guni't n~g makita niy�ang dug�g pumapal��sa noo n~g bata'y siy�y nacasig� niy�g t�ig na w�i'y nagpapakilala n~g pagcalag� n~g is�g bagt�g n~g p�s� .

--�Buh� si Crispin! Iniwan mo siy�sa convento . an� co? �Nah�log ca b� .. --�Sa convento? �Buh�? �n�ira sa convento? Itinin~gal�n~g b��sa cany�g m~ga mat� cany�g in�ang --�Ah!--ang isinigaw. niy�ap ang cany�g an� at pinusp� n~g hal� ang may dug�g n�. at �b�it may s�gat ca.. n�ay!--ang isinag� ni Basilio.--n�ira p�sa convento p�si Crispin. na an�pa't ang lubh�g malaking pighati'y naguing lubh�g malaking catow�n. Si Sisa'y umiy�.--�M~ga an� co! --�How� p�cay�g mag-ala ala n~g an�man.

" nagtatacb�ac� bumar� sil�at nahilahisan n~g is�g b�a ang �ing n�. Sa baya'y sinigaw� ac�n~g m~ga sundalo n~g "Quien vive. --N~g dalh� p�si Crispin n~g sacristan mayor ay sin�i sa �ing hind�raw ac�macaaalis cung d�sa icasamp�g horas. --�Dios co! �Dios co!--ang ibinul�g n~g in�g kin�ilig--�Siy�y iy�g iniligtas! At sac�idinugt�g. at sa pagc�t mal�im na ang gab� ac�y nagt�an.At siniyasat siy�n~g boong pag-i�~gat. Natatacot ac�g mahuli at papagpupun�in ac�n~g cuartel. s�c� at balahibong maliliit n~g tag�: --�Is�g d��pa at n�atay ca sana nil� pinat� . t�big. humahanap n~g panaling damit. samantalang. na ab� n~g p�� na gaya n~g guinaw�cay Pablo. na hangg�n~gay�y may sak�.

Pinapagh��n~g mag-in�ang canil�g m~ga l�h� . --�B�it b�n�ira si Crispin?--ang itinan�g ni Sisa pagcatapos magaw�ang paggamot sa an�. Minasd� ni Basiliong is�g sandal�ang cany�g in� niy�ap niy�it�at sac� untiunting sinays� ang �col sa dalaw�g onza. huw� p�s�ang maalaman nino mang ac�y pinagh�ad. gay� ma'y hind�niy�sinabi ang m~ga pagpapahirap na guinagaw�sa cany�g capat�.sana nil�ang aking an�! �Hind�guin�gunit�n~g m~ga guardia civil ang m~ga in� --Ang sasabihin niny�y nahulog ac�sa is�g c�oy.

t�big.--nalalaman co n~g hind�mo ibig ang tuy�g lawl�. --�Oo!--ang isinag� n~g in�n~g boong lungc�. t�big l�ang ang �ig co. �caawaawang an� co! . hinand�n cat�n~g ib�g b�ay. na tinitingnan n~g m~ga mat�g pun�n~g l�h�ang tingh� na nauubusan n~g lan~g�. Nanatiling mala�la� hind�sil�nag-imican. ding --�Naghapunan ca na b�--�Hind� May c�in at may tuy�g lawl�.--�Ang maba� cong si Crispin! �pagbintan~g� ang maba� cong si Crispin! �Dahil�g tay�y dukh� at ang m~ga dukh�g g�a natin ay dapat magti� n~g lah�!--ang ibinul�g ni Sisa. --Wal�ac�g "ganang" cumain. n~guni't napar�o ang iy�g t�ay.

at sa sam� n~g cany�g l�b ay inin~giw�ang cany�g m~ga lab� --�An� co!--ang ip�agw��ni Sisa. at hind�kinucusa'y siniyasat ang mukh�at ang m~ga cam� n~g canyang in� Nacapagsik� sa p�s�ni Sisa ang tan�g n~g cany�g an�. --�Ipat�ad p�niny� n�ay!--ang mul�g .--�Naparito ang t�ay?--ang itinan�g ni Basilio. cay�t nagdumal�g idinugt�g: --Naparito at ipinagtan�g cay�n~g mainam. siya'y gut� na gut�. na pagdaca'y cany�g napag-ab� ang cadahilanan. ibig niy�g cay�y makita. --�Ah!--ang isinalabat ni Basilio. Sinabing cung cay�raw ay nananatili sa pagpapacaba� ay mul�siy�g makikisama sa �in.

at nahig�sa tab�n~g cany�g in�na nananalan~gin n~g paluh�. t�lad sa guinagaw�n~g t� sa m~ga damd�in n~g c�olowa. Nagbunt�g-hinin~g�si Sisa. tacp� ang m~ga damdaming iy� n~g ab�n~g b�hay na tinatawag na pag-wawalang-bah�� at n~g huw� mapugn� sa pakikipanay� sa ar�-�aw sa �ing m~ga capow� Ibinul�g ni Basilio ang cany�g m~ga das�. Sinarh� ni Sisa ang damp�at tinabunan n~g ab�ang caunting b�a sa cal� at n~g huw� mapugn�.isinag� na matig� ang any�-�Hind�b�cay�l�ong magal�g na t�ong tatl�na l�ang. Nacacaramdam n~g �it at lam�. ipalag� niny�g wal�ac�g sinabing an�man. . cay� si Crispin at ac�--N~guni't cay�po'y um�yac.

pinagpilitang pum�it at ang iniisip niy�y ang cany�g capat� na buns� na nag-aacalang tumulog sana n~g gab�g iy� sa sinapupunan n~g cany�g in� at n~gay�y marahil um�yac at nan~gan~gatal n~g t�ot sa is�g s�loc n~g convento. Nan~g�~gatal si Crispin. at doo'y may dalaw�g cand�ang may n�~gas. at palin~gaplin~gap ang mat�g tumatan~gis . Pinak�ingg� n~g curang madil� ang pagmumukh�at may hawac na yant� ang sinasabi sa ib�g wic�n~g sacr�tan mayor. t�lad sa pagc�inig niy�n~g siy�y d�oon pa sa campanario. datapuwa't pinasimul�ng pinal��ang cany�g �ip n~g pag� na naturaleza at nan�g sa cany�g m~ga mat�ang "esp�itu". n~g panaguimp�. Umaalin~gawn~gaw sa cany�g m~ga ta�~ga ang m~ga sig� na iy�. Nakita niy�ang is�g cuartong tulug�. na cakilakilabot ang m~ga k�os.

nags�icad. Hinar� siy�n~g cura at tinatanong siy�g malak�ang g�it at humaguin� ang yant�. ang caawaawang b�a'y nagpupumigl�. sir�ang isip sa d�maulatang pagcacahirap ay dinaluhong ang cany�g m~ga verdugo. n~guni't siy�y tinangn� nit�at inihand�ang cany�g cataw� sa sumusubong g�it n~g cura. nadudulas. �is�g tag�an. sum�igaw. nasusubasob at sin�angga n~g m~ga cam� ang m~ga hamp� na sa pagca't nasusugatan ay bigl�g itinatag�at umaatun~gal.sa magcabicabil� na p�ang may hinahanap na t�. tumatacas. inih�ampas ang �lo sa tabl�g yapac�. tumitind�. Nakikita ni Basiliong namimilipit si Crispin. nagp�atinghig� gumugulong. nakikita niy�at cany�g n�irinig na hum�aguinit ang yant�! Sa lak�g pagn~gan~galit n~g cany�g buns�g capat� ay nagtind�. at kinagat ang . Ang bata'y tumacb�at nagtag�sa licuran n~g sacristan.

. hind�na sum�igaw: gumugulong sa tabl�g parang is�g bagay na hind�nacacaramdam at nag-iiwan n~g bacas na bas�. panag-�ip l�ang! . humawac ang sacristan mayor n~g is�g bast� at pin��sa �lo si Crispin..cura sa cam�. sabihin p�niny�g panag-�ip l�ang. Sumig� ang cura't binitiwan ang yant�. natimbuang ang b��sa pagcatul�. --�An�ang nangyayari sa iyo? �Bakit ca um�yac? --�Nanag-�ip ac�. �Dios!--ang mari�g s�i ni Basilio at hum�ig na bas�n~g p�is. Ang voces ni Sisa ang siy�g sa cany�y gum�ing. n�ay. Panag-�ip iy�.. iy�.. n~guni't it�y hind�na nags�anggalang. n~g makita n~g curang siy�y may sugat ay pinagtatadyac� si Crispin.

at ang m~ga b�ang lalaki'y gay� din .. �Hind�co na . Madil� sa loob n~g damp� --�Is�g panag-�ip! �is�g panag-�ip!--ang inuulit-�lit ni Basilio sa marahang pananalit� --�Sabihin mo sa akin cung an�ang iy�g pinanag-�ip... ang m~ga babae'y may m~ga dal�g bacol na pun�n~g m~ga �hay . n�ay. ang m~ga lalaki'y may m~ga dal�ring b�ol na pun�n~g �hay .--�An�ang napang-�ip mo? --Hind�sumag� ang b�� Naup�upang magp�id n~g l�h�at n~g p�is...--ani Basilio n~g mar�an--cam�raw ay namumulot n~g �hay sa is�g tubigang totoong maraming bulacl�. hind�ac�m�atulog!--ang sin�i n~g in�n~g mul�g mahig�ang cany�g an�. --Ang napanag-�ip co..

ang m~ga ib� Hind�na nagp�it n~g pagtatan�g si Sisa.natatand�n. sa ac��niy�mabuti pa ang canil�g pag-i�ip cay sa cany� --�Hind�co na ibig na magsacristan! --�B�it? --Pakingg� p�niny� n�ay. n�ay. hind�co na natatand�n. n�ay. --�An�ang naisip mo?--ang itinan�g niy� Palibhasa'y mapagpacabab�si Sisa sa lah� n~g b�ay. siy�y nagpapacabab�pat�sa cany�g m~ga an�. hind�niy�pin�ansin ang m~ga panag-�ip. ang aking n�sip. may naisip ac�n~gay�g gab�g it�--ani Basilio pagcaraan n~g il�g sandal�g hind�pag-im�. . --N�ay.

sin~gil� niny�ang aking sueldo at sabihin niny�g hind�na ac�magsasacristan.Dumat�g p�ritong galing sa Espa� ang an� na lalaki n~g nasirang si Don Rafael. na inaacal�cong casingba� din n~g cany�g am� Ang mabuti p� n�ay. na hind�namamal�at maba�. at ipakikiusap co sa cany�g ac�y tanggap�g tagapagpast� n~g m~ga vaca �n~g m~ga calabaw. c�nin na niny�b�cas si Crispin. malak�na nam� ac� Macapag-aaral si Crispin sa b�ay ni matand�g Tasio. nal�luhod at nananalan~gin. hind�na ac�magsasacristan: bahagy�na ang . Paggal�g co'y pagdaca'y makikipagkita ac�cay Don Cris�tomo. cahit ayaw maniw��ang cura. �Maaar�pa bang tayo'y mapapagh�ap pa n~g higu� sa calagayan natin? Maniwal� p�cay� n�ay. maniwal�p�cay� Nalalaman na p�niny� n�ay. pagc�s�o ma'y wal�roon. maba� ang matand� mac�lang nakita co siy�sa simbahan.

at ipagb�ili co sa b�ang casama n~g m~ga g�lay sa ating halamanan. �S�o ang nacacaalam! marahil bigy� pa p�cay�n~g is�g mal�t na "guy�" cung makita nil�ang magal�g cong pagtup�. Man~gun~guha ac�n~g m~ga bun~gang c�oy sa g�bat.pinakikinabang �at ang pinakikinabang pa'y naoow�l�ang sa kinamumulta! Gay� din ang idin�aing n~g lah�. man~gin~gisd�ac�sa �og at pagc�ac�y malak�na'y man~gan~g�o nam� ac� . �ig na �ig ni Crispin ang g�as. Maglalagay ac�n~g m~ga s��at n~g m~ga balat� at n~g macahuli n~g m~ga ibon at m~ga alam�. aalagaan n�in ang guya at �ing patataba�g g�a n~g �ing inah�g man�. at sa ganito'y magcacasalap�t�o. at n~g macainom tayo n~g g�as. ac�y cal�lugdan n~g may-ar� at marahil ay ipab�ang ating gat�an ang is�g vaca. Magpapastol ac� at cung aking alagaang magal�g ang ipagcacatiwal�sa akin.

n�ay? --�An�ang aking wiwicain cung d�oo?--ang isinag� ni Sisa niyacap ang cany�g an�. magkikita t�o sa ar�-�aw at magsasalosalo t�o sa pagcain. cacain t�o n~g carne at malalak�g isd� Samantala'y mamumuhay ac�g may calay�n. . at n~g hind�p�cay�manah�hanggang hating gab� Magcacaroon t�o n~g dam� na b�ong �col sa bawa't fiesta.Macapan~gan~gahoy nam� ac�upang maipagbil��maialay sa may-��n~g m~ga vaca. at sa gany�y mat�ow�sa atin. ipadal�natin siy�sa Mayn��at n~g mag-aral. Pagc�macapag-aararo na ac�y aking ipakikiusap na ac�y pagcatiwal�n n~g capirasong l�p�at n~g �ing matamnan n~g tub��mais. �hind�ba. At yamang sinasabi ni matand�g Tasiong matalas daw tot� ang �lo ni Crispin. siy�y paggugugulan n~g b�n~ga n~g aking pawis.

Walang sinasabi si Sisa cung d�"oo" sa lah�. Nagpatuloy si Basilio n~g pagsasaysay n~g cany�g m~ga binabant�sa hin�arap na panah�. nan~gun~guha sil�n~g bayabas. na sinasabi ni Anderson. n~g alp� at n~g ib�pang . Ang ac��niy�y siya'y pastol n~g casama n~g cany�g buns�g capat�. tagl� iyang gan� na pag-asa n~g cabataang wal�g nakikita cung d�ang hinahan~gad.Nahiwatigan ni Sisang hind�na ibinibilang n~g an� sa hin�arap na panah�. at isinucob sa ibabaw niy�ang magand�g payong na pusp� n~g masasay�g pintura. Untiunting nanaog ang pagc�imbing sa pag� na m~ga bub�g n~g mat�n~g b�� at n~gayo'y binucs� n~g Ole-Lukoie. sa cany�g acala'y ang lah� ay magal�g. ang cany�g am� at it�ang nagpatul�n~g m~ga l�h�niy�sa pagtan~gis na d�um�mic.

at si Crispin ay nasa loob n~g campan�at iba pa. At nagpatuloy sa gay�g pananaguinip. at isang mahabang lubid upang tugtuguin: sa lubid ay may nacataling isang vaca. N~guni't ang inang hind�gaya niyang musm� at hind�nagtatacb�sa loob n~g isang horas ay hind�tumutulog. Nakita niya n~g matapos ang isang campanang nacabitin sa isang cahoy. .m~ga paropar�sa calicsih�. at ang m~ga buh�~gin ay alab� na guint�at ang m~ga bato'y t�lad sa m~ga bat�n~g corona n~g V�gen. nalilig�sil�sa m~ga buc�. iniyuyucayoc sa canila n~g m~ga cahoy ang canilang m~ga san~gang humihitic sa m~ga salap�at sa m~ga b�n~ga. na may isang p�gad sa guitn�n~g dalawang sun~gay. pumapasoc sil�sa m~ga yun~g� at nakikita nil�g numiningning ang m~ga pader. Sil�y inaawitan n~g m~ga maliliit na isd�at nan~gagtatawanan.

--�lumul�bh�ang sam�n~g �lo! �Uulan ang m~ga multa. --May sak� ang p��-anang madadasaling m~ga babae. Naghubad n~g cany�g m~ga suot na di um�mic. hind�bumabat�n~g cahi't an� --�Mag-in~gat!--an�g bulungbulun~gan n~g m~ga sacristan. hind�tumitin~gin sa canino man. Salv�ang canyang catapus�g misa: guinaw�niy�ang tatl�g misa sa loob n~g is�g oras.= =MGA CALOLOWANG NAGHIHIRAP= Magcacaroon na n~g icapitong horas n~g umaga n~g matapos ni Fr.=XVIII. hind�gaya n~g dating mainam at mahinh� ang cany�g k�os. at ang lah� n~g ito'y pawang casalanan n~g .

n~guni't gumamit ang cura n~g is�g any�g cayamut�. --�Nawalan yat�n~g sicapat si Curiput?--ang mari�g sabi n~g babae sa salit�g patuy� na nasact� sa gay�g pagc�tangg�. sa gay�g siy�y celadora n~g "Hermandad".dalaw�g magcapat�! Umal� ang cura sa sacrist� upang tumun~go sa convento. sa s�ong nit�y nan~gacaup�sa bangc�ang pit��wal�g m~ga babae at is�g lalaking nagpapalacadlacad n~g paroo't parito. gay�g siya'y si Hermana Rufa! Napacalabis namang tot� . nagpauna sa pagsalubong ang is�g babae upang hagc� ang canyang cam�. Nang makita nil�g dumarating ang cura ay nan~gagtindigan. caya't napahint�ang babae sa calaguitnaan n~g cany�g paglacad. �Huwag pahagc� sa cany�ang cama'y.

--Sucat na ang isang indulgencia plenaria upang mahan~g�siya sa Purgator�. --Cung gayo'y kinahahabagan co cay�--ang sag� n~g isang babaeng bat�pa't ma'y pagmumukhang tan~ga. is�g matand�g babaeng wal�n~g n~gipin. hind�dapat niny�g sayan~gin ang m~ga santa indulgencia. tum�lad .--ibig co sanang man~gumpisal at n~g macapakinabang at n~g magcamit n~g n~ga "indulgencia".ang gay�g gaw� --�Hind�umup�n~gay�g umaga sa confesonario!--ang idinugt�g ni Hermana S�a. nagcam� ac�n~gay�g umaga n~g tatl�g indulgencia plenaria na aking ipinatungc� sa calolowa n~g aking asawa. --�Masamang gaw� hermana Juana!--ang sab�n~g nasact� ang loob na si Rufa.

ayaw ac�g . --�Lalong magal�g ang lalong marami: ang sabi co!--ang sag� n~g wal�g m�ay na si hermana Juana. n~g apat na raa't limampo't pit�g m~ga indulgencia plenaria. Aking itin�al�ang lah� n~g aking m~ga kin�amtan. casab� ang n~git� Hind�ag� sumag� si hermana Rufa: nanghin~g�muna n~g is�g hits� n~gin�~g� minasd� ang nagcacabilog na sa cany�y nakikinig n~g d�cawas� lumur�sa is�g tab� at nagpasimul� samantalang n~gum�~gat�n~g tabaco: --�Hind�co sinasayang cahi't is�g santong araw! Nagcam� na ac� b�hat n~g ac�y mapanig sa Hermandad. sa pagca't ang ibig co'y malinis na salitaan. pit�g da�t anim na pong libo.cay�sa akin. lim�g daa't siy� na po't wal�g ta�g m~ga indulgencia.

siy� na raa't siy� na po't apat na libo wal�g daa't limampo't �im na ta�?--ang ulit ni hermana Rufang wari'y masam�n~g caunt�ang loob. n~g ta�g it�lamang sa m~ga kinamtan co.mangd�� at hind�co rin ibig na ac�y day�n. Tumiguil n~g pananalit�si Rufa at ipinatuloy ang pagn~guy� min�asdan siy� n~g boong pagtatac�n~g m~ga babae. n~g apat na indulgencia plenaria at sangdaang ta� pa. at nagsalit�cay Rufa n~g may any�g pagpapawalang halag� --Datapuwa't nacahigu� ac�sa iny� hermana Rufa. gay�g hind�lubhang nagd�asal ac�n~g ta�g it� --�Higu� cay sa �in? �Mahigu� na anim na raa't walompo't siy� na plenaria. n~guni't humint�sa pagpaparoo't parito ang lalaki. .

lalaking lumak�ang --Hind�n~g�dapat ipagtac�g ac�y macahigu� sa iny�n~g pagcacamit. --�At an�p�b�ang guin�aw�niny�sa m~ga indulgenciang iy�?--ang tan�g na sab�sab� n~g apat �lim�g voces. --�Hind�dapat pagtakhan--ani Rufang napatalo na. . halos masasabi cong cahi't natutulog ay nagc�amit ac�n~g m~ga �dulgencia.--Gay� n~g� wal�g plenaria at sangdaa't labing lim�g ta� ang aking cahiguit�.--cay�p�ang maestro at ang p�n�sa lalawigan! N~gumin~git�ang loob. at it�y sa �lang buw� lamang--ang inulit n~g lalaking sa l�g ay may sabit na m~ga escapulario at m~ga cuintas na pun�n~g lib�.

dahil sa iny�g pagsasay�g n~g m~ga indulgencia. ayon sa cura.--�Psh!--ang sag� n~g lalaking umany�n~g labis na pagpapawalang halag�--aking isinasabog sa magcabicabil� --�Datapuwa't sa b�ay n~gang iy� hind�co mangyayaring cay�y pur�in. �im na pong �aw sa bawa't is�g dangcal na sinulid.--Lubh�g marami ang m~ga c�olowang hin�~g�co sa ap�! . tagl� ang dakilang pananampalataya. bawa't is�g pat� na tubig. �Cay�y pasasa Purgatorio! --�Malalaman co na cung paano ang paglab� co ro�!--ang sag� ni hermano Pedro. m�stro--ang itinutol ni Rufa.--�Cay�y pasasa Purgatorio. Nalalaman na p�niny�g pinagdurusahan n~g apat na pong �aw sa ap� ang bawa't is�g salit�g wal�g cabuluh�. dalawampo.

at magal�g na bilang ang aking guin�aw� Hind�co ibig ang magday� at �aw nam� ac�g maray�nino man. --�At paano p� b�ang gaw�niny�--ang tan�g ni Juana. --Gay� ma'y dapat niny�g gaw� ang catulad n~g aking gaw� na d�ac�nags�ayang cahit is�g �aw. --Dapat n~g�p�niny�g tularan ang .�Lubh�g marami ang guinaw�cong m~ga santo! At buc� sa rito'y "in articulo mortis" (sa horas n~g camatayan) ay macapagc�amit pa ac� cung aking ibigu�. �at naghih�~gal�na'y macapagliligtas pa ac�sa m~ga ib� At pagcasalit�n~g gay�y lumay�g tagl� ang malak�g pagmamataas. n~g pit�g m~ga "plenaria".

. at sa ganit�g paraa'y pinagbubucodbucod co n~g tigsasangdaaag ta�g itin�al�cong magal�g. Sa halimbaw� ipalag� p�niny�g nagcam� ac�n~g is�g ta�g m~ga indulgencia: itinatal�co sa aking cuaderno at aking sinasabi:--"Maluwalhating Am�g Poong Santo Domingo. pakitingn� p�niny�cung sa Purgatorio'y may nagcacailan~gan n~g is�g ta�g gan� na wal�g labis culang cahi't is�g �aw." �lumab� na "cara"? pagc�ay�y iniin~gatan co ang indulgencia." N~gay�y ipalag� nating lumab� n~g "cruz"."--Nagl�ar�ac�n~g "cara-y-cruz. Sayang na sayang at hind�magaw�sa m~ga indulgencia ang cawan~gis n~g guin�aw�sa salap� ibibigay cong patubuan: macapagliligtas n~g lalong maraming m~ga c�olowa.guin�aw�co. pagc�ayo'y isinusulat co: "n�in~gil na." cung lumab� na "cara" ay wal� mayroon cung lumab� na "cruz.

Maniw��cay�sa akin. gaw� niny�ang �ing guin�aw� --�Cung gay�y lalong magal�g ang �ing guin�aw�--ang sag� ni hermana S�a.--�Hind�mangyayari! �Sa guin�aw�co'y wal�n~g g�aling pa! --�Makin� p�cay�g sandal�at paniniwal�n niny�ang �ing s�i. --�An� �L�ong magal�g?--ang tan�g ni Rufang nagt�aca. hermana!--ang sag� ni hermana S�ang matab�g ang pananalit� --�Tingn�! �tingn�! �pakingg� natin!--ang sinabi n~g m~ga ib� Pagcatapos na macaub�n~g boong pagpapahalaga'y nagsalit�ang matand�g babae n~g ganit�g any� --Magal�g na totoo ang iny�g .

--�Hind�cailan~gan ang lumabis �cumulang n~g is� N~gay�: pagca nacababasag ang aking is�g alilang lalaki �is�g alilang babae n~g is�g pingg�. Nalalaman n~g lah� n~g taga b�ay co ang bagay na it� ." at ang "Se�r-mio Jesu cristo.pagcatalastas. --�D�awampo!--�Hind�--�C�lang!--�Lima!-ang sabi n~g il�g m~ga voces. v�o �taza. at sa bawa't is� cahi't sa lalong caliitliitan. at ib�pa.--Padre dulc�imo-por el gozo.. na cung dasal� ang "Bendita-sea tu Pureza. at ipinat�tungcol co sa m~ga c�olowa ang m~ga indulgenciang kin�amtan co. pinapagd�asal co siy�n~g "Bendita-sea-tu-Pureza" at n~g "Se�r-mio-Jesu cristo Padre dulc�imo por el gozo". ipinapupulot co ang lah� n~g m~ga piraso." nagcacamit n~g samp�g ta�g indulgencia sa bawa't letra.

t�~g�lamang na hind�ang m~ga p�s� --N~guni't ang m~ga alilang babae ang siy�g nagc�amit n~g m~ga indulgenciang iy�... at hind�cay� Hermana Sipa--ang itinutol ni Rufa. sil�y hind�co pinap�� tinutuctucan co lamang �kin�curot.. --Datapuwa't �cung ang pingg� ay nagcac�alawa �nagc�atatatlong piraso lamang? �Cacaunt�ang iny�g c�amtan!--ang ipinaunaw�pa n~g maulit na . --At �s�ong magbabayad n~g aking m~ga taza at n~g aking m~ga pinggan? Nat�owa ang m~ga alilang babae sa gay�g paraang pagbabayad. at ac�y gay� din. --�Gagayahin co!--�Gay� din ang aking g�awin!--�At ac�man!--ang sabihan n~g m~ga babae.

...--Cay�p�m~ga guinoong babae ang nacacaalam na magal�g n~g m~ga bagay na it�g tungc� sa Lan~git... --At n~gay�y ibig cong maalaman cung .. ipinahahayag cong ac�y mangmang." --�At n~gay�?. Purgatorio at Infierno.. tatl�g Ab�uinoong Maria at tatl�g Gloria patri.si Rufa. --Itulot p�niny�g ipagtan�g co sa iny�ang is�g pinag-aalinlan~ganan co--ang sinabi n~g totoong cakim�n n~g b��pang si Juana.. --Sabihin niny� --Madal� na aking nakikita sa m~ga pagsisiy� (novena) at sa m~ga ib�pang m~ga libro ang ganitong m~ga bilin: "Tatl�g am�amin.

�macaatl�g is�g Amanamin.paano ang g�awing pagdarasal: ��tatl�g Amanaming sun�-sun�.. tatl�g Abaguinoong Mariang sun�-sun�. macaitl�g is�g Amanamin. at ang m~ga Gloria ang m~ga an�. Amanamin. . is�g Abaguinoong Mar� at is�g Gloria Patri? --Gay�n~g�ang marapat.. --�Ipatawad niny� hermana S�a!--ang isinalabat ni Rufa: dapat dasaling gaya n~g ganit�g paraan: hind�dapat ilah� ang m~ga lalaki sa m~ga babae: ang m~ga Amanamin ay m~ga lalaki. ulam at pat�.. --�Ee! ipatawad niny� hermana Rufa. is�g s�b�sa m~ga santo ... Abaguinoong-Mar� at Glor� ay catulad n~g canin. m~ga babae ang m~ga Abaguinoong Mar�.

nagdas� ac�cay San Antonio ay aking nakita. �ab� --�Siya n~ga ba? �Cay�pal�sinasabi n~g iny�g capit-bahay na babaeng iny�raw ipinagbil�ang isang b�c niya! --�Sino? �Ang wal�g hiy� �Ac�ba'y gaya niny�.--�Nagc�amal�cay� �Tingn� na p�lamang niny� cay�g n�d�asal n~g pagany� ay hind�nasusunduan cail� man ang iny�g hin�in~g� --�At cay�g nagd�asal n~g pagany�y hind�cay�nacacacuha n~g an�man sa iny�g m~ga pagsisiy�!--ang mul�g isinag� n~g matand�g S�a..? . at sa catunaya'y naipagbil�co sa halagang magal�g. --�Sino?--ang wic�ni Rufang tumind�--hind�pa nalalaong nawalan ac�n~g is�g b�c..

at bucod sa roo'y m~ga hermano n~g Sant�imo Rosario pa.Nacailan~gang mamaguitn�ang maestro upang sil�y payapain: sino ma'y wal�n~g nac�unit�n~g m~ga Amanamin. �t�o'y man~gag-aaway dahil sa is�g b�c lamang? �An�g sasabihin sa atin n~g ating m~ga capan~gagaw na m~ga hermano tercero? Hind�nan~gagsi-im� ang lahat n~g m~ga . walang pinag-uusapan cung d�m~ga baboy na lamang. --�Aba! �aba! �Huw� cayong mag-away dahil sa is�g b�c lamang! Binibigyan tayo n~g m~ga Santong Casulatan n~g halimb�� hind�kinagalitan n~g m~ga hereje at n~g m~ga protestante ang ating Pan~ginoong Jesucristo na nagtapon sa tubig n~g is�g c�ang m~ga baboy na canil�g pag-aar� at tayong m~ga binyagan.

at canil�g pinan~gan~ganiban ang masasabi n~g m~ga hermano tercero. kinacailan~gang magpasiy� --Ang coadjutor--ang ibinulong ni Juanang kimingkim� --�Hm! �Hind�marunong magserm� ang coadjutor!--ang w�a ni Sipa. nagb�o n~g any�n~g pananalit� at nagpatuloy: --Hind�malalao't ipatatawag tayo n~g cura. .--mabuti pa si p��Martin.babae at canilang tin�akhan ang malal� na carunun~gan n~g maestro. N�iyahan ang maestro sa gay�g pagsun�. �si p��Martin �cung ang coadjutor. Kinacailan~gang sabihin natin sa canya cung sino ang �ig nating magsermon sa tatlong sinabi niy�sa atin cahapon: �si p��D�aso. Hind�co maalaman cung hum�ang na ang m~ga tercero.

. Nang gay�y siy�g pagdat�g ni Sisang may sunong na bacol. catulad siya n~g isang comediante.�mabuti si p��D�aso.--�Si p��Martin?--ang mar�ng tanong n~g isang babae. --�Pum�anhic iy�! �pumanh� nam� .--�Si p��D�aso ang tunay na marunong magsermon. --�Sa pagc�t totoong malalim! n~guni't magsermon na lamang siyang magaling. --�Iy�. na any�g nagp�awal�g halag�--siy�y wal�g voces.. nag-magandang araw sa m~ga babae at pumanh� sa hagdanan. iyan! --�Datapuwa't hind�natin maun��ang cany�g sinasabi!--ang ibinulong ni Juana. iyan n~g�--ang says� ni Rufa..

pagsilang n~g m~ga unang s�ag n~g liw�w�. . na cany�g inilagay sa canyang bac�lang sinapnan n~g d�ong s�uing at m~ga bulaclac. hind�pa niy�nalalaman cung an�ang cany�g sasabihin sa p��upang mapahup�ang galit. sinunong ang bacol at napasabayang hind�guinising muna ang canyang an�. nanaog siya sa cany�g halamanan upang putihin ang lalong magagand�g g�lay. Nang umagang iyon. at cung an�ang m~ga catuwirang cany�g isasaysay upang maipagsanggal�g ang cany�g an�. Nan~guha siy�sa tab�g ilog n~g pac� na talastas niyang naiibigan n~g curang c�ing ensalada.t�o!--ang sinabi nil� N�aramdaman ni Sisang tum�iboc n~g b�ng lac� ang cany�g p�s� samantalang pumapanh� siy�sa hagdanan. Nagbihis n~g lalong magagal�g niy�g dam�.

unt�unting siy�y pumanh�. malam� ang pagcac�anggap sa cany�n~g m~ga alil�at n~g m~ga sacritan. --�Diy�. Bahagy�na siy�sinagot sa b�i niy�sa canil� --�Saan co mail�agay ang m~ga g�lay na it�--ang itinan�g na hind�nagpakita n~g hinanakit. na ang cany�g .--ang sagot n~g "cocinero". caya't napatun~go siya sa coc�� Diya'y minasd� niy�ang lah� n~g m~ga s�loc.Nagpapacarahan siy�n~g boong c�a upang huwag umin~gay. at nakikinig siya n~g mainam at nagbabac�sacaling marinig niy�ang is�g voces na kilal� voces na sariw�voces bat� N~guni't hind�niy�n�inig ang sino man at sino ma'y hind�niy�nasumpung�.! sa alin mang lugar. na bahagy�na sinuly� ang m~ga g�lay na iy�..

ang m~ga "amargoso".guin�awa ang siy�g totoong pinakikialaman: siya'y naghihimulmol n~g is�g cap�. . --�Maaar�bang macausap co ang p�� --May sak�--ang sag� na marahan n~g al�� --At �si Crispin? Nalalaman p�b�ninyo cung na sa sacrist�. Isinalans�g mahusay ni Sisa sa ibabaw n~g mesa ang m~ga tal�g. Tiningn� siy�n~g al�ang nagt�aca. ang zarzalida at ang m~ga m�rang m�rang m~ga talb� n~g pac� Pagcat�os ay inilag� ang m~ga bulacl� sa ibabaw. n~gumit�n~g bahagy�at tuman�g sa is�g al�� na sa ting� niya'y lalong magal�g causapin cay sa cocinero. ang m~ga patola.

n~guni't n�ira rito si Crispin--ang itin�tol ni Sisa.... n~guni't nawalang cabuluh� ang paggal� n~g cany�g m~ga l�� wal�g lumab� na an�mang t�i! .--�Wal�ba sa iny�g bahay? �Ibig ba niny�g itanggu� --Nasab�ay si Basilio. --�Ab�--an�g al��--n�ira n~g�rito. pagcapagnacaw n~g maraming bagay. pagcatapos ay nagtanan. Pinaparoon ac�n~g cura sa cuartel pagca umagang umaga n~gay�.. upang ipagbig� sabi sa Guardia Civil. Marahil sil�y naparoon na sa iny�g bahay upang hanapin ang m~ga b�� �Tinacp� ni Sisa ang m~ga tain~ga. n~guni't pagcatapos .--�Si Crispin?--ang tan�g na pinapagcun� ang m~ga k�ay. binucs� ang bib�.--ibig co siy�g makita..

at nagpac�p�sa is�g bangc� --�How� cay�g man�~gis dito!--ang isinig� sa cany�n~g cocinero:--�hind�ba niny�al� na may sak� ang p�� Doon cay�manan~gis sa lansan~gan. .--�Tingn� na n~g�niny�ang iny�g m~ga an�!--ang idinugt�g n~g cocinero. Nanaog sa hagdanan ang abang babaeng halos ipinagtutulacan. �Napagkikilalang cay�y m�agtapat na asawa. samantalang nagbubulungbulun~gan ang m~ga "manang" at pinagbabalacbalac nil�ang tungc� sa sakit n~g cura. nagsilab� ang m~ga an� na gaya rin n~g canil�g am� �At mag-in~gat cay�t ang maliit ay l�ampas pa sa am� Nanambitan si Sisa n~g boong capaitan.

Pagdat�g niy�sa d�n.Tinacp� n~g pany�n~g culang p�ad na in�ang cany�g mukh�at piniguil ang pag-iy�. cay�t matulin siy�g lumay� . t�a mandin may pinacs�na siy�g g�awin. sa pag-aalinlan~ga'y nagpal�~gapl�~gap sa magcabicabil� pagcatapos.

= =MGA KINASAPITAN NG ISANG MAESTRO SA ESCUELA= .=XIX.

_Caraniwang tao'y haling ang is�an at sa pagca't sil�y nagbabayad mandin. carampatang sil�y pag-salitang han~g� n~g upang matowa sa ga-y�g pagb�ay._ (Lope de Vega.) .

na tagl� iy�g pagpapaimbabaw n~g m~ga elemento[252]. naaaninagnag� sa mal�� h�os sa wac� n~g ab� n~g tan�. Sa m~ga �nang s�ag n~g liw�ag na pumupucaw sa t�big nang m~ga nagkint�kint� na m~ga lam�g-d�at.Natutulog n~g tah�ic. na an�pa't tila mandin hind�siy�nakialam sa malac� na un� n~g gab�g nagd�n. Pinagm�asdan ang t�big n~g dalaw�g t�ng capuw�p�ang lucs� ang pananam� mul�sa is�g mataas na kin�alagyan: si Ibarra ang is�sa canil� at ang is�y is�g binatang m�agpacumbab�ang any�at mapanglaw ang pagmumukh� . ang ab�ab�g m~ga an�o: ya�y ang m~ga bangc�n~g m~ga m�~gin~gisdang nagl�igpit n~g canil�g lamb�. m~ga casc�at m~ga par� na nan~gagl�adlad n~g canil�g m~ga l�ag. ang dagatang nalilibot n~g canyang m~ga cabunducan.

wal�g cayamanang gaya rin n~gay�.--�Dito n~g�-ang sabi nit�g hul�-dito iniabs�g ang bangc� n~g iny�g am� Dito cam�n~g teniente Guevara at ac�ipinagsama n~g tagapaglib�g! Pinis� ni Ibarra n~g boong pag-�ig ang cam� n~g bin�� --�Wal�p�cay�g s�cat kilanl� sa �ing �tang�na l�b!--ang mul�g sinabi nit�--Mar�i pong totoo ang utang na l�b co sa iny�g am� at ang tan~ging guinaw�co'y ang makipaglib�g sa cany� Ac�y naparitong wal�ac�g cakilala s�o man. sal� sa carapat�. In�an n~g �ing hinalinh� ang escuela upang magh�ap b�hay sa pagbibil�n~g tabaco--Inamp� ac�n~g iny�g am� inihanap ac�n~g is�g b�ay at binigy� . wal�g tagl� na an�mang s�lat upang may magtangk�ic sa �in.

Hinar� pagcatapos ang cany�g casama at sa canya'y sinabi: --Sinasabi p�niny�g sinasaclolohan n~g aking am�ang m~ga batang dukh� at �n~gay� p� --N~gay�y guinagaw�nil�ang boong c�a. at sumusulat sil�cail� man at macasusulat. sil�y bin�igyan niy�n~g m~ga libro't m~ga papel.--ang isinag� n~g binat� --At ang dahil? .ac�n~g lah� cong kinacailan~gan sa icasusulong n~g pagtut�r� siy�y napapasa escuela at namamahagui sa m~ga b�ang mahih�ap at mapagsakit sa pag-aaral n~g il�g m~ga cuadro. Datapuwa't it�y hind�nal�n. caw�~gis din n~g lah� n~g b�ay na magal�g! Nagpugay si Ibarra't anaki'y nanalan~ging mahabang horas.

Cung sab�in co po sa iny�ang m~ga cadahilana'y cailan~gang magsalit�ac�n~g is�g mah��at nacay�amot na casaysayan--ang sinab�niy� . --�Mahigu� pong dalaw�g d�n sa tal�n. --�Il� b�ang iny�g m~ga batang tinuturuan n~gay�?--ang tan�g na wari'y may han~g� na macatal�.--Ang dahil ay ang canil�g gulan� na m~ga b��at nan~gahihiyang m~ga mat� Hind�umim� si Ibarra. at dalawamp�at lim�ang pumapasoc! --�B�it nagcac�anyan? Mapangl� na n~gumit�ang maestro sa escuela.

--Huw� po niny�g ipalagay na ang tan�g co'y dahil sa isang han~gad na walang catutur�--ang muling sinabi ni Ibarra n~g boong cataimtiman. at d�il dito'y ibig co s�ang maun��ang m~ga nacah�adlang dito sa pagtut�r� .--L�ong mabuti ang aking mapaglining. na cany�g min�asdan ang mal�ong abot n~g tan�. at sa acala co'y cung �ing ipat�loy ang l�on n~g aking am�ay lalong magal�g cay sa siy�y tan~gisan. at iguinagalang co ang sacerdote dahil sa cany�g catungculan at sa pagc�t ibig cong ig�ang ang Religi�g siy�g nagtur�sa m~ga namamayan. l��pa mandin cay sa siya'y ipanghigant� Ang libin~gan niya'y ang mah� na Naturaleza. at ang bayan at is�g sacerdote ang siy�g cany�g m~ga caaway: pinatatawad co ang bayan sa cany�g camangman~g�. Ibig cong gaw�g patnubay ang panucal�n~g sa aki'y nagbig� b�hay.

[Larawan:--At cay�g nacacakita n~g casam-an, �an�t hind�ninyo pinag-isip na bigyang cagamutan?--Imp. de M Fernandez, Paz 447, Sta. Cruz.] --Pacapupurihin at d�po cay�calilimutan n~g bayan cung iny�g papangyarihin ang magagandang m~ga panuc��n~g iny�g nas�ang am�--an�g maestro.--�Ibig p�b�niny�g mapagkil�a cung an�ang m~ga hadl�g na natatalisod n~g pagtut�r� Cung gay�y tantuin niny�g cailan ma'y hind�mangyayari ang pagtuturong iy� sa m~ga calagayan n~gay� cung wal�g is�g macapangyarihang t�long; unauna'y cahi't magcaroon, it�y sinisira n~g caculan~g� n~g m~ga sucat na magamit at n~g maraming pan�ang mal�g caisipan. Sinasabing sa Alemania'y nag-aaral daw sa escuela n~g bayan sa loob n~g wal�g ta� ang an� n~g tagab�kid; �sino ang

macacaibig ditong gum�it n~g calahat�man lamang n~g panah�g iy� sa gay�g lubh�g b�ahagy�ang inaaning m~ga b�n~ga? Nan~gagsisibasa, nan~gagsisisulat at canil�g isinasaulo ang malalak�g bahagui at n~g madal� pang isinasaulo ang m~ga boong librong w�ang cast�� na hind�nawawatasan ang is�man lamang salit�n~g m~ga librong iy�? �an�ang pinakikinabang sa escuela n~g an� n~g ating m~ga tagab�kid? --At cay�g nacacakita n~g casam-an, �an�t hind�niny�pinag-�ip na bigy�g cagamutan? --�Ay!--ang isinag� na iguin�alaw n~g boong calungcutan ang �lo:--hind�l�ang nakikibun�ang is�g ab�g maestro sa m~ga mal�g caisip�, cung d�nam� sa m~ga tan~ging lak� na macapangyarihan. Ang unang kinacailan~ga'y magcaro� n~g

escuelahan, is�g b�ay, at hind�g�a n~gay�g do� ac�nagtut�r�sa tab�n~g coche n~g p��cura, sa s�ong n~g convento. Doo'y ang m~ga b�ang talag�g maibigu�g bumasa n~g malac�, nacaliligalig n~ga nam� sa p�� na cung minsa'y nananaog na may dal�g g�it, lalongl��na cung sum�akit ang �lo, sin�igawan ang m~ga b��at madal� na ac�y linalait. Iny�g natatalastas na sa gany�y hind�maaaring macapagt�r�at macapag-�al; hind�iguinagalang n~g b��ang maestro, mul�sa sandal�g nakikitang linalapastan~gan at hind�siy�pinagb�igyang catuwiran. Upang pakingg� ang maestro, n~g hind�pag-alinlan~ganan ang cany�g capangyarihan, nagcacailan~gang siy�y caal�g-alan~g�an, magcaro� n~g dan~gal, magtagl� n~g lac� dahil sa pagpipitagan sa cany� magcaroon n~g calay�ng t�~g� at ipahintulot p�niny�g sa iny�y ipahayag

ang m~ga malulungc� na nangyayari. Inac��cong magbagong pal�ad ay ac�y pinagtawan�. Upang mabigy�g cagamutan ang casam�ng sa iny�y sinasabi co, aking minagal�g na magt�r�n~g w�ang cast��sa m~ga b�� sa pagca't buc� sa ipinag-uutos n~g Gobierno, inac��co nam�g it�y is�g cagalin~gan n~g lah�. Guinamit co ang paraang lalong magaang, na m~ga salit�at m~ga pan~g�an, na an�pa't hind�co isinangcap ang m~ga dak�ang palatuntunan, at ang talag�co'y sac�co na it�r�ang "gram�ica", pagca nacauunaw�na sil�n~g w�ang cast�� Nang macaraan ang il�g linggo'y halos nawawatasan na ac�n~g lalong matatalas ang �ip at sil�y nacapag-uugnay-ugnay na n~g il�g m~ga salit� Humint�ang maestro at tila nag-aalinlan~gan; pagcatapos, tila mandin

minagaling niy�ang sabihing lahat, caya't nagpatuloy: --Hind�co dapat icahiy�ang pagsasaysay n~g m~ga caapih�g aking tin�iis, sino mang m�agay sa kin�alagyan co'y gay� din mar�il ang uugal�n. Ayon sa sin�i co, ang pasimula'y magal�g; datapowa't n~g macar�n ang il�g �aw, ipinatawag ac�sa sacristan mayor ni p�i D�aso, na siy�g cura n~g panah�g iy�. Palibhasa'y talastas co ang cany�g �al at nan~gan~ganib ac�g siy�y papaghint�-hintayin, pagdaca'y nanh� ac�at nagb�ay sa cany�n~g magand�g �aw sa wicang cast�� Ang cura, na ang boong pinacabat�ay ang paglalahad sa akin n~g cam� upang �ing hagc�, pagdaca'y iniurong it�at hind�ac�sinag�, at ang guinawa'y ang magpasimul�n~g paghalakh� n~g halakhac-lib�. N�atan~ga ac� n�aharap ang sacristan mayor. Sa sandaling iy�y

wal�ac�g maalamang sabihin; natigagal ac�n~g pagtitig sa cany� datapuwa't siy�y nagpat�loy n~g pagtataw� Aco'y nay�amot na, at nakikinikinita cong ac�y macagagaw�n~g is�g d�marapat; sa pagca't hind�n~g�nangagcacalaban ang maguing mabuting cristiano at ang matutong magmah� n~g sariling caran~galan. Tatanun~gin co na s�a siy� n~g di caguinsaguinsa'y inihal�i sa t�a ang pag-alimura, at nagsabi sa �in n~g patuy�--"Buenos dias pal� ha? �buenos dias! �nacacataw�ca! �marunong ca n~g magwicang cast��pal�"--At ipinatuloy ang cany�g pagtatawa. Hind�napiguil ni Ibarra ang is�g n~git� --Cay�po'y nagt�awa--ang mul�g sinabi n~g maestro na nagt�awa rin nam�:--ang masasabi co p�sa iny�y hind�ac�macatawa n~g mangyari sa akin

ang bagay na iy�. Nacatind� ac� n�amdaman cong umaacy� sa aking �lo ang dug�at is�g kidl� ang nagpapadil� sa aking �ip. Nakita cong mal��ang cura, totoong mal�� lumapit aco't upang tum�tol sa cany� na d�co maalaman cung an�ang sa cany�y aking sasabihin. Namaguitn�ang sacristan mayor, nagtinig ang cura at sinabi sa akin sa w�ang tagalog na nagagalit:--"How� mong paggamitan ac�n~g hir� na m~ga dam�; magc�iya ca na l�ang sa pagsasalit�n~g iy�g sariling w�� at how� mong sir�n ang w�ang castilang h�d�ucol sa iny� �Nakikilala mo b�si maestrong Ciruela? Unawain mong si Ciruela'y is�g maestrong hind�marunong bumasa'y naglalagay n~g escuelahan."--Inacal�cong siy�y piguilin, n~guni't nasoc siy�sa cany�g cuarto at biglang isinar�n~g boong lacas ang pint� �An�ang aking mag�aw�ac�g bahagy�na magc�iya sa �in ang �ing sueldo, na upang

m�in~gil co ang sueldong it�y aking kinacailan~gan ang "visto bueno" n~g cura at maglacbay ac�sa "cabecera" (pan~g�long b�an) n~g lalawigan; an�ang mag�aw�cong laban sa cany� na siyang pan~gulong p�n�n~g calolowa, n~g pamamayan at n~g pamumuhay sa is�g b�an, lin�ampihan n~g cany�g capisanan, kinatatacutan n~g Gobierno, mayaman, macapangyarihan, pinagtatanun~gan, pinakikinggan, pinaniniwal�n at linilin~gap n~g lah�? Cung inaalimura ac�y dapat ac�g how� umim�; cung tumutol aco'y palalayasin ac�sa �ing pinaghahanapang-b�hay at magpacailan ma'y mawawal�na sa akin ang catungculan co, datapuwa't hind�dahil sa pagcac�ay� co'y m�apacagaling ang pagt�tur� cung d�baligt�, makikicamp�ang lah� sa cura, caririmariman ac�at ac�y tatawaguing hamb�, pal�� m�agmataas, masam�g cristiano, masam� ang t�r�n~g mag�lang,

at cung magcabihir�pa'y sasabihing caaway ac�n~g castil�at "filibustero." Hind�hinahanap sa maestro sa escuela ang marunong at mas�ag magt�r� ang hin�in~g�l�ang sa cany�y ang matutong magti�, magpacaalimura, huw� cumilos, at, �pataw�in naw� ac�n~g Dios cung aking itinacu� ang aking "conciencia" at pag-i�ip! datapuwa't ipinan~gan� ac�sa lupa�g it� kinacailan~gan cong mabuhay, may is�g in�ac� caya't nakikisang-ayon na l�ang ac�sa aking capalaran, t�lad sa bangc� na kin�aladcad n~g �on. --�At dahil po b�sa hadl�g na it�y nanglupayp� na cay�magpacailan man? --�Cung ac�n~ga disin ay nagpacadal�--ang isinag�;--�hanggang doon na lamang s�a sa m~ga nangyaring iy� ang dinating cong m~ga casaliw�ng palad! T�nay n~ga't mul� niya�y totoong

kinasusutan co na ang aking catungculan; nag-isip ac�g cumita n~g ib�g h�ap-b�hay na g�a n~g aking hinalinh�, sa pagca't is�g pah�ap ang gaw� pagc�guin�anap n~g masam�sa loob at nacapagpapaalaala sa akin ang escuelahan sa ar�-�aw n~g aking pagcaalim�ra, na s��g naguiguing dahil n~g aking pag-lan~gap n~g totoong capaitpaitang m~ga pagpipighat�sa mahah�ang horas. N~guni't �an�ang aking g�awin? Hind�co mangyaring masabi ang catotohanan sa aking in� kinacailan~gang cong sabihing nacapagb�igay lig�a n~gay� sa akin ang cany�g tatl�g ta�g m~ga pagpapacah�ap upang ac�y magcaroon n~g ganit�g catungculan; kinacailan~gang papaniwal�n co siy�g ang hanap-b�hay co'y totoong nacapagb�igay dan~g�; na ang pagpapacapagod co'y cawiliw�i; nasasabugan n~g m~ga bulaclac ang land�; na wal�g naguiguing bun~ga ang

aking pagtupad n~g m~ga catungculan cung d�ang pagcacaroon n~g m~ga caibigan; na aco'y iguinagalang n~g bayan at pinupuspos n~g m~ga pagl�~gap; sa pagca't cung hind�gay� ang aking gawin, bucod sa ac�y na sa casaw�ng palad na'y papagdadalamhat�n co pa ang ib� b�ay na b�it wal�na ac�g capakinaban~gan ay ipagcacasala co pa. Nananatili n~ga aco sa aking calagayan at hind�co m�agal�g na ac�y manglupayp�: binant�cong makil�an sa masamang p�ad. Tum�uil na sandali ang maestro, at saca nagpat�loy: --Mul�n~g aco'y maalimura n~g gay�g pagc�aspang-gasp�g, sin�lit co ang �ing sarili, at nakita kong tunay n~g�nam�g n�acahan~gal ac� Pin�-ar�an co �aw-gabi ang wicang cast�� at ang lah� n~g m~ga nauucol sa �ing catungculan; pinahihiram

ac�n~g m~ga libro n~g matand�g fil�ofo, binabasa co ang lah� n~g �ing n�usumpong, at sinisiyasat co ang lah� n~g �ing binabasa. D�il sa m~ga b�ong caisip�g n�unduan co sa isa't is�ay nagb�o ang �ing pal�ad n~g bait, at �ing nakita ang maraming bagay na ib�ang any�cay sa pagc�in~gin co n~g �na. Nakita cong m~ga camalian ang m~ga dating ang boong ac�a co'y m~ga catotohanan, at nakita cong pawang m~ga catotohanan ang m~ga ipinal�agay co n~g �nang m~ga camalian. Ang m~ga pamam�� sa halimbaw� na b�hat sa caunaun�ang mul�y siy�g sagu�ag n~g m~ga escu�ahan, at ang �ip co n~g �na'y siy�g tan~ging par�ng l�ong malac� sa pagcatuto,--binihasa tayo sa gany�g ang paniniw��--aking napagwar�n~g mat�os, na d�l�ang hind�nacatutulong n~g pagsulong n~g b��sa pag-aaral, cung d�bagc� pang nacasisir�sa cany�n~g di

an�lamang. Napagkil�a cong maliwanag na hind�n~g�mangyayaring macapag-isip cung na sa m~ga mata ang "palmeta" �ang m~ga pam�� ang t�ot at ang pan~gin~gilabot ay nacag�gulo n~g bait canino man, buc� sa ang panimdim n~g b�� palibhasa'y l�ong guis�g ay l��nam�g madal�g c�imbagan n~g an�man. At sa pagc�t n~g mangy�ing malimbag sa �lo ang m~ga caisip� ay kinacailan~gang magh�i ang catiwasayan, sa lab� hangg�g sa loob, na magcaroon n~g catahimican ang isip, magtamasa n~g capayapaan ang cataw� at ang c�olowa at magtaglay n~g masigl�g loob, inac�a cong ang �nang d�at cong gawin ay ang maguing caray��co ang m~ga b�� sa macatuwid baga'y huwag nil�ac�g catacutan at ipalag� nil�ac�g caibigan, at ang sil�y matutong magmah� sa canil�g sar�i. Napagkilala co rin nam�g ang canil�g pagcakita sa araw-araw n~g pamamalo'y

pum�atay sa canil�g p�s�n~g �� at pum�pugnaw niy�g nin~gas n~g dan~gal, macapangyar�ang panggal� n~g daigdig, at n�alakip sa gay� ang pagcawal�n~g hiy� na mahirap n~g totoong mul�g magbal�. Naliwanagan co rin namang pagc�napap�o ang is� nagt�among caaliwan pagc�napapal�nam� ang m~ga ib� at n~gumin~git�sa tow�pagc�n�irin~gig niy�ang canilang pag-iyac; at ang pinapam�al� bag�ma't masam�sa loob ang pagsun� sa �nang �aw, nabibih�a na cung mat�os at ikinaliligaya ang cahapishapis niy�g tungculin. Ikinalagu� co ang nagdaang panah�, aking pinagsicapang pagbutihin ang casalucuyan sa pagbabago n~g dating cagagaw�. Pinacs�cong calugd� at cawilihan ang pag-a�al, �ing tin�ang ang "cartilla'y" huw� m�agay na librong mait� na napapalig�an n~g m~ga l�h�n~g camusmus�, cung d�is�g caibigang sa

cany�y mag-uulat n~g caguil�u�alas na m~ga l�im; na ang escuelaha'y huw� magu�g p�gad n~g m~ga capighat�n, cung d�is�g paraisong liban~gan n~g �ip. Unt�nt�n~gang inal� co ang m~ga pamam�� dinal�co sa �ing b�ay ang m~ga pam�� at ang inihal�i co'y ang pagb�ig� unl� sa masisipag mag-�al at n~g caigayahan n~g ib�at ang pagpapakilala n~g can�an�ang sariling dan~g�. Cung hind�natututo sa pinag-aaralan, ipinal�agay cong sa caculan~g� n~g pagsusum�it, cailan ma'y hind�co sinasabing dahil sa capurul� n~g �ip; pinapaniniwal�co sil�g canil�g tagl� ang l�ong masaganang c�a, cay sa tunay na ab� n~g canil�g lac�, at ang paniniwalang it�g canil�g pinagsisicapang papagtibayin, ang siy�g sa canil�y pumipilit na mag-�al, t�lad nam� sa pagcacatiw��sa sariling lac� na siy�g nagh�atid sa cabayan�an. N~g

nagpapasimul�pa l�ang ac�y t�a mand� hind�l�abas na magal�g ang �ing b�ong pal�ad: mar�i ang hind�na nag-�ral; datapowa't ipinatuloy co, at aking n�asid na unt�unting sum�aya ang m~ga loob, dumarami ang pumapasoc na m~ga b��at l�ong nagmam�imit, at ang minsang mapuri sa harap� n~g lah�, kinabucasa'y nag-iibayo ang natututuhan. Hind�nalao't cumalat sa bayang hind�ac�namamal� ipinatawag ac�n~g cura, at sa pan~gan~ganib cong bac�mangyari na nam� ang gaya n~g �na, bumat�ac�sa cany�n~g mapangl� sa w�ang tagalog. Nito'y hind�siy�nanglib� sa �in. Sin�i sa �ing pinas�am�co raw ang m~ga b�� na sinasayang co ang panah�; na hind�ac�gum�anap sa �ing catungculan; na ang am�g hind�namam��ay napopoot sa cany�g an�, ayon sa Esp�itu Santo; na ang letra'y pumapasoc sa pamamag-itan n~g dug� at ib�t ib�pa; sinaysay sa �in ang

is�g bunt�g m~ga casabih� n~g panah� n~g m~ga catampalasanan, na an�pa't wari'y casucatan n~g nasabi ang is�g b�ay n~g m~ga t� sa �na upang huw� n~g matutulan, at alinsunod sa ganit�g pal�ad n~g �ip ay dapat na n~g�marahil nating paniwal�ng nagcaroon sa daigd� n~g m~ga cakilakilabot na any�n~g m~ga h�op na kinath�n~g �ip n~g m~ga t� n~g m~ga panah�g iy� at canil�g iniukit sa canil�g m~ga palacio at m~ga catedral. Sa cawacasa'y ipinagtagubilin sa �ing aco'y mags�ag at manumbalic ac�sa unang caugal�n, sa pagca't cung hind� siya'y magsusumbong sa alcalde l�an sa �in. Hind�humint�r�o ang �ing casaliw�ng p�ad: n~g macaraan ang il�g �aw ay nan~gagsirating sa s�ong n~g convento ang m~ga am�n~g m~ga b�� at nan~gailan~gan ac�g pasacl�o sa boong aking pagtitiis at pagsang-ayon. Nan~gagpasimula n~g pagpupuri sa m~ga

panah�g �nang ang m~ga maestro'y may matig� na loob at ang pagt�turong guinagawa'y tulad sa pagtut�ro n~g canil�g m~ga n�no."--�Ang m~ga ta�g ya� ang t�nay na m~ga marurunong!--ang s�i nil�--ang m~ga t�ng ya�y namamal�at tin�tuwid ang lic�g c�oy. �Sil�y hind�m~ga b�� sil�y matatand�g malak�ang pinagdanasan, may m~ga buh� na put�at mababal�ic! Si Don Catalinong h��nil�g lah� na nagt�ag n~g escu�ahang iy�, hind�nagcuculang sa dalawampo't lim�ang p�ong ibinibigay, caya't naguing marurunong at m~ga p�i ang cany�g m~ga an�. �Ah! mahahalag�cay sa �in ang m~ga t� sa �na, �� mahahalag�cay sa �in."--Hind�nan~gagc�iya ang m~ga ib�sa ganit�g magagasp�g na m~ga pas�ing; sinabi nil�sa �ing maliwanag, na cung ipatutuloy co ang aking pal�ad, ang canil�g m~ga an� ay hind�matututo, at mapipilitan sil�g alis� sa �ing escu�ahan.

Nawalang cabuluhan ang aking m~ga pagmamatuw� sa canil� palibhasa'y bat�ac�y hind�nila binibigyan n~g malaking catuwiran. �Gaano calaki ang aking iaalay, magcaroon lamang ac�n~g m~ga �ban! Bin�angguit nila sa akin ang minamagal�g nilang pan~gan~gatuwiran n~g cura, ni Fulano, ni Zutano, at binabangguit naman nila ang canilang sar�ing catawan, at sinasabi nilang cung hind�sa m~ga pamamal�n~g canicanilang m~ga maestro'y hind�sana sila nan~gat�to n~g an�man. Nacabawas n~g caunt�n~g capaitan n~g capighat�n cong it�ang magandang pagl�~gap na ipinakita sa akin n~g ilan. Dahil sa nangyaring it� napilitan ac�g huwag gumamit n~g isang palacad, na pagcatapos n~g malaking pagpapagal ay nagpapasimul�na n~g pamumun~ga. Sa aking pagn~gan~galit, dinal�co

kinabucasan sa escuelahan ang m~ga pamal� at mul�g sinimul�n co ang aking catampalasanang gaw� Nawal�ang catiwasayan, at mul�g naghar�na naman ang capanglawan sa m~ga mukh�n~g m~ga batang nagpapasimul�na n~g paggu�iw sa akin: sila ang tan~ging m~ga carayam�co, ang tan~gi cong m~ga caibigan. Baga man pinagsisicapan cong magdam� n~g pamamal� at cung namamal�man aco'y pinag�aang co hanggang sa abot n~g caya; gay� ma'y dinaramdam nila n~g malabis ang canilang pagcaam�, ang canilang pagcaimb�at nan~gagsisitan~gis n~g d�ugaling saclap. Dumarating sa aking p�s�ang bagay na iy�, at cahit nagn~gitn~gitn~git ac�sa sariling calooban n~g laban sa canilang hal�g na mag�gulang, gay� ma'y hind�ac�macapanghiganti sa m~ga walang malay-salang tinatampalasan n~g

maling m~ga caisipan n~g canilang m~ga ama. Nacapapas�sa akin ang canilang m~ga l�h� hind�magcasiya sa loob n~g aking dibd� ang aking p�s� at n~g araw na iyo'y iniwan co ang pagtutur� baga man d�pa sumasapit ang horas, at omow�ac�sa aking bahay upang tuman~gis na nag�sa.... Marahil mamangh�p�cay�sa aking pagcamaramdamin, n~guni't cung cay�y malagay sa aking catayua'y iny�g mapagcuc�r� Sinasabi sa akin n~g matandang Don Anastasio:--"�Hum�in~g�n~g pal�ang m~ga ama? �Bakit hind�niny�sila ang pinal�" Dahil dito'y nagsasakit ac� Nak�inig si Ibarrang nag-iis� �ip. --Bahagy�pa lamang ac�g gum�aling sa sak� ay nagbal� ac�sa escu�ahan at nasumpun~gan cong icalimang bahagui na lamang ang natitira sa canila.

Nan~gagsitacas ang m~ga pinacamagaling, dahil sa panunumbalic n~g dating palacad, at sa m~ga natitira, sa ilang batang cay�pumapasoc sa escu�aha'y n~g hind�macagaw�sa canilang bahay, s�o ma'y walang�bumat�sa akin sa aking paggal�g: sa ganang canila'y walang malasakit ang gumal�g ac��hind� marahil lalong inibiig sana nila ang ac�y manatili sa pagcacasak�, sa pagca't tunay n~ga't lalong mainam mamal�ang maestrong panghal�i sa akin, n~guni't ang capal� naman nito'y bihirang pumaroon sa pagtut�r�sa escu�ahan. Ang m~ga ibang tinuturuan co, ya�g m~ga batang napipilit n~g canilang m~ga magulang na pumasoc sa escuelahan, ang guinagawa'y nan~gaglalagalag sa ibang daco. Binibigyang casalanan nila ac� na sila'y aking pinagpakitaan n~g mairugu�g loob at sinisisi nila ac�n~g ma�am. Gay� man,

ang isang anac n~g tagab�kid, na dumadalaw sa akin sa boong aking pagcacasak�, cay�hind�na pumapasoc ay dahil sa siya'y nagsacristan: sinasabi n~g sacristan mayor na hind�raw marapat na magmaran�sa escu�ahan ang m~ga sacristan, sa pagca't babab�ang canilang ur� --At �nagc�iya na p�b�cay�sa iny�g m~ga bagong tinuturuan? --�May magagaw�pa p�ba ac�g ibang bagay?--ang isinag�.--Gay� man sa pagca't maraming nangyaring m~ga bagay-bagay, samantalang may sak� ac�y nahalinhan cam�n~g cura. Sumibol sa akin ang isang bagong pag-asa, at guinaw�co na naman ang isang pamul�g pagtik�, at n~g huwag malubos na tot� ang pagcasayang n~g panah� n~g m~ga bat�at pakinaban~gan hanggang sa ab� n~g caya

ang m~ga pal� na ang m~ga pagcahiyang iy�y mapag-anihan man lamang nil�n~g cahi't cacaunting b�n~ga, ang siya cong in�ip. Yamang hind�nila ac�mangyaring caguiliwan n~gay�, ninais cong may maalaala sila sa aking hind�napacasacl� cung may maisimpan silang an�mang bagay na pakikinaban~gang ac�ang may t�r� Talastas na po niny�g na sa w�ang cast��ang m~ga libro sa caramihan n~g m~ga escuelahan, l�an na lamang sa catecismong tagalog na nagbabago, alinsunod sa samahan n~g m~ga fraileng kinapapanigan n~g cura. Ang caraniwan n~g m~ga librong it�y m~ga "novena" m~ga, trisagio, ang catecismo ni pari Astete, na ang nacucuba nilang cabanalan doo'y cawan~gis din cung naguing sa m~ga hereje ang m~ga librong iy�. Sa pagca't hind�manyaring sila'y aking maturuan n~g wicang cast�a, at hind�co rin naman maisatagalog ang gay�g

caraming m~ga libro, pinapilitan cong halinhang unt�unt�n~g maiicl�g bahaguing sipi sa m~ga napapakinaban~gang m~ga librong tagalog, gaya baga n~g maliit na casaysayan n~g pakikipagcapuw�tao ni Hortensio at ni Feliza[253], ilang m~ga maliliit na librong patnugot sa pagsasaca, at iba pa. Manacanacang isinasatagalog co ang malil�t na libro, gaya n~g Historia n~g Filipinas ni par�Barranera, at pagcatapos ay aking idin�icta, upang canilang tipuning na sa m~ga cuaderno, at cung minsa'y aking dinaragdagan n~g sar�ing m~ga pagpapahiwatig. Sa pagca't wal�acong m~ga "mapa" upang sa canila'y macapagt�r�ac�n~g Geograf�, sinalin co ang isang mapang nakita co sa "cabecera" (pan~g�long bayan n~g lalawigan), at sa pamamag-itan n~g sinalin cong it� at n~g m~ga baldosa n~g yapacan, na iulat co sa canila n~g caunt�ang any�nit�g ating

lupa�. N~gay�y ang m~ga babae naman ang nan~gagcagul� nan~gagcasiya ang m~ga lalaki sa pag-n~git� dahil sa gay�g gaw�co'y canilang namamasdan daw ang isa sa aking m~ga caululan. Ipinatawag ac�n~g bagong cura, at cahi't hind�ac�pinag-wic�n, gay� ma'y sinabi sa aking ang religi� daw ang dapat cong pagsicapan, at bago co itur�ang m~ga bagay na it�y dapat na ipakilala n~g m~ga bat� sa pamamamag-itan n~g isang pagsusulit, na totoong nasasaulo na nila ang m~ga Misterio, ang Trisagio at ang Catolicismo n~g Doctrina Cristiana. Samantala'y nagpapagal n~ga ac�at n~g magu�g "papagayo"[254] ang m~ga bat� at canilang masaulo ang lubhang maraming bagay na hind�napagtatal� isa man lamang salit�255]. Marami sa canila ang nacasasaulo n~g m~ga "Misterio" at "Trisagio", datapuwa't nan~gan~ganib

ac�g mas�ang ang �ing m~ga pagpupumilit tungc� sa cay p��Astete, sa pagca't hind�pa totoong napag-wawar�n~g mar�i sa �ing m~ga tinutur�an ang pagcacaiba't ib�n~g m~ga tan�g at n~g m~ga sag�, at ang dapat na magu�g cahulug� n~g dalaw�g it� �At sa ganit�g calagaya'y mam�atay t�o, at gany� din ang g�awin n~g m~ga ipan~g�~ganac, samantalang sa Europa'y pinag-uusapan ang nauucol sa pags�long. --�How� bag�nam� t�ong napacamahiligu� sa pag-�ang dito sa �in ay wal�n~g cagalin~gang mangyay�i!--ang itin�tol ni Ibarra, at sac�nagtind�. Pinahatd� ac�n~g is�g any�a n~g teniente mayor upang ac�y dumal�sa is�g p�long sa tribunal ... �S�o ang nacaaalam cung doo'y magcacaroon p�cay�n~g sag� sa iny�g m~ga tan�g?

Nagtindig din ang maestro sa escuela, n~guni't um�ling, tand�n~g pagcuculang tiw�a, at sumag�: --Makikita ninyo't matutulad sa aking m~ga bin�ac ang l�ong canil�g sin�i sa akin, at cung hind� �tingnan natin!

TALABABA: [252] Tinatawag na "m~ga elemento" n~g una ang l�p� ang tubig, ang han~gin at ang ap�. [253] Marahil ang ibig bangguitin ni Dr. Jos�Rizal dito'y ang librong "PAGSUSULATAN NI URBANA'T NI FELIZA" (Urbanidad) na sinulat ni Guinoong Modesto de Castro, presb�ero, taga Biny�g, Laguna, at naguing cura p�roco sa bayan n~g Naic, Cavite. Ang libr�g yao'y

is�g carikitdikitang patnubay sa magandang pakikipagcapwa-tao at sa mainam na caasalan, buc� sa magal�g na ulir� sa mabuting pananalita't pagsulat n~g w�ang tagalog.--P.H.P. [254] Is�g ibong; minamagaling dahil sa carikitan n~g cany�g m~ga balahibo at sa cadaliang matutong ulitin ang m~ga salit�g sa canya'y it�r�--Tinatawag na _papagayo_ ang nagsasalit�n~g m~ga b�ay na hind�nauunaw�-P.H.P. [255] Ganito ang narinig cong salitaan n~g isang curang fraile at n~g is�g tagalog na mangmang baga, ma't mayaman.--_Tagalog._ Bakit po b�hindi isinasawicang tagalog ang pagmimisa at iba pang panalan~gin, gay�g talastas na ninyong hindi namin nalalaman ang wicang latin?--_Cura._ Sa pagc�t cung wicang tagalog ay kinakailan~gang

sabihing macaitlo upang maunawa n~g Dios ang ating hinihin~gi sa cany� cung wicang castila'y macalawa, at cung wicang latin ay minsan l�ang; it�ang dahil at sa _Misterio_ at sa _Trisagio'y_ na sa wicang latin ang mahalag�g pananalan~gin. N~gay� naliliwanagan na n~g ilaw n~g catotohanan ang pag-iis� n~g halos n~g lahat n~g tagalog, ang gayong pananalit�n~g curang walang mith�cung di mamahay tayo sa cabulag� ay magt�amo agad n~g matind�g pagpapawalang halag� Cung ganap na catotohan� ang Dios pusp� n~g carunun~gan wal�g hangg�--sa pagca't cung di gayo'y hindi siy�Dios dapat n�ing sampalatayanang t�nay na tal� niy�ang lah� n~g wic�at sa an�mang wica sabihin ang pagt�ag sa canya'y caracaraca'y nauunaw�niy� hindi l�ang it� di pa natin bin�buca ang ating bib� ay talast� na

niy�ang �ig nating hin~g�. Ang masam�ang casamasamaan, sa pagca't is�g pagaacsay�n~g panah� ay ang magsasalit�n~g di al� cung an�ang sinasabi, tulad sa ibong _papagayo �loro_.--P. H. P.

=XX.= =ANG PULONG SA TRIBUNAL=

Ya�y isang salas na may lab�gdalaw��lab�g-lim�g metro ang h��may wal��samp�g metro ang l�ang. Ang m~ga pader n~g salas na iy�y pinaput�n~g pint�g �og at pun�g-pun�n~g m~ga dibujong �ling ang iguin�hit na humigu� cum�lang ang capan~gitan, humigu� cum�lang ang casalaul�n, na may m~ga cahalong paunawang s�lat upang mapag-un�ang magal�g ang m~ga cahulug� no�. Namamasdan sa is�g suloc na nacasand� n~g mah�say na pagcacahanay ang may samp�g m~ga l�mang fusil na bat�g pingkian ang pangpaput� na cah��n~g sableng c�awan~gin, m~ga espadin at m~ga talib�g: ya� ang m~ga sandata n~g m~ga

"cuadrillero." Sa is�g d�lo n~g salas na napapapamutihan n~g maruruming m~ga "cortinang" pul� natatag�ang larawan n~g h�i, na nacas�it sa pader, nacapatong sa is�g tar�ang c�oy ang is�g l�mang sill�g nacabuc�ang cany�g was� na m~ga brazo; sa harapa'y may is�g malak�g mesang c�oy na narurun~gisan n~g tinta na may m~ga �kit na m~ga salit�at m~ga �nang letra n~g pan~galan cawan~gis n~g marami sa m~ga mesa sa m~ga tindahan n~g �ac at cerveza sa Alemania, na caraniwang paroonan n~g m~ga estudiante. Man~ga sir�g bancc�at silla ang siy�g nacah�husto n~g m~ga casangcapan. It�ang salas na pinagpupulun~gan n~g tribunal, n~g m~ga pagpapahirap at ib�pa. Dito nagsasalitaan n~gay� ang

m~ga p�no n~g b�an at n~g m~ga nayon: hind�nakikih��ang pangc� n~g m~ga matatanda sa pangc� n~g m~ga b�a. --At �n�ira siya sa convento upang makipagsalitaan sa curang may sakit!--ipinaalaala n~g �a sa m~ga bat� . --�Nacacapagc�lang-tiw��sa �in ang asal n~g gobernadorcillo!--ani Don Filipong p�no n~g partido liberal sa cany�g m~ga catoto. at hind�nan~gagcacasund�ang is�t is� sil�ang m~ga kin�atawan n~g partido conservador at n~g partido liberal. may d�i siy�g talagang pacay siya totoong ipinagpahuli niya ang pagtutuos n~g b�ac na g�gugulin. Unaw�n niny�g labing-is�g araw na lamang ang sa �i'y n�itira. ang naguiguing catang�'y totoong napapacalabis sa m~ga bayan ang canil�g m~ga pagtatalotalo.

. ay naihand�na natin. --At �ang b�ac natin? --Cay�p�nam� ang magh�arap n~g b�ac natin--ang sag� n~g tenienteng . --�Hind�co inaacalang magcaroon!--ani Don Filipo... Huw� b�lamang magcaroon n~g l�ong mar�ing "voto" ang b�ac n~g m~ga matatand�..--�Hind�cailan~gan!--ang sin�i nam� n~g is�--ang lah�.--ac�ang magh�arap n~g b�ac n~g m~ga matatand�. --�Bakit? �an�ang s�i p�niny�--ang sa cany�y m~ga tan�g n~g m~ga nakikinig sa cany�g p�ang nan~gagt�aca. --Ang sinasabi co'y cung ac�ang �nang magsasalita'y �ing ih�arap ang b�ac n~g ating m~ga ca�ay.

na min�asdan siy�g puspos n~g pag-aalinl�~gan. �Ibig bag�niny�g howag mangy�i ang is�g b�ay? Cung gay�y . --�Hind�p�namin mawatasan ang iny�g caisip�!--ang s�i sa cany�n~g m~ga causap.n~gumin~giti. --�Pakinggan niny�--ang marahang sinabi ni Don Filipo sa dalaw��sa tatl�g nakikinig sa cany�-Nacausap co can�ang �maga si matand�g Tasio.--magsasalit�p�cay� pagc�aco'y nat�o na. na ang pinagsasabiha'y is�g b�ang cabeza de barangay. --At �an� --Sinabi sa akin n~g matand� "Kinapopootan p�cay�n~g iny�g m~ga caaway n~g higuit sa pagcap�t sa iny�g m~ga caisip�.

iny�g ipas�i ang iny�g linalayon sa lalong cababababaan sa lah� niny�g m~ga casamah�. Cung cay�y mat�o na. at sasang-ayunan ang iny�g l�ong iy� n~g iny�g m~ga caaway.. na an�pa't pacalalabisin co ang pan~gan~gatuw�an hanggang sa cataw�taw� �How� cay�g main~gay! Narito na si Guinoong Ibarra at ang maestro sa escuela." Datapuwa't iny�s�ang in~g�an ang l�im cong it� --N~guni't. at c�i't ang b�ay na iy�y pakikinaban~gang higu� cay sa is�g "mitra" ay ipagtatacwilan. Bum�i ang dalaw�g bin��sa is�t is�g .cay�ang humicayat na gaw� ang b�ay na iy�.. --Cay�n~ga ac�ang siy�g magsasalit�upang gaw� ang panuc��n~g ating m~ga ca�ay.. sa han~g� nil�g cay�y hiy�n.

. . mul�g umub�at gay� ang pa�lit-ulit na guinaw� --�M~ga guino�--ang sin�i sa cawacasang nanglulupaypay ang voces:--nan~gah� ac�g anyay�an co cayong lah� sa pagpupulong na it�... Hind�nal�'t pum�oc ang gobernadorcillong malungc� ang pagmumukh� siy�rin ang nakita n�in cahapong may dal�g is�g arrobang candil� Humint�ang m~ga alin~gawn~g� pagp�oc niy� baw�t isa'y naup�at untiunting nagh��ang catahim�an.. �ejem!.. Naup�ang gobernadorcillo sa sill�g nacalag� sa ibab�n~g larawan n~g har� macaapat �mac�imang umub� hinapl� ang �lo at ang mukh� inilag� ang s�o sa ibabaw n~g mesa.pulut�g.. inal�. n~guni't hind�nakial� sa m~ga salit�n. �ejem!.

At dito'y inub�siy�n~g mahab�at tuy�na siyang pum�uil n~g cany�g pagsasalit� Nang magcagayo'y tumind� sa bangc�n~g m~ga matatand�ang is�g t�ng may anyong mak�ig. n~gayo'y ica 2 tayo �ejem!. at mul�n~g cany�g �an ang San Juan de Letr�. na may m~ga apat na pong ta� ang g�lang... �ejem!. ang mundo'y hind�sumusulong n~g cahi't iisang hacbang.. --It�lot p�n~g m~ga camahalan niny�g . nagpasimul�ang Sangcata�an n~g pag-udl�...g�awin natin ang fiesta n~g ating pintacasing si San Diego sa ica 12 nitong buw�... is�g taong nagsasabing uman�y mul�n~g mamatay si Santo Tom� de Aquino.. Siya ang mayamang si capitang Basilio. �ejem!. �ejem!... caaway n~g nas�ang si Don Rafael..

Buc� sa rito'y ang m~ga b�ay na sasabihin co'y lubh�g napacamahalag�upang maipagpaub���sabihin cay�sa cahulihulihan. n~g capitan pasado. n~guni't ac�ang �nang nagsalit� sa pagca't sa acal�co'y sa m~ga ganit�g b�ay. it�ang d�il at �ig co s�ang magp�na n~g pananalit� at n~g m�bigay ang d�at na caucul�. Itulot n~g�niny�g ac�ang m�nang magsalit�sa p�long na it�g kinakikitaan co n~g m~ga nal�imping toto�g m~ga lit� na m~ga t�. ang magpasimul�n~g pananalita'y hind�ang cahuluga'y siy�g nan~gun~guna. .magsaysay ac�tungc� sa is�g b�ay na totoong mahalag�-any� Ac�ang n�nang nagsalit� bag�man l�ong may carapat�g man~g�na sa �in ang m~ga caump� dito. g�a na n~ga n~g guinoong casalucuyang capitan. n~g caibigan cong t�~ging si Don Valenting capitan pasado. at gay� ding hind�ang c�untutan ang cahulug� n~g cahulihulihang magsays�.

at marami pang m~ga caguinoohang d�co na sasabihi't n~g huw� ac�g hum�� na nakikita�n~g iny�g m~ga camahalang pawang caharap natin n~gay� �inamanhic co p�sa iny�g m~ga camahalan ipahintulot na ac�y macapagsalit�bago magsalit�ang ib�g s�o man �Magt�amo cay�ac�n~g capalarang pahinuhod ang capulun~gan sa �ing mapacumbabang capamanhican? At sac�yumucod ang mananalump��n~g b�ng pagg�ang at ga n~gumin~git�na. at iba pang m~ga t�ng nan~gagp�alagay na siya'y dak�ang mananalumpat� nan~gag-�ubo .ang aking caibigan sa camusmus�g si Don Julio. --�Macapagsasalit�na cay� sa pagc�t cay�y pinak�inggan n�� n~g boong pagmimith�--ang sin�i n~g m~ga binan~gu� na m~ga caibigan. ang ating bant� na capitan n~g m~ga cuadrillerong si Don Melchor.

sasamantalahin co ang capahintulutang it�g sa aki'y ipinagcaloob n~g b�ng cagand�an n~g pus�at aco'y magsasalit� Iniisip n~g aking isip na aco'y sumasaguitn�n~g cagalanggalang na Senado romano. "senatus populusque romanus". cung siy�ang m�agay . at aking h�in~gin sa "Patres Conscripti". ang sasabihin marahil n~g pant� na si Ciceron. Pagcat�os na macapagp�id n~g p�is si capit� Basilio n~g cany�g pany�g sutl� ay nagpat�loy n~g pananalit� Yamang lubh�g n�acaganda ang inyong calooban at mapagbigay lugod sa ating ab�g cataohan.n~g b�ng ligaya ang m~ga matatand�at canil�g pinagp�isil ang dalaw�g cam�. na sinasabi n�in niy�g m~ga caayaayang panah�g sa caculan~gang p�ad n~g Sangcata�a'y hind�na magb�alic. sa pagcacaloob sa aking ac�ang macapagsalit�g m�na sa sino mang n�irito.

na p�a mand�g sa canil�y cany�g sinasabi: �H� �Mabuti ba ang �ing pagcac�alit� �h� Inilarawan nam� n~g cany�g m~ga caibigan sa canil�g m~ga mat�ang dalaw�g pagtin~g�g iy�. maicl�at walang�lig�-l�oy n~g b�a't is�ang canyang panucal� Sinabi co na. At tagl� ang b�ng pagcalug� sa cany�g sariling cata�an at sa magaling na pakikinig sa�cany�n~g nan~garoroon. at cany�g tiningn� din nam� ang cany�g m~ga caibigan. naup�ang mananalumpat� datapuwa't cany�g tiningn� m�na si Ibarra at any�g nagpapakilala siya n~g cany�g cata�an.sa catayuan co n~gay�. hih�~gin co. at ang panaho'y guint� �on sa s�i ni Salom� na sa mahalagang pinag uusapan n~gayo'y sab�ing maliwanag. sapagca't cap� t�o sa panah�. sa canil�g .

s�o ma'y wal�g tum�ind�: n~g magcagay�y sinamantala ni Don Filipo ang nangyayari at humin~g�g pahint�lot na macapagsalit� Nan~gagkind�an at nan~gaghudy�an n~g macahulug� ang m~ga conservador. . m~ga guin�. �ejem!--ang sinabi n~g gobernadorcillo. --N~gay�y macapagsasalit�na ang bawa't may ibig.. na hind�nat�os ang sin�alit� mul�g siy�y inih� n~g ub�at n~g m~ga pagbubunt�g hinin~g� Ayon sa hind�pag-im� na n�amasid. sino ma'y �aw na siy�y tawagguin "patres conscripti". --�Ih�arap co. na . ang �ing panucalang gugugulin sa fiesta! ani don Filipo.pagsuly� sa m~ga b�ang guin�.. na ibig nil�g patay� sa caingguit�.

--�L�an sa panucalang iy� ang �ing voto!--ang s�ihan n~g ib�g m~ga caaway.--hind�co pa sinasabi ang panucalang dal�rito naming m~ga "b��. Nagpatuloy . Ang pal�ong pasimul�g it�ang siy�g nacapusp� n~g g�it sa calo�an n~g m~ga conservador. na nagsisipanump�sa canil�g sariling canil�g gagaw� ang catacottacot na pagsalangs�g. --�M~ga guinoo!--ani Don Filipong pinipiguil ang pagt�a. "Lub�" ang aming pag�a na siy�g mamagalin~g� n~g "lahat" cay sa pinapanuc���mapapanuc��n~g �ing m~ga cat�o.--�Hind�n�in masasang-ayunan!--ang sag� n~g is�g natutuyong matand�g conservador na hind�mapaclih� n~g an�man.

nama'y �at na libo--�Hmjn! �cahambug�! --�Pakingg� niny�ac� m~ga guinoo. na maghalag�g is�g d�'t limamp�g p�o! . sa pamamag-itan n~g salap�g ito n~g isang fiestang macahihiguit n~g di an�lamang sa caningnin~gan sa lah� n~g hangg�n~gay�y napanood dito sa ating lalawigan at sa m~ga lalawigang car�ig man. n~g lim�g libo. Mangyayar�g macagaw�n~ga t�o. at cay�y maniniw�� Aking iniaakit sa iny�g tayo'y magtay�n~g is�g malak�g teatro sa guitn�n~g plaza. ang bayang B.n~g pananalit�si Don Filipo: --Tatlong libo't limand�ng piso ang inaac��n�ing gug�lin. --�Hmjn!--ang pinagsabihan n~g m~ga hind�naniniw�� gumugugol ang bayang A.

is�g libo't �at na raang p�o! Nan~gagtin~ginan ang matatand�t ang m~ga b��sa pangguiguilal�. ang dalawang daang pisong iniuucol sa teatro!--ani Don Filipo. --�It�ic p�niny� guinoong director.--�Hind�c�iya ang is�g d�'t limamp� kinacailan~gang gumugol n~g is�g d�'t anim na p�--ang itinutol n~g is�g matig� ang �long conservador. Pit�g palab� na tigdadalawang daang p�o bawa't gab� ang cabooa'y is�g libo at �at na r�ng p�o: �isulat p�niny� guinoong director. ang m~ga nacatatalos lamang n~g l�im ang hind�nan~gagsik�os.--Iniaanyaya cong makipagcay��sa comedia sa Tund�upang magpalab� sa pit�g gab�g sunod sunod. Iniaanyaya co rin nam�g magcaroon tayo .

kinacailan~gang magu�g tigatl�g piso. --�Hmjn!--ang isinal�at n~g is�g matand�--hind�nacacagulat sa �in at hind�rin nacabibin~gi ang is�g bombang tigalawang piso. huwag t�ong gumamit�n~g lahat n~g it� Malalak�g m~ga bomba at sady�g malalak�g m~ga cohat� ang ibig natin.n~g maraming totoong m~ga paput�. --�Isulat p�niny�ang is�g libong pisong gugugulin sa dalawang daang bomba at . huw� n~ga t�ong gumamit n~g malil�t na "luces" at n~g m~ga malil�t na "ruedang" kinal�lugdan lamang n~g m~ga musm� at n~g m~ga dal�a. Iniaanyaya co n~ga sa iny�ang pagcacagugol sa dalawang daang malalak�g bomba na tigalawang p�o b�a't is�at dalawang daang cohatong gay� din ang halag� Ipagaw�natin sa m~ga castillero sa Malab�.

sa panah� ni Ciest�. ang it�on sa dagatan sa ar� �aw ang dalaw�g d�ng inah�g man� na pinirito. upang makita n~g ating m~ga capit-bayang tayo'y m~ga taong walang hinayang at nagcacanlalabis sa atin ang salap�-ang ipinagpatuloy ni Don Filipo.dalaw�g daang colet�! Hind�na nacati� ang m~ga conservador. nan~gagtindigan ang ilan at nan~gagsalitaan n~g buc�. isang daang cap�g "rellenado" at limamp�g lech�. g�a n~g guinagaw�ni Sila. na b�ong casasabi pa l�ang ni capitang Basil�. --�Siya n~g� g�a ni Sila!--ang iculit ni . apat na "hermano mayor" sa dalaw�g �aw na fiesta. na itinaas ang voces at mat�ling sinulyap ang pulut�g n~g m~ga matatand�--aking iniaanyaya: una. --Buc� pa sa roon. at icalawa.

. .. at ang "liamp� at m~ga baraja. at sac�ang canil�g lalong magal�g na sagabun~gin. N~guni't nan~gagtind� ang m~ga cabat�n at siya'y sinalab�: ang bo�g ac��nil�y nasir�ang �ip n~g teniente mayor. na pagc�angguit sa cany� na totow�n~g Lum�aki n~g lum�aki ang pagtatac� --Sa pagca't mar�i ang d�along mayayaman at bawa't isa'y may dal�g libol�ong piso.. at magbigay calayaang mabucsan ang lah� n~g m~ga bahay n~g sugalan.. ini anyaya co sa iy�na tayo'y magpasabong n~g lab�glim�g �aw..capitang Basilio.. Nan~gagtatalotalo n~g mainam ang m~ga matatand� --At sa cawacasan. n~g huw� mapabayaan ang m~ga caligayahan n~g c�olowa.

Natacp�g lubos ang cany�g voces n~g m~ga bulongbulun~gan at n~g m~ga sigawang sumib� sa lahat n~g s�loc n~g s�as: yao'y naguing is�g caguluhan na l�ang. na higu� ang panglulupaypay sa cailan man. walang guinawa cahi't an�upang manag �li ang . ayaw. --�Hind�--ang isin�aw n~g isang mat�ic na conservador.--ayaw cong maipan~galaratac niyang siya ang nacagawa n~g fiesta. Pabayaan. pabayaan ninyong aco'y macapagsalit� --�Din��t�o ni Don Filipo!--ang sin�alit�naman n~g m~ga liberal. Bovoto cami n~g laban sa canya! �Cumamp�siya sa matatand� �Bomoto tayo n~g laban sa canya! Ang gobernadorcillo.

Ang cabutiha'y nagtind� si capitang Valenting siyang pinacamalam� ang loob sa lahat n~g m~ga conservador. na . Ang gay�g mapacaraming m~ga bomba at ang gayong napaca raming gabi n~g pagpapalabas n~g comedia'y ang macacaibig lamang ay ang isang batang gaya n~g teniente mayor. sa pagca't sa ganang amin ay napaca labis naman.catiwasayan: nagh�intay cusang tumiwasay. pinagcalooban siya. at mul�g naup�g nakikim�at pusp� cahihiyan. datapuwa't hind�binucsan ang bibig. at nagsalit� Hindi cam�macasang-ayon sa palag� na munacal�n~g teniente mayor. na sila ang Humin~g�g pahintulot ang capitan n~g m~ga cuadrillero upang magsal�a.

m~ga guin�? --�Tunay n~ga! �tunay n~ga! ang sabay sabay na pinagcaisahang sag� n~g m~ga bata't matand� Nan~galulugod ang m~ga bata sa pakikin� sa gay�g pananalit�n~g isang matand� --�An�ang ating gagaw� sa apat na m~ga hermano mayor!--ang ipinat�loy n~g matand�--�An�ang cahulugan niy�g m~ga inah�g man�.macapagp�puyat n~g maraming gab�at macapak�inig n~g maraming put� na d�mab�in~gi. �Hind�b�ganito. Itinan�g co ang pasiya n~g m~ga taong matalino at nagcacaisa ang lahat sa hind�pagsan-ayon sa panucal�ni Don Felipo. �An�t makikiwan~gis t�o cay Sila �sa m~ga . m~ga cap� at m~ga lech�g itatapon sa dagatan? �Cahambugan! ang sasabihin n~g m~ga calapit-bayan natin. at pagcatapos ay mags�alat tayo sa pagcain sa loob n~g calahating ta�.

--�N~gayon co napagkilala!--ang sinabi n~g matandang hind�nagulomihanan. N~guni't sa paano mang b�ay. Marahil guinawa ang canilang fiesta cung "vigilia" at ipinatatapon n~g papa ang pagcain at n~g howag magcasala. �gay�g aco'y matanda na! --Ang m~ga romano'y tumahan sa Roma. ca�an ma'y hind�pa ac�nacatatanggap n~g an�mang can�ang l�am na pang-anyaya. Kinalalagyan n~g papa!--ang marahang sa canya'y ibinul�g ni capit�g Basilio. lamang.romano man? �Tayo ba'y inanyayahan minsan man l�ang sa canilang m~ga fiesta? Ac�sa gannang akin. hind�mangyayaring masang-ayunan ang inyong panucalang fiesta. sa pagca't is�g caul�lan! Napilitan si Don Filipong iurong ang cany�g panuc�� dahil sa totoong .

hind�nan~gagdamdam n~g an�mang pag-aalap-ap n~g makita nil�g tumindig ang is�g b�ang cabeza de barangay at humin~g�g pahint�lot na macapagsalit� --Ipinam�anhic co sa iny�g m~ga camahalang ipagpaumanh�g bag�ma't b��ac�y man~gah� magsalit�sa har� n~g lubh�g mar�ing t�ng tot�ng cagalanggalang d�il sa canilang g�lang at d�il nam� sa catalinuhan at carun�n~gang magpasiy�n~g tap� sa lah� n~g bagay. n~guni't sa pagca't ang caayaayang mananalumpat�g si capitang Basilio'y nag-aanyayang saysayin dito n~g lah� ang canicanilang m~ga panuc�� magu�g pinacacal�ag n~g aking caunt�n ang cany�g mahalagang pananalit� . Ang m~ga lalong matatalic na m~ga conservador sa canil�g caaway.sin�alansang.

ang m~ga conservador.--ay hind�dahil sa ang isip co'y iny�g m�agalin~gin �iny�cay�g sasang-ayunan: ang aking han~gad. --Hind�cay�isin�aysay co sa iny�ang is�g palatuntunan �panuc��--ang ipinatuloy na salit�n~g b�ang cabeza. .--N~guni't nangyayari it�dahil sa hind�siya nag-aral cay Cicer�.Tum�an~g� sa pagcalugod. casab� n~g aking mul�pang pan~gan~gayup��sa calooban n~g lah�. at sac�totoong b��pa. --�Magal�g magsalit�ang b�ang it�--�Siya'y m�agpacumbab�--�Caguil�uilal� cung man~gatuw�an!--ang sabihan n~g isa't is� --�Sayang at hind�marunong cum�ang magal�g!--ang pasiy�ni capitan Basilio.

sa pagc�t �ing in�ngkin ang lah� n~g m~ga adhic�g isinaysay n~g boong caningnin~g� ni capitang Basilio. ang aking panuc�a sa sumusunod: mag-�ip n~g m~ga bagong . Ang gobernadorcillo ang tan~ging nananatili sa hind�pagpans�. --�Mabuting pananalit� �mabuting pananalit�--ang sabihanan n~g m~ga pinauunlac�g m~ga conservador.ay patotohanan sa m~ga matatandang sa tuw�na'y sang-ayon ang aming is�an sa canil�g �ip. nal�ibang �may ib�g iniisip: nahihiwatigan ang dalawang bagay na it�sa cany� Nagpatuloy ang b��n~g pagsasaysay. na nalalao'y lalong sum�aya ang pananalit� --N�ow� m~ga guin�. Hinuhudyat� ni capitang Basilio ang b��up�g sa cany�y sabihin cung paano ang marapat na paggal� n~g b�ig at cung paano ang acm�n~g p�.

na nan~gag-uutos na putl� ang �lo n~g canilang m~ga an� na babae.p�ooring hind�caraniwan at laguing nakikita natin sa ar�-�aw. cung hind�gam�in sa ano mang bagay na pakinaban~gan n~g lahat. at huw� gug�lin sa wal�g cabuluh�g m~ga p�vora. at pagsic�ang huw� umal� d�o sa b�an ang salap�g nalicom. �cung d��caya'y ikinacarga sa is�g ca�n ang m~ga an� na babaeng iy� at b�o naguiguing trono ang ca�n? Tayo'y hind�m~ga h�� hind�tayo m~ga . --�Iy� n~g� �iy� n~g�--ang isin�g-�ong salit�n~g m~ga b�� iy�g ang ibig n~ga namin--totoong magal�g--ang idinugt�g n~g m~ga matatand� --�An�ang m�ihit�n�� sa is�g lingg�g comediang hin�in~g�n~g teniente mayor? �An�ang matututuhan natin sa m~ga h��sa Bohemia at Granada.

tampalasang t�ng-p�ang. alf�ez. �tagab�kid na wal�g pinag-aralan. cahi't siya'y pr�cipe. ayon sa ating caugalian. nakikipag-away sa m~ga principe at naglilibot na nan~gag-�sa sa m~ga bund� at parang. at man~gan~ganib tayong tum�~gan sa m~ga cam� n~g is�g bin�ining narurun~gisan n~g dug� cahi't na ang dugong ito'y sa is�g moro �gigante. �Hind�cay�libolibong magal�g na ang . namamahagui n~g tag�at �l�. na cawan~gis n~g nan~gatitigbalang? Kinalulugdan natin. bag�man ang dug�g it�y sa pinawawal-an nating halag� palibhasa'y ipinal�agay n�ing imb�ang lalaking nagbubuhat n~g cam�y sa is�g babae. at cung sila'y ating par�an ay bibitayin t�o sa B�ongbayan. ang catamisan at ang pagcamasintahin n~g babae. �An�bag�ang princesang iy�g nakikihalob�o sa m~ga paghah�oc. wal�nam� t�ong m~ga ca�n.

palabasin natin ay ang lar�an n~g ating sariling m~ga caugal�n. --�Magaang na magaang!--ang sag� n~g b�� Dal�co rito ang dalawang comedia. --Datapuwa't �paano ang paggaw�niny�niy�?--ang itinutol sa cany�n~g is�g mahirap sumang-ayon. upang mab�o n�in ang ating masasamang m~ga pinagcaratihan at m~ga lih� na h�ig at purihin ang magagandang gaw�at caugalian? --�Iyan n~g� �iyan n~g�--ang in�lit n~g cany�g m~ga cacamp� --�Sumasacatuw�an!--ang ibinul�g nan~gagdidilidili ang il�g matatand� na --�Hind�co naisip cail� man ang b�ay na iy�!--ang ibinul�g ni capitang Basilio. na .

�col sa d�aw�g gabi. at sa pan~gan~ganib naming bac�culan~gin n~g panah�. ito'y is�g comediang patupatuloy ang pananalit� nababahagui sa limang pangcat. At ang isa'y may siyam na bahagui.marahil pasisiyahang totoong masasangayunan at catowatowa n~g m~ga cagalanggalang na matatandang dito'y nalilimp� palibhasa'y lub� ang pagcatal� nil�sa bawa't magand�at kilal�nam� n~g lah� ang canil�g catalinuhan. cath�n~g is�sa m~ga n�iritong cahar�. isang talinghagang "drama" na ang pamimint� ang tucoy. Ang pagmag� n~g is�y Ang pag-hahalal n~g Gobernadorcillo. sinulat n~g is�sa lalong magal�g na poeta dito sa lalawigan at Mariang Makiling ang pamag�. Nang �ing m�asdang naluluatan ang pagpupulong n~g nauucol sa paghahand�n~g fiesta. l�im na hum�ap cam�n~g aming m~ga "actor" at pinapag-aral namin .

ang sinabing hind�magcatut�n~g is� at naghuhumiy� .sil�n~g canicanilang "papel". --At ac�. It� m~ga guinoo..... at ac�. pakikinaban~gan at sang-ayon sa mah�say na caisip� at may malak�g cagalin~gang hind�malak�ang magugugol: hind�natin cailan~gan ang pananamit: magagamit natin ang ating suot na caraniwan sa pamumuhay. cung nagcacailan~gan n~g is�g matand�.. --�Ac�ang gugugol sa teatro!--ang isigaw na malaking tawa ni capitang Basilio. buc� sa b�o.. Inaasahan naming sucat na ang is�g lingg�g pagsas�ay upang sil�y macagan� n~g magal�g sa canicanilang il�abas. --�Sacali't may lumal�as na m~ga cuadrillero. ak�g ipahihiram ang aking m~ga nas�acop--ang sabi nam� n~g capit� n~g m~ga cuadrillero.

n~g pagmamakis�. pinasimul� n~g lal��g iy� ang pagpapaunl� sa panuc��n~g b�� Nagpatuloy it�n~g pananalit� . Nam�mutl�ang teniente mayor: napun�n~g m~ga l�h�ang cany�g m~ga mat� --�Siy�y tumatan~gis sa pagn~gingitn~git!--ang in�ip n~g mahigp� na conservador. --�Sang-�on cam� �sang-�on cami!--ang sigawan n~g marami. at sumigaw: --�Sang-�on cam� sang-�on cam� hind�cailan~gang pagmatuwiranan pa! at At sa cany�g gal� sa cany�g pagcapanghigant�at sa lub� na pagcat�o n~g cany�g ca�ay.

--Magagamit ang ikalim�g bahagui n~g salap�g nalilicom sa pamamahagui n~g il�g gant�g p�� sa halimb�� sa lalong mabuting batang nag-aral sa escuela. ang dalaw�g bandang m�sica. at sa ganya'y maiilagan natin iyang m~ga pag-aaway at . Sumasang-�on na ac� �ang-�ang sa toto�g pinagcaugalian na. n~guni't inaacal�cung hind�natin cailan~gan ang m~ga bombang panucal�n~g teniente mayor. patacbuhan n~g m~ga cabayo. Macapagtatatag tayo n~g is�g unah� n~g patacbuhan n~g m~ga bangc�sa �og at sa dagatan. Casucatan na. magtay�n~g m~ga "palosebo" at mag-any�n~g m~ga lar�g mangyayaring mak�ama ang tagabukid natin. sa l�ong mab�ting past�. magsasac� m�~gin~gisd� at ib�pa. ang tayo'y magcaroon n~g m~ga paput�: marikit at catuw�tuwang panoor� ang m~ga "rueda" at m~ga "castillo". sa pagbibigay casayahan sa fiesta.

pagcacagal�. na ang kinahihinatna'y ang m~ga caawa-awang m�sicong naparirito't n~g bigyang gal� ang ating m~ga pagpifiesta. na nan~gagsisiow� pacatapos. masam�ang pagcacapacain. sa pamamag-itan n~g canilang pagpapagal. bugb� ang cataw� at sugat� pa cung macabihir� Mapasisimul�n ang pagpapagaw�n~g isang maliit na bahay na magamit na escuelahan. na masam� ang sa canila'y pagcacabayad. Sa maicl�g salita'y narito ang panucal� ang pagpapainam nito'y siy�g . naguiguing tunay na m~ga sasabun~ging man�. na samantalang tayo'y may is�g sabun~g�g pan~gulo sa lak�at gand� ang m~ga bat�natin ay nan~gag-a�al halos do� sa alagaan n~g m~ga cabayo n~g cura. sa pamamag-itan n~g lalabis na salap� sa pagca't hind�n~ga natin hihintaying ang Dios ay manaog at siyang gumaw�n~g escuelahang iy�: capanglaw-panglaw n~gang bagay.

Nang manumbalic ang catahimican. hin�aplos ang noo at sa cawacasa'y nasabi n~g . At canil�g itinut�r�ang teniente mayor. Ito'y nagpapawis.pagcacapaguran. C�lang na lamang ang pasiya n~g gobernadorcillo.. Maaliw na bulungbulun~gan ang siy�g sumilang sa salas. halos ang lah� ay sumasang-ayon sa b�� iilan lamang ang bum�bulong: --�M~ga b�ong bagay! �m~ga b�ong bagay! �Sa ating m~ga kinabataa'y!. --�Ating sang-ay�nan na muna n~gay� iy�!--ang sabihan n~g m~ga ib�--�ing hiy�n iy�. ang lah� ay sumang-ayon na. hind�m�acali..

. --N~guni't ang cura.. na nacatun~g� --�Ac�ma'y �ejem! sang-ayon din!. --�Totoong sang-ayon ac�--ang inulit n~g gobernadorcillo. --�Nagcacagugol b�ang cura sa fiesta .. hind�ac�sang-ayon .... ang sinasabi co'y sang-ayon ac� n~guni't .--ang ipinagpatuloy n~g c�lang p�ad--ib�g b�ay ang �ig n~g p��cura.--sa macatuwid baga'y .pautal-utal. n~guni't Hind�um�mic ang boong tribunal n~g pakikin� sa cany� --�N~guni't?--ang tan�g ni capitang Basilio.. At kinuscos ang m~ga mat�n~g camaoo..

�tayo ang nagcacagugol? �Nagbig� b�siy�n~g is�g cuarta man lamang?--ang sigaw n~g is�g voces na nanunuot sa tain~ga.. Hind�cumikilos ang teniente mayor at nacatitig sa gobernadorcillo.. tatl�g serm�.. --�At an�ang �ig n~g cura?--ang itinanong ni capitang Basilio. Tumin~g� ang lah� sa dacong pinanggagalin~gan n~g m~ga tan�g na iy�: si fil�ofo Tasio ang n�oroon. anim na procesi�.. at cung may lumabis na salap� comediang Tund�at cant�sa m~ga pag-itan. tatl�g malalaking misa . --�Ab� ang �ig n~g cura'y . --�Ayaw nam�g cam�n~g lah� n~g .

iy�!--ang sin�i n~g m~ga b��at n~g il�g matand� --�Siy�g ibig n~g p��cura!--ang inulit n~g gobernadorcillo. m~ga guin�.. --Cung gay�y �bakin inanyayahan pa niny�g cami magp�long? --�Inanyayahan co cay�t ....! �kinacailan~gang sumun� sa cur� . n~g sa inyo'y �ing sabihin ang gay�g b�ay! --At �b�it hind�niny�sin�i pagsisimul�pa n~g salitaan? sa --Ibig co s�ang sabihin. n~guni't nagsalita si capit�g Basilio'y �hind�na ac�nagcapanah� .--Aking ipinan~gac�sa curang magaganap ang canyang calooban.

cay�at cay�na l�ang ang gumawa n~g fiesta!--ang ipinagsigawan n~g m~ga b�a--�iniuurong namin ang aming m~ga amb�! --�Nasin~g� n~g lahat!--ang sinabi n~g gobernadorcillo. --Inih�dog co sa pagcaam� ang pag-ibig co sa aking saril�upang magtagumpay lamang ang magandang caisipan.--�Kinacailan~gang sumun� tay�sa cany�--ang in�lit n~g il�g matatand� --�Kinacailan~gang sumunod. . Lumapit si Don Filipo sa gobernadorcillo at saca sinabi niya rito n~g bo�g capa�an. sa pagca't cung hind� tayo'y ibibilanggong lah� n~g alcalde!--ang idinugt�g n~g bo�g capanglawan n~g ib� nam�g matatand� --�Cung gayo'y sumun�.

at iny�g iniwas� ang lah�.cay�nam�y inihayin niny�sa pagcaap�ang iny�g camahalan up�g man�o ang masam�g panuc�a. --Sa daa'y sinasabi n~g matandang fil�ofo cay Don Filipong sinusumpa ang saril�g p�ad. --�Tayo ang may casalanan! . --�Mayroon p�b�cay�g pakikialaman do�? --�Mayroon p�t�ong pakikialaman do�!--ang talinghagang sag� ni Ibarra. Samantala'y--isinasabi nam� ni Ibarra sa maestro n~g escuela: --�May-ibig b�cay�g ipagbilin sa pan~g�long b�an n~g lalawigan? Paroroon ac�n~gay� din.

sa aking cahalin~gan! .�Hind�cay�tumutol n~g cayo'y bigy� nila n~g aliping sa inyo'y magp�n� at aking nalimutan ang bagay na ito.

susumandali ma'y di napapanatag. walang linalayon sa linipadlipad.= =CASAYSAYAN ISANG INA= NANG BUHAY NANG _Wal�g tinutun~go sa canyang paglacad. (Alaejos)_ .=XXI.

at sacali't macakita tayo n~g is�g m�iit na ilaw sa mal�� tin�acbo natin ang ilaw na iy�. �N�akip na . pagc�sa guitn�n~g is�g casacuna� ay wal�sino mang nagmamalasakit sa atin at sa ati'y tumatacas ang m~ga pag-asa. tagl� iy�g caguluhan n~g ba� na nangyayari sa ating cataohan.Tumat�bo si Sisang patun~g�sa cany�g b�ay. palibhasa'y pinag-uusig n~g m~ga gunigun�g calagu�laguim. Tum�acbong nags�ikip ang dib-dib. n~guni't �paano? Hind�itin�anong n~g m~ga in�ang g�awing m~ga paraan. pagca nanuc� sa canilang m~ga an�. Ibig n~g in�g iligt� ang cany�g m~ga an�. Cung nagcacagayo'y anaki'y dumidilim na lah� sa ating paliguid. at hind�natin alumana c�i't makitang sa calaguitn�n n~g land� ay may isang malalim na ban~g�. pinag-uusig natin.

�an�cay�ang mangyayari sa cany�at sa cany�g m~ga an� na pinagbibintan~gan nan~gan�aw? Hind�m~ga t� ang m~ga guardia civil.cay�ang an� niyang si Basilio? �Sa� tum�as ang cany�g an� na si Crispin? Nang mal�it na siy�sa cany�g b�ay ay cany�g natanawan ang m~ga capacete n~g dalaw�g sundalong na sa ib�aw n~g bacuran n~g cany�g halamanan. Hind�cail�sa cany�ang canpan~gahasan n~g m~ga t�ng iy�g hind�nan~gagpipitagan cahi't sa l�ong mayayaman sa bayan. Hind�mangyayaring maisaysay cung an�ang dinamd� n~g cany�g pus� nalimutan niy�ang lah�. sila'y m~ga guardia civil lamang: hind�nil�din�in~gig ang m~ga panghihimanhic at sila'y bihasang macapanood n~g m~ga l�h� Hind�sin�adya'y itina� ni Sisa ang cany�g .

--�Pagc�abait nil�at pagc�aganda n~g canil�g m~ga calooban!-ang ibinul�g na h�os um�yac sa catow�n.m~ga mat�sa lan~git. wal�sil�g hinuli cung d�ang inah�g man� na pinat�ab�ni Sisa. Iniiwan na n~g m~ga sundalo ang cany�g b�ay at sil�y wal�g casama. lumalan~go'y ang ilang maliliit at mapuputing alapaap sa nan~gan~ganinag na az�l. huwag l�ang piit� nil�ang cany�g m~ga an�. Humint�siy�upang piguilin ang pan~gan~gatal na lumalaganap sa cany�g boong kataw�. Nacahin~g�siy�at lumac� ang cany�g lo�. at ang lan~git ay n~gum�~git�n~g caayaayang caliwanagan. Cahi't sunuguin n~g m~ga sundalo ang cany�g b�ay. ay sil�y .

Hind�pa siy�nacal�ay�n~g malaki n~g . iy�g matut�ling m~ga alapaap n~g m~ga l�~git n~g Filipinas.pacapupuspusin d� niy�n~g pagpupuri. ang lan~git na pinagdaraanan n~g isang cawan n~g m~ga tag�. at sa pagca't nanag-�li sa cany�g p�s�ang panan�ig ay ipinagpat�loy niy�ang pagl�ad. Bahagya pa lamang nan~gacacaraan sa cany�g tab�ay nag-ac�a siyang tumacb� n~guni't piniguil ang tulin n~g cany�g paglacad n~g pagiin~gat na bac�siy�y m�no. Muling tinitigan niy� sa pagpapasalamat. Nang malapit na si Sisa sa m~ga catacot-tacot na m~ga t�ng yao'y nagpalin~gaplin~gap sa magcabicab�a at nagc�onow�g hind�niy�nakikita ang cany�g inahing man� na pum�iyac at humihin~ging s�lolo.

at n�amdaman niy�g hind�niy�maigal� ang cany�g dil�sa t�ot at nat�tuy�ang cany�g lalamunan.m�inig niy�g siy�y canil�g tinatawag n~g boong caban~gis�. ic�?--ang tan�g naman n~g is� --�In�n~g m~ga magnanacaw!--ang sin�adya'y in�lit ni Sisa. Hind�kinukusa'y lumapit si Sisa. --�Sab�in mo sa amin ang cat�ohanan �cung hind�itat�i ca namin sa c�oy na iyon at papuputuc� ca namin n~g dalawa!--anang is�sa canil�g may pagbab��ang tun� n~g voces. sa dacong --�Icaw b�ang in�n~g m~ga magnanacaw. di . Tumin~gin ang babae kinalalagyan n~g c�oy.

doo'y ang sin�i lamang sa . ang salapi!.--�Sa� n�oon ang salap�g iniuw�sa iyo cagab�n~g iy�g m~ga an�? --�Ah.. n~g m�in~gig ang --�Guino�--ang isinagot--�malaon na pong araw na hind�co nakikita ang aking an� na si Crisp�: ang bo�g ac��co'y masusumpun~gan co siy�caninang umaga sa convento. sa pagca't l�ong m�apasam�icaw!--ang idinugt�g n~g is� Napar�o cami't n~g dacp� ang iy�g m~g�an�. --�Howag mong itanggu�ang salap�g iy�.. ang pinacamatanda'y nacatanan sa amin. �saan mo itin��ang buns� Humin~g�si Sisa gayong sabi.

Hind�nag-uuw�sa akin si Basilio cahi't isang cuarta. at hind�ca na namin babagabaguin. --�Guinoo!--ang isinam�n~g c�lang palad na babae!--ang aking m~ga anac ay hind�nagnanacaw cahi't madayucd�. halughugu� niny�ang boong bahay.. bihasa caming mag�tom.. at cung cayo'y macasumpong cahi't sisicapat man lamang. gaw� niny�sa amin ang bawa't maibigan.. --Nagsuliapan ang dalawang sund�o n~g macahulug�. �Caming m~ga dukh�ay hind�magnanacaw! --Cung gay�--ang ipinagpatuloy n~g sund�o n~g mad�ang na pananalit� at . --�Magaling!--ang bigl�g sinabi n~g is�sa canil� ibigay mo sa amin ang salapi.aki'y.

--ic� ay sum�a sa amin..--Totoong ac�y mah�ap.. pagsisicapan na n~g iy�g m~ga an� na humarap at is�ip� ang salaping ninacaw: �Sumama ca sa amin! --�Ac� �sumama ac�sa iny�--ang ibinul�g n~g babae na umudl� at minamasdan n~g boong pagcagulat ang m~ga pananam� n~g sundalo. --�At bakit hind� --�Ah! �mahab� cay�sa akin!--ang ipinamanh� na halos lum�luhod.cany�g tinititigan ang m~ga mat�ni Sisa. wal�ac�g guint��hiyas man lamang na s�cat maialay sa iny� nac�ha na niny�ang aking tan~ging pag-aar� ang inah�g man� na inacala co sanang ipagbili . dalh� na niny�ang lahat n~g iny�g masumpong sa aking damp� n~guni't �pabaya� na niny�rito ac�g pumayap� .

pabayaan na niny�g mamatay ac�rito! --�S�long na! kinacailan~gang sumama ca sa amin. --�Hala!--ang w�a n~g is�-sa pagca't buhat dito hanggang sa pumasoc tayo sa bayan ay macat�acbo ca. Hind�nababagbag ang loob n~g m~ga taong iy�. at cung aayaw cang sumama n~g sa magalin~gan. icaw ay lalagay sa . Tuman~gis si Sisa n~g capaitpaitan. --�Ipaubay�man lamang niny�g ac�y mauna n~g malay�lay�--ang ipinakiusap n~g maramdaman niyang siya'y tinatangnan n~g boong calupitan at siya'y itinutulac. Naaw�ang dalawang sundalo at nag-usap sila n~g marahan. icaw ay gagapusin namin.

Nang malagay na siya sa guitna n~g dalawa'y naramdaman niyang siya'y nam�atay n~g hiy� Tunay n~ga't wal�sino mang lumalacad sa daan. macapagpapauna ca sa amin n~g may m~ga dalawampong hakbang. hind�pinansin ang m~ga pan~gac� Sinasabi n~g m~ga sundalong lumalagay na sil�sa pan~ganib at malabis n~g totoo ang canilang ipinagcacaloob. n~guni't �mag-in~gat ca! �huwag cang papasoc sa al� mang tindahan at huwag cang hihint� �Hala. n~guni't �ang h�~gin at ang liw�ag n~g �aw? Ang tunay na cahihiya'y nacacakita n~g tumitin~gin .pag-itan naming dalaw� Cung naroroon na tayo. lacad na at magmadal�ca! Nawal-ang cabuluhan ang m~ga pagsam� nawal-ang cabuluhan ang m~ga pan~gan~gatuwiran.

N~gay�y tila mandin sa gan�g cany�y napabab�siy�n~g is�g baytang sa kin�alagyan n~g m~ga babaeng iy� sa hagdanan n~g b�hay. Tinacp� n~g pany�ang mukh� at sa pagl�ad niy�g wal�g nakikitang an�man ay tinan~gisan n~g wal�g imic ang cany�g pagcaam�. n~guni't tunay na al� niy�g siya'y ma'y capurihan at kinalul�gdan n~g madl�hangg�g sa horas na iy�. Napagtatalastas niy�ang cany�g cahirapan. nalalaman niy�g sa cany�y wal�sino mang tumitin~gin at samp�n~g cany�g asawa'y hind�siy�ipinagmamalasakit. Narinig niya ang yab� n~g l�ad n~g m~ga cabayo: ya�y ang m~ga nagd�ala n~g .sa alin mang d�o. hanggang sa horas na iy�y cany�g kinah�abagan ya�g m~ga babaeng nan~gagd�amit n~g catawataw�na pinam�agatan n~g bayang caagulo n~g m~ga sundalo.

sa ac��niy�y siy�y tinatahac at guiniguiic. at siy�y hinandug� n~g il�g isd� N~gay�y n~g man~gagdaan sil�sa cany�g tabi. sa guitn�n~g dalaw�g b�id na nan~gacab�in sa magc�ilang taguiliran n~g h�op. Inihiwal�niy�g sandal�ang pany�sa canyang mukh�upang cany�g matingn� cung sil�y mal��pa sa b�an. Guin�awa nil�ang gay�g m~ga paglalacb� na nagpupulupulutong n~g maliliit ang m~ga lalaki't babae. na nan~gacasacay sa masasam�g cabayo. Ang il� sa canil�y n~g magdaan is�g �aw sa harap� n~g cany�g damp�ay nan~gagsihin~g�n~g tubig na inumin. at ang canil�g m~ga tin~g�g may calakip na hab� �pagpapawal�g halag�ay lum�ampas sa pany�at tinutudl�ang cany�g mukh� Sa cawacasa'y lumay�ang m~ga maglalacbay at nagbunt�g hinin~g�si Sisa.m~ga isd�sa m~ga b�ang d�o roon. May n�itira .

ang nan~gin~gibig ay cany�g naguing asawa. tinutulun~gan nito siy�n~g pagdadal�n~g c�oy at m~ga g�lay.pang il�g m~ga hal�ui n~g tel�rafo bago dumating sa "bantayan". Diya'y pinakikiusapan siy�n~g catamistamisan n~g sa cany�y nan~gin~gibig. siya'y tinan�g n~g m~ga . Sa. pagca't nagpapasimul�ang �aw n~g pag init na totoo. at ang asawa'y inatan~gan n~g catungculang "cabeza de barangay" at n~g magcagay�y nagpasimula ang casaliwaang p�ad n~g pagtawag sa canil�g pintuan. �ay! nagdaan ang m~ga �aw na iy�g t�lad sa panag-inip. Cailan ma'y hind�niy�n�amdaman ang caunatan n~g gayong l�� cung d�niy� lamang. Sa tabi n~g daa'y may is�g malag�g cawayanang sa lilim niy�y nagpapahin~ga siy�n~g unang panah�.

is�g maliit na sangh�g inaagusan n~g tubig na pangdil�. �n~gay�y pinanghihinayan~gan niy�ang malalim na ilog na tum�acbo sa malapit sa cany�g damp� sapagca't ang matataas na m~ga pampan~gin niyao'y nasasabugan n~g m~ga matutulis na buh� . Sa malak�g sam�n~g cany�g loob ay siya'y lum�~gap sa magcabicabil� malalawac na m~ga pal�an.sundalo cung ibig niyang magpahin~ga. �wal�siy�g makitang is�g ban~g�g pagpatibulir� �is�g malak�t matig� na bat�g paghampas� n~g sariling cataw�! Cany�g pinagsisihan ang cany�g pagcasama sa m~ga sundalo hangg�g doon. cany�g isinag� na Datapuwa't n~g totoong siya'y mapuspos n~g malaking pangguiguipuspos ay n~g malapit na siyang dumating sa bayan. --�Salamat!--ang nan~gin~gilabot. salupan� na m~ga c�oy.

hibic.. pagcatapos ay manan�an cam�sa guitn�n~g cagubatan! Pinah�an n~g l�ha ang cany�g m~ga mat� pagp�it na tumiwas� at nagsabi sa m~ga guardia n~g marahang t�ig: --�Na sa bayan na tayo! Hind�mapagl�ip ang any�n~g cany�g pagc�analit� yao'y daing. sa an� niy�g si Crisping hind�pa niya natatalos n~g sandal�g iy� ang kinasapitan.. ang siy�g tumangl� sa cany�n~g gab�g iy� n~g cany�g b�hay cay�t cany�g naibulong sa pag-sang-ayon sa marawal na palad: --�Pagcatapos .na bat�g nan~gagh�andog n~g catamistamisang camatayan. ya�y . N~guni't ang pagcaalaala niy�sa cany�g m~ga an�. sisi.

Nang sandal�g iy�y pagpasimul�ang pagrepique n~g m~ga campana't ipina-aalam ang pagcatapos n~g m�a mayor. at n~g cung mangyayari'y huwag niy�g macasalubong ang m~ga t�ng lalabas sa simbahan. tumun~g�siy�at ang . Datapuwa't �hind�nangyari! wal�g nakitang paraan upang maiwasan ang gay�g pagcasalubong. Bumat�n~g masacl� na n~giti sa dalaw�g cakilala niy� na sa cany�y nag-uus�a sa pamamag-itan n~g tin~g�. Nagmadaling nagpauna si Sisa at pagp�it na mag-any�g tiwas� ang loob. at mul�niy�y n~g cany�g mail�an ang gay�g m~ga cahir�an n~g loob. Sinag� siy�n~g is�g tan~g�n~g m~ga sundalong sa cany�y nah�abag. ya� ang pighat�g binu�sa t�ig.dal�~gin. Tinulinan ni Sisa ang paglacad.

at �bagay na caguilaguilalas! natitisod siy�sa m~ga bat�n~g lans�~gan. na nasalicuran niy�at nagt�anong n~g h�os pasig�: --�Saan niny�nahuli ang babaeng it� �At ang sal�i? Ya�y is�g babaeng wal�g t�is. Tumiguil n~g sandal�ang m~g t� pagcakita sa cany� sil�sil�y nan~gag-uusap at sinusundan siy�n~g canil�g t�ig: nakikita niya ang lah� n~g it� n�aramdaman niya.l�pang tinutuntun~gan niy�ang cany�g minasd�. napagkikilala sa canyang pananam� na siy�y is�g caagulo n~g sundalo. . dilaw at verde ang s�a at ang b�o'y gasang azul. bagaman siy�y laguing nacatin~g� sa l�p� Narin~gig niy�ang voces n~g is�g wal�g cahihiyang babae.

Tulad sa wal�g pag-�sip na nawasac ang nacapagpapagalaw. wal�g an�mang iniisip. dito ca tum�n~go!--ang isininig� sa canya n~g is�g guardia. Sandal�g tumungh� upang siy�y mags�a sa lib� at pag-am�: nakita niyang ang m~ga t�'y mal�� totoong mal��sa cany� gay� ma'y n�amdaman niy�ang calamig� n~g canil�g tin~gin at canyang n�irin~gig ang canil�g m~ga bulungbulun~gan. Lumalacad ang ab�g babaeng hind�nararamdaman ang pagtungt�g sa l�pa.Nacaramdam si Sisa n~g is�g parang tamp�: wari'y hinubd� siy�n~g babaeng iy� sa har� n~g caram�an. siya'y tumacbo at nagt�� nakita niy�ang is�g pintuang may is�g . --�Uy. At hind�siy�nacakikita n~g an�man. biglangbiglang ipinihit niy�ang cany�g m~ga paa.

m~ga babae.sundalong bant�. n~guni't siya'y inilih� sa canyang paglacad n~g is�pang voces na lal�pa manding mabalas�. Nan~gagsisipanah�n~g canicanilang m~ga dam� ang ib�g m~ga sund�o. Isang pagt�~gis na wal�g l�ha. naramdaman niyang siya'y itinutulac sa licuran. Tinunut� niya ang pinanggalin~gan n~g voces. na hum�acbang siy�g halos masun~gab�sa panglulupayp�. samantalang nacahiga sa bangc�ang canilang m~ga caagulong babae. ang siyang sa canya'y nagpapacatal. siya'y pumikit. na ang h�a n~g lalaki ang inuunan. nagpac�ugm� na siy�sa l�p� paluh� muna at paup�pagcat�os. Y�n ang cuartel: doo'y may m~ga sundalo. walang sig�. m~ga baboy at m~ga inah�g man�. . walang hib�. nag-ac�a siyang pumasoc doon. humacb�g n~g dalaw�at sa pagca't kin�lang siya n~g lac�.

nan~gaghihithiitan n~g tabaco �cigarrillo at min�asdang ang bubun~gang nan~gay�amot sa b�hay: Tumutulong nam� ang m~ga ib�g babae sa paglilinis n~g damit n~g m~ga sandata at iba pa. --�Tila mandin nacatacas ang m~ga sisiw! �Ang inah�g man� lamang ang inyong dal�--anang isang babae sa m~ga sundalong bagong dating. . n~g makita niy�g hind�umiimic ang m~ga sundalo. --�Siya n~ga nam�! cailan ma'y mahalag�ang inah�g man� cay sa sisiw--ang isinagot niy�sa cany�ring tanong. na hind�napagsi siyasat cung ang sabi niya'y dahil cay Sisa �sa inah�g man� na nagpapatuloy n~g piniy�piy�. at inaaguing-�g ang m~ga mahahalay na awit.

sino ma'y walang nagmamalasakit n~g camunt�man lamang tungc� sa calagayan n~g ab�g bab�. Dalaw�g horas ang itinagal doon ni Sisa. --�Bah! �iya'y m~ga caul-ulan lamang n~g curipot na fraile!--any� at ipinag-utos na alpas� ang babae.--�Saan naroon ang sargento?--ang tan�g na may any�g sam�ang loob n~g is�sa m~ga guard� c�il--�Nagbigay sabi na b�sa alferez? M~ga kibit n~g bal�at ang siy�g sa canya'y sag� n~g nan~garoon. at sino ma'y huwag n~g . gus� at gusam� ang buh�. sa is�g any�g halos ay hib�g. nacat�o ang �lo sa m~ga camay. Natanto n~g alf�ez ang padakip na iyon n~g pagcatanhaling tap�. at ang �nang guinaw�niy�y ang huwag paniwal�n ang sumb�g n~g cura. nacaunc� sa is�g s�loc.

nagm�adal� walang an�mang takip ang �lo at ang tinititiga'y ang mal�ong tan-awin. Nagninin~gas ang araw sa taluct� n~g lan~git at walang an�mang alapaap na nacacucubl�sa maningn�g niyang cabilugan. si Sisa'y pinalayas sa cuartel na halos ipinagtutulacan.makialam n~g bagay na iyon. sa pagca't aayaw siyang cum�os. --�Cung ibig niy�g m�umpong ang sa cany�y nawal�-ang idinugtong--hin~gin niya sa cany�g San Antonio �magsacd� cay�siya sa nuncio! �Iyan! Dahil sa mangyaring ito. h�os tuy�na ang m~ga daan. Nang m�ita ni Sisang siya'y sumasaguitna n~g daan lumacad na siy�g d�alam ang guin�awa. wal�g . bahagy�na pinag�alaw n~g han~gin ang d�on n~g m~ga cahoy. at tum�n~go sa canyang b�ay.

tum�ag sa pintuan. nilibot ang cabahayan. n~guni't wal�roon ang matand� Bumalic sa cany�g b�ay ang culang palad at nagpasimul�n~g pagt�ag n~g pasig�: �Basilio! �Crisp�! at maya't maya'y humihinto at nakikinig n~g mainam. it�ang tan~ging m~ga voces n~g pag-iisa. nananaog sa ilog. Mul�g tumatawag.man~gahas cahi't isang ibon man lamang na iwan ang lilim n~g m~ga san~g� Sa cawacasa'y dumating din si Sisa sa canyang maliit na bahay. nagpalacadlacad sa magcabicabila. nagpapal�~gaplin~gap ang cany�g . Inuulit n~g alin~gan~gaw ang cany�g voces: ang matimyas na lagaslas n~g tubig sa calapit na �og. Pum�oc siy�roong pip� hind�umiimic. ang m�sica n~g m~ga dahon n~g m~ga cawayan. umaacy�t sa is�g mataas na l�pa. umal�. lumulusong sa isang ban~gin. Tumacb� pagcatapos sa bahay ni matandang Tasio.

Nagtinding. tulad sa lan~git cung gab�g sum�igwa: masasabing nam�isic ang liwanag n~g pag-i�ip at malapit n~g magdil�.m~ga mat�g may any�g maban~gis. kinuha ang pilas na damit na iyon at pinagmasdan sa �it n~g �aw: may . na na sa tab�n~g ban~gin. ang m~ga mat�ring iyo'y manacanacang nag-aalab n~g mainam. naup�sa ban� na canil�g hinig-� n~g nagdaang gab� itinungh� ang m~ga mat�at nakita niy�ang capirasong napunit sa b��ni Basilio sa d�lo n~g is�g cawayan n~g dingding. pagcatapos ay nagd�ilim. [Larawan: �Nasir�ang isip ni Sisa! �Higu� ang calungcutan n~g canyang hinib�-hib� cay sa capanglaw-panglawang n�irinig na m~ga da�g cung gab�g n~gitn~git n~g dil� at umaatun~gal ang lac� n~g un�!] Mul�g pumanh� sa cany�g maliit na b�ay.

may is�g t�ig ang cany�g voces na hind�caraniwang manggaling sa lalamunan n~g t�. at sa pagca't tila mandin ang tin~gin niya'y madil� na lah�. tinitigan niy�n~g paharap ang araw n~g dil� na dil�. marahil siya'y catatacutan cung sa canya'y may macarinig. sa pagca't nanaog at ipinagpatuloy ang pagsisiyasat sa p�as. na cany�g itinataas. Sa boong gab� pagca umaatun~gal ang un�. sa guitn�n~g nacasusunog na �it n~g araw. na dug� Datapwa't marahil hind�nakita ni Sisa ang gayong m~ga bahid. Nagpat�loy rin siya n~g pagpapalacadlacad sa magcabicabil� na sum�igaw �umaatun~gal n~g cacaibang tun�. at lumilipad ang han~gin n~g calaguimlaguim na catulinan. at ipinagtatabuyan n~g cany�g .m~ga bahid.

Sa gay�g calagaya'y in�ot si Sisa n~g gab� Pinagcalooban siy�marahil n~g L�~git n~g il�g horas na pagcacatulog. cung sacali't cayo'y na sa is�g b�ay na guib�at nag-�sa. cay sa hind�mapagl�ip na m~ga hib� sa m~ga gab�g madil� pagc�umaatun~gal ang un�. datapuwa't sa iny�y pumupuspos n~g tacot at sa iny�y nagpapakilabot na hind�niny�mapiguilan.hind�nakikitang m~ga pacpac ang is�g hucb�g m~ga aninong sa cany�y humahagad. hinilahihisan n~g pacp� n~g isang �gel ang namumutl�niy�g mukh� upang . talastasin n~g�niny�g higuit ang lungc� n~g t�ig n~g in�g iy�. m~ga cacaibang bunt�g-hinin~g�g ipinal�agay niny�g ya�y ang hilahis n~g hihip n~g han~gin sa pagt��sa matataas na m~ga torre �sir�g m~ga pader. at samantalang siya'y nahihimbing. at nacacarinig cay�n~g m~ga cacaibang daing.

si Sisa'y nagpapalac�l�ad na nacan~git� nag-aawit �cung hind�nakikipag-usap sa lah� n~g m~ga may b�hay na kinap�. caya't n~g magc�ayo'y na mag-itan marahil ang Inang-Talag�n~g Dios na tagl� ang canyang matimy� na pangpagaang n~g h�ap. marahil hind�c�iyang mac�a n~g mahinang lac� n~g t� ang gay�g caraming m~ga pagcacas�it.macatc� sa cany�ang alaala. datapuwat sa papaano man. ang pagcalimot. . ang catotohana'y n~g kinabucasan. na wal�g ib�g tin�aglay cung d�pawang capighat�n.

na casama ang m~ga gab�sa paghahanda n~g fiesta at sa m~ga salitaan.=XXII. casabay ang m~ga pag-uupas�� Samantalang canil�g nilalasap-lasap na ang m~ga mangyayaring m~ga casayahan. pinipintasan n~g ib�ang gobernadorcillo.= =MANGA ILAW AT MGA DILIM= Nacaraan ang tatl�g �aw mul�n~g mangyari ang m~ga bagay na aming sinaysay. at ang ib�y ang m~ga bat� at hind�nawawalan n~g binibigyang casalanan n~g lah� ang lah�. Guinamit n~g bayan n~g San Diego ang tatlong araw na ito. Pinag-uusap-usapan ang pagdating ni . ang ib�nam�y ang teniente mayor.

Mar� Clara. N~guni't ang lalong nacapagpapaalab n~g m~ga bulong-bulun~ga'y ang canilang namamasdang mahigu� sa dalaw�g ilaw sa convento cung gab� samantalang si . Sila'y nan~gatut�w�sa gayong pagdat�g. na casama n~g t� Isabel. palibhasa'y canil�g kinal�lugdan siy� at casab� n~g canil�g malaking pangguiguilal� sa cany�g cagandahan. hindi na lubh�g nakikipagsalitaan sa amin."--ang sabihan n~g m~ga nagcucumpisal sa cany� Namamasid n~g "cocinerong" siya'y namamayat n~g namamayat. ang canil�nam�g pagtatac�sa m~ga pagbabagobago n~g caugalian ni p�i Salv�--"Madal� na siy�y natitigagal at anaki'y nakalilimot samantalang nagmimisa. at kitangkita ang canyang pagyayat at ang cany�g pagcawal�g catiwasayan n~g loob. at dumaraing n~g d�pagpapaunlac sa cany�g m~ga inilulutong pagcain.

Datapuwa't lal�n~g lumak�ang m~ga usap-usapan n~g makita nila n~g hapon n~g icatl�g araw na lum�lunsad si Ibarra sa isang coche.. n~guni't ipinatutuloy nila ang pagbubulong-bulun~gan. Tumel�rama si Juan Cris�tomo Ibarra buhat sa pan~gulong bayan n~g lalawigan.. at bumabati . �sa b�ay ni Mar� Clara! �Nan~gagcucruz ang m~ga m�agbanal. na bumabati siy�cay t� Isabel at sa pamangkin nito. Ang ac��n~g marami siya'y nabibilango dahil sa ginaw�niya cay par�Salv�n~g hapon n~g araw n~g "Todos los Santos". sa harapan n~g munting bahay na tinitirahan n~g dalagang canyang maguiguing asawa.p��Salv�y dumadalaw sa isang bahay n~g m�amayan . n~guni't hind�ipinaliliwanag cung bakit wal�siy�roon.

na Sino ma'y walang nacacagunit�cay Sisa at sa canyang m~ga anac. na pawang nan~gagsasabog n~g pih�ang ban~go. isang magandang p�gad na na sa guitna n~g m~ga dalandan at ilang-ilang.n~g boong pitagan sa fraile. tumutun~go rin sa bahay na iy�. mararatnan pa natin ang binata't dalagang capuw�nacasun~gaw sa isang bintana sa dacong dagatan. Lumililim sa bintanang iyon ang m~ga bulaclac at m~ga halamang gumagapang sa m~ga cawayan at sa m~ga cawad. Cung pumaroon tayo n~gay� sa bahay ni Mar� Clara. Bumubulong ang canilang m~ga labi n~g m~ga salitang higuit ang cagandahang dinggu� cay sa halish�an n~g m~ga dam� at lalong mahalimuyac cay sa han~ging .

upang isun~gaw sa ibabaw n~g m~ga alon ang canilang masasay�g maliliit na �lo at pangguilalasan at bumat�n~g canilang m~ga awit sa araw na naghihin~gal� M~ga az�l daw ang canilang m~ga mata at ang canilang m~ga buh�. na sila'y may m~ga p�tong na coronang halaman sa tubig na may m~ga bulaclac na mapuputi't mapupula. Sinasamantala n~g m~ga "sirena" sa dagatan ang pag-aagaw-dil� n~g oras na iyon n~g mat�ling pagtatak�-s�im n~g hapon.may taglay na ban~gong handog n~g m~ga bulaclac halamanan. manacanac�raw ipinamamalas n~g m~ga bul�ang canilang parang linalic na catawang higuit sa bul�ang caputian at cung ganap n~g gabi'y canilang pinasisimulaan ang canilang m~ga calugodlugod na paglalar� at canilang ipinar�inig ang m~ga tinig na .

talinghagang tulad sa m~ga arpa sa lan~git. --Cung gay�y susulat ac�sa aking m~ga caibigang babae at n~g man~gagsiparito. n~guni't pagbalican natin ang ating m~ga kinabataan pakinggan natin ang wacas n~g canilang salitaan.. pagca . Ih�and�cong lah� n~gay�g gab�at n~g huwag magculang n~g an�man. mag�anap ang han~g� mo. �Gaw� mo ang bagay na it�sa isang parang howag sanang macasun� ang cura! --At �bakit? --Sa pagca't tila mandin ac�y bin�antayan niy� Nacas�am�sa �in ang cany�g m~ga matang malal�im at malulungc�.. bago magbuc�g liwayway. sa bihanan din namang .. Sinasabi ni Ibarra cay Mar� Clara: --B�cas.

na totoong cacatuw�.. Sinasabi sa akin n~g caibigan cong si Sinang at saca ni Andeng na aking capat� sa gatas. sa aking acala'y halos nasis�a ang canyang ba�. minsa'y it�an�g niya sa akin cung hind�co nananag-�ip n~g tungc� sa m~ga s�lat n~g nanay. sinasabi sa akin ang m~ga bagay na totoong cacaiba. Nag magtan�g sa canya ang Alcalde tungc� sa bagay na sinabi co na sa iy� walang sinabi siya cung d�paw�g .itinititig niya sa akin ay ac�y natatacot. na siya'y may pagcaculang-culang ang �ip. siya'y nasa bahay mo at bucod sa rito'y nag-ugaling mahal siya sa akin.. �Gaw� mo sana n~g paraang siya'y howag pumarito! --Hind�maaaring siya'y hind�natin anyayahan--ang sagot ni Ibarrang nag-iisip-�ip. na hind�mapaglirip. Pagc�ac�y kinacausap niy� siya'y may is�g voces na ..--Catungculang atang ito n~g caugalian n~g bayan..

--�Maguinaw ang han~gin!--any�--pagc�nacac�agu� n~g is�g sip�. . yao'y ang curang lumalapit na taglay ang n~git�g pilit. N~guni't namamasid cong icaw ay nam�muh� howag cang manimd� at hind�macasasama siya sa atin sa bangc� Narinig ang marahang lacad.m~ga pagpuri sa akin. ay hind�bum�itiw cung d�dumat�g ang tag-�it. �Hind�ba cay�nan~gan~ganib na baca cay�y malamigan? Nan~gan~gatal ang voces niy�at sa mal��ang cany�g tan�: hind�siy�tumitin~gin sa binata't dal�a. at hindi nag-acalang maglagay n~g cahit caunting hadlang man lamang.

pagdating n~g Febrero.--Sisilang. Pagdating n~g m~ga buwang tag-init ay paparoon cami sa ibang daco. Nagbunt�g hinin~g�si p��Salv� --Ipinal�agay cong carikitdikitan ang pagcac�angcap n~g dalaw�g bahaguing it�n~g ta�g hind�nanggu�uitn� ang "invierno" (tagguinaw)--ang ipinagpatuloy ni Ibara. ang pakiramd� namin ay caayaaya ang gabi at masarap ang h�~gin. nanl�aglag ang il�g m~ga dahon. ang m~ga bagong san~ga n~g m~ga cahoy at pagdating n~g Marzo'y may m~ga bun~gang hinog na tayo. N~gumit�si Fray Salv� Nagpasimul�sila n~g pagsasalitaan n~g m~ga bagay-bagay . datapuwa't laguing sumisilang ang m~ga bulaclac.--�Tumbal�. It�ang pinac�"oto�" at "primavera"[256] namin.

Nag-�ip-�ip ang fraile. n~g nauucol sa panah�. sa bayan at sa d�ating na fiesta. Ito'y is�g fiestang b�kid na aming iaalay sa aming m~ga caibigan at iniaalay nam� nil�sa amin. at d�nalaon at sumag�: . --At yamang m~ga fiesta ang ating m~ga pinag-uusapan. humanap si Mar� Clara n~g dahil� at umal�. --At �saan p�ba gagawin? --Ibig n~g m~ga cabataang gaw� sa b�is sa umaagos sa malapit ditong gubat at na sa tabi n~g bal�� cay�magban~gon tayo n~g maaga at n~g huwag t�ong ab�tin n~g �aw.na walang cabuluhan. itulot p�niny�g cayo'y anyayahan co sa gagawin namin b�cas.

guinoo.--M�anucsong totoo ang any�a at aco'y napahihinuhod. --�Sino p�b�cay�--ang sa canya'y tan�g ni Ibarra. �Cay�y map�ad. Madil� na ang gab� Lumapit sa cany�sa daan ang is�g sa canya'y naghand� n~g boong pagg�ang. lubos na may calay�n! Nang macaraan ang il�g sandal�ay nagpaalam si Ibarra upang pan~gasiw�n ang paghahand�n~g fiesta sa kinabucasan. --Hind�p�niny�alam. upang sa inyo'y patotohanang hind�po ac�nagt�anim sa iny� Datapuwa't kinakailan~gang dumal�roon pagcatapos na aking magan� ang aking m~ga catungculan. sa pagca't may calay�n. ang aking .

at tuman�g: --�At an�b�ang �ig niny�n~gayon? --�Ipagmaca�a co po sa iny�ang aking asawa at ang aking m~ga an�! --Hind�ac�macatiguil.pan~galan. palibhasa'y ac�raw po'y tulis�. guinoo �Datapuwa't nawalan ac�n~g m~ga an�.--ang sagot ni . sir�ang isip n~g aking asaw� at ang sabihan n~g lah� ay carapatdapat ac�sa nangyayar�sa akin! Madaling pinagmasd� ni Ibarra ang taong iy�.--ang hind�kilal�--Dalaw�g hinihintay co cay� --�At bakit? sag� �aw na n~g pong --Sa pagca't sa alin mang daco'y hind�ac�kinahabag�.

Cung �ig po niny�g sumun� sa akin. Napasalamat ang tao at pagdaca'y nan~gawal�sil�sa guitn�n~g cadilim� n~g m~ga daang bahagy�na may �aw. habang tayo'y lumalacad ay masasabi niny�ang sa iny�y nangyayari. TALABABA: [256] Tinatawag n~g m~ga castilang "oto�" ang panah�g sumusunod sa "verano" �tag-araw at tinatawag nilang "primavera" ang panah�g sumusunod sa "invierno" �tagguin�. .Ibarra.

Sil�y lim�g m~ga batang dalagang nan~gagm�adal�n~g paglacad.=XXIII. na nagcacacapitcapit �nacayacap cay�sa bayawang n~g calap�. m~ga pingg� at iba pa.[257] at nan~gagugulaylay pa ang m~ga ibon sa m~ga san~g�n~g cahoy. Pagcakita sa . ang isang masay�g cawang naliliwanagan n~g nacagag�ac na liwanag n~g m~ga huepe. na il�g matandang babae ang sum�sunod at saca il�g m~ga babaeng alilang sunong n~g calugodlugod na any�ang m~ga b�ol na pun�n~g m~ga b�n. ay nan~gaglilibot na sa m~ga lansan~gan n~g bayang ang tun~go'y sa dagatan.= =ANG PANGIGISDA= Num�ingning pa ang m~ga bituin sa lan~git "zafir".

marahil ipalag� nating sil�y m~ga diosa n~g gab� cung d�sana talast� nating sil�y si Mar� Clara na casama ang cany�g �at na caibigan: ang masay�g si Sinang na cany�g pinsan. --�Guiguisin~gin niny�ang taong natutulog pa!--ang ipinagwiwic�sa canil�ni t� Isabel.canil�g m~ga mukh�g ang cabat�'y tumatawa at ang pag �a'y man�ingning. nan~gagtatawanan. nan~gag-aanasan at pacatapos naghahalakhacan. sa panonood n~g linipadlipad n~g canil�g malalag�t maiitim na buh� at malalapad na cun� n~g canilang m~ga dam�. ang hind�mak�uing si Victoria. ang magand�g si Iday at ang mahinhing si Neneng na matimtiman at kim�ang cagandahan. Nan~gagsasalitaan n~g boong ligaya.--n~g cabataan namin ay . nan~gagcucurutan.

--Conowar�magtamp�ca.hind�cam�nagcacain~gay n~g gany�. nan~gagtatawanan. . at pin�pun�ang daan n~g canil�g m~ga b��at sariwang t�ig. Sandaling hind�sil�nan~gags�alit� pinagpipilitan cay�nilang magsalit�n~g marahahan. at marahil hind�nam� n�acamatulugu� ang m~ga matatanda!--ang panag� n~g maliit na si Sinang. huw� mo siy�g causapin!--ang sabi ni Sinang cay Mar� Clara. --�Howag mo pacahigp� nam�!--ani Iday.--cagalitan mo siy�at n~g huw� mamihasa sa casam-an n~g �al. --�Marahil hind�nam� cay�gumiguising n~g maagang gaya namin. n~guni't hind�nalalao't nan~gacalilimot.

howag cang haling! Dapat magmasunurin ang nan~gin~gibig samantalang nan~gin~gibig. --�Tila guitarra n~g pulubi!--ani Sinang na nagtatawa. . --�An�ang kinalaman mo niyan. sa pagca't cung asawa na'y gagawin ang bawa't maibigan niya!--ang hatol n~g maliit na si Sinang. Nan~gagsisilacad sil�g hind�um�mic na tinutugtugan n~g is�g guitarra. --�Ssst! �huwag dumarating sil� cay�g main~gay at Dumarating n~g�nam� ang is�g pulut�g n~g m~ga binatang nan~gagt�anglaw n~g sigsig. b��--ang ipinagw�a n~g cany�g pinsang si Victoria.--�Magmahigp� ca.

--�Tah�ic bag�cay�ang dag�an? �Inaac�a bag�niny�g magcacaroon tayo n~g mabuting panah�?--ang tan�g n~g m~ga in� --�Huw� p�sana cay�g maligalig. --�D�at sanang tayo'y nagsimb�m�na!--ang bunt�g-hinin~g�ni t� Isabel na pinagduduop ang cam�.Nang mag �ot na ang dalaw�g pulut�g. ang m~ga babae ay siy�g nag-any�g hind�makibuin at matimtiman. m~ga guinoong babae. mabuti ac�g luman~g�!--ang sag� nam� n~g is�g bin�ang pay� at matangc�. tumbal�. na p�a manding hind�pa sil�nacacapag-aral na tumawa. . ang m~ga lalaki nam� ang nan~gagsasalit� nan~gagsisin~git�at tum�anong n~g macaanim upang magtam�n~g is�g casagutan.

--Nasasapanah� pa. nakikisalamuh�siy�sa casayahan n~g cany�g m~ga casamah�. Pagdat�g nil�sa pas�an. nag-any�g mapanglaw at ban�. na an�pa't guin�agad niy�si p��Salv� Bag�ma't hind�nililimot ni Ibarra ang cahinhin�. guinoong babae: si Albinong n~g panah� niy�y naguing "seminarista. na mainam ang pagcac�ayac n~g m~ga pinagtuh�-t�hog na m~ga . Si Albinong may pagmumukh�g palabir� n~g m�inig na siy�y bin�angguit." macapagmimisa sa bangc�--ang isinag� n~g is� na itinutur�ang binatang pay� at matangc�. Doo'y canil�g nakita ang dalaw�g bangc�g nagcac�abit. hind�sin�ady�y tum�as sa m~ga l�i n~g m~ga babae ang m~ga sig� n~g pagtatac�at catow�n.

--�Dito ang m~ga babae. Napapamutihan din ang m~ga tik� at m~ga sagw�. sa is�g bangc�nama'y nagninin~gas ang m~ga cal�g l�p�at doo'y inih�and�ang ch� caf�at salab� na g�awing ag�an. na may m~ga casal-� na m~ga rosas at m~ga clavel. m~ga maririkit na pan�ing at m~ga cog� at ang lah� n~g it�y siy�g guinawang upuang maguinh�a n~g m~ga babae. Dinal�ro� ni Ibarra ang cany�g alfombra.bulacl� at m~ga dahon. diy� ang m~ga . m~ga guitarra. lanzones at ib�pa. Sa is�g bangc�g lalong marikit ang pagcac�ayac ay may is�g arpa. saguing. m~ga acorde� at is�g sun~gay n~g calabaw. casama n~g m~ga sarisaring c�lay na m~ga dam� na pinacumb� nacasabit sa bagong lag� na bub�g n~g sasacy�g iy� ang m~ga maliliit na farol na papel. bayabas. m~ga bun~gang halamang g�a n~g piny� cas�y.

. --�At tayo ba'y man~gag-�sa lamang dito?--ang tan�g ni S�ang..? �Ar�! Ang cadahilanan n~g "�ar�!" na it�y gaw�n~g is�g cur� na sa capanahuna'y ibinig� cay S�ang n~g cany�g in� Lum�ayong unt�nt�ang m~ga bangc�sa pasigan at naaanino ang il� n~g m~ga farol sa salam� n~g dagatang wal�g caalon-alon. na pinas�ama ang mukh�-�Tayo ba lamang ..lalaki!--ang sabi n~g m~ga in�paglulan nil�sa bangc�--�Man~g�ali cay� �Howag sana cay�g lubh�g magal� at m�ulubog tayo! --�Man~gagcruz muna cay�--ang sabi ni t� Isabel na nagcucruz. Sa silan~gana'y sumusun~gaw ang m~ga unang c�lay n~g liwayway.

at tayo'y lum�lubog!--ang sigawan n~g m~ga babaeng malak�ang gulat. --�Bakit? --Sa pagca't maaaring mabungl� at pumasoc ang t�big. ang m~ga binata't dalagang nagcacabucod-bucod. --�Mag-in~gat ca!--ani Albinong seminarista n~g sabing malac� sa is�g capuw�bin��--yapacan mong magaling ang m~ga bun� na pangsics� na na sa ilalim n~g iy�g paa. --�Huw� cay�g mabah�a. ayon sa calooban n~g m~ga ina'y tila nan~gaggugunamgunam.Naghahar�ang malak�g catahimican. maraming b�tas ang bangc�g it� --�Ay. m~ga guinoong .

at gany� calaki lamang!--ang patibay na sabi n~g seminarista. Yap�an niny�g mabuti ang bun� na sics� at n~g hind�mabungl�. at sa canil�y itinuturo ang maliit na b�og na gaw�n~g canyang hinlalak�at hintut�r�na pinagh�hugpong ang capuw�dulo.babae!--ang pangpayapang sa canila'y sinabi n~g seminarista. na hind�naman totoong malalak� --�Lim�g b�tas! �Jes�s! �At ibig ba niny�g lunurin cam�--ang sigawan n~g m~ga babaeng nan~gatatacot. --�Dios co! �Mar� Sant�ima! �Pumapasoc na ang tubig!--ang sigaw n~g is�g matand�g babaeng ang pakiramdam niya'y nab�as�na siy� . wal�g b�tas cung d�l�ima lamang. Ang bangc�g iy�y hind�ma�no. --�Wal�p�nam� cung d�l�ima. m~ga guinoong babae.

--�Saan? �saan? �Dios! �Hind�namin nalalaman! �Parang �a na niny� cayo'y pumarini't hind�namin nalalaman!--ang pamanh� n~g matatacut�g m~ga babae. at canyang itinutur�ang d�ong kinalalagy� n~g m~ga dalaga. ang iba'y tumitil-� ang ib�nam�y �ig lumucs�sa t�big.Nagcaroon n~g caunting caguluhan. Kinailan~gang lumipat ang il�g bagongt� sa cabil�g bangc�upang papanataguin ang loob n~g m~ga natatacot na m~ga in� �Laking pagcac�aon! Tila mandin may is�g pan~ganib sa tab�n~g bawa't dalaga. Wal�cahi't is�g nacapagbibigay pan~ganib na b�tas sa tab�n~g lahat n~g . --�Yap�an niny�g magaling ang bun� diyan!--ang patuloy na sig� ni Albino.

�At lalo pa manding malak�g pagcac�aon! Umup�si Ibarra sa tab�ni Mar� Clara. Albino. at makikita . sapagca't nililiwanagan na ang alang-alang n~g liwayw�. hind�n�alay�ang m~ga bacl� at sac�totoo pang maaga.--uminom p�cay�n~g salab� na may cahalong puto. naupo si Albino sa tabi ni Victoria at ib�pa. Sa pagca't hind�gum�alaw n~g camunt�man lamang ang tubig. Pinatay ang �aw n~g m~ga farol. --�Wal�g casinggal�g n~g salab� cung inum� cung umaga bago magsimb�--ani capitana Tik�na in�n~g masay�g si Sinang. Mul�g nagh��ang catahimican sa cabilugan n~g mapag-in~gat na m~ga in� Datapuwa't hind�sa limp�n~g m~ga dalaga.matatandang babae. pinagcayar�ng bitiwan ang m~ga gaod at man~gag-ag�an ang lahat.

--N~gay� din.--umin� cay�n~g caf�g nacapagp�asay�n~g calooban. nacapagpapatah�ic daw n~g �ip ang ch� --�Iinom din ac�n~g ch�at cacain ac�n~g galletas!--ang sag� n~g mapagbigay loob na seminarista--ang cabutiha'y hind�catolicismo ang al� man sa m~ga .niny�g hangang sa sisipaguin pa cay�g magdas�. --Iy� n~ga p�ang guinagaw�co--ang sagot naman nito.--umin� cay�n~g ch�at cumain cay�n~g galletas. --�Huwag cay�g umin� niy�--ang paalaala ni t� Isabel.--caya't ibig co na tul� magcumpis�. sa pagca't ganacacaramdam na ac�n~g calungcutan. --�Huwag!--ani Sinang.

H�os nan~gagagalac ang lah�.. is�g maningning at malam� na liwanag. sinasanghod nil�ang mah�ang am�ang . at sa liwanag na nanggagaling sa lan~git at sa sinag na sa tubig nagm�mul� ang nangyayari'y is�g caliwanagang tum�anglaw sa m~ga bagaybagay. na halos hind�nagcacaanino.. Maganda ang umaga: nagpapasimul�na n~g pagtingg� ang t�big...inum�g iy�. na nahahaluan n~g m~ga culay na ating napagwawari sa m~ga tan~ging pintura tungcol sa dagat.? ang tan�g ni Victoria.. --�Cung maca�n� nam� ac�n~g chocolate? �Mangyayari rin! Huwag l�ang na mapacalaon bago mananghal�n. --N~guni't �mangyayari ba niny�g .

. na may l�lang iba't ibang bun~gang hal�ang nan~g�asalansan sa ibabaw n~g m~ga mababan~gong bulaclac. Bawa't isa sa m~ga bangc�ay may maliliit na banderang kinasusulatan n~g ating canicanyang pan~galan. --�At cung bum�alic na tayo sa b�ay?--ang isinalabat nam� n~g is� na hind�nagpabayang macatapos ang nags�alit� n�aratnan nating was� ang ..unt�nting napupucaw. samp�g ang m~ga in�g pusp� sa paninimdim at m~ga pagpapaalaala'y nan~gagtatawanan at nan~gagb�iruan silasil� --�Nat�andaan mo b� anang is�cay capitana Tic�-�nat�andaan mo b�n~g tayo'y nan~galiligo sa ilog n~g panah�g dalaga pa tayo? Di caguinsaguinsa'y dum�ating na dal�n~g agos ang malilit na bancang �pac n~g saguing..

Is�l�ang t�. at pagcacagayo'y napipilitan t�ong tumaw� sa �at . �ang m~ga tampalasan! --�Siya n~g�-ani capitana Tic�--datapuwa't iniibig co pang mabas�ang laylayan n~g aking s�a cay sa ipakita ang aking paa: nalalaman co n~g may m~ga mat�g nagm�asid na nagtatago sa m~ga damuh� sa pamp�g.. Nan~gagkikindatan at nan~gagn~gin~git�n ang m~ga dalagang nacac�inig n~g m~ga bagay na ito: hind�pumapansin ang m~ga ib� sa pagca't may sar�i nam� sil�g m~ga pinag-uusapan. ang gum�anap n~g pagcapiloto.m~ga tul� na cawayan. ang nananatili sa hind�pag-im� at hind�nakikisama sa gay�g m~ga pagcacatuw� Siya'y is�g ..

napagwawar�sa m~ga cun� n~g canyang itimang barong dam� na magaspang ang canyang macapangyarihang m~ga casucasuang sumapi sa canyang maugat at lil� na m~ga b�ig upang magamit na parang isang balah�ong ibon lamang ang malapad at pagc�akilaking sagwang cany�g itin�imon upang mapatnugutan ang dalaw�g bangc� Hind�miminsang nasubucan ang t�ng it�ni Mar� Clarang siy�y pinagm�asdan: cung nagcac�ayo'y dalidaling tum�in~gin siy�sa ib�g d�o at tum�anaw sa mal�� sa bund�. at may pagmumukh�g nacacaakit n~g pagmamasid dahil. mahahaba at hind�inaalagaan. . sa cany�g mapanglaw na malalak�g mata at mainam na tabas n~g canyang m~ga lab� Nahuhulog sa canyang malus� na l�g ang canyang m~ga buh� na maiitim.binatang napagkikilalang malac� sa cany�g pan~gan~gatawan. m~ga camay at paa.

pagcatapos na . Tiningn� siy�n~g pilotong wari'y nagt�aca. upang manag-�l�sa dating casayahan. At sino ma'y hind�na mul�g naalaala siy� Hind�nacapagpapacun� n~g al� mang bahagui n~g cany�g mukh�ang masasay�g tawanan at m~ga bir�an n~g m~ga binata't dalaga. hind�nacapagpapan~git�sa cany�g matatawan�g si S�ang. Ipinagpatuloy ang canil�g pagparoon sa m~ga bacl�.sa pamp�g. Nahab� ang dalaga sa cany�g pag-�sa. at napasalamat sa maicl�g salit�na bahagy�na mawatasan sa cahin�n n~g voces. cay�t cum�ha n~g il�g galleta at sac�inialay. na napipilitang sumandal�g icuc� ang k�ay cung tum�anggap n~g m~ga cur�. n~guni't sandal�g sandal�l�ang tumag� ang gay�g tin~gin: nuha n~g is�g galleta.

Natatanaw buhat sa mal��ang il�g tag� na nacad��sa ibabaw n~g m~ga d�lo n~g m~ga cawayang t�os. Sinund� n~g tin~g� ni Mar� Clara ang m~ga tag�. na n~g m�apit ang bangc�ay nagliparang ang tun~go'y sa calap� na bund�. Dalaw�ang bacl� na iy�g n�atay�sa catatag�g pagcac�lay� at capuw�pag-aar�ni capitang Tiago. samantalang nan~gagliliparang ang tun~go'y sa iba't ib�g d�o ang m~ga "kalaway" na hinihilahisan n~g canil�g m~ga pacp� ang dacong ibabaw n~g dagatan at pin�puspos ang impapawid n~g canil�g m~ga h�ning nanunuot sa tain~ga. --�Nan~gagpupugad ba ang m~ga ib�g .macapagagahan. na ang any�y nagsisipanood.

--ang isinag�--n~guni't sino ma'y wal�pang nacacakita n~g m~ga pugad na iyan. --Marahil p� guinoo. at taglay nam� ang b��na huwag makita ang may dal�n~g p�gad n~g "calaway". --�Wal�bang pugad ang m~ga ibong iyan? --Inacal�cong sil�y may pug�. at t�lad sa .iyan sa bund�? ang tan�g ni Mar� Clara sa piloto. guinoo. po. sa pagca't cung hind�totoong culang-p�ad sil� Nahiwatigan n�Mar� Clara ang malungc� na pan~gun~gusap n~g piloto n~g gay�g m~ga salit� --�Cung gayo'y paano? --Hind�raw. nakikita ang m~ga pugad n~g m~ga ibong iyan.

--aayaw na susumandal�ma'y damdam� n~g isd�ang . Samantala'y dumating sil�sa bangc� itin��n~g matandang bangkero ang m~ga sasacyan sa isang tolos na cawayan. Nag-any�g nag-i�ip-isip si Mar� Clara.--kinacailan~gang mahand�muna ang sinig�g at n~g tul�-tul� sa sab� ang m~ga isd�panggagaling sa tubig.c�olowang hind�nakikita cung d�sa mak�is na salam� n~g m~ga mat� gayon din nam�g hind�nak�ita ang m~ga p�gad na iyan cung hind�lamang sa salam� n~g tubig. --�Hintay muna!--ani t� Isabel sa an� na lalaki n~g matandang talagang aacyat na sanang dal�ang pan�oc. --�Maba� na t� Isabel!--ang bigl�g sinabi n~g seminarista.

Linilinis n~g m~ga dalaga ang m~ga talb� n~g calabaza. Balitang magal�g na magl�t� baga ma't may mal�is na mukh� si Andeng na capatid sa gatas ni Mar� Clara. Upang liban~gin ang cainip� n~g m~ga nagm�ithing makita cung paano l�abas sa canilang bilangguan ang m~ga isdang buh� at nan~gaggagalawan. Hind�lamang mainam tumugt� si Iday n~g instrumentong it� cung hind�bucod sa rito'y may magagandang dal�� . hin�imay ang m~ga pat��at pinapuputolputol ang m~ga paayap n~g casinghahab�n~g cigarrillo. at tinutulun~gan �inaabala caya siya n~g il�g marahil nan~gagnanais na sila'y canyang calugd�. Naghanda n~g h�gas-bigas. kinuha n~g magandang si Iday ang canyang arpa.pagc�iwalay sa tubig. m~ga camatis at cam�s.

Victoria. Nang magcagayo'y cumant�s�Mar� Clara. "Ang canci� n~g Matrimonio"!--ang hinin~gi n~g m~ga in� Tumutol ang m~ga lalaki. at si Victoriang may mainam na voces ay duma�g na siya'y namamalat daw. "Ang canci� n~g Matrimonio'y" is�g magand�g tul�g tagalog na nagsasaysay n~g m~ga cahirapan at m~ga calungcutan n~g matrimonio. hinagc� siya ni Mar� Clara: ang arda ang siyang instrumentong lalong tin�tugtog sa lalawigang iyon at siyang nauucol sa gay�g m~ga sandal� --�Cantahin mo.Nan~gagpacpacan ang m~ga cabataan. hinin~g�nil�g . na hind�bin�angguit ang al� man sa canyang m~ga catuwaan.

Hind�na siya napapamanhic. calugodlugod nat agad ang damdamin: �Sa sariling B�a'y c�amistamisan Ang lah� n~g horas na nan~gagdaraan. Lubh�g malig�a sampong camatayan At lalong matimy� ang pagsintang tunay! . --�Hind�cailan~gan! �hind�cailan~gan!--ang sab�an n~g lah�. Palibh��roo'y pawang caibigan Ang lah� n~g ab� n~g s�at n~g araw. ang han~ging amihang Lumilipadlipad sa bund� at parang. Pangbuhay na lub�. tumugt� n~g is�g "preludio" �p�~gunahin at cumantang ang voces ay mataguinting. tinangnan ang arpa.--Pawang malulungcot na lah� ang aking m~ga "canci�".

<tb> �Yaong camataya'y catamistamisan Pagca nahahandog sa sariling Bayang Ang lahat n~g abot n~g sinag n~g araw Ating cakilala't pawang caibigan: �Pangpatay na lub� ang h�~ging amihan Sa sino mang t�ng wal�g maisaysay Na Bayang sariling pinacamamahal. Inang maaruga't isang casintahan! . Tuloy hinahanap maguiliw na b�ig Na iniyayacap sa liguid n~g liig At ang m~ga mata'y pagc�tumititig Pawang n~gumin~git�sa gal� na akit.<tb> Nagsisipagsaya sa labing marikit Ang gan� sa nin~gas at wag� na hal� Nang mapag-arugang in�sa pag-�ig Cung siya'y m�uising na calong sa dibdib.

Yao'y gaw�n~g nagu�g seminaristang si Albino. na hinihipan n~g boong lac� n~g cany�g lalamunan ang sun~gay n~g calabaw. humint� napip�ang arpa. Naramdaman n~g m~ga dalagang nap�p�no n~g l�h�ang canilang m~ga mat� Tila mand� nab�agot si Ibarra at ang binatang piloto'y nacatanaw sa mal��at hind�cumikilos. ang m~ga matang dating pun�n~g l�h�ay sumay� --Datapuwa't �cami ba'y b�in~gihin mo. at gayon ma'y nagsisipanatili sa pakikin�. D�caguinsaguinsa'y n�inig ang is�g tun� na nacab�in~gi. hereje?--ang sig� sa cany�ni tia Isabel. na "tamb�l� cung tawaguin. .Nat�os ang voces. sino ma'y wal�g pumalacp�. sumigaw ang m~ga babae at tinacpan ang canilang m~ga tain~ga. Nanag-ul�ang tawanan at ang galak.

At mul�na namang hinipan n~g l��pa mand�g malac� ang matun� na sun~gay.--may n�in~gig ac�g sinasabing is�raw dukh�g trompetero doon sa m~ga pampan~gin n~g Rhin.--cay�n~g�ibig cong tingnan cung magcacaroon ac�n~g gay� ding capalaran. sa is�g dalagang mahal at mayaman.--�Guinoong babae!--ang sag� n~g naguing seminarista n~g boong cataimtiman. --�N�inig na ninyo?--ang ipinagpatuloy ni Albino. na hind�mangyaring d�makipanayam sa bagong casayahan. --�Tunay n~g� ang trompetero sa Sackingen!--ang idinugt�g ni Ibarra. na nacapag-asawa. at . dahil sa pagtugt� n~g trompeta lamang.

gay� ma'y sinasabi n~g may masasay�g mat�na si Sinang cay Mar� Clara n~g sabing marahan: --�Mapalad ic�! �Ay. Sa gay�y nagcaroon n~g�n~g caunting caguluhan. --�Ar�! �ar�!--ang sinabi niya.sinasadyang ilap� sa m~ga tain~ga n~g m~ga dalagang nagpapakita n~g capanglawan. na hinihip�ang canyang m~ga b�ig--�Gaano ang l�ong ikinahihiwalay n~g Filipinas sa m~ga pampan~gin n~g Rhin! "�Oh tempora! �oh mores!" Binibigy� ang ib�n~g gant�g-p��at balabal n~g cahihiyan ang ibin�igay nam� sa ib� Nan~gagtatawanan na ang lah� samp�ni Victoria. siya'y pinahimp� n~g m~ga in�sa c�ahampas n~g chinelas at c�ucurot. ac�ma'y cacanta rin cung mangyayari s�a! .

na ang pagcacaany�y macat�indig ang is�g t� sa itaas upang buhat doo'y mahagu� n~g s�oc ang m~ga isd�at maitaas. n~g magcagayon. na na sa d�ong dulong pinagtatalicupan nit�at doo'y maisusulat ang "Lasciate ogni speranza voi ch'entrate". Ya�y is�g cul�g na may m~ga is�g metro ang l�ang. --�Diy� ang tunay na hind�ac�may�amot na mamingwit!--ang sabi ni Sinang na .Sa cawacasa'y ipinagbigay al� ni Andeng. na nacahand�na ang sab� upang matangg� ang doo'y ilalagay. cung marunong sana at nacacawatas n~g w�ang italiano ang m~ga culang p�ad na m~ga isd� ang pumapasoc sa canil�roo'y hind�lum�abas cung d�n~g mamatay. ang nagb�inat�n~g an� n~g man~gin~gisd� sa pabahay n~g bacl�. Nanh�.

nan~g�~ginig sa gal�.. Nan~gagm�asid n~g d�caw��ang lah�: nak�inikinita na n~g ib�g nan~gagpapalagan at naglulucsuhan ang m~ga isd�sa loob n~g lamb� n~g panaloc. n~g . Itinaas n~g man~gin~gisd�ang s�oc. Is�g "�ah!" n~g pagtatac� n~g sam�n~g loob. �ay! cahi't is�g isd�man lamang ay wal�g nacapamuti sa lamb�.. n~g isisil� n~g bin��ang lamb� ay wal�g an�mang lum�lucsong isd� --Marahil pun�--ang marahang s�i ni Albino. sa pagcah�log n~g masaganang pat� n~g t�big na liniliwanagan n~g araw ay wari'y nagt�awa n~g mataguint�g. mahiguit n~g lim�g araw na hind�pinapandaw.. cumikin�g ang canil�g makikintab na calisk� at iba pa. Gay� man.

bucs� mo na ang palay�! Datapuwa't si Albino ma'y hind�nacacaalam: nanat�i sa pagcawal�g lam� ang s�oc. Pinagtawan� siya n~g lah�. --�Huw� cay�g ma�~gay at n�irinig cay�n~g m~ga isd�ay ayaw pah�li!--�Marahil pun� ang lamb� na ito! N~guni't wal�g casirasir�ang lambat. .pagcabig�ang tum�as sa m~ga l��n~g lah�. at gay� din ang kin�inatnan. at umuky�it it�sa pabahay n~g bacl� at inagaw ang s�oc sa cam�y n~g bin��-�Makikita niny�n~gay�! �Andeng. --�Hind�mo nalalaman ang iy�g h�ap-b�hay!--ang sa canya'y sinabi ni Albino. Inulit n~g bin��ang paglulubog n~g s�oc.

at n~g matant�na niy�g p�ang magal�g ang calagayan ay tuman�g: --�Talast� ba niny�g magaling na may limang �aw n~g hind�pinapandaw it� --�Totoong nalalaman namin! Niyong �aw na bago mag "Todos los Santos" ang c�ulihulihang pagc�andaw nito.--Pabayaan mo't ac�--ang sa canya'y sinabi ni Le�g nan~gin~gibig cay Iday. Inilubog sa tubig ni Le� ang s�oc. Sandaling tiningnan niy�n~g wal�g im� ang calap� na bund� at . --Cung gayo'y �encantado ang dagatan �macacahuli ac�n~g cah�t iil�. Siniyasat na magal�g nit�ang calagayan n~g bacl�. datapuwa't nalarawan sa mukh�niy�ang panguiguilalas. minasd� ang lamb�.

sac�inilub� sa tubig ang tagd�g cawayan n~g s�oc. iy� ang matig� na . Nagpalipatlipat n~g boong tulin sa m~ga bibig ang salit�g iy�.--ang ipinagmatigas na sabi ni Le�.ipinagpatuloy ang pag paparoo't par�o n~g s�oc sa tubig: pagcatapos ay uman� na hind�inaalis sa tubig ang s�oc: --�Isang buaya! --�Isang buaya!--ang canil�g in�lit. at nagpat�loy n~g pagsasalit� --�Naririn� ba niny�ang tun� na iy�? Iya'y hind�ang buhan~gin. --�An�ang s�i niny�--ang itinanong nil�sa cany� --Ang s�i co'y may is�g buayang nahuli. sa guitn�n~g pagcat�ot at pagcamangh�n~g lah�.

--�An�ang tanun~gan.! malak� may isang dangc� h�os �mahiguit pa ang l�ad n~g cany�g cataw�. marapat gawin?--ang --�Hulihin!--ang sabi n~g is�g voces. --�Dapat na it�i natin siy�sa ating bangc�at sac�caladcarin n~g boong pagdiriwang!--ani Sinang... �hintay cay�. datapuwa't siya'y nababaluctot. ang lic� n~g buaya.bal�. --�Jes�s! at �sino ang huhuli? Sino ma'y wal�g humahand� na sumisid sa calaliman. Ang tubig ay malalim. �Nakikita ba niny�ang paggal� n~g m~ga caw�an? Iya'y siy�na nagpupumigl�.--�Dapat bang c�in ang m~ga isd�g talag�g cacanin natin! .

at nagh�om na ang t�big . Datapuwa't napaiimbulog na ang libolibong pat�. cumuha n~g is�g mahabang l�bit at malics�g pumanh� sa pinacabatal� n~g baclad. Lumucs�ang piloto sa loob n~g pabahay n~g bacl�. sa guitn�n~g pagtatac�at baga man nan~gagsisigawan ang lahat. Ipinagcaloob ni Le�g ang piloto'y siy�g humalili sa cany�g kinalalagy�. at sa canya'y iniaabot ang binunot na isang malapad na sund�g na gaw�sa Toleod.--�Hind�pa ac�nacacakita hangg�n~gay� n~g is�g buayang buh�!--ang ibinul�g ni Mar� Clara. Nagtindig ang piloto. --�Dalhin po niny�ang sund�g na it�--ang sig� ni Cris�tomo.

ang casam-an l�ang ay hind�niy�kinaguiguiliwan ang h�ap-b�hay na iy�.--cung sa lalawiga'y may is�g macag�aw�n~g gany�g bagay.n~g boong talinghag� --�Jes�s.--�Magcacasacun�tayo! �Jes�s. iy�y "siy�" --�An�ang pan~galan iy�?--ang itinan�g nil� n~g binatang --Tinatawag namin siy�g si "Piloto": sa m~ga pilotong nakilala co'y siy�ang magal�g sa lah�.--ang sa canila'y sinabi n~g matandang bangkero. Mar� y Jos�--ang sigawan n~g m~ga babae. Ang t�big ay gum�alaw. um�limpuy�ang . Mar� y Jos� --Huw� cay�g mabah�� m~ga guinoong babae.

t�big: tila mandin may nagbubun�sa ilalim. na sa m~ga buaya'y siy�g . pinipiguil ang paghin~g� Pin�isil ni Ibarra n~g nan~g�~gatal niyang cam� ang puluhan n~g matalas na sund�g. Hind�um�mic ang lah�. at n~g na sa batal� na'y sac�h�ila ang l�bid na iy�. Umakyat ang piloto na hawak ang d�lo n~g l�bid. Sumun~gaw sa ibabaw n~g t�big ang �lo n~g bin�� na bin��n~g masayang sigawan: pun�g-pun�n~g m~ga l�h�ang m~ga mat�n~g m~ga babae. Lumit� ang buaya: nac�al�ang lubid n~g lambal na pahil� sa l�g at sa dacong bunt�. Malak�g buaya iy�. umuug�ang bacl�. Tila mandin ang pagbubuno'y natapos na. na gaya na n~ga n~g ibinal��na ni Le� may m~ga pint� at sa ibabaw n~g cany�g lic� ay may sumisibol n~g l�mot.

at pagcacawala'y sumib� at nilucs�ang dag�an. tinapacan n~g piloto ang buaya n~g cany�g paa. Nang wal�na sa t�big at n~g mailag� na sa ibabaw n~g batal�. sa dacong . cumacapit doon. Tinicm� n~g buaya ang hul�g pagpipigl�. tin�om n~g cany�g malac� na cam� ang pagc�alaking m~ga pan~g� at binantang tal�n ang n~g�s�n~g matibay na g�os. ibinalant� ang cataw�t sac�ipin��sa batal� ang malac� niyang bunt�. hinahagkis n~g cany�g bunt� ang m~ga dinding n~g bacl�. Umaatun~gal na parang vaca.pinacauban cung bag�sa t�. at in~ginan�~gan~ga ang cany�g maitim at cagulatgulat na bun~gan~g�na an�pa't ipinakikita ang cany�g mahahabang m~ga pan~gil. Nag-iisa ang piloto sa paghila sa buaya sa �aas: wal�g nacacagunitang sa cany�y tum�long.

bahagy�na sil�nagcapanah�g makitang si Ibarra iy�. sa pagca't hind�pa natututo ang m~ga filipinang maghimatay. na an�pa't nacaladcad ang sa canya'y nagpapas�c� Wal�g salang mapapatay ang piloto. Nakita nil�g namul�ang m~ga alon. sumun� sa cany�ang cany�g am� datapuwa't bago pa lamang nacasisisid sil�y siy�g paglutang nam� ni Cris�tomo at n~g piloto na capuw�nacacapit sa bangc� n~g buaya.lab� n~g bacl�. nadampol n~g dug�ang tubig. Ang boong tiyang . Matuling tulad sa lint� ay bigl�g nah�log sa t�big ang is�g cataw�. is�g sig� n~g panghihilacb� ang tumacas sa lah� n~g m~ga dibdib. Hind�hinimat� si Mar� Clara. Lumucs�sa malalim na tubigang binatang man~gin~gisda na hawac ang cany�g g�loc.

Nahihibang h�os ang matatandang babae at sil�y nan~gagtatawanan at nan~gagd�asal. Ang any�n~g voces n~g piloto'y tila mand� .maput�nito'y ba� at nacapac�sa lalamunan ang sund�g. --�Cay�ang pinagcacautan~gan co n~g aking buhay!--ang sabi n~g piloto cay Ibarrang nagbabalot n~g m~ga mantang lana at m~ga "tapiz". Hind�maisaysay ang catow�n: libolibong cam� ang sa canil�y umab� upang iahon sil�sa t�big. nagcaroon n~g bahagy�g galos sa bisig ang piloto. Nalimutan ni Andeng na macaatlo n~g sumul� ang cany�g sinig�g: n�ub�ang lah� n~g sab� at namat� ang ap�. Si Mar� Clara l�ang ang hind�macapagsalit� Hind�naano si Ibarra.

may pighat� --Totoong mas�long p�cay�sa pan~ganib.--ang isinagot n~g bin�� na cany�g ipinagpatuloy ang caisip�. --�Cung d�ca sana nacabal�!.ang ibinul�g ni Mar� Clarang namumutl�at nan~gan~gatal pa.--sa ilalim n~g dagata'y "mapapasama ac�disin sa aking familia!" Hind�nalilimutan ni Ibarrang doon hum�imlay ang m~ga but-�n~g canyang am� Aayaw n~g pumaroon ang matatandang .--ul�ul�huwag p�ninyong t�tucsuh� ang Dios.. --�Cung di sana ac�nacabal� at ic� ay sumunod sa akin.--ang sa canya'y isinagot ni Ibarra..

babae sa cabilang bacl�. Cailan ma'y hind�co makitang siya'y n�asama n~g lubh�g maraming m~ga buayang malimit na pasasimbahan.--na sa boong cany�g macasalanang buhay hind�nagsimb�cailan man ang sawing palad na buayang ito. . �ig na nilang umuw� at ang canil�g min�atuwid ay nagpasimul�raw n~g masam�ang araw. --Datapuwa't �ano p�bang sacun�ang nangyari sa atin.--�Ang buaya ang siya lamang kinulang p�ad! --At ang bagay na ito'y nagpapatotoo. m~ga guinoong babae?--ang tan�g ni Ibarra. sa hind�tayo nagsimba muna!--ang ibinubuntong hinin~ga n~g is�g matand�g babae.--ang iniwac� n~g naguing seminarista. at baca may mangyaring maraming sacun� --�At ang lah� n~g iya'y dahil.

A. ayon sa says� n~g poetang si P.Nagsiparoon n~g�ang m~ga bangc�sa cabil�g baclad. Muling tumun� ang m�sica: tumutugtog si Iday n~g arpa. na humiguit cum�lang ang "afinaci�." datapuwa't si Albino ang magaling tumugt� sa lah�. sa pagca't tunay na kinacamot ang guitarra. Paterno. at ang m~ga lalak�nam�y m~ga acorde� at m~ga guitarra. humihihip ang amihan: napupucaw at namamasag ang m~ga �on sa paliguid n~g buaya. nagcuculang sa "tono" at mayatmaya'y sumisinsay sa . Umaaraw na. at nagt�ayo n~g "n~ga bund� n~g bul� na doo'y cum�intab n~g boong casaganaan sa m~ga culay ang liwanag n~g araw". at kinailan~gang mul�g maghand�si Andeng n~g ib�g sab� na pagsisigan~gan.

ipas�niny�ang "dalag" at ang "buwan-buwan": mah��ang b�hay n~g dal�. Ilagay niny�sil�sa lamb� at n~g manatili sil�sa t�big. at .comp�. caya't laguing pun�n~g isda ang s�oc cailanis ma't ililitaw. caya't lumilipat sa sonatang ibang ib�sa dating tin�tugtog. marami ang umaasang naroroon doon ang babaeng buayang asawa n~g n�atay. n~guni't m�agbir�ang "Naturaleza". Nag-uutos si tia Isabel: �Mabuting isigang ang "ayun~gin". Pinaroonan ang cabil�g bacl� na may malaking pag-aalinlan~gan. at caguinsaguisa'y nacalilimot. �Ilagay niny�ang m~ga "sugp� sa caw�i! Ucol na i�aw ang "b�ac" na may camatis sa tiyan. pabayaan niny�ang "biy� at n~g m�awang "escabeche".

nacab�ot sa d�on n~g s�uing. marahil ay m~ga salit�g pang-al� sa m~ga isd�g pat�. marahil ay lib� at cuty� . napaimbulog n~g boong casayahan ang �soc n~g m~ga cal�g ang any�y manip� na ipoipo: umaawit ang t�big sa loob n~g mainit na palay�.--ang idinugt�g. Pabay�n niny�ang ib�at n~g maguing pain. sa gubat na iy� n~g matatandang c�oy na pag-�r�ni Ibarra. Umaalin~gawn~gaw sa alang-alang ang m�sica. Doo'y sa l�im at sa tab�n~g mal�aw na b�is ay manananghalian sil�sa guitn�n~g m~ga bulacl� �sa ilalim n~g itatay�agad-agad na m~ga palapala. N~g magc�ayo'y nan~gag-ac��sil�g lumuns� sa pamp�g. Hind�magal�g na pabay�ng ang wal�g calam�laman ang bacl�.

sa gay�g caraming pagpat� na c�s�sa m~ga capat�. cung minsan nama'y bigl�g ipinakikita ang may pint�at namemerdeng lic�." TALABABA: [257] Maningning bat�g az�l ang culay.nagpapapihitpihit ang bangc� n~g buaya. cung minsa'y bigl�g ipinakikita ang maputi at wacw� na tiy�. . ayon sa sasabihin marahil n~g m~ga "bramin" �n~g m~ga "vegetariano. n~guni't hind�nagugulumihanan ang t�ng minamahal n~g Naturaleza.

maagang maaga n~g magmisa si p��Salv� at sa il�g sandali'y cany�g nil�is ang may labingdalaw�g calolowang marurum� at ang ganit�g gawa'y hind�niy�nauugal�n.--mah��n~g �aw . dahil sa pagcabasa n~g il�g s�lat na dumat�g na may m~ga "sello" at mabuti ang pagcacalagay n~g "lacre." samantalang nagh�and�n~g ib�g "taza" n~g chocolate.=XXIV." sa pagca't pinabay�ng lub� na lumam� ang "chocolate. Tila mand� nawal-an n~g g�ang cumain ang carapatdapat na cura." May sak� ang p��--ang sinasabi n~g "cocinero.= =SA GUBAT= Maaga.

" wal�g dalaw�g pingg� ang cany�g sin�alang. sa anim na pinggang inihahayin co sa cany�sa "mesa.na hind�cumacain. Nalalao'y lalong nanglalalim ang cany�g m~ga mat� at totoong nan�ilaw. nagpaparoo't parito sa mal�ang na s�as at kinucuyumos n~g cany�g mabut-ong m~ga cam� ang is�g sulat na manac�acang binabasa.--siy�y binaban~gun~got mul�n~g magbago n~g tinutulugan. Tunay n~ga nam�g nacah�abag t�gnan si p��Salv� Hind�man lamang sinalang ang pan~galaw�g taza n~g chocolate.--ang sag� n~g alilang lalaki. ang cany�g "coche". hind�tinicm� man lamang ang m~ga hojaldeng Ceb�. Hinin~g� sa cawacasan. nag-ayos at sac�nag-utos na siy�y ihat� sa gubat na kinalalagyan n~g . --Dahil sa hind�siy�nacacatulog n~g mahusay.

sal-it sal-� na c�lay maniningning. tulad sa m~ga na sa taguiliran n~g Mak�ing. at pum�oc siyang nag-�sa sa gubat. n~guni't marahil ay kilal�na n~g m~ga doradong maliliit na h�op. M~ga bulacl� na cusang sumisibol na ang marami sa canila'y hind�pa napapan~galanan. Pinaalis ni p�i Salv�ang "coche". na ang tubig na umaagos doo'y g�ing sa il�g buc� n~g malac�cong tubig. n~g m~ga par�ar�g sarisar�ang lalak� at may m~ga c�lay na az�l at guint� mapuput�at maiit�.nacapam�anglaw na c�oy at sa malapit doo'y nan~gagcacatuwa n~g paglalakbay sa caparan~gan. Is�g mapangl� na land� na bahagy�na nabucs� sa casucalan ang pinagd�aanang patun~g�sa is�g b�is. ang siyang pamuti n~g m~ga pangpang n~g batis na iy�. pagdat�g sa lugar na iy�. .

at pinatitisodtisod maya't may�ang m~ga para niny�g d�bihasang maglac� n~g m~ga ug� n~g m~ga c�oy na . Mala�laon din siy�g nagpalacadlacad sa casucalan n~g m~ga gumagapang na dam� na cany�g pinan~gin~gilagan ang m~ga dawag na cumacapit sa cany�g h�itong guing� na t�a mandin ibig siy�g piguilin. may m~ga tagl� na m~ga rub�at m~ga esmeralda sa canil�g m~ga pacp�.makikintab. at n~g m~ga libolibong m~ga tutub�g cumikinang n~g tulad sa metal. ang irit n~g yayay na nag-iin~gay sa araw at gab� ang huni n~g ibon. at wari nasasabugan n~g totoong mataas na guint� Ang tunog n~g pagaspas n~g m~ga maliliit na m~ga hayop na ito. �ang lagap� n~g bul� na san~ga n~g cahoy na nahuhulog at nagcacasabitsabit sa lahat n~g lugar ang siyang tan~ging sumisir�n~g catahimican n~g talinghagang lugar na iy�.

--�Mag-in~gat ca. at nalalao'y l�ong n�alapit.--�ig co siy�makita na hind�"niy� ac�nakikita.--ang sin�abi n~g is�g magand�at matimy� na voces na nakikilala n~g cura. --Titingnan co cung ac�y macac�umpong n~g is�g p�gad. --�Sa macatuw� ay �ig mong gaw� sa cany�ang sa iy�y guin�awa n~g cura. na bin�antayan ca saan ca man pumaroon?--ang itinug� n~g is�g masay�g voces. at nanggagaling ang m~ga voces at ang m~ga halakhakan sa b�is. sa pagca't . �ig co siy�g sund� sa lah� n~g d�o. Nagt�o si p��Salv�sa lic� n~g malak�g p�n�n~g is�g c�oy at sac�nakinig.lum�abas sa l�p� Bigl�siy�g tumiguil: masasay�g m~ga h�akhakan at m~ga sariwang voces ang dumat�g sa cany�g m~ga tain~ga.

na hind�magcacailan~gang siya'y makita. hind�ac�ang hind�pakikita. ay ating "iregalo" sa cura. Ang l�ong magal�g. inuulit n~g masay� --�Siya n~g� panibugh� panibugh�--at humahalakhak n~g t�a. --Cung ac�y naninibugho. samantalang. cung macacasumpong t�o n~g p�gad. at iya'y hind�magal�g. at sa gayo'y cany�g mab�antayan tayo. �an�g acal�mo? .nacayayayat at nacapagpapalalim n~g m~ga mat�ang panibugh� --Hind� hind�panibugh� cung d�pagcaibig l�ang na macaalam n~g d�co tal�!--ang isin�agot n~g mataguint�g na voces. --N~guni't ic� may hind�mo siya makikita. ang hind�co ipakikita'y siy� n~g hind�siy�m�asdan nino man.

gaya b�n~g is�g Sor Escucha? Nacapagpahakhak n~g masay�ang gay�g alaala sa pagcacolegiala. n~guni't cailan ma't aco'y manibugh�matututo ac�g magbantay na hind�ac�makikita. Lumalacad ang tatl�g ang tin~gin ay sa�salam� n~g t�big at nan~gagh�anap n~g tal�gh�ang p�gad n~g tag�: Bas�sil�hang�g sa tuhod. .--Hind�ac�naniniwal�sa m~ga p�gad n~g m~ga tag�--ang sag� n~g is�g voces. --At �paano? �at paano? �Bakit. --�Nalalaman mo na cung paano ang pagday�cay Sor Escucha! Nakita ni p��Salv� mul�sa cany�g pinagtataguan si Mar� Clara. si Victoria si Sinang na nagl�ibot sa �og.

at nat�acpan ang cataw� n~g is�g b�ong may malalapad na g�hit at masasayang m~ga c�lay. Samantalang nagh�anap sil�n~g is�g b�ay na hind�mangyayaring masumpun~gan ay namumuti tul� sil�n~g m~ga bulacl� at nan~gun~guha n~g m~ga g�lay sa pamp�g. ya�g magandang liig hanggang pa .na ano pa't nahihiwatigan sa m~ga malalapad na cun� n~g canilang m~ga s�ang pangpal�o ang calug�lug� na h�bog n~g canil�g m~ga bint� Nacalugay ang canil�g buh� at hub� ang canil�g m~ga b�ig. Pinanonood n~g fraileng Acte� na nam�mutl�at hind�cumikilos ang mahinhing Dianang iy�. ang m~ga mat�niy�g num�ingning sa madil� na hungc� na kin�alagyan ay hind�nan~gapapagal n~g pagtatac�sa m~ga mapuput�at parang linalic na m~ga b�ig.

Hal�g. nagaalinlan~gan. at nagpalin~gaplin~gap sa cany�g paliguidliguid. Humint�g hind�cumikilos. pigt�n~g pawis umal� si p��Salv�sa cany�g pinagtataguan. . pawang pumupucaw sa abang cataohan niy�n~g cacaibang m~ga damdamin at nagpapapanaguinip n~g m~ga b�ong caisip� sa nil�agnat niyang budh� Sa lic� n~g is�g pag-lic�sa �at. humakbang n~g il� at anaki'y �ig sumun� sa m~ga dalaga. n~guni't nagbalic at naglacad sa pamp�g at ang ib�g m~ga casama n~g m~ga dalagang iy� ang siy�g hinanap. nan~gawal�ang m~ga matitimy� na m~ga dalagang iy�. sa guitn�n~g masucal na cawayanan. na ang m~ga mata'y hib�g. at hind�na marin~gig ang canil�g malulupit na m~ga parunggu�. ang mal�iit at culay rosang m~ga paang nan~gagl�ar�sa tubig. nanglulupaypay.pasimul�n~g dibd�.

nan~gaghuhugas n~g big�. sa guitn�n~g b�is. At doon sa cabil�g ibayo. may nanggagaling doong masasay�g m~ga voces n~g babae. nag-iih� n~g "lech�" at ib�pa. samantalang nan~gagc�agulo ang caramihang m~ga alilang lalaki at m~ga al�ang babae sa pal�� n~g m~ga cal�g biglaan ang pagcac�aw�at nan~gagsusumakit n~g paghihimulmol sa m~ga inah�g man�. sa is�g calinisang canil�g hin�an. m~ga bulaclac at m~ga bandera. sa loob n~g lilim n~g is�g palapalang canil�g bagong itinay�g ang . ang is�g wari'y paliguang magaling ang pagcacabacod. Napapamutihan ang paliguang iy� n~g dahon n~g m~ga niyog. Nacatanaw nam� siy�sa daco pa roon n~g is�g tul� na cawayan at sa dacong malayo'y m~ga lalaking nan~galiligo.Nakita niya sa malay�lay�ro�. at ang pinacabub�g ay is�g malagong cawayan.

ang teniente mayor. na dating caaway n~g nas�ang si Don Rafael sa malaon n~g pinag-uusapan. ang coadjutor. Doo'y naroroon ang alf�ez. pat�ni capitang Basiliong am�ni S�ang. nan~gagcacatipon ang maraming m~ga lalaki't m~ga babae. At napahinuhod n~g boong gal� n~g loob ang balitang m�analumpat�n~g m~ga "conservador" sa anyaya ni Ibarra. ang gobernadorcillo. ang maestro sa escuela at ang maraming m~ga capitan at tenienteng "pasado".m~ga haligui'y cahoy at ang bub�g ay "lona" na" ang isang bahagui at ang is�g bahagui'y m~ga dahon n~g malalak�g c�oy. at hind�mag-caaway ang cahulugan n~g pag-uusap�. Sa cany�y sinabi ni Ibarra: "Pinag-uusapan natin ang isang catuwiran. at tul� nagpadal�n~g tatlong payo at sac�ipinanalim sa capangyarihan n~g binat�ang paglilingc� n~g cany�g m~ga alil� .

Nan~gagb�bucas n~g m~ga botella n~g limonada. --�N~guni't saan p�nanggaling ang cagalanggalang na camahalan p�niny�--ang itinan�g sa canya n~g alf�ez.Sinal�bong ang cura n~g boong galac at pagpipitagan n~g lah�. nan~gagb�iyac n~g m~ga niyog na m�r�at n~g ang m~ga natatapos n~g paliligo'y mac�nom n~g cany�g malam� . at ang cany�g habito'y pusp� n~g m~ga dahon at n~g m~ga tuy�g san~g�-�Naparap�p�ba ang cagalanggalang na camahalan niny� --�Hind� �n�igaw ac�--ang isinag� ni p��Salv� at ibinab�ang cany�g m~ga mat�upang siyasatin ang cany�g pananam�. pat�n~g alf�ez. n~g makita nit�ang cany�g mukh�g pun�n~g g�os.

at cay�lamang pinansin ang sinalita sa cany�y n~g sa canya'y sabihing si Ibarra ang may gaw�n~g gay�g calak�g s�gat. Ipinakita nila sa cura ang buaya. na siyang nagbibigay ban~g�sa nacal�gay na buh�. datapuwa't tila mandin nal�ibang ang �ip sa ib�g bagay.na t�big at n~g macacain n~g cany�g malamb� na lamang higu� ang caputian sa gatas. �nan~gaglilibang sa paglalaro sa paliguid n~g is�g bat�g malapad. N~guni't hind�mangyaring makita ang bant� at . Sila'y na�up��humihilig sa m~ga d�yang nacabitin sa m~ga san~ga n~g m~ga cahoy. na may nacalagay sa ibabaw nitong m~ga baraja. na nasasal-itan n~g m~ga rosa at il�g-ilang. m~ga sigay at m~ga bat�g malil�t. at buc� sa roo'y pinag-aalayan pa ang m~ga dalaga n~g is�g cuintas na sampaga. m~ga tablero. maliliit na m~ga libro.

ang alf�ez. Nan~gagsiup�sa mesang pinan~gun~guluhan ni Ibarra. bago dumat�g ang alf�ez ay siy�y wal�na. Dumat�g ang oras n~g pagc�n. Inihand� niya ang �nang n~git�cay Cris�tomo. samp�n~g teniente mayor. casama ang cany�g m~ga caibigang babae.hind�napagkikilalang piloto. Sa cawacasa'y lumab� si Mar� Clara sa p�iguan. Hind�ipinahintulot n~g m~ga in�g cum�n . ang cura. ang coadjator. sar�ang t�lad sa is�g rosa sa �nang um�ang pamumucadcad na num�ingning ang ham� na ang caw�~gis ay kisl� n~g diamante sa caayaayang ulb� n~g bulacl�. ang gobernadorcillo at il� pang m~ga capitan. at naucol ang �nang pagdidil� n~g cany�g n� cay p��Salv� Nahiwatigan nit� n~guni't hind�nagbuntunghinin~ga.

--�An� �ano iy�?--ang tanun~gan n~g m~ga matatandang babae. tungk� sa tampal�ang nagpah�ap sa cataw� ni p��D�aso?--ang tan�g sa alf�ez ni p��Salv� sa horas na iy� n~g pagcain. --�Jes�s.ang sinomang lalaki sa mesa n~g m~ga dal�a.--ang ipinaliwanag ni Le�. --Hind�ca na n~gay�. --Na ang m~ga bangc� m~ga guinoong babae. pa na g�a n~g sa m~ga bangc�--ani Le� sa nagseminarista. . macapag panuc��n~g m~ga b�tas. guin�ng alf�ez. saramullo!--ang Isabel na n~gum�~git� sigaw ni tia May nab�atid na p�b�cay�g ano man. ay p�ang m~ga buong-b��na t�lad sa pingg�g ito. Albino.

--�S�o p�bang tampal�an iy�. padre cura?--ang tan�g n~g alf�ez. War�y n~gumit�ang coadjutor. na guin�awang pinacasalam� sa mat�ang vaso n~g �ac na canyang in�nom. Namul�sa hiya �sa �ac ang alf�ez. guinoong alf�ez. na tin�ingnan ang fraile. . --�Ab� at s�o pa p�ba? �Yaong tampal�ang camacalaw�n~g hapon ay bumuntal cay p��D�aso sa daan! --�Bumuntal cay p��D�aso?--ang tanun~gan n~g il�g voces. --�T�nay p� caya't nararatay n~gay� si p��D�aso! Sinasapantahang ang gumaw�n~g gayo'y si Elias ding sa inyo'y naglubl� sa pus�.

" --�Pacanin niny�ang cahabaghab� na babaeng iy�!--ang sabihan n~g m~ga matatand�--�uy.. na cung naguing gab�s�a'y marahil ipalag� na siya'y is�g "fantasma. Ang w��co'y alf�ez n~g Guardia Civil. Sa ganito'y siyang pagsipot n~g isang babaeng namumutla. abang aba ang pananamit. palibhasa'y lumalacad siy�g wal�g im� at nap�awal�g in~gay ang canyang paglacad.--ang ipinagpatuloy ni p��Salv� na ang any�y war�nangl�ibac. Nagcag�-l��ang militar at ibinul�g ang is�g hal�g na pagtaliwac�. sino may wal�g nacakita n~g cany�g pagda�g.. payat.--Ang boong �ip co.. pumarito cay� .--ay nalalaman po niny�ang nangyayari.

at siya'y mesang kinal�agyan n~g lumin~g�. --�Madilim ang gab�at nan~gaw�al�ang m~ga b�ang lalaki!--ang ibin�bulong n~g magpapalimos na babae. babae ang lumapit sa cura. at n�ilala siy�at cany�g cam� ang cuchillo. --�Sino ang babaeng iy�?--ang itinan�g. na sa canya'y nags�alit� n�uitl�ang babae at nagtatacb� at nawal�sa guitn�n~g cacahuyan. N~guni't n~g makita ang alf�ez.N~guni't ipinagpatuloy n~g cany�g pagl�ad. --Is�g cahabaghab� na babaeng pin�it sir�n ang �ip sa cagugulat at . ito'y nalagl� sa --�Inyong pac�in ang babaeng it�--ang ipinag-utos ni Ibarra.

na . hind�nan~gagcaroon n~g caliwanagan.--siya'y inilibot sa boong b�ang bat�.--may �at na �aw nang iya'y gany�. d�il sa hind�co maalamang m~ga bagay n~g cany�g m~ga an� na lalaki. --�Bakit?--ang itinan�g n~g alf�ez na humar� sa cura:--�iy� p�bag�ang in�n~g iny�g dalaw�g sacrist�? Sum�g-�on ang cura sa pamamag-�an n~g pagtan~g� . --�Iyan bag�ang is�g nagn~gan~galang Sisa?--ang tanong ni Ibarra n~g boong pagmamalasakit...c�apah�ap!--ang isinag� ni don Filipo. --Ang babaeng iy�y dinakip n~g iny�pong m~ga sundalo.--ang ipinagpatuloy n~g sabing may capaitan n~g teniente mayor.

--�Nan~gawal� ang wic�niny�--ang itinan�g n~g alf�ez. --�Carambas. at sac�tuman~g� bilang sag� na oo.--�Na nan~gawal�g hind�man lamang guinaw�ang an�mang pagsisiy�at tungc� sa canil�--ang idinugtong ni Don Filipo n~g w�i may poot. p��cura!--an�g alf�ez na casab� ang t�ang lib�. at nat�tuwa. dahil . at tinititigan ang gobernadorcillo na ibinab�ang m~ga mat� --�Han�in niny�ang babaeng iy�--ang ipinag-utos ni Cris�tomo sa m~ga al�ang lalaki:--Aking ipinan~gacong pagpapagalan co ang pag-uus��cung saan naroon ang cany�g m~ga anac na lalaki. padre cura? In�bos inin� n~g cura ang vaso n~g �ac na na sa cany�g har�.--�Nan~gawal�ang iny�g m~ga sacristan.

sa siya'y nacacaganti.--pagca naw�al�ang il�g p�o l�ang n~g cagal�g-g�ang na camahalan p�ninyo'y maagang maaga pa'y iny�g guiniguising ang aking sargento. --�Mab�ting sag�. At hind�tinapos ang canyang salit�cung d�ang guinawa'y nagtaw� casabay n~g paglulub� n~g canyang cuchara sa mapul�g lam� n~g papaya. --Nagc�ayon ac�t dahil nan�agot n~g salap�.... upang hanapin ang iny�g salap� n~guni't naw�al�ang dalawang sacristan ninyo'y hind�p�cay�nagsasabi... sa ac�ang cagalanggalang na . totoo n~gang cay�po'y. at cay�p� guinoong capit� ... Sumagot ang curang malak�ang hiy�at nat�tulig.

--�Ang sabihana'y n~g gabing iy� mawala ang m~ga bata'y may m~ga tumun� na ilang put� n~g fusil! . ban� na lal�i! Nag-acalang mamaguitna si Ibarra. cung an�ang sabihanan tungc� sa pagcawal�n~g m~ga b�ang iyan? �Hind� �Cung gayo'y ipagtanong p�niny�sa iny�g m~ga sund�o! --�At ano?--ang sigaw n~g alf�ez na nawala ang towa.past� n~g m~ga c�uluwa!--ang salabat sa cany�n~g alf�ez na namumualan n~g kinacain.--�Mab�ting sag�. n~guni't nagpilit si p��Salving manag-�li sa dating catahimican n~g loob. at sumagot na caacbay ang n~g�ing p�it: --At �nalalaman p�b�niny� guin�ng alf�ez.

....--�Il�g put�?--ang in�lit n~g alf�ez na canyang min�asdan ang m~ga cah�ap. bilang pagpapatunay na may n�in~gig n~ga sil� Nang magc�ayo'y sumag� si p��Salv�n~g madalang na pananalita. at gay� ma'y �ig po niny�g masoc na tagapan~garal at magt�r�sa m~ga iba n~g canilang m~ga catungculan: dapat po ninyong maalaman ang casabihang. taglay ang malupit na paglibac. lalong nacacaalam ang ul� sa canyang sariling bahay. Nan~gagsitan~g�ang nan~garoroon. --Sa nangyayari'y aking nakikitang bucod sa hind�cay�nacacahuli n~g m~ga gum�awa n~g masam�y hind�po niny�nalalaman ang m~ga guinagawa n~g iny�g m~ga capamahay.

sa pamamag-�an n~g t�long at m~ga hatol niny�g dalaw� Ang pagbabal� n~g m~ga al�ang nan~gagsabing hind�nil�nasumpun~gan ang sir�ang �ip na bab� ang siy�g nacalub� n~g pagcapayap�sa dalaw�g nagcacagalit.--�M~ga guinoo!--ang isinalabat ni Cris�tomo n~g canyang makitang namumutla na ang alf�ez.--tungcol n~ga sa bagay na it�y ibig cong maalaman cung an�ang iny�g pasiy�sa isang aking panuc�� Inaacal�cong ipagcatiw��ang pag-aal��sa babaeng diy�g sira ang �ip sa isang mab�ting manggagamot at�samantala'y hahanapin co ang canyang m~ga an�. Nan~gagbahabahagui sa il�g pulutong ang m~ga matanda't m~ga b��n~g mat�os ang pagcain at samantalang sila'y bin�igyan . at canil�g dinal�ang salitaan sa ibang bagay.

na lan~g�na n~g caunt� May usap� tayong labing lim�g ta�g ta� na n~gay� ang itin�agal.--ang sig� nam� ni c�itang Basilio. sa pagca't nagpapaalam ang alf�ez! . sa pagcaibig nil�g maalaman ang sa canila'y mangyayari sa panah�g h�aharap. --�Hali cay� guinoong Ibarra.n~g ch�at caf� Cumuha ang ib�n~g m~ga "tablero" at ang ib�nama'y nan~gagsicuha n~g "baraja. at wal�g huc� sa Audienciang s�cat macah�ol: �mangyayari bang tingnan natin cung �ing mab�igyang hangg�sa "tablero"? --�N~gay� din p� at sumasang-ayon ac�n~g boong catowaan!--�Hintay� po niny�ac�g sagl�." n~guni't lalong minagaling n~g m~ga dalag�ang man~gatan�g sa "Rueda de la Fortuna" (gulong n~g capalaran).

datapuwa't hind�marahil min�agaling ni fray Salv�ang lugar na kin�alagyan at ang capanahunang iy�. cay�n~g�t pawang m~ga malal��ang caniy�g m~ga isin�agot at mapapanglaw at may g�it na h�� at ang canyang m~ga mat�g hind�tumitin~gin man lamang sa cany�g m~ga kinacausap ay nagpapalin~gaplin~gap sa magcabic�il� Nagpasimul�ang cacadakil�n. caya't nacaakit pat�sa m~ga hind�nacacaalam.Nang maalaman nil�ang gay�g paglalar� nan~gagcap�an ang lah� n~g matatand�g lalaking mar�nong n~g "ajedrez" sa pal�uid n~g "tablero". mahalag�ang lar�g iy�. upang makipagsalita� sa cany�tungc� sa m~ga bagay na nauucol sa religi�. Hinar� n~g m~ga matatand�g babae. lar�n~g boong . ang cura. gay� man.

at cany�g sinuly� ang pulutong n~g m~ga cabat�ng nagpapatuloy n~g pagtatan�g cay Capalaran.--Cung magtabl�ang lar� papagtatablah� naman natin ang �ing usap�--ang sabi ni Ibarra. Nang na sa calaghat�n na ang lar� tumanggap si Ibarra n~g is�g telegrama na nagpaningning n~g canyang m~ga mat�at nacapagbig� sa cany�n~g pamumutl� Itinag�niy�sa cany�g "cartera" ang telegrama." --�"Jaque" sa "Reina"!--ang muling sin�i ni Ibarra. na hind�binucs�. sa guitn�n~g m~ga tawanan at m~ga sigawan. na pinagbabal�n n~g cany�g . --"�Jaque" sa "H�i!"--anang binat� Napilitang itag�ni capitang Basilio ang "Hari" sa lic� n~g "Reina.

"Torre" ang "Reina.--mayroon pa namang sasabihin ac�n~gay� din sa il�g lalaki sa pulut�g na iy�. humin~g�siy�n~g panah� upang siya'y macapa-isip. At nagtind� siy� pagcapagcaloob sa cany�g calaban n~g icaapat na bah�ui n~g isang oras upang mag-�ip. Tan~gan ni Id� ang mab�og na cart�g kinasusulatan n~g apat na po't wal�g tan�g." ipinagsasanggalang n~g isang "Pe�. . at si Albino ang may tan~gan n~g libro n~g m~ga sag�. --�Sumasang-ayon p�ac�n~g boong tuw�--ang sag� ni Ibarra." na Sa pagca't hind�matacp� ni capitang Basilio ang "Reina" at hind�nam� niy�maiurong it� dahil sa "Haring na sa sa lic�".

�hind�totoo! isin�igaw ni --�An�b�ang nangyayari sa iyo?--ang sa cany�y tan�g ni Mar� Clara. N~guni't �S�o ba ang may utos sa iyong magtanong ca n~g gayon?--ang sinabi sa canya n~g pinsan niyang si . --Tingn� mo.--�Casinun~galin~gan! �casinungalin~gan!--ang Sinang na halos um�yac. at ang guinawa niyang curang iyang bantilaw ay binasa sa libro ang ganito: "�Pagca nagcabuh� ang palaca!" �It�ba'y mabuti? At saca n~giniwian ni Sinang ang nagu�g seminarista. na hind�tumitiguil n~g pagtatawa. aking itinan�g: "�Cail� bag�ac�magcacabait?" binitiwan c�ang m~ga "dado".

. Nacatan�g na cam�g lahat. casabay n~g paghahandog sa canya n~g "rueda"--Pinagcayarian naming cung sino ang magcamit n~g lalong magaling na sag� ay tatangap sa m~ga iba n~g isang hand�. --�At Sino ang nagcamit n~g lalong magal�g na sag�? --�Si Mar� Clara! �si Mar� Clara!--ang isinag� ni Sinang. N~guni't tinacpan ni Mar� Clarang nam�mulang mainam ang bib� ni Sinang..--Ibiguin man niya't hind�y siya'y pinatanong namin: "�Tap� baga't hind�magmamaliw ang cany�g pagliyag?" at ang libro'y sumag�..Victoria--�S�cat na ang magtan�g n~g gay� upang marapat sa gay�g m~ga sag�! --�Tuman�g p�cay�--ang sinabi nila cay Ibarra. .

Iniabsang ni Ibarra ang m~ga "dado" at alinsunod sa canyang "numero" ay hinanap ang mukha at ang talata n~g na sa libro. --"�Ang m~ga panaguinip ay pawang m~ga panaguinip n~ga!"--ang bin�a ni Albino. Kin�ha ni Ibarra ang nan~gan~gatal na b�ucs�. telegrama at .at hind�itinulot sinasabi. na maipatuloy ang --�Cung gayo'y ibigay niny�sa akin ang "rueda"!--ani Cris�tomong n~gumin~git� Tuman�g: "�Lalabas ba n~g magal�g ang casalucuyan conglinalayon?" --�Napacapan~git naman n~g tan�g na iyan!--ang sigaw ni Sinang.

at ibinigay cay Mar� Clara ang . hinat�lang cay�ang nan�o sa usapin." --�An�ang cahulug� nit�--ang itinan�g nil�sa cany� --�Hind�b�ang s�i ninyo'y bibigyan n~g pab�ya (regalo) ang magtam�n~g lalong mab�ting sag�?--ang itinan�g niy� na nan~gan~gatal ang voces sa lak�n~g cany�g tuw� samantalang hinahati n~g boong in~gat ang papel.--�N~gay�y nagsinun~gal�g ang libro niny�--ang isinigaw na pusp� n~g tuw�--Basahin ninyo: "Sinang-ayunan ang panuc�ang escuela. --�Siy�n~ga! �siya n~ga! --Cung gay�y n�ito ang aking pab�y�--ang sinabi.

" . ang p�ralang it�y siy�g �ing pab�y� --At �an�g cahulugan niyang calah��n~g papel? --�It�y ih�andog co nam� sa nagcaro� n~g lalong masam�sa m~ga sag�! --�Cung gay�y ac� �sa akin marapat ibig�!--ang sig� ni S�ang.calah�i. at nagbal� na mul�siy�sa pakikilar�n~g "ajedrez.--magt�ay�ac�sa b�an n~g is�g p�ralang �col sa m~ga b�ang lalaki't bab�. Ibinig� sa cany�ni Ibarra ang papel at mat�ling lumay� --�At an�ang cahulug� nit� Datapowa't mal��na ang mapalad na bin�a.

at kin�ha ang libro at canyang bin�buclatbuclat. Pinapahid ni Mar� Clara ang isang l�ha sa catuw�n. hin�intay nam� nil�g magsalit�ang cura at hind�sil�um�mic. Tum�in~gin ang cura sa m~ga bagongtao't dalaga.Lumapit si Fr. --�An�it�--ang sa cawacasa'y naitanong n~g cura. Humint�n~g magc�ayon ang tawanan at napip�ang salit�n. na di niy�matutuhan cung an�ang sasabihin.--is�g librong liban~gan. --�Ang "Rueda de la Fortuna". ang sag� ni Le�. --�Hind�ba niny�nalalamang casalanan ang maniw�a sa m~ga b�ay na ganit�--ang winic� at sac�pinunitpunit n~g boong g�it . Salv�na wari'y nag-w�alang an�man sa masay�g l�pon n~g m~ga cabat�n.

Nagpumigl� sa m~ga l�i n~g lahat ang m~ga sig� n~g pagtatac�at sam�n~g loob. at tinitigang tumatan~gis ang m~ga wac� n~g librong iy�g hind�pa nalalaong nag-alay sa canya n~g lubh�g malak�g ligaya. Pinapagda� ni Mar� Clara ang m~ga camay.--Amang cura. n�aw ang t�ag sa gany�g gaw�at ito'y bawal n~g Dios at n~g m~ga t�.ang m~ga d�on n~g libro. Hind�sumag� cay Albino si fray Salv� laban sa inaasahan n~g m~ga nanonood. --�L�ong malak�g casalanan ang gaw� ang maibigan sa b�ay na hind�cany�t l�an sa calooban n~g t�nay na may ��--ang itin�tol ni Albinong nagtindig. n�ira siy�sa panonood cung paano ang linipadlipad n~g m~ga pinagpunitpunit na .

sa pagcapagbigay niy�sa cany�g maguiguing asawang si Mar� Clara n~g canyang pabuy� nagpasimul�siy�n~g paglalar�g hind�na iniisip ang guin�aw� at hind�na nag-aabal�n~g pagbab�acbalac n~g pagwaw��n~g boong pag-iin~gat n~g . na ang ib�y ipin�id n~g h�~gin sa g�bat at ang ib�nam�y sa t�big.m~ga d�on n~g libro. Humintong sandal�at nakip�-usap cay Ibarra na naghat� sa cany�sa is�sa m~ga cocheng n�ahandang pangdal��panghatid sa m~ga panauh�.!May pagmumukh�g w�i'y sinasabing: "Huw� cang tatawa't nalalaman co ang iyong m~ga casalanan. pagcat�os ay lumay�g gu�uiraygu�ay at nacapatong ang dalaw�g cam� sa ulo." Sa malak�g catuw�n ni Ibarra. --�Mabuti at lumayas ang pang-ab�-gal� na iy�.--ang ibinul�g ni Sinang.

calagayan n~g m~ga "pieza. ang laro'y nagcapantay. Nangagcam� nan~gagpisilan pagguiguiliwan. salamat sa maraming pagcacamaling sa huli'y guinaw�n~g bin�� �Papagtablahin natin! �papagtablahin natin! ang sabi ni capitang Basiliong malak�ang tuw� --�Papagtablahin natin!--ang inulit n~g bin��--cahi't magu�g an�man ang inihatol n~g m~ga huc� sa ating usap�." Dahil sa ganito'y ang nangyari. ang n~g dalawa na boong Samantalang ipinagcacatuwa n~g m~ga caharap ang nangyaring it�na nagb�igay . baga man si capitang Basilio'y b�agy�n~g nacapags�angalang.

--�Huw� kikilos ang sino man!--ang sigaw n~g sargento. --Na n~gay� din ay ibig� sa amin ang is�g may casalanang nagn~gan~galang El�s. siy�g sumir�n~g casayahan at nagd�lot n~g panghihilacb� sa pulut�g n~g m~ga babae. na pawang sandatahan at nacalagay sa d�lo n~g fusil ang bayoneta.--�Pap�putucan ang cumilos! Hind�inalintana ni Ibarra ang gay�g pah�op na pagmamatapang. tumindig siy�at lum�it sa sargento.wac� sa is�g usap�g totoong nagpapah�ap na sa dalawang magcalaban. na sa iny�y namimiloto can�ang umaga. --�An�p�ang iny�g ibig?--ang itinan�g. ang bigl�g pagdating n~g apat na guardia civil at is�g sargento.--ang isinag� na may any�g pagbab�� .

n~g t�ng may masamang caasalan.--�Is�g may casalanan?. Tiningnan ni Ibarra ang sargento mul�sa m~ga paa hangg�g sa �lo at sinag� siy�n~g lubh�g malaking pagpapawal�g halag� --Hind�co cailan~gang ac�y mags�lit sa . tum�anggap p�cay�sa inyong m~ga pagsasaya... �Ang piloto? �Cay�po'y nagcacamali marahil!--ang itinug� ni Ibarra. guinoong Ibarra. --�Ah! �at iy� ba ang piloto? --Iy� n~g� �on sa s�i sa amin. --Hind�p� n~gayo'y isinumb�g na naman ang El�s na iy�g nagb�hat n~g cam� sa is�g sacerdote....

na g�a naman n~g iny�g alf�ez na capanay� namin ditong dalaw�g horas l�ang ang cal�ampas. cung cay�y pumar�o sana. At pagcawic�nito'y tinalicuran siy� Kinag� n~g sargento ang cany�g m~ga bigote. at sa pagca't napagdilidili niy�g siy�ang lalong mah�� ipinag �tos na paghanapin sa magcabicabil�at sa m~ga cacahuyan ang piloto.iny�n~g �ing m~ga guin�aw� Tinatangggap namin n~g boong cagandahan n~g loob ang sino man sa �ing m~ga pagsasay� at cay�man. na ang any�nit�y nacatitic sa capirasong papel na cany�g dal� It�ang sinabi ni Don Filipo sa cany� --Iny�g talastasing naaangcap ang m~ga any�t calagayang iy� sa siy� n~g bawa't . iny�dis�g nasunduan ang is�g luclucan sa mesa.

nangyaring n~g il�g iy�. umul� ang m~ga tan�g at sumag�a ang m~ga salisalitaan tungc� sa nangy�i. Sa cawacasa'y bumal� ang m~ga sundalo. at canil�g sinabing wal�g nakita silang bangc��t�ng s�o mang macapagbig� hin�a. nagsabi n~g paut�-ut� ang sargento n~g il�g salit�at sac�umalis na tulad n~g pagdating: �a guardia civil. ibig . Unt�nt�g nanag-�li ang katuw�n.sampong dalisay na �bac�p�cay�y magcamal� filipino. --�At pa�o b�ang paano?--ang tan�g macatant�n~g l�im. --�Cung gayo'y iy� pal�ang El�s na nagh�log sa alf�ez sa is�g pus�!--ang s�i ni Le�g nag-i�ip-isip.

na an�pa't n�ulagt�ang cabayo't napatapon sa pus� ang alf�ez. caya't nagpat�loy n~g paglacad. . Totoong map�tic ang daan at sa tab�lamang may makipot na land� na malalakaran n~g i�ang t�. cung d�bagc� pinatulin at sumig� sa t�ng siya'y umudl�: t�a mandin hind��ig n~g taong iy�g bumal� sa pinanggal�~gan ��yaw na m�ubog sa pus�.--Ang sabi'y n�alubong daw n~g alf�ez ang is�g t�ng may pas-�g c�oy na pangg�ong. Ang guinaw�raw n~g alf�ez ay hind�piniguil ang cabayo na siy�g d�at sana. n~guni't cum�ha ang t� n~g caputol na c�oy at pinacapal���ang �lo n~g h�op nang boong lak�. n~g is�g �aw na umuulan n~g mainam n~g buw� n~g Septiembre. Sinasabi ring ipinagpatuloy daw n~g t�ng iy� ang paglacad n~g boong tiwas�. na hind�niy�alumana ang lim�g balang ipinahabol sa cany�n~g alf�ez na nabulagan sa marubd� na g�it at sa l�sac. Sa g�it n~g alf�ez ay inac�ang siya'y ipat�ac.

masam�g t�!--ang --�Wal� tot� lamang mapangl� ang cany�g tin~g�: hind�co nakitang siy�y n~gumit�man lamang sa boong . hininalang marahil ay ang bant� na si El�s. --�Cung gay�y tulis� pal�siy�--ang itinan�g ni Victoriang kin�ilig. na g�ing sa lalaw�ang may il�g buw� pa lamang. at napakilala sa m~ga guardia civil sa il�g b�an d�il sa m~ga cawan~gis n~g gayon din m~ga cagagaw�. na d�al� cung tagasa�. --�Walang mukh�g idinugt�g ni S�ang. --Sa ac��co'y hind� sa pagc�t minsan daw ay siy�y nakilaban sa m~ga tulis� is�g araw na canil�g linolooban ang is�g b�ay.Sa pagca't t�nay na hind�kilal�n~g alf�ez cung s�o ang t�ng iy�.

panag-�ip na is�g �aw! At n~gay�. Sa gay�y nagd�n ang h�on at dumat�g ang horas n~g pag-ow�sa bayan. pusp� n~g canin~gasan. um�ugoy ang m~ga gumagapang na m~ga dam�at war�y sinasabi: �Paalam cabat�n! �Paalam. Nan~gagsial� sil�sa g�bat n~g ilin�iwanag ang m~ga hul�g s�ag n~g nagh�in~galong �aw. sa s�ong n~g m~ga san~g�n~g c�oy na iyong hind�tot�ng san� na mac�inig n~g gay�g car�ing m~ga voces. Tila mandin nam�anglaw ang m~ga c�oy.--ang sin��ni Mar� Clara.umaga. at nagdaan sil�g hind�um�mic sa malapit sa mahiw�ang pinaglib�~g� n~g n�n�ni Ibarra. sa liwanag n~g mapupul�at malalak�g nin~gas n~g m~ga sigs�. bayaan natin . Pagcat�os ay nanag-�l�ang masayang m~ga salitaang ma�~gay. at sa tugtog n~g m~ga guitarra.

nam�atay ang m~ga ilaw. sa pagca't cayo'y makikipanayam na nam� sa iny�g m~ga capat�! . samantalang sil�y n�alapit sa tahanan n~g m~ga t�.sil�g lum�ad na patun~g�sa bayan. Nagbabawas ang m~ga pulut�g. �Ilag� niny�ang iny�g "m�cara". nap�ipi ang guitarra.

=XXV. Ma�~gat na itin�i ni Ibarra ang cany�g . Sum�ibol ang malilit na dam�sa l�mang pader na guinagapan~gan n~g caw�~g� n~g b�uing na bumubord�sa m~ga bint�� mal�t na bahay na anaki'y siy�g tahanan n~g catahim�an. pagcatapos na mad�aw ni Juan Cris�tomo Ibarra ang canyang m~ga l�p� siy�y tum�n~go sa b�ay ni m�andang Tasio. sa pagca't ang m~ga lan~gay-lan~gayang nan~gagsasalimbayan sa palib� n~g balisbisa'y bahagy�na umiin~gay.= =SA BAHAY NG FILOSOFO= Pagca umaga n~g kinabucasan. Lub� na lub� ang catahimican sa halam�an.

siy�y lumacad n~g h�os patiad n~g pagdadahandahan at cany�g tin�ac ang halamanang mal�is at totoong magaling ang al�� pinanh� ang hagd�an. at siya'y pumasoc.cab�o sa is�g hal�ui. sa pagcaibig na huwag macagambal�sa matandang iy�. . sa pagca't bucas ang pint� Ang �nang nakita niy�y ang matand� na nacayuc� sa isang libro na t�a mand� cany�g sinusulatan. Lubhang nalilibang ang matand�sa canyang guinagaw� na ano pa't hind�naino ang pagdating n~g binat� cung d�n~g ito'y aalis na sana. May napanood sa m~ga pader na tinitipong m~ga maliliit na m~ga h�op at m~ga dahon n~g m~ga c�oy at dam� sa guitn�n~g m~ga "mapa" at l�mang estanteng pun�n~g m~ga libro at n~g m~ga s�lat-cam�.

at tiningnan si Ibarra n~g wari'y nangguiguilal�. --Ipagpaumanhin p�niny�--ang nit�--cay�p�pala'y maraming guinagaw�.. guinagam� po ba ninyo ....--�Ab� �nariyan p�b�cay�--ang itinan�g. --�Aba!--ang biglang sinabing nanggu�uilalas. isinag� totoong --Siya n~g�p� sumusulat ac�n~g caunt� datapuwa't hind�dal�dal�at ibig cong magpahin~g� �May magagaw�p�b�ac�g an�mang sucat niny�g pakinaban~gan cahi't babahagy� --�Malaki p�--ang isinag� ni Ibarra at saca lumap�.--datapuwa't. At sinuly� ang librong na sa ibabaw n~g mesa..

caya ac�y sumulat n~g m~ga "gerogl�ico. Tinitigan ni Ibarra ang matandang lalaki. at ang �ip niya'y bac�nasisir�ang �ip nit� Madaling madal�g siniy�at ang aclat. --N~g huwag mabasa nino man sa m~ga panah�g it�ang aking sinusulat. sa .ang inyong panahon sa pagsisiyasat cung an�ang cahulug� n~g m~ga "gerogl�ico?" --Hind�p�--ang isinag� n~g matand�g lal�i." --�Sumusulat p�cay�n~g m~ga "geroglifico"? �At b�it p�--ang itinan�g n~g binatang nag-aalinlan~gan sa nakikita't naririn~gig.--hind�nacacawatas ac�n~g egipcio �n~g copto man lamang. datapuwa't may caunt�ak�g nalalamang paraan sa pagsulat niyan. at tuloy nag-�ay sa kany�n~g is�g "silla".

m~ga g�hit na any�g pabil�. m~ga paa. Cung mababasa n~g m~ga tao n~gayon ang aking m~ga sinusulat ay canilang susunuguin ang aking m~ga aclat. datapuwa't hindi gay� ang . at iba pa.pagca �big niyang maalaman cung nagsisinun~galing. m~ga bisig. m~ga camay. --�At bakit p�cay�sumusulat cung talagang aayaw cay�g mabasa nino man ang iny�g sinusulat? --Sa pagca't hind�co iniuucol ang �ing sinusulat sa m~ga taong nabubuhay n~gay�. sumusulat ac�at n~g mabasa n~g m~ga taong ipan~gan~ganak pa sa m~ga panahong sasapit. at canyang n�asdang totoong magal�g ang doo'y pagcacaguhit n~g m~ga hayop. m~ga g�hit na bil�. m~ga bulaclac. na siyang pinagcagugulan co n~g pagal n~g boong aking b�hay.

. --Sa wica natin.gagawin n~g m~ga taong ipan~gan~ganak pang macababasa n~g aking m~ga sinusulat n~gay�. --At �sa an�g wica sumusulat po cayo?--ang itinanong ni Ibarra. sa pagca't ang m~ga taong ipan~gan~ganak pang iyo'y pawang maguiguing m~ga pantas at mauunaw�nila ang aking m~ga adhic�at canilang wiwikain: HINDI NATULUG NA LAHAT SA GABI N~G AMING M~GA NUNO! Ililigtas n~g talinghag��n~g m~ga cacaibang m~ga letrang it�ang aking gaw� sa camangman~gan n~g m~ga tao. sa tagalog. pagcatapos n~g isang sandal�g hind�pag-im�. na gaya naman n~g pagcaligtas sa maraming m~ga catotohanan n~g talinghaga �n~g m~ga cacaibang m~ga pagsamb�at n~g di sirain n~g mapangwasak na m~ga camay n~g m~ga sacerdote.

na sa "alfabeto egipcio" ang ating ha at ang ating kha na wala sa "alfabetong lat�" ayon sa paggamit natin sa castila.--ang idinugtong na itinuro ang libro--lalong nababagay na aking isulat ang s�abang ha sa pamamag-itan nit�g any�g isd�cay sa letrang latina na ipinan~gun~gusap sa . halos masasabi co sa iny�g lalong magaling na gamitin ang m~ga "geroglifico sa pagsulat n~g ating wik�cay sa "alfabeto latino". wala rin sa egipciong t�nay na tun� ang E. ang ating o na pangwacas na vocal na na sa calaguitn�n n~g o at n~g u. Sa halimbaw� sa sabing mukha.--�At nagagamit p�ba sa bagay na iyan ang m~ga "geroglifico"? --Cung di lamang sa cahirapan n~g magdibujo. Tagl� ang m~ga "vocal" n~g dating "alfabeto egipcio". nagcacailan~gan n~g panah� at tiyaga.

" Hind�l�ang it� nag�aw�co rito ang pags�lat n~g t�ig na sa il�g lum�abas. letrang wal�sa "alfabeto latinong" kinastil� Inuulit cong cung hind�n~g�l�ang sa cahir�an n~g pagdidibujo na kinacailan~gang pacabutihin. ayon sa bilang n~g "vocal. Sa is�g pan~gun~usap na hind�totoong ipinahahalat�ang letrang it� g�a sa halimb�a dito sa s�ing hain. h�os magagamit n~g�ang m~ga "geroglifico". ang guinagamit co'y it�g "busto" n~g le��it�g tatl�g bulaklak n~g loto. datapowa't ang cahirapang ding it�ang siyang pumimipilit sa aking huwag magsalit�n~g mal�ig at huwag magsaysay cung d�iy�g catatag� at kinakailan~gan l�ang: buc� sa rito'y sinasamahan ac�n~g pinagpapagalan cong it� pagca um�lis ang �ing m~ga panauhing tag�China at .Europa sa pamamag-itan n~g iba't ib�g paraan. na dito'y hind�totooog mariin ang pan~gun~gusap n~g h.

at sa pagc�t sin�alita ang wicang ingl� h�os sa lah� n~g p�ig n~g m~ga d�ong it� Hind�nagcam� casagutan ang maliit cong . --�Bakit p�nalalaman niny�g nanggagaling sa m~ga lupa�g iy�? sil�y --Dahil p�sa is�g maga�g na paraan: may il�g ta� na n~gay�g b�o sil�umal� ay itinatal�co sa canil�g paa ang is�g maliit na papel na may nacas�lat na "Filipinas" sa wicang ingl�. n~g ta�g it�y nagc�lang n~g is� mar�il siy�y hin�li n~g s�o mang masam�g b�ang ins� �japon�.tag�Jap�. --�An�pong s�i niny� --Hind�p�ba ninyo n�irin~gig? M~ga lan~gaylan~gayan ang �ing m~ga panauhin. at inaacal�cong hind�tot�ng mal��ang canil�g pinaroroonan.

.--ang isinag� n~g binat�--cahapon n~g hapo'y.papel sa loob n~g mahabang panah�.. hangg�g sa cawacasa'y ipinasulat co sa wicang ins�. ya� daw marahil ay wicang japon�. at ang nangyari'y sil�y bumalic n~g noviembreng sumun� na may m~ga dal�g ib�g m~ga maliliit na papel. at ang is� alisunod sa ins� na �ing pinagtanun~gan. at ya�y is�g b�i magmula sa m~ga pampan~g� n~g Hoangho. na aking ipinabasa: nacas�lat ang is�sa w�ang ins�. Datapuwa't cay�po'y �ing lin�ibang sa m~ga bagay na it� at hind�co itinatanong sa iny�cung sa paanong bagay macapagl�ingcod ac�sa iny� --Naparito p�ac�t ibig cong makipag-�sap ac�sa iny�tungc� sa isang bagay na mahalaga.. --�Hin�li p�ba ang c�lang p�ad na iyan?--ang isinalabat n~g matandang .

lalaking malaking tot� ang pagca ibig na macaalam. Cum�at cahapon sa b�an yaong nangyari sa buwaya. --�Si El�s p�ba ang iny�g sinasabi? �Bakin p�niny�naalaman? --�Aking nakita ang Musa n~g Guardia Civil. at sa pagca't siya ang bumabasa . na iny�g inanyayahan sa iny�g pagcacatuwa. --�Ang Musa n~g Guardia Civil! �At sino p�ba ang Musang iyan? --Ang asawa n~g alf�ez. Cung gaano ang catal�an n~g �ip n~g Musa n~g Guardia Civil ay gayon din ang catampalasanan n~g cany�g budh� at hinin��na mar�il ang piloto'y yaong napacapan~gahas na nag-aba�g sa canyang asawa sa pusaw at bumunt� cay p��D�aso.

bahagy�pa lamang dumarating it�sa canyang bahay na lan~g�at walang malay.n~g m~ga "parte" (casulatang nagbibigay �am n~g an�mang bagay na nangyayari) na dapat tanggapin n~g cany�g as�a. inutusan ang sargento. Masama raw babae si do� Consolaci�. minsan man l�ang. upang macapanghigant�sa iny� �Mag-in~gat p�cay� Si Eva'y mabait na babae. upang gumal�g ang isang babae. at n~g bagabaguin ang fiesta. samp�n~g m~ga soldado. at wal�g nacacaalam cung caninong cam� siya nangg�ing! Kinacailan~gang naguing "doncella" �nagu�g ina. sac�s�mag�. casabay ang pagcuha sa canyang cartera n~g il�g m~ga papel. N~gumit�n~g caunt�si Ibarra... --Mal�it na nagt�anong p�sa iny�ang aking . palibhasa'y nangg�ing sa m~ga camay n~g Dios .

May casalucuyan ac�g isang munting gawain �ig cong papagtibayin ang magandang calalabasan. --Ibig co sanang ihatol p�niny�sa akin cung sinosino sa bayan ang m~ga taong aking susuyuin. at nat�andaan cong p�ang casayahan ang canyang tinam�lamang sa pagsun� sa inyong m~ga cahatulan. at inilahad sa m~ga mata n~g nagtatacang fil�ofo ang m~ga planong galing Maynila na sa canya'y ipinadala. At sinabi ni Ibarra sa matandang lalaki sa maicl�g pananalit� ang pinagbabalac na escuelahang canyang inihand� sa canyang pinan~gin~gibig. ac�y b�ong car�ating at h�os ac�y is�g manunuluyang tag�ibang lupa� sa aking .nas�ang am�sa il�g m~ga bagay. at n~g lalong lumab� na magal�g ang gawaing it� Kilal�p�niny�g tot� ang m~ga t�ng nananahan dito.

sariling bayan. siy�n~g bin�ang --Sa pagc�t ang m~ga t�ng matitin�y ipalalagay p�cay�g sir�rin ang pag-i�ip. Sinisiy�at ni matand�g Tasiong sa m~ga mata'y nangguiguilid ang m~ga l�h� ang m~ga planong na sa cany�g har�.--ang ipinagpatuloy n~g pananalit�g masacl� na pagpalibh��--Inaacal�n~g t�ng p�ang . --�Ang iny�g ipagpapatuloy na yariin ay ang aking panaguinip.--at n~gay�y ang �nang ihahatol co p�sa iny�y ang huw� na mul�g cay�y magtan�g sa �in magpacailan man! Tinin~gn� nanggu�uilalas. ang panaguinip n~g is�g ab�g sir�ang �ip!--ang bigl�g sin�ing nab�agbag ang l�b.

ang �ing m~ga adhic� Sa gan�g canil�y ang t�nay na matin�y ang gobernadorcillo.m~ga sir�ang �ip n~g s�o mang hind�nag-iisip n~g wan~gis na canil� it�ang dahil� at ipinal�agay nil�ac�g ul-�. at ang gay�y kinikilala cong �tang na l�b. lin�igalig niy�ang m~ga maliliit na capal�an n~g cany�g m~ga cabab�an at cung magcabihir�pa'y . n~gay�y mayaman. sa pagc�t �ay. sa aba co! sa araw na ibig nil�g ibalic sa aking boo ang sir�cong �ip. sa araw na iy�y �lsan ac�n~g caunt�g calay�ng �ing binil�sa halag�n~g pagca-ac�y t�ng may c�olowa. sa pagca't palibh�a'y wal�g ib�g pinagaralan cung d�ang magd�lot n~g chocolate at magtiis n~g casam-� n~g asal ni p��D�aso. �At s�o ang nacacaalam cung sil�n~g�ang may catuwiran? Hind�ac�nag-iisip at hind�ac�nabubuhay alinsunod sa canil�g m~ga cautus�. pawang m~ga ib�ang �ing sin�sunod na m~ga palatuntunan.

na ang ipinahihiwatig ay ac�y is�g madaldal na ipinagm�ayabang ang m~ga pinagar�an sa Universidad. m~ga pagca-al�g-�ang n~g c�uw� ac�y nag-�al. n~gay�y is�g mah�ap ac� at hind�ac�pinagcatiwal�n n~g l�ong wal�g cabuluh�g tungc�lin. "tingnan niny�t sa wal�g an�ma'y nacapagpalak�sa sarili!" Datapuwa't ac�g nagm�a n~g cayamanan. Marahil n~g�nam�y ac�ang t�nay na b�iw at sil�ang m~ga tin� �s�o ang macapagsasabi? At pinasp� n~g matand�ang cany�g �lo. gay�g siy�pa nam�g l�ong wal�g cabuluh�. "Matalas ang pag-i�ip n~g t�ng iy�" ang inaacal�n~g m~ga han~gal. iy�y hind�nacauunaw�cung an�ang pamumuhay!" Tinatawag ac�n~g curang "fil�ofo" n~g palib�.nags�alit�n~g tungc� sa catuw�an. at ang sinasabi n~g lah�: "�Iy�y is�g ul-�. na an��ibig niyang palayuin ang is�g .

pag-i�ip. sa gobernadorcillo. Dapuwa't �hind�n~g�cay�maipagpatuloy co ang aking panuc��na hind�tumakip sa . n~guni't mahirap sundin. magpacunuwar�cay�g sin�sunod niny�sil�cailan man at mangyayaring gawin ninyo. datapuwa't hind�pagtal�a ang cahulug� n~g pagtatan�g. bibigyan cay�nil�n~g m~ga masasam� han~g� at wal�g cabuluh�g m~ga cahatul�. at sac�nagpat�loy n~g pananalit� --Ang icalaw�g maihahatol co sa iny�y magtan�g p�cay�sa cura. at iny�g ipahayag na iniaalinsunod niny�sa canil�ang iny�g m~ga gaw� Nagliningl��g n~g sandali si Ibarra at nagsalit� pagcatapos: --Magal�g ang iny�g h�ol. sa lah� n~g m~ga t�ng nacacacaya.

Loobin naw�n~g Dios na ang . at naniniwal�ac� Mul�sa �nang �aw n~g iny�g pagdat�g d�o'y iny�g sinact� ang calooban n~g is�g fraileng cabalitaan sa m~ga t�ng siya'y is�g ban�. y�ang hind�cailan~gan n~g catotohanang manghir� n~g pananamit sa camal�n? --�D�� diy�y wal�sino man sumisinta sa catotohanang hub�! Magal�g ang b�ay na iy� sa salit� mangyayari lamang sa daigd� na pin�anaguimpan n~g cabat�n. sin�i niny�sa �ing cay�y taga ibang b�an sa iny�g sariling lupa�.pan�calang iy� ang is�g dil�? �Hind�bag�cay�magaw�ang is�g cagalin~gan cahi't tah�in ang lah�. na walang tum�tulong s�o man. at ipinalalagay n~g cany�g m~ga c�uw�fraileng siy�y is�g pant�. N�iyan ang maestro sa escuela. sang� na p�song nagmith�n~g cagalin~gan ay walang in�i cung di lib� at m~ga halakh�.

at nangyayari it�b�hat pa sa . na dahil sa minsang ipinaalaala n~g is�g dak�ang doctor sa Santo Tom�. c�i't maguing casama pa nit�ang lah� niy�g m~ga soldado "Cave ne cadas". Huw� po niny�g acal�ng d�il sa pinawawal-�g halag�n~g m~ga dominico at agustino ang guingg�g h�ito. na ipinasiy�n~g papa Inocencio III. Tot�ng macapangyarihan ang guint� madal� na inih�ay n~g g�yang vacang guint�ang t�nay na Dios sa cany�g m~ga altar.guinaw�niny�g it�y huw� siy�g maguing cadahilanan n~g m~ga mangyayari sa iny�sa hin�arap na panah�. ang cord� at ang salaulang pangyap�.�na lalong nauucol daw sa m~ga baboy cay sa m~ga tao ang m~ga palatuntunan n~g m~ga franciscano'y hind�sil�man~gagc�aisa upang papagtibayin ya�g s�i n~g is�g fraileng procurador: "Higuit ang ikinapangyayari n~g l�ong walang cabuluh�g uld�" cay sa Gobierno.

--Hind�n~ga. sa papaano . at umaasa ac�g �ing mag�aw�ang aking m~ga panuc�a. at sa g�ang �in ay hind�nam� napacapan~ganib ang pamumuhay sa �ing lupa�. it�anggui n~g alcalde bucas.--ang is�ag� ni Ibarrang n~gumin~git�--Inaacal�cong n�acalampas nam� ang m~ga t�ot na iy�. Casucat� na upang mad�rog na lah� ang iny�g m~ga pagsusumicap sa m~ga pader n~g bahay n~g tinatahanan n~g cura. sacali't cay�y tangkilikin nil� datapuwa't magcacaroon cay�n~g m~ga hadl�g cung cayo'y hind�tangkilin. ang iwasw� n~g fraile ang cany�g cord� �ipagp� cay�niy�ang cany�g h�ito.panah� ni Mo��. --Hind�ac�lubh�g mapangl�in sa pag-i�ip n~g mangyayari sa an�mang b�ay. na hind�ac�macacakita n~g malalaking m~ga hadl�g sa d�ong �an.

. --Bag�man sa iny�g sab�--ang tug� n~g bin�� hind�ac�macapaniw��sa capangyarihang iyang sinabi niny� at c�it ipagpalag� n~g catotohanan. cahi't paniwal�n t�nay n~ga. na tumik� gumaw�n~g an�mang bagay na cagalin~gan. ang sa inyo'y ipinagcaloob n~gayon. m�itira rin sa �ing pinacal�is ang bayang may pag-i�ip.mang dahil�. at cung mac�ayo'y baligt� ang ibubun~ga n~g iny�g lah� na m~ga pagpapagal: macapanghihin�n~g l�b sa m~ga magpapanuc��pagcatapos. hind�itutulot n~g s�o mang in�g pum�oc ang cany�g an� sa p�ralan. taglay niy�ang m~ga dakilang adhic�at talag�g ibig n~ga niya ang ic�agaling n~g Filipinas. ang Gobiernong may manin~gas na han~gad sa pagtat�ag n~g m~ga panucalang totoong maiinam.

at bangguit� cung siya'y napapag-is� ang Gobierno'y hind�nacakikita. lub� ang pagsampalatayang cay�lamang siy�mat�ay ay dahil sa canil� na cung siya'y nananatili'y sa pagca't siya'y inaalalayan nil� cung siya'y nabubuhay. at sa araw na iwan siy�n~g m~ga fraile'y siya'y mat�tumbang g�a n~g .--Bag�man t�nay na magcar�n n~g manin~gas na nasang padakil�n ang lupa�g it�sa ic�agaling n~g m~ga taga rito rin at n~g In�g B�an. sa pagca't ipinahihintulot nil�g siy�y mabuhay. m�akinggan at m�asiyah�. hind�nagpapasiy� liban na lamang sa ibiguin n~g cura �provincial na cany�g makita. hind�nacaririnig. bag�man manacanacang alalahanin n~g man~gisan~gisang m~ga nan~gan~gatun~gculan ang magagandang caisip� n~g m~ga h�ing cat�ico.--�Ang Gobierno! �Ang Gobierno!--ang bul�g n~g fil�ofo. at sac�tumin~gal�upang tin~gn� ang bubun~g�.

samantalang hind�siy�nakikipag-alam sa bay�g it� mabubuhay siyang cat�lad niy�g m~ga b�ang b�iw. Hind�nagh�an~gad ang Gobiernong siya'y . at tinatacot ang bayan sa m~ga hucb�n~g Gobierno: nagmul�rito ang isang magaang na lar�g nacacatulad sa nangyayari sa m~ga matatacutin cung sila'y pumapasoc sa m~ga malulungc� na l�gar. Hind�macaw�al�ang Gobierno sa pananalima sa m~ga fraile. ipinal�agay nil�g m~ga "fantasma" ang canilang saril�g m~ga anino.pagcatumb�n~g isang taotaohan pagca wal�n~g sa canya'y pang-alalay. at ipinal�agay nil�g m~ga voces n~g ib�ang m~ga al�~gawn~gaw n~g canil�g sariling m~ga voces. Tinatacot ang Gobierno sa panghihimags� n~g bayan. na pagdaca'y nan~g�~gatal m�inig l�ang ang voces n~g sa canya'y tagapag-al�� na canil�g pinacasusuy�n~g d�an�l�ang at n~g sa canila'y magpaumanhin.

magtam�sa hin�arap na panah� n~g sariling lac� na sag�� siya'y is�g b�ig l�ang. at ito'y sal�at . magc�iya na l�ang t�o sa pagcakitang ang baya'y hind�dum�aing. naw�al-an siyang cabuluh�. nagpapaubay�siy�g siya'y caladcar� sa magcabicabilang ban~ging malalalim. --�Oh!--ang isinalabat ni Ibarra.. at hind�nagcacahirap na gaya n~g m~ga ib�g lupa�. sa macatuw� ay siy�g tagapag-utos. siya'y naguiguing lilim lamang. sa macatuw� ay tagagan�.--mapapacalabis nam� ang m~ga cahin~giang iyan. at sa cany�g cahinaan at casalatan sa caya'y ipinagcacatiwal�niyang lah� sa m~ga cam� na up�an. Cung hind�y iny�pong is�mag ang any�n~g pamamah��sa atin n~g ating P�unuan sa m~ga ibang lupa�g iny�g linacb� .. ang �lo'y ang convento. at sa ganit�g hind�niy�pagkilos.

at hind�nahihirapan.. ang napacaraming camand� na isaisang pat� na sin�� ang di masayod na m~ga himut� na linunod . cung magc�ayo'y d�ating ang cakilakilabot na pananag-�l�n~g ��. �Pagca naliwanagan n~g s�at n~g �aw ang carumaldumal na an� n~g m~ga cadilim�.. �Cung .n~ga sa Religi� at sa caba�an n~g m~ga p�nong dito'y namamah�� --�Hind�dum�aing ang bayan. b�bugs�at sasambulat ang hind�maul�ang lac� na kinul�g sa lubh�g mah�ang panah�. sa pagc�t wal�g voces. hind�cumikilos sa pagca't hind�nacacaramdam sa mapan~ganib na pagtulog. ang wic�po niny� sa pagca't hind�niy�nakikita cung paano ang pagdurug�n~g cany�g p�s� �N~guni't makikita't maririn~gig is�g �aw at �sa ab�n~g m~ga lumiligaya sa pagdar��at sa gab�cung man~gagsigaw� dahil sa ang ac��nil�y natutulog na lah�.

talastas n~g Filipinas cung gaano calak�ang m~ga cagalin~gang guin�aw�n~g naci� sa canya.--Sumasampalataya sa religi� at sumisinta sa Espa� ang Filipinas. datapuwa't nagpapagal ang Espa� n~g pagbabago n~g m~ga cautus� at m~ga pal�ad na n�amasid niy�g d�tot�ng wast�upang mabigy�g . na nal�aguim n~g laban sa canyang sar�ing calooban.magc�ayo'y sino cay�ang magbabayad niyang m~ga �tang na manac�acang sin�in~gil n~g b�an ayon sa ating nababasa sa pigt�n~g dugong m~ga dahon n~g Historia? --�Hind�ipahihintulot n~g Dios. hind�co rin naman icacailang siya'y may m~ga caculan~gan. n~g Gobierno at n~g Religi�g dumating ang araw na iyan!--ang mul�g isinag� ni Cris�tomo. Tunay n~ga't may m~ga capaslan~gang nagagawa.

nagbabalac n~g m~ga bago't bagong panuc�� hind�masamang asal. sa halimbawa. --Nalalaman co. ang manin~gas na han~gad na pagdaca'y yumaman at ang camangman~gan n~g bayang ipinauub�a ang lahat n~g gaw� n~g may m~ga salanggapang na budh� Hind�nasasalans�n~g is�g tadhan�n~g h��ang m~ga gawang lisy�n~g m~ga namimin�n� samant�ang hind�aban~g� n~g is�g mapagmalasakit na macapangyarihan ang lub� na pagtalima sa tadh�ang iy� n~g h�� samantalang hind�ipinagcacaloob ang calay�ng . at n�ito ang cas�-ang l�� Ang m~ga pagbabagong utos na nanggagaling sa mataas.cagamutan ang gay�g m~ga capaslan~g� at m~ga caculan~gan. dahil sa m~ga pangit na pinagcaratihan n~g lah�. pagdat�g sa baba'y nawawal-ang cabuluh�.

ang m~ga panuc�a. ang lupaing ito. ang m~ga capaslan~ga'y mananatili't hind�masasawat� at gay� ma'y tah�ic na matutulog ang ministro. Hind�lamang ito. sa har� niya'y ganit�ang ipas�imulang sa canya'y iparinig: "hind�po nakikilala n~g iny�g camahalan.magsalit�laban sa malalabis na m~ga cagagawan n~g nan~gagl�lupit na m~ga har�ar�n sa bayan: m�itira sa pagcapanuc�a. sacali't pumarito ang is�g guin�ng may mataas na catungc�lang may taglay na m~ga dakila't magagand�g m~ga han~g�. pasasamain p�n~g camalian niny�sil� ang mabuti po'y magcatiwal�cay�cay "fulano" at cay "zutano" at ib�pa." at sa pagca't hind�n~ga naman nakikilala n~g camahalan niya ang lupaing hangga n~gayo'y na sa Am�ica . hind�p�nakikilala n~g iny�g camahalan ang m~ga "indio". sa gal� na siya'y nacatup� n~g cany�g catungc�lan. samantalang sa licura'y tinatawag siy�g-ul�.

na sa pagca't siy�y may catandaan na'y kinacailan~gang huwag n~g mag-�sip n~g m~ga pagtutuwid n~g lic�at n~g m~ga pagsasanggalang sa naaapi. is�g mainam na tahanan sa lab� n~g ciudad at is�g magaling na pakikinabang sa ta�ta� sa patubuang salapi upang macapagb�hay-guinh�a sa pan~gulong b�ang tahanan n~g h��ang m~ga bagay .ang cany�g boong ac�� at bucod sa roo'y ma'y m~ga caculan~gan at may m~ga hind�mapagtagumpay� n~g marup� niy�g l�b. na tatl�g ta� lamang ang it�agal n~g catungculang iy�. siya'y napahihinuhod. cung d�ang iguiguinhawa niya sa panah�g darating. is�g mal�t na "hotel" (magandang bahay) sa Madrid. Nadidilidili naman n~g camahalan niyang kinailan~gang siya'y magpat�l�n~g mar�ing p�is at magcah�ap n~g d�caw��upang camt� niy�ang catungculang hinahaw�an. na gaya rin naman n~g lah� n~g t�.

huw� nating hin~ging magmalasakit sa icagagaling n~g lupa�g it�ang tag�ib�g lupa�g naparirito at n~g macakita n~g cayamanan at pagcatapos ay aalis.. cung di may . ibig nating maramdaman ang pagcaunlac sa ibabaw n~g ating libin~gan. Huw� t�ong humin~g�n~g m~ga cababalagh�. �An�g cahalagahan sa cany�n~g pagkilalang l�b �n~g m~ga sump�n~g is�g bayang hind�niya kilal� na wal�s��g ano mang s�cat alalahanin at wal�naman doon ang cany�g m~ga sinisinta? Upang tumimyas ang dan~gal ay kinacailan~gan umalin~gawn~gaw sa m~ga tain~ga n~g ating m~ga iniibig.. at n~g mapapag-init n~g cany�g m~ga sinag ang calamig� n~g camatayan. sa han~ging sumisimoy sa ating tahanang bahay �sa kinamulatang bayang mag-iin~gat n~g ating bun~g�at m~ga but-� .n~gang it�ang dapat paghanapin sa Filipinas. n~g huwag namang totoong mauwi na n~ga tayo sa wala.

--Hind� bago tayo magbal� sa pinag-uusapan natin ay kinacailan~gang cong pagliwanaguin ang il�g m~ga tan~ging bagay. datapuwa't sa acala co'y lalong hind�nakikilala n~g bayan ang Pamahalaan. masasam� cung it�ang ibig niny�g aking . May m~ga cagawad ang Pamahalaang walang cabuluhan. N~guni't lum�ay�tayo sa ating pinag-uusapan. Alin man dito'y wal�tayong maipan~gac�sa pumaparito upang mamanihal�n~g ating capalaran. At ang lal�pang kasamasamaan sa lah� ay nan~gagsisi-alis pagka nagpapasimul�na n~g pagcaunaw�n~g canilang catungculan. caugalian at minimith�n~g bayan.--ang dalidaling isinalabat n~g binat� Mangyayaring sumang-ayon ac�g hind�nakikilala n~g Pamahalaan ang calagayan.matirang an�mang macapagpapaalaala sa atin.

sa pagca't dito'y kinacailan~gang ibab�ang ulo �pabayaang ilagp�. aayaw gumalaw. --�Ibaba ang ulo �pabayaang ilagpac?--ang inulit ni Ibarrang nag-iisip-isip. at ang magagal�g na ito'y wal�g magaw� sa pagca't sumasaguitn�sila n~g caramihang hind�gum�alaw. ang m~ga mamamayan bagang bahagy� na nakikialam sa m~ga bagay na sa canya'y nauucol. N~guni't hind�ac�naparito't n~g makipagmatuwiran sa inyo tungcol sa bagay na it� naparito ac�t n~g sa inyo'y humin~ging cahatulan. datapuwa't mayroon namang m~ga cagawad na magagal�g. at ang inyong sabi'y yumuc� ac�sa m~ga diosdiosang catawataw� --Tunay n~g� at it�rin ang aking inuulit.sabihin.--Totoong napacahigpit ang p�iran~gang iy�! N~guni't �bakit? Diyata't .

papan~gitin ang sariling budhi upang macagawa n~ga n~g is�g magaling na panucal� Sinisinta co ang aking tinubuang l�p� ang Filipinas. cat�ico ac� nananatili sa aking dalisay ang pananampalataya n~g aking m~ga magugulang. at hind�co maalaman cung . sinisinta co ang Espa�. ang lupang tinubuan n~g aking magugulang.�hind�n~g�cay�mangyayaring magcaayos ang pagsinta sa aking tinubuang lupa at ang pagsinta sa Espa�? �Kinacailan~gan bagang magpaca�bi upang maguing magal�g na binyagan. pinagcacautan~gan siya at pagcacautan~gan n~g Filipinas n~g cany�g caligayahan at n~g canyang cagalin~gan sa panahong d�ating. at sa pagca't dapat sintahin n~g lahat n~g tao ang canyang tinubuang l�pa. sa pagca't siya ang pinapacacautan~gan co n~g buhay at n~g aking caligayahan. sa pagca't baga man sa lahat n~g bagay na nangyayari.

. gay�g mangyayari namang aking itunghay. gayong sila'y mangyayari co namang yurakin! --Sa pagca't na sa camay n~g iny�g m~ga caaway ang linang na ibig niny�g pagtamnan. at cung hind�co siya ipinanghihiganti'y.. dahil sa linilin~gap co ang capurihan n~g religi�.an�g cadahilanan at aking ib�ab�ang aking �lo. Kinacailan~gan munang hagcan niny�ang camay na iyang.... cung anong cadahilanan at aking ihahayin ang aking ulo sa aking m~ga caaway. --�Hagc�! Datapuwa't �nalilimutan na ba ninyong silasila ang pumat� sa aking am� at siya'y canil�g hinucay at inalis sa canyang libin~gan? N~guni't ac�g cany�g an� ay hind�co nalilimutan.. at wal�cay�g lac� na mailalaban sa canil�.

m~ga gunitaing hind�co maihahatol na iny�g limutin. --Guinoong Ibarra.--ang canyang isinag� n~g madalang na pananalit�--cung nananatili sa inyong alaala ang m~ga gunitaing iyan. . sa pagca't hind�nahahanda ang linang. malabis na catiyagaa't pagsusumicap at matibay na pag-asa. buc� sa rito'y kinacailan~gan dito sa ating lupa� ang pagca matiisin. pawang m~ga dawag lamang ang nacatanim. huwag p�niny�g ipagpatuloy ang panucalang iny�g binabantang gaw�.Itinun~g�ang �lo n~g matand�g fil�ofo. Humihin~gi ang panucal�ninyo na ang ibang tao ang gumaw� sa pagca't upang mayar� hindi lamang salapi at han~gad na macayari ang kinaca�an~gan. at hanapin niny�sa �ang d�o ang icagagaling n~g iny�g m~ga cababayan.

Napag-uunaw�ni Ibarra ang cahalagahan n~g m~ga salitang it� datapuwa't hind�siya macapanglulupayp�y. Tinangn� siy�n~g matand�g lalaki sa b�ig at saca siya dinal�sa bintan� Isang han~ging malamig na pan~gunahin n~g timog ang siyang humihihip. kinacailan~gang mayari ang canyang inihand� na pan~gac� --�Wala na bag�g ibang sa inyo'y maihatol ang dinanas niny�cung di ang mahigp� na paraang iyan?--ang itinanong sa mahinang pananalita. --�Bakit p�ba hind�natin tutularan ang gawa niy�g mahinang cataw� n~g . nalalatag sa m~ga mata niya ang halamang ang hangganan ay ang malawac na gubat na siyang pinacabacod. na sa canyang gunita ang alaala cay Mar� Clara.

--Pagcahumihihip ang han~gin at ipinagwawagwagan siya. �sino ang sa canya'y macacap�intas dahil sa canyang pahihinuhod sa pan~gan~gailan~gan. Pagcaraan n~g han~gin. . sa macatuwid baga'y sa pan~gan~gailan~gang pagyucod? Tan-awain po ninyo roon ang lubhang mayabong na c�oy na "c�pang" na iy�. at ipinagmamalaki ang canyang cayamanan. Cung manatili ang pun�n~g rosa sa pagcatuwid. nananag-uli ang pun�n~g rosa sa pagtuwid. na iguinagalaw n~g boong cadakilaan ang canyang na sa caitaasang m~ga dahong pinagpupugaran n~g lawin. na itinutur�ang isang magandang p�n�n~g rosa. ang guinagawa niya'y yum�yucod.halamang iyang humihitic sa dami n~g bulaclac at m~ga b�co?--anang fil�ofo. siya'y mababali. isasabog n~g han~gin ang m~ga bulaclac at maluluoy ang m~ga b�co. anaki'y itinatag�ang canyang mahalagang taglay.

Ganyan din p�naman ang maguiguing wacas ninyo. halamang inacat na nanggal�g sa Europa at inilipat sa mabat�g lupa�g it� cung hind�cay�hahanap n~g sa inyo'y aalalay. alinsunod sa canyang laki at taas. Masama p�ang iny�g calagayan. Cung dinal�co rito ang cahoy na iyang malaki na't sagana sa buhay. cay�y nag-�s� mataas. inalalayan co ang canyang catawan n~g maliliit na m~ga patpat sa loob n~g di cacaunting panah�.Ang "c�pang" na iya'y dinala co ritong galing sa gubat n~g panahong siya'y mahin�pang usb�g. at napakita n~g . at hind�cay�magpapacal�t. wala n~gang salang hindi sana siya nabuhay: ipinagwagwagan disin siya n~g han~gin n~g panah�g hindi pa nacacacapit ang canyang m~ga ugat sa lupa upang macapagbigay sa canya n~g kinacailan~gang icabubuhay. umuug�ang l�p� nagbabalit�ang lan~git n~g malak�g un�.

nacahihicayat n~g paglapit n~g lint� ang maruruclay na dulo n~g inyong angc�.--�maniniwal�cay�sa akin at lilimutin cay�n~g sacerdote ang guinaw�co sa canyang pag-imbi? �Tunay n~g�cayang tutulong sila sa akin sa icalalag�n~g pagpapaaral sa m~ga bat� na . --�At magcacaroon cay�n~g inaasahan cong bun~ga ang pag-amis sa sariling it�--ang itinan�g ni Ibarra. ang masama'y ang lumantad upang mahandusay at huwag na muling buman~gon. wala sino mang pumipintas sa pilotong nan~g�n~gubli sa isang doon~g� sa unang hihip n~g han~ging nagbabalita n~g darating na bagy� Hind�caruwagan ang yumucod cung nagdaraan ang punglo (bala). cung di capan~gahasang tacsil ang mag-isang makihamoc sa boong casalucuyang n�irito. Hind�catapan~gan.

cung maluoy ang iny�g panucal� macaaaliw sa inyong hapis ang pagcaalam ninyong inyong guinaw�ang lahat ninyong macacaya. Nag-isip-is� n~g ilang sandal�at sac�nagsalit�ul� --Cung gay� ang mangyari. at sa ilalim. sa m~ga cadiliman ay siya'y bacahin. at . magpaimbabaw n~g pagtatangkilic. sugatan ang canyang buc�g-b�cong at n~g lalong madaling maibuwal siy� cay sa labanan n~g pamukhaan? �Alinsunod sa iniacal�po ninyong m~ga anyo'y maaasahang mangyayari ang lahat! Nanatili ang matandang lalaki sa hind�pag-im� at hind�macasag�.siy�g makikipan~gagaw sa convento n~g m~ga cayamanan n~g bayan? �Hind�caya mangyaring sila'y magpacunwar�n~g pakikipag-ibigan. siraing unti-unti.

gayon man ang cahinatna'y may caunt�ring pakikinaban~gin: itatag ang unang bat� magtanim. . Mangyayaring macapagpalac� n~g loob ang gay�g ulir� sa m~ga ib�g nan~gatatacot lamang magpasimul� Pinaglininglining ni Ibarra ang m~ga catuwirang it� napagmasid ang cany�g calagayan at napagwaring totoong na sa catwiran ang matand�g lalaki sa guitn�n~g canyang pagcamahiliguin sa paniniwala sa mapapanglaw na casasapitan n~g an�mang panucal� --�Naniwal�ac�sa iny�--ang bigl�g sinabi. m�igtas ang angcan sa pagcapahamac at sa cawacasa'y maguing binhi n~g m~ga anac n~g maghahalam�g namatay. at marahil cung macaraan na ang sigabo n~g un� ay sumibol ang il�g butil. magnawnaw pagcalampas n~g capahamac�.

sumacay sa cabayo at yumao. N~gay� d� ay paparo� ac�sa cura't aking bubucs� sa cany�ang nilalaman n~g aking pus� sa pagca't ang catotohana'y wal�naman siy�g guinagaw�sa aking an�mang b�ay na masam� sa pagca't hind�naman maguiguing cawan~gis na lahat n~g nag-usig sa aking am� Buc� sa rito'y may ipakikiusap pa ac�sa cany�tungc� sa icagagal�g niy�g culang palad na ulol na babaeng iy� at n~g cany�g m~ga an�. �nananal� ac�sa Dios at sa m~ga tao! Nagpaalam sa matand�g lalaki. na sinusund� si Ibarra n~g cany�g . --�Masd� nating magaling!--ang ibinul�g n~g mapag-isip n~g mapapanglaw na fil�ofo.at pinacahigpit ni Ibarra ang camay n~g matand�g lalak�--Hindi nasayang ang aking pag-asang bibigyan p�niny�ac�n~g magal�g na cahatul�.

--hiwatigan nating mabuti cung paano cay�ang gagaw� ni Capalarang pagyar�n~g pinasimulaang "comedia" sa liban~gan. --N~gayo'y tunay na siya'y nagcac�ali: pinasimulaan ang "comedia" n~g caunaunahan pa bago nangyari ang sa libin~gan. .tanaw.

=XXVI. sa daan. . napupuspos ang alang-alang n~g m~ga ugong n~g m~ga put� at n~g m�sica. vispera (araw na sinusundan) n~g fiesta (pagsasay�. Iniiwan ang caugaliang any�sa araw-araw. at gumagamit ang bayan n~g is�g wal�g cahulilip na casipagan sa bahay.= =ANG "VISPERA" NG "FIESTA."= Tayo'y na sa icasamp�n~g Noviembre. sa simbahan. sa sabun~gan at sa cabukiran. pinupun�ang m~ga bintan�(durun~gaw� �linib) n~g m~ga "bandera" at n~g m~ga "dam�cong" may iba't ibang culay. nasasabugan at nalalaganapan ang han~gin n~g m~ga cagalacan.

. na nan~gagu�uitla sa catuwaan n~g m~ga tao. pilac na m~ga "cubierto" (cuchara. doo'y pinagtatawanan ang isang babayeng tagabukid." Sumisiap sa "p�io" ang m~ga sisiw. nan~gag-uusapan.Sarisaring minatamis na m~ga bun~gang cahoy rito ang nan~gacalagay sa m~ga "dulcerang" (lalagy� n~g matam�) crist� na may saris�ing masasay�g c�lay na pinag aayos-�os n~g dalaga sa isang "mesita" (mali� na mesa). sumisigaw. cumacacac ang m~ga inahing man�. humagukhoc ang m~ga baboy. Nagmamanhic manaog ang m~ga alilang may m~ga dal�g doradang "vagilia" (sasisaring b�ay na lalagyan n~g pagcaing napapamutihan n~g m~ga dibujong dorado). na nat�acpan n~g maputing "mantel" na "bordado. cuchillo at tenedor) dito'y may kinagagalitan dahil sa pagcabasag n~g isang pingan. sa lahat n~g daco'y may nan~gag-uutos.

ang dukh� ang mayaman ay umalis doon pagcatapos n~g fiestang natutuwa at walang maipintas: hind�man lamang hinihin~g�sa canilang cumilala n~g utang na loob. ang caaway. at marahil cailan man ay hind�na pakikita pagcatapos. ang castila. nangagbabalacbalac. ang naglalacbay-bayan. ang caibigan. n~g ang tagaibang bayan. ang m~ga . Ang m~ga mayay�an. cain~gay�. nan~gag-aaliwan ang isa't is� at pawang caguluhan. ang filipino. ang cadahilana'y n~g pagpakitaan n~g magandang loob ang taong marahil ay hind�pa nakikita cailan m�. ugong. at hind�hinihintay sa m~ga panauhing yaong huwag gumaw�n~g an�mang isasam�n~g mapagcandiling magcacasambah� samantalang tinutunaw �cung matunaw na sa tiyan ang canilang kinain. At ang lahat n~g pagsusumicap na it�at itong lahat na pagpapagal ay dahil sa panauhing kilala �hind�kilala.nan~gagpipintasan.

nacakita n~g higuit cay sa m~ga ib� palibhasa'y nan~gaparoon sa Maynil� nan~gagsisibili n~g cerveza. m~ga b�ay na bahagy�na nil�natiticman ang is�g sub��is�g lag�. m~ga alac at m~ga pagcaing galing Europa. Ang m~ga panghinin~g�g it�y may m~ga anyong "abanico. �is�g ibon. champagne. m~ga licor. �m~ga tanical� na pinapagmul�ang lah� n~g it�sa is�g caputol na cahoy lamang: is�g bilanggong pinarurusahan sa . Magandang toto�ang pagcacahanda n~g cany�g mesa." cung minsa'y catulad n~g m~ga pinagsalitsalit na m~ga bulaclac. is�g dahon n~g anahaw. Sa dacong guitn�y naroroon ang is�g "pinya-pinyahang" kinatutusucan n~g m~ga panghinin~g�g marik� na lubh�ang pagcacagaw�n~g m~ga "presidiario" sa m~ga horas n~g canil�g pagpapahin~galay. is�g "rosa".

sapilitang pagtatrabajo ang may gaw� is�g pan~gal na "cuchillo" ang gamit na casangcapan at ang voces n~g bastonero ang siyang nagtutur�--Sa magcabilang tab�n~g pinyang it� na tinatawag na "palillera". at sa casamahan n~g lahat n~g ito'y ang pangpagana sa . lansones. chicos at mangg�pa cung magca minsan. bag�man buwan n~g Noviembre. Sac�sa man~ga bandeja sa ibabaw n~g m~ga papel na may burdang inukit at may m~ga pint�g makikin�g na m~ga c�lay. ates." at ib�pa. ang Esp�itu Santo marahil. �cay�y calapati." (tupang may tan~gay na banderang may nacadibujong isang cruz). m~ga "pavo rellenado. nacahayin ang m~ga "jamong" galing Europa �galing China. nacalag� sa m~ga cristal na "frutero" (lalagyan n~g bun~gang-cahoy) ang nacatimb�g m~ga "naranjitas" (santones ang tawag n~g iba). is�g malaking "pastel" na ang any�y "Agnus Dei.

cumacalansing. Linilinis ang m~ga globong vidrio. hinuhubdan ang m~ga lampara n~g petr�eo n~g canilang mapupul�g m~ga funda.pagcaing m~ga frasco n~g m~ga "achara" na may caayaayang m~ga dibujong gaw�sa bulaclac n~g bun~ga at ib�pang m~ga g�lay at m~ga bun~gang halaman na totoong mainam ang pagcacahiw�na idinigk� n~g "almibar" sa m~ga taguiliran n~g m~ga garraf�. pinakikintab ang m~ga tansong aro. umaawit n~g caligaligaya ang m~ga "almendra" at m~ga palawit na cristal na nagkikinagan n~g sarisaring maniningning na c�lay dahil sa any�n~g pagcacatapyas. na pinagmanamana n~g m~ga ama't n~g m~ga an�. na sa canila'y naglalagac sa loob n~g isang ta� sa m~ga lan~gaw at sa m~ga lamoc na sa canila'y sumisir� umuugoy. na ano pa't anaki'y nan~gakikisaliw sa pagcacatuw� .

ang pinagtiyagaang gaw� n~g dalaga: m~ga it� sa m~ga m~ga . hinahabol ang maniningning na m~ga c�lay. Lumalab�. datapuwa't ito'y hind�nacacagambal�upang ipagpatuloy ang catuwaan n~g fiesta: ib�g ib�ang canil�g casasapitan at ang m~ga luh�n~g canil�g mabibilog na m~ga mat� ang siyang magsaysay cung mangyari ang ganit�g pagbabasag sa ib�g panahon n~g is�g ta�. nan~gatitisod. Ang m~ga bata'y nan~gaglalar� nan~gagcacatuw�n. na gaya rin n~g cagalang-galang na m~ga l�parang m~ga pinagtatag�an. nababasag ang m~ga tubo.nan~gagsasay�pinagpag-iiba't-iba ang ningning at pinasisinag sa ibabaw n~g mapuputing m~ga pader ang m~ga c�lay n~g bahag-hari.

m~ga l�mot. m~ga cortinang j�si �pi� ang m~ga pamuti n~g m~ga pint�an. m~ga buaya. inilalab� din ang m~ga caunaunahang bandejang sa calaguitnaa'y may nacapint�g is�g dagatang may m~ga maliliit na isda. Cumikint� na parang salam� ang tabl�n~g b�ay."velo" na sa "crochet" ang pagcacayar� maliliit na m~ga alfombra. Namamaul�ang m~ga bandejang it�sa m~ga tabaco. m~ga cigarrillo at maliliit na hits�g pinil�n~g mai�am na m~ga dalir�n~g m~ga dal�a. sa m~ga bintana'y nacasabit ang m~ga farol cristal. azul. m~ga lam�g dagat. verde �pul� napupuspos ang bahay n~g m~ga bulaclac at n~g m~ga lalagyan n~g m~ga halamang namumulaclac �magaling na m~ga pamuti na ipinapatong sa m~ga pedestal na loza . m~ga bulaclac na gaw�g camay. m~ga coral at m~ga bat�g vidriong maniningning ang m~ga c�lay. �papel rosa.

nan~gagtatacbuhan. Sa paliguid n~g patio n~g simbaha'y naroon ang malaking toldang pinagcagug�lan n~g mainam. pinapagpag� sil�n~g alab� at binibitinan n~g pinagsalitsalit na m~ga bulaclac ang canil�g m~ga marco. ang m~ga larawan at ang m~ga. nan~gag-aacayatan. pati n~g m~ga santo'y nan~gagsisigayac.sa China. at naliliguid n~g m~ga calusc�. Sa ilalim n~g toldang ito'y nan~gaglalar�ang m~ga b�a. "reliquia" ay nan~gags�aya nam�. na m~ga pun�n~g cawayan ang m~ga t�cod. Nan~gagt�ay�sa m~ga da�. at n~g doon magd�n ang procesion. na makita l�ang n~g m~ga bata'y nan~gagsasayahan na. nan~gaglulucsuhan at canil�g pinupunit ang m~ga bagong barong talag�g canil�g . sa l�ong h�os nagcacatuladtulad. n~g maiinam na m~ga arcong cawayang binurdahan sa libolibong paraang tinatawag na "sinc�an".

Kinalulugdan n~g Filipino ang teatro at nan~gagsusumicap n~g pagdal�sa m~ga guin�awang palabas na m~ga drama. pinakikinggang hind�umiim� ang cant� kinatutuw�n ang say� at ang "m�ica". Nan~gagtay�doon sa plaza n~g tablado.pagbibihisan sa caarawan n~g fiesta. Ratia. Diyan magsasaysay n~g m~ga cahan~gahan~g�ang comediang Tundo.) n~guni't hindi nam� pumapacpac (tanda n~g pagpupuri) �Hind�niy�naibigan ang pinalabas? Ang guin�awa'y n~ginan~gan~gan~g�ang cany�g hits� �cung d��cay�y umaalis na . Balbino. at makikipag-unahan sa m~ga dios sa cababalaghan: diy� c�anta at s�ayaw si na Marianito. Chananay. p�id at c�oy. (tand�n~g pagpintas. Liceria at iba pa. Yeyeng. hind�sumusutsot. palabasan n~g comediang ang m~ga guinamit na kasangcapa'y caw�an. Carvajal.

hind�guinagamb��ang ib�g mar�il ay nan~gal�lugod sa pinal�abas na iy�. pagcacadalawang minuto. Manacanacang hum�iyaw l�ang ang m~ga m�amayang han~g�. gum�awa ang poeta n~g bayan n~g is�g cathang doo'y hind�naaaring hind�magcaroon n~g laban�. Sa pagca't toto�g . datapwa't hind�lum�ampas sa gay�g gaw� N~g �na'y walang pinal�abas cung hind�m~ga drama lamang. mul�no�y canil�g natab�nan ang canil�g m~ga capan~gag� na m~ga tag�lalaw�an. isang mapagpatawang "t�pay" at cakilakilabot na m~ga malicmatang pagbabagobago n~g any� Datapwa't mula n~g maisipan n~g m~ga artista sa Tund�g gumawa n~g laban� bawa't icalabing lim�g "segundo" at maglagay n~g dalawang t�pay. at magpalabas n~g m~ga cathang l��n~g d�s�cat mapaniwal�n. pagc�hin�agcan �niyayacap n~g lum�abas na m~ga lal�i ang lum�abas na m~ga babae.

m~ga castillong may m~ga paput� at may m~ga "luces de Bengala". ang guinaw�niya'y canyang piniling camalam ang cura. m~ga globong papel na pinapantog n~g han~ging mainit. m~ga "rueda de . ang comediang "Principe Villardo. naghahanda n~g m~ga toro. ipakikita ang cany�g dunong n~g "pirot�nico" �castillerong filipino.malulugdin sa bagay na gay� ang gobernadorcillo. dramang may "magia" at may m~ga "fuegos artificiales. na natutuhan ang cany�g "arte" na sino ma'y wal�g nagtuturo." May�t may�y nirerepique n~g boong gal� ang m~ga campan� ang m~ga campan�ring iy� ang dum�doblas n~g camacasampong araw. M~ga ruedang may m~ga bomba at m~ga "verso" (morterete) ang siy�g umu-ugong sa �papawid. �ang m~ga p�ong bin�not sa imb�g yun~gib".

" m~ga bomba. dahil sa ang namamatnugot ay ang maestro Austria ang lagalag bag�g si "cabo Mariano. m~ga cohetes at ib�p� �Tum�tunog sa mal��ang caayaayang alin~gawn~g�? Pagdaca'y nan~gag tat�buhan ang m~ga batang lalaki at nan~gag-�unahan sa pagt�n~go sa lab� n~g b�an upang salub�n~gin ang m~ga banda n~g m�sica.. at canilang pinanghihinayang siya'y hind�nacapag-aral n~g m�sica. sa .brillante. de T. Lim�ang inupahan. Pinup�ri n~g m~ga musico ang cany�g marcha f�nebre "El Sauce". na balitang totoo n~g panah�g iy�.P. Hind�dapat mawala ang m�sica n~g Pagsanghang ang escribano ang siyang may ar� at gay� din ang m�sica n~g S. buc� sa tatl�g orquesta." na ayon sa sabihana'y dala raw niya sa dulo n~g cany�g batuta ang pagcabantog at ang magagandang t�ig.

at canil�g pinasisiyahan na cung magand��pan~git. Pumasoc na ang m�sica sa bayan at tumutugtog n~g masayang m~ga "marcha" na sin�sundan n~g m~ga b�ang marurumi ang pananamit �halos m~ga hubo't hub�: may ang b��n~g cany�g capat� ang suot. m~ga calesa �m~ga coche n~g m~ga camag-anac. canil�g inuulit na sa aguing-�g n~g bibig �isinusutsot ang tugtuguing iy� n~g lub� na cakinisan.pagc�t sa cagalin~gan niy�g um�ip ay macapagbibigay dan~gal sana siy�sa cany�g kin�uisnang b�an. Samantala'y nan~gadaratin~gan ang m~ga carromata. n~g m~ga caibigan. n~g m~ga hind�cakilala n~g m~ga tahur na dal�ang canicanilang lalong . may ang salaw� n~g cany�g am� Pagdacang tumitiguil ang m�sica'y nasasaulo na nil�ang tugtuguing canil�g n�inig.

magagaling na m~ga man� at m~ga supot n~g guint� at nan~gah�andang ipan~ganib ang canil�g pamum�hay sa sugalan �sa loob n~g "rueda" n~g sabun~g�. N~guni't magchocolate cay� Hind�tayo aanitan ni capitang Tiago. Magcacaroon n~g "liamp�" samp�g l�o ang il�agay na puh�nan ni ins� Carlos. At �cumusta . Magsisirating na g�ing sa Tanawan. --�Tumatanggap ang alf�ez sa gabigab�n~g lim�g pong piso!--ang ibin�bulong n~g is�g lal�ing pand� at matab�sa tain~ga n~g m~ga b�ong dating. ang malalac� na m~ga "punto" (mananay�. na gaya n~g ta�g nagdaan: t�atlong misa de gracia ang cany�g pinagcagugulan. sa Lip�at sa Batan~gan at gay� din sa Santa Cruz. at aco'y may muty�sa cac�.--paririto si capitang Tiago at magl�agay n~g bangc� may lab�g-wal�g libong dal�si capitang Joaquin.

p�b�ang familia? --�Mabuti po! �mabuti po! �salamat!--ang isin�agot n~g m~ga nan~gin~gibang b�an.--at �si p��D�aso? --Magseserm� sa umaga si p�i D�aso at pagc�ab�casama nating siya'y magb�angc� --�Lalong mabuti! �lalong mabuti! �cung gayo'y walang ano mang pan~ganib! --�Pan�ag. toto�g panatag tayo! �Buc� sa roo'y susub�si insic Carlos! At inaacma n~g matabang tao ang cany�g m~ga daliring war�y nabibilang n~g salap� Sa labas n~g bayan ang nangyayari nama'y nabibihis ang m~ga tagabundoc n~g .

m~ga ibon. umaalin~gawn~gaw ang m~ga sigawan. bihirang makitang m~ga d��na nasusumpun~gan sa g�bat. m~ga baboy-ram� m~ga usa. at ang m~ga iba'y nagd�ala nam� n~g big�na may malal�ad na m~ga d�on. ang mataguint�g na tun� n~g . tic� ticas na may m~ga bulaclac. N~guni't ang kinaroroonan n~g l�ong malak�g casayahang h�os ay caguluhan na'y do� sa isang mal�ad na capat�ang mataas. Cumacalairit ang m~ga "polea".lalong magagaling nilang pananamit upang dalh� sa bahay n~g canicanilang mamumuhunan ang pinatabang magal�g na m~ga inahing manoc. ang m~ga iba'y m~ga b�n~g�g c�oy. na il�g hacb�g l�ang ang l��sa b�ay ni Ibarra. na c�lay ap� upang ipam�ti sa m~ga pintuan n~g m~ga b�ay. inilululan n~g m~ga ib�sa mabibigat n~g hilahing m~ga carret� ang c�oy na pangg�ong.

pintor. Iy� ang maestro n~g paggaw� si �r Juang arquitecto. alba�l.bat�g nilalabr� ang martillong pum�pucpoc n~g p�� ang palac� na inilalabr�n~g cahab-an. carpintero.. cerrajero. nagb�aba n~g lulan n~g m~ga carret�. nan~gagl�agay n~g m~ga torno at m~ga cabrestante.. picapedrero at manac�ac�pang escultor.. blanqueador. Caramihang t� ang dum�ducal n~g lupa at gum�aw�sil�n~g is�g maluang at mal�im na h�cay naghahanay ang ib�n~g m~ga bat�g tinib� sa tibagan n~g b�an. --�Dito! �do� iyan! �Madali!--ang isin�igaw n~g is�g maliit na matand�g lal�ing ang pagmumukh�y masay�at matal�� na ang h�ac na pinacatungc� ay is�g metro na may tans�ang m~ga cant�at nacabil�id do� ang l�bid n~g is�g plomada. nagb�bunton n~g buhan~gin. .

cat�lad n~g m~ga escu�ahan sa Alemania.--�sa loob nit�iin~gatan ang ating m~ga pan~galan! At inuulit sa b�a't tagaib�g b�ang lumalapit. ang macalilibong cany�g sin�i na: --�Nalalaman b�niny�ang �ing it�ay� Talastas� niny�g it�y is�g escu�ahan. higu� pa ang cabutihan! �Ang . huw�an n~g m~ga ganit�g b�ay rin.--�Kinacailan~gang it�y mayari n~gay� din! �Hind�macapagtatrabajo b�cas at g�awin na ang ceremonia sa macalawa! �Madal� --�Gaw� niny�ang hoyo sa is�g paraang maipasoc na angc� na angc� ang tila h�ip na it�--ang sinasabi sa il�g m~ga picapedrero na nan~gagpapakinis n~g isang malaking bat�g parisuc�.

at caligaligaya ang samb�lat n~g m~ga pat�. �col ang isa sa m~ga b�ang lalaki at ang is�y sa m~ga b�ang babae. at n~g ang m~ga b�a'y magtatanim at mag-aal��n~g m~ga halaman sa m~ga horas n~g paglilih�g. at ac�ang namamatnugot sa paggaw� Siy�n~g� p� tingn� ninyo. m~ga p�n�n~g c�oy diyan sa m~ga taguil�an. m~ga yun~g� sa il�im n~g l�p�m~ga bilangguan sa m~ga tam� mag-aral sa malap�. sa tot�ng . Magcacaroon dito sa guitn�n~g is�g malaking halamanang may tatl�g huw� sa buc� n~g t�big na sumusump� na paitaas. sasamantal�in ang panah� at hindi sasay�~gin. at ac�ang gumuhit n~g plano. Magcacaroon ang bahay na it�n~g tatl�g bodega. �Tingn� niny�t malalalim ang m~ga simiento! Tatl�g metro at pitomp�t lim�g cent�entro. maliliit na halamanan.arquitectong si guin�ng R. It�y maguiguing is�g palaciong may dalaw�g pinacapacp�.

malapit sa m~ga pinaglalaruan at sa "gimnasio". m~ga buc� n~g t�big na pumapaimbulog. It�y maguiguing isang b�ay na c�ikitdikitan. At pinapagkikiskis ni �r Juan ang m~ga cam� sa gal�. m~ga "columpio". at ang iniisip niya'y ang pagcabant� na m�atamo. m~ga cacah�yan at n~g doon sil�macarapaglar�n~g "comba". culun~gan n~g m~ga ibon at ib�pa. Nakikita p�b�niny�ang malaking lugar na iy�g wal�g caanoano man? Itin�alaga ang capatagang iy�g lampaslampasan ang han~gin upang diy� man~gagtacb�han at man~gaglucsuhan ang m~ga b�� Magcacaroon ang m~ga batang babae n~g halamanang may m~ga uup�. Magsis�arito ang m~ga tag�ib�g lupain upang dal�in iy� at . at n~g m�inig n~g m~ga pinarurusahang b��cung paano ang guin�awang pagcacatuw�n~g m~ga masisipag-mag-�al.

--Sa gan�g �in ay napacarami namang cahoy ang gamit na iyan sa isang cabria--ang cany�g sinabi sa isang taong nan�ilaw. hind�niny�makilala si �r Juan! �Marahil toto�g mal��ang inyong pinangalin~gan!--ang is�agot n~g lah�. Nagpaparoo't par�o sa magcabicabilang d�long taglay ang ganitong m~ga pagdidilidili. na canyang inuusisang lahat. at sac�tatl�pang cahoy na papagcapitcapitin! . na siyang namamatnubay sa ilang m~ga manggagaw�--casucatan na.sila'y man~gagtatanong:--�S�o ang dakilang arquitectong gumaw�nit�--�Hind�b�niny�nalalaman? �Tila mandin hind�catotohanang. at ang lah� ay cany�g min�asdan. ang tatl�g mahahabang trozo na papagtutungcu�g-calan �"tr�ode". sa ganang akin.

at wal�n~g mah�an~gad pa si guin�ng Ibarra! Sa d�ong malay�ay�roo'y may natatanaw�g kiosko. na nagcacahugpong sa pamamag-itan n~g is�g b�ag na . l�ong mahalag�at canil�g wiwic�n: �gaano calak�g p�od ang guin�gol d�o! �Makikita ninyo cung an�ang c�riang �ing it�ay� At pagcat�os ay �ing pamumutihan n~g m~ga banderola.. masasabi niny�pagcatapos na nagcar�n cay�n~g magand�g caisip� n~g pagcac�anggap niny�sa �in sa casamah� n~g iny�g m~ga manggag�a. n~g m~ga guirnaldang m~ga d�on at m~ga bulacl� ...--�Aba!--ang isinag� n~g lal�ing nan�ilaw na n~gum�~git�n~g cacaib�--l�ong malak�g pangguiguilal� ang �ing t�amuhin samantalang l�ong mar�i ang m~ga casangcapang gam�in n�in sa gawaing it� L�ong ma�am ang any�n~g cabo�n.

--�paririto ang Alcalde. --�At handug� cam�n~g is�g pizarra .nahahabun~gan n~g m~ga d�on n~g s�uing. nan~gagtatali n~g m~ga bandera sa m~ga malil�t na man~ga hal�uing caw�ang napupuluputan n~g dam� na put�g pinacumb� --�Pagsic�an niny�g um�am ang pagcacasulat n~g m~ga letra!--ang sinasabi sa m~ga nagp�inta n~g m~ga salit�g it�anyag sa lah�.. Ang maestro sa escu�ahang may m~ga tatlomp�g b�ang lal�i ay nan~gagg�aw�n~g m~ga corona. marahil cayo'y pur�in. mar�ing m~ga cura ang mags�idalo. mar�il pat�n~g Capitan General na n~gayo'y na sa lalawigan! Cung makita nil�g magal�g cay�g magdib�jo.? ..

. sa pagca't kinacailan~gang malatagan ang mesa n~g m~ga bulaclac. --Ipinan~gac�n~g aking tiong siya ang . ang m~ga bulacl� ay nacapagb�igay say�sa m~ga mat� --Magd�ala r�o ang �ing am�b�cas n~g m~ga bulacl� n~g bain�at sac�is�g b�ol na m~ga sampaga.--�S�o ang nacaaalam! datapuwa't humin~g�na si guinoong Ibarra n~g is�sa Maynil� D�ating b�cas ang il�g b�ay na ipamamah�ui sa iny�g pinacaganting p��. --Hindi tumatangg� n~g b�ad ang aking am�sa tatl�g carrit�g buhan~ging dinal�rito. g�awin natin b�cas ang m~ga ramillete. Datapuwa't pabayaan niny�ang m~ga bulacl� na iy� sa t�big.. magd�ala pa cay�r�o n~g m~ga bulacl�.

kinalugd� ang panuc�ang iy� n~g lah� h�os. sa il�im n~g t�~ging pagcacasunduang sa cany�y . Mayroon pa. Hinin~g�n~g curang siy�ang mag-�mang-biny� at magbebendici� sa paglalag� n~g �nang bat� pagdiriw�g na g�awin sa catapus�g araw n~g fiesta. sinabi ni hermana Rufa. At t�nay n~ga nam�.magbabayad sa is�g maestro.--ang idinugtong n~g pamangkin ni capitang Basilio. at sa canya'y inihand� ang lah� n~g m~ga pamisang pagbayaran sa cany�n~g m~ga mapamintacasi hangg�g sa mayar�ang b�ay na iy�. at siy�g g�awing is�sa m~ga pinacamalaking pagsasaya. Pat�n~g coadjutor ay lum�it n~g bo�g cakim�n cay Ibarra. ang mayaman at mapag-impoc na babaeng sacali't cuculan~gin n~g salap� cany�g lilibutin ang il�g b�an upang magpalim�.

pagca ibig nating tul�an ang m~ga tin�akhang m~ga t�. n~guni't gaya n~g nangyayari h�os cail� man. Pinasalamatan siy�ni Ibarra at siy�y sinag�: --Wal�t�ong macucuhang mahalag�g b�ay. n~g m~ga estudianteng g�ing Maynilang pumaro� do� at n~g makipagfiesta. ang nag�agad l�ang natin ay ang cany�g wal�g cabuluh�g m~ga guin�aw� at cung magcaminsan pa'y ang cany�g m~ga saw�g caasalan. sa pagc�t hindi ac�may�an at hind�nam� simbahan ang b�ay na it� Buc� sa rito'y hind�co ipinan~g�ong �ing it�ay�ang b�ay na it�g ib�ang magcacagugol. ang m~ga cac�in at ib�pa. . Pinagtatakhan siy�at guinagawang ulir� n~g m~ga bin�a. nan~gagtataca palibhasa'y wal�t�ong c�a sa ib�g b�ay.babayaran ang paglalacb�.

ang m~ga ib�nama'y ang any�n~g cuello n~g b�� at hind�c�aunti ang nagm�asid cung il� ang m~ga bot� n~g cany�g americana at chaleco. Tila mandin pawang nan~gapawi magpacail� man ang m~ga masasam�g nangyayari sa panah�g hin�arap na guinuguniguni ni matand�g Tasio. .min�asdan n~g maraming sa canya'y nan~gagt�aca cung paano ang pagtatali n~g bin�ang iy� n~g cany�g corbata. Iy� n~g�ang sinabi ni Ibarra is�g �aw sa cany� n~guni't siy�y sinag� n~g matand�g mapag-�ip n~g malulungc�: --Iny�p�s�ang alalahanin ang sinasabi ni Baltazar: "Cung ang isalubong sa iyong pagdat�g Ay masay�g mukh�t may pakitang gu�iw.

" Cung gaano ang gal�g ni Baltazar sa pagca poeta ay gay� din sa catalinuhang um�ip. .L�ong pag-in~g�a't caaway na lihim... It�at ib�pang m~ga b�ay ang m~ga nangyari sa �aw na sinusundan n~g fiesta bago lumub� ang �aw.

Nakikilala natin ang may b�ay. ang m~ga tagalalawigan. ang cany�g hilig sa caparan~galanan. sa car�itan n~g piguing. caya't wal�g pinag uusapan ang m~ga tao cung d�siy�l�ang. At siy�n~ga nam�: hinandugan ang cany�g mamanugan~gin n~g is�sa l�ong m~ga dalubasang p�ahayagan sa Maynil�n~g . May is�pang cadahilanang sa canya'y pumipilit na pagsicapan niy�g siya'y macapan~gibabaw na lubos sa m~ga ib� cas�a niy�ang cany�g an� na si Mar� Clara at sac�naroroon ang cany�g mamanugan~gin.= Gumaw�rin nam� n~g malaking hand�sa b�ay ni capitang Tiago.=XXVII. SA PAGTATAKIPSILIM. at d�at na hiya� n~g cany�g capalaluang pagca tag�Maynila.

Nag-aalab ang loob ni capitang Tiago sa magandang pakikipag-unah� sa gaw�g magaling." pagcatapos n~g dalaw�g renglon ay sinabing siya'y "tan~ging mapagcaawang-gaw�. Nang m~ga nagda�g �aw ay dumat�g sa b�ay na tinatahanan ni Mar� Clara at ni t� . Tinawag siy�g "marilag na binata at mayamang mamumuhunan. at cany�g ini�ip na bac�magal�g na cany�g pagcagugulan ang pagtatay�nam� n~g is�g convento. sa sum�sunod na p�rafo'y ikin�it nam� sa cany�ang saysay na: "alagad ni Minervang naparoon sa In�g Bayan upang bum��sa wag� na l�p�n~g m~ga arte at m~ga carunun~gan" at sa d�ong ibab�pa'y "ang espa�l filipino" at iba't ib�pa.is�g "art�ulo" (casulatan) sa cany�g �nang mukh� na ang pamag� (n~g art�ulong iy�) ay "�Siya'y inyong tularan!" pinuspos siya n~g m~ga pan~garal at inaalayan siy�n~g il�g m~ga papuri.

hinandug� niy�it�n~g is�g magandang relicariong guint�na may m~ga brillante at m~ga esmeralda." . Ang ibig ni capitang Tiago'y tawaguing "Escuela ni San Francisco. Dumat�g si capitang Tiago n~g �aw rin n~g vispera: paghal� sa cany�n~g cam� n~g canyang an� na babae. na ang lam�y is�g tatal n~g bangca ni San Pedro. caucul� n~gang sil�y mag-�sap n~g nauucol sa escuelahan. m~ga cuadro at ang piano n~g dalaga. m~ga salaming pagc�alaki.Isabel ang maraming caja n~g m~ga cac�in at m~ga inum�g g�ing Europa. sa dacong inup-� n~g ating Pan~ginoong Jesucristo n~g panah� n~g pan~gin~gisda. Wal�n~g lalal�pa sa galing n~g pagkikita n~g bibiananin at n~g mamanugan~gin.

--nalalaman mo n~g sasalo sa �in sa pagh�on si par�D�asong b�ong car�ating. �Sino p�si Instrucci� Primaria? Dumating ang il�g m~ga caibigang bab� ni Mar� Clara at canil�g inanyayahan itong magpasial.--Maniwal�cay�sa �in. --N~guni't bumalic ca ag�.--ang sabi ni capitang Basilio. At cany�g linin~gon si Ibarrang nag-any�g may ini�ip.--an�capitang Basilio sa cany�g an� na bab� na sa cany�y humihin~ging pahintulot. at idinugt�g: --Cay�po nam� ay sumalo n~g pagh�on sa .--�is�g magal�g na pintacasi si San Francisco! Wala cayong pakikinaban~gin cung tatawaguin ninyong "Escuela n~g Instrucci� Primaria".

... datapwa't d�at pong sumaaking bahay ac�t bac�sac�ing may dumating na m~ga "visita. --Dalh� po niny�rito ang iny�g m~ga caibigan... at iniiwasan ang t�ig ni Mar� Clara. magiisa cay�sa iny�g b�ay.."--ang isinag� n~g binatang nagcacang-u�tal. Buc� sa ro�y ibig cong cay�at si p��D�aso'y magc�atasan.amin. --Malak�g tot� po ang �ing pagca ibig. ang itin�tol n~g bo�g capanatag� ni capitang Tiago..--May sag�ang pagcain sa �ing bahay. --�Magcacaroon na p�n~g panah� sa b�ay na iy�!--ang isinag� ni Ibarrang n~gumin~giti n~g sapilitang pagn~git� at humand�g sam�an ang m~ga dalaga. Nanaog sil�sa hagdanan.

Nangguiguitn�si Mar� Clara cay Victoria at cay Iday. siya'y bumabat�sa cany�g m~ga dating cakilala mul�pasa camusmusan. sumusunod sa licuran si t� Isabel. Sa c�lang pang lab�g lim�g �aw ay nanag-�l�sa cany�ya�g lub� na pagpapalagay n~g loob. at n~gayo'y nagsisipangguilal� sa cany�g map�ad na cabat�n. Pusp� n~g catacatacang cagandahan si Mar� Clara: nap�i ang cany�g pamumutl� at cung nananatiling tila may ini�ip ang cany�g m~ga mata. ya�g catabil�g musmos na tila mandin nagulayl� sa guitn�n~g makikipot na tahanang nalilibot . ang cany�g bibig nam� ay war�y wal�g ibang nakikilala cung hind�ang n~git� Tagl� iy�g cagandahan n~g loob n~g is�g lumiligayang dalaga. at n~g sila'y mabigy�g daan. Nagwawahi ang tao sa udy� n~g pagg�ang.

Cumikisl� ang b�ong b�hay sa boong cataohan n~g dalaga: pawang magaling at maganda ang canyang tin~gin sa lah�. pagca siya'y inaalayan n~g masasay�g m~ga aglahi'y tinat�pan niya ang cany�g mukh�n~g abanico. nagcasiya sa cany�ang lumip� na sumandali at magpainit sa m~ga doradong s�ag n~g �aw upang mawal�ang catigasan n~g m~ga casucasuan n~g b�ong nagcacapacp�. Gay� man.n~g pader sa beaterio. masasabing kinikilala n~g paropar�ang lahat n~g m~ga bulaclac pagcaal� niya sa cany�g bahay-uod. datapuwa't pagca nagcacagay�y n~gumin~git�ang cany�g m~ga mat�at lumalaganap sa cany�g boong cataohan . hind�nakikilala cung an�ang d�il n~g m~ga paghihiyahiy�n. isinasaysay ang cany�g pagsint�sa pamamag-itan niyang calugodlug� na asal n~g is�g virgeng palibhasa'y wal�g namamasd� cung d�m~ga budh�g dal�ay.

m~ga filipinong may suot europeo �suot tagalog. arpa � orquesta.ang bahagyang kilabot. sa guitn�n~g caliwanagan n~g m~ga �aw at halimuyac n~g m~ga bulaclac. m~ga castila. na nan~gagcacasicuhan at nan~gagtutulac� ang m~ga alilang lalaking may dalang carne �m~ga inah�g . Natatanaw buhat sa daan. Nan~gaglalacaran sa m~ga daan ang m~ga ins�. Nan~gagcacahal�al�sa paglacad. ang hind�naglilicat na pagpaparoo't parito n~g m~ga tao sa m~ga bahay. Pinasimulaang lagy� n~g m~ga �aw ang m~ga pan~gulong b�ay. sa m~ga bintanang buc�. at sa m~ga daang pinagdaraanan n~g m~ga m�sica ay sinis�dihan ang m~ga �aw n~g m~ga ara�ng cawayan at cahoy na inihuwad sa m~ga ara� n~g simbahan. sa caayaayang t�ig n~g piano.

na tumatacb�g papanaog sa hagdanan. m~ga estudianteng nacaput�ang pananamit.man�. Nababagot ac�sa pakikipanayam sa gay�g caraming hind�co m~ga cakilalang walang pinag-uusapan cung di m~ga . na nan~gagsisipan~ganib na sila'y matahac n~g m~ga coche at m~ga calesa. Bumati sa ating m~ga cakilala. na cahit sumisigaw n~g "tab� ang m~ga cochero'y nahihirapan din silang macapaghaw�n~g daan. m~ga lalaki't m~ga babae. n~g na sa tap� sil�n~g b�ay ni capitang Basilio. at inaayayahang pumanhic muna sa b�ay. ang siy�g nagbigay wac� sa m~ga pagdadahilan upang huwag pumanhic. Ang masay�g voces ni Sinang. ang il�g m~ga kinabataan. --Pumanh� muna cay�g sandal�upang aco'y macasama sa iny�--ang sinasabi niya.

ang pan~galan n~g lahat. Naalaman niya. Nan~gagpauna ang il� upang bumati cay Ibarra. na natatalos ni Ibarra ang canyang pananalo . na kilala. samantalang n~guman~gan~g� "�mukhang v�gen!" Napilitan sil�roong umin� n~g chocolate. at nan~gagbubulungbulun~gan ang ilang m~ga matatandang babae. Naguing matalic na caibigan at taga pagsanggalang ni Ibarra si capitang Basilio. sa pamamag-itan n~g telegramang inihand� sa canyang anac na babaeng si Sinang. canilang pinagmamasdan n~g boong pagcahan~ga ang cagandahan ni Mar� Clara. mula n~g araw na sila'y maglibang sa caparan~gan. Nan~gagsipanhic sil� Punongpuno ang salas n~g m~ga tao.sasabun~gin at m~ga baraja.

ayon sa hatol n~g hucom.sa usapin. at n~g huwag n~g ipagpatuloy n~g ibang m~ga causapin ang canilang m~ga cacaibang adhica. guinagamit ni capitang Basilio ang canyang mainam na m~ga pananalita. ipinakiusap naman ni capitang Basiliong ang salaping dapat na ibayad sa m~ga costas ay gamitin sa pagbabayad n~g isang maestro sa gagawing escuela n~g bayan. canyang ipinakiusap na pawalang cabuluhan ang pinagcayarian n~g sila'y maglar�n~g ajedrez. Datapwa't sa pagca't aayaw pumayag si Ibarra sa gay�g bagay. at sa canila'y sinasabi: --�Maniwala cay�sa akin: sa m~ga usap� ang nananalo'y siyang nahuhubdan! Datapwa't wala siyang mapahinuhod na . Dahil sa gay�g nangyayari. at dahil dito'y sa pagca't aayaw siyang pagahis sa cagandahan n~g loob.

sino man. baga man canyang sinasambit ang m~ga romano. Dahil dito'y sasama ac�sa iny� --�Ibig p�ba n�y�g pumarito sa amin n~gay�g gab�--ang inian� ni capitang Basilio sa tain~ga ni Ibarra n~g it�y magpaalam na--maglalag� si par�D�aso n~g is�g maliit na ban~gc� N~gumit�si Ibarra at sumag� n~g is�g tan~g�n~g �lo. na mangyayaring ang . n~gayong piano ang canyang tinutugt� ang naiisipan co nama'y magdasal. Pagca siya'y pinakikinggan co sa Simbahan ani Sinang. napilitan ang ating m~ga cabataang pakingan ang pianong tinutugtog n~g organista n~g bayan. nacacaibig acong magsayaw. N~g macatapos n~g macainom n~g chocolate.

Hind�napiguilan ni Sinang ang is�g sigaw n~g pangguiguilal� n~g cany�g . --Sino ba iyan?--ang tan�g ni Mar� Clara cay Victoria. na itinur�sa is�g mabil� na suly� ang is�g binatang sa canil�y sumusunod. at mangyayari namang hind�pagsang-ayon.maguing cahuluga'y pagsang-ayon.--iy�y is�g an� n~g aking t�. na ang catotohanan ay hind�sah� sa m~ga ib�g lugar sa casayahan.. iya'y is�g pinsan co.--ang dalidaling isinag� ni Sinang. --Iyan ..--ang isinag� na halos nagugulumihanan. --�At ang is� Iya'y hind�co pinsan. Nagdaan sil�sa harap� n~g conventong tahanan n~g cura.

na canil�g gagarin ang lah� n~g guin�aw�n~g m~ga mababait na fraile. na hind�pinababayaan cailan man ni p��Salving siyang pag-ilawan at n~g huwag magcagugol sa petr�eo. m~ga l�parang ang m~ga any�y sa caunaunahan pa. May nan~gariring na m~ga sigawan at malalac� na halakhacan. marahil sila'y m~ga cawan�(empleado) n~g gobierno �m~ga punong lalawigan. Ayon sa m~ga damit europeong canil�g casuutan. at malak�g tabaco ang napapamuti sa m~ga l�� Pinagsisicapan n~g hind�p�ing sa canila'y nakikipanayam. .makitang may m~ga �aw ang m~ga l�para. napapanood na ang m~ga fraile'y lumalacad n~g mahin� at iguinagalaw ang �lo n~g ayon sa comp�. Natanawan ni Mar� Clara ang mabilog na pan~gan~gataw� ni par�D�aso sa tab�n~g makisig na tind� ni par�Sibyla.

ipinagwic�sa cany�ni --Toto�g aco'y gal� sa cany�mul�n~g iwasac ang "Rueda de la Fortuna.Hind�cumikilos sa cany�g kinalalagy� ang matalinghaga at mapanglawing si par�Salv� --�Nalulungcot!--ang ipinahiwatig ni Sinang. at hind�man lamang .--cany�g pinag-iisip-isip ang cany�g magugugol sa gay�g caraming m~ga panauh�. --�Sinang!--ang Victoria." hind�na ac�man~gun~gumpisal sa cany� Natan~g�sa lah� n~g m~ga bahay ang is�g wal�g cailaw-ilaw. N~guni't makikita rin niny�g hind�siy�ang magbabayad cung hind�ang m~ga sacrist�. Sa tuwituwi na'y cumacain ang cany�g m~ga panauhin sa ib�g lugar.

Cung Arzobispo lamang aco'y ipacacasal co ang babaeng iy� cay par�Salvi..--�An�ang ipakikialam niy�sa ating m~ga catuwaan? �Marahil ay nagn~gan~galit! Pabayaan mong dumating ang c�era at makikita mong siya'y mag-aanyaya. Nagtac�sa b�ay na it�si Mar� Clara. ang wic�n~g�n~g matand�g lalaki!--ang bigl�g sinabi n~g catacot tacot na si Sinang. --Cail� ma'y kinasusutan co siy� at lalonglalo na n~g guluhin ang ating pagcacatuwa sa pamamag-itan n~g cany�g m~ga guard� civil. --�Ang asuang! �ang Musa n~g Guardia Civil.. ang bahay na iy� ang sa alf�ez..buc� ang m~ga bintana. �makikita mo cung an�ang canil�g maguiguing m~ga an�! Sucat bang ipahuli ang caawaawang piloto. na sumugb�sa tubig macapagbigay .

at napagkikikilalang siya'y b��pa... Sumasadil� ang cany�g mukh�dahil sa cany�g salac�. Yay�y is�g lalaking ang nacapatong sa �lo'y is�g malapad na salac� na d�on n~g bul� at dukhang totoo ang pananam�. dahil sa cany�g m~ga gal�. sa suloc n~g plaza na pinagcacantahan n~g is�g bul� na lalak� na is�g guitarra ang catono. n~g casaysayang ucol sa m~ga isd� may is�g hind�caraniwang napapanood. Ang suut niya'y is�g gulagulanit na levita at salawal na maluang.loob lamang. Siya'y matangc�.. n~guni't manacanacang nagmumul�sa cadilim�g iy� ang dalawang kisl�. Carukharukhaang m~ga panyap� ang nacasuut sa cany�g m~ga paa. na pagdaca'y napapawi. Hind�niy�natapos ang sinasabi. . na cawan~gis n~g salawal n~g m~ga insic. na pun� sa ib�t ib�g lugar.

Pagc�wal�n~g lumalapit na sino man. dinarampot ang canyang baculan at sac�lumalay�upang ulitin ang gay� ding gaw�sa ib�g lugar naman. n~guni't hind�na totoong nacalulunos. napasasalamat marahil. Nagunit�ni Mar� Clara sa gay�g nakita ang is�g sacun� at pinagsumakitang itan�g cung an�an�nangyayari sa cacaib�g t�ng . nan~gagsisilab� sa m~ga cadilimang iy� ang ib�g m~ga t�ig na lalong malulungcc�.Inilalag� sa l�p�ang �ang baculan. isd� big� at ib�pa. lub� ang pagcalay�sa m~ga ib� na anaki'y siya at ang caramihang tao'y talag�g nan~gagpapan~gilagan ang is�t is� Pagcacagayo'y nan~gagsisilapit ang il�g m~ga babae sa cany�g baculan at inilalag� doon ang m~ga bun~gang c�oy. at pagcatapos ay lumalayo't nagsasalit�n~g m~ga cacaibang t�ig na hind�mawatasan. nananatiling nacatind�.

Siya'y doon tumatahan sa cabukiran. --Iyan ang sanl�arohin.--ang isinag� ni Iday. �Cung makita mo sana ang canyang damp� Iy� ang damp�ni Guir�g-guir�g: ang han~gin.--May apat na ta� na n~gay�g kinapitan siy�n~g sakit na iyan: ang wic�n~g ib�y dahil sa pag-aalag� sa cany�g in� at an�g ib�nam�y dahil sa pagcapiit niya sa malam� na bilangguan. ang ul� at ang araw ay pawang pumapasoc at lumalabas na catulad n~g carayom sa dam�. sa malapit na sa libin~gan n~g m~ga ins�.iy�. hind�siya nakikipag-abot-usap canino man. Ipinagbawal sa cany�g humip�n~g an�mang bagay na pag-aari n~g sino mang tao. Nahulog is�g �aw sa san~gh�ang is�g bat� hind�naman malalim ang san~gh� datapuwa't . nan~gagsisilay�g lah� sa cany�sa tacot na bac�mahawahan.

At hind�nalalaman ang canyang guinagawa'y dalidaling lumapit sa baculan n~g c�lang palad. ang guinaw�niya'y tinulun~gan niya ang bat�sa pag-ahon doon. pagsacdal sa gobernadorcillo." --�Tunay n~g�--ang ibinul�g ni Mar� Clara. huwag lamang magcasakit na gaya n~g sakit mo.nagc�aong siya'y dumaraan doon. . hinahabol siya n~g tagapalo at sinisigawan siya n~g gobernadorcillo: "�Mag-aral ca! mabuti pang malunod na n~ga ang isang tao. �Cakilakilabot iy�! Tumatacb�sa pagtacas ang sanlazarohin. at inilagay roon ang relicario na bago pa lamang cahahand� sa canya n~g canyang ama. at ipinapal�siya nito n~g anim sa guitn�n~g daan at sac�ipinasunog pagcatapos ang yant�. Napagtant�n~g am�n~g bat�ang nangyaring iy�.

at cany�g inilihim sa pamamag-itan n~g is�g tawa ang luh�n~g cany�g m~ga mat� --�At an�ang cany�g g�awin sa iyong relicario?--ang sa cany�y sinabi ni Victoria. --�Wal�ac�g ibang sucat m�bigay!--ang isinag�.--�An�ang guinaw�mo?--ang sa cany�y itinan�g n~g cany�g m~ga caibigang babae.--Binigy� siy�is�g araw n~g salap� N~guni't ang guinaw�n~g sanlazarohin ay inilay�sa cany�ang salap�g iy� sa pamamag-itan n~g is�g patpat: �an�ang g�awin niy�sa salap�sa gay�g wal�sino mang tumang� n~g an�mang b�ay na g�ing sa cany� �Cung macacain sana ang relicario! Tiningn� ni Mar� Clara n~g boong .

at saca nagpugay at bago isinubs� ang cany�g no�sa alab� n~g bac� n~g dalaga. . Ikinubl�ni Mar� Clara ang cany�g mukh�sa cany�g abanico at dinal�ang pany�sa cany�g m~ga mat� Samantala'y lamapit ang is�g babae sa culang palad na anaki'y nagd�asal.pananaghil�ang m~ga babaeng nagbibil�n~g m~ga cacan�. hinagc� ang hiy� na iy�. lumuh�. N~guni't lum�it ang sanlazaroh� sa baculan. kinuha ang hiy� na cumin�g sa cany�g m~ga cam�. at sa liwanag n~g ilaw n~g m~ga far� ay napanood ang pay� at namumutl�n~g mainam na pagmumukh�n~g ul-ol na si Sisa. Lug� at gusam� ang cany�g mahabang buh�. at ikinib� ang m~ga balicat.

datapwa't wal�g man~gah� na lumapit sino man. at it�ang cany�g sinabi: --�Magdas� tayo! �magdas� tayo! �N~gay� ang caarawan n~g m~ga pat�! Ang m~ga ilaw na iy�y siy�g m~ga b�hay n~g m~ga tao. --�Nakikita mo ba ang ilaw na iy� sa campanario? �Ang ilaw na iy� ang aking . papaglayuin niny�sil� sa pagca't mahahawa ang ul-ol na babae!--ang sigawan n~g caramihang tao.N~g maramdaman n~g sanlazarohin ang paghip�sa cany� nagpacasigawsigaw. �ipagdas� natin ang aking m~ga an� na lalaki! --�Ilay�niny�ang babaeng iy�. sa guitn�n~g malak�g pan~gin~gil�ot n~g tao. at tumind� sa is�g lucs� N~guni't humawac sa cany�g b�ig ang ul-ol na babae.

n~guni't hind�co sil�paroroonan sa pagca't may sakit ang cura at siya'y maraming m~ga onza. at ang m~ga onza'y nan~gawawal� �Magdasal tayo at ating ipatungcol sa caluluw�n~g cura! Dinadalh� co siy�n~g amargoso at zazalidas. punongpun�ang aking halamanan n~g m~ga bulaclac at dating may dalawa acong an� na lalaki. �Dati ac�g may halamanan. aco'y dating may m~ga an� na lalaki. nag-aalag�aco m~ga bulaclac at dating may dalaw�ac�g an� na lalaki! At binitawan ang sanlazarohin at lumay�g cumacant� --�D�ing may halamanan aco't m~ga bulacl�. halamanan at m~ga bulacl�! .an� na si Basiliong nananaog sa pamamag-itan n~g is�g l�bid! �Nakikita mo ba ang ilaw na iy� na convento? Ang ilaw na iy� ang aking an� na si Crisp�.

ipinan~gac�sa akin n~g curang tutulun~gan niy�ac� tul� ipinagtagubilin niy�sa akin ang malaking pag-iin~gat at paglilihim sa pagca't tila mandin isang cagagaw� n~g guardia civil �Totoong ipinagmamalasakit n~g cura ang babaeng iy�! --�Hind�ba sinasabi n~g alf�ez na cany�g ipahahanap ang m~ga b�� . --�Wal�pa! siya'y nawala n~g m~ga araw na it�sa bayan at hindi nangyaring siya'y masumpun~gan!--ang isinag� n~g binatang nagdadal�g cahihiyan--Bucod sa roo'y totoong marami ang aking guinaw� n~guni't huw� ca sanang mahapis.--�An�na ba ang nagaw�mong magaling sa cahab�hab� na babaeng iy�?--ang tan�g ni Mar� Clara cay Ibarra.

--�B�it ba niny�hinuli ang babaeng iy�? �An�ang cany�g guinaw� ang tanong ni Ibarra. sa . Dalidaling kinuha n~g sanlazarohin ang cany�g baculan at lumay� Minagal�g ni Mar� Clarang umuw�na. --�Cung b�it? �Hind�ba niny�nakita cung paano ang guin�aw�niy�g pag-iin~gay?--ang sag� n~g tagapag-in~gat n~g catahimican n~g bayan.--�Oo.calan~guhan siy� Casasabi pa n~g gay�g b�ay n~g canil�g makitang hind�inihahat� cung di kinacaladcad ang ul-ol na babae n~g is�g soldado: aayaw sumama si Sisa.... n~guni't n~g sabihin iyo'y may caunting.

pagca't lumipas casayahan. cany�g naramdamang naragdagan ang cany�g capanglawan. sa cany�ang tuw�at --�Mayroon din palang m~ga taong hind�lumiligaya! ang cany�g ibinul�g. . n~g cany�g mahiwatigang aayaw pumanh� at nagpapaalam ang nan~gin~gibig sa cany� --�Kinacailan~gan!--ang sabi n~g binat� Pumanh� sa hagdanan si Mar� Clarang ang sumasaisip ay totoong nacayayamot ang m~ga araw n~g fiesta. Pagdat�g niy�sa pintuan n~g cany�g bahay. pagc�dumarating ang m~ga panauhing tagaibang bayan.

_ .= =MAN~GA SULAT= _Ang bawa't tao'y nagsasaysay ayon sa kinasasapitan sa fiestang pinaroroonan.=XXVIII.

Sa ganit�g cadahilana'y sisipiin naming hind�daragdaga't hind�babawasan ang il�g m~ga sulat. sa gab�n~g sinusundang araw n~g fiesta at gay� din sa kinabucasan. na ang is�sa canila'y ang sa "corresponsal" n~g isang pamahayagang matimtiman at tinatan~gi sa Maynil� na cagalanggalang dahil sa canyang cataasan at cahigpitang manalit� Ang m~ga bumabasa sa amin ang siy�n~g bahalang magpun�sa ilang maliliit at calacarang m~ga cauculan. magalac na lalactawan namin ang araw na it�n~g pagsasay� cung di lamang inaacala naming baca sacal�han~garing maalaman n~g sino mang bumabasang taga ibang lupa� cung paano ang guinagaw�n~g m~ga filipino sa canil�g m~ga pagpifiesta.Sa pagca't wal�g an�mang mahalagang nangyayari sa m~ga taong sinasaysay natin ang buhay na pinagdaanan. .

. na gaya n~g pagsasay�g guinagawa sa bayang ito n~g m~ga totoong cagalanggalang at m~ga banal na m~ga paring Franciscano." "Pagcaramirami n~g dumalo: nagtam�ac�rito n~g ligayang bumati sa halos lah� n~g m~ga castilang tumitira sa lalawigang ito. sa tatlong cagalanggalang na m~ga Paring Agustino na na sa ... "Tan~gi cong caibigan: cailan ma'y hind�pa ac�nacapapanood.Narito ang sulat n~g carapatdapat na "corresponsal" n~g mahal na pamahayagan: "Guinoong Namamatnugot. at inaacal�cong hind�na ac�macapapanod pa sa m~ga lalawigan n~g is�g fiestang tungc� sa religi�g totoong dakil� maningning at nacababagbag n~g loob.

pag-aari n~g guinoong Escribanong si guinoong Miguel Guevara at ang caramihang m~ga insic at m~ga indio. at ang is�sa canila'y ang lubh�g mainam na banda sa Pagsangh�. nasa cany�g pagparito'y canyang pinaunlacan ang bayang it� bagay na hind�dapat calimutan magpacailan man n~g m~ga carapatdapat na m~ga tagarito. na ang is�sa canila'y ang totoong cagalanggalang na si P�i Fray Hernando de la Sibyla. Capangpan~gan. ang maraming mayayamang m~ga taga Maynil�at maraming m~ga banda n~g m�sica. sa dalawang cagalanggalang na m~ga Paring Dominico.lalawigang Batan~gan. na taglay n~g m~ga ins� ang canilang talagang dating caugaliang pagca maibigu�g macakita n~g iba't ibang bagay. at n~g m~ga indio ang canil�g asal . Nakita co rin naman ang lubhang maraming m~ga caguinoohang taga lalawigang Tan~guay.

at pinamamatnugutan n~g m~ga guinoo n~g bayan. araw na sinusundan n~g fiesta. hinihintay nil�n~g maalab na pagmimith�ang pagdating n~g araw na ipagsasaya ang dakilang fiesta. upang canil�g mapanood ang palalabasing "comico-m�ico-lirico-coreogr�ico-dram�ic o." "N~g icasiyam na oras n~g gabi n~g araw na icasamp�nit�g buwan.na mapamintacasi. tinakhan naming lah� na m~ga castila't m~ga fraileng na sa convento. ang caaliw-aliw na tugt� n~g musicang may casabay na nagsisiksicang caramihang tao at n~g �gong n~g m~ga cohete at malalaking bomba. ang . pagcatapos n~g is�g masar� at saganang hapunang inihand� sa amin n~g Hermano Mayor." at n~g magaw�ang b�ay na it�y sila'y nagtay�n~g is�g malaki at maluang na tablado sa guitn�n~g plaza.

tinutun~go'y ang convento upang cami'y sunduin at ihat� sa lugar na nahahand�at iniuucol sa amin at n~g doo'y panoorin namin ang catuwaang palalabasin. salamat sa nilundaglundag n~g lulan�g sa ami'y ipinagcaloob n~g Gobernadorcilio sa bayan n~g B. bag�man lalo sanang minamagaling co pa ang magpahin~galay sa m~ga bisig ni Morfeo. at pagcalooban n~g masanghayang pagpahin~galay ang aking nananakit na m~ga laman at buto." "Napilitan caming pahinunod sa gay�g magand�g anyaya. at ang toto�g cagalanggalang na si P��Fray ." "Nanaog n~ga cam�at aming hinanap ang aming m~ga casamang humahapon bahay na pag-aari rito n~g mapamintacasi at mayamang si don Santiago de los Santos. Ang totoong cagalanggalang na si P��Fray Bernardo Salvi na cura nit�g bayan.

c�andagandahan at mayamang dalagang magmamana. bagay na hind�caraniwan sa m~ga taong tub�rito. Diya'y nagtam�caming capalarang pangguilalasan. sa cany�g mainam na piano. na ang casama'y ang totoong cagalanggalang na si P��Fray Hernando de la Sibyla at ang ban� na cura sa Tanawan at iba pang m~ga castil� ang siyang m~ga panauh� n~g mayamang filipino. cung di naman ang camah�mahalan.Damaso Verdolagas. na sa tanging biyay�n~g Cataastaasan ay magaling na sa dinaramdam na sa canya'y guinawa n~g cam� na pus�g. na nagpakilalang siya'y tunay at gan� na alagad ni Santa Cecilia sa pagtugt� n~g lalong caayaayang m�sicang likh�n~g m~ga alem� at n~g m~ga italiano. na an�pa't ang cany�g cagalin~gang tumugt� ay . hind�lamang ang lubhang mahahalagang casangcapan at cagalin~gang magpamuti n~g may-ari n~g bagay.

Kilala na po niny�ang ating m~ga artistang si na Ratia.nagpaalaala sa akin sa babaeng si Galvez. sa pagca't ang m~ga taong walang pinag-arala'y walang napagtant�cahi't babahagya. Magaling ang pagcacalabas ni Chananay at ni Balbino. Hind�co dapat iwan sa tintero. at inililihim ang canyang m~ga carapat� sa madl�g caguinoohang pawang pagpupuri lamang ang sa canya'y hand�." "Pinanood namin ang palab�. cam�lamang ang nacaunawa n~g canilang carikitang lumabas. baga man may caunting . Carvajal at Fernandez. na sa bahay n~g nag-anyaya'y pinain� cami n~g champa� at masasarap na m~ga licor n~g boong casaganaan at cagandahang loob na siyang caugaliang hind�nagbabago n~g kilalang mamumuhunan. Sayang at napacatimtiman naman ang gayong lub� sa cagalin~gang binibini.

cung hind�mangyaring talban ang gigante cung di sa p�sod lamang.pamamaos nil� isang pagcant�g hidwa n~g caunti sa m�sica ang guinawa ni Balbino. Nakikisang-ayon sa acala n~g gobernadorcillo ang totoong cagalanggalang na si Par�Fray Damaso. na gaya baga n~g isang nagn~gan~galang Ferrag�s. bagay na sa cany�g balac ay lal�sanang caguilaguilalas. Lubh�g naibigan n~g m~ga indio at lalong-lal�na n~g gobernadorcillo ang comediang tagalog: nagpakita n~g malaking catuwaan ang gobernadorcillo at sinasabi sa aming s�ang daw at hindi pinapakipag-away ang princesa sa gigante na sa canya'y umagaw. ayon sa nababasa sa casaysayan n~g buhay n~g Doce Pares. taglay iy�g cagandahan n~g p�song siyang ikinatatang�niy� at ang idinagdag . datapuwa't catacatac�ang cabooan at ang canilang pagpupumilit sa mabuting pagganap. at higuit pa.

m~ga refresco. Inin�g toto� at na sa catuwiran n~ga ang gayong pag-ino. na ayon sa talos na ninyo." "Hind�co p�kinacailan~gang sabihin sa inyong samantalang guin�aw�ang pagpapalabas ay di itinulot n~g Rothschild na filipinong magculang n~g ano man sa cagandahan n~g canyang loob: ang m~ga sorbete. ay dapat na siy�g mangul�b�cas sa pagbebendici� n~g unang bat�na nauucol sa dakilang "monumento" na canyang ipinatatay�sa udy� n~g malaking nais na . m~ga alac at iba't iba pa'y saganang ipinamamahagui sa aming lahat na nangaroon. m~ga limonada gaseosa. ang pagcawala roon n~g kilala at marunong na binatang si don Juan Crisostomo Ibarra. ang princesa na ang hahanap n~g paraan at n~g cany�g masunduan ang p�sod n~g gigante upang sa gayo'y canyang m�atay. m~ga matamis.pa'y cung sacali't magcagayon daw.

macagaw�n~g magal�g. (sa pagca't ayon sa napagtant�co'y tub�sa ating bayani at uring mah� na m~ga lalawigan sa dacong Timugan n~g Espa� ang is�sa cany�g m~ga nun�sa am� na marahil ay is�sa m~ga unang kinasama ni Magallanes �ni Legaspi) ay hindi rin napakita sa m~ga nalalabing oras n~g araw. m~ga pagpupuring hind�mangyayaring di mauuw�sa icararan~gal n~g Espa� at n~g tunay na m~ga castilang gaya na n~g�natin. dahil sa caunting sakit na cany�g dinaramdam. Ang carapatdapat na calahing it�n~g m~ga Pelayo at n~g m~ga Elcano. Nagpapalipatlipat sa m~ga bibig ang cany�g pan~galang ipinan~gun~gusap lamang upang purihin. na cailan ma'y hind�natin pinasisinun~galin~gan cailan man ang ating dug� cahit magpac�amirami ang m~ga maguing cahal�" .

ang is�g nangyaring lubh�g nacababagbag n~g loob. Cagalang-galang na Pan~gatl�g Han�).T. Hay� n~g�at talast� n~g lah� na sa araw na it�y cafiestahan n~g Virgen de la Paz (Virgen n~g Capayapaan). at sa fiestang iy�y lubhang nakikitulong ang m~ga Hermano n~g V."Napanood namin n~gay�g icalabing is�n~g buwan. (Venerable Orden Tercera. sa d�ong umaga. at it�y ipinagsasay�n~g m~ga Hermano (capat�) n~g Santisimo Rosario B�cas ang cafiestahan n~g Pintacasing si San Diego.O. May is�g malaking pagpapataasang banal ang dalawang Capisanang it�sa paglilingc� sa Dios. at dumarat�g ang ganit�g gaw�g cabanalan hanggang sa panggalin~gan n~g santong pagcacasamaan n~g loob nil� gaya na n~g�nitong hul�g nangyari dahil sa pakikipagtalo sa salitaan n~g dakilang taga pagsermong kinikilalang talagang .

at kinanta n~g "celebrante" (ang magmimisa) na it�n~ga'y ang totoong cagalanggalang na si p��Fray Hernando Sibyla.balit� na hind�iba't ang di mamakailang aking binangguit. taglay ya�g mainam na voces . napanood namin ang is�g nangyaring lubh�g nacapagtutur�at nacababagabag n~g loob. na siyang dapat maging pasimul�n~g procesi� sa paliguid n~g simbahan. ang "Surge Domme". at ayon sa maacal�n~g lah� ay hind�malilimutang paunlac� n~g religi� at n~g literatura. na siy�g lalagay b�cas sa sadyang licm�an n~g Espiritu Santo." "Alinsunod n~g�sa aming sinasaysay. Lumabas sa sacrista ang anim na m~ga bata pang m~ga "religioso" (fraile). nanicluhod sila sa harap n~g altar. ang tatlo sa canila'y upang mangagmisa at ang tatl�n~g mag-"acolito". na totoong cagalanggalang na si P��Fray Damaso.

Nalululan ang lah� n~g m~ga larawang it�sa m~ga carrong p�ac.at�anyong mataimtin na sa cany�y kinikilala n~g lahat at siyang lub� na ipinaguiguing dapat niy�sa pangguiguilalas n~g madla. ang mahahalagang m~ga larawang nasusuutan n~g sutlang raso at guint�ni na Santo Domingo at San Diego. na nacafrac. ang caguinoohan n~g bayan. Sumusunod caming m~ga . pinasimulan ang procesi� n~g gobernadorcillo. dal�ang "gui�" at may casunod na apat na sacristang may hawac na m~ga insensario. Pagca tapos n~g "Surge Domine". na totoong carapatdap� uliranin at hind�casiya ang siy�y ibantog magpacail� man. hand� n~g ban� na capitang paradong si don Santiago de los Santos. at n~g Virgen de la Paz na may is�g carikitdikitang balabal (manto) na azul at may m~ga planchang pilac na dinorado. Sumusunod sa canil�g licuran ang m~ga cirial na pilac.

Inaacal�cong hind�na cailan~gang sabihing caramihang m~ga "indio" ang siy�g bumubuo n~g dalawang hanay n~g procesi�. ulit-ulit na put� ang siy�g guin�awa n~g m~ga bomba at n~g m~ga ap� na rueda. Tumutugtog ang m�sica n~g m~ga marcha religiosa. na pawang may tan~gang cand�ang may nin~gas at taglay ang boong pamimintacasi.castil�at ang ib�g m~ga religioso sa licuran n~g In�n~g Dios: tinatangkililc n~g is�g p�iong dal�n~g m~ga cabeza de barangay ang "oficiante" at ang wac� n~g procesio'y ang may mabuting carapatang capisanan n~g Guardia Civil. Nacapangguiguilal� ang panonood n~g cahinhin� at n�~gas n~g lo� na iniuudi� sa pus�n~g m~ga nanampalataya sa canil�g wag� at malaking pananalig sa V�gen de la Paz ang pagdiriwang na lub� at marubd� na pamimintacasing guin�aw�nating nagtam�n~g palad na ipan~gan� sa l�im .

sa pagpapasimul�n~g pan~gan~garal n~g w�ang cast�� na sinaysay n~g boong cabayanihan sa m~ga pananalitang magagaang ang pagcacataglay. agustinong nangg�ing sa lalawigang Batan~gan." "N~g matapos ang procesio'y pinasimul� ang misa. na pinagtakh� n~g m~ga nakikinig na p�ang nan~gabitin sa cany�g pananalit� lalonglal�na ang m~ga cast�a. at totoong angc� na anc�. na sinasaliwan n~g orquesta at n~g m~ga artista n~g teatro.n~g casantasantahan at wal�g b�id na dun~gis na bandera n~g Espa� sa ganitong m~ga cafiestahan. na an�pa't pin�puspos ang aming m~ga p�s�n~g mataimtim na pamimintacasi at pag-aalab. N~g matapos na ang Evangelio'y pumanh� sa p�lpito ang totoong cagalanggalang na si P��Fray Manuel Mart�. Ang ganit�g pan~gun~gusap n~g�ang siy�g marapat ilagd�sa .

yamang mangyayari nam� sa bagay na it� ang m~ga caisip� n~g is�g pr�cipe n~g Iglesia. na si "se�r Monescillo. �ating dinaramdam pagc�nauucol ang sinasaysay sa V�gen �sa ating sinisintang Espa�.dinaramdam." na mapapagtitibay na siy�g din�amdam n~g lah� n~g m~ga castil�" "N~g mat�os ang misa'y pumanh� cam�g lah� sa convento. na casama n~g m~ga caguinoohan sa bayan at ib�pang mahahalag�g m~ga tao. pagpipitagan at casaganaang siy�g kinaugalian n~g totoong cagalanggalang na si P��Fray Salv� na inalayan nil�n~g m~ga tabaco at m~ga pagcaing inihand�n~g Hermano Mayor sa s�ong n~g Convento na hand�sa lah� n~g m~ga nagcacailan~gang patahimikin ang m~ga . at l�ongl�o na pagc�naisasal-it sa sinasabi. at doo'y hinandug� sil�n~g boong cagandahan n~g loob.

na an�pa't hind�nacararaig sa canil�ang m~ga pighati. Hind�co na kinacailan~gang sabihin p�sa . cung minsa'y sa m~ga "canci�" �m~ga sayaw. Pinag-al�an n~g�sa maraming bahay si Terps�ore datapuwa't lalonglalo na sa maril� na cayamanyamanang filipino na pinagpiguin~gan sa amin sa pagcain. upang doo'y tum�as ang calungcutan at sam�n~g loob. palibhasa'y may m~ga p�song mah� at malac�. at cung minsa'y sa m~ga wal�g cahulugan at masay�g m~ga paglilib�g.pan~gan~gailan~gan n~g sicmur�" "Wal�g nagu�g caculan~gang an�man sa loob n~g magh�on upang bigy�g casiyahan ang fiesta at n~g upang manatili ang masay�g caasal� n~g m~ga castil� na sa m~ga gay�g capanahuna'y hind�mangyaring mapiguilan. na ipinakikilala. at sucat na ang magcapisan ang tatl�g castil�sa alin mang lugar.

sa pagca't cung ayon sa aming nahiwatigang siy�y gan� sa cagalin~gang gumaw�n~g an�man. ang guinoong binibining de los Santos. ang reina n~g fiesta. Tagl� n~g cagandagandahang dalaga sa bahay. Dinamd� naming lah� na dahil sa is�g hind�nam� malubh�g pagc�atapiloc n~g cany�g magandang paa'y hind�siya nangyaring nagcamit n~g m~ga ligaya sa pagsasay�. na masasabing pan~galawa na n~g m~ga piguing sa casalan sa Can��cay Camacho. at siy�n~g� ayon sa pinagcaratihan na.iny�g lubh�g masagan�at masar� ang m~ga ipinacain sa piguing na iy�. cung sumayaw . Samantalang nagtatamasa cami n~g m~ga caligayahan n~g pagcaing pinamamatnubayan n~g is�g tagal�t�n~g "La Campana. ang is�g casuutang mestiza. at is�g war�y �os n~g m~ga brillante." tum�tugtog naman ang orquesta n~g m~ga cawiliwiling tinig. na pinagbuti at dinagdaran pa mandin.

sa macatuwid baga'y sa catre n~g convento. hinahan~gad co. Dinamd� niy�ang pagsam�n~g damd� n~g hirang na mamumuhunang si guinoong Ibarra." "Dumating n~g hapong it�ang Alcalde n~g lalawigan. upang bigy� n~g cadakilaan sa cany�g paghar� ang gagawing "ceremonia" b�cas. sa pagca't buc� sa m~ga malalaking bombang sa aki'y nacatul� at halos nacabin~gi. datapuwa't sasabihin co na ang bagay na it�sa aking sulat b�cas. Samantalang binabaw�co ang lac� sa m~ga bisig ni Morfeo. ac�y totoong pag� at nahahapay na ac�sa pag-aantoc. at ayon sa sabihana'y magal�g na." "Nagcaroon n~g gab�g it�n~g mainam na procesi�. na salamat sa Dios. tan~gi cong caibigang .marahil ay catulad n~g is�g "silfide".

sapagca't ang fiesta'y totoong masay� s�cat ang matant�mong h�os natumb�ang bangc�ni capitang Joaquin: macaitlong pinagulong . "Minamahal cong Choy: Magmadal�cang pumar�i." It�ang isinulat n~g mabait na corresponsal.cay�y matam�n~g magandang gabi at hanggang b�cas. "Ang Corresponsal. cung mangyayari. 11 n~g Noviembre. is�g araw na dakil�" "Ang mairuguin nakikiram�y. niny�g catotong San Diego. Tingn� nam� natin n~gay� cung an�ang isinulat ni capitang Mart� sa cany�g catotong si Luis Chiquito.

at natalo sa bangc�ang lah� n~g pinanalunan sa atin sa fiesta n~g Biny�g at sa fiesta n~g Pilar. datapuwa't wari'y ibig manding tumulad sa cany�g am� sa pagca't hind�man lamang napakita �Sayang! Sa mas� co'y hind�siya pakikinaban~gan cailan man. caya't sa gay�g nangyari lalong nangliliit sa catuw�n si cabezang Manuel na may ar�n~g bahay. sa is�g dagoc." "Inaasahan naming isasama rito sa amin ni capitang Tiago ang cany�g mamanugan~gin. Binasag ni P��D�aso. sa pagca't hangg�n~gay�y hind�pa siy�tumatam�miminsan man lamang. ang mayamang nagmana cay Don Rafael.ni capitang Tiago ang cany�g tay� at sa tatlong iy�y tumam� at pint�n~g pint�g palagui. ang is�g ilaw�. sa Santa Cruz." . Natalo ang C�sul sa cany�g m~ga sasabun~gin.

na anaki'y ibig na totoong hiwatigan ang pag-inog na iy�. Choy. at ang aking asawa'y masay�at naglilibang. magaling ang calagayan n~g aking m~ga sasabun~gin. naghihinala ac�g may taglay siy�g an�mang lihim. . Nagcuculang tiwal�ac� dahil sa may nalalaman ac�g m~ga cawan~gis n~g bagay na iy�g guin�aw�" "Paalam. is�g bato-balan�marahil: wal�g t�uil ang cany�g pagdaing n~g sakit n~g �lo. na may taling pany�pagc�tumitiguil na n~g untiunt�ang um�kit na sangkap n~g "liamp�" pagcacagayo'y tum�tun~go siy�n~g mainam hangg�g sa halos m�abungg�na sa cany�g noo."Malak�g totoong cayamanan ang nakikita n~g ins� na si C�los sa "liamp�." "Ang iy�g catotoo.

" Tumanggap naman si Ibarra n~g is�g maliit na liham na may paban~g� na ibinigay sa cany�n~g gab�n~g unang araw n~g fiesta ni And�g. Hind�co nalalamang lubhang marami sa ibabaw n~g lup�ang m~ga nacapagb�igay yam�. cata'y ipinagdasal at ipinagsindi cata n~g dalawang malalaking candil� bag�man sinasabi n~g tatay na hind�raw mabig� nam� ang sak� mo. Ganit�ang sab�n~g liham: "Cris�tomo: Mahigu� n~g is�g araw na hind�ca napakikita. Cung hind�lamang cay P��D�aso na . na capat� sa suso ni Mar� Clara. pinatutugtog nil�ac�n~g piano at canil�ac�g inaanyayahang sumay�. Totoong niyam� nil�ac�cagab�at n~gay�.Mart� Aristorenas. nahiguin~gan cong may caunting dinaramdam ic�.

Calakip. ac�sana'y magcucul�g sa aking sil� upang matulog. Samantala'y inutusan cong pumaryan sa iyo si And�g." "Pahabol. sa pagca't sasabihin co sa tatay na ic� ay dalawin." . Pagca hind�ca naparini b�cas.pinagpip�itang ac�y liban~g� sa pagsasaysay n~g maraming bagay. hind�ac�paparoon sa ceremonia. at n~g ipaglut�ca n~g ch� magal�g siy�g maglut�at marahil ay daig ang iyong m~ga alil�" "Maria Clara. Isulat mo sa akin cung an�ang dinaramdam mo.

Lalong marami ang m~ga "manong" n~g V.O. Yaon ang catapusang �aw n~g fiesta.= =ANG UMAGA. higu� pa sa nacaraang araw. na an�pa't pinucaw n~g masasay�g tugtuguin ang m~ga pag� na m~ga mamamayan.T. Nanag-uli ang b�hay at casayahan. Inaasahang lalong marami ang mapapanood.=XXIX. ya� ang tunay na araw n~g cafiestahan. Cagalanggalang na Pan~gatlong H�ay) cay sa m~ga manong n~g Sant�imo . mul�g nirepique ang m~ga campan�at nagpasimul�ang m~ga putucan.= Tinugt� n~g m~ga banda n~g m�sica ang "diana" sa unang pagsilang n~g liwayway. (Venerable Orden Tercera.

. at nan~gagsisin~git�n~g boong cabanalan ang m~ga manong na iyon ni San Francisco. papagbabaliking loob na sil�n~g canicanilang m~ga esposa. sa canil�g paniniwalang sa gayo'y canil�g mahihiy� ang canil�g m~ga capan~gagaw. Datapawa't sa gay�y sum�agot ang m~ga babaeng banal: --Cahi't magcagayon man. Lalong marami ang bilang n~g m~ga candilang canil�g binil� nag-ani n~g malaking pakinabang ang m~ga ins� na magcacandil� at nangag-iisip sil�g pabinyag upang m�pakilala nil�ang canilang pagtumb�.Rosario. hind�mangyayaring hind�magu�g isang himala ang sabaysab� na pag-aasawa n~g gayong caraming m~ga ins�. baga man sinanabi n~g ilang yao'y hind�raw sa canil�g pananampalataya sa pagca cat�ico cung d�sa canilang nais na macapag-asawa.

Ang matand�g fil�ofo lamang ang nananatili sa dating suot.--�aayaw p�ba cay�g manacanac�tayong magsay� yamang maraming tayong lubhang sucat na itan~gis? . mabibigat na tanicalang (cadena) guint�at mapuputing sombrerong jipijapa.Isinuot n~g m~ga tao ang canil�g lalong magagaling na m~ga bihisan. Samp�n~g m~ga "tahur" at n~g m~ga sugarol ay nagbihis n~g m~ga barong bordado na may malalaking brillante. ang baro'y sinam� na may m~ga guhit na itim. lumab� sa kinatataguang m~ga cajita ang lah� n~g m~ga hiyas. nabobotones hanggang sa liig maluang na zapatos at malapad na sombrerong fieltro na culay ab� --�N~gay�y lal�pa manding mapanglaw cay�cay sa dati!--ang sabi sa cany�n~g teniente mayor.

ang maruming paggagalac upang matacp� ang m~ga carain~gan n~g lah�! --Nalalaman na p�niny�g sumasang-ayon ac�sa iny�g m~ga caisipan. �Ab� nalalaman co na.--�Hind�ang cahulugan n~g pagsasaya'y dapat na gumaw�n~g m~ga caululan!--ang isinagot n~g matand�--�It�rin ang hal�g na pagtatapon n~g salap�sa ta�-ta�! At ang lahat n~g ito'y �bakit? iwald� ang salap� sa gay�g macap� na totoo ang carukha� at m~ga pan~gan~gailan~gan.--Cay�y aking ipinagsasanggalang. �it�ang pagtatap�.--ang mul�g sinabi ni don Filipo. datapuwa't �an�ang aking magagagaw�sa gobernadorcillo at sa cura? --Magbitiw n~g tungc�--ang sinund� n~g . na t�a ibig magpakitang galit at t�a n~gumin~giti.

am� bulacl�. na nan~gagcacahalo-hal� pumapasoc at lumalabas sa makikipot na m~ga pint�an. at saca lumay� Natigagal si Don Filipo. n~g m~ga . m~ga bata't m~ga matatanda. samantalang tumutun~go sa simbahan.--�magbit�! �Oo! cung is�sanang bagay na nagbibigay dan~gal ang tungc�ling it�at hind�is�g pas-anin. am� paban~g� pinatatacb�at pinasisigaw ang m~ga babae at pinapagtataw�ang m~ga bat�n~g m~ga bomba. bibitiwan co! Pun�n~g tao ang patio n~g simbahan: m~ga lalaki't m~ga babae. Am� p�vora.fil�ofo. am� incienso. �oo. taglay ang lalong magagaling na pananamit. at sinund� n~g mat�ang matand� --Magbitiw n~g tungc�!--ang ibin�bulong.

humuhulay. . na manacanac�g ang m~ga cabayong humihila sa canil�y nang�uiguitla dum�amba. m~ga bagay na bag�man hind�casangc� sa palatuntunan n~g fiesta. nagcacasalasalabat ang m~ga coche at m~ga calesa. ang m~ga ib�g banda'y naglilib� sa m~ga daang kinalaladlaran at winawagaywayan n~g maraming m~ga bandera. Hind�nagtitiguil ang m~ga campan�n~g carerepique. is�g banda nam� ang naghahatid sa m~ga nan~gan~gatungculan sa bayan. Is�g banda n~g m�sica ang tum�tugtog sa tap� n~g convento.cohete at n~g m~ga buscapi�. gay� ma'y naguiguing is�g p�ooring hind�pinagbabayaran at siy�g lalong mahalaga. Lumilibang sa panin~gin ang liwanag at c�lay na sarisar� at sa pangpakinig nama'y m~ga t�ig at m~ga �gong.

H�os s�ilitan ang pag-aanyaya upang umin� n~g chocolate. Madal� na naguiguing cawan~gis n~g is�g pakikipagcagal� ang guinagawang pag-aanyaya. G�awin na ang misa mayor.Nag-utos ang Hermano Mayor sa �aw na it�n~g m~ga alil�upang man~gaghan� sa�m~ga daan n~g m~ga inaanyayahan. caf� ch� cumain n~g matamis. ang magmimisa n~gayo'y si Par�Salv� at sa m~ga taong makikin� n~g misa n~gayo'y casama ang Alcalde n~g lalawigan. catulad n~g misa cahapong sinasaysay n~g carapatdapat na corresponsal. ang misang tinatawag na "de dalm�ica". at iba pa. caacb� ang maraming m~ga cast��at m~ga t�ng marurunong. at ang b�ang caibh� l�ang. Samp�n~g . upang pakingg� si P��D�aso na totoong bant� sa lalawigan. t�lad sa nagpiguing na sinasabi sa atin n~g Evangelio.

b�ang ganting pala sa canyang mabuting pagtupad sa canyang m~ga catungculan. sa pagpapatotoo niya n~g cagalin~gan n~g canyang loob at n~g cung mangyayari. Sa calakh� n~g pagc�antog ni P��D�aso'y ipinag-p�na na n~g corresponsal ang pags�lat namamatnugot n~g pamahayagan n~g sum�sunod: "Alinsunod sa aking ipinagp�na na sa inyo sa wal�g wast�cong m~ga talata cahap�y gay� n~ga ang nangyari. na nagcurang malaon sa bayang it� at n~gay�y inilipat sa l�ong malaki. macapanghiganti siy�sa m~ga pagbibigay galit na sa cany�y guinaw�n~g cura. Lumag� ang maningning na . Nagcam� cami n~g tan~ging capalarang m�akinggan ang totoong cagalanggalang na si P��Fray Damaso Verdolagas. bag�man siya'y lubh�g dal�na sa m~ga pan~gan~garal ni P��Salv� pumaroon din.alf�ez.

pagsasaysay na calugodlug�. cung di naman sa m~ga wal�g pinag-aralang m~ga "indio" at sa m~ga mapanglinlang na m~ga an� n~g "calan~gitang imperio" (imperio . at nagsaysay n~g carikitdikitan at c�alim-lalimang sermon.mananalumpati n~g m~ga mahal na bagay sa paaralang Espiritu Santo ang nagtuturo. na nagbigay cabanalan sa madl�at pinagtakh� n~g lah� n~g m~ga biny�ang naghihintay n~g boong pagmimith�n~g pagsilang sa lubhang mapagbun~gang m~ga labi n~g nacaguiguinhawang buc� n~g wal�g hangg�g-b�hay. calusug� n~g m~ga adhic� n�ito ang m~ga h�as n~g Bossuet na castil� na talag�g carapatdapat n~g�ang cany�g malak�g pagc�antog hind�lamang sa m~ga marurunong na m~ga castila. Cadakilaan sa m~ga cahulugan. capan~gahasan sa m~ga munacal� m~ga bagong pananalit� cagandahan sa any� catutubong m~ga galaw.

--pinagcaisahan n~g ib�g m~ga .--t�nay n~ga't nat�alos ang m~ga bagay na it�n~g cura. n~guni't kinacailan~gang siy�y magmisa.n~g cainsican). Dah� sa bagay na ito'y ibig sana niyang magbit� n~g pagca tagasalit�n~g m~ga wic�n~g Dios sa m~ga tao. Idinaraing ni P��Damaso ang is�g magaang na sip�g canyang nasaguip n~g gabing nagdaan: pagcatapos na siya'y macapagcant�n~g masasay�g m~ga "petenera". unti n~g mapilitan ang mapagcatiwalang corresponsal na canyang sirain ang calahatlahatan niyang sinulat. siya'y umin� n~ga tatlong v�ong sorbete at sandali siyang nanood n~g pinalalabas sa teatro. n~guni't sapagca't wal�g ib�g makitang nacacaalam n~g b�hay at m~ga himal�ni San Diego." Gayon man. (caraniwang kinacanta sa m~ga lalawigang andalus. sa Espa�).

siya'y hinilot at iba pa. Um�� si Par�D�aso n~g hil� na itl� na binati sa �ac. at sa boong umaga'y hind�nagsalit�at hind�man lamang nag-agahan. binalot siy�n~g maiinit na m~ga c�mot. is�g tazang chocolate at lalabin-dalawang biscocho. Dahil dito'y ang babaeng dating tagapag-in~gat n~g susi'y siya'y ipinaghand�n~g m~ga limonada. bahagy�na umin� n~g is�g vasong gatas. maaaring . na an�pa't tiniis niya n~g boong cabayanihang huwag cumain n~g is�g sisiw na frito at calahating quesong gawang Laguna. na canyang kinaugaliang canin pagcacaumaga. sapagca't ayon sa canyang catiwalang babae. pinahiran ang canyang dibdib at liig n~g m~ga unguente at m~ga lan~gis. at lubhang t�nay na cahinahinayang na huwag italumpati ang totoong mainam na serm�g gaya na n~ga n~g naisulat at naisaulo na.fraile na wal�n~g gagaling pa sa t�ig n~g voces ni P��D�aso.

O.O. palibhasa'y hind�nil�maipatawad ang canyang pagkiling sa canilang m~ga caaway na capuw�babae.T. na m~ga matatandang lalaki't babae. casama ang .. Nacacahawig din n~g guinaw� cahapon. --�Siy�y pinarurasahan n~g Virgen de la Paz!--ang ibin�bulong naman n~g m~ga Hermana n~g Santisimo Rosario.macapagpaub�ang sisiw at ang queso. dahil sa capuw�may asin at may tab� --�Guin�aw�ang lahat n~g it�t n~g camtan natin ang calan~gitan at magbal� loob tayo!--ang sabi n~g m~ga Hermana n~g V.T. baga man may is�g bagay na nabago: ang m~ga Hermano n~g V. Lumab� ang procesi� pagca alas ocho y media sa lilim n~g m~ga toldang lona. n~g canil�g maalaman ang ganit�g cany�g m~ga pagpapacahirap..

n~guni't hind�nababawasan. Tulad sa m~ga habitong it�y nagbibil�n~g gay� ding m~ga h�ito sa monasterio n~g . Ang halagang it�g hind�nababawasa'y mangyaring maragdagan. sa pagca't siyang lalong caraniwang gamitin n~g m~ga cagalanggalang na m~ga fraileng franciscano. Ang lahat n~g m~ga mahal na h�itong iy�y m~ga dal�ay.il�g m~ga dalagang patung�na sa pagtand� ang pananamit na dal�y mahahabang h�itong guing�: dam� na guing�g magasp�g ang sa m~ga mahihirap. at ang sa m~ga mayayama'y guing�g sutl� sa macatuwid baga'y ang tinatawag na "guing�g franciscano". cung bag�mangyayaring sab�ing cawan~gis n~g sa is�g tindahan. sa pagca't pawang galing sa convento sa Maynil� na siy�g kinucunan n~g m~ga mamamayan sa lim� na ang capalit ay salap�g isinasang-ayon sa t�ing na halagang hind�natatawaran.

na tagl�.Santa Clara. sa pagca't nagcacahalag�n~g lab�g anim na p�o �higuit pa. Nacapatong si San Diego de Alcal�sa is�g . na ibig yumaman sa pagdadal�sa Filipinas n~g is�g "cargamento" (maraming y�os na catatagang l�lan sa ��g da�g) n~g m~ga h�itong masurot at malib�. �baca caya may matalas na isip casam-ang m�umulot n~g m~ga basahang taga Europa. ang biy�ang lal�pa manding tan~gi: na lal�pang mah� ang halag�paga lalong lum� gulanit at hind�na magagamit. ayon sa calakh� n~g pagcalibaguing humigu� cumulang. Itinititic namin it�at baca sacaling banal na bumabasang nagcacailan~gan n~g gay�g m~ga mah� na "reliquia" (an�mang bagay na guinamit �linangc� na n~ga ib�. buc� ang m~ga tan~ging biy�ang nacapagbibigay n~g maraming m~ga indulgencia sa m~ga pat� na pinagsasaputan.

garing mul�sa �lo hangg�g bay-awang. ang caibh� lamang ay si P��Salv�n~gay� ang sumasailalim n~g palio at hind�ang makisig na si P��Sibyla na mainam cum�� N~guni't cung di tagl� ni P��Salv�ang magandang any�ni P��Sibyla. May malaking capayat� ang Santo. datapuwa't nagcacanlalabis naman sa cany�ang pagca any�g ban�: nacatun~g�ang m~ga mat� nacadoop ang m~ga camay na ang any�y matimtiman at lumalacad na nacayuc�. na catulad n~g m~ga ita. Sumusunod ang ating cagalang-galang na Amang si San Francisco. Sutlang raso na nabuburdahan n~g guint�ang cany�g pananamit. magagalit� at nacacaaalang-alang ang any�n~g pagmumukh� baga m� cul� ang buh� sa �lo.carrong napapamutihan n~g m~ga planchang p�ac na nabuburdahan. pagcatapos ay ang Virgeng gaya cahapon. .

na pagca nagcacagayo'y lalong lalong n~g nagmumukhang caaway n~g tawa at magagalit�. ay nagpaparoo't parito sa iba't ib�g m~ga carro.Ang m~ga may dal�n~g palio'y ya� ding d�ing m~ga cabeza de barangay. sa canil�g panunungc� na nakikisacrist�. na dal�ang incensario. manunubos n~g m~ga taong lagal� at m~ga dukh� sa macatuwid baga'y m~ga Cristong nagbibigay n~g dug�dahil sa m~ga casalanan n~g m~ga ib� Ang coadjutor. at cany�g manacanacang hinahandugan n~g �soc nit�ang pan~gamoy n~g cura. Dah�dah� n~ga at matimtiman ang lacad n~g procesi�g inaacbayan n~g ugong n~g m~ga bomba at n~g tinig n~g m~ga cant�at m�sicang tungcol sa religi�g . na nagpapawis n~g boong ligaya. buc� sa sil�y maninin~gil n~g buwis. na nacasobrepelliz.

n�cataong tumungh� si P��Salv� datapuwa't . ilang m~ga castil�at m~ga dalaga. si Ibarra. Nagsisiluh� n~g boong g�ang ang m~ga nanonood pagca nagdaraan ang carro n~g Ina n~g Dios at nan~gagdarasal sil�n~g taimtim sa loob n~g m~ga Sumasampalataya �n~g m~ga Aba p� Tumiguil ang carro sa tap� n~g is�g b�ay na sa m~ga bintanang napapamutihan n~g maririkit na m~ga pangsamp� (colgadura) ay nacasun~gaw ang Alcalde. si Mar� Clara. si capitang Tiago. Samantala'y napakasipag na totoo ang pamamahagui n~g Hermano Mayor n~g malalaking m~ga candila.ilinalaganap sa impapawid n~g m~ga banda n~g m�sicang sumusunod sa licur� n~g bawa't carro. na ang marami sa m~ga nakipagprocesio'y nag-uwi sa canilang m~ga bahay n~g maipag-iilaw sa apat na gabi samantalang nan~gagsusug�.

iniunat n~g musm� ang cany�g maliliit na b�ig." Sa dacong ibab�n~g bintana'y may is�g dalagang nacal�lug� ang gand�n~g mukh� mahalag�ang suut na dam� at may k�ic na is�g musm� na lalaki. Marahil siy�y sisiwa �taga pag-alag�lamang. tinu� ang cataw� at sa gayo'y sumabalicat niy�n~g lalong caayusan at gand�ang "capa pluvial. samantalang ang dalaga'y caymanggu�at mahigu� pa sa caitim� n~g azabache ang cany�g m~ga buh�. tumawa niy�g t�ang hind�nacapagbibigay s�it at . Pagcakita sa cura.hind�gumaw�n~g cahi't munting kilos na magpahalatang siya'y bumabat��nakikilala niy�sil� ang tan~ging guinaw�niy�y lumind� lamang. sa pagca't ang sangg� na iy�y maputi at mapul�ang buh�.

Umiy� ang b�� Nan~gagkindatan ang m~ga mapaghinala.hind�nam� pighati ang nacapagpapataw� at sumig� n~g paut� sa guitna n~g is�g sandal�g catahimican: �T�.. siya'y taga-ibang bayan. . Naguing pul�ang catutubong pamumutla ni P��Salv� At gay� ma'y wala sa catuwiran ang t�: hind�man lamang nakikilala n~g cura ang babaeng iy�. at nan~gagsin~git�ang m~ga castilang nacamasid n~g gay�g maicl�g pangyayari.tay! �Tatay! �Tatay! Kinilabutan ang dalaga. dalidaling inilagay ang canyang camay sa ibabaw n~g bibig n~g sangg� na lalaki at patacb�g lumay�roong taglay ang totoong malaking cahihiyan..

Ang il�g matandang lalaking naisasawsaw ang m~ga dalir�sa tubig na .= =SA SIMBAHAN. Malay�pa'y iniuunat na ang cam� sa pagbabas�n~g m~ga dalir�n~g t�big na bendita. nan~gagdudurugan ang is�t is� at nan~gagdarain~gan ang il�g lum�abas at ang maraming nagsisipasoc.= Mul�sa is�hanggang sa cabil�g d�lo'y pun�ang cam�ig na �inalalag�y n~g m~ga t�ng ya�y bahay n~g Lumal�g sa lah�. datapuwa't hind�tumitiguil ang pagtutulac�. n~guni't caguinsaguinsa'y dum�ating ang is�g �on n~g pagtutulac� at napapalay�ang camay: Naririn~gig pagca nagcacagayon ang is�g �~gil.=XXX. Nan~gagtutulac�. nagsisicsican. nagm�mura ang is�g babaeng nayapacan.

sa canil�g b�oc.iy�g culay pusal�na. sa bab� sa dibdib at sa p�sod. "Marahil .--at cunuwa'y canilang ipinapahid sa canil�g no� na. buc� pa sa m~ga taga-ib�g b�ang doo'y dumarayo. baga m� sila'y nahihirapan dahil sa casicp�. n~g sak� n~g �lo. palibhasa'y nagh�gas n~g cam� roon ang boong b�an. sa canil�g pananalig na sa gay�y canil�g nabebendita ang m~ga bahaguing iy� n~g cataw�. ang catotohana'y hind�nil�isinasayad. bahagy�na nil�g binabas�ang c�uloduluhan n~g canil�g daliri--at n~g walang an�mang masabi sa canil�ang m~ga mapamintacasing tao. marahil sa sila'y hind�totoong masasact� �baca cay�naman hind�sil�naniniwala sa mahal na gam� na ��. buc� sa hind�sil�magcacasakit n~g paninig� n~g liig. ipinapahid ang t�big na iy� n~g boong pamimintacasi. n~g pagcatuy� n~g hind�pagcat�naw n~g kinacain. sa il�g. Ang m~ga cabataan. sa puy� sa noo.

--ang iniisip marahil n~g sino m�g dalaga. Ito ang sinab�n~g matand�g Tasio.. �Tunay n~ga marahil na cayo'y mayayaman! --�At bakit nam� mawawan~gis ang bagay .. datapuwa't catumb� n~g lah�t n~g pagcacahirap na iy� ang magsesermong as serm�g yao'y dalawang daa't limampung piso ang bayad n~g bayan.n~ga'y bendita ang t�big na iy� at taglay ang lah� n~g m~ga sinasabi".! Bahagy�na macahin~g�roon.--"n~guni't may is�g culay na" . --�Dalawang daa't limampung piso ang bayad sa isang serm�! �Is�lamang t� at sa minsan lamang na paggaw� �Ang icatl�g bahagui n~g ibinabayad sa m~ga comediante na mangagpapagal sa loob n~g tatl�g gab�. mainit at am� h�op na dalaw�ang p�...

--�Cahi ma't comedia. at nacapapasalan~git ang serm�! Cung humin~gi siy�n~g sanglibo'y babayaran din namin.T...O. at kikilalanin pa naming utang na loob . na hind�inalumana ang guinagaw�n~g magagaliting maestro na m~ga paglait at masasamang h�lang mangyayari sa daratning b�hay ni . cung sa gan�g akin!--ang isinisigaw naman sa galit n~g is� --�Naniniwal�ac� palibhasa'y magal�g na totoo ang iny�g pagca unaw�sa kinauuculan n~g comedia at n~g serm�! At yumao ang pus�g. �nacahuhulog n~g m~ga caluluwa sa infierno ang comedia.na iy� sa is�g comedia?--ang isinag� na masam�ang loob n~g map�soc na maestro n~g m~ga Hermano n~g V..

iguinagalaw sa han~gin ang m~ga payp�. n�papawis at naghihicab ang m~ga tao. n~guni't dito'y dapat n~g unawaing ya�y ucol lamang "sa m~ga batang hind�umiiyac." an�g �ing Pan~ginoong Jesucristo." Ganit�ang sinasabi n~g is�sa m~ga . m~ga sombrero at m~ga pany� nan~gagsisigawan at nan~gag-iiyacan ang m~ga bat� bagay nagb�igay pag� sa m~ga sacristan na pagpapalabas sa m~ga batang iy� sa simbahan. Ang gaw�g ito'y siyang umaakit sa pagdidilidili n~g matalas na caisipan at malumanay na maestro n~g Cofrad� n~g Santisimo Rosario: --"Pabayaan niny�g lumapit sa akin ang m~ga b�a.matand�g Tasio sa hinahar� na panah�. Samantalang hinihintay ang Alcalde.

matatandang babaeng nan�am� n~g guing�. Ang acal�n~g ating matandang babaeng nagn~gun~gun~guya n~g m~ga dasal at pinatatacb�sa cany�g m~ga dal��ang m~ga butil n~g cany�g cuint�. na ang guin�awang pagtan~g�n~g is�g matand�g lalaking malaki ang . at macaririnig ca n~g is�g serm�g g�a n~g sa Viernes Santo! At sac�pinacacurotcur�. na ikinibit ang mukh� pinahab�ang n~g�so at pinapagcun� ang m~ga k�ay. na an�pa't pinucaw ang cabanalan n~g batang babae. si Hermana Pute bag� sa is�g babaeng may anim na ta� na ang g�lang na cany�g ap� na nacaluh� sa cany�g tabi: --�Condenada! �itahimic mo ang iy�g isip. Humihiml� ang il�g m~ga lalaking nacapaningkay� sa tab�n~g m~ga confesionario.

doon sa sacrist� sil�nagmul�at siy�y .pag-aantoc. (ang m~ga guinoong sa cany�y umaacbay). nacaluh� si Mar� Clara sa malapit sa altar mayor. Nacaup�si capitang Tiagong nacas�ot n~g frac sa is�sa m~ga bangc�g laan sa m~ga pinun� dahil sa bagay na it�y ang isip n~g m~ga ins� na sa cany�y hind�nacakikilala'y gobernadorcillo rin siy�cay�t hind�nan~gan~gah� na sa cany�y lumapit. Sa cawacasa'y dumating ang Alcalde na casama ang cany�g Estado Mayor. caya't ang guinaw�niya'y untitunti niy�g guinag� ang gay�g any� Na sa is�g s�loc si Ibarra. ay talag�g gay� ang lalong magal�g na pagsang-ayon sa m~ga calooban n~g Lan~git. sa is�g lugar na nagmagandang loob ang curang paalsan n~g m~ga tao sa pamamag-itan n~g m~ga sacrist�.

Pangdakil�ang casuutan n~g Alcalde at sa cany�y nacalag� ang banda ni C�los III�at apat �lim�g m~ga condecoraci� (m~ga saguisag na inilalag� sa dibdib.) Hind�siy�nakikilala n~g bayan. �is�g civil na nacasuot comediante! --�Tang�--ang isinag� n~g cany�g calapit at siy�y sinic�--�iy� ang principe Villardo na ating nakita cagab�sa teatro! Tumaas n~g�ang calagayan n~g Alcalde sa m~ga mat�n~g b�an at siy�y ipinalagay . --�Ab�--ang bigl�g sinabi n~g is�g tagabukid.lumucloc sa is�sa m~ga maiinam na m~ga sill�g nacapatong sa ibabaw n~g is�g alfombra. tand�n~g sa nagdadala'y pagbibigay unl� n~g is�g har��n~g cataastaasang p�n�sa is�g naci�.

na encantadong principe. Nagsitidindig ang m~ga nauup� ang m~ga natutulog ay nan~g�uis�g dahil sa cacacampanilla at sa matun� na voces n~g m~ga cant�. Nagpasimula ang misa. Gay� ma'y gum�alaw siya n~g makinig na . sa pagca't sa cany�y naglilingc� na di�ono at subdi�ono ang dalaw�pa nam�g agustino. liban na lamang sa nagmimisa na may pagca nan~gin~ginig ang voces at hind�mamac�lang nasir�ang tono. baga man humiguit c�mulang na nagdaraan sa il�g ang canil�g voces at malab�ang pan~gun~gusap. na n�apanalo sa m~ga gigante. Bawa't is�y nagcant� n~g dumat�g ang �col na panah�. na an�pa't malaki ang ipinagtataca n~g m~ga t�ng sa cany�y nacakikilala. Tila totoong natutuw�si P��Salv� baga man siy�y may mukhang walang caibigan.

ang balb� ay bunt� n~g cabayo at macapal ang "suclas" n~g sap�. ikin�anta ang "Dominus vobiseum" n~g taimtim sa loob. na naniniwal�g pumapasoc daw ang �soc sa bao n~g �lo." (bubun~gan n~g simbahan). masasabing totoo n~g�ang sabi ni Galeno. pagcaraan sa b�tas n~g il�g na ang tul� ay sa salaang but-� sa pagca't siya'y lumilindig. .any�at hind�nag-aang-ang. may pint�ang mukh�may maliliit na bandera sa lic�. hanggang sa acalain ni capitan Tiagong daig niya sa cagalin~gang cum��ang comedianteng ins� n~g gabing nagdaang nacadam� emperador. Sa pagmamasid n~g pagtangg� niy�n~g as�n~g incienso. iniiling-ay ang �lo sa l�od. pagcatapos ay lumalacad na patun~g�sa guitn�n~g altar n~g lubh�g malak�g pagmamakisig at caguilasan. ikinikiling n~g caunti ang �lo at tumitin~gala sa "boveda.

ang unang guinawa pagcaguising ay tuctucan ang cany�g . na ang any�y nacapag-bibig� ulir� sa cahinhinan. higuit ang camahalang umany�n~g is�g cura namin cay sa lahat n~g m~ga emperador. salamat sa m�sica. Sa cawacasa'y dumating ang pinacananasang sandali na marinig. T�lad cay Segismundo �gaya n~g "cocinero" sa kinathang b�hay ni Dornroscheu. na humihilic na. Nan~gagsiup�sa canil�g m~ga sill� ang tatl�g sacerdote. humint�ang m�sica: Pamucaw ang paghaliling iy� n~g catahimican sa �gong sa ating matand�g Hermana Pule. ayon sa sasabihin marahil n~g may malinis na caloobang "corresponsal. na si P��D�aso.--Hind�n~g�mapag-alinlan~ganan." tinularan sil�n~g Alcalde at ib�pang m~ga taong may vara at may bast�.

Nawala siy�pagpanh� sa hagdanang palicawlicaw. Pinagsicapan n~g lahat na maipacaguinhawa n~g any� naningcayad ang m~ga wal�g bangc� umup�sa lup��sa canil�g sariling paa ang m~ga babae. pagcatapos ay ang cany�g macacapal na b�oc at sumunod agad-agad ang cany�g catawan. Tin�ac ang caramihan ni P��D�aso. Ito'y umatun~gal.ap�g babae. Tumin~gin sa magcabicabila n~g boong capanatagan . na pinan~gun~gunahan n~g dalaw�g sacristan at sinusundan n~g is�g capuwa niya fraileng may dal�g is�g malaking cuaderno. na nacatulog din. n~guni't pagdaca'y mul�g sumip� ang cany�g mabilog na �lo. datapuwa't pagdaca'y nalibang n~g makitang nagdaragoc sa dibdib ang isang babae sa lub� na pananalig at sa caalaban n~g loob.

na hind�calilimutan sa cany�g m~ga pananalan~gin ang casintahan ni Mar� Clara. at salamat sa ganit�g guinawa'y . Ipinahiwatig niya sa is�g tan~ging kir�.n~g loob at uubo-ub� nakita niya si Ibarra. linin~gon ang casama n~g paalim� at sa cany�y sinabi: "�Magpacatalino. capatid!"--Binucsan nit�ang cuaderno. N~g matapos ang ganit�g pagsisiyasat. Datapuwa't carapatdapat na isaysay sa is�g bahaguing buc� ang serm�g it� Is�g binatang nag aaral n~g panah�g iy� n~g taquigrafia at malak�g totoo ang pagcalug� sa m~ga dakilang mananalumpati ang siy�g umalalay n~g pagtititic samantalang nagsasaysay si P��D�aso. tinitigan n~g tin~ging may towa si P��Sibyla at saca niya sinulyap n~g tin~g�g calakip ang pagpapawalang halag�si P��Manuel Marsing cahapo'y nagserm�.

mailalagd�namin dito ang is�g bahagui n~g pan~gan~garal tungc� sa religi� sa m~ga lupaing iy�. .

icalaw�g acl�. n~g madalang at mahinang pan~gun~gusap: "Et spiritum tuum honum dedisti. et aquam dedisti eis in siti". et manna tuum non prohibuisti ab ore corum. icadalawampong tul�" .--"At ibinigay mo sa canil�ang esp�itu mong magaling upang canil�g itur�at hind�mo inal� sa canil�g bibig ang iy�g man�at binigy� mo sil�n~g tubig sa canil�g pagcauhaw!" "M~ga salitang ipinan~gusap n~g Pan~ginoon sa pamamag-itan n~g bibig ni Esdras. qui doceret eos.= Nagpasimul�si P��D�aso.=XXXI.= =ANG SERMON. icas�� na bahagui.

Ayawan cong nahiwatigan ni P��D�aso ang gay�g bagay �baca cay�naman talagang namamaos pa. c�analbanalang m~ga sacerdote. namutla at lumun-oc n~g laway sa P��Manuel Martin: marikit ang serm�g iy� cay sa cany�g serm�. m~ga capatid cay Jesucristo!" Gumawa rito n~g dakil�g paghint� at maling inilacad niya ang cany�g panin~gin . m~ga cristiano. malinis at culay rosa ang maliliit na paa at ang tuc� "�C�ilagdilagang Guinoo (sa Alcalde). datapuwa't ang guinawa niya'y umub�g macailan at ikinapit ang dalawang cam� sa palababahan n~g p�lpitong mahal. Sum�a tapat n~g cany�g �lo ang Espiritu Santo na bago lamang cap�inta: maputi.Sa udy� n~g pangguiguilal� ay sinuly� ni P��Sibyla ang nagseserm�.

itinur�ang dacong pint�g malak�na pinutol ang han~gin sa pamamag-itan n~g taguiliran n~g cam� n~g boong cabilis�. naghalukipkip pagcatapos. hanggang sa acalain n~g m~ga sacristang ang cahulug� n~g gayong gal� ay ipinag-uutos sa canil�g . at sa canya'y nacagal� ang pag-ulinig sa canya at canilang taimtim na pagtahimic.sa m~ga nakikinig. na wal�g an�mang sinasabi. Pagcatapos n~g m~ga �oh! at �n~g paghinto dakilang iniunat niya ang canyang canang cam� sa dacong altar at tumitig sa Alcalde. iniling-ay sa lic� ang �lo. n~guni't caguinsaguinsa'y inihalili sa mahinhing kilos ang cagalaw�. Wicang castil�ang unang bahagui n~g cany�g serm� at wic�g tagalog ang icalawang bahagui: "loquebantur omnes linguas".

�ar�ang m~ga pinto. malapad ang malaking pint� ang han~gin ang sasacyan n~g santong wica n~g Dios na b�bucal sa aking bibig. at gay� n~ga ang canil�g guinaw� nagdamdam ligalig ang alf�ez at nag-alinlan~gan cung siy�y l�abas �hind� datapuwa't nagpapasimul�na ang nagseserm� n~g pananalitang malac�. pakingg� n~ga niny�n~g m~ga pangdin~gig n~g caluluwa at n~g p�s�at n~g hind�man~galaglag ang m~ga salit�n~g Pan~ginoon sa lupang batuh� at canin n~g m~ga ibon sa Infierno. cung d�ang cay�y lumag�at sumibol na catulad n~g is�g santong binh�sa lin�g n~g ating cagalanggalang at huwad sa serafing Am�g si San Francisco! Cay�g . pun�at mataguinting: tunay n~ga pal�nam�g totoong matalin�sa panggagam� ang dating cany�g tagaalagang babae. "�Nagniningning at cumikislap ang altar.

masd� niny�riyan n~g mapitagang pagcahiy�ang tumutub� sa m~ga c�olowa sa pagcabihag n~g demonio. na pawang nacalulan sa macapangyarihang m~ga sasacy� n~g sa t�ng cataw� at n~g m~ga lug� sa b�hay na it� cay�g hind�magcandadala n~g m~ga tanical�n~g mahahalay na hilig at n~g m~ga calibugan. m~ga bihag n~g m~ga moro n~g c�olowa. na higu� ang catapan~gan sa lahat n~g m~ga guardia civil cahi't pagsamasamahin ang m~ga guardia civil n~gay� at ang sa b�cas pa". ang malac� na loob na David. ang mapagwaguing Roldan n~g cacristianohan.m~ga malalaking macasalanan. ang tagalan~git na guardia civil.--(Pinapagcun� n~g alf�ez ang noo)--"Siya n~g� guinoong . at nan~gagsisigaod sa da�g n~g taga Infiernong si Sat�. na siyang lumalaganap sa m~ga dagat n~g wal�g hanggang b�hay. ang matapang na Gede�.

alf�ez. is�g "ranchero" (tagapagpacain) lamang sa aming lubh�g macapangyarihang hucb�g pinag-�utusan n~g aming tulad sa serafing Am�g si San . na cahi't wal�siy�g fusil cung di is�g cruz na cahoy. gagamit ac�n~g is�g pagsusumag. sa pagca't nacatutulong na magal�g ang m~ga pagsusumag sa pagca unaw�n~g m~ga bagay na hind�mapag-ab� n~g �ip. at gay� din ang lah� n~g m~ga cacamp�ni Luzbel. sil�g lahat ay nan~galipol na magpacailan man! Ang caguilaguilal� na lal�g na it�n~g Dios. at cung d�lamang hind�nan~gamam�ay ang m~ga espiritu. cany�g guin�ahis n~g boong cabayanihan ang walang hanggang tulis� n~g m~ga cadilim�. higu� ang cany�g tapang at lac�. ayon sa wic�n~g�n~g ib� sinasabi co n~ga na ang dakilang santong it�y is�g catapustapusang cawal. it�g hind�mapagl�ip na himal�ay ang maluwalhating si Diego de Alcal� na.

ang any�g bayani n~g nagseserm�. na sa pamamag-itan l�ang n~g cany�g cord� ay nahadlan~gan ni San Francisco ang pagl�sob n~g m~ga ins� n~g m~ga unang ta� n~g pagcatucl� sa Filipinas n~g m~ga . Si San Diego at si San Francisco ang gaganap n~g bagay na iy�. walang n�ingwit sa sinaysay na iy�. "San Diego" at "San Francisco". na siyang ikinararan~gal cong kinapapanigang ac�y cabo �sargento sa talaga't aw�n~g Dios. liban na lamang sa m~ga salitang "guardia civil".Francisco. at sil�n~ga ang t�nay na macagagawa. ayon sa sabi n~g "corresponsal". namasid nil�ang pagsam�n~g mukh�n~g alf�ez. "tulisan"." Ang m~ga han~gal na "indio". tulad sa pinatototohanan n~g is�g pinturang na sa convento n~g Maynila. at sa gayo'y inacala nil�g kinagagalitan n~g P��ang alf�ez dahil sa hind�niy�inuusig ang m~ga tulis�.

at ang m~ga tao'y nagcacamaling "errare es hominum" ayon sa sabi ni Ciceron.castila. at ang m~ga maliliit cailan ma'y maliliit din na sa siping man n~g m~ga malalaki. kinilala nil�g utang na loob sa Dios ang ganit�g t�long. na nagpatuloy n~g pananalit� "C�ilagdilagang guinoo: Ang malalaking m~ga bagay talag�g malalak�g m~ga bagay cahi't na sa tab�n~g m~ga maliliit. ang m~ga guardia civil naman ang lilipulin ni San Francisco. at sa pagca't ang Casaysayan. sinundan nil�ang m~ga sinasaysay ni P��D�aso. It�ang sabi n~g Casaysayan. Lalong pinagbuti n~ga nil�ang pakikinig. ang . Hind�n~ga cacaunti ang catuwaang tinam��n~g m~ga namimintacasi. at hind�sil�nag-aalinlan~gan sa paniniwalang pagca wal�n~g m~ga tulis�. (Historia). sa sandaang palo'y is�lamang ang tumatam� palibhasa'y bagay na gaw�n~g m~ga tao.

iyang m~ga pant� na m~ga fraile n~g unang panah� hanggang sa macasalanang m~ga panah� natin n~gay�. cung di pawang malalak� hind�cung isusumag sa m~ga mumunt� cung di cung isusumag sa lalong malalak�sa l�p�at sa lan~git at sa han~gin at sa m~ga pan~ganurin at sa m~ga tubig at sa alang-alang at sa buhay at sa camatayan. at ang m~ga catotohanang it�y hind�n~g�ib�cung di hind�palaguing ang m~ga maliliit na bagay ay maliliit n~ga. sa cany�g cataastaasang carunun~gang cailan ma'y hind�naab� n~g pag iisip n~g tao mul�pa sa m~ga panah�.may dil�ay nahihidw� ayon sa casabihan sa aking bayan. ni S�eca at ni Arist�eles. ay sinabi n~g Esp�itu Santo. Ang m~ga catotohanang it� C�ilagdilagang Guinoo." . ang nangyayari'y may lalong malalalim na catotohanang hind�sinasabi n~g Historia.

na sa pagc�atan~ga sa gay�g caraming m~ga catotohanan.T. at saca nagcruz.O. kinailan~gan niyang dunggul� n~g paa ang cany�g "espiritu santo" (ang fraile bag�g sa cany�y tagadict� upang sa cany�y maipaalaala ang cany�g catungculan..--�Siya nawa!--ang isinag� n~g maestro n~g V. --Maliwanag na nakikita n~g iny�g m~ga mat�--ang sinabi n~g "espiritu" b�hat sa ibab� "Maliwanag na nakikita n~g iny�g m~ga mat�ang sumasacsing gan� at napapaukit na it�g wal�g hangg�g catotohanang . Ibig ni P��D�asong papangguilalasin ang m~ga nakikinig sa ganit�g any�n~g pananalit�g cany�g napag-aralan sa is�g dakilang tagapagserm� sa Maynil� at siya n~gang nangyari.

naalinsunod sa Filosof�! Maliwanag na nakikita iy�g �aw n~g m~ga cabanalan. sa pagca't wal�g malaking carapatang numingning ang buw� sa boong gab� sa lup�n~g m~ga bul� ang dalaw�g mata'y har�ang bul� ang is�g mat�lamang (nacapangyayari sa bayan n~g m~ga han~gal ang may caunting dunong na pinag-aralan). ang lalong mahalaga'y ang macapagningn�g cahi't catanghaliang tulad sa guinagaw�n~g �aw: �ganit�n~ga ang pagniningn�g n~g capatid na si Diego cahi't sa guitna n~g lalong m~ga dakilang santo! �Nariya't nacahay� sa iny�g m~ga mat� sa iny�g pus�g na hind�pananampalataya sa ulir�g gaw�n~g Cataastaasan upang mabigy�g cahihiyan ang lalong m~ga dakila sa lup� oo. hayag!" . hayag. hayag sa lah�. mangyayaring numingn�g ang is�g �aw cung gab� �ang is�g maliit na bituin. at sinabi cong �aw at hind�buw�. m~ga capatid co.

--"ang iy�g mahinh�g h�ito'y pawang nagbibigay dan~gal sa dakilang si Francisco. Siya'y is�g maglalac�n~g �ac na nag-aagaw-tulog at nananag-inip na hinihin~gan siy�n~g m~ga caribinero n~g "patente" na hind�niy�taglay. na cam�cany�g m~ga anac at nakikiwan~gis sa cany�g m~ga guinagaw� Inilalaganap namin ang layong santong lahi sa boong daigdig. ang iy�g cruz na c�oy"--(ang dal�n~g larawan ni San Diego'y cruz na pilac).Nagtind� ang is�g lalaking namumutl�at nanginginig at nagtag�sa is�g confesionario. sa lah� n~g m~ga suloc. sa m~ga bayan at hind�namin tinitin~g�ang maputi sa . [258] --"Mapagpacumbab�at maligpiting santo. Hind�na raw siy�umal� sa cany�g pinagtaguan hanggang sa hind�natapos ang serm�. sa m~ga ciudad.

samantalang siy�y nag-aabanico at cany�g min�asdan ang toro n~g is�sa m~ga Evangelista. sampo ni capitang Tiago: Hind�pinakikinggan ni Mar� Clara ang serm�: nalalaman niyang malapit sa cany�g kinalalagy� si Ibarra at siy�g sumasaisip niya.maitim"--(piniguil n~g Alcalde ang cany�g paghin~ga)--"sa pagtitiis n~g hind�pagcain at n~g m~ga pagpapacahirap. na wal�g pinag-ibh� sa any�n~g is�g calabaw na maliit. . santong lahi mo na sa pananampalataya at sa religi�g may taglay na sandata"--(�Ah! ang hinin~g�n~g Alcalde)--"na pinapananatili ang sangcataohan sa matatag na calagayan at pumipiguil na mabul� sa malalim na ban~gin n~g capahamac�!" Untiunting naghihicab ang m~ga nakikinig.

na gaya n~g m~ga ins�). bag�man nacalimutan na niny�it�at nagbubuhay protestante �hereje na cay� na hind�nagsisigalang sa m~ga ministro (cawan�n~g Dios. at sa ganit�y hind�co kinacailan~gang sa iny�y man~garal. ese! (Ab�an�ba nam� ang p��D�asong iy�)--ang ibinul�g n~g ins� na si C�los. ang b�hay n~g m~ga santo. dapat niny�g maalaman ang m~ga bagay na it�g totoong mahalag�at kinacailan~gang gaya n~g pagcasaulo sa Ama namin. l��n~g man~gapapahamac cay� m~ga sinumpa!" --Ab� cosa ese pale L�aso. na iniirapan ang nagseserm�g nagpapatuloy n~g m~ga pananalit�g naiisip niya n~g sandal�g iy�. at nagb�bubuga siy�n~g m~ga licaw-licaw . n~guni't cay�y man~gagpapacasama. m~ga macasalanan."Dapat nating masaulong lah� ang m~ga Santong Casulatan.

. Sinabi ni Jesucristo: Cung cay�y may masam�g casangcapan n~g cataw�g humihicayat sa iny�sa pagcacasala.." Nan~gin~ginig si fray D�aso. ang m~ga babae ay dapat lumay�sa iny� dapat cay�g bitay�g lah� n~g m~ga namummun�at n~g hind�lumaganap ang binh�ni Satan� sa halamanan n~g Pan~ginoon!. m~ga lahi n~g m~ga hereje! Mul�pa rito sa lupa'y pinarurusahan na cay�n~g Dios n~g m~ga pagcapiit at pagcabilangg� �Ang m~ga mag-amag-anac.na m~ga paglait at pagmumur� �"Mamamat� cay�g hind�macapagsisisi n~g iny�g m~ga casalanan... putulin niny� iabs�g niny�sa ap�!. nalimutan niy�ang cany�g serm� at ang maayos na pananalit� --N�in� mo ba?--ang itinan�g sa cany�g .

na pinagsisiyasat ang cuadro n~g pinagpalang m~ga c�uluwa sa Purgatorio. �"toca" (talucb�g n~g monja). Naligalig si Ibarra. Walang n��inig at wal�g nakikita si Mar� Clara. . na hind�nalalagot cahi't lubh�g napacabig-at ang m~ga nacabiting iy�. lumin~gap sa cany�g paliguid at humahanap n~g alin mang s�loc. na nan~gaiihaw sa ap� at nan~gagsisicapit sa cord� ni San Francisco. datapwa't pun�gpun�ang boong simbahan.) "capelo" (sombrero n~g cardenal). m~ga c�uluw�g ang any�y m~ga lalaki't m~ga babaeng hub�t hubad na may nacapatong sa �long "mitra." (sombrero n~g papa.casama n~g is�g binatang estudianteng taga Mayn��--�puputulin mo ba ang iyo? --�Ca! siy�na muna ang magputol!--ang isinag� n~g causap. na itinutur�ang nagsesermon.

Sa gay�g pagdaragdag ni Fray D�aso n~g cany�g m~ga naisipa'y nag-calig�-lig� ang esp�itu santong fraile sa pagcacasunodsun� n~g serm� hanggang sa siya'y lumactaw n~g tatl�g mahahabang pangc� at sumam�ang pagdidict�cay P��D�aso. ang hihimod sa m~ga s�gat n~g is�g dukh�at libaguing magpapalimos? �Sino? Sumag� at itaas ang cam� cung sino! �Wal�sino man! Dati co nang nalalaman. wal�n~gang macagagaw�n~g gay� cung d�ang is�g santong gaya ni Diego de Alcal� cany�g hinimuran ang boong cabuluc�. �Ganit�ang paggamot sa . na humihin~gal at nagpapahin~ga sa canyang maalab na pagmumur� "�Sino sa iny� m~ga makasalanang nakikinig sa akin. at tul� sinabi niy�sa isang capatid na nangguiguilal�.

may sak� na it� �Oh pagcacacawang gaw�n~g cristiano! �Oh pagcahab� na wal�g cahulililip! �Oh cabanalan n~g m~ga cabanalan! �Oh cagalinggalin~gang hind�matutularan! �Oh wal�g bahid na lunas!.." At ipinagpatuloy ang is�g mahabang tanicalang m~ga �oh! na idiniripa ang m~ga cam�... "Nagsalit�siy�n~g latin bago mamat�. at itinataas at ibinababa na anaki mandin ibig na lumipad �bumugaw n~g m~ga ibon. �bag�man dating hind�murunong n~g latin! Mangguilal� cay�m~ga macasalanan! �Hind�cay�macapagsasalit�n~g latin. baga man pinag aaralan niny� at sa pag aaral na ito'y pinapal�cay� hind�cay�macapagsasalit�n~g latin. mamamatay cay�g hind�macapagl�atin! �Is�g biyaya n~g Dios ang .

. maril� na Diego. na si Guinoong Sinibaldo de M�. mapababayaan ba siy�g hind�nagwiwicang lat�? Hind�n~ga mangyayari! Cung magcagay�y hind�gagan� sa catuwiran ang Dios. cay�nagsasalita n~g lat� ang Iglesia! �Ac�ma'y nagwiwicang latin din! �Bakit ipagkakait n~g Dios ang caaliwang it�n~g loob sa cany�g minamahal na si Diego? Mangyayari ba siy�g mamat�. hind�sa totohanang siy�y Dios! �Nagwicang lat� n~g�siy�at nagpapatotoo ang m~ga sumulat n~g aclat n~g m~ga panah�g iy�!" At cany�g binigy�g wac� ang canyang pasimula n~g pan~gan~garal n~g lalong pinaghirapan niya na cany�g inumit sa titic n~g is�g dakilang manunulat.macapagwicang latin. dan~gal n~g aming samah�! Pusp� ca n~g cabanalan. mahinhing may capurih�. "�Binabat�n~g�cata.

caaway na tap� ang loob. fraileng lubh�g maselang. wal�g bahid calupaang sumisinta. m�an~gah� na masulong.mapagpacumbabang may camahalan. mapagtiis sa cacaunting bagay na mapagmithi. matimtimang may hiy� mapanghigant�g matapang. mapagbig� galang na marunong makipagkapuwa-tao. mapagpiguil na may calooban. maliksing tagl� ang c�a. mahabaguing may awa. mapaniwala�g wal�g m�ay. maawaing nagpapatawad. masunuring boo ang loob. mapagtiis na matiyag� matapang na natatacot. matalas ang �ip na ma-in~gat. mapanampalatayang namimintacasi. wal�g malay na nacacatal�. mapanalimang nagpapacatin� mahiyaing may caran~galan. mapag-impoc na mapagbiyaya. mapagbagong may . sa casipaga'y dukh�na mapagsang-ayon. mapag-in~gat n~g iy�g pag-aaring hind�mahinayan~gin. hind�maimiking may tinagong l�im.

sa pamamag-itan n~g pagdarasal n~g is�g Aba Guinoong Mar�!.. --�Napacadiablo ang curang iy�!--ang . Iniluh� n~g Alcalde n~g malak�g pag-hihirap ang is�g p�. mapagwalangbahalang nagmimith�g matuto: �linal�g ca n~g Dios upang camt� ang m~ga caayaayang lug� n~g pagsintang malamlam!.kinauuwian... na ini�ling ang �lo sa sam�n~g l�b." Nan~gagsiluh� na lah� at bum�~gon ang is�g h�gong na cat�lad n~g sabay-sab� na h�gong n~g sangl�ong bub�yog. namutl�at nagsisisi n~g taimtim sa p�s�ang alf�ez.Tulun~gan mo ac�g umawit n~g iy�g m~ga cadakil�n at n~g ang iy�g pan~gala'y lalong mataas cay sa m~ga bituin at lalong lumiwanag cay sa araw na umiinog sa iyong paanan! Tulun~gan niny�ac�g humin~gi sa Dios n~g caucul�g t�as n~g �ip..

cung d�ang pag-away sa cany�g "esp�itu santo. .ib�ul�g n~g is�sa m~ga binatang galing Mayn�� --�Huw� cang main~gay!--ang sag� n~g cas�a.--naririnig t�o n~g cany�g asawa. sa canyang lub� na pananalig na masusund�an niy�sa cany�g kin�n at inin� na iyon ang magagal�g na salit�g cany�g sasaysayin." d�il sa paglactaw na guinaw�sa tatl�g pinacamainam na pangc� n~g cany�g serm�. Samantala'y hind�ang pagdaras� n~g Ab�Guinoong Mar� ang guin�aw�ni P��D�aso. sac�cum�n n~g tatl�g merengue at umin� n~g is�g vasong �ac na M�aga. Pasisimulan niya na ang serm�g w�ang tagalog. n~g higu� sa maibubul�g sa cany�n~g lah� n~g m~ga "espiritu santong" c�oy na may any�g calapati �may but-�t may lam�g may any�g maliban~ging fraile.

na naguising na masam�ang loob at nagtan�g: --�Dumating na ba ang oras n~g pag-iy�? --Hind�pa. hind�sa dahil�g malak�ang dunong niy�sa pananagalog cay sa pan~gan~gastila. Hind�nagsasaulo n~g pinag-ayos sa wicang tagalog si P��D�aso. n~guni't huwag cang matulog �"condenada"!--ang isinag� n~g mabait na n�nong babae. sa macatw� bag�y ang sa w�ang�tagalog. cung d�palibhasa'y ipinal�agay niy�g p�ang han~g� ang m~ga filipinong m~ga taga lalawigan sa .Tinuctuc� n~g matand�g mapamintacasi ang cany�g ap�g babae. Babahagy�lamang ang naitand�namin sa pan~galawang bah�ui n~g serm�. cung d�ang maisipan na lamang niy�sa oras n~g pagseserm�.

kinikikil at sac�isinasaulo pagcat�os.maayos na pananalit� hind�siy�nan~gan~ganib macapagsalit�n~g m~ga caul-ul� sa har� nil� Sa m~ga castila'y ib�n~g bagay. palibhasa'y mapupur� ang canil�g �ip at totoong malalalim ang m~ga sinabi n~g . may naringgan siy�g may palatuntunan daw na sinusunod sa magal�g na pananalumpat� at hind�n~g�malayong magcaro� sa m~ga nakikinig n~g is�man lamang na nacapag-aral sa colegio. at guin�aw�niy�ang pagsasanay sa loob n~g m~ga dalaw�g �aw b�o dumat�g ang pagseserm�. marahil ang guinoong Alcalde Mayor ang is�sa canil� at dahil� dito'y isinusulat muna niy�ang cany�g m~ga serm�. Nagu�g cabalita�g sino man sa nakikinig ay hind�nacaunawa n~g cabo�n n~g serm�g iy�: at gay� ang nangyari. pinagsisicapang pagbut�in.

at buc� pa sa roo'y mul�g nat�log ang "condenadang" ap�n~g matand�g m�agbanal. cahi't sa m~ga tan~ging nakikinig man lamang. Nagpasimul�n~g is�g: "Man�capatir con cristiano". it�g huling bahaguing it�y namun~gang hind�g�a." . sa Infierno. sa "mahal na santo pintacasi. ang sabi n~ga ni Hermana Rufa. at sac�isinunod dito ang dugy�g-dugy�g m~ga salit�g hind�maihuhulog sa an�mang wic� nagsalita n~g tungc� sa c�uluwa. ayon sa makikita natin sa dacong s�sunod. Gay� man. cay�n~ga't nas�ang l�ang ang paghihint� n~g m~ga nakikinig n~g pagdat�g n~g m~ga pananalit�g kinararapatang iyac�. n~g �na. sa m~ga macasalanang m~ga "indio" at sa m~ga banal na m~ga P�ing Franciscano.nagserm�.

Ibinulusoc niy�ang m~ga sump�l�an sa l�ad n~g m~ga caasalan n~g sangcataohan.--�Menche!--an�g is�sa dalaw�g m~ga wal�g galang na tag�Maynila sa cany�g casama:--wicang griego sa gan�g �in ang lahat n~g iy�. n~guni't nagc�iya na lamang si P��D�aso na pasundan niy�n~g tin~gin ang umal�. l�an sa pagwawal�g g�ang. yayao na ac� At sa pagca't nakita niyang nacasar�ang lah� n~g pintuan. at sac�ipinagpat�loy ang pagseserm�. do� siy�lumab� sa sacrist�. na ano pa't malaking totoo ang ipinagcasala n~g m~ga tao at n~g nagseserm�. sa dahil sa gayo'y namutl�at itiniguil ni P��D�aso sa calahati ang is�g salit�niy� inac��n~g ilang magsasalit�siy�n~g is�g mabal�ic na m�ra. l�an sa bagong sum�ilang na paglab� sa .

m~ga "filosofillo" �"pilosopillo". hind�nagsisipan~gumpisal. pagc�ibig nil�g libak� ang canil�g m~ga caaway: dinuduluhan nil�ang m~ga pananalit�n~g "illo". n~g m~ga "abogadillo". Hind�cail�ang caugal�ng tagl� n~g marami. na nan~gamamatay sa bilangguang hind�nacatatanggap n~g m~ga sacramento. at sa ganit�g gaw�y lubos na sil�g lumiligaya. Tin�coy n~g cany�g pananalit�ang m~ga macasalanang.religi�. palibhasa'y wal�na mand�g mapig�sa canil�g �tac. sa pagca't nag-aalab ang cany�g �ip. n~g m~ga familiang sinump�n~g Dios. Tila mand� ang ganit�g b�ay ang siyang tot�ng cany�g c�a. m~ga "estudiantillo" at iba pa. . at nags�alit�n~g bo�g car�nan at caliwanagan. n~g m~ga palalo't m~ga sopladong "mesticillo" n~g m~ga binatang nagdudunongdunun~gan.

ang lah� n~g filipino. na nalal�ay n�yo nacakilin sa ibabaw nan �yo �lo. datapuwa't doo'y wal�cung d�m~ga lar�an n~g m~ga santo at ang humih�lay na Alcalde. hinahanap n~g cany�g m~ga mat�ang Dios at ang m~ga p�nong may capangyarihan. Sinasabi niy�g n~g m~ga unang panah� daw.Naririnig na lah� ni Ibarra at cany�g nalalaman ang m~ga pasaring na iy�. iniluluh� ang is�g p� sa l�p�at hinahagc� ang cam� n~g p��--"Datapua. cung nacacasalubong ang is�g sacerdote ay nagpupugay. Nananatili sa cany�ang paimbab� na catahimican n~g l�b. gay�. ina�is n�yo an sal�ot �an "sombrero de castorillo". para h�wac masis�a ang s�clay nan �yon . Samantala'y n�aragdagan n~g n�aragdagan ang silacb�n~g �ab n~g loob n~g nagseserm�. ang idinugt�g--an gawa n�yo l�an.

para parusahan an capalaluan n�yo!" At bago niy�iniaral sa b�ang huag tul�an ang gay�g m~ga "salvaje". itut�n-go an �lo. b�o. cung d�bagc� pang lumay�at casusutan ang gay�g m~ga t�. maram�man�s�to an huh�la n�o u�lan nan �oy.b�hoc! H�sto na sabihin n�yo: �Magandanaraw.. sa pagc�t sil�y p�ang m~ga "excomulgado. s�a �o.�Ah! mad�i na dar�in an paghuh�com. acala na n�a mayron na sila catuwiran makic�ay s�a sa �in." --"Din-guin ninyo an sabi nan man�"santos concillos!"--anya--"Cun nasasal�bun nan �an indio sa calle an �an cura. at nan an amon . matat�os an m�ndo. sa lugar na s�a mahah�ic nan c�ay sa amin . ihah�da an c�yan lilo.. "amon"! at may man�palalo. na man�"estudiantillos de poco latin". na dahil sila naa�al sa Manila �sa Europa.

i�is sa cabayo an indio at hind�sas�ay �li h�gan h�d�nasas�i sa c�ya nan cura �s�on! �cun totoo mal�o na an cura. bag�man nagsisisigaw ang . s�a maguiguin "excomulgado. Man�sabi �o n~g santos concillos.. at an hind�nasus�nod. sa catap�san. macapagpapatuloy ca!--ang isinag� nit�na totoong mar�nong um�ag.." --At �pagca ang sinasacy� n~g is�y is�g calabaw?--ang tan�g n~g is�g masuring magsasac�sa cany�g calap�. Datapuwa't marami ring nacacatulog �nalilibang. pacca g�on. mapup�gay nan sal�ot �sombrero nan boon g�an. cun an indio nacacab�o at nadlal�at an cura. hihinto an indio. --�Cung gay�y . p�ca nacacabayo capuwa. an cura saca an indio.ay cumap� d�n.

�o. condenado! . dahil sa m~ga casalanan n~g m~ga pus�g. h�op.nagseserm� at cumikiyang magal�g. napilitang itiguil nil�ang canil�g gaw�d�il sa wal�sino mang sa can��y makisap� Si Hermana Put�ma'y laban doon ang iniisip. demonio. Nacatulog n~g mainam ang is�g lalaking nacaup�sa cany�g tab� na wal�g ��an�y natumb�sa cany�g ibabaw. paano'y iy� n~g iy� ang iseneserm� sa an�mang �aw at sa an�mang bagay: nawal� n~g cabuluh�g magbunt�g-hinin~g�at magtan~gistan~gisan ang il�g m�agbanal na babae. calab�. casabay n~g sigaw na: --�Ay! �l�as. salvaje. na an�pa't nal�cot ang cany�g h�ito: dinamp� n~g mabait na matand�g babae ang cany�g bacy�at guin�ing sa c�ahampas ang lalaking iy�.

man�salvajes! Dito sa bah� nan Dios c�o naa�ay at cayo nasas�i nan man�salitan masas�a. Humint�ang nagseserm�. --"�Aaah! �aaah! �ang sarisawa'y!--naisigaw n~g nagagalit na sacerdote. itina� ang m~ga k�ay. Nam�n~ga ang gay�g gaw� binitiwan n~g matandang babae ang bacy� nagbubul�g at pagcatapos na macapagcruz na macailan. suntuk� ang palababahan n~g p�lpito. caya't wal�siyang nagaw�cung d�umat�n~gal at.--�sa ganyan baga cun caya ac�nangagaral dito sa iny�sa boon umaga. Lin�nod n~g cagalitan ang salit�sa canyang lalam�nan. sa pagtatac�niy�sa gay�g calak�g caligaligan.Ito an man�gawa .Nagcagul�n~g�dahil dito.... na naghaluk�kip at naipail�g-il�g. man�walan h�a! �Aaaah! cayo w�a nan iguin�alan!. naluh� siya n~g boong cataimtiman.

nan calibugan at nan hind�paglayo sa calupaan nan panahon ito! Sinasabi co na sa inyo �aah!" At ipinatuloy niya ang pagseserm� tungc� sa bagay na it�sa loob n~g calahating oras. ang canyang iniisip n~gay�y isang maliit na bahay sa taluct� n~g isang bund�. Hind�na nacalingit cay Ibarra ang m~ga sinasabi at gay� din ang m~ga pasaring. at doo'y nakikita niyang si Mar� Clara'y na na sa halamanan. �An�g masakit sa canya cung doon sa capataga'y gumagapang ang m~ga tao sa canilang m~ga imbing bayan! Macaalawang ipinatugt� ni P��Sibyla ang . Humihilic na ang Alcalde. tatan~gotan~go na si Mar� Clara sa pagcaantoc. hind�na mapaglabanan n~g abang dalaga ang pagtutuc� palibhasa'y wal�n~g ano mang pintura at ano mang larawan man lamang na mapagsiyasat sa mapagliban~gan.

in�nat niya ang isang brazo na para manding nag-iinat. . Nan~gan~gagat-labi si Fray Sibyla. sa pagca't n~gumin~giti. Nan~gagsiluh� ang lahat upang magpasalamat sa Dios.campanilla. at ulit-ulit na pinagbubuti niya ang cany�g salam� sa mat�g "cristal de roca". Si Fray Manuel Mart� ang tan~ging t�a mand� nakikinig n~g bo�g ligaya. napagal ang nagseserm� at nanaog sa p�lpito. Sa cawacasa'y sinabi n~g Dios na siya na. na guint�ang kinacacabitan. nagbitiw n~g isang malalim na �"ah"! at naghicab. Kinusc� n~g Alcalde ang canyang m~ga mata. n~guni't it�y parang guinagatun~gan n~g cahoy ang ap�: palibhasa'y "tercero" si fray D�aso'y lal�nang pinahab�niya ang serm�.

n~g magasiluh� na ang lahat. Nakita ni Ibarrang nawal�si Elias sa caramihan. ibinul�g n~g isang lalaki sa tain~ga ni Ibarra ang ganit�--"Sa ceremonia n~g bendici� ay huwag p�cay�g l�ay�sa cura. at n~g magsitun~g�na ang m~ga sacerdote.Ipinagpatuloy ang misa. Nang cantah� na ni Balbino at ni Chananay ang "Incarnatus est". TALABABA: [258] Hind�dapat calimutan n~g bumabasang ang serm�g ito'y sa wicang . huwag cay�g lalapit sa bat� mapapan~ganyay�ang iny�g b�hay cung di niny�ac�sundin!". huwag cay�g lulusong sa h�cay. pagcasabi sa canya n~g bagay na iy�.

caya totoong nagulat ang taong dito'y sinasaysay. patente. at gay� din ang cadahilanan cung bakit natacot ang is�g taong iy�. Tinatawag namang patente n~g panah� n~g Gobierno n~g m~ga castil� ang catibayang ibinibigay n~g Administracion n~g Hacienda publica sa m~ga taong gumaganap n~g pagbabayad n~g buwis sa Gobierno dahil sa cany�g calacal. upang maisaysay kung bakit hind�ut� ang pananagalog. patente". na kikita.. Pinarurusahan n~g mabig� na _multa_ ang nan~gan~galacal na wal�g _patente."s� hermanos mios._ sa macatwid ay hind�nagbabayad n~g buwis sa calacal na cany�g hanap-buhay._ Ang ilan sa m~ga cahulugang iya'y ito: nahahayag. Sa serm�g wicang castil�ni P��D�aso'y ganit�ang cany�g sabi: .--Maraming cahulagan ang sabing _patente. patente �todos. wal�g takip..castil�na aking isinatagalog. bagay na ipinaalaala co. sa pagca't ang .

--P.boong acala niya'y _patente_ ay ang pagbayaran. ang sinasabing nauucol niy�g H. . P.

= Guinan� n~g taong naninil� ang cany�g pan~gac� hind�is�g madaling wariing "c�ria" (pangbab��pangtaas n~g an�mang b�ay na mabig�) ang itinay�sa ib�aw n~g nacabuc� na h�cay upang ibab�roon ang lubh�g malaking bat�g "granito". Sa ib�aw n~g wal�g metro ang t�s ay n�atay�ro� ang toto�g magul�at mah�ap na lir�ing m~ga "andamlo": apat na malalaking c�oy na nacaba� sa l�p�ang .= =ANG "CABRIA". n~guni't is�g dak��at nacahahan~gang pam�ti. hind�ang panukalang "tr�ode" (tatl�g tungc�g cal�g m~ga mahahabang cahoy) ni �r Juan." yao'y mahigu�. yao'y buc� sa is�g m�uina'y is�g pamuti. upang ibitin sa d�lo niy�ang is�g "polea.=XXXII.

siy�g m~ga pinacahal�ui. marahil sa pagc�t aalisin din lamang agad ang bagay na iy�. Doon sa caitaasan. ang siy�g nacapagb�igay any�g catib�an at cadakil�n n~g cabo�ng nacocoronahan do� sa it�s n~g m~ga banderang may sarisaring c�lay. sa lilim n~g m~ga anino n~g m~ga malalaking c�oy. man~ga gallardete na nagsisiwagayw� at lubh�g malalak�g m~ga guirnaldang bulacl� at m~ga dahong toto�g nacalulugod panoorin. nacabiting ang t��ay m~ga l�bid at m~ga . na nagcacacabit cabit nam� sa pamamag-tan n~g malalaking p�ong hangg�g sa calahat�lamang ang nacaba�. na nagcacacabitcabit sa pamamag-itan n~g m~ga malalak�g cahab ang pahal�g. ay n~g magaang na mapagcal�-cal�. n~g m~ga guirnalda at n~g m~ga bandera. Ang malalaking m~ga lubid na nacabitin sa lah� n~g m~ga panig.

Nagmumul�ang m~ga malalak�g l�bid na it�sa it�s na patun~g�sa ibab� at nasusulot sa is�pang "poleang" malaki ring nacag�os sa paanan n~g "aparatong" iy�. ang is�g pagc�akilak�g "polea" na may tatl�g "rueda. n~g m~ga casulatan. n~g m~ga p�ahayagan. at ang d�ong d�lo n~g m~ga l�bid na iy�y . n~g m~ga salapi. siyang maguiguing g�ang na l�ng pagl�agyan n~g casaysayang casalucuyan. at n~g maibalit�ang m~ga bagay na iy� sa m~ga t�ng mabubuhay sa c�ulihulihang panah�. n~g m~ga medalla at ib�pa.ganchong b�al." at sa m~ga nagniningning na taguiliran nito'y nacasul� at nacasac� ang tatl�g l�bid na l��pa mand�g malalaki cay sa m~ga ib� at nacabitin sa tatl�g pags�alaking m~ga l�bid na it�ang is�g pagc�akilaking "sillar" na bu�na may hucay sa d�ong guitn� na cung it��sa c�uw�g�ang n~g is�g b�ong capapatun~gang na sa il�im na n~g h�cay.

--Tingn� p�niny�--ang sabi n~g taong nan�ilaw samantalang pinipihit ang "manubrio..nacabilibid sa "cilindro" n~g is�g "torno". Ang tornong it� na napagagalaw sa pamamag-itan n~g "dalaw�g manubrio" ay nagd�agdag sa lac� n~g tao n~g macasandaang ibayo. dahil sa nagcaca-cam�cam�g m~ga ruedang may n~gipin. bag�man ang nasusunduang lac� ay naguiguing cabawas� nam� sa catul�an. na nacapac�sa l�p�n~g malalaking c�oy.."--tingn� p�niny� �r Juan. N�aca buti ang pagcacaany�any� na �on sa maibigan co'y aking nait�aas �naib�ab�n~g is�n~g is�g d�� at n~g magaw�n~g bo�g caal-wanan n~g is�g t�ng nasasailalim n~g h�cay ang paglalapat n~g dalaw�g bat� samantalang aking pinan~gan~gasiw�n b�hat d�o. cung di sa lac� co lamang ay laking nait�aas at naib�ab�ang calakilakihang bat�. .

.. ang n�n�ni Don --Hind�co nalalamang si Don Saturnino'y. at canil�g pinupuri ang lalaking naninilaw.Hind�n~g�mangyayaring d�pangguilalas� ni �r Juan ang taong n~gum�~giti n~g any�g toto�g cacaib� Nan~gag-uusap-usapan ang m~ga nan�ood. Cris�tomo... --�Sino p�b�ang nagt�r�sa iny�n~g "maquinaria?"--ang tan�g sa cany�ni �r Juan. --�Ang aking am� ang aking nasirang am�--ang sag� na casab� ang cany�g cacatuw�g n~git� --�At sa iny�g am�... --Si Don Saturnino.

buc� sa roo'y marunong pum�caw sa natutulog. at magpatulog sa naguiguising. n~guni't sa is�g cacatuwang any� Sa ibab� n~g is�g masang natatacpan nang is�g "lap�" (pangladlad sa m~ga dingding �pangtakip sa m~ga mesa) na galing sa Persia'y nacalag� roon ang cawan~gis n~g hihip na tingg� at ang m~ga bagay na iin~gatan sa pinacalibin~gang iy�: is�g caja na ang m~ga pinacadingding ay macacapal na cristal ang siyang paglalagyan n~g pinacabangc� na iy�g .--Oh! maraming bagay ang canyang nalalaman! Hind�l�ang mainam mamal�at ibinibilad sa araw ang canyang m~ga trabajador. Darating ang panah�g iny�ring makikita cung an�ang itinur�sa akin n~g aking am�--�makikita rin p�niny� At n~gumin~git�ang lalak�g nan�ilaw.

--Marahil is�g �aw. cung magcabihira'y dahil sa mapagwasac na camay n~g tao. at pagcatapos. at sumib� sa ibabaw n~g m~ga casangcapan n~g guib�g it�ang dam�at baguing. It�ang ibin�bulong n~g fil�ofo Tasio na doroon naglalacadlacad.hind�mabubul� n~g isang panah� at siy�g caliligpitan n~g m~ga macapagpapaalaala sa m~ga tao sa haharap�g panah� n~g m~ga bagay na ucol sa is�g panah�g nacaraan na. cung magcabihira'y dahil sa m~ga pagpapagp� (paglindol) n~g Naturaleza. cung pugnawin na n~g panah� ang dam� ang baguing at ang m~ga sir�g casangcapan n~g bahay na it� at catcatin sa m~ga dahon n~g Casaysayan (Historia) ang sa cany�y gunit� at gay� din . pagca ang gawang nagpapasimul�n~gay� n~g pagsilang sa maliwanag ay cung matand�na at maguib�dahil sa il�g m~ga sacun�g sa cany�y nagdaan.

Marahil sabihin n~g is�g paham na "profesor" (tagapagtur� sa cany�g m~ga alag�.ang m~ga gumaw�sa cany� na malaon n~g panah�g nawal�sa alaala n~g m~ga tao: marahil. at hind�sinapantahang sa canya'y babab�ang is�g pagcahab�abang gabi. na gaya naman n~g pagsisicap n~gay� n~g m~ga "egipt�ogo" (ang m~ga malulugdin sa m~ga bagay na na sa Egipto) sa nan~gatir�g bagay n~g is�g dakilang "civilizaciong" nagpagal sa pagsisiyasat n~g wal�g hanggan. mangyayaring masunduan sa sinapupunan n~g malak�g bat�ang m~ga talinghag�at m~ga lihim. Marahil ang m~ga pant� n~g is�g naci�g dito'y tumir�y man~gagsisicap. cung napalibing na �nawala na ang m~ga lahing casama n~g m~ga pinacabal� n~g l�p� sa is�lamang pagcacataon. cung pasilan~gin ang tilams� n~g ap� sa bat�g matig� n~g pico n~g sino mang manghuhucay n~g mina. na .

na ang tumira rito'y hind�lamang cumikilala pa sil�n~g m~ga hari. m~ga guinoo. sa madilim na panah�g caraniwan nating tawaguing panaguinip nang isip. Tunay n~ga. sucat na ang sabihin sa iny� upang mapagcur�ur�ninyo cung gaano ang cahan~galan n~g m~ga can�nonunuan natin.--"Mga guinoo! Pagcatapos na matingn� at mapagsiyasat n~g boong catiyagaan ang m~ga bagay na nasumpun~gan sa ilalim nit�g ating lup� pagcatapos na mausis�ang cahulug� n~g il�g m~ga tand� at pagcatapos na maihulog sa wica natin ang il�g m~ga salit� masasapantah�nating walang an�mang tacot na magcamal� na nauucol ang m~ga bagay na iyon sa panah� nang cahunghan~gan nang tao.may lim�hanggang pit�g taon. sa isang wicang siyang sinasalita n~g lah� n~g m~ga tao. cung di upang macapagpasiy�sil�n~g an�mang bagay na nauucol sa pamamahal�sa .

kinacailan~gan pa nil�g dumal�sa cabilang dulo n~g daigd�. m~ga kinapal na iba cay sa m~ga ib�na canil�g sa tuwi na'y pinan~gan~galanan n~g m~ga . marahil sa m~ga lupaing itinatag�n~gay� n~g m~ga alon. iny�g kilalaning gay� n~ga cung didil�ilihin ang calagayan n~g m~ga kinapal na iy�g bahagy�na lamang nan~gan~gahas ac�g tawaguing tao! N~g m~ga cauna�nahang panah�g iy�. na na sa cab�ang ibayo n~g Sanglibut�.canil�g sariling bayan. ang m~ga kinapal na ito'y nakipag-uusap pa (ganit�marahil ang canil�g boong acal� sa Lumikh�sa canil� sa pagca't sil�y may m~ga kinikil�ang m~ga Ministro (kinacatawan) n~g Lumikh�iy�. cahi't acalain niny�g hindi sucat mangyari. na ano pa't masasabi nating sila'y catulad n~g is�g catawang upang gumal� ay kinacailan~gang magtan�g sa cany�g ulo. Itong di mandin mapaniniwalaang cahidwaan n~g �ip.

marahil "Muy Rico Propietario" daw ang cahulugan n~g M. P.. cailan ma'y hindi sil�gumagaw�n~g cahi't babahagyang capaslangan. R. na sa pagbibigay cahulugan sa m~ga letrang ito'y hind�nan~gagcacaisa ang ating m~ga marurunong. Fr.. R.talinghagang letrang M. P. Alinsunod sa pangcaraniwang profesor n~g m~ga wic� sa pagca't wal�cung d�sasandaan lamang ang m~ga profesor n~g m~ga wicang malak�ang caculan~gan na siyang gamit n~g nacaraang panah�. bagay na nagpapatibay sa akin n~g paniniwala sa aking sapantahang hind�cawan~gis ang canilang pagcatao sa pagcatao n~g ib� At . sa pagca't may pagca pan~galawang Dios ang m~ga Ministrong it� m~ga c�analbanalan m~ga c�aling galin~gang mananalumpat� m~ga carunong-dunun~gan. at bag�man toto�g malak�ang canil�g capangyarihan at sa canila'y pagcaaalang-alang.

cung hind�maguing casucatan it�upang mapapagtibay ang aking panucal�may natitir�pang is�g catuwirang hind�sinasalansang nino man at bawa't �aw na nagdaraa'y lal�at lal�g nagt�tumibay." Ito'y iba pang m~ga bagay ang inilalagay n~g hindi mapaniwala�g fil�ofo sa bib� n~g m~ga may bul� na pusong m~ga tao sa panah�g sasapit. Marahil mag-camali ang matandang Tasio. Inihahanda n~gay� . na pinapananaog n~g m~ga talinghagang kinapal na iy� ang Dios sa ib�aw n~g lup� sabihin lamang nil�ang ilang wic� na hind�nasasalita n~g Dios cung d�sa pamamag-itan n~g canilang bibig. iniin� nil�ang cany�g dug�at madalas na ipinacacain nil�naman sa m~ga t�ng caraniwan. bagay na hind�n~ga totoong malay�n~guni't pag-balican natin ang ating sinasaysay. at ang Dios na iy�y canil�g kinacain.

n~g m~ga frasc�n~g tubig na nacocoronahan n~g m~ga dahon at m~ga bulaclac na inihahand�sa mauhaw na m~ga taong dadalo r�n. Sa lilim n~g b�ag na siyang naghuhugp�g sa dalaw�g kiosko'y naroroon ang m~ga upuan n~g m~ga m�sico. n~g m~ga "cosfitura".ang pagcaing masar� sa m~ga kioskong kinakitaan natin camacalawa sa maestro at sa m~ga alag�. n~g m~ga lucs�han at nagpabitin n~g m~ga cawali't m~ga palayoc na iniuucol sa catuwatuwang m~ga lar� Nan~gagl�luponl�pon sa lilim n~g m~ga c�oy �sa ilalim n~g balag ang . at sac�is�g mesang nalalaganapan n~g m~ga matam�. Nagpatay�ang maestro n~g escuela n~g m~ga palosebo. ma'y sa mesang hand�sa m~ga bata'y wala is�man lamang botella n~g alac. n~guni't ang cahalili nama'y ang lalong sumasaganang ang m~ga bun~ga n~g cahoy. Gay�.

at sa gay�y narurugtun~gan nil�ang cababaan n~g canilang taas.caramihang taong masasay�g m~ga c�lay ang damit na bih�. at sila'y nan~gagsisitacas sa maningning na �aw. Nan~gagsisipanh� ang m~ga bat�sa m~ga san~g�n~g m~ga cahoy �sa ib�aw n~g m~ga bat� sa pagcaibig nil�g makitang magaling ang "ceremonia". baga man sila'y ab�g m~ga tagabukid. at ang gay�g pangyayari'y pagsasabisabihanan n~g . Sucat na ang pag-isipin ang m~ga bagay na iy� upang huwag magdamdam gutom. Malak�g di ano lamang ang gal� n~g m~ga mag�gulang. na halos mawawan~gis sa Cura at sa Alcalde. sa pagca't mapapano� nil�g cum�ain ang canil�g m~ga anac sa mesang natatacpan n~g maputing mantel. min�asdan nil�n~g boong pananaghil�ang m~ga batang pum�asoc sa escuelang mal�inis at magal�g ang pananam� na nan~garor�n sa lugar na sa canila'y laan.

Sinusund� ang cany�g mat�at hinihiwatigan ang lah� niy�g m~ga kilos n~g is�g mapag-usisang tagab�kid: yao'y si Elias na dumal�rin doo't n~g panoorin ang "ceremonia". halos hind�siy�makilala dahil sa cany�g salac� at sa any�n~g cany�g pananamit. sa pampang n~g h�cay. Casama n~g m�sicang dumating ang . halos sa siping n~g torno.salinsaling maguiguing tao sa ib�aw n~g lup� Hind�nalao't narinig ang malayong m~ga tinig n~g m�sical ang nan~gun~guna'y is�g pulut�g n~g sarisaring tao. na ang bum�buo'y taglay ang lah� n~g m~ga g�lang at taglay n~g pananam� ang lah� n~g m~ga c�lay. Pinagpilitan niy�g siya'y mapalagay sa lalong magal�g na lugar. Nabalisa ang lalaking naninilaw at siniyasat ang boong "aparato" niy�n~g is�g sulyap.

liban na lamang cay Par�D�aso. mul�n~g canyang handugan siya n~g ilang maaayos na pagpuri. n~g maningning na cawan n~g m~ga dalagang may dalang pay�g na sutl� Sum�sunod si P��Salvi na walang kib�at any�g nag-iisipisip.Alcalde. ang alf�ez at ilang mayayaman. --Umasa p�cay�sa aking t�long cail� ma't ucol sa is�g mabuting gaw�--ang sabi n~g Alcalde cay Ibarra. na gaya n~g dating canyang ugali. Causap ni Ibarra ang Alcalde. dahil sa canyang m~ga condecoraci� at m~ga banda: ang malaking hilig sa pagcamahal na tao ang siyang panghina n~g loob n~g marilag na Alcalde. na cany�g totoong naguing caibigan. ang m~ga nam�munong guinoo sa bayan.--ibibigay co sa iny�ang lah� niny�g cacailan~ganin. Casama si capitang Tiago. ang m~ga fraile at ang m~ga castilang may m~ga catungculan. .

nararamdaman n~g binatang tumatahip ang cany�g p�s� Hind�niy�sinasadya'y tinun~go n~g cany�g m~ga mat�ang cacaib�g m~ga andamio na doo'y nacatay� nakita niy�g sa cany�y yumuyucod n~g boong galang ang lalaking naninilaw at siya'y tinitigang sandal� Pinagtakhan niy�ang pagcasump�g doon cay El�s. at tan~gan naman ang is�g monagulilo ang pangwisic at lalagyan n~g tubig na bendita. Na sa paliguid ang m~ga ib� . na sa pamamag-itan n~g is�g macahulugang kir� ay ipinaunaw�sa cany�g alalahanin ang sa cany�y sinabi sa simbahan.�pabibigyan co cay�cay�sa ib� Samantalang sil�y napapalap�. Isinuot n~g cura ang m~ga pananam� n~g pagcacaserdote at pinasimulaan ang "ceremonia": tan~gan n~g sacristan mayor na bul� ang is�g mat� ang libro.

at ang lahat n~g iyo'y isinuot sa parang hihip na tingg�at inihinang na magal�g ang takip. m~ga medalla.nacatay�at pawang nacapugay.--n~g isinag� ni Ibarra. �ibig p�ba niny�g ipasoc ang caja sa dapat calagyan? �Hinihintay n~g Cura!--ang inianas n~g Alcalde sa tain~ga n~g binat� --Malaking totoo p�ang aking pagcaibig. napacalaki ang canil�g catahimican. Samantala'y inilag� sa cajang cristal ang lahat n~g bagay na doo'y ilalaman. na an�pa't baga man ang pagbasa'y mahin�napagwawaring nan~gin~gin� ang voces ni P�i Salvi.--n~gunit cung magcagay�y cacamcamin co ang . m~ga pamahayagan. m~ga salapi at ib�pa. --Guinoong Ibarra. gaya bag�n~g m~ga sulat camay.

Dumat�g ang sandal�g dapat na maglag� ang bawa't is�n~g isang cucharang "lechada" sa ib�aw n~g sillar na nacalag� sa h�cay at n~g lum�at na magal�g at cumapit ang is�g manggagaling sa itaas. �ang guinoong Escribano ang siyang marapat magpatotoo n~g guinagawang it� Kinuha n~g Escribano ang cajang iy�. na sa malapad na dahong pilac niy�y nacaukit ang bilang . Inihand� ni Ibarra sa Alcalde ang is�g cucharang alba�l. nanaog sa hagdanang nalalatagan n~g alfombra na patun~go sa h�cay.nacauunlac na tungculing iyan sa guinoong Escribano. at inilagay n~g cadakilaang marapat sa g�ang n~g bat� N~g magcagayo'y dinamp� n~g cura ang "hisopo" at winiligan ang bat�n~g tubig sa bendita.

ang escuela'y siyang patuunan n~g pamamayan." "�M~ga taga niny�ang Dios m~ga banal Pamahalaan naglalaganap San Diego! �Pasalamatan na sa iny�y nagbigay n~g na sacerdote. at ang n~g Inang Bayang na di napapagal n~g . �ang escuela'y siy�g aclat na kinatatalaan n~g icagagaling n~g m~ga bayan sa panah�g sasapit! Ipakita ninyo sa amin ang escuela n~g is�g bayan at sasabihin namin sa iny�cung an�ang bayang iyan. na ang cahalagaha'y matatant�na niny�cahi't hind�co sabihin.n~g araw na iy�: n~guni't nagtalumpat�muna n~g wicang castil�ang mahal na Alcalde. Itinatatag ang is�g escuela. "�M~ga taga San Diego!"--anya sa salit�g cagalanggalang:--May capurih� cam�g siyang man~gulo sa is�g "ceremonia".

"civilisaci�" sa masaganang m~ga pul�g it� na inaamp� n~g cany�g maluwalhating balabal! �Purihin niny�ang Dios na nagdal�sa iny�rito nit�g m~ga mapagpacumbab�g m~ga sacerdote. n~g Har�sa m~ga Espa�. sa pan~galan n~g maluningning na Pamahalaang cast��at sa ilalim n~g pagtatangkilik n~g cany�g wal�g bahid at cail� ma'y mapagdiwang na bandera. cam� Alcalde Mayor nit�g lalawigan. binibigyan namin n~g dakilang cahulugan . na sa iny�y nan~g�bibigay liwanag at nagtutur�sa iny�n~g wic�n~g Dios! �Purihin niny�ang Pamahalaang gumaw� gumagaw�at gagaw�n~g m~ga pagpapacahirap sa icagagal�g niny�at sa icagagaling n~g iny�g m~ga an�!" "At n~gay�g benebendita ang unang bat�nit�g lubh�g macahulugang bahay. sa pan~galan n~g dakilang Har� na in~gatan naw�n~g Dios.

�mabuhay ang Har� �Mabuhay ang Espa�! �man~gabuhay ang m~ga fraile! �Mabuhay ang Religi� cat�ica!" --�Mabuhay! �mabuhay!--ang isinag� n~g maraming voces.ang guinawang it�at sinimulaan namin ang paggaw�n~g escuelahang it�" "M~ga taga San Diego.--�mabuhay ang guinoong Alcalde! It�y nanaog. n~g boong cahinhinang madakil� casabay n~g m~ga tinig n~g m�sicang nagpasimul�n~g pagtugt�. naglag� n~g il�g cucharang lechada sa ibabaw n~g bat� at catulad din n~g madakilang cah�hinang gaya n~g siya'y pumanh�. Nan~gagpacpacan ang m~ga nan~gan~gatungculan sa pamahalaan. pagcatapos. .

Ito'y sa pagbibig� loob. Tila mandin humahanap si P��Salv�n~g mapagbigy� n~g cuchara. tiningnan niy�si Mar� Clara at anak�y nag-aalinlan~gan. datapuwa't ito'y tumangguing . Gumaw�r� siy�n~g gaya n~g guinaw�n~g Alcalde. n~guni't n~gayo'y lal�g marami ang nan~gagsipacp�: nakisama sa pagpacp� ang m~ga fraile at si capitang Tiago. datapuwa't ang pagtin~ging yao'y sandal�g sandal�l�ang at nagpatuloy n~g pananaog. n~gun�t nagbago n~g panucal�at ang guinawa'y sa escribano niy�ibinig�. lumap� cay Mar� Clara.--Iniab� ni Ibarra ang is�pang cucharang p�ac sa Cura. na n~g macatitig na sumandal�sa cany�y marahang nanaog. N~g na sa calahat�na n~g hagdana'y tumin~gal�upang tingnan ang nabibiting bat�g nacatali sa matitibay na m~ga l�bid.

Nags�nodsunod nanaog ang m~ga fraile. guinoong Ibarra? --Cung magcagayo'y aking gagagar� si Juan Palomo �ac�ang nagluluto't ac�rin ang cumacain!--ang isinag� nit�n~g gay� din any�n~g pananalit� --�Lacad na cay�--anang Alcalde sa cany� saca siy�marahang itinulac. Si Ibarra na lamang ang culang at ipag-uutos na sana sa nan�ilaw na taong pababain na ang bat� n~g maalaala n~g cura ang binat� na pinagsabihan n~g any�g nagbibir�at taglay ang pa�bab� na sa cany�y pagpapalagay na catotong tunay: --�Hind�p�ba is�aloc niny�ang iny�namang cuchara. Hind�nalimutan si capitang Tiago. ang m~ga empleyado at ang alf�ez.--cung hind� .n~gumin~giti.

mag-uutos acong huwag pababa� ang bat�at matitir�tayo rito hanggang sa caaraw� n~g paghuhuc�. Napilitan si Ibarrang tumalim�dahil sa ganit�g cakilakilabot na b�� Hinalinhan niya ang maliit na cucharang p�ac n~g is�g malak�g cucharang bacal. si El�s at ang lalaking naninilaw. at mapayapang lumacad. bagay na nagpan~giti sa il�g m~ga tao. nagsalit�siy�cay �r Juan. Tinitingnan n~g naninilaw na tao ang ban~ging na sa tabi n~g cany�g m~ga paa. Pagcatapos na matingnan n~g mabilis ni Ibarra ang nacabiting sillar sa tabi n~g cany�g �lo. na ang canyang voces ay nan~gin~ginig n~g caunt� --�Ibig� p�niny�sa akin iyang timb�at ihanap niny�ac�sa itaas n~g ib�g cuchara! .

Napag-is�ang binat� Hind�na siya minamasdan ni El�s. na casabay ang . umiland�g ang poleang (cal� nacatal�sa p�n�n~g c�ris. na nacadun~gaw sa h�cay at sinusundan ang m~ga kilos n~g binat� N�irinig ang in~gay na guinagaw�n~g cuchara sa paghal�n~g pinagsamang buhan~gin at apog na nakikisaliw sa hugong n~g mahinang pagsasalita n~g m~ga cawan�n~g gobierno na pinupuri ang Alcalde dahil sa canyang talumpat� Carin~gatdin~gat ay bumugs�ang isang lagapac. at saca sumun� ang terno na humahamp� sa aparatong tulad sa is�g panghataw: nan~gagsigalaw ang m~ga malalak�g c�oy. ang m~ga mat�nito'y nacapac�sa lalaking naninilaw. lumip� ang m~ga gapos at sa is�g kis� mat�y n�ugsong lah�.

sa pag-itan n~g torno at n~g malaking bat� na sa pagbab�n~g gay�g cabil�. pinuspos ang alang-alang n~g is�g sigaw sa panghihilacb� n~g libolibong voces. Si Mar� Clara at si P��Salv�ang nan~gagsipanatili lamang sa canil�g kin�alagyan.] Nang mapawi-pawi na ang sumilacb�g alicab�. nan~gamumul�at hind�man~gapagsalit� [Larawan:--�Hind�p�ba maglalagay nam� cay�n~g inyong "paletada" guinoong Ibarra?--anang cura. ang lah� . Tumacas at nan~gagsitacb�halos ang lah�. m~ga cawayan. nakita nil�g nacatayo si Ibarra sa guitna n~g m~ga cahabaan. sa pagca't hind�sil�man~gacagal�. malalaking m~ga l�bid. babahagy�na ang nan~gagmadal�g lum�song sa h�cay.kakilakilabot na ugong Sumilakb�ang is�g alapaap na alikab�.

na halos nalilibing sa guitn�n~g m~ga cahabaan. Mar� Clarang . N~g marinig naramdaman ang ni cany�g voces. magsalita p�cayo!--ang sabi n~g ilang m~ga empleadong punong-puno n~g tacot at pagmamalasakit. --�Himala! �himala!--ang isinisig� n~g il�. --�Hindi p�ba cay�namatay? �Buh� pa ba cay� �Alang-alang sa Dios.ay ipinagpag at pinis� Tan~gan pa sa cam� n~g binata ang cuchara at�cany�g min�asdan n~g m~ga mat�g gul� ang bangc� n~g is�g taong nacatimbuang sa cany�g paan�. --�Hali cay�at iny�g alisin sa pagca dan~gan ang bangcay n~g saw�g palad na it�--ani Ibarrang anaki'y n�uising sa is�g pagcacatulog.

--Pag-usiguin sa har� n~g m~ga tribunal n~g Justicia ang "maestro de obras" (ang namamatnugot sa gaw�!--ang siyang unang nasabi n~g Alcalde. nan~gagtatacbuhan sa magcabicabil� nan~gah�ambal na lah�.p�apanawan siy�n~g lac�. pa Canil�g nakilalang ang lalaking naninilaw na nacatay�sa tabi n~g torno ang siy�g bangcay. hangg�g siy�y n�imbuang sa m~ga cam� n~g cany�g m~ga catotong babae. Malak�g caguluh� ang naghahar� sabay-sabay na nan~gagsasalit� nan~gagcump�cump� ang m~ga cam�. --�Sino ba ang namatay? �Buh� ba?--ang m~ga tan�g n~g alferez. .

Canil�g nakita sa cany�g liig ang m~ga bac� na cacaib� apat na malalalim na lub�sa is�g d�o at is�sa cabil�g d�o. tinut� nil�ang dibdib. --�Banal ang Dios.Canil�g siniyasat ang calagayan n~g bangc�. bag�man it�y may calakh�: sino mang macakita niy�y wiwicaing sinac� siy�n~g sipit na b�al. ang bib� at ang m~ga tain~ga. Binabati n~g boong gal� n~g m~ga sacerdote ang binata at pinipisil nil�ang cany�g m~ga cam�. Ganit�ang sabing nagcacang-iiyac n~g franciscanong may mapagpacumbabang any�na siyang umeespiritu santo cay P�i D�aso. datapuwa't hindi na tumitib� ang p�s� Inabot siy�n~g hamp� sa �lo at nilal�as� n~g dug�ang dalaw�g b�tas n~g il�g. magaling ang Dios! --�Pagca nadidilidili cong bahagy�lamang .

ang panah�g pag-itan mul�n~g ac�y m�alagay sa lugar na iy�--ang sabi n~g is�sa m~ga empleado cay Ibarra.--�nac�! �cung ac�ang naguing cahulihulihan sa lah�. madilidili . sa pagca't hind�namat� ang guinoong it� cung sa aki'y hind�man ac�napis� mamamatay rin ac�pagcatapos. gay� ang sabi co. Jes�s! --�Naninindig ang aking m~ga buh�!--anang is�g �pawin at bahagy�na ang buh�. --�At mabuti't sa iny�nangyari ang bagay na iyan at hindi sa akin!--ang ibinubul�g n~g is�g matand�g lalaking nan~gin~ginig pa. --�Don Pascual!--ang biglang sinabing malac� n~g il�g m~ga cast�� --M~ga guinoo.

--�Hind�dapat maguing cadahilanan ang bagay na it�upang hind�m�uloy ang fiesta. nakikinikinita na!--ang isinisig� n~g escribano. �Nakikita co na! --�Isang "Indio" naman lamang ang siy�g .--purihin natin ang Dios! �Hindi sacerdote at hind�man lamang castil�ang namatay! �Kinacailan~gan nating ipagdiwang ang pagcaligtas p�niny� �An�cay�ang mangyayari sa iny�cung nadag-anan cay�n~g bat� --�Para manding nakikinikinita na. Datapuwa't malay�na si Ibarra.co lamang ang bagay na iy�. guinoong Ibarra!--anang Alcalde. at canyang pinag-uusisa ang calagayan ni Mar� Clara.--�sinasabi co na! hind�masigl�ang paglusong sa h�cay ni guinoong Ibarra.

lal�n~g hindi macabubuhay ang pagcabilangg�n~g is�g tao.--cung hindi macabubuhay sa namatay ang capanglawan. gagawin dito ang pagsisiyasat!.. �Pumarito ang directorcillo!.. �Piitin ang "maestro de obras"! --�Ipan~g� siy� --�Ipan~g�! �Eh! �m�sica! �Ipan~g� ang maestrillo! �m�sica! --Guinoong Alcalde..--ang itinutol n~g boong catigasan n~g loob ni Ibarra.namat�! --�Ipagpatuloy ang fiesta! �M�sica! �hind�mabubuhay n~g capanglawan ang namatay! �Capitan. na hindi pa natin nalalaman cung may sala siy��wal� Nan�agot p�ac�sa cany�g calagayan at hinihin~g�cong pawal-an siy� ...

. Pinaniniwalaan n~g is�g himal�ang nangyaring iy�. Gay� ma'y tila mandin hind�toto�g natutuw�si P��Salvi sa himal�g sinasapantahang guinaw�n~g is�g santo n~g cany�g capisanan at n~g cany�g pin~ganan~gasiwaang bayan. --�Sang-ayon! �sang-ayon! huwag na lamang siy�uul� �n~guni't Sarisar�g m~ga salisalitaan ang lumilibot. Hind�n~g�mapag-aal�lan~ganan: si San Diego ang nanaog na iy�. Napagtant�rin nam�g nakinig n~g misa si Ibarra. at ang lalak�g nan�ilaw ay hind� ito'y maliwanag na cawan~gis n~g sicat n~g �aw.sa m~ga araw na it�man lamang. Hind�nagculang n~g nagdagdag na cany�g nakitang lumusong sa h�cay ang is�g nacasuot n~g pananam� na itim�g catulad n~g sa m~ga franciscano.

Umuwing patacb�sa cany�g b�ay si Ibarra upang magbihis. n~gay�y pasasatribunal cang nacalulan sa cangga na gaya naman niyan! At siy�n~g�naman: hatid sa tribunal na n�abalot sa is�g banig ang lalaking nan�ilaw �ang cany�g bangcay. --�Masam�g pasimul� hm!--ang sinabi n~g matand�g Tasio na doo'y lumalay� .--�Nakita mo na? �yaw cang magsisimb�--anang is�g ina sa cany�g anac--cung d�cata napal�upang icaw ay aking pilitin.

ipinagutos niy�g papasukin ang taong iy� sa cany�g "despacho". silid na aral�.= Nagtatapos na si Ibarra n~g paghuhusay n~g cataw� n~g sa cany�y ipagbigay alam n~g is�g al�ang lalak�g may is�g lalak�g tagabukid na nagt�anong cung siy�y naroroon. N~guni't sinadya mandin upang siy�y lubhang mangguilal�.= =LAYANG-CAISIPAN.=XXXIII. ligpitan n~g m~ga acl� at laboratorio qu�ico t�loy. ang nasumpun~gan niya'y ang mabalasic at matalinghagang any�ni Elias. Sa pagsasapantah�niy�g marahil ang nagtatan�g ay isa sa cany�g m~ga casama sa bukid. .

--�Magsalita p�cay�--ang sag� n~g binat�sa wicang tagalog din. dahil sa pagcamasid niya sa kilos ni Ibarra. ac�ang ma'y kinikilalang utang na loob. Sandaling tinitigan ni El�s ang m~ga mat�ni Ibarra. tumbal�. taglay ang pangguiguilal� sa mabalasic na any�n~g tagabukid na iy�. Naparito p�ac�t n~g makiusap sa iny�tungc� sa is�g bagay.--binayaran co n~g caunt�ang aking utang at wal�n~g�cay�g sucat kilalaning utang na loob sa akin.--Iniligtas niny�ang aking b�hay--ang sinabi nit�sa wicang tagalog. at nagpatuloy n~g pananalita: --Sacali't ibiguin n~g justicia n~g m~ga taong liwanaguin ang talinghagang it� .

na nagpapahalat�n~g caalaban n~g loob at pagcahind�maalam magpacabab�-it�y dahil p�sa iny� wal�caunt�mang tacot ac�sa m~ga tao. hind�dahil sa akin.--talastas cong cay�y pinag-uusig. --�Oh.ipinamamanhic co p�sa inyong huwag niny�g sasabihin canino man ang tagubiling sinabi co sa iny�sa simbahan.--ang isinag� n~g binat�sa is�g any� nagpapakilala n~g sama n~g loob. at tila mandin hind�agpang sa canyang anyo at gay� din sa canyang . --Huwag p�cay�g mabahala. N�agdag� ang pangguiguilalas n~g binat� bago ang any�n~g pananalit�nang tagabukid n~g iy�g n~g unang daco'y piloto. datapuwa't ac�y hind�marunong magcanul�canino man. hind�dahil sa akin!--ang madal�g isinag� ni El�s.

--�Ang aking m~ga caaway? �May m~ga caaway ba ac� --�May caaway p�tayong lah�. pinagsisicapan cong magsabi n~g maliwanag.pamumuhay. --�An�p�ba ang ibig niny�g sabihin?--ang tan�g sa lalaking talinghagang iy�. mul�sa lalong maliit na hayop hanggang sa tao. na pinagsisiyasat n~g canyang panin~gin. Sa icapapanatag p�niny�kinacailan~gang sapantahain n~g iny�g m~ga caaway na cay�y hind�nag-aalap-ap at palagay ang loob niny� Umudl� si Ibarra. --Ang pananalit�co po'y hind�palaisipan. mul�sa lalong dukh�hanggang sa . guinoo.

--�Cay�po'y hind�piloto hind�cay�tagabukid!--ang ibinul�g.lalong mayaman at macapangyarihan! �Ang pagcacaroon n~g caaway ang siyang talagang cautusan n~g buhay! Walang im� na tinitigan ni Ibarra si El�s. at cany�g --May m~ga caaway p�cay�sa m~ga matataas at mababang tao. cung hind�ang m~ga .--ang ipinagpatuloy ni El�s na hind�pinans� ang m~ga sinalit�n~g binat�--nais p�niny�g itul� ang is�g panucalang dakil� may pinagdaanan p�cay� nagcaroon n~g m~ga caaway ang iny�g nunong lalaki at ang iny�g am� sil�y may m~ga kinahiligan n~g p�s� at sa pamumuhay hind�ang m~ga tampalasa't masasamang tao ang lalong nacapupucaw n~g maalab na m~ga pagtatan� n~g galit.

at ang guinawa'y naglininglining.--ang isinag�. hind�lamang sa taglay na canyang cahulugan. --Nakikilala co ang is� iy�g namat�.taong may malilinis na calooban. cung hind�sa taong nagsalit� na niy�g araw pa'y nagcusang humar� sa "maestro de obras" at canyang .--anya. --�Nakikilala p�ba niny�ang aking m~ga caaway? Hind�sumag� pagdaca si El�s. "Hind�it�cacanin n~g m~ga isd�g catulad n~g cany�g am� makikita p�niny�b�cas".--Ang m~ga salit�g it�y siyang nacahicayat sa aking pagdidilidili. Napagtalastas co cagab�g may is�g bagay na canil�g inaacalang laban po sa iny� dahil sa il�g m~ga salitang canyang isinag� sa is�g lalaking hind�co kilal�na nawal�sa cadiliman.

ang is�g sandal�at is�g calagayang ucol at angc� upang cay�po'y huwag macapagtatan�g sa akin. at ipinagbabansag ang malalak�g cany�g m~ga caalaman. Siy�y naggugunamgunam. Wal�ac�g pagsaligang casucatan upang masapantal�co ang cany�g masamang calooban. at dahil dito'y aking hinirang upang cay�y pagbilinan. at gay� ma'y hind�sumasag� at hind�pa nagsasalit�n~g an�man si Ibarra.sinabi ang cany�g han~gad na siy�na ang mamamatnugot n~g m~ga gawain sa paglalag� n~g unang bat� na hind�humin~gi n~g malak�g bayad. n~guni't may is�g caunt�g bagay na nagsasabi sa aking ang m~ga sapantah�co'y catotohanan. Ang m~ga ib�g nangyari'y nakita na p�niny� Malaon nang hind�nagsasalit�si El�s. --�Dinaramdam co na ang taong iya'y .

at cany�g nakita ang m~ga batibot na m~ga braso nit� na pun�g-pun�n~g m~ga pas�at malalak�g bugb�.namatay!--ang sa cawacasa'y nasabi niy�--�marahil sa cany�y may napag-usis�pang caunting m~ga bagay! --Cung siy�y nab�hay marahil siy�y nacawal�sa nan~gin~gnig na cam� n~g bul� na justicia n~g tao. �Hinatulan siy�n~g Dios. pinatay siy�n~g Dios. ang Dios ang siy�g tan~ging humuc� sa cany� Minasd�g sandal�ni Cris�tomo ang lalak�g nagsasalita sa cany�n~g gay�. --�Cay�p�ba'y nananampalataya naman sa m~ga himal�--ang sinabing n~gumin~git�--�tingnan p�niny�ang himal�g sinasabi n~g bayan! --Cung nananampalataya p�ac�sa m~ga .

sasampalataya ac�g tunay n~gang linalang n~g tao ang Dios alinsunod sa cany�g larawan at calagayan. lumagay ac�sa cany�g tab� siya ang nasugatan at aco'y nacaligt� at hind�nasact�. pagcatapos na mapasimulan niy�ang gawang pangpahamac.himala'y hind�ac�mananampalataya sa Dios: sasampalataya ac�sa is�g taong naguing dios. --�Op� hinawacan co siy�n~g nag-iibig n~g tumacas.. nakita co ang caniy�g pananampalasan. --�Cay� �sa macatuwid pala'y cay�.. na ano pa't nan~gan~ganib malipol ang lah� n~g nan~garoroon sa lugar na iy�. datapawa't sumasampalataya ac�sa Cany� hind�miminsang n�amdaman co ang cany�g cam�. ac� ac�ang pumiguil sa tampalasan. Nang lumulugso na ang lah�. Sinasabi co p�sa iny� ang Dios na n~g�p�lamang ang .

. na cailan ma'y huwag isiping siy�y halinhan n~g tao! --At gay� man n~gayon po'y cayo'y. siy�na n~g�lamang ang tan~ging magcaroon n~g capangyarihan sa b�hay. guinagaw�ang gay�g paghatol na hind�siy�lumagay sa pan~ganib. at gumagamit siy�n~g lac� n~g ibang m~ga tao upang ganapin ang cany�g m~ga hatol.--Pagca hinahatulan n~g tao ang ibang m~ga tao sa camatayan �sa capahamacan n~g pagcabuhay magpacailan man sa hinaharap na panah�.. hind�nagcacawan~gis. palibhasa'y nahulaan niy�ang tutol. Datapuwa't ac� sa aking paglalagay sa tampalasan sa gay� ding pan~ganib na .. na sa lah� n~g ito'y mangyayaring pawang camalian �lihis sa catuwiran.siy�g tan~ging maguing huc� sa m~ga tao. --�Hind�p�--ang isinalabat ni El�s.

Siya'y hind�co pinatay. �An�ang pagcac�aon? Isang bagay na nangyaring sino ma'y hind�nacaaalam n~g mangyayar� �An�ang himal� Is�g casalangsan~gan. --�Hind�p�ba pagcacataon? cay�sumasampalataya sa --Pagca nanampalataya sa pagcacatao'y para ring nan�palataya sa m~ga himal� ang nananampalataya sa dalawang bagay na ito'y naniniwala namang hind�nat�alos n~g Dios ang m~ga mangyayari sa panah�g sasapit. pinabayaan cong patayin siy�n~g cam� n~g Dios. Is�g caculan~gan n~g laan sa mangyayari at is�g casalangsan~gang ang cahuluga'y dalawang malalaking capintasan sa isip na namamatnubay sa . is�g pagcacasir�sir�n~g lacad na tacd�sa m~ga kinapal.cany�g �ilaan sa m~ga ib� nalalakip din ac�sa gayon din capan~ganiban.

sa pagca't pumanaw sa akin ang pananalig sa m~ga tao. --Datapuwa't kinacailan~gang . na an�pa't iniwasan ang pagsag� sa tan�g.m�uina n~g daigdig.--ang isinag� n~g piloto.--�cay�p�ba'y nag-aral? --Napilitan ac�g sumampalatayang totoo sa Dios. --�Sino p�ba cay�--ang mul�g itinan�g ni Ibarra na ma'y halong tacot. Ang isip ni Ibarra'y cany�g napag-unaw� ang caisipan n~g pinag-uusig na binatang iy�: hind�niy�kinikilala ang catuwiran n~g taong maglagd�n~g cahatul� sa cany�g m~ga capuw� tumututol siy�laban sa lac� at cataasan n~g calagayan n~g m~ga tan~ging pulut�g na tao sa ib�g m~ga pulut�g.

sa pagca't cung hind�matunt�g sa matuwid ang cany�g m~ga pasya'y wal�siyang capangyarihang mabigyang cagamutan ang masam�g cany�g guinaw� N~guni't higuit sa aking .sumang-ayon cay�sa pan~gan~gailan~gan n~g lalarong timban~gang tao. kinacailan~gan sumasacatwirang manacanaca'y humatol ang tao sa cany�g m~ga capuw� --Tunay n~g� datapuwa't n~g upang gaw� ang cagalin~gan. upang sumawat�n~g lihis at magpabuti. hind�n~g macapagwasac. cahi man lubh�ang capintasan at m~ga caculan~gan nit�-ang itinutol niy�--Cahi't an�g dami n~g m~ga kinacataw� n~g Dios sa lupa'y hind�mangyayar� sa macatuwid baga'y hind�sinasabi n~g boong caliwanagan ang cany�g pasy�upang mabigyang cahatul�g ang yutayutang m~ga pagaalit-al� na ibinabalangc� n~g m~ga hidw�nating budh� Nauucol. hind�ang casam-an.

--�Cail� co p�cay�makikita uli?--ang tan�g ni Ibarra. --Cailan man p�t ibiguin niny�at cail� mang ma'y magagaw�ac�g iny�g pakikinaban~gan. At nagpaalam. May utang pa p�ac�sa iny� .c�a ang pagmamatuwirang it�--ang cany�g idinugt�g at binago ang any�n~g pananalita.--at nililibang co po say�n~gayong cay�y hin�intay. Huwag p�niny�g calimutan ang casasabi co pa sa iny� may m~ga caaway cay� magpacabuhay p�cay�sa ic�agaling n~g iny�g tinubuang bayan.

=XXXIV. Si capitang Tiago. . at sa dacong caliwa.= =ANG PAGCAIN. May cat�tamang say�at gal� ang cainan. sa cabil�g duyo naman naroon si Ibarra. ang m~ga fraile.= Nan~gagasisicain sa ilalim n~g pinamutihang kiosko ang m~ga mah� na tao sa lalawigan. Na sa is�g duyo n~g mesa ang Alcalde. ang gobernadorcillo. Nacaup�sa dacong canan n~g binat�si Mar� Clara. ang m~ga cawani n~g pamahalaan at ang ilang m~ga dalagang nan~gasira'y nan~gagsiup� hind�ayon sa canicanil�g calagayan sa bayan. cung di ayon sa canicanil�g hilig. niy�ang escribano. ang alf�ez.

datapuwa't n~g nan~gan~galahati na'y siyang pagdating n~g is�g cawan�sa tel�rafo na si capitang Tiago ang hanap upang ibigay sa cany�ang is�g telegrama. Ayon sa caugalia'y humin~gi n~gang pahintulot si capitang Tiago upang basahin ang telegramang iy�. itina� pagcatapos. namutl�ang cany�g mukh� nagliwanag. --M~ga guinoo. din�idal�g tinicl� ang papel at sac�nagtindig. at ayon sa caugalian naman ay ipinamanh� n~g lah� na cany�g basahin. Pinapagcun� muna n~g carapatdapat na Capitan ang cany�g m~ga kilay.--ang sinabing nagmamamadal�--�darat�g n~gay�g hapon ang c�an~galdan~galang Capitang General upang paunlac� ang aking bahay! At sac�bigl�g nagtatacb�g dal�ang .

telegrama at ang servilleta. na pinag-uusig n~g m~ga hiyawan at m~ga tan�g. na ano pa't hind�na nil�dinidili-diling naroroon ang anac na babae't ang cany�g mamanugan~gin. --�Hind�macahihirang n~g lalal�pa galing!--ang itinutol ni Ibarra. Cung ang pagdat�g n~g m~ga tulis� ang ibinalita'y gay� na n~g�l�ang ang ligalig na mangyayari. sa . --D�ating ang Capitan General at doon t�tuloy sa b�ay ni Capitan Tiago!--ang sigawan n~g il�. --�N~guni't pakinggan p�niny�--�cailan darat�g?--�Sabihin niny�sa amin!--�Ang C�itan General! Mal�o na si C�itang Tiago. n~guni't wal�g sombrero.

sil�y hind�umiimic at hind�sinasaysay nino man ang cany�g caisipan. --May nan~gagsabi na sa akin sa hapon n~g bagay na iy�. dapat na sa convento siy�tumul�".Nan~gagtitin~ginan ang m~ga fraile: it�ang cahulugan n~g canil�g tin~ginan:--"Gumagaw�ang Capitan General n~g is�sa cany�g m~ga cap�lan~gan. datapuwa't hind�pa nalalaman n~g Capitan General cung siya'y matutul�. --Hind�co talastas na maigui. maibiguin . cung hanggang cailan matitir�rito ang Capitan General?--ang tan�g n~g alf�ez na nan~gan~g�ib. --�N�alaman p�ba n~g camahalan niny� guinoong Alcalde. inaalipust�niy�tayo.--datapuwa't sa pagca't gay� din ang iniisip n~g lah�.

ang Capitan General na mangbigl� --�N�ito ang ib�g m~ga telegrama! Ang m~ga telegramang iyo'y sa Alcalde. --�D�ating ang Capitan General sa icapat na oras n~g hapon. sa alf�ez at sa gobernadorcillo. m~ga guinoo!--anang Alcalde n~g panan�itang madakil�--macacacain tayo n~g boong catahimican. namamasid na magaling n~g m~ga fraileng wal�is�man l�ang telegramang ucol sa cura. Hind�macapagsasabi n~g hihiguit pa sa rito sa cagalin~gan si Leonidas sa Term�ilas: "�N~gayong gabi'y hahapon tayong casama ni Plut�!" Nanag-uli ang salitaan sa lacad na .

--�An�g caunti l�ang?--ang bigl�g sinabi n~g alf�ez.. at ayon . �Namamasid cong wal�rito ang ating d�ilang m�~gan~garal!--ang kiming sinalit�n~g is�sa m~ga naroroong cawan�n~g gobierno..--pag� na pag� marahil. na mahinhin ang any�at hind�binubucs� ang bibig hanggang sa oras n~g pagcain.caugalian. na ang cahuluga'y:--"�Hal�cay� �Sa unang hacb�g pa l�ang ay cayo'y n�ilat na!"--Datapuwa't sumag� ang il�g mapagmagandang loob: --Marahil n�apagal siy�n~g caunt�. at sa boong umaga'y n~gayon n~g�l�ang nagsalit� Ang lah� n~g naca�lam n~g m~ga nangyari sa am�ni Cris�tomo'y cumilos at cumind�.

Wal�g pinupur�ang agustino cung di ang lalamunan l�ang niy� --�Nalalaman ba niny�g si guinoong Ibarra'y siy�g lalong may magal�g na tagapaglut�sa boong lalawigan?--anang .--ang ipinahiwatig ni p��Manuel Mart�. --�Maran~gal. idinugt�g --Upang macapagsalit�n~g gay�g catag�.sa casabih� dito'y "malunqueado" (bugb� na bugb� ang cataw�). malalim!--ang n~g corresponsal. �Nac� ang pan~garal na iy�! --�Is�g mainam na serm�. k�acailan~gang magcaroon n~g l�amunang gaya n~g cany�g l�amunan. cadakidakilaan!--anang escribano.

.--ang tutol n~g is�sa m~ga cawan�n~g gobierno. Nagdamdam cahihiyan si Maria Clara. sa pagca't bahagy�na l�ang tiniticman ang pagcain... napacalabis naman ang cany�g pan~gan~gasiw�sa aking cataohan. at sac�humarap cay p��Salv� .--datapuwa't..Alcalde upang putulin ang salitaan.. --Datapuwa't pina�unlacan p�niny�n~g malak�ang pagsasalosalong it�sa iny�l�ang pagparito. --Iyan n~g�ang sinasabi co.--ang kim�g sinalit�n~g paut�. datapuwa't ang magandang babaeng cany�g calap� ay �yaw paunlac� ang hayin. --Napas�alamat ac�sa guinoo .--ang sinabing pangwac� sa salit�n~g Alcaldeng malin~gap sa babae.

--ibig co pang makinig cay sa magsalit� --�Ang pinagsisicapang lagui n~g camahalan p�ninyo'y ang makinabang at huwag man~gulugui!--ang sinabi n~g alf�ez..--n�amasid co pong sa maghapo'y hind�cay�um�mic at may ini�ip.--ang paut� na sinabi n~g francisc�o. --It�na ang aking ugali. na aglah�ang any�n~g pananalit� Hind�inaring bir�ang bagay na iy� ni p��Salv� sandaling numingn�g ang cany�g panin~gin...--ang malac� na idinugt�g.--P��Cura. at sac�sumag�: . --�Catacot-tacot na magmamasid ang guinoong Alcalde!--ang bigl�g sinabi sa�is�g cacaib�g any�ni p��Sibyla.

--ang isinabat n~g Alcalde. m~ga guinoo. ang m~ga dalaga'y tulad sa m~ga taguint�g n~g arpa n~g calan~gitan sa guitna n~g gabi! kinacailan~gang . at winalang bahal�ang pasaring na iy�.--�an�ang mawiwic�sa atin n~g m~ga magagandang loob at matatalinong binibining nan~garitong nagbibigay unl� sa atin n~g canil�g pakikipanayam? Sa gan�g akin.--Magal�g ang pagcatalastas n~g guinoong alf�ez na sa m~ga �aw na ito'y hind�n~g�ac�ang lalong nakikinabang �nan~gun~gulugui! Hind�inalumana n~g alf�ez ang dagoc na iy� sa pamamag-itan n~g is�g cunua'y tawa. hind�co mapagwar�cung bakit macapagsasalitaan n~g m~ga pakikinabang �m~ga pan~gun~gulugui. --N~guni.

. at n~g ang m~ga caayaayang tinig nil�g nagpapailanglang sa calolowa sa calan~gitang kinarorooran n~g wal�g hanggan at n~g lalong cagandagandahan. at inin� niy�at n~g Alcalde ang �ac na na sa canicanil�g copa.. ay gumagaw�nam� n~g manunul� N~g cabataan co'y cumath�ac�n~g m~ga tul� na hind�nam� masasam� --Sa macatuwid po'y naglilo ang iny�g . na pinapahid ang cany�g m~ga lab�--cung hind�laguing gumagaw�n~g magn�acaw ang capanahunan.. --Naghahanay ang camahalan p�niny�n~g m~ga matitimy� na sasay!--anang escribano n~g boong gal�.--anang Alcalde.pacauliniguin at sil�y pakinggan. --Hind�mangyaring hind�co gaw�.

Nam�mupol ac�cahapon n~g m~ga bulacl�.camahalan sa m~ga Musa upang sumun� cay Themis!--ang sinaysay n~g ating "corresponsal" na mahiligu� sa m~ga diosa n~g panah�g una. --B�cas ay ihahaguis n~g camahalan p�niny�ang tungc� na iy� sa ap� at n~g iny�g mapainit ang maguin� na dacong h�on n~g buhay... b�cas.--ang idinugt�g ni p��Sibyla. n~gay�y aking hawac naman ang tungcod n~g Justicia at naglilingc� ac�sa sangcataohan.. at ang cucunin p�nam� ninyo'y ang catungculang pagca ministro.. --Psch! oo .. ang maguing ministro'y hind�siy�g lalong aking ... --Psch! an�g ibig niny�g aking gawin? Sa tuwi na'y naguing hilig co ang aking mapagkilal�ang lah� n~g calagayan n~g pam�muhay. hind�.

Hind�n~g�masasabi sa akin ni Voltaire: "Nous n'avons jamais ��chez ces peuples que pour nous y enrichir et pour les calomnier". palibhasa'y hind�nil�tal� na si Voltaire ay ya�g Voltaireng hind�mamacailang canil�g sinump�at inilagay sa infierno. sa pagca't nalalaman ni par�Sibyla cung sino si Voltaire. N~guni.pinacahahangad na camtan: sino mang wal�g carapata'y naguiguing ministro. isang malaking bahay sa Madrid at tahanan at m~ga lupa� sa Andalusia cung panahong tag-lamig . siya'y magpakilang . Isang mainam na bahay sa dacong timugan n~g Espa� at n~g matirahan cung panah�g tag-init... Ang boong �ip n~g m~ga cawan�n~g gobierno'y nagsalit�ang Alcalde n~g is�g catatawan�. caya't nagtawanan sil�t n~g bigy�g capurihan ang gay�g pagpapataw� sil�y guinayahan n~g m~ga fraile.

sapagca't ang caraniwan. at ang dalawang nagtatalo'y nagcacaroon n~g canicaniy�g m~ga cacamp� ang wic�n~g iba'y ang cuchara. dito'y nagmumul�ang is�g pagmamatuwiran. gay�g sil�y m~ga batang filipino. anang iba nama'y ang tenedor . Nagsisicain naman sa is�g "kiosko" ang m~ga batang lalak� na ang canil�g maestro ang sa canila'y nan~gun~gul� Gumagaw�sil�n~g malak�g cain~gayan. cung di ang cakimian.galit. cung ang m~ga batang filipino'y na sa pagcain at na sa har� n~g ib�g m~ga tao'y hind�ang cagaslaw� ang canil�g naguiguing caculan~gan. sa pagsasapantaha niyang nagsalit�ang Alcalde n~g is�g laban �paglabag sa religion. Ang isa'y nagcacamal�n~g paggamit n~g m~ga "cubierto" at sa gayo'y sin�ala n~g calapit.

Ang m~ga magugulang ay nan~gagkikindatan. --�Ab�--ang sabi n~g is�g babaeng tagabukid sa is�g matandang lalaking nagdidicdic n~g hits�sa cany�g calicot. sila'y nan~gagmamatuwirang wan~g� sa pagtatal�n~g m~ga te�ogo. n~guni't cami'y magsisipag sa paghahanap buhay.--magpapar�ang aking si Andoy. nan~gaghuhudyatan. nan~gagsisicuh�.�ang cuchillo. at cami'y magpapalimos cung . at nababasa sa canil�g m~ga pagn~git�na sa sila'y lumiligaya. at sa pagca't wal�silang kinikilalang capuw�batang lalong marunong cay sa ib� doo'y nan~gagcacain~gay n~g di sapal� � sa lalong maliwanag na sabi. Tunay n~ga't m~ga dukh�cami. cahi't �yaw ang aking asawa.

. At cung sacali't mamatay ac�. �jeje! . na si papa Sixto'y is�g pastol lamang n~g calabaw sa Batan~gan? Tingnan na ng�lamang niny�ang aking si Andoy.. taong hind�nagsisinun~galing. cami pa sa sa Roma �je!--�je! nacalalacad pa ac�g mabuti. Hind�ba sinasabi ni hermano Mateo. --�Tulun~gan nawa siy�n~g Dios!--ang idinugt�g n~g matandang lalaki. Hind�nawawalan n~g nagbibigay n~g salapi at n~g macapagp��ang m~ga mahihirap.cacailan~ganin. �tingnan niny�siy�cung d�camukh�na ni San Vicente! At cumacayat ang laway n~g maba� na ina sa panonood sa cany�g an� na hinahawacan ang tenedor n~g dalawang camay. na n~ginun~guy�ang sap�--cung maguing papa si Andoy.

ac�ma'y naniniwala ang an� mo'y nagcacaroon n~g mataas na catungculan . --Tunay ang sabi mo Petra. �jeje! At taglay n~g mabait na matanda ang ganit�g pag asa'y sinicsicang mainam n~g maraming hits�ang cany�g calicot. maaalaala na niya ac� cung siy�y papa na � obispo at maglibang sa paggawa n~g m~ga bilauhang gagamitin n~g cany�g tagapaglutong babae. oo.. ipagmimisa n~ga niy�ang aking calolowa.--�Huwag p�cay�g mabahal� incong! Hind�malilimot ni Andoy na tinuruan niny�siy�n~g pagl�a n~g m~ga bilao at n~g dikin.. ang cababaa'y patriarca. �Hind�pa ac�nacacakita n~g batang hiniguit sa cany�sa cadaliang natuto n~g hanap-buhay! Oo. . Oo.

inc�g ang pagcaalam niny� �Inaacal�p�ba niny�g iguinagal� pa n~g m~ga papa ang canil�g m~ga cam�? �Ang cura n~g� gay�g siya'y cura lamang. pagca nagpapapihitpihit! Ang arzobispo'y hind�na pumipihit. sasabihin co cay Andoy: "An�. pawiin mo sa amin ang lah� n~g casalanan at ipadal�mo cam�sa lan~git".--�tuturuan co siy�n~g pagcacayas n~g nito! --�Hmjo! �ab� �An�p�ba.--anang matandang lalak�na totoong nagagal�.--Cung pakikinggan n~g Dios ang aking m~ga pagsam�at magaganap ang aking m~ga pag-asa. mag ayuno �bumil�pa n~g m~ga bula. . Maaar�n~g gumaw�n~g m~ga casalanan ang may is�g an� na santo papa! --Paparoonin mo siy�sa bahay b�cas. Petra. Hind�na tayo man~gan~gailan~gang magdas�. cay�lamang nagpapagal ay cung nagmimisa.

�wal�n~g magaling na gaya n~g doctor! --�Doctor! huwag n~g�cay�g main~gay. at may abanico pa! An�p�ba ang �ip niny� --Hind�is�g calabis�.. cumare.. Petra. caya't aking ibinibigay ang lahat cong nalimpoc. . cay�n~g�t ang papa . ang cany�g malaman cung paano ang guinagawang paghahand�n~g nito. Lumapit ang is�g tagabukid at nagsalit� --Aking pinagtibay na. Mabuti na ng�ang siy�y macapagbili n~g m~ga salac� at m~ga petaca at n~g huwag macailan~gang magpalimos na gaya n~g guinagaw�rito n~g cura sa ta�-ta� sa pan~galan n~ga papa. Nahahabag acong makita ang is�g santong pulubi. magdodoctor ang aking anac.paup�cung magmisa. �ang papa'y nacahig�cung magmisa.

. cumare! --�Magnilaynilay cay� Sucat n~g magpapihitpihit n~g macaatlo �macaapat ang cura at magsalit�n~g "d�inus pabiscum.cumpare.--�wal�n~g magal�g na gaya n~g magcura! --�Cura? �prr! �Sum�in~gil n~g maraming salap�ang doctor. --�At ang doctor? �At an�bang acal�niny�sa doctor? �Nakikita n~g d�tor na lahat. pat�n~g itinatag�niny�g m~ga babae. pum�pulso sa m~ga dalaga.--ang sag� ni Petra.. �Ibig cong maguing doctor is�g lingg�man lamang! . sil�y sin�amba n~g maysak�.. ang canil�g m~ga lihim." upang canin ang Dios at tumangap n~g salap� Sin�abi n~g lah� sa cany� pat�n~g m~ga babae.

"�sa cura ang matatabang inahing man� at gay� din ang binting mabilog!" --�At an� cumacain manggagamot n~g �nasasact� ba ang pagdidildil n~g as�? ba ang m~ga tuy�g lawlaw? m~ga dalir�sa --�Narurumh� ba ang cam� n~g cura na gaya n~g m~ga cam� n~g manggagamot? �N~g huwag magcagayo'y may malalak�g hacienda sil� at sacali't gumagaw� gumagaw�g may m�sica at siy�y tinutulun~gan pa n~g m~ga sacristan! --�At ang cumumpis� cumare? �Hind�ba pagpapagal ang cumumpis�? .--�At ang cura? �hind�ba nakikita n~g cura ang nakikita n~g iny�g doctor? �At magaling pa sa riyan! N�alaman na niny�ang casabihan.

at pagdaca'y sinasabi na sa cany�ang lah�.--�Nac�. ang pagpapagal na iy�! �Ang pagcaibig niny�g sa iny�y man~gumpisal ang lah� n~g tao! �Diyata't nagcacapagod at nagcacapangpapawis pa n~g�tayo sa pagcaibig nating masiyasat cung an�ang m~ga gaw�n~g m~ga lalaki't m~ga babae at cung an�ang m~ga gaw�n~g ating m~ga capit-bahay! Wal�g guinagaw�ang cura cung d�maupo. datapuwa't �sucat na ang maggawad n~g dalawa �tatl�g benedici� upang tayo'y maguing anac ul�n~g Dios! �Maanong maguing cura na n~g�lamang ac�sa is�g hapon n~g cuaresma! --�At ang ... cung minsa'y nacacatulog. ang magserm�? �sasabihin naman niny�sa aking iya'y hind�pagpapagod? �N�ita na niny�cung paano ang pagpapawis n~g curang malaki caninang umaga!--ang itinututol n~g lalaking nacacaramdam na siya'y nalulupig .

na aking macagal�an at mapagwicaan ang lah�. at pagbabayaran pa ac�sa gay�g gaw� �Maanong maguing cura na n~g�ac�is�g umagang nan~gagsisimb�ang m~ga may utang sa akin! �Pagmasdan niny�cung paano ang pagtab�ni p��D�aso sa cany�g capagmumur�at capapal� At dumarating n~g�naman si p��D�aso. --�Ang magserm�? �Is�g pagpapagal ba ang magserm�? �Saan naroon ang iny�g pag-iisip? �Maanong macapagsasalit�na n~g�ac�hanggang tanghal� mul�sa p�lpito.sa matuwiranan. na sino ma'y wal�g macapan~gah� na tumutol. caya't pagcakita sa cany�ni Ibarra'y nalit�sa cany�g pagtatalumpat� . taglay ang paglacad n~g taong matab� na halos nacan~giti. n~guni't sa is�g any�g nagpapakilala n~g pan~git niy�g caisip�.

baga man may halong pagtatac� datapuwa't nagpakita ang lah� n~g gal� sa cany�g pagdating. m~ga guinoo? �Ipagpatuloy niny�ang salitaan! --Nan~gagtatalumpatian.--ang sag�. at sac�tuman�g sa guitna n~g is�g macahulugang catahimican: --�May pinag-uusapan ba cay�g an�man.Binat�nil�si p��D�aso. Binabangguit ni guinoong Ibarra . Naowi sa pan~gan~gat� ang n~git�ni p��D�aso. n~g Alcalde. Nan~gaghihimagas na at bumubul�na ang sa m~ga copa ang "champa�". n~guni't umup�siy�sa is�g silla sa tab�n~g Alcalde. n~g cany�g mamasdan si Mar� Clarang nacaup�sa dacong canan ni Crisostomo. liban na lamang cay Ibarra.

.. na tumuloy is�g �aw sa convento.--ang mul�g isinag� n~g Alcalde. --Hind�n~g�ac�nacacamuang n~g tungc� sa arquitectura. n~g ang camahalan p�niny�y. n~g mamasid niy�g hind�umi�ic si Ibarra. ac�ang gumuh� n~g piano n~g simbahang iy�.--datapuwa't tinatawanan co ang m~ga arquitecto at gay� din ang m~ga tan~g�g tumatacb�sa canil� N�iyan. �Sucat n~g magcaroon n~g dalawang daling noo upang macagaw�n~g piano! --Gayon man.--pagca nauucol na sa m~ga tan~g�g bahay. gaya na n~g�baga n~g .--ang isinalabat ni p��D�aso.ang lah� n~g sa canya'y tumulong sa adhic�g icagagaling n~g madl� at sinasaysay ang nauucol sa arquitecto. at lub� sa cagalin~gan ang pagsacagaw� ganyan ang sabi sa akin n~g is�g ingl� na maglalac�n~g m~ga hiy�..

--�An�bang "perito ni peritas"!--ang sinabing malac� na palibac ni p��D�aso. . sa halimbawa...--Ang nagcacailan~gan n~g m~ga "perito" ay is�g "perrito" (tuta �maliit na �o)! �Kinacailan~gang maguing hayop pa cay sa m~ga "indio". na gumagawang mag is�n~g canil�g m~ga bahay.. na siy�n~gang is�g tunay na escuela! Tumin~ging lah� cay Ibarra. --N~guni't dilidilihin p�niny�g. nagcacailan~gan tayo n~g is�g "perito" (is�g ta�g pant� sa paggaw�n~g an�man).is�g escuela. datapuwa't ito'y baga man lalong namutl� nagpatuloy na parang nakikipagsalitaan cay Mar� Clara. upang hind�matutong magpagaw�n~g apat na pader at saca patun~gan sa ib�aw n~g is�g tangkil.

--tingnan p�niny�cung paano ang guinaw�n~g is�g "lego" namin. mabuti at murang hospital. na ayaw papagsalitain ang Alcalde. N�alaman n~g legong iy� cung paano ang nauucol na pakikisama sa m~ga "indio". na hind�gaya n~g maraming m~ga haling at m~ga "mesticillo". na yumari n~g is�g magal�g. na siy�g lalong pinacahayop sa lah� naming m~ga lego. Marunong magpagawang magal�g at hind�nagbabayad cung d�walong cuarta l�ang sa araw-araw sa bawa't is�sa m~ga taong nanggagaling pa sa ib�g bayan.--Tingnan p�niny�--ang ipinagpatuloy na sabi n~g franciscano. na nagpapasam�sa m~ga taong iy� sa pagbabayad sa canila n~g tatl�g bahagui �is�g salap� --�Ang wic�p�ba ninyo'y wal�g cuarta lamang ang ibinabayad? �Hind�mangyayari!--Ibig n~g Alcaldeng .

--ang . hind�nacararating dito ang lubhang maraming. bahagy�pa lamang nacacaalam n~g caunt�ay nagmamarunong na..... --Nakikilala na p�niny�cung an�ang "indio". at hind�nam� nacapagl�bay roon ang m~ga iba upang man~gagasam� --�Datapuwa't p��Damaso!. m~ga may masasam�g caugalian..baguhin ang lacad n~g salitaan. --�N~gun�t pakinggan p�niny�. n~g kinacailan~gan nating lumigoy sa Cabo.. Ang lah� n~g m~ga �huguing iy�g napapasa Europa'y. --Tunay p� at iyan ang dapat uliranin n~g m~ga nagpapanggap na magagaling na m~ga castil� Nakikita na n~g� na buhat n~g mabucs� ang Canal n~g Suez ay sumapit dito ang cahalayang asal.. N~g una.

. na nababalis�dahil sa masasak� na m~ga pasaring na iy�.. Datapuwa't hind�natapos ang sinasabi. --Magcacaroon sil�n~g wac� ayon sa canicanil�g carapat�--ang ipinagpatuloy na p��D�aso. at sa is�g lund� ay ilinagp� ang cany�g batibot na cam� sa ib�aw n~g �lo n~g sacerdote. Sin�sundan siy�n~g mat�ni Ibarrang nan~gin~gitimn~gitim ang pul�n~g mukh�sa malak�g galit. Tumatanggap na sa b�hay pang it�ang m~ga mag�lang n~g gay�g m~ga ahas .isinasalabat n~g Alcalde. at pagc�inig n~g pasaring sa cany�g ama'y nagtind�.. . na natihay�at tul�. nan~gam�atay sa bilangguan �j� �j� at masasabi nating wal�g sucat na.. kinacailan~gang maguing bul� upang huwag m�asdan.--n�ikita sa calaguitnaan ang cam� n~g Dios..

na nahihim�masan sa cany�g pagcatul�. at inabot ang matalas na sund�g samantalang ini�it n~g cany�g paa ang liig n~g fraile. . sino ma'y wal�g nan~gah� mamaguitn� --�Lay�cay�--ang sig� n~g binat�n~g tinig na cagulatgulat. saca siy�ipinagwas-w�an hanggang sa siy�y mapaluhod at mabaluctoc: --�Guinoong Ibarra! �guinoong Ibarra!--ang paut� na sinabi n~g il�.--�ang �yaw mamat� ay huwag lumapit! Pinagdiriml� si Ibarra: nan~gan~gatal ang cany�g cataw� um�nog sa kinalalagyan ang cany�g m~ga mat�g nan~gagbabal� Nagpumilit si Fr. datapuwa't hinawacan siy�sa liig ni Ibarra. D�asong buman~gon at tumind�.Sa lub� na pagcagulat at pagcatacot.

na hind�macawal�cahi't nagpupumigl� n~g d�cawas� --�Tahimic na tumitib� ang aking pus� hind�mabibig�ang aking cam�!. --�Cayo'y diyan! hind�cay�nan~gagsisiim�. n~gayo'y ac�ang marapat na mang cumilos. �Siya'y ini�agan co. cahi man ang alf�ez ay ayaw man~gah� lumapit at canil�g n�amasdan ang kisl� n~g sund�g at nababalac nil�ang lac� at calagayan n~g binat� Nan~gatitigagal na lah�. . dinal�sa akin siy�n~g Dios. ang Dios ang siy�g humatol! Nahihirapan n~g paghin~g�ang binat� datapuwa't ang cany�g b�ig na basal ay nagpapatuloy n~g pagpiguil sa franciscano.Datapuwa't sino man...

. �Nakita mo na? �Nariring mo baga ang hind�nil�pag-imic na iy�? Sacerdote n~g is�g Dios n~g capayapaan. �hind�mo marahil n�alaman cung an�ang is�g am�. is�man lamang na ipinan~gan� sa cahihiy� at sa caimbih�?.At tumin~gin sa paliguid niya't nagsalit�--Makinig muna cay� �mayroon bagang is�man lamang sa iny�na umibig sa cany�g am� na nagtamin n~g malalim na galit sa cany�g pinagcacautan~gan n~g b�hay. . �cung guinugunit�mo sana ang iy�g am� �N�ita mo na? Sa guitn�n~g caramih�g iy�g pinawawalan mong halaga. pusp� ang bibig mo n~g cabanalan at religi�... sila'y nan~gagsikilos.. sa pagcaisip nil�g do�y gagaw�n~g is�g cusang pagpatay. �wal�cahi't is�man lamang na catulad mo! �Nahatulan ca na! Ang m~ga taong sa cany�y nacaliliguid. at ang puso'y pun�n~g m~ga carumh�.

�an� �nan~gan~ganib ba cay�g dumh� co ang aking cam� n~g maruming dug� �Hind�ba sinabi co na sa iny�g tiwasay na tumitiboc ang aking pus� �Lumay�cay�sa amin! �Pakinggan niny�m~ga sacerdote. m~ga huc�. ipagtan�g niny�diyan sa bayang lub� na iguinagalang ang pagaalaala sa cany� Ang aking am�y is�g mabait na mayaman: inihand� niy�ang cany�g pagpapacahirap sa akin at sa icagagaling n~g cany�g bayan. laguing hand�ang cany�g dulang sa taga-ibang lupain �sa pinapanaw sa cany�g kinaguisnang lup� na sa udy� n~g caralitaa'y tumatacb�sa .--�Lumay�cay�--ang mul�g isinig� na nagbabal�ang tinig. Laguing buc� ang cany�g b�ay. na ang boong acal�ninyo'y hind�cay�cawan~gis n~g ib�g m~ga tao at nagbibig� cay�sa iny�g saril�n~g ib�g m~ga catuwiran! Ang aking am�y is�g taong may malinis na capurih�.

.cany� Siya'y mabuting cristiano: lagui n~g guinagaw�niy�ang cagalin~gan at cailan ma'y hind�siy�umap�sa mahinang naguiguipit at hind�siy�humab� sa na sa malak�g carukhaan.. �An�ang pagtumb� na sa cany�y guinaw� Siya'y pinaratan~gan. pinapanandata n~g laban sa cany�ang camamangman~gan at siya'y pinag-usig hanggang sa libin~gang pinagpapahin~galayan n~g m~ga pat�. pinag-usig. pinaup�niy�at pinacain sa cany�g d�lang at cany�g pinan~galanang caibigan. N�in� niny�siy�caninang umaga na hind�pinagpacundan~ganan ang p�lpito. idinalir�ac�sa hal�g na pananampalataya n~g m~ga taong han~g� sa bayan. Binucs� niy�sa taong sumasad�it�ang m~ga pintuan n~g cany�g bahay. At... hind�pa nagcacasiy�sa ganit�g m~ga gawa'y �pinag-uusig naman n~gayon ang an� na lalaki! Aco'y tumacas sa cany� ini�agan cong siya'y aking macaharap . n~guni't ..

N~gayo'y naparito't aco'y hinahamit. mamatay sa hapis ang am�g iy� sa is�g bilangguan. �nakita baga niny�ang pagpapacacasipag sa paggaw�n~g matand�niny�g am� at n~g masunduan ang iny�g icagagal�g.. may sak�. nasumpun~gan baga niny�g wal�g laman ang sa canya'y pinaglibin~gan n~g pumaroon cay�at ang talag�ninyo'y manalan~gin sa ib�aw n~g baunang iy�? �Hind� �Hind�cay�umi��? . m~ga huc�.. na humahanap n~g is�g taong sa cany�g umal�.hind�ac�umim�. na nagbubuntong hin�~g�sa pagmimith�g cayo'y mayacap. Cay�g m~ga naririt� m~ga sacerdote.. nag i�a. nagtiis ac�sa hind�pag-im� na iny�g pinangguilalas�. samantalang cayo'y na sa ib�g lupain?.. datapuwa't mul�g linait ang lalong pinacamamahal n~g lah� n~g m~ga an� sa caibuturan n~g canil�g alaala . �Narinig ba niny�pagcatapos na siniraan n~g pur�ang cany�g pan~galan.

. Tiningnan siy�ni Ibarra n~g is�g titig na wari'y nan~gan~gan�o ang casiraan n~g �ip. datapawa't malics�g tulad sa cabilis� n~g sinag n~g liwanag.�cung gayo'y hinahatulan niny�g tunay n~g�siy�g masam� Inian~gat ang b�ig. pagdaca'y napagu�n�ang is�g dalaga at piniguil n~g cany�g linalic na cam� ang mapaghigant�g b�ig: ang dalagang iyo'y si Mar� Clara. Unt�unting lumuag ang pagcahawac n~g m~ga naninig� na m~ga dalir�n~g cany�g m~ga cam� at pinabayaang lumagpac ang catawan n~g franciscano't ang sundang. tinacp� ang mukha't tumacas na sinagal ang caramihang tao.

nan~gag-iinaman ang lahat sa pagsig� n~g pagtatac� Bawa't isa'y nagbubulaybulay alinsunod sa ab� n~g cataasan n~g canicanil�g calinisan n~g budh� --�Si p��D�aso'y namat�!--ang sabihan n~g m~ga iil�. N~g bagobago'y ayaw maniwal�sino man.=XXXV. n~guni't sa pan~gan~gailan~gang pahinuhod sa catotohanan.= Pagdaca'y lumaganap sa bayan ang balita n~g nangyaring iy�.= =MGA SALISALITAAN.--n~g itind� nil�siya'y nalilig�ang cany�g mukh�n~g dug�at hind�humihin~g� --�Magpahin~galay naw�siy�sa .

. n~guni't wal�g guinaw�sa cany�cung d�papagbayarin lamang n~g cany�g utang--ang malac� na sabi n~g is�g binat�-Wariin niny�g wal�g sucat maipan~galan sa guinaw�niy�caninang umaga sa convento. siy�y ipinat�ag at tinan�g cung an�g dahil . --Ang nangy�i'y . --�An�ba ang guinaw� �Mul�bang sinunt� ang coadjutor? --�An�ba ang guinaw� �Ating tingn�! �Sabihin mo sa amin! --�Nakita ba niny�n~g umagang it�ang is�g mestizong cast��na lumab� sa d�ong sacrist� samantalang nags�ermon? --�Oo! �oo n~g� siya'y nakita namin! Pinagmasd� siy�ni p��D�aso.. pagcatapos n~g serm�.capayapaan.

--�Cung sa akin mangyari ang gay�g b�ay!. sa pagca't nakikilala co ang bin�ang iy�.--"�At bak� ca nanglib�. siy�y tag�San Pedro Macat�at maigui siy�g magwicang tag�og. padre".--"Hind�p�ac�ma�am n~g wicang tag�og. N~gayo'y ibig niy�g siy�y ipalag� na b�ong g�ing sa Rusia. datapuwa't h�os ikinat�tuw�co. Hind�co minamagal�g ang guinaw�n~g franciscano.--ang idinugt�g nam� n~g is�--sa pagca't hind�dapat ipagpilitan ang Religi�g p�ang is�g parusa �is�g pahirap. na sinabi mong wicang griego iy�?"--ang isinig� sa cany�ni p��D�aso. at tuloy sinamp� siy� Gumant�ang bin�a.--ang isinag�.sa siy�y lumab�. nagpanunt� ang dalaw� hangg�g sa sil�y pinag-awatanan.--ang ibinul�g n~g m�ahan n~g is�g estudiante.. at ipinagm�apuri ang pagpapacunuwar�g ..

--ang s�ing malac� n~g is�g estudiante nam�.hind�niy�nalalaman ang w��n~g cany�g m~ga magug�lang. �Nanunumbalic t�o sa m~ga panah� ni Ner�! --�Nagc�amal�ca!--ang t�tol n~g is�--�si Ner� ay is�g dak�ang artista. at ang guinaw�g iy�y mangyayaring gaw� nam� sa al� man sa �in. . --Cung gay�y �lin�ikh�sil�n~g Dios at sil�y nan~gagsusuntucan! --Gay� ma'y d�at t�ong tum�tol sa cagagaw�g iy�. at si p��D�aso'y is�g casamasamaang magseserm�! Ib�nam� ang salisalitaan n~g m~ga t�ng may catandaan na.--ang d�pag-im� ay p�ang is�g pag-sang�on.

.Samantalang hin�intay nil�sa is�g maliit na bahay. ang talag�g ibig p�niny�g sabihin mar�il?--ang isinal�at ni don Filipo. --�Cung nagcaro� s�a si p��D�naso n~g calahat�man l�ang n~g pagmumunimuni ni guin�ng Ibarra.. na na sa lab� n~g b�an ang pagdat�g n~g Capit� General..--Ang casamaa'y nagpal� sil�n~g catungc�lan: ang b��ang nag �al matand�at ang matand�ang nag-�al b�� --�At ang sabi p�ninyo'y wal�s�o mang dumal�up�g sil�y awatin. liban na l�ang sa an� na bab� ni c�itang Tiago?--ang tan�g ni c�itang Mart�.. �Sino man sa m~ga fraile. it�ang sinasabi n~g Gobernadorcillo: --Hind�n~g�b�ay na maga�g sab�in cung s�o ang may catuw�an at cung s�o ang wal� datapuwa't cung nacapagmunimuni s�a si guinoong Ibarra.

. na totoong malak�ang han~gad na macatalastas. ang canyang m~ga caibiga'y. m~ga guinoo. At sacali't hindi umimic ang bayan. D�at n�ing alalahanin ang guinaw�n~g cany�g m~ga magug�lang at ang cany�g casaluc�yang guin�aw�n~gayon..--ang isinalabat . --Umaasa ac�--ani don Felipong nakipagsuly�an cay c�itang Basilio.. �L��pa n~gang masama! �Hm! --�Sa acal�cay�niny�--ang tan�g ni c�itang Basilio.cahi't ang Alcalde man l�ang? �Hm! �L��pa n~gang masama! Hind�co nanasaing aking casapitan ang calagayan n~g binat� Sino ma'y walang macapagpapatawad sa gay�g sa cany�y pagcat�ot.--na hind�siy�pababayaan n~g bayan. --N~guni. dahil sa pagcatacot.

tumin~gala sa bubun~gan at saca nagsalita na ang tinig ay masaclap: --�Ay! ang �it n~g dugo! Tila mandin hind�ninyo nalalaman ang lupa�g kinalagayan natin. tayo'y nagcac�asac was� at m~ga dukha. Ang m~ga fraile'y mayayaman at nan~gacacaisa. .n~g gobernadorcillo. minsan man lamang ay magbigay tayong catuwiran sa ating sarili. at pagsacagayo'y saca tayo mag-usap! Kinamot n~g gobernadorcillo ang cany�g ulo.--ano baga ang ating magagawa? �ano ang magagawa n~g bayan? Mangyari ang ano mang mangyari'y ang m~ga fraile ang siyang "lagui" n~g na sa catuwiran! --"Lagui" na silang na sa catuwiran. hind�ninyo nakikilala ang m~ga cababayan natin. sa pagca't "lagui" n~g binibigyang cabuluran natin sila.

sino ma'y hind�nag-iisip n~g ganang sa m~ga ib� caya mahihin�t�ong lah�! --Cung gayo'y is�in na muna ninyo ang sa gan�g m~ga ib� at bago niny�isipin ang sa . samantalang totoong nagcacahawig ang tacot at ang pagiin~gat. bawa't is�y walang iniisip cung d�ang ganang canya. cay sa kinacailan~gang pagc�acagaling. pagdaca'y dinaramdam ang t�ot. at makikita niny�g cayo'y pababayaan n~g ating m~ga cababayang mag-isa sa m~ga sagutin! --�Siy�n~ga!--ang biglang sinabi ni don Filipo n~g boong sacl�. Lalo pang pinapansin ang is�g capahamac�g hind�pa nalalaman cung mangyayari n~ga.�Siya n~ga! �ticman ninyong siya'y iny�g ipagmalasakit. sa hind�ang pananalig.--mangyayari n~ga ang gayon samantalang ganyan ang pinagiisip.

--�Ay! ang bunt�g hinin~ga n~g is�g . �Hindi ba niny�nalalaman ang casabihang castil� "na nag-pasimula sa sar�ing cataw� ang mah�say na pagcacaawang gaw�? --Ang l�ong magal�g na iny�g masasabi--ang sagot na pagalit n~g teniente mayor--na nagsisimul�ang mahusay na caruwagan sa malabis na pag-ibig sa sariling catawan. bundat na ac�n~g paglagay sa cahihiyan.gan�g iny� at makikita niny�cung pa�o ang pagpapabayang sa iny�y gagawin. �Paalam! Iba naman ang m~ga panucala n~g m~ga babae. sa nawawacasan sa pagcawala n~g cahihiyan! N~gay� di'y ihaharap co sa Alcalde ang pagbibitiw n~g aking catungculan. na canino ma'y wala acong nagagawang cagalin~gan.

--�cail� ma'y gany� ang m~ga cabataan! Cung nabubuhay ang canyang mabait na ina'y �anong sasabihin? �Ay. na pinagduduop ang m~ga cam�..�ay Jes�s! halos pinananaghilian co ang cany�g nasirang in�. na mainit din nam� ang �lo .babae na ang any�y mabait. Dios! Pagca napag-iisip co na maaaring magcaganyan din ang �ing an� na lal�i. capitana Maria?--ang sabing malac� n~g unang bab�ng nagsalita.. --Ibig cong matuto ang m~ga an� na nagsasanggal�g n~g capurihan n~g .--hind�ac�magdadalamh�i cung sacali't magcacaganyan din ang �ing dalaw�g an� na lal�i.�mamam�ay ac�sa dalamh�i! --N~guni't ac�y hind�ang sag� nam� n~g is�g bab�.. --�An�p�ang sinasabi ninyo.

na ito'y si hermana Rufa--datapuwa't.datapuwa't hind�co maalaman ang aking gagawin . �ano p�ang wiwicain ninyo cung is�g araw na cayo'y bao na m�inig niny�g pinaguupasalaan ang iny�g asawa. �n~guni't cung an�an�ang m~ga iniisip niny� capitana ..�hindi! �Dios co! datapuwa't hind�co na marahil iibiguing muling makita co pa siya ....... --�Hind�co maipagcacait ang aking bendici� cailan man!--ang isinalabat n~g mabait na si capitana Tinay.siy�y ....... at itun~g�n~g iny�g an� sa Anton� ang �lo at huwag umimic? --�Ipagcacait co sa cany�ang aking bendicion!--ang sabing malacas n~g pan~gatl�g babae.namatay n~g m~ga magug�lang nil� capitana Tinay.--hind�dapat sabihin n~g is�g in�iyan .. hind�co maalaman . sa acal�co'y ac�y mam�atay.

--hind�dapat limuting isang malaking casalanan ang magbuhat n~g cam� sa isang taong "sagrado. cah�man ang Papa." --�Lal�n~g "sagrado" ang pagmamalasakit sa capurih� n~g namat� na m~ga magug�lang!--ang itin�tol ni capitana Maria.--ang dugt�g ni hermana Rufa.--�saan niny�kinucuha ang gany�g pagcagagaling na m~ga pan~gan~gatuwiran? --�N~guni't ang "excomuni�" at ang pagcapacasama?--ang itinut�tol nam� n~g .--�Wal�g macapagw�alang galang sa canilang santong capurih�.Maria? --Datapuwa't gay� man. na nagtataca sa carunun~gan n~g dalawa. at lal�n~g hind�si p��Damaso! --T�nay n~ga!--ang bul�g ni capitana Tinay.

.Rufa. hind�siya eexcomulgahin n~g Dios! At it�ang sinasabi co sa iny� na cung pumaroon sa aking bahay ang binatang iyan..--�An�ang capacan� n~g m~ga dan~gal at n~g capurihan sa b�hay na it�cung mapapasasama naman tayo sa cabilang b�hay? Dumaraang madali ang lahat . at iibiguin cong siya'y aking maging man�gang.. . siya'y aking patutuluyin at cacausapin.. sumirang p�ri sa isang kinacatawan ni Jesucristo . �iya'y ang Papa lamang ang nacapapapatawad! --�Ipatatawad n~g Dios na nag-uutos na igalang ang ama't ina. ang maba� na anac ay maguiguing maba� namang asawa at maba� na ama. cung mayroon sana ac�g anac na babae. �maniwal�cay� hermana Rufa! --Hind�gay� naman ang aking acala. datapuwa't ang excomuni� ...

datapuwa't �dapat ding magcaroon n~g catuwiran ang Dios! Ayawan co. an�ang ibig niny�g aking sabihin! Capuwa cay�sumasacatuwiran. �an�p�ang sabi niny� capitana Tinay? --�Ah.sabihin na niny�ang ibig niny�g sabihin. Sasabihin co sa aking anac na lalaking huwag n~g mag-aral. at cahi man tila mand� cay�ang sumasacatuwiran. ac�y isang tan~ga lamang . ang siya cong gagawin! �Namamatay daw sa bibitayan ang m~ga marurunong! �Mar� Santisima. ang cura rin ang siyang paniniwalaan co cailan man. Ang una�na'y ililigtas co m�na ang aking caluluwa.. ibig pa naman pa sa Europa n~g aking anac na lalaki! --�An�p�ang inaacala niny�g gawin? --Sasabihin co sa canyang manatili na .. sumasacatuwiran ang cura.

. magkikita na cam�sa cabilang buhay .. namamatay ang mar�nong na gawa rin n~g mangmang .. pababayaan cong maglacbay--bayan ang aking m~ga anac...--cung ac�ang gaya niny�g mayaman. dapat magmithi n~g lalong mataas na calagayan ang m~ga anac cay sa calagayang inabot n~g . sila'y m~ga bat� at darating ang araw na sila'y man~gagcacagulang cacaunt�n~g panah� ang aking icabubuhay .lamang siya sa aking tabi. ang kinacailan~ga'y mam�hay n~g payap� At nagb�buntong hinin~ga ang mabait na babae at itinitin~gal�sa lan~git ang m~ga mat� --Ac�naman.. �an�t iibiguin pa niyang maragdagan ang canyang d�nong? B�cas macalawa'y mamamatay rin cami.--ang sabi n~g b�ng cataimtiman ni capitana Mar�.

cung d�ang pagcamusm�s. inalagaan at pinapagaral. na pinagduduop ang m~ga camay. cahi man cam�dukh� hind�co �ig na pagcatapos n~g lubhang maraming capagalang sa canila'y aking guin�gol.--�tila mandin hind�ninyo pinaghirapan ang pan~gan~ganac sa inyong cambal na m~ga anac. --Ay. at wala tayong naitutur�sa canila. na lalaki! --Dahilan n~g�sa sila'y pinaghirapan co n~g pan~gan~ganac. ay wal�g cahinatnan sila cung d�maguing calahating tao lamang. cacatuw�namang totoo ang m~ga caisipan pala ninyo!--ang b�lang sinabi ni capitana Tinay.canilang m~ga ama. cung sila'y na sa ating sinapupunan. --Sa �ing palag� hind�p�niny�iniibig ang iny�g m~ga an� n~g alinsunod sa ipinag-uutos n~g Dios!--ang may .

�cay Santa Clara!--ang sabi ni hermana Rufa. ang lah� niny�g m~ga iniisip. --Ipat�ad p�niny� umiibig bawa't in�sa cany�g m~ga an� n~g alinsunod sa cany�g adhic� may m~ga in�g umiibig sa cany�g m~ga an� at n~g canil�g pakinaban~gan. cay Santa Rita. cay San Francisco. ganit�ang itin�r�sa �in n~g �ing as�a.cahigpitang s�i ni herm�a Rufa. Ac�y nabibilang dito sa m~ga hul�g sin�i co. --Hermana Rufa. at umiibig nam� ang ib�sa icagagaling n~g canil�ring m~ga an�. ang ib�nama'y umiibig sa cany�g m~ga an� d�il sa pag-ibig nil�sa sarili. capitana Mar�. �cay�y m�oc n~g pagca hermana sa Sant�imo Rosario. na ang anyo'y p�ang nagseserm�. --Hind�tot�ng nababagay sa �as n~g religi�. pagca carapatdapat na .

ang is�sa canila'y cakilala n�in. aking sisicaping ac�y maguing capat� nam� n~g m~ga santo!--ang cany�g sag� na n~gumin~git� Upang mabigy�g wac� ang bahaguing it�g nauucol sa m~ga salisalitaan n~g b�an. --Ang l�ong hind�n�mayayari sinasabi nit� --�Bakit? din�amdam co'y ang p�ralan!--ang �bakit?--ang tanun~gan n~g . at pakingg� n�in. na d�ib�cung d�ang nananaguinip sa m~ga doctor sa panggagamot. at n~g mapagwar�man l�ang n~g m~ga bumabasa cung an�cay�ang iniisip n~g m~ga wal�g m�ay na m~ga tagab�kid sa nangyari. ang m~ga salitaan n~g il�g nan~g�oroon. pumaroon tayo sa l�im n~g tolda n~g plaza.ac�g maguing capat� (hermana) n~g m~ga t�.

--�Hind�na maguiguing doctor ang �ing an�. --�At masam�b�ang pan~g�ang iy�?--ang . na malalak�ang m~ga pan~g�at mak�id ang b� n~g �lo. --�Aco! �Pinan~galanang "plibastiero" si don Cris�tomo n~g m~ga p�ing mapuput� �Hind�na magcacap�ralan! --Nagtatanun~gan ang lah� sa pagsusulyapan. siya'y maguiguing magcacarit� na lamang! �Wal� �Hind�na magcacap�ralan! --�Sino ang nags�ing hind�na magcacap�ralan?--ang tan�g n~g is�g han~g� at matab�g tagab�kid. Nababago sa canil�ang pan~galang iy�.m~ga nak�inig malak�ang pagpipilit na maca�am.

ipinan~gahas na itinan�g n~g han~g� na tagab�kid. cung s�a'y gany� na n~g�l�ang! Hind�mamacailang tin�ag ac�n~g gany� ay hindi man l�ang sumak� ang �ing sicm�r� Datapuwa't marahil nam�y hindi na sasam�pa sa "indio". na �sinasabi n~g alf�ez! Ang nagsabing magcacaroon n~g is�g an� na lal�ing carretonero'y l�o pang nagpakita n~g calungc�tan. nagcam� nam� sa �lo ang is�at nag-�sip isip: . --�Iyan ang l�ong masam�g masasabi n~g is�g cristiano sa c�uw�niy� --Masam�pa b�iy� sa "tarantado" at sa "saragate"? --�Ah.

--�Cung gay�y mar�il cat�lad n~g "betelapora" na sinasabi n~g matand�g bab� n~g alf�ez! Ang masam�pa sa riya'y ang lumur�sa hostia. ang isinag� n~g b�ng cataimtim�. unaw�n niny�g l��pa manding masam�ang "plibustiero. n~g is�g cura �n~g is�g cast�� sa is�g cristianong g�a n�in ay nacacawan~gis n~g "santusdeus" na may "requimiternam. Naaalaala na niny�ang salit�g "ispichoso"." mangyayari ca n~g magcumpisal at magbayad n~g iyong m~ga utang sa . cung sab�in daw n~g is�g cristiano." sa mins�g tawaguin cang "plibastiero. upang siya'y dalh� n~g m~ga civil ni Villa Abrillo sa tapun� �sa bilangguan. na sucat n~g icapit sa is�g t�." Ayon sa s�i n~g telegrafista at n~g directorcillo. --Talastas� mong masam�pa sa lumur�sa hostia cung viernes santo.

Nalalaman mo na cung dapat macaalam ang directorcillo at ang telegrafista: nakikipag-usap ang is�sa m~ga c�ad.pagca't wal�magagaw�cung di ang pab�ay ca na l�ang. capag napat�ag ac�cail�n man n~g "pelbistero!"--ang sump�g sinab�n~g tagab�kid. mar�nong n~g cast�ang g�a niy� at nacapagdadali-dali n~g pagcaing may cuchillo at cuchara? �magt�awa ac�cahit sa lim�g m~ga cura! . na nacasunt� ang m~ga cam�. P�ang nangl�lumo ang lah�.--�Sino? �Ac� mayamang g�a ni don Cris�tomo. at mar�nong nam� ang is�n~g cast��at wal�n~g gamit cung di ang pluma. --�Pilitin na ac�g papagsuutin n~g zapatos at huwag ac�g painum� sa b�ng �ing b�hay cung di iy� l�ang ih�n~g cab�o na cung tawagui'y cerveza.

. at pagdaca'y magc�cumpisal ac�--ang bul�g na mar�an n~g is�sa m~ga tagab�kid.--Tatawaguin cong "palabistero" ang �nang civil na aking makitang nagnanacaw n~g inahing man�!. na pagd�a'y lumay�sa pulut�g...

samantalang hind�kin�alagan it�n~g m~ga sacerdote n~g "excomuni�. upang matanggap do� n~g carapatdapat ang Capit� General ay tinawag sa convento. .=XXXVI." Si capitang Tiago na totoong maraming guinagaw�sa paghahand�n~g cany�g b�ay.= =ANG UNANG DILIM= Hindi sah� ang ligalig na naghahari sa bahay ni capitang Tiago sa caguluhan n~g pag-isip n~g m~ga tao. Wal�g guin�aw�si Mar� Clara cung d�tuman~gis at �aw pakinggan ang m~ga salit�g pang-al� n~g canyang tia at ni And�g na cany�g capat� sa g�as. Ipinagbawal sa cany�n~g cany�g am�ang pakikipag-�sap cay Ibarra.

na pinupunasan n~g gamuza ang maniningning na m~ga salam�g pan~g�inuhan.. datapuwa't nagbabalit�ang mukh�ni capitang Tiago n~g panglulupayp� n~g l�b.....--g�aw�ac�n~g par�n upang siya'y iyong macausap. siya'y c�alagan n~g excomuni�. cung d�n~g gumaw�n~g casalanan? �S�cat na ang sabihin cura sa upang ipatawad na lah�! �Sa cawacasa'y nagbalic si capitang Tiago! Hin�ap n~g m~ga bab� sa mukh�niy�ang casagutan sa mar�ing tan�g. �an�g cadahilana't itinat� ang confesionario. man~gagsisisulat sa Santo Papa . magbibigay t�o n~g malak�g lim� .--�Huw� cang umiy� an� co!--ang sinasabi ni t� Isabel.. Nagpapawis . Hinimat� lamang si p��Damaso . �hind�nam�ay! --�Huwag cang umiyac!--ang s�i sa cany�ni And�g n~g paan�.

ang abang lal�i. --�Ano ang nangyari. �Napahamac n~g lahat! Iniuutos ni p��D�aso na sirain ang m~ga salitaan. Sumag� ito n~g is�g bunt�g-hinin~ga. hinahaplos ang n� at hind�macapan~g�sap n~g is�g salita man lamang. at pin�id ang is�g l�h� --�Alang-alang sa Dios. �An�ang nagyayari? magsalit�ca! --�Ang aking ipinan~gan~ganib na n~ga!--ang sa cawacasa'y sin�ing pabulal� na halos umiiyac. sa pagca't cung hind�y �mapapacasama raw ac�sa b�hay na it�at sa cabil�g b�hay! �Gayon din ang s�i sa �in n~g lah�. Santiago?--ang tan�g ni tia Isabel na malaki ang pagmimithi. at may . pat�ni p��Sibyla! Hind�co d�at papanhikin siy�sa aking b�ay.

anac co. dapuwa't hind�nil�ac�pinansin: �Al� ba ang ibig mong mawal� ang sabi nila sa akin... --Huw� cang umiy�. Sinasabi sa �in ni p��D�asong dumating na raw ang is�g camag-�ac niy�g g�ing sa Espa� na siy�g itin�alagang man~gibig sa iy�..�tang ac�sa canyang mahiguit na limamp�g libong p�o! Sinabi co it�sa m~ga pari..--limamp�g libong p�o �ang iyong b�hay at ang iy�g c�uluwa? �Ay. San Antonio! �cung nalalaman co l�ang ang gay�! �cung nalalaman co lamang ang gay�! Hum�agulgol si Mar� Clara. Tinacpan ni Mar� Clara ang cany�g m~ga .. hind�umiiyac cung d�sa paglilih�..--ang idinugt�g at linin~gon niy�it�--hind�ca g�a n~g nanay mong hind�umiiyac cailan man .

�dapat bang magsabi ca sa cany�ang ibang man~gin~gibig? �Inaacal�mo bang nagbabago ang an� mo n~g m~ga man~gin~gibig na gaya n~g pagbabago n~g b�o? --Iy� din n~ga ang iniisip co Isabel. hind�l�ang ang ak�g c�uluwa.. datapuwa't �an�ang ibig mong aking gaw�? Pinagbalaan nil�ac�g lapatan n~g is�ring excomunion . sinasabi nil�g lubh�raw nan~gan~ganib.. --N~g�ni. Santiago.. cung d�nam� ang aking cataw� .... si don Crisostomo'y mayaman .�ang cataw�! �naririnig mo? �ang cataw�! --�N~guni't wal�cang guinagaw�cung . �nasisira na ba ang �ip mo?--ang sig� ni t� Isabel...�cay�l�ang nagaasawa ang m~ga castila'y sa pag-ibig sa salapi .tain~ga.

Tumiwas� ca. �higuit ang casaliw�g palad co cay sa iy�ay hind�ac�umiiy�! �Maaaring magcaroon ca n~g man~gin~gibig na l�ong magaling.d�pasama-� ang l�b n~g iy�g an�! �Hind�ba caibigan mo ang Arzobispo? �B�it hind�ca sum�lat sa cany� --Ang Arzobispo'y fraile rin.... N~guni. Virgen sa Antipolo. huw� cang umiy�. cung d�l�ang itong n�gyaring malak�g casacun�ng ito'y ac�s�a ang l�ong maligaya sa lahat n~g m~ga t� at mananagb�i sa akin ang lah� . nanasain cang makita. datapuwa't ac�y maw�alan n~g limamp�g libong piso! �Ay. wal�g guinagaw�ang Arzobispo cung d�ang sinasabi n~g m~ga fraileng cany�g gawin. �Ay! ang isip co pa nama'y magt�amo ac�n~g is�g h�ong maligaya .. an� co. cung magcaroon man . Mar�... at mam�mul�ang m~ga mata mo . d�ating ang Capitan General.

m�sicang tum�tugtog n~g marcha real ay nan~gagbal�ang dumating na ang mahal na Gobernador General n~g Kapul�hang Filipinas.l�ang s�a ac�n~g magand�g palad sa gabing it� M~ga pat�. tacb�han n~g m~ga cab�o. n~g m~ga t�ig na naguutos.. g�long n~g m~ga coche. nahahandusay nam�g h�os .. �cahabaghabag na dalaga! �pinaglalaruan ang iy�g pus�n~g m~ga magagasp�g na m~ga cam� na hind�nacakikilala n~g cany�g m~ga maseselang na m~ga cuerdas! Samantalang nap�puno n~g t� ang b�ay at umaal�~gawn~g� sa lah� n~g m~ga p�ig ang malalac� na yab� n~g m~ga lumalacad. calamp� n~g m~ga sable at n~g m~ga espuela. Tumacb�si Mar� Clara at nagt��sa cany�g tinutulugang cabahay� .

nacaluh� ang lip� pighat�g dal�a sa harapan n~g is�g estempa n~g V�gen. Sa pagc�un~gayn~gay n~g �lo sa dibd� at sa pagc�iin n~g m~ga camay sa sahig na tabla. Hind�ang pighati n~g Inang iy� ang siy�g iniisip ni Mar� Clara. ang iniisip niy�y ang sar�ing capighat�n. na wari'y napanood nit�n~g manggaling na si Guinoong Santa Mar� sa pinaglilibin~gan n~g cany�g An�. Is�g hinahar� na panah�g pinanag-inip at hinimashimas na malaon. m~ga sapantah�n~g budh�g sum�ang sa camusmus� at lumagong casabay n~g cany�g paglaki at siyang nabibigay casiglah� sa caibuturan n~g cany�g cata�an. �acalaing catcatin n~gay� sa ba� . na ang pagcacalarawa'y ya�g any�n~g cahap�hapis na pan~g�n~gulila. na si Delaroche l�ang ang natutong macasip�n~g gay�g damdamin. ang azucenang hin�toc n~g malac� na han~gin ang canyang nacacatulad.

at sa p�s�sa is�lamang salita. na hanggang sa sandaling iyo'y hind�man lamang niy�hinihinal� N~g minsa'y is�g ilog na umaagos n~g b�ng cahinhinan. Bahagy�na . Hind�l�ang nacapagb�igay t�ot sa canya ang excomuni� ang utos n~g canyang ama't ang pinagbabalaang catiwasayan nito'y p�ang humihin~ging inisin niy�ang cany�g pagsint�at ihayin sa gay�g m~ga dak�ang catungc�lan. gay� din ang cany�g pagcamasintahin sa cany�g m~ga magug�lang. mababan~gong m~ga bulaclac ang siyang nacalalatag sa canyang m~ga pampan~gin. �Macacawan~gis it�cung patigu�in n~g tib� n~g p�s�at bawian ang ba� n~g cany�g liw�ag! Cung paano ang cabaitan at cabanalan ni Mar� Clara sa cany�g pagcabinyagan. Dinaramdam niy�ang b�ng lac� n~g pagsinta cay Ibarra.

at cung wala'y nakikiusap tayo sa Dios. nagwagwag n~g mandal�n~g m~ga bul� hinamp� ang malalaking m~ga bat�at lumund� sa mal�im na ban~g�! Ibig niy�sanang manalan~gin.--"�Dios co! ang sigaw n~g cany�g p�s�. n~gunit �sino ang macapananalan~gin pagca nagn~gin~gitn~git sa malak�g hirap? Nananalan~gin pagca may pag-asa. magagasp�g na m~ga malalak�g bat�ang siy�g humahadlang sa cany�g paglacad. �ah. tumindig. cumul�ang m~ga �on. cung panonoori'y masasabing tumitining. sa pamamag-itan n~g m~ga bunt�g hinin~ga. Datapuwa't d�caguinsaguinsa'y cumipot ang dinaraanan n~g �os. n~g magcagay�y umat�n~gal ang ilog.napaaalon-alon n~g ban~gin ang cany�g �os.--�b�it inihihiwalay mo n~g . matatand�g m~ga p�n�n~g c�oy ang siy�g nacah�ang na sumasala.

�bakit ipagcacait mo sa canya ang pagsinta.gany� ang is�g t�. datapuwa't cung walang pagsinta'y hind�mangyayari cailan man? �Dumarating cay�sa trono n~g Dios ang gay�g m~ga sigaw na hind�naririnig n~g m~ga tao? �Naririnig cay�ang m~ga sigaw na iy� n~g Ina n~g m~ga sawing palad? �Ay! ang cahabaghabag n~g dalagang hind�nacakilala n~g is�g ina'y nan~gan~gahas ipagcatiwal�ang m~ga dalamhating it�g nagbubuhat sa m~ga pagsinta sa ibabaw n~g l�p�doon sa . gay�g wal�mang lan~git. ang iyong han~gin at hind�mo man lamang itinatag�sa cany�g m~ga mat�ang iyong lan~git. wal�mang han~gin at wal�mang araw ay mangyayaring mab�hay. bakit ikin�ait mo sa cany�ang pagsint�n~g m~ga iba? Hind�mo ikinacait sa cany�ang iyong araw.

na tinatawang nating Mar�. Dumat�g ang il�g canyang caibigang babae at ibig n~g Capitan General na siya'y makita. --T�. �Ina!--ang canyang hibic. Lumapit si t� Isabel. tumatacbo siya. sa canyang m~ga cahapisan. sab�in p�niny�g ac�y may sak�!--ang . na siyang cumuha sa canya sa gay�g pighati.calinislinisang p�s�na walang nakilala cung di ang pag-�ig n~g anac sa ina at ang pag-�ig sa ina sa anac. --�Ina!. v�gen at ina. sa mithing lalong cagandagandahan sa l�� n~g m~ga mithi n~g m~ga kinapal. na natitipon sa canyang sarili ang dalawang lalong cagandagandahang calagayan n~g babae. na hind�nalahiran n~g cahi't babahagyang d�n~gis. diyan sa lalong caayaayang likha n~g religion ni Cristo. diyan sa larawan n~g babaeng din�ios.

--�patutugtugin piano at pacacantahin! dalagang nil�ac�n~g Nagtindig si Mar� Clara. cung mayroon sana ac�g!. pinilipit ang canyang magagandang bisig at nagsasalit�n~g pautal: --�Oh. tiningnan ang canyang t�. ... N~guni't hind�tinapos ang salit� at nagpasimul�n~g paghuh�say n~g canyang sar�ing catawan.ipinaki�sap n~g nagugulat.

. aking general! Datapuwa't d�o'y may isang binatang taga Mayn�� na map�it ang hin~g�g siya'y papas�kin d�o.. na sa tuwituw�na'y may panah� daw na magagamit ang camahalan p�niny�upang gumaw�n~g nauucol sa catuw�an. --�May nan~gagsilacad na p�upang siya'y hanapin.= =ANG GOBERNADOR GENERAL= --�Ibig cong causapin ang binatang iyan!--ang sabi n~g Gobernador General sa isang ayudante. n~g�ni't sumag�. cung d�n~g tingnan ang bayan at ang procesi�..=XXXVII.--pin�caw niyang tot� ang aking nasang siya'y makilala. Sinabi p�namin sa canyang walang panahon ang camahalan niny� at cay�y hind�napar�o upang dumin~gig n~g m~ga pagsasacdal. .

Sa "antesala" (panig n~g bahay na na sa . na nan~gan~gatal sa galit. --�Diyata't mayroon pang iba pala? �Sinasady�mand�g talaga n~g fraileng iyang guluh� ang lalaw�an. �baca cay�ang �ip niya'y siya ang nacapangyayari rito? �Sab�in p�niny�sa binatang siya'y magtuloy! Nagpapasial na pabalicbalic sa magcabicabilang d�lo n~g salas ang Gobernador General. --Cung hind�p�ac�nagcacamal�--ang sag� n~g Alcaldeng yumuc� n~g caunt�--iyan ang binatang can�ang umaga'y nacagal� ni par�Damaso. dahil sa serm�.Linin~g� n~g Gobernador General na nagtataca ang Alcalde.

sila'y nagsasalitaan �nagmamatuw�ang nagcacal�pon sa iba't ibang pangcat.--�pumasoc p�cay� binat� Namum�tla at nan~gan~gatal na pumasoc ang binatang iy�g taga Maynil�na madalas m�ali sa pananalita na pinaghahal�ang griego at ang tagalog. Pawang napusp� n~g pangguilal� ang . --Ipinam�anhic sa m~ga camahalan p�ninyong man~gaghintay n~g sandali--anang ayudande. Nan~garoroon din naman ang lahat n~g m~ga fraile. l�an na l�ang kay p�i D�aso. m~ga namumun�sa bayan n~g San Diego at m~ga mamamayan. at ibig nil�g pum�ok upang maghand� n~g galang sa Gobernador General.bago pumasoc sa salas) ay may ilang m~ga castil�na nahahal�sa m~ga militar.

sa Religi�. n~ga'y tot�ng malaki ang galit n~g Gobernador General upang man~gah� na papaghintayin ang m~ga fraile.. ang cany�g m~ga catungculan . at maipaaalaala natin sa canya ..--�t�o na? --Hind�cay�lalong magaling na ating siyasatin cung papa�o ang cany�g iniisip?--ang tan�g ni p�i Salvi. Nagsalita si p�i Sibyla: --�Ac�y walang an�mang sasabihin sa cany�.--ang dugtong n~g is�g agustino... --�Magtuloy p�ang m~ga camahalan niny� cung iny�g ibig!--anang ayudante. na hatid .--sa ganya'y maiilagan natin ang m~ga upasala n~g m~ga macaaalam.. �nagsasayang ac�rito n~g panahon! --Gay� din ang wic�co..lahat marahil....

na halos hinutoc ang bayawang. at hind�sil�pinagsabihan niy�g m~ga salitang pangpap�ri na pinagcaugaliang tanggapin n~g gay�g m~ga catataas na . --Sino p�sa m~ga camahalan niny�si p��D�aso?--ang biglang itinan�g n~g Gobernador General. ang tan~ging any�n~g is�g nacatataas cay sa ib� na an�pa't baligtad sa guinaw�ni p��Salvi. na pinapanatil� samp�sa cany�g pagyucod. liban na l�ang cay p��Sibyla. si p��Manuel Martin at ang iba pang m~ga fraile. na n~gay�y lum�abas na taglay ang is�g pagmumukh�g kinikinan~gan n~g catuw�n. sa licura'y sum�sunod si p�i Salvi.ang binatang hind�nacauunaw�n~g griego. Sil�y nan~gagsiyuc� n~g b�ng capacumbabaan. na hind�man lamang sil�pinaup� hind�sil�kinumusta. Naunang pumasoc si p��Sibyla.

casama namin si p��D�aso!--ang sag� ni p��Sibyla n~g halos gay� ding masacl� na pananalit� --�Nacahig�p�sa ban� at may sakit ang lingc� n~g camahalan niny�--ang idinugt�g na b�ng capacumbabaan ni p��Salvi.. ayon sa nararapat gawin n~g lahat n~g mababait na m~ga lingc� n~g Hari at n~g lah� n~g taong may pinag-aralan. --Hind�p� guin�. --�Oh!--ang isinalabat n~g Capit� General. naparito p�naman cami sa n~galan n~g mapitagang lingc� niny� na may casaliwang palad na.. na pinipihit ang silla sa pamamag-itan n~g is�g p� nit�at saca n~gumiting nan~gan~gatal.--pagcatapos na magtam�n~g lug� na macabati p�sa iny�at macumusta namin ang iny�g calagayan.�ring m~ga tao.--cung ang lah� n~g m~ga ..

. hat� niya't tan~gan sa cam� ni Mar� Ciara. Lumalacad na patiad si capitang Tiagong nacafrac. lalong iibiguin co pang ac�na ang maglingc� sa akin ding camahalan! Ang m~ga cagalangalang na m~ga fraile na pawang nacatay�ang catawan ay nan~gagsisitay�naman ang canil�g c�uluwa sa ganit�g pagcasasalabat. at pinatamis n~g caunti ang cany�g pan~gun~gusap. pagcatapos n~g sumandaling pagtiguil. na pumasoc na halos hind�macahacbang at kim�g kimi. --�Cay�po'y man~gagsiup�--ang idinugt�g n~g Capit� General. Gay� ma'y gumamit n~g calug�-lug� at mapitagang pagyuc�.lingc� n~g aking camahalan ay catulad n~g camahalan ni par�D�aso.

hinan~gad co cay�g makita upang cay�y pasalamatan dahil sa magandang guinaw�p�ninyo n~gayong araw na it� Nalalaman cong "lah�" at hind�co lilimutin . datapuwa't nanatili sa hind�pagn~gigiti ang Capit� General. iniabot ang cam� sa binibini at sa cany�y sinabi n~g matimy� na pananalit� --Mapapalad ang m~ga magugulang na may m~ga an� na babaeng gaya p�niny� guinoong binibini! Cay�p�y ibinalita sa aking carapatdapat na cay�y pagpitaganan at pangguilalas� . --�At iny�p� aking General!--ang sag� ni capitang Tiago n~g b�ng cataimtiman. --Nan~gasidilat ang Alcalde at ang m~ga ayudante.--�Ang guinoong binibini p�bang it�ang anac niny�--ang tan�g na nagtataca n~g Capit� General...

na pan~galan n~g is�g am�g may m~ga an� na babaeng casing g�lang p�niny� na cayo'y pasalamatan n~g boong ligaya. Nahulaan n~g Capitan General cung an�ang talagang ibig niyang sabihin at sumag�: --Toto�pong magaling.. guinoong binibini.. na pan~galan n~g dakilang Har�na dito'y aking ipinakikiharap. at ipagtagubiling bigyan n~g is�g ganting p�a! --�Guinoo!. .ang maran~gal niny�g inasal pags�lat co sa Gobierno n~g Har� Samantala'y itulot p�niny� guinoong binibini.ang tug� ni Mar� Clarang nan~gan~gatal. at sa pan~galan co naman. at umiibig n~g "capayapaan" at "capanatagan" n~g cany�g m~ga tapat na loob na nasasacop.

--Naghihintay po n~g m~ga utos n~g camahalan ninyo si guinoong Juan Crisostomo Ibarra!--ang malacas na sabi n~g isang ayudante.na cay�y magcasiya sa gal� n~g iny�g saril�g budh�at sa pagmamahal n~g iny�g m~ga cababayan. at siya'y hind�parating "bul�." Sinalit�n~g Capitan General sa is�g paraang macahulugan at lalong malac� ang lah� n~g m~ga salitang napapaguitanan n~g lamb� na coma. cung marunong magparusa ang Justicia'y marunong di namang gumanting p�a. Datapuwa't huwag p�niny�g ikait sa akin ang magandang pagcacataong aking maipakilala na. na ang catunaya'y siy�n~gang lalong magaling na ganting p�a. . at hindi na tayo dapat humin~gi pa n~g iba.

na sa layo'y sabihin ang aking nais na cayo'y muli cong makita bago co iwan ang bayang ito: mayroon pa po acong totoong mahahalagang bagay na sa inyo'y aking sasabihin. Guinoong Alcalde...--ani pari Salvi n~g boong capacumbabaan. --�Ah!--ang biglang sinabi n~g Capitan General. pagcatapos n~g pakikipagsalitaan cay guinoong Ibarra. guinoong binibini.Nan~gatal si Maria Clara.--tulot po ninyo. na sa inyo'y ipaalaalang si guinoong Ibarra'y excomulgado. Sinalabat siya n~g Capitan General at ito ang sinabi: . na cami lamang dalawa ang mag-uusap. --Itulot p�n~g camahalan ninyo.. sasamahan po ninyo aco sa boong aking pagpapasial na ibig cong gawing l�ad.

n~gang maaalinsunod sa ibin�bulong ni p��Salvi.." dahil sa caramdaman n~g canyang catawan. na aking hinahan~gad n~g "taimtim sa aking loob" na siya'y "ganap na gumaling." sa pagca't hindi marahil lubhang macapagpapasaya n~g loob sa canyang gulang ang isang "paglalacbay sa Espa�. --At tunay canya!--ang paglab�.--Lubos cong ikinatutuwang walang iba acong dapat ipamanglaw cung di ang calagayan ni pari Damaso. --�Tingnan natin cung sino ang mauunang maglalacbay agad!--ang Idinugt�g n~g isa .. Datapuwa't ito'y maalinsunod sa cany�. at samantala'y in~gatan naw�n~g Dios ang inyong m~ga camahalan! Nan~gagsialis ang isa't isa.

. sa dahil na masamang cagagawan n~g isang franciscano'y kinausap sila n~g Capit� General n~g malak�g calamig�. --�Yayao aco n~gayon din!--ang sabing masama ang loob ni p��Sibyla. Hind�sila nagbatian. n~g wal�na roon ang m~ga fralle'y binati siy�at maguiliw na iniabot sa canya ang cam�. n~guni't nagcaroon n~g m~ga tin~ginang lubhang marami ang sinasaysay. --�At cami paparoon sa aming lalawigan!--ang sinabi n~g m~ga agustino. Hindi matiis n~g isa't isa. Iba naman ang guinawa n~g Alcalde.pang franciscano. Nasalabong nila sa antesala si Ibarra. na sa canila'y nagpacaing iilan pa lamang ang oras na nacararaan.

Tunay n~ga namang pinanonood at pinagmamasid ang binata n~g Capit� General na napagkikilala ang canyang catuwaan. dahil sa pagdating n~g ayudante.datapuwa't hind�sila nacapagsalitaan n~g ano man. . Nasalubong niya sa pintuan si Maria Clara: maraming bagay rin ang m~ga sinabi n~g titigang guinawa n~g dalawa. n~guni't ibang iba sa m~ga sinalita n~g m~ga mata n~g m~ga fraile. Itulot p�niny�sa aking cay�y tanggapin co n~g boong pagpapalagay n~g loob. Humacbang n~g ilang patun~g�sa canya ang Capitan General. --Lub� na lub� ang aking galac sa aking mahigpit na pakikicamay sa iny� guinoong Ibarra.

--Hind�p�pagbibigay n~g catuwiran.--bayaan niny�g ac�y magtam�n~g sandaling pagbubuc� . mabuti!--anang Gobernador General na naupo at tul� itinur�sa cany�ang is�g upuan.--Guinoo ... guinoo.... iny�g ipinakikilala sa aking hind�niny�inaasahang cay�y pagpapakitaan co n~g magandang loob sa pagtanggap co sa iny� it�y pagcuculang tiwal�sa aking pagmamahal sa catuwiran. ang ganyang pagcalakilaking cagandahan n~g loob. cung di pagpapautang n~g loob ang is�g pagtanggap--catoto sa isang gaya cong walang an�man cahulugang sumasailalim n~g capangyarihan n~g mahal na Har� --�Mabuti. --Nacasusugat sa akin ang iny�g pagtataca.

Cung nagsalit�lamang cay�sa akin.--na hindi co inacalang may caucul�g carapatan upang abalahin co ang iny�g caisipan na lubh�g maraming pinan~gan~gasiwaan... --Sa ganang aki'y ipinalalagay cong napacaliit ang aking adhic�--ang isinag� n~g binata. caya n~ga't cay�y inihin~gi co na sa Gobierno n~g Har�n~g is�g ganting palang dan~gal (condecoraci�). pinanood co sana n~g boong tuw�ang pagdidiwang na guinaw�at marahil ay nailigtas co cay�sa is�g sama n~g loob. dahil sa caisipan niny�g pagcacaawang gawang pagtatay�n~g is�g p�ralan . --Iguinal� n~g Capitan General ang . buc� sa ang catungculan co'y sa unang pun�n~g aking lalawigan magsalit�muna.n~g pus� totoong malaki ang aking pagcalug� sa iny�g caasalan.

sa pagca't kinacailan~gang makibagay tayo sa lacad n~g panah�: dito'y hind�tayo macapagtatawa sa m~ga bagay na it�sa hayagang gaya sa Espa� �sa paham na Europa. at nagpatuloy n~g pananalit� --Tungc� sa samaan n~g loob na nangyari sa iny�at kay p��D�aso. na nagpapakilala n~g cany�g ligaya. at tungc� naman sa excomuni�. cacausapin co na ang Arzobispo.cany�g �lo. at nalalao'y lalong gumagamit n~g any�g pagpapalagay n~g loob. huwag p�cay�g matatacot at huwag din namang mag-iin~gat n~g pagtatanim hind�s�alan~gin ang is�man l�ang buh� niny�sa �lo samantalang ac�ang namamahal�sa Kapul�an. nakipagtunggali cay�n~g paharapan sa m~ga capisanang dahil sa canil�g cahulugan at cayamana'y . Gay� ma'y dapat cay�g magpacain~gat sa hinaharap na panah�.

. kinalulugdan co ang magbigay unl� sa capurih� n~g m~ga namatay n~g magulang. at tuman�g: --Ibinalit�sa aking galing daw p�cay�sa Europa. ac�man nama'y umibig din sa aking m~ga mag�gulang.kinacailan~gang siya'y igalang. N~guni't cay�y aking tatangkilikin. at �tulun~gan ac�n~g Dios! hind�co maalaman ang aking gagawin sa calagayan p�niny�.. �n�ira ba cay�sa Madrid? --Op� natira ac�g il�g buw� doon. --Hind�ba niny�naririnig sa m~ga salitaan doon ang aking familia? --Bagong caaalis pa p�ninyo n~g ac�y . sa pagca't kinalulugdan co ang m~ga mababait na an�. At bigl�g bigl�g binago ang salitaan..

Nasnaw ang is�g n~giti sa m~ga labi n~g matandang militar. at sa pagca't palibhasa'y sinabi sa akin cung an�po ang caugalian niny� inaaala cong hind�lamang walang cabuluhan ang is�g sulat na pangtagubilin sa iny�g ac�y iny�g tangkilikin.magtam�n~g capurihang inyong familia.--ang sag� ni Ibarrang casabay ang pagyucod. cung d�naman is�g capaslan~gan p�sa iny� talag�g natatagubilin sa iny�caming m~ga filipinong lah�. ipakilala sa --At cung gay�y bakit naparito cay�n~g wal�g dal�na an�mang s�lat na pangtagubilin sa akin at n~g cay�y aking tangkilikin? --Guinoo.--sa pagca't hind�tul� tul� na galing aco sa Espa�. na madalang na muling .

n~g papikit cung minsan. na sinasang-ayunan �minamasama.. na anaki'y sinusucat tinitimbang ang canyang m~ga salita: at --�Ikinaliligaya cong umisip cayo n~g papaganyan. Ministro n~g Estado. kinacalian~gang gawin namin at lumagay cami sa lahat. n~g Guerra. dapat p�niny�g maalaman cung an�ang m~ga mabibigat na bagay na pinapas-an namin sa Fiilpinas. Ang yumayacap n~g malaki'y hind�nacapipisil . binata. ang aming m~ga panucalang cahin~gian.sumag�. at ang lalo pang masama'y kinacailan~gan naming ipagtan�g ang bawa't bagay sa malayong Inang Bayan. ganyan n~ga sana! Gay� man. ayon sa casalucuyang panah�.. Dito'y caming m~ga matatandang m~ga militar. n~g Fomento. At �bago sasabihin namin m~ga castilang. Hari. n~g Gobernaci�. at . n~g Gracia at Justicia at iba pa.

Caya n~ga cung sa Espa�. is�g himala na dito'y hind�magcagul�gulong lah�.--Sa inyo'y macapagsasalit�ac�n~g walang ligoyligoy. na may m~ga p�ahayagan at napagkikilala ang munacala n~g m~ga mamamayan. na ipinan~gan� at lumaki rin sa lupa�g iy�. na bawa't bagay may ucol na cany�g ministro. na iminumulat at ipinauunawa sa Gobierno ang cany�g m~ga camalian n~g cany�ring m~ga cam�. sa pagca't walang cabuluhang magpacunuwari ac�n~g ib�g bagay. buc� sa rito'y may is�g macapangyarihang caaway na . gay� ma'y hind�wast�at maraming totoo ang m~ga caculan~gan.na mabuti! Buc� sa rito'y ang caraniwan. sa caculan~gan n~g m~ga cagalin~gang sinabi co na. napaparito caming bahagya na napagkikilala ang lupaing it� at iniiwan namin pagpapasimula naming makilala.

. na marahil hind�ang paglilingc� sa canyang sariling Bayan ang guinagaw� cung d�ang paglilingc� lamang sa sariling iguiguinhawa. at hindi nam� . cung d�sa calacaran n~g panah�.. n~guni't napipilitan cam�g gumamit n~g m~ga mat�at m~ga bisig n~g ib�na ang caraniwa'y hind�namin kilala.. Hind�nagcuculang n~g magagandang panucal�ang m~ga namamamahala.humahadlang sa lihim sa icagagaling nitong Kapuluan at lumulubid sa cadiliman n~g icahihint�nit�sa pags�long sa guinhawa at dan~gal. Ito'y hind�casalanan namin. Ibig cong ipagmalasakit cay� at ibig co sanang huwag macapagpahamac sa iny�n~g an�man ang m~ga caculan~gan n~g casalucuyang sinusunod naming pamamahal�. hind�co mangyaring maampon ang lahat. hind�cacaunti ang naitutulong sa amin n~g m~ga fraile. datapuwa't hind�na macasasap� sil�..

--ang isinag�. . Ang Gobierno l�ang ang macapagbibigay n~g aking cahin~gian. at mabigkis� ang Inang Bayan at ang aking m~ga cababayan n~g wal�g hanggang tali n~g nagcacaisang m~ga adhic�at n~g nagcacaisang m~ga pag-aari. at sa pagpupumilit n~g aking m~ga cababayan.macapagsacdal na lah� sa akin.--ang lalong malaking nais co'y ang ililigaya nit�g aking bayan. ligayang ibig co sanang maguing cautan~gan niya sa Inang Bayan. �May magagaw�p�ba ac�sa iny�g mapakikinaban~gan niny�cahi't cacaunti? �mayroon p�ba cay�g an�mang ibig hin~gi sa akin? Nagnilay-nilay si Ibarra. pagcatapos n~g mahabang panah�g laguing pagsusumakit at n~g tapat na m~ga pagbabago n~g m~ga cautus�. --Guinoo.

Nagtindig ang Capit� Ganeral at nagpasy� n~g pacab�abila sa s�as. hind�p�niny�nadadalaw ang pinararatan~gang m~ga damp�sa aming m~ga bayan. na .--ang pagdaca'y sin�i. titig na tinumbas� ni Ibarra n~g gay� din catagal na titig. cung mamasid p�sana niny�sila'y macacakita cay�n~g tunay na may magandang p�s�at m~ga dalisay na caasalan. --Wal�p�cay�g nakikita cung d�ang m~ga t�ng dito sa ciudad ay humihilahod. --Guin�ng Ibarra.Tinitigang sandal�n~g Capit� General. --�Cay�p�ang unang lalaking nacausap co sa lupaing it�--ang bigl�g sinabi at iniabot sa cany�ang cam�.

--datapuwa't dapat ac�g tumir�sa lupaing kinabuhayan n~g aking m~ga magugulang. Ipagbili p�niny�ang lah� niny�g m~ga ariarian. --�Kinamatay� nil� ang lalong carapatdapat niny�g sab�in! Maniwal�p�cay�sa akin..--ang bin�a'y tumindig.bigl�g tum�uil. hind�nauucol sa iny�g b�an ang patacb�n~g iny�g isip at ang iny�g pinag-ar�an. marahil higu� ang aking pagcakilala sa iny�g lupa� cay sa .. ang sin~g� n~g l�p�roo'y macag�aling sa iny� --�Hind�co calilimutan hanggang nabubuhay ang magandang loob na pakita sa akin n~g iny�pong camahalan! ang isinagot ni Ibarrang nababagbag n~g caunti ang calooban. paghus�in niny�ang iny�g cab� n~g damit at sum�a cay�sa akin sa Europa..--mar�il yay� ac�sa l�b n~g is�g buw�..

Tin�ag n~g Capit� General ang cany�g ayudante. ay bin�inb� sa cay�dito! �Humay�cay� �humay�cay�sa canyang tab�at n~g lalo cay�g magcaroon n~g calayaan ay paparituhin niny�sa akin ang cany�g am�--ang idinagd� na nacan~git�--Gay� ma'y huw� niny�g lilimuting ibig cong sam�an niny�ac�sa pagpapasy�. �Ah! maalaala co pal�--ang canyang bigl�g sin�i na nagbago n~g any�n~g pananalit�--�cay�y mag-aasawa sa is�g dalagang carapatdapat sambah�. Yumuc� si Ibarra at yum�..iny�.--n~gay� co lamang nakita cung paano ang par�n upang magu�g is�g magaling na castil� na hind�kinacailan~gang talicd� ang pagca . --�Nag�alac ac�-any� na tinatapictap� ang balicat n~g ayudante..

magal�g na filipino. at sintah� ang cany�g sariling b�an.. upang hind�lamang .--n~g mailagang mangyari uli ang "napanood" n~g camahalan p�niny�g m~ga "cagagawan".--ang sin�i sa canya pagpasoc niya. datapuwa't paparituhin mo ang Alcalde sa akin! Humar� caracaraca sa cany�ang Alcalde. palibhasa'y "nacasisirang p�r� sa Gobierno at sa lahat n~g m~ga castil� nan~gan~gahas ac�g ipagb�in sa iny�n~g "totoong mahigpit" si guinoong Ibarra.. �binigy�g b�tas ac�n~g bin�ang it�sa paggawa n~g gay�. at hind�malalao't mabibigyan co n~g tapat na tumb� ang fraile! �S�ang at ang binatang iya'y balang araw ay . m~ga cagagawang dinaramdam co. sa cawacasa'y naipakilala co n~gay� sa m~ga fraile na hind�lar�an nil�ang lah� sa atin. --Guinoong Alcalde.

at iny�pong siyasatin cung t�nay n~gang may m~ga tan~ging cagagawang saril�ang guin�ng iyan. Napag unaw�n~g Alcalde ang sa canya'y pagsisi.ipagcaloob niny�sa canya ang m~ga kinacailan~gan at n~g maganap niy�ang canyang m~ga panucalang nauucol sa icapagcacap�r�n~g Inang-Bayan. cung d�naman �an~gilag niny�sa hinaharap na panah�g siya'y bagabaguin n~g taong sino man at sa dahilang paano mang paraan. caya n~ga't siya'y yumuc� upang mailihim ang cagulumihanan n~g canyang l�b. . Ipasabi p�niny�ang gay� d� sa alf�ez na siyang nag-uutos dito sa "secci�". na hind�sinasabi n~g m~ga "reglamento": hind�lamang �sang carain~gan ang aking narin~gig tungc� sa ganit�g bagay.

n~gayo'y nakikisama naman ac�sa galac niny� dahil sa �yong mamanugan~gin: ang catotohanan n~ga'y ang lalong mabait sa m~ga anac na babae ay carapatdapat sa lalong magaling na mamamayang lalaki sa Filipinas. �Hind�p�ba mangyaring aking maalaman sa iny�cung cailang cay�ipagsasaya ang canilang pagcacasal? --!Guin�!.--hind�pa nalalaong aking sinaysay ang aking pakikianib sa iny�n~g galac.. at pinahid ang pawis na umaagos sa . dahil sa pagcacapalad niny�g magcaroon n~g isang anac na babaeng gaya na n~g�baga n~g binibining de los Santos..--ang pautal na sabi ni Capitang Tiago. --Don Santiago.--ang sa cany�y sinabi n~g capitan General sa salitang mairog.Humarap si capitang Tiagong matigas ang dam� na magaling ang pagcacaprinsa.

canyang n�. na ang Alcalde ang pinagsasabihan. Nacarin~gig siy�n~g masasay�g voces sa is�sa m~ga tahanan n~g b�ay. casabay ang isang n~giting nacaaakit sa pagcahabag sa canya. . cay�t siy�y mar�ang tum�ag sa pint�an. Pinaroonan si Mar� Clara ni Ibarrang halos tumatacbo sa paglacad: maraming lubhang sasabihin at isasaysay niya sa can�ang casintahan. --�Siya n~g�p�--ang isinag� ni Capitang Tiago. --�Aba! �ayon sa mas� co'y wal�pang matibayang taning! Sacali't c�lang n~g m~ga padrino'y aking icagagalac n~g malaki na ac�ay magu�g isa sa canila. It�y n~g mapaw�ang aking masamang pakilasa sa maram�g casalang linabasan co r�o n~g padrino hangga n~gayon!--ang idinugt�g.

.. �macapapasoc ba ac�--ang tan�g n~g bin�� na ang p�so'y tum�iboc n~g lubh�g malac�. --Cris�tomo. pasasa teatro cam�n~gay�g gab� is�lat mo ang ibig mong sabihin cay Maria Clara. at ang --�Ac�ang tumatawag. Nanatili ang catahimican.. --�Aco! Tumah�ic ang m~ga voces pint�a'y..hind�nabucs�.--�Sinong tumat�ag?--ani Mar� Clara. N~g macaraan ang sandali'y mararahang m~ga hacbang ang nan~gagsil�it sa pint� at ibinul�g sa b�tas n~g susian n~g masay�g voces ni S�ang.

At nan~gagsilayo ang m~ga hacbang na mat�lin ding g�a n~g pagcalapit. . --�An�ang cahulugan cay�nito?--ang ibinulong ni Ibarrang naglilining-lining at untiunting lum�ay�sa pint�an.

na . na pinan~gun~gunahan n~g m~ga guard� civil at n~g m~ga p�nong-b�an. ang Alf�ez at si Ibarra. inanyay�an silang doon man�d n~g pagd�n n~g procesi� sa b�ay n~g Gobernadorcillo.=XXXVIII. na caacb� ang cany�g dalawang ayudante. Ang Capitan General na nagp�asyal n~g lac�.= =ANG PROCESION.= Paggab� at n~g n�isindi n~g lah� ang m~ga farol sa m~ga bintan� guinaw�ang ica�at na paglab� n~g procesi�. ang Alcalde. na sin�abayan n~g repique n~g m~ga campan�at n~g talast� n~g dating m~ga putucan. na siy�g nan~gagwawahi n~g d�n at nagpapatab�sa tao. si Capitang Tiago.

sum�sunod ang m~ga bat�sa p�ralang cas�a ang canil�g maestro. Tinalicd� mar�il n~g b�ng gal� ni Ibarra ang pakikin� n~g tul�g iy�. upang doon saysay� ang isang loa (pagpupuri) sa pag bibigay dan~gal sa Santong Patr�. pagcat�os ay ang m~ga bat�g may dal�g m~ga farol na . napil�an siy�g mag-al� na l�ang sa pag-�ang si Mar� Clara'y cany�g makikita sa teatro. na kinatitirahan ni Mar� at n~g caniy�g m~ga caibigang bab�. Ang pasimul�n~g procesi�y m~ga "ciriales" na p�ac. n~guni't sa pagc�t �ig n~g Capitan General na m�akinggan ang loa. palibhasa'y l�ong min�agaling pa niy�g doon na man�d n~g procesi� sa b�ay ni Capitang Tiago. na taglay n~g tatl�g m~ga sacrist�g nan~gacaguantes.nagpatay�sa harap� n~g is�g tablado.

na ib�t ib�ang m~ga c�lay at any� nacalag� sa d�lo n~g is�g tik�g humigu� cum�lang ang h�a sa napapamut�an n~g alins�nod sa naisip� n~g m~ga bat� sa pagca't ang nagcacag�gol n~g pag-ilaw na ito'y ang m~ga musm� sa n�on at ang n�on. �cung dili caya'y bumibili sila n~g is�g maliit na candilang mapul� na guinagamit n~g m~ga ins� sa canil�g m~ga altar.papel. at ang pinabahal�n. Sa calaguitnaa'y nagpaparoo't parito ang . bawa't isa'y nagmumunac��at gumagaw�n~g cany�g farol. pinapam�tihan n~g magalin~gin nil�g m~ga s�it at n~g maliliit na m~ga band�� alinsunod nam� sa calagayan n~g canil�g buls� at sac�iniilawan n~g is�g up� n~g candil� sacali't macapanghin~gi sila sa is�g caibigan �camag-�ac na sacristan. Mal��ang guin�anap nil�ang tungc�ling it�g ini�ang sa canil�n~g matanda sa nayon.

sa pagcat sa m~ga panghahampas nila nito.m~ga alguacil at m~ga teniente n~g justicia. na ipinamamahagui nila n~g ucol at catatagang lacas nasusunduan nil�ang pagc�nlac at carikitan n~g m~ga proceci�. sa icababanal n~g m~ga c�uluwa at ininingning n~g m~ga pagdiriw�g n~g religi�! Samant�ang ipinamamah�ui n~g wal�g b�ad n~g m~ga alguacil ang ganit�g pangban� na m~ga pal�n~g yant�. ang ib�nama'y nam�igay rin n~g wal�g b�ad n~g malalaki't maliliit na m~ga candil� at n~g sa gayo'y canil�g maaliw ang m~ga pinal� . up�g pan~gasiw�ng huwag magc�atac-wat� ang m~ga han� at huw� magc�unt�-bunt� ang m~ga tao. at sa ganit�g cadahilana'y guinagaw�nil�g tagapamag-itan ang canil�g varas.

t�nay n~ga't siy�y may m~ga paa't binting dal�a.Guinoong Alcalde..--ani Ibarra. at may . Sa nakikitang calagayan niy�y masasabing hind�totoong kinalulugdan n~g m~ga tao ang m~ga cagagaw� n~g pinsan n~g ating Pan~ginoong Jesucristo. Nararapat n~gang ipagb�al. catampalasanan sa bawa't maparitong taga ib�g lupa�.. Hind�maalaman cung an�ang dahil at cung bakit ang nan~gun~gunang santo'y si San Juan Bautista. �dahil� l�ang na canilang naibigan? --�Sumasacatuwiran p�cay� guinoong Ibarra!--ang sagot n~g Capitan General na narin~gig ang gayong catanun~gan:--nacapagt�aca ang ganit�g napapan�d na .--guinagaw�po b�ang m~ga pamam�ong iyan upang mabigy�g caparusah� ang m~ga macasalanan. n~g sabing mah�a.

na pinanon�d ang proseci� mul�sa daan.--hind�macapagbibigay cagalin~gan sa iyo ang ic� ang n�nang nagsaysay n~g Magandang Balit� at ang cahi't yumuc� sa iyo si Jes�s! �hind�nacapagb�igay cagalin~gan sa iyo ang inyong malaking pananampalataya't ang iy�g pagpapacah�ap. na nan~gagpapaluan nang lih� n~g canicanilang farol ang is�t is� --�C�lang p�ad!--ang ibin�bulong n~g filosofo Tasio. at ang iyo man l�ang pagcamatay dahil sa pagwalanggal�g mo n~g catotohanan at n~g iyong pinananaligan.pagmumukh�g ermita�. at siy�y din�imlan n~g il�g m~ga batang may m~ga dal�g farol na papel na wal�g �aw. linilimot ang lahat n~g it�n~g m~ga tao. pagca wal�g tagl� cung di ang sar�ing m~ga carapat�! Lalong magaling pa ang magserm� sa . datapuwa't ang kinalalagyan niya'y is�g l�mang and� na c�oy.

N~guni't inihint�n~g matand�g lal�i ang cany�g m~ga pags�i.. cung nakip�ig c�sa is�g Capis�an n~g m~ga fraile.m~ga simbah� cay sa magu�g cawiliwiling tinig na sumisigaw sa m~ga il�g. sa pagca't dum�ating si San Franc�co. Cung pano s�a ang iy�g kin�n at hind�m~ga balang. --�Hind�ba sinabi co na n~ga?--ang itinul� na n~gumin~git�n~g patuy�--it�y na sa is�g carro at �Santo Dios! ga�o car�ing m~ga ilaw at ga�o car�ing m~ga far� na cristal! �Cailan ma'y hind�ca naliguid n~g gany�g car�ing m~ga pangliw�ag.. nagpapakilala sa iy�ang m~ga b�ay na it�cung an�ang Filipinas. Giovanni Bernardone! �At pagcagalinggal�g na m�sical ibang m~ga t�ig ang ipinarin~gig n~g m~ga an� mo . cung ang dinam� mo sana'y sutl�at hind�balat n~g m~ga hayop..

cung mab�hay cang mag-ul�n~gayon. sum�sunod doon si Santa Mar� Magdalena. na pagcagandagandang larawang may saganang buh�. Dal�ang estandarteng iy� n~g m~ga "hermano tercero. at sac�i't makilala ca n~g iy�g m~ga an�.--Ayaw� cung ano ang dahil n~g pagcacagay�." na nacahabit�g guing� at nagdarasal n~g malac� at sa any�g caaw�aw�g tin�. datapuwa't may pit�g pacpac. ib�ilangg�icaw at mar�il ay maw�~gis ca sa kinaratnan ni Cesario de Speyer! Sumusunod sa m�sica ang is�g estandarte na kinalalarawanan n~g santo ring iyon.n~g mamat� na ic�! Datapuw� �cagalanggalang at m�acumbabang nagtay�n~g is�g Capis�an. wal�cang ibang makikita cung d�n~ga haling na Eliasis de Cortona. may panyong pinyang bordado sa m~ga daliring pun�n~g m~ga .

" na nagbibigay sa procesi� n~g any�g cahimahimal� caya n~ga't cung mins�y lumuluha ang santang macasalanan n~g verde. caya't dalidaling nagdara�. cung minsa'y pul� minsa'y azul at iba pa. nan~gan~ganino sa cany�g m~ga luhang virdrio ang m~ga culay n~g m~ga �aw "bengala. na cany�g pagcahiy�na siy�lamang ang buc� na ang pananam� ay bal� n~g m~ga hay� sa guitn�n~g gay�g caraming m~ga taong lip� n~g guint�at m~ga mahalagang bat� --�Nariy� na ang ating santa!--anang an� . hind�tinatamo ni San Juan Bautista ang ganitong m~ga caran~galan. Hind�nagpapasimul�ang m~ga bahay n~g pagpapanin~gas na m~ga ilaw na it�cung d�cung nagdaraan si San Francisco.sings�g. at nararamt� n~g damit na sutlang may pamuting m~ga malalapad na guint� Naliliguid siy�n~g m~ga ilaw at n~g incienso.

at pinagcaisahan nilang ilagay muna sa lupa ang santo. ibig na man nil��n~g sa canil�y nan~gagdadalang makinig n~g m~ga tul� Sa pagca pag� n~g cahih�tay n~g m~ga nan~gagdadala cay San Juan. sila'y nan~gagsiupo n~g patingcayad. --Baca maggalit ang aguacil ang tutol n~g is� --�Hes! �diyata't sa sacristia'y inilalagay lamang siy�sa is�g suloc na may m~ga . Nan~gagsisitiguil ang m~ga nan~gagsisi �aw sa paliquid n~g tablado up�g mapakinggan ang LOA (pagpupuri). n~guni't n~g aco'y magtam�n~g lan~git.na babae n~g gobernadorcillo sa cany�g m~ga panauhin. ipinahir� co sa cany�ang aking m~ga sings�g. gay� din ang guinagaw�n~g m~ga santo.

n~guni't . bag� na isinasam�n~g mukha n~g maraming babaeng mapag-anyong ban�. na siyang may sabi: "Hind�ang m~ga matatandang babae ang kinalulugdan n~g Virgen cung di ang m~ga dalaga". siya'y nagm�khang tila is�sa m~ga taong-bayan.bahay n~g gagamb� At n~g mapalagay na sa lupa si San Juan. Pacana ang caugaliang it�ni pari Damaso. cung di ang m~ga matatand�g babae ang nan~gun~guna at sumusunod ang m~ga dalaga na siyang nan~gasahul�n~g procesi� hanggang sa carro n~g Virgen na sinusundan n~g cura na napapandun~gan n~g palio. na gaya n~g m~ga lalaki. ang caibh� l�ang ay hind�nagsisimula muna sa hanay n~g m~ga batang babae. Nagpapasimula ang hanay n~g m~ga babae buhat cay Magdalena.

Anim na m~ga "hermana tercera" ang humihila sa cany�g carro. Sum�sunod cay Magdalena si San Diego. sa pagca't nananatili sa canyang mukha ang cahapisan. Datapuwa't kinakailangang hintayin ang carro n~g Virgeng pinan~gun~gunahan n~g m~ga taong suot "fantasma" �mult� na nacagugulat sa m~ga bata.sumasang-ayon sila at n~g mapagbigyang loob ang Virgen. dahil sa cung anong pan~gaco �pagcacaramdam. at taglay nila ang boong pagsusumipag. Huminto si San Diego sa harap n~g tablado at naghihintay na siya'y handugan n~g bati. ang catotohana'y sila ang humihila. caya n~ga't naririnig ang iyacan at sigawan n~g m~ga . na gaya rin caninang umaga n~g sumusunod siya sa licuran ni San Francisco. baga man sila hind�niya ikinatutuwa ang gay�g calagayan.

ang labing dalawang batang babaeng nagagayasan n~g puti. nagniningning ang m~ga matang cahuad n~g canil�g m~ga collar. na caalacbay ya�g das� na pahum� at�hindi nagbabago ang tinig. sa guitna n~g madilim na pulut�g na iyon n~g m~ga h�ito. wal�g pinag-ibhan sa m~ga angel n~g caliwanagang napipilit n~g m~ga mult� Sila'y pawang nacacapit sa dalawang m~ga sintas na azul na nacatali sa carro n~g Virgen.sanggol na m~ga haling ang caisipan.) . Gay� man. nacocoronahan n~g m~ga bulaclac. na nagpapaalaala sa m~ga calapating humih�a sa "Primavera" (larawan n~g pasimula n~g tag-araw. na papanood na wan~gis sa m~ga mapuputing m~ga jazmin. tulad sa m~ga sariwang sampaga nahahalo sa m~ga lumang m~ga basahan. cul� ang buh�. m~ga capuch�. m~ga cord� (lubid) at m~ga lamb�g.

"botas" na pangpan~gabayo. cintur� at sombrerong may m~ga plumaje. sa cawacasa'y isang "aaah!" n~g pangguiguilalas ang nagpumiglas sa m~ga labi n~g lahat. At carapatdapat n~gang pangguil�asan: siya'y is�g malakilaki n~g batang lalaking may m~ga pacpac. banda. nacatitig ang lah� sa nacasiwang na cortina (tabing n~g pintuan). Bakin pa sasaysayin dito ang m~ga sinabi .Pawang handa na sa pakikinig ang lahat n~g m~ga larawan. na nagcacadaidaiti sila sa pag-ulinig n~g m~ga tula. �Ang se�r Alcalde mayor!--ang sigaw n~g is� datapuwa't nagsimula ang himala n~g m~ga kinapal n~g pagsasaysay n~g isang tul�g cawan~gis din niy� at hind�niy�isinama n~g loob ang sa canya'y pagtutulad sa Alcalde.

sa cagalin~gan n~g aming capalaran. tagalog at wicang castila. n~g caawaawang binigyang pahirap n~g gobernadorcillo? Linasap na n~g m~ga bumabasa sa amin ang serm� ni pari Damaso caninang umaga. at ayaw n~ga caming sila'y lubhang palayawin n~g napacarami namang m~ga caguilaguilalas na m~ga bagay. at ito ang aayaw cami. na pawang tinula. buc� sa baca pa sumama ang loob sa amin n~g franciscano cung siya'y ihanap namin n~g isang macacapan~gagaw. palibhasa'y cami taong payapa.sa wicang lat�. N~g magdaan ang Virgen sa tapat n~g bahay ni c�itang Tiago'y isang awit-calan~gitan ang sa canya'y bumati . Ipinagpatuloy pagcatapos ang procesi�: ipinagpatuloy ni San Juan ang malabis n~g saclap na canyang paglalacad.

matining. huminto ang pagdarasal at tumiguil pati ni pari Salvi. ang sinasaysay niya'y is�g mata� na dalan~gin. nagmamacaawa. na isinasaysay sa isang pag-awit. Nan~gan~gatal ang voces at bum�bunglos n~g m~ga luha: higuit sa isang pagbati. Narinig ni Ibarra ang t�ig mula sa kin�alagyang durun~gawan. itinatan~gis war�ang "Ave Mar�" ni Gounod. at nanaog sa ibabaw n~g canyang puso ang pan~gin~gilabot at calungcutan. mataguinting. isang carain~gan. Nagpacapipi ang m�sica n~g procesi�. Yao'y isang tinig na caayaaya. na sinasaliwan n~g pianong siya rin ang tumutugt� at caacbay niyang dumadalan~gin. Napagkilala niya ang sa caluluwang iyong dinaramdam. at nan~ganib siyang magtanong sa sarili n~g cadahilanan n~g gayong .n~g m~ga sinalita n~g Arc�gel.

pagsasalitaanan n�in doon ang nauucol sa m~ga batang n�~gawala. . --Ac�caya baga ang pinagcacadahilanan?--ang ibinul�g n~g b�ata. ang sa canya'y sinabi. na cany�g sinundan n~g wala sa canyang loob.pagpipighati. Mapanglaw at nag-iisip-isip n~g siya'y masumpong n~g Capitan General. na baga man tinitingn� niya'y hindi niya nakikita ang Capitan General. --Sasamahan niny�ac�sa pagca� sa mesa.

ang mukh�g lalak�t nacabarong francia na Medusa �Musa n~g Guardia Civil? Napagkilala caya ni do� Consolaci�g lubhang nacasususot ang canyang noong nababalatayan n~g m~ga malalaking ug�.=XXXIX. . ang m~ga catuwaan n~g caramihang tao. at ang canyang mainguiting titig. s�antalang nagdaraan ang procesi�.= =SI DONA CONSOLACION.= �B�it nacasar�ang m~ga bintana n~g bahay n~g alf�ez? �saan naroroon. na wari'y siyang pinagdaraanan. na sa canyang pagsang-ayon sa isang magandang udy� ay hind�niy�inibig na gambalain sa canyang calaguimlaguim na pagsun~gaw. hind�n~g dug� cung di n~g suca at apd� ang malak�g tabac� carapatdapat na pamuti n~g caniyang moradong m~ga labi.

ayon sa cany�g pinagcaratihang huw� gumaw�at cakilakilabot. Is�g malaml� na �aw ang siy�g lumiliwanag sa wal�g cahus�ang salas. Mapan~gl� ang b�ay. mawiwicang walang t� sa b�ay. Ang gin�ng babae. Cung d�l�ang sa centinela (bantay na sundalo) na nagpapasial sa pintuan.--na gaya na n~g�n~g sinasabi ni S�ang. wal�g pamuti ang cany�g buhoc liban na lamang sa isang panyong . at siy�g nagpapan~gan�ag sa m~ga marurum�g cap� na kinap�an n~g m~ga b�ay-gagamb�at dinikit� n~g alab�. n~g panah� na naghahar�ang caligayah�. ang m~ga magagandang udiy� n~g budhi. sa pagca't nagcacatuw�ang bayan. wal�g m~ga far� at m~ga bandera.�Ay! sa gan�g canya'y nagnawn� l�ang.

. na siya ang may likh�upang canyang maguing sariling gamit. �cung dil�aya'y mangcuculam. na doo'y pinababayaang macatacas ang m~ga maninipis at maiicling tungcos n~g m~ga gusam� na buhoc ang b�ong franelang as�l. na siyang na sa ibabaw n~g isa pang barong marahil n~g una'y put� at isang s�ang cup�. Lumalabas sa canyang bibig ang bug�-bug� na as� na ibin�buga n~g boong pagcayamot sa alang-alang.nacatal�sa canyang �lo. marahil ipinalagay na siya'y isang hariharian sa bayan. at pinamutihan pagca tapos ang caniyang pagcatuclas na iyon n~g m~ga pagwawariwari sa wicang tinda. Cung napanood sana siya ni don Francisco Ca�maque. na canyang tinitingnan-pagca ibinubucas ang m~ga mata. na siyang bumabal� at nagpapahalat�n~g m~ga pay� at lap� na m~ga hit� na nagcacapatong at ipinag-gagalawan n~g mainam.

Napagkikilala n~g alf�ez na totoong catawatawang manamit ang canyang babae. n~guni't hindi siya pinahintulutan n~g canyang asawa." at hindi n~ga magaling na siya'y ilantad sa m~ga mata n~g m~ga matataas na tao sa pan~gulong bayan n~g lalawigan. na siya'y may pagca anyong reina at . na naaamoy sa canya yaong tinatawag n~g madlang "calunya n~g m~ga sundalo. at ang pagbabawal ay may calakip. na dalawa �tatlong lait. na gaya n~g kinauugalian. hindi dahil sa siya'y aayaw.Hindi nagsimba n~g umagang iyon ang guinoong babae. cun di baligtad. at cahi't sa m~ga taga ibang bayang doo'y nan~gagsidalo. ibig sana niyang siya'y pakita sa caramihan at makinig n~g serm�. m~ga tun~gayaw at m~ga sicad. Datapuwa't hindi gayon ang pinag-iisip n~g babae. Tal� niyang siya'y maganda.

siya'y hindi't naca "saya suelta. n~g cany�g mukh� n~guni siya'y totoong nacapagbigay balisa n~g umagang iyon. n~guni't umisip siya n~g gagawing panghihiganti. cahi't cung siya'y nagpipinta. Cailan ma'y hindi naguing carapatdapat macaakit sa canino man n~g pagpapalagay n~g loob ang marilim na pagmumukh�n~g guinoong babaeng ito. lalong lalo na n~g siya'y mapanood na magpabalicbalic n~g paglacad sa .malaki ang cahigtan niya cay Mar� Clara sa cagalin~gang manamit at gayon din sa karikitan n~g caniyang m~ga damit: si Maria Clara'y nagtatapis." Kinailan~gang sa caniya'y sabihin n~g alferez: "�itatahimic mo ang iyong bibig �ipadadala cata sa bayan mo sa casisicad!" Hindi ibig ni do� Consolaci�g umuwi sa canyang bayan sa casisicad.

Ang lalong maliit na pagcacahidwa. Palibhasa'y walang ano mang . tumataos at may cadulin~gasan. malupit. na walang imic at wari mandi'y nagbabalacbalac n~g isang bagay na cagulatgulat �macapapahamac: taglay n~g canyang panin~gin iyang sinag na ibinubuga n~g isang ahas pagca inaacmaang lusayin cung siya'y nahuhuli. humuhugot sa canya n~g isang salaula at napacaimbing lait na sumasampal sa caluluwa. nagninining. ang panin~ging yao'y malamig. ang lalong babahagyang hindi sinasadyang alatiit. Nagdaan sa gayong calagayan ang maghapon. carumaldumal.magcabicabilang dulo n~g bahay. datapuwa't sino ma'y walang sumasagot: maguiguing isa pang malaking casalanan ang mahinahong pakikiusap.

Ipinasara niya ang m~ga bintana upang huwag niyang marin~gig ang m~ga pagcacatuwa sa labas. Nan~gagsisiyucod na lahat sa canyang paliguid.--ang budhi niya'y pinupuno n~g guiyaguis: masasabing untiunting pinupuspos ang canyang m~ga silacbo n~g tilamsic at init n~g lintic at nan~gagbabalang magsambulat n~g isang imbing unos. hindi nacatitisod n~g ano mang dulo �catayugang sucat mapagbuntuhan n~g canyang cayamutan. ipinagbilin sa centinela na huwag papasukin ang sino man. Nagbigkis n~g isang panyo sa ulo at .nacahahadlang sa canya--sapagca't piniguing ang canyang asawa. nanghihinuyo at nan~gan~gayupapang lahat ang m~ga sundalo at m~ga alil�sa paliguidliguid niya. tulad sa m~ga uhay sa unang hihip n~g bagyo: walang nasusunduang hadlang.

Niyo'y wala roon ang alf�ez. Gayon ang naguing calagayan sa loob n~g dalawang araw n~g babaeng sira ang pag-iisip. at pinasindihan ang m~ga ilaw baga man may sicat pa ang araw. at sa caayawan namang huwag magcaroon n~g ano mang hindi calugodlugod panoorin. na walang diwa ang titig. ipinagbilin n~g alf�ez sa m~ga sundalong alagaan si Sisa. at sa pagcaibig na siya'y maipan~gilag sa ano mang casacunaan sa m~ga araw na iyon n~g caguluhan. caya napilitan ang cahabaghabag na babaeng maglamay na magdamag na nacaupo sa isang bangco. Ayon sa ating nakita na. caawaang pagpakitaan n~g maguiliw na calooban at pacanin. piniit si Sisa. Nakita siya kinabucasan n~g alf�ez.n~g wari'y ito'y mailagang huwag sumambulat. . dahil sa panggugulo sa catiwasayan n~g bayan at inihatid sa cuartel.

Pinakikinggan siya nang m~ga sundalo at hindi nan~gagsisiimic: �ay! sa canila'y nagpapagunit�ang m~ga tinig na iy� n~g m~ga panahong una. pinasimulaan niyang cantahin ang m~ga "cundiman" nang canyang cabataan. ya�g m~ga gunit�n~g panah�g hindi pa narurun~gisan ang calinisan n~g canilang budh� Narinig din siy�ni do� Consolaci� sa oras na iy� n~g cany�g cainipan.N~g gabing ito. at n~g cany�g maalaman cung sino ang cumacanta'y nag-utos: . ayawan cung dahil sa calapitan doon n~g bahay ni capitang Tiago'y dumating hanggang sa canya ang mapanglaw na canta ni Mar� Clara. sa papaano man ang dahil. �cung dili caya'y pinucaw n~g ibang m~ga tinig ang pagcaalaala niya n~g canyang m~ga dating canta.

Isang bagay na nacacahuwad n~g n~giti ang siyang nasnaw sa canyang tuyong m~ga labi. na ang b�ng acala'y naca�kit sa paggalang at pagcagulat ang cany�g calagayan. na humar� na d�nagulomihanan. kinuha ang l�igo n~g canyang asawa sa pagca sabit. Ito'y nacasugat sa loob n~g mapagmataas na Musa. at nagsalita n~g maban~gis na tinig sa babaeng sira ang isip: . Ipinanh� doon si Sisa. humudy� sa m~ga sundalong man~gagsiya-o. na hind�nagpahalata n~g pagtatac��t�ot: tila mandin wala siy�g nakikitang sino mang guin�ng babae. Umub�ang alfereza.--�Papanhikin niny�siy�agad-agad!--ang canyang sinabi pagcaraan n~g il�g sandaling canyang pag-iisip-isip.

sa nauucol sa gram�ica at gayon din sa pan~gun~gusap. �At magaling n~ga naman ang cany�g guinagawa! sa pagca't cung pinahihirapan niy�ang wicang tagalog.--"�Vamos. magcantar icaw!" Isa sa m~ga magagandang caugalian n~g guinoong babaeng ito ang magpacasumicap na huwag niyang maalaman ang wicang tagalog. �cung dili ma'y nagpapacunwaring hind�niy�nalalaman ang tagalog na ano pa't sinasadyang magpautal-utal at magpamalimali n~g pananalita: sa gayo'y magagawa niy�ang pag-aanyo n~g tunay na "orofea". na gaya n~g caniy�g caraniwang sabihin. n~g m~ga silla at n~g m~ga zapatos ang boong caya upang . At gayon man'y �guinawa n~g cany�g asawa. ang wicang castila'y hindi lumiligtas sa gay�g catampalasanan.

�Hindi mo ba nalalamang ganyan ang pan~galan n~g iyong p. kinabucasan n~g araw n~g sa canila'y pagcacasal. ay ang sabing "Filipinas. Inacala n~g cabong nacalalapitlapit na. sa pakikipag-usap sa canyang asawa.bayan dahil sa nanggaling sa Felipe?" Ang babaeng pinapanaguinip ang matimy� na lug� n~g pagcabagong casal. sinabi ni do� Consolaci�g "Pilipinas". "Felepinas". inibig sumunod at sinabing.siya'y maturuan! Isa sa m~ga salitang lalong pinagcahirapang totoo niy� na ano pa't daig ang pagcacahirap ni Champollion sa m~ga gerogl�ico. babae. caya n~ga't cany�g tinuctucan at pinagsabihan:--"Sabihin mong Felipinas. huwag ca sanang hayop. inacala n~g cabong catungculan niy�g ipakilala ang pagcacamali at turuan. na n~g panahong iyo'y cabo pa lamang." Ayon sa sabihanan. caya dinagdagan ang .

at masusunduan mo ang pan~galan n~g iyong rep-bayan!" Hinih�ohipo ni Consolaci�.. bagaman nagpapasimula na ang pagcaubos n~g cany�g pagtitiis: --"Fe .. ang b�col �ang m~ga b�col n~g canyang ulo. hindi mo ba masabi: Felipe? Huwag mong calimutan. talastasin mong ang haring Felipe . quinto.m~ga pagtuctoc.. Felipenas..lipe. na n~g panahong iyo'y lavandera. Sabihin mong Felipe. babae.nas. at sinigawan--"Datapuwa. Felipe .. at saca mo iragdag ang "nas" na ang cahulugan sa wicang latin ay m~ga pulo n~g m~ga indio.. �Bakit baga't "Felipenas" ang kinalabasan at hindi "Felipinas"? Alin sa dalawa: �sasabihing "Felipenas" �dapat sabihing ... at inulit.. �gay� n~g�ba?" Nangguilal� n~g di ano lamang ang cabo.

alang-alang sa infante na si don Felipe? �Bakit caya nagcapaapaano ang pan~galang ito? Baca caya naman isang indio ang Alonso Saavedrang iy�?. Dito'y napuspos n~g hindi cawasa ang cany�g pagtatac� kinus� ang cany�g m~ga mat�--Tingnan nating . --�Bakit?--ang ibinubulong.--macapagsisinun~galing baga ang Historia? �Hindi bag�sinasabi sa librong ito. ang cany�g asawa at siy�ay cacapuwa wala sa catuwiran. na ang pan~galang ito'y siyang dito'y ikinapit."Felipi"? Minagaling n~g cabong huwag n~g umimic n~g araw na iy�.. marahan! "Filipinas" ang siyang saysay n~g lah� n~g m~ga limb�. iniwan ang cany�g asawa at main~gat na nuhang tan�g sa m~ga limbag... cung wicaing is�is�ang m~ga letra. ..

lalong lalo na sa Madrid. Hindi man l�ang pinapaguingdapat n~g sargentong tingnan ang cabo. nagpapasimula na n~g pananalita n~g ganito: "menistro". "embitaci�". Caya n~ga ang taong may pinag-aralan. �hindi ca ba napaparoon sa Madrid? ang taong may pinag-aralan ang wica co. na n~g panah� n~g cany�g cabataa'y naghan~gad na magpari. "enritaci�". "endino". nagpalabas sa bibig n~g is�g cumpol na as�at sinagot siy�n~g lalong malaking pagmamayabang: --N~g m~ga panah�g una'y hindi sinasabing Felipe cung hindi Filipi: tayong m~ga tao n~gay�. hindi natin matiis na magcasunod ang dalawang "i". at iba pa. sa pagca't .Isinangguni ang canyang m~ga pag-aalinlan~gan cay sargento G�ez. palibhasa'y naguiguing "franchute" (nakikigagad n~g ugali sa m~ga franc�).

.ito ang tinatawag na pakikisang-ayon. Sacali't masama ang pagcatanto n~g cabo sa m~ga sarisaring wica. ito ang cadahilana't hindi nalalaman ang cung bakin gayon pananalit� �Pagcalalaking bagay natututuhan sa Madrid! man niya ang ang --�Sa macatuwid n~gayon ang dapat na pananalita'y?. �iayon mo sa caugalian n~g una: Filipinas!--ang tug� ni G�ez n~g boong pagpapawalang halaga. --Ayon sa pananalita n~g una. ang capalit nama'y magaling siyang asawa: ang bagong canyang napag-aralan ay dapat . �alam mo na? Ang lupaing ito'y hindi pa pantas. sa casalucuyang lacad n~g caugalian.. Hindi napaparoon sa Madrid cailan ang cabo.

datapuwa't n~gayo'y dapat mong sabihin n~g alinsunod sa matandang ugali Feli.--cahapo'y magalinggaling na ang pagsasalita mo n~g pan~galang iyan. �ano ang tawag mo sa iyong p--bayan? --�Ano�ang aking itatawag sa canya? alinsunod sa itinuro mo sa akin �Felifenas! --�Haguisin cata n~g silla. hindi pala. --Consola. sa pagca't naaayon sa bagong caugalian.maalaman naman n~g canyang asawa. caya't ipinagpatuloy niya ang pagtuturo. �Filipinas! --�Tingnan mo. hindi pa ac�luma! �ano ba ang pagca isip mo? --�Hindi cailan~gan! Filipinas! �sabihin mong . p-!.

.File . --Sabihin mo. nagdilidili at nagsabi n~g pautal. Binuhucan siya n~g cabo. �bahagya pa lamang nacagaganap aco n~g tatlompong ta�!--ang isinagot na naglilis n~g mangas na parang naghahanda sa pakikiaway. tinangnan .. m~ga sampalan.. na humihin~ga n~g malacas: --Feli . napacap--... ��babalabaguin cata n~g silla! --Namasdan ni Consolasi� ang galaw... �Pum! �erraes! ang silla ang siyang tumapos sa pananalita. calmusan.--�Ayaw aco! Aco'y hindi isang lumang casangcapan . At ang kinawacasan n~g pagtuturo'y suntucan..Fele .

lumabas ang maraming m~ga casangcapan sa canilang pinagtataguan. sa caniyang pagcamasid sa pagsulong n~g pagcatututo n~g pagsasalita n~g caniyang asawa. datapua't ang Filipinas ay hindi lumabas. humin~ging tawad sa lalaki. Gayon n~ga . binitiwan siya n~g babae. na sa loob n~g sampong ta�y hindi na ito macapagsasabi n~g ano man.--bumigay n~g sigaw ang cabo. umagos ang dugo.naman n~g babae ang balbas n~g lalaki at ang isang bahagui n~g catawan--hindi macapan~gagat sa pagca't umuugang lahat ang caniyang m~ga n~gipin. isang barong gulagulanit. M~ga cawan~gis n~g ganitong bagay ang m~ga nangyari cailan man at canilang mapapag-usapan ang nauucol sa pagsasalit� Binabalac n~g cabo n~g sakit n~g loob. nagcaroon n~g isang matang mahiguit ang capulahan cay sa isa.

caya n~ga't linaluan pa niya n~g hindi ano lamang ang nagmunacala n~g "Volapuk". "orofea" na . nacacawatas pa ang canyang asawa n~g wicang tagalog. n~gayon. dito sa panah� n~g pangyayari n~g aming m~ga sinasaysay. na ano pa't canyang hinihirang pa naman yaong m~ga sabing maririin at maiin~gay. Nagcapalad n~ga si Sisa na hindi siya mawatasan.naman ang nangyari. Umunat n~g caunti ang cunot n~g m~ga kilay n~g alfereza. at nacapagsasalita pa n~g wicang castil�upang siya'y mawatasan. hindi na siya nacapagsasalit�n~g ano mang wic� totoong nawili na siya sa pagsasalita n~g pacumpas-cumpas. patan~go-tan~g�at pailing-iling na lamang. N~g sila'y icasal. isang n~giti n~g catuwaan ang siyang nagbigay saya sa caniyang mukha: hindi na n~ga mapag-aalinlan~ganang hindi siya marunong n~g wicang tagalog.

Pinakinggan ang paunang canta na may halong tawang palibac.siya. Nawawatasan niyang magaling: marahil nauuhaw sa ulan ang pusong iyong mabato at tuy� ayon sa "cundiman". ang cahulugan n~g m~ga tul�at pati n~g canta'y tumatalab sa canya. --�Asistente. n~guni't untiunting nawala sa canyang m~ga labi ang tawa. pinakinggang magaling. sabihin mo sa babaeng ito sa wicang tagalog. na siya'y cumanta! �hindi niya aco mawatasan. at n~g malao'y lumungcot at nag anyong nag-iisip n~g caunti. tila baga mandin ay nanaog naman sa ibabaw n~g canyang pus� . Ang tinig. hindi siya marunong n~g castila! Nawatasan ni Sisa ang asistente at kinanta niya ang canci� n~g Gabi.

" "Pinagpipilitang itaas sa lan~git ang pinacadahong lanta na't gulanit." "Pagdating n~g hapon pawang cahapisan ang inaning bun~ga sa han~gad na dan~gal. "Ang lanta at cupas na abang bulaclac sa boong maghapo'y nagladlad n~g dilag sa nais na camtam pagpuring maalab sa udyoc n~g dib-dib na mapagmataas... putos n~g balabal n~g gabing marilim at labis n~g panglaw". at ang pagsisisi ang taglay na lamang sa m~ga nagawang lihis sa catuwiran."Ang calungcuta't guinaw at ang calamigang sa lan~git ay buhat.. at caunting dilim ang hin~gi n~g hibic upang maitago ang puring naamis." .

" --�Huwag. ang canyang libin~ga'y mangyaring diliguin n~g hamog na luhang sa lan~git ay galing." "Ang ibong panggabi'y sadyang iniiwan ang lubhang maluncot na canyang tahanan sa matandang cahoy na lihim na guang at liniligalig tahimic na parang. �huwag ca n~g cumanta! �nacalalaguim sa .. n~g ningning n~g caniyang naamis na dan~gal at n~g hindi wastong mataas na asal.."At mamatay siyang hindi namamasdan n~g nacapanood na sicat n~g araw." "Mataos ding hin~gi n~g canyang dalan~gin cay Bathalang Poong lubhang mahabaguin. sa ganap na wicang tagalog. huwag ca n~g cumanta!--ang sigaw n~g alfereza. at tumindig na malaki ang balisa.

at sa isang sicad ay sinarhan ang pint� pagcalabas niya. tumiguil na bigla sa tapat n~g ul-ol na babae. Itinur�ang pintuan sa hindi marunong mag-in~gat na asistente. ang cahihiya'y nauw�sa masilacbong galit at pagtatanim. nahiy�at palibhasa'y hindi sa babae ang catutubo niyang damdamin.akin ang m~ga tulang iyan! Tumiguil ang ul-ol na babae n~g pagcacanta: nagbitiw ang asistente n~g isang:--�Aba! �sabe pala tagalog! (marunong pala n~g tagalog) at nacatun~gan~gang tinitingnan ang guinoong babae na puspos n~g pagtataca. Napagkilala nito na ipinagcanulo niya ang sariling catawan. Lumibot na macailan sa silid. na pinipilipit n~g nan~gin~gilis niyang m~ga camay ang l�igo. at saca sinabi sa canya sa wicang castil�--�Sayaw! .

at ang isa namang bisig pagcatapos. Hindi nacacawatas si Sisa. Naririnig sa dacong malayo ang m�sica n~g procesi�g tumutugtog n~g is�g marchang malungc� at dakila. at saca ipinagpag ang dalawang bisig: wal�ring naguing cabuluhan. --�Sayaw. walang cahulugan. sayaw!--ang inulit-ulit n~g tinig na nacalalaguim.Hindi cumilos si Sisa. ibig niyang sa gay�g gawa'y gagarin siy�ni Sisa. ibang m�sica ang tum�tunog sa . Siya'y naglulucs� naggagalaw. datapuwa't naglulucso ang guinoong babae n~g catacot tacot na ang sinusunod ay ibang comp�. itinaas n~g alfereza ang caniyang isang bisig. --Tiningnan siya n~g ulol na babae n~g titig na walang diwa.

at nagsalita: --�Icaw naman ang n~gayon!.. Tinititigan siya ni Sisang hindi gum�alaw.. yaong calaguim laguim na l�igong kilal�n~g m~ga magnanacaw at n~g m~ga sundalo. Huminto it�at tila mandin nahihiy� iniyaang ang latigo. hangg�g sa . na gawa sa Ulan~go at pinag-inam n~g alferez sa pamamag-itan n~g m~ga cawad na doo'y ipinulupot.loob n~g cany�g budhi. �say�! nauucol sumay� At pinasimulang paluin n~g marahan ang wal�g ano mang takip na m~ga paa n~g ul-ol na babae. isang wangki sa pagtatac�ang naguhit sa cany�g m~ga mat� at is�g bahagy�g n~giti ang siy�g nagpapagalaw sa cany�g m~ga putlaing m~ga labi: kinalulugdan niy�ang sayaw n~g guinoong babae.

at dalidaling itinaas ang paa. na an�pa't pinilit niy�g magsanggalang n~g m~ga cam�. tinangnan n~g dalawang camay ang m~ga binti. Nagpacalugmoc si Sisa sa sahig. at tinitigan ang canyang verdugo n~g m~ga matang nacatiric. --�Aj� �nagpapasimula ca na!--ang isinigaw na taglay ang catuwaang malupit.magcan~giwin~giwi ang pagmumukha nito sa sak�. at mula sa "lento" (madalang) ay iniuwi sa isang "allegro vivace" (masaya at madalas). Dalawang malacas na . Sumigaw ang cahabaghabag na babae n~g isang daing sa sak�. at tumutunog at humahaguinit ang latigo. p-india?--ang sinasabi n~g guinoong babae. --�Sasayaw ca ba.

at nagpasimul�siya n~g paglukso at . at hindi na is�g daing. Nawalat ang canyang manipis na bar� pumutoc ang balat at bumalong ang dug� Nacapagpapagalac n~g mainam sa tigre ang pagcakita n~g dug� nagpasilacbo n~g loob ni do� Consolaci� ang dugo n~g canyang pinahihirapan. samantalang pinapalo naman niya. --�Sayaw. cung di dalawang atun~gal ang siyang isinigaw n~g culang palad na sira ang isip. sayaw.--�sayaw �papatayin cata sa capapal�n~g l�igo. ito at n~g canyang isang camay. At ang canyang guinawa'y hinawacan niya n~g isang camay ang babaeng ulol.hagupit n~g l�igo sa licod ang pilit sa canyang tumindig. maldita! �Mapacasam�naw�ang inang nan~ganac sa iyo!--ang isinigaw. condenada.

Isang n~giti n~g ligaya ang siyang nagpacubot sa m~ga lab�n~g maestra. pagpapawalang halaga. paglibak at kalupitan. . datapuwa't walang magsasabing yao'y may cahalong halakhac. ang n~giting iyo'y may taglay na pagtatanim. Sa cawacasa'y napagkilala n~g ulol na babae ang sa canya'y ibig. At sa pagcatigagal n~g pagtatamong lugod sa caniyang gawa'y hindi niya narin~gig ang pagdating n~g canyang esposo.pagsayaw. n~giti n~g isang Mefist�eles na babae na nangyaring nacapag-anyo n~g isang alagad. caya n~ga't ipinagpatuloy niya ang paggalaw na walang wasto n~g canyang m~ga bisig. hangang sa biglang nabucsan n~g malaking in~gay ang pinto sa isang tadyac.

at saca sa . kinuha ang l�igo n~g babaeng sa canya'y humihiwatig at tumitin~gin n~g m~ga matang wari'y tumatanong. Humin~ga ang ulol na babae at dahandahang na�po sa lapag na narurumhan n~g canya ring dug� Nagpatuloy ang catahimican: humihin~gasing n~g malacas ang alf�ez. at ipinag-utos na tumiguil n~g pagsayaw. Inilagay n~g alf�ez n~g lubos na pagpapacamairuguin ang canyang camay sa balicat n~g magsasayaw na caiba sa lahat.Sumipot doon ang alf�ez na namumutla't marilim ang mukh� napanood ang doo'y nangyayari at ibinulusoc sa canyang asawa ang isang catacottacot na titig. Ito'y hindi cumilos sa kinalalagyan at nanatiling nacan~giti n~g boong pagcawalang kinahihiyaan.

--�pabigyan mo siya cay Marta n~g ibang baro at sabihin mo tuloy na gamutin! Pacanin mo siyang magaling at bigyan mo n~g isang magaling na higaan . �icaw ang bahala.canya'y nagsabi n~g tinig na payapa at madalangdalang: --�Ano ang nangyayari sa iyo? �Hindi ca man lamang nagbigay sa akin n~g magandang gabi! Hindi sumagot ang alf�ez. at ang guinawa'y tinawag ang "asistente. pagca siya'y inyong pinaglupitan! Bucas ay ihahatid siya sa bahay ni guinoong Ibarra. inilagay ang talasoc at saca lumapit sa canyang asawa. Pagcatapos ay sinarhang mabuti ang pintuan. ." --Dalhin mo ang babaeng ito...--anya.

--�Ano ang nangyayari sa akin?--ang sigaw n~g tinig na cahawig n~g culog. casabay n~g isang tun~gayaw. ay nagpatuloy n~g pananalita: --�Hindi mo ba ipinadala ang sulat na ito sa Alcalde. babaeng p--? �Aywan co cung bakit hindi pa kita lin�lusay! . at iyong sinabing pinagbabayaran aco upang aking ipahintulot ang sugal.--�Naghahan� icaw na basaguin co ang mukha mo!--ang sa canya'y sinabing nacasuntoc ang m~ga camay. at pagcatapos na maituro sa babae ang isang papel na puspos n~g sulat na tila cahig n~g manoc. --�Ano ang nangyayari sa iyo?--ang tanong n~g babae na tumindig at umurong.

at ang pingga'y sa pader tumama at doon nabasag. agad-agad yumucod.--�Tingnan natin! �tingnan natin cung macapan~gan~gahas ca!--ang sinabi sa canya n~g babaeng nagt�awa't siya'y linilibac.--�hindi ca macapan~gahas lumapit! At linurhan ang alf�ez upang ito'y lalong . gayon din ang kinahangganan n~g isang mangcoc at n~g isang cuchillo. n~guni't namasdan niya ang l�igo.--�ang lulusay sa aki'y isang malaking totoo ang cahigtan n~g pagcalalaki sa iyo! Narinig n~g alf�ez: ang gayong alimura. at ipinukol sa ulo n~g asawa: ang babaeng dating bihasa na sa ganitong pakikiaway. Dumampot n~g isang pinggan sa m~ga na sa ibabaw n~g isang mesa. --�Duwag!--ang sigaw n~g babae.

sa pagca't cung hindi'y babasaguin co ang iyong bun~g�--ang iniaatun~gal. n~guni't walang nasunduan cung di mapahampas sa pint� bagay na sa canya'y nagpabulalas n~g m~ga tun~gayaw. at biglang sinarhan n~g malacas ang pinto.magn~gitn~git. p--p--. n~guni't hinaplit nito n~g caguilaguilalas na caliksihan ang mukha n~g lalaki at saca sumagasang tumacbong tuloytuloy sa canyang silid. at kinacalabog ang pinto n~g canyang m~ga suntoc at sicad. Pinagdimlan ang lalaki at umaatun~gal na hinandulong ang babae. --�Sumpa� naw�ang iyong angcan. Hindi sumasagot si do� Nariri~ngig sa dacong Consolaci�. bucsan mo. loob ang . na humahagoc sa galit at sa sakit n~g palong tinanggap. babaeng baboy! �Bucs� mo. Hinabol siya n~g alf�ez.

--�Pasalansan~gan ca't magpalamig ic� n~g ulo!--ang patuloy na paglibac n~g babae. na ang isang halimaw na na sa sa jaula ang catulad.calampagan n~g m~ga silla at m~ga baul. na tila mandin nacatapos na n~g . at nagcasiya na lamang siya sa magpalacadlacad n~g paroo't parito sa magcabicabilang dulo n~g salas. Yumayanig ang bahay sa m~ga sicad at m~ga tun~gayaw n~g lalaki. �papuputucan co icaw pagca sumun~gaw ca! Tila mandin untiunting pumapayapa ang lalaki. --�Huwag cang pumasoc! �huwag cang pumasoc!--ang sabi n~g maasim na tinig n~g babae. na anaki mandin nagtatayo n~g isang cut�sa pamamag-itan n~g m~ga casangcapang-bahay.

�aayaw cang aco'y magsimba! �aayaw mo acong bayaang gumanap sa Dios!--ang sabi n~g boong capalibhasaang siya lamang ang marunong gumaw� Dinampot n~g alf�ez ang canyang capacete. at saca umalis na ang hakbang ay malalaki. cahi't ang Dios ay hindi ca makikita.. na pagca kita'y nahaguip.. Palibhasa'y bihasang macapanood ang m~ga alila roon n~g m~ga ganitong pangyayari. caraniwang sila'y inaabot n~g yamot. salaulang babaeng p--! --�Oo! masasabi mo na ang ibiguin!.pagtatayo n~g caniyang pangsangalang na cut� --�Isinusumpa co sa iyo. datapwa't pagcaraan n~g ilang sandali'y dahandahang bumalic: siya'y nag-alis n~g canyang m~ga bota. n~guni't canilang . naghusay n~g caunti.

at nacapagtiis na maghintay roon n~g mahiguit na calahating oras. Naupo ang alf�ez sa isang silla. caya't siya'y n~gumin~giti. lalaking cambing?--ang tanong na manacanaca n~g tinig. Sa cawacasa'y untiunting inalis niya ang m~ga casangcapang ibinunton sa tabi n~g pinto: naririnig n~g lalaki ang calampag. caya't nan~gagkindatan ang isa't isa. sa tabi n~g dakilang pinto.pinagtakhan ang pag-aalis n~g m~ga bota. bagay na hindi dating guinagawa. --�Tunay bagang umalis ca na �naririyan ca pa. --�Asistente! �umalis pan~ginoon mo?--ang na ba sigaw ni ang do� . na pinagbabagobago ang lait. n~guni't nalalao'y ilinalacas.

guinoo. ang calabog n~g catawang natutumba. m~ga sumpa.. Isang sigaw. Narin~gig ang masayang tawa n~g babae. atun~galan. at saca hinugot ang talasoc n~g pinto .. m~ga tinig na pa� . umalis na.. m~ga tun~gayaw. Sumagot ang asistente sa isang hudyat n~g alf�ez: --Oo po. m~ga hampas. .Consolaci�. at nagbigay sa tagapagluto n~g isang hudyat na macahulugan.. �Sino ang macapagsasaysay n~g nangyari sa cariliman n~g silid na tulugan? Ang asistente ay napasapanig n~g bahay na pinaglulutuan.

--�At icaw ang magbabayad!--ang sinabi sa asistente n~g tagapagluto. . --�Aco? �Cung sacali'y ang bayan ang siyang magbabayad! Itinanong niya sa akin kung umalis na: tunay. n~guni't bumalik.

= =ANG CATUWIRA'T ANG LACAS.= Niyao'y may icasampong oras na n~g gabi. at ang cahalimbawa nila'y m~ga fantasmang mula sa alang-alang na nanaog upang manood . Ang ilang m~ga globong pinamutihan n~g m~ga bomba't coetes ay nan~gasunog at isinasapan~ganib ang lahat n~g bahay. na ipinaitaas sa pamamag-itan n~g as�at n~g han~ging pinainit. na may m~ga dalang is�g mahabang cawayang sa dulo'y may nacacabit na basahan at saca isang baldeng tubig. dahil dito'y may nakikita pang m~ga tao sa m~ga palupo.=XL. Naaaninagnagan ang maiitim nilang anyo sa malamlam na liwanag n~g impapawid. Nanghihinamad na napaiimbulog at nagnining sa madilim na lan~git ang ilang globong papel.

m~ga toro �m~ga calabaw na apoy. datapuwa't tumugtog ang m�sica n~g isang palatandaan. at iba pang m~ga lab�na mangyayari pang gamitin. Sinusuhan din naman ang maraming m~ga "rueda". m~ga "castillo". Dito't doo'y may nakikitang m~ga ilaw n~g Bengala (luces de Bengala). na siyang lumiliwanag n~g catacataca sa masasayang m~ga pulutong. N~gayo'y tumutun~go ang caramihang m~ga tao sa dacong plaza n~g bayan.n~g m~ga casayahan n~g m~ga tao. at isang malaking volcang sa ganda at cadakilaa'y linaluan ang calahatlahatang nakita hanggang sa panahong iyon n~g m~ga taga San Diego. gumagamit ang m~ga bata n~g m~ga sigsig sa paghahanap n~g m~ga bombang hindi pumutoc. at n~g magcagayo'y linisan n~g lahat ang capatagang iyon. upang panoorin ang huling palalabasin sa teatro. .

Is�g alguacil ang siy�g nag-aalaga n~g m~ga ilaw na iy�. nacabitin sa bubun~gan. siya'y pinagsusutsutanan at sinisigawan n~g madla. Ang caguinoohan sa bayan.Mainam na totoo ang pagcacapaliwanag sa tablado. sa licuran�n~g orquesta'y naroroon ang lugar na sinasabi n~g corresponsal sa cany�g sulat. ipinaririn~gig ang m~ga pan~gunahin n~g m~ga tugtuguin.--�Nariyan na. libolibong m~ga ilaw ang nacaliliguid sa m~ga haligui. at pagca napaparoon at n~g mapagbuti ang m~ga ilaw na cucutapcutap. at nasasabog sa sahig na masinsin ang pagcacapulupulutong. nariyan na siy� Sa har� n~g escenario (palabasan) ay pinagtotonotono n~g orquesta ang canilang m~ga instrumento. ang m~ga castila at ang m~ga mayayamang dayo'y .

M~ga pagpaparoo't parito. is�g huli na sa panah�g "buscapi�. na ang caraniwa'y hindi n~g upuan cung di n~g bigyang cagamutan ang pagca pandac: pinanggagalin~gan ang ganit�g gaw�n~g maiin~gay na m~ga pagtutol n~g m~ga walang bangco. ang m~ga taong walang catungculan at walang m~ga dan~gal na caloob n~g pamahalaa'y siyang nacalalaganap sa nan~gatitirang lugar sa plaza. m~ga halakhacan. Ang bayan.nan~gagsisiupo na sa nahahanay na m~ga silla. m~ga in~gayan sa pagtataca. isang "reventador" ang siyang nan~gagd�agdag n~g cain~gayan. m~ga sigawan. may pas-ang bangco ang m~ga iba. pagcacagayo'y nan~gagsisipanaog agad-agad ang m~ga nacatayo sa bangco. n~guni't hindi nalalao't sila'y muling pumapanhic. Sa daco rito'y may nababaling paa n~g is�g . na parang walang ano mang nangyari.

sa dacong malayo pa roo'y may naririn~gig na is�g calampagan n~g nababasag na m~ga copa at m~ga botella: yao'y si Andeng na may dal�g m~ga alac at m~ga pangpatid uhaw. na nag-acalang magsamantala n~g gayong calagayan . sa daco roo'y nan~gag-aaway sa pagpapan~gagaw sa lugar. sa pagca't malulugdin sa "monte" ang gobernadorcillo.. ang m~ga taong nanggaling sa malayo at n~g macapanood ay n~gayo'y siyang naguiguing panoorin.bangco at nan~gahuhulog sa lupa. n~guni't canyang nacasalubong ang sa canya'y nan~gin~gibig.. Nan~gun~gulo sa pamamanihala at cahusayan n~g panoorin ang teniente mayor na si don Filipo. sa guitna n~g tawanan n~g caramihan. Ganito ang sabi ni don . main~gat na tan~gan n~g dalawang camay ang malapad na bandeja.

�Itong bagay na ito pa .Filipo cay matandang Tasio: --�Ano caya ang mabuti cong gawin?--ang sabi niy�--hindi tinanggap n~g Alcalde ang pagbibit� co n~g catungculan.--"�inaacala po ba niny�g sal�t cay�sa lac� sa pagganap n~g iny�g m~ga catungculan?"--ang itinan�g sa akin. pawang catulad n~g m~ga lacas n~g lahat n~g m~ga pinuno: nanggagaling ang m~ga lacas na iyan sa m~ga matataas na pinun� Tinatanggap n~g cahi't hari man ang canyang m~ga lacas sa bayan at tinatanggap naman n~g bayan sa Dios ang canyang lacas.--ang m~ga lacas n~g isang teniente mayor. --At �ano ang inyong isinagot? --�Guinoong Alcalde!--ang aking isinagot. cahi't magpacawalawalang capacanan.

sucat na acong mag-isa. --�Cung gayo'y tulun~gan nawa cayo n~g Dios!--ang sinabi n~g matanda.--ang isinagot n~g fil�ofong calakip ang isang tawang palibac.--datapuwa't n~gayo'y naalaala co. at sinabi sa aking pag-uusapan na raw namin ang m~ga bagay na ito pagca tapos n~g m~ga fiesta. at nag-acalang umalis. --�Aayaw po ba cayong manood�n~g palabas? --�Salamat! hindi co kinacailan~gan ang sino man sa pananaguinip at sa paggawa n~g m~ga caululan. �hindi ba tinatawag ang inyong paglilining n~g caugalia't hilig n~g ating bayan? Payapa.naman ang wala sa akin. n~guni't malulugdin sa m~ga . guinoong Alcalde!--Datapuwa't hindi aco pinakingan n~g Alcalde.

. Pinutol ang canilang salitaan n~g pagdating ni Mar� Clara at n~g canyang m~ga caibigang babae. datapuwa't sumasamba sa m~ga emperador. n~guni't nan~gahahaling pagca nacacakita n~g isang princesang nagpapa-ikit n~g sibat .. ang m~ga babae rito sa atin ay may caugaliang matimyas. at sinamahan sila sa canicanilang upuan. Tinanggap sila ni don Filipo.panooring nauucol sa m~ga pagbabaca at sa m~ga labanang sumasabog ang dug� ibig ang pagcacapantay-pantay.. sa m~ga hari at sa m~ga pr�cipe.. �nalalaman po ba ninyo cung ano ang cadahilanan nito? Talastasin po ninyong dahil sa. n~guni't iniwawaldas ang pamumuhay sa m~ga walang cabuluhang pag paparan~galan sa m~ga fiesta. Sumusunod sa canila ang curang may casamang isa pang .. hindi mapagpitagan sa religi�.

--�Bigyang pala naw�sila n~g Dios naman sa cabilang buhay!--anang matandang Tasio.franciscano't ilang m~ga castila. Tila mandin walang sinady�n~g nagbibigay paroon cung di bantayan si Mar� Clara. samantalang lumalayo. na ano pa't napagwawaring tunay n~g ang may catuwirang siya'y panoorin n~g boong pagliyag. May m~ga mata at may pakinig ang lahat n~g na sa escenario. sa pagcanta n~g "Crispino e la comare". Casama rin naman n~g cura ang ilang m~ga mamamayang ang hanap-buhay umalacbay tuwina sa m~ga fraile. na ang tinataglay na cahapisa'y nagbibigay sa canyang cagandahan n~g isang anyong cahimahimal�sa ningning at cahalagahan. N~guni't hindi . liban lamang sa is� si p��Salvi. Pinasimulan ang palabas cay Chananay at cay Marianito.

sa pagca't bumati siya n~g walang kim�cay Mar� . n~g m~ga caligayahan. pinanggalin~gan ang pagdating niya roon n~g isang bulungbulun~gan: siya at ang cura ang siyang pinagtinin~gan n~g pagpansin n~g lahat. na lubhang natatago sa malalim na hungcag na kinalalagyan n~g canyang m~ga panin~gin. nababasa sa m~ga titig na iyon ang isang bagay na cahapisang may malaking pagn~gin~gitn~git: �gayon marahil ang m~ga mata ni Ca� sa panonood. doo'y ipinakilala sa canya n~g canyang ina! Nagt�apos na ang "acto" (bahagui) n~g pumasoc si Ibarra. Datapuwa't parang hindi nahiwatigan n~g binata ang bagay na iyon. buhat sa malayo.nan~gagsasaysay n~g pagliyag ang m~ga mata n~g franciscano. n~g Paraiso.

Si Sinang ang tan~ging nagsalit� --�Pinanood mo ba ang volcan?--ang initanong.Clara at sa canyang m~ga caibigang babae. �nakita mo na? tacutin cami at n~g huwag caming macapagsaya. na tila mandin canyang pinakipagtalunan n~g masilacbo. --�Hindi caibigan? ako'y napilitang aking samahan ang Capitan General. at sinasaysay sa amin ang m~ga naguing buhay n~g m~ga napacasama. �nakita mo na? Nagtindig ang cura at lumapit cay don Filipo. mahinusay naman at mahina ang pananalita ni don . Mainit ang pananalita n~g cura. at naupo sa tabi n~g canyang casintahan. --Cung gayo'y �sayang! Casama namin ang cura.

Filipo. ang sabi ni don Filipo. at may catuwirang macalagay rito samantalang hindi nanggugulo n~g capayapaan. padre. --�N~guni't hindi ba panggugulo n~g capayapaan ang magbigay casalanan sa mabubuting m~ga cristiano? �Iya'y isang pagpapabayang macapasoc ang isang lobo sa cawan n~g m~ga mababait na tupa.--ang isinagot ni don Filipo na yumucod n~g caunti. sa lahat n~g m~ga gawang bucal sa aking sariling calooban. �Sasagot ca sa bagay na ito sa harap n~g Dios at sa harap n~g m~ga matataas na puno! Cailan man po'y nananagot aco.--si guinoong Ibarra'y isa sa m~ga lalong malalaki ang ambag.--datapuwa't . --Dinaramdam co pong hindi aco macapagbigay-loob sa inyo.

at cung sino ang umiibig sa pan~ganib ay sa pan~ganib namamatay! --Wala ac�g nakikitang an�mang pan~ganib. na aking m~ga punong matataas. .hindi binibigyang pahintulot aco n~g aking maliit na capangyarihang makialam sa m~ga bagay na nauucol sa religi�. --�N~guni't is�g pagbibigay puang sa pan~ganib. Ang m~ga nag-iibig man~gilag na canyang macapanayam ay huwag makipagsalitaan sa canya: hindi naman namimilit si guinoong Ibarra canino man. capuwa nakipag-usap sa cany�sa boong hapong it� at hindi n~ga ac�ang sa canila'y magpapakilalang masama ang canilang guinawa. padre: ang guinoong Alcalde at ang Capitan General. --Cung hindi mo siy�palalayasin dito'y cami aalis.

n~guni't wala n~g magawa. Nagsisi ang cura sa sinabi. huag po niny�g pansinin ang m~ga iy�! --�Sinong m~ga "iyan"?--ang itinanong na . na nagtindig na masama ang loob. Humudy� sa cany�g casama. at capuwa sila umalis. Guinag� sil�n~g m~ga taong canil�g cacamp� baga man inir�an muna nila n~g boong pagtatan� si Ibarra. Napuspos ang ugong n~g m~ga bulungbulun~gan at salisalitaan: n~g magcagayo'y nan~gagsilapit at nan~gagsibati sa binatang si Ibarra ang ilang m~ga tao.--Daramdamin cong totoo. datapuwa't hindi aco macapagpapalayas dito sa canino man. at sinabi sa cany� --�Sumasainyo cami.

at lumin~gap sa cany�g paliguid.--�casalucuyan bang na sa unang panah� tayo n~g cadilim�? Sa .nagt�aca. Cany�g nakita si Mar� Clara na tinatacpan ang mukha n~g cany�g abanico. --�Iyang m~ga nagsialis at n~g mapan~gilagan ang macapanayam po ninyo! --�At n~g mapan~gilagan ang pakikipanayam? �ang pakikipanayam? aking aking --�Opo! �anila'y excomulgado raw po cay� --Sa pagtatac�ni Ibarra'y hindi naalaman cung an�ang sasabihin. --N~guni't �ito baga'y dapat cayang mangyari?--ang sa cawacasa'y bigl�g sinabi n~g malac�.

at binago ang anyo n~g pananalit� --Pagpaumanhinan niny�ac�--any�--nacalilimot ac�g mayroon pal�g sa aki'y naghihintay na aking catip�.--sasayaw si Yeyeng sa "La Calandria"..macatuwid baga'y. �totoong calugodlugod sumayaw! --Hindi maaari. Lalong lumala bulungbulun~gan... datapuwa't aco'y b�alic. magbabalic ac�at n~g cayo'y aking masamahan. --�Huwag cang umal�!--ang sa canya'y sinabi ni Sinang. caibigan co. At lumapit sa m~ga dalaga. ang m~ga .

--�At bakit?--ang tanong ni don Filipo na nagtataca. at�"wala sino man" sa bayang may capangyarihan sumalangsang sa capahintulutang ito. --Sa pagca't nagsuntucan ang alf�ez at ang guinoong babae ay hindi sila macatulog. na binigyan cami n~g capahintulutan n~g Alcalde Mayor.Samantalang lumalabas si Yeyeng na nacasuot "chula" at sinasabi ang "Da ust�su permiso?" ("�Ipinagcacaloob po ba ninyo ang inyong pahintulot?") at sinasagot siya ni Carvajal n~g "Pase ust�adelante" ("Tumuloy po cayo") at iba pa. cahi't ang gobernadorcillo man. na siyang tan~gi . nan~gagsilapit ang dalawang sundalo n~g guardia civil cay don Filipo at hinihin~ging ihinto ang pagpapalabas. --Sabihin po ninyo sa alf�ez.

at hinahamon n~g away ang lahat n~g m~ga morong pumipiit sa canyang am� pinagbabalaan sila n~g bayaning puputlan silang lahat n~g �lo. N~g matapos na ang bahaguing iyon n~g zarzuela na totoong pinagpurihanan. Hindi sinabi canino man ni don Filipo ang nangyaring ito at n~g huwag magulo ang catahimican. Sa cagalin~gang palad n~g m~ga moro. --�Talastasin ninyong kinakailan~gang itiguil ang palabas!--ang inulit n~g m~ga sundalo. Tinalicdan sila ni don Filipo. na .cong mataas na puno. at ang m~ga ulong ito'y ipadadala sa buwan. Nan~gagsialis ang m~ga guardia. lumabas naman ang Pr�cipe Villardo.

ipinaghahaguisan sa impapawid ang m~ga vaso n~g ilaw. inihaguis naman ang canyang espada at escudo at saca bumigay n~g tacbo. nang makita n~g m~ga morong tumatacas ang cakilakilabot na cristianong iyon. nagtatacbuhan ang m~ga tao. nan~gamatay ang m~ga ilaw. pagcatapos maipaghaguisan ang canilang m~ga instrumento. at iba pa. tun~gayawan. ay siyang pagcacaroon n~g isang gulo.--�M~ga tulisan! . Ang matapang na si Villardo. canyang ipinalagay na cacampi n~g m~ga moro. m~ga salitang capusun~gan. m~ga daing. Biglang nagsihinto n~g pagtugtog ang m~ga bumubuo n~g orquesta at canilang linusob ang teatro. hindi sila nag-alinlan~gang siya'y canilang gagarin: may naririn~gig na m~ga sigawan.nan~gagsisipaghanda na sa labanang tinutugtugan n~g "himno de Riego". na hindi inaacalang man~gagsisirating ang m~ga taong iyong.

--�Inyong ihatid sila sa tribunal!--ang sigaw ni don Filipo. pagcacain~gay at caguluhan. n~g teniente mayor.--cay�ang bahala pagca sila'y nacawala! .--�Sunog! �sunog! �m~ga magnanacaw!--ang sigawan naman n~g m~ga iba. baga man nagsisilaban. gumugulong sa lupa ang m~ga banco at ang m~ga nanonood. nan~gagsisitan~gis ang m~ga babae't ang m~ga musmos. sa guitna n~g ligalig. na casama ang caniyang m~ga cuadrillerong ang dalang sandata'y ang canilang m~ga lumang sable. �Ano ang nangyari? Ilinagad n~g dalawang guardia civil na may tan~gang pamalo ang m~ga m�sico at n~g pahintuin ang pinalalabas.�M~ga tulisan!--ang sigaw n~g m~ga iba. sila'y narakip.

Umulan ang m~ga bato sa pulutong n~g m~ga cuadrillerong naghahatid sa dalawang guardia civil. --�Sa ganyan lamang sila pinakikinaban~gan!--ang sigaw n~g isang babaeng naglililis n~g canyang mangas at . dinarasal ni t� Isabel ang m~ga letan� sa wicang latin. Nan~gagsicapit sa canya ang natatacot na m~ga dalagang pawang nan~gan~gatal at nan~gamumutla. nag-alab ang galit sa lahat n~g m~ga dibdib. N~g pagbalicang loob n~g caunti ang m~ga tao sa pagcagulat. may isang nagyayacag na silabin ang cuartel at iihaw roon si do� Consolaci�g casama ang alf�ez.Bumalic na si Ibarra at canyang hinanap si Mar� Clara. at n~g canilang matalastas cung ano ang nangyari.

iniunat ang canyang m~ga bisig. Nariyan si Chananay. na nakikipagsalitaan n~g wicang tinda cay Ratia. .--panggugulo n~g bayan! �Wala silang nalalamang pag-usiguin cung di ang mababait na m~ga tao! �Nariyan ang m~ga tulisan at ang m~ga magsusugal! �Sunuguin natin ang cuartel! Hinihip�n~g isa ang canyang bisig at humihi~ngi n~g confesi�. na nacasuot maestro n~g escuela. si Yeyeng na nacabalot n~g malaking panyong sutla na na sa tabi n~g pr�cipe Villardo. pinagpipilitan ni Balbino't n~g m~ga morong aliwin ang m~ga m�sicong may m~ga nasactan at hindi. Punongpuno ang escenario n~g m~ga artista at n~g m~ga taong bayan. na nacasuot n~g Leonor sa Trovador. cahabaghabag na m~ga taghoy ang lumalabas sa ilalim n~g m~ga bangcong nan~gatumba: yao'y isang caawaawang m�sico.

--�hihin~gi tayo bucas n~g carapatang tumbas sa caguluhang canilang guinawa. --�Huwag sana ninyong sirain ang catahimican!--ang isinisigaw ni don Filipo. �gayon din ang guinawa sa Calamb�(n~g 1879). bibigyan tayo n~g nauucol sa ating catuwiran.Nagpapacabicabila ang ilang m~ga castila at pinagsasabihan ang bawa't canilang nasasalubong. gayon din ang ipinan~gaco. Napag-unawa ni don Filipo ang canilang adhica at canyang tinacbo upang sansalain. nananagot aco sa inyong bibigyan tayo n~g nauucol sa ating catuwiran! --�Hindi!--ang isinasagot n~g ilan. Datapuwa't may nagcacabilog n~g isang pulutong. datapuwa't walang ano mang guinawa ang Alcalde! .

--Guinoong Ibarra. Lumin~gap si don Filipo sa cany�g paliguid at humahanap n~g sa canya'y tumulong ay cany�g nakita si Ibarra. samanatalang humaharap ac�n~g m~ga cuadrillero! --An�ang aking magagawa?--ang itinanong n~g binata. Si Ibarra naman ang naglin~gap-lin~gap sa cany�g paliguid. Sa cagalin~gang palad ay anaki'y cany�g . at naghahanap siya n~g hindi nalalaman cung sino.�Ibig naming gumawa n~g pagca justicia sa aming camay! �Tayo na sa cuartel! Nawalang cabuluhan ang m~ga pakikiusap n~g teniente mayor. datapuwa't malayo na ang teniente mayor. �para na niny�g awa! �Sila'y iny�g sansalain. nagpapatuloy ang pulutong sa canilang panucala. na natitigagal.

wala po acong magawang an�man! Tila mandin siya'y nawatasan n~g piloto. mabil� na tutul�. na walang bahalang pinanonood ang gay�g kilusan. Tinacb�siya ni Ibarra. Narin~gig ang masilacb�g pagmamatuwiran. At panah� na n~ga. pagcatapos ay untiunting nagpasimula n~g paghihiwahiwalay n~g m~ga magcacapulut�g.nasuliapan si El�s. at naalis sa bawa't is�ang any�g may gagawing caguluhan. sacali't may magagawa. hinawacan siy�sa bisig at sinabi sa canya sa wikang castila: --�Alang-alang sa Dios! �gumawa po cay�n~g bahagya. sapagca't nawala siya't sinuot ang m~ga bumubuo n~g pulutong. sa pagca't lumalabas na ang m~ga sundalong may dalang m~ga .

marahil napagmasdang napupuno n~g m~ga luha ang canyang m~ga mata. hindi cumikilos.sandata at nacalagay sa dulo n~g fusil ang bayoneta. Gayon ang caniyang naguing anyo sa isang horas halos. Sinundan n~g canyang m~ga matang nangguiguilalas ang walang tuos na pagpaparoo't parito . nacatuon ang noo sa m~ga "persiana". Cung hindi sana napacadilim ang liwanag n~g canyang ilaw. Pinucaw siya sa ganitong calagayan n~g pagcacagulo sa plaza. �Samantala'y ano ang guinagawa n~g cura? Hindi pa nahihiga si p��Salv� Nacatindig siya. at manacanacang pinatatacas niya ang pinipiguil na buntong hinin~ga. sa dacong plaza ang tanaw.

�at pagca nagcacaibigan! Tila mandin nakikinikinita niyang calong ni Crisostomo si Mar� Clarang hindi nacamamalay-tao. at ang m~ga tinig nila'y dumarating sa canyang hagawhaw na lamang. sinasamantala n~g m~ga may mahahalay na budhi ang pagcagulat at cahinaan n~g loob n~g m~ga babae. hinihimatay ang m~ga babae. hindi nariri~nig ang sigaw. dahil sa pagcagulat at pagcatacot ay hindi pinakikinggan ang hibik n~g capurihang nalulugso.n~g m~ga tao. at sa calaguitnaan n~g gabi . sino ma'y walang nacacaalaala sa can~gino man. at sila'y nan~gawala sa cadiliman. . Sa guitna n~g m~ga cain~gayan at caguluhan. nan~gagcacasaguian.. nan~gasusun~gaba..--Isa sa m~ga alilang dumating ang sa canya'y nagbigay alam n~g nangyayari. nan~gasisisiticas at nan~gagliligtas sa sarili. Dumaan sa canyang panimdim ang isang isipin.

. walang bast� at parang sira ang isip na tinu~ngo ang plaza. ang carapatdapat sambahing anino. canyang tiningnan ang m~ga upuang kinalalagyan ni Mar� Clara at n~g canyang m~ga caibigan. at nakita niyang wala na sila roon. ang puspos n~g biyaya at calugodlugod na pan~gan~gatawan ni Mar� Clara.Lumulucsong nanaog sa m~ga hagdanan. walang sombrero. n~guni't hindi niya pinansin sila. Nasumpun~gan niya roon ang m~ga castilang pinagwiwicaan ang m~ga sundalo. --�Padre Cura! �padre Cura!--ang sigawan sa canya n~g m~ga castila. at ang sa canyang t� na may dalang m~ga taza at m~ga copa. Doo'y nacahin~ga siya: nakita niya sa manipis na tabing na naroon ang isang anino.

--tila mandin walang nangyari cung di ang pagcacasakit lamang.�ang calinisang wagas. naliliman ang bubong n~g m~ga mata n~g mahahabang pilicmata. n~gumin~giti ang maliit na bibig. ang . Lumayo sa lugar na iyon ang cura. at hindi na napakita ang caibig-ibig na anino. ang pagca walang malay casalanan. na di man lamang nakikita ang caramihan. na tumutulog at humihin~ga n~g catamistamisan.--�Magaling na lamang!--ang canyang ibinulong. pagcatapos ang m~ga capis n~g bintana. na ang calantican ay tulad sa m~ga pilicmata n~g m~ga Virgen ni Rafael. nalalarawan sa boo n~g pagmumukhang yaon ang pagca Virgen. Nalaladlad sa harap n~g canyang m~ga mata ang cagandagandahang pan~gan~gatawan n~g isang dalaga. Sinarhan ni t� Isabel.

.. na winacasan ang pagsays� n~g fiesta at n~g lahat n~g m~ga nangyari sa ganitong paraan: "Macalilibong salamat. walang hangang salamat sa sumapanahon at masicap na pamamag-itan n~g totoong cagalanggalang na si pari fray Bernardo .. wan~gis sa isang ulo n~g querub� sa guitna n~g m~ga alapaap. �n~guni't sino ang macapaglilipat sa papel n~g lahat n~g mapapanimdim n~g isang nag-aalab na budhi? Marahil ay ang Corresponsal n~g peri�ico. Nagpatuloy n~g pagcakita ang panimdim ni pari Salv�n~g iba't iba pang m~ga bagay .pagmumukhang iyo'y isang lubhang matimyas na panaguinip sa guitna n~g maputing damit n~g canyang higaan.

Hindi n~ga marahil calilimutan n~g m~ga mamamayan sa San Diego ang ganitong lubhang magaling na guinawa niy�at magpacailan ma'y kikilanlin sa canyang utang na loob!" . na wal�g ibang guinamit liban na lamang sa cany�g mapanghicayat na pananalita. up�g mailagang mangyari ang isang munting casacunaan sa cany�g m~ga oveja.Salv� na hindi kinatacutan ang lahat n~g pan~ganib. Linisan n~g banal na religioso ang m~ga catamisan n~g pagcahimbing. na tinatamasa n~g lahat n~g magandang diwa na gaya n~g canyang taglay. walang sombero'y pinayapa niy�ang m~ga galit n~g caramihan. sa guitna n~g bayang iy�g nagn~gin~gitn~git n~g galit. at ang cadakilaan at capangyarihang cailan ma'y hindi nagcuculang sa sacerdote n~g isang Religi� n~g Capayapaan. wal�g bast�. sa guitna n~g caramihang wala n~g pinagpipitaganan.

= Dahil sa calagayan n~g calooban ni Ibarra'y hindi siya mangyaring macatulog.=XLI. na ipinapasoc pagcatapos sa m~ga frascong may m~ga n�mero at natatacpan n~g lacre. DALAWANG PANAUHIN. Ipinagbigay alam n~g isang alilang lalaking pumasoc ang pagdating n~g isang taong bukid. . Inabot siya n~g araw sa m~ga paghahalohalo at pagbabagaybagay. na doo'y cany�g inilulubog ang capucaputol na m~ga cawayan at m~ga iba pa. caya n~ga't n~g upang liban~gin ang cany�g isip at ilayo ang m~ga malulungcot na panimdim na lalong lumalaki n~g di cawasa cung gab� nagtrabajo siy� sa napag-iisang canyang "gabinete".

at ang icalawa'y upang sabihin co po sa inyo ang . --�Ah! �cayo po ba?--ang biglang sinabi ni Ibarra sa wicang tagalog. ang unang ipinarito co'y upang sa inyo'y itanong cung cayo'y may ipagbibiling ano man sa lalawigang Batan~gang aking patutun~guhan n~gayon din.--ipagpaumanhin po niny�ang aking pagca pahintay sa iny� hindi co napansin ang iny�g pagdating: may guinagawa acong isang mahalagang pagtikim..--�Papasukin mo!--ang cany�g sinabi. na nanatili sa pagcatindig at hindi umiimic. na hindi man lamang lumin~gon.. n~g siya'y canyang makita. Pumasoc si El�s. --�Ayaw co pong cayo'y abalahin!--ang isinagot n~g binatang piloto..

--Salamat.. cung wala cayong ipag-uutos. --�Iyang na n~ga ang aking ipinan~gan~ganib!--ang sinabi n~g marahan.. Tinanong ni Ibarra n~g mata ang piloto....--datapuwa't hindi malubha. datapuwa't bago cayo umalis.--�nalalaman po ba ninyo cung ano ang sak�? --�Lagnat po! N~gayon...--ang idinugtong ni Elias n~g sabing mahinahon. caibigan co. hinahan~gad cong cayo'y magcaroon n~g maluwalhating paglalacbay . --May sakit po ang anac na babae ni capitang Tiago. cung sacali't lih� ...isang masamang balita. itulot po ninyo sa aking sa inyo'y macapagtanong n~g isa.

--�Magaang na magaang!--ang isinagot ni Elias n~g boong cahinhinan.--ang namamatnugot n~g gayong kilusa'y magcapatid na nan~gulila sa ama na pinatay n~g guardia civil sa capapalo. at sila naman ang sumaway na sa m~ga iba. Yumucod si Elias. aco nakiusap cagabi. Sa canila. nagcapalad aco isang araw na mailigtas co sila sa m~ga camay rin n~g m~ga iyong umamis sa buhay n~g canilang magulang. . --�Paano ang inyong guinawa't inyong nasansala ang panucalang gulo cagabi?--ang tanong ni Ibarra na tinititigan si Elias. at dahil dito'y capuwa cumikilala sa akin n~g utang na loob ang dalawa.sa tapat na pag-iin~gat n~g lihim ay huwag cayong sumagot.

kinacailan~gang mamatay n~ga ang lahat n~g bumubuo n~g mag-anac na iyan. pagca tinatamaan n~g lintic ang isang cahoy ay naguiguing alaboc na lahat.--pagca minsang tinatacan na n~g casacunaan n~g canyang tanda ang isang mag-anac.--�At ang magcapatid na iyan ang canilang ama'y pinatay sa capapalo?.. siya'y nagpaalam. At sa pagca't namasdan ni Elias na si Ibarra'y hindi umiimic. --Ang cahahanggana'y cawan~gis din n~g ama. at nan~gibabaw sa mukha ang s�it n~g canyang loob. --�At aco! �ac�ang nagpahirap n~g di ano .--ang isinagot ni Elias n~g marahang tinig. N~g nag-iisa na siya'y nawala ang anyong panatag ang loob na canyang naipakita sa harap n~g piloto..

.. at an�pa? --Guinoo. ibig cong maalaman cung gaano ang iny�g ibabayad sa mag-anac na . Lucas ang aking pan~galan. ac�ang capatid n~g namatay cahapon. --�Ano ba ang ibig niny�--ang tanong ni Ibarra. --Guinoo.lamang sa babaeng iyan!--ang ibinulong. at pinahinto siy�sa paglacad. --�Ah! �Inihahandog co sa iny�ang pakikisama sa iny�g pighati!. nagbihis at nanaog sa Bumati sa cany�n~g boong capacumbabaan ang is�g maliit na lalaking nacasuut n~g lucsa at may is�g malaking pilat sa caliwang pisn~gi. Dalidaling hagdanan.

--�wala cayong panahon sa pakikialam sa m~ga patay? .--pag-uusapan na natin it� Bumalic po cay�n~gayon hapon. --�Wala po cayong panah� n~gay�. --�Sabihin po lamang niny�cung gaano ang ibig niny�g ibayad!--ang pinipilit itanong ni Lucas. na di napiguil ang sama n~g canyang loob. --�Sinabi co na sa iny�g mag-uusap na tayo sa ibang araw. guinoo?--ang tan�g n~g boong saclap ni L�cas. --�Ibabayad?--ang inulit n~g binata. na humalang sa harapan ni Ibarra.nan~gulila sa aking capatid. n~gayo'y wala acong panahon!--ani Ibarrang naiinip. sa pagca't nagmamadali ac�n~gay�.

Sinundan siya ni Lucas n~g titig na may calakip na n~giting puspos n~g pagtatanim n~g galit. --Tinitigan siya ni Ibarra at pinutol ang canyang pananalita. --�Napagkikilalang icaw ang apo n~g nagbilad sa arao sa aking ama!--ang .. --�Ah! �at dahil sa isang babaeng may sakit ay linilimot po ninyo ang m~ga patay? �Acala ba ninyo't cami'y m~ga ducha'y?. cung ibig niny�g magbigay-loob!--ang inulit ni Ibarrang nagpipiguil..--�Pumarito na cay�n~gayong hapon. --�Huwag po sana ninyong piliting ubusin ang aking pagtitiis!--ang sinabi ni Ibarra at ipinagpatuloy ang canyang paglacad.--n~gayo'y dadalawin co ang is�g taong may sak�.

..ibinulong. at idinugtong: --�Datapuwa. tayo'y magcatoto! . cung magbayad ca n~g magaling .--�taglay mo pa ang gayon ding dugo! At nagbago n~g anyo n~g pananalita.

na lalo n~g dukha ang cab�. sa isang salita. mahal na totoo ang canilang pagcabili sa m~ga caguluhan at sa m~ga basag-ulo.= Nacaraan na ang fiesta. na sila'y nan~gagcapagod. muli na namang napag-unawa n~g m~ga mamamayan.= =ANG MAG-ASAWANG DE ESPADA�. gayon din sa darating na ikasandaang taon. Datapuwa't hindi cailan~gan. nan~gagpawis at totoong nan~gagpuyat na hindi sila nan~gacapagsay� hindi sila nan~gagcamit n~g bagong m~ga caibigan. Naghahari sa bahay ni capitang Tiago ang .=XLII. gayon din ang gagawin sa ta�g darating. sa pagca't hangga n~gayo'y ito ang siyang naguing caugalian. cawan~gis din n~g lahat n~g ta�g nagdaan.

nacasara ang lahat n~g m~ga bintana.malaking capanglawan. sa cocina lamang nan~gan~gahas silang magsalita n~g malacas. nababasa ang canyang calagayan sa lahat n~g m~ga mukha. Nararatay sa banig at may sakit si Mar� Clarang caluluwa n~g bahay. tulad naman sa pagcabasa sa pagmumukha n~g isang tao n~g m~ga dinaramdam n~g canyang caluluwa. bahagya na nararamdaman ang paglacad n~g m~ga tao roon sa sahig. --�Ano ba sa acala mo Isabel.--Lumalaki ang Cruz sa Tunasan. sa Cruz sa Tunasan ba aco maglimos �sa Cruz sa Matahong?--ang marahang tanong n~g nababalisang ama. alin caya sa acala mo ang lalong mapaghimala? Nag iisip-isip ang t� Isabel. datapuwa't pumapawis naman ang sa Matahong. iguinalaw ang .

lalong malaking himala ang lumaki cay sa pumawis: nagpapawis tayong lahat..ulo at bumulong: --Paglaki . �Mabuti ba ang pagcacahanda n~g m~ga silid? Nalalaman mo n~g casama mag-asawang doctor ang isang bagong guinoong may pagcacamag-anac ni pari D�aso. sa ganya'y walang maghihinanakit na sino man at lalong madaling gagaling si Mar� Clara ... . �Aba! ang lalong mainam ay maglimos sa dalawang Cruz. ang magpawis ang cahoy na guinagawa lamang na paa n~g bangco ay hindi cacaunting himala .. kinacailan~gang huwag magculang n~g ano man.. siya n~ga. --Tunay n~ga. n~guni't alalahanin mong ang magpawis.. Isabel... n~guni't tayong lahat ay hindi lumalaki..

--�Marahil totoong magaling siya cung gayon!--ani Andeng.Na sa cabilang dulo n~g "comedor" ang magpinsang si Sinang at si Victoria. caya n~ga marunong.--ang tan~ging nalalaman co lamang sa canya'y mahal na totoong sumin~gil. ayon cay capitang Tiago. --�Hindi!--anang tinatanong. Tinutulun~gan sila ni Andeng sa paglilinis n~g m~ga cagamitang pilac sa pag-inom n~g ch� --�Nakikilala ba ninyo ang doctor Espada�?--ang tanong na mahigpit cay Victoria n~g capatid sa suso ni Mar� Clara.--mahal sumin~gil ang bumutas n~g tiyan ni do� Mar�. na napaparoo't sinasamahan ang may sakit. --�Haling!--ang biglang sinabi ni .

napilitan namang mawal-an siya n~g bahay... sinin~gil n~g limampong piso ang nabaong lalaki . pagcatapos na siya'y mapan~gulila n~g canyang asawa. --�Ano ang kinalaman mo?--ang tanong sa canya n~g canyang pinsan at siya'y sinic� --�At bakit hindi co malalaman? Ang lalaki. hanggang sa putulin ang ulo n~g sanggol. pagcatapos na di natutong umalalay sa nan~gan~ganac.--hindi ang lahat n~g sumisin~gil n~g mahal ay marunong na. . Tingnan mo si doctor Guevara. sa pagca't pinilit siyang magbayad n~g Alcalde.Sinang.. sumin~gil ang siyang nalalaman.. �bakit hindi co malalaman? Pinautang pa siya n~g aking ama upang macapasa Santa Cruz[259]. na isang maglalagari n~g cahoy. na caibigan n~g doctor .

Nanaog na nagtutumacbo sa hagdanan si capitang Tiago. na sinusundan ni t� Isabel.Isang cocheng tumiguil sa tapat n~g bahay ang siyang pumutol n~g lahat n~g m~ga salitaan. ang nan~gagcacahalong alaboc n~g daan at galapong n~g bigas sa canyang m~ga . doctora na si do� Victorina de los Reyes "de" de Espada� at isang binatang castilang nacalulugod ang mukha at maganda ang kiyas. Ang sa babaeng pananamit ay isang sutlang "bata" na nabuburdahan n~g m~ga bulaclac. ang canyang guinoong asawang. at may isang sombrerong may isang malaking ibong "papagayo" na halos nababayuot sa m~ga cintas na azul at pula.--Ang m~ga nagsidating na ito'y ang doctor na si don Tiburcio de Espada�. upang salubun~gin ang m~ga bagong dating.

pag-usapan natin ang ilang bagay na .. Bumati n~g calugodlugod ang binata. unti n~g hagcan ni capitang Tiago ang canyang camay. Samantalang ipinapanhic ang lubhang maraming m~ga "maleta" at m~ga "saco de viaje".. --Ikinaliligaya cong ipakilala sa inyo ang aming pinsang si don Alfonso Linares de Espada�!--ani do� Victorina na itinuturo ang binata. na gaya rin n~g siya'y makita natin sa Maynila. ang guinoong ito'y inaanac n~g isang camag-anac ni pari D�aso.pisn~gi ang siya manding nagdaragdag n~g canyang m~ga culubot. samantalang inihahatid sila ni capitang Tiago sa canicanilang m~ga silid. n~gayo'y inaalalayan sa m~ga bisig ang canyang asawang pilay. tan~ging kalihim n~g lahat n~g m~ga ministro..

nauucol sa mag-asawang ito. na catumbas n~g tatlompo't dalawang abril ayon sa canyang balac sa aritm�ica. sa pagca't hindi mamacailang nagbigay siya sa ilang lagalag na m~ga tagaibang lupain at m~ga . Maganda siya n~g panahong bata pa. datapuwa't hindi sa pagcuculang tiwala. palibhasa'y ang minimithi niya'y ang ibang lahi. Hindi niya inibig ipagcatiwala can~gino man ang canyang maputi at maliit na camay.--gayon ang madalas niyang sabihin--n~guni't sa canyang pagcawili sa panonood sa canyang sarili. na bahagya na natin napagsalitaanan sa m~ga unang bahagui n~g librong ito. malam� ang canyang catawan. pinawal-ang halaga niya ang maraming sa canya'y nan~gin~gibig na m~ga filipino. Si do� Victorina'y isang guinoong babaeng may taglay n~g m~ga apat na po't limang agosto.

Anim na buwan pa muna bago dumating ang panahong sinasaysay namin n~gayon. Lampas na n~ga sa panahon n~g masunduan niya ang canyang mithi. at higuit cay Agustina na taga Zaragoza ang canyang pagca espa�la.tagarito n~g m~ga pamuti at m~ga hiyas na hindi maulatan ang cahalagahan. na dahilan dito'y pinawalang halaga niya ang m~ga pagsuyo n~g cabataan at sampo n~g m~ga pan~gacong pagsinta ni capitang Tiago na n~g una'y ibinubulong sa canyang tain~ga �inaawit sa ilang m~ga pananapat. nalalaman niya yaong casabihang "Mas vale tarde que nunca" (Magaling cay sa wala ang magcamit cahi't malaon). at siya . n~guni't palibhasa'y cahi't pamalimali'y nagsasalita si do� Victorina n~g wicang castila. nasunduan niyang ganap ang lalong caligaligaya niyang panaguinip. ang panaguinip n~g boong buhay niya.

--"No hay felicidad completa en la tierra" ay isa naman sa canyang laguing guinagamit na casabihan sa canyang buhay. Cung naguing tatlompo't isang abril sana ang cany�g gulang. pan~galawa.rin ang umaaliw sa sarili sa pagsasalita nito sa canya rin. at hindi tatlompo't dalaw�--ang layo'y totoong malaki ayon sa cany�g aritm�ica.--isinauli disin n~g cahabaghabag na babae sa Capalaran ang . sa cawacasa'y napilitang sumang-ayon sa ibig n~g capalarang sa canya'y ipagcaloob. Si do� Victorinang pinagdaanan na n~g una. pan~gatlo at pang-apat na cabataan sa paglaladlad n~g cany�g m~ga lambat upang mahuli sa dagat n~g daigd� ang bagay na adhica n~g cany�g m~ga hindi pagcacatulog. sa pagca't hindi lumalabas sa canyang m~ga labi ang dalawang casabihang ito sa harap n~g ibang m~ga tao.

na may tatlompo't dalawa lamang.inihahandog sa cany�g huli sa lamb�. up�g maghint� n~g lalong naaalinsunod sa canyang calooban. Ulisis na bago. �ay! at ang dalanda'y maasim.. napilitang magalin~gin na niy�ang is�g abang lalaki na iniabsang n~g bayang Extremadura (Espa�). salapi at isang pan� n~g Calipso. sa cawacasa'y nasumpun~gan niya sa pulo n~g Lus�g ang mapapanuluyan. at baga man tatlompo't limang ta� ang g�lang ay tila matanda na. at pagcatapos na macapaglagalag sa daigdig n~g anim �pit�g ta�. N~guni't palibhasa'y pinapanucala n~g tao at ang pan~gan~gailan~gan ang siy�g nagpapasiya. Magaang maunawa ang cadahilanan nit� n~guni't . na cany�g-cabiac daland� . gay� ma'y lalong bata pa siya cay do� Victorina.. siy�g malaki n~g lubha ang pan~gan~gailan~gan n~g asawa. Tiburcio Espada� ang pan~galan n~g caawaawa.

datapuwa't totoong napacalihis ang canyang palad. Siya'y na pa sa Pilipinas na ang catungcula'y Oficial Quinto sa m~ga Aduana. pagbawing sa capanahuna'y dinala sa cany�n~g "Salvadora". na buc� sa siya'y nahilong mainam at nabalian siya n~g isang hita samantalang naglalacbay-dagat. Ayaw itulot sa cany�n~g capalaluan n~g budhi n~g pagca castila ang paggugugol n~g lacas: han~gad sana n~g lalaking mamuhay .pan~ganib na sabihin. binawian siya n~g catungculan n~g macaraan ang labing lim�g araw mula n~g siya'y dumating. hindi niya inibig umuwi sa Espa� hanggang hindi siy�yumayaman. Sa cany�g pagcadala sa dagat. at inisip niy�g maghanap-buhay sa ano man. n~g wala na siya cahit isang cuarta man lamang.

inihatol sa canya n~g canyang m~ga cababayan. n~guni't palibhasa'y marunong mahiya si Tiburc�. at hindi siya mailigtas sa m~ga pan~gan~gailan~gan n~g capurihang iy�. Sa pagca't wala siyang dunong. sa pagca't . caya't hindi tumataba cung di bagcos pa n~gang nan~gan~gayayat. N~g m~ga unang araw ay nabubuhay siya sa gugol n~g ilang cababayan niya. N~g m~ga unang mula'y aayon sana ang lalaki. sa damdam niya'y masaclap ang canyang kinakain. salapi �mataas na taong tumangkilic sa canya. upang huwag na siyang macabigat pa sa pamumuhay na siya'y pa sa m~ga lalawigan at doo'y magpanggap siyang doctor sa pangagamot.siy�sa isang paraang walang icapipintas ang sino man. n~guni't ayaw ipahintulot sa canya n~g capurihan n~g m~ga castila na gugulin niy�ang lac� sa paggawa.

tunay n~ga't siya'y naguing alila sa Hospital n~g San C�los n~guni't wala siyang natutuhang ano man sa carunun~gan tungcol sa panggagamot: ang tungculin niya roo'y pagpagan n~g alaboc ang m~ga bangco at papagnin~gasin ang m~ga bagang pangpainit. at pinapawi n~g canyang m~ga caibigan ang m~ga pag-aalap-ap niya. sa cahulihuliha'y sumin~gil siya n~g mahal at linagyan niya n~g mataas na halaga ang canyang m~ga dalaw sa m~ga may sakit. pinakinggan niya sila sa cawacasan. nalaon. siya'y na pa sa m~ga lalawigan. at ito'y hindi pa. Datapuwa't ang nacawan~gis niya'y ang binatang fil�ofo na sinasabi ni Sameniego. dahil dito'y . Datapuwa't sa pagca't nalalao'y humihigpit ang caguipitan. nagpasimula siya n~g pagdalaw sa ilang m~ga may sakit. at sumisin~gil siya n~g alinsunod sa inihahatol sa canya n~g sariling budhi.

cung hindi nabalitaan n~g m~ga pan~gulong manggagagamot sa Maynila ang camalacmalac na canyang pagsin~gil at ang pakikipan~gagaw na guinagawa sa m~ga ibang manggagamot.--ang canilang sinabi sa maganapin sa catungculang si Dr. huwag po ninyong alisin sa . Siya'y isang caawaawa.ipinalagay siyang dakilang manggagamot. at marahil siya sana'y yumaman. Namag-itan sa canya ang m~ga walang catungculan at ang m~ga profesor. at pagca may anim �pitong libo na siya'y macaoowi na sa canyang bayan at n~g doo'y mamuhay sa capayapaan.--"Caibigan. Sa catotohana'y �ano ang guinagawa sa inyong masama? �na canyang dinaraya ang m~ga hindi marunong mag-in~gat na m~ga "indio"? Sila'y magpacatalino. C.--pabayaan na ninyong siya'y macatipon n~g caunting puhunan..

na naguing matalic namang caibigan ni do� Victorina. at ipinakiusap na siya'y ipakilala cay do� Victorina. nagpasimula n~g pagcuculang tiwala sa canya. cayo sana'y mag-asal mabait na castila!" �Palibhasa'y mabait n~gang castila ang doctor. n~guni't sa pagca't dumating sa tain~ga n~g bayan ang gayong balita. ang canyang pagsinta sa bayang Espa� at ang cagandahan n~g canyang puso. . N~g panahong iyo'y nabalitaan sa isang caibigan niya. Natanawan ni don Tiburcio roon ang isang capilas na lan~git.canyang bibig ang pagcain. ang malaking pan~gan~gailan~gan n~g asawa n~g guinoong babaeng ito. napahinuhod siyang magwalang malay n~g cagagawang iyon. at hindi nalao't wala n~g pagamot cay don Tiburcio Espada� at sa ganito'y napilitan na namang halos magpalimos n~g kinakain sa araw-araw.

tunay na di na maaari.Nagkita si do� Victorina't si don Tiburcio. na ayon sa sabi n~g cany�g alilang babae'y ang ulo n~g bawang ang nacacasinlaki raw. ang caugalian na lamang niya ang tan~ging sa canya'y natira." ang biglang sinabi marahil ni don Tiburcio cung marunong sana siy�n~g latin! Si do� Victorina'y di na masasabing maaariari pa. nauwi na lamang ang cany�g malagong buh� sa isang pus�. caya't kinacailan~gan na niy�g ga ipikit na n~g caunti upang macakita sa dacong may calayuan. nan~gagdaramdam na rin naman ang cany�g m~ga mat� at malaki na ang ipinagdamdam. �"Tarde venientibus ossa. . ang m~ga culub� n~g canyang mukha'y tulad sa dinaanan n~g araro at nagpapasimula na n~g pag-uga ang canyang m~ga n~gipin.

na gaya n~g caraniwan niyang sabihin. at inacala niy�n~g taimtim sa loob na si don Tiburcio'y siyang tunay na magaling na pagcacataon. hindi lubh�g upawin. n~guni't ang ganit�g m~ga bagay na castila'y hindi lumapit cailan man sa cany�upang ipakiusap na sa canya'y pacasal. sa pagca't salamat sa m~ga gab�g lubhang mapighating cany�g dinaanan.Nan~gagcaunawaan n~g matapos ang calahating horas na pagsasalitaan. maagang nangyayari sa . huwag napaca bun~gi ang m~ga n~gipin na huwag mapacalabis ang pananambulat n~g laway cung nagsasalita. Dahil sa ang ibig niya ang isang castilang hindi napacapil�. hindi totoong utal. at magcaroon sana n~g lalong malaking licsi at "categoria". at nan~gagtanggapan sila. Hindi miminsang canyang narin~gig na "la ocasi� la pintan calva" (ilinalarawang walang buhoc sa ulo ang magaling na pagcacataon).

Cailan man ay hindi niya inisip ang luman~goy sa yaman �magtamo n~g mataas na catungculan. �Sino ang babaeng hindi matalino sa icatatlompo't dalawang ta�g gulang? Nagdamdam naman si don Tiburcio. datapuwa't ang canyang pusong virgen pa n~g m~ga panahong iy� ay naghan~gad n~g ibang nacasisintahing . hindi malalawac ang cany�g m~ga mithi.cany�ang pagcapanot n~g ulo. magagaang na camtan ang canyang m~ga adhica n~g loob. sa ganang cany� n~g hindi mawatasang pamamanglaw n~g cany�g dilidilihin ang m~ga unang buwan n~g canyang pag-aasawa na ang caraniwa'y nagtatamasa n~g boong catamisan. N~guni't caniyang taglay ang pagsang-ayon sa sawing capalaran. at humin~gi siyang saclolo sa pag-aalaala sa dinaanan at dinaraanan pang gutom cung sacali.

at natutulog siyang ang napapanag-inip ay isang larawang nacan~giti at mapagbigay layaw. ipinalalagay niyang isang caligayahan ang m~ga pag-aaway n~g mag-asawa! Datapuwat n~g siya'y mapilitang maglagalag sa bayanbayan. na ang hinahanap niya'y hindi na ang cayamanan . ang inisip na lamang niya'y ang isang mabait na babae. masipag. cung pagal na siya sa cagagawa. pagcatapos na magawa niy�ang dukhang paghapon.--�tunay. nagdaan ang m~ga ta� at hindi dumating ang calugodlugod na larawan. na macapagdala sa canya n~g caunting salapi sa pagcacasal. Pagcatapos. nagpapahin~galay siya sa masamang hihig� up�g tunawin ang "gazpacho". n~g maragdagan ang m~ga sama n~g loob at m~ga casalatan. macapagbigay aliw sa canya sa m~ga pagal n~g paggawa at manacanacang siya'y cagalitan.lubh�--Doon sa canyang cabataan. mabuting mamahay.

sa isang magandang india na may malalaking matang maitim. Dumating sa Filipinas at ang boong acala niya'y nasunduan na niya ang caganapan n~g canyang panag-inip. sa pagca't tinititigan siya n~g may halong pagtataca n~g m~ga dalagang nacasacay sa m~ga cocheng . lumulan siya sa isang sasacyang tun~go sa Filipinas. n~g pucawin sa canya ang pag-asang macakikita n~g caguinhawahan n~g m~ga balibalitang bigay sa canya n~g canyang m~ga cababayang galing sa cabilang ibayo n~g dagat. napuputos n~g sutla at m~ga nan~gan~ganinag na m~ga damit.cung hindi caunti man lamang caguinhawahan sa pamumuhay sa panahon canyang ipinananatili pa sa daigdig. at iba pa. tiguib n~g taglay na m~ga brillante at guinto at iniaalay sa canya ang pagsinta. pinapamugad n~g layon sa canyang dibdib ang isang calugodlugod na mestiza. ang m~ga coche.

siya'y namanglaw n~guni't palibhasa'y taglay niya ang caunting catutubong pagsangayon sa ano mang nangyayari. at linikha naman niya n~g boong hirap ang larawan n~g isang bao. nawala sa canyang panimdim ang mestiza �ang india. pshe! cung macasal na sila'y ipag-uutos na niyang huwag gumamit. na marami n~g culubot ang balat. n~guni't ang levita niya'y lalo n~g . sinabi niya ang sa canyang sarili: �"Yao'y wala cung di isang panaguinip lamang. Caya n~ga't n~g makita niyang naguiguing catotohanan ang isang bahagui n~g canyang panaguinip.plateadoong nagpapasial sa Luneta at Malec�. Datapuwa't n~g siya'y bawian n~g catungculan. n~guni't isang baong calugodlugod. at sa daigdig ay hindi nabubuhay sa panaguinip"! Sa ganito'y binibigyan niyang capasiyahan ang canyang m~ga pag-aalinlan~gan: gumagamit siya n~g galapong n~g bigas.

Pagca linilibac siy�n~g alin mang caibigan . na yao'y isang matandang babaeng mapagyabang. lalo n~g mapagpasuco at lalo pa manding mapagyabang.maraming guisi at m~ga sursi. siya man nama'y hindi rin magaling man~gastila. datapuwa't ang gutom ay lalo n~g asal lalaki. at buc� sa roo'y caya n~ga naman catutubo na niya ang pagcamatimyas na ugali. wala n~g n~gipin at saca panot pa! Lalong minamagaling pa ni don Tiburcio ang siya'y mag alaga cay sa siya'y alagaan sa pagcacasakit sa g�tom. na totoong masamang man~gastila. ayon sa sinabi sa canya n~g puno n~g Negociado n~g ipagbigay alam sa canya ang sa canya'y pagbawi n~g catugculan. mapagpasuco at asal lalaki. at bucod sa roo'y �ano baga iyon? �na ang babaeng iyo'y isang matandang pan~git at catawatawa? �siya nama'y pilay. at �sino ang nacacaalam? binabago n~g pagsinta ang m~ga caasalan.

Si don Tiburcio'y isa riyan sa caraniwang sinasabing hindi gumagawa n~g masama cahi't sa isang lan~gaw: mahinhin at walang cayang magtaglay n~g isang masamang caisipan. n~g dakilang camahalan at mataas na cahalagahang sa loob n~g ilang linggo'y cumacapit sa calooban n~g pinacamalaking bahagui sa canyang m~ga cababayan.niy� ito ang cany�g isinasagot: "Bigyan mo aco n~g pagcain at tawaguin mo acong tan~g�. siya disi'y nagmisionero n~g m~ga unang panah�. wala siyang nakikita cung hindi m~ga haling na isip na . hindi pa siya nacasusumpong n~g isa man lamang na "filibustero". Hindi nagcasiya cailan man sa canyang puso ang magtanim n~g galit. Hindi nangyaring nacapanagumpay sa canya ang lubos na paniniwala n~g malaking cataasan.

n~guni't n~g gabi n~g sa canila'y pagcacasal. Gay� man. n~g icalawang gabi'y ipinakilala niy�g siya'y .kinakailan~gang agawan n~g pagcabuhay. kinikilala niya ang catuwiran. sacali't aayaw na maguing hal�g pa cay sa canila. nagpakitang siya'y mairog at maiguing mag-alaga. dahil sa catacottacot na hindi pagcatunaw n~g kinain. hindi siya naghinanakit. si don Tiburcio'y napasalamat sa Dios. at na pa sa Santa Ana sila at n~g doon nila lasapin ang catimyasan n~g unang buwan n~g bagong casal. nagcasakit si do� Victorina. hindi siya dumaing. at ito lamang ang canyang isinasag�: �Datapuwa't kinacailan~gang mabuhay! Sila n~ga'y napacasal �nagsiluan ang isa't isa[260]. N~g pag-acalaang siya'y pag-usiguin sa harap n~g m~ga hucuman dahil sa pagpapanggap niya n~g pagca manggagamot.

ipinag-utos sa lalong magagaling na m~ga sastre sa ciudad na igawa ang canyang asawa n~g lalong magagaling na m~ga casuutan. n~gumiti n~g boong calungcutan hanggang sa ipakita niya ang canyang m~ga n~gidn~gid na walang n~gipin: ang cauntia'y may sampong ta� ang canyang itinanda. Sa lubhang malaking pagcalugod ni do� Victorina sa canyang asawa. ipinagpagawa niya siya n~g magagaling na m~ga n~giping nailalagay at naaalis. at n~g manalamin siya n~g kinabucasan. bumili n~g m~ga ara� at m~ga calesa. at hanggang sa pinilit niya si don Tiburciong magcaroon n~g dalawang cabayong handa sa m~ga tacbuhang darating.lalaking marunong magmahal sa capurihan. . nagbilin sa Batan~gan at sa Albay n~g lalong magagaling na m~ga "pareja" n~g m~ga cabayo.

bagay na ikinahahapis na totoo ni do� Victorina. palibhasa'y ang ibig niya'y . binigyang niyang ligalig ang capayapaan n~g tahimic at walang guinagawang m~ga mamamayan.Samantalang binabago niya ang calagayan n~g canyang asawa'y hindi niya nililimot ang canyang sariling catawan: canyang iniwan ang sayang sutla at ang barong pinya at ang guinamit niya'y ang pananamit europea. inihalili niya sa madaling gawing puyod n~g m~ga filipina ang magdarayang m~ga "flequillo". at sa pamamag-itan n~g canyang m~ga pananamit na cagulatgulat ang sa canya'y hindi pagcabagay.--(aayaw si do� Victorinang makita ang capilayan n~g canyang asawa).--din�ala siya sa m~ga lugar na walang tao. Ang canyang asawang cailan ma'y hindi umaalis na nagl�akad.

Hindi na umimic ang lalaki.maipagparan~galan ang canyang asawa sa lalong hayag na m~ga paseo: n~guni't hindi siya umiimic sa pagpipitagan niya sa m~ga unang buwan n~g catamisan n~g m~ga bagong casal. Hindi nalao't ang isip niya'y siya'y nagdadalang tao na. Nagpasimula ang pagbabawas n~g timyas n~g canilang pagsasama. at napagwari n~g babae cung alin ang pangpahina sa canya n~g loob. at canyang ipinamalita ang gayong bagay sa lahat n~g canilang m~ga caibigan: . n~g acalain n~g canyang asawang siya'y pakiusapan tungcol sa "polvos de arroz" (galapong n~g bigas) at sabihin sa canyang yao'y daya at hindi catutubo. at siya'y tinitigan sa m~ga n~giping nailalagay at naaalis. pinapagcunot ni do� Victorina ang canyang m~ga kilay.

--Cung isa lamang "de" ang aking ilalagay. bagay na hindi nangyaring naalis sa canyang ulo n~g litografong gumawa n~g canyang m~ga tarjeta at n~g cahi't canyang asawa.--Ac�at si de Espada�'y cami pasasa "Pe�nsula" sa buwang darating. ang "de" de Espada�ng ito ang siyang ikinasisira n~g canyang isip. . Cung pumifirma siya'y ganito ang inilalagay niya sa sariling pan~galan: Victorina de los Reyas "de" de Espada�. n~guni't nacapagbibigay "categoria" (camahalan sa pan~galan). mawiwicang talagang wala cang "de". Nilagyan niya n~g isang "de" ang apellido n~g canyang asawa. aayaw acong ipan~ganac dito ang aming anac at tatawaguing "revolucionario". hindi pinagcacagugulan n~g ano man ang "de".

sa canyang "geograf�. lalo pang nababagay sa akin ang Aden �Port Said: musmos pa aco'y gayon na ang aking caisipan. at nacalulugod na pakinggan siya sa pananalita:--"Aking makikita ang ismo n~g canal ni Suez.�haling!--ang sinabi sa canyang asawa. Walang licat ang canyang pamamalita n~g guinagawa niyang m~ga paghahanda sa paglalacbay. pinagsicapan niyang isaulo ang m~ga pan~galan n~g m~ga duon~gang dinaraanan n~g m~ga sasacyang patun~go sa Espa�." sa Filipinas at Espa�. at nalibot ni De Espada� ang boong daigdig. Pinagbabahagui ni do� Victorina ang daigdig. sinasabi ni De Espada�ng siya raw lalong maganda. "--" Marahil ay hindi na aco uuwi dito sa lupain n~g m~ga taong gubat. na naiiba naman sa m~ga chulo (m~ga taong . "--" Hindi aco ipinan~ganac upang matira aco sa lupaing ito." at iba pa.

hindi na niya ipinatuloy ang paglalacbay. at sa pagca't wala n~g dapat ipan~gilag upang huwag maguing revolucionario ang anac na lalaki. at nagpahumaling sa pagsusut n~g m~ga damit na sarisari ang m~ga culay. m~ga hilot. Nalalaman n~g canyang asawang ang ilang sa m~ga bigay na iyo'y m~ga cahalin~gan. nagbalot n~g m~ga bulaclac at n~g m~ga sintas at nagpapasial na nacabata sa Escolta. datapuwa't �oh casaliwaang palad! nagdaan ang tatlong buwan at nalugnaw ang panag-inip. n~guni't hindi umiimic at n~g huwag siyang masigawan at maipamukha sa canya ang cany�g cautalan. m~ga . Ang kinahiligan nama'y ang pagtatanong sa m~ga manggagamot. Nagpacunwari si do� Victorinang siya'y naglilihi.han~gal sa Madrid) na binabahagui ang daigdig sa Espa� at America �China sa ibang pan~galan.

cayo po ang bugtong na may "espiritu fuerte" (matapang na diwa) sa nacayayamot na lupang ito! Siya'y n~gumiti baga man hindi niya nauunawa cung ano ang "espiritu fuerte" at pagcagabi. espiritu fuerte ay ang "amoniaco. at canyang nililibac si San Pascual Bailon.. --Guiliw co..--ang isinagot nito. guinoong babae.matatandang babae't iba pa. siyang aayaw pasaclolo sa can~gino mang santo �santa. sa oras n~g pagtulog. caya n~ga't sa canya'y sinabi n~g isang caibigan n~g canyang asawa: Maniwala po cayo sa akin. itinanong cung ano ang cahulugan niyon sa canyang asawa. ret�ica" (bulaclac .--ang nalalaman cong e . datapuwa't nawalang cabuluhan.. bagay na totoong ikinahahapis ni capitang Tiago." isang "re ..

n~g pananalita) lamang marahil ang sinabi n~g aking caibigan. gayon ang sinabi ni Guinoong N. Cung guinagalit siya'y hindi pinahihintulutang siya'y macapagpasial. na ano pa't naguing cahalimbawang tunay n~g is�g �ong maliit na sumusunod sa bawa't maibigan ni do� Victorina. totoong napasuco niyang lubos ang canyang asawa. na hindi naman nagpakita n~g malaking pagsalangsang sa canya. at cung totoong . peninsular na totoong mataas ang "categoria". Ang bawa't maibigan niy�y kinacailan~gang gawin. sa pananalitang ret�ica.. Buhat niy�y sinasabi niya cailan ma't maaari: --Aco ang bugtong na amon�co sa lubhang nacayayamot na lupaing ito. de N.

Naisipan ni do� Victorinang dapat maguing doctor sa Medicina at sa Cirug� ang canyang asawa.--hindi ca manggagamot can~gino man. aco'y --�Huwag ca sanang b�iw. pabayaan mo't aco ang nacacaalam!--ang isinag�. ayon sa maisipan.siya'y pinapagn~gin~gitn~git. inaagaw cay don Tiburcio ang postizong m~ga n~gipin at pinababayaan siyang magmukhang cagulatgulat sa isa �ilang araw caya. --�Guiliw co! �ibig mo bang dacpin?--ang tanong na nagugulat. at ipinaunawa niya cay don Tiburcio ang bagay na ito. �hal� At kinabucasa'y tumanggap si Rodoreda n~g biling iukit sa isang losa n~g maitim . datapuwa't ibig cong tawaguin ca nilang doctor ac�y doctora.

at lalo n~g tiningnang n~g malaking pagpapawalang halaga ang canyang m~ga aba at culang palad na m~ga cababayang babae. ESPECIALISTA EN TODA CLASE DE EMFERMEDADES (manggagamot na tan~gi sa lahat n~g bagay na sak�). paguiguing isang ta�y sasapantahain na niyang siya'y calahi n~g .na m�mol ang ganito: Dr. at cung magpapatuloy ang gayong calacar�. at dahil dito'y naragdagan ang bilang n~g m~ga flequillo. cumap� ang pahid na polvos de arroz. na ang m~ga asawa'y mababa ang camahalan cay sa canyang asawa. at dumami ang m~ga cintas at ang m~ga encaje. Bawa't araw na magdaan ay nararamdaman niyang lalong naguiguing mahal at lalong tumataas siya. DE ESPADA�. Ipinag-utos sa lahat n~g m~ga lingc� nila sa bahay na itawag sa canil�ang canilang m~ga bagong titulo.

Dios. Gay� ma'y iguinagalang na totoo ni capitang Tiago ang canyang asawa dahil sa t�ulo na pagca manggagamot sa lahat n~g bagay na sak�. bilang pasasalamat. hinirang siya ni capitang Tiago upang siyang gumamot sa canyang anac na babae. Hindi nacahahadlang ang m~ga dakilang caisipang it� na hanggang nagdaraan ang araw ay lalo siyang tumatanda at lalong nagmumukhang catawatawa. Cailan mang masasalubong niya si capit�g Tiago at maaalaala niyang nawalang cabuluhan ang pan~gin~gibig sa canya nit� pagdaca'y nagpapadala siya n~g piso sa Simbahan sa pamisa. Dahil dito. at canyang pinak�inggang magaling ang m~ga ilang salitang canyang naipan~gun~gusap dahil sa canyang cautal�. . at dahil sa hindi dumadalaw ang manggagamot na ito sa can~gino man.

N~g gumagayac n~g pagpasa Espa�. Ang tatlong guinoong ito ang siyang bagong cararating. sa pagca't walang tiwala siya sa m~ga filipino naalaala n~g canyang asawa ang isang pamangking na sa Madrid. na ipinagpauna ang bayad sa sasacyan n~g pagparito. dumating si pari . na nag-aaral n~g pag-aabogado at ipinalalagay na siyang pinacamatalas ang caisipan sa lahat n~g m~ga magcacamag-anac sinulatan n~ga siya.Cung tungc� sa binatang Linares ay iba na. Samantalang cumacain sila n~g pan~galawang agahan. at naglalacbay-dagat na siyang dito ang tump� n~g mapugnaw ang pananag-inip tungcol sa pagdadalang tao. inacala ni do� Victorina ang maglagay n~g is�g tagapan~gasiw�g castila.

n~g Oldor na si gany�. n~g Alcaldeng si gay�. sa canilang m~ga tulay na cawayan. n~g Intendente at iba pa. na hindi kinalimutang sabihin sa cura ang pagca sila'y m~ga caibigan n~g Segundo Cabo. m~ga t�ng pawang matataas na totoong naaalang-alang sa canila. ang dalaga'y nagpapahin~galay at natutulog.Salv� at sa pagc�t siy�y cakilala na n~g mag-asawa. . ipinakilala nila sa cany� sampo n~g m~ga tagl� na carapat� n~g bin�ang si Linares. Ayon sa caugalia'y si Mar� Clara ang siy�g pinag-usapan. na nagdamdam cahihiyan. sa canilang m~ga bahay na pawid. Napagsalitaanan ang tungcol sa paglalacb�: ipinagparan~galan ni do� Victorina ang canyang catabil� sa pagpintas sa m~ga tagalalawigan.

do� Victorina..--ang isinun� ni capitang Tiago. --�Ah! s�ang na hindi nagcasakit ag� si Clarita!--ang bigl�g sinabi niyang taglay ang t�nay na pagdaramdam.. --�An� �Paano? �Naparito ba ang capitang General? �At dito sa inyong bahay? �Casinun~galin~gan! --�Sinasabi co po sa inyong diyan siya nacaupo! Cung naparito p�sana cay�camacalawa..--iny�po sanang nacatagpo ang marilag na Capitan General: diyan siya nacaupo.--Cung naparito po sana cayo camacalawa. at saca pinagsabihan si Linares: --�Narin~gig mo na. pinsan? �D�ito ang Capit� General! �Nakita mo na cung totoo . pagcatapos n~g is�g sandaling pagtahimic n~g usapan.

--ang isinala n~g canyang asawa. --N~g duque de la Torre.. �icaw pa ba naman ang magsasabi sa akin?. at doon cumacain sa bahay n~g conde del Campanario. Victorina. --Gayon din lamang iyon. --�Mararatnan co po caya si pari Damaso sa canyang bayan?--ang isinalabat ni Linares.ang sabi ni De Espada�.--malapit daw rito ang sabi sa akin.. naririto siya n~gayon at hindi . na si pari Salvi ang kinacausap. --Aba. n~g sab�in sa iy�g ang paroroonan mo'y hindi bahay n~g isang wal�g cabuluhang indio? Sa pagca't talastasin po ninyo na ang aming pinsa'y n~g nasa Madrid ay caibigan n~g m~ga ministro at n~g m~ga duque.

--ating titingnan na si Clarita?--At saca sinabi cay capitang Tiago: �Dahil sa inyo lamang. hindi .--ang biglang sinabi n~g binata.. iyon pa man! �Hindi cawan~gis ang aking asawa n~g m~ga taga rito!.malalao't siya'y paririto. --�Gaano calaki ang aking tuwa! may dala acong sulat na ucol sa canya. dahil sa inyo lamang! Hindi gumagamot ang aking asawa cung di sa m~ga matataas na tao lamang. don Santiago. --�De Espada�?--ani do� Victorina n~g matapus ang pagcain.--ang isinagot n~g cura. Samantala'y naguising ang "maligayang" pagcacataon. nagsadya disin pa aco n~g pagparito upang siya'y aking dalawin. at iyon pa man.--at cung hindi lamang sa ganitong maligayang pagcacataon n~g pagparito cong ito..

na siyang tumatakip sa canyang pagca anyong virgen. at nanggagaling ang bahagyang liwanag doon sa dalawang malalaking candilang pagkit na nakatiric at nagninin~gas sa harap n~g isang larawan n~g Virgen sa Antipolo. nacahiga ang dalaga sa canyang catreng camagong na napapamutihan n~g . nababalot na mabuti ang catawan sa mapuputing cumot na may saganang m~ga ticlop.siya nanggagamot sa Madrid cung hindi sa m~ga taong matataas lamang. Halos n~gitn~git n~g dilim ang silid na kinalalagyan n~g may sakit. Nabibigkisan ang ulo n~g isang panyong basa n~g Agua de Colonia. nacalapat ang m~ga bintana. Tinun~go nila ang kinalalagyan n~g may sakit na babae. dahil sa pan~gan~ganib sa hihip n~g han~gin.

Ang canyang m~ga buhoc na nacaliliguid sa mukha niyang tabas itlog ang nacararagdag n~g gayong nan~gan~ganinag na pamumutla. Pinulsuhan siya ni De Espada�. na binibigyang buhay lamang n~g malalaking m~ga matang puspos n~g calungcutan. n~guni't maaring gumaling! Minasdan ni do� Victorina n~g boong calakhan n~g loob ang m~ga nalilimpi. at saca nagsalitang iiling iling: --�I . . siniyasat ang canyang dila. ito'y may sakit. tinanong siya n~g ilan. Na sa canyang siping ang canyang dalawang caibigang babae at si Andeng na may babae na isang san~ga n~g azucena...m~ga cortinang jusi at pinya.

--ang sabi ni do� Victorina na sa canya'y lumapit. At tunay n~ga namang dumarating si pari .--�Liqueng may cahalong gatas sa umaga. --Guinoong Linares--ang sa canya'y sinabi n~g cura. jarabe de altea. dalawang pildora n~g sinoglosa!--ang ipinag-utos ni De Espada�..--narito na si pari Damaso. �Ipakikilala co sa iyo ang pinsan namin! Nawiwili si Linares sa panonood sa m~ga calugodlugod na m~ga mata ni Mar� Clara. naparito cami't n~g gamutin icaw . Clarita.. caya't hindi niya narin~gig ang sa canya'y pagtawag ni do� Victorina. na anaki'y may isang hinahanap. --Lacsan mo ang iyong loob. na ano pa't pinucaw siya sa canyang pagcawili sa panonood.

na namumutla at ga nalulungcot na.Damaso. n~gayo'y lumalacad na walang imic at anyong hahapayhapay. laro n~g salitang hindi magawa sa wica natin. na totoong mataba at mapag-aglahi. . Hindi na siya ang dating pari Damaso. TALABABA: [259] May nangyari sa Calamba na gayon ding bagay. [260] Sa "original" na wicang castila'y sinasabing "cas�onse" (napacasal sil� �"caz�onse" (naghulihan sa pamamag-itan n~g pan~gan~gaso). pagbaban~gon niya sa higaa'y si Maria Clara ang unang canyang dinalaw.

= Hindi niya pinansin ang sino man. tuloytuloy siya sa higaan n~g may sakit. anac co. hindi ca mamamatay! Binucsan ni Maria ang canyang m~ga mata at tiningnan siya n~g tanging pagtataca. Sino man sa m~ga nacacakilala sa franciscano'y hindi na~ngaghihinala man lamang na siya'y may taglay n~g gayong lubhang m~ga caguiliwguiliw na .--�Maria.=XLIII. at saca niya hinawacan ang camay nito: --�Maria!--ang canyang sinabi n~g hindi maulatang pag-irog. at bumalong sa canyang m~ga mata ang m~ga luha.= =MGA PANUCALA.

at umiiyac na parang musmos na lumayo sa dalaga. Tinun~go niya ang "caida" upang doo'y maibulalas niya ang canyang capighatian. --�Pagcalakilaki n~g canyang pag-ibig sa cany�g inaanac!--ang sapantaha n~g lahat. N~g any�g natatahimic na si pari D�aso'y ipinakilala sa canya ni do� Victorina ang .damdamin. Pinagmamasdan siya ni fray Salv�na hindi cumikilos at hindi umiimic. Hindi nacapanatili roon si pari Damaso. sa lilim n~g m~ga gumagapang na halaman sa durun~gawan ni Maria Clara. at nan~gan~gagat labi n~g bahagya. hindi inaacala n~g sino mang sa ilalim n~g gayong matigas at magaspang na anyo'y may tangkilic na isang puso.

at binasa ang lihim na iy�g anaki'y hindi napag-uunawa ang lam�. inabot ang s�lat na sa canya'y iniabot ni Linares.binatang si Linares. icaw pal�ang inaanac ni Carlicos!--ang biglang sinabi at siya'y . Lumiyad si pari D�aso. na inaanac n~g iny�g bay� . --�Aba. magalang na lumapit. sa pagca't tuman�g: --�At sino po ba cay� --Ac�po'y si Alfonso Linares. mul�g minasdan ang binata.. sumaya ang mukha at nagtind�. na sa cany�y Wal�g imic na pinagmasdan siya ni pari D�aso.--ang paut� na sinabi n~g binata.. mula sa m~ga paa hangang �lo.

. mangyari baga. hindi ca pa ipinan~gan~ganac n~g aking lisanin ang lupaing iy�. araw lamang na catatanggap co pa n~g canyang sulat . N~g macaraan ang il�g sandali n~g pagpapakita n~g pagguiliw at pagtatanong sa calagayan ni Carlicos at ni Pepa. may ilang. tuman�g si pari D�aso: --�At n~gayon! �an�ang ibig ni Carlicos na gawin co sa iy� . �ab� icaw pal� Hindi cat�nakikilala . �hindi cata nakilala! At pinacahihigpit n~g cany�g matatabang m~ga bisig ang binata.niyacap. ayawan cung sa cahihiyan �sa pagcain�..... halica't n~g kita'y mayacap .. Tila mandin nalimutan n~g lub� ni pari D�aso ang cany�g pighati. na nam�mula.

.. n~guni't �lalong magaling! Datapuwa't bigy� cat�n~g isang asawa .. catungculan.... --�Sa sulat? �tingnan co? �Ab� siya n~ga! �At ang ibig ay ihanap cat�n~g is�g catungculan at is�g asawa! �Hmm! �Catungculan . --Padre. tila ca isang mahinhing dalaga. �marunong ca bang bumasa't sumulat? --�Tinangg� co ang pagca abogado sa Universidad Central! --�Carambas! icaw pala'y isang picapleitos (mapang udy� sa pag-uusapin) datapuwa't wala sa iyong pagmumukha .. �hm! �hmm! isang asawa. magaang.--ang muling sinabi ni Linares n~g paut�. hindi po ac�lubh�g nagdadalidali..--Tila mandin may sinasabi sa sulat na caunting bagay ....--ang sinabi ni Linares na ..

na ito ang ibin�bulong:--�Isang asawa. Datapuwa't si pari D�aso'y nagpaparoo't parito sa magcabicabilang d�lo n~g caida.nahihiya. n~gayo'y nagpapakilala n~g malaking cataimtiman at wari'y may iniisip. At lumapit cay Linares at saca inilacas ang . Pinagmamasdan ni pari Salv�ang lahat n~g ito mula sa malayo. is�g asawa! Hindi na malungcot at hindi naman masaya ang canyang mukha.--datapuwa't sa dalawang casamaa'y dapat piliin ang pinacamaliit. --�Hindi co acalaing macapagbibigay sa akin n~g malaking capighatian ang bagay na ito!--ang ibinulong ni pari D�aso n~g tinig na tumatan~gis.

. Isang tinig na sa canya'y nagbibigay n~g magandang araw ang siyang nagpahinto n~g canyang capaparoo't parito: tumunghay at ang nakita niya'y si Lucas. na nag-iisipisip sa paglacad.--anya:--causapin nata si Santiago.pananalita: --Halica. N~g magcagayo'y humalili naman sa pagpaparoo't parito sa caida si pari Salv� na naggugunamgunam ayon sa dati niyang caugalian. bata. Namutla si Linares at cusang napahila sa sacerdote. --�An�ang ibig mo?--ang tanong n~g m~ga mat�n~g cura. na sa canya'y bumati n~g boong capacumbabaan.

.--�naparoon po aco sa bahay ni don Cris�tomo upang humin~gi n~g cabayaran sa b�hay . Nagbalic po ac��cahapon. ipinagtabuyan muna aco n~g sicad. �aco po ang capatid n~g namatay sa caarawan n~g fiesta!--ang sagot na cahapishapis ni Lucas.. . Umudlot si pari Salv� --�At ano?--ang ibinulong na bahagya na marin~gig.--ang sinabing nagtutuman~gis. --Among.--Among.. sa pagca't nan~ganib daw siyang mamatay sa sala n~g aking guiliw at cahabaghabag na capatid. at ang sabi'y aayaw raw siyang magbayad n~g ano man. Nagpupumilit umiyac si Lucas at pinapahid n~g panyo ang canyang m~ga mata.

limang daang piso. at nag-iwan n~g limang daang piso upang ibigay sa akin. parang isang caawang-gawa. limang daang piso sa aking caawa-awang capatid. --�At ano ang ibig mo n~gayon?--ang itinanong na casabay ang sa canya'y pagtalicod. N~g una'y pinakikinggan siya n~g cura na nagtataca at inuulinig ang canyang pananalita. sa pagcamasid n~g gayong daya at paglambang. marahil siya'y tumacas at nagtumacbo n~g boong tulin. na cung nakita sana ni Lucas. .n~guni't siya'y nacapasa Maynila na. saca untiunting nasnaw sa canyang m~ga labi ang isang lubhang malaking nagpapawalang halaga at pag-alipusta.. at ipinagbiling huwag na raw bumalic aco cailan man! �Ah.. among. ah! �among!.

sabihin po ninyo sa akin. --�Sino ang may sabi sa iyo? Hindi icaw tagarito... itinuro sa canya ang lansan~gan at saca sinabi sa gulat na si Lucas: --�Humayo ca sa iyong bahay at pasalamat ca cay D.. alang-alang sa Dios... Crisostomo na hindi ca ipinabilanggo! �Lumayas ca rito! Nalimutan ni Lucas ang pagpapacunwari at bumulong: canyang .--�Ay! among. cung ano caya ang dapat cung gawin.. --�Nakikilala lalawigan! ang among sa boong Lumapit sa canya si pari Salv�na nanglilisic ang m~ga mat�sa galit. sa tuwi na'y nagbibigay ang among n~g mabubuting m~ga hatol.

. Nan~gagsidalo ang lahat.... --�Lumayas ca rito!--ang sigaw ni pari Salv�na malaki ang galit.--Ab�ang isip co'y. Cung sino ang bumayad n~g magaling. pati ni pari D�aso. �lumayas ca rito!--ang muling ipinagutos n~g matindi n~g cura.. ni capitan Tiago at ni Linares.... ... Nanaog si Lucas na nagbububulong: --�Isa pa naman ito .. --Ibig co po sanang makipagkita cay pari D�aso.... dahil sa malacas na catatalac n~g cura. --May gagawin si pari D�aso ... pagca siya'y hindi nagbayad n~g magaling!...

na naparitong nanghihin~gi n~g limos at aayaw magtrabajo!--ang sinabi ni pari Salv� na dinampot ang sombrero at bast� at tinun~go ang convento.--�Isang walang hiyang hampas-lupa. .

Datapuwa't siya'y pinacaaalagaan n~g canyang m~ga caibigang babae.=XLIV. na hindi niya nakikilala. at wala siyang sinasalita. at sa cawacasa'y nagpasimula n~g untiunting paghibas n~g lagnat n~g boong .= Mahabang araw at malulungcot na m~ga gab�ang guinawang pagtatanod sa ulunan n~g hihig�. n~g canyang am�at n~g canyang t�.= =PAGSISIYASAT NG CONCIENCIA. nabinat si Mar� Clara caracaracang matapos macapagcumpisal. nan~gaco si capitan Tiagong maghahandog n~g isang bastong guinto sa Virgen sa Antipolo. nagpapadala n~g m~ga pamisa at n~g m~ga limos sa lahat n~g m~ga larawang mapaghimala. cun di ang pan~galan n~g canyang ina. sa boong canyang pagcahibang.

cun di nagcasiya na lamang na sa canya'y sabihin: --�Cung hindi ca pa naguing tatapacan mo pati n~g cors� pilay. --�At hindi gumagamit n~g cors�si do� Victorina! Isang hapon. isang araw na natapacan nito ang cola n~g canyang bata. m~ga panggamot na hindi binabago. hindi niya nilapatan n~g caugaliang parusang bawian n~g panglagay na n~gipin.cahusayan. samantalang dinadalaw ni Sinang at ni Victoria ang canilang caibigan. Nangguiguilalas ang doctor de Espada� sa m~ga cabisaan n~g jarabe de altea at n~g pinaglagaan n~g liquen. nan~gagsasalitaan naman sa . Sa laking pagcatuwa ni do� Victorina sa canyang asawa.

Tiningnan siya n~g pasuliyap ni fray Salvi. .--ang sinasabi n~g doctor. --Tunay n~gang aking dinaramdam n~g di cawasa. hanggang sila'y nan~gagmimirindal.--at daramdamin din namang totoo ni pari D�aso.comedor ang cura.--ani capitang Tiago. --�At saan po ang sabi ninyong siya'y ililipat nila?--ang itinanong ni Linares sa cura. si capitang Tiago at ang mag-anac ni do� Victorina.--siya'y canyang kinaguiguiliwang parang isang ama. --Ang magdaramdam naman n~g malaki ay si Mar� pagca canyang nalaman. --�Sa lalawigang Tayabas!--ang isinagot n~g cura n~g walang cabahalaan.

--At cung hindi sa amin.--ang isinalabat ni do� Victorina. at magaling po ang guinawa ninyo sa hindi pagpapahintulot na siya'y causapin ni Guinoong Ibarra.--Inaacala co po among.--sa nagbuhat ang lahat n~g sakit na ito sa sama n~g loob na canyang tinanggap n~g araw n~g fiesta.--sumasalan~git na sana si Clarita at nag-aawit na n~g m~ga pagpupuri sa Dios. --Gayon din ang aking acala. --�Amen Jesus!--ang inacala ni capitan Tiagong marapat sabihin. --Inyo rin namang palad na hindi .--ang ipinagpatuloy ni capitang Tiago. siya sana'y lalo n~g lumubha.

nagcaroon ang aking asawa n~g ibang may sakit na lalong mataas ang uri. at pacaunawaing hindi co tinututulan ang capangyarihan n~g dunong.. --Aking inaacala.. at dito'y pawang m~ga han~gal.. at ipinagpapatuloy co ang aking sinabi.. Higuit sa lahat n~g gamot ang isang concienciang malinis.. Basahin ninyo ang m~ga banal na libro. at inyong makikita cung gaano ang m~ga sakit na napagaling sa pamamag-itan lamang n~g isang mabuting . na siyang sa canya'y nacapagligtas n~g buhay. �lalong-lalo na ang dunong sa cirug�! n~guni't ang isang malinis na conciencia'y . sa pagca't cung nagcagayo'y napilitan sana cayong tumawag n~g iba.--na ang pagcapan~gumpisal ni Mar� Clara ang siyang pinagbuhatan niyong magaling na pagbabago n~g canyang calagayan.--ang isinalabat naman sa canya n~g cura. ang aking asawa'y.

--gayon man.--ang tungcol diyan sa capangyarihan n~g confesi�. ang isang mabuting confesi� ay macapaglalayo sa canya sa pagtanggap n~g m~ga hampas na gaya n~g canyang m~ga tinanggap caninang umaga.confesi�. --�Isang sugat.. gamutin n~ga po ninyo ang asawa n~g alf�ez n~g isang confesi�. --Ipatawad po ninyo.. na parang hindi niya narin~gig ang lahat n~g sinabi n~g pari Salv�--Napacawalang bait ang babaeng iyan! Sa simbaha'y wala n~g guinagawa . guinoong babae.--ay hindi isang sakit na may ikinapangyayari ang conciencia!--ang isinagot ni pari Salv� na may halong poot. --�Sa canya'y marapat!--ang ipinagpatuloy ni do� Victorina.--ang itinutol ni do� Victorina na nag-init..

n~g malubos na gumaling ang inyong anac ay kinacailan~gang makinabang b�cas.--ang idinugtong ag� ni do� . cung ibig niyang man~gumpisal n~g sandali n~gayong gabi..... --Ayawan co. gayon man . �mangyari bag� siya'y isang babaeng walang capararacan. at nagpatuloy: --Maniwala po cayo sa akin.cung di masdan aco.. dadalhan co siya rito n~g vi�ico . tatanun~gin co na sana siya niyong linggo cung mayroon acong m~ga tautauhan sa mukha. nama'y parang hindi niya narin~gig ang lahat n~g m~ga calt� na ito... inaacala cong wala siy�g ano mang dapat na ipan~gumpisal. n~guni't �sino ang magcacapol n~g dumi sa sarili sa pakikipag-usap sa taong walang uri? Sa ganang sa cura. don Santiago.

cahi't malayo'y namamasid cang saan siya nanggaling. At sa pagca't nakita niyang lamalabas si t� Isabel.Victorina. napagkikilalang namamatay siya n~g caingguitan.. don Santiago. na gaya na n~ga n~g babaeng iyan. pinagsabihan niya ito sa wicang tagalog: .. �mangyari baga! �gaano na ang sahod n~g isang alf�ez? --Nalalaman na po ninyo. sabihin ninyo sa inyong pinsang ihanda ang may sakit sa pakikinabang bucas..--hindi co mapag-isip cung bakit may m~ga lalaking nan~gagcacaroon n~g pusong mag-asawa sa gayong m~ga panggulat. na sinamantala ang isang patlang n~g salitaan. paririto aco n~gayong gabi upang siya'y bigyang capatawaran sa mumunting casalanan.

Bucod sa roo'y sasabihin niya cung ibig niya �hinding makinabang.--ang ipinan~gahas na itinutol n~g kimi ni Linares. at makikita ninyong siya'y paooo sa lahat. .--nalalaman co ang aking guinagawa: marami n~g totoong may sakit ang aking inalagaan. Padre. sa ganya'y lalong madadali ang canyang paggaling.--Ihanda po ninyo ang inyong pamangkin sa pan~gun~gumpisal n~gayong gabi. --N~guni.--baca po niya acalaing siya'y nan~gan~ganib na mamatay. --�Huwag po cayong mabahala!--ang sa canya'y isinagot na hindi siya tinitingnan. Ang unauna'y napilitan si capitan Tiagong sa lahat ay paoo. dadalhan co siya rito bucas n~g viatico.

--Pumasoc si t� Isabel sa kinalalagyan n~g may sakit. --�Hindi. namumutla. marahil siya'y totoong maraming . --�Hindi na ba sumulat uli sa iyo?--ang tanong na marahan n~g may sakit.--ang sa canya'y sabi ni Sinang n~g paanas. na sa canyang tabi ang canyang dalawang caibigang babae. at sa canya'y ipinakita ang isang butil na maputi. --Cumain ca pa n~g isang b�til. na kinuha sa isang maliit na tubong cristal.--ang sabi niya'y pagca nacaramdam icaw n~g tunog �hugong sa tain~ga mo'y iyong ihinto ang panggagamot. totoong namumutla. silid na Nananatili sa hihigan si Mar� Clara.

--�Diyata't wala pa namang isang linggong nacapan~gun~gumpisal siya!--ang tutol ni Sinang.. dumarating ang t�. sa pagca't --Sinabi n~g among na maghanda ca raw sa pan~gun~gumpisal.--iwan ninyo siya at n~g magawa niya ang pagsisiyasat n~g canyang conciencia.--�Aco'y walang sak�.guinagawa! --�Hindi ba nagpapasabi sa akin n~g ano man? --Walang sinasabi cung di canyang pagpipilitang siya'y alsan n~g Arzobispo n~g excomuni� upang... datapuwa't hindi aco nagcacasala n~g lubhang . Inihinto ang salitaan.--ani t� Isabel. anac co.

aco na ang babasa n~g pagsisiyasat n~g conciencia. n~g ito'y nagpapaalam na sa canya. �ibig mo bang dalhin co rito sa iyo ang "Ancora". --�Isulat mo sa canyang huwag na niya acong alalahanin!--ang ibinulong ni Mar� Clara sa tain~ga ni Sinang. at wala cang gagawin cung di mag-alaala n~g m~ga casalanan.--ang idinugtong n~g mabait na t� upang aliwin siya. hindi ca mapapagod. --Hala. . ang "Ramillete" �ang "Matuwid na landas n~g pagpasa lan~git"? Hindi sumagot si Mar� Clara.malimit! --�Aba! �hindi ninyo nalalaman ang sabi n~g cura: nagcacasala ang banal n~g macapito sa maghapon? Hala.

na hindi naunawa ang sinabi sa canya n~g canyang caibigan. naglagay n~g salamin sa mata sa dulo n~g canyang ilong. nalalaman mo n~g sa icagagaling mo'y hindi aco napapagal cailan man. binucsan ang maliit na libro at nagsalita: --Pakinggan mong magaling. dadalan~gan co at n~g icaw ay macapaggunamgunam. anac co.--�Ano iyon? --Datapuwa't nasoc ang t� at napilitan si Sinang na lumayo. cung sacali't hindi mo naririn~gig na magaling ay sasabihin mo sa akin at n~g maulit co sa iyo. pasisimulan co sa m~ga utos n~g Dios. Inilapit n~g mabait na t� ang isang silla sa ilaw. Nagpasimula n~g pagbasa. na ang tinig ay walang bagobago at anyong humal. n~g .

Bumabasa n~g taimtim sa loob ang mabait na matandang babae.m~ga pagdidilidili n~g m~ga bagay na ipinagcacasala. Siya'y tumitiguil n~g matagal sa wacas n~g bawa't pangcat. at pagcatapos n~g isang matagal na paghinto'y pinasimulan ang pan~galawang utos. Banal na umubo. upang mabigyang panahon ang dalaga sa pag-aalaala n~g canyang m~ga casalanan at pagsisihan. na untiunting . N~g matapos na ang unang utos na "ibiguin ang Dios na lalo sa lahat n~g bagay". Minamasdan ni Mar� Clara ang alang-alang na walang tinutucoy. at n~g matapos ang pagbubulaybulay. muling tiningnan ang canyang pamangkin. at ikinatutuwa niya ang anyong pagca nagdidilidili at nalulungcot. hinihiwatigan siya ni t� Isabel sa ibabaw n~g canyang salam� sa mata.

--�Hm!--anya. datapuwa't n~gayo'y itinaas n~g t� ang salamin. kinusot ang m~ga mat� nakita niyang dinala n~g canyang pamankin ang panyo sa mukha at pinahid ang m~ga luha. At ang pan~gatlong utos ay pinagmunglaymunglay at pinagwaring magaling at binasa ang lahat n~g bagay na pinagcacasalanan n~g laban sa canya. Muli na namang tiningnan niya ang higaan.ibinaling ang ulo sa cabilang daco. dito sa "huwag magpahamac manumpa sa canyang santong pan~gala'y" hindi n~ga maaaring magcasala ang abang ito! Lumipat tayo sa icatlo.--�ejem! Minsa'y natulog ang caawaawang ito samantalang nagseserm�. --�Bah!--ang sinabi sa sarili ni t� Isabel. At muling inilag� sa dulo n~g canyang il�g .

ang salamin niya sa mata. sa pagca't inaacala niyang sa gayong paraa'y lalo na niy�g binibigyang cadakilaan ang canyang gawa. saca sinabi sa sarili: --Tingnan natin cung hindi siya gumalang sa canyang ama't ina. na gaya n~g hindi niya pan~gin~gilin sa m~ga fiesta. at lalo n~g napapakingan ang lacas n~g canyang . Samantala'y macailang dinala n~g dalaga ang panyo sa canyang m~ga mata. na gaya n~g canyang nakitang inaasal n~g marami sa m~ga fraile: hindi nakakapakinig kailan man si t� Isabel n~g pan~gan~garal n~g isang cu�ero. sa pagoa't cung nagcagayo'y pinapan~ginig naman sana niya ang canyang catawan. At binasa ang icapat na utos n~g tinig na lalong madalang at lalo n~g pahumal.

cay sa n~g una. . pagcatapos n~g m~ga pagc�ilaynilay tungcol sa pagpatay sa capuwa tao sa pamamag-itan n~g sandata. gayon may hindi aco nangyaring-mapaiyac n~g totohanan cailan man. na lalong mahahaba ang paghinto at lalong ganap ang pagcahumal n~g pananalita. Sa isa lamang pagtiguil na canyang guinawa. sacali't maari pa. �siya na lubhang masunurin at mapagpacumbaba sa lahat! Aco'y nagcasala n~g lalong marami cay sa canya. na sa pagsusumicap niyang mainam sa gayong gawa'y hindi niya narin~gig ang paghagulhol na iniinis n~g canyang pamangkin.paghin~ga. At pinasimulan niya ang icalimang utos. --�Pagcagalinggaling na caluluwa!--ang iniisip sa sarili n~g matandang babae.

--�Tuman~gis ca. Gamitin mo ang pighating "contrici�" sa pagca't lalong magaling cay sa "atrici�. hindi mo nalalaman cung gaano ang aking galac na tinatamo sa panonood co n~g iyong pag-iyac! Pagdagucan mo naman ang iyong dibdib. . huwag mo lamang calalacasan." �Tuman~gis ca. sa pagca't may sakit ca pa. N~g magcagayo'y humiguit sa pagca dakila ang tinig. at siya'y lumapit sa higaan:--cung gaano calaki ang iyong pagtan~gis ay gayon din ang pagcadali n~g pagpapatawad sa iyo n~g Dios. pinagpilitan niyang basahin ang nalalabing utos sa anyong nagbabala. anac. co. at n~g mapanood niyang patuloy rin ang pag-iyac n~g caniyang pamangkin.narin~gig niya ang m~ga daing n~g macasalanan. tuman~gis ca!--ang canyang sinabi. anac co.

Ipinagpatuloy nito ang pagbasa. lumipas ang caalaban n~g canyang loob sa canyang gawa. upang lumala. untiunting tumiguil n~g pagbubuntong hinin~ga. pinahid ang canyang m~ga mata. at ang m~ga huling utos n~g Dios ay nacapag-antoc sa canya at sa canya'y nacapaghicab. na walang sinasabing ano man at hindi sumasagot sa canyang t� n~g cahi't cataga. n~g makita ni Mar� Clarang siya'y nasubucan. --�Hindi co mapaniniwalaan cung hindi co . n~guni't sa pagca't huminto ang pagtan~gis n~g sa canya'y nakikinig.Datapuwa't sa pagca't anaki'y mandin nagcacailan~gan ang pighati n~g pag-iisa at n~g pagca walang nacamamalay. na ano pa't naguing malaking casiraan sa pananalitang pahumal na nacayayamot na sa gayo'y nahihinto.

--nagcacasalang tulad sa isang sundalo ang batang ito laban sa unang limang utos n~g Dios.makikita!--ang iniisip sa sarili n~g matandang babae. Hindi rin nacabahagui sa gayong bagay ang Virgen sa Delaroche: siya'y isang taga ibang lupaing hindi kilala. datapuwa't hindi cahi't isang casalanang magaang man lamang mula sa icaanim hangang sa icasampo. upang ipaunawang hindi dahil sa canya caya isinindi ang m~ga candilang iyon. na canyang inihiwalay roon muna at inilagay sa isang suloc ang isang garing na Santo Cristo. ano pa't tumbal� sa amin! �Cung paano na ang lacad n~g daigdig n~gayon! At nagsindi n~g isang candilang malaki sa Virgen sa Antipolo at dalawang maliliit na candila sa Nuestra Se�ra del Rosario at sa Nuestra Se�ra del Pilar. at hindi pa nacaririn~gig si t� Isabel n~g isa man .

confesi� n~g gabing iyon. at tila mandin wari ibig niyang basahin �hulaan sa pagcagagandang m~ga mata n~g dalaga ang m~ga pag-iisip. cung di nacaharap sa mukha ni Mar� Clara. Sino mang macapanood n~g canyang noong nagdidilim at pigta n~g pawis. mawiwicang siya ang nagcumpisal cay Maria Clara at hindi n~ga narapat magcamit n~g capatawaran. . at nahiwatigan n~g t�ng mula sa malayo'y binabantayan ang pamangkin. pinagpipitagan namin ang m~ga lihim na iyan. na hindi ikinikiling n~g cura ang canyang tain~ga sa m~ga salita n~g may sakit. Lumabas sa silid si par�Salv�g namumutla't nan~gin~gilis ang m~ga labi.lamang himala na cany�g guinawa. Hindi namin nalalaman cung ano caya ang nangyari sa guinawang. Mahabang totoo ang cumpisal.

Josef!--ang sinabi n~g t� na nagcucruz.--�sino ang macatataroc sa calooban n~g m~ga kinabataan n~gayon? .--�Jes�s. Maria.

sumusutsot siya n~g isang tan~ging tugtuguin. na maraha't mahinahon ang lacad. ang paglacad na ang tinutunto'y ang malayong huni. Manacanaca at anaki baga'y n~g huwag maligaw. Sa cawacasan.=XLV. na ang caraniwa'y sinasagot n~g gayon ding sutsot sa dacong malayo. at ipinagpapatuloy. Matamang nakikinig ang lalaki. n~g canyang maraanan ang libolibong m~ga nacahahadlang cung gabi .= =ANG MGA PINAG-UUSIG. ang isang lalaking naglalagalag sa cagubatan.= Tinatanglawan n~g isang malamlam na liwanag na inilalaganap n~g buwan at umulusot sa malalagong m~ga san~ga n~g m~ga cahoy. pagcatapos.

na nan~gahahalo sa pagkalalaking m~ga batong buhay. m~ga punong naguing uling ang nacapupuno sa guitna. Bahagya pa lamang cararating n~g lalaking di kilala'y siy�g paglab� namang bigla n~g isang lalaki rin sa licuran n~g isang malaking bat� lumapit at binunot ang isang revolver. na napuputun~gan n~g m~ga cahoy ang siyang nacababacod sa paliguid. m~ga cahoy na bagong putol. na ano pa't wari isang nababacurang panoorang naguiba. . na kinucumutan n~g pacaposcapos n~g Lumikha n~g canyang culubong na m~ga dahong verde ang culay.sa paglalacad sa isang gubat na hindi pa nalalacaran. Matataas na m~ga malalaking batong buhay. siya'y dumating sa isang maliit na puang na naliliwanagang ganap n~g buwan sa icaapat na bahagui n~g canyang paglaki.

--�Cayo po ba'y si El�s?--ang itinanong n~g canyang causap na taglay ang tan~ging pagpipitagan. --Cung gayo'y sabihin mong narito si El�s at siya'y hinahanap. narito.--�Sino ca?--ang tanong sa wicang tagalog na mabalasic ang tinig. casabay ang pagtataas n~g "gatillo" n~g canyang sandata.--anang lalaki na hindi iba cung di ang talinghagang piloto. at saca lumapit. --�Casama ba ninyo si matand�g Pablo?--ang sagot n~g bagong cararating na mahinahon ang tinig. --�Ang capitan ba ang itinatanong mo? Oo. na hindi sinagot ang catanun~gan at hindi nagugulumihanan. at .

. hal�ayo. marurumi ang m~ga mukha at cagulatgulat ang m~ga pananamit. Pumasoc sil�sa is�g any�g yun~gib na palus�g sa cailaliman n~g lupa. Ipinauunawa sa piloto. at nagsasalitaan n~g bahagya. na bahagya na naliwanagan n~g m~ga huepe. cung palus�g.. cung cailan dapat yumuc� �gumapang.gayon ma'y patuloy rin ang paguumang sa canya n~g bun~gan~ga n~g revolver. n~g tagapamatnubay na nacacaalam n~g daan. gay� ma'y hindi nalao't sila'y nan~gagsirating sa isang may anyong salas. Sumun� sa cany�si El�s. at ang nan~garoroo'y labingdalawa �labing limang lalaking may taglay na m~ga sandata.--cung gayo'y . Namamasdan ang isang matandang lalaking mapanglaw ang . na nacaupo ang m~ga ib� ang iba nama'y nacahiga.

Umanyong humilig ang nan~gahihigang m~ga lalaki n~g dumating si El�s at ang namamatnugot sa canya. na walang taglay na an�mang sandata.pagmumukha. mawiwica natin. nacapulupot sa ulo niy�ang isang bigkis na may dugo. sa pagbasa n~g malaking pagn~gan~galit sa mukha n~g matandang lalaki. . na siya ang Torre n~g G�tom sa araw na sinusundan n~g paglamon ni Ugolino sa canyang m~ga anac. datapuwa't sa isang hudyat nito'y nan~gagsitahimic at nan~gagcasiya na lamang sa pagmamasid sa piloto. at pinagninilay-nilay ang ilaw na sa gayong caraming usoc na ibinubuga'y bahagya na ang inilalaganap na liwanag: cung hindi sana talastas nating iyo'y isang yun~gib n~g m~ga tulisan. nacalagay ang m~ga sico sa isang bat�g guinagawang pinaca mesa.

Hindi umimic ang matanda at tumun~g� humudy� n~g isa sa m~ga tao. na nacapugay na siya'y pinagmamasdang pusp� n~g calungcutan at pagbibigay halaga. na canilang sinuly� muna't sinucat n~g m~ga mata ang taas at bicas n~g pan~gan~gatawan n~g piloto. na sumaya n~g caunti ang m~ga mata n~g makilala ang binata. --�Icao ba?--ang itinanong n~g matandang lalaki. . --�Sa an�g calagayan aking nasumpun~gan cayo!--ang ibinulong ni El�s sa babahagyang tinig at iguinagalaw ang ulo.Untiunting lumin~gon ang matandang lalaki at ang natagpuan n~g canyang m~ga mata'y ang nacapagpipitagang kiyas ni El�s. nanan~gagsitindig sila't lumayo.

halos dalawang lalawigan ang aking nalibot.--n~g cata'y patuluyin sa aking bahay. na may anim na buwan n~gayon. n~gayo'y nagbago ang capalaran.--ang madalang na isinagot n~g binata sa mahinang tinig.--pagca alam co'y lumacad na agad ac� nagpacabicabila ac�sa m~ga cabunducan. --May labing limang araw na n~gayong ibinalita sa akin ang nangyari sa inyong casacunaan.--�Tunay n~ga!--ang sinabi n~g matandang lalaki n~g silang dalawa'y nagiisa na. aco ang n~g panah�g iyo'y nahahabag sa iyo. --Napilitan acong tumacas at n~g huwag . N~guni't umupo ca at sabihin mo sa akin cung bakit ca nacarating han~gang dito. na ang ilaw ang siyang tinitingnan. n~gayo'y icaw nam� ang nahahabag sa akin.

Sa pagca't hindi aco nacasumpong. natatacot humarap ang aking m~ga caaway at ang canila lamang inilalagay sa aking hirap ay ang ilang m~ga caawaawa. cahi't aking pinaghanap. N~g macalampas ang sandaling hindi pag-imic na guinamit ni El�s sa pagbasa n~g m~ga caisipang mapapanglaw sa mukha n~g matandang lalaki. na walang guinawa sa akin cahit caliitliitang casam-an. ang bahagyang labi man lamang n~g mag-anac na may cagagawan n~g casawiang palad naming mag-anac. minagaling co ang iwan ang lalawigang aking tinatahanan upang tumun~go sa dacong timugan at makisama sa m~ga .magsabog n~g dugong walang malay. nagpatuloy n~g pananalita ang binata: --Naparito aco't ibig cong ipakiusap sa inyo ang isang bagay.

yamang namatay ang anac po ninyo. yamang wala na acong magugulang? Umiling ang matanda n~g paayaw. pagca niyacap n~g calooban ang isang pasiyang cakilakilabot. na guinamit ang canyang cabataan at ang canyang cagulan~gan sa pagpapagal at n~g camtan ang sariling guinhawa at ang sa m~ga anac sa panahong hinaharap. at nagsalita: --Sa gulang na aking dinating.pulutong n~g m~ga hindi binyagan at nabubuhay n~g boong kalayaan: �ibig po ba ninyong lisanin ang bagong pinasisimul-an ninyong pamumuhay at sumama sa akin? Lalagay acong tunay na inyong anac. Isang taong gaya co. ay dahil sa wala n~g sucat pagpaliiran. at kikilalin co cayong ama. isang taong nagpacumbaba sa lahat n~g m~ga naguing calooban n~g canyang .

na nagtiis n~g lahat upang mamuhay sa catahimican at sa isang catiwasayang mangyayaring camtan. . n~gayo'y isang cahoy na pinutlan n~g m~ga san~ga ang aking cawan~gis. ang lahat n~g canyang pinagdaanan at ang boong pagdaraanan pa. aking dating tinatamo ang pagpipitaga't pagmamahal n~g madla.m~ga puno. lagalag. isang cayamanan. ay sa pagca't canyang napagkilalang lubos na walang capayapaang masusumpun~gan at ang catiwasiya'y hindi siyang calakilakihang cagalin~gan! �Ano't magpapacatira pa sa hindi sariling lupain upang magbuhay dukha? Dating aco'y may dalawang anac na lalaki. isang bahay. at sumasa m~ga pampan~gin na n~g libin~gan. isang anac na babae. pagca tinalicdan n~g ganitong taong pinalamig na ang dug�n~g panahon. nagtatago. na tumupad n~g boong pagtatapat sa mabibigat na catungculan.

pinag-uusig sa m~ga cagubatang tulad sa isang halimaw. aking ipinatawad ang caalimurahan. at sa casiraang iyong hindi na mangyayaring maisauli. at acong ama. na siniraan n~g puri sa aking catandaan. gayon man. at sa pagca't ang lalaking iya'y nan~gin~gibabaw sa m~ga iba sa pamamag-itan n~g pamagat na ministro (kinakatawan) n~g Dios. ipinagpaumanhin co ang casilacbuhan n~g cabataan at ang m~ga carupucan n~g catawang lupa. aco. �at anong dahil at guinawa sa akin ang lahat n~g ito? Dahil sa inilugso n~g isang lalaki ang capurihan n~g aking anac na babae. Inalintana co. sa pagca't hinin~gi n~g m~ga capatid sa lalaking iyang magsulit siya n~g catampalasanang canyang guinawa. ang lahat n~g ito. �ano ang dapat cong gawin cung di ang huwag n~g umimic at iligtas ang nalabi? Datapuwa't nan~ganib ang tampalasang baca sa humiguit cumulang .

na cadalia'y camt� niya ang panghihiganti. at sa m~ga isinacdal ay casama ang isa sa aking m~ga anac? Hindi nairamay iy�g is� sa pagca't wala't na sa ibang bayan. nakita co ang aking anac na nacabiting ang tali sa canyang sariling buhoc. aking narin~gig na aco'y canyang tinatawag. hindi aco nagcaroon n~g catapan~gang . �Nalalaman mo ba ang m~ga catacottacot na pahirap na sa canila'y guinawa? Nalalaman mo. �Nalalaman mo ba cung ano ang canyang guinawa? �Hindi? �Natatalastas mo bang linubid ang casinun~ga-lin~gang cunuwa'y linooban ang convento. at aco. sa aking caruwagan at palibhasa'y namarati aco sa capayapaan. narin~gig co ang canyang m~ga sigaw. sa pagca't nan~gagcacawan~gis ang ganitong m~ga pahirap sa lahat n~g m~ga bayan. �Aking nakita. caya't ang guinawa'y humanap n~g capahamacan n~g aking m~ga anac na lalaki.

pumatay �magpacamatay caya! �Nalalaman mo bang hindi napatotohanan ang pangloloob na iyon. may natitira pa sa aking isang pus�upang . at ang naguing parusa'y ilipat sa ibang bayang ang cura. ang nalalabi sa akin. guinalit at pinasamang totoo ang loob sa casalimura hanggang sa siya'y mapilitang magpacamatay! At aco. datapuwa't cung hindi aco nagcaroon n~g tapang-ama sa pag-sasanggalang n~g aking m~ga anac. piniit n~g Guardia Civil. aco'y buhay pa pagcatapos n~g gayong calakilakihang cahihiyan. at sa catacutan n~g tacsil na nagpahirap na ipanghiganti sa canya ang pagcamatay n~g canyang capatid. pinahirapan. guinamit na dahilan ang cawal-an n~g "cedula personal" na nalimutang sandali. ay hindi duwag na gaya n~g canyang ama. napaliwanagan ang bintang. at ang aking anac ay namatay dahil sa m~ga pahirap na guinawa sa canya? �Ang isa.

pinararami ang m~ga cawal co n~g aking m~ga caaway. at sa araw na mapagkilala cong aco'y macapangyarihan na. lulusong aco sa capatagan at tutupukin co sa apoy ang aking panghihiganti at ang aking sariling buhay! �At darating ang araw na iyan �walang Dios! At nagtindig ang matandang lalaki. ac�n~ga ang pumatay sa canila! �Cung pinabayaan co sanang . na nagniningning ang panin~gin. malagunlong ang tinig at sinasabunutan ang canyang mahahabang m~ga buh�: --�Sumpain ac� sumpain ac�na aking piniguil ang mapanghiganting camay n~g aking m~ga anac. na nagn~gin~gitn~git.italaga sa isang panghihiganti at manghihiganti aco! Untiunting nan~gagcacatipon ang m~ga maygalit sa ilalim n~g aking pamiminuno. at idinagdag.

datapuwa't n~gayo'y may m~ga anac naman sana ac� at hindi sila sana nan~gamatay sa capapahirap! �Hindi aco ipinan~ganac up�g maguing am� caya wala acong m~ga anac n~gay�! �Sumpain ac� na hindi co natutuhang makilala sa aking catandaan ang lupaing aking kinatatahanan! Datapuwa't matututo acong ipanghiganti co cay�sa pamamag-itan n~g apoy. n~g dugo at n~g aking sariling camatayan! Ang culang palad na am� sa casilacbuhan n~g cany�g pighati. at doo'y bumalong ang is�g batisang dugo. at dahil sa gayo'y nabucsan ang sugat sa noo. nalabnot ang bigkis n~g ulo. n~gayon disi'y may m~ga anac pa ac� marahil sila'y nan~gagtatago.mamatay ang may sala. cung hindi sana ac�lub� nanalig sa justicia n~g Dios at sa justicia n~g m~ga tao. .

ac�nama'y gaya rin ninyo. .--Pinagpipitagan co ang iny�g pighati. ipinaubaya cong siya ang sumugat sa akin. --�Mangyayari cang macalimot. sa pagca't bata ic� at sa pagca't hindi ca namamatayan n~g isa man lamang anac. n~g sino mang siy�g iyong catapus�g maaasahan! N~guni't aking ipinan~gan~gaco sa iyo.--at napagwawari co ang inyong panghihiganti. Nakikita mo ba ang sugat na ito? Upang huwag cong mapatay ang isang caawaawang cuadrillerong gumaganap n~g canyang catungculan.--ang muling sinabi ni El�s. lalong minamagaling co pa ang calimutan co ang aking m~ga casawiang palad. at gay� man. hindi co sasactan ang sino mang walang casalanan. sa aking pan~gan~ganib na baca aking masugatan ang wal�g malay.

hindi aking niy�g . gaganti n~g catacot tacot ang inyong m~ga caaway. cay�po'y nakilala n~g ibang panahon.--tingnan po niny�cung alin ang cakilakilabot na siga na inyong pagsusugbahan sa ating culang palad na m~ga bayan. na ang caraniwa'y siy�g isinusumbong. magsanggalang sa sarili ang bawa't isa! --�Talastas po ninyong iya'y mangyayari! Guinoo. at pagcacagayo'y �gaano caraming m~ga paglabag sa catuwiran ang mangyayari! --�Mag-aral ang bayang magsanggalang sa sarili. hindi laban sa iny�at hindi rin laban sa m~ga taong sandatahan.--Datapuwa't tingnan po niny�-ani El�s pagca lampas n~g sandaling hindi pag-im�. Cung gaganapin n~g inyong sariling m~ga camay ang inyong panghihiganti. cung di laban sa bayan.

. may caloobang mah� at mith�ang m~ga icagagaling n~g canyang tinubuang bayan. Naghalukipkip ang matanda at wari'y nakikinig.--ang ipinagpatuloy ni El�s.panahong cayo po'y sumasaligaya. niyao'y pinagcacalooban ninyo ac�n~g m~ga paham na aral.--nagca palad acong macagawa n~g isang paglilingcod sa isang binatang mayaman. datapuwa't ang masasabi co sa inyo'y siya'y caibigan n~g Capitan General. na pinacasusucat na magaling ang cany�g m~ga wika. ayawan co. Ang sabihana'y may m~ga caibigan ang binatang ito sa Madrid. �An�po ang inyong acala cung siya'y ang ating papagdalhin n~g m~ga carain~gan n~g bayan at siya'y pakiusapan nating magmalasakit sa catuwiran n~g m~ga .. may magandang puso. maitutulot baga ninyong?. Guinoo.

na sa pagca't hindi malalao't . sino man sa canila'y hindi nagpapacabagabag sa pagmamalasakit sa m~ga culang palad. at sa pagca't ang caraniwa'y magaling ang canilang calagayan. Nalalaman cong lah�. binubulag sila n~g capalaluan at n~g caparan~galanan. lalo na cung sila'y may m~ga caibigang macapangyarihan.sawing palad? Umiling ang matandang lalaki. sa pagca't n~g una'y aco'y mayaman! --N~guni't ang taong sinasabi co po sa inyo'y hindi cawan~gis n~g m~ga ib� siya'y isang an� na inalimura dahil sa pag-aala-ala sa cany�g am� siya'y isang binata. --�Mayaman ang sabi mo? walang iniisip ang m~ga mayayaman cung hindi ang dagdagan ang canilang m~ga cayamanan.

�inaacala mo na baga cayang papagtatagumpayin na ang . ipalagay mo n~g siya'y macakita sa pan~gulong bayan n~g Espa� n~g m~ga diputadong magsanggalang sa atin. --Cung gayo'y siya'y isang taong magtatamong ligaya.magcacaasawa. n~g is�g magandang casasapitan n~g cany�g m~ga an�.--ipalagay mo n~g ang binatang iya'y sumang-ayong siya ang maghatid n~g ating carain~gan hangang sa Capitang General. nag-iisip isip siya n~g sa panahong darating. --�Datapuwa't iyan ang catuwirang ipinagtatanggol n~g m~ga taong may puso! --�Hari na n~ga!--ang muling sinabi n~g matandang lalaki at saca naupo. ang catuwiran nating ipinagtatanggol ay hindi ang sa m~ga taong na sa caligayahan.

bata at malac� ang catawan. ang mahina ang siyang nagbabayad.ating catuwiran? --Atin munang ticmang gawin bago tayo gumamit n~g isang paraang kinacailan~gang magsabog n~g dugo. n~g m~ga paraang payapa: at ganito.--ang isinag� ni El�s. sa papca't aking napanood ang lubhang maraming cahirapang tayo rin ang may cagagawang gaya rin n~g m~ga cagagawan n~g m~ga malulupit. hindi ang lahat n~g . maniwala po cayo.--Dapat na macapagtac�po sa iny� na ac� na is�rin namang sawing palad. --�At cung sacaling magawang an�man? wala tayong --May magagawa tayo cahi't cacaunti. ang siyang makiusap sa inyo. na cayo'y matanda na't mahina.

�ang aking m~ga anac na pawang nacacatulad mo! --Samantala'y huwag po ninyong . --Tinatanggap co ang iyong panucala. at aco nama'y tutulun~gan mo upang maipanghiganti co ang aking m~ga anac. At cung wala tayong masundaan. Paririto ca sa aki't cata'y tutulun~gan upang maipanghiganti ang iyong m~ga magugulang. pagnagcagayo'y �hahandog po aco sa bawa't inyong ipag-uutos! Niyacap ang binata n~g matandang lalaking lipos n~g malaking catuwiran. cung aayaw pakinggan ang ating cahin~gian. talastas cong gumaganap ca n~g iyong pan~gaco. cung magpacabin~gi na ang tao sa capighatian n~g canyang capuwa.m~ga nan~gan~gatungculan sa baya'y hindi marunong cumilala n~g catuwiran.

. --Hindi mamamatay si Elias.pababayaang mangyari ang ano mang gahasang cagagawan. si Elias ang mamiminuno cung matimbuang si capitang Pablong busog na ang puso sa canyang panghihiganti. . --Isasalaysay mo ang m~ga carain~gan n~g bayang pawang talastas mo na.. at cung hindi'y aco ang unaunang matitimbuang sa pakikilabang ating gagawin. �Cailan co malalaman ang casagutan? --Sa loob po n~g apat na araw ay mag-utos po cayo n~g isang taong makipagkita sa akin sa pasigan n~g San Diego. Cung siya'y sumang-ayo'y canilang kikilalanin ang ating catuwiran.--anang matandang lalaki.. at sasabihin co sa canya ang maguing casagutan sa akin n~g taong aking inaasahang.

At siya rin ang sumama sa hanggang sa macalabas sa binata labas. .

napaparian diy� ang mayaman't n~g . na gaya naman sa Espa�ng ang larong pakikiaway n~g tao sa toro ang siyang pinaroroonan. na lalong malaki ang casam-an cay sa opio sa m~ga insic.=XLVI. sa pagmimithing siya'y magcasalaping hindi nagpapagal. ay isa riyan sa m~ga pan~git na pinagcaratiban n~g bayan. diya'y napaparian ang dukha't inilalagay sa pan~ganib ang canyang boong pagcabuhay. SABUNGAN. Ang pagsasabong n~g manoc. hilig na masamang dito'y dinala n~g m~ga taga ibang lupain at mahiguit n~g isang daang ta�g guinagawang panghuli n~g salapi.= Upang ipan~gilin sa Filipinas ang hapon n~g araw n~g linggo'y napasasa sabun~gan ang caraniwan.

marahil lalong magaling cay sa pagcaturo sa canilang anac na lalaki. palibhasa'y magaling na totoo ang pagcacaturo sa sasabun~gin. sa "m~ga araw n~g fiesta" (at n~g makita n~g lahat at macahicayat ang uliran). . sa pag-uutos na gawin ang gayong panoorin sa "hayag na m~ga plaza". dumalo tayo sa larong ito upang hanapin ang ilang m~ga cakilala. Sa pagca't ipinahihintulot n~g Gobierno. na siyang hahalili sa ama sa sabun~gan.maglilibang. datapwa't sa canila (sa m~ga mayayaman) ang capalarang diya'y pinaglalaruan. "pagcatapos n~g misa mayor hanggang sa dumilim sa hapon" (walong oras). at wala n~ga caming itututol sa bagay na ito. at diya'y caniyang guinagamit ang salaping lab�sa canyang m~ga piguing at m~ga "misa de gracia". at hanggang halos canyang ipinagaanyaya.

m~ga ilang daang libong piso sa isang ta�: sinasabing sa salaping itong ibinabayad n~g "vicio" upang siya'y magcaroon n~g calayaan. Sa buwis na itong bawa't isa'y nagbibigay roon.Walang ikinatatan~gi ang sabun~gan sa San Diego sa m~ga sabun~gan sa iba't ibang bayan. liban na lamang sa ilang m~ga bagay. sa macatwid baga'y ang pasucan. Nababahagui sa tatlong pitac: ang una. tumatanggap ang Gobierno n~g isang bahagui. ipinagpapagawa n~g m~ga tulay at m~ga . nanggagaling ang ipinagpapatayo n~g m~ga maiinam na m~ga paaralan. sa isa sa canyang m~ga taguilira'y may isang pintuang isang babae ang caraniwang nagbabantay. �cabayaran sa pagpasoc doon. na siyang catiwala sa paninin~gil n~g sa pinto. na may dalawampong metro ang haba at labing apat na metro ang luang. ay isang malaking cabahayang tuwid.

nariyan ang m~ga tahur. Capanig ang pitac na ito n~g is�pang lalong malaki n~g caunti.daan. isang pinaca salas. naririan diyan ang caramihang batang lalaking sumasama sa canilang m~ga ama �amaing sa canila'y nagsasakit n~g pagtuturo n~g m~ga lihim n~g pamumuhay. Nariy� ang pinacamarami sa m~ga manoc.. . m~ga pagcain at iba pa. m~ga cacanin. na nan~gatatali n~g is�g l�bid sa lupa.. m~ga tabaco. ipinagtatatag n~g m~ga ganting pala upang lumus� ang pagsasaca at pan~gan~galacal . sa pamamag-itan n~g isang pacong but-��l�yong. purihin nawa ang vicio na naghahandog n~g gayong lubhang magagaling na m~ga bun~ga!--Sa unang pitac na ito nalalagay ang m~ga nan~gagbibili n~g hitso. na pinagtitipunan n~g madla bago gawin ang m~ga "soltada".

humahalachac. diya'y iny�g mapapanood ang maraming m~ga mukhang malulungc�. na pinaraanan n~g cam� ang ibabaw n~g makikintab na m~ga balahibo. ang pinacamahalmahal na hayop sa loob n~g ilang buwan. nagninilaynilay. sumusumpa. up�g lutuing luya ang cahalo at canin sa gab�ring iy�: "sic transit gloria mundi". pinagsasalitaanan ang m~ga maiinam na gawa n~g m~ga bayani. pinalayawlayaw at sa canya'y ipinagcatiwala ang lalong caayaayang m~ga pag-asa. nan~gun~gutang. na bitbit sa m~ga paa ang bangcay na wala n~g balahibo. Pauwi na ang natalo sa cany�g . nagtutun~gayaw.ang m~ga malulugdin sa sabong. hinihimas niy� ang cany�g manoc. na ipagbibili sa is�g peseta. ang mananari: diy� nan~gagcacayari. n~gayo'y wala cung di is�g bangcay na lamang. sinisiyasat nama't binibilang nito ang m~ga caliskis sa m~ga paa.

ang kinauwia'y isang peseta.bahay. ibinubucadcad ang m~ga pacpac. na pinaghihintayan sa canya n~g esposang cacabacaba ang loob at n~g m~ga limalimahid na m~ga anac. ang m~ga n�abing ab�sa gay�g cacapal na as�--Sa ulutang it�nakikipagtutulan ang lalong pan~god na isip: ang lalong gagasogaso'y pinagsisiyasat na magaling ang gay�g bagay. tinitimbang. hinihipo ang m~ga casucasuan n~g m~ga hayop na iy�. pinagm�asid. mula sa pagbubucang liwayway hanggang sa paglub� n~g araw. yaong lahat n~g m~ga pagpapahirap at pagpapagal. yaong m~ga pagaalagang tumagal n~g mahabang panahon. Maiinam na totoo ang pananamit n~g m~ga ilang sinusundan at liniliguid n~g m~ga caanib n~g canicanilang m~ga sasabun~gin. . Yaong lahat na m~ga panaguinip na calugodlugod. na hindi na taglay ang caunting pamimilac at ang sasabun~gin.

ang caraniwa'y mataas cay sa dalawang panig na sinabi na n~g una. Sa . pagsusumicap. sa pagca't mangyayaring mahuho ang m~ga bulsa. datapuwa't hindi nangyayaring masiyahan ang masamang hilig. at canil�g sinusundan n~g boong pagmimithi ang m~ga kilos n~g m~ga mayayaman at canilang pinagmamasdang magaling ang m~ga pustahan. Buhat sa ulutang ito'y tumutun~go sa labanang ang pamagata'y "Rueda". masasabing sil�y may isang cauhawang siy�g nagbibigay casayahan sa tubig sa pusali. Ang tuntun~gan nito. ang hindi makibuin: ang lah� ay pawang kilus�. diya'y wala ang mapagpabayang filipino. na nababacuran n~g cawayan. ang tam�.marurumi nam� ang m~ga ib� natatatac sa canilang mamayat na m~ga mukha ang larawan n~g vicio. diya'y wal�g mukh�g hindi guising. masimbuyong budhi.

dalawang salitang nagcacaisa n~g kinauuwian. ang m~ga mayayaman. nan~gagpapawis. ang m~ga bantog na "tahur". nan~gaghihiyawan. ang magagaling na pagcain . na mainam ang pagcacapicpic ay nan~gaglalaban ang m~ga hayop. nan~gag-aaway at nan~gagtutun~gayaw: ang cagalinga'y bihirang bihira ang babaeng nacararating diy�. Sa lupa.dacong itaas. na halos sumusuc�na sa bubun~gan. Nan~gasasa "Rueda" ang m~ga t�ng lit�. ang contratista (a entista) at ang sentenciador (tagahatol). Sa boong itinatagal n~g labanan ay napupuno ang m~ga graderiang it�n~g m~ga taong may gulang na at n~g m~ga batang nan~gagsisigawan. na iniuucol sa m~ga manonood �m~ga magsasabong. luns�luns� bagang upuan. at buhat diya'y ipinamamahagui n~g Capalaran sa m~ga familia ang m~ga tawanan �m~ga pagtan~gis. may m~ga grader�.

--�Sa acala mo caya'y mailalaban sa canya ang aking si bulic? . si capitang Pablo.�ang cagutuman. na totoong nagdamdam n~g pagcamatay n~g canyang capatid. ang isa sa canila'y ang lasac na tumalo sa talisayin n~g Consul. ang tao bagang may pilat sa mukha. may dumating po sa canyang dalawa caninang umaga. si capitang Basilio. Sa horas n~g ating pagpasoc ay naroroon na ang gobernadorcillo. si Lucas. Lumapit si capitang Basilio sa isa sa m~ga taong bayan at tumanong: --�Nalalman mo ba cung anong manoc ang dala rito ni Capitang Tiago? --Hindi co po na lalaman.

dala n~g isa ang lasac at ang isa nama'y isang puting sasabun~ging totoong pagcalakilaki. --�Natalo po ba cay�cagabi? . datapuwa't mahina pa.--�Aba. mailalaban po! �Ipupusta co po sa inyong manoc ang aking bahay at ang aking baro! Dumarating sa sandaling iyon si capitang Tiago. --Wala n~g lagn�. --�Ang sabi sa akin ni Sinang ay pagaling na n~g pagaling si Mar�!--ani capitang Basilio. salawal na lana at sombrerong jipijapa. Ang pananamit ay tulad sa m~ga malalacas na magsasabong: barong lieszong Caat�g. nac�. Sumusunod sa cany�ang dalawang alila.

--Caunti. titingnan co cung macababawi ac� --�Ibig po ba niny�g isabong ang l�ac?--ang tanong ni capitang Basilio. --Alinsunod. na tinitingnan ang man�.. sacali't may pustahan. sa --�Inyo bang nakita na ang aking b�lic?--ang tan�g ni capitang Basilio at saca tinawag ang isang t�ng may dalang isang maliit na sasabun~gin. at saca hinin~gi it�sa alila. --Gaano po ba ang ipupusta niny� --Cung magcuculang din lamang dalawa'y hindi co na isasabong.. . nalalaman cong nanalo cay�. --�Gaano po ba ang ipupusta niny�--ang tan�g.

Samantala'y lumalaki ang cain~gayan. capuwa sila may m~ga pinagdaanan at capuwa cabalitaan sa galing. masiyasat ang dalawang cabalitaan. ang balitang papaglalabanin ang dalawang bantog na manoc. linulusob . may m~ga nagpapasiya. --�Dalaw�at limang daan? --�Tatl� --�Tatl� --�Sa susunod! Ilinaganap n~g nan~gagcacabilog na mapakialam sa buhay n~g may buhay. may nanghuhula.--Cung gaano ang iny�g ipusta. Ibig n~g lahat na makita. nararagdagan ang caguluhan.

"sa puti!". nanggugulo at nan~gagsasalitang di umano'y . barong nababahiran n~g azul na galing sa naaalis na tina n~g blusa. Salawal na guingong may franjang pula. isang puti at isang pula.ang Rueda. baga man ang m~ga tari ay may caluban pa. gorrang pangcuartel narito ang canilang panglinlang na soot na nababagay naman sa canilang inuugali: namumusta at nagbabantay. hindi nila suot ang pananamit na ucol sa mahal na capisanang ito. Sa guitna n~g caramiha'y nan~gagpapalibotlibot doon ang guardia civil. may man~gisan~gisa namang sumisigaw n~g "sa pula!"�Ang puti ang siyang "llamado" at ang pula ang "dejado". datapuwa't hindi naman sila nacapaisano. na capuwa may sandata na. linulundag ang m~ga grader�. Naririn~gig ang m~ga sigaw na "sa puti!". Dala n~g m~ga "soltador" sa Rueda ang dalawang manoc.

�sacali't walang salapi ay nan~gan~gaco. pinatutunog ang m~ga . na wari'y magcapatid. Samantalang nan~gagsisigawan. bumubulong n~g ilang kiming pananalitang sino may walang nakikinig. Paimis na sila'y pinagmamasid ni Lucas n~gumin~giti n~g n~giting malupit. at iba pa. sinusundan n~g m~ga panin~ging nananaghili ang m~ga naglalaro.panan~gagasiwaan nila ang pananatili n~g capayapaan. nan~gagsisilapit. nalalao'y lalong nan~galulungcot at nan~gagtitin~ginang masasama ang loob at nan~gagn~gin~gitn~git. at ipinan~gan~gacong ipagbibili ang calabaw. samantalang hinihicap sa bulsa ang catapustapusang salapi. dalawang bagongtao. ang malapit n~g anihin sa bukid. isinasahod ang camay. kinacalog sa camay ang caunting salaping pinacacalasing.

--na huwag mong ipaglahatan ang cuarta. na lumin~gon at nagpapacunwari n~g pagtataca. at saca siya sumigaw nasa "Rueda" ang tin~gin: --Narito ang limampo.pisong pilac. cung nakinig ka sana sa akin. �sa puti! Nan~gagtitigan ang magcapatid. limampu laban sa dalawampo. --�Aba! �icaw pala?--ang biglang sinabi nito. pumapayag ba ang capatid mo sa sinabi co sa canya �naparito ca't . dumaan siya sa siping n~g dalawang magcapatid.--ang ibinubulong n~g matandang capatid. --�Sinasabi co na sa iyo. n~gayo'y may ipupusta tayo sa pula! Lumapit n~g boong cakimian ang bunso cay Lucas at kinalabit siya sa bisig.

Talastas cong ang matapang ninyong ama'y namatay dahil sa ibinibigay sa canyang isang daang palo sa araw araw n~g m~ga sundalo. m~ga cabataan at malalacas.. cayo'y si Tarsilo at si Bruno.. alam cong hindi ninyo iniisip na ipanghiganti siya . .pumupusta? --�Paanong ibig ninyong cami'y macapusta'y natalo na ang lahat naming salapi? --�Cung gayo'y pumayag na cayo? --�Aayaw siya! cung pautan~gin sana ninyo cami n~g caunti. yamang sinasabi ninyong cami inyong nakikilala. hinila ang baro at muling nagsalita: --Tunay n~gang cayo'y aking nakikilala.... Kinamot ni Lucas ang ulo.

iya'y nacahihila n~g casacunaan..--ang ipinamanhic n~g lalong bata. pasisimulan na ang soltada.. ang walang salapi at walang tumatangkilik.. Cung wala caming capatid na babae'y malaon n~g panahong cami'y binitay na sana! --�Binitay na cayo? ang m~ga duwag lamang ang nabibitay. dalawa. At sa paano ma'y malapit ang bundoc.--pagdaca'y babayaran namin cayo n~g ibayo.. --Pautan~gin ninyo cami n~g apat na piso . tatlo . --�Sandaang piso laban sa dalawampo. sa puti aco!--ang sigaw n~g isang nagdaan. ..--ang isinalabat sa canya n~g matandang capatid na si Tarsilo.--Huwag po sanang makialam cayo sa aming pamumuhay.

Iisa ang kinauuwian n~g mabitay �mamatay na marahil: walang ibang kinauukulan nating m~ga dukha. n~guni't gunita� mo ang ating capat� na bab�. --�Pumayag na tayo. ang hindi matapang ay huwag maghanap n~g m~ga laro. At saca umalis doon. --Tunay na n~ga. --�Tst! Hindi akin ang salaping ito.Muling kinamot n~g Lucas ang �lo. baga man hindi totoong nagpacalayo. may pinagcacaibhan pa ba?--ani Bruno. ibinig� sa akin ni Don Cris�tomo at inilalaan sa m~ga ibig maglingc� sa cany� N~guni't aking nakikitang cayo'y hindi gaya n~g iny�g am� iyon ang t�nay na matapang. .

at nan~gatira sa guitna ang dalaw�g "soltador" (tag�bit�) at ang mananari. Lumapit ang isang lalaki sa canila at sila'y binulun~gan sa tain~ga. Tumatahimic na ang m~ga t�ig. . --�Pare! �isang daang piso laban sa sampo. Lumapit sa b�od ang dalawang magcapatid na capuwa malungcot. magpapasimula ang labanan. na pawang nan~gagbabala. at cum�intab ang m~ga maninipis na m~ga tal�. maniningning.Samantala'y nagliwanag ang "rueda". Sa is�g hudy� n~g "sentenciador" (tagah�ol) ay inals� n~g mananari ang m~ga tari n~g canicanyang cal�ban. sa puti ac� Tiningnan siya ni Tarsilo n~g patan~ga. itinuon ang canilang noo sa cawayan at nan~gagmamasid.

Tan~gan n~g m~ga soltador ang m~ga man� n~g is�g any�g calug�-lug�. pagcatapos at pinapagcahig sil� at sa gayong paraa'y nauunawa n~g m~ga .Sinic�siy�ni Bruno. at iniin~gatan nilang huwag sil�g masugatan. na an�pa't cung an�ang nangyayari sa m~ga sasabun~gin sa Paris ay cawan~gis din sa m~ga sasabun~gin dito. Pinaglapit nil�ang dalawang man�. Dakilang catahimican ang naghahari: masasapantahang liban na lamang sa dalawang soltador ang m~ga naroroo'y pawang m~ga cagulatgulat na m~ga taotaohang pagk�. tinangnan n~g is�ang �lo n~g canyang man� at n~g tuca� n~g cal�an upang magalit. Pinapagharap. dapat magcaroon n~g pagcacatulad sa lahat n~g pag-aaway. at bago guinawa naman n~g isa sa canyang man� ang gayon din. at sinag� niy�it�n~g is�g �n~gol.

Pagcacagayo'y dumating na capanahunan. bumubulong ang dalawang sasabun~gin n~g marahil pagbabala �pagpapawalang halag� Natanawan nila ang maningning na d�on n~g tari. Ibinababa at itinataas ang �lo. at saca sila linayuan. na nan~gagcacalayo n~g caunti. Marahang nan~gaglalapit sila. nan~gagtititigan at m~ga kidlat n~g galit ang siyang nan~gagsisitacas sa canilang mabibilog at maliit na m~ga mata. Nagsisipanindig na ang canilang m~ga puloc.caawaawang m~ga hayop cung sino ang bumunot sa canila n~g isang maliit na balahibo at cung sino ang canilang macacalaban. binitiwan sil�sa lupa. na wari'y nan~gagsusucatan sa tin~ginan. Nan~garirinig ang yabag n~g canilang yapac sa matigas na l�pa. sino ma'y hindi humihin~ga. na nagsasabog n~g . sino ma'y hindi nagsasalita.

napaimbulog at iniwawasiwas ang pamatay na tari. caguinsaguinsa'y biglang lumipad ang puti. Sa sandaling iy�y naligo n~g dugo ang canilang maliit na �tac. at taglay ang canilang catutubong tapang ay mabilis na nagpanalpoc ang dalawa. nagcapanagupa ang tuca laban sa tuca.malamig ang nan~gan~gazul na sinag. Muling nagtitigan na naman. n~guni't sa isang hakbang na layo'y nan~gagsihinto. ibinaba ang ulo at muling pinapan~galinag ang canilang balahibo. nagbibigay sigla sa canila ang pan~ganib. nan~gagtitigan. caya walang . n~guni't ibinaluct� n~g pula ang canyang m~ga hita at ibinaba ang �lo. ang dibdib laban sa dibdib. sumilang ang lint�. at walang ano mang tacot na nagpapanalubong ang dalawa. ang patalim laban sa patal� at ang pacp� laban sa pacp�: naiwasan n~g isa't is�n~g boong catalinuan ang sacs� at walang nanglaglag cung hindi il�g balahibo l�ang.

na pawang natitina n~g dugo: datapuwa't hindi ang salitaa'y ititiguil ang labanan sa unang pagcacasugat: sa pagsunod n~g filipino sa m~ga cautus�g lagda n~g Gobierno. Unti-unting nasasabugan ang lupa n~g m~ga balahibong pula at puti.nahampas ang puti cung di ang han~gin. ang ibig niya'y matalo cung sino ang unang mamatay �cung sino ang unang tumacbo. Dinaluhong siya n~g sacs� n~g pula n~g boong galit. at may m~ga il�g cahi't hindi sinasadya'y nan~gapapasigaw. . sa pan~gin~gilag na siya'y masacsac sa lic�. n~guni't marunong magsanggalang n~g boong calamigan n~g loob: hindi n~ga walang cabuluh�g siy�lub� na kinalulugdan n~g caramihang naroroon. Hindi kinalilin~gatan n~g lahat ang matamang panonood n~g m~ga nangyayari sa paglalaban. malicsing pumihit at humarap sa calaban. n~guni't pagbaba sa lapag.

nan~gagcacacabit. sa pagtikim sa cahulihulihang pagpupumilit. N~g magcagayo'y inihatol n~g sentenciador. sumalp� ang puti upang ibigay ang panghuling sacs�. n~guni't hindi pa masabi cung sino sa dalawa ang magtatagumpay. sa pag-alinsunod sa . na capuwa linalabasan n~g dugo. sumuca n~g dugo sa tuca. ipinaco ang canyang tari sa isang pacpac n~g pula at napasabit na m~ga but� datapuwa't nasugatan ang puti sa dibdib. hanggang sa natimbuang puti. humihin~gal. nan~gisay at naghin~galo. at ang dalawa. nanglulupaypay. Sa cawacasan. ang pulang nacacabit sa canya sa pacp� at nananatili sa cany�g tabi. ay untiunting ibinaluct� ang m~ga hita at marahang pumikit. ay hindi nan~gagsisikilos. madalas ang sacsacan.Nadidilig na n~g dugo ang lupa.

mahaba.cautusan n~g pamahalaan. Isang walang wastong sigawan ang siyang nagpasalamat sa gayong hatol.--cung pinaniniwalaan mo aco'y mayroon na sana n~gayon tayong sandaang piso. Gayon din ang nangyayari sa m~ga naci�: isang maliit na macapagtagumpay sa isang malaki. na ang pula'y nanalo. sigawang narin~gig sa boong bayan. inaawit at sinasabisabi sa lubhang mahabang panahon. --�Nakita mo na?--ani Bruno n~g boong sama n~g loob sa capatid. nagcacaisa ang taas n~g tinig at tumagal n~g ilang sandali. datapuwa't . Hindi sumagot si Tarsilo. Cung gayo'y na pagtatanto n~g nacacapakinig sa malayo. na ang "dejado" ay siyang nanalo. sa pagca't cung hindi gayo'y hindi tatagal ang sigaw n~g pagcatwa. dahil sa iyo'y wala tayo n~gayon cahi't isang cuarta.

Nan~gagpalitan pa n~g ilang salitang palihim at bago naghiwalay na capuwa nasasayahan alinsunod sa namamasid. Nananatili si Tarsilo sa pagca mukhang malungcot at nag-iisip-isip: pinapahid n~g .tumin~gin n~g pasulyap sa canyang paliguidliguid na anaki'y may hinahanap na sino man. pagcaramiraming salapi! At ibinibilang n~ga naman ni Lucas sa camay n~g asawa ni Sisa ang m~ga salaping pilac.--ang idinugtong ni Bruno.--�binibigyan siya n~g salapi. --�Marahil si Pedro'y nakipagkayari sa canya: iyan. iyan ang tunay na hindi nag-aalinlan~gan!--ang buntong hinin~ga ni Bruno. --Naroo't nakikipag-usap cay Pedro.

cung hindi ca magpapasiya.. --�An�g dahil�at huminto ca?--ang tan�g ni Brunong nayayamot. --�Nalalaman mo ba cung an�ang sumusunod na soltada? �Carapatdapat ba ang?.--ac�y yayao. --�Bakit hindi! �hindi mo ba naririn~gig? . nanatili ang "regla". Ibig cong pumusta sa susunod na soltada.mangas n~g canyang baro ang pawis na umaagos sa canyang noo.. --Capatid co. �an�bag�mangyayari? Sa gany�y maipanghihiganti natin ang tatay.--ani Bruno. Gayon ma'y huminto at muling nagpahid n~g pawis. dapat manalo ang lasak at hindi n~ga dapat nating sayan~gin ang panah�.

naglininglining. nagtanong n~g il�. �Nagpakita n~g pagcayamot si Bruno. ang culang palad ay nag-aalinlan~gan. ang lasak! ac�ma'y pupusta rin . n~guni't sumun� siy�sa cany�g capat�. ayon sa lacad n~g "regla" n~g sabong ay d�at manalo ang l�ak. --N~guni't hindi mo ba nakikita iyang malapad na caliskis na nariy� sa tabi n~g tahid? �hindi mo ba nakikita ang m~ga paang iy�? �an�pa ang ibig mo? �Masdan . tiningnan nit�g magaling ang man�. datapwa't lumag� muna tayo sa matibay na calagayan.. --�Ah. siniyasat na magaling.Ang b�lik ni capitang Basilio ang mapapalaban sa l�ak ni capitang Tiago. nag-isip-isip.. nagn~gin~gitn~git si Bruno at minamasdan siy�g malaki ang galit.

iladlad mo ang m~ga pacp� na iy�! At itong baac na caliskis sa ibabaw n~g malapad na it� at saca it�g doble (kambal)? Hindi siy�naririn~gig ni T�silo. n~guni't sumusunod din sa capatid niya. inihahanda n~g mananari ang sutlang .--ang sabi n~g tinig na tila sinasacal. ang calansing n~g guinto't pilac ay dumarating hanggang sa canyang m~ga tain~ga. ipinagpapatuloy ang pagsisiyasat sa anyo at calagayan n~g hayop.mo ang m~ga h�ang iy�. pinapagn~gan~galitn~git ang canyang m~ga n~gipin. Tinatadyacan ni Bruno ang lupa. humihirang n~g t�i. Lumapit sila sa cabilang pulutong. Diya'y sinasandatahan ang man�. --Tingnan nam� natin n~gayon ang bul�.

pinagkitan at macailang Binalot ni T�silo ang h�op n~g malungcot at nacalalaguim na titig: tila mandin hindi niya nakikita ang man� cung di ibang bagay sa hinaharap na panah�.mapula. --�Ac� �mula pa n~g una.. ating cahabaghabag na capatid na babae..... at: --�Handa na ba ic�?--ang tan�g sa capatid na malagunlong ang tinig. na hinagod. hindi kinacailan~gang sila'y akin pang makita! --Hindi at dahil sa . Hinagp� ang noo. --�Aba! �Hindi ba sinabi sa iyong ang mamiminuno'y si don Cris�tomo? �Hindi mo ba nakitang siya'y casama n~g Capitan General sa pagpapasial? �An�ang .

--�Huwag! umalis na tayo rito. tayo'y mapapahamac!--ang biglang sinabi. --�Bruno! ca cung ibig mo. ac�y . --Lumacad t�anggap. Pagcakita nil�sa canya'y huminto si T�silo.capan~ganibang ating cahihinatnan? --�At cung mamatay tayo? --�Eh an�iy�? �Hindi ba namatay ang ating am�sa capapalo? --�Sumasacatuwiran ca! Hinanap n~g magcapatid sa m~ga pulut�g n~g t� si L�cas.

--�May dalawang daang piso limampong piso laban sa apat na po! ac� --�Hindi!--ani Brunong wal�g alinlan~gan. --�Logro! --�Gaano?--ang tan�g ni Bruno. Hindi sumagot ang dalaw�g magcapatid. Binilang ang canyang m~ga aapating pisong guinto: tinititigan siya ni Brunong hindi humihin~ga. --�Magaling! limampo laban sa tatlompo! ..Sa cawal�g palad ay lumapit ang isang t� at sa canil�y nagsabi: --�Pupusta ba cay� Aco'y sa b�lik.. magdagdag pa cay�.

--�Lambalin niny�cung iny�g ibig! --�Magaling! ang b�lik ay sa aking pan~ginoon at bago ac�g capapanalo. is�g daan laban sa anim na pong piso.--anang is� na hindi totoong nagcacatiwala sa anyo ni Bruno. --�Gayon din sa akin!--ang tug� nito. . --Datapuwa't ac�ang maghahawac. --�Casunduan! Maghintay cayo't cucuha ac�n~g salapi. na umaasa sa catigasan n~g canyang camaoo. At nilin~gon ang pinagsabihan: cany�g capatid at --Yayao ac� cung matitira ic�.

--�Mam�--ani T�silo. --�Ano iyon? --�Gaano ba ang ibibigay ninyo?--ang tanong n~g dalawa. bibigyan co ang b�a't isa sa inyo n~g tigatatlompong piso at sampong piso sa bawa't casama. caya't bumulong: --�Hal� Lumapit sila cay Lucas: nakita nito ang canilang pagdating at n~gumiti. Hindi mapabayaang nag-iisa ang canyang capatid.Nag-isip-isip si Tarsilo: canyang sinisinta ang canyang capatid at gayon din ang sabong. Sacali't . --Sinabi co na:�cung cayo ang mamahala sa paghanap n~g m~ga iba pa upang matutop ang curatel.

ibigay ninya ang salapi.lumabas n~g magaling ang lahat. tatanggap n~g isangdaang piso bawa't isa at cayo'y ang ibayo: mayaman si don Crisostomo. at n~g hindi tayo marin~gig n~g m~ga iyang sa canya'y pumatay--ani Lucas na itinuturo ang m~ga guardia civil. sa macalawa. pagmalapit n~g ma-�las ocho. pumaroon cayo sa libin~gan at doo'y . --�Nalalaman co na cayo'y matatapang na gaya rin n~g inyong ama! Hali cayo rini. pagcagabi. at sa canila'y sinabi samantalang ibinibilang sa canila ang salapi: --Darating bucas si don Cristostomo na may dalang m~ga sandata. Sila'y dinala sa isang suloc. --�Gayari!--ang biglang sabi ni Bruno.

. Ang dalawang magcapatid ay tila mandin nagpalit n~g canicanilang anyo: Si Tarsilo'y matahimic. Nan~gagpaalaman.sasabihin co sa inyo ang canyang m~ga huling ipag-uutos. namumutla si Bruno. May panahon cayong macahanap n~g m~ga casamahan.

upang siya'y caalang-alan~ganan n~g m~ga "provinciano" at maipakilala sa canila cung gaano calaki ang canilang calayuan sa canyang mahal na cataohan. sa adhicang makita niya cung paano ang calagayang guinagawa n~g m~ga tamad na "indio" sa canicanilang m~ga bahay at m~ga tubigan. at canyang inilagay sa canyang sutlang "b�� ang lahat niyang m~ga cintas at m~ga bulaclac.= Samantalang is�asabong ni capitang Tiago ang canyang lasak. caya't cumapit sa bisig n~g canyang pilay na asawa at nagpakendengkendeng sa m~ga lansan~gan n~g bayan. sa guitna .= =ANG DALAWANG GUINOONG BABAE. Inubos niya ang caya sa pagsusuot n~g lalong magaling niyang damit.=XLVII. naglilibot naman sa bayan si do� Victorina.

turuan mo sila n~g "urbanidad.n~g pangguiguilalas at pagtataca n~g m~ga tagaroon.--ayawan co cung bakit nacatitira sila riyan: kinakailan~gang maguing "indio". --Pagcapan~gitpan~git n~g m~ga bahay nitong m~ga "indio"!--ang ipinasimula ni do� Victorinang in~ginin~giwi ang bibig. At anong pagcasamasama n~g turo n~g canilang magulang at anong pagca m~ga palalo! Nasasalubong nila tayo'y hindi sila nan~gagpupugay! Hanpasin mo sila sa sombrero na gaya n~g gawa n~g m~ga cura at n~g m~ga teniente n~g m~ga guardia civil. --�Tungcol sa bagay na iya'y icaw ay . Natira sa bahay ang pinsang si Linares." --�At cung aco'y canilang hampasin?--ang tanong n~g doctor De Espada�.

na gaya n~g marapat nilang gawin. dahil�sa hindi nalalatagan n~g bato ang m~ga daan.. Ang cochero ni Sinang. na anopa't napilitin siyang sumaisang tab�at walang magawa cung di tumutol n~g:--�Tingnan mo na n~ga lamang ang .. n~guni't aco'y pilay! Nalalao'y sumasama ang ulo ni do� Victorina. at hindi nila pinagtatakhan. Bucod sa roo'y nacacasalubong n~g maraming m~ga dalaga. na nan~gagsisitun~go pagdaraan sa canyang tabi. napupuno n~g alaboc ang cola n~g canyang bata.lalaki! --�N~gu . ang canyang mahalagang casuutan. na naghahatid dito at sa canyang pinsang babae sa isang mainam na carruajeng "tres-por-ciento'y" nagcaroon n~g cawalang galan~gang sigaw� siya n~g "�tabi!" na taglay ang tinig na nacagugulat.

--ang sinabi sa . Nasalubong nila ang alf�ez. na talagang nan~gan~ganib na marahil ay may mangyaring ligalig sa canilang dalawa. nan~gagbatian at ito'y nacaragdag n~g sama n~g loob ni do� Victorina: hindi lamang hindi siya pinuri dahil sa canyang pananamit. --Hindi mo dapat pakikamayan ang isang abang alferez lamang. sa bahay!--ang Ito. cung di halos siniyasat pa n~g palibac ang suot niyang iyon.hayop na cochero! �Sasabihin co sa canyang pan~ginoong turuan niyang magaling ang canyang m~ga alila! --�Magbalic na tayo ipinag-utos sa asawa. ibinalic ang canyang "muleta" (ang salalac na tungcod sa kili-kili) at sumunod sa utos.

at nakitang magaling ni do� Victorina ang babaeng iy�.. sa pagca't aayaw siyang makipagcagalit.. Namimintana si do� Consolaci�. ..canyang asawa n~g malayo na ang alferez. �Tayo baga'y m~ga indio? --�Sumasacatuiran ca n~ga!--ang canyang isinagot. na gaya n~g cany�g naguing caugalian. sila'y nagtin~ginan. hindi ca marunong magbigay camahalan sa iyong cataasan! --�Siya ang puno ri.rito! --At ano ang cabuluhan sa atin n~g bagay na iyan. Sa pagca't mababa ang bahay.--bahagya na niya hinipo ang canyang capacete at icaw ay nagpugay n~g sombrero. Nagdaan sil�sa tapat n~g bahay n~g militar. nacadam� franela at humihithit n~g isang tabaco.

catiwasay� at nanglura uli. n~guni't nagpakita siya n~g lalong malaking pagpapawalang halaga. --�Ano ang nangyayari sa iny� Do�? --�Matatawag ninyo acong "Se�ra"! �bakit ganyan na ang pagtitig ninyo sa akin? �Naiinguit ba cayo?--ang sa cawacasa'y nasalita ni do� Victorina. at hinarap ang alferezang nan~gan~gatal sa galit at hindi macapan~gusap. Marahang lumin~gon si do� Consolaci�. pagcatapos ay siya'y nilabian. muli na namang pinagmasdan siya n~g boong. It�ang nacaubos sa pagtitiis ni do� Victorina.payapang pinagmamasdan siya b�hat sa paa hanggang sa �lo n~g Musa n~g guardia civil. --�Ac� �naiin~guit ac� �at sa iny�--ang . lumura at saca tumalicod. caya't iniwan ang canyang asawang walang caalacbay.

na caunti n~g napasun~gaba. pansinin! --�Pabayaan mong turaan co it�g bastos na itong walang hiya!--ang sagot n~g babae.. babae!--anang Doctor. ang m~ga alf�ez.. sa Maynila. at saca biglang itinulac ang canyang asawa... --�Aba! �Excelent�ima Se�ra Puput! (carilagdilagang guinoong Puput) hindi n~ga pumapasoc ang m~ga alferez cung di . hu . ang m~ga ganit�y naghihintay sa pintuan. --�Tingnan sana ninyo cung sino ang causap!--any�-�huwag ninyong acalaing aco'y isang provinciana �isang calunya n~g m~ga sundalo! Hindi nacapapasoc sa aking bahay..--�hu . huwag mo siyang pa .sabing patuya n~g Medusa--�siya n~ga! �naiinguit aco sa iny�g cul�! --�Halica na.. at hinarap si do� Consolaci�.

. ja! ja! ja! Cung hindi sa nacaculapol na m~ga colorete. binanta niy�g lusubin ang canyang caaway na babae. n~guni't piniguil siya n~g centinela. Samantala'y napupuno ang daan n~g nanonood na m~ga t�. m~ga t�ng matataas .. naiimbi aco sa pakikipagsalitaan sa inyo.. --Pakinggan ninyo.lamang ang m~ga salantang gaya niy�. namasdan sana ang pamumula n~g mukh�ni do� Victorina. �Ibig po ba ninyong labh� ang aking dam�? �Babayarin co cay�n~g mahal! �Ang acala yata ninyo'y hindi co nalalamang cayo'y dating labandera! Tumindig si do� Consolaci�g malak�ang galit: nacasugat sa canya ang sinabing tungc� sa paglalaba.

talagang patutot buhat pa n~g ipan~ganac! Dalidaling nawala sa bintana ang Medusa. itinicom ang m~ga daliri. piniing ang m~ga n~gipin at nagpasimula n~g pananalita: --�Manaog cayo. matandang salaula. ang basahan n~g lahat n~g t�! Ang puc� na salit�y tumama sa ulo ni do� Victorina. agad nakitang nananaog n~g patacbo. . at duduruguin co ang maruming bibig na iyan! �Calunya n~g isang batallon.--�Acala yata ninyo'y hindi nalalaman cung sino cay�at cung sino ang taong inyong daladala? �Kinacailan~gang namamatay n~g gutom upang pasanin ang tiratirahan. na iniwawasiwas ang l�igo n~g canyang asawa. naglil� ito n~g manggas.

at cung sacali't wala cayong salapi. yamang sa bagay na ito'y cayo'y may m~ga sundalo!--ang sigaw ni do� Victorina. ibili ninyo siya n~g lalong magagaling na m~ga damit. --�Datapuwa't m~ga guinoong babae!.--�magpasalamat . --�Narito po ac�guinoong babae! �bakit hindi duruguin n~g camahalan po ninyo ang aking bibig? �Wala po cayo cung di dila at laway... magnacaw cayo sa m~ga t�ng bayan.Namag-itan at sumamo si don Tiburcio. Do� Exelencia! --�Guinoong babae!--anang alf�ez na nagninin~gas n~g galit. n~guni't nagcasaclutan din cung hindi dumating ang alf�ez. Don Tiburcio! --�Turuan ninyong magaling ang inyong asawa.

guinoong alf�ez! --�Lumacad cay� mamamatay n~g t�ng wal�g sakit! �Cayo'y walang suot na salaw�. Juan Lanas! Umugong doon ang m~ga tacapan. at sa pagca't sab� sab� na nagsasalita ang apat at maraming lubha ang canilang sinasabing nacasisirang puri sa m~ga tan~ging pulutong n~g m~ga t�. waswasan n~g cam�.cayo at nadidilidili cong cayo'y babae. na canilang isinisiwalat ang maraming . guirian. sa pagca't cung hindi lulusayin co cayo sa casisicad. laitan at murahan: canilang iniwatawat ang lahat n~g m~ga carumihang canilang iniin~gatan sa canicanilang cab�.. sigawan.. pati n~g iny�g m~ga kinuculot na buh� at n~g iny�g m~ga walang capacanang m~ga cintas! --�Gui .

dalhin po ninyo ang inyong asawa! �Guinoong babae. mapagbanalbanalan. c�sang tinatangguihan namin ang pagsasalaysay rito n~g laha't n~g canilang doo'y m~ga sinabi sa is�t is� Bagaman hindi nauunawa n~g m~ga nagsisipanood ang lahat n~g canilang tacapan.catotohanan. hindi n~ga cacaunti ang catuwaang canilang tinatamo at canilang hinihintay na dumating hanggang sa pag-aaway n~g cam�. m~ga guinoong babae! �Laking cahihiyan! �Guinoong Alferez! --�Ano ang inyong ipinakikialam dito. Sa cawalang capalaran ay dumating ang cura na siyang pumayapa. macacarlista? --�Don Tiburcio. --�M~ga guinoong lalaki. pagpiguilan po ninyo ang inyong dila! .

. cung daroon sana ang ating caibigang corresponsal!.. at ang m~ga ..--�Iya'y sabihin po ninyo diyan sa m~ga magnanacaw sa m~ga taong mahihirap! Untiunting naubos ang m~ga kilalang lait at tun~gayaw.. --�N~gayon di'y pasa Maynila tayo't tayo'y humarap sa Capitan General!--ang sinasabing malaki ang galit ni do� Victorina sa canyang asawa. nasabi na ang lahat n~g m~ga cahiyahiyang cagagawan n~g mag-a-mag-asawa.. Si fray Salvi ay nagpapacabicabila at nagbibigay casayahan sa panooring iyon.--�Icaw ay hindi lalaki! �sayang na sayang n~g salawal na suot mo! --�N~gu . at samantalang na~ngagbabalaan at nan~gagmumurahan ay untiunti silang nan~gaghiwalay. babae.. n~guni't .

At tiningnan siya ni do� Victorina sa m~ga n~gipin.. cailan may hindi aco humawac n~g..guardia? �aco'y pila'y! --Dapat mong hamunin siya n~g away sa pamamag-itan n~g pistola �n~g sable. cung hindi. cay Sinang at cay Victoria. ang canyang m~ga n~giping tagpi lamang at saca guiniic. --Neneng. Dumating sila sa bahay.. at sa pagca't hindi niya nalalaman .. Nakikipag-usap n~g sandaling iyon si Linares cay Maria Clara. �cung hindi ..... Hindi ipinaubaya ni do� Victorinang matapos ang canyang sinasabi: sa isang dakilang galaw ay hinalbot sa guitna n~g daan. na halos umiiyac ang lalaki at ang babae nama'y nag-aalab sa galit.

--�N~guni't do� Victorina! .--hahamunin mo n~g away n~gayon din ang Alf�ez �cung hindi. hindi cacaunti ang canyang dinamdam naligalig n~g loob n~g canyang makita ang canyang m~ga pinsan.. ani do� Victorina.. --Pinsan.ang pagtatalong iyon. --�At bakit?--ang tanong ni Linares na nagtataca.. Si Maria Clarang nacahilig sa isang sillon sa guitna n~g m~ga unan at m~ga cumot na lana ay malaki ang ipinagtaca n~g canyang makita ang bagong pagmumukha n~g canyang doctor. --Siya'y hahamunin mo n~gayon din n~g away �cung hindi sasabihin co sa canilang lahat dito cung sino icaw.

.. . ito'y nagpabayang siya'y muramurahin . --N~gayon di'y pasasa Maynila cami.Nan~gagtin~ginan ang magcacaibigang babae... tatlong --�Ano ba sa acala mo? Cami'y linait n~g alferez at canyang sinabi na icaw raw ay icaw! �Nanaog ang matandang babaeng asuang na may dalang latigo. icaw. isang lalaki! --�Ab�--ani Sinang. sasabihin cong.--�sila'y nan~gag-away ay hindi natin napanood! --�Linugas n~g alferez ang m~ga n~gipin n~g doctor!--ang idinagdag ni Victoria. at cung hindi'y sasabihin co cay Don Santiago na pawang casinun~galin~gan ang lahat mong sinabi sa canya. at ito. icaw ay matitira rito upang siya'y hamunin mo n~g away..

mapanglaw at nagbubuntong hinin~ga: ang lasak ay natalo. at lumapit cay do� Victorina. Hindi binigyan n~g panahon ni do� Victorinang macapagbuntong hinin~ga. --Hahamunin siya n~g away ni Linares �naririn~gig po ba ninyo? Sacali't hindi.. Samantalang nangyayari ito'y siya namang pagdating ni capitang Tiago na galing sa sabun~gan.--huwag po ninyong ipaalaala sa aking. �huwag po ninyong bayaang pacasal sa . sa macatuwid baga'y pinagsicapan niyang sabihing siya ang sumasacatuwiran. do� Victorina!--ang isinalabat n~g namumutlang si Linares..--�N~guni't do� Victorina. sa maicling salita'y sinabi niya ang lahat n~g nangyari..

at napuno n~g luha ang canyang masayang m~ga mata.inyong anac. nan~gan~ganib cang icaw ay alimurahin pati n~g m~ga . huwag po ninyong ipahintulot! Cung wala siyang tapang ay hindi carapatdapat cay Clarita. na maputlang parang pagkit. at idinugtong pa n~g guinoong babae: --Tandaan mo Clarita.--nalalaman cong icaw ay malihim. si do� Victorina at si Linares. Ito'y nagdalang hiya. itinun~go ni capitang Tiago ang canyang m~ga mata. --�Icaw pala'y pacacasal sa guinoong ito?--ang tanong ni Sinang. Si Maria Clara. n~guni't hindi salawahan. huwag cang mag-aasawa cailan man sa lalaking hindi tunay ang pagcalalaki. buman~gon n~g caunti sa pagca sandig. at tinitigan n~g gulat na m~ga mata ang canyang ama.

nacahilig ang canyang ulong cawan~gis n~g marmol sa balicat n~g magandang si Victoria. Iniligpit n~g mag-asawa n~g gabi ring iyon ang canil�g m~ga casangcapan. at napatun~go sila sa Maynila. Tinulun~gan nila siyang tumindig.aso. n�oc ang dalaga sa silid na canyang tulugan. na may ilang libo rin piso ang inab�. sa pagcagamot cay Maria Clara. hindi aco macalacad na mag-isa. Datapuwa't hindi sumagot ang dalaga. at naliliguid ang canyang bayawang n~g m~ga mabibilog na m~ga bisig n~g canyang m~ga caibigang babae. . sinin~gil si capitang Tiago. at nagsabi sa canyang m~ga caibigang babae: --Ihatid ninyo aco sa aking silid.

Iniatang sa mahinhiing si Linares ang catungculang tagapanghiganti. na ang sinasacya'y ang carruaje ni capitang Tiago.pagca umagang umaga n~g kinabukasan. .

=XLVIII.. (Becquer). .= =ANG HINDI MAGCURO= Magbabalic ang m~ga maiitim na m~ga golondrina...

dumating si Ibarra kinabucasan. Hindi cacaunti ang ikinagalac sa ganitong bagay ni t� Isabel. Wala sa bahay si capitang Tiago. inals� . na doo'y ipinagtatagubilin siy� na ang Arzobispo pa ang siy�g tumitic. --Pamasoc po cay�--ang sabi n~g t� sa pamamag-itan n~g caniy�g haluang wicang castila.--Maria. na may pag-ibig sa binata at hindi niy�totoong minamagaling ang pag-aasawa n~g cany�g pamangking babae cay Linares. napasauli-uli sa gracia n~g Dios si don Cris�tomo. Ilinaan niy�ang cany�g unang pagdalaw sa magcacasambahay ni capitang Tiago.Ayon sa paunang balita ni Lucas. at ang sadya niya'y makipagkita cay Maria Clara at ibalitang siya'y ipinakipagcasundo na n~g Arzobispo sa Religi�: may dal�siy�g sulat sa cura.

nasasabog sa lapag ang m~ga rosa at m~ga sampaga.siy�n~g "excomuni�" n~g Arzobispo. Nacahilig sa sill� si Maria Clara. Sa tabi n~g durun~gawan. N~guni't hindi nagatul� ang binata. na hindi totoong maputing catulad n~g cany�g maliliit na m~ga daliri. naroon at nacatind� si Linares sa tabi ni Maria. may iniisip. mapanglaw ang m~ga mata at naglalaro sa is�g paypay na garing. na pinagsasalitsal� ang m~ga bulaclac at ang m~ga dahon n~g m~ga gumagapang na halaman. n~guni't kinulang siy�n~g lac� tumun~g�at binayaang malagl� ang payp�. Sa pagdating na iy� ni Ibarra'y namutla si Linares at namul�ang m~ga pisn~gi ni Maria Clara. . Umacm�g buman~gon. naluoy sa cany�g m~ga labi ang n~giti at tumacas sa caniy�g alaala ang salita. namumutla.

. Pinagmasdan ni Ibarra si Linares n~g mula sa paa hangang sa �lo. --Bago l�ang ac�g cararating. namamasid cong wal�g naghihintay . --Aba.. Sa cawacasa'y nacalacad n~g papasoc si Ibarra at nan~gan~gatal na nacapagsalita. �Naratnan cong magaling ang calagayan mo cay sa aking acala! Tila napipi mand� si Maria Clara.Is�g hindi maalamang siraing hindi pag-imic ang siyang naghari sa il�g sandali. tin~ging tinumbasan nam� n~g boong pagmamataas n~g mahihiing binata. at nagmadali ac�g pumarito up�g makita co ic� . hindi nagsalita n~g cataga man at nananatili sa pagca tun~go.

--ang bahagya n~g isinag� n~g dalaga. It�g m~ga hul�g salita'y sinamahan niy�n~g is�g tin~gin cay Linares. sa ib�g �aw ay maipaliliwanag co sa iyo ang tungc� sa aking guinawa .. --�Macaparirito ba ac�b�cas? --Talast� mo nang sa gan�g aki'y laguing ikinatutuwa co ang iy�g pagparito. wal�g s�a. Itinungh� sa caniya n~g dalaga ang cany�g magagandang m~ga mat�g pusp� cadalisayan at calungcutan.--ang muling sinabi n~g madalang na pananalita. tagl� ang l�ong matinding samo at mapanghal�ang pakikiusap.. ipatawad mo ang hindi co pagcapasabi sa iyo bago aco pumasoc dito.. na an�pa't si Ibarra'y huminto sa pagca patigagal..n~g aking pagdating. tayo'y magkikita pa .--Maria. .

may taglay na un� sa �lo't caguinaw� sa p�so. --Don Cris�tomo.--any�--sa cawacasa'y dumat�g po cay� hinihintay cay�naming . sa cawacasa'y babae n~ga!--ang cany�g ibinulong.Umal� doon si Ibarrang wari'y panatag ang loob. Ang bagong namasid niya't naramdaman ay hindi mapaglirip. datapuwa'y. Pagcakita sa cany�y dalidaling siy�y sinal�bong. Hindi niy�nalalama'y nacarating siy�sa pinagtatayuan n~g paaralan. at daladala niya ang canyang metro't ang canyang plomada. �an�caya iy�? �alinlangan? �lipas n~g pagsinta? �caliluh�? --�Oh. Malaki n~g totoo ang nayayari sa guinagawang iy�. nagpaparoo't parito sa magcabicabilang maraming nangagsisigawa si �r Juan.

Magagamit pong pangpataba sa halamanan. �Ibig po ba niny�g makita ang m~ga yun~gib? Siy�y binati n~g m~ga manggagawa n~g boong pagpipitagan. d�n~gon. humin~gi ac�n~g t�dalo. pino at narra. palababahan at iba pa.--ani �r Juan. malatap�.--ang m~ga canal pong it�sa il�im n~g lupa'y patun~go sa is�g pinacatipun na sa icatlomp�g hakb�g. at n~g magamit sa m~ga pintuan.lahat: tin~gnan po niny�ang m~ga pader: mayroon nang sampong metro at sampong cent�etro ang t�s. l�~gil. --Narito po ang canal na pinan~gahasan cong idagd�. wala po it�sa plano. �il. Hindi po ba minamagaling niny�ito? . sa loob n~g dalaw�g �aw ay magcacaroon na pantay tao wala ac�g tinanggap cung hindi mulawin.

--�An�ang sabi niny� . sinasangayunan co at aking pinupuri cay�sa ganit�g iny�g naisipan. si pare D�aso man po'y excomulgado rin. gay� ma'y nananatili sa totoong catabaan.--Tumbal�. hindi po namin pinapansin ang m~ga excomuni�! Tayo pong lah� ay pawang excomulgado. cay�po'y tunay na arquitecto.--isinagot n~g matanda n~g boong capacumbabaan. �canino cay�nag-aral? --Sa akin pong sarili. bago co malimutan! talastasin n~g m~ga maseselang (sacali't may natatacot makipagsalitaan sa akin) na hindi na ac�excomulgado inanyayahan ac�n~g Arsobispong sumalo sa cany�sa pagcain. --�Ah. --�Ab� guinoo.

--ani Ibarra. at ang coadjutor ay sacerdoteng gaya rin niy� �sino po ang pumapansin sa m~ga excomunion? Natawanan ni Ibarra si El�s na nasa casamahan n~g m~ga manggagawa. --Sacali't mapagcacalooban po niny�ac�n~g pakikipagsalitaan sa loob n~g il�g oras. n~guni't sa is�g tin~gin ay ipinaunawa sa cany�g may ibig na sabihin. na mag-is�g bumubuhat n~g is�g malak�g bat�at ilinululan sa is�g carret�. at lumapit si Ibarra cay El�s. may is�g ta� na pong hinamp� n~g tungc� ang coadjutor. maglac�lac� cay�mamay�g .--Tunay po. --�r Juan. binati siy�nit�g gaya rin n~g iba.--�ibig po ba niny�g dalhin dito sa akin ang talaan n~g m~ga manggagawa? Umal� si �r Juan.

. doo'y wala ang pan~galan ni El�s.h�on sa pampan~gin n~g dagatan at lumulan cay�sa aking bangca. at lumayo pagca tapos na makita niy�ang pagtan~g�n~g binat� Dinal�ni �r Juan ang talaan. n~guni't nawal�g cabuluh� ang pagbasa ni Ibarra n~g talaang iy�. sa pagca't may sasabihin ac�sa inyong lubh�g mahahalagang bagay--ani El�s.

guinoo.--ipatawad po ninyong nacapan~gahas acong cayo'y anyayahan upang tayo'y magcatagpo n~gayon.=XLIX.= =ANG TINGIG PINAG-UUSIG.= N~G M~GA Tumutungtong si Ibarra sa bangca ni El�s bago lumubog ang araw. --Ipatawad po ninyo. Tila mandin masama ang loob n~g binata.--ani El�s. --Nagcacamali cayo caibigang El�s. na may calungcutan pagcakita sa canya. ibig co po cayong macausap n~g boong calayaan.--ang . at hinirang po ang ganitong sandali sa pag-ca't walang macaririn~gig sa atin dito: macababalik tayo sa loob n~g isang oras.

sa akin po namang sumasa inyo ang alaala at natatalastas cong cayo'y canyang nakikilala. sa pagca't ibig acong hanapin n~g lalaking iyan bucas n~g hapon. nagpipilit na ialay sa akin ang canyang pakikialakbay. --�Nang casaliwaang palad? --Opo. acalain po ninyong sa aking pagparito'y aking nacasalubong ang alferez. Pinipilit aco n~g casaliwaang palad na gawin co ang bagay na ito. caya't n~g siya'y mangyaring aking mailayo'y sinabi cong patun~go aco sa bayang iyan at doon aco mananatiling maghapon.sagot ni Ibarra na nagpupumilit n~gunit. --Kinikilala co po sa inyong utang na loob . kinakailan~gan cong ihatid ninyo aco sa bayang iyang natatanawan hanggang dito ang canyang campanario.

Malayo na sila sa pampang.ang inyong paglin~gap sa akin. sa pagca't sa miminsang pagcakita niya sa aki'y hindi macapag-iisip na pacatandaan niya ang aking anyo.--�Ano po ba ang ibig ninyong sabihin sa akin? Lumin~gap si El�s sa canyang paliguid. --�Bakit? �at cayo po? --Hindi po niya aco makikilala. at sa pagca't sa panig na ito n~g sinucob ay bahagya na tumatagal ang . --�Sinasama aco!--ang buntong hinin~ga ni Ibarra. na ang inaalaala'y si Maria Clara. lumubog na ang araw. datapuwa't sinabi po sana ninyo sa canya n~g boong catiwasayan n~g loob na siya'y sumama.--ang isinagot ni El�s na walang tigatig.

--�N~g maraming sawing palad? Ano po ba ang cahulugan n~g inyong sinasabi.pagtatakip-silim. hanggang si Ibarra ang naunang nagsalita: .--ang muling sinabi ni El�s. taglay co po ang mithi n~g maraming sawing palad. nagpapasimula na ang paglaganap n~g dilim at namamanaag na ang sinag n~g buwang sa araw na iyo'y cabilugan. Sinabi sa canya ni El�s. n~guni't inilihim ang m~ga pag-aalinlan~gan at ang m~ga bala nito. naghari ang isang mahabang hindi pag-imic n~g dalawa. sa maicling saysay. at n~g matapos na ni El�s ang canyang pagsasaysay. --Guinoo. ang canyang pakikipagsalitaan sa pinuno n~g m~ga tulisan. Pinakinggan siyang magaling ni Ibarra.

datapuwa't . hinihin~gi nila. --El�s.? --Lubhang malaking pagbabagong utos tungcol sa m~ga hucb� sa m~ga sacerdote.--ang isinagot n~g binata. bigyan n~g lalong malaking capanatagan ang bawa't mamayan. sa macatuwid ang isang paglin~gap--ama n~g pamahalaan.--hindi co po talos cung sino cayo. --�Pagbabagong sa paano? --Sa halimbawa: magbigay n~g lalong malaking paggalang sa camahalan n~g bawa't tao. bawasan n~g m~ga capangyarihang ang hucbong itong totoong madaling magpacalabis sa paggamit n~g m~ga capangyarihan iyan..--�Sa makatuwid ay ang canilang nasa'y . bawasan n~g lacas ang hucbong may sandatana. sa m~ga hucom na tagahatol..

n~guni't walang magagawang ano man ang m~ga caibigan cong iyon." macapagsasalita aco sa Capitan General. Matataroc po ninyo ang aking isipan cung sabihin co sa inyong cung maraming capintasan sa casalucuyang calagayan n~gayon n~g m~ga bagay. palibhasa'y tanto cong totoo. Mapapagsasalita co ang aking m~ga caibigan sa Madrid. "bayaran lamang sila. walang casucatang capangyarihan ang Capitan General na ito upang magawa ang gayong caraming pagbabago.nahuhulaan cong cayo'y hindi isang taong caraniwan: ibang-iba po cayong umisip at gumawa cay sa m~ga iba. . sa m~ga panahong ito'y sila'y kinacailan~gan. at aco nama'y hindi gagawa n~g ano man upang macamtan ang ganitong m~ga bagay. na cung catotohanan mang may malalaking m~ga capintasang masasabi sa m~ga capisanang iyan. lalo n~g sasama cung magbago.

--�Cayo po ba nama'y naniniwala rin sa casam-�g cailan~gan?--ang tanong na nan~gan~gatal n~g caunting tinig.at sila n~ga ang tinatawag na isang casam-�g ang cailan~gan. Sa malaking pangguiguilalas ni El�s ay tumunghay at pinagmasdan si Ibarra na malaki ang pagtataca.--�naniniwala po ba cayong upang macagawa n~g magaling ay kinakailan~gang gumawa n~g masama? --Hindi. at n~g mapagal�g ang cataw�g iy�y napipilitan ang pamahalaang . Tingn� niny� ang lupaing ito'y is�g cataw�g may dinaramdam na is�g sak� na pinaglamn� na. ang paniniwala co sa casam-�g ang cailan~gan ay t�lad sa is�g mahigpit na cagamutang ating guinagamit pagca �ig nating mapagal�g ang is�g sak�.

At hindi d�at limuting caya lamang nacapaghihipit sa bawa't t� ang samahan. caucul�g hindi nasusunduan at hindi natutupad cung di cung nagcacata� lamang. at sacali't natatalastas man ay natatacot na bacahin. datapuwa't pinakikinaban~ga't kinacailan~gan. Ang t�~ging cauculan n~g Guardia Civil ay ito: paglipol n~g m~ga catampalasanang gawa sa pamamag-itan n~g lacas at n~g lagu� sa pagpapahirap sa may s�a. ay cung sacali't ibinibig� na sa lah� ang lah� n~g .gumamit n~g m~ga paraang tunay n~ga't masasabi niny�g napacatitigas at napacababan~gis. na an�pa't hindi pinagsisicapang hanapin ang cadahilanan �ang pinagmumul-� n~g sak�. --Masama pong manggagamot. ya�g wal�g hinahanap cung di ang cung an�ang m~ga dinaramdam at n~g marapa. guinoo. ang capisanan bag�n~g m~ga mamamayan.

Palibhasa'y walang capisanan n~g m~ga mamamayan dito sa atin.m~ga kinacailan~gang gamit upang malubos ang cagalin~gan n~g canil�g m~ga asal. sa pagca't hindi nagcacaisang loob ang bayan at ang pamahalaan. hindi lamang dahil sa siya ma'y nagcacailan~gan din n~g m~ga pagpapatawad cung di naman sa pagca't ang taong canyang pinabayaa't hindi linin~gap ay hindi lubos nanagot sa casalanang canyang magawa. ang pamahalaang ito'y marapat na magpatawad sa m~ga camalian. yamang hindi tumanggap n~g malaking caliwanagan ang canyang isip. �Hindi . na an�pa't ang pinahihirapan lamang ay ang bahagui n~g catawang walang sakit. na pinapanghihina at sa ganito'y talagang inihahanda at n~g lalong madaling capitan n~g sakit. ang guinagam� na gam� ay lubhang napacapangwas�. ayon sa inyong halimbawang bigay. Bucod sa rito.

po ba ang lalong magaling ay bigyang calacasan ang bahagui n~g catawang may sak� at bawasan n~g caunti ang caban~gisan n~g gamot? --Cung pahinain ang capangyarihan n~g Guardia Civil ay ilalagay nam� napan~ganib ang capanatagan n~g m~ga bayan. naririn~gig pa nating nilolooban ang m~ga bayan. --�Ang capanatagan n~g m~ga bayan!--ang biglang sinab�ni El�s n~g boong capaitan. Hind�malaho't darating sa icalabinglimang ta� mula n~g magca Guardia Civil ang m~ga bayang ito. patuloy ang m~ga pan~gan~gagaw at pagnanacaw. at tingnan po ninyo: hangga n~gay�y mayroon pa tayong m~ga tulisan. nanghaharang pa sa m~ga daan. na hindi napagsisiyasat cung sinosino ang m~ga gumagawa n~g gayon. .

n~guni't bihibihira lamang. isang pamahalaang calupitang ang m~ga napapacalabis na m~ga gawa'y nacapagpapahirap pa n~g higuit cay sa m~ga catampalasanan n~g m~ga masasasamang tao. at sa lahat n~g m~ga catampalasanang iya'y may capahintulitan ang sino mang macapagsanggalang. at cung hindi man sacali totoong malalaki n~guni't ang capalit . Ipagtanong po ninyo sa bawa't mabuting t�ng namamayan cung canyang minamagaling ang Guardia Civil cung ipinalalagay niyang ito'y iisang tangkilik n~g pamahalaan. n~guni't lumalaya ang tunay na masamang tao. datapuwa't laban sa m~ga capaslan~gang gawa n~g m~ga Guardia Civil ay hindi itinutulot cahi't ang pagtutol man lamang. datapuwa't hindi gayon ang tahimik na mamamayan.nananatili ang m~ga casam-ang gawa. Tunay na n~ga't ang m~ga catampalasanang ito'y lubhang malalaki. at hindi isang caloob na pilit.

at sa bagay na ito'y tinutularan sila n~g canilang m~ga sacop upang . dahil sa nalimutan lamang n~g isang tao ang caniyang c�ula personal ay guinagapos na't pinahihirapan. sa pagca't natatacot ang lahat na sila'y mapahirapan�sa m~ga walang cabuluhang bagay. na hindi winawari cung ang taong iyo'y mahal at kinaaalan~ganan. lalong tinitingnan ang m~ga pagtupad sa dacong labas at hindi pinagcucuro ang sumasadacong loob n~g m~ga bagay. �Ano ang naguiguing bun~ga n~g Guardia Civil sa pamumuhay n~g ating m~ga bayan? Pinatitiguil ang pakikipanayam n~g bayan sa capuwa bayan. inaacala n~g m~ga puno na ang canilang pan~gulong catungcula'y ang ibatas na sila'y pagpugayan n~g cusa �sapilitan.nama'y sa tuwi-tuwi na at may capahintulutan ang m~ga pinuno. cahit sa guitna n~g cadiliman n~g gabi. unang pagpapakilala n~g casalatan sa caya.

hindi pa nalalaong sinalacat n~g m~ga guardia civil. nakita ninyo cung an�ang inisip n~g bayan tungcol sa canila. wala ang pagpipitagan sa cadakilaan n~g tahanang bahay.magpahirap at man~gagaw sa m~ga taga bukid. na pinagcacautan~gan n~g salapi at n~g magandang loob n~g canilang puno. at sa gayong gawa'y hindi sila nawawalan n~g sangcalan. upang pagawin sa boong maghapon. pagca kinacailan~gan nilang linisin ang canilang cuartel �ang bahay. sila'y lumalabas at canilang hinuhuli ang lahat n~g hindi lumalaban. . �ibig pa po ba ninyo? samantalang guinagawa ang m~ga cafiestahang ito'y nagpatuloy na walang bagabag ang m~ga larong bawal. na nan~gagdaan sa bintana. ang bahay n~g isang payapang mamamayan. n~guni't canilang pinatiguil n~g boong calupitan ang m~ga pagsasay�g pahintulot n~g may capangyarihan. wala ang capanatagan n~g tao.

n~guni't tinatanggap nating ang m~ga casamaang ito dahil sa m~ga cagalin~gang canilang taglay. datapuwa. --Ang sabihin pa n~ga ninyo'y dahil sa pagcalaguim na ito'y nararagdagan ang dami.--ang itinutol ni El�s. dahil sa pagcalaguim sa m~ga pahirap na guinagawa. liban na lamang sa iilan. ang lahat n~g m~ga tulis� halos. .an�p�ang nacuha sa paglulubag n~g canyang galit upang umasa sa tapat na hatol n~g m~ga tao? �Ah. Mangyayaring may m~ga ipipintas sa Guardia Civil.--ang isinagot ni Ibarra.--Nang hindi pa itinatatag ang Guardia Civil.. --Sumasang-ayon acong mayroon n~gang m~ga casamaan. guino� cung ito po ang inyong tinatawag na pagpapanatili n~g cahusayan!. maniwala po cay� at nacahahadlang na dumami ang m~ga masasamang tao...

na walang dal�cung di m~ga sandatang walang malalaking cahulugan. nan~gagnanacaw at nan~gan~gagaw upang sila'y huwag mamatay n~g g�tom. N~gay�y may m~ga tulisan. ang m~ga caawaawa.nan~gagsisisama dahil sa g�tom. iyang m~ga taong walang ibang carapat� cung hindi ang mamatay at walang ibang tinatanggap na ganting pala cung di libak. sucat na. ang tacot na cakilakilabot sa m~ga pagpapahirap. ang paglaban sa m~ga pagpapacalabis n~g m~ga may capangyarihan. n~guni't matatapang na m~ga cuadrillero. mul�g nawawala ang pan~ganib sa m~ga daan. n~guni't cung macaraan na ang pananal�. is�g casalanang pinarusahan n~g boong calupitan. ang . iyang m~ga taong totoong pinaratan~gan n~g di sapala n~g m~ga nagsisulat tungcol sa ating lupa�. at m~ga tulis� hangg�g sa boong buhay nil� Isang munting camalian. upang sila'y mapalayo.

Alalahanin po ninyo cung gaano ang nagawa n~g catalinuhan n~g capitan general na si De la Torre. pagca . pagca alipin ang bayan.lahat n~g ito'y siyang sa canila'y nagtatapon magpacailan man sa labas n~g pamamayan at siyang sa canila'y ninilit na pumatay �mamat�. Pinakikinaban~gan ang paglaguim. Ang m~ga calaguimlaguim na pahirap n~g Guardia Civil ang siyang sa canila'y humahadlang sa pagsisisi. na canilang pinaglalaruan lamang. at sapagca't malaki ang cahigtan n~g tulis� sa Guardia Civil. ang nangyayari'y culang tayo sa c�a upang malipol natin ang casamaang tayo rin ang nagtatag. sa pakikihamoc at pagsasanggalang sa cabunducan. ang patawad na ipinagcaloob niya sa m~ga cahabaghabag na iyan ang siyang nagpatotoong tumitiboc pa sa m~ga cabunducang iyon ang pus�n~g tao at walang hinihintay cung di ang capatawaran.

pagca macapaglalagay ang nacapangyayari n~g isang bantay sa licuran n~g bawa't cahoy. huwag ninyong ikagagalit. sa aking pagdin~gig sa inyong m~ga sinasabi. na tumitiboc ang canyang pus�at nag-aalab sa poot ang canyang cataohan.walang m~ga yun~gib ang bund�. na ang bisig niya'y malac�. El�s. sapagka't cayo'y hindi . N~guni't linin~gin po ninyo ang isang nangyayari. n~guni't pagca nararamdaman n~g wala n~g pagcasiyahan sa sama n~g loob na nakikihamoc upang siy�y mabuhay. maniniwala acong cayo'y sumasakatuiran cung di lamang may sarili acong m~ga pananalig. �mangyayari cayang mapugnaw ang sunog na canyang guinagatun~gan at n~g lalong magnin~gas? --Pinapag-alinlan~gan po ninyo aco. at pagca sa catawan n~g alipin ay wala cung di sicmura at bituca.

lubos nilang napagkilalang wala silang maaasahan cung di ang canilang sariling lac�. guino� cung ang isip ninyo'y ang masasamang tao lamang ang siyang humihin~gi n~g tangkilik sa Justicia. palibhasa'y ipinalalagay cong cayo'y tan~gi sa m~ga iba. sa bah� bah�.--�masdan ninyo cung sinosino ang humihin~gi n~g m~ga pagbabagong iyan n~g m~ga cautus�! �Halos ang lahat ay masasam�g m~ga tao �malapit n~g man~gagsisam� --Masasam�g tao �malapit n~g magsisam� n~guni't �an�ang dahil at sila'y m~ga gayon? Dahil sa linigalig ang canilang catahimican. at n~g sila'y humin~ging tangkilik sa Justicia. pumaroon cayo sa bawa't bayan.co ibinibilang. dahil sa sinugatan sila sa lalong canilang m~ga pinacamamahal. uliniguin po ninyo ang m~ga buntong hinin~gang lihim n~g m~ga . Datapuwa't nagcacamali po cayo.

--Naniniwala aco. baca . sapagca't sa Espa�. marahil may camalian sa balac na sinisira pagdating sa paggawa. hirang ang m~ga taong gumaganap n~g tungculing iyan. Dahil po ba rito'y �ipalalagay nating pawang masasamang m~ga tao ang lahat n~g m~ga mamamayan? Cung gayo'y. ang Guardia Civil ay gumawa at gumagawa n~g totoong malalaking m~ga cagalin~gan. marahil doo'y magaling ang pagcacatatag. �an�t sila'y ipagsasanggalang pa sa m~ga ib� �bakit hindi lipulin sil�g lahat? --Marahil dito'y may m~ga ilang camal�ng hindi co napagwawari n~gay�.magcacasambahay. at maniniwala cayong ang m~ga casamaang linilipol n~g Guardia Civil ay casing lak�rin �marahil ay maliit pa sa m~ga casamaang sa tuwi na'y canyang guinagawa. sa In�g-Bayan.

At sabihin po ninyo sa akin. datapuwa't hindi cailan~gan n~g Filipinas. hindi totoong marami ang m~ga panggugulong guinagawa n~g m~ga taong bayan. hindi totoong marami ang pumapatay n~g tao at hindi maraming . gayong dahil sa canil�g calapitan sa Espa�'y marahil dapat nilang ipalagay na sila'y higuit ang cahalagahan cay sa Filipinas? �Baca po caya dahil sa hindi totoong napacadalas ang m~ga pagnanacaw at pan~gan~gagaw sa ferrocarril.caya naman talag�g kinacailan~gan n~g Espa� ang Guardia Civil. ang anyo n~g ating pamumuhay. guino� �bakit hindi gumaya ang ibang m~ga naci� sa pagtatatag n~g Guardia Civil. Ang ating m~ga caugalian. na lagui n~g sinasambit pagca ibig na ipagcait sa atin ang an�mang ating catuwiran. n~guni't canilang lubos na linilimot pagca mayroong an�mang pas-aning ibig nilang iatang sa atin.

caibigan. Samantala'y maniwala po cayong nagcacailan~gan ang pamahalaan n~g isang hocbong magcaroon n~g lac� na walang taning na guhit upang macapagpagalang. --Mabuti po iyan. nagtindig pagcatapos at saca sumag�: --Kinacailan~gang pagdilidilihing magaling.totoo sa m~ga malalaking pan~gulong bayan ang nananacsac n~g sundang? Tumun~g�si Ibarra na parang nag-iisip-isip. susulat aco sa aking m~ga caibigan sa Madrid. at capangyarihan upang macapag-utos. ang bagay na it� cung makita co sa aking m~ga pagsisiyasat na sumasacatuwirang tunay ang m~ga daing na iyan. yamang wala tayong m~ga diputado (kinacatawan). guino� cung na sa casalucuyang nakikipagbaka ang .

iyang capangyarihang walang pangpan~gin. puspos n~g m~ga hidwang hilig. at m~ga taong han~gal. na walang pinag-aralang cagalin~gan. cung lalong minamagaling natin ang gumamit n~g lac� cay sa papangyarihin ang cusang alang-alang. dapat sana nating pacatingnang magaling muna cung caninong camay natin ibinibigay ang lacas na itong walang ano mang guhit ang abot. Datapuwa't sacali't gayon n~ga. Ang ganyang pagcalakilaking lacas sa camay n~g m~ga tao.pamahalaan sa lupa�g ito. ang catulad ay isang sandata sa m~ga camay n~g isang ulol. na na sa guitna n~g caramihang taong walang an�mang pangsanggalang. Sumasang-ayon na aco at ibig cong maniwalang gaya ninyo. n~guni't sa icagagaling n~g pamahalaa'y hindi dapat nating ipahalata sa bayang siya'y nasasalun~gat sa may capangyarihan. na .

may ilang ilaw na cumikin�g sa dacong malay�sa pampang. Marubdob at masilacb�ang pananalita ni El�s. nagniningning ang canyang m~ga mata.nagcacailan~gan ang pamahalaan n~g cawaning iyan. . dakilang lumiliwanag ang buwan sa is�g lan~git na zafir. hiran~gin ang lalong may m~ga carapatan. at sa pagca't lalong minamagaling niya ang siya'y magbigay sa sarili n~g capangyarihan sa siya'y bigy�g cusa n~g bayan n~g capangyarihang iyan. ipakita man lamang sana niyang marunong siy�g magbigay n~g capangyarihan sa sarili. datapuwa't hiran~gin sanang magaling ang cawaning iyan. Sumunod ang isang dakilang sandali na hindi pag-imic n~g dalawa: tila nananatiling tahimic sa ibabaw n~g tubig ang bangcang hindi pinasusulong n~g sagw�. at tumataguinting ang canyang tinig.

..--humihin~ging tangkilic ang m~ga culang palad laban sa..--ang sag� ni El�s.--At �an�pa ang canilang hinihin~gi?--ang tanong ni Ibarra. ang m~ga sa canila'y tumangkilic sa m~ga calupitan n~g m~ga pinunong bayan? �Narito ang casam�n . --�Laban sa m~ga capisanan n~g m~ga fraile? --Laban sa m~ga umaap�sa canil� guin�. --Pagbabagong utos tungcol sa m~ga sacerdote. --�Nalimutan na bag�n~g Filipinas ang canyang cautan~gan sa m~ga fraileng it� nalimutan na bag�nila ang hindi maulatang utang na loob sa m~ga nagligt� sa canil�sa camalian upang sa canila'y ibigay ang pananampalataya. na ang tinig ay nanglulupaypay at malungcot.

itulot ninyong ac�g is�sa m~ga bumubu�n~g bayang iya'y aking ipagsanggalang siya. huwag na nating pansinin ang Historia (casaysayan n~g m~ga nangyari). kinacailan~gang gawin n~g walang an�mang imbot na capakinaban~gan. huwag na nating itanong cung an�ang guinawa n~g Espa� sa bayang judio na .--ang muling isinag� niyang may catigasan ang tinig.n~g hindi pagtuturo n~g casaysayan n~g m~ga nangyari sa bayan! --Guin�. Ang m~ga cagalin~gang guinagawa sa capuwa tao upang maguing carapatdapat na kilanling utang na loob. at ang totoong caraniwan n~g sabihing pagcacaawang-gaw�g atas sa m~ga cristiano. Huwag na nating bigy�g cahulugan ang catungculang cusang iniatang sa sarili.--isinumb� po ninyong ang baya'y hindi marunong cumilala n~g utang na loob.

mapagpaumanhin tungcol sa canyang religi� at siyang sa canya'y pumucaw n~g pag-ibig sa dan~gal n~g canyang sariling naci�. n~g is�g religi� at n~g isang Dios. cung an�ang guinawa sa bayang �abe na sa canya'y nagbigay n~g cagandahang asal. tinatawag ba ninyong catotohanan iyang m~ga himal�at m~ga cath�g pinag-ugnay-ugnay na naririn~gig namin sa araw araw? �It�bag�ang cautusan ni Jesucristo? Cung sa ganito . tinatawag ba ninyong religi� iyang pan~gan~galacal n~g m~ga correa at m~ga calmen.nagbigay sa boong Europa n~g isang aclat. Sinasabi po ninyong sa ami'y ibinigay ang pananampalataya at cami'y iniligt� sa camalian. �tinatawag po ba ninyong pananampalataya iyang m~ga gawang pakitang tao. pag-ibig na dating nagugulaylay at halos wasac na sa boong panah�g siya'y nasacop n~g capangyarihan n~g m~ga romano at n~g m~ga godo.

malaon n~g dating may pinananaligang laban sa catotohanan at sa catuwiran. ang ating m~ga bukirin at sampo n~g ating . n~gayo'y lalong magaling. naniniwala aco't sumasang-ayon. sa religi�g dating sinusunod natin. na ano pa't walang kinacailan~gan cung di bigy�g kin�g ang pananalig na iya't pataasin ang halag�n~g m~ga calacal. gayon man. at gayon ding hindi cailan~gang tayo'y pilitin sa walang hanggang pagkilalang utang na loob. dahil sa religi�g iya'y ibinigay natin sa canyang m~ga sacerdote ang ating lalong magagaling na m~ga bayan. datapuwa't malabis namang napacamahal.lamang ay hindi kinacailan~gang papac�sa cruz ang is�g Dios. Marahil sabihin po ninyo sa aking cahi't ipalagay n~g malalaking totoo ang m~ga capintasang magagawa sa ating religi�. sapagca't dahil sa religi�g iyang canilang dinala rito'y binitiwan natin ang ating casarinlan.

aking nalalamang n~g panah�g iyo'y sagan�sa Espa� n~g bayani sa lahat n~g bagay. datapuwa't hindi. Sacali't ang sasabihin ay ang canilang pagcacatangkilic sa atin laban sa m~ga �encomendero�. aking kinikilalang isang tunay na pananampalataya at isang tunay na pagsint�sa Sangcataohan ang siyang pamatnugot sa m~ga unang misionerong naglacbay sa m~ga pasigang it� kinikilala co ang cautan~gang loob natin sa m~ga mahal na pus�g iyon.m~ga iniimpoc na salapi sa pagbili n~g m~ga sangcap sa pamimintacasi. sa natutungcol sa pamamayan at gayon din sa militar. . ang maisasag� co sa inyo'y caya tayo'y nahulog sa camay n~g m~ga encomendero'y dahil din sa canila. pinagbabayaran nating magaling at yamang gayo'y walang cautan~gan ang isa't isa. sa pol�ica. sa religi�. Sila'y nagdal�rito sa atin n~g isang bagay na hanap buhay n~g taga ibang lupa�.

Datapuwa't dahil bagang pawang m~ga mababait at banal ang m~ga nun�nila'y �ipagpapaubaya na natin ang m~ga hidwang pagpapalampas n~g canilang isip n~g m~ga inap� Dahil po bagang guinawan tayo n~g malaking cagalin~ga'y maguiguing casalanan na natin ang sumansalang gaw� nila tayo n~g isang casamaan? Hindi hinihin~gi n~g bayang alisin. aking inaacalang pinapag-uulap n~g caunti ang ating isip . nawawatasan co n~g caunti ang inyong han~gad. El�s. ang hinihin~gi lamang ay gawin ang m~ga pagbabagong utos na cahilin~gan n~g m~ga bagong calagayan at n~g m~ga bagong m~ga pan~gan~gailan~gan ngay�. --Sinisint�co ang ating kinamulatang lupang gaya rin n~g pagsint�g magagawa po ninyo. at gayon man. narin~gig cong magaling ang inyong sinabi. caibigan co.

linilimot co ang aking sariling m~ga cahirapan at ang tinitingnan co'y ang capanatag� n~g Filipinas. na iniunat ang m~ga camay sa panglulupaypay..--hindi po ninyo nakikita ang pan~gan~gailan~gan n~g m~ga pagbabagong �tos. at sa pakikipag-is�sa Espa� naroroon ang . Upang manatili ang Filipinas ay kinacailan~gang huwag baguhin ang nakikita nating calagayan n~g m~ga fraile n~gay�.n~g casilacbuh� n~g loob. na marahil magaling sa m~ga ibang lupa�. ang m~ga cagalin~gan n~g Espa�!--ang masilacbong itinug� ni Ibarra. guino�--ang itinan�g ni El�s. dito'y hindi nakikita ang pan~gan~gailan~gan n~g m~ga pagbabagong �tos.. --�Ah. --�Diyata po't gay�. cayo pa namang nagtam�n~g m~ga casacunaan sa inyong m~ga familia?.

�Bakit hindi po pawalang halagah� .cagalin~gan n~g ating bayan. malungc� ang canyang pagmumukh� nawala ang ningning n~g canyang m~ga mat� --Tunay n~gang guinahis at pinasuc�n~g m~ga fraile ang lupa�g it� �inaacal�po ba ninyong dahil sa m~ga fraile caya mangyayaring manatili ang Filipinas? --Opo. na biglang binitiwan n~g boong panglulupaypay ang sagw� sa loob n~g bangc�--hindi co acalaing napacaimb�ang inyong pagpapalagay sa pamahalaan at sa bayan. Natapos n~g macapagsalita si Ibarra'y nakikinig pa si El�s. --�Oh!--ang biglang naibigc� ni El�s. gayon ang pananalig n~g lahat n~g m~ga sumulat tungcol sa Filipinas. dahil lamang sa canila.

na ninyo ang baya't ang pamahal�n? �An�po ba ang wiwicain ninyo sa isang pamahal�ng cay�lamang nacapag-uutos ay hindi sa siya'y gumagamit n~g day� isang pamahal�ng hindi marunong magpapitagan dahil sa canyang sariling gaw� �Ipatawad po ninyo, guino� datapuwa't sa acal�co'y haling at cusang nagpapacamatay ang inyong pamahalaan, yamang canyang ikinatutuwang paniwalaan n~g madl�ang m~ga gayong bagay! Pinasasalamatan co po sa inyo ang cagandahan n~g inyong loob, �sa� po ibig ninyong ihatid co cay�n~gay�? --Huwag,--ang muling sinabi ni Ibarra;--mag-usap tayo, kinakailan~gang matalastas cung sino ang sumasacatwiran sa ganyang bagay na totoong mahalag� --Ipatawad po ninyo, guino�--ang sag� ni El�s na umiling;--hindi aco totoong

magaling sa pananalita upang cayo'y aking mah�ayat sa paniniwal� tunay n~ga't aco'y nag-aral n~g caunti, n~guni't aco'y isang �indio�, alapaap ang inyong loob tungcol sa aking pamumuhay, at cailan ma'y magcuculang tiwal�cayo sa aking m~ga sinabi. Ang m~ga nagsaysay n~g caisipang laban sa m~ga sinabi co'y pawang m~ga castil� at sa pagca't m~ga castil� cahi't sila'y magsalit�n~g m~ga walang cabuluh� �cahalin~g�, ang canilang sabihi'y pinapagtitibay n~g canilang anyo, n~g canilang dan~gal at catungculan at n~g canilang pinanggaling�g lahi, caya't aking ticang hindi co na mulimu-ing tututulan magpacailan man. Bucod sa rito, sa aking pagcakitang cay� na sumisint�sa lup�g inyong tinubuan, cay�na may am�g nagpapahin~galay sa ilalim n~g m~ga payapang daluyong na ito, cay�na talag�g hinamit, linait at pinag-usig, gayon ma'y

tinataglay ninyo ang ganyang m~ga caisip�, baga man sa lahat n~g inyong dinanas at sa inyong dunong, nagpapasimul�na aco n~g pag-aalinlan~gan sa aking sariling m~ga paniniwal� at aking tinatanggap ang balac na mangyayaring nagcacamali ang bayan. Aking sasabihin doon sa m~ga culang palad na isinacamay n~g m~ga tao ang canilang pag-asa, na ang pag-asang iya'y ilagay nil�sa Dios �sa canilang m~ga bisig. Muling napasasalamat po aco sa inyo at cay�y mag-utos cung sa� dapat ihatid co cay� --Tumatagos, El�s, hanggang sa aking pus�ang inyong masasaklap na m~ga pananalit� �Ano po ang ibig ninyong gawin co? Hindi aco mag-aral sa casamah� n~g m~ga anac n~g bayan, caya't marahil hindi co talos ang canilang m~ga cailan~gan; sa boong camusmusan co'y

doon aco natira sa colegio n~g m~ga Jesuita lumaki aco sa Europa, ang m~ga aclat lamang ang siyang ininum� n~g aking pag-iisip at ang aking nabasa lamang ay yaong n�lathal�n~g m~ga tao: nananatili sa guitn�n~g m~ga dilim ang hindi sinasabi n~g m~ga sumusulat n~g m~ga aclat, ang m~ga iya'y hindi co alam. Gayon ma'y iniibig cong gaya rin naman n~g inyong pag ibig ang ating bayang tinubuan hindi lamang sapagca't catungculan n~g lahat na pacaibiguin ang lupaing canyang pinagcacautan~gan n~g canyang catauhan at marahil pagcacautan~gan naman n~g cahulihulihang pahin~galayan; hindi lamang sa pagca't ganyan ang itinur�sa akin n~g aking ama, cung di naman sa pagca't ang aking ina'y �india�, at sapagca't diyan nabubuhay ang lalong matitimyas na aking linasap na sumasaalaala co tuwing bucod sa rito'y

siya'y aking sinisinta, sapagca't siya ang pinagcautan~gan at pagcacautan~gan n~g aking ligaya! --�At sinisinta co siya sapagca't siya ang pinagcacautan~gan co n~g aking casaliwaang palad!--ang ibinulong ni El�s. --Siy�n~g� caibigan co; nalalaman co pong nagpipighati cayo, cayo'y sawing palad, at ito ang siyang sa inyo'y nagpapamalas na madilim ang hin�arap na panah� at siya namang nacapangyayari sa any�n~g lacad n~g inyong pag-iisip; dahil dito'y hindi aco macasang-ayong lubos sa inyong m~ga carain~gan. Cung mangyari sanang masiyasat na magaling ang m~ga cadahilanan, ang is�g bahagui, n~g sa inyo'y m~ga nangyayari. --Ib�ang m~ga pinanggalin~gan n~g m~ga sacun�g nangyari sa akin; cung

matant�cong cahi't caunti'y pakikinaban~gan, sasaysayin co ang m~ga nangyaring iyan, sa pagca't bucod sa hindi co inililihim ay marami na ang nacatatalastas. --Baca cay�sacali'y cung mapagtanto c�ang m~ga bagay na iya'y magbagong isipan ac� Nag isip-isip na sandali si El�s. --Cung gayon, guino� sasabihin co sa inyo, sa maicling pananalit� ang aking dinaanang buhay.

=L.= =ANG MAG-ANAK NI ELIAS.=

�May anim na pung ta� na n~gay�g nananahan ang aking nun�g lalaki sa Maynila, at nagl�ingcod na �tenedor de libros� sa bahay n~g is�g man~gan~galacal na castil� Batang-bat�n~g panah�g iyon ang aking nun�g lalaki may asawa at may is�g an� na lalaki. Is�g gabi, hindi maalaman cung an�ang dahil, nagalab ang almacen, lumakit ang ap� sa boong bahay at sa ib�g maraming m~ga calapit. Hindi mabilang ang halag�n~g m~ga natupoc at nawal� hinanap ang may s�a, at isinumb�g n~g man~gan~galacal ang aking nun� Nawal�g cabuluh� ang cany�g pagtutol, at palibhasa'y dukh�at hindi macapagbayad sa m~ga balit�g abogado, siya'y

hinatulang pal�in sa hay� at ilibot sa m~ga daan sa Maynil� Hindi pa nalalaong guinagawa pa ang parusang it�g pang-imb� na tinatawag n~g bayang _cabayo y vaca_, na macalilibong higuit sa camatayan ang casam�n. Ang aking nun� na tinalicdan n~g lahat, liban na lamang sa canyang bat�pang asawa, ay iguinapos sa licod n~g is�g cabayo, na sinusundan n~g caramihang malulupit at pinal�sa bawa't pinagcacacurusan n~g dalaw�g daan, sa har� n~g m~ga taong canyang m~ga capat�, at sa malapit sa maraming sambahan sa is�g Dios n~g capayap�n. Nang mabus� na n~g culang palad, na magpacailan ma'y imbi na't walang capurih�, ang panghihiganti n~g m~ga tao, sa pamamag-itan n~g canyang dug� n~g m~ga pahirap na guinaw�sa canya at n~g canyang m~ga pagsig�, kinailan~gang cunin siya sa ibabaw n~g cabayo, sapagca't hinimat�, at maano na

sanang namat� na n~g�n~g p�uluyan! Sa is�riyan sa m~ga pinacahayop na calupit�, siya'y pinawal�; nawal�g cabuluh�g mamanhic sa bah�-bah�, bigy� n~g g�ain �n~g lim� ang asawa niyang n~g panah�g iyo'y bunt�, at n~g canyang maalagaan ang asawang may sak� at ang cahabaghabag na an�. Sino ang magcacatiwala sa asawa n~g is�g lalaking m�ununog at inimb� Napilitan n~g�ang babaing calacalin ang cany�g catawan!� Nagtind� si Ibarra sa pagcaup� �Oh, huwag cay�g mabahal� ang pan~gan~galacal sa catawan niya'y hindi na casiraang puri sa canya at hindi na rin casiraang puri sa cany�g asawa; napugn� n~g lah� ang capurih�t ang cahihiyan. Gumal�g ang lalaki sa cany�g m~ga s�gat at naparito at nagtagong casama ang cany�g asawa't an� na lalaki sa m~ga

cabunducan n~g lalawigang it� Nan~ganac dito ang babae n~g is�g lat�glat�g sanggol at puspos n~g m~ga sakit, na nagcapalad na mamat�. Nanah� pa sila ritong may il�g buw�, sacd� n~g carukh�n, hiwal� sa lah� n~g tao, kinapopootan at pinan~gin~gilagan n~g lah�. Nang hindi na matiis n~g aking nun�ang gay�g lubh�g carukh�n, at palibhasa'y hindi niy�taglay ang catapan~gan n~g loob n~g cany�g asawa, siy�y nagpacamat�, sa wal�g cas�g laking sam�n~g cany�g loob n~g makita niyang may sakit at wal�g sumaclolo't mag-alaga. Nabul� ang bangc� sa mat�n~g an� na lalaking bahagy�na lamang macapagalaga sa may sak� na ina, at ang casam�n n~g am� ang siy�g nagc�ulo sa justicia. Sinisi ang aking nunong; babae't hinat�lang magdusa, dahil sa cany�g hindi pagbibigay alam; pinaghinalaa't pinaniwalaang siy�ang pumat� sa cany�g

asawa, sapagca't an�ang hindi gagawin n~g asawa n~g is�g imb� na pagcatapos ay nagbil�n~g cany�g catawan. Cung manumpa'y canil�g sinasabing nanunump�n~g hindi catotohanan, cung tuman~gis ay sinasabing siya'y nagsisinun~galing, sinasabing nagwawalang galang cung tumatawag sa Dios. Gay� ma'y linin~gap din siy� hinint� munang siya'y macapan~ganac bago pal�in: talos po niny�g inilalaganap n~g m~ga fraile ang capaniwalaang sa pamamag-itan n~g pal�lamang mangyayaring makipanayam sa m~ga �indio�; basahin ninyo ang sabi ni padre Gaspar San Agustin.� �Sa ganit�g cahatul� sa is�g babae, cany�g susump�n ang araw n~g pagsilang sa maliwanag n~g cany�g an�, bagay na buc� sa pagpapahaba n~g pagpapahirap ay pagsira sa m~ga damdamin n~g is�g

in� Sa casam�ng palad maluwalhating nan~ganac ang babae, at sa casam�n ding palad ang sangg� na lalaki ay ipinan~ganac na matab� Nang macara� ang dalaw�g buw�y guinanap ang parusang hatol n~g boong catuw�n n~g loob n~g m~ga tao, na sa ganit�g paraa'y inaacal�nilang gumaganap n~g canil�g catungculan. Sapagca't wala na siy�g catiwasayan sa m~ga gubat na it�y tumacas siya't tinun~go na cany�g dal�ang cany�g dalaw�g an� na lalaki, ang caratig na lalawigan, at diy�y nabuhay sil�g tulad sa m~ga halimaw: nan~gapopoot at kinapopootan. Ang pan~ganay sa dalaw�g magcapat�, na nacatatand�n~g maligayang camusmusan niy� sa guitn�n~g gay�g pagc�akilaking carukh�n, pagdaca'y nagtulis�, pagcacaroon n~g lac�. Hindi nalao't ang pan~galang maban~gis ni _B�at_ ay cumalat sa magcabicabilang lalawigan,

naging lagu� n~g m~ga bayan, sa pagca't sa cany�g panghihiganti'y nagsasabog n~g dug�t tinutupoc ang bawa't maraanan. Ang pinacabat�na may catutub�g magaling na pus�y sumangayon sa cany�g capalaran at caimbih� sa tab�n~g cany�g ina; nan~gabubuhay sil�sa inihahand� n~g cagubatan, nan~gagdadamit sil�n~g m~ga basahang sa canil�y inihahaguis n~g m~ga nan~gagl�acad; nawal�na sa babaeng iy� ang cany�g sariling pan~galan at siy�y nakikilala lamang sa m~ga pamag� na _delingkente_ (delincuente, nagcasala), _patutot_ at _binugbog_; ang lalaking iy�y nakikilala lamang sa tawag na _an� n~g cany�g in�, sapagca't sa catamisan n~g cany�g asal ay hindi pinaniniwalaang siya'y an� n~g manununog at sapagca't ang sino ma'y dapat mag-alinlan~gan sa cabutihan n~g ugali n~g m~ga _indio_. Sa cawacasa'y nahulog ang bantog na si B�at sa capangyarihan n~g justicia, na siy�g sa

cany�y humin~gi n~g mahigpit na pagbibigay s�lit n~g cany�g m~ga guinawang casalanan, baga man hindi nabalino ang Justiciang iy�g magturo cay B�at n~g cagalin~gan n~g is�g umagang hanapin n~g batang capat� ang cany�g in� na napasagubat upang man~guha n~g c�uti at hindi pa umuuwi, cany�g nakitang nacatimbuwang sa lup� sa tabi n~g daan, sa lilim n~g is�g pun�n~g b�boy, nacatihay� tirik ang m~ga mat� nacatitig, naninigas ang m~ga daliring nacabaon sa lupa, at sa ibabaw nit�y may nakikitang m~ga bahid n~g dug� Naisipan n~g binat�g tumin~gal�at sund� n~g mat�ang tinititigan n~g bangc�, at nakita niyang sa is�g san~g�y nacasabit ang is�g busl�at sa loob n~g busl�y ang marug�g ulo n~g canyang capatid!� --�Dios co!--ang bigl�g sinabi ni Ibarra.

--�Gany� din marahil ang bigl�g sinabi n~g aking am�--ang ipinagpatuloy ni El�s n~g boong calamig� n~g loob.--Pinagputolputol n~g m~ga tao ang manghaharang at inilib�g ang cataw�, n~guni't ang m~ga sangc� n~g cataw�y canilang isinabog at ibinitin sa ib�t ib�g m~ga bayan. Sacali't cay�po'y macapaglacbay is�g araw mula sa Kalamba hangg�g sa Santo Tom�, masusumpun~gan pa po niny�ang cahoy n~g duhat na pinagbitinan at kinabuluc� n~g is�g hit�n~g aking ama�; sinump�ang cahoy na iyan n~g Naturaleza, caya't hindi lumalaki at hindi namumun~ga. Gay� din ang canil�g guinawa sa m~ga ib�g sangc� n~g catawan, n~guni't ang ulo, ang ulo na siy�g pinacamabuting sangc� n~g tao, na siy�g lalong madal�g kilalanin cung cangino, ang ulong iya'y isinabit sa harap� n~g damp�n~g in��

Tumun~g�si Ibarra. --�Naglagal� ang binatang tulad sa is�g sinump�--ang ipinagpatuloy ni El�s,--naglagal� sa bay�-bay�, sa m~ga bund� at m~ga caparan~gan, at n~g inaacal�na niy�g sa canya'y wala nang macacakilala, ay pumasoc siy�g manggagaw�sa is�g mayamang tag�Tayabas. Ang cany�g casipagan, ang catamisan n~g cany�g asal ang nacahicayat na siya'y caguiliwan n~g lahat n~g hindi nacatatal� n~g unang pamumuhay niy� Sa catiyagaan niy�sa paggawa at sa pagtitipid, nacatipon siy�n~g caunting puhunan, at sapagca't napagdaanan na niy�ang malak�g carukhaan at siya'y bata, nag-acalang magcam� nam� n~g ligaya. Ang cany�g cagandahang lalaki, ang cany�g cabataan at ang cany�g pagca may caunt�g c�a ang siy�g nan~gacaakit na siy�y ibiguin n~g

is�g dalaga sa bayan, n~guni't hindi siy�macapan~gahas na ipakiusap sa m~ga magulang nit�na sa canya'y ipacasal, sa cany�g pan~gan~ganib na baca mapagtunt� ang buhay niy�n~g una. Datapuwa't naraig sil�n~g capangyarihan n~g sint� caya't capuwa sil�nagculang sa canicanil�g catungculan. Up�g mailigt� n~g lalaki ang capurih� n~g babae, pinan~gahas� ang lahat, namanhic siy�sa m~ga magulang upang sa cany�y ipacasal ang cany�g cais�g dibd�, dahil dito'y hinanap ang m~ga casulatan n~g cany�g pagcatao, at n~g magcagayo'y napagsiyasat na lah�; palibhasa'y mayaman ang am�n~g dalaga, nasund�ang pag-usiguin n~g m~ga huc� ang lalaki, na hindi nag-acala man lamang na magsanggalang, inamin ang lah� n~g sumb�g na laban sa cany� at siya'y nagdusa sa bilangg�an. Nan~gan� ang babae n~g is�g sangg� na lalaki at is�g

sangg� na babae, na capuwa inalagaan n~g lihim, saca pinapaniwala ang m~ga bat�g it�g namat� na ang canil�g am� bagay na hindi mahirap gaw�, sapagca't canil�g nakita ang pagcamatay n~g canil�g in� n~g panah�g sil�y musm� pa, bucod sa hindi nil�naiisip ang pag-uusisa n~g canilang pinanggalingan. Palibhasa'y mayaman ang aming nun�g lalaki, totoong maligaya ang aming camusmus�; ang capat� cong babae't aco'y magcasama cam�g nag-aral, nag-iibigan cam�niyang pag-iibigang mangyayari lamang sa magcapat� na camb� na walang ib�g nakikilalang ib�g bagay na pag-ibig. Batang bat�pa aco'y nag-aral na sa colegio n~g m~ga jesuita, at nag-aral nam� sa Concordia at doon itinir�ang aking capat� na babae, sa han~gad na huwag cam�g lubh�g magcahiwalay. Nang matapos ang aming caunting pag-aaral, sapagca't wala cam�g hinahan~gad cung di magpasaca

n~g lupa, umuwi cam�sa aming bayan upang aming tanggap� ang aming m�a sa aming nun�g lalaki. Malaonla� ding nanatili cam�sa pamumuhay sa caligayahan, n~gumin~giti sa amin ang panah�g hinahar�, marami cam�g m~ga alila, nag-�ning magal�g ang aming m~ga halamanan at hindi na malala�t mag-aasawa ang aking capat� na babae sa is�g binatang cany�g pinacasisint�at siya'y tinutumbasan n~g gay� ding pag-ibig. Dahil sa pagcacaalit bagay sa salapi, at dahil nam� sa ugali co n~g m~ga panah�g iy�g may pagcamapagmata�, kinasusuklaman ac�n~g is�cong camag-�ac na malay� isinurot sa aking is�g araw ang toto�g malab�cong pagsilang sa maliwanag, ang imb�cong pinanggalin~gang m~ga magulang. Acala co'y yao'y pawang paratang lamang, caya't hinin~gi cong bigy�g liwanag ang gay�g pagla�; muling nabucs� ang libin~gang

kinahihimlayan n~g gay�g caraming m~ga cabuluc�, at lumabas ang catotohanan up�g aco'y bigy�g cahihiy�. Nang lalong malub� ang casaliwa�g palad, malaon n~g panah�g cam�y may alilang is�g matandang lalaki, na pinagtitiis� ang lahat cong m~ga cahalin~gang pita at ayaw cam�g iwan cailan man, at nagcacasiy�na lamang tuman~gis at humibik sa guitna n~g m~ga paglibac n~g ib�g m~ga lingcod namin. Hindi co maalaman cung bakit napagsiyasat n~g aking camag-anac; datapuwa't ang nangyari'y tinawag n~g justicia ang matandang it� at pinag-utusang sabihin ang catotohanan; ang matandang lalaki pal�g aming alila'y siy�g aming am� na �yaw humiwal� sa cany�g sint�g m~ga an�, at ang matandang iy�y hindi mamacail�g aking pinahirapan. Napugn� ang aming ligaya, tinalicd� co ang aming cayamanan, nawalan n~g pacacasalang casintahan ang

capat� cong babae, cam�g magcapat� at ang aking am�y iniwan namin ang bayan, upang pumaroon sa alin mang lupa�. Ang pagcaalam na siya'y nacatulong sa aming casaliwaang palad ang nacapagpaicli n~g buhay n~g matandang lalaki, na siy�g sa aki'y nagpaunawa n~g lahat n~g casakits�it na m~ga nangyari n~g m~ga panah�g nagda�. Nan~gulila caming magcapatid. �Tuman~gis n~g di sapala ang capat� co, n~guni't sa guitna n~g gay�g caraming m~ga casaliwaang palad na bumugs�sa ibabaw namin, hindi niy�nalimutan ang cany�g sint� Hindi duma�g at hindi umim� n~g cany�g nakita ang pagaasawa sa ib�g babae n~g cany�g dating catipanan, at aking nakitang untiunting nagkasak� ang aking kapat�, na hindi co mangyaring mabigy�g al�. Nawala siy�is�g araw; nawal�g cabuluh� ang sa canya'y aking

paghanap sa lah� n~g panig, nawal�g cabuluh� ang aking pagtatan�g tungcol sa cany� hangg�g sa n~g macaraan ang anim na buwa'y aking nabalitaang n~g m~ga araw na iy�, n~g humupa ang paglaki n~g dagatan, ay nasumpun~gan sa pasigan n~g Calamba sa guitna n~g is�g palayan, ang bangc� n~g isang dalaga, na nalunod �pinat� na cusa; ayon sa sabiha'y may is�g sundang na nacatarac sa cany�g dibdib. Ipinalathala sa m~ga calapit bayan n~g m~ga pun�sa bayang iy�, ang gay�g nangyari; sino ma'y wal�g humar� up�g hin~gin ang bangc�, at wala nam�g naw�alang sino mang dalaga. Ayon sa m~ga tand�g sinabi sa akin, pagcatapos, sa pananam�, sa m~ga hiyas, sa cagandahan n~g cany�g mukh�at sa lubh�g casaganaan n~g cany�g buh�, aking napagkilalang iy� ang aking cahabaghabag na capat� na babae. Mula niy�y nagl�agalag ac�sa m~ga iba't ib�g

lalawigan, manacanaca ac�g pinararatan~gan, n~guni't hindi co pin�ansin ang m~ga tao at ipinagpapatuloy co ang aking pagl�ad. It�ang macl�g casaysayan n~g m~ga nangyari sa akin, at ang casaysayan n~g m~ga paghatol n~g m~ga tao.� Tumiguil n~g pananalita ipinatuloy ang pagsagw�. si El�s, at

--Naniniwaniwala ac�g hindi po cay�nalilihis sa catuwiran--ang ibinul�g ni Cris�tomo, sa iny�g pananalitang dapat pagsicapan n~g justicia ang paggawa n~g magal�g sa pagtumb� sa magagandang gawa, at gay� din ang pagtuturo sa m~ga nagcacasalang tao sa paggawa n~g masama. Ang nacahahadlang lamang ... ay it�y hindi mangyayari, is�g han~gad na hindi mangyayaring masunduan; sa pagca't saang cucuha n~g lubh�g

maraming salapi, n~g lubh�g maraming m~ga bagong cawan� --�At an�ang capapacanan n~g m~ga sacerdote, na ipinagtatalacan ang canil�g tungculing maglaganap n~g capayapaan at pag-ibig sa capuwa tao? �Diyata't lalong ikinararapat ang basain n~g tubig ang ulo n~g is�g sangg�, pacanin it�n~g as�, cay sa pucawin sa maril� na budhi n~g is�g mas�ang tao iyang maningning na ilaw na bigay n~g Dios sa bawa't tao upang hanapin ang cany�g cagalin~gan? �Diyata't lalong pag-ibig sa capuwa tao ang alacbay� ang is�g may salang bibitayin, cay sa siy�y alalayan sa paglacad sa matar� na land� na pagtalic� sa m~ga pan~git na caugalian at pagtun~go sa magagand�g caasal�? �Hindi po ba nagcacagugugol sa pagbabayad sa m~ga tict�, sa m~ga verdugo at sa m~ga guardia civil? It�po,

bucod sa cahalayhalay, pinagcacagugulan din n~g salapi. --Caibigan co, cay��ac�man, cahi't ibiguin nati'y hindi natin masusunduan. --Tunay n~ga, sacali't tayo'y nag-iisa, wala tayong mag�awa; n~guni't iny�g ariing sariling iny�ang catuwiran n~g bayan, makipanig po cay�sa bayan, pakingg� niny�ang cany�g cahin~gian, magbig� ulir� cay�sa m~ga ib� ipakilala niny�cung an�ang tinatawag na bayang kinaguisnan! --Hindi mangyayari ang cahin~gian n~g bayan; kinacailan~gang maghintay. --�Maghintay! �maghirap ang cahulug� n~g maghintay! --Pagtatawanan ac�cung aking hin~gin.

--At cung cay�y alacbay� n~g bayan? --�Hindi mangyayari! hindi co mag�awa cail� man ang patnugutan ang caramihang tao upang camt� sa s�ilitan ang bagay na hindi inaacala n~g p�ahalaang capan�unan n~g ibigay, �hindi! At cung sa al� mang araw ay makita cong may sandata ang caramihing iy�, aanib ac�sa p�ahalaan at n~g sil�y aking bacahin, sa pagc�t hindi co ipal�agay na aking bayan ang m~ga manggugul� Hin�an~gad co ang cany�g cagalin~gan, caya nagtay�ac�n~g is�g bahay-paaralan; hinahanap co ang cany�g cagalin~gan sa pamamag-itan n~g pagpapaaral, sa mahinahong untiunting pagsulong n~g dunong, walang daan cung walang liwanag. --�N~guni't wal�g calayaan nam� cung wal�g pakikihamoc!--ang sag� ni El�s.

--�Datapuwa't aayaw ac�n~g calayaang iy�! --N~gay�t cung walang calayaa'y walang liwanag,--ang muling itinutol n~g piloto n~g maalab na pananalita;--sinabi po niny�g hindi malaki ang pagcakilala niny�sa iny�g m~ga cababayan; naniniwala ac� Hindi po niny�nakikita ang paghahanda sa pagbabaca, hindi niny�nakikita ang dil� sa dacong paliguid; nagpasimula ang paghahamoc sa pagmamatuwiran upang magcaro� n~g wac� sa paglalaban� sa lupa na malilig�n~g dug� n�irin~gig co ang tinig n~g Dios, �sa aba n~g mag-acalang lumaban sa canya! �hindi iniucol sa canila ang pagsulat n~g Historia! Nag-ib�g any�si El�s; nacatindig, nacapugay, may any�g hindi caraniwan ang mukha niy�g mabayaning

liniliwanagan n~g buw�. Ipinagp� ang cany�g malag�g buh�, at nagpatuloy n~g pananalita: --�Hindi po ba niny�nakikita't gumiguising na ang lah�? Tumag� n~g il�g da�g ta� ang pagcacatulog, n~guni't pumut� ang lintic is�g araw, at sa paninir�n~g lintic ay pumucaw n~g buhay; buhat niy�y ib�g m~ga hilig ang pinagp�agalan n~g m~ga isip, ang m~ga hilig na it�na n~gay�y nan~gagcacahiwalay, man~gagcacalakiplakip is�g araw na ang Dios ang siy�g mamamatnugot. Hindi nagculang ang Dios sa pagsacl�o sa m~ga ib�g bayan; hindi rin magcuculang ang saclolong iyan sa bayan natin; ang catuwiran niya'y siyang catuwiran n~g calay�n! Isang dakilang catahimican ang siy�g sumun� sa ganit�g m~ga salita.

Samantala'y lum�apit ang bangc�sa pasigan sa hindi naiinong pagsusulong n~g m~ga alon. Si El�s ang naunang sumira n~g gay�g hindi pag-iimican. --�An�po ang sasabihin co sa m~ga nag-utos dito sa akin?--ang tan�g, na nagbago n~g any�n~g tinig. --Sinabi co na po sa iny� na din�amdam co ang canil�g calagayan, n~guni't sil�y man~gaghint�, sa pagca't hindi nag�amot ang m~ga sak� n~g capuwa m~ga sak�, at sa casaliwaan nating palad ay tayong lahat ay may casalanan. Hindi na muling sumag� si El�s, tumung� nagpatuloy n~g pagsagw�, at n~g dumating sa pamp�g ay nagpaalam cay Ibarra n~g ganit�g sabi: --Pinasasalamatan co po cay� guino� sa

iny�g pahihinuhod sa aking pakiusap; hinihin~gi co sa icagagaling niny�g sa haharaping panah�y aco'y iny�g limutin at huwag niny�g kilalanin ac�sa an�mang calagayang aco'y iny�g m�umpong. At pagcasabi nit�y mul�g pinalacad ang bangc� at sinagwan�g ang tun~go'y sa is�g gubat sa pasigan. Samantalang guinagawa ang mahabang pagtawid ay nanatili sa hindi pag-imic; tila mandin wala siy�g namamasdan cung di ang libolibong m~ga diamante na kinucuha't ibinabalic n~g cany�g sagw� sa dagatan at doo'y talinghagang nan~gaw�ala sa guitna n~g m~ga bugh� na alon. Sa cawacasa'y dumating; lumab� ang is�g tao sa casucalan at lumapit sa cany� --�An�ang sasabihin co sa capit�?--ang tan�g.

--Sabihin mong gaganap si El�s n~g cany�g pan~gac� sacali't hindi mamat� muna,--ang isinag� n~g boong calungcutan. --Cung gay�y �cail� ca makikisama sa amin? --Pag-inacala n~g iny�g capit�g dumating na ang panah� n~g pan~ganib. --Cung gay�y magaling, �paalam!

=LI.= =MGA PAGBABAGO.=

Malungc� at pusp� n~g pan~gamba ang mahihiing si Linares; bagong catatangg� niya n~g sulat ni do� Victorina, na ganit�ang sabi: �Minamahal cong pinsan; ibig cong magcaroon n~g balita sa iyo sa loob n~g tatl�g araw, cung pinat� ca na n~g alperes �icaw ang pumat� sa cany�ayaw acong lumamp� ang is�man lamang araw na hindi tum�anggap pa ang hayop na iy� n~g ucol na parusa sacali't lumamp� ang taning na iy� at hindi mo pa siy�hinahamon n~g patayan sasabihin co cay Don Santiago na cail� man ay hindi ca naguiguing secretario, ni hindi ca nacapagbibiro cay Canovas ni hindi ca

nacacasama sa pagliliwaliw n~g general Arse� Martines sasabihin co cay Clarita na pawang casinun~galin~gang lah� at hindi cat�bibigyan cahi't is�g cuarta n~guni at cung hamunin mo siya ipinan~gan~gaco co sa iyo ang bawa't iyong maibigan caya n~ga tingnan mo cung hamunin mo siy�at ipinagbibigay alam co sa iyo na hindi ac�papayag n~g m~ga pagtalilis at m~ga dahidahilan. Ang pinsan mong gumiguiliw sa iyo mula sa pus� _Victorina de los Reyes de De Espada�._ Sampaloc, lunes �las 7 n~g gabi.� Mabig� ang bagay na iy�: kilal�ni Linares ang ugali ni do� Victorina at nalalaman niy�cung hanggang saan ang mag�awa; cung pakiusapan siy�n~g nauucol sa

magdaya'y lalo n~g masam� wala na n~gang sucat pagpapaliiran cung hindi magham� n~g away. magsabi n~g m~ga cabulastug�. --N~guni't �paano?--ang sinasabing nagpaparoo't paritong mag-is�--cung salubun~gin ac�n~g masasamang pananalita? �cung ang cany�g asawa ang aking maratnan? �sino caya ang macaiibig magpadrino sa akin? �ang cura? �si capitan Tiago? �Sinusumpa co ang oras n~g aking pagsunod sa canyang m~ga hatol! �Dald�! �Sino ang pumipilit sa aking ac�y maghamb�. pagca talagang may pacay na macakita n~g contrabando sa lugar na tunay na wala.catuwira'y tulad sa cung magsaysay n~g nauucol sa calinisan n~g puri't pakikipag capuwa-tao sa is�g carabinero n~g Hacienda. ang mamanhic ay wal�g cabuluh�. magpakita n~g m~ga cayaban~gan! an�ang sasabihin sa akin .

n~g guino�g dalagang iy� .? Dinaramdam co n~gay� ang paguiguing secretario co n~g lahat n~g m~ga ministro! Sum�aganit�g malungc� na pakikipagsalitaan sa sarili ang mabait na si Linares n~g dumating si pari Salv� Ang catotohana'y lalo n~g pay� at namum�tla ang franciscano cay sa dati. Nag-acala si Linares na n~gumit� . n~guni't nagn�ingning sa cany�g m~ga mat�ang is�g tan~g�g liwanag at sumusun~gaw sa cany�g m~ga labi ang is�g cacaib�g n~git� --�Guinoong Linares. lub� naman ang pag-iis�niny�--ang ibinati at saca tumun~go sa salas. na sa m~ga nacasiwang na pint�nito'y tumatacas ang il�g tinig n~g piano...

na sin�sundan ni Linares at ni capitan Tiago. ay wala na ang nacah�adl�g. sa macatuw�. --�Pakingg� niny� pakinggan niny�--ang sabi n~g curang papas� sa salas. Tumangg� ac�n~g m~ga sulat na galing sa Maynil� na pawang nagpapatibay n~g sulat na dinal�sa akin cahapon ni guino�g Ibarra . kinuha niy�ang dal�nit�g sombrero at bast� n~gumin~giting maba� na maba�.. don Santiago. Si Mar� Clara.--may dal�ac�g magagal�g na balita na aking sasabihin sa lah�.. Dumating si capitang Tiago sa sandali ring iy�. datapuwa't ..--�At si don Santiago?--ang idinugt�g n~g cura. humalic n~g cam� sa cura. umany�g titindig. na nacaup�sa piano sa guitn�n~g canyang dalaw�g caibigang babae.

sumayaw sana siya cung sil�y nag-�s� . na sa gay�g paraa'y sin�aysay ang cany�g catuw�n....kinulang siy�n~g lac� at muling naup� Namutl�si Linares at tinitigan si capitang Tiago na ibinab�ang m~ga mat� --Untiunting toto�g kinal�lugdan co ang binatang iyan. n~g una'y masam�ang aking pagc�alagay sa cany�. bag�man siya'y lihim na kinucurot ni Sinang. Cung di n~ga lamang si padre D�aso'y. may caunt�g cainitan ang ulo. At tinudl�n~g cura n~g matuling pagsuly� si Mar� Clara. n~guni't lubh�g marunong umayos n~g cany�g m~ga pagcuculang..--ang ipinagpatuloy n~g cura. na nakikinig n~guni't hindi inihihiwalay ang m~ga mata sa papel n~g m�sica.. na an�pa't hindi mangyaring macapagtan� sa cany�ang sino man..

. bagay na hindi co pinag aalinlan~ganang magcacahusay-husay na lah�. inaacala cong humin~ging tawad sa cany�si guinoong Ibarra. na hindi inihihiwalay ang tin~g� cay Mar� Clara... si padre D�aso.--�Si padre D�aso po?--ang tan�g ni Linares. inaama sa biny�.--ang ipinagpatuloy n~g cura. nagsabi n~g is�g dahil� at pumasoc sa cany�g cuarto. Nagtind� si Mar� Clara.--na palibhasa'y .. hindi niy�maitutulot . --Opo. --�At cung hindi siy�patawarin ni padre D�aso?--ang marahang tan�g ni capitang Tiago. si Mar� Clara ang .. na si Victoria ang casama. ang sinabi.. n~guni't sa cawacasan. Cung magcagayo'y .

bumati cay Linares n~g is�g malaking pagyuc� n~g ulo. Bumati n~g boong guiliw cay capitang Tiago. Nang sandal�g ya�y napakingg� ang yab� n~g m~ga paglacad at sumipot si Ibarra. si padre D�aso ang cany�g am�g caluluwa: n~guni't inaacala cong sila'y magcac�atasan.macacaalam . na an�pa't hindi napiguilan ni Ibarra ang is�g tin~ging nagp�ahalat�n~g malak�g pagtatac� --Huw� po cay�g magtac�--ani fray Salv�--n~gay�-n~gay� lamang ay pinupuri co cay� Napasalamat si Ibarra at lumapit cay . ib�t ib�g m~ga damdamin ang napucaw n~g pagdating niy�g iy�. na sinusundan ni t� Isabel. Nagtind� si fray Salv�at iniabot sa cany�ang cam� n~g boong pagliyag... na hindi maalaman cung n~gin~git��iiyac.

--�Sa� ca doroon sa boong maghapon?--ang itinan�g ni Sinang. n~guni't sasabihin co sa iy�cung tayo tayo lamang.--tum�anong cami sa aming sarili at aming sinasabi sa amin din: �Sa� caya naparoon ang caluluwang iy�g tinub� sa Purgatorio? At bawa't is�sa ami'y nagsasabi n~g ib�t ib�g bagay. iy�y is�rin namang lihim. N~gay�y sabihin mo sa akin cung sa� ca doroon.Sinang. n~guni't sasabihin co s