You are on page 1of 16

Có môt nguòi con gái tuôi 20 (ký 1

):
“Chi là cúa tât cá chúng ta”
TT - Ðây là môt câu chuyên ký la. Rât ký la khi nhûng ghi chép riêng tu cúa môt
cô gái Viêt công lai duoc nhûng nguòi bên kia chiên tuyên gìn giû nhu môt ký
vât thiêng liêng.
“Thùy Trâm không dinh viêt cho cá thê giói này doc, nhung có lë chính vì thê mà niêm
tin sâu thäm noi chi duoc viêt ra môt cách chân phuong, rõ ràng và tôi dã thây chi có
dú düng cám dê theo duôi niêm tin ây trong trân thú thách cuôi cùng...”. Trong lá thu
gúi cho nguòi me cúa nguòi dã mât ho viêt vây, ngày 28-5-2005.
35 näm dã trôi qua, nhung có môt nguòi con gái nhu thê vùa bât ngò tró lai...
Sáng 25-4-2005, tôi nhân duoc môt cú diên thoai bât ngò. Ðó là diên thoai goi dên tù vãn phòng Quaker (1) Hà Nôi.
Nguòi cúa vãn phòng báo tin hiên có môt nguòi Mÿ dang giü cuôn nhât ký cúa chi gái tôi - liêt sï Ðãng Thùy Trâm. Chi
Thùy cúa chúng tôi.
Chi tôi hi sinh nãm 1970 tai chiên truòng Quáng Ngãi. Công hiên cúa chi tôi ghi trong hô so dê
nghi truy tãng Huy chuong kháng chiên chông Mÿ hang nhì rât don so: bác sï, hi sinh tai chiên
truòng. Thòi gian công tác: nãm nãm, ba tháng, nãm ngày...
Nuóc måt cúa nguòi cuu chiên binh
Trung tuân tháng 3-2005, môt cuôc hôi tháo thuòng niên vê chiên tranh VN duoc tô chúc tai
Trung tâm Viêt Nam - Ðai hoc Texas, Mÿ. Rât nhiêu nguòi dên du. Tai hôi tháo, nguòi ta tháo
luân vê chiên tranh VN ó nhiêu khía canh khác nhau. Frederic Whitehurst (2) và Robert
Whitehurst (3) dã dên vói bài nói vê nhât ký cúa môt nü bác sï Viêt công mà Frederic nhân duoc
khi tham gia chiên tranh ó VN...
Ted Engelmann (4) là môt trong nhüng nguòi có mãt ó hôi tháo. Ba ngày sau khi hôi tháo kêt
thúc, Ted sang VN. Ó Hà Nôi, anh dã nhò môt nguòi ban làm ó vãn phòng Quaker Hà Nôi tìm giúp gia dình bác sï Ðãng
Ngoc Khuê. Nhüng nhân viên ó dây rât nhiêt tình, lân theo manh môi ít ói có trong cuôn nhât ký, ho dã tìm sang tân Ðông
Anh, noi bô tôi làm viêc tù gân 50 nãm truóc. Nhung ó dó, nguòi duy nhât làm viêc cùng thòi vói bô tôi cüng dã nghi
huu tù nãm 2000.
Bênh viên Ðông Anh cú nguòi vê tân quê ông dê hói dia chi gia dình tôi. Ông lai chi sang Truòng dai hoc Duoc Hà Nôi,
noi me tôi công tác truóc khi vê nghi huu tù 20 nãm truóc. Cú nhu thê, bao trái tim nhân hâu dã chuyên tiêp cho nhau
tín hiêu dê cuôi cùng giúp Ted tìm duoc gia dình tôi và trao lai chiêc dïa CD chúa dung tâm huyêt cúa nguòi viêt nhât ký
35 nãm vê truóc.
Nhüng ngày sau dó tôi nhân duoc rât nhiêu thu cúa hai anh em Frederic Whitehurst và Robert Whitehurst. Ho kê vê
nhüng nãm tháng ó VN và hành trình bao nãm qua ho dã tìm kiêm gia dình tôi nhu thê nào. Có nhüng lúc ho tuóng nhu
tuyêt vong không thê nào tìm duoc gia dình tôi, dã so rãng khi ho chêt di, hai cuôn nhât ký cúa chi tôi së nãm trong dông
giây má bình thuòng không ai biêt dên, bi quãng di, bi muc nát, bi quên lãng.
Ho nói vói tôi rãng vì không còn hi vong tìm duoc gia dình tôi, ho dã có ý dinh in hai cuôn nhât ký thành sách dê cá thê
giói duoc biêt vê môt nü bác sï công sán nguòi Hà Nôi dã sông và dã chêt ra sao. Ho mong rãng tù cuôn sách dó su
nghiêp y tê cúa chi tôi së còn duoc tiêp nôi... Và trong nôi tuyêt vong nhu thê, ho dã trao tãng hai cuôn nhât ký cho Viên
luu trü vê VN Lubbock tai Truòng dai hoc Tông hop Texas, dê chúng có thê duoc gìn giü và chãm chút hon khá nãng
ho có thê làm duoc.
Duói dây là búc thu dâu tiên cúa Fred gúi cho tôi:
“Thú sáu 29-4-2005
Tôi là Frederic Whitehurst. Tôi dã giü ký úc vê chi cô, bác sï Ðäng Thùy Trâm, 35 näm nay. Tôi dã giü cuôn nhât ký cúa
chi ây suôt 35 näm. Ted Engelmann - nguòi tôi chi mói vùa biêt - nói vói tôi räng anh ây dã dên nhà cô và hiên nay cô dã
nhân duoc bán copy cúa hai cuôn nhât ký cùng nhüng búc ánh. Có bao nhiêu diêu tôi phái nói vói cô, vói gia dình cô và
däc biêt là vói me cô.
Sau bao nhiêu näm tìm kiêm, diêu này giông nhu môt giâc mo và viêc tìm ra gia dình cô khiên tôi bât khóc. Môt nguòi me
phái duoc biêt vê nhüng ngày tháng cúa con gái mình, môt dât nuóc phái duoc biêt vê môt nguòi anh hùng nhu bác sï
Hình ánh cuôn nhât ký tai Viên luu trü
Lubbock, Texas (Mÿ)
Ðäng. Moi viêc duòng nhu thât thích hop, me cô cân phái nhân duoc nhüng dòng chü cúa con gái mình dúng vào dip ký
niêm 30 näm giái phóng dât nuóc bà - 30-4-2005...”.
“Fred, dùng dôt cuôn sô này, bán thân trong nó dã có lúa”
Frederic Whitehurst là môt sï quan quân báo Mÿ tham chiên ó chiên truòng Ðúc Phô, Quáng Ngãi
tù nãm 1969-1971. Trong chiên tranh, nhiêm vu cúa Fred là thu thâp các thông tin, tài liêu có giá
tri quân su dê phân tích tình hình, truy tìm dâu tích quân giái phóng, dinh huóng tâp kích hay càn
quét. Nhiêm vu dó khiên Fred có thê nhìn cân cánh cuôc chiên tranh và chúng kiên tân mãt nhüng
mât mát khúng khiêp - cá dôi vói phía VN lân phía Mÿ.
Fred dã chúng kiên cánh “cá môt xóm nhó Nhon Phuóc ó miên tây Ðúc Phô bi bom giôi tan
hoang không còn môt nguòi sông” (thu ngày 4-6-2005). Fred dã nhìn thây nhüng em nhó ó Chu
Lai bi thiêu cháy trong bom napalm. Fred dã chúng kiên viên trung úy chi huy truc tiêp cúa mình
gân nhu mât trí vì không chiu nôi cánh các nhân viên y tê Mÿ “don gián cú nhãt bùa bât ky môt
cánh tay, cãng chân nào dó lãp vào xác ban mình cho vào quan tài gúi vê Mÿ” (thu ngày 4-6-
2005). Nhüng cánh chúng kiên dó dã ám ánh Fred trong bao nãm nay tù khi ròi VN tró vê.
Nhung cüng tù nhüng ngày khôc liêt dó, Fred dã nhìn thây cuôc chiên tranh tù môt ánh sáng hoàn toàn khác biêt.
Trong môt trân tâp kích vào môt “cãn cú cúa Viêt công”, sau khi tiêng súng dã im, don vi cúa Fred tiên vào và nhân thây
dây là môt bênh viên nhó. Có rât nhiêu lán trai, nhiêu phòng - rõ ràng là phòng bênh, cá môt phòng mô dã chiên. Có vé
moi nguòi trong bênh viên dã vôi vã di khói ngay truóc khi quân Mÿ âp tói và không kip mang theo tài liêu.
Theo qui dinh cúa quân dôi Mÿ, moi tài liêu cúa dich thu duoc trên chiên truòng phái chuyên lai cho bô phân quân báo
nghiên cúu. Hôm dó Fred thu nhãt duoc rât nhiêu tài liêu. Cùng vói thông dich viên nguòi Viêt, Fred chon loc các tài liêu
có giá tri quân su, sô còn lai ho vút vào dông lúa dê thiêu húy. Fred dang dôt nhüng tài liêu loai bó thì thuong sï Nguyên
Trung Hiêu - thông dich viên cúa don vi - câm môt cuôn sô nhó dên canh anh và nói: “Fred, dùng dôt cuôn sô này. Bán
thân trong nó dã có lúa rôi”. Fred chua hiêu dó là cuôn sô gì, nhung vé xúc dông cúa Hiêu và viêc Hiêu có thê kính trong
cá dôi phuong tác dông rât manh dên anh, Fred bó cuôn sô vào túi.
Nhiêu dêm sau dó Fred và Hiêu cùng nhau doc cuôn sô. Ðó là nhât ký cúa môt Viêt công, chính là nü bác sï dúng dâu
cái bênh viên nhó mà don vi Fred càn vào. Nét chü nghiêng nghiêng dây nü tính. Anh càng tò mò hon khi Hiêu cho biêt
nü bác sï dó còn rât tré, mói 26 tuôi và tù Hà Nôi vào Ðúc Phô công tác chua duoc hai nãm.
Rôi nhu môt dinh mênh, mây tháng sau Fred nhân duoc cuôn nhât ký thú hai cúa nü bác sï, cüng do Nguyên Trung Hiêu
dem vê. Nhüng dòng chü ruc lúa khiên Fred vô cùng xúc dông - mãc dù anh chi duoc nghe qua lòi dich vôi cúa Nguyên
Trung Hiêu và dó là nhüng dòng chât chúa cãm thù dôi vói quân Mÿ. Nhüng dòng dây yêu thuong, hi vong khiên anh vô
cùng ngac nhiên. Anh không hiêu nôi bãt nguôn tù dâu mà môt nguòi con gái có thê nhìn thây cái dep cúa màu xanh
giüa chiên truòng mit mù bom dan, vì sao cô ây có thê nghe nôi bán giao huóng êm dêm khi quân Mÿ gân nhu luôn bám
sát sau lung.
Nãm 1972, Fred duoc ròi VN và tró vê Mÿ. Trong hành lý cúa anh có nhüng ký vât nãng trïu cúa chiên tranh: hai cuôn
nhât ký cúa nü bác sï, hon 50 tâm ánh chup nhüng nguòi dân Quáng Ngãi trong chiêc máy ánh Canon bi bãn thúng lây
duoc trên xác môt phóng viên Viêt công, chiêc duc nhó roi bên xác môt nguòi tho môc già bi giêt hai. Cüng tù dó VN tró
thành môt nôi ám ánh trong anh.
Me cúa Fred là môt nhà giáo và là hoa sï. Khi Fred cho me xem cuôn nhât ký, bà dã báo con trai hãy cân thân, bói vì hai
cuôn sô này có thê thiêu cháy cuôc dòi anh...
Cuôn nhât ký tìm vê quê huong
Robert Whitehurst cüng là môt cuu chiên binh ó chiên truòng VN nhung chua tùng có mãt ó chiên truòng Nam Trung
bô. Hai nãm hoat dông ó vùng dông bãng sông Cúu Long khiên Rob dem lòng yêu mên miên dât này cùng nhüng con
nguòi VN hiên hòa, giàu tình cám.
VN dã tró thành môt phân dòi cúa Rob vì anh cuói môt nguòi con gái xú Long Xuyên. Anh hoc tiêng Viêt, thích ãn món
ãn Viêt, thích dem nhüng cây có VN vê Mÿ dê trông, thâm chí có lân còn cô gúi vê Mÿ môt chiêc xuông ba lá dê vo dõ
nhó quê.
Rob duoc doc cuôn nhât ký cúa bác sï Thùy Trâm sau khi tù Mÿ tró vê nãm 1972. Ngay tù dâu cuôn nhât ký dã khiên
anh súng sôt. Cùng vói su giúp dõ cúa vo, anh doc di doc lai cuôn nhât ký, càng doc anh càng bi lay dông truóc nhüng
gì diên ra trong tâm hôn nguòi con gái ó bên kia chiên tuyên.
Thu anh viêt: “Tât cá nhüng ai tùng duoc chúng tôi cho xem cuôn nhât ký (dã duoc Rob dich sang tiêng Anh - TT) dêu
xúc dông truóc nhüng diêu chi cô viêt. Chúng tôi nghï chi không chi là môt anh hùng cúa riêng ai, nghïa là mäc dù nhüng
ký úc cúa chi rât quí giá dôi vói cô cüng nhu dôi vói chúng tôi, nhung su nghiêp cúa chi còn rât có ý nghïa vói tât cá moi
nguòi. Nhüng dòng chü cúa chi có môt súc kêu goi tuyêt vòi.
Mäc dù chi ó bên kia chiên tuyên trong cuôc chiên tranh giüa chúng ta, nhung ngay tù dâu nhüng näm 1970, Fred và tôi
dã cám thây chi vô cùng dáng nguõng mô, dáng tôn kính và là môt nguòi tôt. Hi vong sau khi doc nhüng dòng chü viêt tù
quá khú ây, cô së dông ý vói chúng tôi... räng theo môt nghïa nào dó chi là cúa riêng gia dình cô, nhung theo môt nghïa
rât quan trong chi là cúa tât cá chúng ta” (thu ngày 29-4-2005).
Rôi Rob tìm duoc trên mang Internet môt noi goi là Trung tâm VN (Vietnam Center) ó Truòng dai hoc Tông hop Texas
và biêt rãng tai dây nguòi ta vân tô chúc hôi tháo thuòng niên vê chiên tranh VN. Có rât nhiêu nguòi tói du hôi tháo này:
các hoc giá, các vi dai sú, các viên tuóng, các cuu chiên binh VN cúa cá hai phía miên Nam và miên Bãc.
Robert dông viên Fred dên du hôi tháo và nói vê cuôn nhât ký cúa nü bác sï. Cuôc hôi tháo diên ra nhu tôi dã nói lúc
dâu. Trong su xúc dông sâu sãc, Fred và Rob dua cho nhiêu nguòi dïa CD chúa bán sao cuôn nhât ký cúa chi tôi, mong
rãng giông nhu trong câu chuyên cô tích tôt dep no, cuôn nhât ký së tìm duoc vê vói quê huong, vê vói gia dình nguòi
nü bác sï mà ho nguõng mô nhu môt anh hùng.
Ngày mai ban së doc môt câu chuyên khác, trong môt bôi cánh khác cúa gân 40 nãm truóc.
Ban së doc, dê hiêu vì sao nhüng ghi chép riêng tu cúa môt nguòi con gái lai có thê tao nên nôi xúc dông lón lao dên thê
noi nhüng nguòi lính ó chiên tuyên bên kia...
ÐANG KIM TRÂM
----------------
(1) Tô chúc nhân dao cúa Mÿ.
(2) Frederic Whitehurst, thuòng goi là Fred - tiên sï luât, tiên sï hóa hoc, hoa sï, cuu chuyên gia cao câp vê chât nô cúa
FBI.
(3) Robert Whitehurst, thuòng goi là Rob - tiên sï vê diêu khäc, thuyên truóng tàu viên duong. Anh trai cúa Fred.
(4) Ted Engelmann - phóng viên ánh tu liêu, dã tùng sang VN nhiêu lân dê hoàn thành bô sách ánh vê chiên tranh ó VN,
Úc, Hàn Quôc mà anh bät dâu tù näm 1968.
Nhüng ngày khôc liêt
TT - 28.4.69
Dù dã du kiên truóc nhung khi tình huông xáy ra vân có nhüng cái lân dân vât
vá vô cùng. Sáng nay theo tinh thân cuôc hop ban lãnh dao bênh xá dêm qua,
toàn bô sô thuong binh nång và di lai khó khån chuyên sang truòng Ðáng vì
thây dich có khá nång lùng suc vào bênh xá.
Chua dên 6 giò mình giuc anh em chuyên thuong binh di rôi cüng tay xách nách mang
theo anh em. Khiêng lên khói dôc truòng Ðáng, mô hôi ai nây cháy dài trên mãt nhung
không thê chân chù nghi cho ráo mô hôi duoc, mình dành dông viên anh em quay lai
khiêng nôt ba ca thuong còn lai ó sau.
Chua dây môt giò ba muoi phút sau, mây loat súng nô gân bên tai, mình nghï thâm
chãc dich dã dên tram truc nên quay vào báo cho thuong bênh binh chuân bi tu thê. Chua kip làm gì thì anh em du kích
dân tôc hôt hoáng chay vào báo dich dã vào dên máng nuóc rôi và tât cá nhân dân hôi há chay.
Tât cá luc luong khiêng thuong binh dêu chua vê dây, nhìn lai còn nãm cas phái khiêng mà chi có mình, Tám và mây
dúa hoc sinh dot I dang chuân bi di vê. “Không thê bó thuong binh duoc, phái cô gãng hêt súc mình khiêng thuong
binh, các dông chí a!”. Mình nói mà lòng thây bãn khoãn khi truóc mãt mình chi là mây dúa thiêu nhi gây ôm, mánh
khánh. Tình thê nguy nan, Tám và Quáng hót hái chay dên báo tin dich dã vào dên suôi nuóc chô tãm rôi.
Thùy Trâm trong quân phuc mói duoc
phát cùng em gái Phuong Trâm truóc
ngày vào chiên truòn
Mây cas thuong duoc chuyên di, còn lai Kiêm - môt thuong binh cô dinh gãy xuong dùi. Không biêt làm sao mình goi Lý
- con bé hoc sinh - lai cùng khiêng. Kiêm lón xác, nãng quá hai chi em không thê nào nhâc lên duoc. Ráng hêt súc cüng
chi lôi duoc Kiêm ra khói nhà duoc môt khúc, mình dành bó dó di goi anh em dên chuyên giùm. May quá lai gãp Minh,
Co - hai dúa vùa thó vùa báo tin dich dã bãn chêt dông chí Vân - thuong binh. Mây chi em khiêng Kiêm chay xuông hô
trôn tam môt noi.
Môt giò sau mói tâp trung dông dú duoc sô thuong binh lai, chi thiêu môt mình Vân, còn cán bô thì vãng chín dông chí.
Mêt, dói run chân nhung mình và các dông chí vân vô cùng bình tïnh. Dù sao cüng dã truóng thành rôi qua mây nãm ác
liêt.
Bôn giò dên dia diêm.
Hai nãm tròn rôi dó, cüng vào tháng tu, cüng giüa mùa trãng mình vê nhân công tác tai Ðúc Phô giüa lúc bênh xá dã tan
tành sau môt cuôc oanh tac. Bây giò lai tháng tu... nãng tháng tu ó miên Nam chói chang. Và nôi cãm thù cüng nóng
bóng nhu ánh nãng mùa hè dó. Chiêu nay dúng trên môt dinh núi cao nhìn vê khu vuc bênh xá cü thây khói bôc lên nghi
ngút mà mình rung rung nuóc mãt. Vây là biêt bao nhiêu mô hôi công súc, bao nhiêu cúa cái tài sán nhân dân dành
dum nuôi thuong binh tù dó dên nay dã cháy hêt thành tro bui!
4.6.69
Vân là nhüng ngày cãng thãng, dich dô quân sát bên nhà. Chúng la hét, chãt cây âm ï cá khu
rùng. Bênh xá im lìm cãng thãng dên tôt bâc.
Ðang công tác ó Phô Cuòng, nghe báo tin mình lãng nguòi lo lãng, chén com bung trong tay
không sao ãn tiêp duoc nüa. Chãng lë cú thê này mãi sao. Vùa xây dung duoc mây büa lai lo
chay, bao giò mói tiêp tuc duoc nhiêm vu... (không rõ chü)? Lo buôn và uât úc la. Có cách
nào chú không lë bó tay chay dài mãi sao?
5.6.69
Ðich triên khai thêm, không thê ó dó duoc nüa, dêm nay da sô cán bô và thuong binh dân
nhau chay xuông Phô Cuòng. Tôi không trông rõ mãt nguòi nhung có lë ai cüng cám thây rât
dây dú nhüng nét dau buôn trên khuôn mãt tùng cán bô và thuong binh. Mình lo di liên hê giái
quyêt công tác dên khuya mói vê, thuong binh dã di ãn com xong, nãm ngôn ngang trên thêm
nhà Ðáng, môt vài nguòi dã ngú, sô còn lai khë rên vì vêt thuong dau nhúc. Còn lai trên dó ba
cas cô dinh chua có nguòi khiêng, môt sô cán bô lãnh dao còn trên dó, mình cân tró vê. Tró vê lúc này thât gay go,
không hiêu dich nãm ó dâu. Nhung biêt làm sao, yêu câu công tác dòi hói mình phái tró vê, dù chêt cüng phái di.
Ðêm rât khuya rôi, không ai chop mãt. Thuân ngôi lãng thinh bên mình, em không nói môt lòi nào, mãi dên lúc chia tay
em mói nói môt câu ngãn: “Chi làm sao chú em lo quá di…” và mình thì không nói hêt môt câu: “Chi gúi balô cho em,
trong dó có quyên sô…”, muôn nói tiêp rãng nêu chi không vê nüa thì em giü quyên sô dó và sau này gúi vê gia dình.
Nhung mình không nói hêt câu.
Trong ánh trãng mò hai chi em dêu doc duoc trong dôi mãt nguòi thân cúa mình môt nôi buôn ly biêt. Em di rôi và moi
nguòi khác cüng dã di hêt, còn môt mình trên chiêc thêm vãng nhà chi Tính, không hiêu sao nuóc mãt bông tràn trên dôi
má cúa mình. Khóc u Thùy? Ðùng chú, hãy düng cám kiên cuòng trong moi tình huông, hãy giü mãi nu cuòi trên môi dù
trãm nghìn van khó khãn nguy hiêm dang de doa quanh Thùy.
29.7.69
Du kích Ðúc Phô thòi ky
khôc liêt nhât cúa cuôc chiên
- Ành: Vãn Giá
“...Khi ròi Hà Nôi dê dân thân
vào cuôc chiên, Thùy (Trâm)
chua biêt chiên tranh là thê
nào. Hon ba näm ó Ðúc Phô,
nhüng diêu chi viêt trong nhât
ký dã thay dôi, chi dã truóng
thành.
Nhüng diêu chi hoc duoc càng
cúng cô vüng chäc thêm lòng
quyêt tâm dã duoc gia dình
nuôi duõng tù nhó. Chi hoc
Chiên tranh thât tàn khôc hêt múc. Sáng nay nguòi ta dem dên cho mình môt thuong
binh toàn thân bi lân tinh dôt cháy. Ðên vói mình sau cá giò dông hô kê tù lúc bi nan mà
khói vân còn nghi ngút cháy trên nguòi nan nhân. Ðó là môt câu bé 20 tuôi, dúa con trai
duy nhât cúa môt chi cán bô xã mình ó.
Môt tai nan rúi ro làm quá pháo lân tinh nô khiên câu bi bóng nãng. Không ai còn nhân
ra câu bé xinh trai moi ngày nüa. Ðôi mãt den vui cuòi hôm nay chi còn là hai hôc nhó,
mi mãt dã chín vàng, khói lân tinh vân còn bôc lên khét let. Trông câu ta giông nhu dem
thui vàng trong lò ra. Mình dúng lãng nguòi truóc cánh dau lòng dó.
Me câu khóc mêu máo, hai bàn tay run rây sò khãp nguòi con, tùng máng da bong ra,
cong lên nhu miêng bánh tráng. Em gái và chi gái câu vùa sãn sóc câu mà nuóc mãt
ròng ròng cháy, còn môt nguòi con gái thì süng sò ngôi canh câu, dôi mãt diu hiên dò
dân lo âu, tùng lon tóc den bêt mô hôi dính trên dôi má dó bùng vì xúc dông và vì mêt.
Tù (tên cô gái dó) là nguòi yêu cúa Khánh (tên câu bé dó). Cô vùa khiêng Khánh xuông
dây. Nghe nói cân có serum truyên, Tù dã lôi sông di mua ngay. Nuóc sông dang lên,
không biêt boi nhung Tù vân bãng qua sông, tình yêu dã giúp Tù súc manh. Bây giò
Tù ngôi dó canh Khánh lãng yên, nhân nai.
Vé dau khô hãn lên trên vâng trán ngây tho cúa cô gái xinh dep - nhìn cô mình muôn
viêt môt bài tho vê tôi ác cúa chiên tranh, tôi ác dã bóp chêt triêu tình yêu trong sáng,
bóp chêt triêu hanh phúc cúa con nguòi nhung mình không viêt duoc. Ngòi bút cúa
mình không sao viêt hêt dù dây là môt truòng hop mà mình dã thây bãng tât cá giác
quan và tình cám cúa mình.
30.7.69
Muòi hai giò khuya, anh Ký tù cánh Nam ra báo cho mình môt tin dau xót: dich dã tâp
kích vào bênh xá môt cách hêt súc bât ngò. Liên dã bi chúng bãn chêt trong lúc dân
thuong binh chay. Anh em thuong binh không hiêu ai còn ai mât…
Trong ba tháng tròi, bôn lân bênh xá bi dánh phá. Lòng mình cháy bóng lo âu. Liên oi, hôm nào tam biêt Thùy (Trâm),
Liên còn hôn Thùy và dãn di dãn lai rãng Thùy phái cánh giác, nhung hôm nay nguòi ngã xuông truóc lai là Liên, cô gái
xinh xãn và xuât sãc trong công tác, cô gái cung cúa bênh xá không còn nüa. Liên oi, còn sông ngày nào Thùy thê së trá
thù cho Liên, cho Lý và cho cá triêu nguòi dã ngã xuông trong cuôc chiên dâu sinh tú này.
29.3.70
Lân dâu tiên dào huyêt chôn môt nguòi dông dôi, nhüng nhát cuôc cúa mình bô xuông dá làm tóe lúa nhu nôi cãm thù
dang bôc cháy trong lòng mình. Hôm qua trong lúc di cánh giói vê gãp dich, Thành dã bi chúng bãn chêt ngã ngay tai
suôi truóc ngõ vào nhà mình, và anh Xuât bi chúng bãn bi thuong rôi ha tàu bay chó di. Chiêc quân cúa anh chúng roc
nát còn vút lai môt bên... Chua dây ba tháng co quan mât ba nguòi!
Huyêt dào chua xong moi nguòi dã khiêng Thành vê. Qua môt ngày rôi mà máu vân còn cháy uót dó tâm drap quân
quanh Thành. Mình nhìn không rõ mãt Thành lãm, chi thây dôi mãt dã nhãm và nuóc da nhot nhat. Lúc sông Thành có
nhiêu nhuoc diêm làm mình không ua, nhung bây giò khi khóa dât lâp lên thân hình nguòi dông dôi ây mình không câm
duoc nuóc mãt. Vây dó, hãy ráng mà dùm boc thuong yêu nhau khi còn sông, chú khi dã chêt rôi có khóc thuong cüng
chi là nhüng giot nuóc mãt nhó trên nâm dât vô tri vô giác mà thôi.
Cuôc sông ó bên cái chêt
TT - 4.8.68
Vân là nhüng ngày công tác dôn dâp, khó khån vân dên tùng giò tùng ngày, vây
mà sao lòng mình lai thây âm áp niêm tin. Phái chång nu cuòi trên dôi môi còn
thoáng nét dau buôn cúa nguòi hoc sinh tré ây làm mình diu di moi suy nghï vê
riêng tu?
Phái chãng vì tiêng hát lac giong vân vang lên khi lòng nguòi trai ây vân dang róm
máu vì hai cái tang dè nãng trên nguc, dã là môt lòi nhãc nhó mình hãy hoc tâp tinh
thân lac quan ky diêu dó. Vâng, tôi xin hoc tâp và hoc tâp không ngùng dê giü vüng
niêm tin cách mang mà các dông chí dã day tôi bãng cuôc sông chiên dâu kiên cuòng
cúa các dông chí.
duoc nhüng diêu mà tât cá
chúng ta dêu cân phái hoc...
Nhüng bài hoc vê danh du,
nhüng bài hoc vê lòng träc ân,
tinh thân trách nhiêm, nhüng
bài hoc vê su tân tuy vói lý
tuóng, và nhüng bài hoc mà
chi dã nêu lên môt tâm guong
vê tình yêu dôi vói moi nguòi,
vói cái dep và vói con nguòi...
Cho dên lúc này, tôi là nguòi
dã doc di doc lai hai cuôn nhât
ký ây nhiêu hon ai hêt. Truóc
dây tôi dã nói vói bà và giò
dây tôi xin nói lai: tôi không hê
thây trong dó có bât cú diêu gì
khiên bà hay môt ai khác phái
khó xú.
Nhüng lòi bày tó vê tình yêu
cúa chi cüng nhu nhüng lòi
goi tha thiêt huóng vê gia dình
khiên bât cú ai tùng duoc doc
qua dêu phái xúc dông. Con
sô các trân dánh và su chäm
sóc cúa chi dôi vói các thuong
binh làm chúng ta tró nên
xoàng xïnh...” (thu ngày 28-5-
2005, Robert Whitehurst).
Ành chup tai chiên truòng - môt trong
nhüng búc ánh hiêm hoi chi Thùy Trâm
gúi vê duoc cho gia dình
Và mình dã vui, lòi ca lai cât lên sau nhüng giò lao dông mêt nhoc.
Lòng sung suóng biêt bao khi thây rãng có rât nhiêu dôi mãt nhìn mình cám thông thuong yêu mên phuc. Ðó là dôi mãt
cúa nhüng hoc sinh mong doi mình lên lóp. Ðó là dôi mãt cúa các bênh nhân mong mình dên bênh phòng... Vây là dú rôi
Thùy a, dùng dòi hói cao hon nüa. Cá Ðúc Phô này dã dành cho mình môt tình thuong yêu trìu mên. Ðó là môt uu tiên
rât lón rôi.
Chi Hai vê mang tin buôn: anh Düng dã chêt vì bi Mÿ bãt sông và giêt tai chô.
Ðau xót biêt chùng nào!
Không lë quyên sô nhó này cú ghi tiêp mãi nhüng trang dây máu hay sao. Nhung Thùy oi! Hãy ghi di, ghi cho dây dú tât
cá nhüng máu xuong, mô hôi nuóc mãt cúa dông bào ta dã dô 20 nãm nay. Và ó nhüng ngày cuôi cúa cuôc dâu tranh
sinh tú này, môi su hi sinh càng dáng ghi dáng nhó nhiêu hon nüa. Vì sao u? Vì dã bao
nhiêu nãm rôi ta chiên dâu hi sinh và niêm hi vong dã nhu môt ngon dèn ruc sáng truóc
mãt, ó cuôi doan duòng, hôm nay gân dên dích thì ta ngã xuông...
14.8.68
Buôi chiêu hôm ây 26-1-1967 mình ròi Phô Hiêp ra di. Sân nhà Thuòng dông nghit
nhüng nguòi dên tiên dua mình. Xúc dông làm mình lúng túng, chãng biêt làm gì, mình
ngôi xuông canh me Thuòng bôc cú bó vào thúng. Lúc ngâng lên mình bông súng sôt
vì môt dôi mãt dãm dãm nhìn mình, dôi mãt den to rât hiên, long lanh nuóc mãt. Ðôi mãt
nhìn mình buôn vô han và tràn ngâp môt tình thuong yêu thiêt tha. Ðó là dôi mãt cúa
Khiêm.
Thu Frederic Whitehurst
gúi Ðång Kim Trâm
Ngày 3-6-2004
Kim
Hôm nay tôi doc thu cô viêt vê
nhüng búc ánh dó (ánh nhüng
nguòi ó Ðúc Phô dã duoc
phóng viên ánh Vän Giá chup
näm 1970, nay còn sông ó dia
phuong - K.T.) và tôi lai có cái
cám giác cü.
Tôi dau dón thât su, tôi không
thê nào câm duoc nuóc mãt.
Thât là ky la vì nhüng nguòi
dó vân muôn gãp tôi. La quá.
Chúng tôi cân phái nói chuyên
vói nhau cá vê chiên tranh,
nêu không së là có tôi. Chúng
ta cân phái biêt vê nhüng trân
dánh, nhüng khái niêm và
nhüng cám giác.
Khi nhüng nguòi bình thuòng
nghe theo chính phú (Mÿ) di
dánh nhau vói nhüng con
nguòi bình thuòng khác thì dó
là vì ho không có dú thông tin,
không có dú khái niêm. Khi
nhüng nguòi lính Mÿ di tói
môt dât nuóc xa xôi nhu thê
dê dánh nhau vói nguòi Viêt
Nam, không môt ai trong ho
Mình quen Khiêm trong nhüng ngày ác liêt cúa mùa khô 1967 khi mình vê công tác tai
Phô Khánh. Nguòi giáo viên tré ây dã dên vói mình bãng cá tình thuong mên và cám
phuc rât chân thành. Tâm hôn nhüng dúa dã qua thòi hoc sinh có nhüng nét dê cám
thông nhau. Nhüng ngày nãm duói công su mình kê cho Khiêm nghe vê Pavel và Ruôi
Trâu, vê nhüng bài tho mình yêu thích.
Anh viêt tên em thành liêt sï
Bên nhüng hàng bia träng giüa dông
Nhó nhau anh goi: em, dông chí
Môt tâm lòng trong van tâm lòng.
Khiêm cüng rât thích bài Núi Ðôi, Quê huong.
Rôi Khiêm kê cho mình nghe cuôc dòi hoc sinh vào tù ra tôi cúa Khiêm. Khiêm dã ó tù
ba nãm, di khãp nhà lao tinh, Huê... Bon giãc dánh dâp nhiêu lân làm Khiêm gây yêu.
Mói dâu chi là thân vói nhau, nhung sau mình tró nên thân vói Khiêm bãng môt tình
ban rât dôi trong trãng và chân thành. Công tác dông bãng duoc môt thòi gian mình vê
cãn cú. Tù buôi xa Khiêm dên nay gân môt nãm rôi nhung mình vân cám thây có môt
dôi mãt den buôn, long lanh nuóc mãt dang nhìn mình trong buôi chia tay.
Ai có ngò lân chia tay dó lai là vïnh biêt. Khiêm dã chêt rôi! Trong môt buôi di càn, giãc
Mÿ dã tìm thây công su cúa Khiêm. Chúng mó nãp công su, Khiêm vot lên dùng quá
luu dan duy nhât trong tay quãng vào lü giãc. Bon qui khát máu so hãi nãm rap xuông.
Khiêm chay duoc môt doan nhung quá luu dan chó chêt dã câm, bon giãc chôm dây
duôi theo Khiêm và dên bãm nát nguòi Khiêm. Khiêm chêt rôi, dôi mãt den diu hiên giò
dây mó trùng cãm giân. Mái tóc den xanh cúa Khiêm giò dây dâm máu và bui cát.
Nhüng hat cát cúa quê huong quyên vào mái tóc cúa nguòi thanh niên anh düng. Chiêc
áo Ninfan màu xám giò dây rách nát và loang lô máu.
Chiêc áo ây Khiêm dã mãc hôm dâu tiên gãp mình, cüng chiêc áo ây Khiêm dã cùng
Thùy len lói trên nhüng con duòng nhó hep dây gai luõi hùm... Và cüng chiêc áo ây môt
dêm trãng dep tù Phô Khánh tró vê, gió lanh tù biên thôi vào làm Khiêm khë run.
Thùy dã dua chiêc áo cúa Quê cho Khiêm mãc, trên nên áo xám gián di nôi bât màu dó dâm dà nhu lòi nói Khiêm hôm
ây: “Thùy oi! Trên dòi này trù ba má, Khiêm không thuong ai hon Thùy kê cá nguòi yêu Khiêm”.
Khiêm dã hi sinh rôi! Nghe tin mình bàng hoàng không tin là su thât. Khi dã chãc chãn mình không khóc, có phân bình
thán nüa. Mình dã dùng nghi luc không chê nôi xúc dông nhung môi giây phút qua di nôi dau thuong mói lón dân và giò
dây nuóc mãt mình ràn rua. Mình khóc môt mình bên ngon dèn khuya, nhüng giot nuóc mãt mãn mãn cháy dài trên mãt
rôi roi xuông lãn trên vat áo mình.
Khiêm oi, có cách nào nghe duoc lòi Thùy nói môt lân nüa hay không? Hãy nghe dây lòi húa trá thù cho Khiêm là húa
bãng dau thuong xé ruôt, bãng cãm thù bâm gan và lòi húa bãng cá thuong nhó không bao giò phai nhat. Nghe chãng
Khiêm, nguòi ban bât tú trong lòng tôi!
14.7.69
Hôm nay là ngày sinh cúa ba, mình nhó lai ngày dó giüa bom roi dan nô, mói hôm qua môt tràng pháo bât ngò dã giêt
chêt nãm nguòi và làm bi thuong hai nguòi. Mình cüng nãm trong làn dan lúa cúa nhüng trái pháo cuc nãng ây. Moi
nguòi còn chua qua cái ngac nhiên lo so, vây mà mình vân nhu xua nay, nhó thuong lo lãng và suy tu dè nãng trong
lòng. Ba má và các em yêu thuong ó ngoài dó làm sao thây hêt duoc cuôc sông ó dây.
Cuôc sông vô cùng anh düng, vô cùng gian nan, chêt chóc hi sinh còn dê dàng hon ãn môt büa com. Vây mà nguòi ta
vân bên gan chiên dâu. Con cüng là môt trong muôn nghìn nguòi dó, con sông, chiên dâu và nghï rãng mình së ngã
xuông vì ngày mai cúa dân tôc. Ngày mai trong tiêng ca khái hoàn së không có con dâu.
Con tu hào vì dã dâng tron dòi mình cho Tô quôc. Dï nhiên con cüng cay dãng vì không duoc sông tiêp cuôc sông hòa
bình hanh phúc mà moi nguòi trong dó có con dã dô máu xuong dê giành lai. Nhung có gì dâu, hàng triêu nguòi nhu
con dã ngã xuông mà chua hê duoc huóng tron lây môt ngày hanh phúc. Cho nên có ân hân gì dâu!
biêt vê dôi thú cúa mình và rôi
së có bao nhiêu nguòi chêt .
Nhung các ban không bao giò
phái dãt câu hói trong dâu bói
vì các ban chiên dâu dê báo
vê, chiên dâu vì tu do.
Còn chúng tôi dánh nhau dê
làm gì? Nhüng gì nguòi Mÿ xa
nhà có thê lây duoc tù VN có
dáng phái làm cho máu dô
nhiêu dên thê không?
Tôi biêt Viêt Nam dep lãm. Tôi
biêt Ðúc Phô là noi giông vói
thiên duòng nhât trên trái dât
này. Nhung các tuóng lïnh
không dánh nhau vì môt noi
giông vói thiên duòng. Ho
dánh nhau vì dâu mó, vì
nhüng tài nguyên thiên nhiên,
vì dât dai, vì nhüng thú mà
chúng ta chãng bao giò cân
dên cá.
Nguòi ta báo chúng tôi rãng
nêu chúng tôi thua trong cuôc
chiên tranh này thì cá thê giói
së thay dôi khúng khiêp.
Vâng, chúng tôi dã thua cuôc
chiên tranh vây mà thê giói
chãng có gì thay dôi. Chúng
tôi hoc duoc gì tù diêu dó?
FRED
Nôi buôn nguòi con gái
TT - 12.4.68
Rùng chiêu sau môt con mua, nhüng lá cây xanh trong truóc ánh nång, móng mánh
xanh gây nhu bàn tay môt cô gái câm cung.
Không khí trâm lãng và buôn la lùng. Cá khu nhà bênh nhân im lãng, bên khu nhân viên cüng
chi nghe thây tiêng Huòng rì râm trò chuyên vói ai. Môt nôi nhó mênh mang bao trùm quanh
mình. Nhó ai? Nhó ba, nhó má, nhó nhüng nguòi vùa ra di... và nhó cá môt nguòi bênh nhân
dang chò mình dên vói anh nüa.
Bên trong nôi nhó hình nhu có môt nôi buôn sâu kín, thâm lãng nhung rât nãng nê. Dù sao vêt
thuong lòng vân dang ri máu, dù mình có muôn lây công viêc, lây moi nôi nhó khác dê lên trên
nó vân trôi dây xót xa vô cùng. Hãy quên di Th. oi ! Hãy quên di mà tìm lai niêm hi vong mói
mé xanh tôt trong lành hon. Hãy lây niêm tu hào mà quên di thât vong.
14.4.68
Môt bài tho làm tãng cho mình, bài tho cúa môt thuong binh dang nãm viên, xuât phát tù lòng mên thuong cám phuc dôi
vói môt nguòi bác sï dã chãm sóc anh và moi bênh nhân khác môt cách tân tình. Anh ta tìm hiêu kÿ vê mình và viêt bài
tho tãng mình. Bài tho tràn ngâp niêm mên yêu chân thành và nôi dau xót truóc môi tình tan võ cúa mình. Anh ta nói lên
nhüng lòi nói xót xa cay dãng cúa môt cô gái bi nguòi yêu phu bac. Ðoc bài tho... mình buôn vô han.
Ôi! Ðây mói là diêu dáng buôn nhât trong quan hê vói M.. Moi nguòi dêu trách M., dêu thuong mình, nhung mình xót xa
biêt bao nhiêu khi thây nguòi ta thuong mình bãng môt tình thuong có cá su thuong hai nüa! Dù anh Thiêt, dù Hào,
Nghinh... ai ai di nüa dã cám thuong san sé vói mình, mình vân không muôn.
Môt mình dã dú giái quyêt rôi, môt mình dú súc chôn sâu cá chín nãm thuong yêu hi vong ây xuông tân dáy dât sâu rôi -
mánh dât tâm hôn mình vân màu mõ, vân dú súc dê gieo lên dó môt mùa hoa tuoi dep duoc kia mà. Hõi tât cá moi
nguòi, không cân tuói lên mánh dât ây nhüng giot lê xót thuong dâu. Hoa thom phái duoc tuói bãng nuóc mát trong
lành.
21.12.68
Rât lâu rôi mình không nghï dên M.. Hôm nay doc lai nhüng lá thu tù ngoài Bãc, thu cúa Thái, cúa Phuong, cúa câu
Hiên... bông dung mình buôn vô kê. Ngoài ây ai cüng mong mình hanh phúc, ai cüng tuóng mình hanh phúc khi gãp lai
M.. Nhung cuôc dòi sao lãm nôi éo le.
Hanh phúc trong tình yêu dã không dên vói mình. Mình không thê hiêu duoc sau này së ra sao, mình së yêu ai, nguòi dó
nhu thê nào, liêu trong mình có còn duoc cái sôi nôi tha thiêt yêu thuong nüa hay không?
Thùy oi! Bi quan dây u? Hãy nhìn lai di, bên canh Thùy có bao nhiêu dông chí, bao nhiêu thanh niên dã công hiên tuôi tré
cúa ho cho cách mang, ho ngã xuông chua hê duoc huóng hanh phúc. Sao Th. lai nghï dên riêng tu. Ðùng nhìn ra Bãc,
hãy nhìn ó dây, ó mánh dât còn nóng bóng dan bom dau thuong và lúa khói này.
Thùy Trâm cùng me là bà
Doãn Ngoc Trâm truóc ngày
lên duòng (ánh chup ngày
18-12-1966)
26.11.69
Thêm môt tuôi dòi, thêm môt nãm lúa khói trên chiên truòng miên Nam gian khô. Chúc Thùy vüng buóc trên con duòng
vinh quang mà Th. dã chon. Th. oi, Th. không buôn khi lê ký niêm sinh nhât cúa Th. chi có lá rùng uót dâm trong mua
dào dat khë nói vói Th. nhüng lòi thân mên. Th. không buôn khi bán nhac mùng Th. hôm nay chi có dòng suôi ào ào
tuôn nuóc vê xuôi.
Và cãn phòng mà Th. dang ngôi dê ghi lên trang vó dòi cúa mình thêm môt trang mói chính là chiêc hâm chât chôi uót át
này. Th. không buôn vì sau này mó lai nhüng trang sô này Th. së tu hào vê nhüng nãm tuôi tré cúa mình. Ó dây Th.
không có nhüng giây phút âm áp giüa ban bè bên lo hoa nhó vói nhüng bông hông thom ngát dê trên bàn. Ó dây Th.
không có cái hanh phúc di canh nguòi yêu trên con duòng vãng khi ánh chiêu tím dân trong buôi hoàng hôn. Ó dây Th.
thiêu nhiêu nhung cüng rât dây dú.
Cho nên Th. hãy cuòi di, hãy vui di khi vó dòi mó sang môt trang mói dây vinh quang, dep dë.
13.1.70
Vây là M. dã ra di! Không thê nào mình lai nghï su viêc nhu bây giò. Tám nãm vê truóc duói rãng cây trên con duòng
cü mình tiên M. di Nam, không môt lòi húa hen, không môt giot nuóc mãt trong buôi chia tay dê rôi suôt nãm nãm sau
mình dành tron tình yêu thiêt tha chung thúy cho nguòi giái phóng quân ây. Và mình dã lên duòng vào Nam theo tiêng
goi cúa Tô quôc và tình yêu.
Mình dã gãp lai M.. Ai cüng tuóng rãng hanh phúc dó không có gì sánh duoc. Nhung cuôc dòi thât lãm nôi éo le. Khi xa
nhau mình dã thiêt tha thâm goi tên M. trong tùng giây tùng phút nhung khi gãp nhau mình dã dê cho lòng tu ái ngu tri
lên trên tình yêu. M. không phái là cúa riêng mình, dành rãng M. chi dành tình yêu cao nhât cho Ðáng, cho nhân dân,
nhung nêu dê cho mình quá ít yêu thuong thì... không thê dáp úng vói trái tim sôi nôi yêu thuong cúa mình.
Thu Frederic Whitehurst gúi Ðång Kim Trâm
Thú sáu, 6-5-2005
Em gái Kim,
Bác sï Ðãng Thùy Trâm là môt anh hùng dôi vói toàn thê giói. Ðó không phái môt lòi khoa truong mà hoàn toàn là su
thât. Anh Robert và tôi dã nghï rãng nêu không tìm duoc gia dình chi thì chúng tôi së xuât bán môt cuôn sách vê chi Thùy
và gia dình em - nêu còn sông - së biêt vê chi.
Và chúng tôi dã tìm duoc gia dình em. Thùy Trâm quá dãc biêt và quá nhiêu diêu em kê cho chúng tôi ngay cüng nhu
chúng tôi kê cho gia dình em khiên diêu dó càng tró nên rât rõ nét. Vì thê ý tuóng cúa em vê môt cuôn sách cüng trùng
giông ý tuóng cúa chúng tôi.
...Thùy dã cho chúng ta moi hi vong vê tuong lai. Cô gái có thê nhân thây vé dep ngay giüa cuôc chiên tranh dó quá dãc
biêt, không thê bi giâu kín mà không cho moi nguòi cùng biêt...
...Tôi dã nhuong quyên só hüu cúa mình dôi vói hai quyên nhât ký này cho báo tàng, vì thê tôi không thê quyêt dinh vê
tuong lai cúa chúng nüa nhung tôi muôn me các ban phái duoc sò thây nhüng dòng chü dó, sò thây nhüng trang giây
và cám nhân duoc tình yêu trong hai cuôn sách dó.
Và tôi không biêt phái làm thê nào. Tôi së rât vinh du nêu duoc trá tiên mòi me các ban dên dê câm hai quyên nhât ký,
hoãc là Kim hoãc Hiên hoãc Hô Nam dêu duoc. Tôi không giàu nhung cüng không quá nghèo dên múc gia dình tôi phái
phán dôi mong muôn dó.
Tù rât lâu rôi tôi vân nghï nêu nhu cuôn sách duoc xuât bán, hoãc nguòi ta làm phim vê nó thì tôi së dùng sô tiên bán
sách dê thiêt lâp môt sô giuòng bênh tai Hà Nôi.
Lúc ó Texas tôi nói vói moi nguòi rãng dó có thê là ý tuóng cúa tôi nhung ý tuóng dó sinh ra tù khi tôi nhìn thây nhüng
dúa tré bi dôt cháy ó Quáng Ngãi bao nhiêu nãm vê truóc. Và tôi có thê nhìn thây bác sï Ðãng tiêp tuc su nghiêp y tê
cúa mình ngay cá khi chi dã chêt di, tiêp tuc chãm sóc dông bào mình bãng chính câu chuyên cúa chi.
Tôi biêt diêu này giông nhu chuyên cô tích, nhung chuyên cô tích cüng có thê tró thành su thât. Hai tuân qua dã chúng
minh diêu dó.
Anh trai Fred
Mình không hê dòi hói phái gân nhau, phái cuói nhau mà chi mong rãng dù giüa bom roi dan nô, giüa lúa khói chiên
truòng tình yêu vân sáng ngòi ruc rõ. M. dã không làm duoc nhu vây và mình dã bãt con tim mình phái quên di nhüng
gì dã nuôi sông nó trong hon muòi nãm nay.
Bây giò M. ra di không gãp Thùy, nhu lá thu M. viêt lai: “Su sông cúa tình yêu không cân su có mãt cúa nhau, dù ó Nam
hay Bãc, dù là gân nhau hay cách ngàn dãm duòng nãng mua cát bóng... Ó dâu anh cüng vân là anh cúa tám nãm qua
và nhiêu nãm nüa dê mà yêu em tha thiêt. Hãy sông vói nhau nhu môt nguòi thân yêu nhât trên dòi. Quyên quyêt dinh
là hoàn toàn do em...”.
Cách giái quyêt dó cüng duoc. Ó dây mình cüng së dành tron cuôc sông cho chiên dâu và công tác - không thê nào có
tình yêu duoc và M. ó dó chãc cüng không thê nào có duoc môt tình yêu chân chính khi nghï dên ai khác ngoài mình.
Cuôc dòi dã dành cho ta môt doan duòng nhu vây thì hãy ráng mà di, bao giò gãp lai nhau hãy nói tiêp dên tuong lai.
Chúc M., nguòi dông chí yêu thuong, lên duòng bình an. Gúi theo M. ngàn van nhó thuong, tình nhó thuong cúa môt
nguòi ban và môt nguòi dông chí.
10.6.70
Chiêu nay sao buôn da diêt. Phái chãng vì dây là thòi gian cuôi cùng anh có thê dên thãm em truóc lúc lên duòng,
nhung thòi gian ây dã trôi di và nhu vây là không gãp anh truóc khi chia tay. Chia tay - nhüng cuôc chia tay trên mánh
dât khói lúa này ai mà biêt duoc ngày gãp lai nhu thê nào, có hay là không có. Lë nào anh lai làm thinh ra di sao anh trai
thân quí?
Nhung nôi buôn còn vì lá thu cúa me, lá thu ngãn ngúi, có giâu nôi dau buôn và thuong nhó nhung nôi dau buôn ây vân
toát lên dù chi trong môt vài chü me chua cân nhãc kÿ truóc khi viêt.
Me yêu oi, con hiêu lòng me héo hon dau xót khi con cúa me còn phái lãn mình trong lúa dan, nhüng lá thu cúa con, cúa
các em gúi dên me chi nói lên môt phân van su gian khô ác liêt vây mà me dã lo lãng nhu vây. Nêu nhu me biêt duoc
con và các em dã trái qua nhüng ngày ác liêt nhu thê này thì me së nói sao?
Me yêu oi, nêu nhu con cúa me có phái ngã xuông vì ngày mai thãng loi thì me hãy khóc ít thôi mà hãy tu hào vì các con
dã sông xúng dáng. Ðòi nguòi ai cüng chêt môt lân.
Dï nhiên lòng con bao giò cüng ao uóc duoc tró vê vói me vói ba, vói miên Bãc ngàn van yêu thuong.
Nhüng trang nhât ký cuôi cùng
TT - 12.6.70
Có cái gì mong doi tha thiêt trong lòng. Mong gì? Mong nhüng nguòi vê bô
sung cho bênh xá dê có thê dám duong nhiêm vu nång nê trong nhüng ngày
tói. Mong cuôi tháng em vê, mong thu nhüng nguòi thân yêu...
Và niêm mong uóc lón lao nhât là hòa bình, dôc lâp dê mình lai tró vê sông tron trong
lòng me. Sao mây büa rày trong tâm tu mình nãng trïu nhó thuong... dêm dêm mình
mo thây miên Bãc... Ngày ngày mình uóc ao mong doi... Ôi Th. oi! Ðuòng di còn lãm
gian lao, Th. còn phái buóc tiêp chãng duòng gian khô dó. Hãy kiên trì nhân nai hon
nüa nghe Th..
14.6.70
Chú nhât, tròi sau môt con mua quang dãng và diu mát, cây lá xanh ròn. Trong nhà lo hoa trên bàn vùa thay buôi sáng,
nhüng bông hoa mãt tròi xinh dep ngá bóng xuông màu gô bóng loáng trên chiêc radio dãt giüa nhà. Chiêc dïa hát dang
quay môt bán nhac quen thuôc - Dòng Danube xanh... Có tiêng cuòi nói ban bè dên choi... Ôi, dó chi là giâc mo - môt
giâc mo không phái là trong giâc ngú!
Sáng nay cüng là chú nhât, tròi cüng sau môt con mua. Không gian êm á, nêu không có tiêng máy bay thô bao xé nát
bâu tròi thì không có gì khác dâu ngoài tiêng suôi rì rào cháy! Noi mình ó lai vùa qua môt trân bom - chiêu hôm kia hai
chiêc Moran hai thân quân mãi rôi phóng rocket xuông...
Nghe rocket nô moi nguòi vôi lât dât xuông hâm, nghe bom rít trên dâu mình tuóng chúng thá ó quá dôi truóc mãt,
nhung sau bôn loat bom chúng di, moi nguòi mói hôt hoáng nhân ra rãng bom nô cách mình chi không dây 20m. Cá môt
vùng cây tro troi, nilông che trên nhà rách tan nát và bay toi tá tùng mánh. Tùng cây côt bi mánh bom tiên xo xác. Ðât dá
Ðãng Thùy Trâm (phái) cùng các sinh
viên Y6 trên bãi có công viên Thông
Nhât, Hà Nôi nãm 1965
roi dây hâm! May mãn là không ai bi thuong. Sau trân bom, moi nguòi nhân dinh diêm này dã bi lô, vôi lâp túc triên khai
tìm diêm khác làm nhà dê chuyên di.
Sô luc luong manh khóe dã di hêt, dê lai nãm thuong binh nãng cô dinh và bôn chi em nü. Chiêu hôm qua tròi mua nhu
trút nuóc, bon mình dem nilông trái kín mãt nên nhà vây mà nuóc vân dô xuông giàn giua. Trong nhà lênh láng nuóc,
dúa nào dúa nây uót süng, luôn tay húng mua dôt và dô nuóc ra ngoài. Mây thuong binh ngôi co ro uót luót thuót.
Nhìn nhüng cánh dó mình cuòi mà nuóc mãt chuc trào ra trên mi. Tiêng chi Lãnh hói mình: “Có ai biêt cánh này cho
không”.
Ai biêt? Chãc nhiêu nguòi biêt nhung cüng không ai biêt cho tuòng tân. Và mình, mình cüng không biêt hêt còn bao
nhiêu cánh khô hon nüa trong cuôc kháng chiên quyêt liêt này. Sinh tú không thê nào mà ghi hêt, mà có lë cüng không
nên nói hêt dê làm gì. Nhüng lá thu mình viêt cüng không bao giò kê hêt vói nhüng nguòi thân yêu vê tât cá nôi khô
mình dã trái qua.
Kê dê làm gì cho nguòi thân yêu cúa mình thêm lo lãng. Thuân em mình dã trái qua bao nhiêu lân cái chêt kê bên, bao
nhiêu câu chuyên dau buôn dã hãn lên khuôn mãt cúa em, nhüng nêp nhãn làm em già truóc tuôi nhung bao giò viêt thu
cho mình lá thu cüng tràn ngâp lo âu cho mình và nhãc nhó mình cánh giác hon. “Còn em vân khóe thôi!”. Mình dã hoc
tâp em tinh thân dó.
Hôm qua trong cánh hoang tàn sau trân bom, moi nguòi gông gánh ra di, anh Ðat dãm dãm nhìn mình núa dùa núa thât
hói: “Có ai biêt cánh này không nhi? Nêu hòa bình lâp lai ãt hãn phái chiêu cô nhiêu dên nhüng nguòi dã qua cánh này”.
Mình cám thây dau nhói trong lòng, mình làm không phái dê duoc chiêu cô, nhung có ai hiêu nôi uóc ao cháy bóng cúa
mình không? Mình trá lòi anh Ðat:
- Ò, em thì chá cân chiêu cô dâu. Uóc mong cúa em chi là hòa bình tró lai dê em duoc vê vói má em. Có thê thôi!
16.6.70
Chúng mình dang sông trong nhüng ngày cãng thãng tôt bâc. Bênh xá dã bi dánh phá, dich tiêp tuc uy hiêp dü dôi bãng
dú loai máy bay. Nghe tiêng máy bay quân trên dâu mình thây thân kinh cãng thãng nhu môt soi dây dàn lên hêt cõ.
Không có cách nào giái quyêt khác hon là mình vân phái ó lai cùng anh em thuong binh. Buôn cuòi thay dông chí chính
tri viên cúa bênh xá tù chôi không dám ó lai cùng mình trong tình huông này. Vây dó, lúa thú vàng gian nan thú súc.
Mình cüng dành chiu dung trong hoàn cánh này chó biêt nói sao hon?
Nhüng ngày này nhó miên Bãc tha thiêt, nhìn tròi râm mát mình nhó nhüng buôi chiêu mình cùng các ban ung dung trên
chiêc xe dao qua vuòn uom cây, nhüng luông hoa pensées ruc rõ nhu nhüng dàn buóm dâu trên mãt dât, nhüng dóa
hông ngào ngat huong thom... Mình nhó cá khóm liêu tuòng trong vuòn thuc vât - bông hoa Phuong thuòng hái vê cãm
trong nhà. Ôi miên Bãc xa xôi, bao giò ta tró lai?
17.6.70
Ngày nay Moran không quân, không khí im lãng, thinh thoáng tùng dot nhüng chiêc HU-1A quân sát trên dôi, chãc chãn
là có dich ó quanh khu vuc này. Chi có ba chi em gái ó nhà cùng nãm thuong binh cô dinh. Nêu dich suc vào dây chãc
không có cách nào khác hon là bó chay! Vây duoc sao? Moi nguòi dêu dã xác dinh là không có cách nào hon trong tình
huông dó nhung nõ nào?... Niên, môt câu bé thuong binh, dã nói vói bon mình giong rât dôi chân thành: “Các chi cú
bình tïnh, giãc dên cú chay di, bon em ó dây môt mât môt còn vói chúng!”.
Niên nãm nay 19 tuôi, em công tác ó dôi an ninh thi trân. Ðó là môt câu bé rât xinh trai, khuôn mãt dây dãn, sông müi cao
và dôi mãt to duói hàng mi râm. Nhüng lúc dau dón Niên nhìn mình vói dôi mãt long lanh nuóc mãt. Niên bi thuong
trong lúc di công tác, vêt thuong làm cháy máu thú phát ó dông mach chãng truóc. Mình mói mó buôc dông mach duoc
ba bôn büa thì bom giôi xuông bênh xá, Niên bi cây gô trong hâm dè gãy chân dúng ngay chô vêt mô.
Muòi hai ngày qua mình lo lãng chân em së cháy máu lai, nêu vây së khó báo tôn nôi. Hôm nay su nguy hiêm ây qua rôi,
nhung nêu dich âp dên... em së chêt u Niên? Lòng mình dau nhu dao cãt, không biêt nói thê nào và làm cách nào dê
báo vê nhüng nguòi thuong binh bon mình dã tân tình phuc vu vói bao nhiêu gian khô trong bao nhiêu ngày qua.
18.6.70
Chiêu dã xuông, ánh nãng dã mò tãt sau dãy núi xa. Nhüng chiêc phán luc, Moran dã thôi gào rú. Rùng chiêu im lãng
môt cách dê so. Không môt tiêng chim kêu, không môt tiêng nguòi nói, chi có tiêng suôi róc rách cháy và chiêc transistor
dang phát môt bán nhac. Mình không nghe nhan dê nhung chi biêt khúc nhac êm diu, muot mà nhu cánh dông lúa xanh
êm á trong suong chiêu. Bât giác mình quên di tât cá, quên cái không khí nãng nê dang dè nãng trên mình suôt mây
ngày nay.
Tù sáng dên giò ngoài lúc ãn com, ba chi em môi dúa ngôi môt góc, mãt dãm dãm theo dõi phát hiên dich. Mình không
ròi vi trí quan sát môt phút nào nhung dâu óc mình lai là nhüng cánh cúa ngày doàn tu sum hop. Mình së tró vê chãt chiu
vun xói cho tô âm gia dình, mình së biêt quí tùng phút, tùng giây hòa bình ây bói vì có sông ó dây mói hiêu hêt giá tri
cúa cuôc sông. Ôi! Cuôc sông dôi bãng máu xuong, tuôi tré cúa bao nhiêu nguòi. Biêt bao nhiêu cuôc dòi dã châm dút
dê cho cuôc dòi khác duoc tuoi xanh. Miên Bãc oi có thâu hêt lòng miên Nam không nhi?
20.6.70
Ðên hôm nay vân không thây ai qua. Ðã gân muòi ngày kê tù hôm bi bom lân thú hai. Moi nguòi ra di hen së tró vê gâp
dê dón bon mình ra khói khu vuc nguy hiêm mà moi nguòi nghi là gián diêp dã chi diêm này. Tù lúc ây, nhüng nguòi ó
lai dêm tùng giây, tùng phút. Sáu giò sáng mong cho dên trua, trua mong dên chiêu... Môt ngày, hai ngày... rôi chín
ngày dã trôi di moi nguòi vân không tró lai! Nhüng câu hói cú xoáy trong dâu óc mình và nhüng nguòi ó lai. Vì sao? Lý
do vì sao mà không ai tró lai? Có khó khãn gì? Không lë nào moi nguòi lai dành doan bó bon mình trong cánh này sao?
Không ai trá lòi bon mình cá, mây chi em hói nhau, buc bôi, giân hòn rôi lai bât cuòi, nu cuòi qua hai hàng nuóc mãt
long lanh, chuc tràn ra trên mi mãt.
Hôm nay gao chi còn ãn môt büa chiêu nüa là hêt. Không thê ngôi nhìn thuong binh dói duoc. Mà nêu di, môt nguòi di
thì không dám báo. Ðuòng di trãm nghìn nguy hiêm. Còn nêu di hai nguòi thì bó lai môt nguòi, nêu có tình huông gì xáy
ra thì sao? Và không nói gì xa xôi, truóc mãt tròi së âp nuóc xuông, môt mình loay hoay làm sao cho kip. Chãng nilông
truóc thì so máy bay? Cuôi cùng cüng phái hai nguòi di. Chi Lãnh và Xãng ra di, mình dúng nhìn hai chi quân xãn tròn
trên vê, lãn lôi qua dòng suôi nuóc cháy rân rân, tu nhiên nuóc mãt mình rung rung...
Bât giác mình doc khë câu tho:
Bây giò tròi biên mênh mông
Bác oi có thâu tâm lòng tré tho...
Không, mình không còn tho dai nüa, mình dã lón, dã dày dan trong gian khô nhung lúc này dây sao mình cám thây thèm
khát dên vô cùng bàn tay chãm sóc cúa môt nguòi me mà thât ra là môt bàn tay cúa môt nguòi thân hay tê hon chi là
môt nguòi quen cüng duoc. Hãy dên vói mình, nãm chãt bàn tay mình trong lúc cô don, truyên cho mình tình thuong,
súc manh dê vuot qua nhüng chãng duòng gian khô truóc mãt.
Ðó là nhûng dòng chû cuôi cùng cúa chj Thùy Trâm. Hai ngày sau, ngày 22-6-1970 chj hi sinh...
Sô báo ngày mai sê kê vói ban môt câu chuyên khác. Câu chuyên vê cuôc chiên dâu cuôi cùng cúa nguòi nû
bác sî trong niêm tin cúa môt cuu chiên binh Mÿ.
Nhât ký ÐANG THÙY TRÂM
Chi dã chêt nhu chi dã sông
TT - Nhât ký châm dút ó ngày 20-6-1970. Hai ngày sau, ngày 22-6-1970, chi tôi hi
sinh. Mãi mây tháng sau gia dình tôi mói biêt tin dü. Hôm dó là môt ngày dâu
dông, có mây nguòi khách dên gåp gia dình.
Nôi dau nguòi me
Me tôi ngã vât xuông giuòng, lãng di không nói duoc câu nào. Nhung me tôi không
khóc. Me tôi là môt nguòi phu nü ít nói, dây nghi luc và dây lý trí. Có lë nôi dau dã kêt
lai trong tim thành môt khôi rãn chãc, kê tù dó me tôi càng ít nói và hâu nhu tôi không
thây me tôi cuòi.
Giây báo tú không nói rõ hoàn cánh chi tôi hi sinh. Ðông dôi cüng môi nguòi nói môt
khác. Nguòi thì kê trên duòng vê dông bãng xin tiêp tê cho bênh xá, chi tôi gãp ô phuc kích cúa Mÿ, chi báo dông cho
dông dôi chay thoát và ó lai yêm tro rôi hi sinh. Nguòi khác kê bênh xá bi dich tâp kích, chi hi sinh dê báo vê thuong
binh.
Ðãng Thùy Trâm (trái) cùng ban gái
trong Hôi diên sinh viên Truòng Ðai
hoc Y khoa nãm 1963
Có nguòi lai kê toán công tác cúa chi có bôn nguòi, hi sinh ba, chi còn môt nguòi thoát, dó là chi y tá Nguyên Thi Rô.
Cuôc chiên tranh quá khôc liêt, su hi sinh diên ra tùng ngày, tùng giò, chi tôi hòa lân trong muôn ngàn nguòi dã lãng lë
hi sinh vì Tô quôc, nguòi ta có thê lân lôn truòng hop này vói truòng hop khác.
Có môt diêu chãc chãn là chi tôi hi sinh trong tu thê duong dâu vói giãc. Môt vêt dan sâu hoãm, ghim ngay giüa trán chi -
diêu này khi me và tôi lên vùng núi Ba To dê dua chi vê, tôi dã nhìn thây. Anh Tâm, bí thu Huyên úy Ðúc Phô hiên nay,
cho biêt anh duoc nghe kê lai truóc khi hi sinh chi còn hô vang: “Hô Chí Minh muôn nãm. Ðá dáo dê quôc Mÿ”.
Tôi cüng không rõ dó có phái là su thât, hay chi là môt huyên thoai mà nguòi dân Ðúc Phô yêu thuong chi kê lai cho thê
hê sau nghe vê môt nü bác sï nguòi Hà Nôi tré trung, xinh dep dã chiên dâu và nãm lai trên quê huong ho - trên mánh
dât Ðúc Phô mà chi dã coi là quê huong thú hai cúa mình.
Câu chuyên cúa nguòi cuu chiên binh Mÿ
Sau bao dêm Fred thúc cùng Nguyên Trung Hiêu dê doc cuôn nhât ký thú nhât, cuôn nhât ký cùng nguòi viêt nên nó dã
tró thành diêu bí mât riêng cúa hai nguòi lính. Tháng muòi nãm ây, Fred lai có duoc môt thông tin vê tác giá cuôn nhât
ký. Môt dêm, trong khi chò trân dánh mó màn, Fred ngôi canh môt nguòi lính Mÿ
(*)
.
Hai nguòi kê lai cho nhau nghe nhüng trân dánh mà ho dã trái qua. Nguòi lính no kê cho Fred nghe môt trân dánh la
lùng mà anh ta dã tham du. Ðó là môt trân dánh không cân súc giüa 120 lính Mÿ vói môt nguòi phu nü. Anh ta tá lai
nguòi con gái nhó nhãn vói chiêc túi vái bat trên nguòi, trong dung vài quyên sô nhó có vë nhüng so dô vêt thuong và
phác dô diêu tri. Fred süng sò hiêu rãng anh dang duoc nghe kê vê nhüng giây phút cuôi cùng cúa tác giá cuôn nhât ký
dã ám ánh anh mây tháng nay, liêu dó có phái là su thât?
Suôt bao nhiêu nãm Fred bãn khoãn vói ý nghï ây. Sau khi liên lac duoc vói gia dình tôi, Fred viêt cho me tôi búc thu
sau:
20g27, chú nhât 1-5-2005
Thua bà Trâm.
Tôi mong räng thu này së không dem dên cho bà nôi buôn mà chi là niêm tu hào cúa môt nguòi me dã sinh ra môt nguòi
con gái rât däc biêt. Tôi cân phái nói lai vói bà diêu mà bao näm qua tôi vân tin: dó là truòng hop hi sinh cúa con gái bà.
Tôi dang ngôi chò môt trân dánh cùng môt don vi lính Mÿ. Ngôi bên canh tôi là môt nguòi lính và chúng tôi nói vói nhau
vê nhüng trân dánh dã tùng tham du.
Nguòi lính dó kê cho tôi nghe vê môt trân chiên dâu la lùng giüa don vi cúa anh ta gôm 120 nguòi dàn ông vói môt nguòi
phu nü. Ðon vi cúa anh ta gäp nhiêu lêu trai trong rùng sâu trên vùng núi phía tây huyên Ðúc Phô. Ngay lâp túc có môt
nguòi nô súng vào ho. Nguòi lính thây rõ nhiêu nguòi dang chay trong rùng dê trôn thoát và muôn bät ho, vì thê ho kêu
goi nguòi dang bän hãy dâu hàng, nhung dáp lai lòi kêu goi dâu hàng là thêm rât nhiêu viên dan bän vào ho.
Ðây là môt nguòi rât anh hùng bói vì lính Mÿ duoc trang bi rât nhiêu vü khí vây mà phái khá lâu mói có thê chän lai môt
tay súng duy nhât. Khi thây bi bän tiêp, lính Mÿ bèn bän trá và tay súng kia trúng dan. Nhung toán lính Mÿ không bät
duoc ai khác nüa. Khi dên duoc noi nguòi kia näm toán lính Mÿ nhân thây nguòi dó dang báo vê các bênh nhân trong
môt bênh viên. Trên xác nguòi phu nü dó có môt khâu CKC và môt cái túi vái bat dung vài cuôn sô và sách vó.
Trong chiên tranh nhiêm vu cúa tôi là kiêm tra tât cá các giây tò, tài liêu bät duoc cúa dôi phuong. Nhüng diêu nguòi lính
dó kê cho tôi nghe chäc chän là cái chêt cúa nguòi phu nü có cuôn nhât ký tôi nhân duoc ít lâu sau khi chi hi sinh. Trong
thòi gian dó không có môt tài liêu nào khác giông nhu nguòi lính mô tá, vì thê tôi tin chäc mình dã duoc nghe nguòi lính
no kê vê cái chêt cúa tác giá cuôn nhât ký. Ðó là cuôn nhât ký thú hai cúa bác sï Ðäng Thùy Trâm.
Các con gái bà kê räng môt tháng
(**)
sau ngày cuôi cùng ghi trong cuôn nhât ký thú hai thì Thùy Trâm hi sinh trong môt
trân dánh. Và nhò môt nguòi ban dân duòng chi noi chôn cât gia dình dã mang hài côt chi tù Quáng Ngãi vê vào näm
1979. Có dúng chi näm trên môt dãy núi cao ó miên tây Ðúc Phô? Và các ban cúa chi có kê lai chi dã hi sinh ra sao
không? Suôt 35 näm nay tôi vân nghï räng chäc chän bác sï Ðäng dã chêt dúng nhu chi sông, hoàn toàn không vi ký,
hoàn toàn dâng hiên.
Nêu tôi có xâm pham vào riêng tu cúa bà thì cho phép tôi xin lôi và mong không có diêu gì xâu cá. Tôi dã mang diêu này
trong lòng quá lâu và tôi vân dang di tìm câu trá lòi.
Nhân duoc thu cúa Fred, me tôi vôi goi diên hói lai anh Lê Vãn Khuong - nguòi cùng công tác trong bênh xá Ðúc Phô
vê dia diêm chi tôi hi sinh. Anh cho biêt noi chi tôi ngã xuông chi cách bênh xá có 50m. Hôm dó anh cüng di công tác,
mãi hon môt tháng sau mói vê và chi duoc nghe kê lai rãng chi tôi vùa ra khói bênh xá dê di công tác xuông dông bãng
thì phát hiên có dich, chi nô súng ngay báo hiêu cho các ban và chiên dâu giü chân chúng. Moi nguòi thoát duoc hêt,
toán lính Mÿ kia vân nãm lai phuc thêm ba ngày nüa mói rút lui.
Chi tôi duoc dông bào dân tôc dia phuong và dông dôi chôn cât ngay tai noi chi ngã xuông, trên môt dinh dôc cúa suòn
núi Ba To.
Nghe tôi kê lai nhüng chi tiêt ây, Fred viêt cho me tôi:
9g44, thú hai, 2-5-2005.
Thua bà Trâm.
Và giò dây thäc mäc cúa tôi dã duoc giái dáp. Trân dánh mà nguòi lính no tá lai cho tôi dúng là diêu dã xáy ra. Con gái
bà dã môt mình chiên dâu vói 120 lính Mÿ dê báo vê các ban mình. Ó bât cú dât nuóc nào trên thê giói diêu dó dêu duoc
goi là ANH HÙNG và nhüng nguòi anh hùng dêu duoc tât cá moi nguòi tôn kính, dù nguòi dó là dàn ông hay dàn bà.
Thê giói phái duoc biêt vê su düng cám cúa con gái bà và mãi mãi hoc hói duoc diêu gì dó tù tình yêu và nhüng suy nghï
cúa chi.
Hôm qua tôi cùng me, vo và con gái di än tiêm. Em trai tôi và vo nó cüng di cùng. Em trai tôi là Michael, thòi gian chiên
tranh nó rât nóng lòng muôn duoc sang VN tham chiên. Nhung cha tôi, môt sï quan hái quân cao câp, lai không muôn
dua cá ba con trai sang VN. Lúc dó anh trai tôi và tôi dã ó VN rôi. Vì thê ông dã dùng các thê luc chính tri cúa mình dê
Michael không tham gia cuôc chiên.
Michael rât túc giân vì chuyên ây. Nó vân tiêp tuc tró thành môt sï quan quân dôi và mói vê huu näm ngoái vói hàm dai
tá sau 34 näm phuc vu trong không luc. Hôm qua lúc ó tiêm än nó xäng giong nói vói tôi räng thoat tiên nó rât phán dôi
nhüng viêc mà Robert và tôi làm dôi vói hai cuôn nhât ký cúa con gái bà. Nó túc giân truóc hành dông cúa chúng tôi. Tôi
hiêu. Dâu sao nó cüng chua tùng phái nêm vi män cúa chiên tranh.
Nó chua tùng biêt dên cám giác nát tim khi nhìn thây nhüng nguòi lính ngã xuông trên trân dia. Vì thê nó mói túc giân.
Nhung trong büa än vói me tôi nó hiêu ra hành dông cúa chúng tôi. Môt nguòi me nhât thiêt phái duoc biêt vê cuôc dòi
và nhüng suy nghï cúa con gái mình. Vây là nó châp nhân.
Tôi nghï thât buôn biêt bao vì nó không biêt duoc Thùy Trâm dã day chúng ta nhüng gì. Nó không nhìn thây nhüng gì tôi
dã nhìn thây. Nó và biêt bao nhiêu nguòi khác chi nhìn thây vâng hào quang cúa chiên tranh mà không cám thây sai trái
dên thê nào khi môt dân tôc này di xâm luoc môt dât nuóc khác. Biêt bao cuôc dòi dã bi húy hoai. Nhung nó là môt
nguòi lính.
Nhüng lúc không hành nghê luât su hay khoa hoc, tôi tró thành môt nguòi làm vuòn. Nhüng lúc làm viêc trong vuòn
chäm sóc nhüng bông hoa, tôi có thê nghï triên miên hàng giò vê nhüng chuyên nhu thê. Hôm qua nhüng ý nghï cúa tôi
tràn dây vê Thùy Trâm. Tôi vân thäc mäc. Và hôm nay, môt bông hoa dep tù Hà Nôi dã trá lòi bao câu hói ngày hôm qua
cúa tôi. Thùy Trâm dúng là nguòi nhu tôi nghï. Chi dã chêt dúng nhu tôi hình dung qua câu chuyên cúa tôi vói nguòi lính
no bao nhiêu näm vê truóc. Và giò dây tôi dã biêt. Và bât khóc dê biêt.
Nguòi phu nü - tay súng duy nhât chiên dâu vói 120 lính Mÿ ây là ai? Là chính chi Thùy Trâm hay là môt nguòi
con gái nào khác thì cuôc chiên bi tráng ây vân làm xúc dông nguòi doc hôm nay.
Và dù là ai thì niêm tin cúa nguòi cuu chiên binh Mÿ vân nguyên ven thê - chi Thùy Trâm dã chêt dúng nhu chi
sông, hoàn toàn dâng hiên...
Dâng hiên ngay cá khi chi mât dã 35 nåm... ÐANG KIM TRÂM
(*)
Nguòi lính Mÿ này duoc biên chê ó dai dôi B, tiêu doàn 4, su doàn bô binh sô 21 cúa Mÿ.
(**)
Bao nhiêu näm nay gia dình chi Thùy Trâm vân nghï chi hi sinh ngày 22-7.
Môt cây câu båc qua dòng sông cay dång
TT - Ðây là búc thu Robert Whitehurst (anh trai cúa Fred) gúi cho bà Doãn Ngoc
Trâm (me cúa chi Thùy Trâm). Thu viêt ngày 28-5-2005, lúc 23g47, duoc mó dâu
bång môt dòng chü “Gúi nguòi me tuyêt vòi”. Tuôi Tré xin duoc trích dång...
Gúi nguòi me tuyêt vòi,
Sau búc thu rât dài gúi di không nhân duoc hôi âm, tôi cú nghï có lë mình dã làm bà
buc mình, thê nhung hôm nay bà gúi cho tôi môt búc thu và trao cho tôi môt nhiêm vu
nãng nê - làm môt nguòi sáng suôt. Tôi không dám chãc mình có phái là nguòi sáng
suôt hay không nhung tôi së cô hêt súc thành thât nhât.
Tôi goi diên cho me tôi, doc cho me tôi nghe búc thu cúa bà và duòng nhu cá hai me
con tôi dêu hòa chung nuóc mãt vói bà, cám nhân duoc vi mãn chát cúa nôi buôn -
nôi buôn giông nhau ó moi con nguòi. Tôi xin me tôi cho môt lòi khuyên và sau dây tôi
xin chuyên tói bà nhüng suy nghï cúa me tôi và cüng là cúa tôi.
Tôi nghï không ai có thê xúc pham dên Thùy, và không ai tùng hiêu Thùy nhu bà hiêu. Bà là me cúa Thùy và dã cho
Thùy su sông cüng nhu cho Thùy nhüng giâc mo. Moi nguòi - nhüng ai duoc doc nhât ký cúa Thùy - së không bao giò
lây di cúa bà duoc diêu dó. Không ai có thê tuóc doat cúa bà nhüng nãm tháng vât vá nhung tuyêt vòi nuôi day Thùy tù
tho âu cho dên lúc truóng thành - không gì có thê làm thay dôi diêu dó.
Nhüng riêng tu cúa bà - trong dó có Thùy - không bao giò có thê mât di. Bà dã nuôi day nên môt nguòi con gái chân
thành và tôt dep... và bà cüng rât may mãn khi Thùy còn có ba nguòi em gái khác, tât cá dêu rât yêu thuong bà. Fred và
tôi sông vói cuôn nhât ký cúa Thùy lâu hon thòi gian Thùy duoc sông, vây mà chúng tôi vân không duoc ó trong cùng
thú ánh sáng cúa gia dình bà.
Bà cân phái biêt rãng ó dây nhiêu nguòi dã duoc doc cuôn nhât ký, không phái chúng tôi muôn làm nó nôi tiêng mà chi
muôn gìn giü không dê cho nó bi mai môt. Trong lich sú dã có bao diêu tuyêt vòi duoc viêt ra, duoc ca ngoi, duoc xây
nên và rôi sau dó mât di... vì chiên tranh, vì thòi gian, vì nhüng su vô tình. Su vô tình dôi vói nhüng diêu Thùy công hiên
cho cuôc dòi - không phái chi cho chúng tôi hay cho gia dình bà... Fred so rãng sô phân cuôn nhât ký cúa Thùy cüng së
nhu vây.
Khi ròi Hà Nôi dê dân thân vào nhüng trân chiên ác liêt ó miên Nam, Thùy chua biêt chiên tranh là thê nào. Hon ba nãm
ó Ðúc Phô, nhüng diêu Thùy viêt ra dã thay dôi và chi dã truóng thành. Chi dã hoc duoc nhüng bài hoc cúng cô thêm
lòng quyêt tâm mà gia dình dã nuôi day nên cho chi. Chi dã hoc duoc nhüng diêu mà tât cá chúng ta dêu cân phái hoc.
Chúng tôi, nhüng ké sông bên ngoài vâng ánh sáng gia dình ây, së không bao giò tuóc doat di duoc nhüng lòi chi
thuòng viêt gúi dên bà, dên gia dình.
Nhung tât cá chúng tôi dêu cân hoc nhüng bài hoc kia - nhüng bài hoc vê danh du, nhüng bài hoc vê tinh thân trách
nhiêm và chãm sóc nguòi khác, bài hoc vê tân tuy vói su nghiêp và nhüng bài hoc mà chính chi là môt tâm guong vê
tình yêu kiên dinh, vê cái dep và lòng nhân ái. Tôi biêt Thùy không dinh viêt cho cá thê giói rông lón này doc, nhung có lë
chính vì thê mà nhüng niêm tin sâu thãm trong chi duoc nói ra rât tu nhiên, và tôi dã thây chi có dú düng cám dê theo
duôi niêm tin ây trong trân thú thách cuôi cùng.
Cá Fred và tôi dêu rât sung suóng vì bà còn sông vói gia dình dê duoc nhân nhüng lòi con gái bà gúi lai, nhung cá hai
chúng tôi dêu nghï rãng giá nhu cách nào dó chi còn sông cho dên ngày giái phóng thì chúng tôi së thây hanh phúc hon
nhiêu. Cho dên lúc này tôi là nguòi dã doc di doc lai cuôn nhât ký nhiêu hon ai hêt. Truóc dây tôi dã viêt và bây giò tôi
xin nhãc lai rãng tôi không hê doc thây diêu gì có thê khiên Thùy hoãc bà thây khó xú. Nhüng lòi chi giái bày vê tình yêu
cüng nhu lòi goi tha thiêt huóng tói gia dình së khiên bà xúc dông hon cá, nhung bât cú ai duoc doc nhüng lòi dó dêu
cám thây xúc dông...
Tôi dã gãp Steve Maxner ó Texas và tù dó dên giò thuòng trao dôi vói anh ta. Ðoc thu bà tôi nhân thây có su khác biêt
vê vãn hóa và nhüng gì bà thây có vé huênh hoang thì vói chúng tôi chi là môt cách anh ta muôn bày tó rãng mình nhân
trách nhiêm này môt cách nghiêm túc thê nào. Tât cá nhüng kê hoach, nhüng lòi húa vê viêc báo quán dó ó bên này là
rât cân thiêt và chúng tôi, nhüng nguòi lón lên ó dât nuóc này, muôn duoc nghe thây.
Tôi nghï rãng rôi bà së quyêt dinh công tác vói anh ta và dân dân anh ta së tró nên dê chiu hon dôi vói bà... Tôi tin chãc
anh ta së dáp lai su diu hiên cúa bà, và tôi tin rãng nêu nhu dôi vói bà moi viêc diên ra quá nhanh thì bà cân phái làm
anh ta diêm tïnh lai. Nguòi Mÿ chúng tôi là thê dây, bà cân phái tha thú cho chúng tôi.
Bà chua gãp Fred, khi nào gãp Fred bà së bãt dâu biêt rãng chúng tôi dã thuc hiên viêc này nhu thê nào. Nhung dôi lúc
nhip sông quá nhanh khiên chúng tôi bó qua không nhìn thây tình yêu cúa môt nguòi me. Bà cân nhãc nhó chúng tôi.
Robert Whitehurst (thú nhât, bên phái)
và Frederic Whitehurst (dúng giüa,
hàng sau) - nguòi lính Mÿ dã gìn giü
cuôn nhât ký suôt hon 30 nãm qua
Chúng tôi muôn biêt vì sao Thùy có thê kiên dinh dên thê, vì sao chi lai có thê tró thành düng cám dên thê, bao nhiêu
nãm rôi chúng tôi chua duoc hói bà nhüng câu hói ây. Ðó là nhüng bài hoc cho tât cá chúng tôi.
Có phái Thùy hoc duoc nhüng diêu dó tù gia dình không? Hay chi hoc duoc môt sô diêu tù các ban cùng lóp, tù thây
giáo, hay tù xã hôi? Có phái mãc dù rât bân rôn dê hoc truòng y chi ây còn hoc cá chính tri, và có thât chi ây dã tôt
nghiêp vê chính tri cüng nhu dã tôt nghiêp y khoa? Chi ây lây dâu ra khá nãng cám thu vê cái dep?
Trá lòi chúng tôi nhüng câu hói dó không hê tuóc doat di tình me cúa bà, nhung có thê chúng së làm cho nhüng lòi chi
viêt tró nên sâu sãc hon. Tôi muôn hói bà tât cá nhüng câu dó và nêu nhu câu hói có vé quá ngao man thì xin bà hãy
nhãc nhó tôi và buôc tôi phái kiên nhân hon.
Giò dây me tôi nói rãng vì chúng tôi mà bà bi cuôn nhât ký cúa Thùy làm cám dông. Bà doc chúng lân dâu cách dây gân
30 nãm và trong suôt mây chuc nãm nay bà cüng tham gia vào câu chuyên cúa Fred và tôi vê cuôn nhât ký. Me tôi dòi tôi
nói vói bà rãng dôi vói me tôi cüng nhu dôi vói rât nhiêu ban bè cúa me tôi - nhüng nguòi tùng duoc doc vài phân cúa
cuôn nhât ký dó, nhüng lòi Thùy viêt là môt cây câu, môt con duòng bãc qua dòng sông chât chúa nhüng vô tình, nhüng
cay dãng, nhüng lòng tin lâm lac dã chia cãt hai dât nuóc chúng ta quá lâu.
Các ban cúa me tôi dã nhân ra rãng bà cüng không khác ho nhiêu, và ho cüng së vô cùng tu hào nêu có duoc môt nguòi
con gái nhu con gái bà. Me tôi nói rãng cây câu quan trong chính vì diêu dó. Cây câu dó cüng có nghïa là me Trâm oi, bà
cân phái suy nghï thât nhiêu vê viêc xuât bán cuôn nhât ký.
Me tôi báo tôi nói vói bà rãng cuôn nhât ký cúa Thùy là môt phuong thuôc dê chüa lành nôi dau và su chia cãt, và viêc
xuât bán cuôn nhât ký cüng là môt cách dê nôi tiêp su nghiêp cúa cuôc dòi Thùy... su nghiêp làm diu nhüng vêt thuong
và dau dón. Tôi nghï mình dông ý vói ý kiên cúa me tôi, và tôi hi vong bà cüng së nhìn thây diêu dó. Me tôi gúi dên bà
lòng thuong mên, môt nguòi me cúa môt gia dình thuong yêu nhau.
Tôi së kê cho bà nghe chuyên cu tôi xua kia là môt nông dân và là môt giáo sï trong cái thi trân nhó bé. Khi cuôc nôi
chiên ó nuóc chúng tôi vào nhüng nãm 1860 sãp nô ra thì cu rât úng hô Abraham Lincoln và cu cüng không sú dung các
nô lê da den trong nông trang. Cu dã húa rãng nêu chiên tranh nô ra thì cu së ròi khói miên nam. Nhung rôi trân dia tiên
dên quá nhanh và hâu hêt chín nguòi con trai cúa cu dêu lân luot ra trân chiên dâu báo vê miên nam.
Bôn trong sô chín nguòi con cúa cu ngã xuông, và theo nhu nhüng câu chuyên tôi duoc nghe kê lai thì truóc lúc nhân
duoc tin báo tú tùng nguòi cu dêu dã biêt truóc rôi. Chiên tranh chua kêt thúc cu dã tu kêt liêu dòi mình trong nôi tuyêt
vong vì dã mât bôn nguòi con cho môt muc dích mà cu không úng hô. Tôi rât muôn mình có thê doc duoc nhüng gì cu
viêt ra, dê biêt duoc nhüng suy nghï cüng nhu biêt duoc niêm tin cúa cu.
Ðó là môt su mât mát. Giò dây, vào nhüng nãm này Thùy vân còn sông trong tim me, sau này së là trong tim các cháu
trai, cháu gái, rôi dên chãt trai, chãt gái, môt ngày nào dó chi së tró thành môt bà tô cô dôi vói vô sô thê hê, nhiêu nguòi
trong sô con cháu dó có thê së không phái nguòi VN. Me Trâm a, tât cá chúng ta cân duoc biêt nhüng lòi chi viêt. Giông
nhu chi viêt trong bài tho dê ngày 7-1-1970 “tình thuong dã chãp cánh dài cho ta”...
Uóc gì tôi duoc ngôi canh bà, và khóc, và nói vê tât cá nhüng diêu này. Bà së nhìn Fred và tôi, biêt duoc nét mãt chúng
tôi khi nói dên nhüng chuyên này. Tôi dinh tháng tám này së cùng Fred sang Hà Nôi và có lë lúc dó bà së có thê dánh
giá duoc Rob có sáng suôt hay không, hay chi là môt ké lãm lòi. Tôi kính trong nôi e so cúa bà và nhìn thây ó dó nhüng
nãm tháng dãng dãng bà ôm âp tình yêu dôi vói Thùy. Tôi mong bà së cho phép chúng tôi duoc hiêu và duoc kính trong
chi, và khi dó trái tim bà së duoc bình yên.
Nguòi cuu chiên binh Mÿ dã dàt ra rât nhiêu câu hói xung quanh cuôc dòi môt nguòi con gái VN - nguòi con gái
ó bên kia chiên tuyên nhung hon 30 nàm nay chàng còn xa la trong chính gia dình ông.
Ðiêu gì dã làm nên súc manh noi cô gái dju dàng da cám ây? Ðó cûng là câu hói mà nhà vàn Nguyên Ngoc di tìm
câu trá lòi. Và ông có môt dê xuât...
ROBERT WHITEHURST

Qu ng Ngãi n m 1969-1971. Trong m t tr n t p kích vào m t “c n c c a Vi t c ng”. m i 26 tu i và t Hà N i vào c Ph công tác ch a c hai n m. Có v i ng i trong b nh vi n ã v i vã i kh i ngay tr c khi quân M p t i và không k p mang theo tài li u. C ng t ó VN tr thành m t n i ám nh trong anh. nhi u phòng . nh h ng t p kích hay càn quét. . chi c c nh r i bên xác m t ng i th m c già b gi t h i. Cùng v i thông d ch viên ng i Vi t. n v c a Fred ti n vào và nh n th y ây là m t b nh vi n nh . nh ng v xúc ng c a Hi u và vi c Hi u có th kính tr ng i ph ng tác ng r t m nh n anh. m cô c n ph i nh n ni m 30 n m gi i phóng t n c bà . VN ã tr thành m t ph n i c a Rob vì anh c i m t ng i con gái x Long Xuyên. Nh ng dòng y yêu th ng. b n thân trong nó ã có l a” Frederic Whitehurst là m t s quan quân báo M tham chi n chi n tr ng c Ph . vì sao cô y có th nghe n i b n giao h ng êm m khi quân M g n nh luôn bám sát sau l ng. bà ã b o con trai hãy c n th n. Hôm ó Fred thu nh t c r t nhi u tài li u. Có r t nhi u lán tr i. Fred ch a hi u ó là cu n s gì.thông d ch viên c a n v . Fred ang t nh ng tài li u lo i b thì th ng s Nguy n Trung Hi u .ng. Fred c r i VN và tr v M . thích n món n Vi t. sau khi ti ng súng ã im. tài li u có giá tr quân s phân tích tình hình. nhi m v c a Fred là thu th p các thông tin..c m m t cu n s nh n c nh anh và nói: “Fred. h n 50 t m nh ch p nh ng ng i dân Qu ng Ngãi trong chi c máy nh Canon b b n th ng l y c trên xác m t phóng viên Vi t c ng. Anh không hi u n i b t ngu n t âu mà m t ng i con gái có th nhìn th y cái p c a màu xanh gi a chi n tr ng m t mù bom n. Theo qui nh c a quân i M . ó là nh t ký c a m t Vi t c ng. Fred ã ch ng ki n c nh “c m t xóm nh Nh n Ph c mi n tây c Ph b bom gi i tan hoang không còn m t ng i s ng” (th ngày 4-6-2005). Fred b cu n s vào túi. Nh ng c ng t nh ng ngày kh c li t ó. Fred ã ch ng ki n viên trung úy ch huy tr c ti p c a mình n nh m t trí vì không ch u n i c nh các nhân viên y t M “ n gi n c nh t b a b t k m t cánh tay.”. càng c anh càng b lay ng tr c nh ng gì di n ra trong tâm h n ng i con gái bên kia chi n tuy n. th m chí có l n còn c g i v M m t chi c xu ng ba lá v nh quê. c ng chân nào ó l p vào xác b n mình cho vào quan tài g i v M ” (th ngày 4-62005). i nh m t nh m nh.c i v i phía VN l n phía M . Hai n m ho t ng vùng ng b ng sông C u Long khi n Rob em lòng yêu m n mi n t này cùng nh ng con ng i VN hi n hòa. chính là n bác s ng u cái b nh vi n nh mà n v Fred càn vào. Nh ng dòng ch r c l a khi n Fred vô cùng xúc ng . giàu tình c m. m y tháng sau Fred nh n c cu n nh t ký th hai c a n bác s . M i vi c d ng nh th t thích h p. truy tìm d u tích quân gi i phóng. c a Fred là m t nhà giáo và là h a s . Fred ã nhìn th y nh ng em nh Chu Lai b thiêu cháy trong bom napalm.. Nét ch nghiêng nghiêng y n tính.m c dù anh ch c nghe qua l i d ch v i c a Nguy n Trung Hi u và ó là nh ng dòng ch t ch a c m thù i v i quân M . Cùng v i s giúp c a v . Khi Fred cho m xem cu n nh t ký.. Anh h c ti ng Vi t. Ngay t u cu n nh t ký ã khi n anh s ng s t. thích em nh ng cây c VN v M tr ng.. c nh ng dòng ch c a con gái mình úng vào d p k “Fred. Rob c c cu n nh t ký c a bác s Thùy Trâm sau khi t M tr v n m 1972. Trong hành lý c a anh có nh ng k v t n ng tr u c a chi n tranh: hai cu n nh t ký c a n bác s . c m t phòng m dã chi n. s còn l i h v t vào ng l a thiêu h y. Cu n nh t ký tìm v quê h ng Robert Whitehurst c ng là m t c u chi n binh chi n tr ng VN nh ng ch a t ng có m t chi n tr ng Nam Trung .rõ ràng là phòng b nh. m i tài li u c a ch thu c trên chi n tr ng ph i chuy n l i cho b ph n quân báo nghiên c u. Fred ch n l c các tài li u có giá tr quân s . ng t cu n s này. Nhi m v ó khi n Fred có th nhìn c n c nh cu c chi n tranh và ch ng ki n t n m t nh ng t mát kh ng khi p . Nh ng c nh ch ng ki n ó ã ám nh Fred trong bao n m nay t khi r i VN tr v . Fred ã nhìn th y cu c chi n tranh t m t ánh sáng hoàn toàn khác bi t. m 1972. Anh càng tò mò h n khi Hi u cho bi t bác s ó còn r t tr . c ng do Nguy n Trung Hi u em v . hi v ng khi n anh vô cùng ng c nhiên. Trong chi n tranh. Nhi u êm sau ó Fred và Hi u cùng nhau c cu n s . anh c i c l i cu n nh t ký. ng t cu n s này. B n thân trong nó ã có l a r i”.30-4-2005. b i vì hai cu n s này có th thiêu cháy cu c i anh.

thuy n tr ng tàu vi n d ng. Có r t nhi u ng i t i d h i th o này: các h c gi . Anh trai c a Fred. Ch a y m t gi ba m i phút sau. cô s ng ý v i chúng tôi. c dù ch bên kia chi n tuy n trong cu c chi n tranh gi a chúng ta. c u chuyên gia cao c p v ch t n c a ng g i là Rob . t c l c l ng khiêng th ng binh u ch a v ây.69 Dù ã d ki n tr c nh ng khi tình hu ng x y ra v n có nh ng cái l n n v t vô cùng. Cu c h i th o di n ra nh tôi ã nói lúc u. Hi v ng sau khi c nh ng dòng ch vi t t quá kh y.ti n s lu t. các viên t ng. h a s . th ng g i là Fred . m y lo t súng n g n bên tai. ngh a là m c dù nh ng ký c c a ch r t quí giá i v i cô c ng nh i v i chúng tôi. ng l n lao n th ns c. ph i c g ng h t s c mình khiêng th ng binh. ti n s hóa h c. cu n nh t ký s tìm c v v i quê h ng. Hàn Qu c mà anh b t u t n m 1968. mình ngh th m ch c ch ã n tr m tr c nên quay vào báo cho th ng b nh binh chu n b t th .. ã t ng sang VN nhi u l n Úc. nh ng theo m t ngh a t quan tr ng ch là c a t t c chúng ta” (th ngày 29-4-2005). mong ng gi ng nh trong câu chuy n c tích t t p n . (4) Ted Engelmann . r ng theo m t ngh a nào ó ch là c a riêng gia ình cô. Sáng nay theo tinh th n cu c h p ban lãnh o b nh xá êm qua. m hôi ai n y ch y dài trên m t nh ng không th ch n ch ngh cho ráo m hôi c. trong m t b i c nh khác c a g n 40 n m tr c.phóng viên nh t li u. Chúng tôi ngh ch không ch là m t anh hùng c a riêng ai. các ng chí !”. hoàn thành b sách nh v chi n tranh Nh ng ngày kh c li t TT 28.ti n s v iêu kh c. v v i gia ình ng i bác s mà h ng ng m nh m t anh hùng. Tình th nguy nan. nhìn l i còn n m cas ph i khiêng mà ch có mình. (3) Robert Whitehurst. m nh kh nh. Khiêng lên kh i d c tr ng ng. Trong s xúc ng sâu s c. Tám và m y a h c sinh t I ang chu n b i v .TT) u xúc ng tr c nh ng u ch cô vi t. Ch a n 6 gi mình gi c anh em chuy n th ng binh i r i c ng tay xách nách mang theo anh em. Robert ng viên Fred n d h i th o và nói v cu n nh t ký c a n bác s . mình ành ng viên anh em quay l i khiêng n t ba ca th ng còn l i sau. th FBI. toàn b s th ng binh n ng và i l i khó kh n chuy n sang tr ng ng vì th y ch có kh n ng lùng s c vào b nh xá.4.. i con gái l i có th t o nên n i xúc (2) Frederic Whitehurst.Th anh vi t: “T t c nh ng ai t ng c chúng tôi cho xem cu n nh t ký ( ã c Rob d ch sang ti ng Anh . VN. Tám và Qu ng h t h i ch y n báo tin ch ã vào n su i n c ch t m r i. “Không th b th ng binh c. các v i s . các c u chi n binh VN c a c hai phía mi n Nam và mi n B c. Nh ng dòng ch c a ch có m t s c kêu g i tuy t v i. Ch a k p làm gì thì anh em du kích dân t c h t ho ng ch y vào báo ch ã vào n máng n c r i và t t c nhân dân h i h ch y. nh ng ngay t u nh ng n m 1970. Fred và tôi ã c m th y ch vô cùng áng ng ng m .. nh ng s nghi p c a ch còn r t có ý ngh a v i t t c m i ng i. hi u vì sao nh ng ghi chép riêng t c a m t ng i nh ng ng i lính chi n tuy n bên kia. áng tôn kính và là m t ng i t t. Mình nói mà lòng th y b n kho n khi tr c m t mình ch là m y a thi u nhi g y m. NG KIM TRÂM ---------------(1) T ch c nhân oc aM . i Rob tìm c trên m ng Internet m t n i g i là Trung tâm VN (Vietnam Center) Tr ng i h c T ng h p Texas và bi t r ng t i ây ng i ta v n t ch c h i th o th ng niên v chi n tranh VN. Fred và Rob a cho nhi u ng i a CD ch a b n sao cu n nh t ký c a ch tôi.. Thùy Trâm trong quân ph c m i phát cùng em gái Ph ng Trâm tr ngày vào chi n tr n c c . Ngày mai b n s c m t câu chuy n khác.

Ch h c . bao gi m i ti p t c c nhi m v .l i cùng khiêng.69 “. không th ó c n a. ang công tác Ph C ng. Dù sao c ng ã tr ng thành r i qua m y n m ác Hai n m tròn r i ó. chén c m b ng trong tay không sao n ti p c n a.. M y ch em khiêng Ki m ch y xu ng h tr n t m m t n i. (không rõ ch )? Lo bu n và u t c l . còn cán b thì v ng chín ng chí. không hi u ch n m âu.Khi r i Hà N i d n thân vào cu c chi n. Khóc Thùy? ng ch . mãi n lúc chia tay em m i nói m t câu ng n: “Ch làm sao ch em lo quá i…” và mình thì không nói h t m t câu: “Ch g i balô cho em.con bé h c sinh . Bây gi l i tháng t . n ng quá hai ch em không th nào nh c lên c. Tr v lúc này th t gay go. nh ng u ch vi t trong nh t ký ã thay i. còn l i Ki m . em không nói m t l i nào.. Nh ng u ch h c c càng ng c v ng ch c thêm lòng quy t tâm ã c gia ình nuôi d ng t nh . .th ng binh. không hi u sao n c m t b ng tràn trên ôi má c a mình. Chúng la hét. n gi n a m.hai a v a th v a báo tin ch ã b n ch t ng chí V n .. n m ng n ngang trên th m kh c li t nh t c a cu c chi n nhà áng. c s th ng binh l i.. ch t cây m c khu ng. Mình lo i liên h gi i Du kích c Ph th i k quy t công tác n khuya m i v . Có cách nào ch không l bó tay ch y dài mãi sao? 5. B nh xá im lìm c ng th ng n t t b c. Em i r i và m i ng i khác c ng ã i h t. V y là bi t bao nhiêu m hôi công s c.69 ch tri n khai thêm. ng chí v n vô cùng bình t nh. Ráng h t s c c ng ch lôi c Ki m ra kh i nhà c m t khúc.6. c ng gi a mùa tr ng mình v nh n công tác t i c Ph gi a lúc b nh xá ã tan tành sau m t cu c oanh t c. V a xây d ng c m y b a l i lo ch y. dù ch t c ng ph i i. nghe báo tin mình l ng ng i lo l ng. êm nay a s cán b và th ng binh d n nhau ch y xu ng Ph C ng. n ng tháng t mi n Nam chói chang. hãy d ng c m kiên c ng trong m i tình hu ng. Còn l i trên ó ba . mu n nói ti p r ng n u ch không v n a thì em gi quy n s ó và sau này g i v gia ình. Thu n ng i l ng thinh bên mình.m t th ng binh c nh gãy x ng ùi. T i không trông rõ m t ng i nh ng có l ai c ng c m th y r t y nh ng nét au bu n trên khuôn m t t ng cán b và th ng binh.69 n là nh ng ngày c ng th ng. th ng binh ã i n c m xong. c ng vào tháng t . Chi u nay ng trên m t nh núi cao nhìn v khu v c b nh xá c th y khói b c lên nghi ngút mà mình r ng r ng n c m t. ch thi u m t mình V n.nh: V n Giá cas c nh ch a có ng i khiêng. trong ó có quy n s …”.. mình c n tr v . 29. yêu c u công tác òi h i mình ph i tr v . t gi sau m i t p trung ông t. ch ã tr ng thành. không ai ch p m t. H n ba n m c Ph . m t vài ng i ã ng .y cas th ng c chuy n i. s còn l i kh rên vì v t th ng au nh c. Nh ng bi t làm sao. m t s cán b lãnh o còn trên ó. hãy gi mãi n c i trên môi dù tr m nghìn v n khó kh n nguy hi m ang e d a quanh Thùy.. ch quân sát bên nhà. Ki m l n xác. Ch ng l c th này mãi sao. bao nhiêu c a c i tài s n nhân dân dành m nuôi th ng binh t ó n nay ã cháy h t thành tro b i! 4. Trong ánh tr ng m hai ch em u c c trong ôi m t ng i thân c a mình m t n i bu n ly bi t. Thùy (Trâm) ch a bi t chi n tranh là th nào. May quá l i g p Minh. còn m t mình trên chi c th m v ng nhà ch Tính. Không bi t làm sao mình g i Lý . mình ành b ó i g i anh em n chuy n giùm.7. ói run chân nh ng mình và các li t. êm r t khuya r i.6. Nh ng mình không nói h t câu. Và n i c m thù c ng nóng ng nh ánh n ng mùa hè ó.

8. ôi m t d u hi n Cho n lúc này.3. cong lên nh mi ng bánh tráng. ch khi ã ch t r i có khóc th ng c ng ch là nh ng gi t n c m t nh trên n m t vô tri vô giác mà thôi. hai bàn tay run r y s kh p ng i con.. hôm nào t m bi t Thùy (Trâm). khói lân tinh v n còn b c lên khét l t. ã c i c l i hai cu n nh t ký y nhi u h n ai h t. b n l n b nh xá b ánh phá. Em gái và ch gái c u v a s n sóc c u mà n c m t ròng ròng ch y.m t trong a các ng chí.. i cái p và v i con ng i. cho Lý và cho c tri u ng i ã ngã xu ng trong cu c chi n u sinh t này. Nh ng l i bày t v tình yêu bóp ch t tri u h nh phúc c a con ng i nh ng mình không vi t c. anh K t cánh Nam ra báo cho mình m t tin au xót: ch ã t p binh làm chúng ta tr nên kích vào b nh xá m t cách h t s c b t ng . ã là m t l i nh c nh mình hãy h c t p tinh th n l c quan k di u ó.68 n là nh ng ngày công tác d n d p. Hôm qua trong lúc i c nh gi i v g p ch.” (th ngày 28-52005. Liên i. T ã l i sông i mua ngay. ây tôi xin nói l i: tôi không h không bi t b i nh ng T v n b ng qua sông. nh ng mi m t ã chín vàng.. nh ng nhát cu c c a mình b xu ng á làm tóe l a nh n i c m thù ang b c cháy trong lòng mình. nh ng hôm nay ng i ngã xu ng tr c l i là Liên. Ph i ch ng n c i trên ôi môi còn thoáng nét au bu n c a ng i h c sinh tr y làm mình d u i m i suy ngh v riêng t ? Ph i ch ng vì ti ng hát l c gi ng v n vang lên khi lòng ng i trai y v n ang r m máu vì hai cái tang è n ng trên ng c. v y mà sao lòng mình l i th y m áp ni m tin. khi n b t c ai t ng c c qua u ph i xúc ng. au kh h n lên trên v ng trán ngây th c a cô gái xinh p . Cô v a khiêng Khánh xu ng ây tôi ã nói v i bà và gi ây.nhìn cô mình mu n vi t m t bài th v t i ác c a chi n tranh. nh ng bây gi khi kh a t l p lên thân hình ng i ng i y mình không c m c n c m t. N c sông ang lên. Liên i.69 Trong ba tháng tr i. Chi c qu n c a anh chúng r c nát còn v t l i m t bên. t ng m ng da bong ra. Robert Whitehurst). cô gái c ng c a b nh xá không còn n a. Sáng nay ng i ta em n cho mình m t th ng c nh ng u mà t t c binh toàn thân b lân tinh t cháy. Lúc s ng Thành có nhi u nh c m làm mình không a. Trông c u ta gi ng nh em bài h c v s t n t y v i lý ng. Ch a y ba tháng c quan m t ba ng i! Huy t ào ch a xong m i ng i ã khiêng Thành v . 29. Nh ng bài h c v danh d . khói v n còn nghi ngút cháy trên ng i n n nhân. ôi m t en vui c i hôm nay ch còn là hai h c nh ... Ngòi bút c a a ch c ng nh nh ng l i mình không sao vi t h t dù ây là m t tr ng h p mà mình ã th y b ng t t c giác i tha thi t h ng v gia ình quan và tình c m c a mình. t ng l n tóc en b t m hôi dính trên ôi má b ng vì xúc ng và vì m t. Thành ã b chúng b n ch t ngã ngay t i su i tr c ngõ vào nhà mình. nh n n i. khi n bà hay m t ai khác ph i khó x . th ng binh ch y. ó là m t c u bé 20 tu i. Con các tr n ánh và s ch m sóc c a ch i v i các th ng i hai gi khuya. Qua m t ngày r i mà máu v n còn ch y t t m drap qu n quanh Thành. còn s ng ngày nào Thùy th s tr thù cho Liên.. và nh ng bài h c mà thui vàng trong lò ra. còn m t ng i con gái thì s ng s ng i c nh c u. Nghe nói c n có serum truy n. Vâng. a con trai duy nh t c a m t ch cán b xã mình . tinh th n trách nhi m. Cu c s ng TT bên cái ch t 4. n v i mình sau c gi ng h k t lúc b n n mà chúng ta u c n ph i h c. tình yêu ã giúp T s c m nh. c u khóc m u máo. Liên ã b chúng b n ch t trong lúc d n xoàng x nh. cô gái xinh x n và xu t s c trong công tác. ra c u bé xinh trai m i ngày n a. Lòng mình cháy b ng lo âu.. nh ng b c nh hi m hoi ch Thùy Trâm iv c cho gia ình . và anh Xu t b chúng b n b th ng r i h tàu bay ch i.Chi n tranh th t tàn kh c h t m c. tôi xin h c t p và h c t p không ng ng gi v ng ni m tin cách m ng mà các ng chí ã d y tôi b ng cu c s ng chi n u kiên c ng nh ch p t i chi n tr ng . t tai n n r i ro làm qu pháo lân tinh n khi n c u b b ng n ng. Mình nhìn không rõ m t Thành l m. Anh em th ng binh không hi u ai còn ai m t… 30. ch th y ôi m t ã nh m và n c da nh t nh t. Tr c (tên cô gái ó) là ng i yêu c a Khánh (tên c u bé ó). khó kh n v n n t ng gi t ng ngày. Liên còn hôn Thùy và d n i d n l i r ng Thùy ph i c nh giác.. hãy ráng mà ùm b c th ng yêu nhau khi còn s ng. V y ó.70 n u tiên ào huy t chôn m t ng i ng i. Mình ng l ng ng i tr c c nh au lòng ó. Bây gi th y trong ó có b t c u gì ng i ó c nh Khánh l ng yên. t i ác ã bóp ch t tri u tình yêu trong sáng. tôi là ng i n lo âu. ch ã nêu lên m t t m g ng tình yêu i v i m i ng i.7. Không ai còn nh n nh ng bài h c v lòng tr c n.

Và mình ã vui. Xúc ng làm mình lúng túng. i ng Kim Trâm 14.. C c Ph này ã dành cho mình m t tình th ng yêu trìu m n. V y là r i Thùy . Khi nh ng ng i bình th ng nghe theo chính ph (M ) i ánh nhau v i nh ng con ng i bình th ng khác thì ó là vì h không có thông tin. không m t ai trong h . Sân nhà Th ng ông ngh t nh ng ng i n ti n a mình. Vì sao ? Vì ã bao nhiêu n m r i ta chi n u hi sinh và ni m hi v ng ã nh m t ng n èn r c sáng tr c Th Frederic Whitehurst t. tôi không th nào c m c n c m t. nh ng khái ni m và nh ng c m giác. ghi cho y t t nh ng máu x ng. ó là m t u tiên t l n r i.K. ôi m t nhìn mình bu n vô h n và tràn ng p m t tình th ng yêu thi t tha.8. Lòng sung s ng bi t bao khi th y r ng có r t nhi u ôi m t nhìn mình c m thông th ng yêu m n ph c. nay còn s ng a ph ng . m hôi n c m t c a ng bào ta ã 20 n m nay. Th t là k l vì nh ng ng i ó v n mu n g p tôi. u không s là có t i. hôm nay g n n ích thì ta ngã xu ng. Nh ng Thùy i! Hãy ghi i. l i ca l i c t lên sau nh ng gi lao ng m t nh c. ng òi h i cao h n n a. au xót bi t ch ng nào! Không l quy n s nh này c ghi ti p mãi nh ng trang y máu hay sao. Khi nh ng ng i lính M i t i t t n c xa xôi nh th ánh nhau v i ng i Vi t Nam. L quá. ó là ôi m t c a Khiêm.T. ch ng bi t làm gì. Chúng tôi c n ph i nói chuy n i nhau c v chi n tranh.) và tôi l i có cái m giác c . Lúc ng ng lên mình b ng s ng s t vì m t ôi m t m m nhìn mình. Chúng ta c n ph i bi t v nh ng tr n ánh. ó là ôi m t c a các b nh nhân mong mình n b nh phòng. m i s hi sinh càng áng ghi áng nh nhi u h n n a. ôi m t en to r t hi n. Ngày 3-6-2004 Kim Hôm nay tôi c th cô vi t v nh ng b c nh ó nh nh ng ng i c Ph ã c phóng viên nh V n Giá ch p m 1970. không có khái ni m. long lanh n c m t.68 Bu i chi u hôm y 26-1-1967 mình r i Ph Hi p ra i. Tôi au n th t s . Và nh ng ngày cu i c a cu c u tranh sinh t này.. ó là ôi m t a nh ng h c sinh mong i mình lên l p. Ch Hai v mang tin bu n: anh D ng ã ch t vì b M b t s ng và gi t t i ch . cu i n ng. mình ng i xu ng c nh m Th ng b c c b vào thúng...

Tôi bi t Vi t Nam p l m. m i hôm qua m t tràng pháo b t ng ã gi t ch t n m ng i và làm b th ng hai ng i. Khiêm i. Mình c ng n m trong làn n l a c a nh ng trái pháo c c n ng y. M i ng i còn ch a qua cái ng c nhiên lo s . Ba má và các em yêu th ng ngoài ó làm sao th y h t c cu c s ng ây. Anh vi t tên em thành li t s Bên nh ng hàng bia tr ng gi a Nh nhau anh g i: em.7. Mình ã dùng ngh l c kh ng ch n i xúc ng nh ng m i giây phút qua i n i au th ng m i l n d n và gi ây n c m t mình ràn r a. D nhiên con c ng cay ng vì không c s ng ti p cu c s ng hòa bình h nh phúc mà m i ng i trong ó có con ã máu x ng giành l i. Nghe ch ng Khiêm. chúng tôi ã thua cu c ây m tr ng c m gi n.Mình quen Khiêm trong nh ng ngày ác li t Ph Khánh. Chi c ch ng có gì thay i. Con c ng là m t trong muôn nghìn ng i ó. Mái tóc en xanh c a Khiêm gi ây m máu và b i cát. Nh ng ngày n m d i công s Trâu. ng i b n b t t trong lòng tôi! 14. Tâm h n nh ng a thông nhau. Khiêm không th ng ai h n Thùy k c ng i yêu Khiêm”. B n gi c ánh p nhi u l n làm Khiêm g y y u. H i u ch là thân v i nhau. Và c ng chi c áo y m t êm tr ng p t Ph Khánh tr v . vì n r t i trong tr ng và chân thành. Ng i giáo viên tr y ã n ph c r t chân thành. Chúng m n p công s . Thùy ã a chi c áo c a Qu cho Khiêm m c. chúng ta ch ng bao gi c n nc . Tôi bi t c Ph là n i gi ng v i ng nh t trên trái t i Khiêm k cho mình nghe cu c i h c sinh vào tù ra t i c a Khiêm. Nh ng các t ng l nh ba n m. Cu c s ng vô cùng anh d ng. b ng c m thù b m gan và l i h a b ng c th ng nh không bao gi phai nh t. có ph n bình th n n a. hàng tri u ng i nh con ã ngã xu ng mà ch a h c h ng tr n l y m t ngày h nh phúc. Mình khóc m t mình bên ng n èn khuya. Con t hào vì ã dâng tr n i mình cho T qu c. Hu . Khiêm c ng r t thích bài Núi ôi. Chúng áo Ninfan màu xám gi ây rách nát và loang l máu. Còn chúng tôi ánh nhau làm gì? Nh ng gì ng i M xa nhà có th l y c t VN có áng ph i làm cho máu nhi u n th không? t t m lòng trong v n t m lòng. Khiêm ã ch t r i! Trong m t bu i i càn. long lanh n c m t ang nhìn mình trong bu i chia tay. có cách nào nghe c l i Thùy nói m t l n n a hay không? Hãy nghe ây l i h a tr thù cho Khiêm là h a ng au th ng xé ru t. gi c ã tìm th y công s c a Khiêm. ch t chóc hi sinh còn d dàng h n n m t b a c m. V y mà ng i ta n b n gan chi n u. ng chí ng c a mùa khô 1967 khi mình v công tác t i i th c a mình và r i v i mình b ng c tình th ng m n và c m bi t v có bao nhiêu ng i ch t . Khiêm ã hi sinh r i! Nghe tin mình bàng hoàng không tin là s th t. B n qu khát máu s hãi n m r p xu ng. Ngày mai trong ti ng ca kh i hoàn s không có con âu. vì t ai.. vô cùng gian nan. chi n u vì t do. i theo Khiêm và n b m nát ng i Khiêm. c ng chi c áo y Khiêm ã cùng FRED Thùy len l i trên nh ng con ng nh h p y gai l i hùm. v nh ng bài th mình yêu thích. vì nh ng th mà ôi m t en bu n.. chi n u và ngh r ng mình s ngã xu ng vì ngày mai c a dân t c. không ánh nhau vì m t n i ng.. b n gi c ch m d y thay i kh ng khi p.69 Hôm nay là ngày sinh c a ba. Công tác ng b ng c m t th i gian mình v n c . T bu i xa Khiêm n nay g n m t n m r i nh ng mình v n c m th y có m t nh ng tài nguyên thiên nhiên. u chúng tôi thua trong cu c chi n tranh này thì c th gi i Khiêm ch y cm t n nh ng qu l u n chó ch t ã câm. tôi h c c gì t u ó? Chi c áo y Khiêm ã m c hôm u tiên g p mình. trên n n áo xám gi n d n i b t màu m à nh l i nói Khiêm hôm y: “Thùy i! Trên i này tr ba má. chi n tranh v y mà th gi i Nh ng h t cát c a quê h ng quy n vào mái tóc c a ng i thanh niên anh d ng. Ai có ng l n chia tay ó l i là v nh bi t. Khi ã ch c ch n mình không khóc. ã qua th i h c sinh có nh ng nét d c m mình k cho Khiêm nghe v Pavel và Ru i Nh ng các b n không bao gi ph i t câu h i trong u b i vì các b n chi n u b o . i kh p nhà lao t nh. Nh ng có gì âu. Cho nên có ân h n gì âu! . con s ng. nh th ng lo l ng và suy t è n ng trong lòng. v y mà mình v n nh x a nay. gió l nh t bi n th i vào làm Khiêm kh run. mình nh l i ngày ó gi a bom r i n n . Khiêm v t lên dùng qu Ng i ta b o chúng tôi r ng u n duy nh t trong tay qu ng vào l gi c. Quê h ng. Khiêm ch t r i. nh ng gi t n c m t m n m n ch y dài trên m t i r i xu ng l n trên v t áo mình. nh ng sau mình tr nên thân v i Khiêm b ng m t tình gi ng v i thiên ánh nhau vì d u m . Khiêm ã tù thiên này. ôi m t en d u hi n gi Vâng..

Nh ai? Nh ba. ai c ng t ng mình h nh phúc khi g p l i M.68 t lâu r i mình không ngh n M. C khu nhà b nh nhân im l ng. b ng d ng mình bu n vô k . M t n i nh mênh mang bao trùm quanh mình.4. Ngoài y ai c ng mong mình h nh phúc. th c a Thái.. dù mình có mu n l y công vi c. Bên trong n i nh hình nh có m t n i bu n sâu kín. c a c u Hi n.. mình bu n vô h n. Không khí tr m l ng và bu n l lùng. Hãy l y ni m t hào mà quên i th t v ng.68 Thùy Trâm cùng m là bà Doãn Ng c Trâm tr c ngày lên ng nh ch p ngày 18-12-1966) t bài th làm t ng cho mình. và nh c m t ng i b nh nhân ang ch mình n v i anh n a. nh má. Anh ta nói lên nh ng l i nói xót xa cay ng c a m t cô gái b ng i yêu ph b c. nh nh ng ng i v a ra i.68 c ánh n ng.. không c n t i lên m nh t y nh ng gi t l xót th ng âu. t mình ã gi i quy t r i. H i t t c m i ng i. li u trong mình có còn n v i mình. Anh ta tìm hi u k v mình và vi t bài th t ng mình. 21. l y m i n i nh khác lên trên nó v n tr i d y xót xa vô cùng. Bài th tràn ng p ni m m n yêu chân thành và n i au xót tr c m i tình tan v c a mình.. Hãy quên i Th. bi t bao nhiêu khi th y ng i ta th ng mình b ng m t tình th ng có c s th Nghinh. mình v n không mu n. u th ng mình.. th m l ng nh ng r t n ng n . ng nhìn ra B c.. . Hôm nay c l i nh ng lá th t ngoài B c.. Hoa th m ph i c t i b ng n c mát trong lành. Mình không th hi u c sau này s ra sao. l i ngh n riêng t . c a Ph ng.. m ng m nh ng chi u sau m t c n m a. bao nhiêu thanh niên ã c ng hi n tu i tr a h cho cách m ng. v n s c gieo lên ó m t mùa hoa t i p c kia mà. hãy nhìn ây. bên c nh Thùy có bao nhiêu ng chí. M i ng i u trách M. dù Hào.. Sao Th. mình s yêu ai. bên khu nhân viên c ng ch nghe th y ti ng H ng rì r m trò chuy n v i ai. 14. i ! Hãy quên i mà tìm l i ni m hi v ng m i xanh t t trong lành h n. nh ng mình xót xa ng h i n a! Dù anh Thi t. ng c cái sôi n i tha thi t yêu th ng n a hay không? i ó Thùy i! Bi quan y ? Hãy nhìn l i i. c bài th . Dù sao v t th ng lòng v n ang r máu. m t mình s c chôn sâu c chín n m th ng yêu hi v ng y xu ng t n áy t sâu r i nh t tâm h n mình v n màu m .12. Nh ng cu c i sao l m n i éo le.. xu t phát t lòng m n th ng c m ph c i i m t ng i bác s ã ch m sóc anh và m i b nh nhân khác m t cách t n tình..i bu n ng TT i con gái 12. Ôi! ây m i là u áng bu n nh t trong quan h v i M. m nh t còn nóng b ng n bom au th ng và l a khói này. nh ng lá cây xanh trong tr xanh g y nh bàn tay m t cô gái c m cung.4. nh phúc trong tình yêu ã không nh th nào.. bài th c a m t th ng binh ang n m vi n. ai ai i n a ã c m th ng san s v i mình. h ngã xu ng ch a h c h ng h nh phúc.

. Tôi không giàu nh ng c ng không quá nghèo ph n i mong mu n ó.Th Frederic Whitehurst g i ng Kim Trâm Th sáu.. s t hào v nh ng n m tu i tr c a mình. Và chúng tôi ã tìm c gia ình em. Và c n phòng mà Th.. Anh trai Fred 26. Ai c ng t ng r ng h nh phúc ó không có gì sánh c. hôm nay ch có dòng su i ào ào tuôn n c v xuôi. không m t gi t n c m t trong bu i chia tay r i su t n m n m sau mình dành tr n tình yêu thi t tha chung th y cho ng i gi i phóng quân y. không bu n vì sau này m l i nh ng trang s này Th. Anh Robert và tôi ã ngh r ng n u không tìm c gia ình ch thì chúng tôi s xu t b n m t cu n sách v ch Thùy và gia ình em . Thùy Trâm quá c bi t và quá nhi u u em k cho chúng tôi ngay c ng nh chúng tôi k cho gia ình em khi n u ó càng tr nên r t rõ nét. ch có lá r ng t m trong m a dào d t kh nói v i Th. cho nhân dân. không th áp ng v i trái tim sôi n i yêu th i th t l m n i éo le. Th. s th y nh ng trang gi y và c m nh n c tình yêu trong hai cu n sách ó. ang ng i ghi lên trang v i c a mình thêm m t trang m i chính là chi c h m ch t ch này. trong t ng giây t ng phút nh ng khi g p nhau mình lên trên tình yêu. ho c ng c m hai quy n nh t ký. 13. M. không ph i là c a riêng mình. 6-5-2005 Em gái Kim. p .n u còn s ng . Tôi bi t u này gi ng nh chuy n c tích. hãy c i i. không th b gi u kín mà không cho m i ng i cùng bi t. Và tôi có th nhìn th y bác s ng ti p t c s nghi p y t a mình ngay c khi ch ã ch t i. Nh ng cu c nhau mình ã thi t tha th m g i tên M. Và mình ã lên ng vào Nam theo ti ng i c a T qu c và tình yêu. nh ng chuy n c tích c ng có th tr thành s th t.11.. Chúc Thùy v ng b c trên con ng vinh quang mà Th. ây Th. hãy vui i khi v i m sang m t trang m i y vinh quang. Cho nên Th. thêm m t n m l a khói trên chi n tr ng mi n Nam gian kh . i. Th. ng c a mình.Thùy ã cho chúng ta m i hi v ng v t ng lai. p ngay gi a cu c chi n tranh ó quá c . thi u nhi u nh ng c ng r t y .. ây Th.Tôi ã nh ng quy n s h u c a mình i v i hai quy n nh t ký này cho b o tàng. Th. không bu n khi l k ni m sinh nh t c a Th.s bi t v ch . ã ra i! Không th nào mình l i ngh s vi c nh bây gi .. c xu t b n. . i Nam. ành r ng M. Bác s ng Thùy Trâm là m t anh hùng i v i toàn th gi i. không bu n khi b n nh c m ng Th.1. Vì th ý t ng c a em v m t cu n sách c ng trùng gi ng ý t ng c a chúng tôi. không có nh ng giây phút m áp gi a b n bè bên l hoa nh v i nh ng bông h ng th m ngát trên bàn. Tám n m v tr c d i r ng cây trên con ng mình ti n M. Cô gái có th nh n th y v bi t. ch dành tình yêu cao nh nh ng n u cho mình quá ít yêu th ng thì. nh ng l i thân m n. n m c gia ình tôi ph i i ta làm phim v nó thì tôi s dùng s ti n bán Lúc Texas tôi nói v i m i ng i r ng ó có th là ý t ng c a tôi nh ng ý t ng ó sinh ra t khi tôi nhìn th y nh ng a tr b t cháy Qu ng Ngãi bao nhiêu n m v tr c. ó không ph i m t l i khoa tr ng mà hoàn toàn là s th t. Khi xa ã cho lòng t ái ng tr t cho ng.. Hai tu n qua ã ch ng minh u ó. không có cái h nh phúc i c nh ng i yêu trên con ng v ng khi ánh chi u tím d n trong bu i hoàng hôn..70 V y là M. vì th tôi không th quy t nh v ng lai c a chúng n a nh ng tôi mu n m các b n ph i c s th y nh ng dòng ch ó. ã ch n. ti p t c ch m sóc ng bào mình b ng chính câu chuy n c a ch .69 Thêm m t tu i i. Mình ã g p l i M. i t át ây Th. Tôi s r t vinh d n u c tr ti n m i m các b n n ho c là Kim ho c Hi n ho c H Nam u c.. r t lâu r i tôi v n ngh n u nh cu n sách sách thi t l p m t s gi ng b nh t i Hà N i. không m t l i h a h n. Th. . Và tôi không bi t ph i làm th nào.

nh ng lá th c a con. nh lá th M. ph i c i nhau mà ch mong r ng dù gi a bom r i n n .nh ng cu c chia tay trên m nh t khói l a này ai mà bi t c ngày g p l i nh th nào. tr i sau m t c n m a quang ãng và d u mát. Chi c a hát ang quay m t b n nh c quen thu c .. vi t l i: “S s ng c a tình yêu không c n s có m t c a nhau.Mình không h òi h i ph i g n nhau. ã không làm c nh v y và mình ã b t con tim mình ph i quên i nh ng gì ã nuôi s ng nó trong h n m i n m nay. cây lá xanh r n.. có gi u n i au bu n và th toát lên dù ch trong m t vài ch m ch a cân nh c k tr c khi vi t. Chia tay . M. Cách gi i quy t ó c ng c. Bây gi M. Cu c i ã dành cho ta m t n ng nh v y thì hãy ráng mà i.không th nào có tình yêu c và M. nh ng sau b n lo t bom chúng i. nh ng th i gian y ã trôi i và nh v y là không g p anh tr c khi chia tay... i ng i ai c ng ch t m t l n. t á . Có ti ng c i nói b n bè n ch i. nh ng bông hoa m t tr i xinh p ng bóng xu ng màu g bóng loáng trên chi c radio t gi a nhà. ng c a m t Chúc M.. êm êm mình th y mi n B c. Nh ng trang nh t ký cu i cùng TT 12. Sao m y b a rày trong tâm t mình n ng tr u nh th ng. Ôi Th. lên ng i b n và m t ng i ng chí. ng..6. n u không có ti ng máy bay thô b o xé nát u tr i thì không có gì khác âu ngoài ti ng su i rì rào ch y! N i mình l i v a qua m t tr n bom . ngàn v n nh th nt ng lai... N u nh m bi t c con và các em ã tr i qua nh ng ngày ác li t nh th này thì m s nói sao? yêu i.. ng i ng chí yêu th ng. m i ng i m i h t ho ng nh n ra r ng bom n cách mình ch không y 20m. ra i không g p Thùy. ó ch c c ng không th nào có c m t tình yêu chân chính khi ngh n ai khác ngoài mình.. Hà N i n m 1965 Ch nh t. ó ch là gi c m . C m t vùng cây tr tr i.. Quy n quy t nh là hoàn toàn do em. i! ng i còn l m gian lao. bao gi g p l i nhau hãy nói ti p ng bình an. v i mi n B c ngàn v n yêu th ng. Trong nhà l hoa trên bàn v a thay bu i sáng. ng nh nh ng n i au bu n y v n yêu i. Mong gì? Mong nh ng ng i v b sung cho b nh xá có th m ng nhi m v n ng n trong nh ng ngày i.chi u hôm kia hai chi c Moran hai thân qu n mãi r i phóng rocket xu ng. G i theo M.. dù là g n nhau hay cách ngàn d m ng n ng m a cát b ng. n u nh con c a m có ph i ngã xu ng vì ngày mai th ng l i thì m hãy khóc ít thôi mà hãy t hào vì các con ã s ng x ng áng. lá th ng n ng i. Nghe rocket n m i ng i v i l t t xu ng h m. c l p mình l i tr v s ng tr n trong lòng m .70 Có cái gì mong i tha thi t trong lòng. Không gian êm . Hãy s ng v i nhau nh m t ng i thân yêu nh t trên i.. tr i c ng sau m t c n m a. nhiên lòng con bao gi c ng ao c c tr v v i m v i ba. con hi u lòng m héo hon au xót khi con c a m còn ph i l n mình trong l a n.. có hay là không có.m t gi c m không ph i là trong gi c ng ! Sáng nay c ng là ch nh t. tình nh th 10. Và ni m mong c l n lao nh t là hòa bình. nghe bom rít trên u mình t ng chúng th qu i tr c m t. còn ph i b c ti p ch ng ng gian kh ó.. Hãy kiên trì nh n n i h n a nghe Th.Dòng Danube xanh.. nilông che trên nhà rách tan nát và bay t i t t ng m nh.”. L nào anh l i làm thinh ra i sao anh trai thân quí? Nh ng n i bu n còn vì lá th c a m . gi a l a khói chi n tr ng tình yêu v n sáng ng i r c r .70 ng Thùy Trâm (ph i) cùng các sinh viên Y6 trên bãi c công viên Th ng Nh t.. Th. dù Nam hay B c.. Ph i ch ng vì ây là th i gian cu i cùng anh có th n th m em tr c lúc lên ng.. c a các em g i n m ch nói lên m t ph n v n s gian kh ác li t v y mà m ã lo l ng nh v y.. âu anh c ng v n là anh c a tám n m qua và nhi u n m n a mà yêu em tha thi t. mong th nh ng ng i thân yêu.70 Chi u nay sao bu n da di t. T ng cây c t b m nh bom ti n x xác.6. 14.6. Ngày ngày mình c ao mong i. Mong cu i tháng em v . Ôi. ây mình c ng s dành tr n cu c s ng cho chi n u và công tác .

R ng chi u im l ng t cách d s . ã nói v i b n mình gi ng r t i chân thành: “Các ch c bình t nh. ch c ch n là có ch quanh khu v c này.. n u v y s khó b o t n n i. không m t ti ng ng i nói. Ti ng ch Lãnh h i mình: “Có ai bi t c nh này cho Ai bi t? Ch c nhi u ng i bi t nh ng c ng không ai bi t cho t ng t n. Niên b cây g trong h m è gãy chân úng ngay ch v t m . Sau tr n bom. N u ch s c vào ây ch c không có cách nào khác h n là b ch y! V y c sao? M i ng i u ã xác nh là không có cách nào h n trong tình hu ng ó nh ng n nào?. mà có l c ng không nên nói h t làm gì. m i ng i g ng gánh ra i.70 Ngày nay Moran không qu n. Có th thôi! 16.. Trong nhà lênh láng n c.70 Chi u ã xu ng.6. Hôm nay s nguy hi m y qua r i. Nghe ti ng máy bay qu n trên u mình th y th n kinh c ng th ng nh m t s i dây àn lên h t c . Nh ng lúc au n Niên nhìn mình v i ôi m t long lanh n c m t. nh ng óa ng ngào ng t h ng th m. Thu n em mình ã tr i qua bao nhiêu l n cái ch t k bên.bông hoa Ph ng th ng hái v c m trong nhà. Và mình. mình c ng không bi t h t còn bao nhiêu c nh kh h n n a trong cu c kháng chi n quy t li t này. a nào a n y t s ng. ánh n ng ã m t t sau dãy núi xa. bao nhiêu câu chuy n au bu n ã h n lên khuôn m t c a em. Chi u hôm qua tr i m a nh trút n c. Ch có ba ch em gái nhà cùng n m th ng binh c nh. b n mình em nilông tr i kín m t n n nhà v y mà n c v n xu ng giàn gi a. Không có cách nào gi i quy t khác h n là mình v n ph i l i cùng anh em th ng binh. Mình nh c khóm li u t ng trong v n th c v t . Bu n c i thay ng chí chính tr viên c a b nh xá t ch i không dám l i cùng mình trong tình hu ng này. m i ng i nh n nh m này ã b l .i tìm y h m! May m n là không ai b th m khác làm nhà chuy n i.6. Mình ã h c p em tinh th n ó. Mình không nghe nhan nh ng ch bi t khúc nh c êm d u. mình làm không ph i c chi u c . Nh ng chi c ph n l c. 18. ó là m t c u bé r t xinh trai. Nh ng lá th mình vi t c ng không bao gi k h t v i nh ng ng i thân yêu v t t c n i kh mình ã tr i qua.. em s ch t Niên? Lòng mình au nh dao c t. Mình c ng ành ch u ng trong hoàn c nh này ch bi t nói sao h n? Nh ng ngày này nh mi n B c tha thi t. B nh xá ã b ánh phá.. V y ó. th nh tho ng t ng t nh ng chi c HU-1A qu n sát trên i. Niên. l a th vàng gian nan th s c.. Ôi mi n B c xa xôi. nhìn tr i râm mát mình nh nh ng bu i chi u mình cùng các b n ung dung trên chi c xe d o qua v n m cây. không khí im l ng. em thì ch c n chi u c âu. l i n m th ng binh n ng c nh và b n ch em n . khuôn m t y n.6. anh t m m nhìn mình n a ùa n a th t i: “Có ai bi t c nh này không nh ? N u hòa bình l p l i t h n ph i chi u c nhi u n nh ng ng i ã qua c nh này”. ng. làm gì cho ng i thân yêu c a mình thêm lo l ng. nh ng có ai hi u n i c ao cháy b ng c a mình không? Mình tr l i anh t: . “Còn em v n kh e thôi!”. nh ng n u ch p n. ch ti p t c uy hi p d d i b ng lo i máy bay.. Mình c m th y au nhói trong lòng. c mong c a em ch là hòa bình tr l i em c v v i má em. b n em ây m t m t m t còn v i chúng!”. i mà n c m t ch c trào ra trên mi. em công tác i an ninh th tr n. luôn tay h ng m a d t và n c ra ngoài. v i l p t c tri n khai l c l ng m nh kh e ã i h t. Mình m i m bu c ng m ch c ba b n b a thì bom gi i xu ng b nh xá. không bi t nói th nào và làm cách nào o v nh ng ng i th ng binh b n mình ã t n tình ph c v v i bao nhiêu gian kh trong bao nhiêu ngày qua. nh ng lu ng hoa pensées r c r nh nh ng àn b m u trên m t t. Sinh t không th nào mà ghi h t. Hôm qua trong c nh hoang tàn sau tr n bom. Moran ã thôi gào rú. Niên b th ng trong lúc i công tác. Niên n m nay 19 tu i. v t th ng làm ch y máu th phát ng m ch ch ng tr c.70 Chúng mình ang s ng trong nh ng ngày c ng th ng t t b c. m t c u bé th ng binh. nh ng n p nh n làm em già tr c tu i nh ng bao gi vi t th cho mình lá th c ng tràn ng p lo âu cho mình và nh c nh mình c nh giác h n. m t mà nh cánh ng lúa xanh . s ng m i cao và ôi m t to d i hàng mi r m. Nhìn nh ng c nh ó mình c không”. M y th ng binh ng i co ro t l t th t. gi c n c ch y i. Không m t ti ng chim kêu. ch có ti ng su i róc rách ch y và chi c transistor ang phát m t b n nh c. bao gi ta tr l i? 17. i hai ngày qua mình lo l ng chân em s ch y máu l i.

Vì sao? Lý do vì sao mà không ai tr l i? Có khó kh n gì? Không l nào m i ng i l i ành n b b n mình trong c nh này sao? Không ai tr l i b n mình c . M t ngày. nh ng ng i i m t ng giây. m t ng i i thì không m b o. n c i qua hai hàng n cm t Hôm nay g o ch còn n m t b a chi u n a là h t. Không.êm trong s ngày nay.. ch c tràn ra trên mi m t. ngày 22-6-1970 ch hi sinh. n u có tình hu ng gì x y ra thì sao? Và không nói gì xa xôi.6. Hai ngày sau. Không th ng i nhìn th ng binh ói c. Nh ng m tôi không khóc. ba ch em m i a ng i m t góc.. B t giác mình quên i t t c . hai ngày. Gi y báo t không nói rõ hoàn c nh ch tôi hi sinh. truy n cho mình tình th ng. M i ng i ra i h n s tr v g p ón b n mình ra kh i khu v c nguy hi m mà m i ng i nghi là gián p ã ch m này. M tôi là m t ng i ph n ít nói. mình không còn th d i n a.. Ng i thì k trên ng v ng b ng xin ti p t cho b nh xá.. m t m m theo dõi phát hi n ch. n m ch t bàn tay mình trong lúc cô n. ch tôi g p ph c kích c a M . l ng i không nói c câu nào. ch báo ng cho ng i ch y thoát và l i y m tr r i hi sinh. c m nh v t qua nh ng ch ng ng gian kh tr c m t. r i chín ngày ã trôi i m i ng i v n không tr l i! Nh ng câu h i c xoáy trong u óc mình và nh ng ng i l i. Có l n i au ã k t i trong tim thành m t kh i r n ch c. Mãi m y tháng sau gia ình tôi m i bi t tin d . ch hi sinh b o v th ng binh. có m y ng i khách n g p gia ình. mình s bi t quí t ng phút. t nhiên n c m t mình r ng r ng. m t mình loay hoay làm sao cho k p. Bi t bao nhiêu cu c i ã ch m d t cho cu c i khác c t i xanh. Ôi! Cu c s ng i b ng máu x ng. Câu chuy n v cu c chi n bác s trong ni m tin c a m t c u chi n binh M . Hôm ó là m t ngày u ông. tu i tr c a bao nhiêu ng i. b c b i. Ng i khác k b nh xá b ch t p kích. gi n h n r i l i b t c long lanh. ng chi u. tr a mong n chi u. i au ng im tôi ngã v t xu ng gi ng. i. k t ó m tôi càng ít nói và h u nh tôi không th y m tôi c i. Mình s tr v ch t chiu vun x i cho t m gia ình. T lúc y. y ngh l c và y lý trí. t giác mình c kh câu th : Bây gi tr i bi n mênh mông Bác i có th u t m lòng tr th . ng i tr m nghìn nguy hi m. ngày 22-6-1970.. Hãy n v i mình. mình ng nhìn hai ch qu n x n tròn trên v . báo ngày mai s k v i b n m t câu chuy n khác. t ng giây hòa bình y b i vì có s ng ây m i hi u h t giá tr a cu c s ng. ã g n m i ngày k t hôm b bom l n th hai. Ch ng nilông tr c thì s máy bay? Cu i cùng c ng ph i hai ng i i. m y ch em h i nhau.. Ch Lãnh và X ng ra i. Mình không i v trí quan sát m t phút nào nh ng u óc mình l i là nh ng c nh c a ngày oàn t sum h p.. mình ã l n. Sáu gi sáng mong cho n tr a. ó là nh ng dòng ch cu i cùng c a ch Thùy Trâm. Mi n B c i có th u h t lòng mi n Nam không nh ? 20. quên cái không khí n ng n ang è n ng trên mình su t m y sáng n gi ngoài lúc n c m. Còn n u i hai ng i thì b l i m t ng i. ng Thùy Trâm (trái) cùng b n gái trong H i di n sinh viên Tr ng i c Y khoa n m 1963 . ã dày d n trong gian kh nh ng lúc này ây sao mình c m th y thèm khát n vô cùng bàn tay ch m sóc c a m t ng i m mà th t ra là m t bàn tay c a m t ng i thân hay t h n ch là t ng i quen c ng c. t ng phút.. ng i c ng m i ng i nói m t khác. u cu i cùng c a ng in Nh t ký NG THÙY TRÂM Ch ã ch t nh ch ã s ng TT . Mà n u i.. Hai ngày sau. l n l i qua dòng su i n c ch y r n r n.. tr c m t tr i s p n c xu ng.70 n hôm nay v n không th y ai qua.Nh t ký ch m d t ngày 20-6-1970. ch tôi hi sinh.

ch nh t 1-5-2005 Th a bà Trâm. t ng gi . ây là m t ng i r t anh hùng b i vì lính M c trang b r t nhi u v khí v y mà ph i khá lâu m i có th ch n l i m t tay súng duy nh t. vì th h kêu i ng i ang b n hãy u hàng. ch còn m t ng i thoát. Anh Tâm. li u ó có ph i là s th t? Su t bao nhiêu n m Fred b n kho n v i ý ngh sau: 20g27.ng i cùng công tác trong b nh xá c Ph a m ch tôi hi sinh. cho bi t anh c nghe k l i tr c khi hi sinh ch còn hô vang: “H Chí Minh muôn n m. bí th Huy n y c Ph hi n nay. n v c a anh ta g p nhi u l u tr i trong r ng sâu trên vùng núi phía tây huy n c Ph . Tôi c ng không rõ ó có ph i là s th t. Khi n c n i ng i kia n m toán lính M nh n th y ng i ó ang b o v các b nh nhân trong t b nh vi n. vì th tôi tin ch c mình ã c nghe ng i lính k v cái ch t c a tác gi cu n nh t ký. u tôi có xâm ph m vào riêng t c a bà thì cho phép tôi xin l i và mong không có trong lòng quá lâu và tôi v n ang i tìm câu tr l i. Hôm ó anh c ng i công tác. M t êm. Tôi ang ng i ch m t tr n ánh cùng m t n v lính M . Ng i lính n k cho Fred nghe m t tr n ánh l lùng mà anh ta ã tham d . ó là ch y tá Nguy n Th Rô. mãi h n m t tháng sau m i v và ch c nghe k l i r ng ch tôi v a ra kh i b nh xá i công tác xu ng ng b ng . u gì x u c . M t v t n sâu ho m. o qu c M ”. Tôi c n ph i nói l i v i bà u mà bao n m qua tôi v n tin: ó là tr ng h p hi sinh c a con gái bà. hoàn toàn dâng hi n. Có m t u ch c ch n là ch tôi hi sinh trong t th ng u v i gi c. Cu c chi n tranh quá kh c li t. Nh ng u ng i lính ó k cho tôi nghe ch c ch n là cái ch t c a ng i ph n có cu n nh t ký tôi nh n c ít lâu sau khi ch hi sinh. Ng i bên c nh tôi là m t ng i lính và chúng tôi nói v i nhau nh ng tr n ánh ã t ng tham d . ó là cu n nh t ký th hai c a bác s ng Thùy Trâm. Và nh m t ng i b n d n ng ch n i chôn c t gia ình ã mang hài c t ch t Qu ng Ngãi v vào n m 1979. Anh ta t l i ng i con gái nh nh n v i chi c túi v i b t trên ng i. hi sinh ba. xinh p ã chi n t c Ph mà ch ã coi là quê h ng th hai c a mình. Trên xác ng i ph n ó có m t kh u CKC và m t cái túi v i b t ng vài cu n s và sách v . Khi th y b b n ti p. Fred l i có c m t thông tin v tác gi cu n nh t (*) ký. tài li u b t c c a i ph ng. Tháng m i n m y. s hi sinh di n ra t ng ngày. Tôi mong r ng th này s không em n cho bà n i bu n mà ch là ni m t hào c a m t ng i m ã sinh ra m t ng i con gái r t c bi t. Nh ng toán lính M không b t c ai khác n a. ó là m t tr n ánh không cân s c gi a 120 lính M v i m t ng i ph n .trên m nh Câu chuy n c a ng i c u chi n binh M Sau bao êm Fred th c cùng Nguy n Trung Hi u c cu n nh t ký th nh t. Ngay l p t c có m t ng i n súng vào h . trong khi ch tr n ánh m màn. Fred s ng s hi u r ng anh ang c nghe k v nh ng giây phút cu i cùng c a tác gi cu n nh t ký ã ám nh anh m y tháng nay. tôi ã nhìn th y. Trong th i gian ó không có m t tài li u nào khác gi ng nh ng i lính mô t . hoàn toàn không v k . i dân c Ph yêu th ng ch k l i cho th u và n m l i trên quê h ng h . Tôi ã mang u này (**) y. ghim ngay gi a trán ch u này khi m và tôi lên vùng núi Ba T a ch v . trong ng vài quy n s nh có v nh ng s v t th ng và phác u tr . Ng i lính ó k cho tôi nghe v m t tr n chi n u l lùng gi a n v c a anh ta g m 120 ng i àn ông v i m t ng i ph n . Các con gái bà k r ng m t tháng sau ngày cu i cùng ghi trong cu n nh t ký th hai thì Thùy Trâm hi sinh trong m t tr n ánh. Fred vi t cho m tôi b c th Nh n c th c a Fred. Sau khi liên l c c v i gia ình tôi. m tôi v i g i n h i l i anh Lê V n Kh ng . nh ng áp l i l i kêu g i u hàng là thêm r t nhi u viên n b n vào h . ch tôi hòa l n trong muôn ngàn ng i ã l ng l hi sinh vì T qu c. Có úng ch n m trên m t dãy núi cao mi n tây c Ph ? Và các b n c a ch có k l i ch ã hi sinh ra sao không? Su t 35 n m nay tôi v n ngh r ng ch c ch n bác s ng ã ch t úng nh ch s ng. Anh cho bi t n i ch tôi ngã xu ng ch cách b nh xá có 50m. Hai ng i k l i cho nhau nghe nh ng tr n ánh mà h ã tr i qua. Ng i lính th y rõ nhi u ng i ang ch y trong r ng tr n thoát và mu n b t h . lính M bèn b n tr và tay súng kia trúng n. ng i ta có th l n l n tr ng h p này v i tr ng h p khác. Fred ng i c nh m t ng i lính M .Có ng i l i k toán công tác c a ch có b n ng i. Trong chi n tranh nhi m v c a tôi là ki m tra t t c các gi y t . cu n nh t ký cùng ng i vi t nên nó ã tr thành u bí m t riêng c a hai ng i lính. hay ch là m t huy n tho i mà ng sau nghe v m t n bác s ng i Hà N i tr trung.

Ng i lính M này c biên ch i i B.. Ch tôi c núi Ba T . Nh ng trong b a n v i m tôi nó hi u ra hành ng c a chúng tôi. m t bông hoa p t Hà N i ã tr l i bao câu h i ngày hôm qua a tôi. l i cho tôi úng là u ã x y ra. Tôi v n th c m c. b t c i là ANH HÙNG và nh ng ng i anh hùng u c t t c m i ng i tôn Th gi i ph i c bi t v s d ng c m c a con gái bà và mãi mãi h c h i a ch .. Nó không nhìn th y nh ng gì tôi ã nhìn th y. Ng i ph n . Nh ng lúc làm vi c trong v n ch m sóc nh ng bông hoa. tôi tr thành m t ng i làm v n. Em trai tôi và v nó c ng i cùng. Hôm qua lúc ti m n nó x ng gi ng nói v i tôi r ng tho t tiên nó r t ph n i nh ng vi c mà Robert và tôi làm i v i hai cu n nh t ký c a con gái bà. Nh ng cha tôi.. Tr n ánh mà ng i lính n t bà ã m t mình chi n u v i 120 lính M b o v các b n mình. D u sao nó c ng ch a t ng ph i n m v m n c a chi n tranh.ch Thùy Trâm ã ch t úng nh i ch Dâng hi n ngay c khi ch m t ã 35 n m. Và b t khóc bi t. trên m t nh d c c a s n Nghe tôi k l i nh ng chi ti t y. c u gì ó t tình yêu và nh ng suy ngh Hôm qua tôi cùng m . Lúc ó anh trai tôi và tôi ã VN r i. i c u chi n binh M v n nguyên v n th . M i ng i thoát c h t. Em trai tôi là Michael.tay súng duy nh t chi n u v i 120 lính M y là ai? Là chính ch Thùy Trâm hay là m t ng con gái nào khác thì cu c chi n bi tráng y v n làm xúc ng ng i c hôm nay. Vì th nó m i t c gi n. Tôi hi u. Và gi ây tôi ã bi t. ng bào dân t c a ph ng và ng u gi chân chúng. Ch ã ch t úng nh tôi hình dung qua câu chuy n c a tôi v i ng i lính bao nhiêu n m v tr c. Hôm qua nh ng ý ngh c a tôi tràn y v Thùy Trâm. Nh ng lúc không hành ngh lu t s hay khoa h c. Nó và bi t bao nhiêu ng i khác ch nhìn th y v ng hào quang c a chi n tranh mà không c m th y sai trái n th nào khi m t dân t c này i xâm l c m t t n c khác. s (**) Bao nhiêu n m nay gia ình ch Thùy Trâm v n ngh ch hi sinh ngày 22-7. Bi t bao cu c i ã b h y ho i. i chôn c t ngay t i n i ch ngã xu ng. Vì th ông ã dùng các th l c chính tr c a mình Michael không tham gia cu c chi n. Thùy Trâm úng là ng i nh tôi ngh . ti u oàn 4. Con gái t n c nào trên th gi i u ó u c kính.. Nó ch a t ng bi t n c m giác nát tim khi nhìn th y nh ng ng i lính ngã xu ng trên tr n a. l i không mu n a c ba con trai sang VN. Nh ng nó là m t ng i lính. Nó t c gi n tr c hành ng c a chúng tôi. tôi có th ngh tri n miên hàng gi v nh ng chuy n nh th . . Và gi ây th c m c c a tôi ã c gi i áp. Michael r t t c gi n vì chuy n y. Tôi ngh th t bu n bi t bao vì nó không bi t c Thùy Trâm ã d y chúng ta nh ng gì. ch n súng ngay báo hi u cho các b n và chi n toán lính M kia v n n m l i ph c thêm ba ngày n a m i rút lui. dù ng i ó là àn ông hay àn bà. M t ng i m nh t thi t ph i c bi t v cu c i và nh ng suy ngh c a con gái mình. Nó v n ti p t c tr thành m t s quan quân i và m i v h u n m ngoái v i hàm i tá sau 34 n m ph c v trong không l c. v và con gái i n ti m. Fred vi t cho m tôi: 9g44.thì phát hi n có ch. hoàn toàn dâng hi n. (*) NG KIM TRÂM oàn b binh s 21 c a M . th i gian chi n tranh nó r t nóng lòng mu n c sang VN tham chi n. Và hôm nay. m t s quan h i quân cao c p. 2-5-2005. Th a bà Trâm. th hai. V y là nó ch p nh n. Và dù là ai thì ni m tin c a ng ng.

lúc 23g47. Tôi bi t Thùy không nh vi t cho c th gi i r ng l n này c. vì chi n tranh. nh ng b t c ai c c nh ng l i ó u m th y xúc ng. Fred s r ng s ph n cu n nh t ký c a Thùy c ng s nh v y. c m nh n c v m n chát c a n i bu n . nh ng k s ng bên ngoài v ng ánh sáng gia ình y. vì nh ng s vô tình. Tôi tin ch c anh ta s áp l i s d u hi n c a bà.nh ng bài h c v danh d . M i ng i . Tr c ây tôi ã vi t và bây gi tôi xin nh c l i r ng tôi không h c th y u gì có th khi n Thùy ho c bà th y khó x .. . Ng i M chúng tôi là th y. H n ba n m c Ph . Fred và tôi u r t sung s ng vì bà còn s ng v i gia ình c nh n nh ng l i con gái bà g i l i.. mu n c nghe th y. T t c nh ng k ho ch.nh ng ai c c nh t ký c a Thùy . và không ai t ng hi u Thùy nh bà hi u. i con gái chân ng bà. và bà c ng r t may m n khi Thùy còn có ba ng i em gái khác.t cây c u b c qua dòng sông cay ng TT . bên ph i) và Frederic Whitehurst ng gi a. tôi c ngh có l mình ã làm bà c mình. c cho m con tôi u hòa chung n c m t v i bu n gi ng nhau m i con ng xin chuy n t i bà nh ng suy ngh c tôi nghe b c th c a bà và d ng nh c hai m hàng sau) . Fred và c trong cùng Bà c n ph i bi t r ng ây nhi u ng i ã c c cu n nh t ký. Nh ng ôi lúc nh p s ng quá nhanh khi n chúng tôi b qua không nhìn th y tình yêu c a m t ng i m ..ây là b c th Robert Whitehurst (anh trai c a Fred) g i cho bà Doãn Ng c Trâm (m c a ch Thùy Trâm). không ph i chúng tôi mu n làm nó n i ti ng mà ch mu n gìn gi không cho nó b mai m t. n gia ình. nh ng l i h a v vi c b o qu n ó bên này là t c n thi t và chúng tôi.. i ng i m tuy t v i. S vô tình i v i nh ng u Thùy c ng hi n cho cu c i . và tôi tin r ng n u nh i v i bà m i vi c di n ra quá nhanh thì bà c n ph i làm anh ta m t nh l i. c th bà tôi nh n th y có s khác bi t v n hóa và nh ng gì bà th y có v huênh hoang thì v i chúng tôi ch là m t cách anh ta mu n bày t r ng mình nh n trách nhi m này m t cách nghiêm túc th nào. nh ng u Thùy vi t ra ã thay i và ch ã tr ng thành. Tôi không dám ch c mình có ph i là ng i sáng su t hay không nh ng tôi s c h t s c thành th t nh t.làm m t ng i sáng su t.. Tôi ã g p Steve Maxner Texas và t ó n gi th ng trao i v i anh ta. Robert Whitehurst (th nh t.. Tu i Tr xin c trích ng. vì th i gian. Bà là m c a Thùy và ã cho Thùy s s ng c ng nh cho Thùy nh ng gi c m . Bà c n nh c nh chúng tôi. Ch ã h c c nh ng u mà t t c chúng ta u c n ph i h c. v y mà chúng tôi v n không th ánh sáng c a gia ình bà.. khi nào g p Fred bà s b t u bi t r ng chúng tôi ã th c hi n vi c này nh th nào.không gì có th làm thay i u ó. t t c u r t yêu th tôi s ng v i cu n nh t ký c a Thùy lâu h n th i gian Thùy c s ng. nh ng bài h c v tinh th n trách nhi m và ch m sóc ng i khác. Chúng tôi. Cho n lúc này tôi là ng i ã c i c l i cu n nh t ký nhi u h n ai h t. nh ng có l chính vì th mà nh ng ni m tin sâu th m trong ch c nói ra r t t nhiên.s không bao gi y i c a bà c u ó. Nh ng riêng t c a bà . Không ai có th t c t c a bà nh ng n m tháng v t v nh ng tuy t v i nuôi d y Thùy t th u cho n lúc tr ng thành ...không ph i ch cho chúng tôi hay cho gia ình bà. Tôi ngh r ng r i bà s quy t nh c ng tác v i anh ta và d n d n anh ta s tr nên d ch u h n i v i bà. Khi r i Hà N i d n thân vào nh ng tr n chi n ác li t mi n Nam. Tôi xin m tôi cho m t l i khuyên và sau ây tôi a m tôi và c ng là c a tôi.trong ó có Thùy . bài h c v t n t y v i s nghi p và nh ng bài h c mà chính ch là m t t m g ng v tình yêu kiên nh. và tôi ã th y ch có d ng c m theo i ni m tin y trong tr n th thách cu i cùng. Thùy ch a bi t chi n tranh là th nào..không bao gi có th m t i. Bà ch a g p Fred. v cái p và lòng nhân ái. bà c n ph i tha th cho chúng tôi. Ch ã h c c nh ng bài h c c ng c thêm lòng quy t tâm mà gia ình ã nuôi d y nên cho ch . th nh ng hôm nay bà g i cho tôi m t b c th và trao cho tôi m t nhi m v ng n . Nh ng t t c chúng tôi u c n h c nh ng bài h c kia . Tôi g i n cho m tôi.cu n nh t ký su t h n 30 n m qua i.. Sau b c th r t dài g i i không nh n c h i âm. c ca ng i. s không bao gi t c t i c nh ng l i ch th ng vi t g i n bà. Nh ng l i ch gi i bày v tình yêu ng nh l i g i tha thi t h ng t i gia ình s khi n bà xúc ng h n c . nh ng c hai chúng tôi u ngh r ng giá nh cách nào ó ch còn s ng cho n ngày gi i phóng thì chúng tôi s th y h nh phúc h n nhi u. cm u ng m t dòng ch “G i ng i m tuy t v i”. Trong l ch s ã có bao u tuy t v i c vi t ra.. nh ng ng i l n lên t n c này. Th vi t ngày 28-5-2005.ng i lính M ã gìn gi i bà. Bà ã nuôi d y nên m t ng thành và t t p. Tôi ngh không ai có th xúc ph m n Thùy. c xây nên và r i sau ó m t i.

Chi n tranh ch a k t thúc c ã t k t li u i mình trong n i tuy t ng vì ã m t b n ng i con cho m t m c ích mà c không ng h . sau này s là trong tim các cháu trai. M Trâm . bi t c nét m t chúng tôi khi nói n nh ng chuy n này. n trong s chín ng i con c a c ngã xu ng. Và ông có m t xu t. m t con ng b c qua dòng sông ch t ch a nh ng vô tình. M tôi nói r ng cây c u quan tr ng chính vì u ó. nhi u ng i trong s con cháu ó có th s không ph i ng i VN. vì sao ch l i có th tr thành d ng c m m r i chúng tôi ch a c h i bà nh ng câu h i y. hay ch là m t k l m l i. Tôi mong bà s cho phép chúng tôi c hi u và c kính tr ng ch . r i n ch t trai. nh ng l i Thùy vi t là m t cây c u. C ã h a r ng n u chi n tranh n ra thì c s r i kh i mi n nam. cháu gái.ng bên kia chi n tuy n nh ng h n 30 n m nay ch ng còn xa l trong chính gia ình ông. vào nh ng n m này Thùy v n còn s ng trong tim m . t th y giáo. nh ng cay ng. và vi c cu n nh t ký c ng là m t cách n i ti p s nghi p c a cu c i Thùy. ROBERT WHITEHURST . m t ngày nào ó ch s tr thành m t bà t cô i v i vô s th h .. t t c chúng ta c n c bi t nh ng l i ch vi t. Bà c chúng l n u cách ây g n 30 n m và trong su t m y ch c n m nay bà c ng tham gia vào câu chuy n c a Fred và tôi v cu n nh t ký.nh ng ng i t ng c c vài ph n c a cu n nh t ký ó. và nói v t t c nh ng u này. m t ng i m c a m t gia ình th ng yêu nhau. ó là nh ng bài h c cho t t c chúng tôi. Bà s nhìn Fred và tôi. ch t gái. Cây c u ó c ng có ngh a là m Trâm i. Tôi s k cho bà nghe chuy n c tôi x a kia là m t nông dân và là m t giáo s trong cái th tr n nh bé. Gi ây m tôi nói r ng vì chúng tôi mà bà b cu n nh t ký c a Thùy làm c m ng. Ng i c u chi n binh M ã t ra r t nhi u câu h i xung quanh cu c i m t ng i con gái VN .. c gì tôi c ng i c nh bà. Các b n c a m tôi ã nh n ra r ng bà c ng không khác h nhi u. Tôi mu n h i bà t t c nh ng câu ó và n u nh câu h i có v quá ng o m n thì xin bà hãy nh c nh tôi và bu c tôi ph i kiên nh n h n. hay t xã h i? Có ph i m c dù r t b n r n h c tr ng y ch y còn h c c chính tr . Tôi kính tr ng n i e s c a bà và nhìn th y ó nh ng m tháng ng ng bà ôm p tình yêu i v i Thùy. và tôi hi v ng bà c ng s nhìn th y u ó. tôi b xu t b n và au lòng th o tôi nói v i bà r ng cu n nh t ký c a Thùy là m t ph ng thu c ch a lành n i au và s chia c t. M tôi g i n bà ng m n. và khi ó trái tim bà s c bình yên. và có th t ch y ã t t nghi p v chính tr c ng nh ã t t nghi p y khoa? Ch y l y âu ra kh n ng c m th v cái p? Tr l i chúng tôi nh ng câu h i ó không h t c t i tình m c a bà. nh ng lòng tin l m l c ã chia c t hai t n c chúng ta quá lâu. Gi ng nh ch vi t trong bài th ngày 7-1-1970 “tình th ng ã ch p cánh dài cho ta”. Tôi nh tháng tám này s cùng Fred sang Hà N i và có l lúc ó bà s có th ánh giá c Rob có sáng su t hay không. và khóc. bao nhiêu Có ph i Thùy h c c nh ng u ó t gia ình không? Hay ch h c cm ts u t các b n cùng l p.. nh ng có th chúng s làm cho nh ng l i ch vi t tr nên sâu s c h n.. Tôi ngh mình ng ý v i ý ki n c a m tôi. Nh ng r i tr n a ti n n quá nhanh và h u h t chín ng i con trai c a c u l n l t ra tr n chi n u b o v mi n nam. M tôi òi tôi nói v i bà r ng i v i m tôi c ng nh i v i r t nhi u b n bè c a m tôi .Chúng tôi mu n bi t vì sao Thùy có th kiên nh n th . và theo nh nh ng câu chuy n tôi c nghe k l i thì tr c lúc nh n c tin báo t t ng ng i c u ã bi t tr c r i. i con gái u gì ã làm nên s c m nh n i cô gái d u dàng a c m y? ó c ng là câu h i mà nhà v n Nguyên Ng c i tìm câu tr l i. s nghi p làm d u nh ng v t th ng n.. Gi ây. Khi cu c n i chi n n c chúng tôi vào nh ng n m 1860 s p n ra thì c r t ng h Abraham Lincoln và c c ng không s d ng các nô l da en trong nông trang. bà n ph i suy ngh th t nhi u v vi c xu t b n cu n nh t ký. Tôi r t mu n mình có th c c nh ng gì c vi t ra. và h c ng s vô cùng t hào n u có c m t ng i con gái nh con gái bà. ó là m t s m t mát.. bi t c nh ng suy ngh c ng nh bi t c ni m tin c a c . n th .