ΑΡΑΞΟΣ (ΤΕΙΧΟΣ ΔΥΜΑΙΩΝ

)
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
- ΕΙΣΑΓΩΓΗ
- ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ
- ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ
1. Η Οχύρωση
2. Οι φάσεις κατοίκησης
- ΣΥΝΟΨΗ (ΕΠΙΛΟΓΟΣ)
- ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Νοτίως του ακρωτηρίου Αράξου και της εκεί μεγάλης Λιμνοθάλασσας και βορείως
του ποταμού Λαρίσου, αρχαίου ορίου μεταξύ της Αχαΐας και της Ηλείας, βρίσκεται
σειρά υψωμάτων που φέρουν το όνομα «Μαύρα Βουνά» ή «Άραξος». Στις ΝΑ
απολήξεις της σειράς αυτής σχηματίζεται ένας σφηνοειδής λόφος υψους 60 μ. Στην
αρχαιότητα, η νότια απόκρημνη πλευρά του λόφου έπεφτε στη θάλασσα (εικ. 2).
Σήμερα, με τις προσχώσεις του Λαρίσου, η πρώην θαλάσσια αυτή περιοχή έχει
μεταβληθεί σε έλη. Βορειοανατολικά του λόφου, η περιοχή είναι πεδινή, καλυπτόταν
μάλιστα στο παρελθόν από εκτεταμένα δάση βελανιδιών.

Εικ. 2. Τείχος Δυμαίων. Άποψη από ΝΑ
Εικ. 1. Τείχος Δυμαίων. Άποψη της οχύρωσης από ΒΑ

Την περίοπτη θέση του λόφου στον
Άραξο τονίζει η κυκλώπεια οχύρωση

που τον περιβάλλει (εικ. 1-2), γνωστή σήμερα στη βιβλιογραφία είτε ως «Κάστρο της
Καλογριάς» (από παρακείμενο μοναστήρι), είτε, συνηθέστερα, ως «Τείχος των
Δυμαίων», των κατοίκων δηλαδή της δυτικότερης περιοχής («Δυμαίας Χώρας») της
αρχαίας Αχαΐας. Ενώ η ίδια η οχύρωση ανάγεται, όπως έγινε σχετικά πρόσφατα
1

σαφές, στη μυκηναϊκή εποχή, ο λόφος στον Άραξο αποτελεί μία από τις
μακροβιότερες θέσεις της Αχαΐας, με ενδείξεις κατοίκησης καθ’ όλη σχεδόν την
προϊστορική και ιστορική εποχή.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗΣ
ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ

Η οχυρωμένη θέση εντοπίστηκε τον 19ο αιώνα από περιηγητές όπως οι W. Gell, W.M
Leake και E. Dodwell. Παρόλο που ο Παυσανίας αποσιώπησε την ύπαρξη
οχυρωμένης ακρόπολης στην περιοχή του ποταμού Λαρίσου, θεωρήθηκε ασφαλής η
ταύτιση της με το αναφερόμενο από τον Πολύβιο (IV, 59, 4-60) ως «Τείχος των
Δυμαίων», «εύκαιρο φρούριο». Σύμφωνα με τον Πολύβιο το Τείχος Δυμαίων
βρισκόταν στα σύνορα της Αχαϊας με την Ηλεία, και κατά το Συμμαχικό Πόλεμο
μεταξύ Αιτωλικής και Αχαϊκής Συμπολιτείας (220-217 π.Χ.) έγινε αντικείμενο
σύγκρουσης των δύο αντιπάλων. Με την προαιώνια διαμάχη μεταξύ Αχαιών και
Ηλείων σχετιζόταν και ο ιδρυτικός μύθος του οχυρού. Σύμφωνα με αυτόν, το τείχος
το «επωκοδόμησε» (δηλ. το έχτισε επάνω σε προϋπάρχουσα οχύρωση) ο Ηρακλής,
όταν πολεμούσε εναντίον των Ηλείων, για να το χρησιμοποίησει ως ορμητήριο
εναντίον τους.
Τόσο η μορφή της οχύρωσης όσο και η ακριβής χρονολόγησή της αποσαφηνίστηκαν
πολλά χρόνια αργότερα, με ανασκαφές που διεξήχθησαν από την Αρχαιολογική
Εταιρεία. Επί πέντε συνεχή χρόνια, από το 1962 έως και το 1966, ο τότε Έφορος
Αρχαιοτήτων Ευθύμιος Μαστροκώστας προέβη στη συνολική αποκάλυψη και
αποτύπωση του τείχους και έφερε στο φως σημαντικά στοιχεία για την ιστορία της
θέσης. Καταρχήν, η οχύρωση χρονολογήθηκε στη μυκηναϊκή εποχή. Δεύτερον,
διαπιστώθηκε ότι η ακρόπολη συνέχιζε να χρησιμοποιείται και στα ιστορικά χρόνια,
έως και την περιόδο της Ενετοκρατίας. Τέλος, διαπιστώθηκε ότι το τείχος είχε
κατασκευασθεί σε θέση με ιστορία κατοίκησης από τη νεολιθική εποχή.

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ

Η Οχύρωση
2

(λίγο στενότερη προς το εσωτερικό της ακρόπολης) και προστατευόταν από πύργο σχήματος Γ (μήκους 9.8 μ. 3). ενώ εσωτερικά ορθές. Προς την πύλη οδηγούσε πλατιά άνοδος λαξευμένη στο βράχο.40 μ. 3). Το τείχος έσωζε τρεις πύλες.) προσκτισμένο στο νότιο άκρο του Βόρειου μακρού σκέλους του τείχους. είχε άνοιγμα πλάτους 4. η δυτική σωζόταν σε μήκος 47 μ. και περιέβαλλε την κορυφή του λόφου σε όλες τις πλευρές εκτός από τη φυσικά οχυρή νότια (προς τη χώρα των Ηλείων) (εικ. Σύμφωνα με τον ανασκαφέα. Τείχος Δυμαίων. λίγο χαμηλότερο από το αρχικό ύψος των 13. την πύλη έκλεινε ξύλινη θυρα. ενώ η ανατολική σε μήκος 51 μ.30-4. Περισσότερα στοιχεία διασώθηκαν για αυτήν που βρίσκεται στο βόρειο άκρο του ανατολικού σκέλους του τείχους (Ανατολική Πύλη). έγινε σε μεταγενέστερο στάδιο. το τείχος διατηρούνταν την εποχή της ανασκαφής σε ικανό ύψος (8-10 μ. 3. Εικ. δηλ.40 μ και πλάτους 4. Η Ανατολική Πύλη (εικ. μέσου πάχους 5 μέτρων. Από τις δύο στενές πλευρές. που κατά τον ανασκαφέα ενδέχεται να αποτελούσε την κύρια είσοδο στην ακρόπολη. Οι γωνίες που σχηματίζονταν στο σημείο συνάντησης της μακράς με τις στενές πλευρές ήταν εξωτερικά αποστρογγυλεμένες. το τείχος δεν ακολουθούσε ευθεία γραμμή αλλά σχημάτιζε καμπύλη περίπου στο μέσον της διαδρομής του. μήκους 190 μ. όπως έδειχνε ο όλμος που σωζόταν στη θέση του στο δυτικό άκρο του ανώτερου σκαλοπατιού. η κατασκευή κλίμακας με βαθμίδες (σκαλοπάτια) από ακανόνιστες πλάκες. και σε Ήταν σχετικά καλή «κυκλώπειας» κατασκευής. όταν το δάπεδο της ακροπόλης ανυψώθηκε λόγω των επιχώσεων. που προσδιορίζει ο Πολύβιος) κατάσταση. Πάντως.. 3 ... προς την πεδιάδα.Με εξαίρεση φθορές που είχαν προκληθεί από τον ιταλικό στρατό την περίοδο της κατοχής.35 μ. μία σε κάθε πλευρά. Γενική κάτοψη Στη μακρά (ΒΑ) πλευρά.

Μέση Πύλη. Εικ. πολύ μικρών διαστάσεων (ύψος 0. 0. Είσοδος μυστικής πυλίδας βόρειας πλευράς Ήταν τετράγωνο. 6.10 μ. και από αυτό ξεκινούσε στενή κλίμακα καθόδου με οροφή κλιμακωτή από μεγάλες πλάκες. οδηγούσε κάθετα προς το εξωτερικό της 4 . Το κατώφλι της βρισκόταν 2.46 μ. ίσως μυστικές έξοδοι. ανατολικά του καμπύλου τμήματος. 7). Τέλος. είχε ολοκληρωτικά καταστραφεί την περίοδο της κατοχής. η Δυτική Πύλη. σωζόμενες σε ύψος 0. 7. τη Βόρεια και την Ανατολική. 6). Η κλίμακα. εντοπίστηκαν και δύο.65 Εικ.). ψηλότερα από το φυσικό έδαφος.50 μ. Μέση Πύλη. από το δυτικό τοίχωμα της Μέσης πύλης. Καλύτερα σωζόταν αυτή της βόρειας πλευράς (εικ. Το στόμιο της εντοπίστηκε σε απόσταση 15. της οποίας ενδείξεις σώζονταν στο μέσον του δυτικού σκέλους του τείχους (προς τη θάλασσα δηλαδή). μετά τον καθαρισμό Πολύ στενότερη (2.Εικ. Επάλξεις κυκλώπειου τείχους μ. της οποίας αποκαλύφθηκαν 12 βαθμίδες. Τα κάθετα τοιχώματά της εμφάνιζαν μικρή απόκλιση προς τα άνω.47 μ. Σε δύο από τις πλευρές του τείχους. Κοντά στη Μέση Πύλη αποκαλύφθηκαν και οι επάλξεις του κυκλώπειου τείχους (εικ. 4-5). πριν τον καθαρισμό Εικ. πυλίδες. 5. και πλ. μάλλον άφρακτες. ανοιγμένη περίπου στο μέσον της βόρειας μακράς πλευράς.) ήταν η λεγόμενη «Μέση Πύλη» (εικ.60 μ. 4.

που διαιρούσε την ακρόπολη σε δύο τμήματα (εικ. ήταν η περιοχή της Μέσης Πύλης. όπου η επίχωση ήταν παχύτερη και αδιατάρακτη. Σάμψων χρονολογούν 5 . ενός του Ιωάννη Τσιμισκή (925-976) και του άλλου του Μανουήλ Κομνηνού (1143-1180). Εκεί ήταν ανιχνεύσιμες επάλληλες οικοδομικές φάσεις της Πρώιμης και Ύστερης Εποχής του Χαλκού. λόγω των συσσωρευμένων επιχώσεων. ανοιγμένη στο μέσον του διατειχίσματος.. Πρόκειται για την κατασκευή επάνω στον ημικατεστραμμένο αρχικό πύργο νέου ασβεστόκτιστου με αποστρογγυλεμένες τις εξωτερικές γωνίες.86 μ. όσο και την κατασκευή κάθετα προς το τείχος ενός ασβεστόκτιστου διατειχίσματος πάχους 2. 4).ακρόπολης. σε παραγέμισμα που δημιουργήθηκε από επάλληλα στρώματα από πλακοειδείς λίθους για την ισοπέδωση του χώρου νότια του τείχους. Οι φάσεις κατοίκησης Τα πρωιμότερα ίχνη ανθρώπινης παρουσίας στο λόφο ανάγονται στη Νεολιθική Εποχή. Ήδη από τον πρώτο καθαρισμό του τείχους ήταν διαγνώσιμες υστερότερες μετασκευές του.. Από τη μέθοδο της τοιχοποιίας οι περισσότερες από τις μετασκευές αυτές τοποθετήθηκαν στη βυζαντινή εποχή. Τέλος. υστερότερες επεμβάσεις εντοπίστηκαν και στην περιοχή της Ανατολικής Πύλης. Σε αυτό το σημείο μάλιστα. Τόσο ο W. Ο ανασκαφέας αναφέρει και την παλαιότερη ύπαρξη δύο πύργων στα άκρα του διατειχίσματος. Την επικοινωνία μεταξύ των δύο τμημάτων εξασφάλιζε θύρα πλάτους 1. κατέστησε όμως σαφές το χρονολογικό εύρος της εγκατάστασης στο λόφο. Η περαιτέρω διερεύνηση της τειχισμένης περιοχής.70 μ. 3). Για τη χρονολόγηση είναι σημαντική και η εύρεση στην περιοχή της ανατολικής πύλης δύο νομισμάτων. Το εξωτερικό στόμιο όμως δεν αποκαλύφθηκε. Ιδιαίτερα σημαντική. Phelps όσο και ο Α. Η ύπαρξη ωστόσο εγκατάστασης αυτής της εποχής στη θέση τεκμηριώνεται αποκλειστικά από κεραμεική. Αυτές περιελάμβαναν τόσο την απόφραξη της Μέσης Πύλης (εικ.60-2. προέκυψαν και τα βασικότερα στοιχεία για τη χρονολόγηση του τείχους. κυρίως για την εικόνα της προϊστορικής κατοίκησης. αν και δεν βοήθησε στην αποκατάσταση της μορφής της ακροπόλεως στις διαφορετικές αυτές φάσεις.

10. 12. Εικ. Αναφέρονται ακόμη και τμήματα αποθηκευτικών χονδροειδών αγγείων. Τμήμα τέτοιου μεγάλου άωτου σκύφου με έντονες χρωματικές διακυμάνσεις της επιφάνειας εικονίζεται στις εικ. Χαρακτηριστικά είναι τα γραπτά όστρακα. 8. Νεολιθική και πρωτοελλαδική κεραμική Όσον αφορά στα σχήματα των αγγείων. 9. Εξωτερική επιφάνεια νεολιθικού σκύφου Εικ. Ο ανασκαφέας Εικ. 11. 6 . 11-12. Εσωτερική επιφάνεια νεολιθικού σκύφου παραδείγματα μνημονεύει και «στενόλαιμων» σκύφων. με ομάδες γραμμών (εικ. 9) ή συνεχόμενα ολόβαφα τρίγωνα (εικ. Άνω τμήμα σκύφου νεότερης νεολιθικής Εικ.την κεραμεική αυτή στη Νεώτερη Νεολιθική (με κάποια πιθανά στοιχεία και της Τελικής Νεολιθικής ή Χαλκολιθικής). 8). με δημοφιλέστερο τον άωτο σκύφο. φαίνεται πως ήταν κυρίως ανοικτά. Νεολιθική κεραμική Εικ. ένα από τα οποία φέρει και πλαστικό τοξοειδές άτρητο ωτίο.

Δάπεδο άλλου δωματίου με κυκλική εστία βρέθηκε στην ίδια περιοχή της ακρόπολης. 7 . Πρόκειται για τμήματα δύο επάλληλων κτηρίων στα δυτικά της Μέσης Πύλης. συχνά μαζί με κεραμεική της Πρωτοελλαδικής (ΠΕ) περιόδου (εικ. Ένα από αυτά ήταν δίχωρο. Η τελευταία τεκμηριώνεται πολύ καλύτερα. έσωζε μάλιστα στο ένα δωμάτιο τμήματα αποθηκευτικού αγγείου ένθετου στο δάπεδο. κάτω από μεσαιωνική κατασκευή (αποθήκη ή υδατοδεξαμενή κατά τον ανασκαφέα). 10).Η νεολιθική κεραμεική από την ακρόπολη βρέθηκε ως επί το πλείστον αστρωματογράφητη. αντιπροσωπεύεται μάλιστα και από οικοδομικά κατάλοιπα.

ΠΕ ΙΙΙ γραπτά όστρακα 8 . το μεγαλύτερο μέρος της όμως φαίνεται να ανήκει σε πρωιμότερες Εικ. Πολλά από τα αγγεία φέρουν επίχρισμα σε όλη ή μέρος Εικ. 13) και πιθάρια με πλαστική διακόσμηση (σχοινοειδή μοτίβα) κάτω από τα χείλη τους (εικ. Η ΠΕ ΙΙΙ αντιπροσωπεύεται από δείγματα γραπτών οστράκων (εικ.Την εντατική κατοίκηση στο λόφο κατά την Πρωτοελλαδική Εποχή φανερώνει η σημαντική ποσότητα της κεραμεικής που βρέθηκε σε όλα τα ανεσκαμμένα σημεία. ΠΕ ΙΙ υδρία και υστερότερες φάσεις της ΠΕ ΙΙ. 15. και σχετικά επιμελή στίλβωση. Όστρακα ΠΕ πιθαριών με πλαστική διακόσμηση της επιφάνειας. τα οποία είναι εγχάρακτα και φέρουν λευκή επίθετη βαφή (εικ. Εικ. Από την πρώτη περίοδο της πρωτοελλαδικής Εποχής χαρακτηριστικότερα είναι τα ερυθρά Εικ. 14. Αυτή ενδέχεται να καλύπτει και τις τρεις περιόδους της Εποχής αυτής. 16. κύμβες. 14). οπισθότμητες πρόχοι. υδρίες (εικ. 16). ΠΕ ΙΙ όστρακα «κυκλαδικού» τύπου στιλβωτά όστρακα. 13. Αντιπροσωπεύονται τυπικά ΠΕ σχήματα: φιάλες με έσω νεύον χείλος. Ίσως σε πρωιμότερες φάσεις της ΠΕ ΙΙ ανήκουν όστρακα από αγγεία «κυκλαδικού τύπου». 15).

17) και ένας χάλκινος πέλεκυς (εικ. ΠΕ λίθινο ειδώλιο Τα αίτια του τέλους της πρωτοελλαδικής εγκατάστασης στο λόφο παραμένουν αδιευκρίνιστα. 18. ο οποίος σύμφωνα με τον Παπαδόπουλο σ. Χάλκινος πέλεκυς Εικ. 154-5 χρονολογείται μάλλον στη μυκηναϊκή περίοδο. 9 . Ο ανασκαφέας αναφέρει ενδείξεις για καταστροφή από πυρκαγιά. 18). Εικ. 17. είναι άγνωστη όμως τόσο η ακριβής χρονολόγηση όσο και η έκταση της καταστροφής αυτής.Στα μικροευρήματα των πρωτοελλαδικών στρωμάτων περιλαμβάνονται: τμήμα λίθινου ειδωλίου από την περιοχή της Ανατολικής Πύλης (εικ.

21. 20. 19. Κυρίως. πάντως. 19) αλλά και τεφρά μινύεια.Η επόμενη φάση κατοίκησης που μαρτυρείται στο λόφο ανάγεται στη μεσοελλαδική εποχή. Δυστυχώς. η Μεσοελλαδική εγκατάσταση στο λόφο τεκμαίρεται και πάλι από κεραμεική Εικ. Cavanagh και C. 20). Ιδιαίτερα στην περιοχή της Μέσης Πύλης αναφέρονται δύο επάλληλες οικοδομικές φάσεις υπερκείμενες των προϋπαρχόντων Πρωτοελλαδικών κτηρίων. 19-21). ΜΕ όστρακα με εγχάρακτη διακόσμηση Εικ. Mee ένας λακκοειδής τάφος που ερευνήθηκε την τελευταία ανασκαφική περίοδο και που απέδωσε διάφορα αγγεία. Σε αυτήν ανήκει κατά τους B. ΜΕ αμαυρόχρωμο όστρακο (εικ. ενώ άλλα φανέρωναν οργανική σχέση με το τείχος (ήταν προσκτισμένα σε αυτό). μερικά από τα οποία έφεραν εγχάρακτη γραμμική διακόσμηση (εικ. πριν και μετά την κατασκευή του τείχους. η έρευνα ήταν αρκετά μικρής κλίμακας ώστε να καταφέρει να προσφέρει ολοκληρωμένη εικόνα της εγκατάστασης στο λόφο. Το μεγαλύτερο μέρος της κεραμεικής αυτής συλλέχθηκε από μυκηναϊκά στρώματα. η κατοίκηση στο λόφο φαίνεται πως ήταν ιδιαίτερα εντατική. Τμήματα μυκηναϊκών οικιών αποκαλύφθηκαν σε όλα τα σημεία της ανασκαφής. Σημαντική για την αποκατάσταση της ιστορίας της εγκατάστασης αυτής πάντως έχει θεωρηθεί η ανασκαφή της «Οικίας Α» στην περιοχή 10 . Πρόκειται για όστρακα από αγγεία αμαυρόχρωμα (εικ. Εικ. μεταξύ των οποίων μία πρόχους με υπερυψωμένη λαβή. Κάποια από τα μυκηναϊκά κτίσματα φαίνεται ότι προϋπήρχαν της οχύρωσης. ΜΕ πρόχους με υπερυψωμένη λαβή Κατά την τελευταία αυτή εποχή της προϊστορίας. όμως.

ψευδόστομους αμφορείς (εικ. Περιλαμβάνει μονόχρωμες και ακόσμητες υδρίες (εικ. Α.μεταξύ της Ανατολικής και της Μέσης Πύλης. 22. 201) αν και η E. γραπτές στενόλαιμες πρόχους (εικ. Γενικά. ΥΕ ΙΙΙΒ2 (ΥΕΙΙΙΒ-IIIΓ). 24. ΥΕ ΙΙΙΒ2 Εικ. Εικ. Πρόχους ΥΕ ΙΙΙ Γ 11 . 26-32). η κεραμεική που δημοσιεύει ο ανασκαφέας χρονολογείται στην ύστερη περίοδο Εικ. Αδιευκρίνηστο είναι επίσης το αν η πρώτη καταστροφή στο Τείχος Δυμαίων σχετίζεται με τον ορίζοντα των ΥΕ ΙΙΙΒ2 ύστερων καταστροφών που έλαβαν χώρα στις ακροπόλεις της Τίρυνθας και της Μιδέας ή με τον ορίζοντα των ΥΕ ΙΙΙΓ πρώιμων καταστροφών όπως αυτής των οικιών βορείως της ακρόπολης της Αθήνας (Vitale 2006. καθώς έδωσε στοιχεία για καταστροφή δύο φορές μέσα στη μυκηναϊκή εποχή: με βάση την αντίστοιχη κεραμεική. Η έκταση όμως αυτών των καταστροφικών επεισοδίων παραμένει αδιευκρίνιστη. Μονόχρωμη υδρία. 183· Jung 2006. και κυρίως στις δύο τελευταίες φάσεις της Εικ. 25. ΥΕ ΙΙΙΒ2 της μυκηναϊκής περιόδου. η οποία συνοψίζει παλιότερα (ΥΕ ΙΙΙΒ2 ύστερα) και νεότερα (ΥΕ ΙΙΙΓ πρώιμα) στοιχεία χωρίς όμως –μέχρι στιγμής. Jung υποστήριξαν την εκδοχή της ΥΕ ΙΙΙΓ πρώιμης καταστροφής (Sherratt 1980. η πρώτη καταστροφή τοποθετείται από την P. με ελάχιστες πιθανές εξαιρέσεις. 22-24). Μονόχρωμη υδρία. Mountjoy στη μεταβατική της ΥΕΙΙΙΒ2ΥΕΙΙΙΓπρώιμη φάση. 23. Sherratt και προσφάτως ο R. S. Μονόχρωμη υδρία.να τεκμηριώνεται στρωματογραφικά και η δεύτερη στο τέλος της ΥΕΙΙΙΓ. 204). 25).

27. 33. κύλικες (εικ. Άνω όψη ψευδόστομου αμφορέα ΥΕ ΙΙΙ Β2 Εικ. κυλινδρικά αλάβαστρα (εικ. 33). 35α. Ψευδόστομος αμφορέας ΥΕ ΙΙΙ Α2 Εικ. 36). 34. 28. Άνω όψη ψευδόστομου αμφορέα ΥΕ ΙΙΙ Γπρώιμη φάση Εικ. ΥΕ ΙΙΙΓ πρώιμη φάση 12 . Εικονιστικός κρατήρας με διακόσμηση πτηνών. Ψευδόστομος αμφορέας ΥΕ ΙΙΙ Α2 Εικ. Εικ. Αλάβαστρο. Ψευδόστομος αμφορέας ΥΕ ΙΙΙ Β2 Εικ. κρατήρες. 30. ΥΕ ΙΙΙΓ πρώιμη φάση σφαιρικά και. 31. κυρίως. Άνω όψη ψευδόστομου αμφορέα ΥΕ ΙΙΙ Β1 Εικ. 32. 34). 26.Εικ. ένας εκτός των οποίων φέρει εικονιστική διακόσμηση πτηνών (εικ. 29. Άνω όψη ψευδόστομου αμφορέα ΥΕ ΙΙΙ Β1 Εικ.

Sherratt. Σκύφος. Αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό του κεραμεικού συνόλου από το Τείχος Δυμαίων. ΥΕ ΙΙΙΒ2 ύστερη ή ΥΕ ΙΙΙΓ πρώιμη φάση Μερικοί ακέραιοι σκύφοι (εικ. Κύλικα. σύμφωνα με την E. ΥΕ ΙΙΙΓ πρώιμη φάση ς και σημαντικό αριθμό γραπτών σκύφων (εικ. 38. Ένας άλλος σκύφος. 13 . Σκύφος. ΥΕ ΙΙΙΒ2 ύστερη ή ΥΕ ΙΙΙΓ πρώιμη φάση Εικ. Εικ. ΥΕ ΙΙΙΒ2. 40) συλλέχθηκε από την αρχή του παραγέμισματος στον Τομέα της Μέσης πύλης υποδεικνύοντας έτσι και την πιθανή κατασκευή του τείχους στην ΥΕ ΙΙΙΒ2 φάση (παρά στην ΥΕ ΙΙΙΑ όπως πρότεινε ο ανασκαφέας). β.Εικ. 37-40). 39. είναι η σημαντική παρουσία τύπων χαρακτηριστικών της ΥΕ ΙΙΙΒ2 στην Αργολίδα αλλά πολύ σπάνιων τόσο στην υπόλοιπη Πελοπόννησο όσο και αλλού στον μυκηναϊκό κόσμο. Κύλικες. 35.α. με διακόσμηση σπειρών (εικ. 37. ΥΕ ΙΙΙΒ2 ύστερη ή ΥΕ ΙΙΙΓ πρώιμη φάση Εικ. Σκύφος. Σκύφος. 40. 37-39) ήρθαν στο φως κατά τον καθαρισμό της μυστικής βόρειας εξόδου. 36. Μόνωτο κύπελλο.S. ΥΕ ΙΙΙΓ πρώιμη φάση καθώ Εικ. ΥΕ ΙΙΙΒ2 ύστερη ή ΥΕ ΙΙΙΓ πρώιμη φάση Εικ.

είναι και τρία προφανώς εισηγμένα μετάλλινα αντικείμενα (με πιθανότερη προέλευση την Ιταλία). 44. Παπαδόπουλος 1979 σ. Μία Εικ. 47) της ΥΕ ΙΙΙΓ. Κτένι από ελεφαντόδοντο στεάτινη λαβή (κατά τον Ορλάνδο σφονδύλι) με εγχάρακτο διάκοσμο (εικ. και έναν εξάκτινο μικρό μολύβδινο τροχό.G. 46. καθώς και ένα (επίσης σπάνιο για την Αχαΐα) ελεφάντινο χτένι του τύπου ΙΙ των αιγαιακών χτενιών Εικ. Σπάνια για τη μυκηναϊκή Αχαΐα είναι δύο σιδερένια εγχειρίδια από τη θέση (βλ. 46). και κατά γενική παραδοχή ενδεικτικά της θέσης της ακρόπολης στο δίκτυο ανταλλαγών της εποχής. ένα επίσης χάλκινο εγχειρίδιο τύπου “Peschiera” με ελεφάντινη λαβή (εικ. 45. 47. χάνδρες από διάφορα υλικά (και από το σχετικά σπάνιο ήλεκτρο). 156). 43). 41. Εγχειρίδιο τύπου Peschiera (εικ. 41-42). 14 . 44-45) ανήκε ίσως σε χάλκινο όπλο (σκήπτρο κατά τον Παπαδόπουλο σ. Buchholz (εικ. Σε αυτά συμπεριλαμβάνονται τμήματα πήλινων ειδωλίων (εικ.Τη σημασία της μυκηναϊκής εγκατάστασης στον Άραξο υπογραμμίζουν το πλήθος και η ποικιλία των υπόλοιπων κινητών ευρημάτων. Λαβή από στεατίτη Ιδιαίτερα σημαντικά. Εικ. 42. σφονδύλια πήλινα και Εικ. 43. Ειδώλια βοδιών του H. Χάλκινη πόρπη περιόδου Εικ. 156). Πρόκειται για μία χάλκινη βιολόσχημη πόρπη της ύστερης ΥΕΙΙΙΓ Εικ. Πήλινα ειδώλια από στεατίτη. Λαβή από στεατίτη Εικ.

Ενσφράγιστο κεραμίδι στέγης της Ανατολικής πύλης. 49. Λίθινος πέλεκυς τα τμήματα στέγης Εικ. 53. Εξίσου σημαντικά στοιχεία για την εγκατάσταση σε φάσεις υστερότερες της μυκηναϊκής εποχής προέρχονται από την περιοχή Εικ. Λίθινος πέλεκυς ευρήματα αλλά και αποσπασματικά οικοδομικά κατάλοιπα. δίχωρο κτίριο. 55.Στα λίθινα αντικείμενα περιλαμβάνονται και τρεις πελέκεις (εικ. 50. που αποκαλύφθηκε εσωτερικά της Ανατολικής Πύλης. 54. Τέλος.λόφο και μετά τη μυκηναϊκή εποχή μαρτυρείται από κεραμεικά Εικ. 48-50). Ο «βωμός» αυτός βρίσκεται κατά 15 . 52.τειχισμένο πλέον . Η συνέχιση της κατοίκησης στον . και μάλιστα φαίνεται να συνδέονται με λατρευτικές δραστηριότητες. Σημαντικό εύρημα είναι κεραμίδων Εικ. 51). Ειδώλιο σκύλου Εικ. από την περιοχή της Ανατολικής Πύλης συλλέχθηκε και μία μήτρα για την κατασκευή δακτυλίου. Ειδώλιο κριού ανασκαφέας ονόμασε βωμό. Βωμός μπροστά από την κύρια πύλη Πρόκειται καταρχήν για Εικ. 48. 51. Μικρογραφικοί σκύφοι επιμήκη (μήκους 4. Εικ.60 μ. Λίθινος πέλεκυς που βρέθηκαν στην επίχωση εκείνου του δωματίου που βρισκόταν επάνω στο τείχος: κατά τον ανασκαφέα φέρουν το αποτύπωμα τριγωνικής σφραγίδας με τα τρία πρώτα γράμματα της λέξης ΔΥΜ(ΑΙΩΝ) (εικ. Στους ιστορικούς χρόνους χρονολογείται η Οικία Β. κτισμένο εν μέρει πάνω στο τείχος της μακράς πλευράς.) κτιστή κατασκευή που ο Εικ.

Εικ. σύμφωνα με τον ίδιο. π. πινάκια. Σε ογκόλιθο της πύλης αναγράφονται οι θεότητες Άφητος και Αφροδίτη. π. κεραμεική κυρίως αρχαϊκών και κλασικών χρόνων: Όστρακα λυχναριών. 56. αν όχι ταυτόσημη. ανατολικής) πύλης. ενώ σε παρακείμενο ογκόλιθο του πύργου οι Ενυάλιος και Άρτεμις. απαντά. του Ενυαλίου στον 4ο αι. με τον Άρη. πάλι μαζί με οστά ζώων. ο 16 . αλλά χρονολογούνται. και της Αφροδίτης στον 2ο αι. Οι επιγραφές δεν είναι σύγχρονες μεταξύ τους. Ριζάκη.. 52). κατά τον Μ. 56). κυλίκων και σκύφων). Την εντύπωση εντατικής λατρευτικής δραστηριότητας στην περιοχή της πύλης ενέτεινε η εύρεση επιγραφών χαραγμένων σε ογκόλιθους του πύργου και της πύλης που βρίσκονται επάνω από το βωμό. Τέλος. κατά τον Α. Παρόμοια κεραμεική (όστρακα λύχνων. Osanna και ο τρόπος διάταξης των ονομάτων ανά δύο. με βάση την παλαιογραφία. ίσως την ίδια περίπου εποχή με το βωμό.μήκος της εσωτερικής πλευράς του κάθετου σκέλους του πύργου (εικ. που ο ανασκαφέας ανήγαγε στην Γραμμική Α. Από την πλακόστρωτη επιφάνεια του πάντως συλλέχθηκε. 5455) καθώς και ειδώλιο Πανός με προσωπείο που παίζει δίαυλο (εικ. που υποδηλώνει τη σύνδεση μεταξύ συγκεκριμένων θεοτήτων.Χ.Χ. αλλά και μικκύλοι κάνθαροι με θλαστό περίγραμμα και κωνική βάση και αρχαϊκοί μικρογραφικοί σκύφοι (εικ.. Το σύμβολο αυτό. σε έναν από τους λίθους του εσωτερικού προσώπου του ανατολικότερου από τα δύο τοιχάρια ήταν χαραγμένο σύμβολο που έμοιαζε με τρίαινα ή κεφαλαίο Ψ. εντοπίστηκε και μεταξύ δύο παράλληλων τοιχαρίων που είχαν προσκτισθεί. αρχαϊκοί και κλασικοί σκύφοι. Επίσης σημαντικός είναι. π. και σε λίθο πρωτογεωμετρικού κτίσματος στην Ιωλκό. του Αφήτου και της Άρτεμης στον 3ο αι. Ειδώλιο Πανός αυλητή Μάλιστα. κάθετα προς το δεξί (βόρειο) τοίχωμα της ίδιας (δηλ. μαζί με μισοκαμμένα οστά. μελαμβαφείς κύλικες. η λατρεία της οποίας μαρτυρείται και στην Ιλιάδα (βλ.Χ. Η ύπαρξη τους στο τείχος πλουτίζει σημαντικά τις γνώσεις μας για το λατρευτικό πάνθεο της Αχαΐας. Παπαχατζής 1996). ταυτίζεται με τον Απόλλωνα). Βρέθηκαν επίσης τμήματα αρχαϊκών ζωόμορφων ειδωλίων (εικ. 53). αλλά και στον Ενυάλιο. Η κατασκευή του τοποθετήθηκε από τον ανασκαφέα στους γεωμετρικούς χρόνους. πολεμική θεότητα παρόμοια σε χαρακτήρα. Ιδιαίτερα σημαντική είναι από αυτήν την άποψη η αναφορά όχι μόνο στον Άφητο (που.

είτε και εφήβων που ολοκλήρωναν τη μύησή τους με την υπηρεσία τους σε μεθοριακό οχυρό.67 Χ 6. δηλαδή. και για άλλη. Σύμφωνα με πολλούς ερευνητές η διαχρονική σημασία του λόφου είναι συνδεδεμένη με την «νευραλγική» του θέση που εξασφάλιζε τόσο την επικοινωνία με το Ιόνιο (και την Αδριατική).80 μ που αποκαλύφθηκε στην περιοχή της Μέσης Πύλης. λείψανα τουλάχιστον τριών οικημάτων (Γ. Πρόκειται για την επιγραφή ΝΙΚ του 4ου αι. αλλά και σε άλλες πλουτοπαραγωγικές πηγές. και τα σημαντικά κοιτάσματα ασβεστόλιθου που βρίσκονται στην περιοχή και που 17 . π. Σύμφωνα με τον ίδιο μελετητή. Την ενετική φάση κατοίκησης τεκμηριώνουν εξάλλου νομίσματα της εποχής (ο ανασκαφέας αναφέρει ειδικά νομίσματα του δόγη Antonio Ven(erio).Χ. Περαιτέρω επιγραφές εντοπίστηκαν στη γωνιαία λιθόπλινθο του νοτίου τοιχώματος της Κύριας (Ανατολικής) Πύλης. ΣΥΝΟΨΗ Η μέχρι στιγμής έρευνα αναδεικνύει το Τείχος Δυμαίων ως μία από τις σημαντικότερες προϊστορικές θέσεις της Αχαΐας. να υποδηλώνεται η παρουσία είτε στρατιωτών που είχαν αναλάβει τη φύλαξη του φρουρίου. που συνεχίζει να αποτελεί σημαντικό στοιχείο της τοπογραφίας της περιοχής και σε υστερότερες φάσεις της ιστορίας. παράλληλα προς το τείχος. Τη συνέχιση χρήσης της θέσης κατά τη βυζαντινή και ενετική εποχή μαρτυρούν. προσφέρουν ενδείξεις για το είδος της εγκατάστασης την εποχή αυτή: μπορεί. δίστιχη αλλά δυσδιάκριτη (ο ανασκαφέας μπόρεσε να διακρίνει μόνο τα γράμματα ΛΕΩΝΟΣ) στην εξωτερική. εκτός από τις μετασκευές του τείχους που αναφέρθηκαν παραπάνω. καθώς και η ασβεστόκτιστη ορθογώνια κατασκευή (υδατοδεξαμενή ή μάλλον αποθήκη) εσωτερικών διαστάσεων 3. το χαρακτηριστικό αυτό. 1382-1400). όσο και πρόβαση σε εύφορες πεδινές περιοχές. στην εσωτερική όψη. «ερασιτεχνική» χάραξη. Δ και Ε) που ανεσκάφησαν στην περιοχή μεταξύ Μέσης και Ανατολικής Πύλης. σε συνδυασμό με τη φύση των θεοτήτων που αναγράφονται στο Τείχος. που προσδίδει στις επιγραφές το χαρακτήρα “γκραφίτι”. όπως σημειώνει ο Ριζάκης. αλλά. Αυτές περιλαμβάνουν όχι μόνο την πλούσια θαλάσσια πανίδα που επισημαίνει ο Ορλάνδος.Ριζάκης επισημαίνει και την ατημέλητη.

M. Τριανταφύλλου. Μεσσηνιακά και Ηλειακά (1980) 414-5 • A. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Γενική • Κ. Gell. 93-98 18 . A Classical and Topographical tour through Greece during the years 1801. ΠΑΕ 1962. Ιστορικόν Λεξικόν των Πατρών (Πάτρα 1959) 638 • Ν. Παπαχατζής. Paysages d’ Achaie I. 7) • A. Παπαχατζής. Dodwell. • Sir W. ΠΑΕ 1963. Sources Textuelles et Histoire Régionale. being a description of the routes of that peninsula (Londres 1817) 25 • E. Ανασκαφή του Τείχους Δυμαίων. Παυσανίου Ελλάδος Περιήγησις. Rizakis.Δ. Μαστροκώστας. Αχαϊκά και Αρκαδικά (1980) 66. 1805 and 1806 (Londres 1819) 312 • W. Μαστροκώστας. 127-133 • Ευ. Travels in the Morea II (Londres 1830) 159 Έρευνες Αρχαιολογικής Εταιρείας • Ευ. Παυσανίου Ελλάδος Περιήγησις.D. 118-123. 67 • Ν. Ρίθυμνα αρ. Rizakis. Appendix 1 (no.φαίνεται ότι είχαν χρησιμοποιηθεί στην αρχαιότητα για την κατασκευή μνημείων σε πόλεις τόσο της δυτικής όσο και της υπόλοιπης Αχαΐας.D. Leake.Δ. 9 (Ρέθυμνο 2001) 36 Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ Περιηγητές 19ου αι. Ανασκαφή του Τείχους Δυμαίων. Μελετήματα 20 (Αθήνα 1995) 271-273 • Ν. Itinerary of the Morea. Μελετήματα 15 (Αθήνα 1992) 102-107. Le bassin de Peiros et la plaine occidentale. Achaie I. Η Γεωπολιτική Οργάνωση της Πελοποννησιακής Αχαΐας. Φαράκλας.

ΠΑΕ 1964. The Twilight of the Early Helladics. The Neolithic Pottery Sequence in Southern Greece. 60-67 • Ευ. Veröffentlichungen der Mykenischen Kommission 21 (Wien 2004) 675 δ) Μεσοελλαδική εποχή • Th. Le Peloponnèse au Bronze Ancien. Forschungsbericht 19752002. SIMA 125 (Jonsered 1998) 37 19 . SIMA 55 (Göteborg 1979) 62-63 • J. A Private Place. Forsén. Papadopoulos. Μία προϊστορική θέση στην ορεινή Πελοπόννησο (Αθήνα. Mycenaean Achaea. A Study of the Disturbances in East Central and Southern Greece towards the End of the Early Bronze Age. ΠΑΕ 1965. Cavanagh . Ορλάνδος. Mee. Σάμψων. 2. Ανασκαφή του Τείχους Δυμαίων. The mainland and the islands (SIMA 52 Göteborg 1979) 195-196 (Ε 47) β) Νεολιθική εποχή • Α.B. J. Έργον 1966. Dickinson. Μαστροκώστας. Το σπήλαιο των Λιμνών στα Καστριά Καλαβρύτων. A Gazetteer of Aegean Civilisation in the Bronze Age I.K. Renard. Mycenaean Achaea.P.• Ευ. Alram-Stern. Die Ägäische Frühzeit. Κ. Phelps. Μαστροκώστας. Death in Prehistoric Greece. SIMA P.C. Hope-Simpson and O. Die Frühbronzezeit in Griechenland mit Ausnahme von Kreta. W. Aegaeum 13 (Liège 1995) 8 • E.T. 116 (Jonsered 1992) 83 κε • J. Band Teil 2. 121-136 • Α. Serie. 156-165 ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Η προϊστορική θέση α) Γενικά • R. Ανασκαφή του Τείχους Δυμαίων. BAR 1259 (Oxford 2004) 65 γ) Πρωτοελλαδική εποχή • J. 2. Papadopoulos. SIMA 55 (Göteborg 1979) 63-65 • W. Τείχος Δυμαίων. 1997) 352 • W.

σε: Πρακτικά Ε΄ Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών. Gli Achei e l identità etnica degli Achei d’ Occidente. Παράρτημα 22. Approaching the latest excavation evidence.-C. Regional Variations in LHIIIB. Sherratt. Hughes-Brock. 1)..J. Achaea’s role in the Mycenaean world.A Mountjoy. Paestum.Δ. Atti del Convegno Internazionale di Studi. Μελετήματα 13 (Αθήνα 1991) 31-37 • Λ. 416 (για σκύφους) • S. 6-10 Σεπτεμβρίου 1995. Harding – H. Δύμη και Δυμαία Χώρα. Άργος. σε: Α. 180-3 • P. Ριζάκης. Αθήνα 19-21 Μαΐου 1989. Πελοποννησιακά. 23-25 febbraio 2001. Vitale. 166 20 . σε: Κ. Western Achaea during the LHIIIC period. E. Papadopoulos. BSA 75.J. Ceramic Phases and Terminology. Ανακοινώσεις κατά το πρώτο Διεθνές Συμπόσιο. 155. Darcque. BEFAR 319 (Paris 2005) 26. Papadopoulos. 31 • P. Monumenta Graeca et Romana IV (Leiden 1983) 1 • Th. BSA 1974. 1 (Leidorf 1999) 402-404.ε) Μυκηναϊκή εποχή Γενικά • Th. Ριζάκης. 2006. The LH IIIB-LH IIIC Transition on the Mycenaean Mainland. Formes et fonctions de l’ espace bâti en Grèce continentale à la fin du IIe millénaire avant J. 213 κε • S. L’ habitat Mycénien. Hesperia 75. Μυκηναϊκές εγκαταστάσεις στην ορεινή Δυμαία Χώρα. Κολώνας. Νεώτερη Μυκηναϊκή τοπογραφία της Αχαΐας. Mycenaean Achaea. Moschos. 156. Κολώνας. 46. σε: E.). SIMA 55 (Göteborg 1979) 24 (αρ. 1996-1997. Χάνδρες από ήλεκτρο • A. Late Helladic Citadels on Mainland Greece. Tekmeria 3 (Paestum and Athens 2002) 19. 187-8. 1980. Μελετήματα (Αθήνα 2000) 93-98 • I. Αρχαία Αχαΐα και Ηλεία. Regional Mycenaean Decorated Pottery Vol. 147.S. Amber in the Mycenaean World. Αχαϊκό Τοπίο ΙΙ. Ναύπλιον. Iakovidis. 138. 470 • Λ. 191 Κεραμεική – χρονολόγηση • E. Greco (επιμ.

Αφροδίτης. ΑΑΑ 39. On the character of social relations between Greece and Italy in the 12th/11th c. Μετάλλινα αντικείμενα ιταλικής προέλευσης • Th. Laffineur – E. Χρονολογία Comparata. Jung. Λατρεία Αφήτου (Απόλλωνος).π. Osanna. 2006. 33. 11 (Stuttgart 1998) 29.C.u. 124-5 αρ. Santuari e culti dell’Acaia antica (Napoli 1996) 44 21 . Jdl 95.R. 139-150 Γεωμετρικός Βωμός • Α. Buchholz. Athens. Ενυαλίου • Μ. 120 αρ. Jonsered 1997) 323. σε: R. Ägäische Kämme. J.Jung. Papadopoulos – L. Italien und Griechenland in der ausgehenden Bronzezeit.-G. 14-18 April 2004 (Liège-Austin 2005) 489 • R. 58 • Th. 1700/1600 bis 1000 v. Dezember 1999. Sürenhagen (επιμ. (Wien 2006) 204 • Στ. Vergleichende Chronologie von Südgriechenland und Süditalien von ca.).J. 6. Periplus. Matthäus. Four Late Bronze Age Italian Imports in Achaea. Aström . 124 • Th. The Greek Mainland. Italian School of Archaeology. Papadopoulos. Proceedings of the 10th International Aegean Conference. Aegeans in the Central and Eastern Mediterranean.) (SIMA 121. Eder . The Late Bronze Age Daggers of the Aegean I. σε: P.Χτένι από ελεφαντόδοντο • Η.. Greco Emporia. SIMA 127 (Jonsered 2000) 144-145 • B. J. Festschrift für Hans-Günter Buchholz zu seinem achtzigsten Geburstag am 24. Papadopoulos. Kontorli-Papadopoulou. Mycenaean Achaea κλπ. Mazarakis-Ainian. Acta Praehistorica et Archaeologica 16/17. 1984/85. Ευρήματα της Εποχής του Χαλκού ιταλικής προέλευσης στην Αχαϊα. BC.Z. Οικονομίδης. From rulers’ dwellings to temples: architecture. ό. religion and society in Early Iron Age Greece (1100-700 B. 122. 168 (ειδικά για το εγχειρίδιο τύπου Peschiera) • H. 1980. Αρτέμιδος.D. PBF VI Bd.

Ριζάκης. Στο Α. (Αθήνα 1996) 56 (για λατρεία Ενυαλίου) • Α. Η Θρησκεία στην Αρχαία Ελλάδα. Παπαχατζής.• Ν.Δ.Δ. Δύμη και Δυμαία Χώρα (Μελετήματα. Ριζάκης. Αχαϊκό Τοπίο ΙΙ. Το λατρευτικόν πάνθεον στης αρχαίας Δύμης: θεοί και ήρωες.Δ. Αθήνα 2000) 125-127 22 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful