You are on page 1of 830

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

Κ Α Ι

ΦΡΙΝΤΡΙΧ ΕΝΓΚΕΛΣ
ΔΙΑΛΕΧΤΑ
ΕΡΓΑ
ΣΕ ΔΥΟ ΤΟΜΟΥΣ
Τ Ο Μ Ο Ε

I

ΣΗΜΕΙΩΣΗ Τ ϋ Γ ΕΚΔΟΤΙΚΟΙ'
ΤΗΣ Κ Ε TOT Κ Κ Ε
Ό

τόμυ- ut/roc,

Χτάλιν

luv

*'/.ητήματα

ί/xto; χαί ά προηγονμενος,

Αενινιομοΰ'—ίχύίδεtui

oi

/ . Β.
ίκτέλεοη

à.tàif/αοη·; τοΰ ΠΓ τής ΚΕ τοϋ ΚΚΕ γιά τήν ίχόοση ατή*
ίλληηχή
'ργων

γλώοοα,

οτάν πρώτο
'Ει-γχελς-Λενιν

(τόμυς

Μόοχα,

εργάτις

μας

Τή

ιοϋ Μάρξ,
λίιοΰός,

1ος, Κρητικό Εκδοτική

ιιανιχή

οήμερα

μεταψραοη
το γερμανικά
όπως

τιμή

ί·Ί0ψη

Μάρζ-

Ποίιτικι

fit ταψράοτηχι
ονντάχτες

την xâvaue
η

κέρδος*,

à.7*

πόλεμος

χαί
ητ-

ti'dtitι."
κείμενο.

οτή

Γαλ-

τά μειαφράοαμε

χαί

ιιπά ιά

αγγλικά

χαί τις άντίητοιγες

και τή ρωοιχή

χαί

τά Αγγλιχό

« Ό Ιμφνλιος
χαί

ιά &εο>ρήοαμε àsr' rrôeiui
,ταίονοπα;

Μόρ;

τά ' Ινοτιζοντο

άπό ομάδα μεταφραστές,

àsiô ιύ ποωτύιι·πο,
λία»,

διαλεχτών
άντιοτοιχεϊ

1948)

τόμο; πού παηαάίνονμε

9ρο>ρή9ηκε

των

χαί Στάλιν,

όπως ιά ί- ιιιιελήόηχε

Φιλολογίας,

Έργα

Λένιν

τόμο τον δίτομον των διαλεχτών ίργων

xat Ένγχελς,

Ό

ω ς ιά τέλη τον 1951,

MàoS χαί Ένγχ>/.ς,

ίχδόηεις

ηρωτάτν.ΊΟ.
οτή ;·«ο-

γλώοοα.

ΤΟ ΕΚΔΟΤΙΚΟ

ΤΗΣ

Κ Ε ΤΟΥ

ΚΚΕ

«

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΕΚΛΟΣΗΣ
Ή συλλογή αύτή περιέχει τά σπουδαιότερα Spy α τοο Μάρξ
χ α ί τοο Έ ν γ χ ε λ ς πού φωτίζουν χαί τά τρία συστατικά μέρη
-ιοϋ μαρξ:σμοο: τή φιλοσοφία, τήν χθλ.ιτιχή οίχυνομία καί τό
σοσιαλισμό. Ό Μάρξ χα£ ό "Ενγχβλς έπεξβργάστηχαν χριτιχά
8λες τίς καλύτερες έπιτεύξβις τής άνθρώπινης σχέψης ατό πεδίο τής φιλοσοφίας, τής πολιτικής οίχονομίας χαί τοο σοσιαλιομοό, γενίκευσαν τή μακραίωνη πβίρα τών άγώνων τών καταπιεζόμενων τάξεων ένάντια ατούς όποδουλωτές τους χαί δημιούργησαν τή διδασχαλία τοδ έχιστημονιχοϋ σοσιαλισμού, χού
«ποτέλβσε μιάν έπαναστατιχή άνατροπή χαί έγχαινίασε μιά καινούργια έποχή ατήν άνάπτυξη τής χοινωνιχής οχέψης.
Σέ άντίθεση μέ όλα τά άλλα φιλοσοφικά χαί πολιτικά συστήματα, ό μαρξισμός έχφράζει τά βασικά συμφέροντα τής έργατικής τάξης χαί 8λ»ν τών έργαζομένων. Ό μαρξισμός δεν
είναι διδασχαλία ξεχομένων άνθρώπων rj Ιδρυτών ξεχομένων αιρέσεων, άλλά διδασχαλία πού άπευθύνεται πρές τό προλεταριάτο χι έχει άποστολή νά άποτελέίει τήν πυξίδα στήν έπαναστατιχή του πάλη. Ό μαρξισμός είναι ή σημαία, τό σύμβολο
χίστης τής έργατιχής τάξης, πού της άποχάλυψβ τήν Ιστοριχή
της ίποστολή—τήν άπελβυ^έρωση τής άνθρωπότητας άπά χά4ε ζυγό χαί έχμετάλλευση—χαί πού έδειξε τό δρόμο γιά τήν
έγχαθίδρυση τής κομμουνιστικής κοινωνίας. Σ' αύτό βρίσκεται
ή δύναμη τοο μαρξισμοί», αύτό τόν χάνει άκατανίκητο. « Ό Μάρξ
χαί ό Έ ν γ χ ε λ ς δέν είναι άπλώς ιδρυτές μιας οποιασδήποτε φιλοσοφικής „σχολής", είναι ζωντανοί άρχηγοί τοο ζωντανού προλεταριακού κινήματος, πού μέρα μέ τή μέρα μεγαλώνει χαί δυναμώνει». (I. Σ τ ά λ ι ν).
Ό μαρξισμός δνοιγβ τό δρόμο του διεξάγοντας άνειρήνευτο άγώνα ένάντια στήν άντιδραστική ιδεαλιστική φιλοσοφία,

2

ΠΡΟΛΟΓΟΕ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ

ενάντια στήν αστική πολιτική οίχονομία, ένάντια στέν αιρετικό
καί μικροαστικό σοσιαλισμό.
Ό Μάρξ και ό Έ ν γ κ ε λ ς εδοσαν μιά κλασική ΙκΟεση τών
βασικών ίδεών του επιστημονικοϋ σοσιαλισμού στό περίφημο
προγραμματικέ ντοκουμέντο, στό «Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος*), μέ τό οποίο άρχιζε: ή συλλογή αύτή. «Σ' αυτό τό εργο—τόνιζε ό Λένιν—έκτίθβται μέ μβγαλοφυή καθαρότατα και παραστατικότητα ή νέα κοσμοθεωρία, ό συνβπής υλισμός πού άγκαλιάζει κα£ τό —>8£ο τΐ,ς κοινωνικές ζωής. ή οιαλεχτική, αάν ή πιό καθολική καί ή ictô βαθιά διδασκαλία γιά
τήν έξέλιξη, ή θεωρία τής ταξικής πάλης κα£ τοϋ κοσμοϊστορικού έπαναστατικοϋ ρόλου του προλεταριάτου, τοό δημιουργού
τής νέας, τής κομμουνιστικής κοινωνίας». 1 ο «Μανιφέστο τον»
Κομμουνιστικού Κόμματος»>—«τό 4σμα ασμάτων του μαρξισμού»,
οχως τό ονόμασε ΐ σύντροφος Στάλιν—ϊδοσε ατά έκατομμύ^ι*
τών προλετάριων όλων τών χωρών τό θεωρητικό όπλο γιά τόν
αγώνα ένάντια στήν καπιταλιστική σκλαβιά, τούς άποκάλυψε τό
μέλλον καί τούς χάραξβ τό μαχητικό πρόγραμμα δράσης.
Τά τρία Ιργα τοό Μάρξ γιά την ιστορία τής Γαλλίας το'"·>
19ου αιώνα χοΰ περιέχιι ή σι>λλογή αύτή—«Οί ταξικοί άγώνες
στή Γαλλία», « Ή 18η Μχρυμαίρ τοό Λουδοβίκου Βοναπάρτη»
ν.αί «'() έμφύλιος πόλεμος στή Γαλλία»—άχοτελούν τά π«5 λαμπρά πρότυπα
εφαρμογής τής μβΟόδου τοϋ ιστορικού υλισμού στήν άνάλυση συγκεκριμένων γεγονότων τής ιστορίας.
Ταυτόχρονα έχουν τεράστια θεωρητική σημασία: σ' αυτά καθρεφτίζεται ή άνάπτυςη τής μαρξιστικής διδασκαλίας γιά τήν
προλεταριακή έπανάσταση καί τή διχτατορία τοϋ
προλεταριάτου. Σάν αληθινός άρχηγός τοϋ προλβταριακού κινήματος ό
Μάρς διδασκόταν ό ίδιος α π ' τίς μάζες, ά π ' αύτούς τούς δημιουργούς τής ιστορίας, καί πλούτιζε τήν έπαναστατική θεωρία
μέ τά διδάγματα τής χάλης τους. Ή πλούσια πείρα τής επανάστασης τοϋ 1848-1849 ίδοσε ώθηση στήν άνάπτυξη καί στή
συγκεκριμενοποίηση τών άπόψεων τοό Μάρξ γιά τό κράτος. 'Λν
στό «Μανιφέστο τοϋ Κομμουνιστικού Κόμματος» δόθηκε τότε
μονάχα μιά γενική διατύπωση οτι είναι ϊ ν α π ό φ ε υ χ τ η ή κατάχτηση τής πολιτικής έςουσίας άπ* τό προλεταριάτο, στή <Ί8η
Μπρυμαίρ τοϋ Λουδοβίκου Βοναπάρτη» ό Μάρξ, γενικεύοντας
τήν πείρα τής πάλης τών τάξεων στή Γαλλία στά 1848-1851,
κατέληξε στό συμπέρασμα, <5τι γιά τήν έγκαθίδρυση τής 3 ι χ τ α -

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ Ρί'ΣΙΚΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ

3

τορίας τοϋ προλεταριάτου πρέπει πρίν άπ όλα νά τσαχιστ.ΐ ή
παλιι·' ατρατιωτιχο-γραφειοχρατιχή μηχανή, ό μηχανισμός τί,ς
ταξικής κυριαρχίας τΐ)ς άατικής τάξης. 'Αργότερα ό ήρωΐκός
άθλος τών κομμουνάρων τού Ùaptaioô, «πού κάναν ϋφοδο m i ν
οδρανό», 5χανε τό Μαρξ v i πραγματοποιήσει ?να νέο εξαιρετικά σπουδαίο βΐ)μα στήν άνάπτυςη τ?,ς διδασκαλίας του. 'Αναλύοντας ατό έργο του « Ό εμφύλιος πόλεμος ατή Γαλλία» τήν
άπόπειρα τών λαϊκών μαζών νά δημιουργήσουν ατό Παρίσι τό
δικό τους εργατιχό χράτος, ό Μάρξ ίβγαλε τό συμπέρασμα,
ôxt άκριβώς μιά πολιτική οργάνωση του τύπου τί,ς Παρισινής
Κομμούνας, χαί οχ: ή κοινοβουλευτική δημοκρατία, άποτελβί
τήν πιό κατάλληλη μορφή τ?,ς διχτατορίας του προλεταριάτου.
Τέλος, στήν «Κριτική τού Προγράμματος τής Γκότα»—?να
έξοχο ντοκουμέντο, χού στρέφεται ένάντια ατούς όπορτουνιατές,
πού έπιχείρησαν v i διαστρεβλώσουν τό έπαναστατικό πνεομα
του μαρξισμού—δ Μάρξ τονίζ·ι ότι είναι Απαραίτητη καί ίοτοptxà άναπόφευχτη «ή πολιτική μεταβατική περίοδος», πού τό
χράτος της πρέπει ν ί (Ναι ή έπαναστατική διχτατορία του
προλεταριάτου. Στό Ιργο αύτό, πού ή θεωρητική χαί πραχτική
του σημασία είναι άνεχτίμητη, ό Μάρξ γιά πρώτη φορά διατυπώνει τή γνωστή θέση γιά τό σοσιαλισμό χαί τόν κομμουνισμό,
σάν τις δυό φά36tς στήν ανάπτυξη τού νέου, του κομμουνιστικού κοινωνικού καθεστώτος.
Σέ άδιάσπαατη εσωτερική ενότητα μέ τόν προλεταριακό σοσιαλισμό βρίσκεται ό διαλεχτικός όλισμός—ή κοσμοθεωρία τού
έπαναστατικού προλεταριάτου: « Ό μαρξισμός—ίγραφβ ό σύντροφος Στάλιν—δέν είναι μονάχα ή θεωρία τοϋ σοσιαλισμού, είναι
μιά ολοκληρωμένη κοσμοθεωρία, ëva φιλοσοφικό σύστημα, άπ' τό
όποιο άπορέει μόνος του ό προλεταριακός σοσιαλισμός τοϋ Μάρξ».
Στις «Θέσεις γιά τό Φό'ϊερμπαχ», πού ό Ένγκβλς τις χ α ραχτήρισε σάν τό «πρώτο ντοκουμέντο, όπου μπήχε τό μεγαλοφυές σπέρμα τής νέας χοσμοθεωρίας», ό Μάρξ άπ' τό 1845
χιόλας διακήρυξε τόν άδιάσπαστο δεσμό άνάμεσα στή φιλοσοφία καί στήν χοινωνιχή πραχτιχή. «01 φιλόσοφοι μονάχα έ ξ η γ ο ύ α α ν κατά διαφορετικό τρόπο τόν χόσμο, ένώ τό ζήτημα
είναι νά τόν ά λ λ ά ξ ο υ μ β», λέει ό Μάρξ. Φιλοσοφία τοϋ προλεταριάτου, πού είναι έπαναστατική τάξη χι έχει γιά άποστολή νά μεταμορφώσει τόν χόσμο, μπορεί νά είναι μονάχα ό διαλεχτιχός όλισμός, σάν ή μοναδική άληθινά επιστημονική χοσμο-

13

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ

θεωρία. 'Αποκαλύπτοντας τόν ταξικό χαραχτήρα τής πάλης
άνάμεσα στόν ιδεαλισμό χαί στόν όλισμό, ό Μάρξ καί ό Έ ν γ*ελς υπεράσπιζαν τήν άρχή τής χομματικότητας τής φιλοσοφίας. « Ό Μάρξ χαί ό Ένγκελς—έγραφε ό Λένιν—ήταν ά « '
τήν άρχή ω; τό τέλος κομματικοί στή φιλοσοφία, μπόρεσαν
νά ξεσκεπάσουν τήν όποχώρηση ά π ' τόν υλισμό καί τή διαλλαχτιχότητα απέναντι στόν ιδεαλισμό χαί τό φίντβϊσμέ σ' δλων
τών βιδών τίς ,,νεώτατες" χατευθύνσβις».
Στόν πρόλογο του στήν «Κριτική τής Πολιτικής Οικονομίας» ό Μάρ£ έδοσε μιά μεγαλοφυή διατύπωση τής ο&σ(ας τοο
ίστορικοό υλισμού, δηλ, τής έφαρμογής τών θέσεων τοο διαλεκτικού υλισμού στήν κοινωνική ζωή.
Στά κλασικά έργα, 3που ό μαρξισμός έκτίθεται σάν ολοκληρωμένη κοσμοθεωρία, άνήκει τό έργο του Έ ν γ χ ε λ ς « Ή έξέλιξη τοο σοσιαλισμού ά π ' τήν οδτοπία στήν έπιστήμη». Τό έργο αύτό άποτελείται άπό τρία κεφάλαια τοό <»Άντι-Ντύρινγκ>:
πού τά έπεξεργάστηκ» ό "Ενγχβλς μέ τόν ειδιχό σχοπό νά
προσφέρει στούς έργάτες μιά έχλαΤκευμένη έκθεση τής μαρξιστικής διδασκαλίας. Ό "Ενγχελς χαραχτηρίζει σύντομα τά τρία
συστατικά μέρη του μαρζισμοδ καί δείχνει 8τι 8λες τίς έπιτεόξεις τοό παγκόσμιου πολιτισμού τίς έχει έπεξεργαστεί κριτικά
δ Μάρξ, πού δημιούργησε μιά νέα κοσμοθεωρία, πο6 διαφέρει
ποιοτικά άκ' όλες τίς κοινωνικές διδασκαλίες πού προηγήθηκαν.
Ί ο έργο τοό "Ενγχελς « Ό Λουδοβίκος ΦόΟβρμπαχ» ά π ο τελεί μιά μαχητική συμβολή γιά τήν όπεράσχιση χαί τή θεμελίωση τής ολιστικής κοσμοθεωρίας. 'Εδώ έ ' Ε ν γ χ ε λ ς δίνει μιά
κλασική διατύπωση τοό βασικού ζητήματος τής φιλοσοφίας—
τής σχέσης τής νόησης μέ τό είναι, τοό πνεύματος μέ τή φύση, τοό ζητήματος πού χωρίζει τούς φιλόσοφους σέ δυό στρατόπεδα: τών ιδεαλιστών καί τών όλιστών. Στά έργα « Ή εξέλιξη τοό σοσιαλισμού ά π ' τήν οδτοπία στήν έπιστήμη» καί « Ό
Λουδοβίκος ΦόΟερμπαχ», έ "Ενγχβλς υπογραμμίζει τήν άντίθεση
τής ολιστικής διαλβχτικής τοό Μάρξ μέ τήν ιδεαλιστική διαλεχ τ ι χ ή τοό Χέγχελ χαί άποχαλύπτει τίς έλλείψεις καί τή στενότητα του μεταφυσικού υλισμού του Φόδερμπαχ.
Μεγάλη θεωρητική σημασία Ιχουν τά δημοσιευμένα στή
συλλογή ξεχωριστά γράμματα τοό Μάρξ καί τοό Έ ν γ χ ε λ ς σχετικά μέ τά ζητήματα τοό Ιστορικού υλισμού. Στά γράμματα
οτόν Άνένχοφ χαί στόν ΒάΙντεμάγερ, ό Μάρξ διατυπώνει σύν-

13

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ

τομα τό καινούργιο πού προοφερε ατή θεωρία τής κοινωνικής
έξέλιξης καί τής ταξικής πάλης. Στά γράμματά του ατούς Κ.
Σμίτ, 1. Μπλόχ, Φ . Μέρινγχ χαί Χ. Στάρχεμπουργχ, ό "Ενγχελς επιτίθεται μέ δριμύτητα ένάντια οτόν έχχυδαΐσμό τής υλιστικής άντίληψης τής Ιστορίας και ένάντια στήν υ«οτίμηση τοϋ
ίδεολογιχοό παράγοντα στήν έξέλιζη τής κοινωνίας χαί στήν
πάλη τών τάξεων. Στό ίργο του «Λίγα λόγια γιά τίς διαφωνίες στό κόμμα» ό σύντροφος Στάλιν δείχνε: πόση τεράστια
πραχτιχή σημασία είχε γιά τό χόμμα, γιά τόν άγώνα ένάντια
στήν τρεΐντγιουνιονιστιχή θεωρία του αυθόρμητου, ή θεωρητική
αύτή έχδήλωση του "Ενγκελς. «"Επρεπε ν' Αποδειχθεί ή μεγάλη σημασία τών ιδεών. Καί τότε παρουσιάστηκα 6 Έ ν γ κ ε λ ς
χαί στά γράμματά του (1891-94) όπογράμμισε, οτι είναι άλήθεια πώς οι ιδέες δεν πέφτουν άκ' τόν οόρανό, μά γ·ννιοϋνται
άπ" τήν Γδια τή ζωή, όταν 2μως γεννηθούν άποχτοον μβγάλη
σημασία, συνενώνουν τούς άνθρώπους, τούς όργανώνουν χαί
βάζουν τή σφραγίδα τους στήν κοινωνική ζωή πού τίς γέννησε,
οτι ο£ ιδέες ίχουν μεγάλη σημασία γιά τήν ιστορική κίνηση». (!. Σ τ ά λ ι ν).
"Ενα υπόδειγμα Αριστουργηματικής έφαρμογής τοό ιστορικού υλισμού στήν Ιστορία τής κοινωνικής έξέλιξης είναι τό βιβλίο τού "Ενγκελς « Ή καταγωγή τής οικογένειας, τής άτομιχής ίδιοχτησίας χαί του κράτους». Ό "Ενγχελς Αποκαλύπτει
σ* αύτό τίς πηγές τής καταγωγής τής οικογένειας, τοϋ γένους, τής άτομιχής ίδιοχτησίας, τών τάξεων χαί τοό κράτους,
δείχνει τή νομοτέλεια τής έξίλιξής τους καί τήν έξάρτησή τους
ά π ' τόν όλίχό τρόπο τής παραγωγής χαί θεμελιώνει δτι είναι
άναπόφευχτη ή άντικατάσταση τής μ ι ί ς χοινωνιχής μορφής ά π '
τήν άλλη. *0 Λένιν χαραχτήρισε τό ίργο αύτό τοό "Ενγχελς
σάν ί ν α άπ* τά βαοιχά ϊργα τοό σύγχρονου σοσιαλισμού.
« Ή πιο βαθιά, ή πιό ολόπλευρη χαί λεπτομερειακή έπιβε6χίωση χαί έφαρμογή τής θεωρίας τοό Μάρξ είναι ή οικονομική του 8ιδαοχαλ(α». (Β. I. Λ έ ν ι ν ) . Στό άθάνατό του ΐργο «Τό Κεφάλαιο», ό Μάρξ ίκανε μιά μεγαλοφυή άνάλυση τοό
οίχονομιχο& νόμου κίνησης τής καπιταλιστικής κοινωνίας, έρεύνησε τή» κοινωνία αύτή στή γέννηση, στήν άνάπτυξη χαί στήν
παρακμή της· Στή συλλογή α ϊ τ ή δημοσιεύεται τό ίβδομο τελευταίο μέρος τοό περίφημου 24ου κεφαλαίου τοϋ πρώτου τόμου
τοϋ «Κεφαλαίου». Στό μέρος αύτό ό Μάρξ άποχαλύπτει τήν

13

13 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ

ιστορική τάση της καπιταλιστικής συσσώρευσης, ϊ τ ι είναι άναπόφευχτη ή όξυνση τών αντιφάσεων ανάμεσα στήν εργατική
τάξη χαί στήν άστιχή τάξη, δτι είναι άναπόφευχτη ή προλεταριακή επανάσταση χαί ή «άπαλλοτρίωση τών άπαλλοτριωτών». Ί Ι έχτίμηση πού έχανε ό Έ ν γ χ ε λ ς γιά τόν πρώτο τόμο του «Κεφαλαίου» γνωρίζει στό πλατύ άναγνωστιχό χοινό
τό περιεχόμενο αυτού του έργου τού Μάρξ. Μ' αυτήν ό Έ \ γκελς δε ; χνει τήν κοσμοϊστορική σημασία τού άγώνα τί,ς εργατικής τάξης χαί έχθέτει τή διδασκαλία τής υπεραξίας, πού
αποτελεί τόν «άχρογωνιαίο λίθο της οικονομικής θεωρίας τού
Μάρξ». (Β. ]. Λ έ ν ι ν ) .
Ί Ι συλλογή αυτή περιέχει έπίσης ουό εργα πού ό Μάρξ
τά προόριζε γιά τίς πλατιές μάζβς τών εργατών. Στή βάση
τού πρώτου Ιργου—«Μισθωτή εργασία χαί κεφάλαιο»—βρίσκονται ο: διαλέξεις πού έχανε ό Μάρξ τό 1847 στή Γερμανική
Ε ρ γ α τ ι κ ή 'Εταιρία τών Βρυξελλών. Τό δεύτβρο έργο—«Μισθός, τιμή χαίκέρδος»—άποτελεί μιάν εισήγηση τοϋ Μάρξ, πού
τήν έχανε σέ δυό συνεδριάσεις τοϋ Γενικού Συμβουλίου τ?,ς
Διεθνούς "Ενωσης τών Ε ρ γ α τ ώ ν τό 1865. Στά έργα αυτά ό
Μάρξ δίνει σέ έχλαϊχευμένη μορφή μιά βαθιά θεωρητιχή ανάλυση τών οικονομικών σχέσεων, πού πάνω τους στηρίζεται ή
ταξική κυριαρχία τής άστικΐ,ς τάξης, έςηγεί τήν προέλευση καί
τήν ούσία της υπεραξίας καί οδηγεί τόν άναγνώστη στό έπαναστατικό συμπέρασμα οτι είναι άπαραίτητη ή π ά λ η της έργατιχής τάξης γ\ά τήν κατάργηση της μισθωτής σκλαβιδς.
Έ ν α άπ* τά βασικά έργα τού έπιστημονιχού σοσιαλισμού
είναι ή έργασία τού "Ενγχελς «Γιά τό ζήτημα τής κατοικίας».
Σ' αύτήν γίνεται χριτιχή τών προυντονιχών σχεδίων γιά τή λύση τοϋ ζητήματος τής κατοικίας. 'Ο Έ ν γ χ ε λ ς μετατρέπει αυτή
τήν χριτιχή σέ κατηγορητήριο ένάντια α' όλο τό κεφαλαιοκρατιχό σύστημα. Σέ άντίθεση μέ τούς προυντονιστές χαί τούς ά λ λους κοινωνικούς μβταρυθμιστές, ό 'Ενγχελς υπογραμμίζει ότι
είναι άδύνατη ή λύση τοϋ προβλήματος τής κατοικίας στόν καπιταλισμό. Βάζει έδώ τό σπουδαίο θεωρητικό ζήτημα της Εξάλειψης τής άντίθβσης άνάμεσα στήν πόλη χαί στό χωριό χαί
άποδβίχνει οτι αύτό είναι δυνατό νά γίνει μονάχα μέσα στις
συνθήκες τής κομμουνιστικής κοινωνίας.
(Κ ιδρυτές τοϋ έπιστημονιχού σοσιαλισμού ήταν οί πρώτοι
οργανωτές χαί Αρχηγοί τοϋ διεθνούς προλεταριάτου. Ή έπεξβρ-

13 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ

γασία τής θεωρίας του μαρξισμού ά ζ ' τίς πρώτες κιόλα; μερί;
είχε συνδεθεί άδιάρηχτα μέ τόν αγώνα τοϋ Μάρξ χαί του
Έ ν , κ ε λ ς γιά τή δημιουργία τοϋ προλεταριακού κόμματο;.
"Οπως είναι γνωστό, τό «Μανιφέστο τοό Κομμουνιστικού Κόμματος» γράφτηκε σάν πρόγραμμα γιά τήν πρώτη διεθνή οργάνωση τοϋ προλεταριάτου πού δημιουργήθηκε άπό τό Μάρξ χ α :
τόν "Κνγχελς, γιά τήν «"Ενωση τών Κομμουνιστών». Στό άρθρο τοϋ Έ ν γ κ ε λ ς «Γιά τήν Ιστορία τής Έ ν ω σ η ς ι ώ ν Κομμουνιστών» περιέχεται μιά σύντομη σκιαγράφηση τής δράσης αυτής τ ή ; οργάνωσες. Ή δράση τοο Μάρξ στήν έπανάσταση το·>
1848-1849 στή Γερμανία φωτίζεται στό άρθρο του Έ ν γ χ ε λ ς
/ Ο Μάρξ καί ή „Νέα 'Εφημερίδα τοϋ Ρήνου"». Στή γνωστή
t Προσφώνηση τής Κεντρικής Ε π ι τ ρ ο π ή ς βρός τήν "Ενωση τών
Κομμουνιστών» συνοψίζονται τ' άποτελέσματα τής έπαναστατικής πάλης τοϋ 1848-1849 χαί διατυπώνεται ή θέση γιά τή
διαρκή έπανάσταση, πού στήν έποχή τοϋ ιμπεριαλισμού ό Λένιν τήν άνάπτυξβ στή θεωρία τής μετεξέλιξη; τής ϊστιχοδημοχρατιχής επανάστασης σέ σοσιαλιστική.
"Οταν πάνω στή βάση τής νέας άνόδου toô έργατιχοϋ κινήματος γεννήθηκε ή Διεθνής "Ενωση τών Ε ρ γ α τ ώ ν (1864-1872),
ό Μάρξ άνέλαβε τήν καθοδήγηση αύτής τής όργάνωσης χ :
έγραψε γι* αϋτήν τήν «'Ιδρυτική Διακήρυξη» χαί τό « Κ α τ α στατικό», όπου, μέ τήν πιό άπλή χαί προσιτή σ' όλους του;
εργάτες μορφή, τέθηκε τό χαθήχον τής δημιουργίας ένός αδτοτελούς προλεταριακού κόμματος γιά τήν πάλη ένάντια στόν κ α πιταλισμό.
Ό Μάρξ έγραψε τό μεγαλύτερο μέρος τών ντοχουμέντων
τής Διεθνούς Έ ν ω σ η ς , άνάμεσα στά οποία χαί τίς δυό « Ε κ κλήσεις του Γενικού Συμβουλίου γιά τό γαλλογερμανικό πόλεμο», πού περιέχονται σ' αδτήν τή συλλογή. Ή κλασική εργασία τού Μάρξ « Ό εμφύλιος πόλεμος στή Γαλλία» γράφτηκε επίσης σάν Ιχχληση τής Διεθνούς "Ενωσης τών 'Εργατών. Τό άρθρο του Μάρξ «Γιά τόν Προυντόν», τά άρθρα τοϋ Ένγκελς
«Γιά τό κύρος», «Γιά τίς κοινωνικές σχέσεις στή Ρωσία» χαί
μιά σειρά άλλα άρθρα χαί γράμματα, πού μπήκαν στή συλλογή αύτή, καθρεφτίζουν ξεκάθαρα τό συνεπή άγώνα τών ιδρυτών
τοϋ μαρξισμού ενάντια σ' δλες τίς μορφές τοϋ ούτοπικοϋ χαί μικροαστικού σοσιαλισμού, ενάντια στό σεχταρισμό στό εργατικό
κίνημα.

13

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ

Στό έπόμενο στάδιο Ανάπτυξης του εύρωπαΐκοϋ έ ρ γ α τ ι κοϋ κινήματος, όταν στίς ξεχωριστές χώρες δημιουργοόντας
σοσιαλιστικά έργατικά κόμματα, ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς, σάν
Αναγνωρισμένοι Αρχηγοί τοό διεθνούς προλεταριάτου, διεξάγουν
άγώνα γιά τό στέριωμα αύτών τών κομμάτων, ένάντια στον Ανοιχ τ ό όπορτουνισμό, τό συμφιλιωτισμό καί τήν άριστβρή φρασεολογία. Ό Αγώνας αύτός βρήκε τήν Ικφρασή του σέ ?ργα, δπως^
ή «Κριτική τοϋ προγράμματος τής Γκότα», ό πρόλογος στή
δεύτβρη ίκδοση τής «Κατάστασης τής έργαζόμενης τάξης στήν
Α γ γ λ ί α » , «Τό Αγροτικό πρόβλημα στή Γαλλία καί στή Γερμανία» καί σ' άλλα ί ρ γ α πού Αναφέραμε πιό π ά ν ω καί π ο ύ
περιέχονται σέ τούτη τή συλλογή.
Στά Εργα πού μπήκαν σ' αύτή τή σολλογή εκθέτονται ο:
βάσεις τής επαναστατικής θεωρίας, δποο μισό ολόκληρο αιώνα
of Ιδρυτές τοό μαρξισμού τήν Αναπτ6σσανε καί τήν ολοκλήρωναν
Ακούραστα. "Γστερα άπό τό θάνατο τοό Μάρξ καί του "Ενγκελς
οί ήγέτες τής 2ης Διεθνούς, παραμόρφωσαν πρός ίφελος τής
Αστικής τάξης τήν έπαναστατική διδασκαλία του Μάρξ, προσπάθησαν νά τή μετατρέψουν σέ μιά συλλογή Από Απολιθωμένα δόγματα. Τήν παραμονή τών Αποφασιστικών μ α χ ώ ν ένάντια
στόν καπιταλισμό ήταν Απαραίτητο νά διασωθεί τό έπαναστατικό πνεύμα τοϋ μαρξισμού, νά διωχτούν Από τίς γραμμές το·>
εργατικού κινήματος ό πολιτικαντισμός, ή Αποστασία, f προδοσία τής υπόθεσης τοϋ προλεταριάτου. Ή μεγάλη συμβολή το»
Λένι» καί τοό καλύτερου μαθητή του και συνεχιστή τοϋ ϊργοι»
του, τοϋ συντρόφου Στάλιν, είναι οτι έκπλήρωσαν τό καθήκον
«τοϋ γενικοϋ ελέγχου και τής γενικής κάθαρσης τών σταύλων
τοϋ Αύγείου τής 2ης Διεθνούς». Ή μαρξιστική θεωρία 3 μ ω ς ,
σάν έπιστήμη γιά τήν κοινωνία, σάν έπιστήμη γιά τήν προλεταριακή επανάσταση, γιά τή δ ι χ τ α τ ο ρ ί α τοϋ προλεταριάτου, γιά
τούς δρόμους τής άνοικοδόμησης τής κομμουνιστικής κοινωνίας,
δέ μπορεί νά μένει στάσιμη. Πρέπει νά πλουτίζεται μέ τή νέα
πείρα καί μέ τίς νέες γνώσεις. Μέσα στίς καινούργιες Ιστορικές συνθήκες ήταν άπαραίτητο νά προωθηθεί ή έπαναστατική
θεωρία, πού τίς βάσεις της τίς ίβαλαν ό Μάρξ καί ό "Ενγκελς.
Δυό μεγάλοι κορυφαίοι τής έπιστήμης, ό Λένιν καί ό σύντροφος Στάλιν, έκπλήρωσαν κι αύτό τό κοσμοϊστορικό καθήκον.
' \νά;:τυξαν παραπέρα τή διδασκαλία τοϋ Μάρξ καί τοϋ " Ε ν • / κ ε / ; νχ·. τήν Ανέβασαν σέ νέα βαθμίδα.

13 ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΡΩΣΙΚΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ

«Μπορεί νά ειπωθεί χωρίς υπερβολή, οτι, Οστερα άπό τό
θάνατο too Έ ν γ χ ε λ ς , ό Λένιν οάν ό μεγαλύτερος θεωρητικός,
χαί, Οστερα άπό τό Λένιν, ό Στάλιν χαί άλλοι μαθητές του
Λένιν, ήταν ο£ μόνοι μαρξιστές, πού προώθησαν τή μαρξιστική
θεωρία χαί τήν πλούτισαν μέ τήν χαινούργια πείρα μέσα στίς
καινούργιας συνθήκες τής ταξιχής πάλης τοϋ προλεταριάτου.
Καί άκριβώς έπειδή ό Λένιν χαί οί λβνινιστές προώθησαν τή
μαρξιστική θεωρία, ό λενίνισμός είναι ή παραπέρα άνάπτυξη τοϋ
μαρξισμού, είναι ό μαρξισμός μέσα στίς καινούργιες συνθήκες
τής ταξικής πάλης τοϋ προλεταριάτου, είναι ό μαρξισμός της
έποχής τοϋ ιμπεριαλισμού καί τών προλεταριακών επαναστάσεων, ό μαρξισμός τής έποχής τής νίκης τοϋ σοσιαλισμού στό Ινα
ί χ τ ο τής γής». ( Ε π ι τ ο μ ή τής 'Ιστορίας τού ΚΚ [μπ] της ΕΣΣΔ).
Τό κόμμα τοϋ Λένιν καί τοϋ Στάλιν, πλουτίζοντας τή
μαρζιστική-λενινίστική έπιστήμη μέ καινούργιες θεωρητικές Οέβεις, τήν προωθεί χαί καθοδηγείται σταθερά στή δράση του
ά π ' αότήν.
*

·

·

"Ολα τά έργα τοϋ Μάρξ καί τοϋ Έ ν γ χ ε λ ς πού περιέχει
ή συλλογή αυτή δίνονται σέ έλεγμένες χαί διορθωμένες μεταφράσεις.
Κάθε τόμος είναι εφοδιασμένος μέ έναν πίνακα ονομάτων
καί πραγμάτων. Οι δποση μειώσεις τών συγγραφέων μπαίνου * χίτ » άπό τό κείμενο. Οί ΰποαημβιώσβις τής Σύνταξης μπαίνουν
κάτω άπό τό κείμενο μέ τή δήλωση 8τι είναι της Σ ύ ν τ α π , ΐ .
'Ινστιτούτο
Μάςξ-Ενγ*$Χς-Λίην
ι ή; ΚΕ τον ΚΚ (.U.7) της ΕΣΣΔ

«É

Κ

SIAI'Ï

ΚΑΙ Φ.

Ε Ν Γ Κ Ε Λ 2

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ Γ Ε Ρ Μ Α Ν Ι Κ Η
τοϋ

ΕΚΔΟΣΗ

1872

Ί Ι «"Ενωση τών Κομμουνιστών», μιά διεθνής έργατική "Ενωση, που στίς toxivéc συνθήκες μπορούσε φυσικά νάναι μονάχα
μυστική, στό Συνέδριο που έγινε στό Λονδίνο τό Νοέμβρη τοό
1847, άνέθεσε στους υποφαινόμενους νά συντάξουν ένα διεξοδικό θεωρητικό καί πραχτικό πρόγραμμα τοϋ κόμματος, πού προοριζόταν γιά δημοσίευση. "Ετσι γεννήθηκε τό παρακάτω Μανιφέστο, που τό χειρόγραφο του ταξίδεψε στό Λονδίνο γιά νά
τυπωθεί, λίγες βδομάδες πρίν άπό τήν έπανάσταση τοό Φλεβάρη*. Δημοσιεύτηκε πρώτα στά γερμανικά χαί τυπώθηκε τουλάχιστον σέ δώδεκα διαφορετικές έκδόσεις α' αύτή τή γλώσσα,
στή Γερμανία, στήν Α γ γ λ ί α καί στήν 'Αμερική. Στά άγγλικά,
γιά πρώτη φορά βγήκε ατά 1850 ατό Λονδίνο, ατόν «Κόκκινο
Δημοκράτη», μεταφρασμένο ά.τό τή δ/δ α Έ λ ε ν Μάκφαρλαν χαί
ατά 1871 βγήκε στήν 'Αμερική τουλάχιστο αέ τρείς διαφορετικές μεταφράσεις. Στά γαλλικά βγήκε γιά πρώτη φορά στό Παρίσι, λίγο πρίν άπό τήν έξέγερση του 'Ιούνη τοό 1848, καί τελευταία δημοσιεύτηκε ατό «Σοσιαλιστή» τής Νέας 'Τόρκης. 'Ετοιμάζεται τώρα μιά άλλη μετάφραση. Στά πολωνικά βγήκε στό
Λονδίνο λίγο Οστερα άπό τήν πρώτη γερμανική έκδοση. Στά
* Πρέχϋτα 1 . γιά τήν έπανάοτααη το3 Φλ(βάρη tc3 1848 οτή Γαλλία.
(Χημ. Μ.τ.)

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

ρούσικα βγήκε στή Γενεύη στή δεκαετία 1860-70*. Καί στά δανικά μεταφράστηκε επίσης αμέσως Οστερα άπό τήν έκδοσή του.
"Οσο πολύ κι άν έχουν Αλλάξει οί συνθήκες στά τελευταία
είκοσι πέντε χρόνια, οί γενικές αρχές πού εκτέθηκαν σ' αύτό τό
Μανιφέστο διατηρούν γενικά καί σήμερα 8λη τους τήν ορθότητα. Μερικά μέρη θά μπορούσαν εδώ καί εκεί νά διορθωθούν.
'II πραχτική εφαρμογή αυτών τών άρχών, έξηγεί τό ίδιο τό
Μανιφέστο, θά έξαρτηθεί παντού καί πάντα άπό τίς υπάρχουσες Εστορικές συνθήκες καί γι 1 αυτό δέν Αποδίδεται καθόλου
ιδιαίτερη σημασία στά επαναστατικά μέτρα, πού προτείνονται
στό τέλος τοϋ 2ου μέρους. Αυτό τό μέρος θά τό εκθέταμε σήμερα άπό πολλές Απόψεις διαφορετικά. Μπρός στήν τεράοτια
άνάπτυξη τής μεγάλης βιομηχανίας στά τελευταία είκοσι πέντε
χρόνια καί στήν κομματική οργάνωση τής εργατικής τάξης πού
προοδεύει μαζί της, μπρός στήν πραχτική πείρα, πρώτα τή;
έπανάστασης τοϋ Φλεβάρη, καί Ακόμα πολύ περισσότερο τής
Κομμούνας τοϋ Παρισιού, όπου γιά πρώτη φορά τό προλεταριάτο κράτησε τήν πολιτική έξουσία δυό ολόκληρους μήνες, τό
πρόγραμμα αυτό πάλιωσε σέ μερικά μέρη. Ή Κομμούνα, ιδίως,
απόδειξε 2τι δέ μπορεί ή έργατική τάξη νά πάρει στά χέρια
τη; τήν έτοιμη κρατική μηχανή καί νά τή βάλει σέ κίνηση γιά
τούς δικούς της σκοπούς. (Βλέπε τόν «Εμφύλιο πόλεμο στή
Γαλλία, έκκληση τοϋ Γενικού Συμβουλίου τής Διεθνούς "Ενωσης τών Ε ρ γ α τ ώ ν » , γερμανική έκδοση, σελ. 19, 3που Αναπτύσσεται πιό διεξοδικά). 'Ακόμα, είναι αυτονόητο, δτι, γιά σήμερα, ή
χριτική τής σοσιαλιστικής φιλολογίας παρουσιάζει κενά, γιατί
σταματάει ώς τά 1847 καί δτι οΕ παρατηρήσεις γιά τή στάση τών κομμουνιστών Απέναντι στά διάφορα κόμματα τής
αντιπολίτευσης (4ο μέρος) κι άν καί σήαερα Ακόμα είναι Ακριβείς
στίς γενικές γραμμές τους, έχουν ωστόσο παλιώσει στίς λεπτομέρειας τους καί μόνο γιά τό γεγονός δτι άλλαξε ολοκληρωτικά ή πολιτική κατάσταση καί ή ιστορική έξέλιξη έξαφάνισε
άπό τό πρόσωπο τής γής τά πιό πολλά κόμματα πού άπαριθμοΰνται έκεί.
'ϋστόσο τό Μανιφέστο είναι ένα ιστορικό ντοκουμέντο
πού δέν έχουμε πιά τό δικαίωμα νά τό Αλλάξουμε. Μπορεί
μιά μεταγενέστερη έκδοση νά βγει συνοδευμένη Από μιά είσα-

'•12

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

γωγή, πού θά γεφυρώσει τήν απόσταση άπό τό 1847 ώς τά
σήμερα. Τούτη ή άνατύπωση μάς ήρθε τόσο άναπάντεχα, Γ.οό
H μάς δίνει τόν καιρό γιά μιά τέτια δουλιά.
Λονίίνο, 24 το8 Ι ο ύ ν η 1872

Κάρλ Μάρξ, Φρίντριχ
l'uàip^xr

(ΰίο ιού·; Κ Μάηξ

καί Φ. "Eryxeli

γιά tt) γερμανική btiomj
*Μανιφίοιον
tor Κομμουνιστικού
Λ ιιψία ] f f ï 2 .

'

Σύμφωνα

Ένγχελς.
μί xtjv

tot,

1872.

ίκΛοοη

τοϋ
Κόμματο;

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ ΡίίΣΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ
τοϋ 1882
Ή πρώτη ρωσική έκδοση τοϋ «Μανιφέστου τοϋ Κομμουνιστικού Κόμματος», πού μεταφράστηκε άπό τόν Μπακούνιν, βγήκε στί( άρχές τής δεκαετίας 1860-70 1 , στό τυπογραφείο τοό
«Κολοχόλ ν ;. Τότε, ή Λύση μπορούσε νά δει σ' αότήν (στή ρωσική
έκδοση τοϋ Μανιφέστου) μονάχα ένα φιλολογικό παράδοξο. Μ'.ά
τέτια γνώμη θδταν σήμερα αδύνατη.
Πόσο περιορισμένη έχταση άγχάλια'« άχόμα τότε (τό Λ3χέμβρη τοϋ 1847)* τό προλεταριακό κίνημα, τό δείχνει πιό ξεκάθαρα τό τελευταίο κεφάλαιο τοϋ Μανιφέστου: «'Η στάση τών
κομμουνιστών άπέναντι στά διάφορα κόμματα τής άντιπολίτευσης στίς διάφορες χώρες». Έ 8 ώ λείπουν δηλαδή Γσα-Γσα ή Ρωσία χαί οί Ε ν ω μ έ ν ε ς Πολιτείες. Ή τ α ν ή εποχή πού ή Ρωσία
άποτελούσε τήν τελευταία μεγάλη έφεδρεία όλης τής ευρωπαϊκής άντίδρασης καί πού ο! Ε ν ω μ έ ν ε ς Πολιτείες, άποροφοϋσαν μέ
τή μετανάστευση τό προλεταριακό πλεόνασμα δύναμης τής Ευρώπης. Ο! δυό τούτες χώρβς προμήθευαν στήν Εόρώπη πρώτες
δλες χαί ήταν σύγχρονα άγορές κατανάλωσης γιά τά βιομηχανικά
1
Ή χρονολογία Biv «Ιναι ααοτή. Ή Ι χ ί ο ο η ~οό άναψίρ«ται ί^ήκ»
τ ί 1869. (Ση μ £6ντ.)
* Λη\αΒή τόν χαιρό πού 4 Μαρί κα( ί Έ ν γ χ ι λ ς τ ρ α φ α ν ι τό Μαν.φΐατο. (Σημ. Μ«τ.)

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

τ η ς προϊόντα. Καί οί δυό λοιπόν χώρες ήταν, μέ τόν Ενα ή μέ τόν
Αλλο τρόπο, στηρίγματα τοϋ καθεστώτος πο6 όπήρχε στήν Εάρώπη.
Πόσο τελείως διαφορετικά είναι τά πράγματα σήμερα! "ΙσαΓσα ή ευρωπαϊκή μετανάστευση ίδοσε τή δυνατότητα στή Βόρεια 'Αμερική ν' άνζπτύξει μιά γιγάντια γεωργική παραγωγή,
πού ό συναγωνισμός της κλονίζει συθέμελα τή μεγάλη χαί τή
μιχρή εύρωπαΐχή γαιοχτηοία. Ή ίδια έπίσης μετανάστευση έπέτρεψβ στίς 'Ενωμένες ΙΙολιτείες νά καταπιαστούν μέ τήν έχμετάλλευση τών τεράστιων βοηθητικών βιομηχανικών τους πηγών
μέ τέτια 4νεργητικ3τητα χαί σέ τέτια κλίμακα, πού θά πρέπει
νά σπάσει σύντομα τό ώς τά τώρα βιομηχανικό μονοπώλιο της
Δυτικής Εύρώπης χαί βίδιχά τής 'Αγγλίας. Καί τά δυό αύτά
περιστατικά έπιδροϋν μέ τή σειρά τους έπαναστατιχά πάνω
στήν ίδια τήν 'Αμερική. Ή μιχρή χαί ή μέση γαιοχτησία τών
φάρμερς, αύτό τό θεμέλιο 5λου τοϋ πολιτικού της καθεστώτος,
ϊ π ο κ ύ π τ ε ι βαθμιαία στόν άνταγωνισμό τών γιγάντων-φάρμερς,
ένώ στά βιομηχανικά διαμερίσματα άναπτύσσεται ταυτόχρονα
γιά πρώτη φορά μαζικό προλεταριάτο χαί μιά μυθική συγκέντρωση τών χεφαλα'.ων.
Ά ς περάσουμε τώρα στή Ρωσία! Τόν χαιρό της επανάστασης τοϋ 1848-1849 δχι μονάχα οί μονάρχες της Εύρώπης,
μά χαί ο! ευρωπαίοι άατοί βρήκαν στή ρωσική Ανάμιξη τή μοναδική σωτηρία άπό τό προλεταριάτο πού μόλις άρχιζε νά ξυπνάει.
'Ανακήρυξαν τόν τσάρο άρχηγό τής ευρωπαϊκής άντίδρασης.
Σήμερα ό τσάρος είναι αιχμάλωτος της όπανάστασης στή Γχατσίνα χαί ή Ρωσία Αποτελεί τήν προφυλακή τής έπαναστατικής
βράσης τής Εύρώπης.
Καθήκον τού Κομμουνιστικοί Μανιφέστου ήταν νά διακηρύξει 3τι είναι άναπόφευγτη ή έπιχείμενη κατάργηση της σύγχρονης άστιχής ίδιοχτησίας. Στή Ρωσία 3μως πλάι στήν χ α π ι ταλιστιχή Αγυρτία πού άνθίζει γρήγορα χαί στήν άστιχή γαιοχτησία πού μόλις τώρα άναπτύσσεται, βλέπουμε 3τι ή μισή
χαί πάνω γή είναι κοινή ίδιοχτησία τών άγροτών. Τώρα μπαίνει τό έρώτημα: μπορεί άραγε ή ρωσική "Ομπστσινα, αότή ή
σέ μεγάλο πιά βαθμό όπονομευμένη μορφή της παμπάλαιας χοινοχτημοσύνης της γης, νά περάσει κατευθείαν στήν άνώτερη,
στήν κομμουνιστική μορφή τής κοινής γαιοχτησίας; Ή άντίθετα θά πρέπει v i διατρέξει πρώτα τήν ίδια πορεία διάλυσης
πού χαρακτηρίζει τήν ίστοριχή έξέλιξη τής Δύσης;

'•14

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

Ή μόνη Απάντηση που μπορεί νά δοθεί σήμερα ο' αύτό
είναι: άν ή ρωσική έπανάσταση Αποτελέσει τό σύνθημα γιά μιά
προλεταριακή έπανάσταση στή Δύση, Ιτσ; πού ο( δυό μαζί νά
συμπληρώνουν ή μιά τήν άλλη, τότε ή τωρινή ρωσική κοινή,
ίδιοχτησία τής γής μπορεί νά χρησιμεύσει σάν αφετηρία γιά
μιά κομμουνιστική έζέλιςη.
ΛοτΪΙνο, 21 το3 Γ ι ν ά ρ η 1882.

Κάρλ Μάρξ, Φβίντριχ "Ενγχελς.
Γr>â'f- ιηχε ά.ιό τούς Κ. Μάρ;
καί Φ. ' ΕτγχιΧς
γιά τή Strient) ρωαιχή ίχδοση τοΰ
«Μανιψίατον τοΓ Κομιιοννιστιχον
Κόμματος*.
rtrtÎ-'η 1ΚΗ2.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΣΤΗ Γ Ε Ρ Μ Α Μ Κ Η

Σι'μγωνα μί
χιιρόγραψο

τό

ΕΚΔΟΣΙΙ

τοϋ 1883
Δυστυχώς είμαι αναγκασμένος νά υπογράψω μόνος μου τόν
πρόλογο τούτης τής Ικδοσγ,ς. Ό Μάρξ, ό άνθρωπος πού σ* α υ τόν ή έργατική τάξη τής Εύρώπης καί τής 'Αμερικής οφείλει
πιό πολλά παρά σέ οποιονδήποτε άλλον, ό Μάρξ Αναπαύεται
στό νεκροταφείο τοό Χάϊγκέϊτ καί πάνω στόν τάφ^ του φυτρώνει κιόλας τό πρώτο χορτάρι. Τώρα, υστέρα Απ' τό θάνατο
του, είναι πού δέ μπορεί πιά νά γίνεται λόγος γιά άλλαγή ή
γιά συμπλήρωση τοϋ Μανιφέστου. "Ενας λόγος παραπάνω που
μέ κάνει νά νομίζω ότι είναι Αναγκαίο νά διαπιστώσω ρητά
άκόμα μιά φορά τά παρακάτω.
Ή βασική ιδέα που κυριαρχεί στό Μανιφέστο είναι ή ιδέα
ότι ή οικονομική παραγωγή καί ή κοινωνική διάρθρωση κάθε
ιστορικής άποχής που προέρχεται άπ' αυτήν Αναγκαστικά,- αποτελούν τή βάση γιά τήν πολιτική καί πνευματική ιστορία a û τής τής έποχής, ότι σύμφωνα μ' αύτά(Από τόν καιρό τής διάλυσης
τής παμπάλαιας κοινής ίδιοχτησίας τής γής) 5λη ή ίστορία ήταν
ιστορία ταξικών Αγώνων, Αγώνων Ανάμεσα σέ τάξεις εκμεταλλευόμενες καί τάξεις έκμεταλλεύτριες, Ανάμεσα σέ τάξεις ΰπο-

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ 16

16

τελείς χαί τάζεις κυρίαρχες, στίς διάφορες βαθμίδες της κοιν ω ν ι κ ή έξέλιξης, ότι ομως ό άγώνας αύτός έχει φτάσει τώρα
μιά βαθμίδα όπου ή εκμεταλλευόμενη χαί καταπιεζόμενη τάξη
(τό προλεταριάτο) δέ μπορεί πιά ν' απελευθερωθεί άπό τήν
τάξη πού τήν εκμεταλλεύεται καί τήν καταπιέζει (άπό τήν αστική τάξη), χωρίς νά άπελευθερώσει σύγχρονα καί γιά πάντα
ολόκληρη τήν κοινωνία άπό τήν έκμετάλλευση, τήν καταπίεση
καί τούς ταξικούς άγώνβς. Αότή ή βασική ιδέα άνήκει αποκλειστικά καί μόνο στό Μάρξ 1 .
Α&τό τό ϊ χ ω πε( πολλές φορές, τώρα όμως είναι ίσα-Ισα πού
χρειάζεται ή δήλωση αύτή νά προταχθεί στό ϊδto cô Μανιφέστο
AovSlvo, 28 το3 Ίο6νη 1883.

Φοίντοιχ
Γοάψτηχι άπό τόν Φ. "Ετγχιλς
γιά τή γιρμανιχή ίχ6οαη τον
Μανιφέστου τοϋ Κομμουνιοτιχοϋ
Κό/ιιιαtot".
Xöriryxtv· Ζυρίχη 18-Π.

"Ενγκελς.

Σ>·μψω>·α μί τήν Γχδοοι,
τοΰ JSSS.

ΑΠΟ ΤΟλ' ΠΡΟΛΟΓΟ I T H ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ

ΚΚΔΟΕΙΙ

τού 1890
Τό Μανιφέστο είχε δική του ζωή. 'Ενώ, δταν βγήκε, χαιρετίστηκε μ' ενθουσιασμό άπό τήν τότε άκόμα ολιγάριθμη προφυλακή
τοο επιστημονικού σοσιαλισμού (οπως τό άποδείχνουν ci μεταφράσεις πού αναφέρονται στόν πρώτο πρόλογο), μπήκε σέ λίγο
1
Σ' αότή τήν IBia, a s m οτόν πρόλογο τής α γ γ λ ι κ ή ς ΙχΒοοης, πο·)
χ α κ ί τή γνώμη μου «Ival προορισμένη να φέριι γιά την ίοτοριχη sr.iοτήμη τήν ΙΒια πρόοΒο πού iqpipt ή Utopia τοΟ Δαρβίνου c-ίς <fuο ι χ ϊ ς έπιατήμ*ς, «Ιχαμ« χαί οί ΐυό πληοιαο*ι οιγα-οιγά πολλά χρόνια
χιόλας πρίν άπό τό 1845. Τό βιβλίο μου για τήν «Καιάοταοη τών ΐρ7 α ~
ζομένων τα£*ον οτήν Α γ γ λ ί α » ί«(χν«ι πόοο ·1χα χινηθ(1 μόνος μου μπρός,
πρός τήν χατιύϋυνοη αύτή. *Αλλά 6ταν ξαναβρήχα τό Μαρς οχίς Bpu;i>λ»ς, τήν £νοΐ£η το3 1845, τήν »Ιχ» πια έπ*£(ργ«Μτ*( όλοχλτ,ρωχιχι χα:
μοβ τήν i£é6«ot οχ*8όν μέ τέοο χαΗαρά λόγια μέ Boa τή οονέψ'.οα πιο
π ά ν » 4γώ. ( Σ η μ « I m ο η τ ο 3 Φ. "Ε ν γ χ » λ ς ο τ η γ « ρ ;ι α ν ; ' / ι ,
I χ βο οη τ ο 3 1890).

'•21

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

στό περιθώριο, άπό τήν άντίδραοη, πού έπαχολούθησε τήν 1}ττα
τών έργατών τοϋ Παρισιοϋ τόν Ιούνη τοδ 1848 χαί τελικά χαράχτηκε σέ διωγμό «έν ονόματι too νόμου» μέ τήν χαταδίχη τών κομμουνιστών τ^ς Κολωνίας τό Νοέμβρη τοο 1852. Μαζί μέ τήν έξαφάνιση άπό τή δημόσια σχηνή τοο έργατιχοο κινήματος, πού
χρονολογείται άχό τήν έχοχή τής έπανάστασης τοο Φλεβάρη,
περνί ατό περιθώριο χα( τό Μανιφέστο.
"Οταν ή εύρωπαΐχή έργατιχή τάξη είχε ξαναδυναμώσει
ά ρ χ κ ά γιά μιά καινούργια έφοδο ένάντια στήν Εξουσία τών κυρίαρχων τάξεων, γεννήθηχε ή Διεθνής "Ενωοη τών 'Εργατών.
Είχε γιά axone της v i συγχωνεύσει οέ μιά μεγάλη στρατιά
δλη τή μαχητιχή έργατιά τής Εύρώπης χαί τϊ,ς 'Αμερικής.
ΓΓ αύτό δέ μποροοσε v i ξεκινήσει άχό τίς άρχές πού ί μ π α ι ναν ατό Μανιφέστο. Έ π ρ ε π ε νάχει ίνα πρόγραμμα πού νά μήν
χλείνει τίς πόρτες στά άγγλιχά ΤρέΓντ-Γιούνιονς, ατούς γ ά λ λους, βέλγους, ιταλούς χαί ισπανούς προυντονιστές χ«£ ατούς
γερμανούς λασσαλιστές 1 . Αύτό τό πρόγραμμα—εισαγωγή στό
χατχστατιχό τΐ)ς Διεθνοϋς—συντάχτηκε άπό τό Μάρζ μέ τέτια
μαστοριά χού τήν άναγνώριοαν άχόμα χαί ό Μπαχούνιν χαϊ of
ivapxικοί. Γιά τήν τελική νίχη τών θέσεων πού διακηρύσσονται στό Μανιφέστο, ό Μάρξ στηρίζεται μοναδικά στήν πνευματική άνάχτυξη τής έργατιχ^ς τάξης, πού θάπρεχε νά προκύψει
άναγκαστ:κά άχό τήν ένιαία δράση χαί άπό τή συζήτηση. Τά
γεγονότα χαί οί έναλλαγές στήν πάλη ένάντια στό κεφάλαιο,
οί ήττες "πιό χολύ άπό τίς νίκες, δέ μπορούσαν νά μή δόσουν ατούς Αγωνιζόμενους νά νιώσουν χόαο άνεπαρκείς ήταν
• ί ώς τά τότε πανάκειές τους χαί δέ μποροόααν νά μήν τούς
κάνουν νά κατανοήσουν βαθιά τούς άληθινούς ορούς τ1)ς χ ε ι ραφέτησης τών έργατών. Kai ό Μάρξ είχε δίκιο. ' Η έργατική
τάξη τοΰ 1874, 8ταν διαλυόταν ή Διεθνής, ήταν ολότελα άλλη άπό τήν έργατική τάξη τοο 1864, τή « : γ μ ή τής Τδρυσής
της. Ό προυντονισμός στίς Λατινικές χώρε;, δ ειδικός λασ1
Ό Ααοοόλ, ο χ ι τ ι χ ά μέ μδζ άναγνώριζ» προααπιχά τόν λαυτό τοο
ηάντα οαν € μαθητή» το S M«tp£ χα( αάν τέτιος ο τ · χ 6 τ α ν · ψοοιχοί ατό 18αψος τοΟ Μανιψίοτοο. Ά λ λ ι Α ς Ιχοον τά πράγματα μέ τούς 0παθο6ς τοα,
κο6 Βέν πήγαιναν πιό μαχριά άπό τό αΐτημά τοο γιά παραγαγικο&ς ο · ν·ταιριομο&( μέ χρατιχές πιοτ®ο·ις χα( πού Βιαιροβοαν δλη τήν έργατιχή
τ ό ί η oi δπαΒούΐ τ ή ; χρατιχί)ς β ο ή θ · ι α ; xat oi αότ0β0ηθ0&μ·ν00ΐ. (Σ ημιίαοη τ ο0 Ένγχιλς).

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

17

σαλισμός ατή Γερμανία χαροπάλαιβαν, άχόμα χαί τά τότε
όπερσοντηρητιχά άγγλιχά Τρέΐντ-Γιούνιονς, πλησίαζαν σιγάσιγά στό σημείο, πού στά 1887 ό πρόεδρος του Συνεδρίου τους
στό Σουανσί μπόρεσε νά πει ίξ όνόματός τους: « Ό ήπειρωτΐχός σοσιαλισμός Επαψε νά μάς τρομάζει». Μά ό ήπειρωτιχός σοσιαλισμός στά 1887 ήταν πιά σχεδόν άποχλειστιχά ή
θεωρία πού διακηρύχθηκε στό Μανιφέστο. Καί Ιτσι ή Ιστορία
του Μανιφέστου άνταναχλά ως ένα βαθμό τήν ιστορία τοό σύγχρονου έργατίχοΰ κινήματος άπό τό 1848 καί δώ. Σήμερα τό
Μανιφέστο είναι άνζμφισβήτητα τό πιό διαδομένο, τό πιό διεθνές προϊόν όλης τής σοσιαλιστικής φιλολογίας, τό χοΐνό πρόγραμμα πολλών έχατομμυρίων έργατών 3λων τών χωρών, άπό
τή Σιβηρία ως τήν Καλλιφορνία.
Κι ώστόσο, 3ταν βγήχε, δέ θά μπορούσαμε νά τό ονομάσουμε σ ο σ ι α λ ι σ τ ι κ ό Μανιφέστο.' Μέ τό όνομα σοσιαλιστές
έννοοΰσαν τό 1847 δυό λογιών άνθρώπους. Ά π ό τή μιά, τούς
όπαδούς τών διαφόρων ούτοπιχών συστημάτων, ιδιαίτερα τούς
όπαδούς του "Οοοεν στήν 'Αγγλία χαί τοϋ Φουριέ στή Γ α λ λία, πού χαί ο! δυό είχαν έχφυλιστεί σέ άπλές αιρέσεις πού
πέθαιναν σιγά-σιγά. 'Από τήν άλλη, τούς χομπογιαννίτες 3λων
τών ειδών, πού μέ τίς διάφορες πανάχειές τους χαί μέ λογιώνλογιών μπαλώματα θέλαν νά παραμερίσουν τά κοινωνικά χαχά,
χωρίς νά βλάψουν καθόλου τό κεφάλαιο χαί τό χέρδος. Καί
στίς δυό περιπτώσεις, έννοοΰσαν άνθρώπους, πού βρίσκονταν
££ω άπό τό έργατιχό κίνημα χαί πού ζητούσαν πιό πολύ στήριγμα στίς «μορφωμένες» τάζεις. 'Αλήθεια, ή μερίδα έχείνη τών
έργατών, πού είχε πεισθεί γιά τήν άνεπάρχεια τών άπλ&ν πολιτικών άλλαγών χαί ζητούσε ένα συθέμελο μετασχηματισμό τής
κοινωνίας, όνόμαζβ τόν έαυτό της κ ο μ μ ο υ ν ι σ τ ή .
Ήταν
ένας χοντροδουλεμένος ένστιχτώδιχος μονάχα, χαί χάποτε λίγο
ωμός κομμουνισμός, μά ήταν άρχετά δυνατός γιά νά δημιουργήσει δυό συστήματα ούτοπιχοΰ κομμουνισμού: στή Γαλλία τήν
Ί χ α ρ ί α τοο Καμπέ, χαί στή Γερμανία τόν κομμουνισμό τοϋ
ΒάΓτλινγχ. Ό σοσιαλισμός στά 1847 ήταν ένα κίνημα άστιχό,
ό κομμουνισμός ήταν ένα έργατιχό κίνημα. Ό σοσιαλισμός, τουλάχιστον στήν ήπειρωτιχή Εύρώπη, ήταν κατάλληλος γιά τά σαλόνια, ό Κομμουνισμός ήταν άχριβώς τό άντίθετο. Καί έπειδή
άπό τότες χιόλας είχαμε άποφασίστιχά τή γνώμη δτι «ή χειραφέτηση τών έργατών πρέπει νάναι έργο τών Γδιων τών έργα2

'•18

Κ. Μ Α Ρ Ξ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

τών», δέ μπορούσαμε ούτε στιγμή νά διστάσουμε ποιό άπ' τά
δυό όνόματα θά διαλέγαμε. Κι άπό τότες δέ μάς ήρθε ποτέ
στό νοϋ νά τό άπορίψουμε.
«Προλετάριοι όλων τών χωρών ένωθήτε!». "Οταν, έδώ χαί
σαράντα δυό χρόνια, τήν παραμονή τής πρώτης παρισινής έπανάστασης, δπου τό προλεταριάτο έμφανίστηκε μέ διχές του
διεκδικήσεις, διακηρύξαμε στόν χέσμο αύτά τά λόγια, μονάχα
μερικές φωνές μάς απάντησαν. Στίς 2 8 τοΓ> Σεπτέμβρη 1864
όμως, οί προλετάριοι τών περισσότερων
χωρών τής Δυτικής
Ευρώπης ένώθηχαν γιά νά σχηματίσουν τή Διεθνή "Ενωση τών
'Εργατών, μέ τή δοξασμένη ιστορία της. Ή ίδια ή Διεθνής ί ζ η σε, βέβαια, μόνο έννιά χρόνια. Ό μ ω ς δέν υπάρχει άλλη καλύτερη άπόδειξη άπό τή σημερινή μέρα γιά τό γεγονός ότι ή
αιώνια συμμαχία τών προλετάριων ολων τών χωρών πού Ιδρύθηκε ά π ' αύτήν ζει άχόμα, χαί ζει πιό Ιντονα άπό χάθε άλλη φορά. Γιατί σήμερα, πού γράφω αύτές τίς γραμμές, τό προλεταριάτο τής Εύρώπης χαί τής Ά μ ε ρ ι χ ή ς έπιθεωρεί τις δυνάμεις του, πού γιά πρώτη φορά κινητοποιούνται σέ μ ι ά στρατιά,
χάτω άπό μ ι ά σημαία καί γιά f ν «*. ν άμίσο σχοπό: γιά το
νομοθετιχό καθορισμό τής κανονικής όχτάωρης έργάσιμης ή μέρας, πού διακηρύχτηκε άχόμα άπό τό 1866, άπό τό Συνέδριο
-τ?,ς Διεθνούς στή Γενεύη χαί ξανά ύστερα άπό τό 'Εργατικό
Συνέδριο τοϋ Παρισιού στά 1889. Καί τό θέαμα τής σημερινής
μέρας θά δείξει ατούς καπιταλιστές χαί ατούς γαίοχτήμονες
όλων τών χωρών δτι οί προλετάριοι ολων τών χωρών είναι σήμερα πραγματικά ένωμένοι.
"Ας ήταν ό Μάρξ πλάι μου, νά τόβλεπε αύτό
του τά μάτια!

μέ τά ίδια

Λονίίνο, 1 τοΒ Μάη 1890.

Φ.
Γράφτηκε από τόν Φ.
'Eryxelf
γιά τή γιρμανιχή
ίχίοαη τον
Μανιφέστου τοί Κομμοννιοτιχον
Κόμματος».
Λονδίνο
1890.

"Ενγχελς.

Σύμφωνα μέ τήν
τον 1890.

ίχδοση

0

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ
ΚΟΜΜΑΤΟΣ
"Ενα φάντασμα πλανιέται πάνω άπό τήν Εόρώπη: τό φάντασμα τοο κομμουνισμού. "Ολες of δυνάμεις τής γερασμένης
Εύρώπης ένώθηκαν σέ μιά ιερή συμμαχία γιά νά κυνηγήσουν
αύτό τό φάντασμα: ό πάπας καί έ τσάρος, ό Μίτερνιχ καί ό
Γκιζό, οΕ γάλλοι ριζοσπάστες καί ο£ γερμανοί άστυνομικοί.
Ποιό κόμμα τής άντιπολίτευσης δέν έχει κατηγορηθεί σάν
κομμουνιστικό άπό τούς άντιπάλους του πού κυβερνούν, ποιο
κόμμα τής άντιπολίτευσης δέ στιγμάτισε μέ τή σειρά του μέ τήν
κατηγορία τοϋ κομμουνισμοί» τούς προοδευτικούς άντιπολιτευόμενους, καθώς καί τούς άντιδραστικούς άντιπάλους του;
Δυό πράγματα βγαίνουν ά π ' τό γεγονός αύτό:
Ό κομμουνισμός άναγνωρίζεται πιά ά π ' 8λες τίς εόρωπαϊκές δυνάμεις σάν μιά δύναμη.
Είναι καιρός πιά ο! κομμουνιστές νά έκθέσουν άνοιχτά μπροστά σ' ολο τόν κόσμο τίς άντιλήψεις τους, τούς σκοπούς τους, τίς
επιδιώξεις τους καί ν' άντιπαραθέσουν στό παραμύθι τοο κομμουνιστικού φαντάσματος ένα Μανιφέστο τοό ίδιου τοό κόμματος.
Γιά τό σκοπό αότό συγκεντρώθηκαν στό Λονδίνο κομμουνιστές
άπό τίς πιό διαφορετικές Εθνότητες καί συντάξανε τό παρακάτω
Μανιφέστο πού δημοσιεύεται στήν άγγλική, στή γαλλική, στή
γερμανική, στήν ιταλική, στή φλαμανδική καί στή δανική γλώσσα.
I
ΑΣΤΟΙ ΚΑΙ Π Ρ Ο Λ Ε Τ Α Ρ Ι Ο Ι 1
Ή (στόρια 8λων τών ως τά τώρα κοινωνιών 2 είναι (στόρια
ταξικών άγώνων.
1
Μέ τή λέξη ά ο * ι χ ή τ ά ξ η έννοοΟμ· τήν τάξη τβν σύγχρονων
χαπιταλιοτβν πο6 «Ιναι κάτοχοι τβν χοινβνιχβν μέοον παραγογής χ α ί

'•20

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

Ε λ ε ύ θ ε ρ ο ; χαί δούλος, π α τ ρ ί κ ι ο ; χαί πληβείος, δαρώνος χ α ί
δ ο υ λ ο π ά ρ ο ι κ ο ς , μ ά σ τ ο ρ α ς 1 χαί κ ά λ φ α ς , μέ μιά λέξη, χ α τ α π ε σ τ ή ς
χαί καταπιεζόμενος, βρίσκονται
σέ ά χ α τ ά π α υ σ τ η ά ν τ ί θ ε σ η μ ε ταξύ τους, Ι χ α ν α ν αδιάκοπο άγώνα, πότε σκεπασμένο, πότε άνοιχ τ ό , Εναν ά γ ώ ν α π ο ύ τ ε λ ε ί ω ν ε κ ά θ ε φ ορό μ έ τ ό ν έ π α ν α σ τ ι τ ι κ ό
μ ε τ α σ χ η μ α τ ι σ μ ό ο λ ό κ λ η ρ η ς τ? ( ς κ ο ι ν ω ν ί α ς f, μέ τ ή ν ά π ό κ ο ι νο·) κ α τ α σ τ ρ ο φ ή τ ώ ν τ ά ξ ε ω ν τ:οΰ α γ ω ν ί ζ ο ν τ α ν .
Στίς προηγούμενες έ π ο χ ε ; της ιστορίας βρίσκουμε
σχεδόν
π α ν τ ο ύ μ ι ά π λ ή ρ η δ ι α ί ρ ε σ η τ? ( ς κ ο ι ν ω ν ί α ς σέ δ ι ά φ ο ρ ε ς τ ά ξ ε ι ς ,
μ ι ά πολύτροπη
κ λ ι μ ά κ ω σ η τών κοινωνικών θέσεων. Στήν ά ρ χ α ί α
Ρ ώ μ η βρίοχουμε πατρίκιους, Ιππείς, πληβείους, δούλους. Στό
μεσίίωνα φεουδάρχες, όποτελείς, μαστόρους, καλφάδες, δουλοπ ά ρ ο ι κ ο υ ς χ α ί π ρ ό σ θ ε τ α σέ κ ά θ ε μ ι ά ά π ' α δ τ έ ς τ ί ς τ ά ξ ε ι ς β ρ ί σκουμε ξανά ιδιαίτερες κλιμακώσεις.
Ή

σύγχρονη άστική κοινωνία πού

πρόβαλε

άπό τ^ν

κα-

πού έχμ·ταλλ·ύ(>ντα( τή μιοθωτή έργαο(:χ. lié τή λέξη π ρ ο λ · τ α ρ ι α τ ο έννοοΟμ· τήν ταξη τόν οΑγχρονων μιοθοτΑν έργατβν neb, έ π · ι £ ή βέν
χατέχοον καθόλου 8ιχά τοος μέοα παραγωγής, ·Ιναι άναγχαομένοι νά
ποολοΟν τήν έργατιχή τοος ί&ναμη γιά v i μποροΟν να ζήεοον. ( Σ η μ · ( m ο η τ ο Ο " Ε ν γ χ · λ ς ο τ ή ν ά γ γ λ ι χ ή £ χ S ο ο η τ ο 0 1 8 8 8 ).
- Ή , άχριβέοτ·ρα, ή γ ρ α φ τ ή (οτορία. Στό 1847 ή προίοτορία τής
χοινονίας, ή χ ο ι ν α ν ι χ ή όργαναοη πού · 1 χ · προηγηθ·1 άπό χ ά θ · γραφτή
(οτορία, ήταν ο χ · ί ό ν πέρα γ ι α πέρα Ι γ ν ο ο τ η . Τ ό τ · ό Χ*£τχάοοζ·ν άναχ β λ υ ψ · τήν κοινή ΙΪιοχτηοία τής γ ή ς οτή ΡοοΙα. Ό Ηάοορ·ρ &πόβ·ι£·
βτι ή χοινή ΙβιοχτηοΙα τής γ ή ς ά π ο τ · λ · 1 τήν χοινανιχή βαοη απ' βποο
προήλθαν (οτοριχοί β λ · ς of γ · ρ μ α ν ι χ έ ς φυλές. *Γθτ·ρα άνακαλυψαν οιγαοιγα βτι ο( άγροτιχές χοινότητ·ς μέ τήν χοινη κατοχή τής 'γής, ά π ο τ · λοΟοαν τήν πρωταρχική μορφή τής χοινοβνίος άπ' τίς Ί ν ΐ ί « ς ώς τήν 'Ιρλανδία. Τέλος, ή έαα>τ·ριχή όργαναοη αοτής τής πρωτόγονης χομμοονιοτιχής χοινανίας άποκαλ&φ^ηκ· οτήν τυπική της μορφή μέ τήν άναχαλυψη τοΟ Μόργχαν, ποί) έ π ι ο τ έ γ α ζ · όλο τό Ιργο, για τήν άληθινή φ&οη τοβ
γένους χα( τή θέοη τοο μέθα οτή φυλή. Ηέ τή βιαλυοη αοτΑν τβν π ρ ο ταρχινβν χοινοτήταν, ά ρ χ ( ζ · ι ό χαριομός τής χοινανίας οέ £·χοριοτές
χαί τ · λ ι χ α ά ν τ α γ α ν ι ζ ό μ · ν · ς τά£·:ς. Προοπάθηοα νά παραχολοο&ήαα τήν
πορ·ία αοτής τής βιάλοοης οτήν « Ε α τ α γ α γ ή τής ο(κογέν·ιας, τής άτομιχ ή ς ΙΪιοχτηοίας χαί το3 χράτοος», Β·6τ·ρη Ιχβοοη, Στουτγαρβη 1886. (Σ ημ · ( ο ο η τ ο α * Ε ν γ χ · λ ς ο τ ή ν ά γ γ λ ι χ ή Ι χ β ο ο η τ ο Ο 18 8 8 .
2 τ ή γ · ρ μ α ν ι χ ή Ιχβοοη το3 1890 λ · ί π · c ή τ · λ · ο τ α ( α
φ ρ α ο η α ο τ ή ς τ ή ς ο η μ · Ι α ο η ς ) . (Σημ. Σ&ντ.)
1
Μιίοτορας τβν ο υ ν τ · χ ν ι β ν — χ ρ ό χ · ι τ α ι για μέλος τής οοντ·χν(ας πού
Ι χ ι ι βλα τά βιχαιώματα, γιά τό μαοτορα μέθα οτή αοντ·χν(α χι βχι γιά
τό γ·ροντότ·ρο μέοα ο' αυτήν.
(Σημ·(οοη
τ ο Ο *Ενγκ·λς
ο τ ή ν ά γ γ λ ι χ ή
Ι χ ί ο ο η τ ο Ο 1888).

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

ταατροφή τής φεουδαρχικής κοινωνίας, δέν κατάργησε τίς
ταξικές άντιθέσεις, έβαλε μονάχα στή θέση τών παλιών, νέες
τάξεις, νέους δρους καταπίεσης, νέες μορφές πάλης.
"Ωστόσο, ή έποχή μας, ή^ έποχή τής άστικής τάξης, χ α ρακτηρίζεται άπό τό γεγονός οτι Απλοποίησε τίς ταξικές Αντιθέσεις. 'Ολόκληρη ή κοινωνία ολο καί περισσότερο χωρίζεται
σέ δυό μεγάλα Αντίπαλα στρατόπεδα, σέ δυό μεγάλες τάξεις,
πού βρίσκονται άμεσα Αντιμέτωπες ή μιά μέ τήν άλλη: στήν
Αστική τάξη καί στό προλεταριάτο.
' Α π ' τούς δουλοπάροικους το*> μεσαίωνα προήλθαν οί ελεύθεροι πολίτες τών πρώτων πόλεων. Ά π ' αότόν τόν Αστικό π λ η θυσμό Αναπτύχθηκαν τά πρώτα στοιχεία τής άστικής τάξης.
Ή άνακάλυψη τής 'Αμερικής, ό περίπλους τής 'Αφρικής,
δημιούργησαν γιά τήν άστική τάξη, πού γεννιόταν, ένα καινούργιο πεδίο δράσης. Οί άγορές τών άνατολικών 'Ινδιών καί
τής Κίνας, ό άποικισμός τής 'Αμερικής, οί άνταλλαγές μέ τίς
άποικίες, ό πολλαπλασιασμός τών μέσων άνταλλαγής καί τών
έμπορευμάτων γενικά, δόσανε μ ΐ ί ν άγνωστη ως τά τότε ώθηση
στό έμπόριο, στή ναυτιλία, στή βιομηχανία καί προκάλεσαν έτσι
μιά γοργή άνάπτυξη του έπαναστατικοΰ στοιχείου τήε φεουδαρχικής κοινωνίας πού κατέρβε.
Ό ίσαμε τότε φεουδαρχικός ή συντεχνιακός τρόπος οργάνωσης τής βιομηχανίας δέν έφτανε πιά γιά νά καλύψει τίς άνάγκες πού μέ τίς νέες άγορές μεγάλωναν. Ή μανιφακτούρα πήρε τή
θέση τοο. Οί συντεχνιακοί μαστόροι παραμερίστηκαν άπό τή
βιομηχανική μεσαία τάςη. Ό καταμερισμός τής δουλιάς Ανάμεσα στίς διάφορες συντεχνίες έξαφανίστηκε μπροστά στόν κ α τ α μερισμό τής δουλιές μέσα στό ίδιο τό ξεχωριστό έργαστήρι.
Μά οί άγορές όλο καί μεγάλωναν, ή ζήτηση 3λο καί aöξαινε. Καί ή μανιφακτούρα δέν έπαρκούσε ^ιιά. Τότες 6 άταός
καί ή μηχανή έπαναστατήσανε τή βιομηχανική παραγωγή. Στή
θέση τής μανιφακτούρας μπήκε ή μεγάλη σύγχρονη βιομηχανία.
Στή θέση τής βιομηχανικής μεσαίας τάξης, μπήκαν οί βιομήχανοι έκατομμυριοόχοί, οί άρχηγοί όλόκληρων βιομηχανικών στρατιών, οί σύγχρονοι άστοί.
Ή μεγάλη βιομηχανία δημιούργησε τήν παγκόσμια άγορά, πού είχε προετοιμαστεί Από τήν άναχάλοψη τής 'Αμερικής.
Ή παγκόσμια άγορά έδοσε μιάν άπέραντη άνάπτυξη στό έ μ π ό ριο, στή ναυτιλία, στά μέσα συγκοινωνίας τής ξηράς. Αύτή ή

'•22

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

άνάπτυξη μέ τή σειρά της έπέδρασε στήν έπέχταση της βιομηχανίας. Καί στό βαθμό πού έπεχτεινόταν ή βιομηχανία, τό
έμπόριο, ή ναυτιλία, οί σιδηρόδρομοι, στόν ίδιο βαθμό άναπτυσσόταν ή άστιχή τάξη, αΟξαινε τά χεφάλαιά της, άπωθούσε στο
περιθώριο 3λες τίς τάξεις πο6 κληροδότησε ό μεσαίωνας.
Βλέπουμε, λοιπόν, πώς ή ίδια ή σύγχρονη άστιχή τάξη είναι προϊόν μ ΐ ί ς πολύχρονης έξέλιξης, μ ι ί ς σειράς άπό άνατροπές στόν τρόπο παραγωγής χαί έπικοινωνίας.
Καθεμιά ά π ' αύτές νς βαθμίδες έξέλιξης τής άστιχή ς τ ά ξης, συνοδευόταν άπό μιάν άντίστοιχη πολιτική πρόοδο 1 . Ή
άστιχή τάξη, τάξη καταπιεζόμενη κάτω άπό τήν κυριαρχία τών
φεουδαρχών άρχόντων, ένοπλη αύτοδιοικούμενη έταιρία μέσα
στήν κοινότητα 2 , έδώ άνεξάρτητη δημοκρατία της πόλης, έχεί
τρίτη τάξη πού είναι φόρου υποτελής στή μοναρχία", Οστερα,
στήν περίοδο της μανιφακτούρας, άντίβαρο ένάντια στους ευγενείς στήν περιορισμένη ά π ' τούς φεουδάρχες μοναρχία ή στήν
άπόλυτη μοναρχία καί χύριο στήριγμα τών μεγάλων μοναρχιών
γενικά, ή άστική τάξη, άπό τότε πού δημιουργήθηκε ή μεγάλη βιομηχανία καί ή παγκόσμια άγορά, κατάχτησε τελικά τήν
άποχλειστιχή πολιτική έξουσία στό συ1) χρόνο άντιπροσωπευτικό κράτος. Έ σύγχρονη χρατιχή έξουσία είναι μονάχα μιά έπιτροπή πού
διαχειρίζεται τίς χοινές όποθέσεις τής άστιχής τάξης στό συνολότης.
' Η άστιχή τάξη έπαιέε στήν ιστορία ίνα ρόλο
έπαναστατιχό.

έξαιρετιχά

*' Στήν α γ γ λ ι κ ή Ιχδοοη τοΟ 1888 πού τήν έ π έ β λ · ψ · δ "Ενγχβλς, β ο τ · ρα άπό τή λέξη: «πρόοδο», μπήκαν οί λέξ·ις: «αυτής τής τάξης».(Σημ. Σ6ντ.)
2
«Εοινότητ·ς» λέγονταν οί π ό λ · ι ς ποί) δημιουργήθηκαν ατή Γαλλία,
άχόμα πρ(ν να μπορέοουν νά άποαπάοοον άπό το&ς φ«ουδάρχ·ς &φέντ·ς
χαί τούς μαοτόρους τοπική αυτοδιοίκηση χαί πολιτικά δικαιώματα σάν
«τρίτη τάξη». Γιά νά μιλήοουμ· γ · ν ι χ ά , é î f l άναφέραμ· οάν τυπική χώρα για τήν οίχονομιχή έξέλιξη τής Αστικής τάξης τήν Α γ γ λ ί α , χα( γιά
τήν πολιτική της έξέλιξη τή Γαλλία. ( Σ η μ · ( α ο η τ ο Ο
*Ενγχ·λς
ο τ ή ν Α γ γ λ ι κ ή Ι χ δ ο ο η τ ο 0 1888).
"Ετοι λέγαν τήν Φατική τους κοινότητα ο( κάτοικοι τβν π ό λ · α ν
οτήν 'Ιταλία χα( οτή Γαλλία, μόλις έξαγόραζαν ή άποαποΟααν άπό τούς
f · ο υ δ ά ρ χ · ς ά φ έ ν τ · ς τους τά πρβτα δικαιώματα για αότοδιοίχηοη. ( Σ η μ · Ια οη τ ο β " Ε ν γ κ · λ ς ο τ ή γ · ρ μ α ν ι χ ή Ι χ δ ο ο η
τ ο 3 1 8 9 0 ).
' Στήν Αγγλική Ιχδοοη τοΟ 1888, 3οτ·ρα άπό τίς λέξ·ις: «Ανεξάρτητη
δημοκρατία τβν π ό λ · α ν » , μπήκαν οί λ έ ξ · ι ς : «(βπως οτήν 'Ιταλία χαί οτή
Γ·ρμανία)> χαί &οτ·ρα άπό τΙς λέξ·ις:«τρ(τη τάξη, ποί) ήταν φόρου δποτ · λ ή ς οτή μοναρχία», μπήκαν οί λέξεις: «(βπος οτή ΓαλλΙα)».(Σημ. Σ&ντ.)

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

Παντού δπου ή αστική τάξη ήρθε στήν εξουσία, κατέστρεψε δλες τίς φεουδαρχικές, πατριαρχικές χαί ειδυλλιακές σχέσεις. "Εσπασε χωρίς οίκτο δλους τούς πολυποίκιλους φεουδαρχικούς δεσμούς πού ουνδέανε τόν άνθρωπο μέ τούς φυσικούς
ανώτερους του καί δέν άφησε κανέναν άλλο δεσμό άνάμεσα σέ
άνθρωπο χαί σέ άνθρωπο, έχτός άπό τό γυμνό συμφέρον, άπό
τήν άναίσθητη «πληρωμή τοις μετρητοίς». "Επνιξε στά παγωμένα νερά τοϋ έγωΐστιχοϋ δπολογισμού τά Ιερά ρίγη τοϋ εΰλαρικοϋ ρεμβασμού, τοϋ Ιπποτικού ένθουσιασμοο, τής μικροαστικής
μελαγχολίας. Μετέτρεψε τήν προσωπική άξιοπρέπεια σέ ά ν τ α λ λ α χ τ ι χ ή άςία χαί στή θέση τών άπειράριθμων γραπτών χαί τών
έντιμα άποχτημένων Ελευθεριών έβαλε τή μ ο ν α δ ι κ ή ασυνείδητη έλευθερία τού έμπορίου. Μέ μιά λέξη, οτή θέση τής σκεπασμένης μέ θρησκευτικές χαί πολιτικές αυταπάτες έχμετάλλευσης, έβαλε τήν άνοιχτή, ξεδιάντροπη, άμεστ(, σκληρή έκμετάλλευση.
Ή άστιχή τάξη άφαίρεσε τό φωτοστέφανο ά π ' δλα, τά ώς τά
τότε, Αξιοσέβαστα έπαγγέλματα πού τά άντίχρυζαν μέ θρησχευτιχή εύλάβεια. Τό γιατρό, τό νομιχό, τόν π α π ά , τόν ποιητή, τόν
άνθρωπο τής έπιστήμης, τούς μετέτρεψε σέ μισθωτούς έργάτες της.
Ή άστιχή τάξη ξέσχισε τόν πέπλο τοό συναισθηματισμού
πού σκέπαζε τίς οικογενειακές σχέσεις χαί τίς Ιχανε ξεκάθαρες
χρηματικές σχέσεις.
Ή άστιχή τάξη έδειξε πώς ή χ τ η ν ά δ ι χ η έχδήλωση δύναμης στό μεσαίωνα, πού τόσο τή θαυμάζει ή άντίδραση, βρήκε
τήν ταιριαστή της συμπλήρωση στήν πιό άκαμάτιχη τεμπελιά
Πρώτη άπόδειξε τί μπορεί νά κατορθώσει ή άνθρώπινη δραστηριότητα. "Εχανε τελείως διαφορετικά θαύματα ά π ' τίς πυραμίδες τής Αιγύπτου, άπό τά ρωμαϊκά όδραγωγεία καί τίς γοτθικές μητροπόλεις. Πραγματοποίησε τελείως διαφορετικές έκστρατείες άπό τίς μεταναστεύσεις τών λαών καί τίς σταυροφορίες.
Ή άστική τάξη δέ μπορεί νά όπάρχει χωρίς νά επαναστατεί άδιάκοπα τά έργαλεία παραγωγής, δηλαδή τίς σχέσεις
παραγωγής, δηλαδή δλες τίς κοινωνικές σχέσεις. 'Αντίθετα, ή
άμετάβλητη διατήρηση τοϋ παλιού τρόπου παραγωγής άποτελούσε τόν πρώτο δρο δπαρξης γιά δλες τίς προηγούμενες βιομηχανικές τάξεις. Ή συνεχής άνατροπή τής παραγωγής, ό Αδιάκοπος κλονισμός δλων τών κοινωνικών σχέσεων, ή αιώνια Αβεβαιότητα καί κίνηση, διακρίνουν τήν άστική έποχή άπό δλες

'•24

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

τις προηγούμενες. Διαλύονται όλες οί στέρεες χαϊ σκουριασμένες σχέσεις μέ τήν Ακολουθία τους άπό παλιές σεβάσμιες π α ραατάσεις χαί Αντιλήψεις χι όλες δσες καινούργιες διαμορφώνονται παλιώνουν πρίν προλάβουν νά Αποστεωθοϋν. Καθετί
τό κλειστό καί τό στεκούμενο Εξατμίζεται, καθετί πού ήταν
Ιερό βεβηλώνεται καί τέλος οί άνθρωποι Αναγκάζονται ν' άντικρύζουν μέ νηφάλιο μάτι τή θέση τους στή ζωή καί τίς Αμοιβαίες
σχέσεις τους.
Ή Ανάγκη νά μιγαλώνει ολοένα τήν πούληση τών προϊόντων της, κυνηγβ τήν Αστική τάξη πάνω σ' δλη τή γήινη σφαίρα. Είναι υποχρεωμένη νά φωλιάζει παντού, νά έγκαθίσταται
παντού, νά Αποκαθιστά παντού σχέσεις.
Μέ τήν έχμετάλλευση τής παγκόσμιας Αγοράς, ή Αστική
τάξη διαμορφώνει κοσμοπολιτικά τήν παραγωγή καί τήν κατανάλωση δλων τών χωρών. Πρός μεγάλη λύπη τών Αντιδραστι·
κών, Αφαίρεσε τό έθνικό έδαφος κάτω Από τά πόδια τής βιομηχανίας. 'Εκμηδενίστηκαν χι έξακολουθοϋν καθημερινά νά έκμηδενίζονται οί παμπάλαιες έθνικές βιομηχανίες. 'Εκτοπίζονται i x 6
νέες βιομηχανίες πού ή εισαγωγή τους γίνεται ζωτικό ζήτημα
γιά δλα τά πολιτισμένα έθνη, Από βιομηχανίες πού δέν έπεξεργάζονται πιά ντόπιες πρώτες δλες, Αλλά πρώίβς Ολες πού βρίσκονται στίς πιό Απομακρυσμένες ζώνες καί πού τά προϊόντα
τους δέν καταναλώνονται μονάχα στήν (δια τή χώρα, Αλλά ταυτόχρονα σέ δλα τά μέρη του κοσμου. Στή θέση τών παλιών
Αναγκών, πού ικανοποιούνταν Από τά έθνικά προϊόντα, μ π α ί νουν καινούργιες ανάγκες που γιά νά ικανοποιηθούν Απαιτούν
προϊόντα τών πιό
Απομακρυσμένων χωρών καί κλιμάτων.
Στή θέση τής παλιάς τοπικής καί έθνικής αυτάρκειας καί Αποκλειστικότητας, μπαίνει μιά ολόπλευρη συναλλαγή, μιά ολόπλευρη Αλληλοεξάρτηση τών έθνών. Κι αύτό πού γίνεται στήν υλική παραγωγή γίνεται καί στήν πνευματική παραγωγή. Τά πνευματικά προϊόντα τών ξεχωριστών έθνών γίνονται κοινό χ τ ή μ α .
Ή έθνική μονομέρεια καί ό έθνικός περιορισμός γίνονται όλο
καί πιό Αδύνατα καί Από τίς πολλές έθνικές καί τοπικές φιλολογίες διαμορφώνεται μιά παγκόσμια φιλολογία.
Μέ τή γρήγορη βελτίωση δλων τών έργαλείων παραγωγής,
μέ τήν Απεριόριστη διευκόλυνση τών συγκοινωνιών, ή Αστική
τάξη τραβάει στόν πολιτισμό δλα, Ακόμα καί τά πιό βάρβαρα
έθνη. Οί φτηνές τιμές τών έμπορευμάτων της είναι τό βαρύ π υ -

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

ροβολικό αού γκρεμίζει όλα τά σινικά τείχη, χαί πού άναγκάζει νά συνθηκολογήσει άχόμα χαί τό πιό σκληροτράχηλο μίσος
τών βαρβάρων ένάντια ατούς ξένους. 'Αναγκάζει 8λα τά έθνη
νά δεχτούν τόν άατικό τρόπο παραγωγής, £ν δέ θέλουν νά
χαθούν. Τά άναγκάζει νά εισάγουν ατή χώρα τους τόν λεγόμενο πολιτισμό, δηλ. νά γίνουν άστοί. Μέ μιά λέξη δημιουργεί
έναν κόσμο «κατ' εικόνα της».
Ή άστική τάξη όπόταξε τήν ύπαιθρο στήν κυριαρχία τής
πόλης. Δημιούργησε τεράστιες πόλεις, αδξησε σέ μεγάλο βαθμό
τόν άριθμό τοϋ άατικού πληθυσμού σέ ούγχριση μέ τόν άγροτιχό χαί άπέσπασβ έτσι ένα μεγάλο μέρος τοϋ πληθυσμού άπό
τήν ήλιθιότητα τής άγροτικής ζωής. "Οπως έξάρτηαε τήν Οπαιθρο άπό τήν πόλη, ϊται έξάρτηαε τά βάρβαρα χαί τά μισοβάρβα^α Ιθνη άπό τά πολιτισμένα, τούς άγροτιχούς λαούς &πό
τούς άστικοός λαούς, τήν 'Ανατολή άπό τή Δύση.
Ή άστιχή τάξη όλο χαί περισσότερο καταργεί τό κομάτιααμα τών μέσων παραγωγής, τής ίδιοχτηαίας χαί τοϋ πληθυσμού.
Συσσώρευσε τόν πληθυσμό, συνένωσε τά μέσα παραγωγής χαί
συγκέντρωσε τήν ίδιοχτησία αέ λιγοστά χέρια. Έ άναγχα(α συνέπεια ήταν ό πολιτικός συγκεντρωτισμός. 'Ανεξάρτητες έπαρχίες μέ διαφορετικά συμφέροντα, μέ διαφορετιχοός νόμους, κυβερνήσεις χαί δασμούς, χαί πού συνδέονταν μεταξύ τους σχεδόν
μονάχα μέ σχέσεις συμμαχίας, συσπειρώθηκαν σέ έ ν α έθνος, σέ
μ ι ά κυβέρνηση, σέ έ ν α νόμο, σέ έ ν α έθνιχό ταξιχό συμφέρον,
σέ μ ι ά τελωνειακή ζώνη.
Ή άστιχή τάξη μέσα στή μόλις εκατόχρονη κυριαρχία της
δημιούργησε παραγωγικές δυνάμεις πιό πολυάριθμες χαί πιό κολοσσιαίες άπό 3σες είχαν δημιουργήσει όλες μαζί οΕ περασμένες
γενεές. Υ π ο τ α γ ή τών δυνάμεων τής φύσης, μηχανές, έφαρμογή
τής χημείας ατή βιομηχανία χαί ατή γεωργία, άτμοπλοία, σιδηρόδρομοι, ήλεκτρίχοί τηλέγραφοι, έχχέραωση ολόκληρων ήπείρων,
διαρύθμιση τών ποταμών σέ πλωτούς, ολόκληροι πληθυσμοί πού
ξεπετιούνται ά π ' τή γή—ποιός άλλος προηγούμενος αιώνας θά
μπορούσε νά όποπτευθεί πώς ατούς κόλπους τής κοινωνικής έργααίας λαγοχοιμόντουσαν τέτιες παραγωγικές δυνάμεις;
Είδαμε λοιπόν: τά μέσα παραγωγής χαί συγκοινωνίας πού
πάνω ατή βάση τους διαμορφώθηκε ή άστική τάξη, δημιουργήθηκαν στή φεουδαρχική κοινωνία. Σ' έναν ορισμένο βαθμό Ανάπτυξης αύτών τών μέσων παραγωγής καί συγκοινωνίας, ο( συν-

'•26

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

θήκες μέσα στίς όποιες παρήγε χαί αντάλλασσε ή φεουδαρχική
χοινωνία, ή φεουδαρχική όργάνωση τής γεωργίας χαί τής μανιφαχτουρας, μέ μιά λέξη οί φεουδαρχικές σχέσεις ίδιοχτησίας,
δέν Ανταποκρίνονταν πιά στίς Αναπτυγμένες κιόλβς παραγωγικές
δυνάμεις. 'Εμπόδιζαν τήν παραγωγή, άντίς νά τήν προωθούν.
Μεταβλήθηκαν σέ ισάριθμα δεσμά. Έ π ρ ε π ε νά σπάσουν, ίσπασαν.
Στή θέση τους μπήκε ό έλεύθερος συναγωνισμός, μέ μιά Ανάλογη κοινωνική καί πολιτική συγκρότηση, μέ τήν οικονομική καί
πολιτική κυριαρχία τής Αστικής τάξης.
Μπρός στά μάτια μας συντελείται μιά παρόμοια κίνηση.
Οί Αστικές σχέσεις παραγωγής καί Ανταλλαγής, οί Αστικές σχέσεις ίδιοχτησίας, ή σύγχρονη αστική κοινωνία, πού δημιούργησε
τόσο ισχυρά μέσα παραγωγής καί Ανταλλαγής, μοιάζει μέ τό
μάγο έκείνο πού δέν καταφέρνει πιά νά κυριαρχήσει πάνω στις
καταχθόνιες δυνάμεις πού κάλεσε ό ίδιος. 'Εδώ καί δεκάδες
χρόνια, ή ίστορία τής βιομηχανίας καί τοϋ έμπορίοο δέν είναι
τίποτα άλλο παρά ή ίστορία τής έξέγερσης τών σύγχρονων π α ραγωγικών δυνάμεων ένάντια στίς σύγχρονες παραγωγικές σχέσεις, ένάντια στίς σχέσεις ίδιοχτησίας, πού Αποτελούν τούς δρους
ύπαρξης τής άστικής τάξης καί τής κυριαρχίας της. Α ρ κ ε ί ν'
Αναφέρουμε τίς έμπορικές κρίσεις ποό μέ τήν περιοδική τους
έπανάληψη δλο καί πιό Απειλητικά Αμφισβητούν τήν όπόσταση τής Αστικής κοινωνίας. Στίς έμπορικές κρίσεις καταστρέφεται ταχτικά ί ν α μεγάλο μέρος δχι μονάχα τών έτοιμων προϊόντων, Αλλά Ακόμα καί τών παραγωγικών δυνάμεων πού είχαν δημιουργηθεί. Στίς κρίσεις ξεσπδ μιά κοινωνική έπιδημία πού σέ
κάθε Αλλη προηγούμενη έποχή θ ά φαινότανε σάν παραλογισμός,
ή έπιδημία τής υπερπαραγωγής. Ή κοινωνία ξαφνικά βρίσκεται
ριγμένη πίσω σέ κατάσταση στιγμιαίας βαρβαρότητας. Θάλεγε
κανένας δτι ενας λιμός, ίνας γενικός πόλεμος έρήμωσης τής
Ικοψε δλα τά μέσα ύπαρξης. Ί Ι βιομηχανία, τό έμπόριο φαίνονται εκμηδενισμένα. Καί γιατί; Γιατί ή κοινωνία ίχει πάρα πολύ πολιτισμό, ζάρα πολλά μέσα ύπαρξης, πάρα πολλή βιομηχανία. πάρα πολύ έμπόριο. Οί παραγωγικές δυνάμεις πο6 διαθέτει δέ χρησιμεύουν πιά γιά τήν προώθηση τοϋ άστικοϋ πολιτισμού' καί τών Αστικών σχέσεων ίδιοχτησίας. 'Αντίθετα, ίγιναν
1
Στίς χατοπινίς ί χ ΐ ό ο β ι ς û o t t p a άπό τή γβρμανιχή ΙχΒοοη τοΟ 1872
παραλείπονται οί λλξ·ις: «τοΟ ictixoO κολ'.τιαμοβ». (Σημ. Σύνι.)

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

πάρα πολύ μεγάλες γι' αύτές τίς σχέσεις Εμποδίζονται άπό αύτές. Καί κάθε φορά πού οί οικονομικές παραγωγικές δυνάμεις
ξεπερνούν τό έμπόδιο αύτό, φέρνουν οέ άναταραχή δλόχληρη
τήν άστιχή κοινωνία, άπειλοΰν τήν Οπαρξη της άστικής ίδιοχτησίας. Οί άστικές σχέσεις έγιναν πάρα πολύ στενές γιά νά π ε ριλάβουν τά πλούτη πού δημιουργήθηκαν ά π ' αότές. Πώς ξεπερνά ή άστική τάξη τίς κρίσεις; Ά π ό τό ενα μέρος καταστρέφοντας άναγκαστικά μάζες άπό παραγωγικές δυνάμεις. Ά π ό τό
άλλο, καταχτώντας καινούργιες άγορές καί έκμεταλλευόμενη πιό
βαθιά τίς παλιές. ΙΙώς λοιπόν; Προετοιμάζοντας πιό ολόπλευρες
καί πιό τεράστιες κρίσεις καί έλαττώνοντας τά μέσα γιά νά
προλαβαίνει τίς κρίσεις.
Τά δπλα πού χρησιμοποίησε ή άστική τάξη γιά ν' ά ν α τρέψει τή φεουδαρχία στρέφονται τώρα ένάντια στήν Ιδια τήν
άστική τάξη.
Μά ή άστιχή τάξη δέ σφυρηλάτησε μονάχα τά δπλα πού
τής φέρνουν τό θάνατο. Δημιούργησε χαί τούς άνθρώπους πού
ϋά χειριστούν αύτά τά δπλα, τούς σύγχρονους εργάτες, τούς
προλετάριους.
Στό βαθμό πού Αναπτύσσεται ή άστική τάξη, δηλ. τό κεφάλαιο, στόν ίδιο βαθμό άναπτύσσεται καί τό προλεταριάτο, ή
τάξη τών σύγχρονων έργατών πού ζούν μονάχα τόσο, δσο βρίσκουν δουλιά, καί πού βρίσκουν τόσο δουλιά, δσο ή δουλιά τους
αύξαίνει τό κεφάλαιο. Αύτοί οί έργάτες πού είναι άναγκασμένοι νά πουλιοΰνται κοματάκι-κοματάχι, είναι ί ν α έμπόρευμα
όπως κάθε άλλο έμπορικό είδος, καί γι' αύτό είναι έκτεθειμένο
σ' δλες τίς έναλλαγές τού συναγωνισμού, σέ δλες τίς διακυμάνσεις της άγοράς.
Μέ τήν έπέχταση τών μηχανών καί μέ τόν καταμερισμό
τής εργασίας ή δουλιά τών προλετάριων έχασε κάθε άνεξάρτητο χαρακτήρα, καί μαζί έχασε κάθε θέλγητρο γιά τόν ·έργάτη.
Ό έργάτης γίνεται ένα άπλό έξάρτημα τής μηχανής ά π ' τό
οποίο ζητούν μονάχα τόν πιό άπλό, τόν πιό μονότονο χειρισμό,
αύτόν πού μπορεί νά μαθευτεί πιό εδκολα. Γι' αότό τά έξοδα
πού στοιχίζει ό έργάτης, περιορίζονται σχεδόν μονάχα στά μέσα ϋπαρξης πού χρειάζεται γιά τή συντήρησή του καί γιά τή
διαιώνιση τού γένους του.
Ή τιμή δμως ένός Εμπορεύματος, έπομένως καί τής έργα-

'•33

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

οίας 1 , είναι Ιση μέ τό κόστος τής παραγωγής. Στό βαθμό έ*ομένως πού αυξάνει ή άποκρουστικότητα τής δουλιάς, πέφτει χ α ί
ό μισθός. Ά χ ό μ α περισσότερο, στό βαθμό πού αύξάνουν οί μηχανικές έγκατα στάσεις χαί ό καταμερισμός τής έργασίας, στόν
ίδιο βαθμό χύξάνει χαί ή μάζα τής έργαοίας 2 , είτε μέ τν,ν αδξηση τών ωρών έργασίας, είτε μέ τήν αδξηση τής έργασίας, πού
ζητούν ά π ' αύτόν σέ ένα δοσμένο χρ'.νικό διάστημα, είτε μέ τήν
επιτάχυνση τής κίνησης τών μηχανών.
Ή σύγχρονη βιομηχανία μετάτρεψε τό μικρό έργαστήρι τοο
πατριαρχικού μάστορα στό μεγάλο έργοστάσιο τοϋ βιομήχανου
καπιταλιστή. <)[ έργατικές μάζες, στριμωγμένες στά έργοστάσια,
όργανώνονται στρατιωτικά. Τούς βάζουν σάν άπλούς στρατιώτες
τής βιομηχανίας χάτω άπό τήν έπίβλεψη μιάς ολόκληρης ιεραρχίας άπό υπαξιωματικούς χαί άςιωμζτιχούς. Δέν είναι μονάχα
σχλάβοι τής άστιχής τάξης, τοό άστιχοο χράτους, άλλά κ α θ η μερινά, κάθε ώρα, υποδουλώνονται άπό τίς μηχανές, άπό τόν
άρχιεργάτη χαί πρίν άπ' δλα άπό τόν ίδιο τόν άστό έργοστασιάρχη. "Οσο πιό πολ6 ό δεσποτισμός αύτός διακηρύχνει άνοιχ τ ά σά σκοπό του τό κέρδος, τόσο πιό μίκροπρεπής, τόσο πιό
μισητός, πιό έξοργιοτικός γίνεται.
Ό σ ο πιό λίγη μαστοριά καί δύναμη ζητάει ή χειρωναχτίκή έργα τ (α, δηλαδή δσο πιό πολύ έ;ελίσσεται -ή σύγχρονη βιομηχανία, τόσο πιό πολύ ή δουλιά τών άνδρών έκτοπίζεται άπό
τή δουλιά τών γυναικών καί τών παιδιών. ΟΕ διακρίσε'ς ήλιχίας
χαί φύλου δέν έχουν πιά κοινωνική σημασία γιά τήν έργατική
τάξη. Δέν υπάρχουν πιά παρά έργαλεία δουλιάς πού ή τιμή
τους ποικίλει άνάλογα μέ τήν ήλικ'.α καί τό φύλο.
"Οταν συαπληρωθεί ή έχμετάλλευση τοϋ έργάτη άπό τόν
έργοστασιάρχη ώς τό σημείο έχείνο που ό έργάτης νά 5χει εισπράξει τό μισθό του σέ χρήμα, τότες πέφτουν πάνω τοο ά λ λες μερίδες τής άστικής τάξης: δ σπιτονοικοκύρης, ό μπακάλης,
ό ένεχυροδανειστής κ λ π . ΟΕ πρώην μεσαίες τάξεις, οΕ μικροί
βιομήχανοι, έμποροι καί εισοδηματίες, οΕ βιοτέχνες καί άγρό1
Ά ρ γ ό τ · ρ α 6 Μάρξ & η ί β · ι ξ · 6τι 6 έργάτης βέν nou3.fi τήν έργααΐα
του, άλλα τήν Ι ρ γ α τ ι χ ή του δύναμη. Β λ έ κ · τή α χ · τ ι χ ή 4ξ>,γηση ατήν ·1ο α γ β γ ή πού Ι γ ρ α ψ · β " Β ν γ χ · λ ς ατό Ιργο τοΟ Map; «Μιαθακή Ιργααΐα χα(
χιφαλαιο», πού κ·ριλα|)α(ν·ται c i τοβτο τόν τόμο. (Χημ. Σύντ.)
* Στήν ά γ γ λ ι χ ή Ιχβοαη τοΟ 1888 4ντ(: «Μαζα τής έργασίας», 6 π α ρ χ · ι :
βάρος τής έργααΐας». (Σημ. Σύντ.)

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT

ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ

ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

τες, ολες αυτές οί τάζεις κατρακυλούν ατό προλεταριάτο, άπό
τή μιά γιατί τό μικρό τους κεφάλαιο δέ φτάνει γιά τήν Επιχείρηση της μεγάλης βιομηχανίας καΐ όποκύπτει στό συναγωνισμό μέ τους μεγαλύτερους καπιταλίστες, χι άπό τήν ά λ λ / ,
γιατί νέοι τρόποι παραγωγής υποβιβάζουν τή σημασία τής επαγγελματικής τους δεξιοτεχνίας. Έ - σ ι τό προλεταριάτο στρατολογείται άπό δλες τίς τάζεις του πληθυσμού.
Τό προλεταριάτο περνάει άπό διάφορες φάσεις έξέλιξης. Ή
πάλη του έι/άντια στήν άοτιχη τάξ/; αρχίζει άπό τή μέρα πού
άρ)ςϊζει νά υπάρχει.
' Στήν άρχή παλαίβουν οί μεμονωμένοι έργάτες, Οοτερα οί
έργάτες ένός έργοστασίου, μετά οί έργάτες ένός έπαγγέλμστος,
ένός τόπου, ένάντια στόν ξεχωριστό άστό πού τούς Εκμεταλλεύεται άμεσα. Στρέφουν τίς έπιθέσεις τους δχι μονάχα ένάντια στίς άστιχές σχέσεις παραγωγής, τίς στρέφουν ένάντια στά
ίδια τά έργαλεία παραγωγής. Καταστρέφουν τά ξένα έμπορεύματα
πού τούς συναγωνίζονται, σπάνε τίς μηχανές, καίνε τά Εργοστάσια καί προσπαθούν νά καταχτήσουν ξανά τή χαμένη θέση
τοϋ μεσαιωνικού έργάτη.
Σ' αύτό τό ρτάδιο, οί έργάτες άποτελουν μιά μάζα διασκορπισμένη σ' δλη τή χώρα καί χοματιασμένη άπό τό συναγωνισμό. Ή μαζιχή συσπείρωση τών έργατών δέν είναι άχόμα
συνέπεια τής δικής τους συνένωσης, μά συνέπεια τής συνένωσης
τής άστικής τάξης *ού, γιά v i πετύχει τούς δικούς της πολιτικούς σκοπούς, είναι άποχρεωμένη νά βάλει σέ κίνηση ολόκληρο τό προλεταριάτο καί έχει γιά τήν ώρα τή δύναμη νά
τό κάνει αύτό. Σ' αύτό τό στάδιο ο( προλετάριοι δέν καταπολεμούν άκόμα τούς δικούς τους έχθροός, άλλά τούς έχθρούς
τών έχθρων τους, τά δπολείματα τής άπόλυτης μοναρχίας,
τοΰς γαιοχτήμονες, τούς δχι βιομήχανους άστούς, τούς μικροαστούς. "Ετσι, 8λη ή ιστορική κίνηση ε^ναι συγκεντρωμένη στά
χέρια τής άστιχής τάξης. Κάθε νίκη πού κερδίζεται Ιτσι, είναι
νίκη τΛς άστικής τάξης.
Με τήν άνάχτυξη τής βιομηχανίας 2μως, το προλεταριάτο
δέν πληθαίνει μονάχα, άλλά καί συσπειρώνεται κατά μεγάλες μάζες, ή δύναμη του μεγαλώνει καί τή δύναμή του αύτή τή νιώθει δλο καί πιό πολύ. Τά συμφέροντα, ο[ συνθήκες
ζωής τοο προλεταριάτου, έξισώνονται δσο πάει καί περισσότερο,
άπό τό γεγονός 3τ*. ή μηχανή σβήνει σιγά-σιγά τΙς διακρίσεις

'•30

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

στή δουλιά χαί κατεβάζει σχεδόν παντού τό μεροκάματο α* ί ν α
έξίσου χαμηλό Επίπεδο. Ό αύξανόμενος συναγωνισμός τών
Αστών άνάμεσά τους καί οί έμποριχές χρίσεις πού προκαλεί ό
συναγωνισμός αύτός, χάνουν τό μισθό τών έργατών δλο χαί πιό
Ασταθή. 'Η άδιάχοπη, δλο χαί πιό γοργή τελειοποίηση τής μηχανής χάνει τή θέση τους δλο χαί πιό Επισφαλή. 01 συγκρούσεις Ανάμεσα στόν ξεχωριστό έργάτη χαί στόν ξεχωριστό άστό
παίρνουν δλο χαί περισσότερο τό χαρακτήρα συγκρούσεων άνάμεσα σέ δυό τάξεις. Οί έργάτες άρχίζουν έτσι νά συγκροτούν
συνασπισμούς 1 ένάντια ατούς άστούς. Συνασπίζονται γιά νά
υπερασπίσουν τό μισθό τής έργασίας τους. Ιδρύουν Αχόμα χαί
μόνιμες ένώσεις γιά νά Εξασφαλίσουν τά μέσα στήν περίπτωση
ένδεχόμενων Εξεγέρσεων. 'Εδώ χαί χει ή πάλη ξεσπάει μέ τή
μορφή Εξεγέρσεων.
Ά π ό χαιρό σέ καιρό οί έργάτες νιχοϋν, μά ή νίκη τους είναι
παροδική. Τό πραγματικό άποτέλεσμα τών άγώνων τους δέν είναι ή άμεση Επιτυχία, Αλλά ή συνένωση τών Εργατών πού όλοένα έπεχτείνεται. *Η ένότητα αύτή προωθείται, άπό τά Αναπτυσσόμενα μέσα συγκοινωνίας πού παράγονται άπό τή μεγάλη
βιομηχανία χαί που συνδέουν μεταξύ τους τούς έργάτες άπό
διάφορα μέρη. Καί φτάνει μονάχα νά συνδεθούν μεταξύ τους
γιά νά συνενωθούν οί πολλοί τοπιχοί άγώνες, πού έχουν παντού τόν-ίδιο χαρακτήρα, σέ μιά Εθνική πάλη, σέ μιά ταξική
πάλη. Κάθε ταξική πάλη δμως είναι πολιτική πάλη. Καί τήν ί ν ω ση, πού οί άστοί τοό μεσαίωνα μέ τούς καρόδρομούς του χρειάστηκαν αιώνες γιά νά τήν πραγματοποιήσουν, οί σύγχρονοι προλετάριοι την πραγματοποιούν μέ τούς σιδηρόδρομους μέσα σέ λίγα χρόνια.
Αύτή ή οργάνωση τών προλετάριων οέ τάξη χαί έπομένως
σέ πολιτικό κόμμα, διασπάται χάθε στιγμή άπό τό συναγωνισμό πού υπάρχει άνάμεσα ατούς ίδιους τους έργάτες. Ξαναγεννιέται δμως, δλο καί πιό δυνατή, πιό στέρεη, πιό ισχυρή. 'Επωφελείται άπό τίς διχόνοιες μέσα στήν ίδια τήν Αστική τάξη χαί
επιβάλλει τήν Αναγνώριση μέ νομοθετική μορφή ορισμένων συμφερόντων τών Εργατών. Έ τ σ ι Επέβαλε τό νόμο γιά τό δεχάωρο στήν Α γ γ λ ί α .
1
Στήν Αγγλική ΙχΒοση τοΟ 1888 ûatepa από τή λέξη: «συνασπισμούς»
προστέθηχι ή λέξη: «ΤρίΙντ-Γιούνιονς» (Συνϊιχατα). (Σημ. Σύντ.)

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

Γενικά, of συγκρούσεις μέσα στήν παλιά κοινωνία εύνοοδν
μέ πολλούς τρόπους τήν πορεία άνάπτυξης τοϋ προλεταριάτου.
Ή άστιχή τάξη βρίσκεται σέ κατάσταση άδιάκοπου άγώνα:
πρώτα, ένάντια στήν άριστοκρατία. 'Αργότερα, ένάντια σέ κείνες τίς δμάδες τής Γδιας της άστικης τάζης πού τά συμφέροντά τους έρχονται σέ άντίθεση μέ τήν πρόοδο της βιομηχανίας.
Καί πάντα, ένάντια στήν άστική τάζη όλων τών άλλων χωρών.
Σέ όλους αυτούς τούς άγώνες, βρίσκεται υποχρεωμένη νά κ ά νει έχκληση στό προλεταριάτο, νά ζητάει τή βοήθειά του καί
νά τό τραβάει έτσι στήν πολιτική κίνηση. Έ τ σ ι ή ίδια ή άστική τάξη προμηθεόει ατούς προλετάριους τά διχά της στοιχεία
μόρφωσης 1 , δηλαδή τούς προμηθεύει δπλα ένάντια στόν ίδιο
τόν έαυτό της.
'Ακόμα, όπως είδαμε, μέ τήν πρόοδο της βιομηχανίας,
ολόκληρα συστατικά μέρη τής κυρίαρχης τάξης κατρακυλούν
στό προλεταριάτο ή, τουλάχιστο, βλέπουν νά άπειλοονται οί
δροι της ζω?,ς τοος. Κι αΰτά έπίσης, φέρνουν στό προλεταριάτο πολλά στοιχεία μόρφωσης 2 .
Σέ περίοδες τέλος πού ό ταξικός άγώνας πλησιάζει στή λύση του, ή πορεία διάλυσης μέσα στήν κυρίαρχη τάξη, μέσα σ' δλη
τήν παλιά κοινωνία, παίρνει ένα χαρακτήρα τόσο βίαιο, τόσο
χτυπητό, πού μιά μικρή μερίδα της κυρίαρχης τάξης άποσπάτχι άπ' αύτήν καί ένώνεται μέ τήν έπαναστατική τάξη, μέ τήν
τάξη πού κρατά στά χέρια της τό μέλλον. Ό π ω ς παλιά, ένα
μέρος τών εύγενών πέρασε στήν άστική τάξη, έτσι χαί τώρα
ένα τμήμα τής άστιχής τάξης περνάει στό προλεταριάτο, καί
είδικά, ένα τμήμα άπό τούς άστούς ίδεολόγους πού κατάφεραν
νά άνυψωθοδν ώς τή θεωρητική κατανόηση δλης της Ιστορικής
κίνησης.
' Α π ' δλες τίς τάξεις, πού τούτη τή στιγμή βρίσκονται άντιμέτωπες μέ τήν άστική τάξη, μόνο τό προλεταριάτο είναι τάξη άληθινά έπαναστατική. Οί άλλες τάξεις χάνονται κι έξαφανίζονται άπό τή μεγάλη βιομηχανία, ένώ τό προλεταριάτο είναι
τό πιό χαρακτηριστικό προϊόν της.
1
Στήν Αγγλική ΙχΒοοη τοΟ 1888 Αντί: «τά ί ι χ ά της οτοιχ·Ια μόρφα>οης», (χαι: «td Bixd της κολιτιχα χαί γινιχοΙ οτοιχιία μίρφαοης».
(Σημ. Σ&ντ.)
2 Στήν Αγγλιχή Ι χ ί ο ο η τοΟ 1888 Αντί: «οτοιχιία μόρφαοης», Ιχ«ι:
«οτοιχιία Βιαφάτίοης χαί προίβου». (Σημ. Σ&ντ.)

'•32

Κ.

ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

Οί μεσαίες τάξεις, ό μικρός βιομήχανος, ό μικρέμπορας,
ό βιοτέχνης, ύ αγρότης, δλοι αύτοί καταπολεμούν τήν άστιχή
τάξη γιά νά διατηρήσουν τήν ύπαρξή τους σά μεσαίες τάξεις
χαί νά σωθούν Απ' τόν Αφανισμό. Δέν είναι λοιπόν έπαναστατιχές Αλλά συντηρητικές. Κάτι παραπάνω, είναι Αντιδραστικές,
γιατί ζητοόν νά στρέψουν πρός τά πίσω τόν τροχό τής ιστορίας.
"Αν είναι Επαναστατικές, είναι σχετικά μέ τό επικείμενο πέρασμά τους ατό προλεταριάτο, χαί τότε δέν όπερασπιζουν τά
σημερινά, Αλλά τά μελλοντικά τους συμφέροντα, ίγχαταλείπουν
τή δικιά τους άποψη γιά νά πάνε μέ τήν 4ποψη του προλεταριάτου.
Τό λούμπεν προλεταριάτο*, αύτό τό παθητικό προϊόν σαπίλας τών πιό κάτω στρωμάτων τής παλιάς κοινωνίας παρασέρνεται στό κίνημα Από τήν προλεταριακή έπανάσταση, μά άπ'
τίς συνθήκες τής ζωής του είναι πάντα πρόθυμο νά πουληθεί
γιά άντιδραστικές ένέργειες.
Οί δροι ύπαρξης τής παλιάς κοινωνίας έχουν πιά έκμηδενιστεί μέσα ατίς συνθήκες ύπαρξης του προλεταριάτου. Ό προ·
λετάριος δέν έχει Ιδιοχτησία. 01 σχέσεις του μέ τή γυναίκα
του καί μέ τά παιδιά δέν έχουν τίποτα τό κοινό μέ τίς σχέσεις τής άστικής οικογένειας. *Η σύγχρονη βιομηχανική Εργασία, ή σύγχρονη 6ποδούλωση στό κεφάλαιο, πού είναι ίδια στήν
'Αγγλία χαί στή Γαλλία, στήν 'Αμερική καί στή Γερμανία,
άφαίρεσε άπό τόν προλετάριο κάθε έθνικό χαρακτήρα. Οί νόμοι, ή ήθική, ή θρησκεία, είναι γι'αύτό ν τόσες άστιχές προλήψεις, δσα Αστικά συμφέροντα κρύβονται πίσω τους.
Ό λ ε ς οί παλιές τάξεις πού παίρνανε τήν έξουσία προσπαθούσαν νά έςασφαλίσουν τή θέση πού κατάχτησαν, αποτάσσοντας δλη τήν κοινωνία ατούς όρους του δικού τους τρόπου ιδιοποίησης. Οί προλετάριοι μποροδν νά καταχτήσουν τίς κοινωνικές παραγωγικές δυνάμεις μονάχα καταργώντας τόν ως τά σήμερα δικό τους τρόπο ιδιοποίησης καί επομένως δλο τόν ως
τά τώρα τρόπο ιδιοποίησης. Οί προλετάριοι δέν έχουν τίποτε
δικό τους νά έξασφαλίσουν- έχουν δμως νά καταστρέψουν κάθε
ώς τώρα Ατομική άσφάλεια καί άτομική έξασφάλιση.
* Κουριλεπρολιταριατο, ξ·π«ΐμένα, 1ξα(ιλια>μένα καί έχφυλιαμένα μιχροαατιχα χαί 7.(ολ·ταρια>α ατοιχιία (Αλήτις. ζητιάνοι χλ*,) πού Ι χ α ααν τι,ν ταξική τους ίέοη οτήν κοινωνία χαί μαζί χοί τήν ταξική τους
ουνιίΐηοη. ( - η μ Μ·τ.)

2

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

Ό λ α τ ά προηγούμενα κινήματα ήταν κινήματα τής μειοψηφίας ή πρός δφελος μ ι ί ς μειοψηφίας. Τό προλιταριακό κίνημα είναι τό άνεξάρτητο κίνημα τής τεράστιας πλειοψηφίας
πρός δφβλος τής τεράστιας πλειοψηφίας. Τό προλεταριάτο, τό
κατώτερο στρώμα τής σημερινής κοινωνίας, δέ μπορεί νά σηκωθεί,
δέ μπορεί ν' άνυψωθεί χωρίς νά τιναχτεί στόν άέρα 5λο τό έ π ο ι κοδόμημα τών στρωμάτων πού άποτελοόν τήν έπίσημη κοινωνία.
' Η π ά λ η τοο προλεταριάτου ένάντια στήν άστική τάξη,
£ν δχι στό περιεχόμενο, ατή μορφή, είναι στήν άρχή έθνική.
Φυσικά τό προλεταριάτο κάθε χώρας πρέπει νά ξεμπερδέψει,
πρίν άπ* δλα, μέ τή δική του άστική τάξη.
Χαράζοντας τίς γενικές φάσεις τής έ£έλι£ης τοο προλεταριάτου παρακολουθήσαμε τόν λ(γο-πολύ κρυφό έμφύλιο πόλεμο,
μέσα στήν όπάρχουσα κοινωνία, ως τή στιγμή πού ό πόλεμος
αύτό; ξεσπάει σέ άνοιχτή έπανάσταση καί τό προλεταριάτο θεμελιώνει τήν κυριαρχία τοο μέ τ ή βίαιη άνατροπή τής άστικής τάξης.
"Οπως είδαμε, Ζλες οί προηγούμενες κοινωνίες στηρίζονταν
στήν άντίθεση άνάμεσα σέ τάξεις *ού καταπιέζουν καί σέ τ ά ξεις χού καταπιέζονται. Γιά νά μπορεί δμως κανείς νά κ α τ α πιέζει μιά τάξη, πρέπει νά έξα^φαλίσει στήν τάξη αύτή τέτιους
δρους Οπαρξης, πού νά τής δίνουν τή δυνατότητα νά ζεί τουλάχιστον τή ζωή τοο σκλάβου. Ό δουλοπάροικος, στήν έποχή
τής φεουδαρχίας, κατάφερε ν' άνέβει μέ τή δουλιά του καί νά
γίνει μέλος xfjç κοινότητας, δπως καί ό μικροαστός κατάφερε
νά γίνει άστός κάτω άπό τό ζυγό τοο φεουδαρχικού άπολυταρχισμοϋ. 'Αντίθετα, 6 σύγχρονος έργάτης, άντί ν' άνυψώνεται
μέ τήν πρόοδο τής βιομηχανίας, βυθίζεται όλο καί πιό χ α μ η λά, πιό κάτω άκόμα κι ά π ό τίς συνθήκες ζωής τής ίδιας του
τής τάξης. Ό έργάτης πέφτει στήν άθλιότητα καί ή μαζική
άθλιότητα αύξαίνει άκόμα πιό γρήγορα άπό τόν πληθυσμό καί
τόν πλοοτο. "Ετσι γίνεται φανερό δτι ή άστική τάξη είναι άνί%ανη νά παραμείνει Αλλο κυρίαρχη τάξη τής κοινωνίας καί νά
έχιβάλλει στήν κοινωνία σά ρυθμιστικό νόμο τούς δρους Οπαρξης τής τάξης της. Είναι άνίκανη νά κυριαρχεί γιατί είναι άνίκανη νά έξασφαλίσει σ:ό σκλάβο της τήν Οπαρξη, άκόμα καί
μέσα ατή σκλαβιά του, γιατί είναι όποχρεωμένη νά τόν ρίξει
ως τήν κατάσταση που θά χρειάζεται νά τόν τρέφει αύτή άντί
νά τρέφεται ή ίδια ά π ' αότόν. Ή κοινωνία δέ μπορεί πιά νά

'•39 Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

ζήσει κάτω ά*ό τήν κυριαρχία τ ή ; άστική; τάξης, δηλαδή ή
δπαρξη τ ή ; άστική; τάξης δέ συμβιβάζεται άλλο μέ τήν δ π α ρ ξη τ ή ; κοινωνίας.
'Ο ούσιαστικός δρος γιά τήν δχαρξη καί γιά τήν κυριαρχία τή; άστικής τάξης είναι ή συσσώρευση τοϋ πλούτου στά
χέρια ίδιωτών, ό σχηματισμός καί ή αδξηση τοϋ κεφαλαίου. Ή
προϋπόθεση τοϋ κεφαλαίου είναι ή μισθωτή έργασία. Ή μισθωτή έργασία στηρίζεται Αποκλειστικά στό συναγωνισμό άνάμεσα
στούς ίδιους τούς έργάτες. Ή πρόοδος τής βιομηχανίας, πο6 ή
άστική τάξη είναι ό άβουλος καί παθητικός της φορέας, βάζει
στή θέση τής Απομόνωσης τών έργατών μέ τό συναγωνισμό,
τήν έπαναστατική τους συνένωση μέ τήν όργάνωση. "Ετσι, μέ
τήν Ανάπτυξη τής μεγάλης βιομηχανίας Αφαιρείται κάτω Από
τά πόδια τής Αστικής τάξης τό έδαφος πού πάνω στή βάση
του παράγει καί ιδιοποιείται τά προϊόντα, Πρίν Απ' δλα ή Αστική τάξη παράγει τούς νεκροθάφτες της. Έ πτώση της καί ή
νίκη τοό προλεταριάτου είναι τό ίδιο Αναπόφευχτα.
II
Π Ρ Ο Λ Ε Τ Α Ρ Ι Ο Ι ΚΑΙ

ΚΟΜΜΟΓΝΙΣΤΕΣ

Ποιά είναι ή σχέση τών κομμουνιστών πρός τούς προλετάριους γενικά;
Οί κομμουνιστές δέν Αποτελούν ένα ξεχωριστό κόμμα, πού
Αντιτίθεται στ' άλλα έργατικά κόμματα.
Δέν έχουν συμφέροντα πού ξεχωρίζουν Από τά συμφέροντα
του 1
σύμφωνα μ' α ύ «ς θ

,^·,
Οί κομμουνιστές διαφέρουν άπό τά άλλα εργατικά κόμματα μονάχα κατά τοότο: ότι άπό τή μιά μεριά, στούς διάφοροος
έθνικούς Αγώνες τών προλετάριων, τονίζουν καί έπιβάλλουν τά
συμφέροντα πο6 είναι κοινά σ' δλο τό προλεταριάτο κι Ανεξάρτητα Από τήν έθνότητα. Καί άπό τήν άλλη, δτι στίς διάφορες
βαθμίδες Ανάπτυξης τοϋ Αγώνα Ανάμεσα στό προλεταριάτο καί
1
Στήν Αγγλική Ιχβοοη τοΟ 188β Αντίς: «£·χα>ριοτέ{>, Ι χ · ι : «α(ρ·τιχές». (Σημ. Σύντ.)

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

οτήν άστική τάξη, έχπροσωποδν π ά ν τ α τά συμφέροντα τοϋ κινήματος στό σύνολο του.
Σ : ή ν πράξη λοιπόν οί κομμουνιστές είναι τό πιό άποφασιστιχό τμήμα τών έργατιχών κομμάτων 8λων τών χωρών, τό τμήμα πού τά κινεί πάντα πρός τά μχρός. Θεωρητικά, πλεονβχτοδν
άπό τήν όπόλοιπη μάζα τοδ προλεταριάτου μ ί τή σωστή άντίληψη γιά τίς συνθήκες, γιά τήν πορεία χαί γιά τά γενικά άποτελέσματα τοδ προλεταριακού κινήματος.
Ό άμεσος σκοπός τών κομμουνιστών είναι ίδιος μέ τό
σχοπό 8λων τών άλλων προλεταριακών κομμάτων: συγκρότηση
τοδ προλεταριάτου σέ τάξη, άνατροπή της άστιχης κυριαρχίας,
κ α τ ά χ τ η σ η τής πολιτικής εξουσίας άπό τό προλεταριάτο.
Οί θεωρητικές θέσεις τών κομμουνιστών δέ στηρίζονται χ α θόλου σί ιδέες, σέ άρχές, πο6 έφευρέθηχαν ή Ανακαλύφθηκαν
άπό τοδτον ή έχείνον τόν άναμορφωτή τοδ κόσμου.
Οί θέσεις αύτές άποτελοδν μονάχα τή γενική έχφραση πραγματικών σχέσεων της πάλης τών τάξεων, πού όπάρχει στήν πραγματικότητα, της ίστοριχης κίνησης πού συντελείται μπρός στά μ ά τια μας. Ή κατάργηση προηγούμενων σχέσεων ίδιοχτησίας δέν
άποτελεί χαθόλοο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό τοδ χομμοονισμοδ.
"Ολες οί σχέσεις ίδιοχτησίας όπόχεινται σέ μιά συνεχή Ιστορική άλλαγή, σέ μιά συνεχή (στοριχή μεταβολή.
Ή γαλλική έπανάσταση λ χ , κατάργησε τή φεουδαρχική
ίδιοχτησία πρός δφελος της άστιχης ίδιοχτησίας.
Αύτό πού χαρακτηρίζει τόν κομμουνισμό δέν είναι ή κ α τάργηση τής ίδιοχτησίας γενικά, μά ή κατάργηση τής άστιχης
ίδιοχτησίας.
Ή σύγχρονη 8μως άστιχή άτομιχή ίδιοχτησία είναι ή τελευταία, ή πληρέστερη Ιχφραση παραγωγής χαί ιδιοποίησης τών
προϊόντων πού στηρίζεται σέ ταξικές άντιθέσεις, στήν έχμετάλλευση τοδ ένός ά π ' τόν άλλο 1 .
Μ' αύτή τήν έννοια οί κομμουνιστές μχοροδν νά συνοψίσουν τή θεωρία τους α' αύτή τή μοναδική διατύπωση: κατάργηση της άτομιχης ίδιοχτησίας.
ν
Μάς κατηγόρησαν, έμάς τούς κομμουνιστές, πώς θέλουμε
νά καταργήσουμε τήν ίδιοχτησία πού άποχτήθηχε μέ τήν προ1
Στήν Λγγλιχή Ιχβοοη το» 1888 άντίς: €»χμ·τ«Ιλλ·οση toO »νός ά*'
τόν Αλλο», Ι χ · ι : ι 1 χ μ · τ 4 λ λ · ο ο η τής κλειοψηφίας άπό τή μειοψηφία».
(Σημ. Σ&ντ.)

'•36

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

σωπική δουλιά, μέ τήν Ατομική έργασία, τήν ίδιοχτησία πού
Αποτελεί τή βάση κάθε προσωπικής έλεοθερίας, δραστηριότητας
καί αύτοτέλειας.
Τήν ίδιοχτησία πού είναι προϊόν δουλιάς, πού Αποχτήθηκε
καί κερδήθηκε μ ί τήν προσωπική έργασία! Μήπως μιλάτε γιά
τή μικροαστική, τή μικροαγροτική ίδιοχτησία πού είναι προγενέστερη άπό τήν άστική ίδιοχτησία; Αυτήν δέ χρειάζεται νά
τήν καταργήσουμε έμείς, αύτήν τήν κατάργησε καί τήν καταργεί κάθε μέρα ή άνάπτυξη τής βιομηχανίας.
"Η μήπως μιλάτε γιά τή σύγχρονη άστική άτομική ίδιοχτησία;
Μά μήπως ή μισθωτή έργασία, ή έργασία τοό προλεταριάτου, τοο δημιουργεί ίδιοχτησία; Καθόλου. Δημιουργεί τό κεφάλαιο, δηλαδή, τήν ίδιοχτησία πού έκμεταλλεύετοη τή μισθωτή
έργασία καί πού μπορεί νά αύξαίνει μόνο μέ τόν δρο δτι θά
παράγει καινούργια μισθωτή έργασία, γιά νά τήν έκμεταλλεύεται
κι αότήν. Στήν τωρινή της μορφή ή ίδιοχτησία κινείται μέσα
στήν άντίθεση τοό κεφαλαίου και τής μισθωτής έργασίας. "Ας
έξετάσουμε τούς δυό δροος αύτής τής Αντίθεσης.
Τό νάσαι καπιταλιστής δέ θά πεί νά κατέχεις μονάχα μιά
προσωπική θέση, μά μιά κοινωνική θέση στήν παραγωγή. Τό
κεφάλαιο είναι κοινό προϊόν καί μπορεί νά μπει σέ κίνηση
μονάχα μέ τήν κοινή δράση πολλών μελών καί, σέ τελευταία
Ανάλυση μάλιστα, μονάχα με τήν κοινή δράση δλων τών μελών
τής κοινωνίας.
Τό κεφάλαιο, λοιπόν, δέν είναι μιά προσωπική δύναμη, μά
μιά κοινωνική δύναμη.
"Αν λοιπόν τό κεφάλαιο μεταβληθεί σέ κοινή ίδιοχτησία,
πού θά άνήκει σ' δ λα τά μέλη τής κοινωνίας, τότε δέ μετατρέπεται μιά προσωπική ίδιοχτησία σέ κοινωνική ίδιοχτησία. Μεταβάλλεται μονάχα ό κοινωνικός χαρακτήρας τής ίδιοχτησίας. Χάνει τόν ταξικό της χαρακτήρα.
"Ας έρθουμε στή μισθωτή έργασία.
Έ μέση τιμή τής μισθωτής έργασίας, είναι τό κατώτατο
δριο τοό μισθοό τής έργασίας, δηλαδή, τοό ποσοό τών μέσων
συντήρησης πού είναι άπαραίτητα γιά νά διατηρηθεί 6 έργάτης
στή ζωή σάν έργάτης. Αύτό λοιπόν πού ιδιοποιείται ό έργάτης
μ έ τή δραστηριότητά του, τοό φτάνει ίσα-ίσα γιά νά Αναπαράγει μονάχα τή γυμνή Οπαρξή του. Μέ κανένα τρόπο δέ θέλοο-

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

με νά καταργήσουμε αύτή τήν προσωπική ιδιοποίηση τών προϊόντων τής δουλιάς, πού είναι άπαραίτητη γιά τήν άναπαραγωγή
τής άμεοης ζωής, μιά ιδιοποίηση, πο6 δέν άφήνει κανένα καθαρό κέρδος πού θά μποροόσε νά δόσει δικαίωμα πάνω σέ ξένη
δουλιά. βέλουμβ μονάχα νά Εξαλείψουμε τόν άθλιο χαρακτήρα
αύτής τής ιδιοποίησης, πού κάνει τόν εργάτη νά ζει μόνο γιά
νά αύξαίνει τό κεφάλαιο καί νά ζει μόνο, όσο τό άπαιτοον τά
συμφέροντα τής κυρίαρχης τάξης.
Στήν άστική κοινωνία ή ζωντανή δουλιά είναι μονάχα ένα
μέσο γιά νά αύξαίνει ή συσσωρευμένη έργασία. Στήν κομμουνιστική κοινωνία ή συσσωρεομένη έργασία είναι μονάχα ένα μέσο γιά
νά εύρύνει, νά πλουτίζει καί νά προάγει τή ζωή τών εργατών.
Στήν άστική κοινωνία λοιπόν τό παρελθόν κυριαρχεί χάνω
στό παρόν. Στήν κομμουνιστική κοινωνία τό παρόν κυριαρχεί
π ά ν ω στό παρελθόν. Στήν άστική κοινωνία τό κεφάλαιο είναι
άνεξάρτητο καί προσωπικό, Ενώ τό άτομο πού δρά είναι εξαρτημένο καί χωρίς προσωπικότητα.
Καί τήν κατάργηση αυτής τής κατάστασης ή άστική τ ά ξη τήν όνομάζει κατάργηση τής προσωπικότητας καί τής Ελευθερίαςί Καί μέ τό δίκιο της. Γιατί πρόκειται ουσιαστικά γιά
τήν κατάργηση τής άστικής προσωπικότητας, τής άστικής άνεξαρτησίας καί τής άστικής Ελευθερίας.
Μέ τή λέξη Ελευθερία Ewooöv, μέσα στίς τωρινές συνθήκες
τών άστικών σχέσεων παραγωγής, τό Ελεύθερο εμπόριο, τήν
Ελεύθερη άγορά καί ποόληση.
' Α ν δμως Εξαφανιστεί τό Εμπόριο, Εξαφανίζεται μαζί καί
τό Ελεύθερο Εμπόριο. Οί φλυαρίες γιά Ελεύθερο Εμπόριο, καθώς
χαI τά π α χ ι ά λόγια τής άστικής μας τάξης γιά Ελευθερία, έχουν
γενικά κάποιο νόημα, δταν πρόκειται γιά τό δεσμευμένο Εμπόριο, γιά τόν όποδουλωμένο άστό τοο μεσαίωνα, δέν έχουν δμως
κανένα νόημα δταν πρόκειται γιά τήν κομμουνιστική κατάργηση
τοϋ Εμπορίου, γιά τήν κατάργηση τών άστικών σχέσεων παραγωγής καί γιά τήν κατάργηση τής ίδιας τής άστικής τάξης.
Σβς πιάνει τρόμος γιατί θέλοομε νά καταργήσουμε τήν άτομική ίδιοχτησία. Μά ατή σημερινή σας κοινωνία ή άτομική ίδιοχτησία έχει καταργηθεί γιά τά Εννιά δέκατα τών μελών της.
Καί όπάρχει ίσα-ίσα γιατί δέν όπάρχει γιά τά Εννιά δέκατα.
Μάς κατηγοράτε λοιπόν γιατί θέλουμε νά καταργήσουμε μιάν
ίδιοχτησία, πού προϋποθέτει σάν άπαραίτητο δρο τήν έλλειψη

'•38

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

τής ίδιοχτησίας γιά τήν τεράστια πλειοψηφία τής κοινωνίας.
Μί μιά λέξη, μ<£ς κατηγοράτε γιατί θέλουμε νά καταργήσουμε τή δικιά σας ιδιοχτησία. Ναί, αύτό θέλουμε.
'Από τή στιγμή πού ή έργασία δέ θά μπορεί πιά νά μετατρέπεται σέ κεφάλαιο, σέ χρήμα, σέ γαιοπρόσοδο, μέ μιά λέξη, σέ κοινωνική δύναμη πού μπορεί νά μονοπωληθεί, δηλαδή
άπό τή στιγμή πού ή άτομική ιδιοχτησία δέ θά μπορεί πιά νά
μεταβάλλεται σέ άστιχή ιδιοχτησία, ά π ' αυτήν τή στιγμή διακηρύχνετε δτι καταργείται τό άτομο.
'Ομολογείτε λοιπόν πώς μέ τή λέξη άτομο δέν έννοείτε
παρά μονάχα τόν άστό, μονάχα τόν άστό ίδιοχτήτη. Κι αύτό τό
άτομο πρέπει πραγματικά νά έξαλειφθεί.
Ό κομμουνισμός δέν άφαιρεί άπό χανένα τή δυνατότητα
νά ιδιοποιείται κοινωνικά προϊόντα. 'Αφαιρεί μόνο τή δυνατότητα νά όποδουλώνει μέ τήν ιδιοποίηση αύτή τήν ξένη έργασία.
Ά ν τ έ τ α ξ α ν δτι μέ τήν χατάργηση τής άτομιχής ίδιοχτησίας
θ ά σταματήσει χ ά θ ε δραστηριότητα χαί δτι Θά έπιχρατήσει μιά
γενική τεμπελιά.
"Αν ήταν έτσι, τότε άπό πολύν χαιρό ή άστιχή κοινωνία
θ ά χανόταν άπό τήν άδράνεια, άφού αυτοί πού δουλεύουν σ' α ΰ τήν δέν κερδίζουν τίποτα, χι αύτοί πού κερδίζουν δέ δουλεύουν.
"Ολος αΰτός ό συλλογισμός καταλήγει στήν ταυτολογία, δτι δέ
Θά όπάρχει πιά μισθωτή έργασία, μόλις θά πάψει νά όπάρχει
π ι ά κεφάλαιο.
"Ολες οί άντιρήσεις πού στρέφονται ένάντια στόν κομμουνιστικό τρόπο ιδιοποίησης χαί παραγωγής τών ολικών προϊόντων,
έπβχτάθηχαν έπίσης χαί ένάντια στήν ιδιοποίηση χαί στήν παραγωγή τών προϊόντων τής πνευματικής έργασίας. Ό π ω ς γιά τόν
άστό ή κατάργηση τής ταξικής ίδιοχτησίας σημαίνει τήν κατάργηση τής Γδιας τής παραγωγής, ίτσι καί ή κατάργηση τής
ταξικής μόρφωσης είναι γι' αότόν ταυτόσημη μέ τήν κατάργηση
τ ή ς μόρφωσης γενικά.
Ή μόρφωση, πού δ άστός κλαίει τό χαμό της, σημαίνει γιά
τήν τεράστια πλειοψηφία τή μετατροπή της σέ έξάρτημα τής
μηχανής.
Μή λογομαχείτε δμως μαζί μας, δταν άναμετράτε τήν κ α τάργηση τής άστικής ίδιοχτησίας μέ τίς άστικές σας άντιλήψεις
γιά λευτεριά, πολιτισμό, δίκαιο κλπ. Οί Γδιες οί ιδέες σας είναι προϊόντα τών άστικών σχέσεων παραγωγής καί ίδιοχτησίας,

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

όπως καί τό δίκαιό σας είναι ή θέληση της τάξης σας πού άναγορεύτηκε σέ νόμο, θέληση πού τό περιεχόμενό της καθορίζεται άπό τίς ολικές συνθήκες Οπαρίης της τάξης σας.
Μαζί μ' δλες τίς κυρίαρχες τάξεις πού έξαφανίστηκαν συμμερίζεστε καί σεις τή συμφεροντολογική άντίληψη, σύμφωνα μέ
τήν όποία μετατρέπετε τίς σχέσεις σας παραγωγής καί ίδιοχτησίας, άπό σχέσεις ιστορικές καί παροδικές μέσα στήν πορεία της
παραγωγής, σέ αίώνιους φυσικούς καί λογικούς νόμους. Αύτό πού
παραδέχεστε γιά τήν άρχαία ίδιοχτησία, αδτό πού παραδέχεστε
γιά τή φεουδαρχική ίδιοχτησία δέ μπορείτε νά τό παραδεχτείτε
γιά τήν άστική ίδιοχτησία.
Κατάργηση της οικογένειας! 'Ακόμα καί οί πιό ριζοσπάστες άγαναχτοϋν γι' αύτή τήν έπαίσχυντη πρόθεση τών κομμουνιστών.
Πάνω σέ ποιά βάση στηρίζεται ή σημερινή, ή άστική οικογένεια; Πάνω στό κεφάλαιο, πάνω στό άτομικό κέρδος. Ή οικογένεια αύτή στήν ολωσδιόλου άναπτυγμένη μορφή της όπάρχει μονάχα
γιά τήν άστική τάξη. Έ χ ε ι δμως τό συμπλήρωμά της στήν ά ν α γ καστική έλλειψη τής οικογένειας γιά τόν προλετάριο καί στή δημόσια πορνεία.
Ή άστική οικογένεια εξαλείφεται φυσικά μαζί μέ τήν εξάλειψη αυτού τοϋ συμπληρώματός της, καί τό ένα δσο καί τό
άλλο έξαφανίζονται μαζί μέ τήν έξαφάνιση τοϋ κεφαλαίου.
Μάς κατηγοράτε γιατί θέλουμε νά καταργήσουμε τήν έκμετάλλευση τών παιδιών ά π ' τούς γονείς τους; Τό δμολογοϋμε
αύτό τό έγκλημα.
Μάς λέτε δμως δτι καταργούμε τίς πιό προσφιλείς σχέσεις ά ν τικατασταίνοντας τή σπιτική άνατροφή μέ τήν κοινωνική άνατροφή.
Καί μήπως καί ή δική σας άνατροφή δέν καθορίζεται άπ*
τήν κοινωνία; Μήπως δέν καθορίζεται άπό τίς κοινωνικές συνθήκες μέσα στίς οποίες άνατρέφετε τά παιδιά σας μέ τήν άμεση ή έμμεση άνάμιξη της κοινωνίας, μέ τό σχολειό κλπ; Τήν
επίδραση τής κοινωνίας στήν άνατροφή δέν τήν έφευρίσκουν οί
κομμουνιστές, μόνο πού άλλάζουν τό χαρακτήρα της, άποσποϋν
τήν άνατροφή άπό τήν έπίδραση της κυρίαρχης τάξης.
Οί άστικές φλυαρίες γιά τήν οικογένεια καί τήν άνατροφή,
γιά τίς προσφιλείς σχέσεις τών γονιών μέ τά παιδιά, γίνονται
τόσο πιό άηδιαστικές, δσο περισσότερο, έξαιτιας τής μεγάλης
βιομηχανίας, σπάνε δλοι οί οικογενειακοί δεσμοί γιά το6ς προ-

'•40

Κ. ΜΑΡΞΚΑΙΦ. ΕΝΓΚΕΛΣ

λετάριους χαί τά παιδιά μεταβάλλονται σέ άπλά είδη τοό έμπορίου χαί σέ βργανα έργασίας.
Μά έσείς οί κομμουνιστές θέλετε νά φέρετε τήν κοινοχτημοούνη τών γυναιχών, φωνάζει «έν χ ορώ» ολόκληρη ή άστιχή τάξη.
Ό άστός βλέπει στή γυναίχα του ίνα άπλό έργαλείο π α ραγωγής. Ά χ ο ύ ε : νά λένε πώς τά έργαλεία παραγωγής πρόκειται νά τά έχμεταλλεύονται άπό χοινοό χαί φυσιχά δέ μπορεί
νά σοφιστεί τίποτα άλλο, παρά δτι ή μοίρα τής χοινοχτημοσύνης θά βρεί χαί τίς γυναίκες.
Δέν όποπτε6εται χάν, πώς πρόκειται άχριβώς νά καταργηθεί
ή θέση τής γυναίκας σάν άπλό έργαλείο παραγωγής.
Κατά τά άλλα, δέν όπάρχει τίποτα πού νά είναι πιό γελοίο άπό τήν όπερηθιχή φρίκη πού προκαλεί στούς άστούς μας
ή δήθεν έπίσημη χοινοχτημοσύνη τών γυναιχών άπό τούς κομμουνιστές. ΟΕ κομμουνιστές δέν έχουν άνάγχη νά καθιερώσουν
τήν χοινοχτημοσύνη τ ά ν γυναικών: αύτή όπήρχε σχεδόν πάντα.
ΟΕ άστοί μας, μή δντας εύχαριοτημένοι ά π ' τό γεγονός δτι
έχουν στή διάθεσή τσυς τίς γυναίκες χαί τίς θογατέρες τών έργατών τους, χωρίς χάν νά γίνεται λόγος γιά τήν έπίσημη πορνεία, βρίσχουν μιάν ιδιαίτερη εύχαρίστηση νά ξελογιάζουν, δ ένας
τή γυναίχα τοδ άλλου.
Ό άστιχός γάμος είναι στήν πραγματικότητα ή χοινοχτημοσύνη τών παντρεμένων γυναιχών. Τό πολύ-πολύ θά μπορούσαν νά κατηγορήσουν τούς κομμουνιστές δτι θέλουν στή θέση
μιάς όποχριτιχά σκεπασμένης χοινοχτημοσύνης τών γυναιχών νά
βάλουν μιά έπίσημη, Ανοιχτόκαρδη χοινοχτημοσύνη τών γυναιχών. Κατά τά άλλα είναι αύτονόητο πώς μέ τήν χατάργηοη τών
σημερινών σχέσεων παραγωγής Εξαφανίζεται καί ή χοινοχτημοσύνη τών γυναιχών πού άπορέει άπό αύτές, δηλαδή ή έπίσημη
χαί ή Ανεπίσημη πορνεία.
'Ακόμα κατηγόρησαν τούς χομμοονιστές δτι θέλουν τ ά χ α
νά καταργήσουν τήν πατρίδα, τήν έθνότηςα.
Οί έργάτες δέν έχουν πατρίδα. Δέ μπορεί νά τούς π ά ρεις αύτό πού δέν έχουν. Μά μιά καί τό προλεταριάτο πρέπει
πρώτα νά καταχτήσει τήν πολιτική έξουσία, νά Ανυψωθεί σέ έθνική τάξη 1 , νά συγκροτηθεί τό ίδιο σάν έθνος, είναι χαί τό ίδιο
1
Στήν ά γ γ λ ι χ ή Ι κ ί ο ο η τοΟ 1886 άντίς: «να άνυψα>θι[ a i έθνιχή τάξη», Ι χ ε ι : «\ά άνυψοΛεΙ οέ ήγέτ ι ΐ α ταξη το Ο Ιθνους». (Σημ. Σ6ντ.)

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

Επίσης Εθνικό, άν χαί οέ καμιά περίπτωση μέ τήν έννοια τής
άστικής τάξης·
01 έθνιχοί χωρισμοί καί οί εθνικές άντιθέσεις άνάμεσα στο.ύς·
λαούς Εξαφανίζονται 3λο καί περισσότερο μέ τήν άνάπτυξη τής
ίστικής τάξης, μέ τήν έλευθερία τοο έμπορίου, μέ τήν παγκόσμια άγορά, μέ τήν όμοιομορφία τής βιομηχανικής παραγωγής
χαί τών συνθηκών ζωής πού άντιστοιχοον σ' αύτήν.
Ή κυριαρχία τοό προλεταριάτου θά τούς Εξαφανίσει άκόμα
πιό γρήγορα. ' Η χοινή δράση του, τουλάχιστον στίς πολιτισμένες
χώρες, άποτελεί έναν άπό τούς πρώτους δρους τής άπελευθέρωσής του.
Στό βαθμό πού θά καταργείται ή έκμετάλλευση τοϋ ένός
άτόμου άπό τό άλλο, θά καταργείται χαί ή έκμετάλλευση τοό
ένός ίθνους άπό τό άλλο.
Μαζί μέ τήν Εξάλειψη τής άντίθεσης τών τάξεων στό έσωτεριχό τών Εθνών, Εξαλείφεται ή Εχθρική στάση τών έθνών μεταξύ τους.
01 κατηγορίες ένάντια στόν κομμουνισμό πού γίνονται γενικά άπό θρησκευτική, φιλοσοφική καί ιδεολογική σκοπιά δέν
άξίζουν νά συζητηθούν διεξοδικά.
Χρειάζεται μήπως μεγάλη νοημοσύνη γιά νά καταλάβει κανείς 8τι μαζί μέ τίς συνθήκες ζωής τών άνθρώπων, μαζί μέ τίς
κοινωνικές τους σχέσεις, μαζί μέ τήν κοινωνική τοος ύπαρξη,
άλλάζουν καί oi παραστάσεις, oi άντιλήψεις χαί οί ίννοιές τους,
μέ μιά λέξη άλλάζει καί ή συνείδησή τους;
Τί άλλο δείχνει ή Ιστορία των ιδεών, παρά οτι ή πνευματική παραγωγή μεταβάλλεται μαζί μέ τήν όλική παραγωγή; Ο!
κυρίαρχες Ιδέες μιάς Εποχής ήταν πάντα μονάχα oi ιδέες τής κυρίαρχης τάξης.
Μιλάνε γιά ιδέες πού Επαναστατούν μιάν δλόκληρη κοινωνία. Μ' αύτό Εκφράζουν μονάχα τό γεγονός, δτι μέσα στήν π α λιά κοινωνία σχηματίστηκαν τά στοιχεία μιάς νέας κοινωνίας,
οτι μέ τή διάλυση τών παλιών συνθηκών τής ζωής συμβαδίζει
ή διάλυση τών παλιών ιδεών.
"Οταν ό άρχαίος κόσμος βρισκόταν στή δύση του, oi π α λιές θρησκείες νικήθηκαν άπό τή χριστιανική θρησκεία. "Οταν
στό 18ο αιώνα oi χριστιανικές ιδέες όπόκυψαν στίς ιδέες του
διαφωτισμοδ, ή φεουδαρχική κοινωνία πάλαιβε γιά ζωή καί θάνατο μέ τήν άστική τάξη πού ήταν τότε έπαναστατική. Oi ιδέες

'•42

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

τής έλευθερίας τής συνείδησης χαί τής θρησκείας Εκφράζανε
μονάχα τήν κυριαρχία τοδ Ελεύθερου συναγωνισμού ατό πεδίο
τή£ συνείδησης 1 .
«Μά», θά μάς πουν, «οί θρησκευτικές, ήθικίς, φιλοσοφικές,
πολιτικές, νομικές ιδέες κλπ, έχουν βέβαια άλλάξει μέσα στήν
πορεία τής ιστορικής Εξέλιξης. Ό μ ω ς ή θρησκεία, ή ήθική, ή
φιλοσοφία, ή πολιτική, τό δίκαιο διατηρούνταν πάντα μέσα
ο' αύτή τήν άλλαγή.
Υπάρχουν άκόμα αιώνιες Αλήθειες, δπως ή ελευθερία, ή
δικαιοσύνη κλπ, πού είναι κοινές α' δλες τίς κοινωνικές καταστήσεις. Ό κομμουνισμός δμως καταργεί τίς αιώνιες Αλήθειες, καταργεί τή θρησκεία, τήν ήθική, Αντί νά ανανεώσει τή μορφή τους. Αντιφάσκει έπομένως μέ δλες τίς προηγούμενες Ιστορικές έξελίξεις».
Σέ τί συνοψίζεται αύτή ή κατηγορία; Ή ίστορία δλης τής
ως τά τώρα κοινωνίας κινήθηκε μέσα αέ ταξικές άντιθέαεις, πού
στίς διάφορες έποχές διαμορφώνονταν διαφορετικά.
Μά οποιαδήποτε μορφή κι άν πήραν, ή Εκμετάλλευση τοδ
ένός μέρους τής κοινωνίας Από τό άλλο, είναι ίνα γεγονός κοινό α' δλους τούς προηγούμενους αιώνες. Γι' αύτό δέν είναι καθόλου Εκπληχτικό, δτι ή κοινωνική συνείδηση δλων τών α ι ώ νων, παρ' δλες τίς διαφορές καί παρ' δλες τίς ποικιλίες, κινείται μέσα αέ ορισμένες κοινές μορφές, αέ τέτιες μορφές, δπως είναι οί μορφές τής συνείδησης, πού Θά διαλυθούν όλοκληρωτικά
μονάχα μέ τήν πλέρια εξαφάνιση της ταξικής Αντίθεσης.
Ή κομμουνιστική έπανάσταση Αποτελεί τήν πιό ριζική ρήξη μέ τίς πατροπαράδοτες σχέσεις ίδιοχτησίας. Δέν είναι καθόλου Εκπληχτικό δτι στήν πορεία τής Ανάπτυξής της ξεκόβει μέ
τόν πιό ριζικό τρόπο μέ τίς πατροπαράδοτες ιδέες.
Μά άς Αφήσουμε τώρα τίς Αντιρήσεις τής άστικής τάξης
ένάντια στόν κομμουνισμό.
Είδαμε κιόλας πιό πάνω, δτι τό πρώτο βήμα στήν έργατική
έπανάσταση είναι ή Ανύψωση τοδ προλεταριάτου αέ κυρίαρχη τ ά ξη, ή κατάχτηση τής δημοκρατίας.
Τό προλεταριάτο θά χρησιμοποιήσει τήν πολιτική του κυριαρχία γιά ν' Αποσπάσει βαθμιαία άπό τήν Αστιχή τάξη δλο
1
Στίς κατοπινές έχΒόοεις το5 Μανιφέατοιι, άπ4 τή γερμανική ΙκΒοοη
τοΟ 1872 καί ΒΑ, άντί: «ατό π·8(ο τής ουν·(9ηαης», Ι χ ε ι : «ατό π·81ο τής
γνώσης». (Σημ. Σ6ντ.)

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

τό κεφάλαιο, γιά νά συγκεντρώσει δλα τά έργαλεία παραγωγής
στά χέρια τοϋ κράτους, δηλαδή τοϋ προλεταριάτου πο6 είναι όργανωμένο σάν κυρίαρχη τάξη, χαί γιά νά αέξήσει δσο τό δυνατό πιό γρήγορα τή μάζα τών παραγωγικών δυνάμεων,
Αδτό, φυσικά, στήν άρχή μπορεί νά γίνει μονάχα μέ δεσποτικές έπεμβάσεις στό δικαίωμα της ίδιοχτησίας καί στίς άστιχές σχέσεις παραγωγής, δηλαδή μέ μέτρα πού οικονομικά φαίνονται άνεπαρκή χαί άστήριχτα, αλλά που στήν πορεία του κινήματος ξεπερνούν τόν έαυτό τους χα( γίνονται άναπόφευχτα
τό μέσο γιά νά άνατραπεί ολόκληρος δ τρόπος παραγωγής.
Αύτά τά μέτρα, φυσικά, θά είναι διαφορετικά άνάλογα μέ
τ ί ς διάφορες χώρες.
Ωστόσο, γιά τίς πιό προχωρημένες χώρες θά μπορούν νά
μποϋν σέ έφαρμογή, σχεδόν παντού, τά παρακάτω μέτρα:
1.—'Απαλλοτρίωση της γαιοχτησίας καί χρησιμοποίηση της
γαιοπροσόδου, γιά νά Αντιμετωπισθούν οί κρατικές δαπάνες.
2.— Γερή προοδευτική φορολογία.
3.—Κατάργηση τοϋ κληρονομικού δικαίου.
4.—Κατάσχεση της περιουσίας δλων τών φυγάδων καί
τών στασιαστών.
5.—Συγκέντρωση τής πίστης στά χέρια τοϋ κράτους, μέ
μιά έθνική τράπεζα, πού τά χεφάλαιά της θά άνήχουν στό
κράτος χαί πού θάχει άποχλειστικό μονοπώλιο.
6.—Συγκέντρωση στά χέρια του κράτους δλων τών μέσων
μεταφοράς.
7.—Αύξηση τοϋ άριθμού τών έθνιχών Εργοστασίων χαί τών
έργαλείων παραγωγής.Εκχέρσωση χαί βελτίωση τών γαιών, συμφωνά μ ' ένα γενιχό σχέδιο.
8.—"Ιση υποχρεωτική δουλιά γιά δλους. 'Οργάνωση βιομηχανικών στρατών, ιδιαίτερα γιά τή γεωργία.
9.—Συνδυασμός τής γεωργίας χαί της βιομηχανίας. Μέτρα
πού τείνουν στό νά έξαφανίσουν βαθμιαία τήν άντίθεση 1 άνάμεσα στήν πόλη χαί στήν Οπαιθρο.
10.— Δημόσια χαί δωρεάν έχπαίδευση γιά δλα τά παιδιά.
Κατάργηση της δουλιάς τών παιδιών στά έργοστάσια μέ τή ση1
Στίς κατοπινές γερμανικές έχΐόα»ις, άπό τήν ΙκΒοοη το9 1872 χα(
ί β , ά\τίς: «Αντίθεση», Ι χ ε ι : «Ειαχριση». (Σημ. Σύντ.)

'•49

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

μερινή της μορφή. Συνδυασμός τής έκπαίδευσης μ ί τήν δλική
παραγωγή κλπ,κλπ.
"Οταν στήν πορεία τής έξέλιξης θάχουν έξαφανιστεί οί ταξικές διακρίσεις, χι 8ταν θάχει συγκεντρωθεί δλη ή παραγωγή
στά χέρια τών όργανωμένων άτόμων, τότε ή δημόσια έξουσία
θά χάσει τόν πολιτικό της χαρακτήρα. Ή πολιτική έξουσία,
στήν οδσία της, είναι ή όργανωμένη βία μιάς τάξης γιά τήν
καταπίεση μιάς άλλης.
"Οταν τό προλεταριάτο στήν πάλη του ένάντια στήν άστιχή τάξη, συγκροτείται άναγχαστιχά σέ τάξη, Ζταν γίνεται μέ
μιά έκανάσταση κυρίαρχη τάξη καί, σάν κυρίαρχη τάξη, κ α ταργεί βίαια τίς κοιλιές σχέσεις παραγωγής, τότε, μαζί μ' αύτές τίς σχέσεις παραγωγής, καταργεί τούς δρους δπαρξης τής
ταξικής άντίθεσης, τών τάξεων γενικά 1 καί έτσι χαί τήν ίδια
τή δικιά του κυριαρχία σάν τάξη.
Στή θέση τής παλιάς άοτιχής κοινωνίας, μέ τίς τάξεις
χαί τίς ταξικές της άντιθέσεις έρχεται μιά ένωση δπου ή έλεύθερη άνάπτυξη τοϋ καθενός είναι ή προϋπόθεση γιά τήν έλεύθερη άνάπτυξη δλων.
III
ΣΟΣΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ
ΦΙΛΟΛΟΓΙΑ
I. Ο ΑΝΤΙΔΡΑΣΤΙΚΟΙ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ
α) Ό

φεουδαρχικός

οοοιαλισμός

' Ή γαλλιχή χαί ή άγγλιχή άριστοκρατία^άπ' τήν ίδια τήν
ιστορική της θέση ήταν προορισμένη νά γράφει λιβέλλους ένάντια στή σύγχρονη άστική κοινωνία Στή γαλλική έπανάσταση
τοϋ 'Ιούλη τοό 1830, στό άγγλικό κίνημα γιά τήν κοινοβουλευτική
μεταρύθμιση, ή αριστοκρατία δπόχυψε γιά μιά άκόμα φορά στό μισητό νεόπλουτο. Δέ μπορούσε πιά νά γίνεται λόγος γιά μιά σοβαρή πολιτική πάλη. Μονάχα ή φιλολογική πάλη τής άπόμεινε.
1
Στίς κατοπινές γ · ρ μ α ν ι χ έ ς έχβόοιις, Από τήν Ιχβοοη τοΟ 1872 χαί
8β, Ιντίς: «τβν τ ά ξ ι β ν γ ι ν ι χ ά » , ί χ « ι : «τίς τάξιις γ ι ν ι χ ά » .

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

Μά καί στόν τομέα τής φιλολογίας είχε γίνει Αδύνατη ή
παλιά φρασεολογία τής έποχής τής παλινόρθωσης 1 . Ή Αριστοκρατία γιά νά προκαλέσει συμπάθειες Επρεπε νά παραβλέψει
φαινομενικά τά δικά της συμφέροντα καί νά διατυπώσει τό κατηγορητήριό της ένάντια στήν Αστική τάξη μονάχα πρός τό
συμφέρον τής έχμεταλλευόμενη; έργατιχής τάξης. Έ τ σ ι Απολάμβανε τήν ικανοποίηση 8τι μπορούσε ν' Απευθύνει λιβέλλους
ένάντια στό νέο αφεντικό της χαί νά του ψιθυρίζει στ 1 αύτί
λίγο-πολύ μαύρες προφητείες.
Έ τ σ ι γεννήθηκε ό φεουδαρχικός σοσιαλισμός, μισός ίερεμιάδα,
μισός λίβελλος, μισός άντίλαλος Απ' τό παρελθόν, μισός Απειλή
γιά τό μέλλον, κάποτες χτυπώντας χατάστηθα τήν Αστιχή τ ά ξη μέ πικρόχολη, πνευματώδη, σαρκαστική κριτική, μά πού φαινόταν πάντα κωμικός μέ τήν ολοκληρωτική Ανιχανότητά του
νά κατανοήσει τήν πορεία τής σύγχρονης Ιστορίας.
Γιά νά πάρουν μαζί τους τό λαό, άνέμιζαν γιά σημαία
τόν προλεταριακό σάκχο τής έπαιτείας. Κάθε φορά δμως πού
ό λαός τούς Ακολουθούσε έβλεπε Από πίσω τους τά παλιά φεουδαρχικά οίχόσημα χαί σχόρπιζε ξεσπάζοντας ot βροντερά Ανευλαβή γέλια.
"Ενα μέρος Από τούς γάλλους νομιμόφρονες* χαί ή «Νέα
Α γ γ λ ί α » 8 πρόσφεραν στόν χόσμο αύτό τό θέαμα.
"Οταν οί φεουδάρχες Αποδείχνουν δτι δ φεουδαρχικός τρόπος έχμετάλλευσης ήταν Αλλιώς διαμορφωμένος Από τόν Αστικό, τότε ξεχνούν μονάχα ένα πράγμα, δτι αύτοί Ασκούσαν τήν
έκμετάλλευση μέσα σέ ολότελα διαφορετικές καταστάσεις καί συνθήκες πού Ιχουν ξεπεραστεί σήμερα. "Οταν άποδείχνουν δτι
κάτω Από τήν κυριαρχία τους δέν υπήρχε τό σύγχρονο προλεταριάτο, ξεχνούν μόνο ότι ή σύγχρονη άστιχή τάξη ήταν ίσα-ίσα
ένας Αναγκαίος γόνος τοϋ δικού τους κοινωνικού καθεστώτος.
1
Δέν έννοοβμε τήν α γ γ λ ι κ ή παλινόρθωση τοΟ 1660-1689, άλλα τή
γαλλική περίοβο τής παλινόρθωσης τοΟ 1814-1830. ( Σ η μ ε ί ω σ η τ ο 0
" Ε ν γ κ ε λ ς σ τ ή ν α γ γ λ ι κ ή i χ S ο α η τ ο 0 1888)
1
Ν ο μ ι μ ό φ ρ ο ν ε ς , κόμμα τών εϋγενβν μεγαλογαιοχτημόνων, όπαΒοΐ τής παλινόρθωσης τής ΐυναστείας τβν Βουρβώνων οτή Γαλλία. (Σημ. Σ6ντ.)
8
Ή «Ν έ α Ά γ γ λ ( α», ί ν α ς χϋχλος άπό άγγλουςάριστοχρατες, πολιτικούς χαί συγγραφείς, πού προσχώρηοαν οτό Συντηρητικό Κόμμα. Ό ν ο μαοτοί έχπρόσωποι τής «Νέας ' Α γ γ λ ί α ς » ήταν δ Ντιαραέλ:, δ Τόμας
Κάρλαΐλ κ 4. (Σημ. Σ6ντ.)

'•49

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

Κατά τά άλλα άποσιωπο&ν τόσο λίγο τόν Αντιδραστικό
χαρακτήρα τής κριτικής τους, «où ή κύριά τους κατηγορία
ένάντια στήν άστική τάξη είναι άκριβώς δτι στό καθεστώς της
άναπτύσσεται μιά τάξη πού θά τινάξει στόν άέρα δλο τό π α λιό κοινωνικό καθεστώς.
Κατηγοροόν τήν άστική τάξη γιά κάτι παραπάνω, τήν
κατηγορούν δτι δημιουργεί ένα έπαναστατιχό προλεταριάτο καί
δχι ένα προλεταριάτο γενιχά.
Γι' αύτό, στήν πολιτική π ρ α χ τ ι χ ή συμμετέχουν σ' δλα τά
μέτρα βίας ένάντια στήν έργατική τάξη. Καί στήν καθημερινή
ζωή τους, παρ' δλη τή φουσκωμένη φρασεολογία τους, καταδέχονται νά μαζεύουν τά χρυσά μήλα 1 καί νά έμπορεύονται
καί ν' Ανταλλάσσουν τήν πίστη, τόν έρωτα χαί τήν τιμή, μέ
μαλλί, χοχχινογούλια καί ρακί*.
Κι δπως ϊ παπάς χαί έ φεουδάρχης βάδιζαν πάντα χέρι
μέ χέρι, έτσι χαί ό παπαδίστίχος σοσιαλισμός βαδίζει χέρι μέ
χέρι μέ τό φεουδαρχικό σοσιαλισμό.
Δέν όπάρχει πιό εδχολο πράγμα άπό τό νά δόσεις ένα
σοσιαλιστικό έπίχρισμα στό χριστιανικό άσκητισμό. Μήπως ό
χριστιανισμός δέν καταφέρθηχ· χι ένάντια στήν άτομική ίδιοχτησία, ένάντια στό γάμο, ένάντια στό κράτος; Μήπως στή θέση
τους δέν κήρυττε τήν άγαθοεργία καί τή ζητιανιά, τήν άγαμία
καί τή θανάτωση τής σάρκας, τό μοναχικό βίο καί τήν έ χ κλησία; Ό χριστιανικός 3 σοσιαλισμός δέν είναι παρά ό Αγιασμός πού μ' αύτόν ό παπάς εύλογεί τή φούρκα τοό άριστοκράτη.
1
Στήν ά γ γ λ ι χ ή Ιχβοοη τοΟ 1888 ΰοτ·ρα άπό τίς λέξ·ις: «χρυοά μήλα», προοτίθηχαν οί λέξ·ις: «πο6 π ί ο α ν άπό τό βίντρο τής βιομηχανίας».
(Σημ. Σ6·τ.)
2
Αύτό άφορβ χυρίως τή Γ·ρμανία, όπου ο( ιϋγ·ν*(ς τής 6πα(θρου χα(
ο( γ ι ο 3 ν χ · ρ 4χμ·ταλλ·6ονται (να μ · γ ά λ ο μέρος άπό τά χτήματά τους για
βιχό τους λογαριασμό χαί μά τή βοήθ·ια έπιοτατβν, ένβ παράλληλα rivât παραγωγοί ζάχαρης άπό τ · 0 τ λ α χαί ραχιοΟ άπό κ α τ ά τ ι ς . Οί πλουοιότ·ροι άγγλο·, άριοτοχράτις ί ί ν ξ ί π ι ο α ν άχόμα τόοο πολ6, μά χι α 6τοί άχόμα ξέρουν π β ς μπορ·1 νά 4ξοοβ·τ·ρών·ι χαν·(ς τήν πτώοη τής
γαιοπροοόβου μέ τήν προοφορά τοΟ όνόματός του οί λ[γο-πολ6 άμ?ίβολης ποιότητας (βρυτίς μ · τ ο χ ι χ β ν Ιταιριβν. (Σ η μ · ( ω ο η τ ο Ο "Ε ν γ χ · λ ς ο τ ή ν ά γ γ λ ι χ ή Ι χ β ο ο η τ ο β 1 β β β).
3
Στίς έχβόο·ις τοΟ 1872, τοΟ 1883 χαί τοΟ 1890 6πάρχ·ι ή λ έ ξ η :
«χριοτιανιχός». Στίς Ιχβόο·ις τοΟ 1848 οτή θέση της 6πάρχ·ι ή λέξη:
«άγιος». (Σημ. Σ6ντ.)

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ
β) Ό

μιχοοαστιχός

16

σοσιαλισμός

Ή φεουδαρχική άριστοκρατία δέν είναι ή μοναδική τάξη
πού γκρεμίστηκε άπό τήν άστιχή τάξη, δέν είναι ή μοναδική
τάξη πού οί συνθήκες της ζωης της μαραίνονταν χαί σβήνανε
μέσα στή σύγχρονη άστική κοινωνία. Οί Ελεύθεροι άστοί χαί ή
μιχρή άγροτιχή τάξη τοδ μεσαίωνα ήταν οί πρόδρομοι της σύγχρονης άστικης τάξης. Στίς χώρες πού είναι βιομηχανικά καί
έμπορικά λιγότερο άναπτυγμένες, αύτή ή τάξη έξακολουθε{ νά
φυτοζωεί χλάΐ στήν άστιχή τάξη πού άναπτύσσεται.
Στίς χώρες όπου άναπτύχθηχε ό σύγχρονος πολιτισμός, διαμορφώθηκε μιά καινούργια τάξη μικροαστών, πού ταλαντεύεται άνάμεσα στό προλεταριάτο χαί στήν άστιχή τάξη χαί πού
σάν συμπληρωματικό χομάτι της άστιχης κοινωνίας ξαναδημιουργείται πάντα ά π ' τήν άρχή, πού τά μέλη της δμως Εκσφενδονίζονται διαρκώς πρός τά κάτω, πρός τό προλεταριάτο, καί
πού άχόμα, μέ τήν άνάπτυξη της μεγάλης βιομηχανίας, βλέπουν νά πλησιάζει ή στιγμή πού θά έξαφανιστοδν ίλότελα σάν
αύτοτελές τμήμα της σύγχρονης κοινωνίας καί θ ά άντικατασταΘοδν στό έμπόριο, στή μανιφακτούρα χαί στή γεωργία, μέ έπιστάτες χαί δπηρέτες.
Σέ χώρες δπως στή Γαλλία, δπου ή άγροτιχή τάξη ά π ο τελεί πολύ περισσότερο άπό τό μισό τοδ πληθυσμού, ήταν φυσικό οί συγγραφείς, πού πήγαιναν μαζί μέ τό προλεταριάτο
ένάντια στήν άστιχή τάξη, νά χρησιμοποιήσουν στήν χριτιχή τους
γιά τό άστικό καθεστώς τό μικροαστικό χαί μιχροαγροτικό μέτρο χαί νά πάρουν τό μέρος τών έργατών άπό τή μικροαστική
σκοπιά. Έ τ σ ι διαμορφώθηκε ό μικροαστικός σοσιαλισμός. Ό
Σισμόντι είναι ό άρχηγός αύτής τής φιλολογίας, δχι μονάχα
γιά τή Γαλλία, άλλά χαί γιά τήν 'Αγγλία.
'Ο σοσιαλισμός αύτός άνάλυσε μέ πολύ μεγάλη όξύνοια τίς
άντιφάσεις πού όπάρχουν στίς σύγχρονες σχέσεις παραγωγής.
Ξεσκέπασε τίς δποκριτικές άπολογίες τών οικονομολόγων. 'Απόδειξε μέ άδιάψευστο τρόπο τά καταστροφικά άποτελέσματα τών
μηχανών χαί τοδ καταμερισμού τής έργασίας, τή συγκέντρωση
τών κεφαλαίων χαί τής γαιοχτησίας, τήν δπερπαραγωγή, τίς
χρίσεις, τόν άναγκαστικό άφανισμό τών μικροαστών χαί τών
άγροτών, τήν άθλιότητα τοδ προλεταριάτου, τήν άναρχία στήν
παραγωγή, τή χτυπητή δυσαναλογία στήν κατανομή τοδ πλού-

'•49

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

του, τόν $ξοντωτιχό βιομηχανικό πόλβμο άνάμεσα στά Ιθνη, τή
διάλυση τών παλιών έθίμων, τών παλιών οικογενειακών σχέσεων,
τών παλιών έθνοτήτων.
'ϋστόσο, στό θετικό του περιεχόμενο, 6 σοσιαλισμός αύτός,
θέλει είτε ν' άποχαταστήσει τά παλιά μέσα παραγωγής χαί
άνταλλαγής χαί μαζί τους τίς παλιές σχέσεις ίδιοχτησίας χαί
τήν παλιά χοινωνία, είτε νά χλείσει ξανά μέ τή βία τά
σύγχρονα μέσα παραγωγής χαί άνταλλαγής μέσα στά πλαίσια
τών παλιών σχέσεων ίδιοχτησίας, τών σχέοεων πού είχαν άνατιναχτεί χαί πού δέ μπορούσαν παρά ν' άνατιναχτοδν άπ 1 αυτά τά
ίδια τά σύγχρονα μέσα παραγωγής. Καί στίς δυό περιπτώσεις ό σοσιαλισμός αύτός είναι ταυτόχρονα καί άντιδραστιχός χαί ούτοπικός.
Συντεχνιακό καθεστώς γιά τή βιομηχανία καί πατριαρχική
οικονομία γιά τήν άγροτική οικονομία, αύτή είναι ή τελευταία
του λέξη.
Στήν παραπέρα έξέλιξή της ή τάση αύτή κατάντησε μιά
δειλή άποχαόνωση 1 .
γ) Ό

γερμανικός

η/ δ «άληΰινός*

οοοιαλισμός

Ή σοσιαλιστική καί κομμουνιστική φιλολογία τής Γαλλίας
πού γεννήθηκε κάτω άπό τήν πίεση τής κυρίαρχης άστικής τάξης, χαί πού είναι ή φιλολογική Εχφρασπ τής πάλης ένάντια
σ' αύτή τήν κυριαρχία, μεταφέρθηκε στη Γερμανία σέ έποχή
πού ή άστική τάξη μόλις άρχιζε τόν άγώνα της ένάντια στό
φεουδαρχικό άπολυταρχισμό.
Γερμανοί φιλόσοφοι, μισοφιλόσοφοι χαί ώραίολόγοι ρίχτηκαν
άχόρταγα πάνω σ' αύτή τή φιλολογία καί ξέχασαν άχριβώς δτι μέ
τήν εισαγωγή αότών τών έργων ά π ' τή Γαλλία στή Γερμανία, δέν
είχε γίνε: ταυτόχρονα χαί ή εισαγωγή τών γαλλικών συνθηκών
ζωής. Σχετικά μέ τίς γερμανικές συνθήκες, ή γαλλική φιλολογία ίχασε κάθε άμεση πραχτιχή σημασία χαί πήρε μιά δψη καθαρά φιλολογική. Υποχρεώθηκε νά παρουσιαστεί σά μιά άρ1
Στήν άγγλςχή Ιχβοοη τοΟ 1888 άντί: «Στήν παραπέρα έξέλιξή της
ή τάοη αύτή χ α τ ά ν τ η ο · μςα 6·ςλή άποχαύνωοη», |χ»ς: « Τ · λ ι χ ά , βταν
τα σκληροτράχηλα (οτοριχα γ · γ ο ν ί τ α Ι ί ι ω ξ α ν χάθ·· μέθη αοταπάτης, ή
μορφή αότή τοΟ οοοιαλιομοΟ έ χ φ υ λ ί ο τ η χ · οέ μιαν οίχτρή άποχαδνωοη».
(Σημ. Σ6ντ.)

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

γόσχολη θβωρητιχολογία γιά τήν άληθινή κοινωνία 1 , γιά τήν
πραγματοποίηση της άνθρώπινης φύσης. "Ετσι γιά τούς γερμανοός φιλόσοφους τοϋ 18ου αίώνα, οί διεκδικήσεις τής πρώτης
γαλλικής Επανάστασης είχαν μονάχα τήν έννοια 8τι ήταν διεκδικήσεις τοϋ «πραχτιχοΰ λόγου» γενικά, χαί οί Ε»δηλώσεις της
θέλησης τής έπαναστατιχης γαλλικής άστικής τάξης σήμαιναν
στά μάτια τους τούς νόμους της καθαρής θέλησης, τής θέλησης, τέτιας πού πρέπει νά είναι, της άληθινά άνθρώπινης θέλησης.
Ή Αποκλειστική δουλιά τών γερμανών φιλολόγων ήταν νά
έναρμονίσουν τίς νέες γαλλικές ίδέες μέ τήν παλιά τους φιλοσοφιχή συνείδηση, ή καλύτερα νά άφομοιώσουν τίς γαλλικές
ίδέες άπό τή δικιά τους τή φιλοσοφική άποψη.
Ή άφομοίωση αύτή έγινε μέ τόν ίδιο τρόπο, μέ τόν οποίο
άφομοιώνει κανείς μιά ξένη γλώσσα, μέ τή μετάφραση.
Είναι γνωστό πώς οί χαλόγηροι σκέπαζαν μέ άνούσιες
Ιστορίες καθολικών άγίων τά χειρόγραφα, πού χάνω τους ήταν
γραμμένα τά χλασιχά έργα της άρχαίας ειδωλολατρικής έποχης. Οί γερμανοί φιλόλογοι άκολούθησαν τόν άντίθετο δρόμο
σχετικά μέ τή βέβηλη γαλλική φιλολογία. Γράψανε τίς φιλοσοφικές τους άνοησίες πίσω άπό τό γαλλικό πρωτότυχο. Αχ, π ί σω άπό τή γαλλική κριτική τών χρηματικών σχέσεων, γράψανε:
«'Αποξένωση τής ανθρώπινης φύσης». Πίσω άπό τή γαλλική
κριτική τοϋ άστικοΰ κράτους γράψανε: «Κατάργηση τής κυριαρχίας του άφηρημένου-γενιχοΰ», κλπ.
Αύτή τήν όπεισαγωγή της φιλοσοφικής τους φρασεολογίας
στίς γαλλικές έξηγήσεις τή βαφτίσανε : «Φιλοσοφία τής πράξης»,
«'Αληθινό σοσιαλισμό», «Γερμανική έπιστήμη τοϋ σοσιαλισμού»,
«Φιλοσοφική δικαίωση τοϋ σοσιαλισμού», κ λ π .
Μέ τόν τρόπο αύτό εύνουχίσανε γιά καλά τή γαλλική σοσιαλιστική καί κομμουνιστική φιλολογία. Καί μιά πού αύτή ή
Φιλολογία στά χέρια τών γερμανών Ιπαψε νά έκφράζει τήν π ά λη μιάς τάξης ένάντια σέ μιάν άλλη, ό γερμανός πείστηκε 8τι
ξεπέρασε τή «γαλλική μονομέρεια» χαί ότι έχπροσωποΰσε άντί
τίς άληθινές άνάγχες, τήν άνάγκη τής άλήθειας, χι άντί τά
συμφέροντα τοδ προλετάριου, τά συμφέροντα της άνθρώπινης φύσης,
του άνθρωπου γενικά, τοϋ άνθρωπου πού δέν άνήχει σέ καμιά

2

1
Στίς κατοπινές έχ8όο·ις, άπ6 τή γερμανική Ι χ ί ο ο η τοΟ 1872 καί
&οτερα, παραλείπονται οί λέξεις : «για τήν Αληθινή χοινβνία». (Σημ. Σ6ντ )

'•49

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

τάξη, πού δέν Ανήκει καθόλου οτήν πραγματικότητα καί πού
Ανήκει μονάχα στόν όμιχλώδη ούρανό τής φιλοσοφικής φαντασίας.
Αύτός ό γερμανικός σοσιαλισμός, πού έπαιρνε τόσο σοβαρά
καί πανηγυρικά τίς Αδέξιες μαθητικές του Ασκήσεις καί τίς διαλαλούσε τόσο Αγύρτικσ, έχασε ώστόσο σιγά-σιγά τή σχολαστική
του Αθωότητα.
Ό Αγώνας τής γερμανικής καί ιδιαίτερα τής πρωσικής
Αστικής τάξης ένάντια στούς φεουδάρχες καί τήν άπόλυτη μοναρχία, μέ μιά λέξη, τό φιλελεύθερο κίνημα, ϊ γ ι ν ε πιό σοβαρό.
"Ετσι, στόν «Αληθινό» σοσιαλισμό δόθηκε ή τόσο ποθητή
εύκαιρία νά Αντιπαραθέσει τίς σοσιαλιστικές διεκδικήσεις στό
π ο λ ι τ ι κ ό κίνημα, γιά νά ξαπολύσει τά πατροπαράδοτα Αναθέματα ένάντια στό φιλελευθερισμό, ένάντια στό Αντιπροσωπευτικό κράτος, ένάντια στόν Αστικό συναγωνισμό, στήν Αστική
έλευθερία τοό τύπου, στό Αστικό δίκαιο, στήν Αστική Ιλευθερία
καί ισότητα, καί γιά νά κηρύξει στή λαΓκή μ ά ζ α π ώ ς δέν έ χ ε ι
νά κερδίσει τίποτα Απ' αύτό τό Αστικό κίνημα, π ώ ς Αντίθετα
θά τά χάσει ολα. 'Ο γερμανικός σοσιαλισμός ξέχασε έγκαιρα,
δτι ή γαλλική κριτική, πού αύτός Αποτελούσε τόν κούφιο
άντίλαλό της,
προϋποθέτει τή σύγχρονη άστική κοινωνία,
μέ τούς Αντίστοιχους ολικούς όρους ζωής καί μέ τήν Ανάλογη πολιτική συγκρότητη, προϋποθέσεις πού ή Γερμανία έ π ρ ε π ε π ρ ώ τ α νά τίς κ α τ α χ τ ή σ ε ι .
Στίς γερμανικές Απολυταρχικές κυβερνήσεις μέ τήν Ακολουθία τους Από παπάδες, δασκάλους, εύγβνείς καί γραφειοκράτες ό σοσιαλισμός αύτός χρησίμευε σάν ποθητό σκιάχτρο
ένάντια στήν άστική τάξη πού τραβούσε πρός τά πάνω Απειλητικά.
'Αποτελούσε τό όπόγλυκο συμπλήρωμα στίς πικρές βουρδουλιές καί τίς σφαίρες, μέ τίς όποίες οί ίδιες αύτές κυβερνήσεις
Αντιμετώπιζαν τίς γερμανικές έργατικές έξεγέρσεις.
"Αν ό «άληθινός» σοσιαλισμός έγινε έτσι ένα δπλο στά χ έ ρια τών κυβερνήσεων ένάντια στή γερμανική Αστική τάξη, τ α υ τόχρονα έκπροσωπούσε άμεσα ένα Αντιδραστικό συμφέρον, τ ό
συμφέρον τοϋ γερμανικού μικροαστισμοϋ 1 . Ή μικροαστική τ ά ξ η
πού έχει κληροδοτηθεί Από τό 16ο αιώνα καί πού Από τότες
δλο καί ξαναεμφανιζόταν καινούργια μέ διαφορετική μορφή,
1
Στήν ά γ γ λ ι χ ή Ι χ ί ο ο η τοΟ 1883 ο*4 χ · φ α λ α ι ο γ ι ά τόν «άληθινό»
οοσιαλιαμό, άντίς : «Α γερμανικός μιχροαοτιομάςι, *ύ γερμανός μιχροαοτίς»,
! χ · ι : «οί γερμανοί φιλιοταίοι», «ί γερμανός μιχρός φιλιοταίος». (Σημ. Σ6ντ.)

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

άποτελεί στή Γερμανία τήν άληθινή κοινωνική βάση τής δπάρχουσας κατάστασης.
Έ διατήρησή της θά πει διατήρηση τής κατάστασης πού
δπάρχει στή Γερμανία. Ή μικροαστική τάξη φοβάται τό βέβαιο
άφανισμό της άπό τή βιομηχανική χαί πολιτική κυριαρχία τής
άστιχής τάξης, άπό τή μιά μεριά έξαιτίας τής συγκέντρωσης
τοό χεφαλαίοο χαί άπό τήν άλλη μέ τήν έμφάνιση τοό έπαναστατιχοο προλεταριάτου. 'Ο «άληθινός» σοσιαλισμός της φάνηκε δτι θά μπορέσει νά χτυπήσει μ' ένα σμπάρο χαί τά δυό αύτά
τρυγόνια. Διαδόθηκε σάν έπιδημία.
Ή έσθήτα,ή φτιαγμένη άπό άραχνοβφαντες θεωρητικολογίες,
ή κεντημένη μέ δμορφα ρητορικά λουλούδια, ή διαποτισμένη
μέ μιά πνιγερή αισθηματική δροσιά, αύτή ή άπλόχωρη έσθήτα
πού of γερμανοί σοσιαλιστές τύλιξαν μέσα της τις λίγες χ ο χ α λιάριχες «αιώνιες άλήθειες» τους, χρησίμευε μονάχα γιά νά μεγαλώνει νήν κατανάλωση τοϋ έμπορεόματός τους ά π ' αδτό τό κοινό.
Ά π ό τή μεριά του ό γερμανικός σοσιαλισμός άντιλαμβάνεται δλο καί πιό πολύ τόν προορισμό του, δτι είναι i πομπώδης έχπρόσωπος αύτής τής μικροαστικής τάξης.
Ανακήρυξε τό γερμανικό έθνος πρότυπο έθνος χαί τό γερμανό μιχροαστό πρότυπο άνθρωπο. Σ' δλες τίς ποταπότητες αύτού
τοϋ μικροαστού έδινε ένα άπόχρυφο άνώτερο σοσιαλιστικό νόημα πού σήμαινε τό άντίθετό τους. Τραβούσε ως τήν τελική συνέπεια
παίρνοντας θέση ένάντια στήν «βάναοσα καταστροφική» τάση τοό
κομμουνισμού καί διαλαλώντας τήν άμερόληπτη άνωτβρότητά του
πάνω άπ' δλους τούς ταξικούς άγώνες. Μέ πολύ λίγες έξαιρέσεις δλα τά δήθεν σοσιαλιστικά καί κομμουνιστικά έργα, πού
κυκλοφορούν στή Γερμανία, άνήκουν στήν περιοχή αύτής τής
βρωμερής καί έκνευριστικής φιλολογίας 1 .
2. Ο ΣΓΝΤΗΡΗΤΙΚΟΣ Ή

ΑΣΤΙΚΟΣ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ

Έ ν α μέρος τής άστικής τάξης θέλει νά γειάνβι τά κοινωνικά κακά, γιά νά έξασφαλίσει τή βπαρξη τής άστικής κοινωνίας.
1
Ή έπαναοτατιχή Θ6·λλα τοΟ 1848 οάραο· δλη αότή τήν Αξιοθρήνητη τάαΐ), χαί άφαίριαι άπό ( το6ς δπαβούς της χ ά θ · δρ·ξη vd μιλοΟν
πιά γιά οοοιαλιομό. Ό χυριότ·ρος έχπρόο®πος χαί δ κλαοιχός τύπος αυτής
τής τάοης ·Ιναι β χ. Κάρλ Γχρύν. (Σ η μ · ( α> ο η τ ο Ο "Κ ν γ χ · λ ς α τ ή
γ·ρμανιχή
Ι χ β ο ο η τ ο Ο 1 8 9 0).

'•49

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

Σ* αύιή τήν κατηγορία Ανήκουν οί οίκονομίστές, οί φιλάνθρωποι, οί άνθρωπιστές, οί άνθρωποι που άσχολοΰνται νά κ α λ υ τερέψουν τήν κατάσταση τών έργαζομένων τάξεων, οί όργανωτές
τής άγαθοβργίας, οί προστάτες τών ζώων, οί Ιδρυτές συλλόγων
όπέρ τής μετριοπάθειας, οί πιό παρδαλοί ψευτομεταρυθμιστές.
Κι αύτό τόν άστιχό σοσιαλισμό έφτασαν νά τόν έπεξεργαστούν
σέ ολόκληρα συστήματα.
"Ας Αναφέρουμε γιά παράδειγμα τή «Φιλοσοφία τής άθλιότητας» τοϋ Προυντόν.
Οί άστοί σοσιαλιστές θέλουν τίς συνθήκες ζωής τής σύγχρονης χοινωνίας χωρίς τούς άγώνες χαί τούς κινδύνους πού
άπορέουν άναγχαστιχά άπ' αύτήν. Θέλουν τή σημερινή κοινωνία,
άλλά άφοϋ τήςάφαιρεθούν τά στοιχεία πού τήν έπαναστατοποιούν χαί τή διαλύουν. Θέλουν τήν άστιχή τάξη χωρίς τό προλεταριάτο. Ή άστιχή τάξη φυσικά φαντάζεται τόν χόσμο όπου
κυριαρχεί, σάν τόν καλύτερο χόσμο. Ό άστιχός σοσιαλισμός έπε-:
ξεργάζεται αύτή τήν παρήγορη είχόνα σ' ένα μισό ή όλο κληρωμένο σύστημα. "Οταν παροτρύνει τό προλεταριάτο νά πραγματοποιήσει τά συστήματα του χαί νά μπεί στή νέα Ιερουσαλήμ,
τότε, χατά βάθος, τό χαλεί νά σταματήσει στή σημερινή κοινωνία, νά άποβάλει δμως τίς έχθριχές άντιλήψεις πού έχει γι' αύτήν.
Μιά άλλη μορφή αύτοϋ τού σοσιαλισμού, λιγότερο συστηματική, άλλά πιό πραχτιχή, δοκίμασε νά άποτράψει τήν έργατιχή τάξη άπό κάθε έπαναστατιχό κίνημα, άποδείχνοντας 8τι
δέ μπορεί νά τήν ώφελήσει αύτή ή έχείνη ή πολιτική μεταβολή, άλλά μονάχα μιά μεταβολή τών ολικών συνθηκών ζωης, τών
οικονομικών σχέσεων. "Ομως, ό σοσιαλισμός αύτός, μέ τή μεταβολή τών ολικών συνθηκών ζωης δέν έννοεί καθόλου τήν κατάργηση τών άστικών σχέσεων παραγωγής, πού μπορεί νά γίνει
μονάχα μέ έπαναστατιχό τρόπο, Αλλά διοιχητιχές μεταρυθμίσεις
πάνω στό Ιδαφος αύτών τών σχέσεων παραγωγής κα
έπομένως δέ θά άλλάξει τίποτα στίς σχέσεις τού κεφαλαίου καί της
μισθωτής έργασίας, άλλά πού, στήν καλύτερη περίπτωση, θ ά λιγοστέψει γιά τήν άστική τάξη τά έξοδα της κυριαρχίας της χαί
Θά άπλοποιήσει τόν χρατιχό της προδπολογισμό.
Τήν πιό ταιριαστή του έκφραση ό άστιχός σοσιαλισμός τήν
παίρνει τότε μονάχα, 2 ταν καταντάει ένα άπλό ρητορικό σχήμα.
'Ελεύθερο έμπόριοί—πρός δφελος της έργαζόμενης τάξης.
Προστατευτικοί δασμοί 1—πρός δφελος της έργαζόμενης τάξης.

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

Φυλακές μέ κελιά I—πρός δφελος τής Εργαζόμενης τάξης. Αότή
είναι
τελευταία λέξη του άστικοο σοσιαλισμού, ή μόνη πού τήν
έννοεί στά σοβαρά.
Ό σοσιαλισμός τής άστιχής τάξης είναι άκριβώς έ ισχυρισμός, δτι of άστο! είναι άστοί πρός δφελος τής έργαζόμενης τάξης.
3. Ο Κ Ρ Ι Τ Ι Κ Ο Ι ΟΓΤΟηΐΚΟΣ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ
ΚΑΙ ΚΟΜΜΟΓΝΙΣΜΟΣ

Δέ μιλ£με έδώ γιά τή φιλολογία, πού σ' δλες τίς σύγχρονες μεγάλες έπαναστάσβις διατύπωσε τίς διεκδικήσεις τοϋ προλεταριάτου ("Εργα τοϋ Μπαμπέφ κλπ,).
Οί πρώτες άπόπειρες τοδ προλεταριάτου νά έπιβάλει τό διχό
του ταξικό συμφέρον, πού έγιναν μέσα σέ μιά έποχή γενικού άναβρασμοδ, στήν περίοδο τής Ανατροπής τής φεουδαρχικής κοινωνίας, άπότυχαν άναγχαστιχά, γιατί τό ίδιο τό προλεταριάτο δέν είχε άκόμα Εξελιχθεί καί γιατί Ιλειπαν οί ολικοί δροι τής άπελευθέρωσής του, πού είναι άκριβώς προϊόν τής άστικής έποχής. Ή
Επαναστατική φιλολογία πού συνόδευε τά πρώτα αύτά κινήματα
τοϋ προλεταριάτου, είναι στό περιεχόμενό της άναγχαστιχά Αντιδραστική. Κηρύχνει έναν γενικό Ασκητισμό καί μιά χοντροχομένη ισοπέδωση.
Τά καθαυτό σοσιαλιστικά χαί κομμουνιστικά συστήματα, τά
συστήματα τοϋ Σαίν Σιμόν, τοδ Φουριέ, τοϋ "Οουεν κλπ, έμφανίζονται στήν πρώτη άνεξέλιχτη περίοδο τής πάλης άνάμεσα
στό προλεταριάτο χαί στήν άστιχή τάξη, περίοδο πού τήν περιγράψαμε πιό πάνω. (Βλ. άστιχή τάξη χαί προλεταριάτο).
Είναι άλήθεια δτι οί έφευρέτες αύτών τών συστημάτων βλέπουν τήν αντίθεση τών τάξεων χαθώς χαί τή δραστικότητα τών διαλυτικών στοιχείων μέσα στήν Ιδια τήν κυρίαρχη
κοινωνία. Δέ βλέπουν δμως άπό τή μεριά τοδ προλεταριάτου καμιά ιστορική πρωτοβουλία, κανένα δικό του πολιτικό
κίνημα.
Μιά καί ή άνάπτυξη τής ταξικής Αντίθεσης συμβαδίζει μέ
τήν άνάπτυξη τής βιομηχανίας, δέ βλέπουν τούς όλικούς δρους
γιά τήν Απελευθέρωση τοδ προλεταριάτου χαί ψάχνουν νά βρουν
μιά κοινωνική έπιστήμη, κοινωνικούς νόμους γιά νά δημιουργήσουν αύτούς τούς δρους.
Στή θέση τής κοινωνικής δράσης, πρέπει νά μπει ή δικη

'•49

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

τους Εφευρετική δράση, στή θέση τών ιστορικών δρων γιά τήν
Απελευθέρωση μπαίνουν φανταστικοί Spot, στή θέση τής βαθμιαία Αναπτυσσόμενης όργάνιοσης του προλεταριάτου σέ τάξη,
μπαίνει μιά όργάνωση τής κοινωνίας πού σκαρώθηκε ειδικά γι'
αύτό. Γι' αύτούς ή μελλοντική παγκόσμια Εστορία άναλόεται στήν
προπαγάνδα χαί στήν π ρ α χ τ ι χ ή έφαρμογή τών κοινωνικών τους
σχεδίων.
Είναι άλήθεια πώς έχουν έπίγνωση δτι μέ τά σχέδιά τους
Εκπροσωπούν κυρίως τό συμφέρον τής Εργαζόμενης τάξης, γιατί
είναι ή τάξη πού όποφέρει πιό πολύ. Καί μονάχα άπ* αύτή τήν
ί π ο ψ η , άπό τήν άποψη τής τάξης πού αποφέρει περισσότερο
άπ δλους, όπάρχει γι' αύτοός τό προλεταριάτο.
Ή Ανεξέλιχτη δμως μορφή τής πάλης τών τάξεων, Ζ πως
καί οί δικές τους συνθήκες ζωής, τούς κάνουν νά νομίζουν πώς
βρίσκονται πολ& πιό πάνω Απ'αύτή τήν ταξική άντίθεση. Θέλουν νά
καλυτβρέψουν τίς συνθήκες ζωής γιά δλα τά μέλη τής κοινωνίας, άκόμα χαί γιά τά πιό εύκατάστατα. Γι' αάτό Απευθύνουν
διαρκώς Εκκλήσεις ο* έλόχληρη τήν κοινωνία χωρίς διάκριση
καί Απευθύνονται μάλιστα κατά προτίμηση στήν κυρίαρχη τάξη.
Γιατί Αρκεί νά κατανοήσει κανείς τό σύστημά τοος γιά ν* Αναγνωρίσει δτι είναι τό καλύτερο άπό δλα τά δυνατά σχέδια τής
καλύτερης Απ' δλες τίς δυνατές κοινωνίες.
'Αποκρούουν γι' αύτό κάθε πολιτική καί ιδιαίτερα κάθε Επαναστατική δράση, θέλουν νά φτάσουν στό σκοπό τους μέ ειρηνικά μέσα χαί προσπαθούν νά Ανοίξουν δρόμο στό καινούργιο
κοινωνικό εύαγγέλιο μέ τή δύναμη τοδ παραδείγματος, μέ πειραματισμούς «Εν σμιχρώ», πού φυσικά πάντα Αποτυχαίνουν.
Αύτή ή φανταστική περιγραφή τής μελλοντικής κοινωνίας
γεννιέται σέ μιά άποχή πού τό προλεταριάτο είναι άκόμα στόν
Ανώτατο βαθμό Ανεξέλιχτο, πού καί τό ίδιο Αντιλαμβάνεται Ακόμα μέ φανταστικό τρόπο τή θέση του, Από τή γεμάτη διαίσθηση, πρώτη Επιθυμία του γιά μιά γενική μετατροπή τής κοινωνίας.
Τά σοσιαλιστικά καί κομμουνιστικά γραφτά Αποτελούνται
δμως καί Από κριτικά στοιχεία. Χτυπούν δλες τίς βάσεις τής σημερινής κοινωνίας. Γι' αύτό πρόσφεραν Εξαιρετικά πολύτιμο δλιχό γιά τό διαφωτισμό τών Εργατών. Οί θετικές τους Απόψεις γιά
τή μελλοντική κοινωνία, ή κατάργηση τής Αντίθεσης Ανάμεσα
στήν πόλη χαί στήν Οπαιθρο, ή κατάργηση τής οικογένειας, του
Ατομικού κέρδους, τής μισθωτής έργασίας, ή διακήρυξη τής κ οι-

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

νωνικής Αρμονίας, ή μετατροπή τοδ κράτους né ά π λ ή διαχείρισ η τής παραγωγής—όλες αύτ4ς οί θέσεις τους έχφράζουν μονάχ α τήν έξάλειψη τής ταξικής άντίθεσης, πού μόλις άρχίζει νά
άναπτύσσεται καί πού τή γνωρίζουν μόνο στήν πρώτη αδιαμόρφ ω τ η χαί άχαθόριστη άχόμα μορφή της. Γιά τούτο, αύτές οί ίδιες
οΕ θέσεις έχουν άκόμα ένα καθαρά ούτοπιχό νόημα.
Ή σημασία τοϋ χριτιχού-ούτοπιχού σοσιαλισμού χαί κ ο μ μουνισμού βρίσκεται σέ άντίστροφη άναλογία μέ τήν Εστοριχή
έξέλιξη. Στό βαθμό πού άναπτύσσεται χαί διαμορφώνεται ή π ά λ η τών τάξεων, στόν ίδιο βαθμό χάνει χάθε π ρ α χ τ ι χ ή άξία, κάθε θεωρητική δικαιολογία τούτη ή φανταστική Ανύψωση πάνω
ά π ' τήν π ά λ η αύτή, τούτη ή φανταστική χαταπολέμησή της. Γ ι '
αύτό χι άν άπό πολλές άπόψεις οΕ Λρωτουργοί αύτών τών συστημ ά τ ω ν ήταν έπαναστάτες, οΕ μαθητές τους Ζμως συγκροτούν
π ά ν τ α Αντιδραστικές αιρέσεις. Διατηρούν Αναλλοίωτες τίς παλιές
Αντιλήψεις τών δασκάλων σχετικά μέ τήν Εστοριχή έξέλιξη τού
προλεταριάτου. Γ ι ' αύτό προσπαθούν μέ συνέπεια ν' Αμβλύνουν
ξανά τήν π ά λ η τών τάξεων χαί νά συμβιβάσουν τίς Αντιθέσεις.
'Εξακολουθούν νά όνειρεύονται π ώ ς θά πραγματοποιήσουν μέ π ε ι ράματα τίς κοινωνικές, τους ούτοπίες: "Ιδρυση Απομονωμένων φ α λανστηρίων, δημιουργία Αποικιών στό εσωτερικό (Home-colonies),
ίδρυση μιάς μικρής Ί κ α ρ ' α ς 1 , μικροσκοπική έκδοση τής νέας
Ι ε ρ ο υ σ α λ ή μ . Καί γιά νά χτίσουν δλους αυτούς τούς ισπανικούς
πύργους, Αναγκάζονται νά χάνουν έκκληση στήν καρδιά χαί στό
βαλάντιο τ ώ ; Αστών φιλανθρώπων. Σιγά-σιγά πέφτουν στήν κατηγορία τών Αντιδραστικών ή συντηρητικών σοσιαλιστών πού π ε ριγράφτηκαν πιό π ά ν ω χ α ί δέν ξεχωρίζουν άπ' αυτούς παρά μον ά χ α μέ ένα πιό συστηματικό σχολαστικισμό, μέ μιά φανατική
πρόληψη γιά τή θαυματουργή Αποτελεσματικότητα τ ή ; κοίνωνιχής τους - έπιστήμης.
1
Φαλανοτήρια, ήταν ή όνομαοία τ β ν οοοίαλιοτιχβν άποιχιβν πο6
ο χ · β ( α £ · 6 Κάρολος Φοοριέ. Ί χ α ρ ί α , όνόμαζ· β Καμπέ τήν Ουτοπία του
χ α ί άργότ·ρα τήν χομμουνιοτιχή του Ί π ο ι χ ί α οτήν Ά μ · ρ ι χ ή . (Σ η μ · ία> ο η
τ ο D "Ε ν γ χ « λ ς ο τ ή ν à γ γ λ ι χ ή Ι χ β ο ο η τ ο Ο 1 8 8 8).
Ά π ο ι χ ί ε ς οτό Ιοοτεριχό (Home-colonies) βνομάζ·ι β *Οου·ν τίς χομμουνίοτιχές, &πο£·ιγματιχ4ς Ιταιρ(·ς του. Φαλανοτήρια λ 4 γ α ν · τα χ ο ι ν β νιχαΐ παλάτια πο6 ο χ · β ί α ο · β Φουρι4. Ί χ α ρ ί α λ 4 γ α ν · τή φανταοτιχή
οότοπιχή χώρα, πο6 6 Καμπέ π · ρ ι έ γ ρ α φ · το6ς χομμουνιοτιχο6ς της θ·οιιο6ς.
{Σ η μ · ί α> ο η τοΟ "Β ν γ χ · λ ς ο τ ή γ · ρ μ α ν ι χ ή Ι χ β ο ο η τοΟ 1 8 9 0).

'•49

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

Γι' αοτό Αντιτάσσονται μέ πείσμα ένάντια σέ κάθε πολιτικέ κίνημα τών έργατών, ενα πείσμα πού μπορούσε νά προέρχεται μονάχα άπό μιά τυφλή έλλειψη πίστης στό νέο εύαγγέλιο.
Οί όπαδοί τού "Οουβν στήν 'Αγγλία, τού Φοοριέ στή Γ α λ λία Αντιδρούν, οί πρώτοι ένάντια στούς χαρτιστές, οί δεύτεροι
ένάντια στούς μεταρυθμιστές 1 .
IV
H ΣΤΑΣΗ TÜN ΚΟΜΜΟΓΝΙΣΤΩΝ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΑ
Δ Ι Α Φ Ο Ρ Α ΚΟΜΜΑΤΑ ΤΗΣ Α Ν Τ Ι Π Ο Λ Ι Ί Έ Γ Σ Η Σ
Σύμφωνα μέ 3σα είπαμε στό 2ο μέρος βγαίνει μόνη της ή
σχέση τών κομμουνιστών πρός τά συγκροτημένα πιά έργατικά κ ό μ ματα, δηλαδή ή σχέση τους πρός τούς χαρτιστές στήν 'Αγγλία
καί τούς άγροτιχούς μεταρυθμιστές στή Βόρεια 'Αμερική.
'Αγωνίζονται γιά νά πετύχουν τούς ίμεσοος σκοπούς
χat γιά τά άμεσα συμφέροντα τής έργατικής τάξης, άλλά στό
σημερινό χίνημα έχπροσωποϋν ταυτόχρονα καί τό μέλλον τοϋ κινήματος. Στή Γαλλία οί κομμουνιστές τάσσονται μέ τό σοσιαλιστιχό-δημοκρατιχό κόμμα 2 ένάντια στή συντηρητική χαί ριζοσπαστική άστιχή τάξη, χωρίς δμως νά παραιτηθούν άπό τό δ ι καίωμα νά κριτικάρουν τίς φράσεις χαί τίς αύταπάτες πού έχουν
τήν προέλευσή τους στήν έπαναστατική παράδοση.
Στήν 'Ελβετία υποστηρίζουν τούς ριζοσπάστες, χωρίς νά
' Πρόκειται γ id τούς όπαδούς τής έφημερ(δας«Ρεφόρμ» ( « Ή μεταρύθμι*
οη»), πούβγαινε ατό Πάριοι οτιο τό 18*3 ώς τό 16ίΟ. (Στ,μ. 26ντ.)
2
Τό κόμμα πο6 τότε Αντιπροοα>πευόταν Από τό Αεντρύ-Ρολλέν ατό
κοινοβούλια, Από τόν Août Μπλάν οτή φιλολογία κα( οιόν καθημερινό τ ύ πο Από τήν έφημερίδα «Μεταρύθμιαη». Τό βνομα «σοσιαλδημοκράτης» σήμαινε τότε γ ι ά τούς Αναδόχους του τμήμα τοΟ δημοκρατικού ή ρεπονιιπλιχάνικου κόμματος μέ λ(γο-παλύ οοαιαλιοτικό χ ρ β μ α . (Σ η μ ε ( αϊ α η τ ο Ο
" Ε ν γ χ ε λ ς ο τ ή ν Α γ γ λ ι κ ή Ι χ δ ο ο η τ ο β 1 8 8 8).
Τό κόμμα πού λεγότανε τότε οοοιαΛίατιχό-δημοχρατιχό κόμμα ατή
Γαλλία ήταν κόμμα πού Αν^ηιροοωπευότανε οτήν πολιτική Από τόν Δ ε ν τρύ-Ρολλέν κα( ατά γραμματα Από τόν Août Μπλαν. Ή τ α ν δηλ. κέρα γ ι ά
πέρα διαφορετικό Από τή σημερινή γερμανική σοσιαλδημοκρατία. (Σ η μ ε ( α>ο ΐ ) ι ι 3 " Ε ν γ χ ε λ ς ο τ η γ ε ρ μ α ν ι κ ή Ι χ δ ο ο η τα Ο 1 8 9 0).

ΜΑΝΙΦΕΣΤΟ TOT ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΟΜΜΑΤΟΣ

16

παραγνωρίζουν 8τι αύτό τό χόμμα Αποτελείται άπό Αντιφατικά στοιχεία, έν μέρει άπό δημοκράτες σοοιαλιστές μέ τή γ α λ λ ι κή Εννοια, καί έν μέρει άπό άστούς ριζοσπάστες.
Ά ν ά μ ε σ α στους πολωνούς of κομμουνιστές όποστηρίζουν
τό χόμμα πού θεωρεί τήν άγροτιχή έπανάσταση σάν προϋπόθεση τής έθνιχής Απελευθέρωσης, δηλ. τό χόμμα
πού τό 1 8 4 6
προκάλεσε τήν έπανάσταση τής Κρακοβίας.
Στή Γερμανία κάθε φορά πού ή άστιχή τάξη Εκδηλώνεται
έπαναστατιχά τό κομμουνιστικό χόμμα παλαίβει μαζί μέ τήν
άστιχή τάξη ένάντια στήν άπόλυτη μοναρχία, ένάντια στή φεουδαρχική γαιοχτησία καί στό μικροαστισμό.
Μά ούτε στιγμή δέν παραμελεί τό κομμουνιστικό χ ό μ μ α
νά καλλιεργεί στούς έργάτες μιά ίσο μπορεί πιό καθαρή σονείδηση σχετικά μέ τήν έχθρική Αντίθεση πού όπάρχει άνάμεσα
στήν άστική τάξη καί στό προλεταριάτο, γιά νά μπορούν οί γερμανοί έργάτες νά στρέψουν Αμέσως ένάντια στήν άστική τάξη
σάν ισάριθμα 3πλα τίς κοινωνικές καί πολιτικές συνθήκες, πού
ή άστιχή τάξη είναι υποχρεωμένη νά πραγματοποιήσει μέ τ ή ν
κυριαρχία της, ίτσι πού, Αμέσως ύστερα άπό τήν Ανατροπή τών
Αντιδραστικών τάξεων στή Γερμανία, ν* Αρχίσει ό Αγώνας ένάντια στήν ίδια τήν Αστική τάξη.
Οί κομμουνιστές στρέφουν τήν κύρια προσοχή τους στή
Γερμανία, γιατί ή Γερμανία βρίσκεται στίς παραμονές μιδς άστικής Επανάστασης καί γιατί αύτή τήν Ανατροπή τήν π ρ α γ μ α τ ο ποιεί μέσα σέ πιό προχωρημένες σονθήκες τοδ ευρωπαϊκού π ο λιτισμού γενικά καί μ ' ί ν α προλεταριάτο. πολύ πιό Αναπτυγμένα
άπό τήν 'Αγγλία τοδ 17ου καί τή Γαλλία τοδ 18ου αιώνα. Ή
γερμανική άστιχή έπανάσταση, έπομένως, μπορεί νά είναι μονάχ α τό άμεσο προοίμιο μιάς προλεταριακής έπανάστασης.
Μέ μιά λέξη, οί κομμουνιστές δποστηρίζουν παντού κάθε
έπαναστατιχό χίνημα ένάντια στήν άπάρχουσα κοινωνική καί
πολιτική κατάσταση.
Σέ δλα αύτά τά κινήματα προβάλλουν τό ζήτημα τής ίδιοχτησίας, όποιαδήποτε μορφή, περισσότερο ή λιγότερο Εξελιγμένη, κι ιΖν ί χ ε ι πάρει, σάν τό βασικό ζήτημα τοδ κινήματος.
Τέλος, οί κομμουνιστές Εργάζονται παντοδ γιά τή σύνδεση
καί τή συνεννόηση τών δημοκρατικών κομμάτων δλων τών χ ω ρ ώ ν .

'•49

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

Οί κομμουνιστές θεωρούν Ανάξιο τους νά κρύβουν τίς Απόψεις καί τίς προθέσεις τους. Δηλώνουν Ανοιχτά δτι οί σκοποί
τους μπορούν νά πραγματοποιηθούν μονάχα μέ τή βίαιη Ανατροπ ή δλου τοό σημερινού κοινωνικού καθεστώτος. "Ας τρέμουν οί
κορίαρχες τάξεις μπρος σέ μιά κομμουνιστική έπανάσταση.
Οί προλετάριοι δέν έχουν νά χάσουν α' αύτήν τίποτε άλλο, έκτός
Από τίς Αλυσίδες τους. Έ χ ο υ ν νά κερδίσουν Ενζν κόσμον ολόκληρο.

ΠΡΟΛΕΤΑΡΙΟΙ OAÜN TUN XÜP2N,
Ε Ν ίJ Θ Η Τ Ε !
Γράφτηκε άπό τόν Κ. Μάρξ καί
ιόν Φ. "Ενγκελς στήν περίοδο άπό
tô Δεκέμβρη τον 1847 ως τό Γενάρη τον 1848.
ΙΙρώτη φορά τυπώθηκε τό Φλεβάρη τοΟ 1848 ατό Λονδίνο.

Συμφωνά μέ τή γερμανική
Ικδοαη
τον 1848, παίρνοντας νπάψη
τίς
κατοπινές btδόσεις πού τίς φρόντισαν οί συγγραφείς.

ΚΑΡΑ

II Α Ρ Ζ

Η ΑΣΤΙΚΗ ΤΑΞΗ ΚΑΙ Η ΑΝΤΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ
άεύτεβο

6q9qo
Κολωνία 11 roß

Δβχίμβρη

"Οταν πέρασε 6 κατακλυσμός του Μάρτη—ίνας κατακλυσμός
σέ μικρογραφία—δέν Αφησε στήν έπιφάνεια τοδ Βερολίνου τέρατα, Επαναστατικούς κολοσσούς, Αλλά όποχείμενα παλιού τύπου, μικρόσωμες Αστικές μορφές, τούς φιλελεύθερους τοδ « Ε ν ω μένου Λ ί ν τ α γ χ » , τούς έχπροσώπους τής συνειδητής πρωσικής
άστικής τάξης. Οί έπαρχίες πού ίχουν τήν πιό Αναπτυγμένη
Αστική τάξη, ή έπαρχία τού Ρήνου καί ή Σιλεσία, πρόσφεραν
τό κύριο προσωπικό γιά τά νέα υπουργεία.
Ξ οπίσω τους
Ακολουθούσε μιά ολόκληρη ούρά άπό νομικούς τοδ Ρήνου. Στό
βαθμό πού οί φεουδάρχες Απωθούσαν τήν Αστική τάξη στό βάθος τής σκηνής, οί έπαρχίες τοδ Ρήνου καί τής Σιλεσίας παραχωρούσαν τίς θέσεις τους στά δπουργεία στίς παλιές πρωσικές
έπαρχίες. Μονάχα ίνας συντηρητικός άπό τό Έ λ μ π ε ρ φ ε λ ν τ συνδέει ακόμα τήν κυβέρνηση τού Βρανδεμβούργου μέ τήν έπαρχία
τοδ Ρήνου. Χ ά ν ζ ε μ α ν χαί φ ό ν ν τ έ ρ Χ ά ΐ τ ! Σ' αύτά τά
δυό όνόματα συνοψίζεται γιά τήν πρωσιχή Αστική τάξη δλη ή
διαφορά άνάμεσα στό Μάρτη χαί τό Δεχέμβη τοδ 184&.
Ή πρωσιχή άστιχή τάξη τινάχτηκε στά Οψη τής κρατικής
έξουσίας, δχι δμως δπως τόχε έπιθυμήσει, μέ μιάν ε ι ρ η ν ι κ ή
σ υ ν α λ λ α γ ή μ έ τ ό σ τ έ μ α, Αλλά μέ μιάν έπανάσταση. Χρειάστηκε νά υπερασπίσει δχι τά δικά της συμφέροντα, Αλλά τά λ α Iκ ά σ υ μ φ έ ρ ο ν τ α ένάντια στό στέμα, δηλαδή ένάντια σ τ ό ν
ί δ ι ο τ ό ν έ α υ τ ό τ η ς , γιατί ίνα λ α ϊ κ ό χ ί ν η μ α
τής
προλείανε τό δρόμο, ΐ ό στέμα δμως ήταν στά μάτια της μονάχα τό έλέω θεού προπέτασμα, πού πίσω του έπρόκειτο νά
κρυφτούν τά δικά της βέβηλα συμφέροντα. Τό Απαραβίαστο τ ώ ν
δ ι κ ώ ν της συμφερόντων χαί τών συμφερόντων τών άντίστοι-

•<06

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

χων πολιτικών μορφών, μεταφρασμένο στή συνταγματική γλώσσα λεγόταν: ά π α ρ α β ί α σ τ ο τ ο ό σ τ έ μ α τ ο ς . 'Από 5ώ
πηγάζει τό όνειροπόλημα τής γερμανικής καί ειδικά τής πρωσικής άστικής τάξης γιά τή σ υ ν τ α γ μ α τ ι κ ή μ ο ν α ρ χ ί α .
"Αν λοιπόν γιά τήν πρωσική άστιχή τάξη ή έπανάσταση τοϋ
Φλεβάρη μαζί μέ τίς γερμανικές συνέπειες της ήταν εύπρόσδεχτη, γιατί μέ τήν έπανάσταση αύτή τής παραδόθηκε τό π η δ ά λιο του κράτους, τής χαλούσε δμως ταυτόχρονα τους λογαριασμούς, γιατί ή κυριαρχία της δέθηκε μέ δρους πού οδτε ήθελε,
ούτε μποροϋσ? νά τούς Εκπληρώσει.
Ή άστική τάξη δέν κούνησε τό δαχτυλάκι της. Ε π έ τ ρ ε ψ ε
στό λαό νά πολεμήσει γιά λογαριασμό της. Γι' αύτό ή έξουσία
πού τής παραδόθηκε δέν ήταν ή κυριαρχία του στρατηλάτη πού
νίκησε τόν άντίπαλό του, μά ή κυριαρχία μιάς Επιτροπής ασφαλείας, στήν οποία έμπιστεύθηκε ό νικηφόρος λαός τή διαφύλαξη τών συμφερόντων του.
Ό Κ ά μ π χ α ο υ ζ ε ν αισθανόταν άκόμα δτι ήταν δυσάρεστη αύτή ή θέση, αισθανόταν δλη τήν άδυναμία τής χυβέρνησής
του πού προερχόταν <?π' αυτό τό αίσθημα καί άπό τίς συνθήκες
πού τό καθόριζαν. Γι' αύτό, ένα είδος κοκκίνισμα ντροπής χ ρ ω μ α τίζει και τίς πιό άναίσχυντες πράξεις τής κυβέρνησής του. Ή
άνοιχτόκαρδη ά ν α ι σ χ υ ν τ ί α και ξ ε τ σ ι π ω σ ι ά άποτελοόσαν τό προνόμιο τοϋ Χάνζεμαν. Ή κόκκινη χ ρ ο ι ά άποτελεί
τή μοναδική διαφορά άνάμεσα σ' αυτούς τούς δυό ζωγράφους.
Δέν πρέπει νά συγχέει κανείς τήν π ρ ω σ ι κ ή
έπανάσ τ α σ η τ ο ό Μ ά ρ τ η οδτε μέ τήν άγγλική έπανάσταση του
1648, cure μέ τή γαλλική του 1789.
Τό 1648 ή άστική τάξη είχε συμμαχήσει μέ τούς συγχρονισμένους εόγενείς ένάντια στή μοναρχία, ένάντια στούς φεουδάρχες ευγενείς καί ένάντια στήν κυρίαρχη εκκλησία.
Ί ο 1789 ή άστική τάξη είχε συμμαχήσει μέ τό λαό ένάντια στή μοναρχία, στούς εύγενείς και στήν κυρίαρχη έκκλησία.
Ή έπανάσταση τοό 1789 είχε σάν πρότυπο (τουλάχιστο
στήν Εύρώπη) μόνο τήν έπανάσταση τοό 1648, ή Επανάσταση του 1648 μόνο τήν Εξέγερση τών Κάτω Χωρών Ενάντια
στήν 'Ισπανία. Καί οί δυό έπαναστάσεις βρίσκονταν δχι μόνο
χρονικά, μά χαί στό περιεχόμενό τους, κατά ίνα αιώνα πιό
μπροστά άπό τά πρότυπά τους.
Καί στίς δυό Επαναστάσεις ή άστική τάξη ήταν ή τάξη πού

Η ΑΣΤΙΚΗ ΤΑΞΗ ΚΑΙ Η ΑΝΤΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

61.

βρισκόταν π ρ α γ μ α τ ι κ ά
Επικεφαλής τοϋ κινήματος. Τό
π ρ ο λ ε τ α ρ ι ά τ ο χαί τ ά σ τ ρ ώ μ α τ α τ ο υ
άστιχοϋ
π λ η θ υ σ μ ο ύ π ο ύ δ έ ν ά ν ή χ ο υ ν σ τ ή ν ά σ τ ι χ ή τ άξ η, ( [ τ ι δέν είχαν άχόμα ξεχωριστά άπό τήν άστιχή τάξη συμφέροντα, είτε δέν άποτελούσαν άχόμα αύτοτελείς Εξελιγμένες τάξεις ή τ μ ή μ α τ α τάξης. Γι' αύτό έχει Γ.ού βρίσκονται σέ Αντιπαράθεση μέ τήν άστική τάξη, δπως λ χ , τό 1793 χαί τό 1794 ατή
Γαλλία, άγωνίζονται μονάχα γιά τήν έχιβολή τών συμφερόντων
τής άστιχής τάξης, άν χαί τό χάνουν αυτό δχι μ έ τ ό ν
τρόπο
πο6 τό χάνει ή άστιχή τάξη. " Ο λ η ή γ α λ λ ι κ ή τ ρ ο μ ο χ ρ α τ I α δέν ή τ α ν τίποτα άλλο παρά ένας π λ η β ε ι α χ ό ς
τρόπος
νά ξεμπερδεύουν μέ τούς έ χ θ ρ ο ύ ς τ ή ς ά σ τ ι χ η ς τ ά ξ η ς ,
μέ τήν άπολυταρχία, τ ή φεουδαρχία χαί τό μιχροαστισμό.
Οί Επαναστάσεις τοϋ 1648 καί τοϋ 1789 δέν ήταν Α γ γ λ ι κ έ ς χαί γ α λ λ ι κ έ ς έπαναστάσεις, ήταν Επαναστάσεις ευρωπαϊκό ϋ τύπου. Δέν ήταν ή νίχη μιας ό ρ ι σ μ έ ν η ς τάξης τής
χοΐνωνίας ενάντια στό π α λ ι ό
πολιτιχό
χαθεστώς.
*Ηταν ή δ ι α κ ή ρ υ ξ η τ ο ϋ π ο λ ι τ ι κ ο ύ
καθεστώτος
γ ι ά τ ή ν έ α ε ύ ρ ω π α ΐ κ ή κ ο ι ν ω ν ί α . Σ' αύτές νίκησε ή
άστική -τάξη. Ή ν ί κ η δμως της ά σ τ ι χ ή ς τ ά ξ η ς ήταν
τότε ή ν ί κ η έ ν ό ς κ α ι ν ο ύ ρ γ ι ο υ κ ο ι ν ω ν ι κ ο ύ
καθ ε σ τ ώ τ ο ς , ή νίκη της Αστικής ίδιοχτησίας χάνω ατή φεουδαρχική, τοϋ έθνους πάνω ατόν Επαρχιωτισμό, τοϋ σοναγωνισμοϋ
πάνω στή συντεχνία, τής κληρονομικής μοιρασιάς πάνω στό δ ι κ α ί ω μ α τοϋ πρωτότοκου νά κληρονομεί τό χτήμα, της κυριαρχ ί α ς τού ίδιοχτήτη πάνω στή γη άντί
τήν κυριαρχία τής
γης πάνω στόν ίδιοχτήτη, τού διαφωτισμού χ ά ν ω στήν πρόληψη, της οικογένειας πάνω στό οικογενειακό δνομα, τής βιομηχανίας χ ά ν ω στήν ήρωΤχή τεμπελιά, το6 άστιχοϋ δικαίου π ά ν ω
στά μεσαιωνικά προνόμια. Ή Επανάσταση τοϋ 1648 ήταν ή Επανάσταση τού 17ου αιώνα ένάντια στό 16ο αιώνα, ή Επανάσταση τοϋ 1789 ήταν ή νίχη τοϋ 18ου αιώνα ένάντια στό 17ο. Οί
έπαναστάσεις αύτές έχφράζανε, πολύ περισσότερο τίς Ανάγκες
τού τότε κόσμου, παρά τών τμημάτων τοϋ κόσμου δπου συντελούνταν, τής 'Αγγλίας χαί τής Γαλλίας.
Τίποτα ά π ' αάτά δέν υπήρχε στήν π ρ ω σ ι χ ή
Ε π α ν άο τ α σ η τοϋ Μάρτη.
Ή Επανάσταση τοϋ Φλεβάρη κ α τ ά ρ γ η σ ε τ ή συνταγματική βασιλεία στήν πραγματικότητα χ α ί τήν άστιχή κυριαρχία

ta

ΚΛΡΛ

ΜΑΡΞ

σάν ιδέα. Ή πρωσική έπανάσταση τοο Μάρτη Ιμβλλ> νά δ η—
μ ι ο υ ρ γ ή σ ε ι τή συνταγματική βασιλεία σάν ίδέα χαί τ ή ν
άστιχή κυριαρχία στήν πραγματικότητα. Μακριά άπό τ ό
νά είναι μιά ε ύ ρ ω π α ΐ κ ή
έπανάσταση,
ήταν μονάχ α ό ξεθυμασμένος άντίλάλος -μιίς εόρωπαΐκής έπανάστασης σέ
μιά καθυστερημένη χώρα. Ά ν τ ί νά βρίσκεται μπροστά άπό τόν
αίώνα της, έμεινε κατά μισή χαί πάνω έκατονταετία πίσω ά π ό
τόν αιώνα της. Ή τ α ν έξαρχής δεοτερόγενη, είναι 8μω; γνωστό πώς οί δευτερόγενες άρρώστειες γιατρεύονται δυσκολότερα ένώ κατερειπώνουν περισσότερο τό σώμα, άπό τίς π ρ ω τόγενες. Τό ζήτημα δέν ήταν νά δημιουργηθεί μιά νέα κοινωνία, άλλά νά ξαναγεννηθεί στό Βερολίνο ή κοινωνία πού είχε
πεθάνει στό Παρίσι. Ή πρωσική έπανάσταση τοϋ Μάρτη δέν
ήταν χάν έ θ ν ι χ ή γ ε ρ μ α ν ι κ ή ,
ήταν έξαρχής, έ π α ρ χ ι α χ ή - π ρ ω σ ι κ ή . Ή έξέγερση τής Βιέννης, τοό Κάσελ, τοϋ
Μονάχου, 8λων τών ειδών οί έπαρχιαχίς έξεγέρσεις ξετυλίχτηκαν πλάι σ* αύτήν καί τής διεκδικήσανε τά πρωτεία.
Έ ν ώ τό 1648 καί τό 1789 είχαν τήν άπέραντη αδτοπεποίθηση Ζτι βρίσκονται στό κορύφωμα τής δημιουργίας, ή φιλοδοξία τών βερολινέζων τό 1848 ήταν νά φτιάξουν έναν Αναχρονισμό. Τό φώς τους έμοιαζε μέ τό φώς τών άστρων, πού φτάνει
σέ μάς, τούς κατοίκους τής γής, δταν τό σώμα πού τό είχε
έχπέμψει έχει σβήσει έδώ καί 100.000 χρόνια. Ή πρωσική έ π α ·
νάσταση τοϋ Μάρτη ήταν σέ μικρογραφία, 8πως σέ 8λα ήταν σέ
μικρογραφία, ένα τέτιο άστρο γιά τήν Εάρώπη. Τό φώς της ήταν
τό φώς ένός κοινωνικού πτώματος πού έχει άπό χαιρό Αποσυντεθεί.
Έ γερμανική άστιχή τάξη είχε έξελιχτεί τόσο όκνηρά,
δειλά καί σιγανά, ωστε, τή στιγμή πού Αντίκροσε Απειλητικά τό φεουδαρχισμό καί τήν άπολυταρχία, είδε ν' απειλείται
Από τό προλεταριάτο καί Από 8λα τά στρώματα τοϋ άστικοο
πληθυσμού, πού τά συμφέροντα καί οί ίδέες τους συγγενεύουν
μέ τοϋ προλεταριάτου. Καί δέν είδε μονάχα μιά τάξη νά στέκεται έχθρικά π ί σ ω τ η ς, μά όλόχληρη τήν Εύρώπη νά στέκεται έχθρικά μ π ρ ο σ τ ά τ η ς . Έ πρωσική Αστική τάξη δέν
ήταν σάν τή γαλλική τοϋ 1789, ή τάξη, πού Αντιπροσώπευε
8 λ η τή σύγχρονη κοινωνία άπέναντι στούς έκπροσώπους τής
παλιάς κοινωνίας, τή βασιλεία καί τούς εύγενείς. Είχε ξεπέσει
σ' ένα είδος κ ά σ τ α ς , πού είχε έκδηλωθεί τό ίδιο τόσο ένάντια στό στέμα, 8σο κι ένάντια στό λαό, καί πού ήταν Αντιπο-

Η ΑΣΤΙΚΗ ΤΑΞΗ ΚΑΙ Η ΑΝΤΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ

63.

λιτευτική Απέναντι χαί ατούς δυό, Αναποφάσιστη άπέναντ. στόν
χαθένα ξεχωριστά Από τούς Αντιπάλους της, γιατί π ά ν τ α
έβλεπε χαί στούς δυό νά στέκονται πίσω της ή μπροστά
της. "Εχλιν· άνέχαθε πρός τήν προδοσία σέ βάρος του λάου χαί πρός τή συνδιαλλαγή μέ τόν Εστεμμένο έχπρό-ΐωπο τής
παλιάς κοινωνίας, γιατί ή ίδια άνήχε πιά στήν παλιά κοινωνία..
Δέν έχπροσωποδσε τά συμφέροντα μιας νέας κοινωνίας ένάντια
σέ μιά παλιά, Αλλά Ανανεωμένα μέσα οέ μιά γερασμένη κοινωνία συμφέροντα. Δέ βρισκόταν στό τιμόνι τής Επανάστασης γιατί στεκόταν ό λαός πίσω της, μά γιατί τήν έσπρωχνε μπροστά
ό λαός. Δέ βρισκόταν έπικεφαλής γιατί έχπροσωποόσε τήν·
πρωτοβουλία μιάς νέας, Αλλά γιατί Αντιπροσώπευε τή δυσαρέσκεια μιάς παλιάς κοινωνικής έποχής. 'Αποτελούσε ένα στρώμα
του παλιού κράτους πού δέ μπόρεσε ν' ΑνοίΕει τό δρόμο μόνο
του καί πού μέ ένα σεισμό πετάχτηκε στήν έπιφάνεια τοό νέου
κράτους. Χωρίς νά πιστεύει στόν έαυτό της, χωρίς νά πιστεύει
στό λαό, μουγγρίζοντας πρός τά πάνω, τρέμοντας πρός τά κάτω, έγωίστιχή χαί πρός τίς δυό πλευρές, χι έχοντας συνείδηση του έγωίσμού της, Επαναστατική Απέναντι στούς συντηρητικούς, συντηρητική Απέναντι στούς Επαναστάτες, δυσπιστώντας
στά ίδια τά δικά της συνθήματα,
χρησιμοποιώντας φράσεις
άντίς ιδέες, φοβισμένη Από τήν παγκόσμια θύελλα, Εκμεταλλευόμενη τήν παγκόσμια θύελλα — χωρίς καμιά Ενεργητικότητα
πρός μιά οποιαδήποτε κατεύθυνση, κλεψιτυπώντας άπό παντού,
πρόστυχη γιατί δέν ήταν πρωτότυπη, πρωτότυπη στήν προ·
στυχιά — παζαρεύοντας μέ τίς ίδιες τίς Επιθυμίες της, χωρίς
πρωτοβουλία, χωρίς πίστη στόν έαυτό της, χωρίς πίστη στό λαό,
χωρίς κοσμοϊστορική Αποστολή—ένας Αναθεματισμένος γέρος, πούτόν είχαν καταραστεί νά άγει χαί νά φέρει τά πρώτα νεανικά
σκιρτήματα ένός ρωμαλέου λαού πρός τό δικό του τό γεροπαραλυμένο συμφέρον—χωρίς μάτια, χωρίς αύτιά, χωρίς δόντια, χωρίς τ ί ποτα—έτσι βρέθηκε στό πηδάλιο τοδ πρωσικοϋ κράτους, Οστερα
Από τήν Επανάσταση του Μάρτη, ή π ρ ω σ ι χ ή Α σ τ ι κ ή τ ά ξ η »
Γράφτηκε άπό τόν Κ. Μάρξ οτίς
11 τοΟ Δεκέμβρη τον 1848.
Δημοσιεύτηκε ατή ι Νέα 'Εφημερίδα τοΰ
Ρήνου» τής 15 τοΟ Δεκέμβρη τοϋ 1848
χωρίς
υπογραφή.

Μεταφρασμένο
&χό τό γερμανικός
σύμφωνα μί τό κείμενο τής
Ιφη μαρίδας.

ΚΑΡ Λ

ΜΑΡΞ

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΟΓ Φ Ρ Ι Ν Τ Ρ Ι Χ

ΕΝΓΚΕΛΣ

Ή παρακάτω έργασία δημοσιεύτηκε μέ τή μορφή μιά; σειράς κυρίων άρθρων στή «Νέα 'Εφημερίδα τοό Ρήνου» 1 , άπό τίς
4 τοό 'Απρίλη 1849 χαί πέρα. Στή βάση της έχει τίς διαλέξεις,
πού είχε χάνει ό Μ ά ρ ξ τό 1847 στό Γερμανικό Εργατικό
Σύλλογο τών Βρυξελλών. Ή δημοσίευσή της δέ συμπληρώθηκε.
Τό «'Ακολουθεί συνέχεια», σημειωμένο στό τέλος του άρθρου
πού δημοσιεύεται στό φόλλο άριθ. 269, δέ μπόρεσε νά πραγματοποιηθεί άπό τά άπανωτά τότε γεγονότα, τήν είσοδο τών
Ρώσων στήν Ούγγαρία, τίς Εξεγέρσεις στή Δρέσδη, στό Ίζερλον,
στό "Ελμπερφελντ, στό Παλατινάτο χαί στό Μπάντεν, πού προκάλεσαν τό κλείσιμο τής ίδιας τής έφημερίδας (19 τοό Μάη
1849). Τό χειρόγραφο αύτής τής συνέχειας δέ βρέθηκε στά
γραφτά πού άφησε δ Μάρξ.
Έ «Μισθωτή έργασία καί Κεφάλαιο» βγήκε σέ πολλές εκδόσεις σάν ξεχωριστό έντυπο μέ τή μορφή μπροσούρας. Τελευταία βγήκε τό 1884 στό Χόττινγκεν-Ζυρίχη, στό έλβετικό συνεταιριστικό τυπογραφείο. ΟΕ ώς τά τώρα άνατυπώσεις περιείχαν
τό άκριβές κατά λέξη κείμενο τοϋ πρωτότυπου. Ή σημερινή 3μως
νέα άνατύπωση πρόκειται νά κυκλοφορήσει σάν προπαγανδιστικό
φυλλάδιο σέ δχι λιγότερα άπό 10.000 άντίτυπα, κι Ιτσι έπρεπε νά μοΰ τεθεί τό έρώτημα, άν κάτω ά π ' αύτές τίς συνθή1 Ή «Nia Έφημ·ρ(}α τοΟ Ρήνου» i ß f a i v t άπό τήν Ιη τοΟ "Ιο6νη
1&48 &ζ τ(ς 19 τοΟ Μάη 18*9 οτήν Κολονία. Άρχιοοντοίχτης της ήταν
ό Μαρξ.
(Σημ. Σ6ντ.)

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

65

χες, ό Γδιος ό Μάρξ θά έπιδοχίμαζε μιάν Αναλλοίωτη κατά λέξη άπόδοση τού κειμένου.
Στή δεκαετία 1840-1850 ό Μάρξ δέν είχε άχόμα Αποπερατώσει τήν Κριτική του τής Πολιτικής Οικονομίας. Αύτό έγινε μονάχα πρός τό τέλος τής δεκαετίας 1850-1860. Γι' αϊτό
τά έργα του, πού βγήκαν πρίν Από τό πρώτο τεόχος τής «Κριτικής της Πολιτικής Οίχονομίας» (1859), παρεκκλίνουν σέ μερικά
σημεία άπό τά έργα πού γράφτηκαν Από τό 1859 χαί Οστερα, περιέχουν έχφράσεις χαί ολόκληρες φράσεις, πού Από τήν άποψη
τών κατοπινών έργων, φαίνονται άστοχες ή Ακόμα χαί λαθεμένες. Είναι λοιπόν αδτονόητο, 8τι στίς συνηθισμένες έχδόσεις πού
προορίζονται γιά όλο τό κοινό, έχει τή θέση της χι αύτή ή προηγούμενη άποψη, πού περιέχεται στήν πνευματική Ανάπτυξη τοϋ
συγγραφέα, 8τι τόσο 6 συγγραφέας όσο καί τό χρινό έχουν Αναμφισβήτητο δικαίωμα στήν Αναλλοίωτη άνατύπωση αύτών τών παλιότερων έργων. Καί δέ θά μουρχόταν ποτέ στό νου, ν' Αλλάξω έστω χαί μιά λέξη σ' αύτά.
Διαφέρει όμως άν ή νέα Ιχδοση προορίζεται σχεδόν Αποκλειστικά γιά προπαγάνδα στούς έργάτες. Τότε ό Μάρξ θά έναρμόνιζε έξάπαντος τήν παλιά περιγραφή πού χρονολογείται Από
τό 1849 μέ τή νέα του άποψη. Καί είμαι βέβαιος 8τι Ενεργώ
στό πνεύμα τοο, άν γ ι ά
τήν
έκδοση
αύτή
χάνω
τίς λίγες Αλλαγές χαί προσθήκες, πού είναι άπαραίτητες γιά νά
έπιτευχθεί αότός ό σκοπός σ' 8λα τά ούσιώδη σημεία. Αέω
λοιπόν προκαταβολικά στόν Αναγνώστη: 8τι πρόκειται γιά τή
μπροσούρα, δχι όπως τήν 5χει γράψει ό Μάρξ {τό 1849, Αλλά
περίπου, 8πως θά τήν έγραφε τό 1891. Τό πραγματικό κείμενο
έχει έξάλλου κυκλοφορήσει σέ τόσο πολυάριθμα Αντίτυπα, πού
θά έπαρκεσοον ως τήν έποχή πού θά μπορέσω νά τό ξανατυπώσω Αναλλοίωτο σέ μιά κατοπινή Ικδοση τών 'Απάντων.
Οί τροποποιήσεις μου περιστρέφονται δλες γύρω σ' ένα σημείο. Σύμφωνα μέ τό πρωτότυπο, ό έργάτης πουλά στόν χεφαλαιοχράτη, γιά τό μισθό έργασίας, τήν έ ρ γ α σ ί α
του.
Σύμφωνα μέ τό τωρινό κείμενο πουλά τήν έργατιχή του
δύν α μ η . Καί γιά τήν τροποποίηση αύτή χρωστώ μιάν έξήγηση. 'Εξήγηση στούς έργάτες, γιά νά δοόν 8τι δέν πρόκειται έδώ
μονάχα γιά τόν έξονυχισμό μιάς λέξης, Αλλά μάλλον γιά ένα
Από τά π:ό σημαντικά σημεία έλόκληρης τής πολιτικής οίχονομίας. 'Εξήγηση στούς άστούς, γιά νά μπορέσουν νά πεισθούν
5

66

ΚΑΡΑ

MAPS

πόσο «ολύ όπερέχοον οΕ Αμόρφωτοι έργάτες, πού μπορεί χάνεις
νά τούς χάνει μέ εύκολία κατανοητές τίς πιό δύσκολες οίκονο·μικές έξηγήσεις, άπό τούς ψηλσμύτες «μορφωμένους» μας,
γιά τούς οποίους παραμένουν άλυτα γιά δλη τους τή ζωή τ έ τια στρυφνά ζητήματα.
'Η κλασική πολιτική οικονομία 1 δέχτηκε άπό τή βιομηχανική π ρ α χ τ ι κ ή πείρα τή συνηθισμένη άντίληψη τοδ έργοστασιάρχη,
δτι άγοράζει καί πληρώνει τήν έ ρ γ α σ ί α τών έργατών τοο. Έ
άντίληψη αύτή άρκοόσε πέρα γιά πέρα γιά τίς αποθέσεις, τή λογιστική καί τόν δπολογισμό τών τιμών τοο έργοστασιάρχη. Μεΐαφερμένη δμως μέ άφέλεια στήν πολιτική οικονομία, προξένησε θαυμαστές πλάνες χαί συγχίσεις.
Ή πολιτική οίκονομία βρίσκει τό γεγονός δτι οΕ τιμές
δλων τών Εμπορευμάτων, άνάμεσα σ' αύτά καί ή τιμή τοδ έμ>·
«ορεόματος πο6 τό όνομάζει «έργασία», άλλάζουν Ακατάπαυτα, δτι Ανεβαίνουν καί πέφτουν έξαιτίας λογής-λογής περιστατικών, πο6 συχνά δέν έχουν καμιά σχέση μέ τήν κατασκευή τοδ
ίδιου τοδ έμπορεύματος, Ετσι πού οΕ τιμές, κανονικά, φαίνεται
δτι καθορίζονται Από καθαρή σύμπτωση. "Οταν δμως ή πολιτικ ή οίκονομία έμφανίστηκβ σάν έπισΐήμη 2 , ένα άπό τά πρώτα
της καθήκοντα ήταν νά βρεί τό νόμο πού κρυβόταν πίσω ά π '
αύτή τή σύμπτωση, σύμπτωση πού φαινομενικά κυριαρχεί πάνω
στίς τιμίς τών έμπορεομάτων, ένώ στήν πραγματικότητα αύτός
ό ίδιος ό νόμος κυρίαρχοδσε πάνω της. Μέσα στίς διαρκώς, πότε
πρός τά πάνω, πότε πρός τά κάτω, κυμαινόμενες καί ταλαντευόμενες τιμές, άναζητοδσε τό σταθερό κεντρικό σημείο, πού γύρω
του συντελούνται α δ τ έ ; οΕ διακυμάνσεις και τά σκαμπανεβά1
« . . . M i τ ί ν ίρο κλαοική πολιτική οίκονομία—γράφει 6 Μάρξ
στό „Κεφάλαιο"—έννοβ βλη τήν πολιτική οίκονομία άπό τόν χαιρό το8
ΟάΙλιαμ Πέττυ, πού έριονβ τήν έοοτεριχή συνάφιια τβν άστιχβν π α ρ α γ ο γ ι χ β ν οχέσ·α>ν».(Κ. Μάρξ. «Τό Κεφάλαιο», πρβτος τόμος, μέρος Ιο,ύποοημείοση άριθ. 32). Οί πιό βιακεκριμένοι έκπρόοοποι τής χλαοιχής πολιτικής οίχονομίας οτήν ' Α γ γ λ ί α ήταν 6 Α. Σμίθ χαί 6 Δ. Ριχαρντο. (Σημ.
Σύντ)
* «"Αν χ α ί ή π ο λ ι κ χ ή οίχονομία γεννήθηκε άπό μεγαλοφυή κ ε φ ά λ ι α
στά τέλη τοΟ 17οο αίώνα, είναι ώοτόοο, μέ τή οτινότερη έννοια, στή θ ε τική βιατύποοή της άπό τούς φυσιοκράτες χαί τόν Ά ν τ α μ Σμίθ, ούσιαοτιχά π α ι ί ί τοΟ 18ου a l é v a . . . » (Φ. "Ενγχελς. « Ή άνατροπή τής έπιοτήμης άπό τόν κύριο "ΟΟγχεν Ντύρινγχ», Ιχβοοη Μόσχας 1946, ο · λ . 183-184).
(Σημ. Σύντ.)

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

104-

σματα. Μέ μιά λέξη ξ «κίνησε άπό τίς τ ι μ έ ς
τών Εμπορευμάτ'ον, γιά νά άναζητήσει σά ρυθμιστικό τους νόμο τήν ά ξ ί β
«ο6 εμπορεύματος πού έμελλε νά Εξηγήσει δλες τίς διακυμάνσεις τών τιμών χαί πο6 σ* αύτήν θάπρεπε τελικά νά άναχθοδν
ξανά δλες.
Ή κλασική πολιτική οίχονομία βρήκε λοιπόν 8τι ή &&1α
ένός Εμπορεύματος καθορίζεται άπό τήν έργασία πού κρύβεται
μέσα σ' αύτό, άπό τήν έργασία πού Απαιτείται γιά τήν π α ρ α γωγή cou. 'Αρκέστηκε μέ τή δήλωση α&τή. Καί μεΐς μπορούμε
προσωρινά νά σταματήσουμε εδώ. Γιά νά προλάβω μονάχα π α ρεξηγήσεις* θέλω νά θυμίσω 8Tt ή δήλωση αύτή είναι πιά σήμερα
έλότελα άνεπαρκής. Πρώτος έ Μάρξ έξέτασε κατά βάθος τήν
ιδιότητα τής Εργασίας νά δημιουργεί άξία καί βρήκε οτι κ ά θε έργασία* πού είναι φαινομενικά ή καί πραγματικά άναγκαία
γιά τήν παραγωγή ένός Εμπορεύματος, δέν προσθέτει σ' αύτό
τό Εμπόρευμα σ' δλες τίς περιπτώσεις ίνα ορισμένο μέγεθος
άξίας, άντίσΐοιχο μέ τό ποσό έργασίας πού καταναλώθηκε. Έ τ σ ι
Αν σήμερα λέμε όρθά κοφτά, 8πως καί οί οικονομολόγοι σάν
τό Ριχάρντο, δτι ή τιμή ένός έμπορεύματος καθορίζεται Από τήν
έργασία πού είναι Αναγκαία γιά τή» παραγωγή του, τ ό « Υπονοούμε πάντα τίς έπιφυλάξεις «ου Εχανε ό Μάρξ. Αύτά άρχοον
Εδώ. Τά όπόλοίπα βρίσκονται στό Μάρξ, στήν «Κριτική ΐ ή ς
Πολιτικής Οικονομίας» (1859) χαί στόν πρώτο τόμο τοό «Κεφαλαίου».
Μόλις δμως οί οικονομολόγοι έφάρμοζαν τήν Αρχή δτι ή
Αξία καθορίζεται Από τήν έργασία στό έμπόρευμα «Εργασία»,
Επεφταν Από τή μιάν Αντίφαση στήν Αλλη. Πώς καθορίζεται ή
Αξία τής «έργασίας»; Ά π ό τήν Αναγκαία έργασία πού κρύβεται
σ'αύτήν. Πόση έργασία δμως κρύβεται μέσα στήν έργασία ένός Εργάτη, στήν έργασία μιάς μέρας, μιάς βδομάδας, ένός μήνα, ένός χρόνου; Κρύβεται ή έργασία μίάς μέρας, μιάς βδομάδας, ένός μήνα,
ένός χρόνου. "Αν ή έργασία είναι τό μέτρο δλωντών άξιών, τότε
τήν «Αξία τής έργααίας» μπορούμε νά τήν έκφράσουμε Ακριβώς
μέ έργασία. Δέν ξέρουμε δμως Απολύτως τίποτα γιά τήν άξία
μιάς Δρας έργασίας, δταν ξέρουμε μονάχα 8τι είναι ίση μέ μιάς
ώρας έργασία. "Ετσι δέν πλησιάζουμε οδτε κατά μιά τρίχα στό
σχοπό, περιστρεφόμαστε διαρκώς γύρω σ' Εναν κύκλο.
Ή κλασική πολιτική οίχονομία προσπάθησε λοιπόν νά τήν
έξηγήσει μέ Εναν Αλλο τρόπο. Είπε: ή άξία ένός Εμπορεύματος

ta

ΚΛΡΛ

ΜΑΡΞ

•(vat Ιση μί τά Εξοδα παραγωγής του. Ποιά είναι δμως τά Εξοδα παραγωγής τής έργαοίας; Γιά ν' άπαντήοουν ο" αύτό τό Ερώτημα οί οικονομολόγοι είναι όποχρεωμένοι νά έξαοχήοουν λίγο
Βία πάνω οτή λογική. Ά ν τ ί ς τά Εξοδα παραγωγής της ίδιας τής
έργασίας, πού δυστυχώς δί μπορούν νά βρεθούν, Εξετάζουν ποιά
είναι τά Εξοδα παραγωγής του έ ρ γ ά τ η . Κι αύτά βρίσκονται. Α λ λ ά ζ ο υ ν σύμφωνα μί τήν έποχή καί τίς συνθήχβς, γιά
μιά όμως δοσμένη κοινωνική κατάσταση, γιά Ενα δοσμένο τ ό πο, γιά Ενα δοσμένο κλάδο παραγωγής, είναι έπίσης δοσμένα,
τουλάχιστο μέσα σέ Αρκετά στενά opta. Ζο6με σήμερα κάτω άπό
τήν κυριαρχία της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής, δπου μιά μεγάλη, διαρκώς αύξανόμενη τάξη του πληθυσμού μπορεί νά ζε(
μονάχα δταν Εργάζεται γιά Ενα μισθό έργασίας, γιά τούς κ α τ ό χους τών μέσων παραγωγής: έργαλείων, μηχανών,
πρώτων
όλών καί τροφίμων. Πάνω στή βάση αύτο6 τοϋ τρόπου παραγωγής τά Εξοδα παραγωγής του έργάτη Αποτελούνται άπό τό ποσό Εκείνο σέ μέσα συντήρησης—ή άπό τή χρηματική τους τιμή—
πού είναι κατά μέσο δρο άναγκαία, γιά νά τόν κάνουν (κανό
γιά έργασία, γιά νά τόν διατηρούν (κανό γιά έργασία καί γιά
νά τόν αντικαταστήσουν μέ Εναν άλλο Εργάτη στήν περίπτωση
άποχώρησής του λόγω ήλικίας, άρρώστειας ή θανάτου, δηλαδή
γιά νά διατηρήσουν τήν έργατική τάξη στή χρειαζούμενη Αριθμητική δύναμη. "Ας παραδεχτούμε δτι ή χρηματική τιμή αύτών
τών μέσων συντήρησης είναι κατά μέσο δρο τρία μάρκα τή μέρα.
Ό έργάτης μας παίρνει λοιπόν άπό τόν κεφαλαιοκράτη
πού τόν Απασχολεί, Ενα μισθό τρία μάρκα τή μέρα. Ό κεφαλαιοκράτης τόν βάζει γι' αύτά τά τρία μάρκα νά δουλέψει, άς ποόμε, δώδεκα ώρες τή μέρα, καί κάνει τόν παρακάτω λογαριασμό:
"Ας αποθέσουμε δτι ό έργάτης μας—πο6 είναι μηχανουργός— ϊχει νά δουλέψει Ενα κομάτι μιάς μηχανής, πού τό έτοιμάζει μέσα σέ μιά μέρα. Ή πρώτη 6λη—σίδερο καί μπρούντζος
στήν άναγκαία προκατεργασμένη μορφή—στοιχίζει 2 0 μάρκα.
Ή κατανάλωση τής Ατμομηχανής σέ κάρβουνο, ή φθορά αύτής
τής ίδιας τής Ατμομηχανής, του τόρνου καί τών άλλων έργαλείων, μέ Ά δποία Εργάζεται ό έργάτης μας, άς υποθέσουμε
δτι Αντιπροσωπεύουν γιά μιά μέρα στό μερτικό του τήν
άξια 1 μάρκου. Ό μισθός έργασίας γιά μιά μέρα είναι,
σύμφωνα μέ τήν όπόθεση πού κάναμε, 3 μάρκα. Ό λ α αύτά μαζί Vàvouv γιά τό κομάτι της μηχανής πού Αναφέραμε 2 4 μάρ•

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

104-

χα. Ό κεφαλαιοκράτης δμως δχολογίζει δτι γι' αύτό παίρνει
κατά μέσο δρο μιά τιμή 27 μάρχων άπό τούς πελάτες του, δηλαδή 3 μάρχα πάνω άπό τά Εξοδα πού Εχανε.
'Αχό ποδ προέρχονται αύτά τά 3 μάρχα πού τσεπώνει έ
κεφαλαιοχράτης; Σύμφωνα μέ τόν ισχυρισμό τής χλασιχής πολιτικής οικονομίας, τά Εμπορεύματα πουλιούνται κατά μέσο δρο
στίς άξίες τους, δηλαδή σέ τιμές πού Αντιστοιχούν στά Αναγκαία ποσά έργασίας χού βρίσκονται μέσα ο* αότά τά Εμπορεύματα. Ή μέση τιμή τοϋ κοματιοϋ τής μηχανής—27 μάρκα—
θάταν λοιπόν (ση μέ τήν άξία του, (ση μέ τήν έργασία πού
κρύβεται σ' αύτό. ' Α π ' τά 27 αύτά μάρχα δμως, τά 21 μάρχα
ήταν άξίες πού δπήρχαν χιόλας προτοϋ ό μηχανουργός μας άρχίσει νά δοολεύει. 2 0 μάρχα κρύβονταν μέσα στήν χρώτη ύλη,
1 μάρχο στό κάρβουνο πού χάηχε στό διάστημα τής δουλιάς,
ή στίς μηχανές χαί στά έργα)eta πού χρησιμοποιήθηκαν καί
πού ή άποδοτικότητά τους περιορίστηκε κατά τήν άξία αύτοϋ
τοϋ ποσού. 'Απομένουν 6 μάρκα, πού προστέθηκαν στήν άξία
τής πρώτης Ολης. Αύτά τά Εξι μάρκα μπορούν δμως, σύμφωνα
μέ δσα παραδέχονται οί
ίδιοι
οί οικονομολόγοι μας, νά
προέρχονται μονάχα άπό τήν έργασία πού ό έργάτης μας πρόσθεσε στήν πρώτη ύλη. Ή δωδεχάωρή του έργασία δημιούργησε
έπομένως μιά νέα άξία Εξι μάρχων. Ή άξία τής δωδεχάωρης
έργασίας του Θά ήταν έχομένως (ση μέ Εξι μάρχα. Κι Ετσι Θάχαμε έπιτέλους άναχαλύψει, τί είναι ή «άξία τής έργασίας».
«Σταμάτα!» φωνάζει ό μηχανουργός μας. «"Εξι μάρκα;
' Ε γ ώ δμως πήρα μόνο τρία! Ό χεφαλααοκράτης μοό ορκίζεται στά μάτια του, δτι ή άξία τής δωδεκάωρης Εργασίας μου είναι μονάχα 3 μάρκα, κι άν έγώ ζητήσω Εξι, τότε Θά γελάσει
μαζί μου. Πώς συμβιβάζεται αύτό;»
"Αν μέ τήν άξία τής έργασίας μπήκαμε πρίν α' Εναν κύκλο
χωρίς διέξοδο, τώρα μπλέξαμε γιά καλά μέσα σέ μιάν άξεδιάλυτη άντίφαση. Ζητούσαμε τήν άξία τής έργασίας καί βρήκαμε
περισσότερα άπ' δτι μπορούμε νά χρειαστούμε. Γιά τόν έργάτη
ή άξία τής δωδεκάωρης δουλιάς είναι τρία μάρκα. Γιά τόν κεφαλαιοκράτη, Εξι μάρκα, dit' τά όποια ( τά τρία τά κληρώνει
στόν Εργάτη σά μισθό καί τ' άλλα τρία τά τσεπώνει ό ίδιος.
Έ τ σ ι ή έργασία δέ θά είχε μιά, άλλά δυό άξίες, πού, έπιπλέον,
διαφέρουν χολύ ή μιά ά π ' τήν άλλη.
Έ άντίφαση γίνεται άκόμα πιό παράλογη, μόλις άναγάγου-

•<06

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

{ta σέ έργάσιμο χρόνο τίς Αξίες αοό έκφράζονται μέ χρήμα.
Μέοα στίς δώδεκα ώρες δουλιάς δημιουργείται μιά νέα άξία έξι
μάρκων. Δηλαδή μέσα σέ έξι ώρες τρία μάρχα—τό ποσό αού παίρνει ό έργάτης γιά δωδεκάωρη δουλιά. Γιά δωδεχάωρη έργασία
παίρνει i έργάτης τό προϊόν έξι ώρών δουλιάς σάν ίσοδόναμη
άξία. 'Επομένως, ή ή έργαοία έχει δυό Αξίες, πού ή μιά είναι διπλάσια ά π ' τήν άλλη, 4} τό δώδεχα είναι ίσο μέ τό έξι. Καί
«τίς δυό περιπτώσεις έχουμε παραλογισμό.
Μπορούμε νά στριφογυρίζουμε Ζσο θέλουμε,—Απ' αύτή τήν
Αντίφαση δέ βγαίνουμε έξω, έφόσον θά μιλάμε γιά άγορά χαί
πούληση τής έργασίας χαί γιά Αξία τής έργασίας. Τό ίδιο έσαζ α ν χαί οί οικονομολόγοι. Ή τελευταία παραφυάδα τής κλασικής πολιτικής οίκονομίας, ή σχολή τοο Ρικάρντο, ναυάγησε σέ
μεγάλο βαθμό γιατί δέ μπόρεσε νά λύσει αύτή τήν άντίφαση,
Ή κλασιχή πολιτική οίκονομία μπλέχτηκε μέσα α' ένα Αδιέξοδο. Ό άνθρωπος πού βρήκε διέξοδο Απ' αύτό ήταν ό Κάρλ

Μάρξ.

Αύτό αού οί οικονομολόγοι θεωροδσαν έξοδα παραγωγής
«τής έργασίας» ήταν τά έξοδα παραγωγής δχι τής έργασίας Αλλά τοδ ίδιου τοδ ζωντανοδ έργάτη. Κι αύτό πού ό έργάτης
αοτός πουλούσε στόν χεφαλαιοχράτη δέν ήταν ή έργασία του.
«Μόλις Αρχίζει πραγματικά ή έργασία του—λέει ό Μάρξ—παύει
κιόλας ν' Ανήκει σ' αύτόν, δΐ μπορεί έπομένως νά πουληθεί
Απ' αύτόν». θ ά μποροδσ.ε λοιπόν τό πολύ-πολύ νά πουλήσει
τή μελλοντική
του έργασία, δηλαδή νά Αναλάβει τήν
όαοχρέωση, νά έκτελέσει ένα ορισμένο ποσό δουλιάς μέσα σέ ορισμένο χρόνο. Μ' αύτό δμως δέν πουλά έργασία (πού θ ά πρέjtei «ρώτα νά γίνει), Αλλά Θέτει στή δίάθεση τοδ κεφαλαιοκράττι, γιά ένα ορισμένο χρονικό διάστημα (Ζταν παίρνει μεροκάματο) ή γιά τήν έπίτευέη μιάς δρισμένης άπόδοσης έργασίας ^μισθός p i τό χομάτι), τήν έργατιχή του δοναμη έναντι μι£ς ορισμένης πληρωμής: νοικιάζει είτε πουλά τ ή ν
έργατική
τ ο υ δ ύ ν α μ η . Αύτή ή έργατική δύναμη είναι συνυφασμένη
μέ τό πρόσωπο του καί δέ χωρίζεται i s ' αύτό. Γι' αύτό τά
έξοδα παραγωγής της συμπίπτουν p i τά δικά του έξοδα παραγωγής. Αύτό πού οΕ οικονομολόγοι ονόμαζαν έξοδα παραγωγ ή ς τής έργασίας, είναι τά έξοδα παραγωγής τοδ έργάτη καί
έπομένως τής έργατικής δύναμης. Κι έτσι μποροδμε Από τά έξοδα παραγωγής τής έργατικής δύναμης νά γυρίσουμε στήν
άξία

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

104-

τής Εργατικής δύναμης χαί νά καθορίσουμε τό ποσό τής κοινωνικά Αναγκαίας έργασίας, που Απαιτείται γιά τήν παραγωγή μιάς
έργατιχής δύναμης ορισμένης ποιότητας, όπως τόχανε ό Μάρξ στό
μέρος γιά τήν άγορά καί τήν πούληση τής έργατικής δύναμης.
(«Τό Κεφάλαιο», τόμος 1ος, κεφάλαιο 4ο, μέρος 3ο).
Τι γίνεται λοιπόν όταν πιά ό έργάτης Εχει πουλήσει στόν χεφαλαιοχράτη τήν έργατιχή του δύναμη, δηλαδή όταν τήν έχει θέσει
στή διάθεση του κεφαλαιοκράτη γιά ένα προσυμφωνημένο μισθό—
μεροκάματο ή πληρωμή αέ τό χομάτι; Ό χβφαλαιοκράτης οδηγεί τόν έργάτη στό έργαστήρι του ή στό έργοστάσιό του, δπου
Υπάρχουν κιόλας δλα τά άντιχείμενα πού είναι Απαραίτητα γιά
τή δουλιά, πρώτες Ολες, βοηθητικές Ολες (κάρβουνο, χρώματα
κλπ.) έργαλεία, μηχανές. 'Εδώ ό έργάτης Αρχίζει νά δουλεύει.
Τό μεροκάματο του Ας πούμε δτι είναι, όπως καί πιό πάνω, 3
μάρκα—καί είναι άδιάφορο Αν τά κερδίζει μέ τή μορφή του
μεροκάματου ή πληρωμής μέ τό κομάτι. 'Γποθέτουμε χαί δώ
πάλι δτι ό έργάτης μέσα σέ δώδεκα ώρες προσθέτει μέ τήν έργασία του στίς καταναλωμένες πρώτες Ολες καινούργια Αξία έξι
μάρκων, μιά καινούργια Αξία πού ό χεφαλαιοχράτης τήν «ραγματοποιεί μέ τήν πούληση τού έτοιμου προϊόντος. Ά π ' αύτήν
πληρώνεΓ στόν έργάτη τά 3 τοο μάρκα, τά Αλλα 3 μάρκα δμως
τά κρατά ό ίδιος. Ά ν λοιπόν ό έργάτης μέσα σέ δώδεκα ώρες
δημιουργεί μίάν Αξία έξι μάρκων, τότε μέσα σέ έξι ώρες δημιουργεί μιάν Αξία 3 μάρκων. "Εχει ξεπληρώσει λοιπόν στόν κεφαλαιοκράτη τήν Αξία τών τριών μάρκων πού βρίσκονται στό μ ι σθό τής Ιργασίας, δταν έχει δουλέψει έξι ώρες γι* αύτόν. Ύστερα άπο έξι ώρες δουλιάς είναι κι οί δοό τους πάτσι, χανένας
δέ χρωστά στόν Αλλο έστω καί Ενα λεπτό.
«Σταμάτα !», φωνάζει τώρα ό κεφαλαιοκράτης. «"Εχω νοικιάσει τόν έργάτη γιά μιά δλάχερη μέρα, γιά δώδεκα ώρες. Οί
Εξι ώρες δμως είναι μονάχα μισή μέρα^ Μπρός λοιπόν, δούλεψε
συνέχεια ώσ.του νά περάσουν κι οί Αλλες Εξι ώρες—τότε μονάχα
είμαστε πάτσι!» Κι ό έργάτης είναι πραγματικά υποχρεωμένος
νά συμμορφωθεί μέ τό συμβόλαιο πού Εκλεισε Εθελοντικά, σύμφωνα μέ τό δποίο Εχει Αναλάβει τήν δποχρέωση νά δουλέψει
δώδεκα ώρες γιά Ενα προϊόν έργασίας πού στοιχίζει Εξι ώρες
έργαοίας.
Καί στό μισθό μέ τό χομάτι γίνεται Ακριβώς τό ίδιο. "Ας
παραδεχθούμε δτι δ έργάτης το§ παραδείγματός μας μέσα σέ.

•<06

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

12 ώρες φ η ά ν ι ι 12 χομάτια άπό Ενα έμπόρευμα. Τό καθένα
ά π ' α&τά στοιχίζει 2 μάρκα oé πρώτες Ολες χαί οέ φθορά,
χαί πουλιέται 2 1 / , μάρκα. Τότβ ό χεφαλαιοκράτης, άν τηρηθούν
δλες οί προηγούμενες προϋποθέσεις, θά δόοβι στόν έργάτη 2 5
πφένιχ στό κομάτι, δηλαδή 3 μάρκα γιά 12 χομάτια, πού γιά
νά τά κερδίσει έ έργάτης χρειάζεται νά δουλέψει δώδεκα ώρες.
Ό κεφαλαιοκράτης παίρνει γιά τά 12 χομάτια 3 0 μάρκα.
"Αν ά π ' αύτά άφαιρεθοόν 2 4 μάρκα γιά πρώτες Ολες καί
φθορά, μένουν 6 μάρκα, ά π ' τά δποία 6 καπιταλιστής πληρώνει
3 μάρκα μισθό έργασίας χαί τσεπώνει 6 ίδιος τρία μάρκα. Τό
» ι ο δπως χαί πιό πάνω, χαί δώ έπίσης 6 έργάτης δουλεύει Εξι
ώρες γιά τόν έαυτό του, δηλ. γιά τήν άντιχατάσταση τοο μισθού του ( ' / ] &ρα άπό τήν καθεμιά ωρα τοο δωδεκάωρου πού
δουλεύει), καί Εξι ώρες γιά τόν κεφαλαιοκράτη.
Ή δυσκολία, πού πάνω της σκόνταψαν οί καλύτεροι οικονομολόγοι, ένόοω ξεκινοδσαν άπο τήν άξία της «έργασίας»,
Εξαφανίζεται άν ξεκινήσουμε, άντίς ά π ' αύτήν, άπό τήν άξία
της «Εργατικής δ ύ ν α μ η ς » . Στή σημερινή μας κεφαλαιοκρατική κοινωνία ή έργατική δύναμη είναι Ενα έμπόρευμα. "Ενα Εμπόρευμα δπως Ζλα τά άλλα, καί δμως Ενα ολότελα ξεχωριστό
έμπόρευμα. "Εχει δηλαδή τήν ιδιαίτερη ίδιότητα νά είναι μιά
δύναμη πού δημιουργεί άξία, πηγή άξίας, χαί μάλιστα, δταν
χρησιμοποιηθεί κατάλληλα, π η γ ή περισσότερης άξίας άπ* δτι
Εχει ή Γδια. Μέ τή σημερινή κατάσταση τής παραγωγής, ή άνθρώπινη έργατική δύναμη δέ δημιουργεί μονάχα μέσα σέ μιά
μέρα μεγαλύτερη άξία ά π ' δ,τι Εχει καί στοιχίζει ή Γδια. Μέ
κάθε νέα έπιστημονιχή άνακάλυψη, μέ κάθε νέα τ ε χ ν ι κ ή έφεύρεση μεγαλώνει αύτό τό περίσσευμα του καθημερινού προϊόντος
της έργατικης δόναμης π ά ν ω άπό τό καθημερινό της κόστος,
μικραίνει δηλαδή τό κομάτι έκείνο τής έργάσιμης ήμέρας, πού
έ έργάτης δουλεύει γιά τήν άναπλήρωση τοδ μεροκάματου του,
καί μεγαλώνει έπομένως, άπό τήν άλλη, έχείνο τό κομάτι τής
έργάσιμης ήμέρας πού είναι Υποχρεωμένος νά δ ω ρ ί ζ ε ι στόν
καπιταλιστή άπό τήν έργασία του χωρίς νά πληρώνεται γι' αύτήν.
Κι α&τή είναι ή οικονομική συγκρότηση δλης τής σημεριν ή μας κοινωνίας: Μονάχα ή Εργαζόμενη τάξη είναι αύτή πού
δημιουργεί δλες τίς άξίες. Γιατί ή άξία είναι μονάχα μιά ί λ λ η
Εκφραση τής έργασίας, ή Εκφραση Εκείνη μέ τήν έποία χ α ρ α κτηρίζεται στή σημερινή μας κεφαλαιοκρβτική κοινωνία τό πσσό

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

104-

*1)ς κοινών ιχά Αναγκαίας έργασίας πού κρύβεται μέσα σέ Ενα
δρισμένο έμπόρευμα. "Ομως αύτές ο( άξίες, πού δημιουργούνται
άπό τούς έργάτες, δέν Ανήκουν στούς εργάτες. 'Ανήκουν στούς
ίδιοχτήτες τόν πρώτων όλών, τών μηχανών
χαί έργαλείων
χαί τ β ν μέσων προκαταβολής, πού έπιτρέπουν σ* αύτσύς τούς
ίδιοχτήτες νά Αγοράζουν τήν έργατική δύναμη τής έργατιχής
τάξης. Ά π ' δλη λοιπόν τή μάζα τών προϊόντων, πού παράγει ή
έργατική τάξη, παίρνει πίσω μονάχα Ενα μέρος γιά τόν έαυτό
της. Καί δπως είδαμε πρίν λίγο, τό άλλο μέρος, πού ή τάξη
τών χεφαλαιοχρατών χρατά γιά τόν έαυτό της, χαί πού τό πολύ-πολύ θά είναι δποχρεωμένη νά τό μοιραστεί μέ τήν τάξη
τ β ν γαιοκτημόνων, γίνεται μεγαλύτερο μέ χάθε νέα έφεύρεση
χαί Ανακάλυψη, ένώ τό μερίδιο πού άναλογεί στήν έργατιχή τάξη (όπολογιζόμενο κατά άτομο) είτε δέ μεγαλώνει χαθόλου, ή
μεγαλώνει πολύ σιγά χι Ασήμαντα χαί χάτω μάλιστα Από
δρισμένες συνθήκες μπορεί χαί νά πέφτει.
Αύτές δμως οί δλο χαί γρηγορότερα άλληλοεχτοπιζόμενες
Εφευρέσεις χαί Ανακαλύψεις, αύτή ή σέ άνήχουστο ως τώρα βαθμό
μέρα μέ τή μέρα αύξανόμενη Αποδοτικότητα τή<: Ανθρώπινης
έργασίας, δημιουργεί τελιχά μιά σύγχρουση, μέσα στήν δποία
θά πρέπει νά καταστραφεί ή σημερινή χεφαλαιοχρατιχή οικονομία. Ά π ό τή μιά μεριά έχουμε Αμέτρητα πλούτη χαί περίσσευμα προϊόντων, πού οί Αγοραστές δέ μπορούν νά τά άποροφήσουν. Ά π ό τήν άλλη μεριά, ή μεγάλη μάζα τής κοινωνίας, έχει
έχπρολεταρισθεί, {χει μεταβληθεί σέ μισθωτούς έργάτες χαί Αχρι·
βώς γι' αύτό έγινε Ανίχανη νά ιδιοποιηθεί αύτό τό περίσσευμα
προϊόντων. Ή διάσπαση τής κοινωνίας σέ μιά μιχρή, άπερβολιχά πλούσια, χαί σέ μιά μεγάλη, χωρίς χαμιά ιδιοχτησία τ ά ξη μισθωτών έργατών, έχει σάν Αποτέλεσμα, ή κοινωνία αύτή
νά άσφυχτιά μέσα στή δική της τήν άφθονία, ένώ ή μεγάλη
πλειοψηφία τών μελών της μόλις ή χαθόλου δέν προστατεύεται
άπό τήν έσχατη στέρηση. Ή χατάσταση αύτή γίνεται μέρα μέ
τή μέρα πιό παράλογη χαί λιγότερο άναγκαία. Π ρ έ π ε ι νά
παραμεριστεί, μ π ο ρ ε ί νά παραμεριστεί. "Ενα νέο κοινωνικό
καθεστώς είναι δυνατό, δπου θάχουν Εξαφανιστεί οί σημερινές
ταξικές διακρίσεις χαί δπου ίσως ύστερα Από μιά σύντομη, χ ά ·
πως στενόχωρη, πάντως δμως ήθικά πολύ χρήσιμη μεταβατική
περίοδο, τά μέσα γιά τή ζωή, γιά τήν άπόλαυση τής ζωής, γιά τή
διαμόρφωση καί τήν έξάσκηση δλων τών σωματικών καί πνεύμα-

•<06

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

τικών ικανοτήτων, θά είναι ατή διάθεση δλων τών μελών τ ή ς
κοινωνίας συμμετρικά καί σέ διαρκώς μεγαλύτερη άφθονία, χ ά ρη σέ μιά σχεδιασμένη χρησιμοποίηση καί παραπέρα άνάπτυξτ
τών δημιουργημένων πιά τεράστιων παραγωγικών δυνάμεων καί με
ίση γιά δλους όποχρέωση έργασίας. Καί δτι οί έργάτες είναι
δλο καί περισσότερο Αποφασισμένοι νά καταχτήσουν τό νέο
αύτό κοινωνικό καθεστώς, θά τό δείξει καί άπό τίς δυό
μεριές τοό ωκεανού, ή Πρωτομαγιά πού ξημερώνει καί ή Κ υ ριακή τής 3 τοό Μάη 1 .
Aovîlvo 30 τοΟ 'Απρίλη 1891.

Φρίντριχ
Γράφτηχ* άπό τόν Φ. "ΕνγχβΙς σχή
νβα Ιχ&οση τοΟ ϊργον τοϋ Μάρξ
* Μκτ&<οτή Ιργασία χαί Κεφάλαιο*
ββροΐΐνο 1891.

Σύμφωνα

"Ενγχΐλς.

μί τό χιίμβνο τής Sx&oorji
τοΟ 1891.

1
Τά ά γ γ λ ι χ ά τρ«ΐντγιοάνιονς γιόρταζαν τή βιεθνή
γιορτή τοβ. προλεταριάτου τήν πρώτη Κυριακή κο6 ΙχολουθοΟο· τήν Πρωτομαγιά, χ α ( η φ .
τό 1891 i K t f i · οτίς 3 τοα Μάη. (2ημ. Ϊ 6 ν τ . )

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
I
Ά π ό διάφορες πλευρές μάς κατηγόρησαν, δτι δέν έκθέσαμβ
τίς ο ι κ ο ν ο μ ι κ έ ς σ χ έ σ ε ι ς , πού Αποτελούν τήν δλική βάση τύν τωρινών ταξικών καί Εθνικών Αγώνων. Τίς σχέσεις αύτές τίς θίγαμε σοστηματικά, μόνο Εκεί δπου Επιβαλλόταν Αμεσα
στίς πολιτικές συγκρούσεις.
Χρειαζόταν πρίν Απ' όλα νά παρακολουθούμε τήν ταξική πάλη στήν καθημερινή ιστορία καί μέ βάση τό Ιστορικό
ολικό πού δπήρχε καί πού καθημερινά δημιουργο&νταν καινούργιο, νά Αποδείχνουμε Εμπειρικά οτι μαζί μέ τήν όποδούλωση τής
έργατικής τάξης, τής Εργατικής τάξης πού έδοσε ενα Φ λ ε β ά ρ η
κ ι έ ν α Μ ά ρ τ η 1 , νικήθηκαν καί οί Αντίπαλοι της, οί Αστοί δημοκρατικοί στή Γαλλία καί οί Αστικές καί Αγροτικές τάξεις πού
καταπολεμούν τή φεουδαρχική άπολυταρχία σ' όλόκληρη τήν εύρωπαΐκή ήπειρο. "Οτι ή νίκη τής «καθώς πρέπει δημοκρατίας» στή
Γαλλία άποτέλεσε ταυτόχρονα τήν πτώση τών Εθνών, πού στή
φεβρουαριανή Επανάσταση είχαν Απαντήσει μέ ήρωίκούς πολέμους Ανεξαρτησίας, δτι, τέλος, ή Εύρώπη μέ τήν κατανίκηση τών
Επαναστατών Εργατών ξανάπεσε πίσω στήν παλιά της διπλή
σκλαβιά, στήν ά γ γ λ ο - ρ ο ύ σ ι κ η σκλαβιά. Οί άγώνες τού
Ι ο ύ ν η στό Παρίσι, ή πτώση τής Βιέννης, ή ίλαροτραγωδία
τοό βερολινέζικου Νοέμβρη τού 1848, οί Απεγνωσμένες προσπάθειες τής Πολωνίας, τής 'Ιταλίας καί τής Ούγγαρίας, ή καταδίκη σέ λιμοκτονία τής Ιρλανδίας, αύτά ήταν τά κύρια σημεία
στά όποια συνοψιζόταν ή εόρωπαΐκή ταξική πάλη Ανάμεσα στήν
Αστική καί στήν έργατική τάξη καί πού μέ βάση αύτά Αποδείξαμε δτι κάθε όπαναστατική Εξέγερση, δαο κι Αν φαίνεται δτι
1
ΎκονοοΟνται i l ä : οί έκαναοτάοεις τ1)ς 33 χα( 24 τςΟ Φλ«βάρη στό
Παρίοι, τής 13 τοΟ Μάρτη οτή Piévvq *<*( τής 18 tod Μάρτη 1848 οτό
Βερολίνο. (Σημ. Χ6ντ.)

•<06

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

ό σκοπός της βρίσκεται μακριά Από τήν ταξική πάλη, είναι
καταδικασμένη σέ Αποτυχία ως τή μέρα πού θά νικήσει ή έπαναστατική έργατιχή τάξη, δτι κάθε κοινωνική μεταρύθμιση π α ραμένει οότοπία ως τή μέρα χού ή προλεταριακή έπανάσταση
καί ή φεουδαρχική άντεπανάσταση θ' Αναμετρηθούν μέ τά δχλα
σ' έναν π α γ κ ό σ μ ι ο π ό λ ε μ ο . Στήν έκθεσή μας, χαθώς χαί
στήν πραγματιχότητα, τό Β έ λ γ ι ο χ α ί ή ' Ε λ β ε τ ί α ήταν
χοινές κωμικοτραγικές γελοιογραφίες στό μεγάλο ίστορικό
πίνακα. Τό ένα είναι τό υποδειγματικό κράτος τής άστικής
μοναρχίας, τό άλλο, τό υποδειγματικό χράτος τής άστικής δημοκρατίας, καί τά δυό, κράτη πού φαντάζονται δτι είναι Ανεξάρτητα τόσο Από τήν ταξιχή πάλη, όσο χαί Από τήν εάρωπαίχή
έπανάσταση.
Καί τώρα, Αφού οί Αναγνώστες μας είδαν τήν ταξική πάλη
νά ξετυλίγεται τό 1848 σέ κολοσσιαίες πολιτικές μορφές, είναι
χαιρός νά σταθοόμε πιό λεχτομερειαχά στίς ίδιες τίς οικονομικές σχέσεις που πάνω τους στηρίζεται τόσο ή ύπαρξη τής χ ε φαλαιοχρατίας χαί ή ταξική της κυριαρχία, δσο καί ή σκλαβιά
τών έργατών.
Σέ τρία μεγάλα μέρη θά περιγράψουμε : 1) τή σχέση τής
μ ι σ θ ω τ ή ς έ ρ γ α σ ί α ς μ έ τ ό κ ε φ ά λ α ι ο , τή σκλαβιά
τοϋ έργάτη, τήν χυριαρχία του κεφαλαιοκράτη, 2) τ ή ν Α ν α π ό φ ε υ χ τ η καταστροφή τών μεσαίων
ζστιχών
τάξεων καί τής λ ε γ ό μ ε ν η ς Α γ ρ ο τ ι κ ή ς
τάξης
μέσα σ τ ό σ η μ ε ρ ι ν ό σ ύ σ τ η μ α , 3 ) τ ή ν έ μ π ο ρ ι χ ή υ π ο δ ο ύ λ ω σ η χ α ί Ε κ μ ε τ ά λ λ ε υ σ η τ ώ ν Α σ τ ικώντάξεων τώνδιαφόρων εόρωπαΐχών
έθνών
Από τό δεσπότη τής παγκόσμιας Αγοράς—τ ή ν ' Α γ γ λ ί α .
Θά προσπαθήσουμε νά τά έκθέσουμε δσο τό δυνατό πιό
άπλά καί πιό έκλαΐκευμένα καί δέ θά προΟποθέσουμε σά γ ν ω στές ούτε χαί τίς πιό στοιχειώδεις Ιννοιες τής πολιτιχής οικονομίας. Θέλουμε νά είμαστε κατανοητοί στούς έργάτες. ' Ε ξ ά λ λου στή Γερμανία έπιχρατεί ή πιό περίεργη άγνοια χαί σύγχίση
έννοιών σχετικά μέ τίς πιό άπλές οικονομικές σχέσεις, Αρχίζοντας Από τούς πατενταρισμένους συνήγορους του σημερινού
χαθεστώτος χαί τελειώνοντας στούς σ ο σ ι α λ ι σ τ έ ς
θαυματ ο π ο ι ο ύ ς χαί στίς π α ρ α γ ν ω ρ ι σ μ έ ν ε ς
πολιτικές
μ ε γ α λ ο φ υ ί ε ς , πού Από δαύτους ή χοματιασμένη Γερμανία
είναι Ακόμα πιό πλούσια Απ' δτι είναι σέ έθνοπατέρες.

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

104-

ΚοιΙ ιώρα ατό πρώτο ζήτημα: Τ ί « ί ν α ι 6 μ ι σ θ ό ς
έ ρ γ α σ ί α ς ; Π ώ ς κ α θ ο ρ ί ζ ε τ α ι;
"Αμα ρωτούσε κανένας τούς έργάτες: Πόσος είναι ό
μισθός της έργασίας σας ; θ ' Απαντούσαν, ό ίνας : «'Εγώ π α ί ρ νω Από τό Αφεντικό μου 1 μάρκο γιά μιά έργίσιμη μέρα»,
6 άλλος : «'Εγώ δυό μάρκα», χ λ π . 'Ανάλογα μέ τούς διάφορους
κλάδους έργασίας πού άνήκουν, θά έλεγαν διάφορα χρηματικά
χοσά πού τά παίρνουν άπό τό κάθε φορά άφεντιχό τους γιά
τήν έχτέλεση μιάς ορισμένης έργασίας, λχ, γιά τήν Οφανση ένός
πήχο πανιοϋ ή γιά τή στοιχειοθέτηση ένός τυπογραφικού φύλλου- Π(ερά τή διαφορά τών χοσών πού θά άναφέρουν, δλοι θά
συμφωνούν στό σημείο δ τ ι : ό μισθός τής έργασίας είναι τό ποσό τοϋ χρήματος, πού ό χεφαλαιοκράτης πληρώνει γιά ένα ορισμένο χρονικό διάστημα ή γιά μιά ορισμένη έχτέλεση έργασίας.
"Ετσι φαίνεται λοιπόν σά ν ' ά γ ο ρ ά ζ ε ι ό χεφαλαιοκράτης τήν έργασία τών έργατών μέ χρήμα. Γιά χρήμα τοϋ πουλούν τήν έργασία τους. Αύτό δμως άποτελεί μονάχα τήν Επιφάνεια. Α6τό πού πουλούν στήν πραγματικότητα στόν καπιταλιστή γιά χρήμα, είναι ή Εργατική τους δ ύ ν α μ η . Αύτή τήν
έργατική δύναμη ό καπιταλιστής τήν άγοράζει γιά μιά μέρα,'
μιά βδομάδα, ί ν α μήνα κ λ π . Κι άφοϋ τήν άγοράσει, τήν καταναλώνει κατά τή διάρκεια τού συμφωνημένου χρόνου. Μέ τό
ίδιο χοσό πού ό καπιταλιστής άγόρασε τήν έργατική τους δύναμη, λ χ , μέ τά 2 μάρκα, θά μχοροϋσε νά άγοράσει 2 φούντια
ζάχαρη ή ί ν α Οποιοδήποτε άλλο έμπόρευμα σέ ορισμένη ποσότητα. Τά 2 μάρκα, πού μ ' αύτά άγόρασε 2 φούντια ζάχαρη,
είναι ή τ ι μ ή τών δυό φουντιών ζάχαρης. Τά 2 μάρκα, πού
μ' αύτά άγόρασε γιά δώδεκα ώρες τήν κατανάλωση τής έργατικης δύναμης, είναι ή τιμή της δωδεκάωρης δουλιάς. Ή έργατική δύναμη είναι λοιπόν έμπόρευμα, οδτε λιγότερο οδτε περισσότερο, ά π ' δτι είναι ή ζάχαρη. Τό πρώτο τό μετρούν μέ τό
ρολόγι, τό δεύτερο μέ τή ζυγαριά.
τής

Τό έμπόρευμά τους, τήν έργατική δύναμη, οί έργάτες τήν
άνταλλάσσουν μέ τό έμπόρευμα τοϋ καπιταλιστή, μέ τό χρήμα,
καί ή άνταλλαγή αύτή γίνεται μάλιστα σέ μιά δρισμένη σχέση. Τόσο χρήμα, γιά τόσο χρονικό διάστημα χρησιμοποίησης
τής έργατικής δύναμης. Γιά δωδεκάωρη δφανση, δυό μάρκα.
Καί μήπως τά 2 μάρκα δέν παριστάνουν δλα τά άλλα Εμπορεύματα που μπορώ ν' άγοράσω μέ δυό μάρκα; Στήν πραγμα-

•<06

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

τιχότητα λοιπόν 6 έργάτης έχει Ανταλλάξει t o έμπόρευμά του,
τήν έργαΐιχή δύναμη, μέ έμπορεύματα 8λων τών ειδών, χαί
μάλιστα σέ μιά ορισμένη σχέση. Δίνοντάς του ό κεφαλαιοκράτης 2 μάρκα, τοϋ έχει δόσει σάν Αντάλλαγμα γιά τήν Εργάσιμη
μέρα, τόσο κρέας, τόσα ροϋχα, τόσα ξύλα, τόσο φώς κλπ. Τά
2 μάρχα λοιπόν έκφράζουν τή σχέση πού ή έργατιχή δύναμη
Ανταλλάσσεται μέ Αλλα έμπορεύματα, τήν Α ν τ α λ λ α χ τ ι κ η
Α ξ ί α τής έργατικής του δύναμης. Ή άνταλλαχτική Αξία ένός
Εμπορεύματος, υπολογισμένη σέ χ ρ ή μ α , όνομάζεται τ ι μ ή
t o t . ' Ο μ ι σ θ ό ς τ ή ς έ ρ γ α σ ί α ς είναι λοιπόν μονάχα μιά
ίδιαίεερη ένομαώα γιά τήν τιμή τής έργατιχής δύναμης, πού
τήν ονομάζουν συνήθως τ ι μ ή τ 1) ς έ ρ γ α σ ί α ς , μιάόνομασία γιά ΐήν τιμή αύτοδ τοϋ ιδιόμορφου Εμπορεύματος, πού φορέας του είναι ή άνθρώπινη σάρχα χαί τό Ανθρώπινο αίμα.
"Ας πάρουμε ίναν ό<οιοδήποτε έργάτη, λ χ , έναν όφαντή.
Ό χεφαλατοχράτης τοϋ προσφέρει τόν άργαλιό χαί τό νήμα. ' Ο
όφαντής Αρχίζει τή δουλιά, χαί τό νήμα μετατρέπεται σέ πανί.
Ό χεφαλαιοχράτης ιδιοποιείται τό πανί χαί τό πουλά λχ, πρός
2 0 μάρχα. Μήπως έ μισθός τής έργασίας τοϋ άφαντή Αποτελεί £να μερίδιο Από τό πανί, άπό τά 2 0 μάρχα, Από τό προϊόν
τής δουλιάς του; Σέ χαμιά περίπτωση. Πολύ πρίν πουληθεί τό
πανί, ίσως πολύ πιό μπροστά, προτοϋ νάχει Αποπερατώσει τήν
υφανσή του, ό όφαντής Ιχει πάρει τό μισθό τής έργασίας τοο.
'Ο χεφαλαιοχράτης πληρώνει λοιπόν τό μισθό αύτό 6χι μέ τό
χρήμα, πού θά εισπράξει Από τό πανί, Αλλά μέ Αποθεματικό
χρήμα. Κι δπως ό Αργαλιός χαί τό νήμα πού τοϋ τά προσ*
φέρει ό χεφαλαιοχράτης δέν είναι προϊόντα τοο όφαντή, Ακόμα λιγότερο είναι προϊόντα του τά έμπορεύματα toi
παίρνει
σάν άντάλλαγμα γιά τό Εμπόρευμά του, γιά τήν έργατιχή του
δύναμη. Μπορούσε ό χεφαλαιοχράτης νά μήν έβρισκε κανέναν
Αγοραστή γιά τό πανί του. Μπορούσε Ακόμα Από τήν πούλησή
του νά μήν είχε εισπράξει οΟτε κι αύτό τό μισθό τής έργασίας.
Μπορεί σέ σύγκριση μέ τό μισθό πού πλήρωσε γιά τήν Ορανσή
του νά τό πουλήσει μέ μεγάλο δφελος. "Ολα αύτά δέν ένδιαΦέρουν τόν όφαντή. Ό χεφαλαιοκράτης Αγοράζει μέ Ινα μέρος
τής περιουσίας του πού προϋπάρχει, τού κεφαλαίου του, τήν
Εργατιχή δύναμη τοϋ όφαντουργοϋ, Ακριβώς 8πως μέ Ινα Αλλο
μέρος τής περιουσίας του έχει Αγοράσει τήν πρώτη Ολη, τό
νήμα, καί τό Εργαλείο δουλιάς—τόν Αργαλιό. Ά φ ο ϋ έχει κά-

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

104-

V4i οίύτές τίς άγορές, χαί μέσα σ' αύτές τίς άγορές άνήχει χαί ή
έργβτική δύναμη *ού είναι άναγχαία γιά τήν παραγωγή τού π α νιού, παράγει μονάχα μ έ π ρ ώ τ ε ς ύ λ ε ς χ α ί μ έ Ε ρ γ α λ ε ί α δ β υ λ ι ά ς π ο ύ ά ν ή χ ο υ ν α ' α ύ τ ό ν . Στά τελευταΓα Ανήκει βέβαια Χαί ό χαλές μας Υφαντής πού (χει τόσο·
μερτικό ατό προΓόν ή στήν τιμή του προϊόντος 3αο καί ό Αργαλι0ς>
Ό μισθός τής έ ρ γ α σ ί α ς δέν ε ί ν α ι
λοιπόν
Ινα μερίδιο του έ ρ γ ά τ η στό έ μ π ό ρ ε υ μ α
πού
έ χ ε ι π α ρ ά γ ε ι ό t δ ι ο ς. Ό μ ι σ θ ό ς τ ή ς
έργασίας
είναι τ ό μέρος έx ε ί νο του Εμπορεύματος
πού
π ρ ο β π ή ρ χ ε χαί πού μ'αύτό ό χεφαλαιοχράτης
Αγοράζει
γιά τόν έαυτό
του
ίνα
ορισμένο
ποσό
παραγωγικής
έργατιχής
δύναμης.
Ή έργατιχή δύναμη είναι λοιπόν ί ν α έμπόρευμα, πού ό
ίδιοχτήτης του, ό μισθωτός έργάτης, τό πουλά στό κεφάλαιο.*
Γιατί τό π ο ο λ ά ; Γιά νά ζήσει.
Ό μ ω ς ή λειτουργία τής έργατιχής δύναμης, ή έργασία,
(ίναι ή ίδια ή ζωτική δραστηριότητα τοό έργάτη, ή ίδια ή ε χ ~
δήλωση τής ζωής του. Κι αύτή τή ζ ω τ ι χ ή
δραστηριότ η τ α τήν πουλώ σέ ίναν τρίτο, γιά νά Εξασφαλίσει γιά τόν έαυτό του τά άναγχαία μέσα συντήρησης. Ή ζωτιχή του δραστηριότητα Αποτελεί λοιπόν γι'α&τόν μονάχα μέσο, γιά νά μπορεί νά υπάρχει. Ε ρ γ ά ζ ε τ α ι γιά νά ζεί. Τήν έργασία δέν τή συγχαταλογίζει 6
ίδιος στή ζωή του, ή έργασία είναι μάλλον γιά τόν έργάτη θυσία τής
ζωής του. Είναι ίνα Εμπόρευμα πού τό κατακύρωσε α' ίναν
τρίτο. Γι* αύτό, τό προϊόν τής δράσης του δέν είναι ό σχοπός
τής δράσης του. Αύτό πού ό έργάτης παράγει γιά τόν έαυτό
του, δέν είναι τό μετάξι πού όφαίνει, τό χρυσάφι πού βγάζει
Από τό ύρυχεΐο, τό παλάτι που χτίζει. Αύτό πού παράγει γιά
τόν έαυτό του, είναι ό μ ι σ θ ό ς τ ή ς έ ρ γ α σ ί α ς , χαί τό μετάξι, ό χρυσός, τό παλάτι άναλύονται γι* αύτόν σέ ίνα όρισμένο ποσό Από μέσα συντήρησης, ίσως σέ ίνα μπαμπαχερό σακάκι, αέ χάλκινα κέρματα καί σέ μιά υπόγεια κατοικία. Καί μ ή πως γιά τόν έργάτη πού δώδεκα ώρες υφαίνει, κλώθει, τρυπάει,
τορνάρει, χτίζει, φτιαρίζει, σπάει πέτρες, κουβαλάει χλπ,—αύτή
ή δωδεκάωρη ύφανση, αύτό τό δωδεκάωρο χλώσιμο, τρύπημα,
τορνάρισμα, χτίσιμο, φτιάρισμα, σπάσιμο πέτρας, υπολογίζεται
Απ' αύτόν σάν έχδήλωση τής ζωής του, σά ζωή ; 'Αντίθετα.

SO

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ.

Ή ζωή άρχίζιι γι* αύτόν έχεί πού σταματά αότή ή δρ#ση, στό
τραπέζι, στό μπάγχο της ταβέρνας, στό κρεβάτι. Ή 8ωδ«*άωρη
δουλιά, Απεναντίας, δέν έχει γι' αύτόν καμιά, έννοια σάν δφαν3 , χλώσιμο, τρύπημα κλπ, άλλά σάν ά π ο λ α β ή, πού τόν
ρνει στό τραπέζι, στό μπάγχο της ταβέρνας, στό κρεβάτι.
"Αν ό μεταξοσκώληκας έχλωθε γιά νά διατηρείται στή ζωή σάν
κάμπια, τότε θάταν ένας όλοχληρωμένος μισθωτός έργάτ^ΰ* Ή
έργατιχή δύναμη δέν ήταν π ά ν τ α έ μ π ό ρ ε υ μ α . Ή έργασία
δέν ήταν πάντα μισθωτή έργαοία, δηλ. έ λ ε ύ θ ε ρ η έ ρ γ α σ ί α . Ό δ ο ύ λ ο ς δέν πουλο&σε τήν έργατοιή του δύναμη ατό
•δουλοχτήτη, δπως τό βώδι δέν πουλά τίς υπηρεσίες του στόν
άγρότη. Ό δούλος μαζί μέ τήν έργατιχή τουι δύναμη πουλήθηκε μιά γιά π ά ν τ α στ'.ν ίδιοχτήτη του. Είναι ένα έμπόρευμα
ποό μπορεί νά περνά άπό τό χέρι τοϋ ένός ίδιοχτήτη στοϋ
άλλου. Ό Γ δ ι ο ς είναι έμπόρευμα, μά ή έργατιχή δύναμη δέν
είναι δ ι κ ό τ ο ο έμπόρευμα. Ό δ ο υ λ ο π ά ρ ο ι κ ο ς πουλά μονάχα ένα μέρος τής έργατιχής του δύναμης. Δέν παίρνει ό [$ιος
μισθό άπό τόν ίδιοχτήτη της γης : Μάλλον ό ίδιοχτήτης τής
γής παίρνει ά π ' α&τόν ένα φόρο όποτελείας.
Ό δουλοπάροικος άνήχει στή γή χαί φέρνει καρπούς στόν
άφέντη τής γης. Ό έ λ ε ύ θ ε ρ ο ς έ ρ γ ά τ η ς , άντίθετα, πουλά
6 ίδιος τόν έαυτό του, χαί μάλιστα τμηματικά. Βγάζει σέ δημοπρασία 8, 10, 12, 15 ώρες της ζώήβ too, τή μιά μέρα,
δπως χαί τήν άλλη, σ' αότόν πού προσφέρει τά περισσότερα,
στόν ίδιοχτήτη τών πρώτων άλών, τών έργαλείων δουλιάς χαί
τών μέσων συντήρησης, δηλ. στόν χεφαλαιοχράτη, Ό έργάτης
δέν άνήχει οδτε σέ ίδιοχτήτη οδτε στή γή, δμω; 8, 10, 12, 15
ώρες τής καθημερινής του ζωης άνήκουν σέ κείνον πού τίς
άγοράζει. Ό έργάτης έγχαταλείπει τόν χεφαλαιοχράτη στόν
όποί'ο μισθώνεται δοες φορές θέλει, χαί ό καπιταλιστής τόν
άπολύει, δσες φορές τό θεωρήσει καλό, μόλις πάψει νά βγάζει
ά π ' αότόν δφελος ή μόλις πάψει νά βγάζει άπ* αύτόν τό δφελος πού έπιδίωχε. Μά ό έργάτης, πού σά μοναδική π η γ ή άποδοχών έχει τήν πούληση τής έργατιχης δύναμης, δέ μπορεί νά
Εγκαταλείψει δ λ η τ ή ν τ ά ξ η τ ώ ν ά γ ο ρ α σ τ ώ ν ,
δηλ.
τ ή ν τ ά ξ η τ ώ ν χ ε φ α λ α ι ο χ ρ α τ ώ ν , χωρίς νά π^ραιτη•θεί άπό τήν &παρξή του. Δέν άνήχει σ' αύτόν ή σέ χείνον τόν
χεφαλαιοχράτη, άλλά στήν τ ά ξ η τ ώ ν χ ε φ α λ α ι ο χ ρ α τ ώ ν .
Καί είναι διχιά του Υπόθεση νά πουλήσει τόν έαυτό του, δηλα-

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 104-

104-

δή νά δρεί Εναν Αγοραστή β' αύτή τήν τάξη τών κεφαλαιοκρατών.
Προτοό σταθούμε τώρα πιό λεπτομερειακά ατή σχέση Ανάμεσα στό κεφάλαιο καί τή μισθωτή έργασία, θά έκθεσουμε μέ
συντομία τίς πιό γενικές συνθήκες πού παίρνει κανείς δπόψη
δταν καθορίζει τό μισθό τής εργαοίας.
Ό μ ι σ θ ό ς τ ή ς έ ρ γ α σ ί α ς είναι, δπως είδαμε, ή τιμή ένός ορισμένου έμπορεύματος, τής έργατικής δύναμης. Ό
μισθός τής έργασίας καθορίζεται λοιπόν άπό τούς ίδιους τούς
νόμους πού καθορίζουν τήν τιμή κάθε άλλου εμπορεύματος.
Καί μπαίνει τό έρώτημα, π ώ ς κ α θ ο ρ ί ζ ε τ α ι ή τ ι μ ή
ένός
έμπορεύματος;
II
Ά π ό τί καθορίζεται ή τ ι μ ή
ένός έμπορεύματος;
Ά π ό τό συναγωνισμό άνάμεσα στούς Αγοραστές καί στούς
πουλητές, άπό τή σχέση τής ζήτησης πρός τήν προσφορά, τής
έπιθυμίας πρός τήν προσφορά. Ό συναγωνισμός, πού μ' αδτόν
καθορίζεται ή τιμή ένός έμπορεύματος, είναι τ ρ ι μ ε ρ ή ς .
Τό ίδιο έμπόρευμα τό προσφέρουν διάφοροι πουλητές. Αύτός πού πουλά πιό φτηνά έμπορεύματα τής ίδιας ποιότητας, είναι σίγουρος δτι θά έκτοπίσει άπό τό πεδίο τής μάχης τούς
υπόλοιπους πουλητές καί δτι θά έξασφαλίσει γιά τόν έαυτό του
τή μεγαλύτερη κατανάλωση. Οί πουλητές λοιπόν Αμφισβ^τοον
μεταξύ τους τήν κατανάλωση, τήν άγορά. Ό καθένας Απ αϊτούς θέλει νά πουλάει, νά πουλάει δσο μπορεί περισσότερα, κι άν
μπορεί, νά πουλάει μονάχος του, Αποκλείοντας τούς δπόλοιπους
πουλητές. Γι' αύτό ό ένας πουλάει πιό φτηνά άπό τόν άλλο. Γίνεται λοιπόν έ ν α ς σ υ ν α γ ω ν ι σ μ ό ς ά ν ά μ ε σ α σ τ ο ύ ς
π ο υ λ η τ έ ς , πού κ α τ ε β ά ζ ε ι τήν τιμή τών έ μ π ο ρ ε υ μ ά τ ω ν πού προσφέρουν.
Γίνεται δμως κι ένας σ υ ν α γ ω ν ι σ μ ό ς
Ανάμεσα
σ τ ο ύ ς ά γ ο ρ α σ τ έ ς , πού μέ τή σειρά του ά ν ε ß ά ζ ε ι τήν
τιμή τών έμπορευμάτων πού προσφέρονται.
Γίνεται τέλος ένας σ υ ν α γ ω ν ι σ μ ό ς ά ν ά μ ε σ α σ τ ο ύ ς
ά γ ο ρ α σ τ έ ς κ α ί σ τ ο ύ ς π ο ο λ η τ έ ς , οί πρώτοι θέλουν ν'
άγοράσουν δσο τό δυνατό πιό φτηνά, οί δεύτεροι θέλουν νά πουλήσουν δσο τό δονατό πιό άχριβά. Τό Αποτέλεσμα αύτοο τοό
συναγωνισμού άνάμεσα στούς άγοραστές καί στούς πουλητές θά
h

•<06

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

έξαρτηθεί άπό τήν κατάσταση πο6 όπάρχει ατά δυό μέρη τοό
συναγωνισμού πού Αναφέρθηκαν, δηλ. Αν είναι πιό δυνατός ό
συναγωνισμός μέσα στό στρατό τών Αγοραστών ή ό συναγωνισμός στό στρατό τών πουλητών. Ή βιομηχανία οδηγεί στό π ε δίο τής μ ά χ η ς Αντιμέτωπες δυό μάζες στρατού, πού ή καθεμιά
Απ' αύτές διεξάγει μέ τή σειρά της μιά μ ά χ η Ανάμεσα στά δικά της τμήματα. Τή νίκη ένάντια στόν Αντίπαλο θά τήν κερδίσει ή μάζα τοϋ στρατού πού στίς μονάδες της γίνεται τό μικρότερο Αλληλοφάγωμα.
"Ας όποθέσουμε δτι στήν άγορά βρίσκονται 100 μπάλες
μπαμπάκι καί δτι ταυτόχρονα βρίσκονται αγοραστές γιά 1000
μπάλες μπαμπάκι. Στήν περίπτωση αύτή λοιπόν ή ζήτηση είναι δέκα φορές μεγαλύτερη άπό τήν προσφορά. Ό συναγωνισμός Ανάμεσα στούς Αγοραστές θάναί έπομένως πολύ δυνατός.
'Ο καθένας τους θέλει νά πάρει γιά τόν έαυτό του μιά ή, Αν
μπορεί, καί τίς 100 μπάλες μπαμπάκι. Τό παράδειγμα αύτό
δέν είναι μιά αύθαίρετη υπόθεση. Στήν ίστορία τοϋ έμπορίου είδαμε περιόδους δχι καλής Ανάπτυξης τών φυτειών μπαμπακιοϋ,
δπου μερικοί κεφαλαιοκράτες πούχαν ένωθεί μεταξύ τους προσπαθούσαν ν' Αγοράσουν γιά τόν έαυτό τους δχι 100 μπάλες,
Αλλά δλόκληρο τό Απόθεμα μπαμπακιοϋ πού όπάρχει στή γ ή .
Στή δοσμένη περίπτωση λοιπόν ό ένας άγοραστής θά προσπαθήσει νά έκτοπίσει τόν 5λλον άπό τό στίβο, προσφέροντας μιά
σχετικά ψηλότερη τιμή γιά τή μπάλα τοϋ μπαμπακιοϋ. ΟΕ
ποολητές τοϋ μπαμπακιοϋ, πού βλέπουν τά τμήματα τοϋ έ χ θρικοϋ στρατού νά έχουν Εμπλακεί σέ όξύτατο Αγώνα Αναμεταξύ τους, καί πού είναι ολότελα σίγουροι οτι θά πουλήσουν
καί τίς 100 μπάλες τους, θά Αποφύγουν ν* Αρπαχτούν Απ' τά
μαλλιά Αναμεταξύ τους, καί νά κατεβάσουν τίς τιμές τοϋ μ π α μπακιοϋ, τή στιγμή πο6 οί Αντίπαλοι τους άμιλλώνται άναμεταξύ τους γιά νά τίς Ανεβάσουν στά δψη. 'Αποκαταστάθηκε
λοιπόν ξαφνικά ή ειρήνη στό στρατό τών πουλητών. 'Αντιμετωπίζουν τούς άγοραστές σάν έ ν α ς Ανθρωπος, σταυρώνουν φιλοσοφικά τά χέρια καί οί Απαιτήσεις τους δέ θά γνώριζαν δρια,
Αν οί προσφορές, Ακόμα καί τών πιό φορτικών Αγοραστών, δέν
είχαν τά πολύ καθορισμένα δριά τους.
"Οταν λοιπόν ή προσφορά ένός Εμπορεύματος είναι μικρότερη Από τή ζήτηση γιά τό έμπόρευμά αύτό, τότε γίνεται μονάχα μικρός ή δέ γίνεται καθόλου συναγωνισμός Ανάμεσα στούς

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

104-

πουλητές. Στήν Αναλογία πού 6 συναγωνισμός αύτός δποχωρεί, αύξάνει ό συναγωνισμός Ανάμεσα στούς Αγοραστές. Καί τό
άποτέλεσμα : περισσότερο ή λιγότερο σημαντική αδξηση τών τιμών τοό έμπορεύματος.
Είναι γνωστό δτι πιό συχνά συμβαίνει ή Αντίθετη περίπτωση μέ Αντίθετο Αποτέλεσμα. Σημαντικό πλεόνασμα τής προσφοράς πάνω Από τή ζήτηση : Απεγνωσμένος συναγωνισμός Ανάμεσα στούς πουλητές. "Ελλειψη Αγοραστών : ξεπούλημα τών Εμπορευμάτων σέ έξευτελιστικές τιμές.
Τί σημαίνει δμως ύψωση χαί πτώση τών τιμών; Τί σημαίνει
δψηλή τιμή χαί χαμηλή τιμή; "Ενας κόκκος άμμου φαίνεται ψηλός
δταν τόν βλέπει κανείς μέ τό μικροσκόπιο, χαί ένας πύργος
είναι χαμηλός δταν συγκριθεί μέ ένα βουνό. Κι άν ή τιμή καθορίζεται Από τή σχέση Ανάμεσα στή ζήτηση καί στήν προσφορά, Από τί καθορίζεται τότε ή σχέση άνάμεσα στή ζήτηση καί
στήν προσφορά;
"Ας Απευθυνθούμε στόν πρώτο τυχόντα Αστό.
Δέ θά
σκεφθεί οδτε λεπτό καί σάν άλλος Μέγας 'Αλέξανδρος θά κόψει μέ τήν προπαίδεια αύτό τό μεταφυσικό δεσμό. "Αν ή π α ραγωγή τοό έμπορεύματος πού πουλώ μοό στοίχισε, θά μάς πεί,
100 μάρκα, κι άν άπό τήν πούληση α&τοο τοΒ έμπορεύματος
είσπράξω 110 μάρκα—έννοείται βέβαια μέσα σ' ένα χρόνο—τότε πρόκειται γιά ένα άστικό, γιά ένα τίμιο, γιά ένα νόμιμο
χέρδος. "Αν δμως στήν Ανταλλαγή πάρω 120, 130 μάρκα, τότε
αύτό είναι Ινα μεγάλο κέρδος. Κι άν μάλιστα είσπράξω 2 0 0
μάρκα, τότε αύτό θά ήταν Ινα έξαιρετιχό, Ινα τεράστιο χέρδος. Τί
χρησιμβύει λοιπόν στόν Αστό σά μ έ τ ρ ο τοο κέρδους; Τά έ ξ ο δ α π α ρ α γ ω γ ή ς το6 εμπορεύματός του. "Αν Ανταλλάζει
τό έμπόρευμα αύτό μέ ένα ποσό Από άλλα έμπορεύματα
πού ή χατασκεοή τους στοίχισε λιγότερο, τότε έχασε. Ά ν
Ανταλλάζει τό έμπόρευμά του μέ ένα ποσό Από άλλα έμπορεύματα πού ή κατασκευή τοος στοίχισε περισσότερο, τότε
κέρδισε. Καί τήν πτώση ή τήν αδξηση τοο κέρδους τήν δπολογίζει σύμφωνα μέ τούς βαθμούς πού ή Ανταλλαχτική Αξία
τοο έμπορεόματός του βρίσχεται χ ά τ ω ή πάνω άπό τό μηδέν—
Από τ ά Ι ξ ο δ α
παραγωγής.
Είδαμε λοιπόν πώς ή έναλλασσόμενη σχέση άνάμεσα στή ζ ή τηση καί στήν προσφορά προκαλεί πότε δψωση, πότε πτώση τών
τιμών,*πότε ψηλές, πότε χαμηλές τ ι μ έ ς . Ό τ α ν ή τιμή ένός έμπορεύ-

•<06

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

ματος Ανεβαίνει σημαντικά Από Ελλειψη προσφοράς ή άπό δυσανάλογα αόξανόμενη ζήτηση, τότε Αναγκαστικά Εχει πέσει Ανάλογα ή τιμή οποιουδήποτε άλλου Εμπορεύματος, γιατί ή τιμή
Ενός Εμπορεύματος Εκφράζει μονάχα σέ χρήμα τή σχέση πού
Ενα τρίτο έμπόρευμα δίνεται σέ Αντάλλαγμα μ' αύτό. "Οταν λχ,
ή τιμή ένός π ή χ υ μεταξωτού Ανεβαίνει Από 5 σέ 6 μάρκα,τότε
δ^ει πέσει ή τιμή τού Ασημιού σέ σύγκριση μέ τό μεταξωτό, τό
ίδιο Εχει πέσει σέ σχέση μέ τό μεταξωτό ή τιμή δλων τών ά λ λων Εμπορευμάτων, πού Εμειναν στίς παλιές τους τιμές. Πρέπει
κανένας νά δόσει Ενα μεγαλύτερο ποσό άπ' αότά στήν Ανταλλαγή, γιά νά πάρει τό ίδιο ποσό άπό τό έμπόρευμα-μεταξωτό. Ποιά θά είναι ή συνέπεια τής αύξανόμενης τιμής ένός Εμπορεύματος; Μιά μάζα άπό κεφάλαια θά ριχτεί στό βιομηχανικό κλάδο πού Ανθίζει, κι αύτή ή μετανάστευση τών κεφαλαίων στόν τομέα τής περισσότερο εύνοούμενης βιομηχανίας
θά συνεχισθεί ίσαμε ν' Αρχίσει νά Αποδίδει τά συνηθισμένα κέρδη ή καλύτερα, ώσπου, μέ τήν δπερπαραγωγή, ή τιμή τών προϊόντων της θά πέσει κάτω Από τά Εξοδα παραγωγής.
'Αντίστροφα. Ό τ α ν ή τιμή ένός Εμπορεύματος πέφτει κάτω άπό τά Εξοδα παραγωγής του, τότε τά κεφάλαια θά Αποσυρθούν ά π ί τήν παραγωγή αύτού τού έμπορεόματος. Ά ν Εξαιρεθεί ή περίπτωση πού Ενας βιομηχανικός κλάδος δέν είναι πιά
τής Εποχής καί πρέπει έπομένως νά σβήσει, τότε, λόγω τής
φυγής τών κεφαλαίων, ή παραγωγή τού Εμπορεύματος πού
ή τιμή του Επεσε κάτω Από τά Εξοδα παραγωγής, δηλαδή ή
προσφορά του, θά όποχωρεί ώς τό σημείο πού θ' Αρχίσει ν' Ανταποκρίνεται στή ζήτηση, δηλαδή ώσπου ή τιμή του ν' άνεβεί ξανά ώς τό ύψος τών έξόδων παραγωγής του ή καλύτερα
ώσπου νά πέσει ή προσφορά χ ά τ ω Απ' τή ζήτηση, δηλ.
ώσπου ή τιμή του νά ξανανέβει πάνω Από τά Εξοδα παραγωγής του, γ ι α τ ί ή τ ρ έ χ ο υ σ α τ ι μ ή έ ν ό ς
Εμπορεύμ α τ ο ς β ρ ί σ χ ε τ α ι π ά ν τ α π ά ν ω ή χ ά τ ω Από
τά Ε ξ ο δ α π α ρ α γ ω γ ή ς
του.
Βλέπουμε πώς τά κεφάλαια Ακατάπαυτα Ερχονται ή ' φ ε ύ γουν Από τήν περιοχή τής μιάς βιομηχανίας στήν περιοχή τής
άλλης. Ή ψηλή τιμή προκαλεί μιά πολύ δυνατή εισροή χαί
ή χαμηλή μιά πολύ δυνατή άποχώρηση.
Θά μπορούσαμε νά δείξουμε, άπό μιάν άλλη σκοπιά, πώς
τά Εξοδα παραγωγής δέν καθορίζουν μονάχα τήν προσφορά, μά

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

104-

χαί
ζήτηση. Αύτό 8μως θά μάς άπομάκρονε πολύ άπό τό
άντικείμενό μας.
Είδαμε πρίν λίγο πώς οί διακυμάνσεις της προσφοράς χαί
της ζήτησης Ανάγουν διαρκώς τήν τιμή ένός Εμπορεύματος στά
έξοδα παραγωγής. Β έ β α ι α ή π ρ α γ μ α τ ι κ ή τ ι μ ή έ ν ό ς
έμπορεόματος
βρίσκεται
πάντα
πάνω ή
κάτω άπό τά έξοδα παραγωγής,
μάήδψωση χ α ί ή π τ ώ σ η έ ξ ο υ δ ε τ ε ρ ώ ν ο ν τ α ι
άμοιβ α ί α, 8 τ σ ι πού μέσα στά πλαίσια ένός ορισμένου χρονικού
διαστήματος, 8ταν Υπολογιστούν μαζί ή άμπωτη καί ή πλημμυρίδα τής βιομηχανίας, τά έμπορεύματα Ανταλλάσσονται μεταξύ
τους σύμφωνα μέ τά Ιξοδα παραγωγής τους, ή τιμή τους έπο«
μένως καθορίζεται Από τά έξοδα παραγωγής τους.
Αδτός ό καθορισμός τής τιμής άπό τά έξοδα παράγωγης
δέν πρέπει νά νοηθεί μέ τήν έννοια πού τοο δίνουν οί οικονομολόγοι. Οί οικονομολόγοι λένε 8τι ή μ έ σ η τ ι μ ή τών Εμπορευμάτων είναι Ιση μέ τά έξοδα παραγωγής, 8τι αύτός είναι
ό ν ό μ ο ς . Τήν Αναρχική κίνηση, πού μ* αύτήν ίσοφαρίζονται
ή ΰφωση μέ τήν πτώση καί ή πτώση μέ τήν Οψωση, τή 6λέπουνε σάν τυχαίο γεγονός. Θά μπορούσε κανένας μέ τό ίδιο δικαίωμα, 8πως χι έγινε άπό άλλους οίχονομολόγους, νά θεωρήσει
τίς διακυμάνσεις σά νόμο χαί τόν καθορισμό τής τιμής ά π ' τά
έξοδα παραγωγής σάν τυχαίο γεγονός. Μά μονάχα αΰτές οί
διακυμάνσεις, πού, άν έξεταστοϋν άπό κοντά, προχαλοϋν τίς πιό
φριχτές έρημώσεις καί σάν 'σεισμός συγκλονίζουν άπό τά θεμέλιά της τήν άστική κοινωνία, μονάχα αύτές οί διακυμάνσεις καθορίζουν στήν πορεία τους τήν τιμή σύμφωνα μέ τά έξοδα π α ραγωγής. Ή συνολική κίνηση αδτης της άταξίας είναι ή τάξη
της. Στήν πορεία αύτης της βιομηχανικής άναρχίας, σ' αύτή τήν
χοχλική κίνηση, 6 συναγωνισμός ισοφαρίζει σά νά λέμε τή
μιά Υπερβολή μέ τήν άλλη.
Βλέπουμε λοιπόν 8 τι : ή τιμή ένός έμπορεύματος καθορίζεται άπό τά Ιξοδα παραγωγής του έτσι, πού οί περίοδοι 8 που
ή τιμή αύτοδ τοϋ έμπορεύματος Ανεβαίνει πάνω άπό τά έξοδα
παραγωγής, ίσοφαρίζονται άπό τίς περιόδους πού πέφτει κάτω
άπό τά έξοδα παραγωγής, χαί άντίστροφα. Βέβαια αύτό δέν
ίσχύει γιά ί ν α ξεχωριστά δοσμένο βιομηχανικό προϊόν, άλλά μονάχα γιά ολόκληρο τό βιομηχανικό κλάδο. Δέν ίσχύει έπομένως

•<06

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

οδτε γιά τόν Εναν ξεχωριστό βιομήχανο, άλλά μονάχα γιά 6λόκληρη τήν τάξη τών βιομηχάνων.
Ό καθορισμός τής τιμής άπό τά Εξοδα παραγωγής είναι
δμοιος μ ί τόν καθορισμό τής τιμής άπό τόν Εργάσιμο χρόνο πού
άπαιτείται γιά τήν παραγωγή ένός Εμπορεύματος, γιατί τά έξοδα
παραγωγής Αποτελούνται : 1) άπό τίς πρώτες Ολες καί τή φθορά
των Εργαλείων, δηλ. άχό βιομηχανικά προϊόντα πού ή παραγωγή τους στοίχισε ένα όρισμένο ποσό έργάσιμων ήμερών, πού π α ριστάνουν έκόμένως ίνα όρισμένο ποσό έργάσμου χρόνου, καί
2 ) άπό άμεση έργασία, πού Εχει άκριβώς γιά μέτρο τό χρόνο.
Οί ίδιοι γενικοί νόμοι, λοιπόν, πού ρυθμίζουν γενικά τήν
τιμή τών Εμπορευμάτων, ρυθμίζουν φυσικά χαί τό μ ι σ θ ό τ ή ς
έ ρ γ α σ ί α ς , τήν τ ι μ ή τ ή ς
έργασίας.
Ό μισθός τής έργασίας πότε θ' άνεβαίνει, πότε θά πέφτει, άνάλογα μέ τή σχέση τής ζήτησης πρός τήν προσφορά,
άνάλογα μέ τό πώς διαμορφώνεται ό συναγωνισμός άνάμεσα στούς
άγοραστές τής Εργατικής δύναμης, τούς κεφαλαιοκράτες, καί
στούς πουλητές τής έργατιχής δύναμης, τούς έργάτες. Στίς διακυμάνσεις τών τιμών τών έμπορευμάτων γενικά Αντιστοιχούν οί διακυμάνσεις τοό μισθού τής έργασίας. Σ τ ά π λ α ί σ ι α
αύτών
τών δ ι α κ υ μ ά ν σ ε ω ν δμως, ή τιμή τής έργασίας θά κ α θ ο ρ ί ζ ε τ α ι
άπό τά Εξοδα
παραγωγής,
ά π ό τό χ ρ ό ν ο
έ ρ γ α σ ί α ς πού
άπαιτ ε ί τ α ι γιά ν ά δ η μ ι ο υ ρ γ η θ ε ί αύτό τ ό έ μ π ό ρευμά, ή έ ρ γ α τ ι χ ή
δύναμη.
Ποιά ε ί ν α ι
λοιπόν
τά Ε ξ ο δ α
παραγωΤήί τ ή ς Ε ρ γ α τ ι κ ή ς
δύναμης;
Ε ί ν α ι τά Ε ξ ο δ α πού ά π α ι τ ο ϋ ν τ α ι
γιά
νά δ ι α τ η ρ ε ί τ α ι ό ε ρ γ ά τ η ς σάν έ ρ γ ά τ η ς
καί
γιά
κ α τ α ρ τ ι σ τ ε ί σάν
έργάτης.
Γι* αύτό, δσο λιγότερο χρόνο μόρφωσης Απαιτεί μιά έργασία, τόσο λιγότερα είναι τά Εξοδα παραγωγής τοϋ έργάτη, τόσο χαμηλότερη είναι ή τιμή τής έργασίας του, 6 μισθός τής
Εργασίας του. Στους βιομηχανικούς κλάδους δπου δέν Απαιτείται σχεδόν καθόλου χρόνος μαθήτευσης χαί δπου άρχεί μονάχα ή σωματική Οπαρξη τοϋ έργάτη, τά Εξοδα παραγωγής πού
χρειάζονται γιά τήν παραγωγή του περιορίζονται σχεδόν μονάχα
στά έμπορεύματα πού χρειάζονται γιά νά διατηρηθεί στή ζωή
ικανός γιά έργασία. Γι' α&τό ή τ ι μ ή τ ή ς έ ρ γ α σ ί α ; τ ο υ

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

104-

καθορίζεται άπό τήν τ t μ. ή τ ώ ν Α ν α γ κ α ί ω ν
μέοων
συντήρησης.
Παίρνουμε δμως άπόψη χαί κάτι Αλλο. Ό έργοστασιάρχης, πού λογαριάζει τά δικά του έξοδα παραγωγής χαί ούμφωνα
μ ' αότά 6πολογίζει χαί τήν τιμή τών προϊόντων, βάζει στό λο·
γαριαομό χαί τή φθορά τών έργα λείων δουλιάς. "Αν λχ, μιά
μηχανή τοό στοιχίζει 1000 μάρκα, χι άν ή μηχανή αύτή φθείρεται μέσα οέ δέκα χρόνια, τότε προοθέτει χάθε χρόνο 100
μάρκα οτήν τιμή τοό έμπορεύματος, γιά νά μπορεί ύστερα άπό
δέκα χρόνια νά Αντικαταστήσει τή φθαρμένη μηχανή μέ μιά
καινούργια. Κατά τόν ίδιο τρόπο πρέπει στά έξοδα παραγωγής
τής άπλής έργατικής δύναμης νά λογαριαστούν χαί τά έξοδα
άναχαραγωγής, πού μ' αύτά ή γενιά τών έργατών θά είναι σέ
θέση νά αύξάνει χαί νά Αντιχαθιστά τούς φθαρμένους έργάτες
μέ νέους. Ή φθορά τοό έργάτη δπολογίζεται λοιπόν μέ τόν ίδιο
τρόπο δπως ή φθορά τής μηχανής.
Τά έξοδα παραγωγής τής άπλής έργατιχής δύναμης είναι
λοιπόν τά έ ξ ο δ α ύ π α ρ ξ η ς χ α ί
Αναπαραγωγής
τ ο ό έ ρ γ ά τ η . Έ τιμή αύτών τών έξόδων ύπαρξης χαί Αναπαραγωγής Αποτελεί τό μισθό τής έργασίας. Ό μισθός τής έργασίας
πού
καθορίζεται
έτσι, ονομάζεται
κατώτατο
ό ρ ι ο τ ο ό μ ι σ θ ο ύ έ ρ γ α σ ί α ς . Αύτό τό κατώτατο δριο
τοό μισθού έργασίας ισχύει, δπως κι ό καθορισμός τής τιμής
τών έμπορευμάτων άπό τά έξοδα παραγωγής γενικά, 8χι γιά
τό ένα ξ ε χ ω ρ ι σ τ ό ά τ ο μ ο , Αλλά γιά δλο %ό γ έ ν ο ς
τών έργατών. Μεμονωμένοι έργάτες, έκατομμύρια έργάτες, δέν
παίρνουν τόσα πού νά άρκοδν γιά νά δπάρχουν καί νά Αναπαράγονται. Μά ό μ ι σ θ ό ς τ ή ς έ ρ γ α σ ί α ς
δλόχληρης
τ ή ς έ ρ γ α τ ι χ ή ς τ ά ξ η ς ίσοφαρίζεται, μέσα στά πλαίσια
τών διακυμάνσεων του, μ* αύτό τό κατώτατο δριο.
Καί τώρα, άφού συνεννοηθήκαμε πάνω στούς πιό γενικούς
νόμους πού ρυθμίζουν τό μισθό τής έργασίας καθώς χαί τήν
τιμή χάθε άλλου έμπορεύματος, μπορούμε νά σταθούμε πιό ειδικά οτό θέμα μας.
III
Τό κεφάλαιο Αποτελείται άπό πρώτες ύλες, έργαλεία δουλιάς χαί μέσα συντήρησης δλων τών είδών, πού χρησιμοποιούν-

•<06

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

ται γιά νά παραχθούν νέες πρώτες ύλες, νέα έργαλεία δουλιάς
καί νέα μέοα συντήρησης. "Ολα αότά τά συστατικά του μέρη
είναι δημιουργήματα τής έργασίας, προϊόντα τής έργασίας, σ υ σσωρευμένη
έ ρ γ α σ ί α . Ή συσσωρευμένη έργασία πού
χρησιμεύει σά μέσο γιά νέα παραγωγή (ίναι κεφάλαιο.
Έ τ σ ι λένε οί οικονομολόγοι.
Τί είναι ίνας νέγρος δούλος; "Ενας άνθρωπος τής μαύρης
φυλής. Ή μιά έξήγηση άζίζει τόσο, δσο καί ή άλλη.
Έ ν α ς νέγρος είναι ένας νέγρος. Μέσα σέ ορισμένες σχέσεις μονάχα γίνεται δούλος. Μιά βαμβαχοχλωσηχή μηχανή είναι
μιά μηχανή γιά τό χλώσιμο τοϋ μπαμπαχιοϋ. Μονάχα μέσα σέ
ορισμένες σχέσεις γίνεται κ ε φ ά λ α ι ο .
'Αποσπασμένη άπ'
αύτές τίς σχέσεις, είναι τόσο λίγο κεφάλαιο, δσο ό χρυσός αύτός,
καθ' αύτός είναι χ ρ ή μ α ,
ή δσο ή ζάχαρη είναι ή ' τιμή
τής ζάχαρης.
Μέσα στήν παραγωγή οί άνθρωποι δέν έπενεργοϋν μονάχα
πάνω στή φύση, μά καί 6 ένας πάνω στόν άλλο. Παράγουν μον ά χ α ένεργώντας κατά ίνα ορισμένο τρόπο άπό χοινού χαί Ανταλλάσσοντας Αμοιβαία τίς δραστηριότητές τους. Γιά νά παράγουν έρχονται σέ ορισμένες σχέσεις καί συνάφειες μεταξύ τους καί
μονάχα μέσα σ' αύτές τίς κοινωνικές σχέσεις καί συνάφειες συντελείται ή έπενέργειά τους πάνω στή φύση, συντελείται ή παραγωγή.
'Ανάλογα μέ τό χαρακτήρα τών μέσων παραγωγής, θά είναι
φυσικά διαφορετικές αύτές οί κοινωνικές σχέσεις μέσα στίς
οποίες σχετίζονται οί παραγωγοί μεταξύ τους, θά είναι διαφορετικοί οί δροι χάτω άπ' τούς οποίους Ανταλλάσσουν τίς δραστηριότητές τους καί συμμετέχουν στό γενικό ίργο τής παραγωγής. Μέ τήν έφεύρεση ένός νέου πολεμικού όργάνου, τοϋ πυροβόλου δπλου, άλλαξε άναγχαστιχά δλη ή έσωτεριχή όργάνωση τού
στρατού, άλλαξαν οί σχέσεις πού μέσα σ' αύτές τά άτομα μπορούν
νά συγκροτούν ί ν α στρατό καί νά ένεργοϋν σάν στρατός, άλλαξε
έπίσης καί ή σχέση τών διαφόρων στρατών μεταξύ τους.
Οί κοινωνικές σχέσεις μέσα στίς οποίες παράγουν τά ά τ ο μα, ο ί κ ο ι ν ω ν ι κ έ ς
παραγωγικές
σ χ έ σ ε ι ς άλλάζουν
λοιπόν,
μεταβάλλονται
μ α ζ ί μέ τ ή ν
Αλλαγή
χαί τήν
έξέλιξη τών δλιχών
μέσων
παραγωγής,
τών
παραγωγικών δυνάμεων.
Οί
παραγωγικές
σχέσεις
στό
σύνολό
τους
Αποτελούν
αύτό
πού
ονομάζουν
κ ο ι ν ώ ν ι-

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 104-

104-

κές - σ χ έ σ ε ι ς , κ ο ι ν ω ν ί α , x α ( μ ά λ ι σ τ α μιά κοινωνία
οέ μ ι ά ν
ορισμένη
ιστορική
βαθμίδα
άνάπτυξης,
μιά χοινωνία μέ δικό της, διαφορετικό χαρακτήρα. ' Η ά ρ χ α ί α κοινωνία, ή φ ε ο υ δ α ρ χ ι κ ή κοινωνία, ή ά ο τ ι κ ή κοινωνία, άποτελοΰν τέτια σύνολα παραγωγικών σχέσεων, πού ή καθεμιά άπ' αύτές χαρακτηρίζει ταυτόχρονα μιάν ιδιαίτερη βαθμίδα Εξέλιξης στήν ίστορία της άνθρωπότητας.
Καί τ ό κ ε φ ά λ α ι ο
είναι μιά κοινωνική παραγωγική
σχέση. Είναι μιά ά σ τ ι χ ή π α ρ α γ ω γ ι κ ή σ χ έ σ η , μιά π α ραγωγική σχέση της άστιχής κοινωνίας. Μήπως τά μέσα συντήρησης, τά έργαλεία δουλιάς, οί πρώτες 6λες, πού άποτελοον
τό κεφάλαιο, δέ δημιουργήθηκαν χαί δέ συσσωρεύτηκαν χάτω
άπό δοσμένους κοινωνικούς δρους, μέσα σέ ορισμένες κοινωνικές
σχέσεις ; Μήπως δέ χρησιμοποιούνται κάτω άπό ορισμένους κοινωνικούς δρους, μέσα σέ ορισμένες κοινωνικές σχέσεις γ & νέα π α ραγωγή; Καί μήπως δέν είναι ίσα-ίσα αύτός ό ορισμένος κοινωνικός χαρακτήρας πού κάνει κ ε φ ά λ α ι ο τά προϊόντα πού χρησιμεύουν γιά νέα παραγωγή;
Τό κεφάλαιο δέν Αποτελείται μονάχα άπό μέσα συντήρησης, έργαλεία δουλιάς καί πρώτες ύλες, δέν άποτελείται μονάχα
άπό δλικά προϊόντα, άποτελείται άκόμα κι άπό ά ν τ α λ λ α χ τ ι κ έ ς ά ξ ί ε ς . "Ολα τά προϊόντα άπ* τά όποια άποτελείται είναι έμπορεύματα. Τό κεφάλαιο δέν είναι λοιπόν μονάχα
ίνα ποσό άπό δλικά προϊόντα, είναι ένα ποσο άπό έμπορεύματα, άπό άνταλλαχτικές άξίες, άπό κ ο ι ν ω ν ι κ ά
μεγέθη.
Τό κεφάλαιο παραμένει τό ίδιο, άδιάφορο άν στή θέση τοϋ
μαλλιοϋ βάλουμε μπαμπάκι, οτή θέση τοϋ σταριοϋ ρύζι, στή θέση τών σιδηροδρόμων άτμόπλοια, μέ τήν προϋπόθεση φυσικά δτι
τό μπαμπάκι, τό ρύζι, τά άτμόπλοια—τό σώμα τοϋ κεφαλαίου—
θάχουν τήν ίδια άνταλλαχτική άξία, τήν ίδια τιμή μέ τό μαλλί, τό
στάρι, τούς σιδηρόδρομους, στά ènctα ένοωματωνόταν προηγούμενα. Τό σώμα τοϋ κεφαλαίου μπορεί νά μεταβάλλεται άκατάπαυτα, χωρίς τό κεφάλαιο νά παθαίνει έστω καί τήν παραμικρότιρη
άλλαγή.
"Αν δμως κάθε κεφάλαιο είναι ένα ποσό άπό έμπορεόματα, δηλ. άπό άνταλλαχτικές άξίες, δέν είναι κεφάλαιο κάθε ποσό
άπό έμπορεύματα, κάθε ποσό άπό άνταλλαχτικές άξίες.
Κάθε ποσό άπό άνταλλαχτικές άξίες είναι μιά άνεαλλαχτι-

•<06

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

κή άξία. Κάθε ξεχωριστή άνταλλαχτιχή άξία είναι ί ν α ποσό άπό
άνταλλαχτιχές άξιες. Λ χ, ί ν α σπίτι πού άξίζει 1000 μάρχα είναι
μιά άνταλλαχτιχή άξία 1000 μάρχων. "Ενα χομάτι χαρτί
πού άξίξει 1 πφένιχ, είναι ίνα ποσό άπό άνταλλαχηκές άξιες 100 ι ο ο τού πφένιχ. Τά προϊόντα που είναι Ανταλλάξιμα
μ* άλλα προϊόντα είναι έ μ π ο ρ ε ύ μ α τ α .
Ή ορισμένη σχέση πού μέσα σ' αύτή μπορούν ν' άνταλλαχτοϋν άποτελεί τήν
άνταλλαχτιχή
τους άξία
ή, δταν τήν έχφράσουμε
σέ χρήμα, τήν τ ι μ ή
τους. Ή μάζα τών προϊόντων αύτών
i t μπορεί ν' άλλάξει τίποτα στόν προορισμό τους νά είναι
έμπόρευμά
ή νά παριστάνουν μιάν
άνταλλαχτιχή
ά ξ ί α ή νάχουν μιάν ορισμένη τιμή. "Ενα δέντρο, είτε είναι
μεγάλο είτε είναι μιχρό, παραμένει δέντρο. Μήπως άλλάζει ό
χαρακτήρας τοϋ σίδερου σάν εμπόρευμα, σάν άνταλλαχτιχή άξία,
3 τ α ν τό άνταλλάσσουμε μέ άλλα προϊόντα κατά ούγγιές ή κατά χαντάρια ,* Σύμφωνα μέ τή μάζα του είναι ί ν α έμπόρευμά
μεγαλύτερης ή μικρότερης άξιας, μεγαλύτερης ή μικρότερης τιμής.
Πώς τώρα ί ν α ποσό άπό έμπορεύματα, άπό άνταλλαχτιχές
άξιες γίνεται κεφάλαιο;
Μέ τό γεγονός δτι σάν αύτοτελής κοινωνική
δύναμη,
ί η λ . σάν δύναμη ένός μ έ ρ ο υ ς
τής
κ ο ι ν ω ν ί α ς , διατηρείται χαί αύξάνει στήν ά ν τ α λ λ α γ ή
μέ τ ή ν
άμεση,
τή ζ ω ν τ α ν ή
έργατιχή
δύναμη.
Ή ύπαρξ η μιάς τάξης, πού δέν κατέχει τίποτα άλλο έκτός άπό τήν ικανότητα γιά έργασία, άποτελεί μιάν άναγχαΐα προϋπόθεση τοό
κεφαλαίου.
Μονάχα ή κυριαρχία τής συσσωρευμένης, περασμένης, άντικειμενοποιημένης έργασίας πάνω στήν άμεση, ζωντανή έργασία
μετατρέπει τή συσσωρευμένη έργασία σέ κεφάλαιο.
Τό κεφάλαιο δέ συνίσταται στό δτι ή συσσωρευμένη έργασία χρησιμεύει στή ζωντανή έργασία σά μέσο γιά νέα παραγωγή. Τό κεφάλαιο συνίσταται στό δτι ή ζωντανή έργασία χρησιμεύει στή συσσωρευμένη έργασία σά μέσο γιά νά διατηρεί καί
γιά νά αύξάνει τήν άνταλλαχτιχή της άξία.
Τί συμβαίνει στήν άνταλλαγή άνάμεσα στόν χεφαλαιοχράτη
χαί στό μισθωτό έργάτη;
Ό έργάτης παίρνει, σάν άντάλλαγμα γιά τήν έργατιχή του
δύναμη, μέσα συντήρησης χαί ο χεφαλαιοχράτης παίρνει, σάν άντάλλαγμα γιά τά μέσα του συντήρησης, έργασία, τήν παραγωγι-

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

104-

χ ή δραστηριότητα τοδ έργάτη,
τή δημιουργική δύναμη, πού
μ* α&τή 6 έργάτης δέν Αναπληρώνει μονάχα αύτό πού χαταναλώvct, μ ά π ρ ο α δ ί δ ει α τ ή σ υ σ σ ω ρ ε υ μ έ ν η
έργασία
πιό
μεγάλη
ά ξ ί α , ά π ' 5,τ ι · ί χ · π ρ ί ν . Ό έργάτης παίρνει άπό τόν κεφαλαιοκράτη ένα μέρος άπό τά μέσα
συντήρησης πού υπάρχουν. Σέ τί τοό χρησιμεύουν αύτά τά μέσα
συντήρησης; Γιά τήν άμεση κατανάλωση. "Οταν δμως κ α τ ι ν α λώνω μέσα συντήρησης, τότε γιά μένα χάνονται αύτά άμετάχλητα, έχτός άν τό χρόνο πού αύτά τά μέσα συντήρησης μέ
κρατούν στή ζωή, τόν χρησιμοποιώ γιά νά παράγω νέα μέσα
συντήρησης, γιά νά δημιουργήσω μέ τήν έργασία μου vite Αξίες
στή θέση τών άξιων πού χάνονται κατά την κατανάλωση. Μά
ίσα-Ισα αύτή τήν Αναπαραγωγική εύγενιχή δύναμη τήν παραχωρεί
ό έργάτης στό κεφάλαιο σάν Αντάλλαγμα γιά τά μέσα συντήρησης
πού έχει πάρει. Τήν έχει χάσει έπομένως γιά τόν έαυτό του.
"Ας πάρουμε ένα παράδειγμα: "Ενας ένοικιαστής γής δίνει
σ' ένα μεροχαματιάρη 5 γρόσια τή μέρα. Γιά τά 5 γρόσια ό μ ε ροχαματιάρης έργάζεται δλη τή μέρα στό χωράφι του ένοικια·
στή χαί του έξασφαλίζβι έτσι ένα έσοδο άπό 10 γρόσια. Ό ένοιχιαστής δέν παίρνει πίσω μονάχα τίς άξίες πού πρέπει νά π α ραχωρήσει στό μεροχαματιάρη, μά τίς διπλασιάζει. Χρησιμοποίησε, κατανάλωσε λοιπόν κατά ένα καρποφόρο, παραγωγικό
τρόπο τά 5 γρόσια πού έδοσε στό μεροχαματιάρη. 'Αγόρασε άχριβώς γιά 5 γρόσια τήν έργασία χαί τή δύναμη τοό μεροχαματιάρη πού παράγει προϊόντα τής γής διπλάσιας άξίας χαί που
χάνει τά 5 γρόσια 10. Ό μεροχαματιάρης Αντίθετα παίρνει στή
ύέση τής παραγωγιχής του δύναμης, πού τήν ένέργειά της τήν
παραχώρησε στόν ένοικιαστή, 5 γρόσια πού τά Ανταλλάσσει μέ
μέσα συντήρησης, μέ μέσα συντήρησης πού τά χαταναλώνει γρηγορότερα ή Αργότερα. Τά 5 γρόσια καταναλώθηκαν έπομένως
χ α τ ά ένα διπλό τρόπο : π α ρ α γ ω γ ι κ ά γιά τό κεφάλαιο, γιατί
άνταλλάχτηχαν μέ μιά Εργατική δύναμη 1 πού άπόδοσε 10 γρόσια, μή π α ρ α γ ω γ ι κ ά γιά τόν έργάτη, γιατί άνταλλάχτηχαν μέ μέσα συντήρησης πού έχουν έξαφανιστεί γιά πάντα χαί
πού τήν άξία τους μπορεί νά τήν ξαναπάρει μονάχα έπαναλα1
Στό σημείο αύτό ή έκφραση «έργατική Βΰναμη» Βέν προέρχεται
άπό τόν " Ε ν γ χ ε λ ς , βρισκόταν β μας χα( στό κ · ( μ · ν ο ποδ 8ημοο(·υσ· ό Μάρξ
« τ ή «Νέα έ φ η μ · ρ ( ΐ α τοΟ Ρήνου». (Σημ. Σύντ. )

•<06

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

βαίνοντας τήν ίδια άνταλλαγή μέ τόν Ενοικιαστή τής γής. Τ ό
κ ε φ ά λ α ι ο έ π ο μ έ ν ω ς π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ε ι τή
μισθωτή
έργασία, ή μισθωτή
έργασία
προϋποθέτει
τό
χ ε φ ά λ α ι ο . Τ ό ί ν α π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ε ι τ ό ά λ λ ο , τό ί ν α
π α ρ ά γ ε ι τ ό ά λ λ ο.
Μήπως δμως ί ν α ς έργάτης σέ ί ν α βαμβαχουργιχό εργοστάσιο παράγει μονάχα μπαμπαχερά όφάσματα; Ό χ ι , παράγει κεφάλαιο. Παράγει άζίες, πού χρησιμεύουν ξανά γιά νά έξουσιάζουν
τήν έργασία του καί γιά νά δημιουργηθούν μ' αύτές νέες άξίες.
Τό κεφάλαιο μπορεί νά αύξηθεί μονάχα οταν Ανταλλάσσεται μέ εργατική δύναμη, οταν φέρνει στή ζωή μισθωτή έργασία.
Ή εργατική δύναμη τοϋ μισθωτοϋ έργάτη μπορεί ν' Ανταλλαχτεί
μονάχα μέ κεφάλαιο, αύξάνοντας τό κεφάλαιο, ένισχύοντας τή
δύναμη στήν όποία είναι σκλάβα. Α ύ ξ η σ η τ ο ϋ κ ε φ α λ α ί ου σ η μ α ί ν ε ι λ ο ι π ό ν α ύ ξ η σ η τού
προλεταριάτου, δηλ. τ ή ς έ ρ γ α τ ι χ ή ς
τάξης.
Τό συμφέρον τοϋ καπιταλιστή καί τού έργάτη είναι λοιπόν
τό ί δ ι ο , ισχυρίζονται οί άστοί καί οί οικονομολόγοι τους. Καί
πραγματικά I Ό έργάτης καταστρέφεται άν δέν τόν άπασχολει
τό κεφάλαιο. Τό κεφάλαιο καταστρέφεται οταν δέν Εκμεταλλεύεται τήν έργατιχή δύναμη, χαί γιά νά τήν Εκμεταλλεύεται πρέπει νά τήν Αγοράζει. "Οσο πιό γρήγορα αύξάνει τό κεφάλαιο
πού είναι προορισμένο γιά τήν παραγωγή, τό παραγωγικό κεφάλαιο, δσο πιό άνθηρή είναι έπομένως ή βιομηχανία, 8σο πιό
πολύ πλουτίζει ή άστική τάξη, 8σο πιό καλά πάνε οί δουλιές,
τόσο πιό πολλούς έργάτες χρειάζεται ό καπιταλιστής, τόσο πιό
άκριβά πουλιέται ό έργάτης.
'Απαραίτητος δρος γιά μιάν όποφερτή κατάσταση τοϋ Εργάτη ε ί ν α ι λ ο ι π ό ν ή δ σ ο τ ό δ υ ν α τ ό ν π ι ό γ ρ ή γορη α ύ ξ η σ η τοϋ π α ρ α γ ω γ ι κ ο ύ
κεφαλαίου.
Μά τ! σημαίνει αύξηση τοϋ παραγωγικού κεφαλαίου; Σ η μαίνει αύξηση τής δύναμης τής συσσωρευμένης Εργασίας π ά ν ω
στή ζωντανή Εργασία. Αδξηση τής κυριαρχίας τής Αστικής τ ά ξης π ά ν ω στήν Εργαζόμενη τάξη. "Οταν ή μισθωτή έργασία π α ράγει τόν ξένο πλούτο, τήν Εχθρική της δύναμη, τό κεφάλαιο,
πού τήν Εξουσιάζει, κυλάνε πρός αύτήν μέσα άπασχόλησης δηλ.
μέσα συντήρησης, μέ τόν δρο δτι ξανακάνει τόν έαυτό της Ενα
μέρος τοό κεφαλαίου, μοχλό, πού τόν ξαναρίχνει σέ μιά Επιταχυνόμενη κίνηση αύξησης.

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 104-

104-

Ό τ α ν λ έ ν ε δ τ ι τά σ υ μ φ έ ρ ο ν τ α τ ο δ κ ε φ α λ α ί ο υ χ α ί τά σ υ μ φ έ ρ ο ν τ α τών έ ρ γ α τ ώ ν
ιίναι
τά ί δ ι α , α & τ 6 σ η μ α ί ν ε ι μ ο ν ά χ α δ τ ι : Τ ό κεφάλαιο κ α ί ή μ ι σ θ ω τ ή έ ρ γ α σ ί α είναι δυό
πλευρές μ ι ά ς κ α ί της α ύ τ η ς σ χ έ σ η ς . Ή μιά
προϋπ ο θ έ τ ε ι τήν άλλη, οπ ω ς έ τ ο κ ο γ λ ύ φ ο ς καί ό
σ π ά τ α λ ο ς π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ο υ ν ό ί ν α ς τόν
άλλο.
Ό σ ο έ μισθωτός έργάτης θάναι μισθωτός] έργάτης, ή τύχη
του θά Εξαρτιέται άπό τό κεφάλαιο. Αύτή είναι ή πολυθρύλητη
κοινότητα συμφερόντων τοό έργάτη χαί τοό χεφαλαιοχράτη.
IV
Ό τ α ν αύξάνειτό κεφάλαιο, αύξάνει ή μάζα τής μισθωτής έργασίας, αυξάνει ό άριθμός τών μισθωτών εργατών, μέ μιά λέξη: ή κυριαρχία τοδ κεφαλαίου έπεχτείνεται πάνω σέ μιά πιό μεγάλη
μάζα άπό άτομα. Κι 4ς αποθέσουμε τήν πιό εύνοϊκή περίπτωση:
Ό τ α ν αύξάνει τό παραγωγικό κεφάλαιο, αύξάνει ή ζήτηση έργασίας. Αύξάνει λοιπόν ή τιμή τής έργασίας, ό μισθός της έργασίας.
"Ενα σπίτι μπορεί νά είναι μεγάλο ή μικρό. Ό σ ο τά σπίτια
πού τό περιβάλλουν είναι έπίσης μικρά, ικανοποιεί δλες τίς κοινωνικές άπαιτήσεις γιά μιά χατοιχία. "Οταν δμως πλάι στό μικρό σπίτι άνυψωθεί ίνα μέγαρο, τότε τό μικρό σπίτι μαζεύεται
χαί γίνεται καλύβα. Τό μιχρό σπίτι άποδείχνει τώρα δτι ό ίδιοχ τ ή τ η ς του δέν πρέπει νάχει καθόλου ή νάχει μονάχα τίς πιό
μικρές άπαιτήσεις. Καί μπορεί στήν πορεία τοδ πολιτισμού νά
μεγαλώνει δσο θέλει, δταν δμως τό γειτονικό μέγαρο μεγαλώνει
στόν ίδιο ή καί σέ μεγαλύτερο άχόμα βαθμό, τότ» ό κάτοικος
τοδ σχετικά μικρότερου σπιτιοδ θά Εξακολουθεί νά αισθάνεται
τόν έαυτό του άχόμα ί χ ι βολικά, 8χι ικανοποιημένο, πιεσμένο μέσα στούς τέσσερις τοίχους τοο.
Μιά αίσθητή αύξηση τοδ μιοθοδ τής έργασίας προϋποθέτει
μιά γρήγορη αύξηση τοδ παραγωγΛοδ κεφαλαίου. ' Η γρήγορη
αύξηση τοδ παραγωγικού κεφαλαίου προκαλεί μιάν έξϊσου γρήγορη αύξηση τοδ πλούτου, τής πολυτέλειας, τών κοινωνικών
άναγχών χαί τών κοινωνικών άπολαύσεων. "Αν χαί αύξήθηχαν λοιπόν οί άπολαύσεις τοδ έργάτη, Ιπεσε δμως ή κοινωνική
ίκανοποίηση πού τοδ προσφέροον οί άπολαύσεις αδτές σέ σύγκριση μέ τίς άχόμα μεγαλύτερες άπολαύσκς τοδ καπιταλιστή, πού

•<06

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

είναι απρόσιτες στόν έργάτη, σέ σύγκριση μέ τό βαθμό ά ν ά π τ υ ξη; τ ή ; κοινωνία; γενικά. 0£ Ανάγκες χαί of απολαύσεις μας
πηγάζουν άπ* τήν κοινωνία, γι' αύτό τ(; μετράμε μέ τήν κοινωνία, δέν τ ί ; μετράμε μέ τά άντιχειμενα τ ή ; ίκανοποίησή; τ ο υ ; .
Ε π ε ι δ ή ή φύση του; είναι κοινωνική, είναι ταυτόχρονα καί
σχετική.
Ό μισθό; τής έργασία; δέν καθορίζεται γενικά μονάχα άπό
τ ή μάζα τ&ν Εμπορευμάτων πού μπορεί νά πάρει κανείς σ' Αντάλλαγμα μέ τό μισθό αύτό. Περιέχει διάφορε; σχέσει;.
Αύτό πού οί έργάτε; παίρνουν άπ' δλα γιά τήν έργατιχή
του; δύναμη, είναι ίνα ορισμένο ποσό άπό χρήματα. Μήπω; ό
μισθό; τ ή ; έργασίας καθορίζεται Απ1 αύτή τή χρηματική τιμή;
Τό 16ο αιώνα αύξήθηκαν τό χρυσάφι καί τό άσήμι πού κυκλοφορούσαν στήν Εύρώπη ύστερα Από τήν άνακάλυψη πιό πλούσιων καί πιό εύκολα Εκμεταλλεύσιμων ορυχείων στήν 'Αμερική.
Γι' αύτό Επεοε ή Αξία τού χρυσαφιού καί τοϋ άσημιοϋ σέ σχέση μέ τά δπόλοιπα έμπορεύματα. Οί έργάτε; έξαχολουθοϋσαν γιά
τήν έργατιχή τους δύναμη νά παίρνουν δ π ω ; χαί πρίν τήν ίδια
μάζα νομισματοποιημένου άσημιοϋ. Ή χρηματική τιμή τ ή ; έργασίας του; Εμεινε ή ίδια, καί δμω; Επεσε ό μισθό; τ1)ς Εργασία; του;, γιατί σέ άντάλλαγμα γιά τήν ίδια ποσότητα άσημιοϋ
Επαιρναν Ενα μικρότερο ποσό άπό τ' άλλα Εμπορεύματα. Κι άποτέλεσε αύτό Εν α άπό τά περιστατικά πού προώθησαν τήν αύξηση τοϋ κεφαλαίου, τήν Εμφάνιση τ ή ; άστιχή; τάξη; στό 16ο αιώνα.
Ά ; πάρουμε μιάν ϊ λ λ η περίπτωση. Τό χειμώνα τοϋ 1847
άνέβηκαν σημαντικά οί τιμές τών πιό άπαραίτητων μέσων διατροφή;, τοϋ σταριού, τοϋ χρέατο;, τοϋ βούτυρου, τοϋ τυριού κλπ,
έξαιτίας μιά; χαχής σοδιάς. "Ας αποθέσουμε δτι οί έργάτε; Επαιρναν δ π ω ; χαί πρίν τό ίδιο ποσό χρήματος γιά τήν Εργατική τους
δύναμη. Δέν είχε πέσει ό μισθό; τ ή ; έργασία; τοος; Καί βέβαια Επεσε. Γιά τά ίδια χρήματα Επαιρναν στήν άνταλλαγή λ ι γότερο ψωμί, κρέας, χλπ. Ό μισθό; τής έργασία; τους είχε πέσεΐ, δχι γιατί Επεσε ή άξία τοϋ άσημιοϋ, άλλά γιατί αύξήθηκβ
ή άξία τών τροφίμων.
"Α; δποθέσουμε τέλος δτι ή χρηματική τιμή τής έργασίας
μένει ή ίδια, ένώ Επεσαν στήν τιμή του; δλα τά έμπορεύματα
τή; γεωργία; χαί τ ή ; βιομηχανία; λόγω τή; χρησιμοποίηση; νέων μηχανών, λόγω εύνοΤχών καιρικών συνθηκών χ λ π . Μέ τό ίδιο
χρήμα μπορούν οί έργάτε; χά άγοράζουν τώρα περισσότερα έμπο-

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

104-

ρεύματα δλων τών ειδών. Αύξήθηχε λοιπόν ό μισθός τής έργα- 1
οίας τους, Ακριβώς γιατί δέν Αλλαξε ή χρηματική του Αξία.
Ή χρηματική τιμή τής έργασίας, ό όνομαστιχός μισθός τής
έργασίας, δέ συμπίπτει λοιπόν μέ τόν πραγματικό μισθό τής
έργασίας, δηλ. μέ τό ποσό τών Εμπορευμάτων πού πραγματικά
δίνονται σάν Αντάλλαγμα γιά τό μισθό τής έργασίας. Ό τ α ν λοιπόν μιλούμε γιά αδξηση ή γιά πτώση τοϋ μισθοϋ έργασίας , τότε δέν πρέπει νά παίρνουμε δπόψη μας μονάχα τή χ ρ η μ α τ ι κή τιμή τής έργασίας, τόν όνομαστιχό μισθό τής έργασίας.
Μά οδτε ό όνομαστιχός μισθός τής έργασίας, δηλ. τό χ ρ η ματικό ποσό πού γι' αύτό ό έργάτης πουλιέται στόν καπιταλιστή, οδτε ό πραγματικός μισθός έργασίας, δηλ. τό ποσό τών
έμπορευμάτων πού μπορεί νά άγοράσει μέ τά χρήματα αύτά,
έξαντλοϋν τίς σχέσεις πού περικλείνονται στό μισθό τής έργασίας.
Ό μισθός τής έργασίας καθορίζεται άχόμα ά π ' τή σχέση
τοο πρός τό κέρδος, πρός τό κέρδος τοϋ καπιταλιστή, αύτό είναι
ό συγκριτικός, ό σχετικός μισθός τής έργασίας.
Ό πραγματικός μισθός τής έργασίας έκφράζει τήν τιμή
τής έργασίας σέ σχέση μέ τήν τιμή τών ύπόλοιπων Εμπορευμάτων, ένώ ό σχετικός μισθός τής έργασίας έχφράζει τό μερίδιο τής
άμεσης έργασίας στήν καινούργια άξία πού παρήγαγε ή ίδια, σέ
σύγκριση μέ τό μερίδιο πού πέφτει στή συσσωρευμένη έργασία,
στό κεφάλαιο.
Είπαμε πιό π ά ν » σελ. 14 1 ότι: « Ό μισθός τής έργασίας
δέν είναι ένα μερίδιο τού έργάτη στό έμπόρευμα πού Ιχει π α ράγει ό ίδιος. Ό μισθός τής έργασίας είναι τό μέρος έκείνο τών
Εμπορευμάτων πού προϋπήρχαν χαί πού μ' αύτά ό χεφαλαιοκράτης Αγοράζει γιά τόν έαυτό του Ενα ορισμένο ποσό παραγωγικής έργατιχής δύναμης». Αύτόν δμως τό μισθό τής έργασίας
πρέπει ό χεφαλαιοχράτης νά τόν άναπληρώσει χάλι άπό τήν
τιμή στήν οποία πουλά τό προϊόν πού παρήγαγε ό έργάτης,
πρέπει νά τόν άναπληρώσει Ετσι πού νά τοϋ μένει κανονικά
καί Ενα περίσσευμα, Ενα κέρδος πάνω άπό τά Εξοδα παραγωγής
πού Ικανέ. Ή τιμή τής πούλησης τοϋ Εμπορεύματος πού π α ρήγαγε ό Εργάτης μοιράζεται γιά τόν κεφαλαιοκράτη σέ τρία μέρη : π ρ ώ τ α , στήν άντίκατάσταση τής τιμής τών πρώτων όλών·
1

Βλέπε οελ. 79 αύτοΟ τοϋ

τόμου (Σημ. Σδντ.)

•<06

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

πού προκαταβλήθηκαν ά π ' αύτόν, μαζί μέ τήν Αντικατάσταση
τής φθοράς τών Εργαλείων, τών μηχανών καί τών άλλων μέσων έργασίας πού προκαταβλήθηκαν Επίσης ά π ' αύτόν. Δ ε ύ τ ε ρ ο , στήν Αντικατάσταση τοό μισθοί) τής έργασίας πού είχε
προκαταβληθεί ά π ' αύτόν. Καί τ ρ ί τ ο στό περίσσευμα πάνω ά π '
αύτά, στό χέρδος τοό χεφαλαιοχράτη. Έ ν ώ τό πρώτο μέρος
Αντικαθιστά μονάχα ά π ' τ ά π ρ ί ν ό π ά ρ χ ο υ σ ε ς
άξίες,
είναι φανερό δτι, τόσο ή άντιχατάσταση τοό μισθοό τής έργασίας, δσο χαί τό περισσευούμενο χέρδος τοό χεφαλαιοχράτη στό
σύνολο τους, παίρνονται ά π ό τ ή ν έ α ά ξ ί α , π ο ύ δ ημ ι ο υ ρ γ η θ η χ ε μ έ τ ή δ ο υ λ ι ά τ ο ό έ ρ γ ά τ η χαί πού
προστέθηκε στίς πρώτες Ολες. Καί μ ' α ύ τ ή τ ή ν
έννοια
μπορούμε, τόσο τό μισθό τής έργασίας δσο χαί τό χέρδος, γιά
νά τά συγχρίνουμε μεταξύ τους, νά τά θεωρήσουμε σά μίρη
τοϋ προϊόντος τοϋ έργάτη.
Ό πραγματιχός μισθός τής έργασίας μπορεί νά παραμένει
6 ίδιος, μπορεί άχόμα χαί νά μεγαλώνει, χαί παρ 1 δλα αύτά νά
πέφτει έ σχετικός μισθός τής έργασίας. "Ας δποθέσουμε λ χ ,
δτι οί τιμές δλων τών μέσων συντήρησης έπεσαν κατά 2/a ένώ
μεροκάματο έπεσε μονάχα χατά '/»» λχ, άπό 3 σέ 2 μάρκα. 'Αν
χαί ό έργάτης μ' αύτά τά 2 μάρχα έχει στή διάθεσή του ένα
μεγαλύτερο ποσό άπό έμπορεύματα άπό δτι είχε προηγούμενα
μέ τά 3 μάρκα, ώστόσο 6 μισθός τής έργασίας του μίκραινε σέ
σύγκριση μέ τό κέρδος τοϋ κεφαλαιοκράτη. Τό κέρδος τοό κεφαλαιοκράτη {λχ, τοϋ Εργοστασιάρχη) αύ£ήθηχβ κατά ένα μάρκο,
δηλ. γιά ένα μικρότερο ποσό άπό άνταλλαχτικές άξίες πού πληρώνει ό κεφαλαιοκράτης στέν έργάτη. i έργάτης είναι όποχρεωμένος νά παράγε: ένα μεγαλύτερο ποσό άνταλλαχτικές άξίες
άπό δτι παρήγαγε πρίν. Τό μερίδιο τοό κεφαλαίου σέ σχέση μέ
τό μερτικό τής έργασίας αύξήθηκε. Έ κατανομή τοϋ κοινωνικοό
πλούτου άνάμεσα στό κεφάλαιο καί στήν έργασία έγινε άκόμα
πιό άνισόμερη. Ό κεφαλαιοκράτης έξουσιάζει μέ τό ίδιο κεφάλαιο μιά μεγαλύτερη ποσότητα άπό έργασία. Μεγάλωσε ή έξουσία τής τάξης τών καπιταλιστών πάνω στήν έργατική τάξη,
χειροτέρεψε ή κοινωνική θέση τοδ έργάτη, ρίχτηκε κατά μιά
βαθμίδα χαμηλότερα άπό τή θέση τοό κεφαλαιοκράτη.
Π ο ι ό ς ε ί ν α ι λοιπόν ό γ ε ν ι κ ό ς ν ό μ ο ς
πού
καθορίζει τήν πτώση καί τήν ά ν ο δ ο τ ο δ
μι-

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

104-

οθού τής
έρ γβ οί βς
χαί
toô
κέρδους
οτήν
Αμοιβαία τους
σχέση;
Ό μισθός
έργασίας
χαί
τό κ έ ρ δ ο ς
βρίσ κ ο ν τ α ι σέ Α ν τ ί σ τ ρ ο φ η Α ν α λ ο γ ί α
Αναμεταξύ
τ ο υ ς . Τό μ ε ρ ί δ ι ο τ ο ό κ ε φ α λ α ί ο υ , τ ό χ έ ρ δ ο ς , αυξάνει στήν ί δ ι α Α ν α λ ο γ ί α πού π έ φ τ ε ι τό μερ ί δ ι ο τ ή ς έ ρ γ α σ ί α ς , τό μ ε ρ ο κ ά μ α τ ο , χαί Αντίσ τ ρ ο φ α . Τό χ έ ρ δ ο ς
αύξάνει στό βαθμό
πού
π έ φ τ ε ι ό μ ι σ θ ό ς τ ή ς έ ρ γ α σ ί α ς , πέφτει στό βαθμό π ο ύ Α ν ε β α ί ν ε ι 6 μ ι σ θ ό ς τ ή ς
έργασίας.
θ ά Αντιτάξει ίσως κανένας δτι 6 χεφαλαιοχράτης μπορεί
νά κερδίσει Από έπωφελή Ανταλλαγή τών προϊόντων του μέ Αλλους χεφαλαιοχράτες, μέ τήν αδξηση τής ζήτησης γιά τό έμπόρευμά του, είτε Επειδή Ανοιξαν νέες Αγορές, είτε Επειδή μεγάλωσαν στιγμιαία οί Ανάγκες στίς παλιές Αγορές χ λ π , δτι έπομένως τό χέρδος τοϋ χεφαλαιοχράτη μπορεί νά μεγαλώσει μέ
τήν έξαπάτηση τρίτων κεφαλαιοκρατών Ανεξάρτητα Από τήν Ανοδο ή τήν πτώση τοϋ μισθού τής έργασίας, τής Ανταλλαχτιχής
Αξίας τής έργατιχής δύναμης, είτε μπορεί ν* Ανέβει τό χέρδος
τοϋ χεφαλαιοχράτη μέ τήν τελειοποίηση τών έργαλείων τής δουλιάς, μέ νέα χρησιμοποίηση τών δυνάμεων τής φύσης χ λ π .
Πρώτα, πρέπει κανείς νά παραδεχτεί δτι τό Αποτέλεσμα
παραμένει τό ίδιο, Αν χαί προχλήθηχε Από Αντίστροφο δρόμο.
Τό χέρδος βέβαια δέν αόξήθηχε γιατί έπεσε 6 μισθός τής έργασίας, Αλλά έπεσε 6 μισθός τής έργασίας γιατί αύξήθηχε τό χέρδος. Ό καπιταλιστής μέ τό ίδιο ποσό ξένης Αξίας Αγόρασε ένα
μεγαλύτερο ποσό Από Ανταλλαχτικές Αξίες, χωρίς νάχει πληρώσει πιό Αχριβά τήν έργασία. Δηλ. ή έργασία πληρώνεται λιγότερο
σέ σχέση μέ τό καθαρό εισόδημα πού Αφήνει στόν καπιταλιστή.
Χώρια Απ' αύτό, Ας θυμηθούμε δτι, παρά τίς διακυμάνσεις
τών τιμών τών Εμπορευμάτων, ή μέση τιμή χάθε Εμπορεύματος,
ή σχέση πού Ανταλλάσσεται μέ Αλλα Εμπορεύματα, καθορίζεται
Από τ ά Ι ξ ο δ α π α ρ α γ ω γ ή ς του. Οί Απάτες έπομένως μέσα
στήν τάξη τών κεφαλαιοχρατών συμψηφίζονται Αναγχαστιχά.
Ή καλυτέρευση τών μηχανικών Εγκαταστάσεων, ή νέα χρησιμοποίηση τών φυσικών δυνάμεων στήν υπηρεσία τής παραγωγής
δίνουν τι) δυνατότητα σ' έναν όρισμένο χρόνο Εργασίας, μέ τό
ίδιο ποσό Εργασίας χαί κεφαλαίου νά δημιουργείται μιά μεγαλύτερη μάζα Από προϊόντα, σέ καμιά περίπτωση δμως μιά με-

•<06

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

γαλύτερη μάζα άπό άνταλλαχτικές άξίες. Ά ν μέ τή χρησιμοποίηση τΐ}ς κλωστικής μηχανής μπορώ νά προσφέρω μέσα σέ μιάν
ώρα άκόμα μιά φορά τόση κλωστή, ά π ' δτι πρόσφερα πριν άπό
τήν έφεύρεσή της, λ χ , έκατό φούντια άντί πενήντα, τότε γιά τά
έκατό αύτά φούντια δέ θά παίρνω γιά πάντα στήν άνταλλαγή
περισσότερα έμπορεύματα ά π ' δτι Ιπαιρνα πρίν γιά τά πενήντα
φούντια, γιατί τά έξοδα παραγωγής έπεσαν στό μισό ή γιατί μέ
τά ίδια έξοδα μπορώ νά προσφέρω διπλάσιο προϊόν.
Τέλος σ' οποιαδήποτε άναλογία κι άν μοιράζει άνάμεσά της
ή τάξη τών κεφαλαιοκρατών, ή άστική τάξη, είτε μιάς χώρας
είτε δλης τής παγκόσμιας άγοράς, τό καθαρό είσόδημα της π α ραγωγής, τό συνολικό ποσό αύτοό τού καθαροό εισοδήματος
είναι κάθε φορά μονάχα τό ποσό, κατά τό οποίο έχει αύξηθεΓ
συνολικά ή συσσωρευμένη έργασία άπό τήν άμεση έργασία. Τό
συνολικό αύτό ποσό α&ξάνει λοιπόν στήν άναλογία πού ή έργασία
αύξάνει τό κεφάλαιο, δηλ. στήν άναλογία πού τό κέρδος μ ε γ α λώνει σέ σύγκριση μέ τό μισθό τής έργασίας.
Βλέπουμε λοιπόν δτι κι άν άκόμα παραμείνουμε μ έ σ α σ τ ή
σχέση
κεφαλαίου
καί
μισθωτής
έργασίας,
τά σ υ μ φ έ ρ ο ν τ α τοϋ κ ε φ α λ α ί ο υ καί τά
συμφέροντα τής μισθωτής
έργασίας
είναι
διαμετρικά
άντίθετα.
Μιά γρήγορη αδξηση τοό κεφαλαίου ισοδυναμεί μέ μιά
γρήγορη αδξηση τοϋ κέρδους. Τό κέρδος μπορεί νά αύξάνει γρήγορα μονάχα δταν ή τιμή τής έργασίας, δταν 6 σχετικός μισθός τής έργασίας κατεβαίνει μέ τήν ίδια τ α χ ύ τ η τ α . Ο σχετικός
μισθός τής έργασίας μπορεί νά πέφτει, παρά τό γεγονός δτι ό
πραγματικός μισθός τής έργασίας άνεβαίνει ταυτόχρονα μέ τόν
όνομαστικό μισθό τής έργασίας, δηλ μέ τή χρηματική άξία τής
έργασίας, μόνο ποό δέν άνεβαίνει όμως στήν Γδια άναλογία πού
άνεβαίνει τό κέρδος. "Αν λ χ , στίς περιόδους πού οί δουλιές π ί ν ε
καλά 6 μισθός τής έργασίας άνεβαίνει κατά 5 τά έκατό, ένώ
άντίθετα μεγαλώνει τό κέρδος κατά 3 0 τά έκατό, τότε ό συγκριτικός, ό σχετικός μισθός έργασίας δ έ ν α ύ ξ ή θ η κ ε άλλά έ π ε σ ε .
Ό τ α ν μεγαλώνει λοιπόν τό είσόδημα τοϋ έργάτη μαζί μέ
τή γρήγορη αδξηση του κεφαλα'ου, τότε μεγαλώνει ταυτόχρονα
τό κοινωνικό χάσμα, πού χωρίζει τόν έργάτη άπό τόν κεφαλαιοκράτη, τότε μεγαλώνει ταυτόχρονα ή έξουσία τοϋ κεφαλαίου π ά -

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

104-

νω στήν έργασία, ή έξάρτηση τής έργασίας άπό τό κεφάλαιο.
"Οταν λένε δτι ό έργάτης (χει συμφέρον ν' αόξαίνει γρήγορα τό κεφάλαιο, αύτό σημαίνει μονάχα δτι : Ό σ ο πιό{γρήγορα
ό έργάτης αόξάνει τόν ξένο πλοδτο, τόσο «ιό π α χ ι ά ψίχουλα
θά του πέφτουν, τόσο περισσότεροι έργάτες θά μποροδν νά Απασχολούνται καί νά γεννιούνται, τόσο περισσότερο θά μπορεί νά
μεγαλώνει ή μάζα τών σκλάβων πού έξαρτώνται άπό τό χεφάλαιο.
Είδαμε λοιπόν:
Ά χ ό μ α χαί ή πιό ε ô ν ο τ χ ή κ α τ ά σ τ α σ η γιά τήν
έργατιχή τάξη, ή δ σ ο μ π ο ρ ε ί π ι ό γ ρ ή γ ο ρ η
αΟξηση
τ ο ϋ χ ε φ α λ α ί ο υ , δσο χι άν καλυτερεύει τήν όλιχή ζωή τοδ
έργάτη, δέν καταργεί τήν Αντίθεση Ανάμεσα στά διχά τοο συμφέροντα χαί τά συμφέροντα τής Αστικής τάξης, τά συμφέροντα τοδ χεφαλάιοχράτη. Τ ό κ έ ρ δ ο ς κ α ί ό μ ι σ θ ό ς
τής
έ ρ γ α σ ί α ς β ρ ί σ κ ο ν τ α ι , δ π ω ς κ α ί π ρ ι ν , σέ Α ν τ ί στροφη Αναλογία.
Ό τ α ν τό κεφάλαιο αόξάνει γρήγορα, τότε μπορεί 6 μισθός
τής έργασίας ν' Ανεβαίνει, δμως Ασύγκριτα πιό γρήγορα Ανεβαίνει τό κέρδος τοδ κεφαλαίου. Ή δλιχή κατάσταση τοδ έργάτη καλυτέρευσε, μά σέ βάρος τής χοινωνιχής του θέσης. Τό
κοινωνικό χάσμα που τόν χωρίζει Από τόν καπιταλιστή μεγάλωσε.
Τέλος:
Ό τ α ν λένε δτι ή πιό εόνοϊχή προϋπόθεση γιά τή μισθωτή
έργασία είναι ή δσο μπορεί πιό γρήγορη αΟξηση τοϋ παραγωγικοϋ χεφαλαίου, σημαίνει δτι : "Οσο πιό γρήγορα ή έργατιχή
τάξη μεγαλώνει καί αόξάνει τήν έχθριχή της δύναμη, τόν ξένο
πλοϋτο που τήν έξουσιάζει, τόσο περισσότερο θά τής Επιτρέπεται χάτω Από εόνοΐχότερες συνθήκες νά έργάζεται ξανά γιά τήν
αΟξηατη τοϋ άστικοϋ πλούτου, γιά τό μεγάλωμα τής έξουσίας
τοϋ κεφαλαίου, χαί θά πρέπει νάναι εόχαριστημένη δτι σφυρηλατεί γιά τόν έαυτό της τίς χρυσές Αλυσίδες μέ τίς όποιες τή
σέρνει ή Αστιχή τάξη Από πίσω της.
V
Είναι άραγε τόσο Αδιάσπαστα συνδεμένα ή α Ο ξ η σ η
π α ρ α γ ω γ ι κ ο ύ κ ε φ α λ α ί ο υ καί τό Ανέβασμα
μ ι σ θ ο δ τ ή ς έ ρ γ α σ ί α ς , δπως ίσχορίζονται οί Αστοί
νομολόγοι ; Δέν πρέπει νά πιστεύουμε στά λόγια τους. Δέν

τοδ
τοδ
οικοπρέ-

•<06

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

χ » νά τούς πιστεύουμε Ακόμα χι όταν λένε δτι Sao πιό '«αχύ
είναι τό κεφάλαιο, τόαο καλύτερα σιτίζεται ό σκλάβος του.
Ή κβφαλαιοχρατία είναι τόσο φωτισμένη, λογαριάζει τόσο χαλά,
πού δέ συμμερίζεται τίς προλήψεις τοδ φεουδάρχη πού έ π ι δεικνύει τή λαμπρότητα τών όπηρετών του. Οί δροι ύπαρξης τής
άστικής τάξης τήν άναγκάζουν νά τά λογαριάζει.
"Ας Εξετάσουμε λοιπόν τό ζήτημα πιό λεπτομερειακά:
Πώς έπιδρά
ή αδξηση
τοδ
παραγωγιχοό
κ ε φ α λ α ί ο υ π ά ν ω στό μισθό τής
έργασίας;
Ό τ α ν αύξάνει τό παραγωγικό κεφάλαιο τής άστικής κοινωνίας στό σύνολό του, τότε συντελείται μιά πιό ό λ ό π λ ε υρ η συσσώρευση έργασίας. Οί κ·φαλαιοκράτες αύξάνουν σέ άριθμό καί σέ Εχταση. Ή α ύ ξ η σ η τών κεφαλαίων μεγαλώνει τό
συναγωνισμό άνάμεσα στούς
κεφαλαιοκράτες.
Οί α ύ ξ α ν ό μ ε ν ε ς
διαστάσεις
τών κεφαλαίων δίνουν
τά μέσα νά όδηγηθοόν ά κ ό μ α π ι ό τ ε ρ ά σ τ ι ε ς σ τ ρ α τ ι έ ς
έ ρ γ α τ ώ ν , μ έ ά κ ό μ α π ι ό γ ι γ ά ν τ ι α π ο λ ε μ ι κ ά έ ργ α λ ε ί α σ τ ό β ι ο μ η χ α ν ι κ ό πεδίο
μάχης.
Μονάχα πουλώντας πιό φτηνά μπορεί ό ένας κεφαλαιοχράτης νά έκτοπίσει τόν άλλο άπό τό πεδίο τής μάχης καί νά
καταχτήσει τό κεφάλαιό του. Γιά νά μπορεί νά πουλά πιό
φτηνά, χωρίς νά καταστραφεί, είναι δποχρεωμένος νά παράγει
«ιό φτηνά, δηλ. νά άνεβάζει δσο τό δυνατό περισσότερο τήν
παραγωγική δύναμη τής έργασίας. Ό μ ω ς ή παραγωγική δύναμη τής έργασίας μεγαλώνει πρίν ά π ' δλα μέ έ ν α μ ε γ α λ ύ τ ε ρ ο
κ α τ α μ ε ρ ι σ μ ό τ ή ς έ ρ γ α σ ί α ς , μέ μιά πιό όλόπλευρη
εισαγωγή καί διαρκή τελειοποίηση τ ώ ν μ η χ α ν ώ ν . Ό σ ο μεγαλύτερος είναι ό στρατός τών έργατών άνάμεσα στόν οποίο
κατανέμεται ή έργασία, σέ δσο πιό γιγάντια χλίμακα εισάγονται
οί μηχανές, τόσο περισσότερο Ελαττώνονται σχετιχά τά Εξοδα
παραγωγής, τόσο πιό χαρποφόρα γίνεται ή έργασία. Γι' αύτό γεννιέται μιά όλόπλευρη άμιλλα άνάμεσα στούς κεφαλαιοκράτες,
τόσο γιά νά μεγαλώσουν τόν χαταμερισμό τής έργασίας καί γιά
νά αύξήαουν τόν Αριθμό τών μηχανών, δσο καί γιά νά τίς
έκμεταλλιύονται σέ δσο τό δυνατό μεγαλύτερη κλίμακα.
Πώς Θά ένεργήσει λοιπόν ό κεφαλαιοκράτης πού βρήκε τό
μέσο, μέ έναν μεγαλύτερο καταμερισμό τής έργασίας, μέ τή
χρησιμοποίηση καί τήν τελειοποίηση νέων μηχανών, μέ τήν πιό
έπωφελή καί πιό μαζική έκμετάλλευση τών φυσιχών δυνάμεων,

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

104-

νά δημιουργεί μέ tô Γδιο ποσό έργασίας ή συσσωρευμένης έργασίας ένα μεγαλύτερο ποσό άπό προϊόντα, άπό έμπορεύματα, άπ*
δ,τι δημιουργούν οί άλλοι Ανταγωνιστές του,* Πώς θά Ενεργήσει λχ, ό χεφαλαιοχράτη« πού μπορεί νά παράγει έναν π ή χ υ
πανί στόν ίδιο Εργάσιμο χρόνο πού οί Ανταγωνιστές του χρειάζονται γιά νά παράγουν μισό π ή χ υ π α ν ί ;
θ ά μπορούσε νά έξαχολουθήσει νά πουλά τό μισό π ή χ υ
πανί στήν προηγούμενη τιμή τής άγοράς, αύτό δμως δέ θά Αποτελούσε μέσο γιά νά ΕχτΟπίσει τούς Αντιπάλους του Από τό
πεδίο τής μάχης χαί γιά νά μεγαλώσει τή δικιά του πούληση.
Μά στόν ίδιο βαθμό πού Επεχτάθηκε ή παραγωγή του, Επεχτάθηχε γι' αύτόν χαί ή Ανάγχη τής πούλησης. Τά πιό ίσχυρά
χαί τά πιό άκριβά μέσα παραγωγής πού έφερε στή ζωή, βέβαια τόν κ ά ν ο υ ν ι κ α ν ό νά πουλά πιό φτηνά τό έμπόρευμά
του, μά ταυτόχρονα τ ό ν Α ν α γ κ ά ζ ο υ ν ν ά π ο υ λ ά π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ α ε μ π ο ρ ε ύ μ α τ α , τόν Αναγκάζουν νά καταχτήσει
μιά' Ασύγχριτα π ι ό μ ε γ ά λ η Αγορά γιά τά έμπορεύματά του.
Ό χεφαλαιοχράτης μας λοιπόν θά πουλήσει πιό φτηνά τό μισό
π ή χ υ πανί Από τούς Αλλους Ανταγωνιστές του.
Ό χεφαλαιοχράτης δμως δέ θά πουλήσει όλόχληρο τόν
π ή χ υ τόσο φτηνά, 8σο πουλούν οί άνταγωνιστές του τό μισό
π ή χ υ , Αν χαί ή παραγωγή όλόχληρου τού π ή χ υ δέν τοό στοιχίζει περισσότερο Απ' 8,τι στοιχίζει στούς Αλλους ό μισός π ή χ υ ς .
'Αλλιώτικα δέ θά έβγαζε παραπανίσιο κέρδος, Αλλά θά έπαιρνε πίσω στήν άνταλλαγή μονάχα τά έξοδα παραγωγής. Τά Ενδεχόμενα μεγαλύτερα ίσοδά του θά προέρχονταν έπομένως Από
τό γεγονός δτι έβαλε σέ κίνηση μεγαλύτερο κεφάλαιο, δχι δμως
Από τό γεγονός οτι Αξιοποίησε τό κεφάλαιό του πιό πολύ άπό
τούς Αλλους. Έ χ τ ό ς άπ' αύτό πετυχαίνει τό σχοπό πού θέλει
νά πετύχει καθορίζοντας τήν τιμή τοό Εμπορεύματος του μονάχα κατά μερικά έχατοστά χαμηλότερα άπό τήν τιμή τών Ανταγωνιστών του. Τούς Εκτοπίζει άπό τό πεδίο τής μάχης, τούς
Αποσπά τουλάχιστον ένα μέρος τής πούλησής τους, π ο υ λ ώ ν τ α ς πιό φτηνά Απ' αύτούς. Τέλος, Ας θυμηθούμε δτι ή τρέχουσα τιμή βρίσχεται πάντα π ά ν ω , ή κ ά τ ω Α π ' τ ά έ ξ ο δ α
π α ρ α γ ω γ ή ς , άνάλογα μέ τό 4ν ή πούληση ένός έμπορεύματος πέφτει στήν εύνοϊκή ή στή δυσμενή γιά τή βιομηχανία
έποχή τοό έτους. 'Ανάλογα μέ τό κατά πόσο ή τιμή τής Αγοράς
ένός π ή χ υ πανιού βρίσχεται χ ά τ ω είτε πάνα>, Από τά ως τότε

•<06

ΚΑΡΛ

ΜΑΡΞ

συνηθισμένα του έξοδα παραγωγής, θ* άλλάζουν τά ποσοστά πού
ό χεφαλα:οχράτΐ)ς πού χρησιμοποίησε νέα, πιό άποδοτικά μέσα π α ραγωγής, πουλά πάνω άπό τά πραγματιχά του έξοδα παράγωγης.
Μόνο πού τό π ρ ο ν ό μ ι ο του χεφαλαιοχράτη δέ βαστά
πολύ. Ά λ λ ο ι χεφαλαιοχράτβς πού τόν συναγωνίζονται εισάγουν
τίς ίδιες μηχανές, έφαρμόζουν τόν ίδιο καταμερισμό της έργασίας, τά έφαρμόζουν αύτά στήν Γδια ή σέ μεγαλύτερη χλίμαχα.
Καί ή εισαγωγή αύτή θά γενικευθεί τόσο, ώσπου ή τιμή τοό πανιού θά κατέβει δχι μονάχα χάτω ά π ό τ ά π α λ ι ά , άλλά
χάτω χαί ά π ό τ ά ν έ α έ ξ ο δ α π α ρ α γ ω γ ή ς τ ο υ .
0 ( κεφαλαιοκράτες βρίσκονται έπομένως άμοιβαία στήν
[δια χατάσταση, στήν όποια βρίσκονταν π ρ ί ν άπό τήν εισαγωγή τών νέων μέσων παραγωγής, χι άν μέ τά μέσα αύτά μπορούν νά προσφέρουν διπλάσιο προϊόν στήν ίδια τιμή, είναι τ ώρ α υποχρεωμένοι νά προσφέρουν διπλάσιο προϊόν χ ά τ ω ά π '
τήν παλιά τιμή. Πάνω στή βάση αύτών τών νέων έξόδων παραγωγής ξαναρχίζει τό ίδιο παιγνίδι. Περισσότερος χαταμερισμός
τής έργασίας, περισσότερες μηχανές, μεγαλύτερη κλίμακα Εκμετάλλευσης τοϋ καταμερισμού τής έργασίας χαί τών μηχανών.
Καί δ συναγωνισμός προκαλεί ξανά τήν ίδια άντίδραση ένάντια
σ' αότό τό άποτέλεσμα.
Βλέπουμε έτσι πώς Ανατρέπονται, πώς έπαναστατοποιοϋνται διαρκώς ό τρόπος παραγωγής καί τά μέσα παραγωγής, π ώ ς
δχαταμερισμόςτής
έργασίας προκαλεί
άναγχαστιχά
έναν
άκόμα
πιό
μεγάλο
χαταμερισμό
τής έργασίας, ή χρησιμοποίηση
μηχανών
μιάν
άχόμα
μεγαλύτερη
χρησιμοποίηση
μ η χ α ν ώ ν , ή δ ο υ λ ι ά σ έ μ ε γ ά λ η κ λ ίμ α χ α , δ ο υ λ ι ά σέ ά χ ό μ α μ ε γ α λ ύ τ ε ρ η χ λ ί μ α χ α .
Αυτός είναι ό νόμος πού βγάζει διαρχώς τήν άστιχή π α ραγωγή έξω άπ' τήν παλιά της τροχιά χαί πού άναγχάζει τό
χεφάλαιο νά έντείνει τίς παραγωγικές δυνάμεις τής έργασίας,
γ ι α τ ί τίς έχει έντείνει ό νόμος α & τ ό ς, ό νόμος πο6 δέν
τό άφήνει ήσυχο χαί πού ολοένα του μουρμουρίζει: Εμπρός, Εμπρός!
Αέν πρόκειται παρά γιά τό νόμο πού μέσα στίς διακυμάνσεις τών έμποριχών περιόδων ι σ ο φ α ρ ί ζ ε ι άναγχαστιχά τήν
τιμή ένός έμπορεύματος μέ τά έ ξ ο δ α π α ρ α γ ω γ ή ς
του.
"Οσο τεράστια μέσα παραγωγής χι άν φέρει στό πεδίο τής
μάχης ένας χεφαλαιοκράτης, ό συναγωνισμός θά τά γενιχεύ-

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 104-

104-

σει αύτά τ ά - μέοα παραγωγής, χαί άπό τή στιγμή πού θά τά
έχει γενικεύσει, ή μοναδική επιτυχία τής μεγαλύτερης Αποδοτικότητας τού κεφαλαίου του είναι δτι βίναι τώρα όποχρεωμέν ο ς γ ι ά τ ή ν ί δ ι α τ ι μ ή ν ά προσφέρει 10, 20, 100 φορές
περισσότερα άπό δτι πρόσφερε προηγούμενα. Καί έπειδή ίσως
είναι ύποχρεωμένος νά πουλ<2 1000 φορές περισσότερα, γιά νά
Ισοζυγίζει μέ τή μεγαλύτερη μάζα τού προϊόντος πού πουλάει
τή χαμηλότερη τιμή πούλησης του, γιατί Απαιτείται τώρα μιά
μαζικότερη πούληση δχι μονάχα γιά νά κερδίζει περισσότερα
μά γιά νά Αναπληρώνει τά έξοδα παραγωγής—τό ίδιο τό δργανο (έργαλείο) παραγωγής γίνεται, όπως είδαμε, δλο καί πιό
Ακριβό—καί έπειδή αύτή ή μαζική πούληση δέν έγινε ζήτημα
ζωής μονάχα γι' αύτόν, άλλά καί γιά τούς Ανταγωνιστές του,
ξαναρχίζει ό παλιός Αγώνας τ ό σ ο π ι ό έ ν τ ο ν ο ς ,
δσο
πιό Α π ο δ ο τ ι κ ά είναι τά μέσα π α ρ α γ ω γ ή ς
πού
έ χ ο υ ν έ φ ε υ ρ ε θ ε ί . ' Ο κ α τ α μ ε ρ ι σ μ ό ς τής έργασίας καί ή χ ρ η σ ι μ ο π ο ί η σ η τών μηχανών
θά
ξ α ν α ρ χ ί σ ο υ ν λ ο ι π ό ν Α π ό τ ή ν Α ρ χ ή σέ Α σ ύ γ κριτα μεγαλύτερη
κλίμακα.
'Οσηδήποτε κι άν είναι ή δύναμη τών μέσων παραγωγής
πού χρησιμοποιήθηκαν, ό συναγωνισμός προσπαθεί νά Αφαιρέσει
Από τό κεφάλαιο τούς χρυσούς καρπούς αύτής τής δύναμης,
Ανάγοντας τήν τιμή τοϋ Εμπορεύματος στά έξοδα παραγωγής
μέ τό δτι παράγει στήν ίδια έχταση φτηνότερα, δηλαδή δτι
μπορεί μέ τό ίδιο ποσό έργασίας νά παράγει περισσότερα, χάνοντας έπιταχτικό νόμο τήν πιό φτηνή παραγωγή, δηλ. τήν
προσφορά γιά τήν ίδια τιμή μιάς ολοένα αύξανόμενης μάζας
Από προϊόντα. Έ τ σ ι ό χεφαλαιοκράτης, μέ τίς δικές του τίς
προσπάθειες, δέ θάχει κερδίσει τίποτε άλλο Από τήν όποχρέωση νά προσφέρει περισσότερα μέσα στόν ίδιο έργάσιμο χρόνο, μέ
μιά λέξη θάχει κερδίσει δ υ σ κ ο λ ό τ ε ρ ο υ ς δ ρ ο υ ς Α ξ ι ο ποίησης
τ ο ϋ κ ε φ α λ α ί ο υ τ ο υ . Γι' αύτό,4νώ ό συναγωνισμός τόν καταδιώκει διαρκώς μέ τό νόμο του τών έξόδων
παραγωγής, καί ένώ κάθε δπλο πού σφυρηλατεί ένάντια στούς
άντιπάλους του στρέφεται σάν δπλο ένάντια στόν ίδιο, 6 κεφαλαιοκράτης προσπαθεί διαρκώς νά ξεγελάσει τό συναγωνισμό, ε ΐ σάγοντας Ακατάπαυτα νέες μηχανές πού είναι Ακριβότερες, παράγουν δμως πιό φτηνά, εισάγοντας νέους καταμερισμούς τής
δοολιάς στή θέση τών παλιών, χωρίς νά περιμένει ίσαμε τή

•<06

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

στιγμή πού δ συναγωνισμός θάχει παλιώσει τίς νέες μηχανές
χαί τούς νέους καταμερισμούς τής δουλιάς.
"Ας φανταστούμε τώρα αύτή τήν πυρετώδη κίνηση ταυτόχρονα α ' δ λ η τ ή ν π α γ κ ό σ μ ι α ά γ ο ρ ά καί θά Αντιληφθούμε πώς ή αύξηση, ή συσσώρευση καί ή συγκέντρωση τοό
κεφαλαίου συνεπάγονται έναν καταμερισμό τής έργασίας, πού
αύτοεπιταχύνεται καί πού έφαρμόζεται διαρκώς σέ πιό μτγάλη
κλίμακα καθώς καί τή χρησιμοποίηση νέων χαί τήν τελειοποίηση τών παλιών μηχανών.
Πώς δμως τά γ ε γ ο ν ό τ α α ύ τ ά , πού ό έ μπορ ο ύ ν νά χ ω ρ ι σ τ ο ύ ν ά π ό τ ή ν α ύ ξ η σ η τοό π α ραγωγικού κεφαλαίου,
έ π ι δ ρ ο δ ν π ά ν ω στόν
κ α θ ο ρ ι σ μ ό τοϋ μ ι σ θ ο ύ τής έ ρ γ α σ ί α ς ;
Ό μεγαλύτερος κ α τ α μ ε ρ ι σ μ ό ς
τής
έργασίας
κάνει ίκανό ( ν α ν έργάτη νά χάνει τή δουλιά 5, 10, 2 0 έργατών : μεγαλώνει λοιπόν τό συναγωνισμό άνάμεσα στούς έργάτες κατά 5, 10 χαί 2 0 φορές. Οί έργάτες δέ συναγωνίζονται μεταξύ τους μονάχα πουλώντας ό ένας τόν έαυτό του πιό φτηνά
άπό τόν άλλο. Συναγωνίζονται έπίσης μεταξύ τους χάνοντας δ
( ν α ς τή δουλιά 5, 10, 2 0 έργατών. Καί ό κ α τ α μ ε ρ ι σ μ ό ς
τ ή ς έ ρ γ α σ ί α ς πού έφαρμόζεται άπό τό κεφάλαιο, χαί jtoù
διαρκώς μεγαλώνει, άναγκάζει τούς έργάτες νά χάνουν αδτού
τοό είδους τό συναγωνισμό μεταξύ τους.
Παρακάτω: Στό βαθμό πού μεγαλώνει δ κ α τ α μ ε ρ ι σ μ ό ς
τ ή ς έ ρ γ α σ ί α ς , ά π λ ο π ο ι ε ί τ α ι ή δουλιά. Χάνει τήν άξία
της ή ιδιαίτερη έπίδεξιότητα τού έργάτη. Ό έργάτης μετατρέπεται σέ μιά άπλή, μονότονη παραγωγική δύναμη πού δέ χρειάζε·
ται νά χαταβάλλει ούτε σωματική ούτε πνευματική προσπάθεια.
Ή έργασία του γίνεται έργασία πού είναι προσιτή σέ δλους.
Γι' αύτό προστρέχουν Ανταγωνιστές άπ' δλες τίς μεριές, καί χ ώ ρια i n ' αύτό άς θυμηθούμε δτι, δσο πιό ά π λ ά , δσο πιό εύκολα
μπορεί νά μάθει κανείς τή δουλιά, δσο λιγότερα έξοδα παραγωγής χρειάζονται γιά νά τήν χάνει κανείς χ τ ή μ α του, τόσο
πιό χαμηλά πέφτει ό μισθός τής έργασίας, γιατί, δπως καί ή
τιμή κάθε άλλου έμπορεύματος, καθορίζεται κι αύτός Από τά έξοδα παραγωγής του.
Στόβαθμό λοιπόν, πούή έργασία
Ικανοπ ο ι ε ί λ ι γ ό τ ε ρ ο α δ τ ό ν π ο ύ τ ή ν έ χ τ ε λ ε ί , στό β α 9μ ό πού γ ί ν ε τ α ι
πιό Αποκρουστική, στόν
ίδιο

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

104-

βαθμό αύξάνει
ό συναγωνισμός
καί
πέφτει
ό μ ι σ θ ό ς τ 1)ς έ ρ γ α σ ί α ς . Ό έργάτης προσπαθεί νά διατηρήσει τή μάζα τοϋ μισθοϋ τής έργασίας του, δουλεύοντας περισσότερο, είτε δουλεύοντας περισσότερες ώρες, είτε προσφέροντας περισσότερα μέσα στήν ίδια ώρα. Υποχρεωμένος άπό τήν
άνάγχη, αύξάνει λοιπόν τά όλέθρια άποτελέσματα τοϋ καταμερισμού τής έργασίας. Τό άποτέλεσμα είναι δτι : 5σο π ε ρ ι σ σότερο δουλεύει, τόσο μικρότερο μισθό παίρν ε ι , χι αύτό γιά τόν άπλούστατο λόγο, δτι στό βαθμό πού
συναγωνίζεται τούς συνεργάτες του, σ^όν ίδιο βαθμό δημιουργεί άπό τούς συνεργάτες του άλλους τόσους Ανταγωνιστές, πού
προσφέρουν τόν έαυτό τους μέ τούς ίδιους κακούς δρους δπως
χι αύτός δτι, έπομένως, σέ τελευταία Ανάλυση σ υ ν α γ ω ν ί ζ ε ται
τόν ίδιο τόν έ α υ τ ό του, τόν έ α υ τ ό
του
σά μ έ λ ο ς τ.ής έ ρ γ α τ ι κ ή ς
τάξης.
Οί μηχανές προκαλούν τά ίδια Αποτελέσματα σέ πολύ πιό
πλατιά χλίμαχα, Εκτοπίζοντας τούς Επιδέξιους έργάτες μέ τούς
μή έπιδέξιους, τούς άντρες Από τίς γυναίκες, τους ένήλιχους
άπό τά παιδιά χι έχεί πού γ:ά πρώτη φορά είσάγονται οί μηχανές, πετώντας στούς δρόμους κατά μάζες τούς χειρωνακτικούς έργάτες, κι έκεί πού οί μηχανές Αναπτύσσονται, τελειοποιούνται, Αντιχατασταίνονται μέ Αποδοτιχότερες μηχανές, διώχνοντας τούς έργάτες χ α τ ά μικρές όμάδες. Περιγράψαμε πιό
πάνω μέ συντομία τό βιομηχανικό πόλεμο τών κεφαλαιοκρατών μεταξύ τους. Ό π ό λ ε μ ο ς α ύ τ ό ς έ χ ε ι τ ό χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ό δτι
ο ί μ ά χ ε ς α' α ύ τ ό ν
κερδίζ ο ν τ α ι λ ι γ ό τ ε ρ ο μέ τή σ τ ρ α τ ο λ ο γ ί α κ α ί
περ ι σ σ ό τ ε ρ ο μέ τήν Α π ό λ υ σ η τοϋ σ τ ρ α τ ο ύ
τών
Ε ρ γ α τ ώ ν . Οί σ τ ρ α τ η γ ο ί , ο!
κεφαλαιοκράτες,
συναγωνίζονται
μ ε τ α ξ ύ τους, π ο ι ό ς
μπορεί
νά Α π ο λ ύ σ ε ι
περισσότερους
φαντάρους
τής
βιομηχανίας.
Είναι Αλήθεια δτι οί οικονομολόγοι μ£ς διηγούνται πώς οί
έργάτες πού έγιναν περιττοί Από τίς μηχανές βρίσκουν ν έ ο υ ς
κλάδους Απασχόλησης.
Δέν τολμούν δμως νά ίσχυριστοϋν Ανοιχτά δτι οί ίδιοι οί
έργάτες που Απολύθηκαν τοποθετούνται σέ νέους κλάδους Ερ·
γαιίας. Τά γεγονότα φωνάζουν πολύ δυνατά Ενάντια α* αύτό τό
ψέμα. Στήν οόσία ισχυρίζονται μόνο δτι νέα μέσα Απασχόλησης

•<06

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

β' Ανοιχτούν γι* ά λ λ α σ υ σ τ α τ ι κ ά μ έ ρ η
τήςΕργατ ι κ ή ς τ ά ξ η ς , λ χ , γ ι ά τ ό τ μ ή μ α τής νέας έργατικής
γενιβς, πού ήταν Ετοιμο νά πιάσει δουλιΑ στό βιομηχανικό κλάδο πού χάθηκε. Αύτό άποτελεί φυσικά μεγάλη ικανοποίηση γιά
τούς έργάτες πού Επεσαν. ΟΕ κύριοι κεφαλαιοκράτες δέ θά ύποφέρουν άπό Ελλειψη νέας Εκμεταλλεύσιμης σάρκας, θά έπιτρέψουν
στούς πεθαμένους νά θάψουν τούς νεκρούς τους. 'Εδώ πρόκειται περισσότερο γιά μιά παρηγοριά πού οΕ άστοί προσφέρουν
στόν ίδιο τόν έαυτό τους παρά στούς Εργάτες. "Αν δλη ή τάξη
τών μισθωτών έργατών Εξοντωνόταν άπό τίς μηχανές, πόσο
φριχτό θάταν αύτό γιά τό κεφάλαιο, πού χωρίς μισθωτή Εργασία παύει νά είναι κεφάλαιο!
"Ας όποθέσουμε δμως δτι οΕ έργάτες, πού οί μηχανές τούς
έκτόπισαν άμεσα άπό τή δοολιά καί ολόκληρο τό κομάτι τής
νέας γενιβς πού παραμόνευε νά βρεί δουλιά
σ' αύτό τόν
κλάδο β ρ ί σ κ ο υ ν
μιά
νέα
άπασχόληση.
Μήπως
πιστεύει κανείς δτι θά πληρώνεται ή νέα άπασχόληση τόσο
δσο πληρωνόταν ή άλλη πού χ ά σ α ν ε ; " Α ν γ ι ν ό τ α ν α ύ τ ό ,
θ ' ά ν τ ί φ α σ κ ε μ' δ λ ο υ ς τ ο ύ ς ν ό μ ο υ ς τ ή ς οικ ο ν ο μ ί α ς . Είδαμε πώς ή σύγχρονη βιομηχανία συνεπάγεται
πάντα τήν όποκατάσταση τής σύνθετης άνώτερης Απασχόλησης
ά π ό μιά πιό άπλή κατώτερη άπασχόληση.
Πώς θάταν δμ«#ς δυνατό μιά μάζα άπό έργάτες, πού οΕ μηχανές τούς πέταξαν άπό Ενα βιομηχανικό κλάδο, νά βρουν καταφύγιο α Εναν άλλο κλάδο χωρίς νά π λ η ρ ώ ν ο ν τ α ι
χαμηλότερα,
χειρότερα;
"Εφεραν σάν έξαίρεση τούς Εργάτες πού δουλεύουν στήν
κατασκευή τών ίδιων τών μηχανών. Μόλις ή βιομηχανία ζ η τ ή σει καί χρησιμοποιήσει περισσότερες μηχανές, θά Επρεπε οΕ μηχανές ν' αυξηθούν Αναγκαστικά, έπομένως ν* αύξηθεί καί ή κατασκευή μηχανών καθώς καί ή άπασχόληση τών Εργατών στήν
κατασκευή μηχανών. Καί ο( έργάτες πού χρησιμοποιούνται α'
αύτό τό βιομηχανικό κλάδο είναι ειδικευμένοι, καί μάλιστα
μορφωμένοι έργάτες.
'Από τό 1840 καί δώ αύτός καί ό άπό πρίν μισοαληθινός
ισχυρισμός Εχασε κάθε Αληθοφάνεια, γιατί ολοένα καί πιό πολύπλευρα χρησιμοποιούνταν ο( μηχανές στήν κατασκευή μηχανών,
<ούτε περισσότερο ούτε λιγότερο Απ' δτι χρησιμοποιούνταν στήν
χατασκευή κλωστής άπό μπαμπάκι, καί οί Εργάτες που είναι Απα-

ΜΙΣΘΩΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 104-

104-

σχολημένοι στά Εργοστάσια μηχανών μπορούσαν μπρός στίς πολύ
τέλειες μηχανές νά παίζουν μονάχα τό ρόλο πολύ άτελών μηχανών.
Μά στη θέση τοδ άνδρα πού τόν έκτόπισε ή μηχανή, τό
Εργοστάσιο άπασχολεί ίσως τ ρ ί α παιδιά χαί μ ι ά γυναίχα.
Καί δέ θάπρεπε ό μισθός τοο άνδρα νά φτάνει χαί γιά τά τρία
παιδιά χαί τή μιά γυναίχα; Δέ θάπρεπε τό κατώτατο δριο μισθοδ
τής έργασίας νά έπαρκεί γιά νά διατηρείται χαί γιά νά αύξάνει
τό γένος τών έργατών; Τί άποδείχνοον λοιπόν αότά τά άγαπητά στούς άστούς λόγια; Τίποτα άλλο παρά δτι τώρα καταναλώνονται τέσσερις φορές περισσότερες έργατιχές ζωές γιά νά χερδίζει μ ι ά έργατιχή οίχογένεια δσα χρειάζεται γιά νά ζήσει.
Ά ς συνοψίσουμε : " Ο σ ο π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο α ύ ξ ά ν ε ι τ ό
παραγωγικέ κεφάλαιο,
τόσο π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο
ϊπεχτείνεται
ό καταμερισμός
τής
έργασίας
χαί
ή χ ρ η σ ι μ ο π ο ί η σ η μ η χ α νffiν . Ό σ ο
περισσότερο
έπεχτείνεται
ό κ α τ α μ ε ρ ι σ μ ό ς τής έργασίας
χαί ή χρησιμοποίηση
μηχανών,
τόσ ο π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο έ π ε χ τ ε ί ν ε τ α ι μ έ σ α σ τ ο ύ ς έ ργάτες
ό σ υ ν α γ ω ν ι σ μ ό ς , τ ό σ ο π ε ρ ι σ σ ό τ ε ρ ο λιγοστεύει
ό μισθός
τους.
Χώρια άπ* αύτό ή έργατιχή τάξη στρατολογείται άχόμα καί
άπό τά ά ν ώ τ ε ρ α σ τ ρ ώ μ α τ α τ ή ς κ ο ι ν ω ν ί α ς . Μιά
μάζα άπό μικρούς βιομηχάνους χαί μικρούς εισοδηματίες κατρακυλούν στήν έργατιχή τάξη, χαί βιάζονται χι αύτοί νά σηκώσουν
τά χέρια τους πλάι στά χέρια τών έργατών. Έ τ σ ι γίνεται δλο
χαί πιό πυκνό τό δάσος τών χεριών πού σηκώνονται ψηλά χαί
ζητοδν έργασία, ένα τά ίδια τά χέρια γίνονται δλο χαί πιό ίσχνά.
Είναι αύτονόητο δτι ό μικρός βιομήχανος δέ μπορεί ν' ά ν ·
τέξει στόν άγώνα, διτου ένας άπό τούς πρώτους δρους είναι νά
παράγει δλο χαί σέ μεγαλύτερη χλίμαχα, δηλαδή νά είναι άχριβώς μεγάλος χι δχι μικρός βιομήχανος.
"Οτι άχόμα ό τόκος τοο κεφαλαίου πέφτει στόν ίδιο βαθμό πού αύξάνει ή μάζα χαί ή άριθμητιχή δύναμη τοδ κεφαλαίου,
πού αύξάνει τό κεφάλαιο, δτι γι' αύτό ό μικρός εισοδηματίας δέ
μπορεί νά ζήσει πιά άπό τό είσόδημά του, χι είναι Υποχρεωμένος νά ριχτεί στή βιομηχανία, δτι έπομένως συντελεί στό ν' αύξηθοόν οί γραμμές τών μικρών βιομηχάνων χι έπομένως καί τών
Υποψηφίων γιά τό προλεταριάτο, δλα αύτά, δέ χρειάζονται βέβαια νά έξηγηθοδν παραπέρα.

•<06

ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ

Στό βαθμό τέλος πού οί κεφαλαιοκράτες άναγκάζονται ά π ό
τήν χίνηοτ] πού περιγράψαμε πιό πάνω νά Εκμεταλλεύονται σέ
μεγαλύτερη χλίμαχα τά όπάρχοντα γιγάντια μέσα παραγωγής
χαί νά βάλουν σέ χίνηση γιά τό σχοπό αύτό δλους τούς μ ο χλούς τής πίστης, στόν ίδιο βαθ[ΐό πληθαίνουν οί βιομηχανιχοί σεισμοί, πού στή διάρχειά τους ο έμποριχός χόσμος χρατιέται μ ο ν ά χ α μέ τό δτι θυσιάζει στοάς Θεούς τοό χάτω χόσμου ένα
μέρος τοό πλούτου, τών προϊόντων, χι άχόμα χαί τών παραγωγικών δυνάμεων—μέ μιά λέξη δυναμώνουν ο Ε χ ρ ί σ ε ι ς . ΟΕ
χρίσεις γίνονται πιό συχνές χαί πιό έντονες άπό τό γεγονός χαί
μόνο 8τι στόν ίδιο βαθμό πού αύξάνει ή μάζα τών προϊόντων,
δηλαδή ή άνάγχη γιά τήν έπέχταση τών άγορών, 8λο καί στενΐύει ή παγκόσμια Αγορά, δπολείποντα: δλο καί λιγότερες νέες
Αγορές γιά έκμετάλλευση, γιατί κάθε κρίση πού προηγήθηκε απόταξε στό παγκόσμιο έμπόριο μιάν Δς τώρα μή καταχτημένη ή άπό
τό έαπόριο έπιφανειαχά μονάχα έκμεταλλευόμενη άγορά. "Ομως
τό κεφάλαιο δέ ζε( μονάχα άπό τήν έργασία. "Ενας κύριος
πού είναι ταυτόχρονα καί εύγενής καί βάρβαρος σέρνει μαζί
του στόν τάφο τά πτώματα τών δούλων του, ολάκερες έκατόμββς
άπό έργάτες, πού καταποντίζονται στίς κρίσεις. Βλέπουμε λοιπόν:
8ταν
μεγαλώνει
τό κ ε φ ά λ α ι ο
γρήγορα,
τότε
μεγαλώνει
άσύγκριτα
πιό
γρήγορα
&
συναγωνισμός
άνάμεσα
στούς
έργάτες,
δηλ.
δσο
γρηγορότερα
μεγαλώνει
τό
κεφάλαιο
τόσο
περισσότερο
λιγοστεύουν
σχετικά
τά
μέσα ά π α σ χ ό λ η σ η ς , τά μέσα σ υ ν τ ή ρ η σ η ς
γιά
τήν
έ ρ γ α τ ι κ ή τάξη, καί δ μ ω ς ή γρήγορη
άνάπ τ υ ξ η τοό κ ε φ α λ α ί ο υ
άποτελεί
τ ό ν π ι ό β&νοίκό
δρο γιά
τή μ ι σ θ ω τ ή
εργασία.
ΔιαΧίξβις πού χίς ΐχανβ ό Κ. Μάρξ
άπό τίς 14 ως τίς 30 τοΒ
Δβχίμβρη
1847.
Πρώτη φορά Λημοοιβύτηχαν
στή
*Νέα Ιφημιρίία tOV
i^jfÜV't
ατί; 5, 8, καί 11 τοΰ 'Απρίλη
1849.
Έχδό&ηχι οάν ξιχωριοτή
μχροσούρα
μί μιά βίσαγωγή χαί χάτω άπό τή
σννταχτιχή ίχίβίτψΐ T<fü Φ.
'ΕνγχβΙς,
ΒιροΙινο
1891.

ΣύμφαηΌ μί τό χιίμινο
μπροσούρας.

τής

Ό χωριομός oi ΜβφάΧαια ίγινι
φωνα μί τή 'Νέα Ιφημΐρβα
Ρηψον*.

σύμτοΟ

Κ. MAPS ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΗ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΤΗΝ
Ε^ΙΩΣΗ TQN ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ ΤΟ ΜΑΡΤΗ ΤΟΥ 1850
Ή 'Κεντρική

Επιτροπή

πρός τήν

"Ενωση

ΆδέλφιαΙ Στά δυό χρόνια τής έπανάστασης τοϋ 1848-49 ή
Έ ν ω σ η τών Κομμουνιστών Ανταποκρίθηκε διπλά στή δοκιμασία.
Πρώτα, γιατί α' δλα τά μέρη, τά μέλη της πήραν ένεργό μέρος
στό κίνημα, γιατί στόν τύπο, στά όδοφράγματα καί στά π ώ ί α
τής μάχης στάθηκαν στίς πρώτες γραμμές τής μόνης Αποφασιστικής Επαναστατικής τάξης, τοϋ προλεταριάτου. Ή Έ ν ω σ η
Ανταποκρίθηκε άκόμα γιατί ή Αντίληψή της γιά τό κίνημα, δπως
διατυπώθηκε στίς Εγκυκλίους τών Συνεδρίων καί τής Κεντρικής
Ε π ι τ ρ ο π ή ς τοϋ 1847 καί στό Κομμουνιστικό Μανιφέστο, Αποδείχτηκε ή μόνη σωστή Αντίληψη, γιατί έκπληρώθηκαν πέρα γιά
πέρα οί προσδοκίες πού εκφράστηκαν σέ κείνα τά ντοκουμέντα,
καί γιατί ή Αντίληψη γιά τό σημερινό κοινωνικό καθεστώς, πού
παλιά προπαγανδιζόταν μονάχα στά κρυφά Από τήν Έ ν ω σ η , βρίσκεται τώρα στό στόμα τών λαών καί κηρύσσεται δημόσια στίς
πλατείες. Ταυτόχρονα χαλαρώθηκε σημαντικά ή πριν σφιχτοδεμένη όργάνωση τής "Ενωσης. Έ ν α μεγάλο μέρος τών μελών,
πού είχε πάρει άμεσα μέρος στό Επαναστατικό κίνημα, θεώρησε
δτι πέρασε ή Εποχή τών μυστικών έταιριών καί δτι φτάνει μονάχα ή Ανο:χτή δράση. Οί ξεχωριστές περιφέρειες καί κοινότητες άφησαν ν* ατονήσει καί σιγά-σιγά νά σβήσει ή σύνδεση μέ
τήν Κεντρική 'Επιτροπή. Τή σιιγμή λοιπόν ποό στή Γερμανία
τό δημοκρατικό κόμμα, τό κόμμα τών μικροαστών, όργανώνον-

'•110

Κ.

ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

τβν ολοένα χαί περισσότερο, τό ίργατικό κόμμα έχανε τό μόνο
στέρεο στήριγμά του, έμενε τό πολύ-πολύ όργανωμένο σέ ξεχωριστά μέρη γιά τοπικούς σχοπούς καί έπεφτε έτσι μέσα στό γβνικό χίνημα όλότελα χάτω άπό τήν κυριαρχία χαί τήν καθοδήγηση τών μικροαστών δημοκρατών. Πρέπει νά δοθεί τέλος
σ' αύτή τήν κατάσταση, πρϊέπβι ν* άποκατασταθεί ή άνβξαρτησία
τών έργατών. Ή Κεντρική Ε π ι τ ρ ο π ή άντιλήφθηκε αύτή τήν
άνάγχη χαί γι1 αύτό, τό χειμώνα κιόλας τού 1848-49, έστειλε
στή Γερμανία έναν έπίτροπο, τό Γιόζεφ Μόλ, γιά τήν άναδίοργάνωση τής "Ενωσης. Ή άποστολή τού Μόλ, ώστόσο, έμεινε χ ω ρίς μόνιμο άποτέλεσμα, &ν μέρει γιατί οί γερμανοί έργάτες δέν
είχαν τότε άκόμα συγκεντρώσει άρκετή πείρα χαί έν μέρει γιατί ή έξέγερση τού περασμένου Μάη διέκοψε τήν άποστολή αύτή. Ό ίδιος 6 Μόλ πήρε τό ντουφέκι, κατατάχθηκε στό σ τ ρ α τό τού Μπάντεν - Παλατινάτου κι έπεσε στίς 19 τού 'Ιούλη στή
μ ά χ η τού Μούργκ. Ή "Ενωση έχασε στό πρόσωπο του Ινα άπό
τά πιό παλιά, τά πιό δραστήρια καί τά πιό έμπιστα μέλη της,
πού έδρασε σ' δλα τά συνέδρια χαί τίς Κεντρικές 'Επιτροπές
χαί πού χαί παλιότερα άχόμα είχε Εκπληρώσει μ 1 έπιτυχία μιά
σειρά άπό ταξίδια-άποστολές. "Τατερα άπό τήν ήττα τών έ π α ναστατιχών κομμάτων τής Γερμανίας χαί τής Γαλλίας τόν 'Ιούλη τού 1849 συγκεντρώθηκαν ξανά στό Λονδίνο σχεδόν δλα τά
μέλη τής Κεντρικής 'Επιτροπής, συμπληρώθηκαν μέ νέες ε π α ναστατικές δυνάμεις κι άρχισαν μέ άνανεωμένο ζήλο τήν Αναδιοργάνωση τής Έ ν ω σ η ς .
Ή Αναδιοργάνωση μπορεί νά γίνει μονάχα μέ έναν έ π ί τροπο καί ή Κεντρική 'Επιτροπή θεωρεί έξαιρετικά σπουδαίο
ζήτημα ν' άναχωρήσει ό έπίτροπος άκριβώς αύτή τή στιγμή
πού έρχεται μιά νέα έπανάσταση δπου τό έργατικό κόμμα πρέπει νά Εμφανιστεί δσο τό δυνατό πιό ομόφωνο, δσο τό δυνατό
πιό αύτοτελέ:, άν δέ θέλει ξανά νά τό Εκμεταλλευτεί ή άστική
τάξη καί νά τό σύρει άπό πίσω της.
Ά π ό τό 1848 κιόλας, άδέλφια, σάς είπαμε δτι οί γερμανοί φιλελεύθεροι άστο ί θάρχονταν σέ λίγο στήν έξουσία καί δτι
τή νεοκαταχτημένη έξουσία τους θά τήν έστρεφαν άμέσως ένάντια στούς έρτάτες. Είδατε πώς έκπληρώθηκε αύτό. Πραγματικά
ήταν οί άστο ί, πού ύστερα άπό τό κίνημα τού Μάρτη τοό 1848,
κατέλαβαν άμέσως τήν κρατική Εξουσία καί χρησιμοποίησαν αύτή τήν έξουσία γιά ν' άπωθήσουν άμέσως τούς έργάτες, τούς

ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΗ ΤΗΣ ΚΕ ΣΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ

111'

συμμάχους τους στό άγώνα, πίσω στήν προηγούμενη κατάσταση καταπίεσης. "Αν χαί ή άστιχή τάξη δέ μπορούσε νά τό
πετύχει αύτό, χωρίς νάχει συνδεθεί μέ τό φεουδαρχιχό χόμμα
πού είχε' παραμεριστεί τό Μάρτη χι άχόμα χωρίς τελικά νάχει
παραχωρήσει ξανά στό φεουδαρχιχό αύτό άπολυταρχιχό χόμμα
τήν έξουσία, ώστόσο Εξασφάλισε γιά τόν έαυτό της 8ρους πού,
χάρη στίς οίχονομιχές δυσκολίες τής κυβέρνησης, θά της παράδιναν τήν έξουσία 'μόνιμα και θά Εξασφάλιζαν 8λα της τά συμφέροντα, στήν περίπτωση πού θά μπορούσε άπό τώρα κιόλας τό
έπαναστατιχό κίνημα ν' άχολοοθήσει μιά λεγόμενη είρηνιχή έξέλιξη. Έ άστιχή τάξη, γ ι ά νά έξασφαλίσει τήν χυριαρχία της,
δέ θά χρειαζόταν χάν νά γίνει μισητή μέ τή χρησιμοποίηση
μέτρων βίας ένάντια στό λαό, γιατί 8λα αύτά τά μέτρα βίας
τά έχει πάρει χιόλας ή φεουδαρχική άντεπανάσταση. Ή
Εξέλιξη 8μως δέ θ' Ακολουθήσει αύτή τήν είρηνιχή πορεία.
Ά ν τ ί θ ε τ α , έρχεται ή έπανάσταση πού θά τήν Επιταχύνει, ή Επανάσταση πού είτε θά προκληθεί άπό μιά άνεξάρτητη ίξέγερση
τοϋ γαλλικού προλεταριάτου, είτε άπό τή? εισβολή τής Ι ε ρ ή ς
Συμμαχίας οτήν έπαναστατική Βαβέλ 1 .
Καί τό ρόλο πού έπαιζαν Απέναντι στό λαό οί γερμανοί
φιλελεύθεροι άστοί τό 1848, αύτό τόν τόσο προδοτικό ρόλο, θά
τόν άναλάβουν στήν άπερχόμενη έιιανάσταση οί δημοκράτες μικροαστοί, πού σήμερα παίρνουν στήν άντιπολίτευση τήν Γδια θέση πού έπαιρναν οί φιλελεύθεροι άστοί πρίν άπό τό 1848. Αύτό
τό χόμμα, τό δημοκρατικό, πού είναι πολύ πιό έπιχίνδονο στούς
Εργάτες άπό τό π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν ο , τό φιλελεύθερο κόμμα, άποτελείται άπό τρία στοιχεία:
I. Ά π ό τά προοδευτικά τμήματα τής μεγάλης άστιχης τάξης, πού βάζουν γιά σκοπό τό άμεσο όλοκληρωτ.κό γκρέμισμα
τής φεουδαρχίας χαί τής άπολυταρχίας. Ή δμάδα αύτή Εκπροσωπείται άπό τούς πρώην βερολινέζους συμβιβαστές, άπό τοΰς
άρνητές τών φόρων.
II. Ά π ό τούς δημοχράτες-συνταγματιχούς μιχροαστούς, πού
δ χύριός τους σχοπός στό ως τά τώρα κίνημα ήταν ή άποκατάσταση ένός λίγο-πολύ δημοκρατικού ομοσπονδιακού χράτους
1
Μέ τήν Ικφραοη «Ιπαναατατική Βαβέλ» ΙννοοΟααν τό Παρίοι, πο^·
άπό τόν καιρό τής γαλλικής άατικής έπανάοτααης οτά τέλη τοΟ 18ου α ΐ ώνα θιαραΟντιν έοτία τής έπαναοταοης. (Σημ. Σ6ντ.)

'•112

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

δπως τό Επιδίωκαν οί Εκπρόσωποι τους, οί Αριστεροί τής Συνέλευσης τής Φρανκφούρτης χαί Αργότερα ή βουλή τής Στουτγάρδης χαί αύτοί ο( ίδιοι στήν έχστρατεία γιά τό σύνταγμα τοό Ρ ά ι χ .
III. Ά π ό τούς ρεπουμπλικάνους μικροαστούς, πού τό ιδεώδες τους είναι μιά γερμανική όμόσπονδη δημοχρατία τού είδους
τής Ε λ β ε τ ί α ς , χαί πού όνομάζουν σήμερα τόν έαυτό τους χόχχΐνο χαί σοσιαλδημοκράτη, γιατί τρέψουν τόν εΰσεβή πόθο νά
χαταργήσουν τήν πίεση τού μεγάλου χεφαλαίου «άνω στό μικρό,
τού μεγάλου Αστού πάνω στό μικροαστό. Οί έκπρόσωποι αδτής
τής ομάδας ήταν τά μέλη τών δημοκρατικών συνεδρίων χαί Επιτροπών, οί καθοδηγητές τών δημοκρατικών συλλόγων, οί συντάκτες τών δημοκρατικών έφημερίδων.
"Ολες αύτές οί όμάδες, ύστερα άπό τήν ή τ τ α τους, όνομάζουν τώρα τόν έαυτό τους ρενουμπλικάνο ή κόκκινο, Ακριβώς
δπως στή Γαλλία οί ρεπουμπλικάνοι μικροαστοί όνομάζουν τούς
έαυτούς τους σοσιαλιστές. "Οποο βρίσκουν Αχόμα εύχαιρία νά
έπιδιώχουν τήν πραγματοποίηση τών σχοπών τους μέ τό συνταγματικό δρόμο, δπως στή Βυρτεμβέργη, στή Βαυαρία κλπ,
πιάνονται Από τήν εύκαιρία γιά νά διατηρήσουν τίς παλιές τους
φράσεις χαί γιά ν' Αποδείξουν μέ τήν πράξη, δτι δέν άλλαζαν
ούτε στό παραμικρό. Κατά τά άλλα είναι αύτονόητο δτι ή Αλλαγή τού ονόματος αύτού τού κόμματος δέν Αλλάζει σέ τίποτα
τή στάση του Απέναντι στούς έργάτες, μά Αποδείχνει μονάχα δτι
τώρα τό κόμμα αύτό πρέπει ν' Αντιπαραταχτεί ένάντια στήν
Αστική τάξη πού είναι ένωμένη μέ τήν άπολυταρχία καί δτι
πρέπει νά στηριχτεί στό προλεταριάτο.
Τό μικροαστικό-δημοκρατικό κόμμα στή Γερμανία είναι
πολύ δυνατό, δέν Αγκαλιάζει μονάχα τή μεγάλη πλειοψηφία
τών Αστών κατοίκων τών πόλεων, τούς μικρούς βιομήχανους
έμπόρους καί τούς βιοτέχνες-μαστόρους, Αριθμεί στήν Ακολουθία του τους Αγρότες καί τό προλεταριάτο τής ύπαίθρου, έφόσον αύτό τό τελευταίο δέ βρήκε Ακόμα Ενα στήριγμα στό αύτοτελές προλεταριάτο τών πόλεων.
Ή σχέση τού Επαναστατικού έργατικού κόμματο; πρός τή
μικροαστική δημοκρατία είναι αύτή : πάει μαζί της ένάντια στήν
όμάδα πού τό Επαναστατικό έργατικό κόμμα έπιδιώκει τήν Ανατροπή της, Αντιτάσσεται στή μικροαστική δημοκρατία σ' "δλα
έκείνα με τά όποια ή μικροαστική δημοκρατία θέλει νά στεριώσει τή θέση της.

ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΗ ΤΗΣ ΚΕ ΣΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ

113'

ΟΙ δημοκράτες μικροαστοί ποό καθόλου δέ Θέλουν νά Ανατρέφουν όλόκληρη τήν κοινωνία πρός τό συμφέρον τών επαναστατών προλετάριων, έπιδιώχουν μιάν Αλλαγή τών χοινωνιχών
συνθηκών, έτσι πού ή κοινωνία πού όπάρχει νά τούς γίνει δσο
τό δυνατό πιό υποφερτή χαί βολική. Γι* αύτό ζητούν πρίν Απ'
δλα τή μείωση τών χρατιχών έξόδων μέ τόν περιορισμό τής γραφειοκρατίας χαί μέ τή μετατόπιση τών χύριων φόρων στούς γαιοχτήμονες καί στούς Αστούς. Ζητούν Αχόμα νά παραμεριστεί ή
πίεση τοϋ μεγάλου κεφαλαίου πάνω στό μικρό μέ τή δημιοοργία
δημόσιων πιστωτικών ιδρυμάτων καί μέ νόμους ένάντια στήν τοκογλυφία, έτσι πού νά δοθεί σ' αύτούς καί στούς Αγρότες ή δυνατότητα νά παίρνουν μέ εύνοΤχούς 3ρους προκαταβολές άπό τό κράτος,
Αντί; Από τούς καπιταλιστές. Ζητούν Αχόμα τήν έφαρμογή τών
Αστιχών σχέσεων ίδιοχτησίας στήν ύπαιθρο με τήν ολοκληρωτική χατάργηση τού φεουδαρχισμοϋ. Γιά να τά έφαρμόσουν δλα αυτά,
χρειάζονται μιά δημοχρατίχή, συνταγματική ή ρεπουμπλικάνικη
κρατική συγκρότηση, πού θά δίνει τήν πλειοψηφία σ' αΰτούς καί
στούς συμμάχους τους, τούς Αγρότες, χαί Ενα δημοκρατιχό καταστατικό τών δήμων καί τών χοινοτήτων, πού θ ά δίνει στά χ έ ρια τους τόν Αμεσο έλεγχο στήν κοινοτική ίδιοχτησία καί μιά
σειρά άλλες λειτουργίες πού τίς έξασκοϋν σήμερα of γραφειοκράτες.
Στήν κυριαρχία καί στή γρήγορη αύξηση τοϋ κεφαλαίου
πρόκειται ν' άντιδράσουν, έν μέρει μέ τόν περιορισμό τοό κ λ η ρονομικού δικαιώματος, εν μέρει μέ τήν άνάθεση δσο τό δυνατό πιό πολλών έργασιών στό κράτος. "Οσο γιά τούς έργάτες,
είναι πρίν άπ' δλα βέβαιο δτι πρόχειται νά παραμείνουν μισθωτοί έργάτες, δπως καί πρίν, μόνο πού of δημοχράτες μιχροαστοί
εύχονται στούς έργάτες καλύτερο μισθό καί μιά πιό Ασφαλισμένη ζωή καί έλπίζουν νά τό πετύχουν αύτό μέ τή μερική Απασχόλησή τους Από τό χράτο; καί μέ μέτρα φιλανθρωπίας, μέ
δυό λόγια έλπίζουν νά έξαγοράσουν τούς έργάτες μέ λίγο-πολύ σκεπασμένες έλεημοσύνες καί νά σπάσουν τήν έπαναστατιχή
τους δύναμη χάνοντας προσωρινά όποφερτή τήν χατάστασή τους.
Τίς διεκδικήσεις τής μικροαστικής δημοκρατίας, πού συνοψίζονται έδώ, δέν τίς εκπροσωπούν ταυτόχρονα δλες of ομάδες της
καί μονάχα σ' Ενα πολύ μιχρό κύκλο άνθρώπων προβάλλονται
συνολικά σάν καθορισμένος σχοπός. Ό σ ο πιό μπροστά πάνε μερικοί άνθρωποι ή ομάδες Ανθρώπων, τόσο μεγαλύτερο Αριθμό Από
τίς διεχδιχήσεις αύτές θά υιοθετούν, χαί of λίγο: πού βλέπουν

'•114

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

τό πρόγραμμά τους α' αύτά πού Αναφέραμε θά πίστευαν δτι
διεκδίκησαν ίτσι το Ανώτατο πού μπορεί νά ζητήσει κανείς Από
τήν έπανάσταση. Οί διεκδικήσεις αύτές δμως σέ χαμιά περίπτωση δέ μπορούν νά είναι άρχετές γιά τό χόμμα τού προλεταριάτου. 'Ενώ οί δημοκράτες μιχροαστοί θέλοον ν' Αποτελειώσουν τήν
έπανάσταση δσο τό δυνατό πιό γρήγορα χαί μέ τήν πραγματοποίηση τό π ο λ ύ - π ο λ ύ τών παραπάνω διεκδικήσεων, σομφέρον
διχό μας χαί χαθήχον διχό μας είναι νά χάνουμε τήν έπανάσταση διαρκή, ώσπου δλες οί λ ί γ ο - π ο λ ύ ίδιοχτήτριες τάξεις
νάχουν Απωθηθεί Από τήν έξουσία, ώσπου νάχει καταχτηθεί ή
χρατιχή έξουσία άπό τό προλεταριάτο, χι ώσπου ή συνένωση
τών προλετάριων, δχι μονάχα σέ μιά χώρα, Αλλά σ' δλες τίς
κυρίαρχες χώρες τού κόσμου, νά έχει προχωρήσει τόσο, πού νάχει σταματήσει ό συναγωνισμός Ανάμεσα στούς προλετάριους
αύτών τών χωρών χαί ώσπου νά συγχεντρωθούν στά χέρια τών
προλετάριων τουλάχιστον οί άποφασιστικές παραγωγικές δυνάμεις. 'Εμείς δέ μπορεί ν' Αποβλέπουμε στήν άλλαγή τής Ατομιχής ίδιοχτησίας, Αλλά μονάχα στήν έχμηδένισή της, δέ μπορεί ν* Αποβλέπουμε στήν Απόκρυψη τών ταξικών Αντιθέσεων, μά
στήν χατάργηση τών τάξεων, δέ μπορεί ν' Αποβλέπουμε στήν
καλυτέρευση τής σημερινής χοινωνίας, μά στήν ίδρυση μιάς νέας
χοινωνίας. Δέν όπάρχει χαμιά άμφιβολία δτι ή μιχροαστιχή δημοχρατία στήν παραπέρα έξέλιξη τής έπανάστασης θ' Αποχτήσει στή Γερμανία γιά μιά στιγμή τήν έπιχρατέστερη έπιροή.
Μπαίνει λοιπόν τό έρώτημα, ποιά θά είναι ή στάση τού προλεταριάτου χαί είδιχά τής "Ενωση; Απέναντί τ η ς :
1. "Οσο θά συνεχίζονται οί σημερινές συνθήκες δπου κ α ταπιέζονται έπίσης χαί οί μιχροαστοί δημοκράτες.
2. Στόν έπερχόμενο έπαναστατιχό Αγώνα πού θά τούς δόσει τήν όπεροχή.
3. "Γστερα Απ' αύτόν τόν Αγώνα, στό διάστημα τής υπεροχής τους πάνω στίς τάξεις πού Ανατράπηκαν χαί πάνω στό
προλεταριάτο.
1. Στή σημερινή στιγμή, οί δημοχράτες μιχροαστοί, πού χ α ταπιέζονται παντού, χηρύσσουν γενικά στό προλεταριάτο τή συνένωση χαί τή συμφιλίωση, τού προσφέρουν τό χέρι χαί τείνουν
πρός τι) δημιουργία ένός μεγάλου κόμματος τής Αντιπολίτευσης
πού θ' Αγκαλιάζει δλες τίς Αποχρώσεις στό δημοκρατικό κόμμα,
δηλ. τείνουν νά μπλέξουν τούς έργάτες σέ μιά κομματική όργά-

ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΗ ΤΗΣ ΚΕ ΣΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ

120'

νωση, δπου θά έπιχρατοϋν of γενικές σοσιαλδημοκρατικές φράσεις πού πίσω τους κρύβονται τά ιδιαίτερα συμφέροντα τών δημοκρατών μικροαστών χαί δπου, γιά χατήρι της ποθητές εΙρήνης,
δέ θά έπιτρέπεται νά προβάλλονται οί ιδιαίτερες
διεκδικήσεις τοϋ προλεταριάτου. Μιά τέτια συνένωση θά κατέληγε μονάχα πρός δφελός τους χαί θάταν δλότελα σέ βάρος τοϋ προλεταριάτου. Τό προλεταριάτο θά έχανε δλη τήν αύτοτελή χαί
μέ χόπο έξαγορασμένη θέση του χαί θά ξανάπεφτε σέ κατάσταση Εξαρτήματος της έπίσημης άστιχης δημοκρατίας. Αύτή
ή συνένωση λοιπόν πρέπει νά άποχρουοτεί μέ τόν πιό Αποφασιστικό τρόπο. Ά ν τ ί νά ξεπέσουν ξανά τόσο χαμηλά, πο6 νά
όπηρετοϋν τούς άστούς δημοκράτες σάν κόρο χλαχαδόρων, πρέπει οί έργάτες, χαί πρώτα ά π ' δλα ή "Ενωση, νά έπιδιώξουν νά
δημιουργήσουν, πλάι στούς έπίσημους δημοκράτες, μιάν άνεξάρτητη μυστική χαί άνοιχτή όργάνωση τοδ έργατιχοϋ κόμματος.
Πρέπει άχόμα τήν χάθε κοινότητα νά τή μετατρέψουν σέ κέντρο χαί
πυρήνα έργατιχών ένώσεων δπου ή θέση χαί τά συμφέροντα
τοϋ προλεταριάτου θά συζητιούνται Ανεξάρτητα άπό τίς άστιχές
έπιδράσεις. Πόσο λίγο παίρνουν στά σοβαρά οί άστοί δημοκράτες
μιά συμμαχία, μέσα στήν όποία οί προλετάριοι θά στέκονται
στό πλάι τους μέ τήν Γδια έξουσία χαί μέ Γσα δικαιώματα, τό
δείχνουν λχ, οί δημοχράτες τοϋ Μπρέσλαου, πού στό δργανό
τους, τή «Νέα 'Εφημερίδα τοό Ό ν τ ε ρ » 1 κατατρέχουν μέ τή
μεγαλύτερη λύσα τούς Ανεξάρτητα όργανωμένους έργάτες πού
τούς τιτλοφορούν σοσιαλιστές. Γιά τήν περίπτωση τής πάλης
ένάντια σ' Svav χοινό Αντίπαλο δέ χρειάζεται καμιά ιδιαίτερη
συνένωση. "Οταν χρειαστεί νά καταπολεμηθεί άμεσα ένας τέτιος Αντίπαλος, συμπίπτουν τά συμφέροντα χαί τών δυό κομμάτων γιά τή στιγμή αύτή, χι δπως γινόταν ώς τώρα θ' Αποκατασταθεί χαί στό μέλλον αύτή ή σύνδεση πού είναι όπολογισμένη μονάχα γιά τή στιγμή αδτή. Είναι αύτονόητο δτι στίς
μελλοντικές αίματηρές συγκρούσεις, καθώς χαί σ' δλες τίς προηγούμενες, κυρίως οί έργάτες θά όποχρεωθοϋν νά καταχτήσουν
τή νίχη μέ τό θάρρος τους, μέ τήν άποφασιστιχότητά τους χαί
μέ τήν αυτοθυσία τους. Κι δπως γινόταν ώς τά τώρα, χαί στόν
άγώνα αύτόν οί μικροαστοί σά μάζα θά φερθοϋν γιά δσο μπορεί μεγαλύτερο χρονικό διάστημα δισταχτιχά, Αναποφάσιστα,
1

Έ φ η μ · ρ ( 6 α πού Ι β γ α ι ν · ατί

Μπρέολαβο ατά 1649-1853 (Σημ. 26νι.)

'•116

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

παθητικά, γ ι ί v i σφετεριστούν Οστερα, μόλις θάχει κριθεί ό
Αγώνας, ιή νίκη, γιά νά ζητήσουν άπό τούς έργάτες νά ήσυχάοουν καί νά γυρίσουν στά σπίτια τους, ατή δουλιά τους, γιά νά
προλάβουν τίς λεγόμενες άχρότητες χαί γιά ν' άποχλείσουν τό
προλεταριάτο άπό τούς χαρπούς τής νίχης. Δέν είναι ατό χέρι
τών έργατών νά έμποδίοουν τούς μιχροαοτούς δημοκράτες νά τό
χάνουν αύτό, είναι δμως οτό χέρι τους νά τους δυσκολέψουν
τήν επικράτηση πάνω στό ένοπλο προλεταριάτο χαί νά τους
απαγορεύσουν τέτιους όρους, πού ή κυριαρχία τών άστών δημοκρατών νά περιχλείνει άπό τά πρίν τό σπέρμα τοϋ άφανιομού της
χαί νά διευχολύνει σημαντικά τόν παραμερισμό τής κυριαρχίας
τών άστών δημοχρατών άχό τήν κυριαρχία τοϋ προλεταριάτου.
Οί έργάτες, πρίν άπ* δλα, πρέπει στό διάστημα τής σύγκρουσης,
χι άμέσως Οστερα άπό τόν άγώνα, νά άντιδράσουν δσο τό δυνατό περισσότερο στόν άστιχό κατευνασμό χαί ν' άναγχάσουν τούς
δημοκράτες νά πραγματοποιήσουν τίς σημερινές τρομοκρατικές
άπειλές τους. Πρέπει νά δουλέψουν έτσι πού νά μήν χατασταλεί ξανά, άμέσως μετά τή νίχη, δ άμεσος έπαναστατιχός άναβρασμός. 'Αντίθετα, πρέπει νά τόν διατηρήσουν δσο τό δυνατόν
πιό πολύ. Ό χ ι μόνο δέν πρέπει ν' άντιδράσουν στίς λεγόμενες
άχρότητες, στά παραδείγματα τής λαϊκής έχδίχησης ένάντια σέ
μισητά
πρόσωπα ή δημόσια χτίρια, μέ τά όποία συνδέονται
μόνο μισητές Αναμνήσεις, δχι μόνο πρέπει ν' άνέχονται αύτά τά
παραδείγματα, μά πρέπει χαί νά πάρουν οί ίδιοι στά χέρια τους
τήν χαθοδήγησή τους. Στό διάστημα τοϋ άγώνα χαί Οστερα άπ'
τόν άγώνα πρέπει οί έργάτες, πλάι στίς διεχδιχήσεις τών άστών
δημοχρατών, νά θέτουν σέ κάθε εύχαιρία τίς διχές τους διεκδικήσεις. Πρέπει νά ζητήσουν εγγυήσεις γιά τούς έργάτες, μόλις
οί δημοκράτες άστοί Ετοιμάζονται νά πάρουν τήν χυβέρνηση στά
χέρια τους. Πρέπει έν ά ν ά γ χ η νά αποσπάσουν μέ τή βία αύτές
τίς εγγυήσεις χαί γενιχά νά φροντίσουν ν' άναλάβουν οί νέοι
χυβερνήτες τήν όποχρέωση νά χάνουν δλες τίς δυνατές παραχωρήσεις χαί υποσχέσεις, πράγμα πού άποτελεί τό πιό σίγουρο
μέσο γιά νά τούς έχθέσουν. Γενικά, πρέπει μέ κάθε τρόπο νά
συγχρατήσουν δσο μπορούν τή μέθη τής νίχης χαί τόν ένθουσιασμό γιά τή νέα κατάσταση πού σημειώνεται Οστερα άπό χάθε
νιχηφόρο άγώνα τών πεζοδρομίων, μέ τήν ήρεμη χαί ψύχραιμη
άντίληψη τής κατάστασης χαί μέ τήν άπροχάλυπτη δυσπιστία
άπέναντι στή νέα χυβέρνηση. Πρέπει, πλάϊ o r ç νέες Επίσημε;

ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΗ Τ Η Σ ΚΕ ΣΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ

117'

χυβερνήσεις, νά έγχαθιστούν ταυτόχρονα διχές τους έχαναστατιχές έργατικές χυβερνήσεις, είτε μέ τή μορφή χοινοτικών διοιχήσεω ·, χοινο τικών συμβουλίων, είτε μέ τή μορφή Εργατικών
λεσχών ή έργατικών Επιτροπών, Ετσι χού of Αστικές δημοκρατικές κυβερνήσεις νά χάσουν Αμέσως δχι μονάχα τό στήριγμά
τους ιτούς έργάτες, μά νά αισθάνονται Αχ' τά πρίν Αχόμα δτι
παρακολουθούνται καί Απειλούνται άπό Εξουσίες που πίσω τους
στέκεται όλη ή μάζα τών έργατών. Μέ μιά λέξη: άπό τήν πρώτη χιόλας στιγμή τής νίχης, πρέπει ή δυσχιστία τους νά χ α τευθύνεται δχι πιά ένάντια στό ώς τά τώρα Αντιδραστιχό χόμμα, Αλλά ένάντια στους ώς τότε συμμάχους τους, ένάντια στό
χόμμα που θέλει νά έκμεταλλευθεί μονάχο του τήν χοινή νίχη.
2. Γιά νά μπορέσουν δμως of έργάτες νά Αντιταχθούν δραστήρια χι Απειλητικά στό χόμμα αύτό, xcù ή προδοσία του σέ
βάρος τών έργατών θ'Αρχίσει Από τήν πρώτη ώρα τής νίχης, χρέπει νά είναι οπλισμένοι χαί οργανωμένοι. Ό έξοπλισμός όλόχληρου τοϋ προλεταριάτου μέ τουφέκια, μέ καραμπίνες, με κανόνια χαί πυρομαχικά πρέπει νά χραγματοποιηθεί Αμέσως, πρέπει νά Αντιδράσουμε στό ξαναζωντάνεμα τής παλιάς άστιχής
πολιτοφυλαχής πού στρεφόταν ένάντια στούς έργάτες. Έ χ ε ι
όμως όπου δέ θά μπορέσει νά πραγματοποιηθεί αύτό, πρέπει
οί έργάτες νά προσπαθήσουν νά όργανωθοϋν Ανεξάρτητα σάν
προλεταριακή φρουρά, μέ Αρχηγούς Εκλεγμένους ά π ' τούς ίδιους
χαί μέ διχά τους, Από τούς ίδιους έχλεγμένα έπιτελεία, χαί νά
μποϋν χάτω Από τίς διαταγές δχι τής χρατιχής εξουσίας, Αλλά τών έπαναστατικών δημοτιχών χαί χοινοτιχών συμβουλίων πο6
θάχουν έπιβάλει of έργάτες. Έ χ ε ι δπου θ' Απασχολούνται έργάτες γιά λογαριασμό τοϋ κράτους, πρέπει νά έπιβάλλουν τόν έξοπλισμό τους χαί τήν όργάνωσή τους σέ Ενα ιδιαίτερο σώμα μέ
Αρχηγούς έχλεγμένους Από τούς ίδιους ή σάν τμήμα τής
προλεταριακής φρουράς. Τά δπλα χαί τά πυρομαχιχά δέν πρέπει μέ χανένα πρόσχημα νά παραδοθούν καί στήν Ανάγκη χάθε
προσπάθεια Αφοπλισμού θά χρέπει νά ματαιωθεί μέ τή βία. ' Ε κ μηδένιση τής έπιροής τών Αστών δημοκρατών στους έργάτες,
άμεση, Ανεξάρτητη χαί Ενοπλη όργάνωση τών έργατών χαί έπιβολή τέτιων όρων πού νά δυσκολεύουν χ α ί νά εκθέτουν δσο
μπορεί πιό πολύ τήν προσωρινή Αναπόφεοχτη χυριαρχία τής Αστιχής δημοχρατίας, αύτά είναι τά χύρια σημεία, πού θά πρέπει
νάχει ύπόψη του τό προλεταριάτο χαί έπομένως χαί ή Έ ν ω σ η

'•118

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

ατό διάστημα της έπερχόμενης έξέγερσης χα( δστερα ά π ' αύτήν.
3. Μόλις θάχουν κάπως στερεωθεί ο( νέες κυβερνήσεις,
θ' Αρχίσουν Αμέσως τόν άγώνα τους ένάντια στούς έργάτες. Γιά
νά μπορέσουμε έδώ νά Αντιμετωπίσουμε γερά τούς δημοχράτες
μικροαστούς, χρειάζεται πρίν ά π ' 8λα οί έργάτες νά είναι όργανωμένοι χαί συγκεντρωμένοι σέ λέσχες. "Γστερα άπό τήν ά ν α τροπή αύτών τών κυβερνήσεων χαί μόλις αύτό γίνει οπωσδήποτε δυνατό, ή Κεντρική Ε π ι τ ρ ο π ή θά πάει στή Γερμανία, θά
σογχαλέσει Αμέσως ένα συνέδριο χαί θά Υποβάλει σ" αύτό τίς
Απαραίτητες προτάσεις γιά τή συγχέντρωση τών έργατιχών λεσχών χάτω άπό μιά διεύθυνση πού θάναι έγχαταστημένη στήν
χύρια έδρα το6 κινήματος. Ή γρήγορη όργάναση, τουλάχιστον
μιάς έπαρχιαχής σύνδεσης τών έργατιχών λεσχών, άποτελεί
Ιναν άπό τούς πιό σπουδαίους παράγοντες γιά τό δυνάμωμα χαί
τήν έξέλιξη τοϋ έργατίχοϋ κόμματος. Ή άμεση συνέπεια τής
άνατροπής τών σημερινών χυβερνήσεων θά είναι ή έχλογή μιάς
έθνιχής Αντιπροσωπείας. Τό προλεταριάτο πρέπει έδώ νά φροντίσει:
I. Μέ κανένα πρόσχημα χαί μέ κανενός είδους μηχανοραφίες τών τοπικών Αρχών χαί τών χυβερνητιχών έπιτρόπων νά
μήν άποχλειστεί άπό τίς έχλογές ίνας Αριθμός άπό έργάτες.
II. Νά μπουν παντοϋ, πλάι στούς άστούς δημοχράτες Υποψηφίους, έργάτες Υποψήφιοι, πού Θά πρέπει, 8σο αύτό είναι δυνατό, νά προέρχονται άπό τά μέλη τής Ένωσης χαί πού ή
έχλογή τους Θά πρέπει νά έπιδιωχθεί μέ 8λα τά δυνατά μέσα.
Ά χ ό μ α χαί xst δπου δέν Υπάρχει καμιά προοπτική γιά τήν
έχλογή τους, πρέπει οί έργάτες νά έχθέσουν τούς Υποψηφίους
τους, γ(ά νά διατηρήσουν τήν αύτοτέλειά τους, γιά νά μετρήσουν τίς δυνάμεις τους, γιά νά παρουσιάσουν στό χοινό τήν
έπαναστατιχή τους θέση χαί τίς κομματιχές τους άπόψεις. Έ δ ώ
δέν πρέπει νά γελαστούν άπό τά λόγια τών δημοκρατών, 8τι λχ,
διασποϋν έτσι τό δημοχρατιχό χόμμα χαί προσφέροον στήν Αντίδραση τή δυνατότητα νά νιχήσει. Ό λ α αύτά τά λόγια έπιδιώχουν τελίχά ένα πράγμα, νά έξαπατήσουν τό προλεταριάτο.
Ή πρόοδος πού θά πραγματοποιήσει τό προλεταριαχό χόμμα μέ
μιά τέτια άνεξάρτητη έμφάνιση θά είναι Απέραντα πιό σπουδαία
άπό τή ζημιά πού θά μπορούσε νά προκαλέσει ή παρουσία στήν
άντιπροσωπεία μερικών άντιδραστιχών. Ά ν άπό τήν άρχή ή
δημοκρατία έχδηλωθεί Αποφασιστικά καί τρομοκρατικά ένάντια

ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΗ ΤΗΣ ΚΕ ΣΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ

119'

οτήν Αντίδραση, τότε ή έπιροή τής Αντίδρασης α τίς έχλογές θάχει Απ' τά πρίν χιόλας Εκμηδενιστεί.
Τό πρώτο σημείο στό όποίο ο! Αστοί δημοκράτες θάρθουν
σέ σύγκρουση μέ τούς έργάτες θά είναι ή κατάργηση τής φεουδζρχίας. "Οπως στήν πρώτη γαλλική έπανάσταση, ο! μικροαστοί θά δόσουν τίς φεουδαρχικές γαίες σάν έλεύθερη ίδιοχτησία
στούς άγρότες, δηλ. θ' άφήσουν νά δπάρχε; τό άγροτικό προλεταριάτο χαί θά θελήσουν νά σχηματίσουν μιά μιχροαστιχή Αγροτική τάξη πού θά διαγράψει τόν ίδιο χύχλο τ ή ; φτώχευσης χαί
τής χαεαχρέωσης, μέσα στόν οποίο κινείται οήμερα Ακόμα ό
γάλλος άγρότης.
Οί έργάτες πρέπει ν' Αντιταχθούν σ' αύτό τό σχέδιο γιά τό
συμφέρον του Αγροτικού προλεταριάτου χαί γιά τό δικό τους τό
συμφέρο. Πρέπει νά ζητήσουν ή κατασχεμένη φεουδαρχική ίδιοχτησία νά παραμείνει περιουσία τοό κράτους καί νά χρησιμοποιηθεί γιά έργατιχούς άποιχισμούς πού τό όργανωμένο Αγροτικό προλεταριάτο θά τούς καλλιεργεί μέ 8λα τά πλεονεχτήματα τής μεγάλης γεωργίας. "Ετσι, μέσα στίς κλονιζόμενες άστικές σχέσεις ίδιοχτησίας, ή άρχή τής κοινής ίδιοχτησίας θά άποχτήσει άμέσως μιά γβρή βάση. "Οπως οί δημοκράτες συνδέονται
μέ τούς άγρότες έτσι πρέπει καί οί έργάτες νά συνδεθούν μέ
τό άγροτιχό προλεταριάτο. Ά χ ό μ α , οί δημοκράτες, είτε θά έπιδιώξουν άπευθείας τήν ομοσπονδιακή δημοκρατία, είτε, άν δέ
μπορούν νά άποφύγουν τή μιά χαί άδιαίρετη δημοκρατία, θ ά
προσπαθήσουν νά παραλύσουν την κεντρική κυβέρνηση μέ 8σο
τό δυνατό μεγαλύτερη αύτοτέλεια χαί άνεξαρτησία τών κοινοτήτων 1 χαί τών έπαρχιών. Οί έργάτες,-μπρός σ ' α ύ τ ό τό σχέδιο
πρέπει νά έπιδιώξουν δχι μονάχα μιά χαί άδιαίρετη γερμανική
δημοκρατία, μά χαί μέσα ο' αύτή ν πρέπει νά έπιδιώξουν τήν
άποφ^σιστιχή συγκέντρωση τής έξουσίας στά χέρια τών κρατιχών
Αρχών. Δέν πρέπει νά παραπλανηθούν άπό τή φλυαρία γιά
έλευθερία τών κοινοτήτων, γιά αύτοδιοίχηση κλπ. Σέ μιά χ ώ ρα σάν τή Γερμανία, 8που μένουν άκόμα γιά νά παραμεριστούν
τόσο πολλά δπολείμχτα τοϋ μεσαίωνα, 8που πρέπει νά σπάσει τόσο πολλή τοπική χι έπαρχιαχή ιδιοτροπία, δέν πρέπει σέ

1
Έ Ιχφραοη κ ο ι ν ό τ η τ α χρηοιμοποκίται έΒβ μέ τήν πλατιά Ι ν ·
νο;α χα( Αναφέρεται τόοο ατ(ς κοινότητες τβν π ό λ · « ν (δηλ. τούς βήμοος),
βοο χα( οχίς κοινότητες τβν χ α ρ ι β ν . (Σημ. Σύντ).

'•120

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

χαμιά περίπτωση νά γίνει άνεχτό τό κάθε χωριό, ή χάθε πόλη,
ή χάθε έπαρχία νά βάζει χαί άπό ένα νέο έιιπόδιο στό δρόμο
τής έπαναστατικής δράσης, πού σ' 8λη της τη δύναμη μπορεί
νά ξεχινά μονάχα άπό τό χέντρο. Δέ μπορεί νά γίνει άνεχτό
νά Επαναληφθεί ή σημερινή κατάσταση, οπου οί Γερμανοί είναι
ύποχρεωμένοι γιά μιά χαί τήν αύτή πρόοδο νά χτυπιένται
χωριστά σέ χάθε πόλη, σέ χάθε έπαρχία. Λιγότερο ά π ' όλα
μπορεί νά γίνει άνεχτή ή διαιώνιση, μέ τό λεγόμενο έλευθερο
καθεστώς τών κοινοτήτων, μιάς μορφής ίδιοχτησίας, τής κοινοτικής ίδιοχτησίας, πού βρίσκεται άχόμα πιό πίσω χι άπό τή σύγχρονη άτομιχή ιδιοχτησία χαί πού παντού διαλύεται άναγχαστιχά μέσα σ' αύτή. Δέ μπορεί νά γίνει άνεχτή ή διαιώνιση τής
κοινοτικής ίδιοχτησίας καί οί διχόνοιες άνάμεσα σέ φτωχές χαί
πλούσιες χοινότητες πού προκαλούνται ά π ' αύτήν, καθώς χαί ή
διαιώνιση τής κοινοτικές ιθαγένειας πού όπάρχει πλάι στήν κρατική ιθαγένεια χαί πού έχει όχληρές συνέπειες σέ βάρος τών Εργατών. "Οπως στή Γαλλία τού 1793, τό καθήκον τοό πραγματιχά Επαναστατικού κόμματος στή Γερμανία είναι σήμερα ή πραγματοποίηση τής πιό αύστηρής συγκέντρωσης 1 .
1
Πρέπει σήμερα v i Υπενθυμίσουμε δτι τό έδαφιο αύτό στηρίζεται
πάνοο σέ μιά παρεξήγηση. Τότε—χάρη στούς βοναπαρτιχο6ς χα( φιλελεύθερους πλαστογράφους τής ίοτορίας—&εωροΟσαν βέβαιο βτι ή γαλλική συγκεντρωμένη διοικητική μηχανή είχε είσαχ&εΐ άπό τή μεγάλη έπανάσταση
χαί βτι μαλιστα τή χρησιμοποίησε ή συμβατική σάν Απαραίτητο χαί Αποφασιστικά 8πλο για τήν κατανίχηση τής βασιλικής χα( βμοσπονδιαχής Αντίδρασης χαί τοΟ έξωτερικοΟ έχθροΟ. Σήμερα δμως είναι γνωστό γεγονός
βτι σ* βλη τή διαρχεια τής έπανάστασης ώς τίς 18 Μπρυμαίρ, στή διοίκηση τ β ν νομβν, τβν διαμερισμάτων χαί τβν κοινοτήτων 6πήρχαν Αρχές έχλεγμένες άπό τούς 6ιοιχο6μενοος, πού δροβσαν απόλυτα έλεύθερα
μέσα στά πλαίσια τβν γ ε ν ι χ β ν κρατικβν νόμων. Είναι γνωστό βτι αότή
ή έπαρχιαχή χαί τοπική αότοδιοίχηαη πο6 είναι βμοια μέ τήν Αμερικάνικη Ι γ ι ν ε Ισα-Coa β πιό (οχυρός μοχλός τής έπανάστασης χαί μάλιστα
αέ τέτιο βαθμό, πού δ Ναπολέων Αμέσως ύστερα Από τό πραξικόπημα το»
τής 18 Μπρυμαίρ βιάστηκε νά τήν Αντικαταστήσει μέ τό καθεστώς
τβν νομών πο(> 6πάρχει ακόμα, χαί ποδ ήταν έπομένως Από τήν Αρχή
καθαρά βργανο τής Αντίβραοης. "Οσο λίγο βμως ή τοπική χα( έπαρχιαχή (ΐότοβιοίχηση Αντιφάσκει στήν πολιτική χαί έθνιχή συγκέντρωση,
Αλλο τόσο πιό λίγο συνδέεται Αναγκαστικά μέ τό στενοκέφαλο χαντονιχό
ή κοινοτικό έγωίσμό πού τόν συναντοβμε τίσο Αηδιαστικά στήν 'Ελβετία
χαί πού δλο ι of νοτιογερμανοί δμοσπσνδιαχοί ρεπουμπλικάνοι θέλαν νά
τόν καθιερώσουν τό 1849 σάν κανόνα στή Γερμανία. ( Π α ρ α τ ή ρ η σ η
τ ο Ο " Ε ν γ κ ε λ ς σ τ ή ν Ι χ Β ο σ η τ ο β 1 8 8 9).

ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΗ ΤΗΣ ΚΕ ΣΤΗΝ ΕΝΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ

126'

Είδαμε 8τι ατό κίνημα πού θ' άκολουθήαει Αμεσα, θάρθουν
οί δημοκράτες οτήν έξουσία, 8τι θά όποχρεωθοϋν νά προτείνουν λίγο-πολύ σοσιαλιστικά μέτρα. Ηά ρωτήσει κανείς: τί μέτρα θά Αντιπροτείνουν οί έργάτες; Οί έργάτες φυσιχά δέ μπορούν στήν άρχή Αχόμα τοϋ κινήματος νά προτείνουν άμεσα χομμουνιστιχά μέτρα. Μποροϋν όμως:
1. Νά έξαναγχάσουν τους δημοκράτες νά Επέμβουν άπό
πολλές πλευρές στό ίσαμε τότε χοινωνιχό χαθεστώς, νά διαταράξουν τήν χανονιχή του πορεία χαί νά Εχτεθοϋν μόνοι τους.
Μποροόν νά τους έξαναγχάσουν Επίσης νά συγκεντρώσουν στά
χέρια τοϋ κράτους 8σο τό δυνατό περισσότερες παραγωγιχές δυνάμεις, μέσα μεταφοράς, έργοστάσια, σιδηροδρόμους κλπ.
2 Πρέπει νά Εξωθούν &ς τό έπακρο τίς προτάσεις τών
δημοκρατών, πού ίπωσδήποτε δέ θά εκδηλωθούν έπαναστατιχά, άλλά ρεφορμιστικά καί νά τίς μετατρέπουν σέ άμεσες έπιθέσεις ένάντια στήν άτομιχή ίδιοχτησία. "Ετσι λογουχάρη άν οί μιχροαστοί προτείνουν νά έξαγοραστοϋν οί σιδηρόδρομοι χαί τά έργοστάσια, τότε οί Εργάτες πρέπει νά άπαιτήσουν
αύτοί οί σιδηρόδρομοι χαί τά έργοστάσια νά κατασχεθούν Απλούστατα άπό τό χράτος, χωρίς νά δοθεί καμιά άποζημίωση οτούς
ίδιοχτήτες άντιδραστικούς. "Αν οί δημοχράτες προτείνουν άναλογιχή φορολογία, οί έργάτες Θά ζητήσουν προοδευτιχή. Κι Αν
Αχόμα οί δημοκράτες προτείνουν μέτρια προοδευτιχή φορολογία,
τότε οί έργάτες Θά έπιμείνουν σέ μιά φορολογία πού τά ποσοστά της Θά Ανεβαίνουν τόσο γρήγορα, πού τό μεγάλο χεφάλαιο
Θά καταστραφεί μ* αύτήν. Ά ν οί δημοχράτες ζητούν τή ρύθμιση τών κρατιχών χρεών, τότε οί έργάτες θά ζητούν νά κηρυχτεί τό χράτος σέ χατάσταση χρεωχοπίας. Οί διεκδικήσεις τών
έργατών θά πρέπει λοιπόν παντού νά προσαρμοστούν σύμφωνα
μέ τίς παραχωρήσεις χαί τά μέτρα τών δημοχρατών.
Ά ν οί γερμανοί έργάτες δέ μποροόν ( νά κυριαρχήσουν χαί
νά έπιβάλουν τά ταξικά τους συμφέροντα, χωρίς νά περάσουν
Από μιά μαχρόχρονη έπαναστατιχή έξέλιξη, έχουν ώστόσο τούτη
τή φορά τή βεβαιότητα 8τι ή πρώτη πράξη αΰτοϋ τοϋ μελλούμενου έπαναστατιχοϋ δράματος συμπίπτει μέ τήν Αμεση νίχ η τής δι«ής τους τάξης στή Γαλλία χαί δτι έτσι θά Επιταχυνθεί πολύ.
Μά οί ίδιοι θά συντελέσουν περισσότερο άπ' όλα οτήν τελική νίκη τους, 8ταν ξεκαθαρίσουν στόν έαυτό τους τά ταξιχά τους.

'•132

Κ. ΜΑΡΞ ΚΑΙ Φ. ΕΝΓΚΕΛΣ

συμφέροντα, δταν πάρουν τήν αότοτελή χομματιχή τους θέση
δσο μπορεί «ιό γρήγορα, δταν δέν παρασυρθούν ο δ τ · στιγμή
άπό τά όποχριτιχά λόγια τών δημοχρατών μιχροαστών χαί δταν
δέν ξεφύγουν άπ' τό δρόμο τής άνεξάρτητης όργάνωσης τοϋ χόμματος τοϋ προλεταριάτου. Ή Λολεμιχή τους χραυγή πρ 4 πει νά
είναι: Διαρκής έχανάσταση.
Αονίίνο, Μάρτης τοΟ 1850.
Γράφτηχι

ίπό τόν Κ. Μάρξ χα/
Φ. "Evyxtlt.
Δημοαιχυτηχ$ &χά τόν Φ.
'Evyxtlt
στή via ιχδοοη
τοΟ ίργον
τον
Μάρξ. ' Αποχαίνψιις
γιά τή Οχη
τών κομμουνιστών στήν Κολωνία »,
Ζυρίχη
1885.

Σύμφωνα μί τά χβίμβνο
» od 1885.

«

ΚΑΡΑ

MAPS

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΠΟ ΤΟ 1848
ΩΣ ΤΟ 1850
ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ϊ Ο Γ Φ . Ε Ν Γ Κ Ε Λ Σ 1
Τό έργο αύτό, πού ξαναεκδίδεται τώρα, ήταν ή πρώτη προσπάθεια τοϋ Μάρξ νά έξηγήσει Ινα κομάτι τής σύγχρονης ιστορίας μέ τόν δλιστικό του τρόπο άντίληψης, ξεκινώντας άπ* τή
δοσμένη οικονομική κατάσταση. Στό Κομμουνιστικό Μανιφέστο
ή θεωρία αύτή είχε έφαρμοστεΕ σέ γενικες γραμμές πάνω ο ' ο λόκληρη τή νεώτερη ιστορία. Στά άρθρα τοϋ Μάρξ χαί στά
διχά μου, που δημοσιεύαμε στή «Νέα 'Εφημερίδα τοϋ Ρήνου»,
χρησιμοποιούσαμε τή θεωρία αύτή συνεχώς γιά τήν έρμηνεία σύγχρονων πολιτικών γεγονότων. 'Εδώ άπεναντίας έμελλε ν' άποδειχτ»[ ή έσωτερική αίτιακή συνάρτηση στήν πορεία μιάς πολύχρονης
έξέλιξης πού ήταν γιά ολόκληρη τήν Εδρώπη τόσο κρίσιμη δσο
1
Τήν ·Ιοαγ»γή αστή τοΟ "Ενγχελς, τήν ·1χ* παραμορφώσει τότ·
φοβερά ή όπορτοονιστιχή ήγεσία τής γερμανικής σοσιαλβημοχρατίας. Τό
Μάρτη τοΟ 1894, β Βίλχελμ Λήμπνεχτ βημοοί·υσ· στό «Φόρβερτς»
(«'Εμπρός»), τό κεντρικό όργανο τοΟ κόμματος, μιά σ·ιρα αυθαίρετα βγαλμένα άπό τήν «Ισαγοογή άποοπάοματα, χα( πήρ· μάλιστα βλα «βσα μπορούσαν νά τόν έξυπηρετήσουν γιά νά στηρίξει τήν μέ χ ά θ · θ υ σ ί α · 1 ρ η νι κή
ταχτική,
πο6
άπόριπτ·
τή
χρησιμοποίηση
β ί α ς . . . » (άπό τό γραμμα τοβ "Ενγχελς στό Λαφάργχ τής 3 τοΟ 'Απρίλη 1893). Παίρνοντας άφορμή άπ' αυτό ό "Ενγχελς Ιγραψί τήν Ιη
τοβ 'Απρίλη 1895 οτόν Καο&τσχι : «Μέ κατάπληξη βλέπω σήμερα ατό
,,Φόρβερτς" Ινα άπόσπασμα άπό τήν «Ισαγοογή μου πο6 τυπώθηκε χωρίς νά ξέρα τίποτα άπό πρίν, χαί] πο6 Ι χ · ι χουτσουρ·υτ·1 μέ τέτιον τρόπο,
πο6 έμφανίζομαι σαν Ινας «[ρηνόφιλος λάτρης τής μέ *àb% θυοία νομι-

• a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

χαί τυπική, έπομένως, σύμφωνα μέ τό πνεύμα τού συγγραφέα,
έμβλλβ νά Αναχθούν τά πολιτικά γεγονότα σέ άποτελέσματα
αιτιών πού είναι σέ τελευταία Ανάλυση οικονομικά.
"Οταν χανεί( έχτιμάει γεγονότα χαί ολόκληρες σειρές γεγονότων Από τήν τρέχουσα ίστορία ποτέ δέ θά είναι σέ θέση νά
Ανατρέξει ώς τίς τ ε λ ε υ τ α ί ε ς οικονομικές αίτίες. Ά χ ό μ α χαί
σήμερα, πού τά σχετιχά είδιχά όργανα τού τύπου προμηθεύουν
τόσο Αφθονο ολικό, θά είναι Αδύνατο χαί α' αύτή τήν 'Αγγλία
νά παραχολουθεί κανείς μέρα μέ τη μέρα τήν πορεία τής βιομηχανίας χαί τοϋ έμπορίου οτήν παγκόσμια Αγορά χαί τίς μεταβολές πού συντελούνται στίς μέθοδες παραγωγίς έτσι πού νά
μπορεί, σέ οποιαδήποτε στιγμή, νά βγάζει ένα γενιχό συμπέρασμα, Απ'αύτούς τούς πολύμορφα μπλεγμένους χαί πάντα μεταβαλλόμενους παράγοντες, πού χώρια άπ αύτό, τίς περισσότερες
φορές οί σπουδαιότεροι τους ένεργοϋν γιά πολύν χαιρό οτά
χρυφά, προτού προβάλουν ξαφνιχά στήν έπιφάνεια μέ βίαιο
τρόπο. Ή σαφής έπισχόπηση τής οίκονομιχής ίοτορίας μιάς δοσμένης περιόδου ποτέ δέ μπορεί νά γίνει ταυτόχρονα μέ τά
γεγονότα, Αλλά μόνο χατοπινά, ύστερα Από τή σχετική συγχέντρώση χαί τό σχετιχό χοσχίνισμα τοϋ όλιχοϋ. Ή στατιστική
Αποτελεί έδώ Απαραίτητο βοηθητικό μέσο, Ακολουθεί δμως π ά ν
τα κουτσαίνοντας. Γι' αύτό τό λόγο, γιά τήν τρέχουσα σύγχρονη
ίστορία, θ ά Αναγκάζεται κανείς πολύ συχνά νά πραγματεύεται
μότηχας. Γι' αότό άχόμα nié πολ6 Θά ήθ»λα νά 9ημοοι»υτ»1 όλόχληρη ή
•Ιοαγοογή τώρα ατή «Nil« Τ ο ά ΐ τ " (Θιαρητιχή έπιθκορηοη τοΟ γ·ρμανςχοΟ οοοιαλΒημοχρατιχοΟ κόμματος. Σ η μ . ϊ ό ν τ .), γιά να οβήοιι Ιτο»
ή έλ»»ινή αύτή ίντΰπ»οη».
Μά οΟχ» οτή cNôl« ΤοάΙτ», οϋχ· οτήν ξιχοοριοτή Ι χ ί ο ο η τής μπροοοόρας
τό 1895 τυπώθηχ« όλόχληρη ή »Ιοαγαγή. *Γοτ«ρα άπό έπίμονη άπαίτηοη
τής ήγ»ο(ας τοΟ γ«ρμανιχοΟ οοοιαλίημοχρατ'.χοβ κόμματος, πο6 oi γράμμα της οτόν " Β ν γ χ · λ ς μιλοΟο« γ ι Ί τόν xlvtuvo Ινός νΐου νόμου χατα τ β ν
οοοιαλιοτβν οτή Γιρμανία, β "Ενγχ»λς άναγχάοτηχ« νά οβήα«ι μιριχά άπό
τά σημ«(α τής (Ιοαγοογής πο6 ήταν πολιτικά πιό Ιντονα, χα( βπου γ ι ν ό ταν λόγος γιά τόν 1πιχ»(μ»νο Ινοπλο άγώνα τοβ προλιταριατου Ινάντία
οτήν άοτιχή τάξη.
Ή ή γ ι ο ΐ α τής γ«ρμαν-.χής οοοιαλβημοχρατίας, πο6 · 1 χ · οτά χ ί ρ ι α της
τα άρχ»(α τοΟ Μαρζ-"Ενγχ«λς προοπαθηο» να χρηοιμοποιήο«! τό χουτοοορ»μίνο χ · ( μ ι ν ο τοΟ άρθρου τοβ Έ ν γ χ ι λ ς γιά νά 6ιχαιολογήο·ι τήν όπορτοονιοτιχή πολιτική της, χα( γ ι ' αΰτό noté 6iv βημοο(«υο» βλόχληρο τό χ«(μ·νο.
'Γό π λ ή ρ ι ς χ»(μ·νο τής »Ιοαγωγής τοβ Έ ν γ χ « λ ς 9ημοοι»6τηχ· γιά
πρώτη φορά οτή Σοβκτιχή "Βνοοοη. (Σημ. Σ6ντ.)

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΑΙΑ ΑΠΟ ΤΟ 1848 ΩΣ TO IΘ50

125
/

σά σταθερό αύτόν τόν αποφασιστικότατο παράγοντα, νά πραγματεύεται
τήν
οικονομική κατάσταση πού βρίσκεται
στήν
Αρχή τής σχετικής περιόδου, σά δοσμένη κι Αμετάβλητη γιά
ολόκληρη τήν περίοδο, ή νά παίρνει όπόψη μόνο έχβίνες τίς
μεταβολές αυτής τής κατάστασης, πού προκύπτουν μόνες τοι·ς
άπό τά όπάρχοντα έξώφθαλμα γεγονότα καί πού χατά συνέπεια προβάλλουν έπίσης ά ν ο ι χ τ ά . IV αύτό ή ολιστική μέθοδο;
θά υποχρεωθεί Εδώ νά περιορίζεται πολύ συχνά στό νά άνάγει
τίς πολιτικές συγκρούσεις στούς άγώνες συμφερόντων άνάμεσα
στίς υπάρχουσες κοινωνικές τάξεις ή ταξικές ομάδες χού τίς
δημιούργησε ή οίχονομιχή έξέλιξη, χαί νά δείχνει ότι τά
διάφορα πολιτικά
κόμματα είναι ή λίγο ή πολύ Αντίστοιχ η πολιτική Εκφραση τών ίδιων αύτών τάξεων χαί ταξικών
όμάδων.
Είναι αύτονόητο ότι ή άναπόφευχτη αύτή παραμέληση τών
σύγχρονων μεταβολών στήν οίχονομιχή κατάσταση—πού είναι ή
πραγματική βάση δλων τών γεγονότων πού πρόκειται νά Εξεταστοϋν—δέ μπορεί παρά ν' Αποτελέσει μιά πηγή λαθών. "Ομως,
δλοι οί δροι γιά μιά γενική συνοπτική περιγραφή τής τρέχουσας
Ιστορίας κλείνουν Αναπόφευχτα μέσα τους πηγές λαθών, πράγμα
δμως πού δέν Εμποδίζει κανένα νά γράφει τήν τρέχουσα ίστορία.
"Οταν ό Μάρξ άνέλαβε αύτό τό Εργο, ή π η γ ή λαθών πού
Αναφέραμε ήταν άχόμα χιό Αναπόφευχτη. Ή τ α ν Απλούστατα
Αδύνατο νά παρακολουθεί ή Εστω χαί νά συνοψίζει κανείς στή
διάρκεια τής Επαναστατικής περιόδου τοϋ 1 8 4 8 - 4 9 τις οικονομικές μεταβολές πού συντελούνταν ταυτόχρονα. Τό Ιδιο ίσχυε
γιά τούς πρώτους μήνες τής Εξορίας στό Λονδίνο, τό φθινόπωρο χαί τό χειμώνα τοϋ 1849-50. Μά Ακριβώς Εκείνη τήν έποχή
άρχισε ό Μάρξ τήν έργασία του. Καί παρά τή δυσμένεια αύτή
τών συνθηκών, ή άχριβής γνώση πού είχε τόσο γιά τήν οίχονομιχή κατάσταση τής Γαλλίας πριν τήν έπανάσταση τοϋ Φ λ ε β ά ρη, δσο χαί γιά τήν πολιτική ίστορία τής χώρας αύτής ύστερα άπό
τήν έπανάσταση, τοϋ έπέτρεψε νά δόσει μιά περιγραφή τών γ ε γ ο νότων πού άπυκαλύπτει μέ άφθαστο, άχόμα χι ώς τά σήμερα,
τρόπο τήν έσωτεριχή αϊτιαχή :υνάρτησή τους, μιάν Εκθεση πού
άντεξε λαμπρά στή διπλή δοχιμασία, στήν όποια τήν όπέβαλε
άργότερα ό ίδιος έ Μάρ;.
Ή πρώτη δοκιμασία Εγινε δταν ό Μάρξ, ύστερα άπό τήν
άνοιξη τοϋ 1850, βρήχε πάλι χαιρό γιά οικονομικές μελέτες

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

καί άρχισε πρ ίν ά π ' δ λα τή μελέτη τής οικονομικής Ιστορίας τής
τελευταίας δεκαετίας. "Ετσι, άπό τά ίδια τά πράγματα ξεκαθάρισε πέρα γιά πέρα στόν έαυτό του έχείνο πού δις τότε τό είχε συμπεράνει μισο-άπριοριστικά* άπό λειψά στοιχεία: δτι ή παγκόσμια Εμπορική χρίση το5 1847 ήταν ή χαθαυτό μητέρα τών Επαναστάσεων τοδ Φλεβάρη χαί τοδ Μάρτη, χαί δτι ή βιομηχανική
εύημερία πού ξαναγύριζε βαθμιαία άπό τά μέσα τοδ 1848 καί
έφτασε στήν πλήρη άνθισή της τό 1849 χαί τό 1850, ήταν ή
ζωογόνα δύναμη της εύρωπαΤκής άντίδρασης, πού ξαναδυνάμωσε.
Αύτό είχε άποφασιστική σημασία. 'Ενώ στά τρία πρώτα άρθρα
(πού δημοσιεύτηκαν στά τεύχη τοδ Γενάρη, τοδ Φλεβάρη χαί
τοδ Μάρτη της «Νέας 'Εφημερίδας τοδ Ρήνου-Πολιτικο-οικονομιχής Επιθεώρησης», Άμβοδργο 1850 1 ) διακρίνεται άχόμα ή προσ
δοχία μιάς νέας σύντομης άνόδου της έπαναστατιχής δραστηριότητας, ή ίστοριχή Επισκόπηση τοδ τελευταίο» διπλοδ τεύχους (Μάτ,ς-Όχτώβρης) πού κυκλοφόρησε τό φθινόπωρο τοδ.
1850, έπισχόπηση πού γράφτηκε άπό τό Μάρξ χαί άπό μένα,
ξεκόβει γιά πάντα μ' αύτές τίς αύταπάτες: «Μιά νέα έπανάσταση είναι δυνατή μονάχα σάν συνέπεια μιάς νέας χρίσης. Είναι
δμως τόσο βέβαιη, δσο χαί αύτή». Αότή ή τ α ν έξάλλου ή μόνη ουσιαστική τροποποίηση πού είχαμε νά χάνουμε. Δέν δπήρχε άπολύτως τίποτα γιά ν' άλλάξουμε στήν έρμηνεία τών γεγονότων πού δόθηκε στά προηγούμενα κεφάλαια, οδτε στίς διατυπωμένες <3 αύτά αίτιαχές συναρτήσεις, δπως τό δείχνει ή
συνέχεια της έζιστόρησης άπό τίς 10 τοδ Μάρτη ώς τό φθινόπωρο τοδ 1850 πού δίνεται στήν ίδια αύτή έπισχόπηση. Γι'
αύτό χαί συμπεριέλαβα αύτήν τή συνέχεια σάν τέταρτο άρθρο
στήν τωρινή νέα έκδοση.
Ή δεύτερη δοκιμασία ήταν άχόμα πιό σκληρή. 'Αμέσως
μετά τό πραξικόπημα τοδ Αουδοβ'χοο Βοναπάρτη τής 2 τοδ
Δεκέμβρη 1851, i Μάρξ έπεξεργάστηχε ξανά τήν ίστορία τής
Γαλλίας άπό τό Φλεβάρη τοδ 1848 ώς τό γεγονός αύτό, δηλ.
ώς τό πραξικόπημα πού έκλεινε προσωρινά τήν έπαναστατική
* Μιοο-Απριοριοτιχ?: μιοο-έ^-τών-προτίρων, ί η λ . χωρίς νάχει 6λα τά
ϊβίόμενα τής πείρας (Σημ. Μετ.)
1
« N e j e Rheinische Zeitung P o l i t i s c h - Ö k o n o m i s c h e Revue»: Έ π ι θεώρηοη πού έχΐιβόταν άπό τό Μάρξ χαί τόν "Ενγχελς χαί τυπαινότανε οτό
'ΑμβοΟργο, άπό τό Γενάρη ώς τόν Όχτώβρη 1850. (Σημ.Σύντ).

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ

ΤΟ

1850 133

πβρίοδο ( « Ή 18η Μπρυμαίρ τοό Λουδοβίκου Βοναπάρτη», τρίτη έκδοση, 'Αμβούργο, ΜάΙσνερ 1885). Σ' αύτη τή μπροσούρα
ή περίοδος πού περιγράφεται στό σύγγραμμά μας έξετάζεται
πάλι, άν καί πιό σύντομα. "Ας συγκρίνει κανείς αύτή τή δεύτερη περιγραφή, τή γραμμένη κάτω άπό τό φώς τού Αποφασιστικού γεγονότος πού συνέβηκε ένα χαί περισσότερο χρόνο άργότερα, μέ τή διχή μας τήν περιγραφή καί θά βρεί δτι i συγγραφέας
πολύ λίγα πράγματα θά είχε ν' άλλάξει.
Αύτό πού δίνει άκόμα στό Ιργο μας μιά δλότελα ξεχωριστή
σημασία είναι τό γεγονός δτι έκφράζει γιά πρώτη φορά τή διατύπωση μέ τήν οποία ή γενική ομοφωνία τών έργατικών κομμάτων
δλων τών χωρών τού κόσμου συνοψίζει σύντομα τό αίτημά τους
γιά τήν οικονομική άναμόρφωση: τό αίτημα γιά τήν ιδιοποίηση
τών μέσων παραγωγής άπό τήν κοινωνία. Στό δεύτερο κεφάλαιο,
παίρνοντας άφορμή άπό τό «δικαίωμα στήν έργασία», πού χ α ρακτηρίζεται σάν «ή πρώτη άδέξια διατύπωση δπου συνοψίζονται οί έπαναστατικές Αξιώσεις τού προλεταριάτου» Αναφέρετ α ι : «Πίσω δμως Από τό δικαίωμα στήν έργασία κρύβεται ή βία
πάνω στό κεφάλαιο, πίσω
άπό τή βία π ά ν ω στό κ ε φ ά λαιο, ή ι δ ι ο π ο ί η σ η
τών
μέσων
παραγωγής,
ή
δπαγωγή τους στήν όργανωμένη έργατιχή τάξη, έπομένως
ή καιάργηση τής μισθωτής έργασίας, τού κεφαλαίου κ α ί ' τ ώ ν
άμοιβχίων σχέσιών τους». 'Εδώ λ ο ι π ό ν — γ ι ά πρώτη φορά—
διατυπώνεται ή θέση πού χάνει τό σύγχρονο έργατιχό σοσιαλισμό νά ξεχωρίζει αύστηρά τόσο άπό τίς διάφορες άποχρώσεις
τού φεουδαρχικού, Αστικού, μικροαστικού κλπ. σοσιαλισμού, δσο
καί άπό τή θολούρα τής κοινότητας άγαθών τού ούτοπικού καί
τοϋ πρωτόγονου έργατικοό κομμουνισμοί. "Αν άργότερα ό Μάρξ
έπέχτεινε τή διατύπωση καί στήν ιδιοποίηση τών μέσων άνταλλαγής, ή εδρυνση αύτή, πού σύμφωνα μέ τό Κομμουνιστικό
Μανιφέστα ήταν έξάλλου αύτονόητη, δέν έξέφραζε παρά ένα π ό ρισμα τής κύριας θέσης. Τελευταία, μερικοί σοφοί άνθρωποι στήν
'Αγγλία πρόσθεσαν άχόμα δτι πρέπει νά μεταβιβαστούν στήν
κοινωνία χαί τά «μέσα διανομής». Θά ήταν δύσχολο οί κύριοι
αύτοί νά πούν ποιά είναι αύτά τά οίχονομιχά μέσα διανομής
πού διαφέρουν άπό τά μέσα παραγωγής χαί άνταλλαγής, έχτός
άν έννοούν τ ά π ο λ ι τ ι κ ά μέσα διανομής, τούς φόρους, τή βοή-

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

•θεια στούς άπορους, μαζί χαί τό Σάξενβαλντ 1 χαί τίς άλλες
προικοδοτήσεις. Αύτά δμως, πρώτα ά π ' δλα, είναι άπό τήρα
κιόλας μέσα διανομής πού βρίσκονται στήν κατοχή τής ολότητας, τοό κράτους ή τής κοινότητας, χαί δεύτερο, Εμείς αύτά
άχριβώς θέλουμε νά καταργήσουμε.

*

*

"Οσο γιά χίς άντιλήψεις μας, γιά τούς δρους χαί τήν πορεία τών Επαναστατικών κινημάτων βρισκόμασταν δλοι, δταν ξέσπασε ή έπανάσταση τού Φλεβάρη, χάτω άπό τή γοητεία τής
ώς τότε ιστορικής πείρας χαί ιδιαίτερα τής ιστορικής πείρας
τής Γαλλίας. Κι άχριβώς αύτή ήταν πού είχε κυριαρχήσει άπό
τό 1789 σ' όλη τήν εύρωπαϊχή ίστορία, χι άπ' τήν όποια ξεκίνησε πάλι τό σύνθημα γιά τή γενική άνατροπή. Έ τ σ ι , ήταν
αύτονόητο χαί άναπόφευχτο δτι οί άντιλήψεις μας γιά τή φύση
χαί τήν πορεία τής «κοινωνικής» έπανάστασης πού κηρύχτηκε
στό Παρίσι τό Φλεβάρη τού 1848, τής έπανάστασης τού προλεταριάτου, ήταν ζωηρά χρωματισμένες μέ τίς άναμνήσεις τών
.προτύπων τοϋ 1789-1830. Καί άχόμα, δταν ή έξέγερση τοό
Παρισιού βρήχε τήν άπήχησή της στίς νικηφόρες έζεγέρσεις τής
Βιέννης, τοό Μιλάνου χαί τοϋ Βερολίνου, δταν δλόχληρη ή Εύρώπη, ώς τά ρωσικά σύνορα, τραβήχτηκε στό κίνημα, δταν
ύστερα, τόν 'Ιούνη, δόθηκε στό Παρίσι ή πρώτη μεγάλη μάχη
γιά τήν έξουσία άνάμεσα στό προλεταριάτο χαί τήν άστιχή τάξη, δταν άχόμα χι ή νίχη τής τάξης αύτής κλόνισε τόσο τήν
χεφαλαιοχρατία δλων τών χωρών, πού κατέφυγε ξανά στήν
άγχαλιά τής μοναρχοφεουδαρχιχής αντίδρασης πού μόλις πριν
λίγο καιρό είχε ανατραπεί, τότε, μέσα στίς τοτινές συνθήκες δέ
μπορούσαμε νά έχουμε χαμιάν αμφιβολία δτι ή μεγάλη ά π ο φασιστική μάχη είχε αρχίσει, δτι έπρεπε νά διεξαχθεί ίσαμε τό
τέλος μέσα σέ μιά χαί μόνη μακρόχρονη καί γεμάτη Εναλλαγές
inαναστατική
περίοδο, δτι δμως δέ θά μπορούσε νά τελειώσει
παρά μέ τήν οριστική νίχη τοϋ προλεταριάτου.
"Γστερα in τίς ήττες τοϋ 1849, δέ συμμεριζόμασταν χαθόλου τίς αύταπάτε; τής χυδαίας δημοκρατίας πού ήταν συγχεν1
Μιγαλο τοιφλίχ'. ποϋ {ώριοι τό 1871 6 αύτοχρατορας Γουλιέλμος Α'
οτον χα ,'χιλαρ'.ο Βίομαρ r . (Σημ. Σ6ντ )

11

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

133

τρωμένη in p a r t i b u s * γύρω ά π ό τίς προσωρινές μελλοντικές κυβερνήσεις. Αύτή όπολόγιζε σέ μιά γρήγορη, μιά γ ι ά π ά ν τ α Αποφασιστική νίκη τοο «λαοο» π ά ν ω στούς «καταπιεστές». Ε μ ε ί ς
υπολογίζαμε σέ ένα μακρόχρονο άγώνα, Οστερα άπό τόν π α ραμερισμό τών «καταπιεστών», άνάμεσα ατά Ανταγωνιστικά στοιχεία πού κρύβονταν μέσα σ' αύτό τόν ίδιο τό «λαό». Ή χ υ δαία δημοκρατία Από τή μιά μέρα στήν άλλη πρόσμενε τό νέο
ξέσπασμα. Ε μ ε ί ς , δηλώναμε Από τό φθινόπωρο κιόλας τού 1850
ότι έχει κλείσει τουλάχιστο τό π ρ ώ τ ο κεφάλαιο τής έ π α ν α σ τ α τικής περιόδου καί δτι δέν έπρεπε τίποτα νά περιμένουμε ίσαμε πού νά ξεσπάσει μιά νέα παγκόσμια οικονομική κρίση. Γι'
αύτό καί μάς προγράψανε καί μάς Αναθεματίσανε σάν προδότες τής έπανάστασης ο( ίδιοι έκείνοι άνθρωποι πού Αργότερα,
σχεδόν χωρίς καμιά έξαίρεαη, έκλεισαν ειρήνη μέ τό Βίσμαρκ—
χαί αύτό έφόσον ό Βίσμαρχ έβρισκε δτι άξιζε τόν χ ό π ο νά τό
χάνει.
Ή ιστορία δμως έδοσε άδικο χαί σέ μάς έπίσης, Αποκάλυψε δτι ή άποψη πού είχαμε τότε ήταν αύταπάτη. Προχώρησε
Ακόμα πιό π έ ρ α : δέ γκρέμισε μονάχα τήν τοτινή μας π λ ά ν η ,
Αλλά Ανάτρεψε όλότελα τίς σονθήκες μέσα στίς όποιες (χει νά
Αγωνιστεί τό προλεταριάτο. Ή μέθοδος πάλης του 1848 είναι
σήμερα άπό χ ά θ ε άποψη παλιωμένη, χι αύτό είναι ένα σημείο
π ο ύ μέ τήν εύχαιρ(α αύτή Αξίζει νά έξεταστεί πιό λεπτομερειακά.
Ό λ ε ς οί ώς τώρα έπαναστάσεις χ α τ α λ ή γ α ν ε στήν π α ρ α μ έ ριση μιάς ορισμένης ταξικής κυριαρχίας Από μιάν άλλη. Ό λ ε ς
δμως οί ώς τώρα κυρίαρχες τάξεις δέν ήταν παρά μικρές
μειοψηφίες άπέναντι στήν κυριαρχούμενη μ ά ζ α τοδ λαοδ. "Ετσι,
μιά κυρίαρχη μειοψηφία Ανατρεπόταν,
μιά άλλη μειοψηφία
έπαιρνε στή θέση τής π α λ ι ά ς τό πηδάλιο τοδ κράτους καί διαμόρφωνε τούς κρατικούς θεσμούς σύμφωνα μέ τά συμφέροντά
της. Καί κάθε φορά ήταν ή ομάδα έκείνη τής μειοψηφίας πού
ή κατάσταση τής οικονομικής έξέλιξης τήν έχανε ικανή χαί τήν
προόριζε γιά τήν έξουσία. Καί Ακριβώς γ ι ' αότό χαί μ ο ν ά χ α
γι' αύτό, συνέβαινε ή κυβερνώμενη πλειοψηφία είτε νά συμμετέ* In partibus infidelium — κατά λέξη : ατή χώρα τβν άπίοτβν,
βηλ. Ιξο άπό τή χώρα τους, ατήν ξενιτιά. Ή φράοη λέγεται γιά Ιναν
έπίαχοπο πού Α τίτλος του είναι καθαρά τιμητικός καί Bév τοβ βίνει 8ιχαίωμα oé χαμι4ν έξουαία. ΕΙρωνιχά μιλάνε γιά μιά κυβέρνηση, Ιναν όπουργό,
Ιναν πριαβιυτή χλπ. in partibus (Σημ. Μιτ.)

130

ΚΛΡΛ ΜΑΡΞ

χει στήν Ανατροπή ύπέρ αύτής τής όμάδας ιΓκ πάλι ν' Ανέχεται ήσυχα τήν Ανατροπή. "Αν δμως παραβλέψουμε τό κάθε φορά συγκεκριμένο περιεχόμενο, ή κοινή μορφή δλων αύτών τών
έπαναστάσεων είναι δτι ήταν έπαναστάσεις τής μειοψηφίας.
Ά κ ό μ α κι δταν ή πλειοψηφία (παίρνε ένεργό μέρος σ' αύτές,
αύτό γινότανε—έν γνώσει ή δχι—μονάχα γιά τήν Εξυπηρέτηση
μιάς μειοψηφίας. "Ετσι δμως, ή Ακόμα καί μέ τό γεγονός τής
παθητικής καί χ'οιΛς άντίσταση στάσης τής πλειοψηφίας, ή μειοψηφία έμφανιζότίν σάν έκπρόσωπος δλόκληρου τοό λαού.
Κατά κανόνα ϋστερα άπό τήν πρώτη μεγάλη έπιτυχία,
διασπόταν ή νικήτρια μειοψηφία: τό ένα μέρος ήταν ίκανοποιημένο μέ τό Αποτέλεσμα, τό άλλο ήθελε νά πάει άκόμα πιό π έ ρα έβαζε νέες διεκδικήσεις πού, έν μέρει τουλάχιστον, ήταν καί
πρός τό πραγματικό ή τό φαινομενικό συμφέρον τής μεγάλης
μάζας τοϋ λαού. Καί οί ριζοσπαστικές αύτές διεκδικήσεις Επιβάλλονταν σέ ξεχωριστές περιπτώσεις. Συνήθως δμως μόνο γιά
μιά στιγμή. Τό πιό μετριοπαθές κόμμα Αποχτούσε πάλι τήν
όπεροχή, δσα είχαν κερδηθεί τελευταία χάνονταν πάλι ίλότελα
ή έν μέρει. Οί νικημένοι φώναζαν τότε γιά προδοσία ή Απόδιδαν τήν ήττα στήν τύχη. Στήν πραγματικότητα δμως τδ ζήτημα
ήταν τούτο: οί καταχτήσεις της πρώτης νίκης έξασφαλίζονταν
μονάχα μέ τή δεύτερη νίκη τοό πιό ριζοσπαστικού κόμματος.
Μόλις κατορθωνόταν αύτό, καί, μαζί μ ' αύτό Εκείνο πού ήταν
Αναγκαίο γιά τή στιγμή, έξαφανίζονταν πάλι Από τή σκηνή οί
ριζοσπάστες καί οί έπιτοχίες τους.
Ό λ ε ς οί έπαναστάσεις τών νεώτερων χρόνων, άρχίζοντας
Από τή μεγάλη Αγγλική έπανάσταση τοϋ 17ου αΙώνα, παρουσίαζαν αύτά τά χαρακτηριστικά πού φαίνονταν Αχώριστα Από
κάθε έπαναστατιχό άγώνα. Καί φαινόταν δτι μπορούσαν νά
Εφαρμοστούν χαί στόν Αγώνα τοϋ προλεταριάτου γιά τή χειραφέτηση του. Ό τ ι μπορούσαν μάλιστα νά έφαρμοστοόν τόσο περισσότερο,
πού στό 1848 μπορούσες νά λογαριάσεις στά δάχτυλα τούς Ανθρώπους πού καταλάβαιναν κάπως πρός ποιάν κατεύθυνση έπρεπε νά Αναζητηθεί αύτή ή χειραφέτηση. Οί ίδιες οί προλεταριακές μάζες στό Παρίσι άκόμα καί Οστερα Από τή νίκη, είχαν
άπόλυτα Αξεκαθάριστες Απόψεις γιά τό δρόμο πού έπρεπε νά
Ακολουθήσουν. Κι δμως τό κίνημα ήταν έχει
ένστιχτώδιχο,
αύθόρμητο, άχατάβλητο. Μήπως δέν ήταν αύτή άχριβώς ή κατάσταση μές στήν όποία Ιπρεπε νά πετύχει μιά έπανάσταση

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ

ΤΟ

1850 133

πού καθοδηγιόταν, Αλήθεια, άπό μιά μειοψηφία, άλλά τή φορά α^τή δχι πρός τό συμφέρον τής μειοψηφίας, μά πρός τό πιό
γνήσιο συμφέρον τής πλειοψηφίας; Ά ν σ' δλες τίς μακρόχρονες έπαναστατικές περιόδους, οί μεγάλες λαϊκές μάζες μ π ο ρούσαν νά κερδηθούν τόσο εΟκολα άπό τίς μειοψηφίες που τραβάνε
μπροστά μέ Απλώς εύκολοπίστβυτες άπάτες, τότε πώς θά μπορούσαν νά είναι λιγότερο έπιδεχτιχές σέ ίδέες που ήταν ή πιό χ α ρ α κτηριστική Αντανάκλαση τής οικονομικής τους κατάστασης χαί
δέν ήταν τίποτα άλλο παρά ή καθαρή, λογική έκφραση τών
Αναγκών τους, Αναγκών πού δέν τίς καταλάβαιναν Ακόμα οί
ίδιες χαί πού μόνο τίς ένιωθαν Ακαθόριστα; Βέβαια, αύτή ή
έπαναστατιχή διάθεση τών μαζών παραχωρούσε σχεδόν πάντα
τή θέση της, καί τίς περισσότερες φορές πολύ γρήγορα, σέ μιά
κούραση ή καί σέ μιά στροφή πρός τήν Αντίθετη κατεύθυνση,
μόλις Εξατμιζόταν ή αύταπάτη καί εισχωρούσε ή άπογοήτευση.
Έ δ ώ δμως δέν έπρόκειτο γιά Απάτες, μά γιά τήν π ρ α γ μ α τοποίηση τών πιό γνήσιων συμφερόντων τής ίδιας τής μεγάλης
πλειοψηφίας, συμφερόντων πού, είναι Αλήθεια, δέν ήταν τότε
καθόλου ξεχΑθαρα γιά τή μεγάλη αύτή πλειοψηφία, Αλλά πού
θά έπρεπε Αρκετά γρήγορα νά τής ξεκαθαριστούν, στήν πορεία τής
πραχτιχής πραγματοποίησης, μέ τήν πειστική τους ένάργεια. Καί
μήπως δέν δπήρχε έδώ κάθε προοπτική γιά τή μετατροπή τής
έπανάστασης τής μειοψηφίας σέ έπανάσταση τής πλειοψηφίας
δταν τήν άνοιξη τοο 1850—δπως έδειξε ό Μάρξ στό τρίτο άρθρο—ή έξέλιξη τής Αστικής δημοκρατίας που είχε προβάλει
άηό τήν «κοινωνική» έπανάσταση τοο 1848 είχε συγκεντρώσει
τήν πραγματική έξουσία στά χέρια τής μεγάλης Αστικής τΑξης
—πο6 μέσα σ* δλα ήταν καί μοναρχική—ένώ Αντίθετα δλες οί
άλλες τάξεις τής κοινωνίας, οί Αγρότες καί οί μικροαστοί, είχαν
συσπειρωθεί γύρω Από τό προλεταριΑτο έτσι πού στό διΑστημα τής κοινής νίκης κι Οστερα Απ' αύτήν, δέν έπρεπε νΑ γίνουν
αύτές ό άποφασιστικός παράγοντας μά τό φρονηματισμένο Από
τήν πείρα προλεταριάτο;
Ή ίστορία έδοσε .άδικο σέ μάς χαί σ* δλοος δσους σκέφτονταν δπως χαί μείς. Ξεκαθάρισε δτι ή κατάσταση τής οικονομικής
έξέλιξης στήν ήπειρωτική Εύρώπη δέν ήταν τότε καθόλου ώριμη γιά τήν παραμέριση τής καπιταλιστικής παραγωγής. Τό έδειξε αότό μέ τήν οικονομική έπανάσταση πού Από τό 1848 Αγ-

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

κάλιασε δλη τήν ήπειρο χαί που γιά πρώτη φορά πολιτογράφησε πραγματιχα τή μεγάλη βιομηχανία οτή Γαλλία, οτήν Αυστρία, στήν Ούγγαρία, στήν Πολωνία χαί τελευταία στή Γωσία,
έν<& Ιχανε τή Γερμανία μιά ολότελα πρώτης γραμμής βιομηχανική χ ώ ρ α — χ ι δλα αύτά, πάνω σέ καπιταλιστική βάση, βάση πού
τό 1848 είχε έπομένως άκόμα μεγάλη Ικανότητα έπέχτασης.
Ό μ ω ς , άκριβώς αύτή ή βιομηχανική έπανάσταση Εριξε παντού
φώς στίς ταξικές σχέσεις, έξάλειψε Ινα πλήθος άπό Ενδιάμεσες
οπάρξεις πού κληρονομήθηκαν άπό τήν περίοδο τής μανιφακτούρας καί, στήν άνατολική Εύρώπη, άκόμα κι άπό τίς συντεχνίες καί δημιούργησε μιά πραγματική άστική τάξη, κι Ινα πραγματικό προλεταριάτο τής μεγάλης βιομηχανίας, πού τό προώθησε στό προσκήνιο τής κοινωνικής άνάπτυξης. Έ τ σ ι δμως ό α γ ώ ν α ; τών δυό αύτών μεγιίλων τάξεων πού, τό 1848, έκτός άπό
τήν 'Αγγλία, δέν ύπήρχε παρά μόνο στό Παρίσι καί τό πολύ
σέ μερικά μεγάλα βιομηχανικά κέντρα, άπλώθηκε σ' δλη τήν
Εύρώπη, κι άπόχτησε μιάν Ενταση, πού στά 1848 (έ μπορούσε άκόμα κανείς νά τή διανοηθεί. Τότε είχαμε Ινα πλήθος άπό
θολά αίρετιχά εύαγγέλια μέ τίς πανάκειές τους, σήμερα Εχουμε
τή μ ό ν η γενικά Αναγνωρισμένη, καθάρια σάν κρύσταλλο θεωρία τοϋ Μάρξ πού διατυπώνει μέ άκρίβεια τούς τελικούς σκοπούς τοϋ άγώνα. Τότε είχαμε τίς μάζες πού ξεχώριζαν καί διακρίνονταν κατά τόπους καί έθνότητες καί πού τίς Ενωνε μόνο
τό αίσθημα τών κοινών βασάνων τους, τίς μάζες πού δέν ήταν
άναπτυγμένες καί πού ταλαντεύονταν Ανήμπορες Ανάμεσα · στόν
ένθουσιασμό καί στήν Απόγνωση. Σήμερα ύπάρχει ή μ ι ά κ α ί
μ ό ν η μεγάλη διεθνής στρατιά τών σοσιαλιστών πού προχωρεί
Ακατάσχετα, αύξάνει καθημερινά σέ αριθμό, σέ όργάνωση, σέ
πειθαρχία, σέ διορατικότητα καί σέ βεβαιότητα γιά τή νίκη. Κι
ί ν κι αύτή ή ίσχυρή στρατιά τοϋ προλεταριάτου δέν πέτυχε
άκόμα τό σκοπό, άν δέν τής είναι καθόλου εύκολο νά κερδίσει
τή νίκη μ' Ε ν α μ ό ν ο μεγάλο χτύπημα, καί είναι υποχρεωμένη νά προωθείται σιγά-σιγά Από τή μιά θέση στήν άλλη μέ
σχληρό, πεισματικόν Αγώνα, αύτό άποδείχνει μιά γιά πάντα πόσο Αδύνατο ήταν στά 1848 νά καταχτηθεί ή κοινωνική μεταβολή μέ Εναν άπλό αιφνιδιασμό.
Μιά άστική τάξη, χωρισμένη σέ δυό δυναστικές - μοναρχικές

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ

ΤΟ

1850 133

δμ,άδκς1 *ού πρίν Απ' δλα δμως ζητούσε ήσυχία καί άσφάλειαγιά
τίς χρηματικές της όποθέσεις χι άπέναντί της Ινα νικημένο,
άλήθεια, προλεταριάτο, πού έξαχολουθούσε δμως άχόμα νά είναι
άπειλητιχό καί πού γύρω του συσπειρώνονταν δλο καί πιό π ο λύ οί μικροαστοί καί οί άγρότες—ή συνεχής άπειλή μιάς βίαιης
έκρηξης πού μολαταύτα, δέν παρουσίαζε άπολύτως καμιά προοπτική γιά οριστική λύση—αύτή ήταν ή κατάσταση, πού θάλεγε
κανείς πώς δημιουργήθηκε έπίτηδες γιά τό πραξικόπημα τοϋ
τρίτου, τού ψευτοδημοκρατικού μνηστήρα του θρόνου Λουδοβίκου Βοναπάρτη. Μέ τή βοήθεια του στρατού έβαλε τέρμα, στίς
2 του Δεκέμβρη 1851, στήν τεταμένη κατάσταση κι Εξασφάλισε στήν Εύρώπη τήν έσωτερική ήσυχία γιά νά τής χαρίσει, σ*
άντάλλαγμα, μιά νέα έποχή πολέμων 2 . Ή περίοδος τών έπαναστάσεων άπ' τά κάτω είχε προσωρινά κλείσει. 'Ακολούθησε μιά
περίοδος έπαναστάσεων ά π ' τά πάνω.
Ή έπιστροφή στήν αύτοκρατορία τό 1851 πρόσφερε μιά
νέα άπόδειξη γιά τήν άνωριμότητα τών προλεταριακών έπιδιώξεων τής έποχής έκείνης. Μά ή ίδια ή αύτοκρατορία έμελλε νά
δημιουργήσει τούς δρους μέσα στούς δποίους έπρεπε νά ώριμάσουν. Ή έσωτερική ήσυχία έξασφάλισε δλη τήν 5πλα γιά τή νέα
βιομηχανική άνοδο ένώ ή άνάγκη νά βρεθεί άπασχόληση γιά τό
στρατό καί νά στραφούν πρός τά έξω τά έπαναστατικά ρεύματα γέννησε τούς πολέμους,δπου 6 Βοναπάρτης μέ τό πρόσχημα δτι θέλει νά έπιβάλει τήν «άρχή τών έθνοτήτων», γύρευε
νά κάνει προσαρτήσεις γιά τή Γαλλία. Ό μιμητής του, 6 Βίσμαρχ, υιοθέτησε τήν ίδια πολιτική γιά τήν Πρωσία: έχανε τό
πραξιχόπημά του, τήν έπανάστασή του άπό τά πάνω, τό 1866,
1
Πρόκειται γ ι α τούς ν ο μ ι μ ό φ ρ ο ν ε ς , τούς ΑκαΒο6ς τής «νόμιμης»
μοναρχίας τβν Βουρβώναιν, πο6 ατή Γαλλία βρίοχονταν οτήν έξουαία ώς τά
1792 χαθώς χαί οτήν κερίοΒο τής καλινόρ&ααης (1813-1830), χαί γιά τούς
ά ρ λ ι α ν ι ο τ έ ς , τοός ΑκαΒούς τής Βυναατιίας τής 'Ορλεάνης, πού ή ρ θ ·
ατήν έξουαία τήν έκοχή τής έπανάαταοης τοΟ "Ιούλη τοΟ 1830 χαί πού
Ινατράκηχε άπό τήν έκανάοταοη τοΟ 1848. (Σημ. Σύντ.)
* Στήν περίοΒο τής βααιλιίας τοΟ Ναπολέοντα Γ' ή Γαλλία πήρε μέρος ατήν χριμαίχή έχατρατιία (1854-55), Ι χ α ν ι κόλιμα ένάντια οτήν
Λόοτρία έξαιτίας τής 'Ιταλίας (1859), πήρε μέρος μαζί μέ τήν ' Α γ γ λ ί α
ατούς πολέμους ένάντια οτήν Είνα (1856-58 χαί 1860), Αρχιαι τήν χ α τ ά χτηαη τής ΊνΒοχΙνας, ό ρ γ ά ν « ο · μιάν έχατρατιία οτή Συρία (1860-61) χαί
οτό Μιξιχό (1862-67) χαί τ ι λ ι χ ά τό 1870-71 Ι χ α ν ι πόλιμο χατα τής Dp«oοίας. (Σημ. Σύντ.)

a*

ΚΑΡΑ

ΜΑΡΞ

ένάντια οτή Γερμανική Συνομοσπονδία χαί τήν Αύστρία χι δχι
λιγότερο ένάντια στή βουλή των διενέξεων* τής Πρωσίας. 'Η
Εύρώπη δμως ήταν πολό μικρή γιά δυό Βοναπάρτες χι ή ειρωνεία τής ίστορίας τό θέλησε έτσι, ό Βίσμαρχ νά Ανατρέψει τό
Βοναπάρτη χαί ό βασιλιάς Γουλιέλμος τής Πρωσίας ν' Αποκαταστήσει δχι μόνο τή μικρή γερμανική αύτοχρατορία, Αλλά χαί
τή γαλλική δημοκρατία. Τό γενιχό Αποτέλεσμα δμως ήταν δτι
στήν Εύρωπη έγινε πραγματικότητα ή αύτοτέλεια χαί ή εσωτερική ένότητα τών μεγάλων έθνών, μέ μόνη έξαίρεση τήν Πολωνία. Βέβαια μέσα σέ σχετικά περιορισμένα δρια, πάντως δμως Αρκετά πλατιά, ώστε ή πορεία άνάπτυξης τής έργατικής τάξης νά
μή βρίσκει πιά σοβαρό έμπόδιο στίς έθνιχές περιπλοκές. Οί νεκροθάφτες τής έπανάστασης τοο 1848 είχαν γίνει έκτελεστές
τής διαθήκης της. Καί πλάι τους ορθωνόταν κιόλας Απειλητικός ό κληρονόμος τοό 1848, τό προλεταριάτο, στό πρόσωπο τής
Διεθνο ός.
"Γστερα Από τόν πόλεμο τοο 1870-71 ό Βοναπάρτης Εξαφανίζεται Από τή σκηνή χαί ή Αποστολή τοο Βίσμαρχ έχει τελειώσει, έτσι πού μπορεί τώρα νά ξανακυλήσει στήν κατάσταση
τοο κοινού γιοόνχερ**. "Ομως ή Κομμούνα τοό Παρισιού είναι κείνη πού έκλεισε τήν περίοδο αύτή. Μιά Βπουλη άπόπειρα τοο
θιέρσου νά κλέψει άπό τήν έθνοφρουρά τοο Παρισιού τά πυροβόλα της, προκάλεσε μιά νικηφόρα έξέγερση. 'Αποδείχτηκε
χα( πάλι δτι στό Παρίσι δέν είναι πιά δυνατή άλλ/] έπανάσταση, έχτός Από τήν προλεταριακή. "Γστερα Από τή νίχη, ή
έξουσία έπεσε Εντελώς μόνη της, χαί χωρίς καμιά διαμφισβήτηση, στά χέρια τής Εργατικής τάξης. Καί Αποδείχτηκε γιά άλλη
μιά φορά, πόσο Αδύνατη ήταν καί τότε ή κυριαρχία αύτή της
έργατικής τάξης, είκοσι χρόνια Βστερα άπό τήν περίοδο πού περιγράφεται στό έργο μας. 'Από τή μιά μεριά ή Γαλλία έγχατέλειψε τό Παρίσι στήν τ ύ χ η του χαί παρακολουθούσε πώς αίμοραγοϋσε χ ά τ ω Από τίς σφαίρες τοο Μάχ Μαόν. Ά π ' τήν άλλη, ή Κομμούνα φθειρότανε στήν άκαρπη διαμάχη τών δυό κομμάτων πού τή διχάζανε, τών μπλανχιστών (τής πλειοψηφίας) χα(
τών προυντονιστών (τής μειοψηφίας), πού χαί τά δυό δέν ήξε* Konfliktskanimer: ή πρωοιχή βουλή, πού βριαχάταν χότι oé ί ι έ ν ι ξη μέ τήν χυβέρνηοη. (Σημ. M i t . )
** ΓιοΟνχιρ: πρ&αος · ϋ γ · ν ή ( - τ α ι φ λ ι χ α ( . (Σημ. Μιτ.)

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

133

ραν τΐ Επρεπε νά γίνει. Έ νίχη πού δόθηκε χάρισμα στά 1871
{μείνε τό Γβιο άκαρπη, δπως χι 6 αιφνιδιασμός τοδ 1848.
Μέ τήν Παρισινή Κομμούνα Εγινε πιστευτό δτι τό μαχητικό προλεταριάτο θάφτηκε οριστικά. Ό μ ω ς συνέβηκε έντελώς τό
Αντίθετο: άπό τήν Κομμούνα χαί άπό τό γάλλο - γερμανιχό πόλεμο χρονολογείται ή πιό ισχυρή του άνοδος. Ή ολοκληρωτική
Ανατροπή ολόκληρης τής πολεμικής τέχνης μέ τήν ϊνταξη δλου
τού ίχανοδ νά φέρει δπλα πληθυσμού σέ στρατούς πού μετριένται πιά μονάχα κατά Εκατομμύρια, μέ τά πυροβόλα δπλα, τίς
όβίδες, και τίς έκρηκτιχές ύλες άγνωστης ως τότε άποτελεοματιχότητας, Εβαλε άπό τή μιά μεριά άπότομα τέλος στή βοναπαρτική περίοδο τ(δν πολέμων κι έξασφάλισε τήν ειρηνική βιομηχανική άνάπτυξη, χάνοντας άδύνατο χάθε άλλο πόλεμο,
έχτός άπό εναν παγκόσμιο πόλεμο πού θάναι σέ άνήκουστο βαθμό φρικαλέος χαί πού ή Εχβασή του δέ μπορεί καθόλου νά 6πολογιστεί. Ά π ό τήν άλλη μεριά, χάρη στις πολεμικές δαπάνες
πού αύξάνονταν μέ γεωμετρική πρόοδο, οί φόροι Εφτασαν σέ
άπρόσιτο Βψος, ρίχνοντας Ετσι τίς φτωχότερες λατχές τάζεις
στήν άγχαλιά τού σοσιαλισμού. Ή προσάρτηση τής Α λ σ α τ ί α ς Αωρραίνης, άμεση αίτια τοδ λυσασμένου συναγωνισμοί στούς πολεμικούς Εξοπλισμούς, μπόρεσε νά ύποχινήσει σωβινιστικά τή
μιάν ένάντια στήν άλλη τίς άστικές τάξεις τής Γαλλίας χαί τής
Γερμανίας. Γιά τούς έργάτες τών δυό χωρών αύτή ή προσάρτηση Εγινε Ενας νέος δεσμός γιά τήν Ενωση. Καί ή Επέτειος τής
Κομμούνας τού Παρισιοδ Εγινε ή πρώτη γενιχή γιορτάσιμη μέρα ολόκληρου τού προλεταριάτου.
Ό πόλεμος τού 1 8 7 0 - 7 1 χι ή ήττα τής Κομμούνας, δπως
είχε προβλέψει 6 Μάρξ, μετατόπισαν προσωρινά τό χέντρο βάρους τοϋ εύρωπαΤχοϋ έργατιχοδ κινήματος άπό τή Γαλλία στή
Γερμανία. Στή Γαλλία, έννοείται, χρειάστηκαν χρόνια γιά νά
Αναλάβουν' άπό τήν άφαίμαξη τού Μάη τοϋ 1871. Α ν τ ί θ ε τ α ,
στή Γερμανία, δπου ή βιομηχανία Αναπτυσσόταν ολοένα καί
πιό γρήγορα, γιατί εύνοοόνταν παράλληλα άπό πραγματικές
συνθήκες θερμοκηπίου χ ά τ ω άπό τίς εύλογίες τών γαλλικών δισεκατομμυρίων 1 , ή σοσιαλδημοκρατία μεγάλωνε άκόμα γρηγορότε1
Π ρ ί κ ι ι τ α ι γιά τά 5 Βια·κατομμ6ρια γαλλικά φράγκα πού πλήρωο»
•ή Γαλλία ατή Γιρμανία αάν άποζημίααη γ ι ά τ ί ν π ί λ ι μ ο τοΟ 1870, ο6μφ«να μ* τή αυνθήκη «Ιρήνης πού 6πογράφτη«ι ατή Φρανκφούρτη οτίς 10 τοΟ
Κ ά η 1871. (Σημ. Σόντ.)

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

pa καί σταθερότερα. Χάρη στήν έξοπνάδα μέ τήν όζο Ια ο£ γερμανοί έργάτες χρησιμοποίησαν τό γενικό έκλογικό δικαίωμα πού
καθιερώθηκε τό 1866, ή καταπληχτική άνάπτυξη τοό κόμματος
είναι ολοφάνερη μπροστά σ' δλο τόν κόσμο μέ Αδιαφιλονίκητους
άριθμούς. Τό 1871 έχουμε: 102.000, τό 1874: 352.000, τό 1877
493.000 σοσιαλδημοκρατικούς ψήφους."Ύστερα Ακολούθησε ή άναγνώριση τών προόδων αύτών άπ* τά πάνω, άπό τίς άρχές μέ
τή μορφή τού νόμου ένάντια στούς σοσιαλιστές. Τό κόμμα διαλύθηκε προσωρινά, 6 άριθμός τών ψήφων έπεσε τό 1881 σέ 3 1 2
χιλιάδες. Αύτό δμως γρήγορα όπερνικήθηκε χαί τώρα, κάτω άπό
τήν πίεση τοϋ έκταχτου νόμου, χωρίς τύπο, χωρίς νόμιμη όργάνωση, χωρίς τό δικαίωμα τοϋ συνέρχεσθαι καί τοϋ συνεταιρίζεαθαι, Αρχισε στ' Αλήθεια ή γοργή έπέχταση: τό 1884 είχαμε*.
550.000, τό 1887: 763.000, τό 1890: 1.427.000 ψήφους. Τότε
παράλυσε τό χέρι τοϋ κράτους. Ό νόμος ένάντια στούς σοσιαλιστές έξαφανίστηκε, ό άριθμός τών σοσιαλιστικών ψήφων Ανέβηκε σέ 1.787.000, δηλ. πάνω άπό τό ένα τέταρτο τοϋ συνόλου
τών ψήφων πού δόθηκαν. Ή κυβέρνηση καί οί κυρίαρχες τάξεις,
είχαν Εξαντλήσει δλα τά μέσα τους — Ανώφελα, Ασκοπα, χωρίς
έπιτυχία. Οί χειροπιαστές άποδείξεις τής Αδυναμίας τους, πού
οί άρχές, άπό τό νυχτοφύλακα ώς τόν καγκελάριο τής αύτοκρατορίας, είχαν Αναγκαστεί νά υποστούν—κι αύτό άπό μέρους
τών καταφρονεμένων έργατών!—οί άποδείξεις αύτές μετριόνταν
κατά Εκατομμύρια. Τό κράτος είχε έξαντλήσει τίς δυνατότητές
του, οί έργάτες βρίσκονταν μόλις στήν άρχή τών δικών τους.
Χώρια δμως ά π ' αύτό, οί γερμανοί έργάτες, πλάϊ στήν πρώτη υπηρεσία τους πού προσφέρανε στήν όπόθεση τής έργατικής
τάξης μέ τό άπλό χαί μόνο γεγονός δτι ήταν τό πιό ισχυρό, τό
πιό πειθαρχημένο, τό πιό γοργά άναπτυσσόμενο σοσιαλιστικό κόμμα, είχαν προσφέρει άκόμα μιά δεύτερη μεγάλη όπηρεσία. Προσφέρανε ατούς συντρόφους τους δλων τών χωρών ένα καινούργιο, ίνα άπό τά πιό κοφτερά δπλα, δείχνοντάς τους πώς πρέπει νά χρησιμοποιούν τό γενικό δικαίωμα ψήφου.
Τό γενικό δικαίωμα ψήφου ύπήρχε στή Γαλλία άπό καιρό,
είχε όμως δυσφημιστεί έκεί άπό τό γεγονός δτι ή βοναπαρτική
κυβέρνηση έκανε κακή χρήση αύτοϋ τοϋ δικαιώματος. Ύστερα
άπό τήν Κομμούνα δέν ύπήρχε έργιτικό κόμμα γιά νά τό χρησιμοποιήσει. Στήν 'Ισπανία Επίσης, ύπήρχε τό γενικό έκλογικό
δικαίωμα άπό τήν Εποχή τής δημοκρατίας, στήν 'Ισπανία δμως ή

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ

ΤΟ

1850 133

άποχή Απ' τίς έκλογές ήταν Ανέκαθεν ό κανόνας γιά όλα τά σοβαρά κόμματα τής Αντιπολίτευσης. Ά χ ό μ α καί ή Ελβετική π ε ί ρα Από τό γενικό Εκλογικό δικαίωμα ήταν κάθε άλλο παρά [Ενθαρρυντική γιά ένα Εργατικό χόμμα. 01 Επαναστάτες Εργάτες
τών λατινικών χωρών είχαν συνηθίσει νά θεωρούν τό Εκλογικό
δικαίωμα σάν μιά παγίδα, σάν ένα δργανο κυβερνητικής Απάτης.
Στή Γερμανία τά πράγματα ήταν διαφορετικά. Ά κ ό μ α καί τό
Κομμουνιστικό Μανιφέστο είχε διακηρύξει ;ήν κατάχτηση τοό
γενικού έχλογιχού δικαιώματος, τής δημοκρατίας, σάν ένα Από
τά πρώτα χαί τά σπουδαιότερα καθήκοντα τοό μαχητικού προλεταριάτου, χαί ό Λασσάλ είχε ξαναδεχτεί τό σημείο αύτό. Κι
δταν λοιπόν ό Βίσμαρχ όποχρεώθηχε νά καθιερώσει αύτό τό δικαίωμα ψήφου σάν τό μοναδικό μέσο γιά νά παρακινήσει τό Ενδιαφέρον τών μαζών γιά τά σχέδιά του, οί εργάτες μας τό πήραν Αμέσως στά σοβαρά καί στείλανε τόν Ά ο υ γ κ ο υ σ τ Μπέμπελ
στό πρώτο συνταχτικό ΡάΙχσταγκ. Καί Από τή μέρα έκείνη,
χρησιμοποίησαν τό έκλογικό δικαίωμα μέ τέτιον τρόπο, πού
τούς άντάμειψε χιλιαπλά καί χρησίμευσε σάν παράδειγμα στούς
έργάτες δλων τών χωρών. Μετάτρεψαν τό δικαίωμα ψήφου, σύμφωνα μέ τά λόγια τοδ γαλλικού μαρξιστικού προγράμματος de

moyen de duperie qu' il a été jusqu' ici, en instrument

d ' é m a n c i p a t i o n , άπό μέσο έξαπάτησης πού ήταν ώς τώρα, σέ
δργανο χειραφέτησης 1 . Κι άν τό γενικό έκλογικό δικαίωμα δέ
μάς είχε φέρει άλλο κέρδος έχτός άπ' τό ότι μάς έπέτρεπε νά
μετροδμε κάθε τρία χρόνια τίς δυνάμεις μας. Ε κ τ ό ς Απ' τό οτι
μεγάλωνε στόν ίδιο βαθμό τή βεβαιότητα τών έργατών στή νίκη
καί τόν τρόμο τών Αντιπάλων χάρη στήν άπροαδόκητα γρήγορη
αδξηση τοδ άρίθμοδ τών ψήφων πού ταχτικά διαπιστωνόταν κι
έγινε έτσι τό καλύτερο μας μέσο προπαγάνδας. Έ χ τ ό ς άπ* τό
δτι μάς πληροφορούσε μέ άχρίβεια γιά τ ή δική μας τή δύναμη
χαθώς χαί γιά τή δύναμη δλων τών Αντιπάλων κομμάτων καί
μάς πρόσφερνε έτσι ί ν α τέτιο μέτρο γιά νά ρυθμίζουμε τή δράση μας, πού παρόμοιο του δέν όπάρχει στόν κόσμο, προφυλάγοντάς μας, τόσο Από μιάν άχαιρη Αποθάρρυνση δσο χι Από ένα
άκαιρα παράτολμο θάρρος — άν αύτό ήταν τό μόνο κέρδος μας

1
Ή φ ρ ί ο η αύτή είναι παρμένη άπό τό ε ΐ ο α γ α γ ι χ ό μέρος τοΟ προγράμματος τοΟ γαλλιχοΟ έργατιχοΟ κόμματος πού τό Ιγραψε 6 Μάρζ. Τό
πρόγραμμα έγχρίθηχε τό 1880 άπό τό îuvéïpio τής Χάβρης (Σημ. Σ6ντ.)

a*

ΚΑΡΑ

ΜΑΡΞ

άπό τό δικαίωμα ψήφου, πάλι θά ήταν δπεραρκετό. "Ομως τό
γενικό δικαίωμα ψήφου έχανε πολύ περισσότερα. Στήν ίκλογιχή
ζύμωση μ ί ς έδοσε Ενα μοναδικό μέσο γιά νά έρθουμε σ' Επαφή
μέ τίς λαϊκές μάζες έχει δπο» αύτές βρίσκονται άχόμα μακριά άπό
μ ά ; , γιά νά έξαναγχάσουμε δλα τά κόμματα νά όπερασπίσουν
άπό τίς Επιθέσεις μας τίς Απόψεις χαί τίς πράξεις τους, μπροστά σ' δλο τό λαό χαί, Επιπλέον, πρόσφερε στούς άντιπροσώπους μας στό Ρ ά ΐ χ σ τ α γ χ ένα βήμα ά π ' δπου μπορούσαν v i μ ι λούν στούς Αντιπάλους μας μέσα στή βουλή, καθώς χαί στίς
μάζες έξω άπό τή βουλή, μέ ολότελα διαφορετικό κύρος χαί μέ
όλότίλα διαφορετική έλευθερία άπ* δτι γινόταν μέ τόν τύπο χαί
στίς συγκεντρώσεις. Σέ τί ωφελούσε στήν χυβέρνηση χαί στήν
άστική τάξη 6 νόμος τους ένάντια στούς σοσιαλιστές, δταν ή
έχλογική ζύμωση καί οί σοσιαλιστικοί λόγοι ατό Ράΐχσταγχ άνοιγαν συνεχώς ρήγματα α' αύτόν τό νόμο;
Μέ τήν άποτελεαματική δμως αύτή χρησιμοποίηση τοϋ γενικού δικαιώματος ψήφου μπήκε σέ ένέργεια μιά δλότελα νέα
μέθοδος πάλης τοϋ προλεταριάτου, κι αύτή ή μέθοδος γρήγορα Αναπτύχθηκε παραπέρα. Διαπιστώθηκε δτι οί κρατικοί Θεσμοί, δπου όργανώνεται ή κυριαρχία τής Αστικής τάξης, προσφέρουν Ακόμα κι Αλλες εύχαιρίες πού έπιτρέπουν στήν έργατιχ ή τάξη νά καταπολεμά αύτούς τούς ίδιους τούς χρατιχοός Θεσμούς. Οί έργάτες πήραν μέρος στίς έχλογές γιά τίς βουλές
τών ξεχωριστών χωρών*, γιά τά δημοτικά καί κοινοτικά συμβούλια, γιά τά Επαγγελματικά δικαστήρια, διαμφισβήτησαν ά π '
τήν άστιχή τάξη κάθε θέση, πού γιά τήν χατάληψή της πήρε
μέρος στήν ψηφοφορία μιά σημαντική μερίδα τού προλεταριάτου. Κι έτσι συνέβηκε ή άστική τάξη χαί ή χυβέρνηση νά φ τ ά σουν στό σημείο νά φοβούνται πολύ περισσότερο τή νόμιμη, π α ρά τήν παράνομη δράση τού Εργατικού κόμματος, πολύ περισσότερο τίς Εκλογικές Επιτυχίες, παρά τίς Επιτυχίες τής Ανταρσίας.
Γιατί καί δώ Ακόμα οί δροι
Αλλάξει. Ή Ανταρσία τοό παλιού
μους μέ τά οδοφράγματα, πού &ς
τελευταία άποφασιστιχή λέξη, είχε

τοό Αγώνα είχαν ούσιαστικά
τύπου, ό Αγώνας στούς δρότό 1848 έλεγε παντοό τήν
παλιώσει σημαντικά.

* Πρόχ«ιται γιά τίς Βιάφορ·ς χ β ρ · ς , οάν τήν Πρασία, τή Βαυαρία, τή
Χαξωνία χ λ π , πο6 άνήχαν οτή σύνθεση τής γ · ρ μ α ν ι χ ή ς αυτοκρατορίας.
<Ζημ. Μ.τ.)

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

133

"Ας μήν Εχουμε καμιά αύταπάτη πάνω α' αύτό τό ζήτημ α : μιά πραγματική νίκη τής Εξέγερσης πάνω στό στρατό, στίς
μάχες τών δρόμων, μιά νίκη δπως κερδίζεται σέ μιά μ ά χ η άνάμεσα
σέ δυό στρατεύματα, είναι κάτι τό πολύ σπάνιο. Εξάλλου δμως κι
οί έξεγερμένοι, σπάνια είχαν όπολογίσει πάνω α'αύτή.
Γι'αυτούς
τό ζήτημα ήταν μονάχα νά κλονίσουν τό ήθικό τών στρατευμάτων, πράγμα πού σ' Εναν άγώνα άνάμεσα στούς στρατούς δυό
έμπόλεμων χωρών δέν παίζει κανένα ρόλο ή τόν παίζει σέ πολύ
μικρότερο βαθμό. "Αν αύτό πετύχει, τό στράτευμα γίνεται Ανίκανο νά δράσει ή τά χάνουν οΕ διοικητές του καί ή έξέγερση
νικά. "Αν αύτό δέν πετύχει, τότε. άκόμα καί μέ πιό όλιγάριθμα στρατεύματα, έπιβάλλεται ή υπεροχή τοϋ καλύτερου ίξοπλισμού καί τής καλύτερης έκπαίδευσης, τής ένιαίας διοίκησης, τής
σχεδιασμένης χρησιμοποίησης τών δυνάμεων καί τής πειθαρχίας. Τό άνώτατο πού μπορεί νά καταφέρει ή έξέγερση σέ μιά
πραγματικά ταχτική ένέργεια είναι ή έντεχνη Ανέγερση καί υπεράσπιση ένός ξεχωριστού οδοφράγματος. 'Η Αμοιβαία υποστήριξη, διάταξη ή χρησιμοποίηση τών έφεδρειών, μέ δυό λόγια ή
σύμπραξη καί ή Αλληλοβοήθεια τών ξεχωριστών τμημάτων, πού
είναι Απαραίτητες γιά τήν υπεράσπιση ένός διαμερίσματος μιάς
πόλης, χωρίς νά γίνεται λόγος γιά τήν υπεράσπιση μιάς ολόκληρης μεγάλης πόλης, δέ θά μπορέσουν νά έπιτευχθοδν παρά
μέ έντελώς Ανεπαρκή τρόπο καί τίς περισσότερες φορές καθόλου. Καί βγαίνει μόνο του δτι δέ μπορεί νά γίνεται λόγο; γιά
τή συγκέντρωση τών δυνάμεων μάχης σ' Ενα Αποφασιστικό σημείο. Ή παθητική Αντίσταση είναι έπομένως ή μορφή Αγώνα πού
κυριαρχεί. "Αν γίνεται πού καί πού έ π ί θ ε σ η θ ά γίνεται μονάχ α σάν έξαίρεση, γιά εύκαιριακές προωθήσεις χαί πλαγιοχτυπήματα, κατά κανόνα δμως θά περιορίζεται μόνο στήν κατάληψη
θέσεων πού έγκαταλείπουν τά αποχωρούντα στρατεύματα. ' Ε π ι πλέον ό στρατός διαθέτει πυροβόλα χαί ολότελα έφοδιασμένες
χαί έχγυμνασμένες μονάδες μηχανικού, πολεμικά μέσα πού τά
στερούνται ολότελα σχεδόν σ' δλες τίς περιπτώσεις οΕ έξεγερμένοι. Δέν είναι λοιπόν καθόλου παράδοξο τό γεγονός δτι Ακόμ α καί οΕ μάχες οδοφραγμάτων πού Εγιναν μέ τό μεγαλύτερο
ήρωΐσμό — στό Παρίσι τόν 'Ιούνη τοϋ 1848, στή Βιέννη τόν
Ό χ τ ώ β ρ η τού 1848, στή Δρέσδη τό Μάη τοϋ 1849 —Εληξαν
μέ τήν ήττα τής έξέγερσης, Αμέσως μόλις οί έπιτιθέμενοι διοικητές τοϋ στρατού, μιά χαί δέν Εμποδίζονταν Από πολιτικούς

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

υπολογισμούς, ένήργησαν άπό χαθαρά στρατιωτική άποψη χαί
Εφόσον τούς Εμειναν πιστοί οί στρατιώτες τους.
Οί πολυάριθμες Επιτυχίες τών Εξεγερμένων ως τό 184&
Οφείλονταν σέ πολλαπλά αίτια. Στό Παρίσι, τόν Ι ο ύ λ η τού
1830 χαί τό Φλεβάρη τοό 1848, δπως χαί στίς περισσότερες
οδομαχίες στήν 'Ισπανία, όπήρχε άνάμεσα στούς Εξεγερμένους
χαί στό στράτευμα μιά πολιτοφυλαχή πού, είτε πήγαινε κατευθείαν μέ τό μέρος τής Εξέγερσης, είτε, μέ τή χλιαρή Αναποφάσιστη στάση της, κλόνιζε χαί τά στρατεύματα χι έπιπλέον
προμήθευε δπλα στήν Εξέγερση. Έ χ ε ι δπου ή πολιτοφυλαχή αύτή άντιτάχθηχε άπό τήν άρχή στήν Εξέγερση, δπως τόν 'Ιούνη
τοδ 1848 στό Παρίσι, ή Εξέγερση νικήθηκε. Στό Βερολίνο, τό
1848, ό λαός νίχησε, έν μέρει χάρη στή σημαντική συρροή νέων
μαχητικών δυνάμεων στή διάρκεια τής νύχτας χαί τό πρωί
τής 19 τοδ Μάρτη, έν μέρει λόγω τής Εξάντλησης χαί τοδ χ α χοδ έφοδιασμοδ τών στρατευμάτων, έν μέρει τέλος, λόγω τής
παράλυσης τής διοίκησης. Σ* δλες δμως τίς περιπτώσεις, ή νίχ η χερδήθηχε γιατί τό στράτευμα δέν τάβγαζε πέρα, γιατί
Ελειψε ή Αποφασιστικότητα άπό τούς διοικητές ή γιατί τούς είχαν δέσει τά χέρια.
Έ τ σ ι , άκόμα χαί στήν χλασιχή έποχή τών οδομαχιών, τό
οδόφραγμα είχε περισσότερο ήθιχή παρά όλιχή Επίδραση Ή τ α ν
Ενα μέσο γιά νά κλονίζει τή σταθερότητα τοδ στρατού. "Αν
χρατοδσε ώσπου νά πετύχει τό σχοπό του, ή νίχη ήταν κερδισμένη. "Αν δχι, τότε είχαμε ήττα. Αύτό είναι τό χύριο σημείο
πού πρέπει νάχει κανείς όπόψη του άκόμα καί δταν Εξετάζει
τίς πιθανότητες έπιτυχίας σέ Ενδεχόμενες μελλοντικές οδομαχίες.
Ά π ό τό 1849 κιόλας οί πιθανότητες αύτές ήταν άρκετά
ισχνές. Ή άστιχή τάξη είχε παντού περάσει μέ τό μέρος τών
κυβερνήσεων. Οί έχπρόσωποι τοδ «πολιτισμού χαί τής ίδιοχτησίας» χαιρετίζανε καί χερνούσανε τούς στρατιώτες πού ξεκινούσαν γιά τήν καταστολή τών Εξεγέρσεων. Τό έδόφραγμα είχε
χάσει τή γοητεία του. Ό φαντάρος δέν Εβλεπε πιά πίσω άπό
τό έδόφραγμα τό «λαό», Αλλά στασιαστές, ταραχοποιούς, όπαδούς τής λεηλασίας καί τής μοιρασιάς, τό άπόβρασμα τής κοινωνίας. Ό Αξιωματικός είχε Αποχτήσει μέ τόν καιρό πείρα τών
μορφών ταχτικής στίς οδομαχίες, δέ βάδιζε πιά κατευθείαν χαί
άχάλυπτος Ενάντια στό αΰτοσχέδιο προκάλομα, άλλά τό παρέκαμπτε, περνώντας μέσα άπό κήπους, αΰλές χαί σπίτια. Κι δταν

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

133

ύπήρχε κάποια έπιδεξιότητα, αύτό τό πετύχαινε τώρα έννιά φορές ατίς δέκα.
Ά π ό τότε δμως άλλαξαν πολλά άχόμα, χαί 8λα πρός 8φελος τοό στρατοδ. "Αν οί μεγάλες πόλεις έγιναν σημαντικά μεγαλύτερες, οί στρατοί μεγάλωσαν άχόμα πιό πολύ. Ά π ό τό 1848,
τό Παρίσι χαί τό Βερολίνο δέν τετραπλααιάστηχαν, οί φρουρές
τους δμως α&ξήθηχαν χάνω άπό τέσσερις φορές. Οί φρουρές
αύτές μχοροδν, χάρη στούς σιδηροδρόμους, νά υπερδιπλασιαστούν
μέσα σέ 2 4 ώρες χαί νά μεγαλώσουν σέ τεράστιους στρατούς
μέσα σέ 48 ώρες. Ό οπλισμός τώνι τεράστια ένισχυμένων αύτών στρατευμάτων έγινε άσύγχριτα πιό άποτελεσματιχός. Τό
1848 ύπηρχαν τά έμχροσθογεμη τουφέκια, σήμερα έχουμε τό
μιχροδ διαμετρήματος τουφέκι χού γεμίζει μέ δεσμίδα άπό π ί σω, πού βάλλει τέσσερις φορές μαχρύτερα, δέχα φορές πιό εύστοχα χαί δέχα φορές πιό γρήγορα άπό τά πρώτα. Τότε όπήρχαν οί μικρής σχετικά άποτελεσματικότητας συμπαγείς σφαίρες
χαί οβίδες τοδ πυροβολικού, σήμερα έχουμε τίς κρουσιφλεγείς
όβίδες, πού μιά τους μόνο άρχεί γιά νά γκρεμίσει τό καλύτερο
όδόφραγμα. Τότε ύπηρχε ό κασμάς τοδ σκαπανέα γιά τή διάρηξη τών τοίχων, σήμερα όπάρχουν τά φυσίγγια μέ δυναμίτη.
Ά π ό τή μεριά τών έξεγερμένων, άντίθετα, έγιναν χειρότεροι 8λοι οί δροι. Δύσκολα θά ξαναπαρουσιαστεί μιά έξέγερση
πού θάχει τή συμπάθεια δλων τών λαϊκών στρωμάτων. Στόν
ταξικό άγώνα δέ θά συσπειρωθούν ποτέ 8λα τά μεσαία στρώμ α τ α τόσο Αποκλειστικά γύρω Από τό προλεταριάτο πού νά
Εξαφανιστεί σχεδόν τό συνταγμένο γύρω άπό τήν άστική τάζη
χόμμα τής άντίδρασης. Ό «λαός» θά παρουσιάζεται λοιπόν πάντα διχασμένος. Κι έτσι θά λείπει Ινας τεράστιος μοχλός πού
ήταν τόσο άποτελεσματιχός τό 1848. Ά ν έρθουν μέ τό μέρος
τών έξεγερμένων περισσότεροι στρατιώτες πο6 έχουν κάνει τήν
υπηρεσία τους, τότε ό Εξοπλισμός τους θά γίνει άχόμα πιό δύσκολος. Τά κυνηγετικά τουφέκια χαί 1ά πολυτελή τουφέκια τών
έρασιτεχνών τών έπλοπωλείων—κι δταν άκόμα ή άστυνομία δέν
τά έχει άχρηστεύσει άπό πρίν Αφαιρώντας τους κάποιο κομάτι
ά π ' τό κλείστρο—άκόμα καί στόν έχ τοδ συστάδην άγώνα δέ
μπορούν καθόλου νά συγχριθοϋν μέ τό τουφέκι τοδ στρατιώτη
πού γεμίζει μέ δεσμίδα. "Ως τό 1848 μποροδσε κανείς μέ μπαρούτι χαί μολύβι νά φτιάξει ό ίδιος τά άναγκαία πυρομαχικά.
Σήμερα τό φυσίγγιο διαφέρει γιά τό χάθε τουφέκι jcal ένα μόνο

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

σημείο {χει κοινό παντού, δτι είναι ί ν α πολύπλοκο προϊόν τής
μεγάλης βιομηχανίας καί Ετι έπομένως, δέ μπορεί κανείς νά τό
κατασκευάζει πρόχειρα, δτι συνεπώς τά περισσότερα τουφέκια
είναι άχρηστα έφόοον δέν Ιχει κανείς τά πολεμοφόδια πού ταιριάζουν ειδικά ο' αύτά. Καί τέλος, οί καινούργιες συνοικίες πού
χτίστηκαν στίς μεγάλες πόλεις άπ' τό 1848 καί δώ έχουν μακριούς, ίσιους καί φαρδιούς δρόμους, πού φαίνονται σάν ξεπίτηδες καμωμένοι γιά τή δράση τών νέων πυροβόλων καί τουφεκιών. Τρελός θά ήταν ό έπαναστάτης έκείνος πού θ ά διάλεγε έ ίδιος τίς καινούργιες έργατικές περιοχές τοό βόρειου καί
τοό άνατολικού Βερολίνου γιά μάχες δδοφραγμάτων.
Μήπως αύτό σημαίνει ότι στό μέλλον ό άγώνας στούς δρόμους δέν πρόκειται νά παίξει πιά κανένα ρόλο; Καθόλου. Α ύ τό σημαίνει μονάχα δτι άπό τό 1848 καί δώ οί Spot έγιναν
άκόμα πιό δυσμενείς γιά τούς πολίτες μαχητές καί άκόμα πιό
εύνοΐκοί γιά τό στρατό. Στό μέλλον, ένας άγώνας στούς δρόμους μπορεί λοιπόν νά νικήσει μονάχα άν ή δυσμενής αύτή
κατάσταση άντισταθμιστεί άπό άλλους παράγοντες. Γι* αύτό,
ό άγώνας στούς δρόμους θά γίνεται, σπανιότερα στίς Αρχές μιάς
μεγάλης Επανάστασης παρά στήν κατοπινή πορβϊα της καί θά
πρέπει νά Επιχειρείται μέ μεγαλύτερες δυνάμεις. "Ομως, &£ δυνάμεις αΰτές, δπως συνέβηκε α* δλη τή διάρκεια τής μεγάλης
γαλλικής Επανάστασης, στίς 4 τοό Σεπτέμβρη καί στίς 31 τοό
Ό χ τ ώ δ ρ η τοό 1870 στό Παρίσι 1 , θά προτιμήσουν βέβαια τήν
άνοιχτή Επίθεση άπό τήν παθητική ταχτική τοό οδοφράγματος.
Καταλαβαίνει λοιπόν ό Αναγνώστης γιατί οί κυρίαρχες
έζουσίες θέλουν όπωσδήποτε νά μάς σπρώξουν έκεί δπου λαλεί
τό τουφέκι καί χ τ υ π ά τό σπαθί. Γιατί σήμερέ μάς κατηγορούν
γιά δειλία έπειδή δέν κατεβαίνουμε άμέσως στούς δρόμους, δπου
είμαστε άπό τά πρίν βέβαιοι δτι θά νικηθοόμε ; Γιατί μάς Ικετεύουν τόσο θερμά νά δεχτούμε Επιτέλους νά παίξουμε μιά φορά τό ρόλο τού κρέατος γιά τά κανόνια;
Οί κύριοι αύτοί σπαταλούν ολωσδιόλου άνώφελα τίς παρακλήσεις καί τίς προκλήσεις τους. Τόσο βλάκες δέν είμαστε, θ ά
μπορούσαν τό ίδιο νά Απαιτήσουν ά π ' τόν έχθρό τους στόν προJ 1
Πρόκειται γιά τίς 4 Σεπτέμβρη 1670, τή μέρα πο6 ή χοβέρνηση τοβ
Αοοβοβίχου Βοναπάρτη άνατράπηχ» χ ι ά ν α χ η ρ ό χ τ η χ · ή Βημοχρατία, χαί
γιά τίς 31 "Οχτώβρη τοβ tBiou χρόνοο, τή μέρα τής έξέγεροης τών μπλανχιοτβν χατά τής χοβέρνηοης «έθνιχής άμύνης», πο6 άπότυχ·. (Σημ. Σ 6 ν Ό

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

133

σεχή πόλεμο νά παραταχθεί άπέναντί τους αέ σχηματισμούς
δπως στόν καιρό τοό γερο-Φρίτς* ή σέ φάλαγγες κατά ολόκληρες μεραρχίες, δπως Εγινε ατό Βαγκράμ καί στό Βατερλώ 1 , καί
μάλιστα κρατώντας στό χέρι τουφέκια, πού παίρναν φωτιά μέ
τσακμακόπετρα. "Αν άλλαξαν of δροι γιά τούς πολέμους άνάμεσα στά Εθνη, άλλαξαν δχι λιγότερο καί γιά τόν ταξικό άγώνα. Πέρασε ό καιρός τών αιφνιδιασμών, τών Επαναστάσεων πού
γίνονταν άπό μικρές συνειδητές μειοψηφίες Επικεφαλής δχι συνειδητοποιημένων μαζών. Ε κ ε ί δπου πρόκειται γιά μιά ολοκληρωτική μετατροπή τής κοινωνικής όργάνωσης, έκεί πρέπει νά πάρουν μέρος of Γδιες of μάζες, πρέπει of ίδιες νάχουν κιόλας
καταλάβει γιά τί πρόκειται, γιατί δίνουν τό αίμα τους καί τ ή
ζωή τους. Αύτό μ ί ς δίδαξε ή ίστορία τών τελευταίων πενήντα
χρόνων. Γιά νά καταλάβουν δμως οί μάζες τί πρέπει νά γίνει,
χρειάζεται μακρόχρονη, οπομονητική δουλιά. Κι αύτή άκριβώς
τή δουλιά κάνουμε τώρα, καί τήν κάνουμε μέ τέτια Επιτυχία
πού φέρνει τόν άντίπαλο σέ άπελπισία.
Καί στίς λατινικές χώρες έπίσης κατανοούν δλο καί πιό
πολύ δτι ή παλιά ταχτική πρέπει νά Αναθεωρηθεί. Παντού Εχουν
μιμηθεί τό γερμανικό παράδειγμα της χρησιμοποίησης τοϋ Εκλογικού δικαιώματος, τής κατάχτησης δλων τών θέσεων πού μάς
είναι προσιτές. Παντού ή άπροπαράσκευη Επίθεση περνά σέ δεύτερη μοίρα. Στή Γαλλία, δπου τό Εδαφος Εδώ καί πάνω άπό έκατό
χρόνια Εχει όπονομευθεί άπό άπανωτές Επαναστάσεις, δπου δέν
όπάρχει ούτε Ενα κόμμα πού νά μήν Εχει δόσει τή συμβολή του·
στις συνωμοσίες, Εξεγέρσεις καί σ' δλες τίς άλλες Επαναστατικές πράξεις, στή Γαλλία δπου Επομένως ή κυβέρνηση δέ μπορεί μέ κανένα τρόπο νάχει σίγουρο τό στρατό, καί δπου γενικά
οί συνθήκες γιά μιά αιφνιδιαστική Επαναστατική Επίθεση είναι
πολύ πιό εύνοΤκές παρά στή Γερμανία—άκόμα καί στή Γαλλία
of οοσιαλιστές κατανοούν ολοένα καί περισσότερο, δτι γι' αύτούς
δέν είναι δυνατή μιά νίκη διαρκείας, Εκτός άν κερδίσουν προηγούμενα τή μεγάλη μάζα τοό λαού, δηλ. στήν περίπτωση αύτή,
τούς άγρότες. Ή άργή προπαγανδιστική δουλιά καί ή κοινοβου* 'Evvost τό Φρ·ιΒ·ρίχο Β' τής Πρωσίας (1740-1746. Σημ. Μ·τ.)
1
Σ^ή μάχη toO Βαγχράμ τό 1809, 6 Ναπολέων Α' νίχηοι τόν αΰοτριαχό στρατό, οτό Βατ·ρλώ, οτίς 18 'Ιουνίου 1815, τά συμμαχικοί οτρατ·6ματα (άγγλιχοί, πρβοιχά κλπ,), νίκησαν τό Ναπολέοντα j όριοτιχα.
(Σημ. Σ6ντ.)

a*

ΚΑΡΑ

ΜΑΡΞ

λευτική δράση Αναγνωρίζονται χαί δώ έπίσης σάν τό άμεσο
καθήκον τοό κόμματος. Οί Επιτυχίες δέν άργησαν νάρθουν. Δέν
καταχτήθηκαν μονάχα μιά όλόχληρη σειρά άπό δημοτιχά χαί
χοινοτιχά συμβούλια. Πενήντα σοσιαλιστές βρίσκονται στίς βουλές, χι έχουν ρίξει κιόλας τρία όπουργεία χι έναν πρόεδρο τής
δημοκρατίας. Στό' Βέλγιο οί έργάτες Απόσπασαν πέρσι τό Εκλογιχό δικαίωμα χαί νΐχησαν στό ένα τέταρτο τών Εκλογικών περιφερειών. Στήν Ε λ β ε τ ί α , στήν 'Ιταλία, στή Δανία, Αχόμα χαί
στή Βουλγαρία χαί τή Ρουμανία, οί σοσιαλιστές άντιπροσωπεύονται στά κοινοβούλια. Στήν Αύστρία, δλα τά κόμματα συμφωνούν
8τι ή Απαγόρευση νά μποϋμε στό Ράΐχσρατ (βουλή) δέ μπορεί
νά συνεχιστεί Αλλο. "Οτι θά μποϋμε χαί χεί, αύτό είναι βέβαιο.
Συζήτηση γίνεται μονάχα γιά τό ζ ή τ η μ α : Από ποιά πόρτα θά
μποϋμε. 'Αχόμα χι δταν στή Ρωσία θά συνέλθει τό περίφημο
Ζέμσχι Σόμπορ, αύτή ή Εθνοσυνέλευση, πού τόσο μάταια τής
Εναντιώνεται ό νεαρός Νικόλαος, άκόμα καί κεί μπορούμε νά
υπολογίζουμε μέ βεβαιότητα δτι θά Αντιπροσωπευθούμε.
Είναι έτσι αύτονόητο δτι οί σύντροφοι μας τοο Εξωτερικού
δέν παραιτούνται καθόλου άπό τό δικαίωμά τους στήν Επανάσταση. Τό δικαίωμα στήν Επανάσταση είναι, χωρίς Αλλο, τό μόνο π ρ α γ μ α τ ι κ ό «ιστορικό δικαίωμα», τό μόνο δικαίωμα πού
πάνω του στηρίζονται δλα χωρίς Εξαίρεση τά σύγχρονα κράτη,
μαζί καί τό Μεκλεμβοϋργο πού ή Αριστοκρατική του Επανάσταση έληξε τό 1755 μέ «τό σύμφωνο γιά τήν κληρονομιά» ( « E r b vergleich») αύτό τό ένδοξο ντοκουμέντο τής φεουδαρχίας πού
ισχύει Ακόμα καί σήμερα. Τό δικαίωμα στήν Επανάσταση είναι
τόσο Αδιαφιλονίκητα μπασμένο στή γενική συνείδηση, πού Ακόμα
κι ό στρατηγός φόν Μπογκουσλάφσκι Απ' αύτό καί μόνο τό λαϊκό δικαίωμα βγάζει τό δικαίωμα γιά πραξικόπημα πού τό διεκδικεί γιά τόν αύτοκράτορά του.
'Οτιδήποτε δμως κ: άν γίνει στίς άλλες χώρες, ή γερμανική σοσιαλδημοκρατία κατέχει μιάν ξεχωριστή θέση κι έχει
έτσι, τουλάχιστο στό άμεσο μέλλον, ένα ξεχωριστό καθήκον. Τά
δυό έκατομμύρια έκλογείς πού στέλνει στίς κάλπες, μαζί μέ
τούς νέους καί τίς νέες πού τούς Ακολουθούν σάν μή Εκλογείς,
Αποτελούν τήν πιό πολυάριθμη, τήν πιό συμπαγή μάζα, τήν Αποφασιστική αδύναμη κρούσης» τοΰ διεθνούς προλεταριακοί στρατού. Ή μάζα αύτη δίνει τώρα πάνω Από τό ένα τέταρτο δλων
τών ψήφων. Καί δπως τό δείχνουν οί μερικές έκλογές γιά τό

O l ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ I T H ΓΑΛΛΙΑ ΑΓΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

145

(Ράΐχσταγκ, οί έχλογές γιά τίς τοπικές βουλές τ β ν ξεχωριστών
κρατών, οί έχλογές γιά τά -δημοτικά χαί κοινοτικά συμβούλια
καί γιά τά Επαγγελματικά δικαστήρια, ή μάζα αύτή αύξάνεται
Ακατάπαυτα. Ή αύξησή της συντελείται τόσο αύθόρμητα, τόσο
σταθερά, τόσο άχατάσχετα χαί συνάμα τόσο ήρεμα, σά μιά φυ>σιχή πορεία. "Ολες οί κυβερνητικές έπεμβάσεις ένάντιά της
Αποδείχτηκαν Ανήμπορες. Μπορούμε σήμερα κιόλας νά Υπολογίζουμε σέ 2 1 /., έκατομμύρια έχλογεϊς. Ά ν αύτό συνεχιστεί
.μέ τόν ίδιο ρυθμό τότε θά καταχτήσουμε ώς τό τέλος του
αίώνα τό μεγαλύτερο μέρος τών μεσαίων στρωμάτων της κοινωνίας, τούς μικροαστούς καί τούς μικροχωριχούς, χαί θά Αναπτυσσόμαστε ώσπου νά γίνουμε ή Αποφασιστική δύναμη στή χ ώ ρα, πού μπροστά της θά υποχρεωθούν νά σκύψουν δλες οί άλλες δυνάμεις, είτε τό θέλουν είτε δχι. Τό κύριο καθήκον μας
είναι νά διατηρήσουμε Ασταμάτητη τήν πορεία αύτης τής Ανάπτυξης, ώσπου νά ξεπεράσει σέ δύναμη τό κυβερνητικό σύστημα
πού κυριαρχεί σήμερα, νά μή χατατρίβουμε σέ Αγώνες προφυ.λακών αύτή τή «δύναμη κρούσης» πού μεγαλώνει καθημερινά,
Αλλά νά τή φυλάμε άθιχτη ώς τήν Αποφασιστική μέρα. Καί
μονάχα ένας τρόπος ύπάρχει πού θά μπορούσε νά συγκρατήσει
προσωρινά τή σταθερή άνοδο τών σοσιαλιστικών μαχητικών δυνάμεων στή Γερμανία καί πού θά μπορούσε Ακόμα γιά λίγο
χαιρό νά τις ρίξει πίσω: χι αύτό είναι μιά σύγκρουση σέ μεγάλη χ λ ί μ α χ α μέ τό στρατό, μιά Αφαίμαξη δπως τό 1871 στό
Παρίσι. Μέ τόν χαιρό θά τό ύπερνιχήσουμε χι αύτό. Γιά νά
έξαφανίσουν άπό τό πρόσωπο τής γής μέ τουφεχισμοός ένα
χόμμα πού Αριθμεί έχατομμύρια δέ θά έφταναν όλα τά όπιαθογεμή τουφέκια τής Εύρώπης καί τής Αμερικής. Ή ομαλή
άνάπτυξη όμως θ ά έμποδιζόταν, ή «δύναμη κρούσης» δέ θά
ήταν ίσως διαθέσιμη στήν κρίσιμη στιγμή, ή Αποφασιστική μ ά χ η θά καθυστερούσε, θά τραβούσε σέ μάκρος καί θά στοίχιζε βαρύτερες θυσίες.
Ή ειρωνεία τής παγκόσμιας Ιστορίας τά Αναποδογυρίζει δλα
χαί τά βάζει μέ τό κεφάλι χάτω. 'Εμείς οί «έπαναατάτες», of
«Ανατροπείς», προκόβουμε πολύ καλύτερα μέ τά νόμιμα μέσα,
παρά μέ τά παράνομα χαί τήν Ανατροπή. Τά κόμματα τής τάξεως, δπως αύτοαποχαλούνται, χάνονται μέσα στή νόμιμη κ α τ ά σταση πού τά ίδια δημιούργησαν. Φωνάζουν Απελπισμένα μαζί
-μέ τόν Όντιλόν Μπαρρό: L a légalité nous tue, ή νομιμόtio

a*

ΚΑΡΑ

ΜΑΡΞ

τητα μάς θανατώνει, Ενώ έμείς, μέσα σ' αύτή τή νομιμότητα»
άποχτούμε σφιχτοδεμένα μπράτσα καί ρόδινα μάγουλα κι έχουμε την δψη τής αιώνιας ζωής. Κ ι ά ν έ μ ε ί ς δέν είμαστε,
τόσο τρελοί ώστε νά άφήσουμε νά μάς παρασύρουν σέ όδομαχίες γιά νά τούς φανούμε ευχάριστοι, τότε δέν τούς μένει τελικά τίποτε άλλο παρά νά σπάσουν οί Ιδιοι τή μοιραία αύτή
νομιμότητα.
Προς τό παρόν κάνουν νέους νόμους ένάντια στήν άνατροπή. Ό λ α άναπογυρίζονται πάλι. Μήπως οί σημερινοί αύτοί φ α νατικοί οπαδοί τής άντιανατροπής δέν είναι οί ίδιοι χθεσινοί
Ανατροπείς ; Μήπως είμαστε Ε μ ε ί ς πού προκαλέσαμε τόν Ε μ φύλιο πόλεμο τού 1866; Μήπως είμαστε Ε μ ε ί ς πού διώξαμε·
τό βασιλιά τού 'Δννόβεροο, τόν πρίγκιπα Εκλέκτορα τής Έ σ σης, τό δούκα τού Ν'ασάου άπό τίς πατρογονικές, τίς νόμιμα κ λ η ρονομημένες χώρες τους χαί μ/ήπως είμαστε έμείς πού προσαρτήσαμε αύτές τίς χώρες; Κι αύτοί οί άνατροπείς τ ή ς γερμανικής
ομοσπονδίας καί τριών έλέω θεού θρόνων παραπονιούνται γιά ά ν α τροπή; Q u i s tulerit G r a c c h o s d e s e d i t i o n e q u c r e n t e s ? 1 . Ποιος,
θά μπορούσε νά έπιτρέψει στούς θαυμαστές τού Βίσμαρκ νά
βρίζουν τήν άνατροπή;
Μπορεί νά πετύχουν τήν ψήφιση τών νόμων τους ένάντια»
στήν άνατροπή, μπορεί νά τούς κάνουν άκόμα χειρότερους, μ π ο ρεί νά μετατρέψουν όλο τόν ποινικό κώδικα σέ λάστιχο. Δέ θ ά
πετύχουν δμως τίποτα άλλο άπό μιά νέα Απόδειξη τής Αδοναμίας τους. Γιά νά στριμώξουνε σοβαρά τή σοσιαλδημοκρατία
Θά χρειαστεί νά πάρουν- κι άλλα, όλότελα διαφορετικά μέτρα.
Τή σοσιαλδημοκρατική άνατροπή, πού άκριβώς τώρα τήν ωφελεί τόσο πολύ ή τηρηση τβ'ν νόμων, δέ μπορούν νά τή χ τ υ π ή σουν παρά μέ μιάν Ανατροπή άπό τά κόμματα τής τάξεως, ά ν α τροπή πού δέ μπορεί νά όπάρξει χωρίς νά καταπατήσει τούς νόμους. Ό κ. Ρέσλερ, 6 πρώσος γραφειοκράτης, καί ό *. φόν·
Μπογκουσλάφσκι, ό πρώσος στρατηγός, τούς Ιδειξαν τό μοναδικό
δρόμο γιά νά μπορέσουν ίσως άκόμα νά χτυπήσουν τοός έρ—
γάτες που δέν παρασέρνονται σέ δδομαχίες. Παραβίαση τού σ υ ν τάγματος, διχτατορία, Επιστροφή στόν άπολυταρχισμό, regis·

1
Π ι ι ί ς ft* iKi:pi4>atJoTobc Γράκ^ύυς νΑ παραπονιοΟνται για'άνταροία^.
(Σημ. Σύντ.)

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ITH ΓΑΛΛΙΑ ΑΓΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ

ΤΟ

1850 152

voluntas suprema lex I1. Ε μ π ρ ό ς λο:πόν κουράγιο, χύριοί μου,
έδώ δέ χωράνε φλυαρίες, έδώ χρειάζονται πράξεις.
Μήν ξεχνάτε δμως δτι ή γερμανική αύτοκρατορία, δπως δλα
τά μικρά κράτη καί γενικά δλα τά ούγχρονα κράτη, είναι τό
π ρ ο ϊ ό ν έ ν ό ς σ υ μ φ ώ ν ο υ , πρώτα τοό συμφώνου τών πριγκίπων άνάμεσά τους καί δβύτεροτών πριγχίπων μέ τό λαό. "Αν ένα
άπό τά μέρη παραβιάσει τό σύμφωνο, δλο τό σύμφωνο πέφτει.
Καί τότε χαί τό άλλο μέρος δέ δεσμεύεται πιά ά π ' αυτό. 'Ακριβώς δπως μάς τό έδειξε τόσο δμορφα ό Βίσμαρχ τό 1866. 'Αν
λοιπόν παραβιάσετε τό σύνταγμα τοό Ρ ά ι χ , ή σοσιαλδημοκρατία
είναι έλεύθερη χαί μπορεί νά χάνει δ,τι θέλει μέ σάς. Τό
τί θά χάνει όμως τότε. ή σοσιαλδημοκρατία δύσκολα θά σάς τό
πει στμερα.
'Εχουν περάσει τώρα σχεδόν άκριβώς 1600 χρόνια άπό
τότε πού στή ρωμαϊκή αύτοκρατορία δρούσε έπίσης ένα έπιχίνδυνο Ανατρεπτικό κόμμα. Τό κόμμα αύτό όπόσχαφτε τή θρησκεία χαI δλα τά θεμέλια το6 κράτους. 'Αρνιόταν όρθά-χοφτά
δτι ή θέληση τοϋ αύτοχράτορα ήταν ό υπέρτατος νόμος, ήταν
χωρίς πατρίδα, διεθνές, άπλωνόταν πάνω ι ' δλες τίς χώρες τής
αύτοκρατορίας, άπό τή Γαλατία ώς τήν 'Ασία, καί πέρα άπό
τά σύνορα τής αύτοχρατορίας. "Ενα μεγάλο χρονικό διάστημα
δροϋσε μυστικά, όπόγεια. Ά π ό καιρό δμως κιόλας ένιωθε τόν
έαυτό του Αρκετά γερό γιά νά χάνει άνοιχτά τήν έμφάνισή του.
Τό άνατρεπτιχό αύτό κόμμα πού ήταν γνωστό μέ τό δνομα τών
χριστιανών είχε πολλούς όπαδούς καί στό στρατό. Λεγεώνες ολόκληρες ήταν χριστιανικές. Ό τ α ν διατάζονταν νά παραβρίσκονται
στίς τελετές τών θυσιών τής κυρίαρχης ειδωλολατρικής έκχλησίας γιά νά αποδόοουν έχει τίς τιμές, οί Ανατροπείς στρατιώτες άποθρασύνονταν ώς τό σημείο νά χαρφιτσώνουν στό κράνος
τους, σέ ένδειξη διαμαρτυρίας, ιδιαίτερα σύμβολα - σταυρούς. Έ μ ε ναν άκαρπες άκόμα χαί οί συνηθισμένες πιέσεις τών άνωτέρων
στούς στρατιώτες. Ό αυτοκράτορας Διοχλητιανός δέ μποροϋσε
πιά άλλο νά μένει άπαθής δταν έβλεπε πώς όποσχαφτόταν ή
τάξη, ή όπαχοή χαί ή πειθαρχία μες στό στρατό τοΛ 'ΕπέμβηΧ3 δραστήρια γιατί ήταν άχόμα χαιρός. 'Εξέδοσε ένα άντισοσιαλιστιχό, ήθελα νά π ώ Αντιχριστιανικό, νόμο. Οί συγκεντρώσεις τών άνατρεπτικών στοιχείων άπαγορεύτηχαν, οί χώροι τών
1

Ή θέληαη τοΟ βαοιλια είναι 6 ύπέρτατος νόμος (Σημ. Σύντ.)

teo ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ.

συγκεντρώσεων τους κλείστηκαν ή καί γκρεμίστηκαν άχόμα, τά
χριστιανικά .ιύμβολα, σταυροί κλπ, απαγορεύτηκαν, όπως Απαγορεύτηκαν στή Σαξωνία τά κόκκινα μαντήλια. Οί χριστιανοί
στερήθηκαν τό δικαίωμα νά κατέχουν δημόσιες θέσεις, δέν τούς
έπιτρέπανε ούτε χ*ί δεκανείς νά γίνουν. Καί μιά πού δέν υπήρχαν άχόμα τήν έποχή έχείνη διχαστές τόσο χαλά γυμνασμένοι
στό ζήτημα τού «σεβασμού τού άτομου», δπως προβλέπει τβ
άντιανατρεπτιχό νομοσχέδιο τοϋ κυρίου φόν Κέλλερ 1 , Απαγόρευσαν όρθά-χοφτά στούς χριστιανούς νά ζητούν τό δίχιο τους άπό
τά δικαστήρια. Κι αυτός ό Εκτακτος νόμος Εμεινε χωρίς Αποτέλεσμα. Οί χριστιανοί τόν ξεσχίσανε άπ' τούς τοίχους μέ χλευασμό, λένε μάλιστα άχόμα ότι στή Νικομήδεια κάψανε τό παλάτι
τή στιγμή πού βρισκόταν μέσα σ' αύτό 6 αύτοχράτορας. Τότε
ό αύτοχράτορας Εκδικήθηκε μέ τό μεγάλο διωγμό τών χριστιανών στά 3 0 3 μ.Χ. Ό διωγμός αύτός ήταν ό τελευταίος στό
είδος του. Καί ήταν τόσο Αποτελεσματικός, πού δεκαεφτά χρόνια Αργότερα τό στρατό τόν άποτελοϋοαν στήν πλειοψηφία του
χριστιανοί κχί ό Αμέσως επόμενο; μονάρχης ολόκληρης τής ρωμαϊκής αύτοχρατορίας, ό Κωσταντινος, πού οί παπάδες τόν όνόμασαν Μεγάλο, άνακήρυξε τό χριστιανισμό θρησκεία τοϋ κράτους.
ΛονΒΙνο, 6 το Ο Μάρτη 1895.

Φ·
1'ράφτηχε ώιό τό Φ. "ΕνγχεΙί.
Δημοοιενιηχι
οί συντομευμένη
μορφή
στή via ίχδοαη τον Ιργον τοϋ Μάρί
• Οί ταξικοί αγώνες οτή ΓαλΙία, ώτό τ»
1848 «5ΐ τό 1850', BegoUro 1895.

Ενγχελς.

Σύμφωνα με ιά δοκίμια ά*ό τ»
κρωτάτνηο κείμενο τοϋ "Ewpttkç
m t ' διασώ&ηχαν χαί διατηρή&ηχΛν.

1
Στίς 5 το6 Δ·χέμ(ιρη 1894 χατατέ&ηχ« οτό Ροϋχαταγχ Ινα νέο ν · μοοχέβιο ένάντια ατούς αοαιαλιοτές. Té νομοσχέΒιο αότό 4 π ο ρ ( · » η χ · στίς
11 ΛΟΟ Μαη 1895. (Σημ. Σύντ.)

«

01 ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ
ΑΠΟ ΤΟ 1848 £2Σ ΤΟ 1850
Ά ν εξαιρέσουμε λίγα μόνο κεφάλαια, κάθε σημαντικό μέρας άιτό τά χρονικά της Επανάστασης άπ' τό 1848 ως τό 1849
Εχει τόν τ ί τ λ ο : " Η τ τ α τ η ς ' Ε π α ν ά σ τ α σ η ς !
£ ' αύτές τίς ήττες δέν υπόκυπτε ή έπανάσταση. 'Χπόχυιΐταν
οί προεπαναστατικές πατροπαράδοτες έπιβιώσεις, άποτελέσματα
τών κοινωνικών σχέσεων πού δέν είχαν άχόμα οξυνθεί σέ έντονες
ταξικές άντιθέσεις—πρόσωπα, αύταπάτες, παραστάσεις, σχέδια
άπο τά όποία τό έπαναστατιχό χόμμα δέν ήταν άπαλλαγμένο
πρίν τήν έπανάσταση τοϋ Φλεβάρη χαί άπό τά όποία δέ μ π ο ρούσε νά τό άπαλλάξει ή ν ί χ η τ ο ϋ Φ λ ε β ά ρ η , μά μονάχα
μιά σειρά άπό ή τ τ ε ς .
Μέ δυό λόγια: ή έπαναστατιχή πρόοδος άνοιξε τό δρόμο
της δχι μέ τίς άμεσες κωμικο-τραγιχές καταχτήσεις της, άλλά
άντίθετα μέ τή δημιουργία μ:άς σφιχτοδεμένης ίσχυρής ά ν τ ε πανάστασης, μ ϊ τή δημιουργία ένός άντίπαλου πού μονάχα μέ
τόν άγώνα έναντίον του τό χόμμα τής άνατροπης ωρίμασε σ' Ενα
πραγματικά έπαναστατιχό χόμμα.
Έ ρ γ ο τών σελίδων πού άχολουθοϋν, είναι νά τό άποδείςουν αύτό.
I
Η Ι Ι Τ Ί Ά Ί Ό Ϊ Ι Ο Γ Μ Ι ΤΟΓ 1848 1
"Γστερα άπό τήν επανάσταση τοϋ 'Ιούλη, όταν ό φιλελεύθερος τραπεζίτης Λαφίτ όδηγοϋσε στό δημαρχείο θριαμβευτικά
1
Οί
•έμφαινα
1630 άπ*
"Βνγχ«λς

τίτλοι τοΟ πρώτου, Β·6τ·ρου χαί τ ρ ί κ υ χ·φαλαίου ίινονται 48®
μί τό άρχιχό χ ι ί μ ε ν ο τούτου τοΟ ίργου πού ΐτ,μοοιιύτηχι τό
τόν lîio τό Μάρξ. Στήν Ι χ ί ο ο η το Ο 1693 πού ί χ ΐ έ & η χ ι άπ' τ ό ν
ci τίτλοι «Ιχαν ά λ λ α χ τ ι ΐ . (Σημ. Ξύντ )

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

τόν Compère 1 του, τό δούκα τής 'Ορλεάνης* άφησε νά τοδ ξεφύγουν οί λέξεις : « ' Α π ό δ ώ χ α ί μ π ρ ο ς θ ά χ υ ρ ι α ρ χ ο ύ ν ο ί
τ ρ α π ε ζ ί τ ε ς » . Ό Λαφίτ είχε προδόσει τό μυστικό της έ π α νάσταση;.
Στήν έποχή τοδ Λουδοβίκου Φιλίππου δέν χυριαρχοδσε ή
γαλλιχή άστιχή τάξη, άλλά μόνο μιά όμάδα της, τραπεζίτες, βασιλιάδες τοδ χρηματιστηρίου, βασιλιάδες τών σιδηροδρόμων, ίδιοχ τ ή τ ε ς ορυχείων, χάρβουνου χαί σίδερου, ίδιοχτήτες δασών, ένα
μέρος τών τσιφλικάδων πού συνενώθηχαν μ'αύτοός—ή λεγόμενη
Α ρ ι σ τ ο κ ρ α τ ί α τ ο ό χ ρ ή μ α τ ο ς . Αύτή χάθησε στό θρόνο, αύτή όπαγόρευε τούς νόμους στίς βουλές, αύτή μοίραζε τίς δημόσιες θέσεις, άπό τό υπουργείο ως τά γραφεία τών καπνών.
Ή καθαυτό β ι ο μ η χ α ν ι κ ή ά σ τ ι κ ή τ ά ξ η άποτελοδσ·
ένα μέρος τής έπίσημης Αντιπολίτευσης, δηλ. δέν άντιπροσωπευόταν στίς βουλές παρά σά μειοψηφία. Ή Αντιπολίτευσή της πρόβαλλε τόσο πιό Αποφασιστιχά, δσο πιό ξεκάθαρα άναπτυσσόταν ή
Αποκλειστική κυριαρχία τ ή ; Αριστοκρατίας τοδ χρήματος κι δσο
περισσότερο αύτή ή ίδια θεωρούσε Εξασφαλισμένη τήν κυριαρχία
της π ά ν ω στήν έργατιχή τάξη ύστερα άπό τίς πνιγμένες στό
αίμα έξεγέρσεις τοδ 1832, 1834 χαί 1839. Ό Γ κ ρ α ν τ έ ν , Εργοστασιάρχη; άπό τή Ρουέν, τό πιό φανατικό ϊργανο τής άστίχής άντίδρασης τόσο μέσα στή συνταχτιχή ίσο χαί στή νομοθετιχή Εθνοσυνέλευση, ήταν, μέσα στή βουλή, δ δριμύτερος άντί·
παλος τού Γχιζό. Ό Λ ε ό ν Φ ω σ έ , γνωστός άργότερα γιά τίς
Ανήμπορες προσπάθειες του νά άναδειχθεί σέ Γκιζό τής γ α λ λικής άντεπανάστασης, Exavf στό τελευταίο διάστημα τής βασιλείας τού Λουδοβίχου Φιλίππου δημοσιογραφικό άγώνα δπέρ τής
βιομηχανίας, Ενάντια στήν κερδοσχοπία χαί στό τσιράχι της, τήν
κυβέρνηση. Ό Μ π α στ ι ά προπαγάνδιζε στό δνομα τοδ Μπορντό» χ ; δλης τής οίνοπαραγωγιχής Γαλλίας ένάντια στό σύστημα
πού χυριαρχοδσε.
Ή μ ι κ ρ ο α σ τ ι κ ή τ ά ξ η σ' δλες τίς διαβαθμίσεις της,
δπως καί ή Α γ ρ ο τ ι κ ή τ ά ξ η είχαν άποκλεισθεί ολότελα άπό
τήν πολιτική εξουσία. Τέλος, μέσα στήν έπίσημη άντιπολίτευση
1
Γαλλική λέξη μέ £ιφορο6μ·νη έννοια: Αλλοτε οημα(ν·ι κουμπάρος ηαί
Αλλοτε ουνεργός οέ κάποια μηχανοραφία ή οέ καποια περιπέτεια. (Σημ. Σ6ντ.)
> Ό Βοάκας τής 'Ορλεάνης άνέβηχ· οτό ίρόνο τής Γαλλίας μέ τό fiveμα ΛουΒοβΙχος Φίλιππος. (Σημ. Σύντ.)

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ITH ΓΑΛΛΙΑ ΑΓΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ

ΤΟ

1850 156

>1) έλότελα 8ξω άπό τό p a y s légal 1 βρίσκονταν ot ι δ ε ο λ ο γ ι κ ο ί
Εκπρόσωποι χαί τά φερέφωνα τών πιό πάνω τάξεων, οί σοφοί
τους, οί δικηγόροι -τους, οί γιατροί τους χ λ π , μέ μιά λέξη: οί
λεγόμενες «άξίες» τους.
Δημοσιονομικές δυσχέρειες έχαναν τή μοναρχία τοϋ 'Ιούλη
νά είναι άπό τήν άρχή Εξαρτημένη άπό τή μεγαλοαστική τ ά ξη χαί ή Εξάρττ,σή της άπό τή μεγαλοαστική τάξη έγινε μιά
άστείρευτη πηγή γιά τό μεγάλωμα τών δημοσιονομικών δυσχερειών. Ή τ α ν Αδύνατο νά υποταχθεί ή διοίκηο-ητού κράτους στό
συμφέρον τής έθνικής παραγωγής χωρίς ν* Αποκατασταθεί τό
ισοζύγιο στόν προϋπολογισμό, τό ισοζύγιο άνάμεσα στίς κρατικές δαπάνες καί τά κρατικά έσοδα. Καί πώς νά άποκατασταθεί αύτό τό ισοζύγιο δίχως τήν περιστολή τών κρατικών
δαπανών, δηλ. δίχως νά θιχτούν συμφέροντα πού άποτελούσαν ισάριθμα στηρίγματα τοϋ συστήματος πού κυριαρχούσε χαί χωρίς νά ξαναρυθμιστεί ή κατανομή τών φόρων, δηλ.
χωρίς νά ριχτεί ένα σημαντικό μέρος τοό φορολογικού βάρους
στούς ώμους τής Ιδιας τής μεγαλοαστικής τάξης;
'Αντίθετα, ή όμάδα τής άστικής τάξης πού κυβερνούσε χαί
νομοθετούσε μέ τίς βουλές, είχε ά μ ε σ ο σ υ μ φ έ ρ ο ν στήν κ α - τ α χ ρ έ ω σ η τ ο ϋ κ ρ ά τ ο υ ς . Τό κ ρ α τ ι κ ό έ λ λ ε ι μ α , αύτό
ήταν ίσα-ίσα τό καθαυτό άντικείμενο τ ή ς κερδοσκοπίας της καί
ή κύρια πηγή τοϋ πλουτισμού της. Κάθε χρόνο κι άπό ένα
νέο έλλειμα. Ύστερα άπό κάθε τέσσερα-πέντε χρόνια κι άπό
ί ν α νέο δάνειο. Καί κάθε νέο -δάνειο πρόσφερε ατή χρηματική
Αριστοκρατία μιά καινούργια εύκαιρία νά κατακλέβει τό κράτος,
που κρατιόταν τεχνικά στό χείλος τής χρεωκοπίας—καί πού
ήταν οΛοχρεωμένο νά διαπραγματεύεται μέ τούς τραπεζίτες κάτω άπό τούς πιό δυσμενείς 8ρους. Κάθε νέο δάνειο τής πρόσφερε μιάν Ακόμη εύκαιρία νά καταληστεύει μέ χρηματιστηριακές Επιχειρήσεις τό κοινό πού τοποθετούσε τά κεφάλαιά του
σέ κρατικά ομόλογα καί πού στά μυστικά τους ήταν μπασμένες
•ή κυβέρνηση καί ή πλειοψηφία τής βουλής. Γενικά, ή Αστάθεια
βτήν κατάσταση τής κρατικής πίστης καί ή γνώση τών κρατι1
P a y s légal, χατα λέςη : νόμιμη χώρα. ' E t « : 6 χ6χλος xftv άνθρώκ « ν πού (Ιχαν έ χ λ ο γ ι χ ό ί ι χ α ί β μ α . "Ετοι ονόμαζαν οτό χαθβοτώς τής μοναρχίας τοΟ 'Ιούλη τήν άρχουοα μ·ιοψηφία πού · ! χ · διχαίωμα ψιτ,φου, oé
ιΐντίθεοη μΐ τίς πλατιές μαζ·ς to-j πλη&υομοί ποό Ηχαν οτ·ρτ ( θ·1 αότό τό
-ίιχαίινμα. (Στ,μ Ϊ6ντ.)

a*

ΚΑΡΑ

ΜΑΡΞ

χών μυστικών, έδινε στοάς τραπεζίτες χαί στούς συνεταίρους τους
«τίς βουλές χαί στό θρόνο τή δυνατότητα νά προχαλοόν Εξαιρετικές, Απότομες διακυμάνσεις, στήν τρέχουσα τιμή τών κρατικών τίτλων, που δέ μπορούσαν νάχουν κάθε φορά άλλο Αποτέλεσμα παρά τήν καταστροφή μιάς μάζας μικρότερων κεφαλαιούχων χαί τό μυθικά γρήγορο πλουτισμό τών μεγάλων π α ι χτών. Καί μιά πού τό χρατικό έλλειμα ήταν τό άμεσο συμφέρον τής άρχουσας μερίδας τής Αστικής τάξης, έξηγείται γιατί οί
έ κ τ α κ τ ε ς κρατικές δαπάνες στά τελευταία χρόνια τής βασιλείας τοϋ Λουδοβίκου Φιλίππου ξεπέρασαν πολύ περισσότερο·
άπό τό διπλάσιο τίς έκταχτες χρατικές δαπάνες τοϋ Ναπολέοντα, χι έφτασαν μάλιστα περίπου τά 4 0 0 έχατομμύρια φράγκα τό χρόνο, ένώ οί έτήσιες εξαγωγές της Γαλλίας σπάνια άνέβαιναν στό Οψος τών 7 5 0 έχατομμυρίων φράγχων χατά μέσον»
δρο. Τά τεράστια ποσά πού κυλούσαν έτσι μέσα Από τά χέρια
τοϋ χράτους, έδιναν έπί πλέον εόχαιρίες γιά δόλια συμβόλαια:
προμηθειών, γιά δωροδοκίες, καταχρήσεις καί γιά κάθε λογής
μπαγαμποντιές. Ή έξαπάτηση τοϋ χράτους, δπως γινόταν χοντρικά μέ τά δάνεια, έπανβάαμβανόταν xai λιανικά στά δημόσια.
Ιργα. Οί σχέσεις Ανάμεσα στή βουλή χαί στήν κυβέρνηση π ο λ λαπλασιάζονταν σά σχέσεις Ανάμεσα σέ ξεχωριστές διαχειρίσεις,
καί σέ ξεχωριστούς Εργολάβους.
Έ άρχουσα τάξη έχμεταλλευόταν τήν χ α τ α σ χ ε υ ή τ ώ ν ·
ο ι δ η ρ ο δ ρ ο μ ι χ ώ ν γ ρ α μ μ ώ ν μέ τόν ίδιο τρόπο πού έχμεταλλευόταν τίς κρατικές δαπάνες γενικά χαί τά κρατικά δάνεια. Οί
βουλές φορτώνανε στό κράτος τά κύρια βάρη χαί έξασφάλιζαν
οτήν κερδοσκοπική Αριστοκρατία τοϋ χρήματος τούς χρυσούς
καρπούς. Ό λ ο ι θυμούνται τά αχάνδαλα στή βουλή, δταν τυχαία
ήρθε στό φώς δτι στίς ίδιες τίς έπιχειρήσεις τών σιδηροδρομικών γραμμών ήταν μέτοχοι δλα τά μέλη της πλειοψηφίας,,
μαζί χι ένα μέρος Από τούς Υπουργούς, πού φρόντισαν ύστερα σά
νομοθέτες, νά έχτελεστοϋν οί γραμμές αύτές μέ έξοδα τοϋ χράτους.
'Αντίθετα χαί ή πιό παραμικρή δημοσιονομική μεταρύθμιση
ναυαγούσε μπροστά στήν έπιροή τών τραπεζιτών. Έ τ σ ι έγινε
λχ, μέ τήν τ α χ υ δ ρ ο μ ι κ ή μ ε τ α ρ ύ θ μ ι σ η . Ό Ρότσιλντ διαμαρτυρήθηκε. Είχε τό κράτος τό δικαίωμα νά περιορίζει πηγές
εισοδήματος Από τίς όποιες έπρεπε νά πληρώνει τούς τόκους
τοϋ ολοένα αυξανόμενου χρέους του;
Ή μοναρχία τοϋ 'Ιούλη δέν ήταν τίποτα άλλο άπό μιά μ ε -

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ITH ΓΑΛΛΙΑ ΑΓΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ

ΤΟ

1850 133

τβχιχή έταιρία γιά τήν έχμετάλλευση τού γαλλιχού έθνιχού
πλούτου, πού τά μερίσματά της μοιράζονταν άνάμεσα στούς
ύπουργούς, τίς βουλές, τούς 240.000 έχλογείς χαί τά τσιράκια
τους. Ό Λουδοβίκος Φίλιππος ήταν 6 διευθυντής αύτής τής
έταιρίας: Ό Ροβέρτος Μαχέρ 1 στό θρόνο. Τό έμπόριο, ή βιομηχανία, ή γεωργία, ή ναυτιλία, τά συμφέροντα τής βιομηχανικής
άστιχής τάξης, δέ μπορούσαν παρά νά μπαίνουν σέ χίνδυνο
χαί νά ζημιώνουν διαρκώς χάτω άπ' αύτό τό σύστημα. Γι' α ύ τό, ή βιομηχανική άστιχή τάξη στίς μέρες τού 'Ιούλη είχε γράψει
στή σημαία τ η ς : Φτηνή κυβέρνηση, gouvernement à bon marché.
'Ενώ ή αριστοκρατία τοό χρήματος Ιχανε τούς νόμους, διεύθυνε τό κράτος, είχε στή διάθεσή της δλες τίς όργανωμένες 0ημόσιεΰ έξουσίες, χαί μέ βάση αύτά τά ίδια τά γεγονότα χαί μέ
τόν τύπο Εξουσίαζε τήν χοινή γνώμη χαί ένώ σ' δλες τίς σφαίρες, άπό την αύλή ώς τό C a f é B o r g n e ' συνεχιζόταν ή ίδ'α
πορνεία, ή ίδια ξετσίπωτη άπάτη, ή ίδια μανία πλουτισμού, δχι
μέ τήν παραγωγή, άλλά μέ τό έπιτήδειο τσέπωμα τοό έτοιμου
πλούτου τών άλλων, ξέσπασαν, ίδιαίτερα στίς χορυφές τής άστιχής κοινωνίας, χαί έπιχράτησαν Αχαλίνωτα νοσηρές χαί έχλυτες ορέξεις πού χάθε στιγμή έρχονταν σέ σύγχρουση μέ τούς
Ιδιους τούς άστιχούς νόμους—όρέξεις δπου ό πλούτος πού προερχ ό τ α ν ά π ' τό παιχνίδι γύρευ· φυσιχά τήν ίχανοποίησή του έχει
πού ή άπόλαοση γίνεται άχολασία, έχει πού γίνονται ένα τό
χρήμα, ή βρωμιά χαί τό αίμα. Ή χρηματική άριστοχρατία, μέ τόν
τρόπο πλουτισμού της, δπως χαί μέ τίς άπολαύσεις της, δέν είναι
τίποτα άλλο παρά ή ά ν α γ έ ν ν η σ η τ ο ύ
χουρελοπ'ρολεταριάτου στά ά ν ώ τ α τ α
στρώματα
τής
άστιχής
κοινωνίας.
Καί οί ομάδες τής γαλλικής άστιχής τάξης πού δέ βρίσκονταν στήν έξοοσία, φώναζαν: «Διαφθορά!». Κι δταν τό 1847,
ο τίς πιό όψηλές βαθμίδες τής άστιχής κοινωνίας παρουσιάζανε
δημόσια τίς ίδιες έχείνες σκηνές πού οδηγούν κανονικά τό
1
Ροβέρτος Maxép (Robert Macaire): τύπος Βιαβολεμένου Ιπιχειρηματία
χού άναπαράοτηο· i περίφημος γάλλος ηθοποιός Φ ρ · ν τ · ρ ί χ Λεμέτρ χαί
χο6 Αποθανατίοτηχ· οτ!ς γελοιογραφίες το Ο Όνορέ Ντομιέ. Ή μορφή τοΟ
Ροβέρτου Μαχέρ ήταν μια τοουχτερή οατιρα για την χυριαρχία τής Αριοτοχρατίας τοΟ χρήματος οτήν περίοΒο τής μοναρχίας τοΟ 'Ιούλη. (Σημ. Σύντ.)
' C a f é B o r g n e — χ α τ α λέ(η μονόφθαλμο χ α φ · ν · Ι ο . "Ετοι όνομάζουν
οτό ΙΙαρίοι td χαχόφημα χ α φ · ν · 1 α χαί χαπελια. (Σημ. Σύντ.)

a*

ΚΑΡΑ

ΜΑΡΞ

κουρελοπρολεταριάτο στά πορνεία, στά φτωχοκομεία χαι στά
τρελοκομεία, μπρος στό διχαστή, στά κάτεργα χαί στήν κρεμάλα, ό λαός φώναζε: «Κάτω οί μεγάλοι χλέφτες, κάτω οί δολοφόνοι!». Ή βιομηχανική άστική τάξη έβλεπε τά συμφέροντα της
νά κινδυνεύουν, ή μικροαστική τάξη ήταν γεμάτη άπό ήθική
Αγανάχτηση, ή λαϊκή φαντασία ήταν ξαναμένη, τό Παρίσι ήταν
πλημμυρισμένο με λιβέλλους— « ή δυναστεία τών Ρότσιλντ»,
« οί τοκογλύφοι είναι βασιλιάδες της έποχής » κ λ π — u l τους οποίους μέ περισσότερο ή λιγότερο πνεύμα καταγγέλλανε καί στιγματίζανε τήν κυριαρχία της άριστοκρατίας του χρήματος.
Οδτε πεντάρα γιά τή δόξα! Ή δόξα δέ φέρνει κανένα
κέρδος. Ειρήνη παντού χαί π ά ν τ α ! Ό πόλεμος χάνει νά
πέφτουν οί τρέχουσες τιμές τών χρεωγράφων τών 3 καί τών 4°/„ 1
Νά τί είχε γράψει στή σημαία της ή Γαλλία τών τοκογλύφων τού χρηματιστηρίου. Γι' αύτό ή έξωτεριχή της πολιτική χαντακώθηκε μέσα σέ μιά σειρά άπό ταπεινώσεις τού γαλλικού έθν'.κού αισθήματος, πού Αντέδρασε μέ τή μεγαλύτερη
ζωηρότητα δταν ή άρπαγή της Πολωνίας ολοκληρώθηκε μέ τήν
προσάρτηση τής Κρακοβίας άπό τήν Αύστρία καί όταν ό Γκιζό
προσχώρησε ένεργά στό πλευρό της 'Ιερής Συμμαχίας, στόν έλβετικό πόλεμο τού Ζόντερμπουντ*. Έ νίκη τών έλβετών φιλελεύθερων σ' αύτό τόν ψευτοπολεμο άνέβαοε τήν αδτοπεποίθηση της άστικης Αντιπολίτευσης στή Γαλλία, ή αιματηρή έξέγερτη τού λαού στό Παλέρμο ένήργησε σάν ήλεκτρική εκκένωση πάνω στήν παράλυτη λαϊκή μάζα καί ξύπνησε τίς μεγάλες έπαναστατικές Αναμνήσεις καί τά έπαναστατικά πάθη της 1 .
Τό ξέσπασμα τής γενικής δυσφορίας έπιταχύνθηκε τελικά
καί ή δυσθυμία ώρίμασε σέ στάση χάρη σέ δ υ ό
παγκόσμια
οικονομικά
γεγονότα.
* Té Ζόντερμπουντ, ήταν Ι ν α ; μυοτιχός ούνΒεομος άμυνας πο6 ουγχρβτήθηχε άπό 7 έλβετιχα καντόνια, δπου χυριαρχοΟοε ή »πιροή τ ό ν Ιηοοοιτών. Ή έλβιτιχή βοι>λή άχοφαοιο·, τόν "Οχτώβρη τοΟ 1647 να Βιαλύοιι μέ τή βία τό Ζόντ·ρμποι>ντ. "Γοτερα άπό 26 μέρες πόλεμο τα χαθολιχά καντόνια νιχήβηχαν χαί έπιχράτηοαν ot φιλελεύθεροι. (Σημ. Μετ.)
1
Ή προοάρτηοη τής Κρακοβίας ά~6 τήν Λόοτρία, οέ ουμφανία μέ τή
Ρωοία χαί τήν Πραοία, έγινε οτίς 11 τοϋ Νοέμβρη 1646. Ό έλβετιχός πόλεμος τοϋ Ζόντερμπουντ ίάοταςε άπό τίς 4 ώς τΙς 28 το Ο Νοέμβρη 1847.
Ή έίέγεροη τοΟ Παλέρμο έγινε οτίς 12 τοβ Γενάρη 1848. Στά τέλη τ β ·
Γενάρη βομβαρΒίοτηχε ή πόλη έπί 9 μέρες άπό τούς Ναπολιτάνους. ( Σ η μείωοη τ ο Ο Έ ν γ χ ε λ ς οτήν έχΒοοη τοϋ 1895).

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ITH ΓΑΛΛΙΑ ΑΓΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

155

Ή
Αρρώστεια
τής
χ α τ ά τ α ς χαί οί
χαχές
• ο ο δ ι έ ς το6 1845 χαί το6 1846 μεγάλωσαν τό γενικό Αναβρασμό στό λαό. Ή Ακρίβεια τοό 1847 προκάλεσε στή Γαλλία,
3 π ω ς χαί στή λοιπή ήπειρωτιχή Εύρώπη, αίματηρές συγκρούσεις.
Μπρός στά Αναίσχυντα όργια τής Αριστοκρατίας τού χρήματος,
είχαμε τήν πάλη τοϋ λαού γιά τά πιό στοιχειώδη τρόφιμα! Στό
Μπυζανσέ Εκτελούσαν τούς Εξεγερμένους Από τήν πείνα, ένώ
στό ΙΙαρίσι ή βαοιλική οικογένεια αποσπούσε Από τά δικαστήρια χαραχορτάτους λωποδύτες.
ΐ ό δεύτερο μεγάλο οικονομικό γεγονός πού έπέσπβυσε τό
ξέσπασμα τής έπανάστασης ήταν μιά γ ε ν ι κ ή
έμποριχή καί
β ι ο μ η χ α ν ι κ ή κ ρ ί σ η στήν 'Αγγλία. Ή κρίση αύτή, πού την προμηνούσε Ακόμα άπ' τό φθινόπωρο τοϋ
1845 ή μαζική χρεωκοπία τών κερδοσκόπων πάνω στίς μετοχές
τών σιδηροδρόμων Χαί Αναχαιτίστηκε τό 1846 Από μιά σειρά τυχ α ί α περιστατικά, δπως Από τήν Επικείμενη κατάργηση τών δ α σμών τοϋ σταριού, ξέσπασε τέλος τό φθινόπωρο τού 1S47 μέ τίς
χρεωκοπίες τών μεγαλεμπόρων άποιχιαχών προϊόντων τοϋ Λονδίνου, πού τίς Ακολούθησαν κατά πόδας οί πτωχεύσεις τών γεωργικών τραπεζών καί τό κλείσιμο τών εργοστασίων στίς έγγλέζιχες
βιομηχανικές περιοχές. Ό Αντίχτυπος τής κρίσης αύτής δέν είχε
Ακόμα εξαντληθεί στήν ήπειρωτική Εύρώπη, δταν ξέσπασε ή
έπανάσταση τοό Φλεβάρη.
Τό ρήμαγμα τοϋ έμπορίου καί τής βιομηχανίας άπό τήν οικονομική έπιδημία Εκανε Ακόμα πιό Αφόρητη τήν Αποκλειστική
-χυριαρχία τής Αριστοκρατίας τοό χρήματος. Ή Αντιπολιτευτική
Αστική τ»έη ξεσήκωσε σ* δλη τή Γαλλία τήν
έκστρατεία
τ ώ ν σ υ μ π ο σ ί ω ν γιά τήν έ κ λ ο γ ι κ ή
μεταρύθμιση
πού θά τής Επέτρεπε νά καταχτήσει τήν πλειοψηφία στίς βουλές καί νά Ανατρέψει τήν κυβέρνηση τοϋ χρηματιστηρίου. Στό
Παρίσι ή βιομηχανική κρίση είχε άκόμα σάν ειδική συνέπεια,
νά ρίξει στό έσωτερικό Εμπόριο Ενα πλήθος Εργοστασιάρχες καί
ρεγαλεμπόρους πού, κάτω Από τίς συνθήκες τής στιγμής έκείνης,
δέ μχοροϋσαν πιά νά κάνουν καμιάν Επιχείρηση στήν Αγορά το&
Εξωτερικού. Ιδρύσανε μεγάλα νατασττματο πού 4 συναγωνισμός
τους ρήμαζε κατά μάζες τούς μπακάληδες καί τούς μαγαζάτορες. "Ετσι Εξηγούνται οί Αναρίθμητες πτωχεύσεις στή μ»ρΙδα_αότή τής παρισινής Αστικής τάξης, Ετσι Εξηγείται κι ή Επαναστατ ι κ ή έμφάνισή της τό Φλεβάρη. Είναι γνωστό δτι ό Γκιζό καί

a*

ΚΑΡΑ

ΜΑΡΞ

οί βουλές Απάντησαν ο' αύτές τίς προτάσεις γιά μεταρύθμιση.
p i μιά ξεκάθαρη πρόκληση*, δτι έ Λουδοβίκος Φίλιππος π ο λύ άργά Αποφάσισε νά σχηματίσει τήν κυβέρνηση Μπαρρό**, δτι
φτάσανε τά πράματα ώ ; τίς συμπλοκές άνάμεσα στό λαό χαί
βτό στρατό, δτι ό στρατός άφοπλίστηχε χάρη στήν παθητική
στάση τής Εθνοφρουράς, δτι ή μοναρχία τοό Ι ο ύ λ η ά ν α γ κ ά στηκε νά παραχωρήσει τή θέση της σέ μιά προσωρινή χυβέρνηση.
Ή
προσωρινή χυβέρνηση
πού πρόβαλε άπό τά
Οδοφράγματα τοό Φλεβάρη καθρέφτιζε άναγχαστιχά στή σύνθεσή
τη; τά διάφορα κόμματα πού μοιράστηκαν τή νίκη. Λέ μπορούσε νά είναι τίποτα Αλλο παρά έ ν α ς σ υ μ β ι β α σ μ ό ς ά ν ά μ ε σ α σ τ ί ς δ ι ά φ ο ρ ε ς τ ά ξ ε ι ς πού μαζί είχαν ανατρέψει
τό θρόνο τοό 'Ιούλη, πού τά συμφέροντά τους δμως συγκρούονταν. Τή μ ε γ ά λ η π λ ε ι ο ψ η φ ί α της τήν άποτελο&σαν Αντιπρόσωποι τής άστιχής τάξης. 'Η δημοκρατική μικροαστική τ ά ξη Αντιπροσωπευόταν άπό τόν Λεντρύ-Ρολλέν χαί τό Φλοχόν,
ή δημοκρατική άστική τάξη άπό τούς άνθρώπου; τή;«Νασιονάλ» 1 ,
ή δυναστική
Αντιπολίτευση άπό τούς Κρεμιέ,
Ντυπόν ντέ
λ ' "Ερ χλπ. Ή έργατιχή τάξη είχε δυό μόνο Αντιπροσώπους, τόν·
Λουί Μπλάν χαί τόν Ά λ μ π έ ρ . Τέλος, ή συμμετοχή το& Λαμαρτίνου στήν προσωρινή χυβέρνηση δέν όποστήριζε Αμεσα κανένα πραγματικό συμφέρον, καμιά ορισμένη τ ά ξ η : ήταν ή
Ιδια ή έπανάσταση το& Φλεβάρη, ή κοινή έξέγερση μέ τίς αύταπάτες της, τήν ποίησή της, τό χιμαιρικό περιεχόμενο της
χαί τίς φράσεις της. Κατά τ* Αλλα έ έχπρόσωπος τ ή ; έπανά•τασης το& Φλεβάρη, σύμφωνα μέ τή θέση του καί τίς άπόψεις του, άνήχε στήν ά σ τ ι κ ή τ ά ξ η .
Ά ν τό Παρίσι χάρη στόν πολιτικό συγκεντρωτισμό έξουσιάζ · ι τή Γαλλία, οί έργάτες, σέ στιγμές έπαναστατικών κλονισμών,
Εξουσιάζουν τό Παρίσι. Ή πρώτη πράξη τ ή ; προσωρινής κυβέρνησης ήταν ή προσπάθειά της ν Απαλλαγεί ά π ' αύτή τή συν"
τριφτιχή έπιροή μέ μιάν έχχληση άπό τό μεθυσμένο Παρίσι πρό;
* Σ* &λις αυτές τΙς προταο·ις, δ πρωθυπουργός Γχιζό ànavxcOct: «πλοι»f.otc για να γ ( ν ι τ ι έ χ λ ο γ · Ι ς ι . (Σημ. MtT.)
**
Φοβισμένος άπό τή λαίχη έξέγιροη πού ϊ·οποΟαι, ό Λουδοβίκος Φίλιππος 1ρι;β οτίς 23 τοΟ Φλ·βαρη τήν χυβέρνηαη Γχιζό χαί οτίς 24 τό
πρ«1 τήν άντιχατέοτηοι μέ τήν χυβέρνηοη Όντ-.λόν Μπαρρό. (Σημ. Μ»τ.)
1
«National»: έ φ η μ ι ρ ί ί α πού Ι β γ α ι ν ι οτό Παρίαι οτα 1630-1651, όργανο τοΟ άοτιχο-ίημοχρατιχοΊ χόμματος. (Σημ. Σ'ιντ.)

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΑ
Ι

ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

133

τ ή νηφάλια Γαλλία. Ό Ααμαρτίνος άμφισβήίησ» ατούς μαχητές τών όδοφραγμάτων τό δικαίωμα ν' Ανακηρύξουν τή δημοκρατία. 'Αρμόδια γι' αύτό, έλεγε, είναι μονάχα ή πλειοψηφία
τών γάλλων. Έ π ρ ε π ε νά περιμένουν τήν ψήφο της. Τό παρισινό προλεταριάτο δέν έπρεπε νά λερώαει τή νίκη του μέ ένα
σφετερισμό. Ή άστική τάξη έπιτρέπει στό προλεταριάτο μονάχ α έ ν α σφετερισμό — τό σφετερισμό τοο Αγώνα.
Τό μεσημέρι τής 2 5 τοϋ Φλεβάρη ή δημοκρατία δέν είχε
άκόμα άναχηρυχθεί, ένώ άντίθετα είχαν κιόλας μοιραστεί όλα
τά υπουργεία άνάμεσα στά άστικά στοιχεία τής προσωρινής κυβέρνησης κι άνάμεσα στούς στρατηγούς, τούς τραπεζίτες καί τούς
δικηγόρους τής «Νασιονάλ». Οί έργάτες όμως τή φορά αύτή
ήταν άποφασισμένοι νά μήν Ανεχθούν καμιάν άπάτη σάν έκείνη
τοϋ Ι ο ύ λ η τοϋ 1830. Ί Ι τ α ν έτοιμοι νά ξαναρχίσουν τόν άγώνα καί νά επιβάλουν τή δημοκρατία μέ τή βία τών όπλων. Μ'αο-τό τό μήνυμα, έ Ρ α σ π ά ϊ γ πήγε στό δημαρχείο. Στό δνομα
τοϋ παρισινού προλεταριάτου π ρ ό σ τ α ξ ε τήν προσωρινή κυβέρνηση νά άνακηρύξει τή δημοκρατία. "Αν δέν έχτελοϋσαν μέσα
σέ δυό ώρες τήν προσταγή αύτή τοϋ λαού, θά έπέστρεφε Επικεφαλής 200.000 άνδρών. Τά πτώματα αύτών που είχαν πέσει
i t v είχαν καλά-καλά κρυώσει, τά οδοφράγματα δέν είχαν π α ραμεριστεί, οί έργάτες δέν είχαν Αφοπλιστεί καί ή μοναδική
δύναμη πού μπορούσε νά τούς άντιμετωπίσει ήταν ή Εθνοφρουρά. Κάτω ά π ' αυτές τίς συνθήκες έξαφανίστηκαν ξαφνικά
οί σοφοί πολιτικοί δισταγμοί καί οί νομικοί Ενδοιασμοί τής προσωρινής κυβέρνησης. Έ δίωρη προθεσμία δέν είχε άχόμα λήξει
καί στούς τοίχους τοϋ Παρισιού άστραφταν κιόλας οί γιγάντιας
Ιστορικές λέξεις:
Γαλλική
Δημοκρατία! 'Ελευθερία! 'Ισότητα!
Άδερφοσύνη!
Μέ τήν άναχήρυξη τής δημοκρατίας, πάνω στή βάση το»
γενικού έχλογιχοϋ δικαιώματος, είχε σβήσει άκόμα κι ή Ανάμνηση τών περιορισμένων σκοπών καί κινήτρων πού είχαν σπρώξει τήν άστική τάξη στήν έπανάσταση τοϋ Φλεβάρη. Αντί μερικές ομάδες τής άστιχής τάξης, 5λες οί τάξεις τής γαλλικές
κοινωνίας τινάχτηκαν ξαφνιχά στήν τροχιά τής πολιτικής
Εξουσίας, Εξαναγκασμένες νά άφήσουν τά θεωρεία, τήν πλατεία,
τό όπερώο χαί νά παίξουν οί ίδιες προσωπικά στήν έπαναστατ ι χ ή σχηνή! Μαζί μέ τή συνταγματική βαιιλεία Εξαφανίστηκε

• a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

έπίσης χαί ή φενάκη μιβς αυτοδύναμης Απέναντι στήν ά σ τ ι χ ή
κοινωνία κρατικής έξουσίας καθώς χι όλόκληρη σειρά άπό δ ε υ τερεύοντες Αγώνες πού προκαλεί αύτή ή ψευτοεξουσία!
Τό προλεταριάτο Επιβάλλοντας τι) δημοκρατία οτήν προσωρινή κυβέρνηση χαί μέσω τής προσωρινής
κυβέρνησης σ'
ολόκληρη τή Γαλλία, Εμφανίστηκε μέ μιάς στό προσκήνιο σάν
άνεξάρτητο χόμμα, ταυτόχρονα όμως προκαλούσε σέ άγώνα ένάντια του όλόχληρη τήν άστική Γαλλία. Έ χ ε ί ν ο πού τό προλεταριάτο κατάχτησε ήταν τό έδαφος τοϋ άγώνα γιά τήν Επαναστατική του 'χειραφέτηση, σέ καμιά περίπτωση όμως αύτή
τήν Γδια τή χειραφέτηση.
Α ν τ ί θ ε τ α , ή δημοκρατία τοϋ Φλεβάρη Επρεπε πρίν ά π ' δ λ α .
νά ο λ ο κ λ η ρ ώ σ ε ι τ ή ν κ υ ρ ι α ρ χ ί α τ ή ς ά σ τ ι χ ή ς τ ά ξ η ς
μπάζοντας;, πλάι στή άριστοκρατία τού χρτ'ματος δ λ ε ς τ Ι ς :
ί δ ι ο χ τ ή τ ρ ι ε ς τ ά ξ ε ι ς στή σφαίρα τής πολιτικής Εξουσίας.
Ή πλειοψηφία τών μεγάλων γαιοχτημόνων, of νομιμόφρονες—λυτρώθηκαν άπό τήν πολιτική μηδαμινότητα δπου τούς είχε καταδικάσει ή μοναρχία τοϋ 'Ιούλη. Ή «Γκαζέτ ντε Φράνς» 1
δέν προπαγάνδιζε άσκοπα μαζί μέ τίς έφημερίδες τής άντιπολίτευσης. Ό Λά-Ρός-Ζακελέν δέν πήγε άσκοπα μέ τό μέρος τής
Επανάστασης στή συνεδρίαση τής βουλής τής 2 4 τοό Φλεβάρη. Μέ.
τό γενικό Εκλογικό δικαίωμα οί όνομαστικοί ίδιοχτήτες πού άποτελοϋν τή μεγάλη πλειοψηφία τών γάλλων, of ά γ ρ ό τ ε ς , Εγιναν διαιτητές τής τύχης τής Γαλλίας. Ή δημοκρατία τοϋ Φλεβάρη έκανε, τέλος, νά προβάλει καθαρά ή άστική κυριαρχία, π α μερίζοντας τό στέμα πού πίσω του έμενε κρυμένο τό κεφάλαιο.
"Οπως of έργάτες στίς μέρες τοό 'Ιούλη είχαν καταχτήσει
μέ τήν πάλη τους τήν ά σ τ ι κ ή μ ο ν α ρ χ ί α , έτσι κατάχτησαν
τίς μέρες τοό Φλεβάρη τήν ά σ τ ι κ ή δ η μ ο κ ρ α τ ί α . Ό π ω ς ή
μοναρχία τοό 'Ιούλη υποχρεώθηκε ν' Ανακηρύξει τόν έαυτό της
μοναρχία
περιστοιχισμένη
άπό
δημοκρατικούς
θ ε σ μ ο ύ ς , έτσι καί ή δημοκρατία τού Φλεβάρη υποχρεώθηκε
ν' άνακηρύξει τόν έαυτό της δ η μ ο κ ρ α τ ί α π ο ύ π ε ρ ι σ τ ο ι χίζεται άπό κοινωνικούς
θεσμούς.
Τό παρισινό
προλεταριάτο Απέσπασε κι αύτήν έπίσης τήν παραχώρηση.
Έ ν α ; έργάτης, ό Μάρς, όπαγόρευσε τό διάταγμα μέ τά1
«Gazette d e France» («Έφτ)μ«ρίία τής Γαλλίας»): μιά άπό τίς άρχαιότ ι ρ ι ς μοναρχικές 4φημί?18«ς, Ιβγαινι ατό Π α ρ ί α Από τόν 17ο αΙώνα
(2ημ-26ντ.)

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

159

«ποίο ή προσωρινή κυβέρνηση, τ.ού μόλις είχε σχηματισθεί,
έπαιρνε τήν Υποχρέωση νά έξασφαλίσει τή ζωή τών έργατών
δίνοντας τους δουλιά, νά δόσει δουλιά σ' δλους τούς πολίτες χ λ χ .
Ει 8ταν λίγες μέρες άργότερα ξέχασε τίς Υποσχέσεις της καί
φάνηκε σά νάχει χάσει άπό τά μάτια της τό προλεταριάτο, μιά
μάζα άπό 20.000 έργάτες βάδισε πρός τό δημαρχείο μέ τήν
κραυγή: « ' Ο ρ γ ά ν ω σ η τ ή ς έ ρ γ α σ ί α ς !
Συγκρότηση
ε ί δ ι κ ο δ Υ π ο υ ρ γ ε ί ο υ ε ρ γ α σ ί α ς ! » . Παρά τή θέλησή
της, χι Οστερα άπό μεγάλη συζήτηση, ή προσωρινή κυβέρνηση
δρισε μιά μόνιμη ειδική έχ.τροπή Επιφορτισμένη νά βρεί τά μέσα γιά τήν καλυτ£ρευση της κατάστασης τών έργαζόμενων τ ά ξεων. Ή Επιτροπή αύτή συγκροτήθηκε άπό άντιπρρσώπους τών
βιοτεχνικών σωματείων το5 Παρισιοό μέ προέδρους τούς Août
Μπλάν καί Ά λ μ π έ ρ . Σάν αίθουσα τών συνεδριάσεών της όρίστηχε τό μέγαρο τού Λουξεμβούργου. Έ τ σ ι οί άντιπρόσωποι τής
έργατικής τάξης διώχτηκαν άπό τήν έδρα τής χροσωρινής κυβέρνησης. Ή άστική μερίδα τής κυβέρνησης κράτησε άποκλειστικά στά χέρια της τήν χραγματική κρατική έξουσία καί τά
ήνία 'τής διοίκησης. Καί π λ ά t στά Υπουργεία τών οικονομικών, τού Εμπορίου, τών δημόσιων έργων, π λ ά ι στήν τράπεζα χαί στό χρηματιστήριο, όρθώθηκε μιά σ ο σ ι α λ ι σ τ ι κ ή
σ υ ν α γ ω γ ή πού οί πρωθιερείς της, ό Acut Μχλάν καί ό Ά λ μπέρ, είχαν γιά καθηχο νά άνακαλύψουν τή γη της έπαγγελ(α;, νά κηρύξουν τό νέο εύαγγέλιο καί νά δόσουν δουλιά στό
παρισινό προλεταριάτο. Σέ άντίθεση μέ κάθε βέβηλη κρατική
έξουσία, αύτοί δέν είχαν στή διάθεσή τους κανέναν προΟπολογισμό, καμιάν Εκτελεστική έξουσία. Έ π ρ ε π ε νά γκρεμίσουν τά
στηρίγματα της άστιχής κοινωνίας κουτουλώντας πάνω τους.
Καί ένώ τό Λουξεμβούργο Αναζητούσε τή φιλοσοφική λίθο, στό
δημαρχείο χόβανε τό νόμισμα πού θά κυκλοφορούσε.
Κι δμως, έφόσον οί άξιώσε'ς τού παρισινού προλεταριάτου
ξεπερνούσαν τήν άστική δημοκρατία δέ μπορούσαν νά Αποχτήσουν άλλη οπόσταση έκτός άπό τό νεφέλωμα της Επιτροπής
τοϋ Λουξεμβούργου.
Οί έργάτες είχαν κάνει μαζί μέ τήν άστική τάξη τήν έτϊανάσταση τοϋ Φλεβάρη καί πλάι στήν άστική τάξη γύρευαν νά
επιβάλουν τά συμφέροντά τους, τό ίδιο δπως είχαν τοποθετήσει
ίναν έργάτη μέσα στήν ίδια τήν προσωρινή κυβέρνηση πλάν
στήν Αστική πλειοψηφ'α. ' Ο ρ γ ά ν ω σ η τ η ς έ ρ γ α σ ί α ς ! Μά

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

ή μισθωτή έργασία δέν είναι παρά ή σημερινή άστιχή όργάνωοη τής έργασίας. Χωρίς αύτή δέν όπάρχει ούτε κεφάλαιο,
οδτ* άστιχή τάξη, ούτε άστιχή κοινωνία. Ε ι δ ι κ ό δ π ο υ ρ γ ε ί ο έ ρ γ α σ ί α ς ! Μά τά δπουργεία τών οικονομικών, τοΰ
Εμπορίου, τών δημόσιων έργων—μήπως, αύτά δέν είναι τά
ά σ τ ι χ ά δπουργεία έργασίας; Καί π λ ά τ τ ο υ ς , ένα προλεταριακό υπουργείο έργασίας θάπρεπε νά είναι ένα δπουργείο
τής άδυναμίας, ένα υπουργείο τών εύσεβών πόθων, μιά Επιτροπή
τού Λουξεμβούργου. "Οπως οί έργάτες πίστευαν δτι μπορούσαν νά χειραφετηθούν πλάΐ-πλάτ μέ τήν άστιχή τάξη, έτσι
νόμιζαν δτι μπορούσαν νά πραγματοποιήσουν μιά προλεταριακή
έπανάσταση μέσα στά έθνιχά τείχη τής Γαλλίας, πλάϊ στά άλλα αστικά έθνη. Μά οί γαλλικές σχέσεις παραγωγής καθορίζονται άπό τό Εξωτερικό έμπόριο τής Γαλλίας, άπό τή θέση της
στήν παγκόσμια άγορά χαί άπό τούς νόμους της. Πώς θά έσπαζε ή Γαλλία τούς νόμους αύτούς χωρίς έναν εύρωπαϊκό Επαναστατικό πόλεμο πού θά σκόνταφτε στό δεσπότη τής παγκόσμιας άγοράς, στήν 'Αγγλία;
Μόλις μιά τάξη πού συγχεντρώνει τά έπαναστατικά συμφέροντα τής χοινωνίας ξεσηκωθεί, βρίσκει άμεσα μέσα στήν
ίδια τήν χατάστασή της τό περιεχόμενο χαί τό όλιχό τής Επαναστατικής της δραστηριότητας: γιά νά τσακίζει τούς έχθρούς,
γιά νά παίρνει τά μέτρα πού Επιβάλλουν οί άνάγχες τοδ άγώνα.
Οί συνέπειες τών πράξεών της τή σπρώχνουν πιό πέρα. Δέν
άρχίζει θεωρητικές έρευνες πάνω στά χαθήχοντά της. Ή γ α λ λική έργατιχή τάξη δέ βρισκόταν σ' αύτήν τή θέση, ήταν άχόμα άνίχανη νά πραγματοποιήσει τή δική της έπανάσταση.
Ή άνάπτυξη τού βιομηχανικού προλεταριάτου καθορίζεται
γενικά άπό τήν άνάπτυξη τής βιομηχανικής άστιχής τάξης. Μόνο
κάτω άπό τήν κυριαρχία της άποχτά τό προλεταριάτο έχείνη τήν
πλατιά έθνιχή ύπαρξη πού μπορεί νά άνεβάσει τήν έπανάστασή
του στό Οψος μιάς έθνιχής Επανάστασης, δημιουργεί τό ίδιο τά
σύγχρονα μέσα παραγωγής πού γίνονται ίσάριθμα μέσα γιά τήν
έπαναστατιχή του άπελευθέρωση. Μονάχα ή κυριαρχία τής βιομηχανικής άστιχής τάξης ξεριζώνει τίς όλιχές ρίζες τής φεουδαρχικής κοινωνίας καί προλειαίνει τό έδαφος πού πάνω του μόνο
είναι δυνατή μιά προλεταριακή έπανάσταση. Ή γαλλική βιομηχανία είναι πιό άναπτυγμένη καί ή γαλλική άστιχή τάξη πιό έπαναστατικά έξελιγμένη άπό τήν άστιχή τάξη τής οπόλριπης ήπει-

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΠΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

161

ρωτιχής Ευρώπης. Μήπως δμως ή έπανάσταση του Φλεβάρη δέ
στρεφόταν άμεσα ένάντια στήν άριστοχρατία τού χρήματος; Τό
γεγονός αύτό άπόδειξε δτι ή βιομηχανική άστιχή τά£η δέν Εξουσίαζε τή Γαλλία. Ή βιομηχανική άστιχή τάξη μπορεί νά κυριαρχεί μονάχα έκεί δπου ή σύγχρονη βιομηχανία διαμορφώνει μέ δικό της τρόπο δλες τίς σχέσεις ίδιοχτησίας καί ή βιομηχανία
μπορεί νά άποχτησει αύτή τή δύναμη μονάχα έκεί δπου κατάχτησε τήν παγκόσμια άγορά, γιατί τά έθνικά δρια δέν άρχουν
γιά τήν άνάπτυξή της. Ή βιομηχανία τής Γαλλίας δμως, στό
μεγάλο μέρος της, έξασφαλίζει τή δική της έθνιχή άγορά μόνο
χάρη σ' ένα λίγο-πολύ τροποποιημένο σύστημα άπαγορευτιχ&ν
δασμών (Prohibitivsystem). Ά ν έπομένως τό γαλλικό προλεταριάτο, τή στιγμή μιάς Επανάστασης, κατέχει στό Παρίσι μιά
πραγματική έξουαία καί έπιροή πού τό σπρώχνουν νά προχωρήσει πιό πέρα άπ* δσο του τό έπιτρέπουν τά μέσα του, στή λοιπή Γαλλία είναι συγκεντρωμένο σέ ξεχωριστά, σκόρπια βιομηχανικά σημεία καί χάνεται σχεδόν μέσα σέ μιά πλειοψηφία άπό
άγρότες χαί μικροαστούς. Ή πάλη ένάντια στό κεφάλαιο, στήν
άναπτυγμένη, σύγχρονη μορφή της, στό καίριο σημείο της, ή
πάλη του βιομηχανικού μισθωτού έργάτη ένάντια στό βιομήχανο
Αστό, είναι στή Γαλλία Ενα μερικό γεγονός πού ύστερα άπό τίς
μέρες τού Φλεβάρη μπορούσε τόσο λιγότερο νά δόσει τό Εθνικό
περιεχόμενο τής έπανάστασης, δσο ή πάλη ένάντια στούς δευτερεύοντες τρόπους έκμετάλλευσης τού κεφαλαίου, ή πάλη τού
άγρότη ένάντια στήν τοκογλυφία και στίς υποθήκες, τοϋ μικροαστού ένάντια JTÔ μεγαλέμπορα, τόν τραπεζίτη χαί τόν έργοστασιάρχη, μέ μιά λέ£η ένάντια στή χρεωχορία, ήταν Αχόμα χρυμένη μέσα στή γενική έξέγερση ένάντια στήν άριστοχρατία τοϋ
χρήματος. Δέν είναι λοιπόν Ανεξήγητη ή προσπάθεια τοϋ παρισινού προλεταριάτου νά έπιβάλει τό συμφέρον του π λ ά ι στό
άστιχό συμφέρον, άντί νά τό έπιβάλει σάν τό έπαναστατιχό συμφέρον τής ίδιας τής κοινωνίας. Δέν είναι άνεξήγητο δτι όπέστειλε τήν κ ό κ κ ι ν η σημαία μπρός στήν τ ρ ί χ ρ ω μ η . Οί
γάλλοι έργάτες δέ μπορούσαν νά χάνουν οδτε Ενα βήμα μπρός,
δέ μπορούσαν ν' Αγγίξουν οδτε μιά τρίχα τοϋ άστιχοϋ καθεστώτος, προτού ή πορεία τής έπανάστασης ξεσηκώσει τή μάζα τοϋ
Εθνους πού στέκεται Ανάμεσα στό προλεταριάτο χαί στήν άστιχή τάξη, δηλ. τούς Αγρότες καί τούς μικροαστούς, ένάντια
σ* αύτό τό καθεστώς, ένάντια στήν κυριαρχία τοϋ κεφαλαίου καί
11

a*

ΚΑΡΑ

ΜΑΡΞ

προτοδ τήν άναγχάσει νά ένωθεί μέ τούς προλετάριους, τούς
προμάχους της. ΟΕ έργάτες μποροόοαν νά Εξαγοράσουν τή νίχη
αύτή μονάχα μέ τή φοβερή ήττα τού Ι ο ύ ν η .
Στήν έπιτροπή τού Λουξεμβούργου, ατό δημιούργημα αύτό
τών παρισινών έργατών, χρωστιέται ή υπηρεσία βτι Αποκάλυψε,
άπό τό ύφος ένός εύρωπαΤχού βήματος, τό μυστικό τής έ π α ν ά στασης τού δεχάτου έννάτου αιώνα : τ ή χ ε ι ρ α φ έ τ η σ η
τού
π ρ ο λ ε τ α ρ ι ά τ ο υ . Ή «Μονιτέρ» 1 ξεροκοκκίνιζε, δταν χρειάστηκε νά προπαγανδίσει έπίσημα τίς «άγριες όνειροπολήσεις»
πού ώς τότε βρίσκονταν θαμένες μέσα στά άπόχρυφα συγγράμματα τών σοσιαλιστών χαί πού μονάχα άπό καιρό σέ χαιρό έφταναν στ' αύτιά τής ά σ α χ ή ς τάξης, σά μαχρυνά, μισο-φριχαλέα
μισο-γελοία παραμύθια. Ή Εύρώπη ξύπνησε ξαφνιασμένη άπό
τόν άστιχό της μισολήθαργο. Στά μυαλά λοιπόν τών προλετάριων πού συγχέανε τήν ολιγαρχία τοϋ χρήματος μέ τήν άστιχή τάξη
γενικά, στή φαντασία τών Απλοϊκών δημοκρατών πού Αρ«όνταν
τήν Ιδια τήν ύπαρξη τών τάξεων ή πού τίς παραδέχονταν
τό π ο λ ύ - π ο λ ύ σάν άποτέλεσμα τής συνταγματικής μοναρχίας,
στίς δποχριτικές φράσεις τών ομάδων τής άστιχής τάξης πού ώς
τώρα είχαν αποκλειστεί άπό τήν έξουσία, ή κ υ ρ ι α ρ χ ί α τ ή ς
Α σ τ ι κ ή ς τ ά ξ η ς είχε καταργηθεί μέ τήν Εγκαθίδρυση τής
δημοκρατίας. "Ολοι of βασιλόφρονες μεταμορφωθήχανε τότε σέ
δημοκρατικούς, χι δλοι of έχατομμυριούχοι τοϋ Παρισιού σέ έργάτες. Ή λέξη πού Ανταποκρινότανε σ' αύτή τή φανταστική κ α τάργηση τών ταξικών σχέσεων ήταν ή Fraternité, ή γενική συναδέλφωση καί άδερφοσύνη. Αύτή ή ειδυλλιακή άφαίρεση Από τίς
ταξικές Αντιθέσεις, αύτός ό συναισθηματικός συμβιβασμός τών Αντιφατικών ταξικών συμφερόντων, αύτή ή όνειροπόλα ανύψωση π ά ν ω
Από τήν πάλη τών τάξεων, ή άδερφοσύνη, αύτό ήταν τό πραγματικό
σύνθημα τής έπανάστασης τοϋ Φλεβάρη. Of τάξεις ήταν διαιρεμένες
Από μ ι ά ν ά π λ ή π α ρ ε ξ ή γ η σ η . Κ α ί ' 6 Λαμαρτίνος στίς 2 4 τού
Φλεβάρη βάφτισε τήν προσωρινή κυβέρνηση: «Μιά κυβέρνηση πο&
καταργεί τ ή ν τ ρ ο μ ε ρ ή α ύ τ ή π α ρ ε ξ ή γ η σ η π ο ύ
ύπάρχει
Α ν ά μ ε σ α σ τ ί ς δ ι ά φ ο ρ ε ς τ ά ξ ε ι ς » 1 . Τό παρισινό προλεταριάτο κυλιότανε στή μεγαλόψυχη αύτή μέθη τής άδερφοσύνης.
1
«Moniteur Universel»: τί *π(3ημο 8ρ;ανο τή; γ α λ λ ι κ ή κυβέρνηοης (Σημ. £6ντ.)
ε «Un Gouvernement qui s u s p e n d e ce malentendu terrible q u i
existe entre les différentes classes».

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ Σ Τ Η ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ

ΤΟ

1850 133

Ά π ό τή μεριά της, ή προσωρινή κυβέρνηση, μιά χι έζαναγχάστηκε νά άνακηρύξεί τή δημοκρατία, έχανε τό πάν γιά νά
μποροόν νά τή δεχτοόν ή άστιχή τάξη καί of έπαρχίες. Ή αιματηρή φρίκη της πρώτης γαλλικής δημοκρατίας άποκηρύχτηκε
μέ τήν κατάργηση τής θανατικής ποινής γιά τά πολιτικά έγκλήματα, έ τύπος άφέθηκε έλεόθερος νά έκφράζει δλες τίς γνώμες, έ στρατός, τά δικαστήρια, ή διοίκηση παραμείνανε, έχτός
άπό λίγες έξαιρέσεις, στά χέρια τών χαλιών τους άξιωματούχων, κανένας άπό τούς μεγάλους ένόχους τής μοναρχίας τοό
'Ιούλη δέν κλήθηκε νά δόσει λόγο. Οί άστοί δημοκράτες τής
«Νασιονάλ» διασκέδαζαν άλλάζοντας τά μοναρχικά όνόματα καί
κοστούμια μέ παλαιοδημοκρατιχά. Γι' αύτούς ή δημοκρατία
έέν ήταν παρά μιά νέα άμφίεση χορού γιά τήν παλιά άστική
κοινωνία. Τήν κύρια δπηρεσία της ή νεαρή δημοκρατία δέν τήν
έπιδίωξε μέ τό νά έχφοβίζει τούς άλλους, άλλά μάλλον μέ τό νά
τρομάζει διαρκώς ή (δια, καθώς καί μέ τό νά άποσπά τό δικαίωμα στή ζωή, χαί ν' άφοπλίζει τήν άντίσταση τών άντιπάλων
της μέ τή μαλαχή Υποχωρητικότητα χαί μέ τήν έλλειψη Αντίστασης. Στίς προνομιούχες τάξεις τού έσωτερικοό, στίς δεσποτικές δυνάμεις τού έξωτερικοδ, διακηρύχτηκε φωναχτά δ η ή δημοκρατία είχε φιλειρηνικό χαρακτήρα. "Οτι τό σύνθημά της ήταν
νά ζήσει καί ν' άφήσει καί τούς άλλους νά ζήσουν. Σ' αύτό
προστέθηκε καί τό γεγονός δτι λίγο Οστερα άπό τήν έπανάσταση τοδ Φλεβάρη, οί γερμανοί, οί πολωνοί, οί αυστριακοί, οί
οογγροι, οί ιταλοί έπαναστάτησαν, έ κάθε λαός σύμφωνα μέ
τήν άμεση κατάστασή του. Ή Ρωσία χαί ή ' Α γ γ λ ί α — ή τελευταία γιατί ή ίδια βρισκόταν σέ άναταραχή, ή πρώτη γιατί ήταν
έχφοβισμένη — βρέθηκαν άπροετοίμαστες. Ή δημοκρατία έπομένως δέ βρήχε άπέναντί της κανέναν έ θ ν ι κ ό έχθρό. Δέν Υπήρχαν έπομένως μεγάλες έξωτερικές περιπλοκές, πού μποροόσαν
ν' άνάψουν τήν ένεργηηκότητα, νά έπιταχύνουν τήν έπαναστατιχή πορεία, νά σπρώξουν πρός τά μπρός τήν προσωρινή κ υ βέρνηση ή νά τήν ανατρέψουν. Τό παρισινό προλεταριάτο πού
έβλεπε τή δημοκρατία σά δικό του δημιούργημα, έπευφημοϋσε
φυσικά κάθε πράξη τής προσωρινής κυβέρνησης πού τή διευκόλυνε νά στερεώνει τή θέση της μέσα στήν άστιχή κοινωνία.
Δέχτηκε θεληματικά νά χρησιμοποιηθεί άπό τόν Κοσιντιέρ στήν
έκπλήρωση Αστυνομικών καθηκόντων γιά νά προστατεύει τήν
ίδιοχτησία στό Παρίσι, δπως έπίσης έπέτρεψε στό Λουί Μπλάν

a*

ΚΑΡΑ

ΜΑΡΞ

νά Εξομαλύνει τίς διαφορές γιά τούς μισθούς άνάμεσα στούς έργάτες χαί στ 1 άφεντικά. Τό είχε βάλει ζήτημα τιμής νά κ ρ α τήσει ά θ ι χ τ η στά μάτια τής Εύρώπης τήν άστιχή τιμή τής δημοκρατίας.
Ή δημοκρατία δέ συνάντησε καμιά ν άντίσταση, ούτε ά π '
έξω, ούτε άπό μέσα. Αύτό τήν άφόπλισε. Τό έργο της έπαψε
πιά νά είναι ό έπανα-ιτατικός μετασχηματισμός τοϋ κόσμου. Τό
έργο της ήταν μονάχα νά προσαρμοστεί στίς συνθήκες τής άστιχής κοινωνίας. Δέν ύπάρχει πιό εύγλωττη μαρτυρία άπό τ ά
δημοσιονομικά μέτρα
τ η ς γιά τό φανατισμό μέ τόν
οποίο ή προσωρινή κυβέρνηση Ανέλαβε αύτό τό έργο.
Ή δ η μ ό σ ι α π ί σ τ η χαί ή ι δ ι ω τ ι κ ή π ί σ τ η ήταν
φυσικά κλονισμένες. Ή δ η μ ό σ ι α π ί σ τ η στηρίζεται στήν π ε ποίθηση δτι τό κράτος θά δέχεται νά τό έχμεταλλεύονται οί χ ρ η ματιστές τοκογλύφοι. Τό παλιό δμως κράτος είχε έζαφανιστεί χαί
ή έπανάσταση στρεφόταν πρίν άπ' δλα ένάντια στήν όλιγαρχία τού
χρήματος. Οί δονήσεις τής τελευταίας εύρωπαίχής Εμπορικής
κρίσης δέν είχαν άκόμα σταματήσει. Συνεχίζονταν οί χρεωχοπίες ή μιά πίσω άπό τήν άλλη.
Ή ι δ ι ω τ ι κ ή π ί σ τ η είχε λοιπόν παραλύσει, ή κυκλοφορία
είχε περιοριστεί, ή παραγωγή είχε σταματήσει πρίν ακόμα ξεσπάσει ή έπανάσταση τού Φλεβάρη. Ή Επαναστατική χρίση μεγάλωσε
τήν έμποριχή κρίση. Καί άν ή ιδιωτική πίστη στηρίζεται στήν
πεποίθηση δτι ή άστιχή παραγωγή σ' δλη τήν Εχταση τών σ χ έ σεών της, δτι τό άστιχό καθεστώς είναι Απρόσβλητο χι Απαραβίαστο, ποιά Επίδραση μπορούσε νάχει μιά
Επανάσταση
πού διαμφισβητοΰσε τή βάση τής άστιχής παραγωγής, τήν οίκονομική σκλαβιά τού προλεταριάτου, μιά Επανάσταση πού Ιστησβ άντίχρυ στό χρηματιστήριο τή σφίγγα τού Λουξεμβούργου;
Έ Απελευθέρωση τοδ προλεταριάτου είναι ή κατάργηση τής
Αστικής πίστης γιατί σημαίνει τήν κατάργηση τής άστικής παραγωγής καί τοδ καθεστώτος της. Ή δημόσια πίστη καί ή ιδιωτική πίστη είναι τό οικονομικό θερμόμετρο πού μ' αύτό μ π ο ρεί νά μετρήσει κανείς τήν Ενταση μιάς έπάνάστασης. Στό βαθμό πού πέφτουν, σ τ ό ν ί δ ι ο β α θ μ ό Α ν ε β α ί ν ο υ ν ή φ λ ό γα καί ή δ η μ ι ο υ ρ γ ι κ ή δ ύ ν α μ η τής
έπανάστασης.
Ή προσωρινή κυβέρνηση ήθελε ν' άφαιρέσει Από τή δημοκρατία τήν άντιαστιχή της δψη. Έ π ρ ε π ε έπομένως, πρίν Απ'
8λα νά προσπαθήσει νά έξασφαλίσει τήν ά ν τ α λ λ α χ τ ι χ ή Αξία

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ Σ Τ Η ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ

ΤΟ

1850 170

αύτής τής νέας κρατικής μορφής,τήν τ ρ έ χ ο υ σ α τ ι μ ή τ η ς ατέ
χρηματιστήριο. Καί μέ τήν τρέχουσα τιμή τής δημοκρατίας
οτό χρηματιστήριο Ανέβηκε πάλι Αναγκαστικά ή ιδιωτική πίστη.
Γιά νά έξαλείψει Ακόμα καί τήν 6 π ό ν ο ι α οτι δέν ήθελε ή δέ
μπορο&σε νά έχπληρώσει τίς όποχρεώσεις πού κληρονόμησε άπό
τή μοναρχία, γιά νά δημιουργήσει τήν έμπιστοσύνη στήν άστική ήθική χαί στό άξιόχρεο τής δημοκρατίας, ή προσωρινή χ υ βέρνηση κατέφυγε σ' εναν Αναξιόπρεπο χαί παιδιαχίστιχο ταυτόχρονα κομπασμό. Π ρ ο τ ο & Ακόμα λήξει ή νόμιμη προθεσμία
πληρωμής, πλήρωσε στούς πιστωτές τοό κράτους τούς τόκους τών
χρεωγράφων τβν 5 % ,
καί 4 % . Ή Αστική σιγουριά, ή
αύτοπεποίθηση τών κεφαλαιούχων ξύπνησε ξαφνικά, δταν είδαν
μέ τί Αγωνιώδη βιασύνη γυρεύανε νά Αγοράσουν τήν έμπιοτοσύνη τους.
Φυσικά οί χρηματικές δυσκολίες τής προσωρινής κυβέρνησης δέ λιγόστεψαν μέ τή θεατρική αύτή χειρονομία, πού τής
Αφαίρεσε τό Απόθεμα της σέ μετρητό χρήμα. 01 οικονομικές
δυσχέρειες δέ μπορο&σαν νά κρυφτο&ν Αλλο χαί οί μ ι κ ρ ο α στοί, οί δ π ά λ λ η λ ο ι χ α ί οί έ ρ γ ά τ ε ς
έπρεπε νά πληρώσουν γιά τήν εύχάριστη έκπληξη πού είχε κάνει ή χυβέρνηση στούς πιστωτές τοϋ κράτους.
*
Ή χυβέρνηση δήλωσε ότι τά τ α μ ι ε υ τ ή ρ ι α δέ Θά Εξαργυρώνουν πιά σέ χρήμα τά βιβλιάρια καταθέσεων πού ξεπερνούν τά 100 φράγκα. Τά ποσά πού ήταν κατατεθειμένα στά
ταμιεοτήρια κατασχέθηκαν καί μέ διάταγμα μετατράπηκαν σέ
Ανεξόφλητο χρατιχό χρέος. Αύτό έξερέθισε ένάντια στη δημοκρατία τό μ ι κ ρ ο α σ τ ό , πού έτσι είτε Αλλιώς βρισκότανε κιόλας σέ στενόχωρη θέση. Παίρνοντας άντίς τά βιβλιάρια τών κ α ταθέσεων τοό ταμιευτηρίου κρατικά χρεώγραφα, άναγχάστηκε νά
πάει νά τά πουλήσει στό χρηματιστήριο χαί νά παραδοθεί έτσι
Αμεσα στά χέρια τών τοκογλύφων τοδ χρηματιστηρίου, πού
ένάντιά τους είχε χάνει τήν έπανίσταση τοϋ Φλεβάρη.
Ή Αριστοκρατία τοϋ χρήματος πού κυβερνούσε στήν περίοδο
τής μοναρχίας τοϋ Ι ο ύ λ η είχε τό ναό της στήν τ ρ ά π ε ζ α .
"Οπως τό χρηματιστήριο διευθύνει τήν κρατική πίστη, έτσι χι
ή τράπεζα διευθύνει τήν έ μ π ο ρ ι κ ή
πίστη.
"Αμεσα Απειλούμενη Από τήν έπανάσταση τού Φλεβάρη,
δχι μόνο στήν κυριαρχία της, μά καί στήν ίδια τήν Οπαρξή της,
ή τράπεζα βάλθηκε από τήν Αρχή νά δυσφημίσει τή δημοχρα-

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

τία, γενικεύοντας τήν Ελλειψη πίστης στίς συναλλαγές. Έ κ ο ψ ε
άπότομα κάθε πίστωση στούς τραπεζίτες, στούς Εργοστασιάρχες,
στούς έμπόρους. Καί μιά πού ή μανούβρα αύτή δέν προκάλεσε
άμεσα μιάν Αντεπανάσταση, είχε Αναγκαστικά τόν άντίχτυπό
της πάνω στήν Γδια τήν τράπεζα. Οί καπιταλιστές άποσύρανε
τό χρήμα πού είχαν καταθέσει στά υπόγεια τής τράπεζας. Οί
κάτοχοι τραπεζογραμματίων τρέξανε στό ταμείο της γιά νά τά
άνταλλάξουν μέ χρυσό καί άσήμι.
Ή προσωρινή κυβέρνηση μπορούσε, χωρίς βίαιη επέμβαση,
μέ νόμιμο τρόπο, νά έξαναγκάσει τήν τράπεζα σέ χ ρ ε ω κ ο π ί α .
Δέν είχε παρά νά κρατήσει μιά παθητική στάση καί νά έγκαταλείφει τήν τράπεζα στήν τύχη της. Έ χ ρ ε ω κ ο π ί α τ ή ς
τ ρ ά π ε ζ α ς θά ήταν ό κατακλυσμός πού στό άψε-σβήσε θά σάρωνε άπό τό γαλλικό έδαφος τήν άριστοκρατία τοό χρήματος, τόν
πιό ίσχυρό καί πιό έπικίνδυνο Εχθρό τής δημοκρατίας, τό χρυσό βάθρο τής μοναρχίας τοό Ιούλη. Καί όταν θά είχε πιά χ ρ ε ο κοπήσει ή τράπεζα, ή Γδια ή άστική τάξη θά ήταν υποχρεωμένη νά θεωρήσει σάν μιά τελευταία άπεγνωσμένη Απόπειρα
σωτηρίας τήν ίδρυση άπό τήν κυβέρνηση μιάς Εθνικής τράπεζας
καί τήν δπαγωγή τής έθνικής πίστης στόν Ελεγχο του 53νους.
Ή προσωρινή κυβέρνηση, άντίθετα, έπέβαλε τήν ά ν α γ κ α σ τ ι κ ή κ υ κ λ ο φ ο ρ ί α τών τραπεζογραμματίων. Έ κ α ν ε κάτι περισσότερο: Μετέτρεψε δλες τίς έπαρχιακές τράπεζες σέ
υποκαταστήματα τής Τράπεζας τής Γαλλίας καί τής Επέτρεψε
ν' άπλώσει τά δίχτυα της πάνω σ' δλη τή Γαλλία. 'Αργότερα
Υποθήκευσε στήν τράπεζα τά κ ρ α τ ι κ ά δ ά σ η , σάν έγγύηση
γιά Ενα δάνειο πού συνομολόγησε μαζί της. Έ τ σ ι , ή έπανάσταση τοϋ Φλεβάρη στερέωσε άμεσα καί πλάτυνε τήν τραπεζοκρατία, πού έπρόκειτο νά άνατρέψει.
Στό μεταξύ, ή προσωρινή κυβέρνηση λύγιζε κ ά τ ω άπό τό
βραχνά ένός έλλείματος πού μεγάλωνε. Μάταια ζητιάνευε π α τριωτικές Θυσίες. Μονάχα οί έργάτες τής έριξαν τήν Ελεημοσύνη τους. Έ π ρ ε π ε νά γίνει προσφυγή σ' Ενα ήρωΐκό μέσο, στήν
έπιβολή ένός ν έ ο υ φ ό ρ ο » . Ποιόν δμως νά φορολογήσουν;
Τούς λύκους τοϋ χρηματιστηρίου, τούς βασιλιάδες τής τράπεζας, τούς πιστωτές τού κράτους, τούς εισοδηματίες, τούς
βιομήχανους; Μά αύτό δέν ήταν καθόλου Ενα μέσο γιά νά κερδίσει ή δημοκρατία τήν εύνοια τής άστικής τάξης. Αύτό θά σήμαινε
άπό τή μιά δτι διακινδονεύανε τήν κρατική πίστη καί τήν έμπο-

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ I T H ΓΑΛΛΙΑ ΑΓΤΟ ΤΟ

1848 ΩΣ ΤΟ 1850

167

ριχή πίστη, πού Απ* τήν άλλη έπιδιώχανβ νά τίς Εξαγοράσουν μέ
τόσο μεγάλες θυσίες χαί ταπεινώσεις. Κάποιος δμως έπρεπε νά
πληρώσει. Ποιός θυσιάστηκε στήν άστιχή πίστη; Ό Jacques
le bonhomme 1 , ό Α γ ρ ό τ η ς .
Ή προσωρινή κυβέρνηση έπέβαλε ένα πρόσθετο φόρο Από
4 5 λεφτά σέ χάθε φράγχο πάνω στούς τέσσερις Αμεσους φόρους.
Ό κυβερνητικός τύπος κορόιδευε τό παρισινό προλεταριάτο λέγοντας ότι ό φόρος αύτός θά έπεφτε κυρίως πάνω ατή μεγάλη
γαιοχτηαία, στούς κατόχους τού ένός δισεκατομμυρίου πού χορήγησε ή παλινόρθωση 1 . Στήν πραγματικότητα δμως ό φόρος
αύτός χτύπησε πρίν άπ' δλα τήν ά γ ρ ο τ ι χ ή τ ά ξ η , δηλ. τή
μεγάλη πλειοψηφία τού γαλλικού λαού. ΟΕ άγρότες έ π ρ ε π ε ν ά
π λ η ρ ώ σ ο υ ν τά έξοδα τής έ π α ν ά σ τ α σ η ς τού Φ λ ε β ά ρ η , χαί σ' αύτούς ή άντεπανάσταση βρήκε τό κυριότερο όλιχό της. Ό φόρος τών 4 5 λεφτών ήταν γιά τό γάλλο άγρότη
ζήτημα ζωής ή θανάτου, χαί 6 άγρότης τόν μετάτρεψε αέ ζήτημα ζωής ή θανάτου γιά τή δημοκρατία. Ά π ό τή στιγμή αύτή
ή δ η μ ο κ ρ α τ ί α γιά τό γάλλο άγρότη ήταν 6 φ ό ρ ο ς τ ώ ν
4 5 λ ε φ τ ώ ν χαί στό παρισινό προλεταριάτο έβλεπε ό άγρότης
τόν άσωτο πού καλοπερνούσε μέ δικά του έξοδα.
Έ ν ώ ή έπανάσταση τοϋ 1789 άρχισε μέ τήν άποτίναξη
τών φεουδαρχικών βαρών άπό τούς άγρότες, ή έπανάσταση τού
1848, γιά νά μή βάλει σέ κίνδυνο τό κεφάλαιο χαί γιά νά έξααφαλίσει τή λειτουργία τού κρατικού μηχανισμού του, έμφανίστηχε στόν άγροτιχό πληθυσμό μέ τήν έπιβολή ένός νέου φόρου.
Μέ έ ν α μονάχα μέσο μπορούσε ή προσωρινή κυβέρνηση νά
παραμερίσει δλα αύτά τά Εμπόδια καί νά βγάλει τό κράτος άπό
τόν παλιό δρόμο του—μέ τ ή ν κ ή ρ υ ξ η τ ο ύ κ ρ ά τ ο υ ς σέ
κ α τ ά σ τ α σ η χ ρ ε ω κ ο π ί α ς . Ό καθένας θυμάται πώς άργότερα ό Λεντρύ-Ρολλέν άφηγήθηκε μπρός στήν έθνοσυνέλευση
τήν Εερή Αγανάχτηση μέ τήν όποία είχε άποκρούαει τήν Αξίωση
αύτή τού τοκογλύφου τού χρηματιστηρίου Φούλντ, τού σημερινού γάλλου ύπουργοϋ τών οικονομικών. Ό Φούλντ τού είχε
προσφέρει τό μήλο άπό τό δέντρο τής γνώσεως.
1
Jacques le bonhomme: π»ριφρονητιχό παρατοο6χλι πο6 χδλληοαν οί
γάλλοι τοιφλιχαβις οτο6ς χαριχο6ς. (Σημ. Σ6ντ.)
2 Πρόχ·ιται γιά τό n o o i πού 4ρίοτηχ· τό 1825 γιά τήν άποζημίαοη
τ&ν άριοτοχρατ&ν κο6 ή Ιίιοχτηοία τοος « Ι χ · χαταοχ·&·1 οτό ί ι ά ο τ η μ ·
τής άοτιχής έπανίοτααης στα τέλη τοΟ Ιβοο αΙώνα. (Σημ. Σ6ντ.)

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

'Αναγνωρίζοντας τά γραμμάτια πού ή παλιά άστιχή κοινωνία είχε παρουσιάσει στό κράτος, ή προσωρινή κυβέρνηση
όποτάχτηκε στήν έξουαία τής άστιχής κοινωνίας. "Εγινε ό στριμωγμένος όφειλέτης τής άστικής κοινωνίας, άντί νά στέκεται
μπροστά της σάν άπειλητιχός πιστωτής πού είχε νά εισπράξει
πολύχρονες έπαναστατιχές χρεωστικές άπαιτήσεις. Τ Ηταν Αναγκασμένη νά στερεώσει τίς κλονιζόμενες άστιχές σχέσεις γιά νά
άνταποκριθεί σέ όποχρεώσεις πού μπορούν νά Εκπληρωθούν μονάχ α μέσα στά πλαίσια αύτών τών σχέσεων. Ή πίστωση έγινε ό όρος
τής Οπαρξής της καί οί παραχωρήσεις στό προλεταριάτο, οί
όποσχέσεις πού τοό έγιναν, μετατράπηκαν σέ άλλα τόσα δ ε σ μ ά ,
πού έ π ρ ε π ε νά σπάσουν. Ή χειραφέτηση τών έργατών—άκόμα καί σά φ ρ ά σ η — έ γ ι ν ε ένας άβάσταχτος κίνδυνος γιά τή
νέα δημοκρατία, γιατί ήταν μιά διαρκής διαμαρτυρία ένάντια
στήν άποκατάσταση τής πίστης, πού στηρίζεται στήν άδιατάραχ τ η χαί ξεκάθαρη άναγνώριση τών σημερινών οικονομικών ταξικών σχέσεων. Έ π ρ ε π ε λοιπόν νά ξ ε μ π ε ρ δ έ ψ ε ι μ έ τ ο ύ ς
έργάτες.
Ή έπανάσταση τοό Φλεβάρη είχε πετάξει τό στρατό έξω
άπό τό Παρίσι. Ή Εθνοφρουρά, δηλ. ή άστική τάξη στίς διάφορες διαβαθμίσεις της, άποτελούσε τή μοναδική δύναμη. Μονάχη της όμως ένιωθε πώς δέ μπορούσε ν' άναμετρηθεί μέ τό
προλεταριάτο. 'Επιπλέον ήταν υποχρεωμένη—άν καί δστερα άπό
τήν πιό πεισματική άντίσταση καί προβάλλοντας έκατό διαφορετικά έμπόδια—ν' άνοίγει βαθμιαία χαί τμηματικά τίς γραμμές της χαί ν' άφήνει νά μπαίνουν α' αυτές ένοπλοι προλετάριοι. Έ μ ε ν ε λοιπόν μονάχα μιά διέξοδος: ν ' Α ν τ ι π α ρ α τ ά ξ ε ι
ένα μέρος τών π ρ ο λ ε τ ά ρ ι ω ν έ ν ά ν τ ι α στό ά λ λ ο .
Γιά τό σκοπό αύτό ή προσωρινή κυβέρνηση συγκρότησε 2 4
τάγματα τής κ ι ν η τ ή ς φ ρ ο υ ρ ά ς , τό καθένα άπό
χίλιους
άνδρες, νέους 15 ώς 2 0 χρονών. Οί περισσότεροι ά π ' αύτοός
άνήκαν στό κ ο υ ρ ε λ ο π ρ ο λ ε τ α ρ ι ά τ ο πού, α' Ζλες τίς μεγάλες πόλεις άποτελεί μιά μάζα πο6 διακρίνεται ξεκάθαρα άπό
τό βιομηχανικό προλεταριάτο, ένα στρώμα ά π ' 8που στρατολογούν κάθε λογής κλέφτες κι έγκληματίες πού ζούν άπό τά ψ ί χουλα τής κοινωνίας, άνθρωποι χωρίς καθορισμένο Επάγγελμα,
άλήτες, g e n s sans feu et s a n s aveu 1 πού διαφέροον Ανάλογα μέ
1

Άνθρωποι *ρημοοπίτ·<. (Σημ. Ζ6ντ.)

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

174

τό βαθμό πολιτισμού τοό Εθνους ατό δποίο Ανήκουν, μά πού δέν
Απαρνιούνται ποτέ τήν ίδιότητά τους τών λατζαρόνι 1 . Στή νβαρή
ήλιχία πού ή χυβέρνηση τούς στρατολογούσε, ήταν κ α τ ά λ ληλοι γιά 8λα, Ικανοί τόαο γιά τούς μεγαλύτερους ήρωΤομούς
χαί γιά τίς πιό έξαλλες αύτοθυαίες, 3αο χαί γιά τίς ποταποτερες ληατριχές πράξεις χαί γιά τήν πιό βρώμικη διαφθορά. Ή
προαωρινή χυβέρνηση τούς πλήρωνε 1 φράγκο χαί 5 0 λεφτά
τή μέρα, δηλ. τούς άγόραζε. Τούς Εδοαε Ιδιαίτερη ατολή, δηλ.
τούς έχανε νά διακρίνονται έξωτερικά άπό τούς μπλουζοφορεμένους έργάτες. Γιά άρχηγούς, είτε τούς 8ρισαν Αξιωματικούς
άπό τόν ταχτικό ατρατό, είτε αύτοί οί ίδιοι έχλέγανε νεαρά
μπουρζουαζόπαιδα που τά π α χ ι ά τους λόγια γιά τόν υπέρ π α τρίδος θάνατο χαί τήν άφοαίωση ατή δημοκρατία τούς συνάρπαζαν.
"Ετσι, μπροατά ατό παριαινό προλεταριάτο όρθωνόταν ένας
στρατός άπό 24.000 νέους, γερούς, ριψοκίνδυνους άνδρες, ένας
ατρατός βγαλμένος μέαα ά π ' τό ίδιο του τό περιβάλλον. Ό τ α ν
ή κινητή φρουρά έχανε παρελάαεις ατούς δρόμους τού Παριαιού,
τό προλεταριάτο τήν ύποδεχόταν μέ ζ η τ ω κ ρ α υ γ έ ς . "Εβλεπε
α' αύτήν τούς πρωτοπόρους μαχητές του ατά οδοφράγματα. Τή
θεωρούαε αάν τήν π ρ ο λ ε τ α ρ ι α κ ή φρουρά,αέ άντίθεαη μέ τήν
άατιχή Εθνοφρουρά. Τό λάθος του ήταν αυγχωρητέο.
ΠλάΤ. οτήν κινητή φρουρά ή κυβέρνηση άποφάαιαε νά αογχεντρώαει γύρω της χι ένα ατρατό άπό έργάτες τής βιομηχανίας. 'Εκατό χιλιάδες έργάτες πεταγμένοι ατούς δρόμους άπό
τήν χρίση χαί τήν έπανάσταση στρατολογήθηκαν άπό τόν όπουργό Μαρί στά λεγόμενα έθνιχά Εργαστήρια. Κάτω άπό τή φανταχτερή αύτή όνομααΐα δέν κρυβότανε παρά ή Απασχόληση τών
Εργατών αέ άνιαρές, μονότονες χαί μή παραγωγικές δουλιές
Ε χ χ ω μ ά τ ω σ η ς , μέ μεροκάματο 2 3 πεντάρες. ' Τ π α ί θ ρ ι α
Ε γ γ λ έ ζ ι κ α « σ π ί τ ι α Ε ρ γ α σ ί α ς » 1 , τίποτα περισσότεροάπ'αύ1
L a z z a r o n i : δνομαοία πού Βίνοον οτήν 'Ιταλία οτα { » λ η ρ ι ο μ έ ν α
«τοιχ«Ια πού Ιχαοαν τήν ταξική τοος ύπόοταοη, οτο6ς χοιιρ«λοπρολ«τάριοος. Td στοιχιία αότά χρησιμοποιήθηκαν οοχνα άπό τίς άκολοταρχικές
*·ί«ρνήσ«ις γιά άντ*καναοτατιχο6ς οχοκο6ς. (Σημ. Σίιντ.)
» Ό νόμος γιά τούς φτωχούς πού ψηφίοτηχ* οτήν ' Α γ γ λ ί α τό 1834,
è r t l νά Bôoci οτοός φτβχούς βοήθιια oé χρήμα 1 ή oé »16 ος, πρόβλεπ» τήν
Ι6ρ·ση γ ι ' αότούς οκιτιβν έργαοίας ( w o r k h o u u s ) . Αυτά τά έργαοτήρια όνοράοτηκαν «Βαατίλλ·ς γ ι ά τούς φτ»χούς> καί ήταν γ ι ' αότούς σπίτια τοβ
τρόμοο. (Σημ. 26ντ.)

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

τό δέν ήταν τά έθνιχά αύτά έργαστήρια. Ή προσωρινή κυβέρνηση
πίστβυβ δτι μ'αύτά όργάνωσε κι έ ν α δ ε ύ τ ε ρ ο π ρ ο λ ε τ α ρ ι α κ ό
σ τ ρ α τ ό έ ν ά ν τ ι α σ τ ο υ ς ί δ ι ο υ ς τ ο ύ ς έ ρ γ ά τ ε ς . Τή φορά
αύτή ή άστική τάξη γελάστηκε μέ τά έθνικά έργαστήρια, άκρι6ώς δπως οί έργάτες γελάστηκαν μέ τήν κινητή φρουρά. Είχε
δημιουργήσει ένα σ τ ρ α τ ό φτιαγμένο γιά ν ά σ τ α σ ι ά ζ ε ι .
Ωστόσο πέτυχε έ ν α σκοπό.
' Ε θ ν ι κ ά έ ρ γ α σ τ ή ρ ι α — ή τ α ν ή όνομασία τών λαϊκών
εργαστηρίων πού κήρυττε ό Λουί Μπλάν στό Λουξεμβούργο.
Τά έργαστήρια τού Μαρί, πού έπινοήθηκαν σέ άμεση άντίθεση
μέ τό Λουξεμβούργο, έδοσαν άφορμή, χάρη στήν κοινή έπιγραφή
τους, σέ μιά ραδιουργία παρεξηγήσεων πού θυμίζουν τίς φάρσες
τών υπηρετών της ισπανικής κωμωδίας. Ή ίδια ή προσωρινή
κυβέρνηση στά κρυφά διέδοσε τή φήμη δτι τά έθνικά αύτά έργαστήρια ήταν εύρημα τού Λουί Μπλάν καί τό πράγμα φαινόταν τόσο πιό πιστευτό, πού ό Λουί Μπλάν, ό προφήτης τών
έθνικών Εργαστηρίων, ήταν μέλος τής προσωρινής κυβέρνησης.
Καί μέσα στή μισοαφελή, μισοσκόπιμη σύγχιση πού έκανε ή
παρισινή άστική τάξη, αύτά τά «σπίτια έργασίας», στήν τεχνητά
τροφοδοτούμενη κοινή γνώμη τής Γαλλίας καί τής Εύρώπης,
ήταν ή πρώτη πραγματοποίηση τοό σοσιαλισμού πού τόν έστηναν έτσι μαζί τους στόν πάσσαλο τής άτίμωσης.
"Οχι μέ τό περιεχόμενο τους, άλλά μέ τόν τίτλο τους, τά
έ θ ν ι κ ά έ ρ γ α σ τ ή ρ ι α ήταν ή ένσάρκωση τής διαμαρτυρίας
τοϋ προλεταριάτου ένάντια στήν άστική βιομηχανία, στήν άστική πίστη καί στήν άστιχή δημοκρατία. Πάνω τους λοιπόν στράφηκε δλο τό μίσος τής άστικής τάξης. Σ' αύτά βρήκε ταυτόχρόνα τό σημείο πάνω στό όποιο μπορούσε νά κατευθύνει τήν έπίθεση, μόλις θά ήταν άρχετά δυναμωμένη γιά νά ξεκόψει άνοιχτά μέ τ ί ; αύταπάτες τού Φλεβάρη. "Ολη ή δυσφορία, δλη ή
χαχοχεφιά τών μ ι κ ρ ο α σ τ ώ ν στράφηκε ταυτόχρονα ένάντια
σ' αύτά τά έθνιχά έργαστήρια πού έγιναν ό κοινός στόχος. Μέ
άληθινή λύσα λογάριαζαν τά ποσά πού καταβρόχθιζαν οί λωποδύτες προλετάριοι, ένώ ή δική τους ή κατάσταση γινόταν μέρα μέ τή μέρα πιό άνυπόφορη. Κρατική σύνταξη γιά μιά ψευτοδουλιά, αύτός είναι ό σοσιαλισμός ! μουρμούριζαν μέσα τους. Τά
έθνιχά έργαστήρια, οί ρητορίες τού Λουξεμβούργου, οί διαδηλώσεις τών έργατών στούς δρόμους τού Παρισιού—νά πού γύρευαν νά βρουν τήν αιτία τής άθλιότητάς τους. Καί κανένας

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ

ΤΟ

1850 176

δέ φανατίζεται περισσότερο ενάντια στίς δήθεν μηχανοραφίες
τών κομμουνιστών άπό τό μικροαστό, πού κρεμόταν χωρίς Ελπίδα σωτηρίας πάνω άπ' τό βάραθρο τής χρεωκοπίας.
Έ τ σ ι , στήν Επικείμενη συμπλοκή άνάμεσα στήν άστιχή τάί η χαί στό προλεταριάτο, δλα τά πλεονεχτήματα, δλες οί άποφασιστιχές θέσεις, δλα τά μεσαία στρώματα τής κοινωνίας, βρίσκονταν στά χέρια τής άστιχής τάξης, τή στιγμή πού τά κύματα τής έπανάστασης τοό Φλεβάρη ύψώνονταν πάνω ά π ' Ελη
τήν ήπειρωτιχή Εύρώπη, χαί πού χάθε νέο ταχυδρομείο Εφερνε
καί νέες είδήσεις γιά τήν έπανάσταση, πότε άπό τήν Ι τ α λ ί α ,
πότε άπό τή Γερμανία, πότε άπό τά πιό μακρυνά μέρη τής νοτιοανατολικής Εδρώπης χαί συντηρούσε τή γενιχή μέθη τού
λαού, φέρνοντάς του συνεχείς μαρτυρίες γιά μιά νίκη πού τού
είχε κιόλας ξεφύγει.
Στίς 1 7 τ ο ύ Μ ά ρ τ η καί στίς 1 6 τ ο ύ ' Α π ρ ί λ η έγιναν οί πρώτες άψιμαχίες τής μεγάλης ταξικής πάλης πού ή
άστιχή δημοκρατία έκρυβε χάτω άπό τίς φτερούγες της.
Ή 1 7 τ ο ύ Μ ά ρ τ η άποκάλυψε τή διφορούμενη κατάσταση τού προλεταριάτου, κατάσταση πού δέν τού Επέτρεπε χαμιάν
Αποφασιστική Ενέργεια. Ό Αρχικός σκοπός τής διαδήλωσης ήταν
νά ξαναφέρει τήν προσωρινή κυβέρνηση στό δρόμο τής έπανάστασης, νά προχαλέσει, άνάλογα μέ τίς περιστάσεις, τόν ά π ο κλειαμό τών άστικών μελών της χαί νά Επιβάλει τήν άναβολή
τής μέρας τών έχλογών γιά τήν Εθνοσυνέλευση χαί τήν Εθνοφρουρά. Στίς 16 τού Μάρτη δμιος, ή άστιχή τάξη πού τήν Εκπροσωπούσε ή Εθνοφρουρά, Εχανε μιά διαδήλωση Εχθρική πρός
τήν προσωρινή κυβέρνηση. Μέ τίς χραυγές: «Κάτω ό ΛεντρύΡολλέν !», κινήθηκε πρός τό δημαρχείο. Καί 'έ λαός, στίς 17
τού Μάρτη βρέθηκε στήν άνάγχη νά φωνάξει : «Ζήτω ό ΑεντρύΡολλέ'ν I Ζήτω ή προσωρινή κυβέρνηση !». Βρέθηκε στήν άνάγχη
νά στραφεί έ ν ά ν τ ι α στήν άστιχή τάξη χαί νά πάρει τό μέf o ç τής άστιχής δημοκρατίας πού νόμισε δτι διαμφισβητοϋσαν
τήν Οκαρξή της. Στερέωσε τήν προσωρινή κυβέρνηση άντί νά
τήν ύποτάξει. Έ 17 τού Μάρτη Εξατμίστηκε σέ μιά μελοδραματική σκηνή χαί άν τή μέρα αύτή τό παρισινό προλεταριάτο
Εδειξε γιά άλλη μιά φορά τό γιγάντιο άνάστημά του, ή άστική τάξη—μέσα χαί έζω άπό τήν προσωρινή κυβέρνηση—ήταν
Ακόμα πιό άποφασισμένη νά τό τσακίσει.
Ή

16 τ ο ύ ' Α π ρ ί λ η ήταν μιά π α ρ ε ξ ή γ η σ η

πού σκά-

172

ΚΛΡΛ ΜΑΡΞ

ρωσε ή προσωρινή κυβέρνηση μαζί μέ τήν Αστική τάξη. Πολλοί έργάτες είχαν συγκεντρωθεί στό πεδίο του "Αρεως χαί στό
Ιπποδρόμιο γιά νά προετοιμάσουν τίς έχλογές τους γιά τό Επιτελείο τής Εθνοφρουράς. Ξαφνικά, άκό τή μιά ως τήν άλλη
άκρη, διαδόθηκε σάν άστραπή σ' δλο τό Παρίσι ή φήμη δτι οί
έργάτες είχαν συγκεντρωθεί οπλισμένοι ατό πεδίο τοό "Αρεως,
χάτω άπό τήν ήγεσία του Août Μπλάν, τοό Μπλανχί, τοό Καμπέ χαί τοϋ ΡασπάΓγ, γιά νά βαδίσοον άπό κεί πρός τό δημαρχείο, νά ρίξουν τήν προσωρινή κυβέρνηση χαί ν' Ανακηρύξουν
μιά χομμοονιστιχή χυβέρνηση. Σαλπίζουν γενιχό προσκλητήριο
—ό Λεντρύ-Ρολλέν, ό Μαρράστ χι ό Λαμαρτίνος τσακώνονταν
άργότερα ποιός είχε τήν τιμή νά πάρει πρώτος αύτή τήν π ρ ω τοβουλία— καί, μέαα αέ μιάν ώρα 100.000 άνδρες είναι στά
δπλα, τό δημαρχείο καταλαμβάνεται ολόκληρο Από τούς Εθνοφρουρούς. Σ* δλο τό Παρίσι βροντούν οί κραυγές: «Κάτω οί
κομμουνιστές! Κάτω δ Août Μπλάν, ό Μπλανκί, ό ΡασπάΓγ, ό
Καμπέ!», ένώ Αμέτρητες έπιτροπές έρχονται νά όποβάλλουν τά
σέβη τους στήν προσωρινή χυβέρνηση, δλες έτοιμες νά σώσουν
τήν πατρίδα χαί τήν κοινωνία. Ό τ α ν οί έργάτες Εμφανίζονται
τέλος μπρός ατό δημαρχείο γιά νά παραδόαουν στήν προσωρινή κυβέρνηση τό ποσό ένός πατριωτικού έράνου πού είχαν κάνει στό πεδίο τοδ Ά ρ ε ω ς , μαθαίνουν μέ κατάπληξη δτι τό
Αστικό Παρίσι νίκησε τή σκιά τους, αέ μιά όποθετική μάχη πού
σκαρώθηκε μέ τήν πιό μεγάλη περίσκεψη. Ή φοβερή Απόπειρα
τής 16 τού Α π ρ ί λ η έδοαε τό πρόσχημα γ ι ά τ ή ν Α ν ά κ λ η ση τ ο ύ σ τ ρ α τ ο ύ σ τ ό Π α ρ ί σ ι — πού ήταν ό πραγματικός
σχοπός τής Αδέξια σκηνοθετημένης κωμωδίας — καί γιά τίς Αντιδραστικές ομοσπονδιακές διαδηλώσεις τών έπαρχιών.
' Στίς 4 τοδ Μάη συνήλθε ή Ε θ ν ο σ υ ν έ λ ε υ σ η πού είχε
προέλθει Από ά μ ε σ ε ς γ ε ν ι κ έ ς Ε κ λ ο γ έ ς . Τό γενικό Εκλογικό δικαίωμα δέν είχε τή μαγική δύναμη πού τοδ είχαν Αποδόσει οί παλιού τύπου δημοκράτες. Οί δημοκράτες αύτοί έβλεπαν
σ' δλη τή Γαλλία, ή τουλάχιστο στήν πλειοψηφία τών γάλλων,
π ο λ ί τ ε ς μέ τά ίδια συμφέροντα, μέ τίς ίδιες Αντιλήψεις κ λ π .
Αύτή ήταν ή λ α τ ρ ε ί α τ ο υ ς γ ι ά τ ό λ α ό . Α ν τ ί δμως τό
φ α ν τ α σ τ ι κ ό λαό τους, οί Εκλογές φέρανε στό φώς τής ήμέρας τόν π ρ α γ μ α τ ι κ ό λαό, δηλ. Εχπροσώπους τών διαφόρων
τάξεων στίς όποιες όποδιαιρείται. Είδαμε γιατί Αγρότες χαί μιχροαστοί υποχρεώθηκαν νά ψηφίσουν, κάτω Από τήν καθοδή-

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

133

γηση τής άστικής τάξης πού ήταν γιομάτη μαχητική διάθεση καί
τών μεγάλων γαιοχτημόνων πο6 λυσοόσαν γιά παλινόρθωση.
Ά ν δμως τό γενικό έκλογικό δικαίωμα δέν ήταν ή θαυματουργή
μαγική ράβδος, δπως τό είχαν νομίσει οί άγαθοί δημοκράτες,
είχε ώστόσο τό άσύγχριτα μεγαλύτερο προτέρημα νά ξαπολύει
τήν πάλη τών τάξεων, νά έπιτρέπει στά διάφορα μεσαία στρώματα τής άστικής κοινωνίας νά άπαλλαχθούν γρήγορα άπό τίς
αόταπάτες καί τίς άπογοητεύσεις τους, νά φέρνει μ' Ινα τίναγμα δλες τίς ομάδες τής έκμεταλλεύτριας τάξης στήν κορυφή τοϋ
κράτους καί νά τούς άποοπά έτσι τή μάσκα τής ψευτιάς, ένώ
ή μοναρχία μέ τό έκλογικό της τίμημα* έπέτρεπε μονάχα σέ
ορισμένα τμήματα τής άστικής τάξης νά έκτεθοϋν κι άφηνε τά
άλλα κρυμένα στά παρασκήνια, περιβάλλοντάς τα μέ τό φωτοστέφανο μιάς κοινής άντιπολίτευσης.
Στή συνταχτική έθνοσυνέλευση, πού συνήλθε στίς 4 τοϋ
Μάη, οί ά σ τ ο ί δ η μ ο κ ρ ά τ ε ς , οί δημοκράτες τής «Νασιονάλ» είχαν τήν Υπεροχή. Ά κ ό μ α καί οί νομιμόφρονες κι οί
όρλεανικοί δέν τόλμησαν στήν άρχή νά παρουσιαστούν παρά
μέ τή μάσκα τοϋ άστιχοϋ δημοκρατισμοϋ. Μονάχα ατό δνομα
τής δημοκρατίας μπορούσαν ν' άναλάβουν τόν άγώνα ένάντια
στό προλεταριάτο.
Ή δημοκρατία
χ ρ ο ν ο λ ο γ ε ί τ α ι άπό τίς 4 τοϋ
Μ ά η κ ι δ χ ι ά π ό τ ί ς 2 5 τ ο ϋ Φ λ ε β ά ρ η , δηλ. ή Αναγνωρισμένη άπό τό γαλλικό λαό δημοκρατία. Δέν πρόκειται γιά
τή δημοκρατία πού έπέβαλε τό παρισινό προλεταριάτο στήν προσωρινή κυβέρνηση. Δέν πρόκειται γιά τή δημοκρατία μέ τούς
κοινωνικούς θεσμούς, γιά τήν όπτασία πού πλανιόταν μπρος στά
μάτια τών μαχητών τών οδοφραγμάτων- Ή δημοκρατία πού
άνακηρύχτηκε άπό τήν έθνοσυνέλευση, ή μόνη νόμιμη δημοκρατία, είναι ή δημοκρατία πού δέν άποτελεί έπαναστατιχό οπλο
ένάντια στό άστικό καθεστώς άλλά πού, άντίθετα, άποτελεί τήν
πολιτική του άνασυγκρότηση, τό πολιτικό ξαναστέριωμα τής άστικής κοινωνίας, μέ μιά λέξη είναι ή ά σ τ ι κ ή δ η μ ο κ ρ α τ ί α .
Ό ισχυρισμός αύτός άντήχησε άπό τό βήμα τής έθνοσυνέλε^* 'Εκλογικό τίμημα ή Census—πρόκειται γιά τό χαθεοτώς ο6μφ«να
μέ τό δποΐο γ ι ά ν* άποχτήοει χανείς τό έκλογικό Βιχαΐαμα είναι ύ π ο χ ρ ι α μένος yd καροοοιάοει δριομένα κεριοιιο-.αχά οτοιχεία, πού καθορίζονται
Λπ' τό νόμο. (Σημ. Μετ.)

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

σης καί βρήκε τήν άπήχησή του ο' δλο τό δημοκρατικό καί Αντιδημοκρατικό άατικό τύπο.
Καί είδαμε δτι πραγματικά ή δημοκρατία τοό Φλεβάρη δέν
ήταν καί δέ μπορούσενά είναι τίποτα άλλο άπό μιά ά α τ ι κ ή
δημοκρατία, δτι δμως ή προαωρινή κυβέρνηση άναγκάατηκε κ ά τω άπό τήν άμεση πίεση του προλεταριάτου νά τήν Εξαγγείλει
σά μιά δ η μ ο κ ρ α τ ί α μ έ κ ο ι ν ω ν ι κ ο ύ ς θ ε σ μ ο ύ ς , δτι τό
παρισινό προλεταριάτο ήταν άκόμα άνίκανο νά προχωρήσει μέ
άλλο τρόπο πέρα άπό τήν άστική δημοκρατία παρά μέ τή σ κ έ ψ η
και μέ τή φ α ν τ α σ ί α , δτι τήν Εξυπηρέτησα παντού δπου έδρασ·
πραγματικά, δτι οί υποσχέσεις πού του είχαν δοθεί έγιναν ένας
άφόρητος κίνδυνος γιά τή νέα δημοκρατία, δτι δλη ή ζωή τής
προσωρινής κυβέρνησης συνοψιζόταν α' ένα διαρκή άγώνα ένάντια στίς διεκδικήσεις του προλεταριάτου.
Στήν Εθνοσυνέλευση, ολόκληρη ή Γαλλία δίκαζε τό παρισινό προλεταριάτο. Ή έθνοσυνέλευση ξέκοψε άμέσως μέ τίς κοινωνικές αύταπάτες τής Επανάστασης τοό Φλεβάρη, άνακήρυξε
όρθά-κοφτά τήν ά σ τ ι κ ή δ η μ ο κ ρ α τ ί α καί μονάχα τήν άστική δημοκρατία. 'Απόκλεισε άμέοως άπό τήν Εκτελεστική Επιτροπή, πού τήν είχε διορίσει ή ίδια ή Εθνοσυνέλευση, τούς άντιπροσώπους τοό προλεταριάτου, τό Λουί Μπλάν καί τόν Ά λ μπέρ, άπόριψε τήν πρόταση γιά Ενα ειδικό δπουργείο Εργασίας
καί άποδέχτηκε μέ θυελλώδικες Επευφημίες τή δήλωση τοο όπουργού Τρελά δτι: «Πρόκειται μονάχα ν ά Ε π α ν α φ έ ρ ο υ μ ε τ ή ν
Ε ρ γ α σ ί α α τ ο ύ ς π α λ ι ο ύ ς δρους της».
Ό λ α αύτά δμως δέν άρκοϋααν. Ή δημοκρατία τοδ Φ λ ε βάρη καταχτήθηκε άπό τούς Εργάτες μέ τήν παθητική ύποστήριξ*) τής άστικής τάξης. Οί προλετάριοι μέ τό δίκιο τους θεωρούσαν τόν έαυτό τους νικητή τοϋ Φλεβάρη, καί προβάλανε τίς
υπερφίαλες άξιώσεις τού νικητή. Έ π ρ ε π ε νά νικηθούν ατούς
δρόμους, έπρεπε νά τούς δείξουν δτι ήταν καταδικαο,ιένοι οέ
ήττα, μόλις θά πολεμούσαν δχι μ έ τήν άστική τάξη, άλλά
έ ν ά ν τ ι α οτήν άστική τάξη. "Οπως ή δημοκρατία τοϋ Φ λ ε βάρη, μέ τίς σοσιαλιστικές παραχωρήσεις της, χρειάστηκε μιά
μ ά χ η του προλεταριάτου πού είχε ένωθεί μαζί μέ τήν άστική
τάξη Ενάντια ατή βασιλεία, έτσι χρειαζόταν καί μιά δεύτερη μάχ η γιά νά άπαλλαχθεί ή δημοκρατία άπό τίς σοσιαλιστικές π α ραχωρήσεις, γιά νά άποκρυαταλλωθεί έπίσημα ή κυριαρχία τής
ά σ τ ι κ ή ς δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς . Ή άστική τάξη Επρεπε ν* άποκρού-

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ

ΤΟ

1850 180

est, μέ τό δπλο ατό χέρι, τίς διεκδικήσεις τοδ προλεταριάτου.
Καί τό πραγματικό λίκνο τής άστιχής δημοκρατίας δέν είναι ή ν ί κ η τ ο υ Φ λ ε β ά ρ η , είναι ή ή τ τ α τ ο ϋ ' Ι ο ύ ν η .
Τό προλεταριάτο έπέαπευαε τή λύση δταν στίς 15 τού Μάη,
εισέβαλε στήν Εθνοσυνέλευση, δταν προσπάθησε μάταια νά κ α ταχτήσει χαί πάλι τήν Επαναστατική του έπιροή, μέ μόνο Αποτέλεσμα νά παραδόαει τούς δραστήριους άρχηγούς του στούς δεσμοφύλακες τής άστικής τάξης 1 . Il faut en finir! Πρέπει νά τ ε λειώνουμε μ' αύτή τήν κατάσταση! Μ* αύτή τήν κραυγή ή έθνοσυνέλευαη Εκδήλωσε τήν άπόφασή της νά έξαναγκάσει τό προλεταριάτο νά δόσει τήν Αποφασιστική μάχη. Ή Εκτελεστική
Επιτροπή έβγαλε μιά σειρά προκλητικά διατάγματα, όπως τό
διάταγμα πού Απαγόρευε τ'ς λαϊκές συγκεντρώσεις χ λ π . Ά π ό
τό βήμα τής συνταχτικής Εθνοσυνέλευσης οί έργάτες προκλήθηκαν, βρίστηκαν χαί χλευάστηκαν άνοιχτά. Ό κύριος δμως
στόχος τής έπίθεαης ήταν, δπως είδαμε, τά Ε θ ν ι κ ά Ε ρ γ α σ τ ή ρ ι α . Πάνω α' αύτά ή συνταχτική συνέλευση έπέατηαε έπιταχτιχά τήν προσοχή τής Εκτελεστικής Επιτροπής πού δέν περίμενε παρά ν' Ακούσει δτι τό διχό της σχέδιο έπιχυρώνεται σάν
προσταγή τής έθνοσυνέλευσης.
Ή Εκτελεστική Επιτροπή είχε άρχίαει χάνοντας δυσκολότερη τήν είσοδο ατά Εθνικά Εργαστήρια, μετατρέποντας τό μεροκάματο σέ πληρωμή μέ τό χομάτι, έξορίζοντας ατή Σολόν τούς
μή γεννημένους ατό Παρίσι έργάτες, γιά Εκτέλεση δήθεν έργων
έκχωμάτωαης. Αύτά τά έργα Εχχωμάτωσης ήταν μονάχα ένα
ρητορικό σχήμα γιά τόν Εξωραϊσμό τής άπέλααής τους, δπως
έλεγαν ατούς συντρόφους τους οί Εργάτες πού Επέστρεφαν άπογοητευμένοι άπό τή Σολόν. Τέλος, στις 21 τού 'Ιούνη, δημοσιεύτηκε ατή «Μονιτέρ» ένα διάταγμα πού πρόσταζε τό βίαιο διώ—
£ιμο δλων τών άνύπαντρων Εργατών άπό τά έθνιχά Εργαστήρια
ή τήν ένταξή τους ατό ατρατό.
Στούς Εργάτες δέν έμενε άλλη Εκλογή: έπρεπε ή νά π ε θάνοον άπό τήν πείνα, ή v i χτυπήσουν. Α π ά ν τ η σ α ν στίς 2 2
τού 'Ιούνη μέ μιά γιγάντια Εξέγερση δπου δόθηκε ή πρώτη μ ε 1
Ύ ο κ ρ α ά π ί χά γ»γον£τα τής 15 τοΟ Μάη τοΟ 1S48, δ Μπαρμπίς, β
Ά λ μ π ί ρ , δ Ραοκαΐγ, δ Ι ο μ π ρ ι ί , χαί λ(γ»ς μέρ·ς άργόι«ρα χ ι δ Μπλανχί,
χιοίοτηχαν χα( ρίχτηχαν οτ(ς φολαχίς
Rtvotv (Σημ. Σ6ντ )

176

KAP Λ ΜΑΡΞ

γάλη μ ά χ η Ανάμεσα στίς δυό τάξεις πού χωρίζουν τή σύγχρονη κοινωνία. "Ηταν Ενας άγώνας γιά τή διατήρηση ή τήν Εκμηδένιση τού i σ τ ί χ ο υ καθεστώτος. Ξεσχίστηκε τό πέπλο πού
χάλυπτε τή δημοκρατία.
Είναι γνωστό 8τι οί Εργάτες μέ πρωτοφανέρωτη γενναιότητα χαί μεγαλοφυία, χωρίς Αρχηγούς, χωρίς χοινό σχέδιο, χ ω ρίς μέσα χαί στό μεγαλύτερο μέρος τους, χωρίς δπλα, πέντε
ολόκληρες μέρες κρατούσαν σέ δύσκολη θέση τό στρατό, τήν
κινητή φρουρά, τήν παρισινή Εθνοφρουρά χαί τήν έθνοφρουρά
πού ήρθε &πό τίς Επαρχίες. Είναι γνωστό δτι ή Αστιχή τάξη,
γιά τή θανάσιμη άγωνία πού πέρασε, Αποζημιώθηκε μέ μιάν
άνήχουστη χτηνωδία χι Εσφαξε πάνω άπό 3.000 αιχμαλώτους.
Οί Επίσημοι άντιπρόσωποι τής γαλλικής δημοκρατίας ήταν
τόσο πολύ Επηρεασμένοι άπό τή δημοχρατιχή ιδεολογία, πού
μόνο μερικές βδομάδες άργότερα άρχισαν νά διαισθάνονται τή
σημασία τής μάχης του 'Ιούνη. Σά νάχαν άποναρχωθεί Από τόν
καπνό τοδ μπαρουτιού πού μεσα του διαλύθηκε ή φανταστική
δημοκρατία τους.
"Οσο γιά τήν άμεση έντύπωση πού προξένησε σέ μάς ή
είδηση γιά τήν ήττα τοδ Ίού/η, άς μάς έπιτρέψει ό Αναγνώστης νά τήν περιγράψουμε μέ τά λόγια τής «Νέας 'Εφημερίδας
τού Ρήνου»:
«Τό τελευταίο επίσημο ύπόλειμα τής έπανάστασης τού
Φλεβάρη, ή Εκτελεστική Επιτροπή, διαλύθηχε σά μιά όπτασία,
μπρός στή σοβαρότητα τών γεγονότων. Τά πυροτεχνήματα τού
Ααμαρτίνου μεταβλήθηκαν στούς Εμπρηστικούς πυραύλους τοδ
Καβαινιάχ. Ή «Fraternité», ή άδερφοσύνη τών Αντίθετων τάξεων,
πού ή μιά τους εκμεταλλεύεται τήν ί λ λ η , αύτή ή «Fraternité»
πού διακηρύχτηκε τό Φλεβάρη χαί γράφτηκε μέ κεφαλαία γράμματα πάνω στό μέτωπο τοδ Παρισιού, σέ κάθε φυλακή, σέ χάθε στρατώνα—ή Αληθινή της, ή γνήσια, ή πεζή της Εκφραση
είναι ό Ε μ φ ύ λ ι ο ς π ό λ ε μ ο ς , ό έμφύλιος πόλεμος στήν πιό
φοβερή του μορφή, ό πόλεμος Ανάμεσα στήν έργασία χαί στό
χεφάλα'.ο. Ή άδερφοσύνη αύτή λαμπάδιαζε μπρός σ' δλα τά
παράθυρα τοδ Παρισιοδ τό βράδυ τής 2 5 τοδ 'Ιούνη όταν τό
Παρίσι τής άστιχής τάξης ήταν φωταγωγημένο, ένώ τό Παρίσι τοδ
προλεταριάτου καιγόταν, αίμοραγοδσε, βογγοδσε. Ή άδερφοσύνη
χράτησε άχριβώς τόσον καιρό, δσο τά συμφέροντα τής Αστικής
τάξης ήταν άδελφωμένα μέ τά συμφέροντα τοδ προλεταριάτου.

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΕ ΕΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΠΟ ΤΟ 1848 ΩΕ ΤΟ 1850

177

»Σ,ολαστιχοί τής παλιάς Επαναστατικής παράδοσης τοό
1793, δογματικοί σοσιαλιστές πού ζητιάνευαν στίς πόρτες τής
άστικής τάξης έλεημοσύνη γιά τό λαό καί πού τούς έπιτρέπανε
νά κάνουν πολύωρα κηρύγματα καί νά έκτίθενται τόσον καιρό δσο χρειαζόταν γιά ν' Αποκοιμίζουν τό προλεταριακό λιοντάρι, δημοκράτες πού ξαναζητούσαν ολόκληρο τό παλιό άστικό
καθεστώς, έκτός άπό τό έστεμμένο κεφάλι, άντιπολιτευόμενοι
οπαδοί τής δυναστείας πού ή τύχη, άντίς μιάν κυβερνητική άλλαγή, τούς έφερε τήν άνατροπή τής ^δυναστείας, νομιμόφρονες
πού δέν ήθελαν νά βγάλουν τή λιβρέα, μά ν' άλλάξουν μονάχ α τό κόψιμό της—xùtoi ήταν οί σύμμαχοι μέ τούς οποίους ό
λαός έκανε τό Φλεβάρη του.
»'II έπανάσταση τού Φλεβάρη ήταν ή δ μ ο ρ φ ή έπανάσταση,
ή έπανάσταση πού συγκέντρωνε τή γενική συμπάθεια, γιατί οί
Αντιθέσεις πού ξέσπασαν μέσα της ένάντια στή βασιλεία κοιμούνταν άνεξέλιχτα, Αρμονικά, ή μιά πλάΓ στήν άλλη, γιατί ή κοινωνική π ά λ η πού άποτελοΰσβ τό βάθρο της είχε Αποχτήσει
μονάχα μιάν άέρινη ύπαρξη, τήν ύπαρξη τής φράσης, τοό λόγου.
Ή έ π α ν ά σ τ α σ η τ ο ύ ' Ι ο ύ ν η είναι ή ά σ χ η μ η έπανάσταση,
ή άποκρουστική έπανάσταση, γιατί στή θέση τής φράσης μπήκε τό
πράγμα, γιατί ή δημοκρατία ξεγύμνωσε τό κεφάλι τοο ίδιου τοό
τέρατος Αφαιρώντας τό στέμα πού τό προστάτευε χαί τό έκρυβε.
» Τ ά ξ ι ς 1 αύτή ήταν ή πολεμική κραυγή τοδ Γκιζό. Τ ά ξ ι ς ! φώναζε ό Σεμπαστιάνι, 6 οπαδός τοδ Γχιζό, όταν ή
Ρ.αρσοβία έγινε
ρωσιχή. Τ ά ξ ι ς ! φωνάζει ό Καβαινιάχ, ο
χτηνώδης άντίλαλος τής γαλλιχής έθνοσυνέλευσης χαί τής δημοκρατικής άστιχής τάξης. Τ ά ξ ι ς ! βροντούσαν οί μύδροι τών
πολυβόλων του δταν σχίζανε τό σώμα τοδ προλεταριάτου. Κ α μιά άπό τίς πολυάριθμες έπαναστάσεις τής γαλλιχής άστιχής
τάξης, Από τό 1789 χαί ύστερα, δέν Αποτελούσε Απόπειρα χ α τ ά
τής τ ά ξ ε ω ς , γιατί δλες τους άφηναν άθιχτη τήν κυριαρχία
τής τάξης, άφηναν ά θ ι χ τ η τή σκλαβιά τών έργατών, άφηναν
άΟιχτο τό ά σ τ ι κ ό καθεστώς, δσο συχνά κι άν άλλαζε ή πολιτική μορφή αύτής τής κυριαρχίας κι αύτής τής σκλαβιάς. Ό
Ι ο ύ ν η ς παραβίασε αύτή τήν τάξη. 'Αλίμονο στόν Ιούνη!»
(«Ν. Ε. τοδ Ρ.» 2 9 τοδ 'Ιούνη 1848).
'Αλίμονο στόν Ι ο ύ ν η ! άντήχησε ό άντίλαλος τής Εύρώπης.
Ή άστική τάξη ε ξ α ν ά γ κ α σ ε τό παρισινό προλεταριάτο
12

a*

ΚΑΡΑ

ΜΑΡΞ

νά χάνει τήν έξέγερση το5 'Ιούνη. Σ* αύτό τό γεγονός βρισχόταν κιόλας ή καταδίκη του. Ούτε οί άμεαες ομολογημένες άνάγκες του τό έσπρωχναν νά θέλει τή βίαιη άνατροπή τής Αστικής τάξης, οΟτε μπορούσε ν' άνταποκριθεί σ' αύτό τό καθήκονΧρειάστηκε νά τό πληροφορήσει έπίσημα ή «Μονιτέρ», δτι π έ ρασε δ καιρός πού ή δημοκρατία έκρινε σκόπιμο νά υποκλίνεται μπρός στίς αύταχάτες του καί μόνο ή ήττα του τό έπεισ»
γιά τήν Αλήθεια δτι κι ή πιό παραμικρή καλυτέρευση τής κ α τάστασής του παραμένει ο ύ τ ο χ ί α μ έ σ α σ τ ά π λ αί σι et
τής άστικής δημοκρατίας, μιά ούτοπία πού γίνεται έγκλημα μ ό λις θελήσει νά γίνει πραγματικότητα. Στή θέση τών διεκδικήσεων πού ήταν υπερβολικές στή μορφή, μικρόπρεπες καί μάλιστα άστικές στό περιεχόμενο, καί πού ήθελε νά τίς άποσπάσεε
άπό τή δημοκρατία τοΰ Φλεβάρη, μχήκε τό θαρραλέο έπανα—
στατικό μαχητικό σύνθημα: ' Α ν α τ ρ ο π ή τ ή ς ά σ τ ι κ ή ς τ ά ξης! Δ ι χ τ α τ ο ρ ί α τ ή ς έ ρ γ α τ ι κ ή ς τ ά ξ η ς !
Τό προλεταριάτο μετατρέποντας τόν τάφο του σέ λίκνο τ ή ς
ά σ τ ι κ ή ς δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς άνάγκασε τήν τελευταία νά παρουσιαστεί στήν καθαρή της μορφή, σάν τό κράτος πού δ ομολογημένος σκοπός του είναι νά διαιωνίσει τήν κυριαρχία τοΰ κ ε φαλαίου, τή σκλαβιά τής έργασίας. Έ χ ο ν τ α ς διαρκώς μπρός
στά μάτια της τόν γεμάτο ούλές Αδυσώπητο χαί Ακατανίκητο»
έχθρό της — Ακατανίκητο, γιατί ή ύπαρέή τοο είναι ό δρος τής
δικής της ζωής — ή λυτρωμένη ά π ' 8λα τά δεσμά άστιχή κ υ ριαρχία, ήταν έπόμενο νά μετατραπεί Αμέσως σέ ά σ τ ι κ ή τ ρ ο μ ο κ ρ α τ ί α . Μιά καί τό προλεταριάτο είχε παραμεριστεί π ρ ο σωρινά άπό τή σκηνή χαί μιά χαί ή άστιχή διχτατορία ε ί χ ε
Αναγνωριστεί έπίσημα, τά μεσαία στρώματα τής άστικής κ ο ι νωνίας, οί μικροαστοί καί ή άγροτιχή τάξη ήταν Αναγκασμένοι»,
στό βαθμό πού ή θέση τους γινόταν πιό άνυπόφορη κι ή άντί θ βοή τους μέ τήν αστική τάξη τραχύτερη, νά προσχωρούν δλο κ α ί
περισσότερο στό προλεταριάτο. "Οπως προηγούμενα έβλεπαν τ ή *
αιτία τής άθλιότητάς τους στήν άνοδο τού προλεταριάτου, Ιτσί.
τώρα ήταν Υποχρεωμένοι νά βλέπουν στήν ήττα του τήν α ί τ ί »
τής άθλιότητάς τους.
Ά ν ή έξέγερση τού 'Ιούνη άνέβασε παντού σ' δλη τήν ήπειρωτική Εύρώπη τήν αυτοπεποίθηση τής άστικής τάξης καί τήν·
έσπρωξε σέ μιάν άνοιχτή συμμαχία μέ τή φεουδαρχική βασιλεία,
ένάντια στό λαό, ποιό ήταν τό πρώτο θύμα αύτήίς τής σ υ μ μ α -

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ Σ Τ Η ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

184

χίας; Ή (δια ή ήπειρωτιχή άστική τάξη. Ή ήττα τοδ Ι ο ύ ν η
τήν Εμπόδισε νά στεριώσει τήν κυριαρχία της χα( νά συγκρατήσει τό λαό μισοίκανοποιημένο, μισοδυοαρεοτημένο στό πιό χ α μηλό σκαλοπάτι τής άστικής Επανάστασης.
Τέλος, ή ήττα τοό 'Ιούνη φανέρωσε στίς δεσποτιχές δυνάμεις τής Εύρώπης τό μυστιχό δτι ή Γαλλία ήταν άναγκασμένη,
κάτω άπό οποιεσδήποτε συνθήχες, νά διατηρεί τήν ειρήνη
πρός τά έξω, γιά νά μπορεί νά διεξάγει τόν Εμφύλιο πόλεμο
πρός τά μέσα. "Ετσι, οί λαοί πού είχαν άρχίσει τόν άγώνα γιά
τήν έθνιχή άνεξαρτησία τους παραδόθηχαν στήν όπέρτερη δύναμη τής Ρωσίας, τής Αύστρίας χαί τής Πρωσίας, ταυτόχρονα δμως ή τύχη αύτών τών έθνιχών επαναστάσεων οποτάχτηκβ
στήν τύχη τής προλεταριαχής Επανάστασης χαί τούς άφαιρέθηχε ή φαινομενική αύτοτέλεια, ή άνεξαρτησία τους άπό τή
μεγάλη χοινωνιχή άνατροπή. Οϋτε ό ουγγρος πρόχειται νά
λευτερωθεί, οϋτε ό πολωνός, οϋτε ό ιταλός δσον καιρό ό έργάτης θά παραμένει σκλάβοςΙ
Τέλος, μέ τίς νίχες τής 'Ιερής Συμμαχίας, ή Ευρώπη πήρε μιά τέτια δψη, πού χάθε καινούργια προλεταριακή Εξέγερση
στή Γαλλία πρέπει νά συμπίπτει άμεσα μ' έναν π α γ χ ό σ μ ι ο
π ό λ ε μ ο . Ή νέα γαλλιχή έπανάσταση είναι άναγχασμένη νά
έγχαταλείψει άμέσως τό έθνιχό έδαφος χαί νά κ α τ α χ τ ή σ ε ι
τ ό ε ύ ρ ω π α ί χ ό έ δ α φ ο ς , τό μόνο πού πάνω του μπορεί νά
πραγματοποιηθεί ή χοινωνιχή έπανάσταση τού 19ου αιώνα.
Μόνο λοιπόν μέ τήν ήττα τού 'Ιούνη δημιουργήθηχαν όλες
οί σονθήχες πού έπιτρέπουν στή Γαλλία ν' άναλάβει τήν π ρ ω τ ο β ο υ λ ί α τής εύρωπαΤχής Επανάστασης. Μόνο άφού βουτήχ τ η χ ε στό αίμα τών Ε ξ ε γ ε ρ μ έ ν ω ν τ ο ύ Ι ο ύ ν η ή τρίχρωμη σημαία έγινε ή σημαία τής εύρωπαίχής έπανάστασης, ή
κ ό κ κ ι ν η σημαίαΙ
Καί μείς άναφωνούμε: Ή Ε π α ν ά σ τ α σ η π έ θ α ν ε Ι Ζήτω ή έπανάστασηΙ
«
II
13 TOT ΙΟΓΝΗ 1849
Ή 2 5 τού Φλεβάρη 1848 παραχώρησε στή Γαλλία τή δ ημ ο χ ρ α τ ί α , ή 2 5 τοϋ 'Ιούνη τής έπέβαλε τήν έ π α ν ά σ τ α σ η .
Καί ύστερα άπό τόν Ιούνη ή èrανάσταση σήμαινε: ά ν α τ ρ ο -

teo

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ.

π ή Tf)c ά σ τ ι κ ή ς κ ο ι ν ω ν ί α ς , Ενώ tcpiv άπό τό Φλεβάρη,
σήμαινε: ά ν α τ ρ ο π ή τ ή ς μ ο ρ φ ή ς τ ο ό κ ρ ά τ ο υ ς .
Ό άγώνας *το5 'Ιούνη καθοδηγήθηκε άπό τή δ η μ ο κ ρ α τ ι κ ή ομάδα τής άστικής τάξης. Μέ τή νίκη, ή πολιτική Εξοοσία Επεσε Αναγκαστικά στά χέρια της. Ή κατάσταση πολιορκίας Ιριξε δίχως Αντίσταση τό δεμένο χειροπόδαρα Παρίσι στά
πόδια της, ένώ οτίς έπαρχίες Επικρατούσε μιά ήθική κατάσταση
πολιορκίας,ή άπειλητική, χτ^νώδης υπεροψία τής νίκης τών άατών
καί ό Αχαλίνωτος φανατισμός τών χωρικών γιά τήν ιδιοχτησία.
Ά π ' τ ά κ ά τ ω λοιπόν δέν ύπήρχε κανένας κίνδυνος!
Μαζί μέ τήν Επαναστατική δύναμη τών έργατών τσακίστηκε καί ή πολιτική Επιροή τών ρεπουμπλικάνων δημοκρατών, δηλ.
τών μικροαστών δημοκρατών πού άντιπροσωπεύονταν
στήν
έκτελεστική Επιτροπή άπό τό Λεντρύ-Ρολλέν, ατή συνταχτική
Εθνοσυνέλευση άπό τό κόμμα τών όρεινών* καί ατόν τύπο άπό
τή «Ρεφόρμ»**. Στίς 16 τοϋ "Απρίλη είχαν συνωμοτήσει μαζί
μέ τούς αστούς δημοκράτες ένάντια ατό προλεταριάτο, στίς
μέρες τοϋ 'Ιούνη είχαν πολεμήσει Ενάντιά του μαζί μέ τούς
ίδιους. "Εται, μόνοι τους άνατίναξαν τή βάση πάνω στήν όποία
υψωνόταν τό κόμμα τους σά δύναιιη, γιατί ή μικροαστική τάξη
μπορεί τόσον καιρό μονάχα νά κρατήσει μιάν Επαναστατική στάση άπέναντι στήν άστική τάξη, δσο στέκεται πίσω της τό
προλεταριάτο. Τούς δόσαν· τά παπούτσια ατό χέρι. "Η ψευτοσυμμαχία πού κλείστηκε μ' αύτούς άπρόθυμα καί ύατερόβοολα τήν Εποχή τής προσωρινής κυβέρνησης καί τής Εκτελεστικής έπιτροπής καταγγέλθηκε Ανοιχτά άπό τούς άατούς δημοκράτες. Περιφρονημένοι καί παραπεταμένοι αάν σύμμαχοι, ξεπέαανε ατό δευτερεύοντα ρόλο τών σωματοφυλάκων τών τρίχρωμων δημοκρατών, άπό τούς οποίους δέ μπορούσαν ν' άποσπάσουν
καμιά παραχώρηση, πού ήταν δμως ύποχρεωμένοι νά δποατηρί* Ό ρ ι ι ν ο ί δνομαζονταν, οτήν π ι ρ ί ο ί ο τής έπανάαταοης τοΟ 1848 οί άντιπρίαοιποι τόν μιχροαατβν Βημοχρατβν ατή συνταχτική ουνέλ·υση χαί
ατή νομο&·τιχή συνέλ·υση. 'Η δνομααία «Ιναι παρμένη Από τήν έποχή
τής μ · γ α λ η ς γαλλικής έπαναατασης δπου τήν ίριατιρή πτέρυγα τής συμβατικής τήν δνόμαζαν «Βρος», γιατί οί Αριατ·ροί αότοί βουλ·υτές, οτίς αον·Βρ·.ασ·ις τής συμβατικής, κάθονταν ατό βάθος, οτίς ψ η λ ό τ · ρ · ς ΙΒρ·ς. «Τό
χόμμα τβν δρ·ινβν, τό 1848, Αντιπροσώπου· Αντίθιτα μιά μάζα πού τ α λαντ«υόταν Ανάμισα στήν άστιχή τάξη χαί ατό προλεταριάτο» (Μαρξ) Οί δρ«ινοί αύτοί Βέν ήταν παρα μια Αξιοθρήνητη παροΒία τοβ «Βρους». (Σημ. Μ·τ.)
** «Reforme»: βργανο τοΟ κόμματος τβν δρ·ινβν ατά 1848.(2ημ. Μ·τ.)

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΟΝΕΣ Σ Τ Η ΓΑΑΑΙΑ ΑΠΟ ΤΟ 18+8 ΟΣ ΤΟ 1850

ΙβΙ

ζουν τήν κυριαρχία τών τρίχρωμων χάθε φορά πού οί αντιδημοκρατικές Αστικές ομάδες φαινόταν δτι διαμφισβητοδσάν αύτή
τήν κυριαρχία χαί μαζί της τή δημοκρατία. Τέλος, οί ομάδες
αύτές, οί όρλεανικοί χαί οί νομιμόφρονες, βρέθηχαν άπό τήν άρχ ή νά είναι μειοψηφία μέαα στή συνταχτική έθνοσυνέλευση. Πρίν
τίς μέρες τοϋ 'Ιούνη δέν τόλμησαν ν' Αντιδράσουν παρά μέ τό
προσωπείο τοϋ άστιχού δημοχρατισμοϋ. Ή νίκη τοϋ 'Ιούνη υποχρέωσε γιά μιά στιγμή ολόκληρη τήν άστική Γαλλία νά χαιρετίσει στό πρόσωπο τοϋ Καβαινιάκ τό σωτήρα της. Κι δταν, λίγο ύστερα άπό τίς μέρες τού 'Ιούνη, ξαναπόχτησε τό άντιδημοκρατικό κόμμα τήν Ανεξαρτησία του, ή στρατιωτική διχτατορία χαί ή κατάσταση πολιορκίας στό Παρίσι δέν τοϋ επέτρεψαν
παρά νά έχτείνει τίς κεραίες του πολύ δειλά καί μέ μεγάλη
προφύλαξη.
Ά π ό τό 1830, ή Α σ τ ι χ ο δ η μ ο χ ρ α τ ι χ ή ομάδα, μέ τούς
συγγραφείς της, τούς έχπροσώπους της, τίς άξίες της, τίς φιλοδοξίες της, τούς βουλευτές της, τούς στρατηγούς της, τούς τραπεζίτες χαί τούς δικηγόρους της, συγκεντρώθηκε γύρω άπό μιά
παρισινή έφημερίδα, τή «Νασιονάλ». Ή έφημερίδα αύτή είχε
τίς δικές της έκδόσεις στίς έπαρχίες. Ή κλίκα τής «Νασιονάλ»
ήταν ή δ υ ν α σ τ ε ί α τ ή ς τ ρ ί χ ρ ω μ η ς δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς . Κατέλαβε άμέσως δλα τά κρατικά Αξιώματα, τά δπουργεία, τή διεύθυνση τής άστυνομίας, τή διεύθυνση τών ταχυδρομείων, τίς
θέσεις τών νομαρχών, τίς θέσεις τών άνώτερων Αξιωματικών
πού είχαν μείνει κενές στό στρατό. 'Επικεφαλής τής έκτελεστικής Εξουσίας βρισκόταν ό στρατηγός της, ό Κ α β α ι ν ι ά κ , χαί
ό άρχιαυντάχτης της Μαρράστ έγινε 6 μόνιμος πρόεδρος τής
συνταχτικής Εθνοσυνέλευσης. Στά σαλόνια του, σάν τελετάρχης,
Απόδιδε τιμές έξ ονόματος τής «καθώς πρέπει» δημοκρατίας.
Ά κ ό μ α χαί έπαναστάτες γάλλοι συγγραφείς, Από ένα είδος δειλίας μπρός στή δημοκρατική παράδοση, ένίσχυσαν τήν
πλάνη δτι οί βασιλόφρονες κυριαρχούσαν στή συνταχτική έθνοσυνέλευση. 'Η συνταχτική ουνέλευση, Αντίθετα, ύστερα άπό
τίς μέρες τού 'Ιούνη έμεινε 6 Α π ο κ λ ε ι σ τ ι κ ό ς
εκπρόσωπ ο ς τ ο ύ Α σ τ ι κ ο ύ δ η μ ο χ ρ α τ ι σ μ ο ϋ χαί φανέρωνε τόσο
πιό Αποφασιστικά αύτή τήν πλευρά, δσο περισσότερο χατέρεε έξω
άπό τή συνέλευση ή έ π ι ροή τών τρίχρωμων δημοκρατών. "Οταν
(μπαίνε ζήτημα νά όπερασπίαει τή μ ο ρ φ ή τής άστιχής δημοκρατίας, τότε ή συνέλευση είχε στή διάθεσή της τίς ψήφους

12β

•a*ΚΑΡΑΜΑΡΞ

τών ρεπουμπλικάνων δημοκρατών. "Οταν έπρόκειτο νά όπερλοτΛοει τό π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν ο « τότε ούτε ό τρόπος (κφρασης της δέν
τή χώριζε πιά άπό τίς ομάδες τών βασιλοφρόνων άστών, Αφοδ
τά συμφέροντα της άστικ?;ς τάξης, οί ολικοί Spot της ταξικής
κυριαρχίας της καί της ταξικής Εκμετάλλευσης, άποτελοδν ΓσαΓαα τό περιεχόμενο της άστικης δημοκρατίας.
Δέν ήταν λοιπόν ό βασιλισμος, άλλά ό άστιχός δημοκρατισμός που έφαρμοζόταν στή ζωή χαί στίς πράξεις αυτής της
συνταχτικής συνέλευσης, πού στό τέλος δέν πέθανε ούτε σκοτώθηκε, άλλά σάπισε.
£ ' ολη τ ή διάρκεια της κυριαρχίας της, 8σον καιρό έπαιζε
στό προσκήνιο τόν κύριο, τόν κρατικό ρόλο, στό βάθος τής σκηνής γινόταν μιά Αδιάκοπη τελετή θυσιών—οί συνεχείς καταδίκες
τών αιχμαλωτισμένων Επαναστατών του Ι ο ύ ν η άπό τά στρατοδικεία ή έ έκτοπισμός τους χωρίς δίκη. Ή συνταχτική συνέλευση ε ' χ ε τή λεπτότητα νά παραδεχτεί οτι στό πρόσωπο τών
έπαναστατών τοϋ Ιούνη δέ δίκαζε εγκληματίες, άλλά τσάκιζε
έχθρούς.
Ή πρώτη πράξη της συνταχτικής Εθνοσυνέλευσης ήταν 6
διορισμός μιάς Α ν α κ ρ ι τ ι κ ή ς έ π ι τ ρ ο π ή ς γιά τά γεγονότα
τοϋ Ι ο ύ ν η χαί τής 15 τού Μάη καί γιά τή συμμετοχή τών
ήγετών τοϋ σοσιαλιστικού καί τού δημοκρατικού κόμματος στά
γεγονότα αυτών τών ήμερών. Ή Ανάκριση στρεφόταν άμεσα
ένάντια στό Λουί Μπλάν, β τό Λεντρύ-Ρολλέν χαί τόν Κοσιντιέρ. Οί Αστοί δημοχράτες φλογίζονταν Από Ανυπομονησία v i
ξεφορτωθούν τούς Αντιπάλους αύτούς. Τήν ίκανοποίηση τής μνησικακίας τους δέ μπορούσαν νά τήν έμπιστευθούν σέ πιό κ α τ ά λ ληλο υποκείμενο άπό τόν κ. Ό ν τ ι λ ό ν Μ π α ρ ρ ό , τόν πρώην
αρχηγό τής δυναστικής άντιπολίτευσης, τήν ένσάρκωση τού φιλελευθερισμού, τό μεγαλόπρεπο μηδενικό (nullité grave), τήν
έμβριθή Επιπολαιότητα πού δέν είχε νά έκδικηθεί μονάχα μιά
δυναστεία, άλλά χαί νά ζητήσει λογαριασμό άπό τούς Επαναστάτες γιά τή ματαίωση μιάς πρωθυπουργίας. 'Ασφαλής έγγύηση
τής άνοίχτιρμοσύνης τουΙ Αυτός ό Μπαρρό λοιπόν διορίστηκε
πρόεδρος τής Ανακριτικής έπιτροπής καί σκάρωσε μιά δίκη μέ
τά 8λα της ένάντια στήν έπανάσταση τοϋ Φλεβάρη, πού συνοψίζεται Ιτσι: 17 τού Μάρτη, δ ι α δ ή λ ω σ η . 16 τοϋ 'Απρίλη, σ υ ν ω μ ο σ ί α . 15 τού Μάη, Α π ό π ε ι ρ α . 2 3 τοϋ 'Ιούνη, έ μ φ ό λ ι ο ς π ό λ ε μ ο ς Ι Γιατί δέν άπλωσε τίς σοφές και έγκληματο-

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

183

(λογικές έρευνες του ώς τίς 2 4 τοό Φλεβάρη; Ή «Ζουρνάλ ντέ
Ντεμπά» 1 άπάντηοβ: ή 2 4 τοϋ Φλεβάρη είναι ή ί δ ρ υ σ η τ ή ς
Ρ ώ μ η ς . Ή καταγωγή τών κρατών χάνεται μέσα α* ένα μύθο,
χ ο ύ πρέπει κανείς νά τόν πιστεύει, μά πού δέν πρέπει νά τόν
συζητάει. Ό Août Μπλάν χαί ό Κοσιντιέρ παραδόθηκαν στά δικαστήρια. Ή Εθνοσυνέλευση όλοχλήρωσε τό έργο τοό αύτοχα'ύαρμοϋ της, πού τό είχε άρχίσει στίς 15 τού Μάη.
Τό σχέδιο γιά φορολογία τοϋ κεφαλαίου, πού είχε συλλάβει ή προσωρινή χυβέρνηση χαί πού τό υιοθέτησε ξανά ό Γχουτσό — μέ τή μορφή ένός Ενυπόθηκου δανείου — άπορίφθηκε άπό
τή συνταχτική συνέλευση Ό νόμος πού περιόριζε τή μέρα
έργασίας 03 δέκα ώρες καταργήθηκε. Ή φυλάκιση γιά χρέη
μπήχε ξανά α* έφαρμογή, άποχλείστηχε ή συμμετοχή στό σώμα
τών ένόρχων μεγάλου τμήματος τοό γαλλικού πληθυσμού πού
δέν ξέρει ούτε άνάγνωση, ο0:ε γραφή. Γιατί δχι χι άπό τό
δικαίωμα ψήφου; Ξαναεφχρμόστηχε ή κατάθεση χρηματικής έγγύησης γιά τίς έφημερίδες. Περιορίστηκε τό δικαίωμα τοϋ αυ•νεταιρίζεσθαι.
Στή βιασύνη τους δμως νά ξαναδόσουν πίσω στίς παλιές
άστικές σχέσεις τίς παλιές τους έγγυήσεις χαί νά Εξαλείψουν
χάθε ίχνος πού άφησαν πίσω τους τά χ ύ μ α τ α τής Επανάστασης,
<οί άστοί δημοκράτες σχόνταψαν σέ μιάν άντίσταση πού τούς
Απειλούσε μέ άναπάντεχο κίνδυνο.
Κανένας δέν είχε άγωνιστεί στίς μέρες τοϋ 'Ιούνη γιά τή σωτηρία τής ίδιοχτησίας χαί γιά τήν Αποκατάσταση τής πίστης πιό
φανατικά άπό τούς παρισινούς μικροαστούς — τούς καφετζήδες,
τ ο ύ ς έστιάτορες, τούς ταβερνιάρηδες, τους μιχρεμπόρους, πραματευτάδες, Επαγγελματίες χ λ π . Τό μαγαζί άνασχουμπώθηχε χαί
βάδισε ένάντια στό οδόφραγμα γιά ν' Αποκαταστήσει τήν κυκλοφορία πού οδηγεί άπό τό δρόμο στό μαγαζί. Πίσω δμως
4 π ό τό όδόφραγμα στέχονταν οί πελάτες χι οί όφειλέτες, μηρός
του οί πιστωτές τοϋ μαγαζιού. Κι δταν τά όδοφράγματα γκρεμίστηκαν χι οί έργάτες συντρίφτηκαν χι δταν οί μαγαζάτορες,
•μεθυσμένοι άπό τή νίχη, έτρεξαν πίσω στά μαγαζιά τους, βρήκαν
-τήν είσοδο φραγμένη άπό ένα σωτήρα τής ίδιοχτησίας, έναν
-έπίσημο πράχτορα τής πίστης, πού τούς παρουσίαζε τίς ά π ε ι 1
«Journal d e s Débats»: συντηρητική καθημερινή Ιφημ·ρ1Κα ποδ Ιβγαι« · ατό Παρίσι Λ«' τό 1789. (Σημ. l u v t . )

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

λητιχές Επιστολές: ληξιπρόθεσμο γραμμάτιο! ληξιπρόθεσμο νοίκι! ληξιπρόθεσμη τραβηχτική! χρεωχοπημένο μαγαζί! χρεωχοπημένος μαγαζάτορας!
Δ ι ά σ ω σ η τ ή ς ί δ ι ο χ τ η σ ί α ς ! "Ομως τό σπίτι δπου
κατοικούσαν δέν ήταν ίδιοχτησία τους. Τό μαγαζί πού φυλάγανβ δέν ήταν ίδιοχτησία τους. Τά έμπορεύματα πού πουλούσαν
δέν ήταν ίδιοχτησία τους. Οδτε τό μαγαζί τους, οδτε τό πιάτο
δπου τρώγανε, οδτε τό κρεβάτι δπου κοιμούνταν άνήχαν πιά
α* αύτούς. Ά π * αύτούς άχριβώς έμπαινε ζήτημα ν ά σ ω θ ε ί α ύ τ ή ή ί δ ι ο χ τ η σ ί α πρός δφελος τοό ίδιοχτήτη πού τούς είχε νοικιάσει τό σπίτι, τοό τραπεζίτη πού τούς είχε προεξοφλήσει τό γραμμάτιο, τοο κεφαλαιούχου πού τούς είχε δανείαβι μετρητά χρήματα, τοο Εργοστασιάρχη πού είχε έμπιστευθεί α' αύτούς τούς λιανοπωλητές έμπορεύματα γιά πούληση, πρός δφελος τοο μεγαλέμπορα πού είχε δόσει Επί πιστώσει τίς πρώτες
δλες α' αύτούς τούς Επαγγελματίες. ' Α π ο κ α τ ά σ τ α σ η
τής
π ί σ τ η ς ! Μά ή ξαναδυναμωμένη πίστη άποδείχτηχε εν ας ζωηρός χαί γεμάτος ζήλο θεός, άχριβώς γιατί έδιωξε άπό τούς τέσσερις τοίχους του τόν άναξιόχρεο όφειλέτη μαζί μέ τή γυναίχ α χαί τά παιδιά του, παραδίνοντας τήν είχονιχή ίδιοχτησία του
στό χεφάλαιο χαί ρίχνοντας τόν ίδιο στή φυλακή γιά χρέη, στή
φυλακή πού ξαναΟψώθηχε Απειλητικά πάνω άπό τά πτώματα
τών έξεγερμένων τού 'Ιούνη.
Οί μικροαστοί είδαν μέ τρόμο δτι τσαχίζοντας τούς Εργάτες παραδόσανε τούς έαυτούς τους χωρίς Αντίσταση στά χέρια
τών πιστωτών τους. Ή χρεωχοπία τους, πού άπό τό Φλεβάρη
καί δστ«ρα κέρδιζε χρόνο χαί πού είχε φαινομενιχά Αγνοηθεί,
κηρύχτηκε Ανοιχτά ύστερα Από τόν 'Ιούνη.
Ή ό ν ο μ α σ τ ι χ ή ί δ ι ο χ τ η σ ί α τ ο υ ς είχε Αφεθεί Απείραχτη τόσον χαιρό, δσο χρειαζόταν γιά νά τούς οδηγήσουν στό
πεδίο τής μάχης, Εν ό ν ό μ α τ ι τ ή ς ί δ ι ο χ τ η σ ί α ς . Τώρα
πού είχε ξεχαθαριστεί ό μεγάλος λογαριασμός μέ τό προλεταριάτο, μπορούσε νά ξαναξεκαθαριστε! κι ό μικρός λογαριασμός μέ
τό μπαχάλη. Στό Παρίσι τό συνολικό ποσό τών γραμματίων
πού έχχρεμούσε ή πληρωμή τους ήταν πάνω άπό 21 έκατομμύρια φράγκα, στίς έπαρχίες πάνω άπό 11 έχατομμύρια. Οί ίδιοχτήτες πάνω άπό 7.000 έμποριχών επιχειρήσεων τοο Παρισιού
δέν είχαν πληρώσει τό νοίχι τους άπό τό Φλεβάρη.
Ά ν ή έθνοσυνέλευση είχε διατάξει νά γίνει άνάκριση γιά

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

185

τήν π ο λ ι τ ι κ ή έ ν ο χ ή , Από τό Φλεβάρη καί πέρα, οί μικροαστοί μέ τή σειρά τους, ζητούσαν τώρα νά γίνει άνάχριση γιά
τά ά σ τ ι κ ά χ ρ έ η ώς τίς 2 4 τοό Φλεβάρη. Συγκεντρώθηκαν
κατά μάζες στήν αίθουσα τοό χρηματιστηρίου χαί άπαίτησαν Απειλητικά νά δοθεί, ύστερα άπό Απόφαση τοό έμποριοδικείου καί μέ
Υποχρέωση γιά τόν πιστωτή νά ξεκαθαρίσει τίς άπαιτήσεις του
δεχόμενος γιά πληρωμή ένα μέτριο ποσοστό, μιά παράταση πληρωμής σέ κάθε έμπορο πού θά μπορούσε ν* Αποδείξει 8τι φ τ ώ χεψε Εξαιτίας μόνο της στασιμότητας πού προχλήθηχε Από τήν
έπανάσταση χαί 8τι τό μαγαζί του στεκόταν χαλά στις 2 4 τοό
Φλεβάρη. Τό ζήτημα αύτό Εξετάστηκε, σάν πρόταση νόμου στήν
Εθνοσυνέλευση μέ τή μορφή concordats à Ι* amiable*.
συνέλευση ταλαντευόταν, όταν ξαφνικά έμαθε 8τι, τήν Γδια στιγμή, στήν πόλη Σαίν Ντενίς, χιλιάδες γυναίκες χαί παιδιά τών
έξεγερμένων είχαν έτο'μάσει μιάν (γγραφη αίτηση γιά άμνηστείχ.
Τούς μικροαστούς τούς έπιασε τρεμούλα μπρός στό Αναστημένο φάντασμα τού 'Ιούνη, χ α ί ή συνέλευση ξαναβρηκε τήν
άχαμψία της. Τά concordats à Γ amiable, οί φιλικοί συμβιβασμοί Ανάμεσα στόν πιστωτή χαί στόν όφειλέτη ΑπορίφΦηκαν στά
πιό ούσιαστιχά τους σημεία.
Έ τ σ ι , Αφού Από χαιρό πιά μέσα στήν
έθνοσυνέλευση
οί δημοκρατικοί Αντιπρόσωποι τών μικροαστών είχαν Απωθηθεί άπό τούς δημοχράτες Αντιπροσώπους τής Αστιχης τάξης,
ή κοινοβουλευτική αύτή ρήξη πηρε τήν Αστική, τήν πραγματική
οικονομική σημασία της, παραδίνοντας τούς μικροαστούς όφειλέτες στό έλεος τών Αστών πιστωτών. Έ ν α μεγάλο μέρος Από
τούς μικροαστούς καταστράφηκε όλοκληρωτικά χαί στούς υπόλοιπους Επιτράπηκε νά συνεχίσουν τίς δουλιές τους κάτω άπό
{ρους πού τούς έκαναν πέρα γιά πέρα δουλοπάροικους τού
κεφαλαίου. Στίς 22 τού Αύγουστου 1848 ή έθνοσυνέλευση
άπόριψε τούς «φιλικούς συμβιβασμούς». Στίς 19 τοό Σεπτέμβρη 1848, μέσα σέ κατάσταση πολιορκίας, ό πρίγκιπας Λουδοβίκος Βοναπάρτης χι ό φυλακισμένος τής Βενσέν, 6 κομμουνιστής Ρασπάΐγ, Εκλέχτηκαν Αντιπρόσωποι τού Παρισιού. *Η Αστική τάξη 8μως Ανάδειξε τόν τοκογλύφο σαράφη χι όρλεανικό
Φούλντ. Έ τ σ ι , ά π ' δλες τίς μεριές ταυτόχρονα έγινε Ανοιχτή
* Φιλικοί ουμβιβαομοί 4 ν 4 μ · α · oto6( & ν · ι λ έ τ · ς
(Ζημ. Met.)

»i

«ο6( * ι ο τ · ι ί ς .

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

κήρυξη πολέμου ένάντια στή συνταχτική Εθνοσυνέλευση, ένάντια
στόν ά ι τ ι χ ό δημοκρατισμό, ένάντια στόν Καβαινιάχ.
Δέ χρειάζεται νά έξηγηθεί δτι ή μ α ζ ι χ ή χρεωχοπία τών
παρισινών μικροαστών έμελλε νά έχει τόν ά ν τ ί χ τ υ π ό της π ο λ ύ
πιό πέρα άπό τόν χ ύ χ λ ο τών άμεσων θυμάτων της χαϊ νά κλονίσει γι* άλλη μιά φορά τό άστιχό έμπόριο, ένώ τό κρατικό Ι λ λείμα φούσχωνε ξανά άπό τά έξοδα τής έξέγερσης τοϋ Ι ο ύ ν η
χ α ί τά χ ρ α τ ι χ ά έσοδα έπεφταν διαρχώς Εξαιτίας τοϋ σταματήματος τί,ς παραγωγής, τοϋ περιορισμού τής χατανάλωσης χαί
της μείωσης τών εισαγωγών. Ό Καβαινιάχ χ α ί ή Εθνοσυνέλευση δέ μπορούσαν νά προστρέξουν σ' άλλο μέσο παρά σ' ένα
δάνειο πού τούς έριχνε άκόμα πιό βαθιά χ ά τ ω άπό τό ζυγό
τής άριστοχρατίας τοϋ χρήματος.
Έ ν ώ οί μικροαστοί ε ί χ α ν δρέψει σάν χαρπό τής νίχης τού
Ι ο ύ ν η τή χρεωχοπία χαί τ ή διχαστική Εκκαθάριση, οί γενίτσαροι τοϋ Καβαινιάχ, ο ί κ ι ν η τ έ ς φ ρ ο υ ρ έ ς , βρήκαν τήν άμοιβή τους στήν τρυφερή ά γ κ α λ ι ά τών χοχοτών χαί οί «νεαροί
σωτήρες τής χοινωνίας» δέχονταν κάθε λογής τιμές στά σαλόνια τοϋ Μαρράστ, τοϋ g e n t i l h o m m e 1 τής τρίχρωμης πού έ π α ι ζε τό ρόλο τοϋ Ά μ φ ι τ ρ ύ ο ν α καί τοϋ τρουβαδούρου μαζί τής
χαθώς πρέπει δημοκρατίας. Στό μεταξύ ή κοινωνική εύνοια γιά
τήν κινητή φρουρά κι ό δυσανάλογα μεγαλύτερος μισθός της
έξερέθιζε τό σ τ ρ α τ ό , ένώ ταυτόχρονα Εξαφανίζονταν δλες Εκείνες οί έθνικές α ύ τ α π ά τ ε ς μέ τίς όποιες ό άστικός δημοκρατισμός μέ τήν έφημερίδα του, τή «Νασιονάλ», είχε κατορθώσει,
τήν έ π ο χ ή τοϋ Λουδοβίκου Φιλίππου, νά πάρει μαζί του
έ ν α μέρος τοϋ στρατοϋ καί τής άγροτικής τάξης. Ό ρόλος το&
μεσολαβητή, πού ό Καβαινιάχ καί ή Εθνοσυνέλευση έπαιξαν
στή Β ό ρ ε ι α ' Ι τ α λ ί α γιά να τήν παραδόσουν, άπό κ ο ι ν ο ί
μέ τήν ' Α γ γ λ ί α , στήν Αύστρία — αύτή ή μιά μέρα τής έπιχράτησης χατάστρεψε δεκαοχτώ χρόνια άντιπολίτευσης τής «Νασιονάλ». Καμιά κυβέρνηση δέν ήταν λιγότερο έθνική άπό τήν κυβέρνηση τής «Νασιονάλ», καμιά δέν ήταν πιό έξαρτημένη ά π ό
τήν 'Αγγλία καί, στήν έ π ο χ ή τού Λουδοβίκου Φ ι λ ί π π ο υ , ή
<'Νασιονάλ» ζοϋσε παραφράζονται καθημερινά τό ρητό τοϋ Κ ά τ ω ν α : C a r t h a g i n e m e s s e delendain-. Κ α μ ι ά δέν ή τ α ν πιό δοι>1
G e n t i l h o m m e : Ιππότης. (Σημ. Συντ.)
* "II Κσρχηβάνα πρέπει νοέ χαταοτραφεΐ. (Σημ. Σ6ντ.)

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

187

λική άπέναντι στήν 'Ιερή Συμμαχία καί ή «Νασιονάλ» είχβ ζ η τήσει άπό ίνα Γκιζό νά ξεσκιστούν οι συνθήκες τής Βιέννης*.
Ή ειρωνεία τής Ιστορίας έκαμε τόν Μπαστίντ, τόν πρώην
συντάχτη τής Εξωτερικής πολιτικής τής «Νασιονάλ», όπουργό
τών Εξωτερικών τής Γαλλίας, γιά ν' Ανασκευάζει κάθε άρθρο
του μέ Ενα τηλεγράφημα
του.
Γιά μιά στιγμή ο στρατός καί ή Αγροτική τάξη είχαν πιστέψει δτι ταυτόχρονα μέ τή στρατιωτική διχτατορία είχαν
βάλει στήν ημερήσια διάταξη τής Γαλλίας τόν πόλεμο πρός τά
έξω καί τή «δόξα». Ό Καβαινιάκ δμως δέν ήταν ή διχτατορία
τού σπαθιού πάνω στήν άστική κοινωνία, ήταν ή διχτατορία
τής άστικής τάξης μέ τό σπαθί. Καί τό στρατιώτη δέν τόν
χρειαζόταν τώρα παρά μόνο στό ρόλο τού χωροφύλακα. Ό Κ α βαινιάκ έκρυβε κάτω άπό τά αύστηρά χαρακτηριστικά τής π α λαιοδημοκρατικής καρτερικότητας τήν άηδιαστική υποταγή στούς
ταπεινωτικούς δροος τών άστικών καθηκόντων του. L' argent
nea pas d t maître ! Τό χρήμα δέν έχει άφεντικό! "Οπως ή συντ α χ τ ι κ ή συνέλευση, γεν··.ά, έτσι κι αύτός έςιδανίκευσε τό π α λιό αύτό έκλογικό γνωμικό τοϋ tiers-état**, μεταφράζοντάς το
στήν πολιτική γλώσσα: ή άστική τάξη δέν έχει βασιλιά, ή άληθινή μορφή τής κυριαρχίας της είναι ή δημοκρατία.
Καί τό «μεγάλο οργανικό έργο» τής συνταχτικής έθνοσονέλευσης ήταν ή Επεξεργασία αύτής τής μ ο ρ φ ή ς , ή κατάρτιση ένός δημοκρατικού σ υ ν τ ά γ μ α τ ο ς . Ή
μετονομασία
τοϋ χριστιανικοϋ ήμερολογίου σέ δημοκρατικό, τοϋ 'Αγίου Βαρθολομαίου σέ "Αγιο Ροβεσπιέρο, δέν άλλαξε τόν καιρό ή τόν
άνεμο περισσότερο άπό δτι τό σύνταγμα αύτό μετέβαλε ή Εμελλε νά μεταβάλει τήν άστική κοινωνία. Έ κ ε ί δπου προχώρησε
πιό πέρα άπό μιάν ά π λ ή Α λ λ α γ ή κ ο σ τ ο υ μ ι ώ ν καταχωρούσε άπλώς στά πραχτικά τά συντελεσμένα γεγονότα. Έ τ σ ι
καταχώρησε πανηγυρικά τό γεγονός τής Εγκαθίδρυσης τής δ η μοκρατίας, τό γεγονός τής καθιέρωσης τοϋ γενικού έκλογικού δι* ΟΙ άποφάοεις τοβ ουνεβρίου τής Βιέννης τ β ν μεγάλαν εύραπαίχβ*
βονάμεον (1814-1815)·1χαν I ντο να άντιβραοτιχό χαρακτήρα. Είχαν od οχοπό τήν παλινόρθοοη τοβ πολιτιχοΟ χαθεοτβτος πού ύπήρχε πρίν τή γ α λ λική έπανάοταοη χαί πρίν τό Ναπολέοντα • ' χαί τήν άποχατοίαταοη τ&*
ουνόραν τής Γαλλίας τοβ 1792. (Σημ. Μ·τ.)
** t i e r s - é t a t : τρίτη ταξη, ή άοτιχή ταξη <:τή φεουβαρχιχή γ α λ λ ι κ ή
κοινανία πρίν άπό τήν έπαναοταοη τοΟ 1789. (Σημ. Μ·τ.)

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

καιώματος, τό γεγονός τής μ ι ά ; μόνης κυρίαρχης Εθνοσυνέλευσης
στή θέση τών δυό περιορισμένων συνταχτικών βουλών. "Ετσι καταχώρησε καί ταχτοποίησε τό γεγονός τής διχτατορία; τοό Καβαινιάκ, Αντικαθιστώντας τή μόνιμη, Ανεύθυνη κληρονομική βα»
σιλεία μέ μιά μεταβατική, όπεύθυνη, αιρετή βασιλεία, μέ τετράχρονη προεδρία. "Ετσι δέν παράλειψε ν' Ανακηρύξει σέ όργανικό νόμο τίς έκτακτες έξουσίες μέ τίς οποίες ή Εθνοσυνέλευση,
Οστερα Από τίς φρικαλεότητες τής 15 τού Μάη καί τής 2 5 τού
Ιούνη, είχε προληπτικά περιβάλει τόν πρόεδρό της γιά τό συμφέρον τής δικής της Ασφάλειας. Τό ύπόλοιπο μέρος τού συντάγματος ήταν έργο όρολογίας. Ά π ό τό μηχανισμό τής παλιάς
μοναρχίας Αφαιρέθηκαν οί βασιλικές έπιγραφές καί στή θέση
τους κολλήθηκαν δημοκρατικές. Ό Μαρράστ, πρώην άρχισυντάχτης τής «Νασιονάλ» καί τώρα Αρχισυντάχτης τού συντάγματος, τά κατάφερε, δχι χωρίς ταλέντο, σ' αύτό τό Ακαδημαϊκό καθήκον.
Ή συνταχτική συνέλευση έμοιαζε μέ κείνον τόν χιλιανό
δημόσιο όπάλληλο πού ήθελε νά ρυθμίσει μονιμότερα τίς σχέσεις τής ίδιοχτησίας τής γής μέ ένα κτηματολόγιο, τή στιγμή
Ακριβώς πού τό όποχθόνιο μπουμπουνητό είχε κιόλας προαναγγείλει τήν ήφαιστειακή έκρηξη πού θά Ανατίναζε καί τό έδαφος Ακόμα πού πατούσε. 'Ενώ στή θεωρία χάραζε μέ τό διαβήτη τίς μορφές .μέ τίς οποίες έκφραζόταν δημοκρατικά ή κυριαρχία τής Αστικής τάξης,στήν πραγματικότητα, κρατιόταν μόνο μέ τήν κατάργηση δλων τών καθιερωμένων τύπων, μέ τήν
Ανοιχτή βία, μέ τήν κ α τ ά σ τ α σ η π ο λ ι ο ρ κ ί α ς . Δυό μέρες
πρίν Αρχίσει τήν έπεξεργασία τού συντάγματος, κήρυξε τήν π α ράταση τής κατάστασης πολιορκίας. Προηγούμενα τά συντάγματα συντάσσονταν καί έγκρίνονταν μόλις ή πορεία τ ή ; κοινωνική; άνατροπή; είχε φτάσει σ' ένα σημείο ήρεμία;, μόλις οί
νέες ταξικέ; σχέσει; είχαν σταθεροποιηθεί καί οί Αντιμαχόμενες ομάδες τής Αρχουσα; τάξη; είχαν καταφύγει σ' ένα συμβιβασμό πού τού; έπέτρεπε νά συνεχίσουν τήν πάλη άνάμεσά
του; καί ταυτόχρονα ν* άποκλείουν ά π ' τήν πάλη αύτή τήν
Αποκαμωμένη μάζα τού λαού. Τό σύνταγμα αύτό Απεναντία;
δέν έπικύρωνε καμιά κοινωνική έπανάσταση, έπικύρωνε τήν
προσωρινή νίκη τή; π α λ ι ά ; κοινωνία; πάνω στήν έπανάσταση.
Στό πρώτο σχέδιο συντάγματος πού καταρτίστηκε πρίν Από
τίς μέρες τού'Ιούνη, βρισκόταν άκόμα τό « d r o i t a u t r a v a i l » *

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ Σ Τ Η ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

189

•χό δικαίωμα στήν έργασία, ή πρώτη Αδέξια διατύπωση δπου συνοψίζονται οί Επαναστατικές Αξιώσεις τού προλεταριάτου. Αύτό
μετατράπηκε στό d r o i t à I' a s s i s t a n c e , στό δικαίωμα νά
παίρνει βοήθημα ά π ' τό δημόσιο· Καί ποιό σύγχρονο κράτος δέν
τρέφει τούς άπόρους του μέ τόν Ινα ή μέ τόν άλλο τρόπο; Τό
δικαίωμα στήν έργασία είναι, μέ τήν άστική Ιννοια, ίνας π α ραλογισμός, Ινας άθλιος, ευσεβής πόθος. Πίσω όμως ά π ' τό δικαίωμα στην έργασία κρύβεται ή βία πάνω στό κεφάλαιο, πίσω άπ' τή βία πάνω στό κεφάλαιο ή ιδιοποίηση τών μέσων
παραγωγής, ή υπαγωγή τους στήν οργανωμένη έργατιχή
τάξη,
έπομένως, ή κατάργηση τής μισθωτής έργασίας, του κεφαλαίου
-καί τών άμοιβαίων σχέσεων τους. Πίσω άπ' τό « δ ι κ α ί ω μ α
σ τ ή ν έ ρ γ α σ ί α » βρισκόταν ή έξέγερση του "Ιούνη. Ή συντ α χ τ ι κ ή συνέλευση, πού έθετε ουσιαστικά τό Επαναστατικό προλεταριάτο εκτός νόμου, ήταν γιά λόγους άρχής υποχρεωμένη νά
βγάλει τή διατύπωση τ ο ΰ δ ι κ α ι ώ μ α τ ο ς έ ρ γ α σ ί α ς ά π ' τό
σύνταγμα, αύτό τό νόμο τών νόμων, ήταν Υποχρεωμένη νά ρίξει
τό άνάθεμα στό «δικαίωμα στήν έργασία». "Ομως δέ σταμάτησε στό σημείο αύτό. Ό π ω ς έ Πλάτων έξόρισε τούς ποιητές άπ' τή δημοκρατία του, έτσι έξόρισε κι αύτή στόν αιώνα
τόν άπαντα άπ' τή δημοκρατία της την π ρ ο ο δ ε υ τ ι κ ή
φορ ο λ ο γ ί α . Καί ή προοδευτική φορολογία δέν είναι μόνο ένα
Αστικό μέτρο, πού μπορεί νά Εφαρμοστεί σέ μεγαλύτερη ή μικρότερη κλίμακα μέσα στά πλαίσια τών σημερινών παραγωγικών σχέσεων: ήταν τό μοναδικό μέσο γιά νά προσδέσουν τά
μεσαία στρώματα τής άστικής κοινωνίας στήν (.καθώς πρέπει»
δημοκρατία, γιά νά Ελαττώσουν τό δημόσιο χρέος καί ν' Αποκρούσουν τήν Αντιδημοκρατική πλειοψηφία τ^ς Αστικής τάξης.
Μέ τήν ευκαιρία τών φιλικών συμβιβασμών, οί τρίχρωμοι
δημοκράτες είχαν θυσιάσει πραγματικά τή μικρή άστική τάξη
στή μεγάλη. Αναγόρευσαν τό μεμονωμένο αύτό γεγονός σέ Αρχ ή , μέ τή νόμιμη Απαγόρευση τής προοδευτικής φορολογίας. Βάλανε στό ίδιο έπίπεδο τήν άστική μεταρύθμιση μέ τήν προλεταριακή έπανάσταση. Ποιά δμως τάξη άπόμενε τότε σάν στήριγμα τής δημοκρατίας τους; Ί Ι μεγαλοαστική τάξη. Κι αύτηνής ή μάζα ήταν Αντιδημονρατική. Έ ν ώ έκμεταλλευόταν τούς
δημοκράτες της «Νασιονάλ» γιά νά σταθεροποιήσει πάλι τίς
παλιές σχέσεις τής οικονομικής ζωής, άπ' τήν άλλη σκόπευε
νά εκμεταλλευτεί τί; ξανασταθεροποιημένβς κοινωνικές σχέσεις,

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

γιά ν' Αποκαταστήσει τίς πολιτικές μορφές πού Ανταποκρίνονταν σ' αυτές. Ά π' τίς Αρχές κιόλας τοδ Ό χ τ ώ β ρ η δ Καβαινιάκ Αναγκάστηκε v i κάνει τούς πρώην υπουργούς τοό Λουδοβίκου Φιλίππου, Ντυφόρ καί Βιβιέν, υπουργούς της δημοκρατίας, οσο κι άν Αγαναχτούσαν καί θορυβούσαν οί άμυαλοι πουριτανοί τοϋ ίδιου τοδ κόμματός του.
Έ ν ώ τό τρίχρωμο σύνταγμα άπόριπτε κάθε συμβιβασμό μέ
τή μικροαστική τάξη καί δέν κατόρθωνε νά προσδέσει κανένα
νέο στοιχείο τής κοινωνίας στή νέα κρατική μορφή, ix* τήν
άλλη βιαζόταν νά ξαναδόσει τήν πατροπαράδοτη άσυλία σ' ένα
σώμα π ι J Αποτελούσε τόν πιό λυσασμένο καί φανατικό υπερασπιστή τοδ παλιού κράτους. 'Αναγόρευσε σέ συνταγματικό
νόμο τή μ ο ν ι μ ό τ η τ α τ ώ ν δ ι κ α σ τ ώ ν , πού τήν άμφισβη·
τούσε ή προσωρινή κυβέρνηση. Ό έ ν α ς βασιλιάς πού είχε καθαιρέσει, Αναστήθηκε στό έκατονταπλάσιο μέ αύτούς τούς άμετάθετους ίεροεξεταστές τής νομιμότητας.
Ό γαλλικός τύπος άνάλυσε πολύπλευρα τίς άντιφάσεις τοό
συντάγματος το·> Μαρράστ π χ , τή συνύπαρξη δυό κυρίαρχων
σωμάτων, της έθνοσυνέλευσης καί τού προέδρου, κλπ, κ λ π .
Ί Ι κύρια δμως Αντίφαση τοϋ συντάγματος αύτοϋ είναι
τούτη: Μέ τό γενικό έκλογικό δικαίωμα παραδίνει τήν πολιτική έξουσία στίς τάξεις πού έπιδιώκει νά διαιωνίσει τήν κοινωνική σκλαβιά τους : στό προλεταριάτο, τούς άγρότες, τούς μικροαστούς. Καί ά π ' τήν τάξη πού κατοχυρώνει τήν παλιά κοινωνική έξουσία της, ά π ' τήν άστική τάξη, άφαιρεί τίς πολιτικές
έγγυήσεις αύτής της έξουσίας. Στριμώχνει τήν πολιτική κυριαρχία της μέσα σέ δημοκρατικούς δρους, πού βοηθούν σέ κάθε
στιγμή τίς έχθρικές τάξεις νά νικήσουν καί πού διαμφισβητοδν
αύτά τά ίδια τά θεμέλια τής άστικής κοινωνίας. Ά π ό τούς
πρώτους άπαιτεί νά μήν προχωρήσουν ά π ' τήν πολιτική χειραφέτηση στήν κοινωνική χειραφέτηση. Ά π ό τούς δεύτερους νά
μήν πάνε πίσω ά π ' τήν κοινωνική παλινόρθωση στήν πολιτική
παλινόρθωση.
Οί άντιφάσεις αύτές δέν πολυσκοτίζανε τούς άστούς δημοκράτες. Στό βαθμό πού έπαυαν νά είναι ά π α ρ α ί τ η τ ο ι — κ α ί
ήταν άπαραίτητοι μόνο σάν πρόμαχοι τής παλιάς κοινωνίας
ένάντια στό έπαναστατικό προλεταριάτο— λίγες βδομάδες COTCοα ά π ' τή νίκη τους, ξέπεσαν ά π ' τή θέση ένός κ ό μ μ α τ ο ς στήν
κατάσταση μιάς κ λ ί κ α ς . Κι δσο γιά τό σύνταγμα, τό μετα-

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

191

χειρίζονταν σά μιά μεγάλη μ η χ α ν ο ρ α φ ί α .
'Εκείνο πού
έπρεπε νά συνταχθεί μ' αύτό ήταν πρίν άπ' όλα ή κυριαρχία
τής κλίκας. Ό πρόεδρος έπρεπε νά είναι ή προέχταση τοό Καβαινιάκ, ή νομοθετική συνέλευση ή προέχταση τής συνταχτικής
συνέλευσης. Ε λ π ί ζ α ν ε νά καταντήσουν μιάν εικονική έξουσία
τήν πολιτική έξουσία τών λαϊκών μαζών, έλπίζανε νά μ π ο ρούν νά παίζουν όσο ήθελαν μ' αύτή τήν ίδια τήν εικονική
έξουσία, γιά νά κρατούν διαρκώς πάνω ά π ' τήν πλειοψηφία τής
άστικής τάξης τό δίλημα τών ήμερών τοό 'Ιούνη: β α σ ί λ ε ι ο
τής « Ν α σ ι ο ν ά λ » ή β α σ ί λ ε ι ο τής ά ν α ρ χ ί α ς .
Ή έπιξεργασία τού συντάγματος πού άρχισε στίς 4 τού
Σεπτέμβρη, τέλειωσε στίς 2 3 τού Ό χ τ ώ β ρ η . Στις 2 τού Σεπτέμβρη ή συνταχτική συνέλευση είχε Αποφασίσει νά μή διαλυθεί προτού έκδοθούν οί όργανίκοί νόμοι πού θά συμπληρώνανε τό σύνταγμα. Ωστόσο, Αποφάσισε νά φέρει τώρα στή ζωή
τό πιό γνήσιο δημιούργημά της, τόν πρόεδρο, ά π ' τίς 10 κιόλας τού Δεκέμβρη, πολύ πρίν κλείσει ό κύκλος τής δικής της
δραστηριότητας. Τόσο βέβαιη ήταν 8τι χαιρετούσε στόν άνθρωπάκο τοό συντάγματος , τό γιό τής μάνας του ! Γιά λόγους προφύλαξης είχε προβλεφτεί ότι άν κανένας άπ* τούς υποψήφιους
δέν έπαιρνε δυό έκατομμύρια ψήφους, ή έκλογή θά περνούσε.
Απ' τό έθνος ατή συνταχτική.
'Ανώφελες προφυλάξεις! Ή πρώτη μέρα τής έφαρμογής
τού συντάγματος ήταν ή τελευταία μέρα τής κυριαρχίας τής
•ονταχτικής. Στά βάθη τής έκλογικής κάλπης βρισκόταν ή θανατική καταδίκη της. Γύρευε τό «γιό τής μάνας του» καί βρήκε «τόν άνεψιό τού θειού του». Ό Σαούλ-Καβαινιάκ πέτυχε
Ινα έκατομμύριο ψήφους, μά ό Δαβίδ-Ναπολέων πέτυχε έξι
έκατομμύρια. Ό Σαούλ-Καβαινιάκ νικήθηκε έξι φορές.
Έ 10 τού Δεκέμβρη 1848 ήταν ή μέρα τής ά γ ρ ο τ ι κ ή ς
έ ξ έ γ ε ρ σ η ς . Μόνο άπ* τή μέρα αύτή χρονολογείται ό Φλεβάρης τών γάλλων άγροτών. Τό σύμβολο πού έξέφραζε τήν είσοδό τους στό έπαναστατικό κίνημα, κουτοπόνηρο, κατεργάρικα
Απλοϊκό, άγροίκα δπέροχο, υπολογισμένη δεισιδαιμονία, παθητική φάρσα, μεγαλοφυέστατα ήλίθιος Αναχρονισμός, κοσμοϊστορικό
καραγκιοζιλίκι κι ένα άκαταλαβίστικο γιά τό λογικό τών πολιτισμένων άνθρώπων Ιερογλυφικό—αύτό τό σίμβο?ο παρίστανε
Ολοφάνερα τή φυσιογνωμία τής τάξης πού άντιπροοωπεύει τή
βαρβαρότητα μέσα στόν πολιτισμό. 'Η δημοκρατία είχε άναγ-

• a*

197 ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ.

γείλει τήν παρουσία της στήν τάξη αύτή μέ τό φ ο ρ ο ε ι σ π ρ ά χ τ ο ρ α κι έκείνη Αναγγέλθηκε στή δημοκρατία μέ τόν α ό τ ο κ ρ ά τ ο ρ α Ό Ναπολέων ήταν ό μόνος Ανθρωπος πού είχε Αντιπροσωπεύσει έξαντλητικά τά συμφέροντα καί τή φαντασία τ?,ς
νέας τάξης τών Αγροτών πού είχε δημιουργηθεί στά 1789. 'Η
άγροτιά γράφοντας τό δνομα τού Ναπολέοντα στήν προμετωπίδα τί,; δημοκρατίας κήρυττε στό εξωτερικό τόν πόλεμο καί
στό έσωτερικό τήν Επιβολή τών ταξικών ουμφερόντων της. Ό
Ναπολέων δέν ήταν γιά τούς άγρότες ενα πρίσ<ο-- άλλά Ενα
πρόγραμμα. Μέ οημαίες καί μέ μουσικές τράβηξα•
έκλογικά τμήματα φωνάζοντας: Plus d' î m ô p t s , à bas les riches,
à b i s la république, vive 1' Empereur! "Οχι άλλοι φόροι, κάτω οί πλούσιοι, κάτω ή δημοκρατία, ζήτω έ αύτοκράτοραςΙ
ΙΙίσω ά π ' τόν αύτοκράτορα κρυβόταν ό πόλεμος τών χωρικών.
'II δημοκρατία πού καταψήφισαν ήταν ή δ η μ ο κ ρ α τ ί α
τών
πλουσίων.
Ή 10 τοϋ Δεκέμβρη ήταν τό πραξικόπημα τών άγροτών πού Ανάτρεψε τήν τότε κυβέρνηση. Κι Από τή μέρα κείνη
πού οί Αγρότες είχαν Αφαιρέσει Απ' τή Γαλλία μιά κυβέρνηση
καί τής είχαν δόσει μιάν άλλη, τά μάτια τους ήταν έπίμονα
στραμένα πρός το Παρίσι. Μιά καί είχαν όποδυθεί γιά μιά
στιγμή τό ρόλο τών ένεργών ήρώων τού έπαναοτατικού δράματος, δέ μπορούσαν πιά νά υποβιβαστούν στόν άδρανή κι άβουλο
ρόλο τού χορού.
Οί άλλες τάξεις συνέβαλαν στό νά έλοκληρωθεί ή Εκλογική νίκη τών άγροτών. Γιά τό π ρ ο λ ε τ α ρ ι ά τ ο , ή έκλογή τοό
Ναπολέοντα σήμαινε τήν καθαίρεση τοϋ Καβαινιάκ, τήν πτώση
τής συνταχτικής, τήν Αποπομπή τοϋ Αστικού δημοκρατισμοϋ, τήν
Ακύρωση τ ή ; νίκης τοϋ 'Ιούνη. Γιά τή μ ι κ ρ ο α σ τ ι κ ή
τάξη,
ό Ναπολέων σήμαινε τήν κυριαρχία τοϋ έφειλέτη πάνω στόν
πιστωτή. Γιά τήν πλειοψηφία τής μ ε γ α λ ο α σ τ ι κ ή ς
τάξης,
ή έκλογή τοϋ Ναπολέοντα σήμαινε Ανοιχτή ρήξη μέ τήν ομάδα πού όποχρεώθηκε νά τή χρησιμοποιήσει γιά μιά στιγμή ένάντια στήν έπανάσταση, καί πού τής Εγινε Ανυπόφορη μόλις ή
έμάδα αύτή γύρεψε νά σταθεροποιήσει τήν προσωρινή θέση της
σάν θέση συνταγματική. Ό Ναπολέων στή θέση τοϋ Καβαινιάχ
σήμαινε γιά τήν πλειοψηφία τής μεγαλοαστικής τάξης τή μοναρχία στή θέση τής δημοκρατία;, τήν Αρχή τής βασιλικής π α λινόρθωσης, ίνα ντροπαλό υπαινιγμό γιά τό δούκα τής Όρλεά-

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΠΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

193

νης, τόν κρυμένο κάτω Απ' τίς βιολέττες κρίνο1· Τέλος ό σ τ ρ α τ ό ς ψήφισε ατό πρόσωπο το6 Ναπολέοντα ένάντια στήν κινητή φρουρά, ενάντια ατό ειδύλλιο τής είρήνης, γιά τόν πόλεμο.
"Ετσι συνέβηκε, όπως έγραψε ή «Νέα έφημερίδα τού Ρήνου», ό πιό Απλοϊκός άνθρωπος της Γαλλίας ν' άποχτήσει τήν
πιό πολλαπλή σημασία. Ακριβώς έπειδή δέν ήταν τίποτα, μπορούσε νά σημαίνει τό πάν έκτός ά π ' τόν έαυτό του. 'Ωστόσο, δσο
διαφορετικό νόημα κι άν είχε τό δνομα τού Ναπολέοντα στό
στόμα τών διαφόρων τάξεων, μέ τό δνομα αύτό ή καθεμιά τους
έγραφε στό ψηφοδέλτιο τ η ς : Κάτω τό κόμμα της «Νασιονάλ»,
κάτω ό Καβαινιάκ, κάτω ή συνταχτική, κάτω ή άστική δημοκρατία 1 Ό υπουργός Ντυφόρ τό δήλωσε άνοιχτά στή συνταχτική συνέλευση: ή 10 τού Δεκέμβρη είναι μιά δεύτερη 2 4
τού Φλεβάρη.
Έ μικροαστική τάξη καί τό προλεταριάτο είχαν ψηφίσει
e n b l o c 2 γ ι ά τό Ναπολέοντα, γιά νά ψηφίσουν έ ν ά ν τ ι α στόν
Καβαινιάκ καί γιά νά στερήσουν μέ τήν ένωση τών ψήφων
τους τήν τελική άπόφαση ά π ' τή συνταχτική. Τό πιό προοδευτικό τμήμα καί τών δυό τάξεων παρουσίασε ώστόσο τους δικούς του όποψηφίους. Ό Ναπολέων ήταν τό σ υ λ λ ο γ ι κ ό
ίνομ α δλων τών συνασπισμένων ένάντια στήν άστική δημοκρατία
κομμάτων. 'Ο Λ ε ν τ ρ ύ - Ρ ο λ λ έ ν κι ό Ρ α σ π ά ΐ γ ήταν τά κ ύ ρ ι α ό ν ό μ α τ α , ό πρώτος τής δημοκρατικής μικροαστικής τάξης, ό δεύτερος τού Επαναστατικού προλεταριάτου. Οί ψήφοι γιά
τό Ρααπάΐγ—οί προλετάριοι κι οί σοσιαλιστές έκπρόσωποί τους
τό δήλωσαν μεγαλόφωνα—θά ήταν μιά ά π λ ή έπίδειξη, θά ήταν
ισάριθμες διαμαρτυρίες ένάντια σέ κάθε προεδρία, δηλ. ένάντια
στό ίδιο τό σύνταγμα, θά ήταν άλλες τόσες ψήφοι ένάντια στό
Λεντρύ-Ρολλέν, ή πρώτη πράξη πού μ' αύτήν τό προλεταριάτο
ξέκοβε σάν Ανεξάρτητο πολιτικό κόμμα άπό τό δημοκρατικό
κόμμα. Τό κόμμα αύτό—ή δημοκρατική μικροαστική τάξη καί έ
κοινοβουλευτικός Αντιπρόσωπος της, οί όρεινοί—χειρίζεται άντίθετα τήν δποψηφιότητα τού Λεντρύ-Ρολλέν μέ δλη τήν π α νηγυρική σοβαρότητα μέ τήν όποία συνήθιζε νά ξεγελάει τόν
έαυτό του. Ε ξ ά λ λ ο υ αύτή ήταν ή τελευταία Απόπειρά τους
1
Ό κρίνο; ήταν τό (μβλημα τβν Βουρβώνων, τής λεζιτιμιοτικής (νόμιμης) μοναρχίας. (Σημ. Σ6ντ.)
« Μαζικα (Σημ Σ6ντ.)

13

194

KAP Λ ΜΑΡΞ

ν' Αντιταχθεί ατό προλεταριάτο οάν άνεξάρτητο κόμμα. Στίς
10 τοδ Δεκέμβρη δέ νικήθηκε μονάχα τό δημοκρατικό άστικό
κόμμα άλλά καί ή δημοκρατική μικροαστική τάξη καί οί όρεινοί της.
'Η Γαλλία είχε τώρα πλάι στούς ό ρ ε ι ν ο ύ ς κι ένα Ν α π ο λ έ ο ν τ α , Απόδειξη δτι καί οί δυό δέν ήταν παρά οί άψυχες γελοιογραφίες τών μεγάλων πραγματικοτήτων πού έφεραν
παλιά τά όνόματά τους. 'Ο Λουδοβίκος Ναπολέων μέ τό κ α πέλο τοδ αύτοκράτορα καί μέ τόν άετό, δέν άποτελοϋσε Αθλιότερη παρωδία τοϋ παλιοδ Ναπολέοντα Από τήν παρωδία τών
παλιών όρεινών πού Αποτελούσαν οί τωρινοί ορεινοί μέ τίς
δανεισμένες Απ' τό 1793 φράσεις τους καί μέ τίς δημαγωγικές
πόζες τους. Έ τ σ ι , μαζί μέ τήν πατροπαράδοτη δεισιδαιμονία
γιά τό 1793, μπήκε ταυτόχρονα τέρμα καί στήν πατροπαράδοτη δεισιδαιμονία γιά τό Ναπολέοντα. Έ έπανάσταση κατόρθωσε νά βρεί τόν έαοτό της μονάχα δταν Απόχτησε τό δ ι κ ό τ η ς ,
π ρ ω τ ό τ υ π ο δνομα κι αύτό μπορούσε νά τό κάνει μονάχα
δταν ή σύγχρονη Επαναστατική τάξη, τό βιομηχανικό προλεταριάτο, έμφανίστηκε κυριαρχικά στό προσκήνιό της. Μπορεί νά
πει κανείς δτι ή 10 τοδ Δεκέμβρη ξάφνιασε τούς όρεινούς καί
τούς έκαμε νά τά χάσουν γιά τό γεγονός καί μόνο δτι ή χοντροκομένη άγροτική φάρσα έβαλε τέλος στόν κλασικό παραλληλισμό μέ τήν παλιά έπανάσταση.
Στίς 2 0 τοϋ Δεκέμβρη ό Καβαινιάκ παραιτήθηχε καί ή συνταχτική συνέλευση άνακήρυξε τό Λουδοβίκο Ναπολέοντα πρόεδρο τής δημοκρατίας. Στίς 19 τοϋ Δεκέμβρη, τήν τελευταία μέρα τής άποκλείσηχής Εξουσίας τη;, Απόριψε τήν πρόταση νά
δοθεί Αμνηστεία στούς Εξεγερμένους τοϋ 'Ιούνη. Μήπως ή ά ν ά χληση τοϋ διατάγματος τής 2 7 τοϋ Ιούνη, πού χωρίς δικαστική άπόφαση είχε στείλει ατήν Εξορία 15.000 Εξεγερμένους, δέ θά σήμαινε τή διαγραφή τής ίδιας τής μάχης τοϋ Ι ο ύ ν η ;
Ό Όντιλόν Μπαρρό, ό τελευταίος όπουργός τοϋ Λουδοβίκου Φιλίππου, Εγινε 6 πρώτος όπουργός τοϋ Λουδοβίκου Ναπολέοντα. Ό π ω ς ό Λουδοβίκος Ναπολέων λογάριαζε τήν Εξουσία του δχι άπό τίς 10 τοϋ Δεχέμβρη, άλλά άπό Ενα γερουαιαατιχό βούλευμα τοϋ 1804, Ετσι βρήκε Εναν πρωθυπουργό πού δέ
λογάριαζε τήν χυβέρνησή του άπό τίς 2 0 τοϋ Δεχέμβρη, Αλλά
άπό Ενα βασίλιχό διάταγμα τής 2 4 τού Φλεβάρη. Σάν νόμιμος
διάδοχος τοϋ Λουδοβίκου Φιλίππου, ό Λουδοβίκος Ναπολέων

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

200

έχανε ήπιότερη τήν κυβερνητική Αλλαγή διατηρώντας τήν π α λιά τυβέρνηαη, πού άλλωστε δέν είχε τόν χαιρό νά φθαρεί, γιατί
δέν είχε βρεί τόν χαιρό νά έμφανιστεί στή ζωή.
Οί Αρχηγοί τών βασιλικών άστικών ομάδων τοό σύστησαν
αύτή τήν έχλογή. Τό χεφάλι τής παλιάς δυναστικής Αντιπολίτευσης, πού είχε άσυνείδητα χρησιμεύσει γιά τό πέρασμα τής
«Νασιονάλ» στούς δημοκρατικούς, ήταν άκόμα πιό χατάλληλο
ν' Αποτελέσει μέ πλήρη τή συνείδηση τό πέρασμα άπό τήν
Αστιχή δημοκρατία στή μοναρχία.
Ό 'Οντιλόν Μπαρρό ήταν δ Αρχηγός τοΰ μοναδικοδ παλιού κόμματος τής Αντιπολίτευσης πού, παλαίβοντας πάντα άνώφελα γιά τό δπουργιχό χαρτοφυλάκιο, δέν είχε άχόμα φθαρεί.
Ή έπανάσταση Ανέβαζε γρήγορα στήν χορυφή τοό κράτους τό
ένα πίσω Απ' τό Αλλο, δλα τά παλιά κόμματα τής άντιπολίτευσης γιά νά όποχρεωθοδν ν' Απαρνηθοδν καί ν' Ανακαλέσουν
δχι μόνο στήν πράξη, μά χαί στά λόγια Αχόμα, τίς παλιές τους
φράσεις χαί γιά νά πεταχτοδν τελικά άπό τό λαό δλα μαζί
ενωμένα σ* ένα σιχαμερό μίγμα, στήν κοπριά τής ίστορίας. Καί
δέν άπόφυγε τήν άποστασία χι αύτός έ Μπαρρό, αύτή ή Ενσάρκωση του άστικοο φιλελευθερισμού, πού δεκαοχτώ έλόχληρα
χρόνια έκρυβε τήν ποταπή κουφότητα τού πνεύματός τοο π ί σω άπό τή σοβαροφανή Εξωτερική συμπεριφορά του. "Αν σέ ορισμένες στιγμές ή πάρα πολύ χ τ υ π η τ ή άντίθεση Ανάμεσα στά
γαΐδουράγχαθα τού παρόντος χαί στίς δάφνες τού παρελθόντος
τρόμαζε χι αύτό τόν ίδιο, μ ι ά Απλή ματιά στόν καθρέφτη
τού ξανάδινε τήν υπουργική αύτοχυριαρχία χαί τόν άνθρώπινο
αύτοθαυμασμό. Τό είδωλο πού έβλεπε στόν καθρέφτη ήταν τού
Γχιζό, τού Γχιζό πού ό Μπαρρό πάντα τόν φθονούσε, πού πάντα
δμως Εξουσίαζε τό Μπαρρό, ίδιο; έ Γχιζό, μά ό Γχιζό μέ τό όλύμπιο
μέτωπο τοΰ Όντιλόν. Αύτό δμως πού παράλειπε νά βλέπει στόν
καθρέφτη ήταν τά αΰτιά τοΰ Μίδα*.
Ό Μπαρρό τής 2 4 τοΰ Φλεβάρη φανερώθηκε μονάχα στό
Μπαρρό τής 2 0 τού Δεκέμβρη. Σ' αύτό, τόν όρλεανιχό χαί βολταιριχό προσκολλήθηκε σάν όπουργός τών θρησκευμάτων έ νομιμόφρων χαί ιησουίτης Φαλλού.
* Μίδας: μυθιχός βαοιλιας τής Φρυγίας. Σύμφωνα μέ τό μύθο, aé
Ινα βιαγανιομό μουσικής άνόμ·σα στόν 'Απόλλωνα χα( ατόν Πόνα, Ιβοσι
τό ßpafltlo ατόν τ ι λ ι υ τ α ΐ ο . 'Ο 'Απόλλων όργιαμένος τοβ χόριο» τότβ γ α ϊ δουρινό αύτιά.'Από ί β προέρχεται ή Ιχφραση «αότιι τοβ Μίδα».(Σημ. Μιτ.)

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

Λίγες μέρες Αργότερα, τό όπουργείο τών έσωτερικών Ανατέθηχε στό Λεόν Φωσέ, τό μαλθουσιανό. Τό δίκαιο, ή θρησκεία,
ή πολιτική οικονομία! Ή κυβέρνηση Μπαρρό περιείχε δλα αύτά
χαί, χώρια άπ* αύτά, μιά συνένωση τών νομιμοφρόνων χα: τών
όρλεανικών. Έ λ ε ι π ε μονάχα ό βοναπαρτικός., Ό Βοναπάρτης
έκρυβε άκόμα τήν 6ρε£ή του νά παραστήσει τό Ναπολέοντα, γιατί
ό Σ ο υ λ ο ύ χ * δέν παρίστανε Ακόμα τόν Τουσαίν Λουβερτύρ**.
Τό κόμμα τής «Νασιονάλ» Απομακρύνθηκε Αμέσως Απ' δλες
τίς Ανώτερες θέσεις δπου είχε φωλιάσει. Ή διεύθυνση τής Αστυνομίας, ή διεύθυνση τών ταχυδρομείων, ή γενική εισαγγελία, τό
δημαρχείο τοό Παρισιού, δλα καταλήφθηκαν άπό παλιά τσανάκια τής μοναρχίας. Ό νομιμόφρων Σανγκαρνιέ άνέλαβε τήν ένιαία
Ανώτατη διοίχηση τής έθνοφρουράς τοό διαμερίσματος τοό Σηκουάνα, τής χινητής φρουράς χαί τών μαχητικών τμημάτων
τής πρώτης μεραρχίας τοό στρατού. Ό όρλεανιχός Μπυζώ διορίστηκε Ανώτατος διοικητής τοό στρατού τών "Αλπεων. Ή Αλλαγή αύτή τών χρατιχών λειτουργών συνεχίστηκε χωρίς διακοπή σ* δλη τήν περίοδο τής κυβέρνησης Μπαρρό. Ή πρώτη πράξη τής κυβέρνησής του ήταν ή Αποκατάσταση τής παλιάς βασιλικής διοίκησης. Στό άψε-σβήσε άλλαζε ή έπίσημη σκηνή — τά
σχηνιχά, τά κοστούμια, ή γλώσσα, οί ήθοποιοί, τά βοοβά
πρόσωπα, οί κομπάρσοι, οί όποβολείς, ή θέση τών κομμάτων,
τά θέματα τοό δράματος, τό περιεχόμενο τής σύγκρουσης, δλη
ή κατάσταση. Μονάχα ή προκαταχλυσμιαία συνταχτική συνέλευση βρισκόταν Ακόμα στή θέση της. Ά π ό τήν ώρα δμως πού
ή έθνοσυνέλευση έγκατέστησε τό Βοναπάρτη, πού ό Βοναπάρτης έγκατέστησε τό Μπαρρό χι ό Μπαρρό τό Σανγχαρνιέ,
ή Γαλλία πέρασε άπό τήν περίοδο τής δημοκρατικής συγκρότησης στήν περίοδο τής συγκροτημένης δημοκρατίας. Καί στή συγκροτημένη δημοκρατία τί θέση είχε μιά συνταχτική συνέλευση;
"Ύστερα άπό τή δημιοοργία τής γής, στό δημιουργό της δέν έμε• Σουλούχ: πρόεΒρος τής νέγρικτ,ς Βημοχρατίας τής "Αϊτής πο6 μιμούμενος τδ Ναπολέοντα Α' αυτοανακηρύχθηκε τδ 1850 αυτοκράτορας
τ<)ς 'Αϊτής, μάζεψε γύρα του όλδχληρο έ π ι τ · λ · Ι ο άπό νέγρους στρατάρχ ε ς χαί στρατηγούς χαί όργάνασ· τήν αύλή του κατά τδ γαλλιχδ πρότυπο. Ό λαός άρπαξε μέ πνεΟμα αότή τήν δμοιδτητα Βίνοντας ατό ΛουΒοβίχο Βοναπαρτη τό παρατσούκλι «ί γάλλος Σουλούχ». (Σημ. Μ·τ.)
· · Τουοαίν Λουβερτύρ ( 1 7 4 8 - 1803): νέγρος άρχηγδς μΐάς έξέγεροης
ο τόν "Αγιο Αομίνιχο, (1796 - 1802). ΛΙχμαλατίστηχ· άπό τά γαλλικά οτοατεύματα χαί πέθανε οτό φρούριο τοΟ Ζο8. (Σημ. Μ·τ.)

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

197

νε πιά τίποτα άλλο παρά νά καταφύγει στόν ούρανό. Ή συνταχτική συνέλευση ήταν Αποφασισμένη νά μήν Ακολουθήσει τό π α ράδειγμά του. Ή Εθνοσυνέλευση ήταν τό τελευταίο άσυλο τοϋ
κόμματος τών άστών ρεπουμπλικάνων. Ά ν του είχαν Αποσπαστεί όλοι οί μοχλοί τής έχτελεστικής έξουσίας, δέν τού Εμενε
μήπως ή συνταχτική παντοδυναμία; Ή πρώτη του σκέψη ήταν
νά χρατήσει, χάτω Από οποιεσδήποτε περιστάσεις, τήν κυριαρχ ι χ ή θέση πού κατείχε, καί Από χει νά καταχτήσει πάλι τό χαμένο Εδαφος. Έ φ τ α ν ε νά έκτοπιστεί ή κυβέρνηση Μπαρρό Από
μιά κυβέρνηση τής «Νασιονάλ» καί τό μοναρχικό προσωπικό
θά ήταν υποχρεωμένο νά έγκαταλείψει άμέσως τά διοικητικά μέγαρα γιά νά Επιστρέψει πάλι θριαμβευτικά τό τρίχρωμο προσωπικό. Ή Εθνοσυνέλευση αποφάσισε τήν Ανατροπή τής κυβέρνησης κι ή ίδια ή κυβέρνηση πρόσφερε μιάν εύκαιρία νά τής
Επιτεθούν, τέτια εύκαιρία πού πιό κατάλληλη δέ μπορούσε νά
Επινοήσει ή συνταχτική.
"Ολοι θυμούνται δτι 6 Λουδοβίκος Βοναπάρτης σήμαινε γιά
τούς άγρότες : Ό χ ι άλλο: φόροι! Έ ξ ι μέρες κάθισε στήν προεδρική Εδρα καί τήν Ιβδομη, στίς 2 7 τού Δεκέμβρη, ή κυβέρνησή
του πρότεινε τή δ ι α τ ή ρ η σ η τ ο ϋ φ ό ρ ο υ τ ο ϋ
άλατιοϋ
πού ή προσωρινή κυβέρνηση είχε διατάξει τήν κατάργησή τ ο υ . Ό
φόρος τοϋ άλατιοϋ μοιράζεται μέ τό φόρο τοϋ κρασιοϋ τό προνόμιο νά είναι ό Αποδιοπομπαίος τράγος του παλιού γαλλικού δημοσιονομικού συστήματος, ιδιαίτερα στά μάτια τοϋ πληθυσμοί τής
υπαίθρου. Ή χυβέρνηση Μπαρρό δέ μπορούσε νά βάλει στό στόμα
τοϋ έχλεχτοϋ τών άγροτών Ενα πιό τσουχτερό έπίγραμμα γιά τούς
έκλογείς του άπό τίς λέξεις : Έ π α ν α φ ο ρ ά τ ο ϋ φ ό ρ ο υ τ ο ϋ
ά λ α τ ι ο ϋ ! Μέ τό φόρο τοϋ άλατιοϋ, ό Βοναπάρτης Εχασε τό
έπαναστατικό του άλάτι — ό Ναπολέων τής Αγροτικής έξέγερσης
διαλύθηκε σάν οπτασία και δέν Εμεινε τίποτα άλλο παρά
ό μεγάλος άγνωστος τής μοναρχοαστικής μηχανοραφίας. Καί ή
κυβέρνηση Μπαρρό δέν Εκανε χωρίς πρόΰεση πρώτη κυβερνητική πράξη τοϋ προέδρου αύτή τήν πράξη τής χοντροκομίνης καί
χωρίς τάκτ Απογοήτευσης
Ή συνταχτική συνέλευση μέ τή σειρά της αρπαξε διψασμένα τή διπλή εύκαιρία νά ρίξει τήν κυβέρνηση καί νά παρουσιαστεί μπρός στόν έκλεχτό τής άγροτιάς σάν άντιπρόσωπος τών
άγροτικών συμφερόντων. Ά π ό ρ ι ψ ε τήν πρόταση τοϋ όπουρ-

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

γοο τών οίχονομικών, έλάττωσε τό φόρο το6 άλατιού οτό ί ν α
τρίτο του προηγούμενου ποσού, αύξάνοντας Ιται χ α τ ά 6 0 έχατομμύρια τό χρατιχό έλλειμα πού είχε φτάσει τά 560 έκατομμύρια,
χαί περίμενε ήσυχα, Οστερα ά π ' α ύ τ ή τήν κ α τ α ψ ή φ ι σ η , τήν
παραίτηση τής κυβέρνησης. Τόσο λίγο κατάλαβε τόν καινούργιο
χόσμο πού τήν τριγύριζε χαί τήν ίδια τή θέση της πού είχε
άλλάξει. Πίσω άπό τήν κυβέρνηση στεκόταν ό πρόεδρος, χαί
πίσω άπό τόν πρόεδρο στέκονταν έξι έχατομμύρια πού είχαν
καταθέσει στήν κάλπη ισάριθμες ψήφους πού καταψήφιζαν τή
συνταχτική. Ή συνταχτική άνταπόδοσε στό έθνος τήν άποδοχιμαστιχή ψήφο του. Γελοία άνταλλαγή ! Ξέχασε πώς οί ψηφοφορίες της είχαν χάσει τήν άναγχαστ:κή κυκλοφορία τους. Έ άπόρΐψη τοδ φόρου τοδ άλατιού συντέλεσεμόνο στό νά ώριμάσει ή άπόφαση τοο Βοναπάρτη χαί της χυβέρνησής του « ν ά ξ ε μ π ε ρ δ έ ψ ο'υ ν» μέ τή συνταχτική συνέλευση. Έ τ σ ι άρχισε ή μακρόχρονη έχείνη μονομαχία πού γεμίζει όλόχληρο τό δεύτερο μισό τής
Οπαρξης της συνταχτικής. Ή 2 9 τοδ Γενάρη, ή 21 τοδ Μάρτη
καί ή 8 τοδ Μάη είναι οί journées, οί μεγάλες μέρες αύτής
τής χρίσης, άλλοι τόσοι πρόδρομοι τής 1 3 τ ο δ
Ιούνη.
Οί γάλλοι, λ χ , 6 Août Μπλάν, είχαν θεωρήσει την 2 9 τοό
Γενάρη σάν έχδήλωση μιάς συνταγματικής άντίφασης, τής ά ν τίφασης ά ν άμεσα σέ μιά κυρίαρχη έθνοσυνέλευση πού δέ μπορούσε νά διαλυθεί καί πού είχε προκύψει άπό τό γενικό έκλογικό δικαίωμα καί σ' έναν πρόεδρο, πού σύμφωνα μέ τό κείμενο τοδ συντάγματος ήταν όπεύθυνος άπέναντί της. "Εναν πρόεδρο δμως πού σύμφωνα μέ τήν πραγματικότητα, δέν ήταν μον ά χ α κατοχυρωμένος στόν ίδιο βαθμό πού ήταν καί ή έθνοσυνέλευση άπό τό γενικό έκλογικό δικαίωμα, άλλά καί πού χώρια ά π '
αύτό, συγκέντρωνε στό πρόσωπο του δλες τίς ψήφους πού μοιράζονταν καί έχατοντάδες φορές χοματιάζονταν άνάμεσα στά
ξεχωριστά μέλη τής έθνοσυνέλευσης. "Εναν πρόεδρο τέλος πού
ήταν άχόμα άπόλυτα κύριος ολόκληρης τής έχτελεστιχής έξουσίας, πάνω άπό τήν όποία ή έθνοσυνέλευση αιωρείται μονάχα
οάν ήθική δύναμη. Ή έρμηνεία αύτή τής 2 9 τού Γενάρη συγχέει τή μορφή τού άγώνα άπό τό κοινοβουλευτικό βήμα, ά π ' τόν
τόπο χαί στίς λέσχες, μέ τό πραγματικό περιεχόμενο τού
άγώνα. Ό Λουδοβίκος Βοναπάρτης στεκόταν άντιμέτωπος στή
συνταχτική έθνοσυνέλευση. Αύτό δέ σήμαινε δτι μιά μονόπλευρη συνταγματική έξουσία στεκόταν Αντιμέτωπη σέ μιάν άλλη,

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

199

δτι ή Εκτελεστική έξουσία στεκόταν Αντιμέτωπη ατή νομοθετική.
Αύτό σήμαινε δτι ή ίδια ή συγκροτημένη άστιχή δημοκρατία
στεκόταν Αντιμέτωπη στά δργανα τής συγκρότησής της, Αντιμέτωπη
στ(ς φιλόδοξες μηχανοραφίες καί στίς ιδεολογικές
Απαιτήσεις τής
έπαναστατικής ομάδας τής άστιχής
τάξης
ποό τήν είχε ιδρύσει χαί πού τώρα χατάπληχτη έβρισκε
δτι ή συγκροτημένη δημοκρατία της έμοιαζε μέ μιά παλινορθωμένη μοναρχία καί πού ήθελε μέ τή βία νά παρατείνει τήν περ.'οδο τής συγκρότησης μέ τίς συνθήκες της, τίς αύταπάτες της,
τή γλώσσα της καί τά πρόσωπά της καί νά έμποδίσει τήν ώριμη άστική δημοκρατία νά προβάλει στήν ολοκληρωμένη καί χ α ρακτηριστική μορφή της. "Οπως ή συνταχτική έθνοσυνέλευση
Αντιπροσώπευε τόν Καβαινιάκ πού είχε ξαναγυρίσει στούς κόλπους της, έτσι κι ό Βοναπάρτης άντιπροσώπευε τή νομοθετική
Εθνοσυνέλευση πού δέν είχε άκόμα Αποχωριστεί άπ' αύτόν,
δηλ. τήν έθνοσυνέλευση τής συγκροτημένης Αστικής δημοκρατίας.
Ή έκλογή τού Βοναπάρτη μπορούσε νά Εξηγηθεί μονά·/α
γιατί έβαλε στή θέση έ ν ό ς ονόματος τίς πολλαπλές σημασίες
του, γιατί ή έκλογή αύτή Επαναλήφθηκε στίς έκλογές τής νέας έθνοσυνέλευσης. Ή Εντολή τής παλιάς είχε άκυρωθεί στίς 10 τού
Δεκέμβρη. Εκείνοι λοιπόν πού βρέθηκαν άντιμέτωποι στίς 2 9
τού Γενάρη δέν ήταν ό πρόεδρος καί ή έθνοσυνέλευση τ ή ς ί δ ι α ς δημοκρατίας, ήταν ή έθνοσυνέλευση τής δημοκρατίας πού
βρισκόταν στό στάδιο τής γέννησής της καί 6 πρόεδρος τής δημοκρατίας πού είχε πιά σχηματιστεί, δυό δυνάμεις πού ένσάρχωναν όλότελα διαφορετικέ; περίοδες στήν πορεία τής ύπαρξης
τής δημοκρατίας. Ά π ό τή μιά ήταν ή μικρή δημοκρατική όμάδα τής άστικής τάξης, πού μόνη μπορούσε νά άνακηρύξει τή
δημοκρατία, νά τήν άποσπάσει μέ οδομαχίες καί μέ τρομοκρατία
Από τό προλεταριάτο καί νά χαράξει στό σύνταγμα τά ιδεώδη χαρακτηριστικά τη:. Ά π ό τήν άλλη ή τ χ ν ολόκληρη ή βασιλόφρονη μάζα τής άστικής τάξης πού μόνη μπορούσε νά κυβερνά μέσα σ' αύτή τή συγκροτημένη Αστική δημοκρατία, ή μόνη πού μπορούσε νά άφαιρέσει άπό τό σύνταγμα τά ιδεολογικά
στολίδια του καί νά πραγματοποιήσει μέ τή δική της νομοθεσία
χαί μέ τή δική της διοίκηση τούς άπαραίτητους όρους γιά τήν
υποδούλωση τοϋ προλεταριάτου.
Ή θύελλα πού ξέσπασε στίς 2 9 τοϋ Γενάρη συσσώρευε τά
στοιχεία της σ' δλο τό διάστημα τού Γενάρη. Ή συνταχτική

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

ήθελε μέ τήν άποδοκιμαστική της ψήφο νά σπρώξει τήν κυβέρνηση Μπαρρό σέ παραίτηση. Ή κυβέρνηση Μπαρρό, Αντίθετα,
πρότεινε στή συνταχτική νά δόσει στόν έαυτό της μιάν όριστική
ψήφο άποδοκιμασίας, ν' Αποφασίσει τήν αυτοκτονία της καί νά
διατάξει τήν α ύ τ ο δ ι ά λ υ σ ή τ η ς . Στίς 6 του Γενάρη, ό Ρ α τώ, ένας άπό τοός πιό άσήμαντους βουλευτές υπόβαλε, κατά διαταγή τής κυβέρνησης, τήν πρόταση αύτή στή συνταχτική, στήν
ίδια αύτή συνταχτική πού τόν Αύγουστο άκόμα είχε άποφασίσει νά μή διαλυθεί πρίν έκδόσει μιά σειρά οργανικούς νόμους
πού θά συμπλήρωναν τό σύνταγμα. Ό κυβερνητικός Φούλντ τής
δήλωσε κατάμουτρα ότι ή διάλυσή της ήταν άναγκαία « γ ι ά
τ ή ν Α π ο κ α τ ά σ τ α σ η τ ή ς κ λ ο ν ι σ μ έ ν η ς π ί σ τ η ς » . Καί
μήπως δέν κλόνιζε τήν πίστη όταν παρέτεινε τήν προσωρινή κατάσταση καί όταν μέ τό Μπαρρό διαμφισβητούσε τό Βοναπάρτη καί μέ τό Βοναπάρτη διαμφισβητούσε πάλι τή συγκροτημένη δημοκρατία; Ό Μπαρρό ό όλύμπιος, έγινε 'Ορλάνδος ό μαινόμενος* όταν σκέφτηκε δτι θά τού άποσπούσαν πάλι, μόλις
ύστερα άπό δυό βδομάδων άπόλαυσή της, τήν πρωθυπουργία πού
είχε έπιτέλους άρπάξει καί πού οί δημοκράτες τοΰ τήν είχαν καθυστερήσει μιά φορά γιά ένα όλόκληρο decennium, δηλ. γιά δέκα
μήνες. Ό Μπαρρό μεταχειρίστηκε αύτη τήν Αθλια συνέλευση πιό
τυραννικά άπό κάθε τύραννο. Τά πιό ήπιά του λόγια ήταν:
«Μ'αύτήν κανένα μέλλον δέν είναι δυνατό». Καί πραγματικά, Αντιπροσώπευε μονάχα τό παρελθόν. «Είναι Ανίκανη», πρόσθετε ειρωνικά, «νά περιβάλλει τή δημοκρατία μέ τούς θεσμούς πού είναι άναγκαίοι γιά τή στερέωσή της». Καί πραγματικά! Μαζί μέ
τήν άποκλειστική άντίθεσή της πρός στό προλεταριάτο είχε
σπάσει καί ή άστική της δραστηριότητα καί μέ τήν άντίθεσή
της πρός τούς βασιλόφρονες είχε ξαναζωντανέψει ό δημοκρατικός της όπερενθουσιασμός. "Ετσι ήταν διπλά άνίκανη νά
στερεώσει μέ τούς άντίστοιχους θεσμούς τήν άστική δημοκρατία, πού δέν τήν καταλάβαινε πιά.
Μαζί μέ τήν πρόταση τού Ρατώ, ή κυβέρνηση ξεσήχωα*
μιά θ ύ ε λ λ α ά π ό έ γ γ ρ α φ ε ς ά ν α φ ο ρ έ ς σ' δλη τή χώρα, καί
ά π ' δλες τίς γωνιές τής Γαλλίας έπεφταν βροχή καθημερινά πάνω <ήό κεφάλι τής συνταχτικής δέματα Από billets d o u x 1 πο£
• "Ηρωας Ινδς Ιπους τοΟ Ιταλοβ
(Σημ. Μ·τ.)
1
Ραβασάκια. (Σημ. £6ντ.)

συγγραφέα Ά ρ ι ί α τ ο υ

(1474-1333)

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

201

λίγο-πολύ κατηγορηματικά Εκφράζανε τ ή ν ά π α ί τ η ο η νά δ ι α λ υθ ε ί κα( νά κάνει τή διαθήκη της. Ή συνταχτική, άπό τή μεριά
της, προκαλούσε άντιαναφορές μέ τίς οποίες έβαζε νά τής ζητούν νά παραμείνει στή ζωή. 'Ο έκλογιχός άγώνας άνάμεσα στό
Βοναπάρτη χαί στόν Καβαινιάκ άνανεώθηχε σάν ένας άγώνας
Αναφορών όπέρ χαί χατά τής διάλυσης τής Εθνοσυνέλευσης. Οί
άναφορές ήταν συμπληρωματικά σχόλια γιά τή 10 του Δεκέμβρη.
Ή ζύμωση αύτή συνεχίστηκε δλο τό Γενάρη.
Στή σύγχρουσή της μέ τόν πρόεδρο, ή συνταχτιχή δέ μπορούσε νά άναφερθεί στίς γενικές «εκλογές σάν πηγή της προέλευσης της, γιατί οί άντίπαλοί της έπικαλοδνταν ένάντια της
τό γενικό έκλογικό δικαίωμα. Δέ μπορούσε νά στηριχτεί σέ κ α μιά κανονική έξουσία γιατί έπρόχειτο γιά άγώνα ένάντια στή νόμιμη έξουσία. Δέ μπορούσε ν1 άνα τρέψει τήν κυβέρνηση μέ ψήφο
άποδοχιμασίας, δπως προσπάθησε νά τό χάνει άχόμα μιά φορά
στίς 6 καί στίς 2 6 τοό Γενάρη, γιατί ή κυβέρνηση δέ ζήτησε
τήν έμπιστοσυνη της. Μόνο μ ι ά δυνατότητα τής έμενε, ή δυνατότητα τής έ ξ έ γ ε ρ σ η ς . Οί μαχητικές δυνάμεις της έξέγερσης ήταν τό δ η μ ο κ ρ α τ ι κ ό τ μ ή μ α τ η ς έ θ ν ο φ ρ ο υ ρ ά ς ,
ή κ ι ν η τ ή φ ρ ο υ ρ ά χαί τά κέντρα του Επαναστατικοί) προλεταριάτου, οί λ έ σ χ ε ς . Ή κινητή φρουρά, οί ήρωες αύτοί τών
ήμερών τοϋ Ιούνη, άποτελοϋσαν τό Δεκέμβρη τήν οργανωμένη
μαχητική δύναμη της δημοκρατικής ομάδας τής Αστικής τάξης,
δπως άχριβώς πριν τόν Ι ο ύ ν η τά έ θ ν ι χ ά έ ρ γ α σ τ ή ρ ι α ε ί χ α ν άποτελέσει τήν όργανωμένη μαχητική δύναμη τοϋ έπαναστατικού προλεταριάτου. "Οπως ή έκτελεσοκή έπιτροπή της συνταχτικής κατηύθυνε τή βάρβαρη έπίθεσή της ένάντια στά έθνικά
έργαστήρια δταν χρειάστηκε νά βάλει τέλος στίς άξιώσεις τοϋ
προλεταριάτου πού είχαν γίνει Αφόρητες, έτσι χαί ή κυβέρνηση
τοό Βοναπάρτη έστρεψε τήν έπίθεσή της ένάντια στήν κινητή
φρουρά δταν χρειάστηκε νά μπεί τέλος στίς άφόρητες πιά ά£ιώσεις τής δημοκρατικής μερίδας τής άστικής τάξης. Διέταξε τή
δ ι ά λ υ σ η τ ή ς κ ι ν η τ ή ς φ ρ ο υ ρ ά ς . Οί μισοί άπό τούς ά ν δρες της Απολύθηκαν χαί πετάχτηκαν στούς δρόμους, οί άλλοι οργανώθηκαν άντί μέ δημοκρατικό, μέ μοναρχικό τρόπο καί ό μισθός τους κατέβηκε στό έπίπεδο τοδ συνηθισμένοι
μισθοδ τών ταχτικών στρατευμάτων. Ή κινητή φρουρά βρέθηκε
στήν κατάσταση τών στασιαστών τοδ 'Ιούνη χαί καθημερινά ό τύπος
δημοσίευε Α ν ο ι χ τ έ ς δ η λ ώ σ ε ι ς μ ε τ α ν ο ί α ς δπου ή φρουρά.

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

Αναγνώριζε τήν ένοχή της γιά τόν Ι ο ύ ν η καί ικέτευε τό προλεταριάτο νά τή συγχωρήσει.
Καί οί λ έ σ χ ε ς ; Ά π ό τή στιγμή πού ή συνταχτική συνέλευση διαμφισβήτησε στό πρόσωπο τοό Μπαρρό τόν πρόεδρο,
χ α ί στό πρόσωπο τοό προέδρου τή συγκροτημένη άστική δημοκρατία, καί στό πρόσωπο τής συγκροτημένης άστικής δημοκρατίας τήν άστική δημοκρατία γενικά, μαζεύτηκαν άναγκαστικά
γύρω της δλα τά συστατικά στοιχεία τής δημοκρατίας τοό Φλεβ ά ρ η — δλα τά κόμματα πού θέλανε ν' Ανατρέψουν τήν υπάρχουσα δημοκρατία καί πού θέλανε μέ μιά βίαιη παλινδρομική
κίνηση νά τή μετατρέψουν σέ δημοκρατία τών ταξικών συμφερόντων καί άρχών τους. Ό , τ ι έγινε, ξέγινε πάλι, οί άποκρυσταλλώσείς τοό έπαναστατικοϋ χινήματος ξανάγιναν ρευστές, ή δημοκρατία γιά τήν όποια πολεμούσαν ήταν πάλι ή άκαθόριστη
δημοκρατία τών ήμερών τοό Φλεβάρη, πού κάθε κόμμα έπιφυλασιόταν νά τήν καθορίσει δπως τοο ταίριαζε. Γιά μιά στιγμή,
τά κόμματα κατέλαβαν πάλι τις παλιές τους θέσεις τοο Φ λ ε βάρη, δίχως δμως καί νά συμμερίζονται τίς αύταπάτες τοό Φλεβάρη. Οί τρίχρωμοι δημοκράτες τής «Νασιονάλ» στηρίχτηκαν
πάλι στούς ρεπουμπλικάνους δημοκράτες τής «Ρεφόρμ» καί τούς
σπρώξανε σάν προμάχους στήν πρώτη γραμμή του κοινοβουλευτικού Αγώνα. Οί ρεπουμπλικάνοι δημοκράτες στηρίχτηκαν πάλι
στούς σοσιαλιστές δημοκράτες — στίς 2 7 τοό Γενάρη ένα δημόσιο μανιφέστο άνάγγειλε τή συμφιλίωση καί τήν ένωσή τους —
καί προετοίμαζαν στίς λέσχες τό έδαφος γιά τήν έξέγερση. Ό
-κυβερνητικός τύπος έβλεπε μέ τό δίκιο του τούς τρίχρωμους δημοκράτες τής «Νασιονάλ» σάν τούς άναστημένους στασιαστές
τοϋ 'Ιούνη. Γιά νά κρατηθούν οί ίδιοι έπικεφαλής τής άστικής
δημοκρατίας έβαζαν όπό συζήτηση αύτή τήν ίδια τήν άστική δημοκρατία. Στίς 2 6 τοϋ Γενάρη ό υπουργός Φωσέ πρότεινε Ινα
νόμο γιά τό δικαίωμα τού συνεταιρίζεσθαι, πού ή πρώτη του
παράγραφος έλεγε: «Οί λ έ σ χ ε ς ά π α γ ο ρ ε ύ ο ν τ α ι». Υ π ό βαλε τήν πρόταση, νά χαρακτηριστεί τό νομοσχέδιο κατεπείγον καί νά συζητηθεί άμέσως. Ή συνταχτική άπόριψε τήν
πρόταση νά χαρακτηριστεί τό νομοσχέδιο κατεπείγον καί στίς 2 7
τοϋ Γενάρη ο Λεντρύ - Ρολλέν κατέθεσε πρόταση, απογραμμένη
άπό 2 3 0 βουλευτές, νά κατηγορηθεί ή κυβέρνηση γιά παραβίαση τοϋ συντάγματος. Ή μετατροπή τής κυβέρνησης σέ κατηγορούμενο σέ στιγμές πού μιά τέτια πράξη άποτελοδσε ένα δχι

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

203

λεπτέ ξεσκέπασμα τής Αδυναμίας τού δικαστή, δηλαδή τής πλειοψηφίας τής βουλής, ή μιά Ανήμπορη διαμαρτυρία τού κατήγορου ένάντια σ* αύτή τήν ίδια τήν πλειοψηφία, αύτέ ήταν τέ μεγάλο έπαναστατικέ άτοϋ πού οί όψιμοι έρεινοί έπαιζαν άπό δώ καί
μπρός σέ κάθε άποκορύφωμα τής κρίσης. Φτωχοί ορεινοί πού
συνθλίβονταν κάτω άπό τό βάρος τού όνόματός τους!
Στίς 15 τοδ Μάη, ό Μπλανκί, έ Μπαρμπές, έ Ρασπάΐγ κλπ,
• ί χ α ν προσπαθήσει νά διαλύσουν τή συνταχτική συνέλευση εισβάλλοντας στήν αίθουσα τών συνεδριάσεων της έπικεφαλής τού
παρισινού προλεταριάτου. Ό Μπαρρό προετοίμασε στήν ίδια συνέλευση μιά ήθική έκδοση τής 15 τοό Μάη δταν θέλησε νά υπαγορεύσει τήν αύτοδιάλυσή της καί νά κλείσει τήν αίθουσα τών συνεδριάσεων της. Ή ίδια ή συνέλευση είχε Αναθέσει στό Μπαρρό τήν
Ανάκριση τών κατηγορουμένων τοϋ Μάη καί τώρα, τή στιγμή
πού αύτός ό ίδιος παρουσιάστηκε μπροστά της σάν ένας βασιλικός Μπλανκί, καί τή στιγμή πού ή έθνοσυνέλευση γύρευε συμμάχους ένάντιά του μέσα στίς λέσχες, άνάμεσα στούς έ π α ν α στάτες προλετάριους, μέσα στό κόμμα τοϋ Μπλανκί, αύτήν Ακριβώς τή στιγμή, ό Αδυσώπητος Μπαρρό τή βασάνιζε μέ τήν πρόταση ν' Αποσπάσει τούς κρατούμενους τοϋ Μάη Από τό όρκωτο δικαστήριο καί νά τούς παραπέμψει στό Ανώτατο δικαστήριο, στήν Haute Cour, πού τήν είχε έφεύρει τό κόμμα τής «Νασιονάλ». Είναι ν'Απορεί κανείς πώ; ή Αγωνία καί έ φόβος μήπως καί χάσει ένα υπουργικό χαρτοφυλάκιο ξεγέννησαν Από τό
κεφάλι ένός Μπαρρό τέτια έξυπνα ευρήματα, άξια ένός Μπομαρσαί. "Γστερα άπό πολλές ταλαντεύσεις, ή συνταχτική συνέλευση δέχτηκε τήν πρότασή του. 'Απέναντι στούς ίράστες τής
Εξέγερσης τοϋ Μάη, ξανάπαιρνε τό φυσιολογικό της χαρακτήρα.
Ά ν ή συνταχτική, άντιμετωπίζοντας τόν πρόεδρο καί τούς
όπουργούς, σπρωχνόταν στήν έ ξ έ γ ε ρ σ η , έ πρόεδρος καί οί
υπουργοί, άντιμετωπίζοντας τή συνταχτική, σπρώχνονταν στό
πραξικόπημα, γιατί δέ διαθέτανε κανένα νόμιμο μέσο γιά νά
τή διαλύσουν. Ή συνταχτική δμως ήταν ή μητέρα τού συντάγματος καί τό σύνταγμα ήταν ή μητέρα τοϋ προέδρου. Μέ τό
πραξικόπημα, έ πρόεδρος ξέσκιζε τέ σύνταγμα καί έσβηνε τόν
δημοκρατικό νόμιμο τίτλο του. Ή τ α ν γι' αύτό όποχρεωμένος
νά βγάλει άπ* τό συρτάρι τόν αύτοκρατορικό νόμιμο τίτλο του.
Ό αυτοκρατορικός δμως τίτλος ξυπνούσε τόν όρλεανικό νόμι-

• a*

209 ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ.

μο τίτλο χαί οί δυό πάλι ώχριοΰσαν μπροστά στό νόμιμο τίτλο
τών νομίμοφρόνων. Τό γκρέμισμα τής νόμιμης δημοκρατίας μπορούσε μόνο νά φέρει στήν κορφή τόν άκρο άντίποδά της, τή
νομιμόφρον^ μοναρχία, σέ μιά στιγμή πού τό κόμμα τών όρλϊανικών δέν ήταν άκόμα παρά έ νικημένος τοϋ Φλεβάρη καί
ό Βοναπάρτης δέν ήταν άκόμα παρά ό νικητής τής 10 του Δεκέμβρη, δταν κι οί δυό δέ μπορούσαν ν' Αντιτάξουν στό δημοκρατικό σφετερισμό παρά τους εξίσου σφετερισμένους μοναρχικούς τίτλους τους. Οί νομιμόφρονες είχαν έπίγνωοη ότι ή στιγμή ήταν εύνοϊκή καί συνωμοτούσαν οτό φως τής ήμέρας. Μπορούσαν νά έλπίζουν δτι στό πρόσωπο τοϋ στρατηγού Σανγκαρνιέ θά έβρισκαν τόν Μ ό ν κ 1 τους. Ό έρχομός τί,ς λ ε υ κ ή ς μ ο ν α ρ χ ί α ς διακηρυσσόταν τόσο άνοιχτά στίς λέσχες τους, δσο
στίς προλεταριακές λέσχες ό έρχομός τής κ ό κ κ ι ν η ς
δημοκρατίας.
Ή κυβέρνηση θά μπορούσε νά ξεφύγει ά π ' δλες τίς δυσκολίες άν κατόρθωνε νά καταπνίξει μ' έπιτυχία μιά οποιαδήποτε
στάση. « Ή νομιμότητα μάς σκοΑΰνεΐ», φώναζε έ Όντιλόν Μπαρρό. Μιά στάση θά τοϋ είχε έπιτρέψει, μέ τό πρόσχημα τής «δημόσιας σωτηρίας» νά διαλύσει τή συνταχτική, νά παραβιάσει
τό σύνταγμα πρός τό συμφέρον του ίδιου του συντάγματος. Ή
κτηνώδης έπέμβαση του Όντιλόν Μπαρρό στήν Εθνοσυνέλευση,
ή πρόταση γιά τή διάλυση τών λεσχών, ή μέ μεγάλο θόρυβο
παύση πενήντα τρίχρωμων νομαρχών καί ή άντικατάστασή τους
μέ βασιλόφρονες, ή διάλυση τής κινητής φρουράς, ή κακοποίηση τών άρχηγών της άπό τό Σανγκαρνιέ, ή Επαναφορά του Λερμίνιέ, του καθηγητή πού ήταν άνυπόφορος άκόμα καί στήν έποχ ή τοϋ Ι'κιζό, ή άνεχτικότητα άπέναντι στίς ψευτοπαλικαριές
τών νομίμοφρόνων — δλα αυτά ήταν ισάριθμες προκλήσεις γιά
στάση. Μά ή στάση παρέμεινε βουβή. Περίμενε τό σύνθημά της
άπό τή συνταχτική κι δχι άπό τήν κυβέρνηση.
"Εφτασε έπιτέλους ή 29 τοο Γενάρη, ή μέρα πού θά
έπρεπε νά παρθεί ή άπόφαση πάνω στήν πρόταση τοό Ματιέ (ντέ λά Ντρόμ) γιά τήν χωρίς δρους άπόριψη τής πρότασης Ρ α τ ώ . Νομιμόφρονες, όρλεανικοί, βοναπαρτικοί,
κινητή
1
Τζδρτζ Μδνκ. (1608-1669): 6παινιγμόί γιοί τόν 4 γ γ λ ο οτρατηγό πο6
ατά 1660 χρηαΐμβποίηο· τό οτρατ·6ματα τοο γιοί τήν παλινόρθωση τ ή ς
βυναατ·(α( τ β ν Στιούαρτ. (Σημ. Σ6ντ.)

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

210

φρουρά, όρεινοί, λέσχες—ολοι συνωμοτούσαν κείνη τή μέρα, τόσο ένάντια στόν υποτιθέμενο Εχθρό, δσο χι ένάντια στόν όποτιθέμενο σύμμαχο. Ό Βοναπάρτης καβάλλα στό^άλογο, Επιθεωρούσε Ινα μέρος τών στρατευμάτων στήν πλατεία 'Ομονοίας. Ό
Σανγκαρνιέ έπαιζε θέατρο μέ μιά Επίδειξη στρατηγικών γυμνασίων. Ή συνταχτική βρήκε τήν αίθουσα τών συνεδριάσεων πιασμένη άπό τό στρατό. 'Η συνέλευση, τό κέντρο αύτό δπου διασταυρώνονταν δλες οί Ελπίδες, οί φόβοι, οί προσδοκίες, οί ζυμώσεις, οί Εντάσεις καίτοι συνωμοσίες, αύτή ή λεοντόχαρδη συνέλευση δέν ταλαντεύτηκε ούτε στιγμή, δταν πλησίασε περισσότερο
άπό χάθε άλλη φορά ή κοσμοϊστορική στιγμή της. Έ μ ο ι α ζ ε μέ
κείνον τό μαχητή πού δχι μόνο φοβόταν νά χρησιμοποιήσει τά
δπλα του, άλλά κι ένιωθε πώς ήταν υποχρεωμένος νά διατηρήσει άνέπαφα τά δπλα τού άντιπάλου του. Μέ περιφρόνηση στό
θάνατο, υπόγραψε τήν ίδια της θανατική καταδίκη καί άπόριψε τή χωρίς δρους άπόριψη τής πρότασης Ρατώ. Ό ν τ α ς ή ίδια
σέ κατάσταση πολιορκίας, έβαλε περιορισμούς σέ μιά συνταχτική δράση, πού τά άναγκαία της πλαίσια ήταν ή κατάσταση πολιορκίας τού Παρισιού. Εκδικήθηκε μέ τρόπο πού ήταν αντάξιος
της, διατάσσοντας τήν άλλη μέρα νά γίνουν άνακρίσεις γιά τήν
τρομάρα πού τής είχε ένσπείρει ή κυβέρνηση στίς 29 του Γενάρη. Οί όρεινοί έδειζαν έλλειψη έπαναστατικής ένεργητικότητας
καί πολιτικής κατανόησης έπιτρέποντας στό κόμμα τής «Νασιονάλ» νά τούς μεταχειριστεί, σ' αύτή τή μεγάλη κωμωδία τών μηχανοραφιών, σάν κράχτη τής διαμάχης. Τό κόμμα τής «Νασιονάλ» είχε κάνει τήν τελευταία προσπάθεια γιά νά διατηρήσει στή συγκροτημένη δημοκρατία τό μονοπώλιο τής Εξουσίας
πού τό κατ·ίχε στήν περίοδο τής διαμόρφωσης τής άστικής δημοκρατίας. Στήν προσπάθεια αύτή ναυάγησε.
"Αν στήν κρίση τοο Γενάρη έμπαινε ζήτημα ύπαρξης τής
συνταχτικής, στήν κρίση τής 21 τού Μάρτη Εμπαινε ζήτημα
ύπαρξης τού συντάγματος — τότε έπρόκειτο γιά τό προσωπικό
τού κόμματος τής «Νασιονάλ», τώρα γιά τό ιδανικό του. Δέν όπάρχει άνάγκη νά τονιστεί δτι οί καθώς πρέπει δημοκράτες πούλησαν τό υψηλό φρόνημα τής ιδεολογίας τους φτηνότερα άπό
τήν έγκόσμια Απόλαυση τής κυβερνητικής Εξουσίας.
Στίς 21 τού Μάρτη, στήν ήμερήσια διάταξη τής Εθνοσυνέλευσης βρισκόταν τό νομοσχέδιο του Φωσέ ένάντια στό διχαίωμα τού συνεταιρίζεσθαι: ή κ α τ ά ρ γ η σ η τ ώ ν λ ε σ χ ώ ν . Τό

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ
r

άρθρο 8 τοϋ συντάγματος Εγγυάται ο' όλους τούς γάλλους τ έ
δικαίωμα τοϋ συνεταιρίζεσθαι. Έ Απαγόρευση τών λεσχών ήταν
λοιπόν μιά άναμφισβήτητη παραβίαση τοϋ συντάγματος, καί ή
συνταχτική ή ίδια έπρεπε νά ευλογήσει τή βεβήλωση τών άγίων
της. Οί λέσχες δμως ήταν τά σημεία συγκέντρωσης, τά συνωμοτικά χέντρα τοϋ έπαναστατιχοϋ προλεταριάτου. Ή ίδια ή έθνοσυνέλευση είχε άπαγορεύσει τό συνασπισμό τών έργατών ένάντια στούς κεφαλαιοκράτες τους. Καί οί λέσχες — τί άλλο ήταν
παρά ένας συνασπισμός ολόκληρης της έργατικης τάξης ένάντια
ο' ολόκληρη τήν άστική τάξη, ή συγκρότηση ένός έργατικοό
χράτους ένάντια στό αστικό κράτος; Μήπως δέν ήταν άλλες
τόσες συνταχτικές συνελεύσεις τοϋ προλεταριάτου καί άλλες τόσες έτοιμοπόλεμες στρατιωτικές μονάδες τής έξέγερσης; 'Εκείνο
πού έπρεπε πρίν ά π ' δλα νά θεσπίσει τό σύνταγμα ήταν ή κυ·ριαρχία της άστικης τάξης. Είναι φανερό λοιπόν πώς μέ τό δικαίωμα τοϋ συνεταιρίζεσθαι, τό σύνταγμα μποροϋσε νά έννοεί
μόνο τά σωματεία πού βρίσκονταν σέ Αρμονία μέ τήν κυριαρχία της άστικής τάξης, δηλ. μέ τό άστιχό καθεστώς. Ά ν , γιά
λόγους θεωρητικής εύπρέπειας, τό σύνταγμα έχφραζόταν γενικά,
δέν υπήρχαν τάχα ή κυβέρνηση χαί ή έθνοσυνέλευση γιά νά
τό έρμηνεύσουν καί νά τό έφαρμόσουν σέ κάθε εΙδική περίπτωση; Καί άν στήν προχρτακλυσμιαία Εποχή τής δημοκρατίας, οί
λέσχες άπαγορεύονταν ούσιαστικά άπό τήν κατάσταση πολιορκίας, δέ θά έπρεπε μήπως ν' Απαγορεύονται άπό τό νόμο, στήν
ταχτοποιημένη, συγκροτημένη δημοκρατία; Οί τρίχρωμοι δημοκράτες δέν είχαν τίποτα άλλο ν' Αντιτάξουν σ' αύτή τήν π ε ζή ίρμηνεία τοϋ συντάγματος έκτός άπό τήν έμφαντιχή φρασεολογία τοϋ συντάγματος. "Ενα μέρος ά π ' αύτούς, οί Πανιέρ, Ντυκλέρ κλπ, ψήφισαν γιά τήν κυβέρνηση καί τής έξασφάλισαν έτσι
τήν πλειοψηφία, ΐ ό άλλο μέρος, μέ τόν άρχάγγελο Καβαινιάκ
καί τόν πατέρα τής έκκλησίας Μαρράστ Επικεφαλής, δταν έγκρίθηκε τό άρθρο γιά τήν άπαγόρευση τών λεσχών, άποσύρθηκε σέ μιάν ιδιαίτερη αίθουσα τοϋ γραφείου, μαζί μέ τόν Λεντρύ-Ρολλέν χαί τούς ορεινούς — «καί Αντάλλαζαν γνώμες». Ή
έθνοσυνέλευση είχε παραλύσει: δέν είχε πιά άπαρτία. Στήν κ α τάλληλη στιγμή, στά γραφεία της έπιτροπής, 6 κ. Κρεμιέ θ υ μήθηκε δτι άπό δώ μπορεί κανείς νά πάει κατευθείαν στό δρόμο, κ:
δτι τώρα δέν ήταν πιά Φλεβάρης τοϋ 1848, Αλλά Μάρτης τοϋ
1849. Τό κόμμα τής «Νασιονάλ», ξαφνικά φωτίστηκε καί γ ύ -

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

207

ρισε πίσω οτήν αίθουσα τών συνεδριάσων τής έθνοαυνέλευσης
χαί άπό πίσω του Ακολούθησαν οί όρεινοί, έξαπατημένοι γιά
μιάν άχόμα φορά, πού ένώ τυραννιόνταν διαρκώς άχό Επαναστατικές διαθέσεις, Επιζητούσαν έπίσης διαρκώς συνταγματικές δυνατότητες κι ένιωθαν τόν έαυτό τους άκόμα περισσοτερο στή
θέση του οταν βρίσκονταν πισω άπό τούς άστούς δημοκράτες παρά όταν βρίσκονταν μπροστά στό έπαναστατικό προλεταριάτο.
"Ετσι παίχτηκε ή κωμωδία. Καί ή συνταχτική ή ίδια είχε θεσπίσει δτι ή παραβίαση τοό γράμματος τοό συντάγματος άποτελεί τή μόνη πιστή πραγματοποίηση τοϋ κνεύματός του.
Δέν Εμενε νά κανονιστεί παρά έ ν α μόνο σημείο, ή σχέση τής συγκροτημένης δημοκρατίας μέ τήν εόρωπαΐκή έπανάσταση, ή Ε ξ ω τ ε ρ ι κ ή π ο λ ι τ ι κ ή τ η ς . Στίς 8 τοϋ Μάη 1849
έπικρατοϋσε μιά άσυνήθιστη έξαψη στή συνταχτική, πού ζούσε
τίς τελευταίες της μέρες. Ή έπίθεση τοϋ γαλλικού στρατού
ένάντια στή Ρώμη, ή άπόκρουσή του άπό τούς ρωμαίους, ή πολιτική του άτίμωση καί ή στρατιωτική του καταισχύνη, ή άνανδρη δολοφονία τής δημοκρατίας τής Ρώμης άπό τή γαλλική
δημοκρατία, δηλ. ή πρώτη ίταλική έκστρατεία τοό δεύτερου Βοναπάρτη βρισκόταν στήν ήμερήσια διάταξη. Οί όρεινοί είχαν γιά
μιάν άκόμα φορά παίξει τό μεγάλο τους άτοϋ: Ό Λεντρύ-Ρολλέν είχε καταθέσει στό προεδρικό τραπέζι τήν άπαραίτητη μήνυση ένάντια στήν κυβέρνηση, κι αύτή τή φορά ένάντια καί
ατό Βοναπάρτη, γιά παραβίαση τοϋ συντάγματος.
Τό τροπάριο τής 8 τοό Μάη Επαναλήφθηκε άργότερα σάν
τροπάριο τής 13 τοϋ Ιούνη. Ά ς συνεννοηθούμε γιά τή ρωμαϊκή έκστρατεία.
Ά π ό τά μέσα κιόλας τοό Νοέμβρη 1848, ό Καβαινιάχ· είχε στείλει πολεμικό στόλο στήν Τσιβιταβέκια* γιά νά
προστατεύσει τόν πάπα, γιά νά τόν μπαρκάρει καί νά τόν δδηγήσεί στή Γαλλία. Ό πάπας θά εύλογοϋσε τήν καθώς πρέπει
δημοκρατία καί θά έξασφάλιζε τήν έκλογή τοϋ Καβαινιάκ σάν
προέδρου. Μέ τόν π ά π α ό Καβαινιάκ ήθελε νά ψαρέψει τούς π α πάδες, μέ τους παπάδες τούς χωρικούς καί μέ τούς χωρικούς
τήν προεδρία. Ή έκστρατεία τοϋ Καβαινιάκ—μιά έκλογική δια* Civita-Vecchia : Ιταλικό λιμάνι χα( ύχορό κοντά οτή Ρώμη. Τό
κατίλαβ» ή γαλλική φρουρά πού άνίλαβ» να προστατ·6σ·ι τα παπιχά 48αφη Ινάντία στά λαίχα κινήματα. (Σημ. Μ·τ.)

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

φήμιση στόν Αμεσότερο σχοπό της—ήταν ταυτόχρονα μιά διαμαρτυρία καί μιά άπειλή ένάντια στήν έπανάσταση τής Ρώμης.
Είχε μέσα της τό σπέρμα της έπέμβασης τής Γαλλίας Υπέρ
τοϋ πάπα.
Έ έπέμβαση αύτή άπό χοινοϋ μέ τήν Αύστρία χαί τή Νεάπολη όπέρ τοϋ πάπα χι ένάντια στή ρωμαϊκή δημοκρατία, άποφασίστηχε στήν χρώτη συνεδρίαση τοϋ Υπουργικού συμβουλίου
τοϋ Βοναπάρτη, στίς 2 3 τοϋ Δεκέμβρη. Ό Φαλλού στήν κυβέρνηση σήμαινε ό πάπας στή Ρώμη, χαί έπομένως στήν π α π ι χ ή
Ρώμη. Ό Βοναπάρτης δέ χρειαζόταν άλλο τόν π ά π α γιά νά
γίνει πρόεδρος τών χωρικών, χρειαζόταν δμως τή διατήρηση τοϋ
π ά π α γιά νά διατηρήσει τούς χωρικούς τοϋ προέδρου. 'Η εύχολοπιστία τών άγροτών τόν είχε χάνει πρόεδρο. Μαζί μέ τήν
πίστη έχασαν τήν εύκολοπιστία τους χαί μαζί μέ τόν πάκα τήν
πίστη. Καί οί συνασπισμένοι όρλεανιχοί χαί νομιμόφρονες κυβερνούσαν στό δνομα τοϋ Βοναπάρτη I Προτού παλινορθωθεί ό
βασιλιάς, έπρεπε νά παλινορθωθεί ή έξουσία πού καθαγιάζει
τοΰς βασιλιάδες. 'Ανεξάρτητα άπό τή βασιλοφροσύνη τους, χ ω ρίς τήν άρχαία Ρώμη Υποταγμένη στήν κοσμική έξουσία του δέ
μποροϋσε νά υπάρχει πάπας, χωρίς τόν π ά π α δέ μκοροϋσ· νά
Υπάρχει καθολικισμός, χωρίς τόν καθολικισμό δέ μπορούσε νά
Υπάρχει γαλλική θρησκεία, καί χωρίς θρησκεία τί θά γινόταν
ή παλιά γαλλική κοινωνία; Ή Υποθήκη τοϋ άγρότη πάνω στά
ούράνια άγαθά έγγυάται τήν Υποθήκη τοϋ άστοϋ πάνω στά
άγαθά τού άγρότη. Ή έπανάσταση της Ρώμης ήταν λοιπόν
μιά άπόπειρα ένάντια στήν ίδιοχτησία, ένάντια στό άστικό καθεστώς, τόσο φοβερή δσο ή έπανάσταση τοϋ 'Ιούνη. Έ Αποκαταστημένη άστική κυριαρχία στή Γαλλία άπαιτοϋσε τήν παλινόρθωση τής παπικής κυριαρχίας στή Ρώμη. Τέλος, στό πρόσωπο τών ρωμαίων έπαναστατών χτυπούσαν τούς συμμάχους
τών γάλλων έπαναστατών. Ή συμμαχία τών άντεπαναστατικών
τάξεων στή συγκροτημένη γαλλική δημοκρατία συμπληρωνόταν
άναγχαστιχά μέ τή συμμαχία της γαλλικής δημοκρατίας, μέ τήν
'Ιερή Συμμαχία, τή Νεάπολη χαί τήν Αύστρία. Ή Απόφαση τοϋ
Υπουργικού συμβουλίου της 2 3 τοϋ Δεκέμβρη, δέν ήταν μυστικό γιά τή συνταχτική συνέλευση. Ά κ ό μ α άπό τίς 8 τού Γενάρη, ό Λεντρύ-Ρολλέν είχε κάνει έπερώτηση στήν κυβέρνηση
σχετικά μέ τήν άπόφαση αύτή. Ή κυβέρνηση άρνήθηκε χαί ή
έθνοσυνέλευση πέρασε στήν ήμερήσια διάταξη. Πίστεψε τά λόγια

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΠΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

214

τ ή ς κυβέρνησης; Ξέρουμε Sic ολόκληρο τό Γενάρη δέν έκανε
άλλο παρά νά τήν καταψηφίζει. Ά ν δμως 6 ρόλος τής κυβέρνησης ήταν νά λέει ψέματα, ό ρόλος τής έθνοσυνέλευσης ήταν
ν ά προσποιείται δτι πιστεύει στό ψέμα της καί νά σώζει Ετσι
τά δημοκρατικά προσχήματα.
Στό μεταξύ τό Πεδεμόντιο είχε νικηθεί, ό Κ ά ρ ο λ ο ς - Ά λ βέρτος είχε παραιτηθεί χαί ό αύστριαχός στρατός χτυπούσε τίς
πύλες τής Γαλλίας. 'U Λεντρύ-Ρολλέν Εχανε μιάν Εντονη Επερώτηση. Ή κυβέρνηση άπόδειξε δτι στή Βόρεια 'Ιταλία είχε
συνεχίσει μονάχα τήν πολιτική τοό Καβαινιάκ, καί ό Καβαινιάκ τήν πολιτική τής προσωρινής κυβέρνησης, δηλ. τοδ Λεντρύ-Ρολλέν. Τή φορά αύτή μάλιστα, Εδρεψε μιά ψήφο έμπιστοσύνης άπό τήν Εθνοσυνέλευση κι έξουσιοδοτήθηχε νά καταλάβει προσωρινά Ενα έπίχαιρο σημείο στήν Ά ν ω 'Ιταλία γιά νά
όποστηρίξει Ετσι τίς ειρηνικές διαπραγματεύσεις μέ τήν Αύστρία
γιά τό ζήτημα τής άχεραιότητας τού Εδάφους τής Σαρδηνίας χαί
γιά τό ζήτημα τής Ρώμης. Είναι γνωστό δτι ή τ ύ χ η τής 'Ιταλίας κρίνεται στά πεδία τών μαχών τής Βόρειας Ι τ α λ ί α ς . Γιά
τό λόγο αύτό μαζί μέ τή Λομβαρδία καί τό Πεδεμόντιο θά
Επεφτε χι ή Ρώμη, ή ή Γαλλία Επρεπε νά κηρύξει τόν π ό λ ε μ ·
στήν Αύστρία χαί χατά συνέπεια χαί στήν εύρωπαϊκή άντεπανάσταση. Μήπως ή έθνοσυνέλευση πήρε ξαφνικά τήν κυβέρνηση
Μπαρρό γιά τήν παλιά επιτροπή δημόσιας σωτηρίας; "Η τόν
έαυτό της γιά τή συμβατική; Ποιός λοιπόν ό λόγος τής στρατιωτικής κατάληψης ένός σημείου στήν Ά ν ω 'Ιταλία; Κάτω άπ'
αύτό τό διάφανο πέπλο κρυβόταν ή Εκστρατεία Ενάντια στή Ρώμη.
Στίς 14 τοδ Α π ρ ί λ η , μπαρχάρανε γιά τήν Τσιβιταβέχια
14.000 άνδρες κάτω άπό τίς διαταγές τοδ Ούντινό. Στίς 16
τοδ Α π ρ ί λ η ή έθνοσυνέλευση χορήγησε οτήν κυβέρνηση πίστωση 1.200.000 φράγκα γιά νά συντηρηθεί γιά Ενα τρίμηνο ό
στόλος Επέμβασης στή Μεσόγειο. Έ τ σ ι Ιδοσε στήν κυβέρνηση
δλα τά μέσα γιά νά Επέμβει ένάντια στή Ρώμη, ένώ προοποιόταν δτι τής έπέτρεψε νά Επέμβει ένάντια στήν Αύστρία. Δέν
έβλεπε τί Εκανε ή κυβέρνηση. Ά κ ο υ ε μόνο τί Ελεγε. Τέτια π ί στη δέ Θά μποροδσε νά βρει κανείς οδτε στόν 'Ισραήλ. Ή
συνταχτική κατάντησε νά μήν τολμά νά ξέρει τί Επρεπε νά κ ά νει ή συγκροτημένη δημοκρατία.
Τέλος, στίς 8 τού Μάη παίχτηκε ή τελευταία σκηνή τής κεεμ«*ί ί α ς . Ή συνταχτική ζήτησε άπό τήν κυβέρνηση νά πάρει ϊ μ · 13

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

σα μέτρα γιά νά έπαναφέρει τήν ίταλική Εκστρατεία στό σκοπό
πού τής είχε καθοριστεί. Τό ίδιο χείνο βράδυ ό Βοναπάρτης δ η μοσίευσε Ινα γράμμα στή «Μονιτέρ», δπου έξέφραζε τήν πιό μεγάλη εύγνωμοσύνη του στόν Ούντινό. Στίς 11 τοο Μάη, ή έθνοσυνέλευοη άπόριψε τό κατηγορητήριο ένάντια στόν ίδιο τό
Βοναπάρτη χαί στήν χυβέρνηοή του. Καί οί όρεινοί, άντί νά
ξεσχίσουν αύτό τόν (στό τής άπάτης, έπαιρναν τόσο τραγικά τήν
κοινοβουλευτική κωμωδία, πού πήγαιναν νά παίξουν οί ίδιοι
σ' αύτή τήν κωμωδία τό ρόλο τοϋ Φουχιέ-Τενβίλ* καί πρόδιναν,
κάτω άπό τή δανεισμένη άπό τή συμβατική λεοντή τους, τό μικροαστικό μοσχαρίσια τομάρι τουςΙ
Τό τελευταίο μισό τής ζωής τής συνταχτικής συνοψίζεται
σέ τούτο: Στίς 2 9 τού Γενάρη, παραδέχεται ότι οί βασιλικές
άστικές ομάδες είναι τά φυσικά άφεντικά τής δημοκρατίας πού
συγκρότησε ή ίδια, στίς 21 τοϋ Μάρτη παραδέχεται ότι ή παραβίαση τοϋ συντάγματος σημαίνει τήν εφαρμογή του χαί, στίς
11 τοϋ Μάη, δτι ή μεγαλοστομα διακηρυγμένη παθητική συμμαχία τής γαλλικής δημοκρατίας μέ τούς άγωνιζόμενους λαούς σημαίνει τήν ένεργό συμμαχία της μέ τήν εύρωπαίκή άντεπανάστάση.
Ή άθλια αύτή συνέλευση άποσύρθηκε άπό τή σκηνή άφοϋείχε χαρίσει στόν έαυτό της τήν ικανοποίηση, δυό μέρες πρίν
τήν έπέτειο τής γέννησής της, οτίς 4 τοϋ Μάη, ν' άπορίψει τ ή ν
πρόταση άμνηστείας γιά τούς έξεγερμένους τοϋ 'Ιούνη. Μέ τή
δύναμή της τσακισμένη, θανάσιμα μισημένη άπό τό λαό, π α ρ α μερισμένη, κακοποιημένη, περιφρονητικά παραπεταμένη άπό τήν
άστική τάξη πού ήταν δργανό της, Εξαναγκασμένη στό δ ε ύ τ ε ρο μισό τής ζωής της ν' άποκηρύσσει τό πρώτο, στερημένη ά π ό
τις δημοκρατικές αύταπάτες της, δίχως νά έχει δημιουργήσει
τίποτα τό μεγάλο στό παρελθόν, δίχως έλπίδα γιά τό μέλλον,
πεθαίνοντας τμηματικά ένώ ζούσε άκόμα, ήξερε μονάχα ν ΐ
γαλβανίζει τό ίδιο τ^ς τό πτώμα, άναπολώντας διαρκώς σ τ ή
μνήμη τή νίκη τοϋ Ιούνη καί ξαναζώντας την, ένώ κατοπινά
πιστοποιούσε τήν ύπαρέή της έπαναλαβαίνοντας πάντα τήν κ α ταδίκη τών καταδικασμένων. "Ενας βρυχόλακας πού ζούσε ά π ό
τό αίμα τών έξεγερμένων τοϋ 'Ιούνη!
• Φο«κιί-Τ·νβίλ (1746-1795): ί η μ ί α ι ο ς κατήγορος τοί 1παναατατικο&
Βικαατηρίου πού οκγκροτήθηκ· οτίς ΙΟ τοΟ Μάρτη 1793. " Ε κ α ν · &ν·λέητ»
Αγώνα ένάντια οτούς *χ6ρο6ς τής έπανάοταοης κι Ιφάρμοοι τήν έπα«α«τατική τρομοκρατία (Σημ. Μ (τ.)

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ Σ Τ Η ΓΑΑΑΙΑ ΑΠΟ ΤΟ Ι84Θ ΩΣ ΤΟ 1850

211

Πίσω της άφηνε τό κρατικό ϊλλειμα φουσκωμένο άπό τά
Ιξοδα τής Εξέγερσης τοϋ 'Ιούνη, άπό τό χάσιμο του φόρου τοϋ
άλατιοϋ, άπό τήν άποζημίωση πού έδοσε στούς ίδιοχτήτες φυτειών γιά τήν κατάργηση τής δουλείας τών μαύρων, άπό τά έξοδα τής έκστρατείας τής Ρώμης, άπό τό χάσιμο τοϋ φόρου τοϋ
κρασιοϋ πού άποφάσισε τήν κατάργηση του όταν βρισκόταν πιά
στίς τελευταίες της στιγμές, ένας χαιρέκακος γέρος πού θεωρούσε τόν έαυτό του εύτυχισμένο γιατί φόρτωνε στό γελαστό κληρονόμο του ένα προσβλητικό χρέος τιμής.
Ά π ό τίς άρχές τοϋ Μάρτη είχε άρχίσει ή ζύμωση γιά τίς
έκλογές τής ν ο μ ο θ ε τ ι κ ή ς Ε θ ν ο σ υ ν έ λ ε υ σ η ς . Δυό κύριες
όμάδες βρίσκονταν Αντιμέτωπες, τό κ ό μ μ α τ ή ς τ ά ξ ε ω ς , καί τ ό
δη μοκ ρ α τ ικό-σο σ ι α λ ιστ ι κ ό ή κ ό κ κ ι ν ο κ ό μ μ α . Ά ν ά μεσα στά δυό στέκονταν οί φ ί λ ο ι τ ο ϋ σ υ ν τ ά γ μ α τ ο ς , πού
κάτω άπό τό δνομα αύτό οί τρίχρωμοι δημοκράτες τής «Νασιονάλ» προσπαθούσαν νά παραστήσουν ένα κόμμα. Τ ό κ ό μ μ α
τ ή ς τ ά ξ ε ω ς συγκροτήθηκε άμέσως ύστερα άπό τίς μέρες τοϋ
'Ιούνη. Μονάχα δμως άφοϋ ή 10 τοϋ Δεκέμβρη τοϋ Επέτρεψε νά
ξετινάζει άπό πάνω του τήν κλίκα τής «Νασιονάλ», τών άστών
δημοκρατών, άποκαλύφθηκε τό μυστικό τής Οπαρξής του: 6 α υν α σ π ι σ μ ό ς τ ώ ν ό ρ λ ε α ν ι κ ώ ν καί τ ώ ν ν ο μ ι μ ο φ ρ ό ν ω ν
σ' ? ν α κ ό μ μ α . Ή άστική τάξη διασπάστηκε σέ δυό μεγάλες μερίδες πού ή καθεμιά μέ τή σειρά της είχε κρατήσει διαδοχικά τό μονοπώλιο τής έξουσίας: οί μ ε γ ά λ ο ι γ α ι ο χ τ ή μ ο ν ε ς στήν περίοδο τής π α λ ι ν ο ρ θ ω μ έ ν η ς
μοναρχίας,
ή Α ρ ι σ τ ο κ ρ α τ ί α τ ο ϋ χ ρ ή μ α τ ο ς καί ή β ι ο μ η χ α ν ι κ ή
ά σ τ ι κ ή τ ά ξ η στήν περίοδο τής μ ο ν α ρ χ ί α ς τ ο ϋ ' Ι ο ύ λ η .
Β ο υ ρ β ώ ν ο ι ήταν τό βασιλικό δνομα γιά τήν κυριαρχούσα Επιροή τών συμφερόντων τής μ ι ά ς ομάδας. ' Ο ρ λ ε ά ν ο ι , τό βασιλικό δνομα γιά τήν κυριαρχούσα έπιροή τών συμφερόντων
τής άλλης ομάδας. Τό ά ν ώ ν υ μ ο β α σ ί λ ε ι ο τ ή ς δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς ήταν τό μόνο δποο κι οί δυό όμάδες μπορούσαν νά διατηρήσουν μέ ίση έξουσία τό κοινό ταξικό συμφέρον δίχως νά παραιτηθούν άπό τόν άμοιβαίο τους Ανταγωνισμό. Ά ν ή άστική
δημοκρατία δέ μπορούσε νά είναι τίποτα άλλο άπό τήν ολοκληρωμένη καί καθαρά Εκφρασμένη κυριαρχία όλόκληρης τής άστιχής τάξης, μήπως θά μποροϋσε νά είναι τίποτε άλλο άπό τήν
κυριαρχία τών συμπληρωμένων Από τούς νομιμόφρονες όρλεανικών καί τών συμπληρωμένων Από τούς όρλεανικούς νομιμο-

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

φρόνων, τ ή σ ύ ν θ ε σ η τ ή ς π α λ ι ν ό ρ θ ω σ η ς χ α ί τ ή ς μ ο ν α ρ χ ί α ς τ ο δ ' Ι ο ύ λ η ; Ut Αστοί δημοκράτες τής «Νασιονάλ»
δέν Αντιπροσώπευαν καμιά ομάδα τής τάξης τους πο6 νά στηρί»
ζεται πάνω σέ οικονομικές βάσεις. Ή σημασία τους χαί i
Ιστορικός τίτλος τους ήταν μονάχα δτι στήν περίοδο τής μοναρχίας, Απέναντι στίς δυό ομάδες τής άστιχής τάξης πού έβλεπαν
μονάχα τό ί δ ι α ί τ ε ρ ό τους καθεστώς, πέτυχαν νά κατισχύσει
τό γενικό καθεστώς τής άστικής τάξης, τό ά ν ώ ν υ μ ο β α σ ί λ ε ι ο τ ή ς δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς πού τό έξιδανίκευσαν χαί πού τό
στόλισαν μέ Αρχαία Αραβουργήματα, πού δμως στό πρόσωπό τον
χαιρέτισαν πρίν ά π ' δλα τήν κυριαρχία τής κλίκας τους. "Αν
τό κόμμα τής «Νασιονάλ» έπαθε σύγχιση φρενών δταν στήν κορυφή τής δημοκρατίας, πού τό ίδιο είχε ιδρύσει, άντίκρυσε τούς
συνασπισμένους βασιλόφρονες, οί ίδιοι οί βασιλόφρονες δέ γελάστηκαν λιγότερο σχετικά μέ τό γεγονός τής ένοποιημένης κυριαρχίας τους. Δέν καταλάβαιναν δ η άν καθεμιά άπό τίς όμάδες τους, ξεχωριστά παρμένη, ήταν βασιλική, τό προϊόν τής χ η μικής τοος ένωσης έπρεπε άναγκαστικά νά είναι δ η μ ο κ ρ α τ ι κ ό , δτι στήν τρίχρωμη δημοκρατία ή λευκή καί ή γαλάζια μοναρχία έπρεπε νά έξουδετερώνουν ή μιά τήν άλλη. Ε ξ α ν α γ κ α σμένε; άπό τήν άντίθεσή τους μέ τό Επαναστατικό προλεταριάτο καί άπό τήν άντίθεσή τους μέ τίς μεταβατικές τάξεις πού δ λ ·
καί περισσότερο τείνουν νά συσπειρωθούν γύρω άπό τό προλεταριάτο σάν κέντρο τους, νά καταβάλουν δλη τήν ένωμένη δύναμη τους χαί νά διατηρήσουν τήν όργάνωση αύτής τής ένωμένης δύναμης, ή καθεμιά άπό τίς ομάδες τού κόμματος τής τάξεως ήταν ύποχρεωμένη, μπρός στίς διαθέσεις γιά παλινόρθωση
καί τήν άποχλειστική έπιχράτηση τής άλλης ομάδας, νά έπιβάλει τήν κοινή κυριαρχία, δηλ. τή δ η μ ο κ ρ α τ ι κ ή μ ο ρ φ ή τής
Αστικής κυριαρχίας. "Ετσι βλέπουμε αύτούς τούς βασιλόφρονες,
πού άρχικά πίστευαν σέ μιάν άμεση παλινόρθωση καί πού άργότερα διατηρούσαν τή δημοκρατική μορφή μέ άφρούς λύσας καί
μέ θανάσιμες βρισιές στό στόμα ένάντια στή δημοκρατία, νά
ομολογούν τελικά δτι μονάχα στή δημοκρατία μπορούν νά
τάχουν καλά μεταξύ τους καί δτι άναδάλουν έπ' Αόριστον τήν
παλινόρθωση. Ή Απόλαυση τής ένωμένης έξουσίας δυνάμωσε τήν
καθεμιά άπό τίς δοό όμάδες καί τήν έχανε άχόμα πιό άνίκανη
καί πιό άπρόθομη νά όποταχθεί στήν άλλη, δηλ. νά παλινορθώσει τή μοναρχία.

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ Σ Τ Η ΓΑΑΑΙΑ ΑΠΟ ΤΟ Ι84Θ ΩΣ ΤΟ 1850

213

Τ ό χ ό μ μ α τ ή ς τ ά ξ ε ω ς διακήρυξε άμεσα στό έκλογικό
τοο χρόγραμμα τήν κυριαρχία τής Αστικής τάξης, δηλ. τή διατήρηοη τών δρων Οπαρξης τής κυριαρχίας της, τής ί δ ι ο χ τ η σ ί α ς , τής ο ι κ ο γ έ ν ε ι α ς , τής θ ρ η σ κ ε ί α ς , τής ν ά ξ η ς! Φ υ σικά τήν ταξική κυριαρχία της χαί τους όρους τής ταξικής κυριαρχίας της, τους παρουσίαζε σάν κυριαρχία του πολιτισμού
χαί σάν αναγκαίους δρους τής όλιχής παραγωγής
καθώς
χαί τών κοινωνικών σχέσεων που άπορέουν άπ'αύτήν. Τό χόμμα τής τάξεως είχε τεράστια χρηματικά μέσα. 'Οργάνωσε τά
έποκαταστήματά του σ' δλη τή Γαλλία, είχε μισθώσει δλους
τους ιδεολόγους τής παλιάς κοινωνίας, διέθετε τήν έπιροή τής
βχάρχουσας κυβερνητικής έξουσίας, είχε μιά στρατιά άπό ά π λ ή ρωτους υποτελείς μέσα σ' ολόκληρη τή μάζα τών μικροαστών
χαί τών Αγροτών, χοΰ, δντας άκόμα μακριά άπό τό έπαναστατιχό κίνημα, βλέπανε στούς μεγάλους αξιωματούχους τής ίδιοχτησίας τούς φυσικούς έχπρόσωπους τής μικρής τους ίδιοχτησίας χαί τών μικρών τους προλήψεων. Τό κόμμα αύτό, πού Αντιπροσωπευόταν σ' δλη τή χώρα άπό Αναρίθμητους μικρούς βασιλιάδες, μπορούσε νά τιμωρεί σάν στάση τήν άπόριψη τών
Υποψηφίων τοο, νά άπολύει τούς Ανυπόταχτους έργάτες, τούς
Απείθαρχους χολλήγους, όχηρέτες, έπιστάτες, σιδηροδρομικούς
Υπαλλήλους, γραφιάδες, δλους τούς κρατικούς λειτουργούς πού
βρίσκονται χάτω Από τήν Αστιχή του έξάρτηση. Μπορούσε τέλος, πού χαί πού, νά διατηρεί τήν πλάνη δτι ή δημοκρατική
συνταχτική είχε έμποδίσει τό Βοναπάρτη τής 10 τοϋ Δεκέμβρη
ν* άποκαλύψει τίς θαυματουργές του δυνάμεις. Μιλώντας γιά τό
χόμμα τής τάξεως δέν Αναφέραμε τούς βοναπαρτιστές. Αύτοί
δέν Αποτελούσαν σοβαρή όμάδα τής άστιχής τάξης, μά μιά σύναξη Από γέρους Ανάπηρους πού ήταν γεμάτοι δεισιδαιμονίες χαί Από
νεαρούς άπιστους τυχοδιώχτες. Τό κόμμα τής τάξεως νίκησε στίς
έκλογές καί πήρε μεγάλη πλειοψηφία στή νομοθετική συνέλευση.
Μπρός στή συνασπισμένη άντεπαναστατιχή άστιχή τάξη, τά
έπαναστατημένα πιά τμήματα τής μικροαστικής χαί τής Αγροτικής τάξης έπρεπε φυσικά νά συνενωθούν μέ τό μεγάλο φορέα
τών έπαναστατιχών συμφερόντων, μέ τό έπαναστατιχό προλεταριάτο. Είδαμε πώς οί κοινοβουλευτικές ήττες είχαν σπρώξει τούς
δημοκρατικούς έχπροσώπους τής μικροαστικής τάξης στή βουλή,
δηλ. τούς όρεινούς, στούς σοσιαλιστές έκπροσώπους τοϋ προλε-

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

ταριάτου καί πώς οί «φιλικοί συμβιβασμοί», ή χτηνώδης Επιβολή τών άστικών συμφερόντων, ή χρεωχοπία είχαν σπρώξει τήν
πραγματική μικροαστική τάξη Εξω άπό τή βουλή, στούς π ρ α γ ματικούς προλετάριους. Στίς 2 7 τοδ Γενάρη, οί ορεινοί καί
οί σοσιαλιστές είχαν γιορτίσει τή συμφιλιωσή τους. Στό μεγάλο
συμπόσιο τοδ Φλεβάρη τού 1849 άνανέωσαν τό συμβόλαιο τής
ένωσής τους. Τό κοινωνικό χαί τό 5ημοχρατιχό χόμμα, τό χ ό μ μα τών έργατών χαί τό χόμμα τών μιχροαστών, ένώθηχαν γιά
νά σχηματίσουν τό σ ο σ ι α λ δ η μ ο κ ρ α τ ι κ ό χ ό μ μ α , δηλ. τό
χ ό χ χ ι ν ο χόμμα.
Ά φ ο δ είχε γιά μιά στιγμή παραλύσει άπό τήν άγωνία πού
άχολούθησε τίς μέρες τού Ιούνη, ή γαλλιχή δημοκρατία, άπό
τή μέρα τού τερματισμού τής κατάστασης πολιορκίας, άπό τίς
19 τοδ Ό χ τ ώ β ρ η , πέρασε μιά όλόχληρη σειρά άπό πυρετικές
συγκινήσεις. Πρώτα, ό άγώνας γιά τήν προεδρία, ύστερα ό άγώνας τοδ προέδρου μέ τή συνταχτική, δ άγώνας γιά τίς λέσχες,
ή δίχη στή Μπούρζ 1 . πού, μπρός στό μιχρό άνάστημα τοδ προέδρου τών συνασπισμένων βασιλοφρόνων, τών «καύώς πρέπει» δημοκρατών, τών δημοχρατιχών όρεινών χαί τών δογματικών σοσιαλιστών τοδ προλεταριάτου, έχανε νά φανοϋν οί πραγματικοί
έπαναστάτες τοδ προλεταριάτου σάν πρωτογενή τέρατα, τέτια
πού μονάχα ένας χαταχλυσμός άφήνει πάνω στήν έπιφάνεια τής
κοινωνίας, ή τέτια πού μπορούν νά προηγηθοδν μονάχα άπό έναν
κοινωνικό κατακλυσμό, ή έχλογιχή ζύμωση, ή έχτέλεση τών φονιάδων τοδ Μπρεά', οί συνεχείς δίκες ένάντια στόν τύπο, οί βίαιες άστυνομιχές Επεμβάσεις τ?,ς κυβέρνησης στά συμπόσια, οί
αύόάδεις προκλήσεις τών βασιλοφρόνων, ή άνάρτηση τών πορ1
Πρόχΐ'.ται γιά τή 6ίχη έ χ ι ί ν ο ν πο6 είχαν καριι μέρος οτά γ»γονδτα τής 15 τοϋ Μαη 1846 χα( κο6 κατηγορήθηκαν για ουνομοοία ένάντια οτήν χυ)!έρνηοη. Μπρός οτδ βιχαοτήριο πού ουν·!ρ(αο· οτήν πδλ^
Μπούρζ διχάζονταν οί άρχηγοί τοΟ προλεταριάτου (4 Μπλανκί κι δ Μπαρ·
μπές) χαβώς χ ι Ινα μέρος τΑν δριινΑν. Ό Μπλανκί χαταδιχαοτηχ* ot 10
χρόνια άπομόνοοη, β ντέ Φλδττ, δ ΣομΓριέ χι δ ΡαοπαΙγ
οέ ί ι α φ ο ρ · ς
μαχρόχρονις ποινίς φυλαν.ιοης. ένώ οί Μπαρμπές, Ά λ μ π έ ρ , Août Μπλάν,
Κοοιντιιρ, Λαβιρόν χαί Χυμπέρ, χαταίιχαοτηχαν οέ έξορία. (Σημ Σύντ.)
2
Στρατηγός Μπρια: Διοικητής οτρατιωτιχής μονάίας χατά τήν χα*
ταοτολή τής έξέγιροης τοΟ Ι ο ύ ν η τοΟ παριοινοΟ προλιταριατου. ί χ ο τ ώ • η χ » άπο τούς έξ*γ·ρμένους Ιςω άπό τό Φονταινιπλδ οτίς 25 τοΟ Ίοόνη
1848. Γι* αύτή τήν πράςη ( χ τ ι λ έ ο τ η χ α ν ϊυό in' αύτούς πού πήραν μέρος
οτήν έ ς έ γ ι ρ ο η . (Σημ. Σύντ.)

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

220

-τραίτων τοο Août Μπλάν καί τοο Κοσιντιέρ* στόν πάσαλο τής
Ατίμωσης, ή άδιάκοπη πάλη άνάμεσα στή συγκροτημένη δημοκρατία καί στή συνταχτική, πού κάθε στιγμή έσπρωχνε τήν
έπανάσταση πίσω στήν Αφετηρία της, πού κάθε στιγμή μετάτρεπε τούς νικητές σέ νικημένους καί τούς ηχημένους σέ νικητές
καί πού, στό άψε-οβήσε, άλλαζε τίς θέσεις τών κομμάτων καί
τών τάξεων, τούς χωρισμούς τους καί τίς συνδέσεις τους, ή γοργ ή πορεία τής εύρωπαΐκής άντεπανάστασης, ό δοξασμένος ούγγρίχό; άγώνας, οί έξβγέρσεις ένάντια στούς τοπικούς ήγεμόνες
ατή Γερμανία, ή έκστρατεία τής Ρώμης, ή έπαίσχυντη ήττα
τοδ γαλλικού στρατού μπροστά στή Ρώμη, μέσα σ' αύτό τό
στρόβιλο τοδ κινήματος, μέσα σ* αύτό τό μαρτύριο τής ιστορικής άναταραχής, μέσα σ' αυτή τήν πλημμυρίδα καί τήν άμπωτη τών έπαναστατικών παθών, έλπίδων καί Απογοητεύσεων, οί
διάφορες τάξεις τής γαλλικής κοινωνίας έπρεπε άναγκαστικά νά
μετράνε τίς έποχές τής άνάπτυξής της κατά έβδομάδες, δπως
τίς μετροδσαν προηγούμενα μέ πενηνταετίες.» "Ενα σημαντικό μέρος τών Αγροτών καί τών έπαρχιών ήταν έπαναστατημένο. Δέν είχαν μονάχα άπογοητευθεί Από τό Ναπολέοντα, Αλλά καί τό κόκκινο κόμμα τούς πρόσφερε άντί τό δνομα, τό
περιεχόμενο, Αντί τήν Απατηλή Απαλλαγή Από τούς φόρους, τήν
έπιστροφή τού δισεκατομμυρίου πού πληρώθηκε στούς νομιμόφρονες, τή ρύθμιση τών όποθηκών καί τήν κατάργηση τής τοκογλυφίας.
Ό ίδιος ό στρατός είχε μολυνθεί άπό τόν έπαναστατικό
πυρετό. Ψηφίζοντας γιά τό Βοναπάρτη, είχε ψηφίσει γιά τή
νίκη, κι αύτός τοδ χάρισε τήν ήττα. Στό πρόσωπο του είχε ψηφίσει γιά τό μικρό δεκανέα πού πίσω του βρισκόταν ό μεγάλος Επαναστάτης στρατηγός, κι αύτός τούς άνταπόδοσε τούς μεγάλους στρατηγούς πού πίσω τους κρυβόταν ό καραβανάς δεκανέας. Χωρίς Αμφιβολία τό κόκκινο κόμμα, δηλαδή, τό συνασπισμένο δημοκρατικό κόμμα, έπρεπε νά γιορτάσει, Αν δχι τή
νίκη, τουλάχιστο μεγάλους θριάμβους, δτι τό Παρίσι, δτι 6 στρα
* Ό Août Μπλαν χαί ό Κοσιντιέρ κατηγορήθηκαν ί τ ι πήραν μέρος
•οτά γ · γ ο ν ό τ α τής 15 τοβ Μαη χα( στήν έ ; έ γ · Ρ ο η τοΟ Ί ο δ ν η 1848 καί
παραπέμφθηκαν σέ 6(χη. "Γστ·ρα i n ' τίς μέρις τοΰ Ίοδνη, κατέφυγαν στ4
έξα>χ«ριχό. Ή Αντιπανάσταση, στή λδοα της, Αναγχαστηχ* νά 4ρχ«οτ»1
«α χαρφώσ·ι τα πορτραίτα τους στόν πασαλο τής άτίμασης. (Σημ. M r c J

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

τός, δτι Ινα μεγάλο μέρος τών έπαρχιών θά ψήφιζε γι* αύτό.
Ό Λ ε ν τ ρ ύ - Ρ ο λ λ έ ν , ό Αρχηγός τών όρεινών, έκλέχτηκε Από
πέντε διαμερίσματα. Κανένας άπό τοός άρχηγούς τοό κόμματος
τής τάξεως, χανένα δνομα τοό Αληθινά προλεταριακού κόμματος
δέν πέτυχε μιά τέτια νίχη. Έ έκλογή αύτή μάς άποκαλύπτει
τό μυστικό τοό σοσιαλδημοκρατικού χόμματος. "Αν, άπό τή μιά
μεριά, οί όρεινοί, οί κοινοβουλευτικοί πρόμαχοι τής δημοκρατικής μικροαστικής τάξης, ήταν Αναγκασμένοι νά ένωθούν μέ τους
δογματικούς σοσιαλιστές τοϋ προλεταριάτου—τό προλεταριάτο, ά ναγκασμένο άπό τή φοβερή όλική ήττα τοϋ'Ιούνη νά προσπαθεί νά
πάρει ξανά πάνω του μέ διανοητικές νίκες, καί μιά πού 6 βαθμός
Ανάπτυξης τών υπόλοιπων τάξεων δέν τοϋ έπέτρεπε άκόμα νά
χαταχτήσει τήν έπαναστατική διχτατορία, Υποχρεώθηκε νά ριχτεί στήν Αγκαλιά τών δογματικών τής χειραφέτησής του, τών
ιδρυτών σοσιαλιστικών αιρέσεων—άπό τήν άλλη μεριά οί επαναστάτες Αγρότες, ό στρατός καί οί έπαρχίες τάχθηκαν μέ τούς
όρεινούς, πού έτσι έγιναν ό Αφέντης στό στρατόπεδο τοό έχαναστατικοϋ στρατού καί πού, μέ τή συνεννόησή τους μέ τούς σοσιαλιστές,
είχαν παραμερίσει κάθε αντίθεση στό έπαναστατικό κόμμα. Στό
τελευταίο μισό της ζωης τής Συνταχτικής οί όρεινοί άντιπροσώπευαν τή δημοκρατική φλόγα της καί έκαναν νά ξεχαστούν τά
άμαρτήματά της στήν περίοδο της προσωρινής κυβέρνησης, στήν
περίοδο τής έκτελεστικης έπιτροπης, στό διάστημα τών ημερών
τοϋ 'Ιούνη. Στό βαθμό πού, σύμφωνα μέ τόν άναποφάσιστο χ α ρακτήρα του, τό κόμμα της «Νασίονάλ» έχέτρεπε στή βασιλική
κυβέρνηση νά τό καταπιέζει, στόν ίδιο έπίσης βαθμό άνέβαινε τό χόμμα τών όρεινών, πού είχε παραγκωνιστεί στήν περίοδο τής παντοδυναμίας της «Νασιονάλ» καί έπιβαλλόταν σάν ό
κοινοβουλευτικός έκπρόσωπος της έπανάστασης. Πραγματικά, τό
κόμμα τής «Νασιονάλ» δέν είχε τί.ιοτα v i Αντιτάξει στίς ά λ λες, τίς βασιλικές ομάδες έκτος άπό φιλόδοξες προσωπικότητες
χαί ιδεαλιστικές άρλοϋμπες. Τό κόμμα τών όρεινών, άντίθετα, άντιπροσώπευε μιά μάζα πού ταλαντευόταν ανάμεσα στήν άστιχή τάξη
χαί στό προλεταριάτο, μιά μάζα πού τά όλιχά συμφέροντά της Απαιτούσαν δημοκρατικούς θεσμούς. ΠλάΤ στούς Καβαινιάκ καί τούς
Μαρράστ, ό Λεντρύ-Ρολλέν καί οί ορεινοί άντιπροσώπεοαν λοιπόν
τήν άλήθεια τής έπανάστασης, κι άπό τήν έπίγνωση αύτης τ η ς
σπουδαίας κατάστασης Αντλούσαν τόσο μεγαλύτερο θάρρος δσο

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

217

••ρισσότερο ή Εξωτερίκευση τής Επαναστατικής Ενεργητικότητας
περιοριζόταν σέ κοινοβουλευτικές έπιθέσεις, στήν όποβολή μηνύσεων, σέ άπειλές, στήν ύψωση τής φωνής, σέ βροντερούς λόγους καί σέ άκρότητες πού δέν προχωρούσαν πέρα άπό τά
λόγια. Ot άγρότες βρίσκονταν στήν (δια περίπου θέση μέ τή
μικροαστική τάξη: είχαν νά προβάλουν περίπου τίς ίδιες κοινωνικές διεκδικήσεις. "Επρεπε λοιπόν δλα τά μεσαία στρώματα τής
κοινωνίας, στό μέτρο πού τραβιόνταν στό Επαναστατικό κίνημα,
νά βρούν τόν ήρωά τους στό πρόσωπο τοϋ Λεντρύ-Ρολλέν.
Ό Λεντρύ-Ρολλέν ήταν ή φυσιογνωμία τής δημοκρατικής μικροαστικής τάξης. 'Ενάντια στό κόμμα τής τάξεως Επρεπε νά
«ροωθηθοϋν στήν πρώτη γραμμή, πρίν ά π ' δλους οί μισο-συντηρητικοί, οί μισο-επαναστάτες καί οί πέρζ γιά πέρα ούτοπικοι
μεταρυθμιστές αύτής τής τάξης.
Τό κόμμα τής «Νασιονάλ», «οί πάση θυσία φίλοι τοο
συντάγματος», οί πούροι δημοκρατικοί νικήθηκαν κατά κράτος
στίς Εκλογές. Μιά Ελάχιστη μειοψηφία τους στάλθηκε στή νομοθετική βουλή, οί πιό γνωστοί άρχηγοί τους Εξαφανίστηκαν
άπό τή σκηνή, άκόμα κι ό Μαρράστ, ό άρχισυντάχτης καί ό
'Ορφέας τ ή ; «καθώς πρέπει» δημοκρατίας.
Στίς 2 8 τοό Μάη 1 συνήλθε ή νομοθετική συνέλευση. Στίς
11 τοό 'Ιούνη Επαναλήφθηκε ή σύγκρουση τής 8 τοό Μάη καί,
ατό 6νομα τών δρβινών, ό Λεντρύ-Ρολλέν Ικανέ μήνυση Ενάντια
στόν πρόεδρο καί τήν κυβέρνηση γιά παραβίαση τοό συντάγματος,
γιά τό βομβαρδισμό τής Ρώμης. Στίς 12 τοό 'Ιούνη, ή νομοθετική συνέλευση άπόριψε τή μήνοση άκριβώς δπως τήν είχε
άχορίψει στίς 11 τοό Μάη ή συνταχτική συνέλευση, μά τή
φορά αύτή τό προλεταριάτο έσπρωξε τούς όρεινούς στούς δρόμους, ί χ ι δμως σέ οδομαχίες, άλλά μονάχα σέ μιά παρέλαση. 'Αρκεί νά ειπωθεί δτι οί όρείνοί βρίσκονταν Επικεφαλής
αδτής τής κίνησης, γιά νά ξέρουμ» δτι τό κίνημα νικήθηκε
καί δτι ό 'Ιούνης τοό 1849 ήταν μιά γελοιογραφία τόσο καταγέλαστη δαο καί τιποτένια τοϋ 'Ιούνη τοό 1848. Ή μ ε γάλη όποχώρηση τής 13 τοϋ Ιούνη δέν Επισκιάστηκε παρά άπό
τήν άκόμα μεγαλύτερη έκθεση τής μάχης τοό Σανγκαρνιέ, too
' 2 ι ή ν icpcDTi] χα(Ι ο' Βλες τίς κατοκινές ί χ ΐ ό ο ε ι ς τοΟ Ιργου: *01
ταξικοί Αγβνες ατή Γαλλία» κα( ατή «18η Μπρομαίρ τοβ Αουίοβ'χοι»
Βοναπάρτη», Αναφέρεται ή 29 τοβ Μάη. Στήν πραγματικότητα, ή νομο*«τική οονέλεοοη Αρχιο· τΙς έργααίες της) οτΙς 25 τοΟ Μαη. (Σημ. Σ6ν*.>

a*

ΚΑΡΑ

ΜΑΡΞ

μεγάλου άνδρα πού ξεφούρνισε τό χόμμα τής τάξεως. Κάθε κοινωνική έποχή χρειάζεται τούς μεγάλους άνδρες της χι δταν
δέν τούς βρίσκει, τούς έφευρίοκει, δπως λέει χι ό 'Ελβέτιος.
Στίς 2 0 τοό Δεκέμβρη υπήρχε μονάχα τό πρώτο μισό της συγκροτημένης άστικής δημοκρατίας, ό π ρ ό ε δ ρ ο ς . Στίς 2 8 τοό
Μάη συμπληρώθηκε μέ τό άλλο μισό, μέ τ ή ν ο μ ο θ ε τ ι κ ή σ υ ν έ λ ε υ σ η . Τόν Ιούνη τοϋ 1848 ή διαμορφωνόμενη άστιχή δημοκρατία είχε χαράξει τή μέρα τής γέννησής της ατό μητρώο
της ιστορίας μέ μιάν άπερίγραπτη μ ά χ η ένάντια ατό προλεταριάτο, καί τόν Ι ο ύ ν η τοό 1849, τήν / ί χ ε χαράξει ή συγκροτημένη άστική δημοκρατία μέ μιάν άχατονόμαστη κωμωδία πού
έπαιξε μέ τή μικροαστική τάξη. Ό 'Ιούνης τοϋ 1849 ήταν ή
Νέμεση* τοο Ι ο ύ ν η τοό 1848. Τόν Ι ο ύ ν η τοϋ 1849 δέ νικήθηκαν οί έργάτες, μά πέσανε οί μικροαστοί πού στέκονταν άνάμεσα σ' αύτούς χαί στήν έπανάσταση. Ό Ίουνης τοϋ 1849 δέν
ήταν ή αιματηρή τραγωδία άνάμεσα στή μισθωτή έργασία χαί
στό κεφάλαιο, μά τό γεμάτο μέ φυλακές άξιοθρήνητο δράμα,
πού παίχτηκε άνάμεσα στόν όφειλέτη χαί τόν χιστωτή. Τό
χόμμα τής τάξεως είχε νικήσει, ή:αν παντοδύναμο, έπρεπε τώρα
νά δείξει τί ήταν.
III
Σ Γ Ν Ε Π Ε Ι Ε Σ Τ Η Σ 13 ΤΟΓ ΙΟΓΝΗ

1849

Στίς 2 0 τοϋ Δεκέμβρη, τό κεφάλι τοϋ "Ιανού τής σ υ ν τ α γ μ α τ ι κ ή ς δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς δέν είχε άκόμα δείξει παρά τό
έ ν α του μόνο πρόσωπο, τό έκτελεστικό πρόσωπο μέ τά σβησμένα καί ρηχά χαρακτηριστικά τού- Α. Βοναπάρτη. Στίς 2 8
τοϋ Μάη 1849 έδειξε καί τό δεύτερο χρόσωπό του, τό ν ο μοθετικό,
κατάσπαρτο άπό ούλές πού τοϋ είχαν άφήσει
τά δργια της παλινόρθωσης καί ή μοναρχία τοϋ 'Ιούλη. Μέ
τή νομοθετιχή έθνοσυνέλευση, ολοκληρώθηκε ή έμφάνιση τής
σ υ ν τ α γ μ α τ ι κ ή ς δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς , δηλ. τής δημοκρατικής μορφής τοϋ κράτους, δπου είναι συγκροτημένη ή κυριαρχία τής άστικής τάξης, ή κοινή κυριαρχία έπομένως τών
δυό μεγάλων βασιλοφρόνων ομάδων χού άποτελοϋν τή γαλλιχή
* Νίμεαη: 6 t i τής Ιχβΐχηοης οτήν Ιλληνική μυθολογία

(Σημ. H t t . )

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

219

άστιχή τάξη, τών συνασπισμένων νομίμοφρόνων χαί όρλεανιχών,
του κ ό μ μ α τ ο ς τ ή ς τ ά ξ ε ω ς . Έ ν ώ ή γαλλική δημοκρατία έγινε έτσι ίδιοχτησία τοδ συνασπισμοό τών βασιλικών κομμάτων,
ό ευρωπαϊκός συνασπισμός τών άντεπαναστατικών δυνάμεων, Επιχειρούσε ταυτόχρονα μιά γενική σταυροφορία ένάντια στά τ ε λευταία καταφύγια τών Επαναστάσεων τοο Μάρτη. Ή Ρωσία
εισέβαλε στήν Ούγγαρία, ή Πρωσία βάδισε ένάντια στό στρατό
τών όπαδών τοό συντάγματος τοο Ρ ά ϊ χ , καί ό Ούντίνό βομβάρδισε τή Ρώμη. Ή εΰρωπαϊκή κρίση πλησίαζε ολοφάνερα σέ
μιάν Αποφασιστική καμπή. Τά μάτια 8λης τ?,ς Εύρώπης ήταν
στραμένα στό Παρίσι καί τά μάτια 8λου τοδ Παρισιοό στή
νομοθετική συνέλευση.
Στίς 11 του Ίοόνη ό Λεντρύ-Ρολλέν Ανέβηκε στό βήμα
της. Δέν έβγαλε λόγο. Διατύπωσε Ινα κατηγορητήριο Ενάντια
στους όπουργούς, γυμνό, λιτό, πραγματικό, συμπυκνωμένα, βίαιο.
Ή Επίθεση ένάντια στή Ρώμη είναι Επίθεση ένάντια στό
σύνταγμα. Ή έπίθεση Ενάντια στή δημοκρατία τής Ρώμης είναι Επίθεση Ενάντια στή γαλλική δημοκρατία. Τό Αρθρο 5 τού
συντάγματος λέει: « Ή γαλλική δημοκρατία δέ χρησιμοποιεί ποτέ τίς δυνάμεις της Ενάντια στήν Ελευθερία κανενός Αλλου λαού»
—κι ό πρόεδρος χρησιμοποιεί τό γαλλικό στρατό ένάντια στήν
έλευθερία τής Ρώμης. Τό Αρθρο 5 4 τού συντάγματος Απαγορεύει στήν Εκτελεστική έξουσία νά κηρύχνει οποιοδήποτε π ό λ ε μο, δίχως τή συγκατάθεση τής έθνοσυνέλευσης. *Η Απόφαση
που πήρε ή συνταχτική στίς 8 τού Μάη δίνει ρητή Εντολή στούς
όπουργούς νά Επαναφέρουν τήν Εκστρατεία τής Ρώμης τσ ταχύτερο στήν Αρχική της Αποστολή, τούς Απαγορεύει λοιπόν
Ε;ίσου ρητά τόν πόλεμο Ενάντια στή Ρώμη—καί ό Ούντινό βομβαρδίζει τή Ρώμη. Έ τ σ ι 6 Λεντρύ-Ρολλέν χαλούσε τό ίδιο τό
σύνταγμα μάρτυρα κατηγορίας Ενάντια στό Βοναπάρτη χαί τούς
όπουργούς του. Μπρός στή βασιλική πλειοψηφία τής έθνοσυνέλευσης ό συνήγορος αΰτός τοδ συντάγματος ξεστόμισε τήν Απειλητική δήλωση: «Οί δημοκρατικοί θά κατορθώσουν νά χάνουν
σεβαστό τό σύνταγμα μ* 8λα τά μέσα, έστω χαί μέ τή δύναμη
τών 8πλων». «Μέ τ ή δ ύ ν α μ η τ ώ ν δ π λ ω ν » άπάντησε ή
έχατονταπλασιασμένη ή χ ώ τών όρεινών. Ή πλειοψηφία Απάντησε μ' ί ν α φοβερό θόρυβο. Ό πρόεδρος τής έθνοσυνέλευσης
κάλεσε τό Λεντρύ-Ρολλέν οτήν τάξη. Ό Λεντρύ-Ρολλέν Επανέλαβε τήν προκλητική δήλωση χ α ! τελικά κατέθεσε στό τραπέζι

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

too προέδρου τήν πρόταση γιά τήν παραπομπή σέ δίκη τοό Βοναπάρτη χαί τών υπουργών του. Μέ 361 ψήφους ένάντια σέ
2 0 3 ή έθνοσυνέλευση Αποφάσισε νά περάσει χωρίς άλλη διαδικασία άπό τό βομβαρδισμό τής Ρώμης στήν ήμερήσια διάταξη.
Πίστευε έ Λεντρύ-Ρολλέν δτι θά μπορούσε νά χτυπήσει
τήν έθνοσυνέλευση μέ τό σύνταγμα καί τόν πρόεδρο μέ τήν
έθνοσυνέλευση;
Τό σύνταγμα Απαγόρευε, βέβαια, χάθε έπίθεση ένάντια στήν
έλευθερία ξένων λαών, μά έκείνο πού ό γαλλικός στρατός χ τ υ πούσε στή Ρώμη δέν ήταν, κατά τήν κυβέρνηση, ή «έλευθερία»
άλλά «ό δεσποτισμός τής άναρχίας». Μήπως οί ορεινοί δέν είχαν
καταλάβει άκόμα, παρ' δλη τήν πείρα τής συνταχτικής συνέλευσης, δτι ή έρμηνε'α τοϋ συντάγματος δέν άνηκε πιά σέ κείνους
πού τό είχαν κάνει, μά μονάχα σε κείνους πού τό είχαν δεχτεί;
"Οτι τό κείμενο του έπρεπε νά έρμηνεύεται στή βιώσιμη έννοιά του χαί δτι ή άστική Ιννοια ήταν ή μόνη βιώσιμη έννοιά του; Ό τ ι ό Βοναπάρτης καί ή βασιλική πλειοψηφία της
εθνοσυνέλευσης ήταν οί αύθεντιχοί έρμηνευτές τού συντάγματος, δπως ό π α π ά ς είναι ό αυθεντικός έρμηνευτής τής βίβλου
χαί ό διχαστής ό αύθεντιχός έρμηνευτής τού νόμου; Μήπως ή
πρόσφατα βγαλμένη άπό γενιχές έχλογές έθνοσυνέλευση έπρεπε νά νιώθει τόν έαυτό της δεσμευμένο άπό τή διαθήκη τής
πεθαμένης συνταχτικής, δταν χαί τότε άχόμα πού ήταν ζωντανή
ένας Ό ν τ ι λ ό ν Μπαρρό είχε οπάσει τή θέλησή της; Μήπως δταν σ
Λεντρύ-Ρολλέν άναφερόταν στήν απόφαση τής συνταχτικής τής
8 τού Μάη, είχε ξεχάσει δτι στίς 11 τού Μάη ή ίδια συντα.
χ τ ι κ ή είχε άπορίψει τήν πρώτη του πρόταση γιά παραπομπή
σέ δίκη τού Βοναπάρτη χαί τών όπουργών του, δτι είχε άθωώσει τόν πρόεδρο χαί τσύς υπουργούς του, δτι είχε έτσι έπιδοχιμάσει σά «συνταγματική» τήν έπίθεση ένάντια στή Ρώμη, δτι
έτσι 6 Λεντρύ-Ρολλέν έχανε Ιφεση μονάχα ένάντια σέ μιά διχαστική άπόφαση πού είχε ήδη έκδοθεί, δτι τέλος προσέφευγε
Από τή δημοκρατική συνταχτική στή βασιλική νομοθετική; Τό
ίδιο τό σύνταγμα χαλεί σέ βοήθεια τήν έξέγερση, Απευθύνοντας
μέ είδιχό άρθρο έκκληση σέ χάθε πολίτη νά τό προστατεύσει.
Ό Λεντρύ-Ρολλέν στηρίχτηκε σ' αύτό τό άρθρο. Μήπως δμως
δέν είναι οί δημόσιες άρχές ταυτόχρονα όργανωμένες γιά τήν
προστασία τού συντάγματος, χαί μήπως ή παραβίαση τού συντάγματος δέν Αρχίζει άπό τή στιγμή πού μιά άπό τίς δημό-

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

231

οιες συνταγματικές έξουσίες επαναστατεί ένάντια στήν Αλλη;
Καί ό πρόεδρος τής δημοκρατίας, οί όπουργοί τής δημοκρατίας,
ή έθνοσυνέλευση τής δημοκρατίας βρίσκονταν σέ πλέρια Αρμονία μεταξύ τους.
'Εκείνο πού οί όρεινοΓ άποπειράθηκαν στίς 11 τοο 'Ιούνη ήταν
« μ ι ά έ ξ έ γ ε ρ σ η μ έ σ α στά δ ρ ι α τ ο ο κ α θ α ρ ο ί » λ όγ οο», δηλαδή μιά καθαρά κ ο ι ν ο β ο υ λ ε υ τ ι κ ή έ ξ έ γ ε ρ σ η . Έ
πλειοψηφία τής συνέλευσης, φοβισμένη άπό το ένδεχόμενο μιάς
Ινοπλης έξέγερσης τών λαϊκών μαζών, έπρεπε νά τσακίσει στό
πρόσωπο τοο Βοναπάρτη καί τών όπουργών του, τήν (δια της
τ ή δύναμη καί τή σημασία τής ίδιας τής έκλογής της. Μήπως
δέν είχε προσπαθήσει ή συνταχτική νά άκυρώσει μέ τόν ί δ ι ·
τρόπο τήν εκλογή τοο Βοναπάρτη, δταν τόσο πεισματικά επέμενε στήν αποπομπή τής κυβέρνησης Μπαρρό-Φαλλού;
Ούτε έλειψαν άπό τόν καιρό τής συμβατικής παραδείγματα κοινοβουλευτικών έξεγέρσεων πού είχαν ξαφνικά άνατρέψει
ριζικά τή σχέση άνάμεσα στήν πλειοψηφία καί τή μειοψηφία—
καί γιατί οί νέοι όρεινοί νά μήν πετύχουν κείνο πού είχαν π ε τύχει οί παλιοί;—οδτε οί συνθήκες τής στιγμής φαίνονταν δυσμενείς γιά μιά τέτια έπιχείρηση. Ή λαϊκή έξαψη στό Παρίσι
είχε φτάσει σέ κρίσιμο σημείο. Ό στρατός, άν κρίνει κανείς
άπό τίς ψήφους του στίς έκλογές, δέ φαινόταν νά κλίνει εύνοΤκά πρός τήν κυβέρνηση. Ή ίδια ή νομοθετική πλειοψηφία ήταν
άκόμα πολύ νεαρή καί δέν είχε έδραιωθεί καί, χώρια ά π ' αύτό,
άπαρτιζόταν άπό ήλικιωμένους κυρίους. "Αν οί όρεινοί πετύχαιναν μιά κοινοβουλευτική έξέγερση, τό πηδάλιο τοό κράτους
6ά έπεφτε κατευθείαν στά χέρια τους. Μέ τή σειρά της ή δημοκρατική μικροαστική τάξη, δπως πάντα, δέ λαχταρούσε τίποτα
άλλο άπό τό νά δεί τόν άγώνα νά διεξάγεται πάνω άπό τό κεφάλι της, στά σύννεφα, άνάμεσα στά πεθαμένα πνεύματα τοό
κοινοβουλίου. Τελικά, κι οί δυό τοος, ή δημοκρατική μικροαστική τάξη καί οί άντιπρόσωποί της, οί ορεινοί, κατόρθωσαν νά
πετύχουν μέ μιά κοινοβουλευτική έξέγερση τό μεγάλο σκοπό
τους: νά τσακίσουν τή δύναμη τής άστικής τάξης δίχως νά λύσουν τά χέρια τού προλεταριάτου ή ν' Αφήσουν μονάχα νά
φαίνεται σάν προοπτική ένα τέτιο πράμα. Τό προλεταριάτο θά
τό χρησιμοποιούσαν χωρίς νά γίνει έπικίνδονο.
"Γστερα άπό τήν ψήφο τής έθνοσυνέλευσης στίς 11 n i
'Ιούνη, έγινε μιά συνάντηση άνάμεσα σέ μερικά μέλη τών δρει-

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

VÄV κα ί αέ Αντιπροσώπους τών μυστικών Εργατικών έ ταιριών.
Οί τελευταίοι Επέμειναν νά ξαπολυθεί ή Επίθεση τό ίδιο βράδυ. Οί όρεινοί άπόριψαν κατηγορηματικά τό σχέδιο αύτό. Δέν
ήθελαν μέ χανένα τρόπο ν' Αφήσουν νά του; ξεφύγει ή ήγεσία
ά π ' τά χέρια. Οί σύμμαχοι ήταν στούς όρεινούς τόσο ύποπτοι,
δσο χι οί άντίπαλοί τους. Καί δικαιολογημένα. Ή Ανάμνηση
τού 'Ιούνη τοό 1848 Ανατάραζε ζωηρότερα άπό χάθε Αλλη φορά
τίς γραμμές τοό παρισινού προλεταριάτου. Ή τ α ν δμως δεμένο
μέ τή συμμαχία μέ τούς όρεινούς. Οί τελευταίοι Αντιπροσώπευαν
στή βουλή τό μεγαλύτερο άριθμό τών νομών, δπερεχτιμοόσαν
τήν έπιροή τους μέσα στό στρατό, είχαν στή διάθεσή τους τ ό
δημοκρατικό τμήμα τής έθνοφρουράς, είχαν μαζί τους τήν ήθιχή δύναμη τών μίκρεμπόρων.'Αν τό προλεταριάτο παρά τή θέληση
τών όρεινών, Αρχιζε τή στιγμή έκείνη τήν Εξέγερση, αύτό θά σήμαινε
γιά τό προλεταριάτο, πού μέσα σ' δλα τό είχε Αποδεκατίσει ή
χολέρα χαί ή Ανεργία, τό είχε διώξει κατά μάζες άπό τό Παρίσι,
μιάν άνώφελη Επανάληψη τών ήμερών τού Ι ο ύ ν η τού 1848 χ ω ρίς νά δπάρχουν οί συνθήκες που τό έσπρωξαν τότε στόν ά π ε γνωσμένο άγώνα. Οί άντιπρόσωποι τού προλεταριάτου έχαναν
τό μόνο λογιχό πράγμα:υποχρέωσαν τους όρεινούς νά έ χ τ ε θ ο ύ ν ,
δηλ. νά βγούν έξω ά π ' τά δρια τού κοινοβουλευτικού άγώνα στήν
περίπτωση πού θά άπορίπτονταν ή μήνυση τους. Σ' δλη τή διάρκεια τής 13 τού 'Ιούνη, τό προλεταριάτο κράτησε τήν ίδια στάα η τού σκεπτικιστή-παρατηρητή καί πρόσμενε ν' Αρχίσει στά
σοβαρά μιά άμετάκλητη συμπλοκή Ανάμεσα στή δημοκρατική
Εθνοφρουρά καί στό στρατό γιά νά ριχτεί τότε στή μ ά χ η καί
στήν έπανάσταση καί νά τήν οδηγήσει πέρα άπό τό μικροαστικό σκοπό πού τής βάζανε. Σέ περίπτωση νίχης ήταν συγκροτημένη κιόλας ή προλεταριακή Κομμούνα που θά έπαιρνε τή θέση
της πλάι βτήν Επίσημη χυβέρνηση. Οί παρισινοί εργάτες ε ί χ α ν
διδαχτεί στό αίματηρό σχολειό τού Ι ο ύ ν η τού 1848.
Στίς 12 τού 'Ιούνη ό ίδιος ό δπουργός Λαχρός έκανε στή
νομοθετική συνέλευση τήν πρόταση νά περάσει άμέσως στή συζήτηση τής μήνοσης. Τή νύχτα, ή κυβέρνηοη είχε πάρει δλα
τά μέτρα .γιά τήν Αμυνα καί γιά τήν έπίθεση. Ή πλειοψηφία
τής έθνοσυνέλευσης ήταν άποφασισμένη νά σπρώξει έξω στους δρόμους τήν άντάρτικη μειοψηφία. Μά κι ή μειοψηφία δέ μπορούσε πιά νά αποχωρήσει. 'Ο κύβος έρίφθη, ή μήνυση άπορίφθηκε
μέ 3 7 7 ψήφους ένάντια σέ 8. Οί όρεινοί πού είχαν άπόαχει άπ* τήν

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

223

ψηφοφορία ξεχύθηκαν άγαναχτισμενοι otic αίθουσες προπαγάνδας
της «Ειρηνικής δημοκρατίας», ατά γραφεία της Εφημερίδας « D é mocratie pacifique» 1 .
"Η άπομάχρυνοη άπό τό χτίριο τής βουλής έσπασε τ ή
δύναμή τους άχριβώς δπως ό γίγαντας 'Ανταίος, ό γιος της γης,
Ιχανε τή δύναμή του δταν άπομαχρυνόταν άπό τή μάνα του.
Σαμψώνες σ:ίς αίθουσες τής νομοθετικής συνέλευσης, δέν ήταν
καρά φιλισταίοι στίς αίθουσες τής «Ειρηνικής δημοκρατίας».
"Αναψε μιά πολύωρη, θορυβώδιχη χαί άσυνάρτητη συζήτηση.
Οί όρεινοί ήταν άποφασισμένοι νά έπιβάλουν τό σεβασμό τοό
συντάγματος μέ δλα τά μέσα « έ χ τ ό ς ά π ό τ ή β ί α τ ώ ν
δ π λ ω ν » . Στήν άπόφαση αύτή υποστηρίχτηκαν άπό ένα μανιφέστο χαί άπό μιάν άντιπροσωπεία τών «φίλων του συντάγματος». «Φίλοι τοό συντάγματος», έτσι όνόμαζαν τόν έαυτό τους
τά συντρίμια τής χλίχας τής «Νασιονάλ», τοό άστιχοδημοχρατιχού κόμματος. Κι ένώ ά π ' τούς περισωμένους κοινοβουλευτικούς Αντιπροσώπους του, έξι είχαν ψηφίσει έ ν α ν τ ί ο ν
χι
5λοι οί άλλοι ύ π έ ρ τής άπόριψης τής μήνυσης, χαί ένώ 6
Κ α β α ι ν ι ά κ έβαλε τό σπαθί του στή διάθεση του κόμματος
τής τάξεως, τό μεγαλύτερο μέρος τής χλίχας άρπάχτηκε λαίμαργα άπό τήν εύχαιρία γιά νά βγει άπό τή θέση του τοϋ πολιτικού παρία χαί γιά νά εισχωρήσει στίς γραμμές τοϋ δημοκρατικού κόμματος. Καί μήπως δέ φαίνονταν σάν φυσικοί Ασπιδοφόροι αύτού του κόμματος, πού κρυβόταν πίσω άπό τήν άσπιδα
τους, πίσω άχό τίς ά ρ χ έ ς τους, πίσω άπό τό σ ύ ν τ α γ μ α ; .
"Ως τά ξημερώματα τό «Όρος» χοιλοπονοϋσε. Καί γέννησε
«μιά διακήρυξη πρός τό λαό»
πού τό πρωί τής
13 τοό Ι ο ύ ν η καταχωρήθηκε ai μιά λίγο πολύ ντροπαλή θέση
σέ δυό. σοσιαλιστικές έφημερίδες. Κήρυσσε « έ χ τ ό ς σ υ ν τ ά γ ματος»
(hors la Constitution) τόν πρόεδρο, τούς υπουργούς χαί τήν πλειοψηφία τής νομοθετικής συνέλευσης, χαί χ α λούσε τήν έθνοφρουρά, τό στρατό χαί τέλος έπίσης χαί τό λαό,
νά «ξεσηκωθούν». « Ζ ή τ ω τ ό σ ύ ν τ α γ μ α ! » , ήταν τό σύνθημα πού έριχνε, ίνα σύνθημα πού δέ σήμαινε τίποτα άλλο
«αρά « Κ ά τ ω ή έ π α ν ά σ τ α σ η ! »
1
( D é m o c r a t i e pacifique» («ΚΙρηνική Δημοκρατ(αι): 'Οργανο τ β ν
4*α6βν ι ο ί Φοηριέ *ο6 Ιβγαινε ί κ ό τόν Κοναιντεράν ατό Παρίαι ατοί
1843-1831. (Χημ. Χ6ντ.)

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

Στή συνταγματική προκήρυξη τών όρεινών άνταποχρίθηχε,
στίς 13 τοϋ 'Ιούνη, μιά λεγόμενη ε ι ρ η ν ι κ ή
διαδήλωση
τών μικροαστών δηλ. μιά πομπή στούς δρόμους πού ξεκίνησε άπέ
τό Σατοντό καί διέσχισε τίς λεωφόρους. 30.000 άνδρες, ατό μεγαλύτερο μέρος τους έθνοφρουροί, άοπλοι, Ανακατεμένοι μέ μέλ^
τών μυστικών έργατικών τμημάτων, πού προχωρούσαν μέ τήν
κραυγή: « Ζ ή τ ω τ ό Σ ύ ν τ α γ μ α ! » , μιά κραυγή ριγμένη μηχανικά, παγερά χαί δχι μέ καθαρή συνείδηση άπό τά μέλη τής πομπής
χαί πού ή ή χ ώ τοδ λαοδ πού πλημμύριζε τά πεζοδρόμια άντί
νά τή δυναμώσει σάν βροντή, τήν έπαναλάμβανε μέ ειρωνεία.
Ά π ό τό πολύφωνο τραγούδι έλειπε ή φωνή τής καρδιάς. Κι
δταν ή πομπή πέρασε μπροστά άπό τά γραφεία τών «φίλων τολ
συντάγματος» χι ένας πληρωμένος κήρυκας τού συντάγματος
φάνηκε στή στέγη τού χτιρίου, σχίζοντας μέ δύναμη τόν άέρα
μέ τό ήμίψηλό του χαί άπό τά πελώρια πνευμόνια του άφηνε
νά πέφτει σά χοντρό χαλάζι πάνω στά κεφάλια τών προσχυνητών τό,σύνθημα: « Ζ ή τ ω τ ό σ ύ ν τ α γ μ α ! » , φάνηκε γιά μιά
στιγμή σά νά τούς είχε κυριεύσει τό κωμικό τής κατάστασης.
Είναι γνωστό δτι ή πομπή μόλις έφτασε στή γωνιά τής έδού Ντελαπαί έγινε δεχτή στά βουλεβάρτα άπό τούς δραγόνους καί τούς
άκροβολιστές τού Σανγχαρνιέ μέ έναν τρόπο πού δέν ήταν χαθόλο»
κοινοβουλευτικός, δτι σκόρπισε στό άψε-σβήσε πρός δλες τίς
κατευθύνσεις, ρίχνοντας άκόμα πίσω της μερικές άραιές κραυγές: «στά δπλα!», μόνο καί μόνο γιά νά έχπληρωθεί τό χοινοβουλεοτιχό κάλεσμα «στά δπλα» τής 11 τοδ 'Ιούνη.
Ή πλειοψηφία τών όρεινών, πού ήταν συγκεντρωμένη στήν
όδό Ντυαζάρ, σκόρπισε μόλις ή βίαιη αύτή διάλυση τής ειρηνικής πομπής, οί δπόχωφες φήμες γιά τό φόνο άοπλων πολιτών
στά βουλεβάρτα χι ή αύξανόμενη ταραχή στούς δρόμους φαίνονταν
νά προμηνούν τό πλησίασμα μιδς έξέγερσης. Ό Λ ε ν τ ρ ύ - Ρ ο λ λ έ ν , έπικεφαλής μιάς μικρής έμάδας άπό βουλευτές, έσωσε τήν
τιμή τών όρεινών. Κάτω άπό τήν προστασία τοδ παρισινού πυροβολικού, πού είχε συγκεντρωθεί στό Παλαί Νασιονάλ, τράβηξαν γιά τό μουσείο τών τεχνών χαί έπαγγελμάτων δπου έπρεπε
νά φτάσουν ή πέμπτη χαί ή έκτη λεγεώνα τής έθνοφρουράς.
Οί όρεινοί δμως μάταια περίμεναν τήν πέμπτη χαί τήν Ι χ τ η
λεγεώνα. Οί προνοητικοί αύτοί έθνοφρουροί άφησαν τούς ά ν τ ι προσώπους τους στά χρύα τοδ λουτρού, άχόμα χαί τό πυροβολικό τού Παρισιού έμπόδιζε τό λαό νά στήσει οδοφράγματα,

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΠΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

230

μιά χαωτική αύγχιση Εχανε Αδύνατη χάθε Απόφαση, τά ταχτικά
στρατεύματα προχώρησαν μέ Εφ* δπλου λόγχη, μερικοί Αντιπρόσωποι πιάστηκαν αιχμάλωτοι, ένώ of άλλοι διέφυγαν. "Ετσι έληξε ή 13 τοϋ Ι ο ύ ν η .
"Αν ή 2 3 τοό 'Ιούνη τοό 1848 ήταν ή έξέγερση τοό έπαναστατιχού προλεταριάτου, ή 13 τοϋ Ι ο ύ ν η τοϋ 1849, ήταν ή έξέγερση τών δημοκρατικών μικροαστών, και ή χαθεμιά άπό τίς
δυό αύτές Εξεγέρσεις ήταν ή χ λ α σ ι χ ά χ α θ α ρ ή Εκφραση τής
τάξης πού τήν είχε χάνει.
Μονάχα στή Λυόν τά πράγματα έφτασαν σέ μιά πεισματική, αιματηρή σύγχρουση. Έ δ ώ , πού ή βιομηχανική άστική τάξη καί τό βιομηχανικό προλεταριάτο βρίσκονται άμεσα άντιμέτωπα, πού τό κίνημα τών έργατών δέν πλαισιώνεται καί δέν
καθορίζεται Από τό γενικό κίνημα, ή 13 τοϋ Ι ο ύ ν η Εχασε στον
Αντίχτυπό της τόν Αρχικό χαρακτήρα της. "Οπου Αλλού ξέσπασε στίς Επαρχίες, δέν πήρε φωτιά—ήταν
μιά
ψυχρή
άστραπή.
Ή 13 τοϋ "Ιούνη κλείνει τήν π ρ ώ τ η
περίοδο
ατή
ζωή
τής
συνταγματικής
δημοκρατίας
πού είχε
άρχίσει τήν ομαλή ύπαρξή της στίς 2 8 τοϋ Μάη 1849 μέ τό
άνοιγμα τής νομοθετικής συνέλευσης. Ό λ η ή περίοδος αύτού τοϋ
προλόγου είναι γεμάτη άπό τό θορυβώδη άγώνα Ανάμεσα στό
κόμμα τής τάξεως καί στούς ορεινούς, άνάμεσα στήν άστιχή τάξη χαί στή μικροαστική τάξη, πού μάταια άντιστέχεται ένάντια
στή σταθεροποίηση τής άστιχής δημοκρατίας, πού γιά δφελός της
συνωμοτούσε άδιάχοπα μέσα στήν προσωρινή κυβέρνηση χαί στήν
Εκτελεστική Επιτροπή χαί πού, στίς μέρες τού 'Ιούνη, πολέμησε
γι' αύτή ν μέ φανατισμό ένάντια στό προλεταριάτο. Ή 13 τοϋ
Ιούνη σπάζει τήν άντίστασή της χαί χάνει τετελεσμένο γεγονός
τή ν ο μ ο θ ε τ ι κ ή
διχτατορία
τών ένωμένων βασιλοφρόνων. Ά π ό τή στιγμή αύτή ή Εθνοσυνέλευση δέν είναι πιά παρά
μιά Ε π ι τ ρ ο π ή
δημόσιας
σ ω τ η ρ ί α ς τοϋ κ ό μ μ α τ ο ς
τής τάξεως.
Τό Παρίσι είχε βάλει « υ π ό χ α τ η γ ο ρ ί α ν »
τόν πρόεδρο, τούς δπουργούς χαί τήν πλειοψηφία τής Εθνοσυνέλευσης, χι
αύτοί Εβαλαν τό Παρίσι σέ « κ α τ ά σ τ α σ η
πολιορκίας».
Οί όρεινοί είχαν κηρύξει τήν πλειοψηφία τής νομοθετικής συνέλευσης « Ε κ τ ό ς σ υ ν τ ά γ μ α τ ο ς » ,
ή πλειοψηφία παράδοσε
τούς ,όρεινούς στό άνώτατο δικαστήριο γιά παραβίαση τού συν13

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

τάγματος χαί πρόγραψε καθετί πού είχε άκόμα κάποιο σφρίγος ο' αυτούς. Οί ορεινοί Αποδεκατίστηκαν ως τό σημείο νά
καταντήοουν ίνας κορμός δίχως κεφάλι καί δίχως καρδιά. Ή
μειοψηφία είχε προχωρήσει ως τό σημείο ν' Αποπειραθεί μιά
κοινοβουλευτική
ίζέγεροη,
ή πλειοψηφία άναγόρευαε
οέ νόμο τόν κ ο ι ν ο β ο υ λ ε υ τ ι κ ό δ ε ο π ο τ ι α μ ό τ η ς . ' Ε π έ βαλε ένα νέο χ α ν ο ν ι ο μ ό πού έχμηδενίζει τήν έλευθερία τού
βήματος χαί δίνει ατόν πρόεδρο τής έθνοσυνέλευσης τό διχαίωμα νά τιμωρεί τούς άντιπροσώπους γιά παραβίαση τοϋ χανονισμοϋ, μέ λογοκρισία, μέ πρόστιμο, μέ στέρηση τών Αποδοχών
τους, μέ προσωρινή άποβολή, μέ φυλάχιση. Πάνω άπό τό κορμί
τών όρεινών χρέμασε στή θέση τοϋ ξίφους μιά βέργα. Οί βουλευτές τών όρεινών πού άπόμειναν, δφειλαν ν* Αποχωρήσουν ομαδικά άν θέλανε νά σώσουν τήν τιμή τους. Μέ μιά τέτια πράξη
θά έπίταχυνόταν ή διάλυση τοϋ χόμματος τής τάξεως. Ά π ό τη
στιγμή πού δέ θά τό συγκρατούσε πιά ούτε ίχνος άντιπολίτευσης,
δέ μπορούσε παρά νά διαλυθεί στά άρχιχά συστατικά του μέρη.
Μέ τή διάλυση τοϋ παρισινού πυροβολιχοϋ χαί τής
δηί» 9ης καί 12ης λεγεώνας τής Εθνοφρουράς, οί δημοκράτες
μικροαστοί έχασαν μαζί μέ τήν κ ο ι ν ο β ο υ λ ε υ τ ι κ ή
τους
δύναμη καί τήν έ ν ο π λ ή τους δύναμη. Α ν τ ί θ ε τ α ή λεγεώνα
τ ή ; άριστοχρατίας τοϋ χρήματος, πού στίς 13 τοϋ 'Ιούνη έπέδραμε στά τυπογραφεία τοϋ Μπουλέ καί τοϋ Ροϋ, έσπασε τά π ι ε στήρια, ρήμαξε τά γραφεία τών δημοκρατικών έφημερίδων καί
συνέλαβε αύθαίρετα συντάχτες, στοιχειοθέτες, πιεστές, διεκπεραιωτές καί παραγιούς, βρήκε όποστήριξη άπό τό βήμα τής
Εθνοσυνέλευσης.'Σ' δλη τήν ίχταση τής Γαλλίας έπαναλήφθηκε
ή διάλυση τών ύποπτων γιά δημοκρατισμό έθνοφρουρών.
"Ενας νέος ν ό μ ο ς γ ι ά τ ό ν τ ύ π ο , ένας νέος ν ό μ ο ς
γ ι ά τό δ ι κ α ί ω μ α τ ο ϋ σ υ ν ε τ α ι ρ ί ζ ε σ θ α ι ,
ένας νέος
νόμος γιά τήν κ α τ ά σ τ α σ η
π ο λ ι ο ρ κ ί α ς , οί φυλακές
τοϋ Παρισιού άσφυχτικά γεμάτες, ή άπέλαση τών πολιτικών
προσφύγων, ή παύση δλων τών έφημερίδων πού ξεπερνοϋσαν τά
δρια τ ή ; «Νασιονάλ», ή παράδοση τή; Λυόν καί τών πέντε γ ύ ρω της νομών στίς χτηνωδίε; τοϋ στρατιωτιχοϋ δεσποτισμοϋ,
τά πανταχού παρόντα δικαστήρια, ή νέα Εκκαθάριση τ ή ; στρατιά; τών κρατικών όπαλλήλων πού είχε τόσε; φορές έκχαθαριστεΓ
— αύτέ; ήταν οί άναπόφευχτα συνηθισμένε;
κοινοτοπίες
τής νικήτρια; άντίδρασης, πού κάθε τόσο τίς έπαναλάβαινε καί

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

227

πού δέν άξίζει ν' άναφερθοϋν ύστερα ά π ' τίς σφαγές χαί τούς
έχτοπισμούς του 'Ιούνη, παρά γιά τό γεγονός χα ί μόνο δτι τή
φορά αύτή οτρέφονταν δχι μονάχα ένάντια οτό Παρίσι, άλλά
χι ένάντια στούς νομούς, δχι μονάχα ένάντια στό προλεταριάτο, άλλά πριν ά π ' δλα ένάντια στίς μεσαίες τάξεις.
OC χατασταλτιχοί νόμοι, πού άφηναν στήν κρίοη τής κυβέρνησης τήν χήρυξη τής χατάστασης πολιορκίας, φίμωναν άκόμα πιό γερά τόν τύπο χαί καταργούσαν τό δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι, άπορόφησαν ολη τή νομοθετική δραστηριότητα
τής Εθνοσυνέλευσης στούς μήνες 'Ιούνη, 'Ιούλη χαί Αύγουστο.
'ϋστόσο ή έποχή αύτή χαρακτηρίζεται δχι άπ' τήν π ρ α γ μ α τ ι κ ή άλλά ά π ' τήν κ α τ ' ά ρ χ ή ν εκμετάλλευση τής νίκης,
δχι ά π ' τίς άποφάσεις τής Εθνοσυνέλευσης, άλλά ά π ' τήν αίτιολόγηση αότών τών άποφάσεων, δχι άπ' τό γεγονός, μά ά π ' τή
φράση, δχι άπ' τή φράση, μά ά«' τόν τόνο καί τή χειρονομία
πού έμψυχώνουν τή φράση. Ή Ανεπιφύλαχτη, Αδιάντροπη Εκδήλωση τών β α σ ι λ ι κ ώ ν π ε π ο ι θ ή σ ε ω ν , οί περιφρονητικά
υπεροπτικές προσβολές σέ βάρος τής δημοκρατίας, ή φιλάρεσκα
έπιπόλαιη διαλάληση τών σκοπών τής παλινόρθωσης, μέ μιά
λέξη, ή Αλαζονική παραβίαση τής δ η μ ο κ ρ α τ ι κ ή ς
εύπρέπ ε ι α ς δίνουν α αύτή τήν περίοδο ίναν ιδιαίτερο τόνο καί
χρώμα. Ζήτω τό σύνταγμα! ήταν ή πολεμική κραυγή τών ν ι κ η μ έ ν ω ν τής 13 τοϋ 'Ιούνη. Οί ν ι κ η τ έ ς είχαν λοιπόν άποδεσμευτεί άπ' τήν όποκρισία τής συνταγματικής, δηλ. τής δημοκρατικής γλώσσας. 'Η άντεπανάσταση είχε όποτάξει τήν Ούγγαρία, τήν 'Ιταλία χαί τή Γερμανία χαί πίστευε δτι ή π α λ ι νόρθωση έκρουε κιόλας τίς πύλες τής Γαλλίας. Ά ρ χ ι σ ε μιά
άληθινή άμιλλα άνάμεσα στούς άρχηγούς τών όμάδων τοϋ κόμματος τής τάξεως γιά τό ποιός θ' Απόδειχνε μέ τεκμήρια τή
βασιλοφροσύνη του ά π ' τίς στήλες τής «Μονιτέρ» καί γιά τό
ποιός θά έξομολογιόταν, θά μεταμελιόταν καί θά ζητούσε συγχώρεση ά«' τό θεό καί τούς άνθρώπους γιά τά φιλελεύθερα
άμαρτήματα πού τυχόν διέπραξε στήν περίοδο τής μοναρχίας.
Δέν περνούσε μέρα χωρίς ή έπανάσταση τοϋ Φλεβάρη νάχει κ η ρυχτεί δημόσια συμφορά άπ' τό βήμα τής Εθνοσυνέλευσης, χ ω ρίς ίνας οποιοσδήποτε νομιμόφρονας Επαρχιώτης εύπατρίδης νάχει διαπιστώσει πανηγυρικά οτι ποτέ δέν είχε άναγνωρίσει τή
δημοκρατία, χωρίς ίνας ά π ' τούς άνανδρους λιποτάχτες χαί προδότες τής μοναρχίας τοϋ 'Ιούλη νά ϊχει διηγηθεί τίς δψιμες

a*

ΚΑΡΑ

ΜΑΡΞ

πράξεις ήρωίσμού πού μένη ή φιλανθρωπία too Λουδοβίκου
Φιλίππου ή άλλβς παρανοήσεις τόν είχαν Εμποδίσει νά έκτελέσει. Τέ Αξιοθαύμαστο στίς μέρες του Φλεβάρη δέν ήταν ή μεγαλοψυχία του νικητή λαού, μά ή αύτοθυσία χαί ή μετριοπάθεια τών βασιλοφρόνων, πού του Επέτρεψαν νά νικήσει. "Ενας
άντιπρόσωπος τοϋ λαοϋ πρότεινε νά χορηγηθεί ένα μέρος άπ'
τό χρήμα πού προοριζόταν γιά τήν άνακούφιση τών τραυματιών
τοϋ Φλεβάρη στούς δ η μ ο τ ι κ ο ύ ς
φ ρ ο υ ρ ο ύ ς , τούς μόνους πού στίς μέρες έχείνες είχαν σταθεί άξιοι της πατρίδας.
"Ενας άλλος ήθελε νά έχδοθεί διάταγμα γιά τήν άνέγερση ένός
έφιππου άνδριάντα τοϋ δούκα τής 'Ορλεάνης στήν πλατεία τοϋ
ιπποδρομίου. Ό θιέρσος Αποκάλεσε τό σύνταγμα βρωμόχαρτο. Μέ τή σειρά τους άνέβαιναν στό βημα οί όρλεανιχοί γιά
νά έχφράσουν τή μετάνοιά τους γιά τή συνωμοσία τους ένάντια στή νόμιμη μοναρχία, οί νομιμόφρονες πού κατέκριναν τόν
έαυτό τους δτι, μέ τήν άντίστασή τους ένάντια στήν παράνομη
μοναρχία, έπέσπευσαν τήν άνατροπή τής μοναρχίας γενικά, ό
Ηιερσος πού μετάνιωνε γιά τίς μηχανοραφίες του ένάντια στό
Μολέ, δ Μολέ γιά τίς μηχανοραφίες του ένάντια στό Γριζό,
ό Μπαρρό γιά τίς μηχανοραφίες του ένάντια χαί στούς τρεις
μαζί. Έ κραυγή «Ζήτω ή σοσιαλδημοκρατική δημοκρατία!»
κηρύχτηκε Αντισυνταγματική. Ή κραυγή «Ζήτω ή δημοκρατία 1» καταδιωκόταν σάν σοσιαλδημοκρατική. Τή μέρα τής Επετείου τής μάχης τοϋ Βατερλώ, ένας άντιπρόσωπος δήλωσε: «Φοβούμαι λιγότερο τήν εισβολή τών πρώσων άπ' τήν είσοδο τών
έπαναστατών προσφύγων στή Γαλλία». Στά παράπονα γιά τήν
τρομοκρατία που όργανώθηκε στή Λυόν χαί στούς γειτονικούς
νομούς, δ Μπαραγκέ ντ' Ίλλιέ Απάντησε: «Προτιμώ τή λευχή
τρομοκρατία άπ' τήν χόκχινη τρομοκρατία» (J'aime mieux la

terreur blanche que la terreur rouge). Καί ή συνέλευση χει-

ροκροτούσε σάν φρενιασμένη χάθε φορά πού ά π ' τά χείλια τών
ρητόρων της άκουγόταν ένα έπίγραμμα ένάντια στή δημοχρατία, ένάντια στήν έπανάσταση, ένάντια στό σύνταγμα, υπέρ τής
βασιλείας, ύπέρ τής Εερης συμμαχίας. Κάθε παράβαση καί της πιό
παραμικρής δημοκρατικής έθιμοτοπίας — λχ, της προσφώνησης
τών άντιπροσώπων, μέ τή λέξη «citoyens»*—ένθουσίαζε τούς
Εππότες τής τάξεως.
* Πολίτες. (Σημ. Μ·τ.)

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

229

0 ( παρισινές συμπληρωματικές έχλογές τής 8 τοδ 'Ιούλη,
πού έγιναν χάτω ά π ' τήν έπίδραση τής κατάστασης πολιορκίας
χαί τής άποχής ένός μβγάλου μέρους τοδ προλεταριάτου ά π ' τίς
κάλπες, ή κατάληψη τής Ρώμης ά π ' τό γαλλικό στρατό, ή είσοδος στή Ρώμη τών πορφυρών πανιεροτήτων μέ τήν άχολουθία τους, τήν Ι ε ρ ή 'Εξέταση, χαί τήν τρομοκρατία τών καλόγερων, πρόσθεσαν νέες νίκες στή νίκη τοδ Ιούνη χαί μεγάλωσαν
τή μέθη τοδ κόμματος τής τάξεως.
Τέλος, οτά μέσα τοδ Αόγούστου, οί βασιλόφρονες έβγαλαν
διάταγμα γιά μιά δίμηνη άναβολή τών έργασιών τής Εθνοσυνέλευσης, έν μέρει μέ τήν πρόθεση νά παραβρεθούν στά νομαρχιακά συμβούλια πού μόλις είχαν άρχίσει τίς έργασίες τους, έν
μέρει γιατί κουράστηκαν ά π ' τό πολύμηνο δργιο τής βασιλοφροούνης τους. Μέ διάφανη είρωνεία άφησαν μιά έπιτροπή άπό εικοσιπέντε άντιπροσώπους, τήν άφρόχρεμα τών νομιμοφρόνων χαί
τών όρλεανιχών, ένα Μολέ, ένα Σανγχαρνιέ, σάν άντιπροσώπους τής έθνοσονέλευσης χαί φ ρ ο υ ρ ο ύ ς τ ή ς δ η μ ο κ ρ α τ ί α ς .
Ή είρωνεία ήταν βαθύτερη ά π ' δτι δποπτεύονταν. Ή (οτορία
πού τούς είχε καταδικάσει νά βοηθήσουν στήν άνατροπή τής
άγαπημένης τους μοναρχίας, τούς προόριζε νά περιφρουρούν τή
μιοητή τους δημοκρατία.
Μέ τήν ά ν α β ο λ ή τ ώ ν έ ρ γ α σ ι ώ ν τής νομοθετικής
συνέλευσης, κλείνει ή δ ε ύ τ ε ρ η π ε ρ ί ο δ ο ς ύ π α ρ ξ η ς
τής
συνταγματικής
δημοκρατίας, ή βασιλική
περίοδ ο ς τ ώ ν τ ρ α μ π ο υ κ ι σ μ ώ ν.
Ή κατάσταση πολιορκίας στό Παρίσι είχε πάλι λήξει, ό
τύπος είχε πάλι άρχίσει τή δραστηριότητά του. Στό διάστημα
πού ήταν παυμένα τά σοσιαλδημοκρατικά φύλλα, στήν περίοδο
τής κατασταλτικής νομοθεσίας και τοδ βασιλικού ξεφαντώματος έκδημοχρατίοτηκε ή «Siècle», ό π α ) ιός φιλολογικός έχπρόσωπος τών μοναρχο-ουνταγματιχών μικροαστών, έκδημοχρατίοτηκε ή «Presse» 1 , τό παλιό φιλολογικό δργανο τ β ν ά σ τ ώ ν
μ ε τ α ρ υ θ μ ι ο τ ώ ν , έ χ σ ο σ ι α λ ί ο τ η χ ε ή «Νασιονάλ», τό π α λιό χλαοιχό δργανο τών δ η μ ο κ ρ α τ ι κ ώ ν
άστών.
Οί μ υ σ τ ι κ έ ς έ τ α ι ρ ί ε ς μεγάλωναν σ' έχταση καί ένταση στο'ν ίδιο βαθμό πού ήταν άδύνατο νά διατηρηθούν οί δ η 1
«Siècle» («ΑΙώνας») χα( « P r e s s e » («Τ4«ος»): καθημερινές
ρ18«ς πο6 έβγαιναν οτό Πρρ(οι 1 « ' τό 1836. (Χημ. 24*τ.)

έφημ«-

• a*

235 ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ.

μ ό σ ι * ς λ έ σ χ ε ς . 01 β ι ο μ η χ α ν ι κ έ ς ό ρ γ α ν ώ ο ε ι ς τών
έ ρ γ α τ ώ ν , πού ήταν Ανεχτές σάν καθαρά Εμπορικές έταιρίες,
π ο ύ δέν είχαν καμιά οικονομική σημασία, έγιναν άπό πολιτική
άποψη ισάριθμα μέσα σύνδεσης τού προλεταριάτου. Ή 13 τοο
Ι ο ύ ν η είχε κόψει τά Επίσημα κεφάλια τών διαφόρων μιοοεπαναστατικών κομμάτων. Οί μάζες πού άπόμειναν κέρδισαν τό
δικό τους τό κεφάλι. Οί ίππότες τής τάξεως είχαν άσκήοει Εκφοβισμό μέ προφητείες γιά τήν τρομοκρατία τής κόκκινης δημοκρατίας. Οί χυδαίες βιαιοπραγίες, οί υπερβόρειες ώμότητες τής
νικήτρια ι άντεπανάστασης στήν Ούγγαρία, στό Μπάντεν, στή Ρώμη, ξέπλυναν τήν «κόκκινη δημοκρατία», καί οί δυσαρεστημένες
μεσαίες τάζεις τής γαλλικής κοινωνίας άρχισαν νά προτιμούν
τις Επαγγελίες τής κόκκινης δημοκρατίας μέ τις προβληματικές
της φρίκες, άπ' τίς φρίκες τής κόκκινης μοναρχίας μέ τήν πραγματική άπελπιστική κατάσταση πού δημιουργεί. Κανένας σοσιαλιστής δέν έκανε στή Γαλλία περισσότερη Επαναστατική προπαγάνδα ά π ' τόν ΧαΟνάου1. Κάθε ταλέντο σύμφωνα μέ τά έργα του!
Στό μεταξύ έ Λουδοβίκο; Βοναπάρτης είχε Επωφεληθεί
ά π ' τίς διακοπές τής Εθνοσυνέλευσης γιά νά κάνει πριγκιπικά
ταξίδια στίς Επαρχίες, οί πιό θερμόαιμοι νομιμόφρονες πήγαιναν σέ προσκύνημα στό "Εμς, στόν Εγγονό τού 'Αγίου Λουδοβίκου 2 καί ή μάζα τών λαϊκών Αντιπροσώπων, πού ήταν φίλοι
τής τάξεως, ραδιουργούσε στά νομαρχιακά συμβούλια, πού μόλις είχαν συνέλθει. Έ μ π α ι ν ε τό ζήτημα νά υποχρεωθούν τά
νομαρχιακά συμβούλια νά ξεστομίσουν Εκείνο πού ή πλειοψηφία. τής Εθνοσυνέλευσης δέν τόλμησε Ακόμα νά προφέρει, τήν
Επείγουσα
π ρ ό τ α σ η γ ι ά άμεση Αναθεώρηση τοϋ
σ υ ν τ ά γ μ α τ ο ς . Σύμφωνα μέ τίς διατάξεις τοϋ συντάγματος,
τό σύνταγμα δέ μπορούσε ν' Αναθεωρηθεί πρίν Απ' τό 1852, κι
αύτό μόνο Από μιάν Εθνοσυνέλευση πού θά τή συγκαλούσαν
ειδικά γι' αύτό τό σκοπό. "Αν όμως ή πλειοψηφία τών νομαρχιακών συμβουλίων έκφραζόταν γιά τήν Αναθεώρηση, δέ θά
έπρεπε μήπως ή έθνοουνέλευση νά θυσιάσει τήν παρθενιά τοϋ
συντάγματος στή φωνή τής Γαλλίας; Ή Εθνοσυνέλευση έτρεφε
σ' αυτές τίς Επαρχιακές συνελεύσεις τίς ίδιες Ελπίδες πού έτρε1
Αύατριακός στρατηγός πού χ α τ ά π ν ι ξ · μΐ Αγριο τρόπο τήν ί π α ν ί ο τ α ι η στήν Ουγγαρία χαί οτήν 'Ιταλία. (Σημ. Σ6ντ.)
2
Πρόχ·ιται f i d τόν χόμητα Σαμαόρ (άργότ·ρα Έ ρ ρ ί χ ο Ε'), τό μνηοτήρα το Ο γαλλιχοΟ θρόνου. (Σημ. Σ6ντ.)

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΑΑΙΑ ΑΠΟ ΤΟ Ι84Θ ΩΣ ΤΟ 1850

231

φαν οί καλόγριες τής Έρικιάδας τού Βολταίρου ατούς ΓΙανδούρους*. Μά οί πετεφρήδες τής έθνοοονέλευσης, έκτός άπό μερικές έξαιρέοεις, είχαν νά χάνουν μέ άλλους τόσους Ι ω σ ή φ τών
Επαρχιών. Ή τεράστια πλειοψηφία δέν ήθελε νά καταλάβει τήν
Ενοχλητική Υπόδειξη. Ή άναθεώρηση τοό συντάγματος ματαιώθηκε ά π ' τά ίδια τά δργανα πού έπρεπε νά τήν πραγματοποιήσουν, άπ' τίς ψήφους τών νομαρχιακών συμβουλίων. Ή φωνή
τής Γαλλίας, καί μάλιστα τής άστικής Γαλλίας, είχε μιλήσει,
καί είχε μιλήσει ένάντια στήν άναθεώρηση
Στίς άρχές τοϋ Όχτώβρη συνήλθε ξανά ή νομοθετική
Εθνοσυνέλευση—tantun mutatus a b illo! Ί Ι φυσιογνωμία της
είχε πέρα γιά πέρα άλλάξει. Ή άναπάντεχη άπόριψη τής άναθεώρησης Απ' τά νομαρχιακά συμβούλια τήν είχε ξαναφέρει μέσα στά δρια τοϋ συντάγματος, μά καί στά δρια τής ζωής της.
Οί όρλεανικοί είχαν γίνει δύσπιστοι μέ τά προσκυνήματα τών
νομιμοφρόνων στό "£μς. Στούς νομιμόφρονες είχαν δημιουργηθεί Υπόνοιες άπ' τίς διαπραγματεύσεις τών όρλεανικών μέ τό
Λονδίνο
Οί έφημερίδες τών δυό δμάδων είχαν συδαυλιοει τή
φωτιά καί είχαν ζυγιάσει τίς άμοιβαίες Αξιώσεις τών μνηστήρων τους. Όρλεανικοί και νομιμόφρονες ένωμένοι Αγαναχτούσαν γιά τίς μηχανοραφίες τών βοναπαρτικών, πού έκδηλώθηκαν στά πριγκιπικά ταξίδια, στίς λίγο-πολύ διάφανες Απόπειρες χειραφέτησης τοϋ προέδρου, οτή γεμάτη άξιώσεις γλώσσα τών βοναπαρτικών Εφημερίδων. Ό Λουδοβίκος Βοναπάρτης
άγαναχτοϋαε ένάντια στήν έθνοσυνέλευση πού έβρισκε νόμιμη μόνο τή νομιμόφρονη-όρλεανική συνωμοσία ένάντια στήν
κυβέρνηση πού τόν πρόδινε διαρκώς ο' αύτή τήν έθνοσυνέλευση. Τέλος, ή ίδια ή κυβέρνηση ήταν διαιρεμένη στό ζήτημα τής
πολιτικής σχετικά μέ τή Ρώμη καί στό ζήτημα τοϋ φ ό ρ ο υ
π ά ν ω σ τ ό ε ι σ ό δ η μ α , πού πρότεινε ό Υπουργός ΠαοΥ χαί
καταγγέλθηκε άπ' τούς συντηρητικούς σάν σοσιαλιστικός.
Έ ν α ά π ' τά πρώτα νομοσχέδια τής κυβέρνησης Μπαρρό
στή νομοθετική συνέλευση πού συνήλθε ξανά ήταν μιά αίτηση
πίστωσης 300.000 φράγκων γιά τήν πληρωμή τής σύνταξης
χηρείας στή δ ο ύ χ ι σ σ α τ ή ς ' Ο ρ λ ε ά ν η ς . Ή έθνοσυνέλευση
* Ούγγροι Αρματολοί. (Σημ. Μετ.)
> Πόοο Αλλαξε άπό τότε. (Σημ. Σ&ντ.)
* Ό Αοοίοβίκος Φίλιππος πού «Ιχ» χαιαψ6γ·ι οτήν ' Α γ γ λ ί α 6ατ«ρα άπό
τήν λπανάατααη το Ο Φλεβάρη, ζοΟοε ατά περίχαρα τοΟ Αονίίνου. (Σημ. Σ6ντ.)

a*

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ

τήν Ενέκρινε χαί πρόσθεσε στόν πίνακα τών χρεών τοό γαλλικού ίθνους (να ποσό άπό Εφτά Εκατομμύρια φράγκα. Έ τ σ ι ,
ένώ ό Λουδοβίκος Φίλιππος Εξακολουθούσε νά παίζει μ* Επιτυχία τό ρόλο του « p a u v r e honteux», τοϋ ντροπαλού ζητιάνου, ούτε ή κυβέρνηση τολμούσε νά προτείνει τήν αΟξηση αποδοχών γιά τό Βοναπάρτη, ούτε ή συνέλευση φαινόταν διατεθειμένη νά τήν παραχωρήσει. Καί ό Λουδοβίκος Βοναπάρτης τ α λαντευόταν δπως πάντα μπροστά στό δίλημμα: Aut C a e s a r
a u t Clichyl 1 .
Ή δεύτερη όπουργιχή αίτηση πίστωσης γιά 9 έκατομμύρια φράγκα γιά τά έ ξ ο δ α τ ή ς Ε κ σ τ ρ α τ ε ί α ς
τής
Ρ ώ μ η ς , αύξησε τήν ένταση άνάμεσα στό Βοναπάρτη άπό τή
μιά μεριά, χαί τούς όπουργούς χαί τήν Εθνική συνέλευση άπό τήν
άλλη. Ό Λουδοβίκος Βοναπάρτης δημοσίευσε στή «Μονιτέρ»
ένα γράμμα πρός τόν υπασπιστή του Έ ν τ γ χ ά ρ Νέϋ πού δέσμευε
τήν παπική χυβέρνηση μέ συνταγματικές Εγγυήσεις. Ό πάπας, μέ
τή σειρά του, είχε δημοσιεύσει μιά προσφώνηση motu p r o p r i o 2
πού άπόχρουε χάθε
περιορισμό στήν Αποκαταστημένη κυριαρχία του. Τό γράμμα τοϋ Βοναπάρτη μέ σκόπιμη άδιαχρισία Ανασήκωνε τό παραπέτασμα τής χυβέρνησής του, γιά νά
ποζάρει δ Ιδιος μπρός στή γαλαρία σάν μιά καλοπροαίρετη άλλά παραγνωρισμένη χι άλυσοδεμένη μέσα στό ίδιο τό οπίτι της
μεγαλοφυία. Δέν ήταν ή πρώτη φορά πού έπαιζε φιλάρεσκα μέ
τά «κρυφά φτερουγίσματα μιΑς λέφτερης ψυχής». '() Η ι έ ρ σ ο ς,
ό εισηγητής τής Επιτροπής, άγνόησε όλότελα τό φτερούγισμα
τού Βοναπάρτη y ι Αρκέστηκε νά μεταφράσει στά γαλλικά τήν
παπική προσφώνηση. Δέν ήταν ή κυβέρνηση, μά δ Βίκτωρ Ούγκώ πού προσπάθησε νά σώσει τόν πρόεδρο μέ μιάν ήμερήσια διάταξη, δπου ή έθνοσυνέλευση έπρεπε νά Εκφράσει τή συμφωνία της
μέ τό γράμμα τού Ναπολέοντα. Allons d o n c I A l l o n s d o n c ! 8
M' αύτό τό άνευλαβές κι έπιπόλαιο Επιφώνημα, ή πλειοψηφία
έθαψε τήν πρόταση τού Ούγκώ. Ή πολιτική τού προέδρου; Τό
γράμμα τοϋ προέδρου ; Ό ίδιος ό πρόεδρος ; Allons doue!
Allons d o n c ! Ποιός λοιπόν διάβολος παίρνει στά σοβαρά τόν
κύριο Βοναπάρτη ; Μήπως κύριε Ούγκώ πιστεύετε πώς σΑς πι1
Ή Εαίοαρας ή ΚλιαΜ Κλιού: φυλακή τοΟ ΠαριοιοΟ για
ξιόχρ«ους ίφ»:λίτ«ς. (Σημ. Σύντ.)
' Mé Βιχή του πρατοβουλία. (Σημ. Σύνι.)
' Ά φ ή α τ · τα α6τ<(| Ά φ ή ο τ · τα α ύ τ ά ! (Σημ. Σ&ντ.)

τούς 4να-

Ol ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

233

στεύουμε δτι πιστεύετε στόν πρόεδρο; Allons donc I Allons d o n c !
Τελικά, Επιταχύνθηκε ή ρήξη Ανάμεσα οτό Βοναπάρτη **1
οτήν Εθνοσυνέλευση με τή συζήτηση γιά τήν Ανάκληση τών
Ό ρ λ ε α ν ώ ν κ α ( τ ώ ν Β ο υ ρ β ώ ν ω ν . Ό ξάδελφος το·~>
προέδρου, ό γιός τού πρώην βασιλιΐ τής Βεστφαλίας, είχε κ α ταθέσει— μιά καί ή κυβέρνηση δέν τό έκανε—τήν πρόταση αύτή
πού δέν άποσχοποϋσε σέ τίποτε άλλο παρά νά κατεβάσει τούς νομιμόφρονες χαί τούς όρλεανιχούς μνησΕήρες τού θρόνου στό Ιδιο
Επίπεδο, ή μάλλον χ α μ η λ ό τ ε ρ α άπό τό βοναπαρτικό μνηστήρα πού στεκόταν, τουλάχιστον ούσιαστικά, στήν χορυφή τοο
κράτους.
'Ο χΝαπολέων Βοναπάρτης ήταν άρχετά Ανευλαβής γιά νά
συνενώσει μέσα σέ μιά πρόταση τήν ά ν ά χ λ η σ η τ ώ ν Εξόρ ι σ τ ω ν β α σ ι λ ι κ ώ ν ο ι κ ο γ ε ν ε ι ώ ν χαί τήν Α μ ν η σ τ ε ί α
τών
στασιαστών
τοό 'Ιούνη.
Ή Αγανάχτηση τής
πλειοψηφίας τόν Ανάγκασε Αμέσως νά ζητήσει συγγνώμη γιά τό
βέβηλο αύτό άλύσωμα τού ίεροΓ> καί τού άνίερου, τών βασιλικών
γενών χαί τής προλεταριακής σποράς, τών Απλανών Αστέρων
τής κοινωνίας χαί τών πυγολαμπίδων της, χαί νά ορίσει σέ καθεμιά Από τίς δυό προτάσεις τή θέση πού τής άρμοζε. Ή
πλειοψηφία άπόχρουσε έντονα τήν Ανάχληση τής βασιλικής οικογένειας χ ι ό Μ π ε ρ ρ υ έ , ό Δημοσθένης τών νομιμοφρόνων, δέν
άφησε χαμιάν Αμφιβολία γιά τή σημασία αύτής τής ψήφου. Ή
αποβίβαση σέ άπλούς Αστούς των μνηστήρων τοϋ θρόνου, νά ό
Επιδιωκόμενος σκοπός! Θέλουν νά τούς άφαιρέσουν τό φωτοστέφανο Από τό τελευταίο μεγαλείο πού τοός Απόμεινε, Από τό
μ ε γ ά λ ε ίο τ ή ς Ε ξ ο ρ ί α ς ! Τ ί θ ά σκεφτόταν κανείς, φώναξε έ Μπερρυέ, γιά χείνον Από τούς μνηστήρες πού, ξεχνώντας
τήν Επιφανή του καταγωγή, Ερχόταν Εδώ νά ζήσει σάν άπλός
ιδιώτης! Πιό καθαρά δέ θά μπορούσε νά ειπωθεί στό Λουδοβίκο Βοναπάρτη δτι δέν είχε κερδίσει τίποτα μέ τήν παρουσία
του δτι άν οί συνασπισμένοι βασιλόφρονες τόν χρειάζονταν Εδώ
στή Γαλλία σάν ο ύ δ έ τ ε ρ ο π ρ ό σ ω π ο στήν προεδριχή
Εδρα, οί σοβαροί μνηστήρες τοό στέματος Επρεπε νά μείνουν
με τό νεφέλωμα τής Εξορίας, μαχριά άπό τά βέβηλα βλέματα.
Τήν 1η τού Νοέμβρη, 4 Λουδοβίκος Βοναπάρτης Απάντησε
στή νομοθετική συνέλευση μ' Ενα μήνυμα, πού μέ Αρκετά τραχιά
λόγια άνάγγελνε τήν Απόλοση τής κυβέρνησης Μπαρρό καί τό
σχηματισμό νέας κυβέρνησης. Ή κυβέρνηση Μπαρρό - Φαλλού

234

ΚΑΡΑ ΜΑΡΞ.

ήταν ή χυβέρνηση τοϋ βασιλικού συνασπισμού, ή κυβέρνηση ντ*
'ϋ/τούλ ήταν ή κυβέρνηση τοΰ Βοναπάρτη, τό δργανο τοδ προέδρου ένάντια ατή νομοθετική συνέλευση, ή χ υ β έ ρ ν η σ η
τών
ΕμποροΟπαλλήλων.
Ό Βοναπάρτης δέν ήταν πιά ό ο ύ δ έ τ ε ρ ο ς μονάχα
ά ν θ ρ ω π ο ς τής 10 τοΰ Δεκέμβρη 1848. Κατέχοντας 6 Βοναπάρτης τήν Εκτελεστική έξουσία είχε συγκεντρώσει γύρω
του ένα πλήθος άπό συμφέροντα χι ό άγώνας ένάντια στήν
αναρχία υποχρέωνε τό χόμμα τής τάξεως νά μεγαλώνει τήν έπιροή τοϋ Βοναπάρτη, γιατί άν ό Βοναπάρτης δέν ήταν πιά δημοφιλής, χαί τό χόμμα τής τάξεως ήταν Αντιδημοτικό. Μήπως
δέ θά μπορούσε νά Ελπίσει ότι ό Ανταγωνισμός των όρλεανικών
χαί τών νομίμοφρόνων, χαθώς χαί ή Αναγκαιότητα μιάς οποιασδήποτε μοναρχικής παλινόρθωσης θά τούς άνάγκαζε ν' άναγνωρίσουν
τόν ο ύ δ έ τ ε ρ ο
μνηστήρα;
Ά π ό τήν 1η τοϋ Ν ο ^ β ρ η 1849 χρονολογείται ή τρίτη
περίοδος τής ζωής τής συνταγματικής δημοκρατίας, περίοδος πού
κλείνει μ έ | τ ή 10η τοϋ Μάρτη 1850. Α ρ χ ί ζ ε ι τό κανονιχό
παιγνίδι τών συνταγματικών θεσμών, πού τόσο θαύμαζε ό Γ χ ι ζό, δηλ. ό καυγάς άνάμεσα στήν έχτελεστιχή χαί τή νομοθετική έξουσία. Απέναντι στίς παλινορθωτιχές όρέξεις τών Ενωμένων όρλεανιχών χαί νομίμοφρόνων, ό Βοναπάρτης υπερασπίζει τόν τίτλο τής πραγματικής έξουσίας του, τή δημοκρατία.
Ά π έ ν α ν τ : στίς παλινορθωτιχές όρέξεις τοϋ Βοναπάρτη, τό χόμμα τής τάξεως υπερασπίζει τόν τίτλο τής κοινής του χυριαρχίας,
ι ή δημοχρατία. Απέναντι στούς όρλεανιχούς οί νομιμόφρονες,
κι άπένχντι στούς νομιμόφρονες οί όρλεανιχοί υπερασπίζουν τό
s t a t u s quo 1 , τή δημοκρατία. Ό λ ε ς αύτές οί έμάδες τοϋ
κόμματος τής τάξεως, πού ή καθεμιά τους έχει στήν καρδιά της
τό δικό της βασιλιά χαί τή δική <~ης παλινόρθωση έπιβάλλουν
Αμοιβαία, άπέναντ ι ( στίς σφετεριστιχές καί στασιαστιχές όρέξεις
τών άντιπάλων τους, τήν κοινή κυριαρχία τής άστιχής τάξης,
τή μορφή δπου Εξουδετερώνονται χαί άναβάλλονται γιά τό μέλλον οί ιδιαίτερες Αξιώσεις—τή δ η μ ο χ ρ α τ ί α .
Ό π ω ς ό Κάντ θεωρεί τή δημοχρατία σάν τή μόνη όρθολογική μορφή κράτους, προσταγή τοϋ πραχτικού λόγου, πού ή
πραγματοποίησή του ποτέ δέν χατορθώνεται
μά πού πρέπει
1

Τό ύπχρχον χαθ*οτώ(. (Σημ. Σ6ντ.)

Ol

ΤΑΞΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΑΤΤΟ ΤΟ 1848 ΩΣ ΤΟ 1850

235

πάντα νά είναι ό Επιδιωκόμενος σκοπός χαί το σταθερό Αντικείμενο τής σκέψης — Ετσι θεωρούσαν καί τή μ ο ν α ρ χ ί α αύτοί
οί βασιλόφρονες.
"Ετσι ή συνταγματική δημοκρατία, πού είχε 6γεί από τά
χέρια τών άστών δημοκρατών σάν μιά κούφια ίδεολογική διατύπωση, έγινε στά χέρια τών συνασπισμένων μοναρχικών μιά
γεμάτη περιεχόμενο, ζωντανή μορφή. Κι ό θιέρσος μι)οϋσε τήν
άλήθεια περσσότερο άπ* δτι υποπτευόταν, δταν Ελεγε: «'Εμείς,
οί βασιλόφρονες, είμαστε οί άληθινοί στυλοβάτες τής συνταγματικής δημοκρατίας».
Έ πτώση τής κυβέρνησης συνασπισμού χαί ή Εμφάνιση τής
κυβέρνησης τών Εμποροϋπαλλήλων Εχει καί μιάν άλλη σημασία. Ό
όπουργός της τών οικονομικών ήταν ό Φ ο ύ λ ν τ. Ό Φούλντ ύπουρ
γός τών οικονομικών, σήμαινε τήν Επίσημη παράδοση τού εθνικού πλούτου τής Γαλλίας στό χρηματιστήριο, τή διαχείριση τής
δημόσιας περιουσίας άπό τό χρηματιστήριο καί πρός τό συμφέρον τοϋ χρηματιστηρίου. Μέ τό διορισμό τοϋ Φούλντ, ή άριστοκρατία τοϋ χρήιιατος άνάγγελνε στή «Μονιτέρ» τήν Αποκατάστασή της. Ή αποκατάσταση αύτή ήταν ή Αναγκαία συμπλήρωση
τών άλλων Αποκαταστάσεων πού Αποτελούν ίσάριθμους κρίκους
στήν άλυσίδα τής συνταγματικής δημοκρατίας.
Ό Λουδοβίκος Φίλιππος δέν είχε ποτέ τολμήσει νά κάνε:
Ενα άληθινό l o u p - c e r v i e r (λύκο τού χρηματιστηρίου) υπουργό τών οικονομικών. Μιά πού ή μοναρχία του ήταν ή ίδεώδης
όνομασία γιά τήν κυριαρχία τής μεγαλοαστικής τάξης, Επρεπε
στά όπουργεία του τά προνομιοϋχα συμφέροντα νά τά έκπροσωποϋν όνόματα πού ίδεολογικά ήταν άνιδιοτελή. Έ άστική δημοκρατία Εσπρωξε παντού στήν πρώτη γραμμή Εκείνο πού οί διάφορες μοναρχίες, τόσο ή νόμιμη δσο χαί ή όρλεανιχή, κρατούσαν κρυμένο στό βάθος τής σκηνής. Προσγείωσε αύτό πού
έκείνες είχαν άνεβάσει σ τ ί ούράνια. Στή θέση ονομάτων άγιων
Εβαλε τά Αστικά κύρια όνόματα τών κυρίαρχων ταξικών συμφερόντων.
Ό λ η ή περιγραφή μας Εδειξε πώς ή δημοκρατία, Από τήν
προ>τη μέρα τής ύπαρξής της, δέν Ανέτρεψε Αλλά στερέωσε τήν
άριστοκρατία τοϋ χρήματος. Οι παραχωρήσεις δμως πού τής Εκαμε
ή δημοκρατία ήταν Ενα πεπρωμένο στό όποίο υποτασσόταν χ ω ρίς νά θέλει νά τό προκαλεί. Μέ τό Φούλντ ή κυβερνητική πρωτοβουλία ξανάπεσε στά χέρια τής Αριστοκρατίας τοϋ χρήματος.

a*

ΚΑΡΑ

ΜΑΡΞ

Θά ρωτήσουν, πώς ή συνασπισμένη άστιχή τάξη μχοροόσ·
νά Υποφέρει χα ί νά άνέχεται τήν κυριαρχία τών χρηματιστών,
χού στήν περίοδο τού Λουδοβίκου Φιλίππου βασιζόταν στον άποκλεισμό άπό τήν έξουσία ή στήν υποταγή τών άλλων άστιχών
ομάδων;
Ή άπάντηση είχαι άπλή :
Πρίν ά π ' 2λα, ή Αριστοκρατία του χρήματος άποτελεί ή ίδια
ένα βαρυσήμαντο μέρος τοϋ βασιλικού συνασπισμού, πού ή κοινή κυβερνητική έξουσία του ονομάζεται δημοκρατία. Μήπως οί
έκπρόσωποι καί τά ταλέντα τών όρλεανικών δέν είναι οί π α λιοί σύμμαχοι καί συνένοχο: της Αριστοκρατίας τοϋ χρήματος;
Μήπως δέν είναι ή Γδια ή χρυσή φάλαγγα τοϋ όρλεανισμοϋ;
"Οσο γιά τους νομιμόφρονες, στήν περίοδο κιόλας τοϋ Λουδοβίκου Φιλίππου, είχαν συμμετάσχει πραχτικά σέ 8λα τά κερδοσκοπικά δργια τού χρηματιστηρίου, τών όρυχείων καί τών σιδηροδρόμων. Γενικά, ή συνένωση τής μεγάλης γαιοχτησίας μέ
τούς υψηλούς χρηματικούς κύκλους άποτελίί
ίνα ό μ α λ ό
γ ε γ ο ν ό ς. 'Απόδειξη : ή ' Α γ γ λ ί α , Απόδειξη : Ακόμα καί ή
Αυστρία.
Σέ μιά χώρα σάν τή Γαλλία, δπου ό δγχος της έθνικής
παραγωγής βρίσχεται σέ δυσανάλογα χαμηλότερο έπίπεδο άπό
τό μέγεθος τοϋ έθνικού χρέους, 8που τά κρατικά ομόλογα Αποτελούν τό πιό σημαντικό άντικείμενο κερδοσκοπίας καί τό χρηματιστήριο τήν κύρια άγορά γιά τήν τοποθέτηση τών κεφαλαίων
πού άποβλέπουν νά άξιοποιηθούν δχι παραγωγικά, σέ μιά τέτια
χώρα, μιά άμέτρητη μάζα άπό άνθρώπους ά π ' 8λες τίς άστικές
ή μ:οο-αστικές τάξεις, όφείλει νά συμμετέχει στό δημόσιο χρέος,
στο παιχνίδι τοϋ χρηματιστηρίου, στίς χρηματικές Υποθέσεις.
Μήπω; 8λοι αότοί ο! δευτερεύοντες μέτοχοι στό παιχνίδι τού
χρηματιστηρίου δέ βρίσκουν τά φυσικά τους στηρίγματα καί τούς
Αρχηγούς τους στήν ομάδα πού άντιπροσωπεύει αύτά τά συμφέροντα στίς πιό κολοσσιαίες διαστάσεις, πού τά άντιπροσωπεύει
στό σύνολό τους ;
'Από τί καθορίζεται τό πέρασμα τής κρατικής περιουσίας στά
χέρια της Αριστοκρατίας τού χρήματος; Ά π ό τή διαρκώς αύξανόμενη καταχρέωση τού κράτους.