You are on page 1of 9

DU HI NG on Xun Kin

Bi c ng t trang nh Trung Tm Vn Ha X Hi Vit Nam ti B quc.

Nh trnh by trong mt bi trc y [1], mt t ting Vit ch mang mt trong s su


thanh. Thanh l yu t nh bc cao thp trong thang m su bc ca ting Vit hin i, v l yu t cn v to thnh ngha khu bit ca mt t. Su bc cao thp c c th ho mt cch d hiu bng su ting sau y: ngang (hoc khng) - huyn - ng - hi - sc - nng. Phn bit bn thanh khc khng c kh khn g, nhng hai thanh hi v ng th cn nhiu cng phu. T ngh v ngh chng hn, ch khc nhau mt du hi hay ng m lm nn s khc bit v ngha ca hai t . So snh hai cu di y thy s khc bit gia hai thanh hi v ng lm nn s khc bit ngha ca t: i. ii. Thi, ng ngh ngi lm g cho mt xc ! Thi ch, ht gi ngh mt ri !

Cho nn lm ln du hi ng trong nhng trng hp nh th s thay i hn ngha ca t trong mt cu. Phn bit du hi v ng l mt vic tng i d dng i vi ngi ni ging bc, nhng li l mt vic cn thit cho nhng ai ni ging trung v nam - ngha l ngi pht m ging ting Vit t pha nam Thanh Ho vo trong vng ty nam b. i vi nhng ngi ng trong - th phn bit hi ng da trn pht m l chuyn kh chnh xc, v s t ng ting Vit mang du hi v ng l mt khi lng kh ln [2]. Do vy, nu nm c mt s nhng quy tc hot ng ca thanh hi v thanh ng th s gip gii quyt nhng kh khn v du hi ng. Trong bi ny chng ti c gng h thng ho li nhng nt chnh ca chnh t du hi ng trong ting Vit. V vic phn bit hi ng c khc nhau gia hai loi t vng trong ting Vit, chng ti s chia bi thnh hai phn chnh: trc ht l phn bit hai nhm t vng trong ting Vit, sau mi tm hiu cch phn bit hi-ng trong tng nhm loi t vng ny. NHN BIT MT T TING VIT Chng ta bit rng t vng ting Vit l tp hp t nhng ngun khc nhau: ngun th nht l nhng t ng rt lu i ca cng ng ngn ng Vit c thuc h ngn ng Nam A; ngun th hai l nhng t ng vay mn t mt ngn ng khc, hoc l t ting Hn (tc l ting Hoa ni vo i Hn), hoc l t mt ngn ng phng ty gn y [3]. Nh vy th mt t ting Vit c th l mt t "thun Vit" (hay c khi cn gi l ting nm), cng c th l mt t Hn Vit, hoc l mt t mi vay mn t mt ngn ng khc. Mi loi t trn c nhng nt tnh cch khc nhau v thanh. Nhn bit c mt t l thuc nhm t nm hoc t Hn Vit s gip gii quyt c mt s kh nhiu nhng trng hp cn phn bit du hi ng. Nhng lm th no phn bit c u l mt t thun Vit v u l mt t Hn Vit hoc mt t vay mn ?

1. T thun Vit trc kia thng gi chung y l nhng "ting nm", ni tri t "ting nam", tc l ting ca ngi nc Nam - phn bit vi ting ni ca ngi phng Bc, tc l ngi Hn. l nhng t c th chuyn i thanh theo quy lut hi thanh, hoc l nhng t ly m theo php ho phi ng m. Chng hn, t n, nng, hi l nhng t thun Vit, v chng c th to thnh nhng t ly m: n nang, nng ny, h han. Mt t nh , chng, du l nhng t thun Vit, v chng c th chuyn thanh iu m vn gi nguyn ngha: , chng, du. 2. T Hn Vit l nhng t vay mn t vn t vng ting Hn t c gn hai nghn nm trc y, khi nh Hn bn Trung Hoa sang h x mnh. S t Hn Vit chim qu na s vn t ca chng ta hin nay. C th nhn bit mt t Hn Vit hay khng l nh my cch nh sau: a. Nu mt ch hay mt ting c th ghp vi cc ting nh nht (mt), hu (c), v (khng), bt (chng), th t y phi l t Hn Vit. Vy th t nhn, ch, o, bnh l nhng ting Hn Vit v chng c th kt hp c ngha vi bn ting trn kia: nht nhn, hu ch, v o, bt bnh.[4] b. Nu mt ch hay mt ting c ngha nhng khng th ng mt mnh lm thnh mt t c m ch c th lm thnh mt thnh phn ca t m thi, th l mt ch Hn Vit. V d: nhng ting quc (nc), gia (nh), sn (ni), h (sng), nht (mt), nh (hai),& thng ch ghp chng vi mt ting khc ch khng th dng ring r c. Chng hn, ni "hai qu ni", ngi Vit khng th ni nh ni hoc hai qu sn; cng th, c th vit l nht gia, sn h, nh nhn... nhng khng th ni mt gia, ni h, hai nhn. Vy th nhng ting quc, gia, sn h, nhn, nht, nh l nhng ting Hn Vit. c. Nu gp mt ch hoc mt ting m ta khng hiu ngha, nhng ta li bit rng chng c th ghp chung vi hai t m li c cng ngha, th l mt ting Hn Vit. V d: ta gp t trng sinh m ta khng bit ting trng l g, nhng bit l n ghp chung vi hai ting khc (trng d, trng k), th c th on bit l trng l mt ting Hn Vit c ngha l "di"; hoc l c n my ch tc nghip, ta khng hiu tc l g, nhng bit l c sng tc, tc gi, th on bit tc l mt ting Hn Vit, c ngha i khi l "lm ra ci g ". d. Nu mt ting no mc d quen dng ring r trong li ni hng ngy, nhng li thy chng thng ghp trong t nht l hai t Hn Vit, th ting hoc ch l mt ting Hn Vit. V d: ting hc l mt t quen dng. Ting ny c th gp trong nhng t Hn Vit nh hc sinh, i hc, hc v. Vy th ting hc l mt ting Hn Vit. Th d khc: ting chng c th gp trong cc t Hn Vit nh qun chng, chng sinh..., vy th chng cng l mt ting Hn Vit. 3. T vay mn: l nhng t ng vay mn t vn t vng ca cc ngn ng khc, c th l cc ngn ng phng ty. T khi giao tip vi phng ty n nay, ting Vit a vo kho t vng ca mnh nhng ting nh x phng, (o) s mi, xi mng, (du) xng, cao bi, (tri) bom, phim, (xe) t, cuc (xe), (b) m, (bnh) quy, (nh) bng, kt

(bc), (kinh) xng. Nhng ting vay mn ny hoc c phin m trc tip t mt t ng phng ty (xi mng <cement>, bom <bombe>, phim <film>, t <auto>, bng <banque>), hoc c c tri m theo li pht m ca ngi Vit (x phng <savon>, s mi <chemise>, xng <essence>, cao bi <cow boy>, cuc <course>, m <dame>, (bnh) quy <biscuit>, kt <caisse>, (kinh) xng <chaland>). Nhng ting vay mn ny c c gng Vit ho, cho nn cng mang tt c cc thanh ca ting Vit. DU HI NG I VI TING THUN VIT Mt tnh cch rt ni bt ca ting Vit l tnh cch ho phi ng m gia hai thnh phn ca mt t kp m chng ta thng gi l t ly. Nhng t c hai m tit ly vi nhau khi mt hay nhiu thnh phn m tit ca hai m tit lp li ging ht m kia (gi l ip m), hoc kt hp vi m kia theo mt trt t no . Mt vi th d v t ly: vui v, xinh xn, kh khan, p ... Hin tng ly t c tc dng trc ht l s cn i, s hi ho gia cc m tit ca t. So snh hai cu di y: 2a 2b Cn nh ny kh rng. Cn nh ny kh rng ri.

C hai cu ni u ng cch ni thng thng. Nhng khi ni rng ri nh trong cu 2b th nghe m i hn, d nghe hn, v do c chung hn. Xem th th ho phi ng m l s kt hp hi ho gia thnh phn ca mt t vi mt t khc to thnh s cn i nhp nhng. Ho phi ng m c th thc hin c bn thnh phn m tit ca t: Ly m u: lng l, l v, lng thng Ly m chnh: o , g gh, chm chm, nhng nho Ly m cui: mm mm, hm hp, n t Ly thanh: thnh thang, vng vt, l li, ng ngn y chng ta ch ch n s ho phi ng m v mt thanh iu. S phn b cn phng ny c gi l lut hi thanh [5]. Lut hi thanh c th hin qua hai hin tng lin quan n hot ng ca thanh iu ting Vit: 1. Trc ht l s hi thanh gia hai m tit ca t ly: y l s phn b cn i gia cc thanh gia hai m tit ca mt t kp thnh tng i mt trong mi nhm di y: Nhm th nht (thanh bng): ngang - hi - sc Nhm th nh (thanh trm): huyn - ng - nng Theo bng trn y, hai t thuc nhm th nht c th mang mt trong ba thanh:
o o

Ngang - hi: lng l, th thn, sang sng Hi - sc: l li, ng ngn, vng v, gng gi,

Ngang - sc: dim da, nghe ngng, mang mng, lu lo, thi tha

Ba thanh thuc nhm th nh c phn b kt hp nh sau: Huyn - ng: m , l lng, vi vnh, m , thn th, Ng - nng: ku kt, nng nu, nho nhot, hm hnh, p Huyn - nng: m mt, vng vt, lng l, mn m

o o o

2. Lut hi thanh cn th hin c trong hin tng chuyn thanh iu ca mt s t. Ting Vit c nhiu t bin i thanh m vn khng i ngha sang mt t khc. Hin tng chuyn i thanh trong ting Vit cng theo php hi thanh, ngha l cc t chuyn thanh theo hai nhm m L Ngc Tr (1959) tm li thnh hai m hnh m ng gi l tan - tn tn v li - li - li. Php chuyn thanh ny nh sau: i thanh theo m hnh tan - tn - tn (nhm ngang - hi - sc). Di y l mt s trng hp thng gp: chng - chng cha - cha khng - hng phn - vn tan - tn ln - ln lm - lm thong - thong ham - hm bu - bu ry - ri ta - ta / to h ming - h ming ni h - ni h vnh mt - vnh mt

3. i thanh theo m hnh li - li - li (nhm huyn - ng - nng). Di y l mt s trng hp thng gp: - li - li du - du cng - cng (sng) Nh - (sng) Nh ng - ng ci - ci ci - ci - u chm ri - chm ri t m - t m en sm - en sm xo tc - xo tc

thng - thng n rung - n rung

4. Ngoi ra, c mt s t Hn Vit v ting thun Vit dng nh c lin quan, gn gi vi nhau [6]. Nhng trng hp vay mn qua li nh th cng tun theo php hi thanh ca ting Vit, ngha l cng theo mt trong hai m hnh tan - tn - tn v li - li - li. Di y l mt vi th d v s giao tip ngn ng nh th: huyn - ng - nng cng - gng tr - gi i - i ngang - hi - sc thiu - thiu th - th x - x

5. Bit c tnh cch ca lut hi thanh th chng ta c th nu ln thnh lut gi l "lut hi-ng ca cc ting nm" nh sau: Lut khi hai ting c th ly c vi nhau th h mt ting mang du ngang (khng du) hoc du sc th 1 ting kia phi mang du hi; ngc li, h mt ting mang du huyn hoc du nng th ting kia phi mang du ng. Lut mt t c th chuyn thanh iu sang ngang hoc sc th chc chn l mang du hi (theo mu tan - tn 2 tn); ngc li, mt ting c th chuyn sang thanh huyn hoc thanh nng th chc chn l c du ng (theo mu li - li - li). 6. Hai lut hi ng ny c th gip gii quyt c mt s kh ln cc trng hp m ngi vit ang cn phn vn khng bit nn b du hi hay du ng. Chng hn, khi phi vit cu di y, ngi ni ging ng trong c th phn vn khng bit b du hi ng th no: 7. 3a Ch m gi tht m ra ri ngao ngn th di. 8. C th dng php hi thanh (ngang hi sc-huyn ng nng) tm ra c rng: ting Vit c ni m mang (lm cho rng ra) theo lut ngang-hi-sc, v c m mng (c nhiu cht du, m) theo lut huyn-ng-nng; li cng c th than (than vn chuyn g) m khng c *th (vit vi du ng). Vy cu 3a b du hi ng nh sau: 9. 3b Ch m gi tht m ra ri ngao ngn th di. 10. Mt th d khc l khi vit cu di y: 11. 4a a b a n no ri m vn cha chu i ngu. 12. Chng ta bit l t y phi b du ng v cng c th ni m cu vn khng i ngha. T vn mang du ng v ph t ny khng c th nhm ln vi t vn - C ngha l cht cn bn, hoc t vn v (c ngha l tm trng khng dt khot) theo lut nganghi-sc. T ng cui cu th ch c th ly thnh ng ngh theo lut ngang-hi-sc, nn phi mang du hi. Vy th cu 4a c vit hon chnh nh sau: 13. 4b a b n no ri m vn cha chu i ng. 14. Ngoi ra, cng nn bit thm l ngi Vit - nht l ngi min Nam - hay ni gp cc ting hai m tit thnh mt trong nhng trng hp sau y: phi khng > phng, b y > b, bn ngoi y > ngoi, hm y > hm, nm y > nm, hi y > hi [7]. Tt c nhng ting ni gp trn y u mang du hi. Vy th c lut 3 nh sau:

Lut 3

Cc ting ni gp m u mang du hi

15. 16. Trong kho t ng ting Vit hin i cn c mt nhm nh nhng t ng nc ngoi nhng c chuyn sang ging c ting Vit. Cc ting vay mn thng c

phin chuyn sang thanh hi: mo (< moi), x lu (< lui), i rn (< ronde), s cm (< commissaire de police), lm c v (< corve). Vy c th nu thnh lut cho loi t ng ny nh sau:

Lut 4

cc ting vay mn t ting nc ngoi v chuyn sang ging ting Vit, th thng vit vi du hi.

DU HI NG CA T HN VIT Nh ni trn, nhn bit c mt t Hn Vit s c li rt ln l phn bit c mt phn kh ln nhng t mang du hi ng thuc nhm t Hn Vit. Gi t in Hn Vit, ta c th thy l: (1) Nhng t Hn Vit bt u bng cc ph m d, l, m, n. nh, ng, v thng vit du ng [8]. C khong 180 t Hn Vit mang du ng. V d:

Ph m d: d, d, d, d. Ph m l: lo, l, l, l Ph m m: mo, mnh, mn, m Ph m n: no, n, n, n Ph m ng: ng, ng, ng, ng Ph m nh: nh, nh, nh, nh Ph m v: vn, v, vin, v

(2) Ngoi nhng trng hp k trn, cc t Hn Vit khc bt u bng cc ph m khc u vit du hi, tr nhng l ngoi s ni di. V d v cc t Hn Vit c du hi:

Nguyn m:

, o, n, yu, un, u.

Ph m b c/k/q u ch u

bo, b, bnh, bng, bu co, c, c, k, kiu, qu, qun, qung, qu ch, chiu, chun, chng, ch , u, , iu,

gi h u kh ph s t th tr x

gi, gio, ho, h, h, h kh, khu, kh, khi ph, ph, ph s, s, su t, to, t, t, t, t thi, th, th, thng tro, trm, trin, trng xa, x, xo, x, x

Nhm th nh ny c khong 30 trng hp ngoi l, cn nh thuc lng. Di y l bng lit k cc t vi nhng th d v t ghp t trong ngoc: Ph m b bi (bi th, bi ni), b (b vn), c cu (linh cu), cng (cng ot) ng (khong ng), (hiu ), ( th) hm (hm hi), hn (hn hu), hon (hon binh), h h (mt ting m), h (h tr), hn (hn hp, hn mang), huyn (huyn mng), hu (bng hu) k k (ca k, k thut, k xo) ph phn (phn n), phu (gii phu) d qun (qun bch), qu (qu o, qu tch, th qu) s s (bc s, vin s), suyn (suyn tc, suyn yt) t tin (tin bit), tnh (tnh mch), tun (tun tit) th thun (mu thun), thng (ph thng) tr tri, trm, tr (u tr), tr (d tr, lu tr, tch tr) x x (x hi, x tc)

T hai im trn, chng ta c th nu ln hai lut hi ng dnh cho ting Hn Vit nh sau: Lut cc t Hn Vit c ph m u d, l, m, n, nh, ng, v u c du ng. 5 Lut cc t Hn Vit khc c thanh hi. Tr khong 30 trng hp ngoi l. 6 Tm li, vit du hi ng ting Vit cho d phc tp nhng vn c nhng l lut t t thn ting Vit. Nhng mo lut m Nguyn nh v L Ngc Tr pht hin v c nhc n y

chng qua ch l nhng pht hin nhng quy lut n du trong hot ng ngn ng m thi. c th p dng su "lut hi ng" trn y, cn n cng phu thc tp u n trong mt thi gian chim nghim nhng quy lut c th hin qua thc tin ra sao. Trong tnh hnh dy v hc ting Vit ti hi ngoi hin nay, vic phn bit du hi v du ng l mt cng vic kh khn. Nhng y cng li l mt vic cn thit v cng, v l mt trong nhng cng vic cn thit nng cao trnh hiu bit v chun mc ngn ng ca ting Vit. C th l chuyn vin vng khi ni n chun mc ngn ng hi ngoi lc ny, nhng y li l nhu cu chnh ng ca lp tr ngy cng i hi phi nhn li cho r u l chun mc ngn ng. cng chnh l mc ch ca chnh t vy [9]. on Xun Kin Lun n (1998)
* Bi ng trong tp san nh Hng 21 (1998)

Ti liu:

L Ngc Tr (1959): Chnh T Vit Ng. (bn in k 2). Si Gn: nxb. Trng Thi Nguyn nh (1939): Lut Ng Hi, tp ch Tao n (H Ni), b mi, s 8, ngy 16.6.1939 Phan Ngc (1982): Cha Li Chnh T Cho Hc Sinh. H Ni: nxb. Gio Dc

Ghi ch: [1] on Xun Kin, "Bn v vic nh du thanh ting Vit", in trong tp san nh Hng s 17 (ma thu 1998), tr. 109-121. [2] Ting Vit hin i c khong 2000 t mang du hi, v khong trn 1000 t mang du ng. [3] Ni v hin tng vay mn th cn ch ring n vn t ng mn t ting Trung Hoa do ngi Hn em sang t khi h h nc Vit c. Trong mt thi gian di c nghn nm, ting Hn tr thnh mt th ngn ng chnh thc trong x hi Vit. n khi nc ta ginh li nn c lp (nm 939) th ting Hn vn l th vn t chnh thc trong hnh chnh v gio dc. V th m chng ta gi kho t ng Hn dng ti nc mnh l ting Hn Vit. Ch ng ca ting Hn Vit trong kho t ng ting Vit hin i rt l c bit, khc hn vi mt s nh nhng t ng mn t cc ngn ng phng ty v sau: t lu i ri, ngn ng vn ho ca ngi Vit khng th thiu vn t Hn Vit. Ch ng ca ting Hn Vit trong ting Vit trong chng mc no tng t nh ting Latin trong cc ngn ng n-u vy. Trc y, nh cm quyn cng sn Vit Nam toan loi b ch ng ca t Hn Vit. Nay th h li ri vo mt qu khch khc, l dng nhiu t Hn Vit n mc lm cho ting Vit nhiu khi ti tm, nng n. (Bo Nhn Dn c tha nhng dn chng c th v chuyn ny). Chng ta khng sng bi nhng cng khng th c thi k th i vi ting Hn Vit. V chng, s vn t vng Hn Vit trong

ting Vit hin i chim n khong 60% t ng, th thi chnh ng ca bt c ai qu trng ting Vit l cn phi hc hi v trau gii vn t Hn Vit. [4] Cn lu l trong li ni thng thng hin nay c khi chng ta ni bt k nhng y l trng hp ni sai quy tc, v k khng phi l t Hn Vit. [5] "Lut" ny c mt nh gio tr -tn l Nguyn nh- tm ra u tin. ng gi ng trn tp ch Tao n s 8 b mi (1939) mt bi bo m ng gi l lut ng hi. V sau ng L Ngc Tr pht trin thm v gi l lut bng trm (1943). Cng L Ngc Tr khai trin thm v nhng l li chuyn thanh m ca ting Hn Vit, v hon chnh cc mo lut chnh t ting Vit trong tp Chnh t Vit ng (1952). [6] Cc nh Hn ng hc (nh Vng Lc) d tm trong mt s t ng Vit rt gn vi ging pht m ca ngi Hn, v a ra gi thuyt l ting Hn c c th cng vay mn mt s t ca Giao Chu trong thi k ngi Hn sang h. [7] Gs. L Ngc Tr cho rng c mt ngoi l l hi (du ng), v ng cho rng l ni gp m ca "hi ny n gi". Cc bn min Nam ca chng ti th li cho rng khi ni hi, h ngh n "hi ti gi". Vy th c mt bit l y hay chng? [8] cho d nh, c th hc thuc lng cu sau y: "mnh nn nh l vit du ng ", trong cc m u u mang ph m ca cc t Hn Vit c du ng. [9] Chnh t ngha l vit (t) cho ng (chnh), ngha l vit ng theo mt mu mc no c x hi cng nhn v quy nh lm mc thc cho mi ngi phi tun theo.