Batı Klasikleri

ORGANON III BİRİNCİ ANALİTİKLER
Aristoteles

»

Batı Klasikleri 23
$ *

No. 10688 TOPTAN SATIŞ İstanbul Devlet Kitapları Müdürlüğü Ankara, İzmir, Adana, Antalya, Samsun, Elazığ, Erzurum,Trabzon, Van, Sivas, Burdur ve Zonguldak Bölge Şeflikleri. PERAKENDE SATIŞ Millî Eğitim Yayınevleri ve Bakanlık yayınları satıcısı kitapçılar. % 8 KDV DAHİL FİYATI (87963 Lira + 7037

F

_

MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI Y A Y I N L A R I : 921 BİLİM ve KÜLTÜR ESERLERİ DİZİSİ: 187 Batı Klasikleri: 23

Kitabın adı O R G A N O N III — BİRİNCİ ANALİTİKLER — Yayın Kodu 96.34.Y.0002.468 ISBN 9 7 5 . 1 1 . 0 0 1 6 . X (Tk. No.) . I S B N 9 7 5 . 1 1 . 0 1 5 0 . 6 (3. Cilt) Baskı yılı 1996 Baskı adedi 5.000 Dizgi, baskı, cilt MİLLÎ EĞİTİM BASIMEVİ

Yayımlar Dairesi Başkanlığı 'nın 9.12.1994 tarih ve 7966 sayılı yazıları ile dördüncü defa 5.000 adet basılmıştır.

Batı Klasikleri

BİRİNCİ ANALİTİKLER

ORGANON III
Aristo

Çeviren Prof. H. RAGIP ATADEMİR

İstanbul, 1996

.

BİRİNCİ A N A L I T I K L E R ' i n (II. tabiî olarak. olduğu eserde görüleceği üzere. bilStageiralının formel kıyas teorisinde vardığı sonuçlara ve tahlillere hiç uymamaktadır. — Bir yandan da. A R İ S T O Kitabın TO'ya ANALİTİKLER. son olarak daha sonra ispatuygunluğu meselesi hiçbir zaman çı ilme tatbik edeceği formel kıyas teorisini kurar. I K Î N C I A N A L I TlKLER'den önceliği münakaşa olunamaz. aslına bahis konusu olmamıştır ve kommantereiler de onu ARISisnat etmekte müttefiktirler. bununla beraber. Yalnız BİRİNCİ ANALITIKLER'in yazılmasının İ K İ N C İ ANALİTİK- LER'den ve TOPlKLER'den önce veya sonra olup olmadığı düşünülmüştür. TIK T U T A M A K L A R I N gibi. Sonra. Bunlar K A T E G O R Y A L A R ' l a aynı zamana ait gibi görünmek- . aşağı yukarı.GİRİŞ BİRİNCİ alır. ÖNER- M E kitabı ile İ K İ N C İ A N A L İ T İ K L E R arasın da yer burada. 5) tariflerin ispatı üzerinde vardığı neticeleri daha önce elde edilmiş sayan Birinci kitabın 31 ve 46 ncı bahisleri daha sonra yazılmış gibi görünmektedir. A R İ S T O birçok defalar. Umumî olarak. T O P l K L E R ' e hassa T O P I K L E R ÇÜRÜTÜLMESl'ne ilkin. TOPİKLER'in B İ R İ N C İ A N A L I T l K L E R ' d e n önce olduğu ve diyalektik araştırmanın apodiktik araştırmayı hazırlad'ğı ve mümkün kıldığı da muhakkaktır. SOFISde atıflar yapmaktadır.

Bunun için.u GİRİŞ tedir. metnin tamamiyle A R Î S T O ' y a has bir kısalıkla gösterilmesiyle yetimsenen kıyasların hepsini yeniden kurmaktan sakınmadık: mantıkçıların •umuyoruz. Bu sebepler nekadar kuvvetli olursa olsun. sillojistik istidlallerin pek çoğu. Bu düşünce ile. mesiyle yetimsenilmijtir. Bu haddinden fazla kısalma mahzursuz da değildir. /. Bundan başka. A . belki de. hizmet edeceğimizi düşündük. — A R İ S T O . . R. kommantere kadar gitmeden kendimizi vermek zorunda kaldığımız bu nankör işten okuyucuyu korumak suretiyle. bundan şikâyet etmeyeceklerini kuvvede Not: Fransızca tercümesinde n o t l a r bu çevirmeye alınmamıjtır. T . bunları açmağı faydasız bulmakla — sadece harflerle ve terimlerle tasarlanmış ve gösterilmiştir. b u l u n a n adı geçen yalnız • metnin tercüH . O R G A N O N ' u n türlü bölümlerinin birbirinden önceliği veya sonralığı meselesini de kesin bir şekilde halletmez: yeniden üzerinde işlenmesi ve tekrar tekrar yazılması hakkındaki hipotez mutlak olarak atılamaz. Yalnız notlar daha bol ve daha çoktur. bir tercümede aşılmaması usulden olan sınırları aştığı sanılacaktır. Eldeki eser bundan öncekilerle aynı prensiplere dayanmaktadır. İlkin. Buna vereceğimiz cevap kısa olacaktır. metinde raslanılan zorluklar pek büyüktür.

ORGANON İÜ .

.

eksik kıyasm ne olduğunu tarif etmek zorundayız. (jBu^söz de ya bütüncül. veya belirsiz olur. yetkin bir kıyasın. hangi ilim koluna bağlı olduğunu ortaya koymak gerekir :J<j5nusu ispattır ve bağlı olduğu ilim de ispat-^ljlimdir. KIYAS VE ÇEŞİTLERİ D I C T U M DE O M N I ET N U L L O > İlkin araştırmamızın konusunun ne olduğunu. 1 Öncül. bir şey hakkında bir şey tasdik veya inkâr eden sözdür. Bütün olarak alman bir ['] < > İşaretleri arasındaki kelime Teya cümlel e r kitabın a s i m d a o l m a y a n i l â v e l e r d i r .BİRİNCİ ANALİTİKLER KİTAP 1 < K I Y A S TEORİSİ> 1. Bundan sonra da bir terim için başka bir terimin bütünlüğü içinde bulunanın veya bulunmayanın neden ibaret olduğunu ve bizim bütüncül olarak tasdik edilmek. [l] . ierim'den. ya bölümcül. bütüncül olarak inkâr edilmek'Atn ne anladığımızı tarif etmek gerekecektir. TERİM.| Sonra öncül ( üpotaaıç ) Jen. hyas'tan anlaşılanı. < ÖNCÜL.

sormak değil. bir şeyin başka bir şeye ait olduğunu veya olmadığını koyarak kıyas yapılır] Bundan umunu olarak alınan kıyastık bar öncülün bizim dediğimiz tarzda.'' Ama her iki halde de kıyasın vücuda getirilmesi hususunda hiç bir fark bulunmayacaktır: gerçekte ister ispat olunsun. ister var olma- . o doğru ise.4 ORGANON m . görünüş ve olası üzerinde bir hüküm ortaya lcoyar. halbuki diyalektik öncülde sorguyu soran. hasmından bir çelişikliğin iki bölümünden birini seçmesini ister. konuya yüklemeye veya yüklememeye bütüncül. bütüncüllük veya bölümcüllük gösterilmeden yapılan yüklemeye veya yüklememeye belirsiz derim. git». ¿öncülün kendilerine dağıldığı şeye. halbuki diyaletik öncülde hasma çelişmenin iki bölümünden biri sorulur. koymaktır). ispatçıdır. yani yüklem ile. lazim Topikler'de açıkladığımız gibi. kıyaslık. îspatçı öncüller diyalektik öncülden şu yönden ayrıdırlar: îspatçı öncülde çelişmenin iki bölümünden biri alınır (çünkü ispat etmek. bir şey hakkında bir şeyin tasdiki veya inkârı olacağı sonucu çıkar. ama kıyas yaptığı anda. Sözgelimi: zıtlar aynı bir ilim içine girerler veya haz iyilik değildir. ilkin konulmuş ilkelerle elde edilmiş ise. bir bölüm olarak alınan veya bütün olarak alınmayan bir konuya yüklemeye veya yüklememeye bölümcül. ister varlık kendine eklensin. fakat şimdi kullanmamız için demin verdiğimiz tariflerle yetimsiyelim. ispatçı ve diyalektik öncüller arasındaki iade ileride daha doğru olarak tayin edilecektir. ister sual sorulsun. öncülün tabaatı.

Kıyas bir sözdür İri kendisinde. Biz de konuda öteki terimin hakkında tasdik olunmayacağı hiç bir bölüm bulunmadığı zaman bir terimin bütüncül olarak tasdik edildiğini söyliyoruz. hiç bir şeye yüklenmiş olmamak deyimi için açıklama aynıdır. bütüncül olarak alınan başka bir terime yüklendiğini söylemek aynı şeydir. gerekli sonucu elde etmek için fazla olarak gerekmediğini ifade eder. veya bir terimin. 1 kendileri. ya bir olağan ( âv3ex£oiaı ) yükleme koyar. konulan terimlerden gerekli olarak çıkan. 5 yan kendinden ayrılsın. başka bir terimin bütünlüğü içinde bulunduğunu söylemek. jSonucun gerekliğinin apaçık olması için öncüllerde konulmuş olanın dışında hiç bir şeye muhtaç olmayan kıyasa Ş yetkin kıyas. 2. . gerçekten.OBGANON m. bazı şeylerin konulmasıyle. sadece bu veriler dolayısıyle gerekli olarak çıkar. yüklemin kendisi hakkında tasdik edildiği konuya terim derim. ama öncüllerde açıkça zikredilmemiş olan bir veya birçok şeylere muhtaç olan kıyasa! eksik kıyas jerim. ya bir gerekli yükleme. Sadece bu veriler dolayısıyle derken sonucun elde edilmesinin onlarla olduğunu söylemek istiyorum. J Bir terimin. <ARI ÖNERMELERİN AKSOLUNMASL> Her öncü! ya bir arı yükleme. şimdi de sonucun elde edilmesi onlarla olur deyimi ise yabancı hiç bir terimin. bu verilerden başka bir şey.

akis tamamiyle gerekli olmakla beraber bütüncül olarak yapılmayıp bölümcül olarak yapılır: söz gelimi. bir kısmı bölümcül. hiç bir zevk bir iyilik değilse. bir kısmı da belirsizdir. bundan hayvan'm bazı insan'a ait değildir sonucu çıkmaz. Öyleyse ilkin olumsuz bütüncül öncül A B olsun. Öncül bölümcül olursa. B nin de bazı A ya ait olmaması gerekli değildir. her zevk bir iyilik ise bazı iyilik de bir zevktir. bazı iyilik de bir zevktir). bütüncül an yüklemede. söz gelimi. B de bazı A ya aittir. Gerçekte. (Çünkü bazı zevk bir iyilik ise. B nin hayvan ve A nm insan . halbuki olumsuz olan için alris gerekliliği yoktur: İnsan bazı hayvana ait değilse. hiç bir iyilik de bir zevk olmayacaktır. A bazı B ye aitse B de gerekli olarak bazı A ya aittir.« OEGANON QL bu türlü öncüllerin kendileri de. olumlu öncülde. Fakat A bazı B ye ait değilse. akis aynıdır. Gerçekte. Söz gelimi. o halde A nın her B ye ait olduğu farz edilmişti. Buna karşılık. B bazı A ya. B de hiç bir A ya ait olamayacaktır. çünkü B hiç bir A ya ait olmasaydı A da hiç bir B ye ait olmayacaktı. A hiç bir B ye ait omazsa. çünkü G bazı B dir. A nın hiç bir B ye ait olmaması doğru olmayacaktı. her bir yüklemeye göre bir kısmı olumlu ( ¿axa<patı*a£) ( öbürleri de olumsuz (a. G ye ait olsaydı. Bunun sonucu olarak.Ko<pauxal) dur. olumlu ve olumsuz öncüllerin de bir kısmı bütüncül. Fakat A her B ye aitse. Bölümcül önermelerde. olumlu olan gerekli olarak ve bölümcül olarak aksolunur. çünkü B hiç bir A ya ait olmasaydı A da hiç bir B ye ait olmayacaktı. olumsuz öncüllük terimleri gerekli olarak aksolunabilirler: söz gelimi.

B nin de hiç bir A ya ait olmaması gereklidir. Gerçekte. Olumsuz bütüncül. olumsuz bölümcül yukarıda gösterdiğimiz aynı sebepten dolayı aksolunamaz. hem de mmüküne olağan diyoruz) olumlular da akisleri bakımından. A nın da her B ye. A sın hiç bir B ye ait olmaması gerekliyse. — Öbür yandan da. öncekilerde görülen aynı hal görülecektir. A nın her B ye. veya bazı B ye ait olması mümkünse B nin de bazı A ya ait olması mümkün olacaktır. bütüncül olarak aksolunur. 7 olduğunu kabul edelim: bazı hayvan insan değildir. olağanı birçok manalarda kullandığımız için (çünkü hem gerekliye. Olağan öncüller halinde. Gerçekte. gerekli öncüller için de aynı tarzda yapdacaktır. veya bazı B ye ait olması gerekli ise B nin de bazı A ya ait olması gereklidir. . her insan hayvandır. ama. 3. bunların her biri bölümcül olarak aksolunur. hem gerekli olmayana. çünkü B bazı A ya ait olabilseydi A nın bazı B ye ait olması mümkün olacaktı. A da bazı B ye gerekli olarak ait olmayacaktı.ORGANON Eti. çünkü gerekli olmasaydı. — Buna karşılık. < M O D A L ÖNERMELERİN AKSOLUNMASI > Akis. halbuki olumlulara gelince. çünkü hiç bir A ya ait olmaması mümkün olsaydı A nın da hiç bir B ye ait olmaması mümkün olacaktı: Bu daha önce ispat edilmiştir.

veya akın hiç bir elbiseye ait olmaması olağandır. bir terimin öbürüne ait olmaması gereklidir. çözüm aynı değildir. insanın at olmaması. halbuki bölümcül aksolunur. Olumsuz bölümcülün sözü edildiği zaman. Çünkü olağandır deyimi.Fakat değişmez ve tabiî olgulara taallûk eden olağanların sözü edildiği zaman (işte biz olağanı bu tarzda tarif ediyoruz) olumsuz öncüllerin aksi yalın olumsuzlardaki gibi olmayacaktır: olumsuz bütüncül öncül aksolunmaz. olumsuzlarda. denilirse: birinci misalde. Buna karşılık. önermesi şekil bakımından olumludur. çözüm yine yukarıdakinin aynı olacaktır. çünkü bazı akın elbise olması gerekliyse bazı elbisenin de ak olması gereklidir:\ Bu daha yukarıda ispat edildi. Ama bu da son- . ister gerekli bir yükleme ister gerekli olmayan bir yükleme gereğince <öbür olumsuzlarla > aynı tarzda aksolunur. gerçekte. şu . ak-olmayandtr veya bir kelime ile. ikindde ise terimin ona ait olması gerekli değildir: Öncül <öbür olumsuzlarla > aynı tarzda aksolunur.t ORGANON UI. Gerçekte hiç bir insanın at olmaması olağan ise. hiç bir atın insan olmaması da mümkündür ve hiç bir elbisenin ak olmaması mümkünse hiç bir akın elbise olmaması da mümkündür. dir ile aynı sıraya konulmuştur ve dir eklendiği yüklemelerde her zaman ve her halde bir tasdik yaratır: söz gelimi. Söz gelimi. olağanın sözünü ettiğimiz zaman apaçık olacaktır.olmayandır gibi. Bu çözüm. iyi-olmayandtf. Olağan denilen her şey. Şu anda daha önce dediklerimize şu aydınlatmayı eklemekle yetimsiyelim: bir yüklemin hiç bir konuya veya bazı konuya ait olmaması olağandır. .

U ç terim arasında. ispattan önce ele alınması gerekir. hem de kendi içinde bir başka terim bulunan terime uçlar derim.ORGANON Eti. Her halde akiste. 9 radan gösterilecektir. — A her B hakkında. bundan A nın da hiç bir G ye ait olmayacağı sonucu çıkar. Ama daha umumî mahiyeti yüzünden kıyasın. B de her G hakkında tasdik ediliyorsa gerekli olarak A da her G hakkında tasdik edilir. Hepsi hakkında tasdik'den ne anladığımızı daha yukarıda gösterdik. — Bunun gibi A hiç bir B hakkında tasdik edilmiyorsa. < BİRİNCİ ŞEKİLDE KATEGORİK KIYAS > Bu ayrımlar ortaya konulduktan sonra. Daha sonra ispattan bahsedeceğiz. ve B her G hakkında tasdik ediliyorsa. gerçekte. şimdi her kıyasın hangi vasıtalarla ne zaman ve nasıl vücut bulduğunu söyliyelim. orta terim de büyük terimin içinde bulunacak veya bulunmayacak şekilde birtakım münasebetler bulunduğu zaman. 4. ama her kıyas bir ispat değildir. . hem kendi bir başka terim içinde bulunan. bu öncüller öbür olumlu önermeler nasılsa öyle olacaklardır. — Kendi de başka bir terim içinde bulunan ve kendi içinde bir başka terimi ihtiva eden ve bu yüzden bir orta durumda olan terime orta derim. küçük terim orta terimin bütünlüğü içinde bulunacak. ispat bir nevi kıyastır. uçlar arasında gerekli olarak yetkin kıyas vardır.

ister olumlu. büyük terimin bütüncül olarak alınan küçüğe ait olması veya olmaması mümkündür.ORGANON m . Aynı şekilde. öbürünün de bölümcül olarak taallûk ettiğini farz edelim. çünkü bu verilerden gerekli olarak hiç bir sonuç çıkmayacaktır. at'ı. kıyas varsa terimlerin gerekli olarak bizim gösterdiğimiz gibi bulunmak zorunda olduktan. Bütüncül yükleme terimi olarak. Yükleme terimleri: ilim. tıp sanatı. çizgi. ne büyük terim bütüncül olarak alınan orta terime ne orta terim bütüncül olarak alınan küçük terime ait olmadığı zaman bu tarzda da kıyas olmayacaktır. çizgi. Buna karşılık. ne de bütüncül bir sonuç gerekli olarak çıkmaz. birlik. gerekli olarak bir yetkin kıyas elde olunur. O halde bütüncül terimlerle karşı karşıya bulunulduğu zaman bu şekilde kıyasın kâh olacağı. Gerekli sonuç çıkmayınca da bu öncüller kıyas vücuda getiremezler. Fakat terimlerden birinin konusuna bütüncül olarak. bütüncül küçük uca . bu tarzda bulunurlarsa kıyasın mevcut olacağı açıktır. insan. Bütüncül büyük uca. hayvan. ister olumsuz olarak taallûk ettiği zaman. Büyük terim. söz gelimi. öyle ki bundan ne bölümcül bir sonuç. Gerçekte. ama orta terim bütüncül olarak alınan küçük terime ait değilse. insan. kâh olmayacağı. bütüncül olarak alman orta terime aitse. ve aksine olarak. bütüncül yüklememe terimleri olarak da hayvan. yüklememe terimleri: ilim. tafı alalım. uçların kıyası olmayacaktır. bölümcül de küçük uca olumlu olarak taallûk ederse.

— B G öncülü belirsiz ise. veya ait değilse. bu küçük belirsiz olsun bölümcül olsun yine kıyas olmayacaktır: söz gelimi. kıyas aynı olacaktır. A bazı B ye ait ise. at. veya her B ye ait değilse bu tarzda da kıyas olamaz.ORGANON m. Bütüncül ister olumlu ister olumsuz olarak büyük uca. öncül belirsiz veya bölümcül olsun. — Bir yandan da. B hiç bir G ye ait olmazsa. 11 taallûk ederse veya terimler kendi aralannda bambaşka bir münasebette bulunuyorlarsa. kıyas olmayacaktır: söz gelimi. orta terime bağlı olana da küçük uç derim. hal. A bazı B ye ait olursa veya olmazsa ve B her G ye ait olursa. kuğu kuşu. kıyasın olması imkânsızdır. at. — A B öncülü belirsiz ise yine aynı terimler işe yanyabilirler. olumlu olması şartiyle çözüm aynıdır: gerçekte. hal. bölümcül ise küçük uca olumsuz olarak taallûk ederlerse. B de bazı G ye ait ise gerekli olarak A da bazı G ye ait değildir. — O halde A her B ye. Fakat bütüncül ister olumlu. A her B . belirsiz veya bölümcül olsun. karga. Hepsi hakkında tasdik edilmek bizim başlangıçta söylediğimiz şeyi ifade ederse. Böylece yetkin kıyas elde olunacaktır. cahillik. Yükleme terimleri: iyi. büyük önerme olumlu. — Orta terimin. ak. olumsuz. tedbir. — A hiç bir B ye ait değilse. Terim misalleri: ak. yüklememe terimleri iyi. bu ise yine bizim hiç bir şeye yüklenmiş olmamak tarifimize uygundur. içinde bulunduğu uca büyük uç. gerekli olarak A bazı Gr ye aittir. B de bazı G ye ait olsun. ister olumsuz olarak küçük uca taallûk ederse.

< Konunun ve yüklemin > münasebetlerinin her ikisi de ister olumlu. öbürü belirli. öbürü olumsuz. ak'ı alalım. insan. bölümcül olarak alınmakla orta terimin kendine ait olamayacağı küçük terimin bütünü üzerinde tasdik edilecek veya edilmeyecektir. ister her G ye ait olmasın. B de bazı G ye ait değilse veya her G ye ait değilse. herhalde B nin bazı G ye ait olmadığı doğrudur. büyük terim. mademki B nin bazı G ye ait olmadığını söylemek belirsiz bir deyimdir. ister olumsuz olarak bölümcül olduğu zaman da. karı seçelim: kıyas olmayacak şekilde. (B ister hiç bir G ye ait olmasın. veya biri olumlu.12 ORGANON III. veya her ikisi .) Ve mademki bu cinsten terimler B nin hiç bir G ye ait olmayacağı tarzda alınmış iseler (Bizim daha yukarıda gösterdiğimiz gibi) hiç bir kıyas olmayacaktır. öbürünün bütünü hakkında inkâr edilmiştir. Cansız birinin bütünü hakkında tasdik. öyle ki kıyas olmayacaktır. şu halde böyle bir terimler münasebetinden kıyas çıkmayacağı açıktır: yoksa öbür halde de kıyas olacaktır. sonra haklarında insanın tasdik edilemediği ak nesneler arasından kuğu kuşu. insan. sonra da kendileri hakkında insanın tasdik edilmediği ak nesneler arasından kuğu kuşu ve karı alalım. ak'ı alalım. Olumsuz bütüncül bir öncül konulursa böyle bir ispat yapılabilir. Şimdi A nın hiç bir B ye ait olmadığını ve B nin de bazı G ye ait olmadığını kabul edelim ve terim olarak: cansız. veya biri belirsiz. hayvan birinin bütünü hakkında tasdik edilmiş. ye ait ise. öbürünün bütünü hakkında inkâr edilmiştir. Gerçekte. — Bundan başka. Terim olarak: hayvan.

13 de belirsiz olduğu zaman hiç bir surede kıyas olamayacaktır.> Aynı bir terim. Bütün bu hallerde müşterek terim misalleri: hayvan. — Bu şekilde orta terim dediğim her iki konu hakkında tasdik edilen terimdir. . büyük uç. 5. hayvan. <İKİNCi. O halde kıyas. her iki uç kendileri hakkında bu orta terimin tasdik edildiği terimlerdir. terimler. orta terimin en çok yakınına konulan. — Şu da açıktır ki bu şeklin içine giren bütün kıyaslar yetkindirler (çünkü hepsi yetkinliklerini başlangıçta konulan öncüllerden alırlar). Böyle bir şekle birinci derim. bizim gösterdiğimiz gibi münasebetlerde bulunmak zorundadırlar. ŞEKİL KATEGORİK KIYAS. bütüncül olarak alınan bir konuya ait olunca ve bütüncül olarak alınan öteki konuya ait olmayınca veya bütüncül olarak alınan iki konudan ona da öbürüne de ait olunca veya ait olmayınca bu şekle ikinci diyorum. bu şekil vasıtasıyle ispat edilebilirler. ak. taş. ve bütün sonuçların bölümcül olduğu kadar bütüncül. Orta terim uçların dışına konulmuştur ve yeri ilk yerdir. hiç bir surede bu şekil içinde yetkin olmayacaktır. ama terimler bütüncül olsunlar veya bütüncül olmasınlar kıyas sağlam olacaktır. küçük uç ise orta terimden en çok uzaklaştırılandır. Dediklerimizden açıkça çıkar ki bu şekilden bir bölümcül kıyasta. olumsuz olduğu kadar olumlu olarak. ak.ORGANON III. at. yoksa hiç bir kıyas mümkün değildir.

— Şimdi M her N ye ait ise. Bu daha yukarıda ispat edildi. N hiç bir X e ait olmayacaktır. X de hiç bir M ye ait değildir. Orta terim öz olmak üzere yükleme için: öz. fakat daha başkalarını ister.14 ORGANON IH. Mademki olumsuz aksolunabilir. ve yüklememe için: öz. çünkü birinci şekilde karşılaşılmış olur. Bunun sonucu olarak bu. hayvan. insan. Sonuç olarak. Gerçekte. M ne hiç bir N hakkında. kıyas olacaktır. Fakat M nin her X e ait olduğu farz edilmişti. Ama M her N ye aittir. sayı. çünkü onun gerekliliği. aynı kıyas olacaktır. Bu sonuçlan saçmalığa irca yoluyle ispat etmek de yine mümkündür. Terimlerin böyle bir münasebette oldukları zaman bir kıyasın teşekkül ettiği apaçıktır. Fakat M her N ve her X hakkında tasdik edilmişse burada da kıyas olamaz. dedik O halde X hiç bir N ye ait olmayacaktır. yoksa kıyas mümkün değildir. Fakat olumsuz aksolunabildiğinden. ama hiç bir X e ait değilse. bütüncül olarak alman bir başka konuya ait olmadıkça olumsuz olan ikisinden hangisi olursa olsun. orta terim bütüncül olarak alman konuya ait oldukça. hayvan. hiç bir N hakkında tasdik edilmeyip her X hakkında tasdik edilen M terimini alalım. yetkinliğini başlangıçta konulan öncüllerden almaz. N hiç bir M ye ait olmayacaktır. Terimler bütüncül iseler. terimleri alınabilir. H hiç bir X e ait değilse. Gerçekte. fakat bu yetkin bir kıyas değildir. X de hiç bir N ye ait olmayacaktır. ne de hiç bir X hakkın- . N de hiç bir X e ait olmayacaktır.

gerekli olarak M her X e ait olacaktır. M her N ye ait olup bazı X e ait değilse. Şimdi orta terimin uçlardan birine bütüncül olarak taallûk ettiğini farz edelim. bütüncül olarak taallûk ettikçe ve küçük terime bölümcül olarak ve bütüncül önermetıinkine zıt bir tarzda taallûk ettikçe (zıt bir tarz'd an bütüncül önerme olumsuz ise bölümcülün olumlu olduğunu. — Öbür yandan. Yükleme terimleri misalleri: çizgi. hayvan. Görülüyor ki terimleri bütüncül olan bir kıyasta. M her N ye ait olup her X e ait değilse. hayvan. M hiç bir N ye ait olmayıp bazı X e ait ise. bütüncül olumlu bölümcülün olumsuz olduğunu anlarım). bizim başlangıçta gösterdiğimiz gibi. yüklememe için: çizgi. îspat daha yukarıdakinin aynıdır. 15 da tasdik edilmediği zaman da yine kıyas yoktur. insan. ister olumsuz olarak.ORGANON Eti. N nin her X e ait olmadığı sonucunu çıkaran bir kıyas olacaktır. Orta terim büyük terime ister olumlu. gereldi olarak olumsuz bölümcül bir kıyas elde olunur. terimler gerekli olarak münasebette olmak zorundadırlar. N hiç bir M ye ait olmayacaktır. Çünkü N her X e ait ise ve M de her N hakkında tasdik edilmişse. taş. Halbuki M nin bazı X e ait olduğu farz edilmişti: bunun için N bazı X e ait olmayacaktır. Gerçekte. — Buna . başka bir tarzda bulunurlarsa hiç bir gereklilik çıkmaz. M nin ise bazı X e ait olmadığı farz edilmişti. gerekli olarak N bazı X e ait değildir. Çünkü olumsuz aksolunabildiğinden. çünkü birinci şekil bir kıyas elde olunacaktır. gerekli olarak N bazı X e ait değildir.

. birlik. M nin. şimdi de ortada kıyasın olmayacağı açıktır. karşılık. M her X hakkında tasdik edilip her N hakkında tasdik edilmetnişse burada kıyas olamaz. Yükleme terimleri için misaller: hayvan. Mademki gerçekte. Bu şartlar içinde. karga.16 OEGANON İÜ. M bazı X e aitse ve bazı X e ait değilse bu mümkün değildir. ilim. kıyasın ne zaman olacağını ve ne zaman olmayacağını ortaya koyduk. O zaman N nin ya her X e ait olması. Çünkü N her X e ait ise. — M hiç bir X hakkında tasdik edilmeyip bazı N hakkında tasdik edildiği zaman da yine sonuç çıkarılamaz. hiç bir X e ait olmadığı zaman bile bazı X e ait olmadığı doğrudur ve mademki hiç bir X e ait olmadığı zaman ortada kıyas yoktu. bu şartlar içinde. Yüklememe terimlerine misal: kara. M nin hiç bir N ye ve bazı X e ait olmadığını söyleyelim. hayvan. Bütüncülün bölümcüle karşı olduğu hallerde. karga. hayvan. Fakat M nin bazı X e ait olduğu farzedilmişti. öz. İlkin olumsuz olduklarını farzedclim ve büyük ucu da bütüncül olarak koyalım: söz gelimi. öz. ama M hiç bir N ye ait değilse M hiç bir X e ait olmayacaktır. Terim misalleri: hayvan. veya hiç bir X e ait olmaması mümkündür. terim bulmak imkânsızdır: başvurmaklığımız gereken belirsiz yoluyle ispattır. kar. Fakat benzer şekilde yani her ikisi de olumsuz veya her ikisi de olumlu birtakım öncüllerle karşılaşılırsa kıyas mutlak surette mümkün değildir. ak. öz. yüklememe için: hayvan. Bütüncül yükleme terimlerini bulmaya gelince.

karga. ve bir yarıdan da. — Orta terim bölümcül olarak alınan her bir uca ait ise veya bölümcül olarak alınan her bir uca ait değilse veya bölümcül olarak alınan birine aitse. cansız. — Fakat bütüncül küçük uca taallûk ederse. insan. hem de hiç bir X e ait olmasın. Bütüncül yükleme terimleri bulmaya gelince: bu bundan önceki aynı sebeple imkânsızdır. O zaman mümkündür ki N hem her X e ait olsun. başvurmamız gereken belirsiz yoluyle ispattır. hayvan. M her N ye ve bazı X e ait olsun. kuğu kuşu. yani M hiç bir X e ait değilse. hayvan. ve bölümcül olarak alman öbürüne ait değilse veya bütüncül olarak alman uçlardan hiçbirine ait değilse. ak. yüklememe terimleri. aralarında şimdi gösterdiğimiz münasebederde bulunurlarsa gerekli olarak bir kıyas elde olunur. hiç bir X e ait olmamak mümkündür. hayvan. veya onlara belirsiz bir tarzda aitse yine kıyas mümkün değildir. söz gelimi: ak. kar. imdi görülüyor ki öncüller aynı şekilde ve biri bütüncül öbürü bölümcül oldukları zaman kıyas mutlak surette mümkün değildir. karga. ve kı- .ORGANON Eti. yüklememe terimlerine misal: ak. — Fakat öncüller olumlu iseler. Yükleme terimlerine misal: ak. kuğu kuşu olabilirler. hayratı. Bu dediklerimiz açıkça gösterir ki terimler. taş. taş. M bazı N ye ait değilse N için her X e ait olmak. Bütüncül yüklememe terimlerine misal: ak. yükleme terimleri: ak. 17 Şimdi öncüllerin olumlu olduğunu ve bütüncülün önce olduğu gibi olduğunu fara edelim: yani. hayvan. Bütün bu hallerde müşterek terimlere misal: ak.

o zaman böyle bir şekle üçüncü derim. ama terimler ortaya bütüncül olarak veya olmayarak taallûk ederlerse. uçların dışında bırakılmıştır. saçmaya götürme yoluyle ispat halinde hipotez olarak konulmuşlardır). < Ü Ç Ü N C Ü ŞEKİL KATEGORİK KIYAS. Bunlar. Crta. > Fakat bütüncül olarak alınan bir terime bir terim ait ise öbür terim ait değilse. P ve R her S ye ait olduğu zaman bütüncül olarak taallûk ederlerse bundan P . veya bu bütüncül olarak alınan aynı terime her ikisi de ait iseler. ki bu önermeler ya gerekli olarak terimlerde muhtevidirler. söz gelimi. veya. Bu şekilde iki ucun kendinin yüklemi olduğu terime orta. — Kıyas bu şekilde de yetkin olamaz. otta terimden en uzak olana büyük uç. terimler de gerekli olarak bu tarzda münasebetlerde bulunurlar. ne de öbürü ait değillerse. söz gelimi. en yakın olana küçük uç admı veriyorum. kıyas sağlamdır.18 ORGANON IH. 6. Fakat bu şekildeki bütün kıyasların eksik olduklan (çünkü hepsi de ancak bası mütemmim önermeler yardımiyle büsbütün gerçekleşirler. veya ne o. bunun aksine olarak bütün kıyasların bölümcüller kadar bütüncüllerin de olumsuz sonuçlu oldukları da apaçıktır. Ve olumlu sonucu olan bir kıyasın bu şekil vasıtasıyle elde edilmediği. yas varsa. yüklemlerin kendilerine de uçlar. ve son yeri işgal eder.

cansız. kâh olmayacaktır.iki terimin her ikisi de hiç bir S hakkında tasdik edilmediği zaman da kıyas olmayacaktır. olumsuz oldukları zaman. insan. cansız. mademki olumlu. Yukarıda olduğu gibi saçmaya götürme yoluyle de ispat olunabilir. söz gelimi N alınırsa. kıyas olmar . Bunun da ispatını saçmaya götürme yoluyle ve ecthese yoluyle de yapmak mümkündür. çünkü bu birinci şekil bir kıyastır. Gerçekte. terimlerin her ikisi de olumlu oldukları zaman. Gerçekte. Bunun sonucu olarak mademki P. cansız. S de bazı R ye aittir. yüklememe terimlerine misal: insan. R her S ye ait olur ve P hiç bir S ye ait olmazsa P nin gerekli olarak bazı R ye ait olamayacağı sonucuna veren kıyas ortaya çıkacaktır. O halde bu şekilde de. her S ye. Orta terim cansız olmak üzere yükleme terimlerine misal: hayvan. Gerçekte < b u son halde > P ve R nin her ikisi de her S ye ait ise ve S lerden biri. 1» nin gerekli olarak bazı R ye ait olacağı sonucu çıkar. Yükleme terimlerine misal: hayran. yüklememe terimlerine misal: hayvan. at. terimler bütüncül oldukları vakit kâh kıyas olacaktır. Fakat R hiç bir S ye ait değilse.orgaNon III. Bu. insan. . at. S de bazı R ye ait olacaktır. P ve R bu sonuncuya ait olacaklardır: öyle ki P bazı R ye ait olacaktır. bir ucun bölümcül olarak alınan öbür uca ait olduğu sonucunu veren bir kıyas elde olunacaktır. gerekli olarak P de de bazı R ye aittir. aksolunabilir. buna karşılık. RS öncülü aksolunarak bundan önceki tarzda ispat olunabilir. ve P her S ye ait ise kıyas olmayacaktır. at.

öbürü olumsuz oldukları zaman. S de bazı P ye ait olmakla R de bazı P ye ait olacaktır. tıpkı yukarıdaki tarzda ispat olunabilir. Bu. ve her ikisi olumlu iseler. R her S ye aitse ve P bazı S ye ait değilse gerekli olarak P bazı R ye ait değildir. Fakat biri olumlu. Bir terim bütüncül olarak öbürü bütüncül olarak ortaya taallûk ederse. P gerekli olarak bazı R ye ait olacaktır. Fakat olumlu olan büyük terim olduğu zaman. bir ucun bölümcül olarak alman öbürüne ait olmadığı sonucunu veren kıyas elde olunacaktır. Gerçekte. Gerçekte. R bazı S ye ve P her S ye aitse. P nin kendine ait olmadığı S lerden birini alarak saçmaya götürmeden de ispat olunabilir. terimlerden hangisi bütüncül olursa olsun. R her S ye ve P bazı S ye aitse. Bundan P nin bazı R ye ait olduğu sonucu çıkar. Çünkü P her R ye ve R her S ye ait olsa P de her S ye ait olacaktır: fakat biz ait olmadığını farzettik. Fakat bir terim olumlu öbürü olumsuz ise. söz gelimi. Bundan önceki hallerde olduğu üzere ecthese yoluyle olduğu gibi saçmaya götürme yoluyla de ispatı yapdabilir. olumsuz olan büyük ve olumlu olan öbürü ise.20 OBGANON IIL vacaktır. küçük terim olmak şartiyle kıyas olacaktır. olumlu olan. Öbür yandan. P her S ye ait ise ve R bazı S ye ait değilse kıyas olmayacaktır: Bütüncül yük- . ve hâsıl olan bunun aksi ise kıyas olmayacaktır. Çünkü bu. olumlu terim de bütüncül ise. Çünkü tasdik aksolunabileceğinden S bazı P ye aittir. P gerekli olarak bazı R ye aittir. öyle ki R her S ye. gerekli olarak kıyas vardır.

dedik ki orada kıyas olamaz. ilim. hayvan. — Buna karşılık. îmdi şimdiki halde de.alınan bir terime ait olmayan şey bölümcül olarak alınan bir terime ait değildir. fakat biri bütüncül. kıyasın olmayacağı açıktır. kar ve ak'ı alabiliriz. vahşi. vahşi. Buna karşılık.ORGANON Eti. 21 leme terimlerine misal: canlı. olumlu olduğu halde iki terimden olumsuz olan bütüncül ise kıyas olacaktır. Fakat büyük. Her ikisi için orta terim vahşi olmak üzere yükleme terimlerine misal: hayvan. Ama R hiç bir S ye ait değilse. hayvan. yapılması gereken şey bundan öccrki gibi hareket etmektir. Fakat bütüncül yükleme için R bazı S ye aitse ve bazı S ye ait değilse. olumsuz. vahşi. Çünkü P hiç bir S ye ait olmazsa ve R bazı S ye ait olursa P bazı R ye ait olmayacaktır: Gerçekte. Küçüğün bütüncül olarak ortaya taallûk ettiği hal için terimlere misal: hayvan. olumsuz olan küçük olduğu zaman kıyas olamayacaktır. RS öncülünün akis olunması ile birinci şekle tekrar dönülecektir. küçük. insan. terim bulmak mümkün değildir Çünkü P her S ye ve R bazı S ye aitse P bazı R ye de ait olacaktır: halbuki onun hiçbirine ait olmadığı farz edilmişti. öbürii bölümcül olduklan zaman kıyas olmayacaktır. yüklememeye: hayvan. insan. insan. Büyüğün taallûk ettiği hal için yüklememe terimlerine misal olarak: karga. ilim. Gerçekte. Gerçekte. vahşi. bölümcül olarak alınan bir terime ait olmamak deyimi belirsiz olduğuna göre dosdoğru denebilir ki bütüncül olara'. R bazı S ye aitse ve bazı S ye . — Her iki terim olumsuz olarak konuldukları zaman.

terimler kendi aralarında gösterdiğimiz münasebette bulunurlarsa gerekli olarak kıyasın olacağı ve kıyas varsa terimlerin gerekli olarak bu tarzda münasebetlerde olacakları açıktır. < Ü Ç ŞEKLÎN V A S I T A S I Z MODLARI VE KIYASLARIN ÎRCAI > Bütün şekillerde kıyasın elde olunmadığı bütün hallerde. terimlerin her ilcisi de olumlu veya . ak. ne olumlu bütüncül bir sonuç elde etmek mümkün olamayacağı da açıktır. Bundan başka. nihayet bu şekil vasıtasıyle ne olumsuz.22 ORGANON III. 7. hayvan. Bunun için. veya. nihayet öncüller belirsiz ise mutlak surette yine kıyas olmayacaktır. ait değilse yükleme terimlerine misal bulunamaz. Gerçekte başvurmaklığımız gereken belirsiz yoluyle ispattır. kâh olmayacağı. Şimdi bu şekilde de kıyasın kâh olacağı. öbürü ona ait değilse ve yahut biri bölümcül olarak alınan ortaya aitse. bu şekildeki bütün kıyasların yetkin olmadıkları (çünkü hepsi yetkinliklerini ancak bazı mütemmim önermelerden alırlar). halbuki onun hiçbirine ait olmadığı farz edilmişti. Bütün bu hallerde müşterek olan terim misalleri: hayvan. uçlardan her biri bölümcül olarak alınan ortaya aitse veya ona ait değilse yahut biri ona aitse. ak. P de bazı S ye ait olacaktır. öbürü bütüncül olarak alınan ortaya ait değilse. insan. Çünkü P her R ye R de bazı S ye aitse. cansız.

A ile B her G ye ait iseler bundan A nm bazı B ye ait olduğu sonucu çıkar. ve B her G ye aitse. sonuçlan her zaman aksin neticesidir. Bir olumlu bölümcülün yerine bir belirsizin konulmasının bütün şekillerde aynı kıyas doğuracağı da apaçıktır. — Öbür şekillerde de bu tıpkı böyledir: akis ile her zaman bir kıyas elde olunur. . halbuki biz onun her G ye ait olduğunu söyledik. ve olumsuz terim bütüncül olarak alınmışsa. terimlerden biri olumlu. Öbür hallerde de bu tıpkı böyledir. ya saçmaya irca yoluyle sonuçlanna götürülmüşlerdir. A hiç bir G ye ait olmayacaktır. dediğimiz gibi. bu yine birinci şekildir. çünkü. A hiç bir B ye ait değilse. Her iki halde de birinci şekil elde olunur: Doğrudan doğruya ispatla yetkinleştirilen kıyaslar için bu birinci şekildir. çünkü yanlış önreme konulmuş olmakla kıyas birinci şekil vasıtasıyle meydana gelmiştir. saçmaya irca yoluyle ispatın konusu olanlar için.ORGANON Eti. Yetkin olmayan bütün kıyasların birinci şekil vasıtasıyle yetkinleştikleri de açıktır. akis ise birinci şekli meydana getirir. 23 olumsuz iseler. Çünkü hepsi ya doğrudan doğruya ispatla. herhangi bir gerekli sonuca bile yanlamayacağı da apaçıktır. buna karşılık. A her B ye veya bazı B ye aitse ve B de hiç bir G ye ait değilse durum budur. çünkü öncüllerin aksi ile gerekli olarak G bazı A ya ait olmaz. öbürü olumsuz iseler. daima küçük ucu büyüğe yükleyen bir kıyas elde olunur. Böylece sonuncu şekilde.

A bazı G ye ait olmayacaktır. < Birinci şekilden > bölümcül kıyasların da birinci şekil bütüncül kıyaslara irca olunabilecekleri açıktır.24 ORGANON IH. ikinci şekil kıyaslar şüphesiz onlar sayesinde yetkinleşmişlerdir: Bütüncül kıyaslar olumsuzun aksiyle yetkinleşmişlerdir. bir yandan ikinci şekilden her kıyas birincinin bütüncül kıyaslarına irca olunabildiklerinden. Söz gelimi A her B ye. Her ne kadar hepsi için aynı tarzda olmasa da. Bu ise. A hiç bir B ye ait değilse ve B bazı G ye aitse. Bunun sonucu olarak. ve her B ye ait olursa. . çünkü o her G ye ait olsa ve hiç bir B ye ait olmasa B de hiç bir G ait olmayacaktır. bunlaı elbette yetkinliklerini kendi kendilerinden alırlar. B bazı G ye aitse. ve bir yandan da. Olumsuz kıyaslarda da ispat aynı tarzda yapılacaktır. B hiç bir G ye ait olmayacaktır. ama bunlar ikinci şekil vasıtasıyle de saçmaya irca yoluyle ispat olunabilir. fakat terimleri bölümcül olarak alınmışsa bunlar da birinci şekil bölümcül kıyaslarla yetkinleştirilirler: bunlar ise. Ve bölümcül kıyasların her biri de saçmaya irca yoluyle yetkinleştirilmişlerdir. çünkü o hiç bir G ye ait olmaz. Bütün kıyaslar da birinci şekildeki bütüncül kıyaslara irca olunabilirler. bu ise bizim ikinci şekil ile bildiğimiz şeydir. — Bölümcül olan birinci şekil kıyaslara gelince. bundan A nın bazı G ye ait olduğu sonucu çıkar. Gerçekte. — Üçüncü şekil kıyaslara gelince terimleri bütüncül iseler bu sonuncu kıyaslarla doğrudan doğruya yetkinleştirilirler. bizim dediğimiz gibi. birinci şekil bölümcül kıyaslar ikincinin kıyaslarına irca olunabildiklerinden. ikinci şekildir.

ne de basit olarak ait değillerdir. — O halde görülüyor ki bütün kıyaslar birinci şeklin bütüncül kıyaslarına irca olunabilirler. — ÎKÎ GEREKLİ Ö N C Ü L L Ü KIYASLAR. kâh olağan terimlerden netice vermekle. yalnız şu farkla ki terim- . > Mademki basit yükleme.ORGANON Eti. şüphe yok. Böylece bir şeyin bir başkasına yüklenmesini veya yüklenmemesini ispat eden kıyasların. bir kısmı da ne gerekli. gerekli yükleme ve olağan yükleme arasında (çünkü birçok şeyler. apaçıktır ki bu yüklemelerin her biri için ayn kıyaslar olacaktır ve. terimleri aynı tarzda bulunmayacaklardır. ama sadece ait olabilirler) bir fark vardır. S. Gereklinin kıyaslan basit yükleme kıyaslan ile aynı kaideleri takip ederler. hem aynı şekilde olanların kendi kendilerine. hem başka başka şekillerde olanların birbirlerine nispetle ne durumda olduklarını açıkladık. birinci şeklin bütüncül kıyaslarına irca olunabilirler ve bunun sonucu olarak. ama gerekli olarak değil. 25 dediğimiz gibi. kâh sadece yüklemelik terimlerden. < M O D A L KIYASLAR. üçüncü şeklin bölümcül kıyaslan da öylece irca olunabilirler. kıyas kâh gerekli terimlerden. başka başka şeylere aittirler. Gerçekte. terimler basit yükleme ile gerekli yükleme veya yüklememe hallerinde aynı tarzda konulmuş olduklarından kıyas olacaktır veya olmayacaktır.

herhangi bir öncül değil. olumlu. Fakat ikinci şekilde. ecthese'e başvurarak ve her kıyasta kendisine yüklemin ait olmadığı konunun bölümünü göz önünde tutarak. ancak büyük uca taalluk eden öncül bahis konusu olursa. ve üçüncü şekilde de. Ö B Ü R Ü ASERTORİK O L A N BİRİNCİ ŞEKİL KIYASLAR. bütüncül. Gerçekte. ve bir terimin bütünlüğü içinde bulunmak ve bütüncül olarak tasdik edilmek deyimlerinin de bizim için bir karşılık manası olacaktır. akis vasıtasıyle ispat edilecektir.33 ORGANON IH. Altta gelecek istisnalardan başka bütün öbür hallerde. Fakat gerekli münasebet ecthese ile aynlan bölüme uyarsa verilen terimin herhangi bir bölümüne de uymak zorundadır. Çünkü ayrılan bölüm. işte o terimin herhangi bir bölümüdür. 9. < M O D A L KIYASLAR (devam). olumlu. — BİR ÖNCÜLÜ GEREKLİ. bütüncül. olumsuz olduğu zaman ispat şekli aynı olmayacaktır: O zaman gerekli olarak yapılması gereken şey. olumsuz öncül iki halde de aynı tarzda aksoîunur. bölümcül. bölümcül olumsuz olduğu zaman. > Arasıra. lere gerekli olarak ait olmak (veya ait olmamak) eklenecektir. sonucun gerekliliği tıpkı basit yükleme için olduğu gibi. iki ön- . kıyası bu bölüme göre teşkil etmektir: böyle konulmuş terimlerle gerekli olarak bir sonuç elde olunacaktır. Elde olunan iki kıyastan her biri ise uygun şekil içindedir.

mademki A gerekli olarak her B ye aittir veya ait değildir. A hareket etmek. fakat ne hayvan ne de insan gerekli olarak hareket etmezler. A için hiç bir B ye ait olmamanın mümkün olduğu rinsten olabilir. Bölümcül kıyaslarda. Bu ise yanlıştır. somut terimler kullanarak sonucun gerekli olmayacağı görülür. 3/4 . A gerekli olarak B ye ait olarak veya ait olmayarak B de sadece G ye ait olarak alındığı zaman hal budur: çünkü öncüller bu tarzda alınırlarsa bu gerekli olarak demektir ki A. sonuç gerekli olmayacaktır. çünkü isORGANON III — F. B ye bağlıdır. kıyasın gerekli olduğu da olur. çünkü B. A da gerekli olarak her B ye ait farz edilmişti. sonuç da gerekli olacaktır. ve gerekli olan BG ise sonuç gerekli olmayacaktır. ispat aynı olmakla çözüm aynıdır. bundan birind ve üçüncü şekil gereğince A nın gerekli olarak bazı B ye ait olduğu sonucu çıkacaktı.ORGANON III. Üstelik. gerekli olsaydı. G ye ait olacak veya olmayacaktır. B nin de sadece bazı G ye ait olduuğnu farz edelim. ama gerekli olan bölümcül ise bütüncül öncül olumlu olsun. bütüncül gerekli ise. Gerçekte. AB öncülü olumsuz olsa. B hayvan. 27 dilden yalnız biri gerekli olduğu zaman. Söz gelimi. AB öncülü gerekli değilse. çünkü G. Söz gelimi. Gerçekte. G de B lerden bîridir. — Buna karşılık. — îlkin bütüncülün gerekli olduğunu kabul edelim ve A nın gerekli olarak her B ye ait olduğunu. Kıyas olumsuz vaziyet aynıdır. O zaman. G de insan ise: însan gerekli olarak hayvandır. olumsuz olsun. A nm gerekli olarak bazı G ye ait olması gereklidir. bu iki münasebetten birinin G ye de gerekli olarak uyacağı açıktır.

hayvan. A hiç bir G ye ait olmazsa G de hiç bir A ya ait olamaz. ama A her G ye ait olur: bunun sonucu olarak. B hiç bir G ye ait olamaz. çütıkü birinci şekli elde ederiz. fakat A her B ye ait olur: bunun sonucu olarak. fakat olumlu sonuç gerekli olmayacaktır. çünkü burada aynı şekilde bir akis vardır. pat aynıdır. sonuç gerekli olmayacaktır. Öyleyse B de G ye ait olamaz. Olumsuz kıyaslar için de çözüm aynıdır. B de hiç bir A ya ait olamaz. Fakat gerekli olan olumlu öncül ise. çünkü < böyle bir. Mademki olumsuz aksolunabiliyor. Ö B Ü R Ü ASERTORÎK O L A N ÎKÎNCÎ ŞEKİL. A nın gerekli olarak her B ye ait olduğunu. < M O D A L KIYASLAR (devam). — BÎR Ö N C Ü L Ü GEREKLÎ. Olumsuz öncül aksolunursa . sonuç da gerekli olacaktır. 10. çünkü G. ak. sonucun olumsuzluğundan > bütüncül kıyaslarda da olduğu gibi imkânsız olan hiç bir şey çıkmaz.28 ORGANON III. Terimlere misal: hareket etmek. > İkinci şekilde olumsuz öncül gerekli ise. A ya bağlıdır. — G ye taalluk eden öncül olumsuz ise çözüm aynıdır. — Fakat gerekli olan bölümcül öncül ise sonuç gerekli olmayacaktır. G hiç bir B ye ait olamaz. ve sadece hiç bir G ye ait olmadığını farz edelim. Gerçekte. İlkin olumsuzun gerekli olduğunu kabul edelim ve A nın hiç bir B ye ait olmayıp sadece G ye ait olduğunu farzedelim. Gerçekte.

Gerçekte. olumsuz öncül hem bütüncül. insan da hiç bir ak!a ait olmayacaktır. sonuç gerekli olsaydı. Fakat B. burada da. Bundan. yoksa mutlak bir gereklilikle değil. gerekli olarak bazı A ya ait olmak zorundadır. sonucun mutlak olarak gerekli olmadığı. — Bundan başka. Bunun sonucu olarak ancak bu şartlar altında sonuç gerekli olacaktır. bütüncül. sonucun gerekli olmayacağı neticesi çıkar. B nin hiç bir G ye ait olmaması gerekliyse G nin hiç bir B ye ait olmaması da gerekli olacaktır. Bundan. G nin gerekli olarak bazı A ya ait olmaması gerektiği sonucu çıkar. — Seçme misallerle. O zaman. 29 birinci şekil elde olunur. Fakat A yı. fakat sadece konulan öncüllerin gerekli sonucu olduğu da gösterilebilecektir. B nin insan. olumsuz bölümcül ise sonuç ge- . bundan G nin gerekli olarak bazı A ya ait olmadığı sonucu çıkardı. Bölümcül kıyaslar halinde de çözüm yine aynı olacaktır. hem de gerekü ise sonuç da gerekli olacaktır. çünkü A gerekli olarak her B ye ait farz edilmişti. Gerçekte. A nin hayvan. Söz gelimi. G için her A ya ait olması mümkün olacak şekilde almakta hiç bir engel yoktur. G nin de ak olduğunu kabul edelim ve öncüllerin de öncekiler gibi aynı tarzda alındıklarını farz edelim: hayvan'm hiç bir ak'a ait olmaması olabilir. Halbuki birinci şekilde. sonucun da gerekli olmayacağını ispat ettik. büyük terime taalluk eden olumsuz gerekli değilse. ama bu gerekli olarak böyle olmayacaktır: çünkü her ne kadar insan hayvanın hiç bir ak'a ait olmadığı kadar uzun müddet ak olamasa da insanın ak olması mümkündür.ORGANON III. ama olumlu.

sonuç gerekli olmayacaktır. ama A hiç değilse bazı G ye ait olur: bunun sonucu olarak. ama bölümcül olarak alınmışsa sonuç da gerekli olmayacaktır: ispat için aynı terimler kullanılabilir. îlkin olumsuzun hem bütüncül. Fakat biri olumsuz. A gerekli olarak her B ye ait ise ve bazı G ye ait değilse. öbürü olumlu olduğu zaman gerekli olan olumsuzu ise sonuç da gerekli olacaktır. > Son şekilde terimlerin bütüncül olarak ortaya taalluk ettikleri ve öncüllerin her ikisi de olumlu olduğu zaman. . hem de gerekli olduğunu kabul edelim ve A nın hiç bir B ye ait olmadığını ve bazı G ye ait olduğunu farz edelim.30 ORGANON III. ikisinden herhangi biri gerekli ise. îspat. sonuç da gerekli olur. hem de gerekli olduğunu kabul edelim ve B ye taalluk eden öncülü. O zaman. — Aynı şekilde olumsuz gerekli ise. B nin de bazı G ye ait olmayacağı açıktır: yalnız bu gerekli olarak olmayacaktır. ÖBÜRÜ ASERTORÎK OLAN Ü Ç Ü N C Ü ŞEKÎL KIYASLAR. — ÖNCÜLLERİNDEN BÎRÎ GEREKLÎ. 11. — Şimdi olumlunun hem bütüncül. halbuki gerekli olan olumlusu ise. rekli olmayacaktır. < M O D A L KIYASLAR (devam). bütüncül kıyaslar için kullanılan aynı terimler yardımıyle yapılacaktır. Olumsuz aksolunabildiğinden. olumlu olarak koyalım. B nin bazı G ye ait olmaması gerekli olacaktır. B de hiç bir A ya ait olmayacaktır.

gerçekte. G de sadece bazı B ye ait ise A nın da bazı B ye ait olması gereklidir. BG öncülünü olumlu ve gerekli. fakat bu da gerekli olarak olmayacaktır. A yı iyi. Gerçekte. Mademki G bazı B ile aksolunur ve A nın hiç bir G ye ait olmadığı gereklidir. 31 ilkin öncüllerin her ikisinin de olumlu olduğunu. A hiç bir G ye ait değilse. bunun sonucu olarak. G ye bağlıdır. çünkü B. gerekli öncülün AG olduğunu. G <gerekli olarak> bazı B ye ait olduğu halde. Söz gelimi. G de gerekli olarak bazı B ye ait olacaktır: bıındah. A ve B nin her G ye ait olduklarını farz edelim. B gerekli olarak her G ye ait ise B gerekli olarak bazı A ya da ait olacaktır. Sonra da B tun her G ye ait olduğunu farz edelim. ait olması gereklidir: ama bazı hayvan'm iyi olması ge- . Gerekli öncül olumsuz olup. A nın bazı B ye de ait olmaması gerekli olacaktır. — Fakat gerekli olan olumlu öncül ise sonuç gerekli olmayacaktır. B yi hayvan ve G yi at'la ifade edelim. öyle ki. bütüncülün bölümcüle aksolunmasıyle G de bazı B ye ait olacaktır. A gerekli olarak her G ye. İyi'nin hiç bir hayvan'a ait olmaması olabilir. Bu yine somut terimler yardımıyle açıklanabilir. çünkü B. AG öncülünü de olumsuz ve gerekli olmayan olarak koyalım.ORGANON Eti. çünkü birinci şekilde. A bazı B ye ait olmayacaktır. şimdi AG öncülü olumsuz. Şu halde birinci şekil elde olunur. olumsuz öncül gerekli değilse sonucun da gerekli olmayacağı ispat olundu. BG öncülü de olumlu olsun. — Gerekli olan BG öncülü ise ispat yine aynı olacaktır: G. bazı A ile aksolunur. Mademki olumlu aksoluntîr. G ye bağlıdır. hayvarj'm ise her at'a.

ğildir. Fakat öncüller bui durumda bulundukla« zaman. ve G nin hayvan demek olduğunu kabul edelim. îspat bundan öncekinin aynıdır. Bu nokta yine somut terimler yardımıyle apaçık kılınabilir. BG nin aksolunmasiyle birinci şekil elde olunur. bütüncülün her gerekli oluşunda. A nin G ye ait olduğu da olabilir. G ye bağlı ise. öbürü bölümcül ise ve her ikisi de olumlu ise. B nin bazı A ya ait olması gereklidir. — Bütüncül olduğu halde AG öncülü gerekliyse sonuç aynıdır. ancak. Böylece. çünkü B.32 ORGANON IH. Ama B < gerekli olarak > bazı A ya aitse. nitekim. Fakat bir öncül. çünkü her hayvanın iyi olması mümkündür. hem de gerekli olarak. A yı da gerekli olmaksızın her G ye ait olarak ortaya koyalım. B nin iki ayaklı. bütüncül. BG öncülünü hem bölümcül. Veya bu mümkün değilse her hayvana uygun gelecek uyanık. terimlerin bütüncül olarak ortaya taallûk ettikleri halde sonucun ne zaman gerekli olacağım ortaya koyduk. B nin G ye ait olması gerekliyse ve A. olmak veya uyumak gibi terimler alınmalıdır. A da gerekli olarak bazı B ye ait olmak zorundadır. B nin bazı G ye ait olması gereklidir. çünkü akis vardır. sonucun gerekli olmadığını gördük: bundan bu halde de öyle olmadığı sonucu çıkar. çünkü olumlu bölümcül de aksolutıabilir. — Fakat gerekli olan bölümcül öncül ise sonuç gerekli olmayacaktır. rekli değildir. . G ye bağlıdır. ve A nin B ye ait olması gerekli değildir. sonuç da gerekli olacaktır. gerekli olan bölümcüldür. A mn uyanıklık hali. bütüncül öncül de gerekli de-.

olumlu bölümcülün gerekli olduğu halde uyanıklık hali. bütüncül hem olumsuz. — Fakat bölümcül olarak olumsuz gerekli olduğu zaman orta terim hayvan olmak üzere terim olarak iki ayaklı. hareket eden. ak alınabilir. Gerçekte. fakat uyanıklık hali'ndn hiç bir ak'a ait olmaması olabilir ve uyanıklık halttım bazı hayvana ait olmaması gerekli değildir. Terimlere misal: olumlu öncülün gerekli olduğu halde orta terim insan olmak üzere uyanıklık hali. insan. olumlu. gerekli olarak konulduğu zaman. sonuç da gereklidir.ORGANON Eti. A hiç bir G ye ait olmazsa ve B bazı G ye ait olursa A nın bazı B ye ait olmaması gereklidir. Fakat bir terim olumlu. AG öncülü hem bölümcül hem de gerekli ise aynı terimler yardımıyle aynı ispat kullanılabilecektir. Geri kalanlar için daha yukarıda söylediklerimizi tekrarlamaktan başka bir şey yapamayız. 33 bazı iki ayaklının uyuması veya uyanık olması gerekli değildir. hayvan. < KATEGORİK KIYASLARIN VE GEREKLİ O L A N A TAALLÛK E D E N MODAL KIYASLARIN MUKAYESESl > imdi görülüyor ki basit yükleme halinde. ister bütüncül. veya olumsuz. Gerçekte. bölümcül olduğu zaman. sonuç gerekli olmayacaktır. fakat . hayvanın bazı ak'a ait olması gereklidir. ister bölümcül olsun. hayvan alınabilir. hayvan. öbürü olumsuz olduğu takdirde. ancak her iki öncül asertorik ise kıyas vardır. 12. — Fakat. hem de gerekliyse.

Gerçekte ait olmast olağan değildir. ama olağanın <has manada> tarifimize uyduğunu. — OLAĞAN ÜZERİNE U M U M Î BİLGİLER. Gerçekte. ikinci manada gerekli olan için de onun olağan olduğunu pekala söyleyebiliriz. Kıyasın ne zaman. (devam).34 OBGANON HL gerekli yükleme halinde. ait olmaması gereklidir deyimleri ya özdeş- . öncüllerden yalnız biri gerekli ise kıyas vardır. < M O D A L KIYASLAR. Bu iki halde. Şimdi olağanın incelenmesine geçelim. 13. esasen olumsuz kıyaslar için olduğu kadar olumlu kıyaslar için de öncüllerden birinin sonuca benzer olması gereklidir.nasıl ve hangi vasıtalarla olacağını söyleyeceğiz. Benzer'le sonuç asertorik ise öncülün de asertorik olduğunu ve sonuç gerekliyse öncülün de gerekli olduğunu söylemek istiyorum. Bundan yine apaçık şu çıkar: ancak gerekli veya asertorik bir öncül alındığı takdirde sonuç da gerekli veya asertorik olacaktır. ait olması imkânsızdır. onun kuruluş şekli ve basit yüklemeden farkı üzerine fikrimizi şüphesiz yetecek kadar açıkladık. olağanlığı inkâr ve aksine olarak tasdik ettiğimiz önermelerle belli olmaktadır. Olağan olmak!¿an ve olağan olan'dan gerekli olmayanı ve olmasında imkânsızlık olmaksızın varlığı farz olunabileni kastediyorum. > Gerekli yükleme üzerine.

Bundan olağana taallûk eden bütün öncüller birbirine aksolunur sonucu çıkar.ORGANON Eti. ona ait olmamasının da olağan olduğu açıktır. karşılan olan ait olması olağandır. Bu ayırtlar yapıldıktan sonra. ait olması imkânsız değildir. Öbür önennelerde de akis şekli aynıdır. gerçekte. 35 tirler veya birbirlerini takip ederler. ve bazı A ya ait olması olağandır. olumlu şekli haiz olan bütün önermelerin <dictum'larının> karşı . çünkü ispat aynıdır. daha yukanda söylenildiği üzer». her A ya ait olması -olağandır. ait olmaması gerekli değildir deyimleri de ya özdeştirler. bazı A ya ait olmaması olağandır'a aksolunur. Birinci manada. Bununla olumluların olumsuz hale aksolunduklannı değil. Çünkü her şeyde tasdik veya inkâr vardır.olmayabilir. küçülmek. Bu cinsten öncüller olumludur.olumuna göre aksolunduklannı kastediyorum. olmak'la aynı sıraya konulmuştur. hiç bir A ya ait olmaması veya bazı A ya ait olmaması olağandır'a. Söz gelimi. gerekli olmayan da olağan.olmayan olacaktır. bunun sonucu olarak. olağan. ve A nın her B ye ait olması olağan ise her B ye ait olmaması da olağandır. ait olmaması olağandır'a. O halde olağan gerekli . olağan gerekli değildir ve gerekli . A nın B ye ait olması olağan ise. çünkü olağan olmak. insan için ağarmak. olmak deyiminin iki tarzda söylenildiğini de görüyoruz. kendisine tabiî olarak ait olan şey (bunun gerçekte sürekli bir . veya birbirlerini takip ederler. çok defa olan ve gereklilikten mahrum olan şeydir: söz gelimi. büyümek. Mademki. olumsuz değil. veya umumî bir tarzda. ait olması olağandır. Olumlu bölümcüller için de bu böyledir.

yürümek. Bir başka manada olağan. ama her halde bunlan araştırmaların konusu yapmak âdet değildir. bir hayvan için. Birinci halde pekala kıyas -olabilir. bir başka manada vaki olması için ortada bir sebep olmamasından ötürü aksolunur.36 ORGANON III. Bu konular daha tafsilâtlı olarak aşağıda incelenecektir. •veya yürüyüşü sırasında bir yer sarsımının vukua gelmesi. Olağan olanın bu iki manadan herbirine aksi. tesadüfi olarak vaki olan şey. şeyin bir manadan çok. fakat insan varsa. Madem ki bunun ¡una ait olması olağandır deyimi iki manada alınabilir (gerçekte. ltarşı önermeler arasında olur. bunlar A ya gerekli olarak.veya çok defa meydana gelir). ya bir şeyin şu'na sadece ait olduğu veya yalnız o'na ait olabildiği kast olunabilir). Şimdilik biz olağan öncüllerden teşkil edilecek kıyasın ne zaman. belirsiz olan şey de. belirsiz olandır: bu ise hem böyle olan. Fakat tabiî olan şey. tabiî şeylerinki ise vardır ve denebilir ki münakaşalann ve anketlerin konusu yalnız bu sonuncu manada olağan olan şeyleıxlir. yalnız aynı şekilde olmaz. gerekliliği yoktur. Orta terimin kararsızlığı sebebiyle belirsiz şeylerin ne ilmî ne de ispatçı kıyası vardır. Çünkü bunların hepsi aynı derecede tabiî olarak bu manada veya tam zıt manada vaki olur. veya umumî bir tarzda. nasd ve hangi tabiatta olacağını gösterelim. çünkü insan daima var değildir. Çünkü A B nin kendine yükletildiği ¡ey hakkında müm- . gerekli olarak konuya ait olmamasından dolayı (çünkü bu manada bir adamın aklaşmaması olağandır). hem de böyle olmayandır: söz gelimi.

halbuki A. Bundan. (devam). çünkü bütüncül olarak alman bir terime ait olmak imkânını biz . öbür hallerde de olduğu gibi böyle benzer şekilde olan öncüllerle başlamak gerektiği sonucu çıkar. B nin kendisi hakkında tasdik edilebildiği şey hakkında mümkündür. Ve A. A nin her B ye ait olması mümkündür deyiminin iki manada almabileceği açıktır. B nin kendisi hakkında hükmedildiği ¡ey hakkında mümkündür ile A için her B ye ait olmak mümkündür arasında hiç bir fark yoktur). B nin de her G ye ait olması mümkün olduğu zaman. Bu açıkça bizim tarifimizden çıkıyor.ORGANON III. G nin konusu hakkında. Öyleyse ilkin. Bu tarzda. A nin da B nin konusu hakkında mümkün bulunduğu takdirde. — Î K l OLAĞAN Ö N C Ü L L Ü BÎRlNCÎ ŞEKİL KIYASLAR. B nin sadece ait olduğu şey hakkında mümkünse öncüllerden biri asetorik öbürü de olağandır. < M O D A L KIYASLAR. A nin da her G ye ait olabileceği sonucunu veren yetkin bir kıyas olacaktır. 37 kündür deyimi aşağıdaki iki manadan birini arzeder: A. B nin kendisi hakkında tasdik edildiği şey hakkında mümkündür veya A. bundan çıkacak kıyasın ne tabiatta ve ne nitelikte olacağını söyleyelim. B nin. gerçekte öncüller her ikisinde de olağan kipi (mode) içinde alınmışlardır. 14. > A nin her B ye.

38

ORGANON IH.

bu yolda açıkladık. — Bunun gibi A için hiç bir B ye ait olmamak, B için de G ye ait olmak mümkünse A için hiç bir G ye ait olmamak mümkün•dür. Çünkü A için de B nin kendisine ait olabildiği şeye ait olması mümkündür, önermesi, söylediğimiz gibi, B ye bağlanabilecek nesnelerden hiçbirinin dışarıda bırakılmadığını anlatır. Buna karşılık, A nın her B ye ait olması mümkün olduğu ve B nin hiç bir G ye ait olmaması mümkün olduğu zaman konulan öncüllerden hiç bir kıyas çıkmaz. Fakat BG öncüllü olağana göre aksolunursa, bundan öncekinin aynı olan bir kıyas «ide edilir. Mademki, gerçekte, B nin hiç bir G ye ait olmaması mümkündür, daha yukanda gösterdiğimiz üzere onun her G ye ait olması da mümkündür. Bunun sonucu olarak B her G için ve A her B için mümkünse elde edilecek yine aynı kıyastır. İki öncülde mümkündür'e inkâr katılacak olursa yine aynıdır: Söz gelimi A nın hiç bir B ye ve B nin de hiç bir G ye ait olmaması mümkün olursa, durum budur. Gerçekte, konulan öncüller hiç bir kıyas teşkiline yaramazlar, ama bir kere aksolundular mı, önceki aynı kıyas elde edilecektir. — O halde inkâr küçük uca veya her iki öncüle birden eklenmişse ya kıyas elde edilmez veya elde edilir, fakat yetkin değildir, çünkü sonucun gerekliliği akisten çıkar. Fakat bu öncüllerden biri bütüncül olarak, öbürü de bölümcül olarak alınmışsa bütüncüllüğün büyük uca taallûk ettiği her defasında bir yetkin kı-

ORGA NO N UI.

39

yas elde edilecektir. Gerçekte, A nın her B ye, B nin de bazı G ye ait olması mümkünse o zaman A nın bazı G ye ait olması mümkündür. Bu açıkça, bütüncül olarak alınan bir terime ait olmak imkânının tarifinden açıkça çıkar. — Şimdi A nın hiç bir B ye ait olmaması mümkünse ve B nin bazı G ye ait olması mümkünse, gerekli olarak bundan A nın bazı G ye ait olmadığı sonucu çıkar. İspat yukarıdakinin aynıdır. Buna karşılık bölümcül öncül olumsuz olarak, bütüncül de olumlu olarak alınmışsa ve, aynı durumu da muhafaza ederlerse (söz gelimi A nın her B ye ait olmast mümkündür ve B nin bazı G ye ait olmaması mümkündür), bu halde konulan öncüller, apaçık kıyas elde etmeye elvermezler. Fakat bölümcülü aksetmekle, B için bazı G ye ait olmanın mümkün olduğunu koymakla, başlangıçtaki göz önünde tutulan hallerde olduğu gibi, öncekilerin aynı sonuç elde edilecektir. Fakat büyük uca taallûk eden öncül bölümcül olarak, küçük uca taallûk eden ise bütüncül olarak alınmışsa, ve her ikisi de olumlu veya olumsuz, veya ayrı ayrı şekilde ise, veya her ikisi de belirsiz veya bölümcül iseler, hiç bir halde kıyas olmayacaktır; çünkü hiç bir şey B yi A dan daha fazla bir kaplamı olmaktan, onlan aynı şekilde tasdik edilmekten alıkoymaz. B nin A yı aştığı şeyin G olduğunu farz edelim. A nın bu son terime ait olması veya olmaması, G ister bütüncül olarak, ister bölümcül olarak alınsın, olağan değildir; çünkü ola-

40

ORGANON III.

ğana taallûk eden öncüller aksolunabilirler ve B nin A dan daha çok şeylere ait olması mümkündür. Bu, somut terimlerle de açıkça ortaya konulabilir. Çünkü öncüller bu cinsten bir münasebette bulundukla n zaman büyüğün bütüncül olarak alınan küçüğe ait olması aynı derecede hem imkânsızdır, hem de gereklidir. Bütün bu hallerde müşterek terimlere misal: gerekli yükleme için: hayvan, ak, insan; yükleme imkânsızlığt için: hayvan, ak, elbise. Terimler bu tarzda alınırlarsa hiç bir kıyasın elde edilemeyeceği bellidir. Gerçekte, her kıyas ya basit, ya gerekli, veya olağan yüklemelidir. Burada ise ne basit yüklemenin, ne de gerekli yüklemenin bahis konusu olmadığı bu apaçıktır, çünkü olumlu, olumsuz tarafından, olumsuz da olumlu tarafından yok ediliyor. Burada bunun olağanm kıyası olması kalıyor: fakat bu imkânsızdır; çünkü, terimler bu cinsten bir münasebette olurlarsa büyüğün, bütüncül olarak alınan küçüğe ait olması hem gerekli, hem de imkânsız olduğunu ispat ettik. Bundan burada olağanın kıyası olamayacağı sonucu çıkar, çünkü gereklinin olağan olmadığım gördük. Terimler, olağan öncüllerde bütüncül iseler, bu öncüller ister olumlu, ister olumsuz olsun, daima birinci şekil bir kıyas elde olunur: yalnız olumlu terimler halinde kıyas yetkindir; halbuki olumsuz terimler halinde yetkin değildir. Fakat olağanlığı, gerekli önermelerdeki gibi değil, bizim yaptığımız tarife uygun olarak anlamalıdır: bu ise zaman zaman unutulan bir şeydir.

OKGANON III.

41

15. < M O D A L KIYASLAR, (devam). — ÖNCÜLLERDEN BÎRİ OLAĞAN, ÖBÜRÜ A S E R T a RİK OLAN BÎRlNCt ŞEKÎL KIYASLAR. > Öncüllerden biri asertorik, öbürü olağan olarak alınmışsa, olağanlığı ifade eden, büyük uca taallûk eden öncül olduğu zaman bütün kıyaslar yetkin olacaklardır ve bizim gösterdiğimiz gibi tarif edilen olağanlığı ortaya koyacaklardır; fakat olağan olan küçük uca taallûk eden öncül olduğu zaman bütün kıyaslar yetkin olmayacaklardır ve onlar arasından olumsuz olanlar, bizim tarif ettiğimiz gibi, olağanlığı değil, sadece küçüğün bütününe veya bir bölümüne yükleme gerekli - olmazlığını çıkaracaklardır. Çünkü bir terim, başka bir terimin bütününe veya bir bölümüne gerekli olarak ait olmadığı vakit, onun için bu terimin bütününe veya bir bölümüne ait olmamanın mümkün olduğunu söyleriz. Gerçekte, A için her B ye ait olmasının mümkün olduğunu kabul edelim ve B nin her G ye ait olduğunu ortaya koyalım. Mademki G, B ye bağlıdır ve A nm her B ye ait olması mümkündür, A nın her G ye ait olmasının da mümkün olduğu açıktır. O halde yetkin bir kıyas elde olunur. — Bunun gibi, AB öncülü olumsuz, BG öncülü olumlu olduğu zaman; birinci olağan olarak, ikinci sadece yüklendik olarak alınırsa, A nın hiç bir G ye ait olmamasının mümkün olduğu sonucunu veren yetkin bir kıyas vardır.

söz gelimi A varsa. ve bir şeyin mümkün olduğu söylenilen her manada tatbik etmek gerekir: bütün hallerde mümkün olanın durumu aynı olacaktır. ve aynı zamanda. O zaman kendisi için varolmak mümkün olduğu zaman. vardır. mümkün olan şey vaki olabilirse o vakit imkânsız olduğu zaman imkânsız olan şey vaki olmayabilirse. Fakat biz ilkin A tun varlığından gerekli olarak B nin varlığı çıkarsa A nın mümkünlüğünden de gerekli olarak B nin mümküniüğünün çıkacağını ortaya koymak zorundayız. aynı zamanda doğru tasdik ve her yüklemeye de. A için B olmadan vaki olmak ve vaki olursa varolmak da mümkün olacaktır. konulan öncüllerden çıkmaz. Böylece basit yüklemenin küçük uca taallûk ettiği zaman yetkin kıyaslar elde olunduğu apaçıktır. çünkü ispat. fakat öncüllerin zıt bir durumunun birtakım kıyaslar vücuda getirebilmesi. çünkü hiç bir şey gerekli olarak tek bir şeyin varlığından çıkmaz. bir kere vaki oldu mu. B ile gösterilen şeyin imkânsız olduğunu farz edelim. B nin de olacağı anlaşılmamalıdır. B imkânsız ise. A mümkün. Gerçekte terimler bu cinsten bir münasebette bulunmak şartı ile. A nın varlığından B nin varlığı çıktığı söylendiği zaman bununla herhangi bir tekcil şey. saçmalıkla ispat ve tasdik olunması gereken tir şeydir. Aynı zamanda bunların yetkinsiz kıyaslar olduktan apaçık olacaktır.42 OKGANON III. — Bundan başka. — Fakat mümkünü ve imkânsızı sade oluşa değil. çünkü vaki olan şey. hiç değilse bundan iki tane lâzımdır. A ile gösterilen şeyin mümkün olduğunu. Bizim kıyas- .

sa<le A gerekli ise B nin de gerekli olduğu değil. Çünkü G. Bu ayırtlar yapıldıktan sonra. O halde. fakat B yi asertorik olarak her G ye ait gibi alalım: bu yanlıştır. ama imkânsız olmayacağı açıktır. fakat imkânsız olmayan bir şey farzolunduğu takdirde bu hipotezden çıkan sonucun da yanlış olacağı. B de A nm sonucu ise. Bu ispat olunduktan sonra. A ile öncüller. aynı zamanda A mümkünse B nin de mümkün olduğu sonucu çıkacaktır. B yanlış olacaktır. o zaman A da bazı B için mümkün değildir: üçüncü şekil bir kıyas elde olunur. fakat imkânsız olmayacaktır. D de Z hakkında tasdik edilmişse. sonuç da mümkündür. B nin varlığı A nin varlığının sonucu ise 3 nin mümkünlüğünün de A nin mümkünlüğünün sonucu olacağı ispat edilmişti ( A mümkün farz edilmiştir). O halde gerekli olarak. B ile sonuç gösterilirse bundan. söz gelimi. yanlış. Bu mümkünlüğü atalım. A nm her B ye ait olduğunu ve B nin her G ye ait olmasının mümkün olduğunu farzedelim.ORGANON Eti. A. A nm her G ye ait olması mümkündür. fakat imkânsız değildir. D hakkında. O hal- . G için mümkün değilse ve B her G ye aitse. bu önermelerden her biri mümkünse. 43 ta gösterdiğimiz şekilde bulunan öncüller için durum budur. ama imkânsız değilse. A yanlış. Gerçekte. Fakat A için her B ye ait olmasının mümkün olduğu farz olunmuştu. G gerekli olarak Z hakkında tasdik edilmiştir. Söz gelimi. çünkü imkânsız obaydı aynı şey aynı zamanda hem mümkün hem de imkânsız olacaktı. bu şartlar içinde B mümkün olacaktır.

gerekli olacaktır. başka hiç bir şey hareket halinde olmasa her hareket edene ait olmaktan hiç bir şey alıkoymaz. fakat hareket eden in her at'a ait olması mümkündür. söz gelimi. Gerçekte. büyüğün hayvan. ama B için her G ye ait olmanın mümkün olduğunu koyalım. bundan gerekli olarak A için hiç bir G ye ait olma- . herhangi bir anda. Şüphe yok. Gerçekte bu cinsten öncüller yardımıyledir ki biz kıyaslar yaparız. fakat sonuç olağan değil. O halde bütüncülün zaman taayyünleri olmadan mutlak manada alınması gerekiyor.44 ORGANON III. yanlışı koymuş isek de. de gerekli olarak A için her G ye ait olması mümkündür. insan terimini. Bütüncül olarak alınan bir terime ait olmak deyimi şimdiki zaman veya falan belli devir gibi hiç bir zaman taayyünü olmadan. Bu önermeler bir kere konulunca. — B nin G ye ait olduğunu koyarak birinci şekil ile yine imkânsıza varılıp da yanılabilir. B her G ye aitse ve A için her B ye ait olmak mümkünse. Halbuki A nın her G için mümkün olmadığı farzohındu. Bundan başka. Şimdi AB öncülünün bütüncül ve olumsuz olmasını farzedelim ve A nın hiç bir B ye ait olmadığını. bununla beraber insan'm hiç bir at'a ait olması mümkün değildir. çünkü insan gerekli olarak hayvandır. alınmalıdır. ortanın hareket eden. küçüğün insan olduğunu farzedelim: öncüller bundan öncekilerin aynıdır. çünkü öncül şimdiki zaman manasında alınırsa kıyas olmayacaktır. sonuç imkânsızdır. A için her G ye ait olmak da mümkün olacaktır. ama mutlak bir tarzda. Çünkü her ne kadar imkânsızı değil.

sadece konunun bütününe yüklemenin gerekli — olmayışını ortaya koyar (gerçekte. bir somut terimler misali açıkça gösterir ki sonuç olağanlığı ortaya koymayacaktır. G nin de insan olduğunu kabul edelim. A nın hareket eden. bu önerme yapılan farzetmenin çelişiğidir. fakat saçmalık yoluyle kıyas yalnız bu farzetmeye karşı çelişiği ortaya koyar). Gerçekte. Gerçekte A nın karga. sonuç ise gerekli olmayacaktır. o halde sonuç olağanlığı ortaya koymaz. çünkü bu farzetme A nın gerekli olarak bazı G ye ait olduğunu farzetme idi. Bununla beraber o daima gerekli değildir. — Üstelik. •çünkü hiç bir insanın hareket etmemesi gerekli değildir. 45 manın mümkün olduğu sonucu çıkar. çünkü akıllı olan hiç T)ir şey karga değildir. Bunun sonucu olarak A için hiç bir G ye ait olmamak olağan olacaktır. B nin akıllı. Bunun sonucu olarak A nın < gerekli olarak > bazı B ye üçüncü şekil bir kıyas gereğince ait olması gereklidir: bu ise imkânsızdır. B nin her G ye ait olması mümkündür: çünkü her insanın akıllı olması mümkündür: fakat A gerekli olarak hiç bir G ye ait değildir. A hiç bir B ye ait olmayacaktır. B nin ilim ve G nin de insan olduğunu kabul edelim.ORGANON III. ama B için her G ye ait olmak mümkündür. çünkü bu önerme yanlış farzolunmuşsa sonuç imkânsızdır. Buna karşılık. Şu halde sonucun sadece bir teri- . Daha doğrusu bazı insanın hareket etmesi gerekli değildir. bu sonucun mümkün olmadığını ve B nin yukarıdaki gibi G ye ait olduğunu farz edelim. olağanlığı değil.1 Bu kıyas bizim tarif ettiğimiz gibi. Gerçekte. A hiç bir B ye ait değildir.

Gerçekte. ama olağan öncül aksedilmişse bundan önceki halde olduğu gibi ondan da bir tane kıyas çıkacaktır. Gerçekte. çünkü terimler aynı durumdadırlar. min bütüncül olarak alınan bir başka terime gerekli olarak ait olmadığını ortaya koyduğu apaçıktır. A B öncülü ister olumsuz. B nin her G ye ait olmamasının mümkün olduğu değil de. Şimdi aldığımız bu önermelerin kendilerinden gerekli olarak hiç bir sonuç elde olunmaz. — Mnüasebetlerin her ikisi de olumsuz ise. Fakat BG öncülü aksolunursa. kıyas da olacaktır. A nın her B ye ait olduğunu ve B için hiç bir G ye ait olmamalım mümkün olduğunu kabul edelim. Fakat terimleri daha iyi bir tarzda almalıdır. hiç . — Buna karşılık. A nın hiç bir B ye ait olmadığım ve B için de hiç bir G ye ait olmamanın mümkün olduğunu farzedelim: bu önermeler gerekli olan hiçbir şey vermezler. Olağanlığı ifade eden küçük uca olumsuzluk eklenirse bizim aldığımız öncüllerin kendilerinden hiç bir kıyas çıkmayacaktır.46 ORGANON IH. ama olağan öncül bir kere aksolundu mu. tekrar aynı kıyas elde olunacaktır. Fakat B için her G ye ait olmanın mümkün olduğu (doğru olan da budur) farzolunursa ve AB öncülü aynı halde bırakılırsa. B nin her G ye ait olmaması farzolunursa. AB öncülü asertorik yüklememeyi ifade ederse ve BG öncülü bütüncül olarak alman bir terime yüklememek imkânını gösterirse aynı tarzda hareket olunur. B de her G ye ait olarak alınırsa yukandaki gibi bir kıyas elde olunur. ister olumlu olsun. Bu tarz münasebette bulunan terimlerle gerekli olarak hiç bir şey çıkmayacaktır.

bir kıyas elde olunacaktır. ispat bundan öncekinin aynıdır. hayvan. öbürü de olağan olmak şartı ile küçük uca taallûk eden öncül olağan olarak alındıkça. Görülüyor ki terimler bütüncül olurlarsa. olumsuz bölümcül olduğu halde olağan manasında alındığı zaman. ve öbür öncül. bütüncül terimler misalinde olduğu gibi yetkin kıyas olacaktır.ORGANON III. Bütüncül olarak alınan. olağan değil de asertorik ise. büyük uca taallûk eden öncül ister olumlu. yalnız bu kıyas. Bütün bu hallerde müşterek terimlere misal olarak elimizde gerekli yüklemeler için ak. veya biri olumsuz. ve gerekli yüklemenin imkânsızlığı için ak. ister olumsuz olsun. 47 bir suretle kıyas olmayacaktır. büyük uca taallûk eden öncül asertorik yüklemeyi veya yüklememeyi gösterdiği zaman. Fakat büyük uca taallûk eden öncül bütüncül olup. Fakat konulan münasebetlerden biri bütüncül. ister olumsuz olsun. kar. kâh bir öncülün aksi vasıtasıyle teşkil edilir. bölümcül de olumlu ve asertorik olduğu zaman. ikisi de ister olumlu. öbürü •olumlu olsun. bütüncül ve olağan olarak konuldukça. Yalnız burada ispat kâh saçmalık yoluyle. öbürü bölümcül ise. Bu hallerden her birinin ne zaman ve hangi sebeple belirdiğini söyledik. bütün bu hallerde kıyas yetkin olmayacaktır. söz gelimi. çam sakız» vardır. kâh öncüllerin kendilerinden itibaren. A bütüncül olarak alınan B ye ait ise veya ait değilse ve B nin bazı G ye . öbür öncül de bölümcül ve olağan ise. hayvan. kâh bundan önceki halde olduğu gibi olağanın aksiyle yapılacaktır. öncüllerden biri asertorik.

ister olağan olsun. hayvan. belirsiz ispattır. öbürü asertorik olsun. ister asertorik. 16.48 ORGANON IH. ister olumlu. faik gözetmeksizin biri veya öbürü ister olumsuz. ÖBÜRÜ GEREKLİ OLAN BİRİNCİ ŞEKİL KIYASLAR. akis yoluyle yine kıyas olacaktır. < M O D A L KIYASLAR (devam). elbise. hayvan. > öncüllerden biri gerekli yüklemeyi. yüklememeye misal: ak. — Görülüyor ki büyük uca taallûk eden öncül bütüncül olarak konulmuşsa daima bir kıyas elde olunur. hiç bir suretle kıyas olmayacaktır. öbürü olağan yüklemeyi gösterdiği zaman terimler bundan ön- . çam sakızı: burada başvurulması gereken. büyük uca taallûk eden de bölümcül olarak konulmuşsa. — Fakat bölümcül öncül asertorik yüklememeyi gösterirse burada kıyas olamaz. — Küçük uca taallûk eden öncül bütüncül olarak. ait olmaması mümkünse. ak. Bütün bu hallerde müşterek olan terimlere misal: gerekli yükleme için: hayvan. Çünkü BG öncülü olağanlığa göre aksedılmişse bir kıyas elde olunur. yüklemenin imkânsızlığı için: hayvan. veya biri olağan. küçük uca taallûk eden öncül ise. asla hiç bir şey ispat ve tasdik olunamaz. ak. ama bu. İspat yukandakinin aynıdır. insan. — Ö N C Ü L LERİNDEN BİRİ OLAĞAN. Öncüller bölümcül veya belirsiz oldukları zaman da asertorik veya olağan olsunlar. kar. Yükleme terimlerine misal: Ak. bunda yine bu cinsten bir kıyas olmayacaktır.

olumsuz asertorik olmayacaktır. asertorik olmayacaktır. terimler bütüncül olsalar da. . A için her B ye ait olmasının mümkün olduğunu ve B nin gerekli olarak her G ye ait olduğunu kabul edelim: O zaman. her defasmda olumlu olan gerekli oldukça.ORGANON Eti. Buna karşılık. olumsuz gerekliden hiç bir kıyas çıkarılamayacaktır. ister bütüncül olmayarak konulmuş olsunlar. ama gerekli olan olumsuz ise. Bu kıyas ise yetkinsiz değil. apaçıktır. A nın gerekli olarak her B ye ait olduğunu ve B nin her G ye ait olmasının mümkün olduğunu kabul edelim. küçük uca taallûk ettiği zaman kıyas da yetkin olacaktır. Terimler olumlu olurlarsa. Gerçekte. ve gerekli. — Şimdi. olmasalar da sonuç da hem olumsuz olağan. Fakat bir öncül olumlu. çünkü yetkinliğini doğrudan doğruya ilk öncüllerden almaktadır. A nın her G ye asertorik olarak ait olduğunu değil. Olumlu terimlerden gerekli bir sonuç çıkmayacağı. A için her G ye ait olmasının mümkün olduğu sonucunu veren yetkin olmayan bir kıyas elde olunacaktır. gerekli olarak <bir şeye> ait olmamak'dan başka bir şeydir. Yetkinsizliği. öbürü olumsuz olursa. yetkin olacaktır. çünkü <bir şeye> gerekli olarak ait olmamak. 49 ceki aynı münasebette bulunduklan zaman kıyas olacaktır. Sonuçta bulunan olağan ayniyle bundan önceki tarzda anlaşılmalıdır. çünkü ispat tarzı daha yukarıdakinin aynı olacaktır. açıkça ispattan ileri gelmektedir. sonuç da olağan olacak. hem de olumsuz asertorik olacaktır. ister bütüncül olarak. sonuç olağan olacaktır. ona ait olmasının mümkün olduğu sonucunu veren bir kıyas olacaktır.

A nın her G ye v e y a bazı G ye ait olduğunu farzedelim. gerekli olarak A için hiç bir B ye ait olmamanın mümkün olduğunu. îlkin. Fakat biz ortaya koyduk ki A için hiç bir B ye ait olmak mümkün değildi. Bunun sonucu olarak B için bazı G ye veya her G ye ait olmak mümkün olmayacaktır. Gerçekte. ama sonuç olumsuz bir asertorik değil. saçmalığa götürme yoluna başvurmak da mümkün değildir. — Şimdi gerekli olanın olumlu önçül olduğunu kabul edelim ve A için hiç bir B ye ait olmamanın mümkün olduğunu ve B nin gerekli olarak her G ye ait olduğunu farzedelim. Fakat başlangıçta B için her G ye ait olmanın mümkün olduğu farzolundu. çünkü asertorik yüklememeyi sonuç olarak çıkarır. Fakat A her G ye veya bazı G ye ait farzedilmiştir. olumsuz bir öncülün gerekli olduğunu. Fakat öncüllerin birbirine benzer şekilde olmadıkları hali görelim.50 ORGANON IH. üstelik. olumsuz bir olağan olacaktır. Gerçekte. o halde B de hiç bir A için mümkün değildir. A nın < gerekli olarak > bazı B ye ait olabildiği farzolunur ve A için hiç bir B ye ait olmamanın mümkün olduğu kabul olunursa. çünkü büyük uca tabi öncül bu tarzda alınmıştı. Elde edilen kıyasın olağan yüklememeyi sonuç olarak çıkardığı açıktır. mademki olumsuz öncül aksolunabilir. Kıyas yetkin olacaktır. B için ise her G ye ait olmanın mümkün olduğunu farzedelim: bundan A için asertorik olarak hiç bir B ye ait olmaması gerekliliği çıkar. bu öncüllerden hiç bir imkânsızlık çıkmaz. — Fakat olumsuzluk küçük uca .

kar. veya olumlu kıyasta gerekli olan bütüncül (söz gelimi: AB öncülü) olduğu zaman asertorik sonuçlu kıyas olmayacaktır. İki öncülden biri olumsuz olduğu ve küçük terime taallûk eden olağan olmadığı zaman da kıyas olmayacaktır. Olumsuz öncül gerekli olduğu zaman sonuç da olutmuz asertorik olacaktır. bölümcül ve gerekli ise burada kıyas olmayacaktır. çam sakız*Bölümcül kıyaslar için de durum aynıdır. ve büyük uca taallûk eden öncül. ve onun hiç bir B ye ait olmaması gerekliyse. hayran. öncül olağanlığı gösterdiği zaman bundan önce geçen hallerde olduğu gibi. — Buna karşılık. Bundan A her G ye ait ise B nin hiç bir G ye ait olmamasının gerekli olduğu sonucu çıkar. Halbuki B için bazı G ye ait olmasının mümkün olduğu farzolunmuştu. Fakat olağanlık göstermediği zaman kıyas olmayacaktır. hayvan. gerekli olan olumlu bölümcül olduğu zaman. Gerçekte. ister olumsuz. yüklememe için: ak. İspat daha yukandakimn aynıdır. A her G ye aitse.ORGANON III. gerekli olarak A bazı G ye asertorik olarak ait değildir. akis yoluyle kıyas olacaktır. Söz gelimi: A tını hiç bir B ye ait olmaması gerekliyse ve B nin bazı G ye ait olması mümkünse. ama olağan olsun. Olum- . B nin de hiç bir A ya ait olmaması gerekli olacaktır. Yukarıdaki terimler burada da misal olarak alınabilirler: yükleme için: ak. öncül ister olumlu. 51 taallûk ederse. bundan olumsuz kıyasta (söz gelimi: BG öncülü) bulunanı kastediyorum. — Fakat bütüncüllük küçük uca dokunursa.

52 ORGANON III. O halde dediklerimiz açıkça gösterir ki terimler arasında gerekli yükleme halinde olduğu kadar asertorik yükleme halinde de benzer münasebetlerden kıyas elde olunur da. Yalnız olumsuz öncül asertorik ise. halbuki olumsuz öncül gerekliyse. olunmaz da. olumsuz gerekli yükleme terimleri olarak: hayvan. yüklememe için hayvan. [Bütün kıyasların yetkinsiz oldukları ve yetkinliklerini daha önce sözü geçen şekillerden aldıkları da apaçıktır}. ak. hayvanın bazı ak'a yüklenmesi ve ak'ın da bazı cansıza yüklenmesi hem olumlu gerekli. insan. ak. yüklememe terimleri olarak: hayvan. kar'ı alabiliriz. Bütüncül olan olumlu ise olumlu gerekli yükleme terimleri olarak: hayvan. yine de kıyas olmayacaktır. Olağana gelince. olağan sonuçlu bir kıyas elde olunur. hem de olumsuz gereklidir. Konulan öncüller belirsiz iseler veya her ikisi de bölümcül oldukları zaman. ak ve çam sakızı'm alabiliriz. durum aynıdır ve bu yüzden bu terimler bütün hallerde kullanılabilirler. karga'yı. ak. Fakat bütüncül öncül gerekli ve bölümcül olağan olduğu zaman. Gerçekte. lu gerekli yükleme için terimlere misal: hayvan. dediğimiz gibi. ak. elbise. bütüncül olan olumsuz ise yükleme terimleri olarak: hayvan. insan. ak ve kuğu kuşu'mı. kıyas hem olağan. . ak. cansız. ak. Bütün bu hallerde müşterek terimlere misal: yükleme için hayvan. olumsuz gerekli yükleme için: hayvan. hem de olumsuz asertorik sonuçludur.

Mademki ister zıt. A için hiç bir B ye ait olmaması mümkün ise. biri basit biı yükleme. B için her A ya ait olmasının mümkün olacağı açıktır.ORGANON III. B nin hiç bir A ya ait olmaması gerekli değildir. ister karşıt olsunlar. < M O D A L KIYASLAR (devam). Bununla beraber. ve mademki B için hiç bir A ya ait olmamak mümkündür. hiç bir kıyas olmayacaktır. — Bundan başka. > İkinci şekilde iki öncülün her ikisi de olağan olduğu zaman. öncüller olumlu veya olumsuz. bunu kabul edelim. Bundan olumsuz önerme için akis olmadığı sonucu çıkar. ÎKl OLAĞAN ÖNCÜLLÜ İKİNCİ ŞEKlL KIYASLAR. İşte bu yanlıştır: her bu. öbürü olağan olarak konuldukları zaman da çözüm aynıdır. olumsuzlara aksolunuyor. bölümcül veya bütüncül olsunlar. — Buna karşılık. — Öncüllerden biri gerekli. A için hiç bir B ye ait olmamanın mümkün olmaması- . halbuki asertorik olan olumsuz bütüncül ise her zaman kıyas olacaktır. B nin hiç bir A ya ait olmamasının mümkün olduğunu farzedelim. İlkin olağan olumsuz önermeler için akis olmadığını ispat etmek ¿orundayız: söz gelimi. 60 17. olağan olumlular. olabilirse bundan gerekli olarak her /«'nun bu olması çıkmaz. Bu hallerde de sonuçlarda muhtevi bulunan olağan terimini bundan önce aldığımız manada almalıdır. öbürii olağanlık ifade ettiği zaman olumlu bütüncül asertorik olursa hiç bir zaman kıyas olmayacaktır.

ikincisi olumsuz olduğundan onun hiç bir A ya ait olmamasının mümkün olmadığı da doğrudur. A da gerekli olarak bazı B ye aittir. bazı A ya gerekli olarak ait olan hakkında da onun her A ya ait olmasının mümkün olduğu da söylenemez. B nin gerekli olarak bazı A ya ait olduğu da doğrudur. O halde G için her D ye ait olmasının mümkün olmadığından ötürü gerekli olarak G nin bazı A ya ait olmadığı . Bunun gibi. Kâh B nin bazı A ya ait olmaması gereklidir. ak'ın hiç bir insana ait olmaması mümkündür. > çünkü B nin hiç bir A ya ait olmaması mümkün değilse bundan B nin bazı A ya ait olmasının gerekli olduğu çıkmaz. Bu böyle ise. kastolunur. Çünkü gerekli olarak bazı A ya ait olmayan hakkında.54 ORGANON III. Bunun sonucu olarak. birinci önerme olumlu. şu aşağıdaki yolda muhakeme yaparak. Gerçekte. B nin hiç bir A ya ait olmaması mümkün değildir deyimi çift manada kullanılmıştır: kâh B nin bazı A ya ait olması gereklidir. (çünkü her insana ait olması da mümkündür) fakat insanın hiç bir ak'a ait olmamasının mümkün olduğunu söylemek doğru değildir. bu ise imkânsızdır. na ve B için bazı A yâ ait olmamanın gerekli olmamasına hiç bir engel yoktur: söz gelimi. onun her A ya ait olmamasının mümkün olduğunu söylemek doğru değildir. — Fakat söz gelimi. çünkü insan birçok ak nesnelere gerekli olarak ait değildir ve gerekli olanın da olağan olan olmadığını söyledik. saçmalık yoluyle aksolunabilirliğini ispat da mümkün değildir: "B için hiç bir A ya ait olmamanın mümkün olması yanlışsa." <bu muhakeme yapılamaz.

Ama bu son önermeden hiç bir imkânsızlık çıkmaz. hem de olumsuz gerekli bölümcül karşı konmaktadır. bu yüzden onun her D ye ait olmasının mümkün olmadığını söylüyoruz. Fakat burada saçmalık yoluyle ispat da olmayacaktır. öyle ki kıyas elde olunmaz. kıyas varsa olağan bir sonucun olması gerekeceği apaçıktır. — Şimdi dediğimiz şey olumsuzun aksolunmadığını. Gerçekte.ORGANON III. sadece A nın bazı B ye ait olması gereklidir'i değil. — Umumî olarak. Burada akis yoluyle kıyas olmayacaktır. açıkça gösteriyor. ne de öbürü olamaz. çünkü bu cinsten bir öncülün akis olunamaz olduğunu söyledik. Halbuki bu sonuç ne o. bu sonuç da olumlu veya olumsuz olmak zorundadır. G her D ye aittir. 55 düşünübeydi bir hata işlenirdi: gerçekte. demek. Çünkü A için her G ye ait olmak ve hiç bir G ye ait olmamak mümkün olacaktır. çünkü B için her G ye ait olmanın mümkün olduğunu ortaya koymak. onu olumlu olarak koyalım: somut terimler yardımıyle yüklem için konuya ait ol- . O halde başlarken tarif ettiğimiz manada mümkün olana ve mümkün olmayana nispetle. karşı-olum da olumsuz olağan bütüncül için aynıdır. Bu ispat yapıldıktan sonra A için hiç bir B ye ait olmamanın ve her G ye ait olmanın mümkün olduğunu kabul edelim. Bunun sonucu olarak olumlu bütüncül olağana hem olumlu gerekli bölümcül. aynı zamanda. çünkü öncüllerden hiç biri asertorik manada alınmamıştır. hiç bir yanlış neticeyi gerektirmez. A nın bazı B ye ait olmaması gereklidir'i de anlamalıdır. fakat bazı hallerde o ona ait olduğundan ötürü.

56 ORGANON III. ÖBÜRÜ ASERTORlK OLAN ÎKÎNCl ŞEKİL KIYASLAR. O halde öncüllerin her ikisi de olağan manada konulmuşlarsa hiç bir kıyas elde olunmaz. Bir öncül bütüncül. Çünkü hiç bir at insan değildir. öbür öncül de olağanlığı ifade ederse. ispat için her zaman aynı terimler kullanılacaktır. Fakat B için G ye ait olmak veya ait olmamak mümkün değildir: onun G ye ait olmasının mümkün olmaması aşikârdır. çünkü hiç bir atın insan olmaması gereklidir: halbuki bildiğimiz gibi. G nin de at olduğunu kabul edelim. onu olumsuz olarak koyalım: sonucun olağan olmayıp gerekli olduğu ispat olunacaktır: söz gelimi. veya öncüllerin çeşitlendirilebilmesi ne tarzda olursa olsun. < M O D A L KIYASLAR (devam). Olumsuzun nakli yapılırsa. fakat onun G ye ait olması da mümkün değildir. O zaman A için. manın mümkün olmadığı ispat olunacaktır. A nın ak. öbürü bölümcül olduğu zaman. asertorik. veya her iki öncülün ikisi de olumlu veya olumsuz ise ispat aynı olacaktır. — ÖNCÜLLERİNDEN BÎRİ OLAĞAN. ispat aynı somut terimler yardımıyle yapılacaktır. olum- . > Bir öncül asertorik bir yükleme. öyleyse kıyas elde olunmaz. başka deyimle ak için her G ye ait olmak ve hiç bir B ye ait olmamak mümkündür. veya her ikisi de bölümcül veya belirsiz olursa. B nin insan. gerekli olan olağan değildir. olumlu. 18.

B hiç bir A ya ait olmayacaktır. bu aynı önermelerden gerekli olarak hiç bir şey çıkmaz. Olumsuzluğun taallûk ettiği G terimi ise. ister bölümcül olarak alınsın. olumsuz. bundan önce geçen haldeki git». terimler ister bütüncül ister bölümcül olarak alınmış olsunlar. onun her G ye ait olmasının mümkün olduğunu farzedelim. Olumlu asertorik olduğu zaman. Olumsuzun aksolunmasıyle. O halde. birinci şekil yardımıyle B için hiç bir G ye ait olmamasının mümkün olduğu sonucunu veren bir kıyas elde olunacaktır. Bölümcül kıyaslar için de böyle yapılacaktır. akis yoluyle kıyas . çünkü yine birinci şekilde karşılaşacağız. yüklememeye: sağlık. — Buna karşdık. olağan olarak konulursa. İspat aynı terimlerin yardımıyle yapılır ve yukardekinin aynıdır. hayvan. fakat olağan öncül aksedilmişse daha önceki halde olduğu gibi. at. — Buna karşılık. asertorik olduğu zaman kıyas olacaktır. B için hiç bir G ye ait olmamanın mümkün olduğu kıyas elde olunur. burada hiç bir zaman kıyas olmayacaktır. Fakat A için her G ye ait olmanın mümkün olduğu kabul olunmuştu. hiç bir kıyas olmayacaktır. A nın hiç bir B ye ait olmayıp. çözüm aynıdır. Yükleme terimlerine misal: sağlık. Gerçekte. insan. kıyas olmayacaktır. (ispatı yukarıdaki gibi ve somut terimler yardımıyle yapılır). ister bütüncül. olumlu. öbürü olağan yüklememeyi ifade etmek üzere öncüllerin her ikisi de olumsuz iseler. her iki öncül olumlu olarak konulmuşlarsa. Fakat asertorik olan olumsuz ise. 57 s uz. olağan. insan. — Fakat biri asertorik yüklememeyi.ORGANON III.

58

ORGANON IH.

olacaktır. — Her iki münasebet olumsuz olarak konulmuşlarda ve olumsuz asertorik bütüncül ise, öncüllerin kendilerinden de hiç bir sonuç çıkmayacaktır, fakat olağan öncülü aksederek, önceki gibi bir kıyas elde olunabilecektir. — Buna karşılık, olumsuz olan asertorik ise, ama bölümcül olarak alınmışsa, öbür öncül ister olumlu, ister olumsuz olsun, kıyas olmayacaktır; öncüllerin her ikisi de belirsiz olarak alınırsa, olumlu olsunlar, veya olumsuz olsunlar yine de kıyas olmayacaktır. İspat aynıdır ve aynı terimlerle yapılacaktır. 19. < M O D A L KIYASLAR (devam). — ÖNCÜLLER İ N D E N BİRİ GEREKLİ, ÖBÜRÜ OLAĞAN O L A N İKİNCİ ŞEKİL KIYASLAR. > öncüllerden biri gerekliyi, öbürü olağanı ifade ederse; gerekli olan olumsuz olduğu zaman yalnız olumsuz olağan sonuçlu değil, olumsuz asertorik sonuçlu bir kıyas elde olunacaktır; ama gerekli olan olumlu olduğu zaman kıyas olmayacaktır. — Gerçekte, A nın haç bir B ye ait olmamasının gerekli olduğunu, fakat her G ye ait olmasının mümkün olduğunu ortaya koyalım. Olumsuz aksedilmişse, B de hiç bir A ya ait olmayacaktır. Fakat bir yandan da, A için her G ye ait olmasının mümkün olduğu ortaya konulmuştu. Böylece, B nin hiç bir G ye ait olmamasının mümkün olduğu sonucunu veren birinci şekil bir kıyas elde olunur. Fakat aynı zamanda, B nin asertorik olarak hiç bir G ye ait olmayacağı apaçıktır. Gerçekte, bir olumlu aserto-

ORGANON III.

59

Tİk yükleme kabul edelim: o zaman, A için hiç bir B ye ait olmamak mümkünse ve B bazı G ye ait ise, A nın bazı G ye ait olması mümkün değildir. Halbuki onun her G ye ait olabileceği farzolundu. Olumsuzluğun taallûk ettiği G ise, ispat şekli aynıdır.— Şimdi de olumlu öncülün gerekli, öbürünün olağan olduğunu; söz gelimi, A nın hiç bir B ye ait olmamasının mümkün olduğunu, ama her G ye ait olmasının gerekli olduğunu kabul edelim. Böyle bir terimler durumuyle hiç bir kıyas olmayacaktır, •çünkü B nin gerekli olarak G ye ait olmaması da olabilir. Gerçekte, A nın ak, B nin insan, ve G nin de kuğu kuşu olduğunu kabul edelim. Ak gerekli •olarak kuğu kuşuna, aittir, ama onun hiç bir insana ait olmaması mümkündür; insan'm hiç bir kuğu kuşu'na ait olmaması gereklidir. O halde olağan sonuçlu bir kıyas olmayacağı, bu apaçıktır, çünkü gerekli gerekli olan şey, dedik ki, olağan değildir. Bununla beraber, gerekli olan, dediğimiz gibi, ancak iki öncül gerekliyse, veya hiç değilse olumsuz öncül gerekliyse çıkacağından, gerekli sonuçlu kıyas da olmayacaktır. Bundan başka, terimler bu suretle konuldukları zaman, B nin G ye ait olması da olabilir: G nin B ye tabi olmasını, A nın her B ye ait olmasının mümkün olmasını ve A nm gerekli olarak B ye ait olmasını hiç bir şey menedemez. Söz gelimi, G nin uyanık olmak, B nin hayvan, A nın da hareket olduğunu farzedelim: hareket gerekli olarak uyanık olmak'a aittir, onun her hayvana ait olması mümkündür, ve her uyanık olan hayvandır. O halde, terimler böyle bir münasebette oldukları

ORGANON III — F. 5/6

60

ORGANON

IH.

zaman sonuç gerekli olarak bir olumlu asertorik ise sonucun olumsuz asertorik olmadığı açıktır. Karşı tasdikler de ortaya konulamaz. Bunun sonucu olarak, burada hiç bir kıyas olmayacaktır. — Olumlu,, bir nakil konusu olduğu zaman ispat aynıdır. Fakat öncüller benzer şekilde iseler; olumsuz oldukları zaman, yukarıdaki şekilde yapılan olağan öncülün aksediimesiyle daima bir kıyas elde olunur. A nın B ye ait olmamasının gerekli olduğunu, ama. A nın G ye ait olmamasının mümkün olduğunu farzedelim: öncüllerin aksediimesiyle, B hiç bir A ya ait olmayacaktır. A her G ye ait olabilir; bu ise bize birinci şekli verir. Olumsuzluk G ye taallûk ederse, çözüm aynıdır. — Buna karşdık, her iki öncül de olumlu iseler, kıyas olmayacaktır. Gerçekte, hiç bir olumsuz öncül ne basit yükleme içinde, ne de gerekli yükleme içinde alınması dolayısıyle, sonucun ne olumsuz asertorik, ne de olumsuz gerekli olmayacağı açıktır. Sonuç, olumsuz olağan da olmayacaktır. Çünkü terimler bu cinsten bir münasebette olduklarından, B nin G ye ait olmaması gerekli olacaktır: işte söz gelimi, A ak; B kuğu kuşu, G de insan olarak alınırsa, hal budur. Karşı tasdiklerden de sonuç çıkarılamaz, çünkü B nin gerekli olarak G ye ait olmadığı ispat edilmişti. O halde hiç bir suretle kıyas elde olunmaz. Bölümcül kıyaslar için çözümler aynı olacaktır. Gerçekte olumsuz, bütüncül ve gerekliyse, hem olağan, hem de olumsuz asertorik sonuçlu bir kıyasolacaktır. (ispat akis yoluyle yapılır); ama bu olumlu ise, burada kıyas olamaz. İspat, bütüncül önerme-

ORGANON XII.

61

ler için yapılanın aynıdır ve aynı somut terimler yar•dımıyle yapılacaktır. — Öncüllerin her ikisinin de olumlu oldukları zamanda sonuç yoktur: bu da yukandaki gibi ispat edilebilir. — Fakat öncüllerin her ikisi de olumsuz ve yüklememeyi gösteren öncül, bütüncül ve gerekli olduğu zaman, konulan bu öncüllerden gerekli olarak hiç bir sonuç çıkmayacaktır, ama olağan öncülün aksolunması bundan önceki hallerde olduğu gibi bir kıyas verecektir. — Fakat öncüllerin her ikisi de belirsiz veya bölümcül iseler burada kıyas olmayacaktır. İspat, yukarıdakinin aynıdır ve aynı somut terimler yardımıyle yapılır. O halde, dediklerimize göre, olumsuz bütüncül gerekli olarak konulursa daima yalnız olumsuz olağan sonuçlu değil, olumsuz asertorik sonuçlu bir kıyasın da elde olunduğu açıktır; bunun aksine olarak, gerekli olan olumlu ise hiç bir zaman kıyas olmayacaktır. Yine açıktır ki terimler arasında böyle bir münasebetten hem asertorik yükleme halinde, hem de gerekli yükleme halinde kıyas elde olunur veya elde olunmaz. Hâsılı bütün kıyasların yetkinsiz oldukları ve yetkinliklerini bundan önce gösterilen şekillerden aldıkları apaçıktır. 20. < M O D A L KIYASLAR (devam). — İKİ OLAĞAN ÖNCÜLLÜ Ü Ç Ü N C Ü ŞEKİL KIYASLAR. > Birinci şekilde, öncüllerin her ikisi de olağan iseler veya sadece onlardan biri olağan ise, burada

bölümcül olarak aksolunuyor ve B için her G ye ait olmak mümkündür. Mademki olumsuz. sonuç da olağan olacaktır. sonuçlarda bulunan olağanı. Burada da. A nm her G ye ve G nin bazı B ye ait olması mümkünse. ne de asertorik olacaktır. Bunun sonucu olarak. yukandaki gibi olumsuz asertorik sonuçlu kıyas olacaktır. Gerçekte. birinci şekli elde edeceğiz. O halde ilkin olağan öncülleri alalım ve A nınher G ye ait olmasının mümkün olduğunu farzedelim. Fakat öbür öncül gerekli olarak konulduğu zaman. halbuki öncüllerin akis olunmasıyle bundan önceki haldeki gibi bir kıyas elde olunacaktır. öbürü bölümcül ise asertorik önermelerdeki gibi aynı teriıMer münasebetine göre bir kıyas elde olunacak veya . Fakat terimlerden biri bütüncül. bundan gerekli olarak A nm bazı B ye ait olmamasının mümkün olduğu çıkar: akis yoluyle tekrar birinci kıyası elde ederiz. ohalde G nin de bazı B ye ait olması mümkün olacaktır. bu önermelerin kendilerinden hiç bir gerekli sonuç çıkmayacak. A ve B nin G ye ait olmamalan mümkünse. olumlu ise sonuç ne gerekli. öbürü asertorik olduğu zaman yine olağan» olacaktır. akis yoluyle. olumsuz ise. A nın bazı B ye ait olması da mümkündür: birinci şekil elde olunur. öncüller olağanlığı ifade ettiklerr zaman. kıyas olacaktır. — Fakat öncüllerin ikisi de olumsuz iseler.62 ORGANON IH. bundan önceki manada almalıdır. olumsuz olağanlan değiştirerek. burada da. öncüllerden biriolağan. — A nın hiç bir G ye ait olmaması ve B nin her G ye ait olması mümkünse.

> öncüllerden biri sırf yüklemeyi. — ÖNCÜLLERİNDEN BİRİ OLAĞAN. G nin de bazı B ye ait olması mümkünse. biri bütüncül. A nm her G ye. yüklememeye: •at. 63 olunmayacaktır. Bölümcül öncülün aksolunmasıyle yine birinci kıyas elde olunacaktır. yine böyle olacaktır. çünkü A nm gerekÜ olarak her B ye ve gerekli olarak hiç bir B ye ait olmaması lâzımdır. insan. Yükleme terimlerine misal: hayvan. BG olumlu ise: biz yeniden. BG ye eklenmişse. AG öncülü olumsuz. ama bunlar aksolunursa. bundan önceki halde olduğu gibi. — Yine bunun gibi. < M O D A L KIYASLAR (devam). öbürü bölümcül olmak üzere her iki öncül olumsuz olarak konulursa böyle alman öncüllerden hiç bir kıyas çıkmayacaktır. Orta terim ak'dır.ORGANON Eti. öbürü olağanlığı ifade ederse. A da bazı B ye ait olabilecektir. ÖBÜRÜ ASERTORİK O L A N Ü Ç Ü N C Ü ŞEKİL KIYASLAR. Bütüncül olan. olağan olacaktır. Öncüllerin her ikisi de belirsiz iseler veya bölümcül olarak alınmışlarsa. — Buna karşılık. A nın her G ye. ak. ve bundan önceki halde olduğu gibi aynı . 21. B nin •de bazı G ye ait olmasının mümkün olduğunu farzedelim. kıyas olmayacaktır. ak. sonuç asertorik değil. Gerçekte. insan. kıyas olacaktır. akis yoluyle birinci şekli elde edeceğiz.

terimlerin olumlu olduğunu ve A tun her G ye ait. birinci şekilde öncüllerden biri olağanlığı ifade ederse. B nin her G ye ait olmasının ve A iıın bazı G ye ait olmamasının mümkün olduğunu farzedelim. aynı tarz kıyas elde olunacaktır. sonucun da olağan olduğunu söyledik. terim münasebetlerine göre kıyas olacaktır. olumlu. gerekli olarak A için bazı B ye ait olmamanın . sonuç da A için bazı B ye ait olmasının mümkün olduğu olacaktır. Böylece asertorik sonuçlu değil. ama aksedilirlerse bundan önceki halde olduğu gibi kıyas olacaktır. böylece. Gerçekte. yeniden birinci şekil elde olunur ve bu şekilde öncüllerden biri olağanlığı ifade ederse sonucun da olağan olacağı ispat edilmişti.64 ORGANON IH. bölümcül olursa. BG öncülünün aksolunmasıyle birinci şekil elde olunacak. öncüllerden biri bütüncül. veya olumsuz. her ikisi de olumlu oldukları zaman. Gerçekte. bütüncül. AG öncülü olumsuz ve BG öncülü olumlu olursa sonuç yine aynıdır: her iki halde de sonuç olağan olacaktır. Bundan. öbürü bölümcül ise. — ilkin. — Olumsuzluk küçük uca tatbik olunursa. B nin ise her G ye ait olmasının mümkün olduğunu farzedelim. olağan sonuçlu kıyas olacağı açıktır. veya asertorik olan ikisinden hangisi olursa olsun. Gerçekte. veya her iki öncül olumsuz olarak alınırsa. çünkü hepsi birinci şekil yardımıyle yetkinleştirilecelerdir. — Fakat bütüncül olan olumlu ve bölümcül olan olumsuz ise ispat saçmalık yoluyle yapılacaktır. konulmuş olan öncüller de bir kıyas teşkil etmezler. — BG öncülü asertorik ve AG öncülü olağan ise.

bütüncüller halinde verilmiş olanın aynıdır ve aynı terimlerin yardımıyle yapılır. hem de olumsuz asertorik olacaktır. sonuç hem olumsuz olağan. < M O D A L KIYASLAR (devam).ORGANON Eti. ÖBÜRÜ GEREKLİ OLAN Ü Ç Ü N C Ü ŞEKİL KIYASLAR. Fakat tıpkı öbür şekillerde olduğu gibi olumsuz gerekli sonuçlu kıyas olmayacaktır. A nın gerekli olarak her G ye ait oldu ğunu. O halde ilkin terimlerin olumlu olduğunu kabul edelim. gerekli olarak her G ye ait olacaktır. olarak konulA da A mn farzo- Öncüllerden her ikisi de belirsiz veya bölümcül oldukları zaman. Halbuki bazı G ye ait olmamak imkânım haiz olduğu lunmuştur. terimler olumlu olduklan zaman. İspat. — ÖNCÜLLERİNDEN BİRİ OLAĞAN. 65 mümkün olduğu çıkar. 22. ve B de her G ye ait olarak muşsa bizim daha önce ispat ettiğimiz gibi. A gerekli ber B ye aitse. daima olağan sonuçlu kıyas olacaktır. öbürü olumsuz olduğu zaman. kıyas olmayacaktır. Fakat öncüllerden biri olumlu. > Öncüllerden biri gerekli. gerekli olan olumlu ise sonuç olumsuz olağan olacaktır. ve B nin her G ye ait olmasının mümkün . olumsuz be. öbürü olağan ise. Gerçekte.

A asertorik tarzda değil. Gerçekte.66 ORGANON IH. bundan önce geçen hallerde- . AG öncülü olağan olarak konulmuşsa. buradan gerekli olarak. BG olumlu öncülünün aksolunmasıyle birinci şekil elde olunacaktır. bunun sonucu olarak. B nin de her G ye ait olmasının gerekli olduğunu farzedelim. bundan hem A nın bazı G ye ait olmayabildiğinin. hem A nın asertorik olarak bazı G ye ait olmadığının çıktığını gördük. ve olumsuz öncül olağanlığı ifade ettiğinden. — Fakat gerekli olan olumsuz öncül ise. ispat aynı olacaktır. BG öncülü gerekli olarak. Şimdi olumlu gerekli olmak üzere bir öncülün olumlu. olumsuz öncül de gereklidir. böyle elde olunan öncül olağan ise. A nın asertorik olarak bazı B ye ait olmadığı sonucu çıkar. söz gelimi. olağan tarzda bazı B ye ait olacaktır. sonucun olağan olduğunu söyledik. öbürünün olumsuz olduğunu. Mademki A nın her G ye ait olması gereklidir ve G nin bazı B ye ait olması mümkündür. — Fakat olumsuzluk küçük uca tatbik edildiği zaman. Yine birinci şekli elde edeceğiz. sonuç hem A nın bazı B ye ait olmamasının olağan olduğu. çünkü birinci şekilde elde olunan netice bu idi. olduğunu farzedelim. hem de A nın asertorik olarak bazı B ye ait olmadığı olacaktır. A nın hiç bir G ye ait olmamasının mümkün. sonucun olağan olacağı açıktır. öncüller bu durumda oldukları zaman. B nin her G ye ait olması mümkün olsun. farzedelim ki A nın G ve ait olmaması gerekli. bunun sonucu olarak. çünkü öncüller birinci şekilde böyle bir durumda oldukları zaman.

ORGANON HL «7 ki gibi. öncül değişimi ile kıyas olacaktır. kıyas olmayacaktır. buna karşılık bu öncül gerekli ise gerçekte sonuç. Nihayet. ne zaman asertorik olduğu görülüyor. terimler bütüncül olsunlar veya bütüncül olmasınlar. olağan sonuçlu kıyas olacaktır. Terimlerden biri bütüncül. bu kıyasların birinci şekilde yetkinleştirilmeleri gereklidir. asertorik sonuçlu değil. bütün bu kıyasların yetkin olmadıklan ve bu yetkinliklerini birinci şekil kıyastan aldıklan açıktır. burada kıyas olmayacaktır. sonuç da bir olumsuz asertorik olacaktır: İspat tarzı. halbuki gerekli ise. insan. aynı olacaktır. öbürü bölümcül olarak orta terime eklenilirse. bütüncüller için yapıldığı gibi. Bütüncül yükleme için terimler: uyku. ne zaman ve nasd kıyas olacağı. öyle ki birinci şekil kıyasta gerekli olarak vaki olan üçüncü şekil kıyaslarda da vaki olur. olumlusu gerekli olmak üzere bir olumsuz. Fakat gerekli olan olumsuz olduğu zaman. insan. fark gözetmeksizin bir olumlu bütüncül gerekli veya bir olumsuz bütüncül gerekli olduğu için. bir de olumlu iki öncül alınırsa çözüm aynıdır. Her iki öncül de olumlu ise. bu şekilde de. uyanmış at. ve ne zaman kıyasın olağan. ve aynı terimler yardımıyle yapılacaktır. bütüncül yüklememe için: uyku. Gerçekte. olumsuzluk olağansa burada akis yoluyle kıyas olacaktır. İspat. uyuyan at. Şu halde. — Fakat bütüncül olarak alınan olumsuzluk küçük uca eklendiği vakit. buna benzer neticeler elde edilecektir. .

Gerekli olarak. ister hipotetik olarak olsun bir konuya bir yükleme veya yüklememe gösterir. bir yandan da. B yi yüklenmişse alınan. — BİRİNCİ ŞEKLE ÎRCA. G •de başka hiç bir terim hakkında. üstelik. A nın B ye ait olduğunu veya olmadığını çıkarmamız icap ediyorsa bir şeyin bir şeyi yüklenmesi gereklidir. her ispat ve her kıyas ister bütüncül olarak. dediklerimizden apaçıkça çıkmaktadır. bir tek şeyin bir başka bir tek şeye yüklenmesi hiç bir gerekli sonuç gerektiremez. Kıyas yoluyle. A . Saçmalığa irca ise hipotez yoluyle ispatın bölümüdür. — Bunun sonucu olarak. Gerçekte. ne de başka bir terim G hakkında. — Fakat A G hakkında tasdik edilmişse. ne başka bir terim A hakkında tasdik edilmemişse hiç bir kıyas elde olunmayacaktır. O halde ilkin doğrudan doğruya ispatlı kıyasların sözünü edelim: onlar hakkında ortaya koyacağımız şey saçmalık yoluyle ispat olunan kıyaslara "veya umumî olarak hipotez yoluyle ispat olunan kıyaslara ait hususları aydınlatacaktır. ispan istenilen ilk önermedir. ispat ister doğrudan doğruya. îşte .68 ORGANON IH. < Ü Ç ŞEKLÎN UMITMÎ TATBİKATI. umumî olarak her kıyasın böyle olduğu da her kıyasın bu şekillerden biriyle teşkil edildiği ispat olunur olunmaz aşikâr olacak bir şeydir. ister bölümcül olarak. 23.> Bu şekillerdcki kıyasların birinci şekildeki bütüncül kıyaslarla yetkin olduklan ve ona irca olun•duklan.

Çünkü. ikisi arasında yüklemlerin bağlantısını sağlayacak bir aracı almanın .. biz falan yüklemin falan konuya olan bir münasebetini tesis eden bir kıyas elde etmek istiyorsak. veya hiç bir yüklemi müşterek olarak almayıp her bir terim hakkında kendine has olan yüklemleri tasdik veya inkâr ederek. Bunun gibi. Fakat hakkında bir şey tasdik etmeden. herhangi bir suretle her bir uçla yüklemeler yoluyle münasebete getirilmiş bir orta terim olmadan bir şeyi bir başka şeye vükleyen bir kıyas hiç bir zaman olamaz. tasdik edilmişse kıyasın vücut bulmasına karşı gelecek hiç bir şey yoktur. ait ise B ye ait bir münasebeti sonuç olarak veren bir kıyas da olmayacaktır.ORGANON JIL 6» bunun için. bir şey inkâr etmeden B ile bir münasebet kuran bir öncülü almak. mümkün değildir. fazladan bir başka öncül daha almak gerektir. ve filân yüklemle falan konu arasında bir münasebet tesis eden kıyas ise bu yüklemin bu konuya taallûk ettiğini gösteren öncüllerden hareket eder. Gerçekte. bu da daha bir başka terime ve ilh. A nın B ye olan bir münasebetini tesis eden bir öncül almak da mümkün değildir.. veya bir başka terim A hakkında. fakat kalan konuyla bir münasebet tesis eden kıyas bu konuyla bir münasebet kuran öncüllerden hareket eder. bu terimlerden hiç biri B ye birleşmeksizin. veya bir başka terim G hakkında . G. — A bir başka terim hakkında. bir başka terime. umumî olarak kıyas öncüllerden itibaren teşkil edilir. Bundan. umumî olarak. bununla beraber bu kıyas konulan öncüllerle B ye ait hiç bir münasebeti sonuç olarak çıkarmayacaktır.

cak olan ilk önerme. ya G yi öbür ikisine •veya öbür ikisini G ye yükleyerek) bizim sözünü ettiğimiz şekillere uyan üç tarzda mümkün ise. kıyas yoluyle sonuç olarak çıkarılır. — O halde gerekli olarak. dediğimiz gibi. doğrudan doğruya ispatlı kıyasların bizim sözünü ettiğimiz şekillerde yapddığı aşikâr bir şeydir. daima. bir imkânsızlık <ilk önerme"" i l e > çelişik önermeden çıktığı zaman hipotetik olarak çıkar. Saçmalık yoluyle ispat olunan kıyaslar için de bunun böyle olduğu ise aşağıdaki düşünceler gereğince apaçık olacaktır. her kıyasın gerekli olarak bu şekillerden birinden çıktığı açıktır. o zaman tek sayıların çift sayılara eşit olduğu sonucu çıkardır ve yanlış bir sonucun çelişik bir önermeden çıkması yüzünden diyagonalin ölçülemezliği hipotetik olarak tasdik ve ispat olunur. Bunun sonucu olarak.». doğrudan doğruya ispatlı bir kıyasla elde edilmiştir. diyagonal ölçülür diye konulsa. Gerçekte. mademki saçmalığa ircalarda yanlış. (ya A yı G ye. saçmalık yoluyle istidlâl işte budur: başlangıçta kabul edilmiş olan hipotezin yardımıyle bir şeyin imkânsızlığını ispattan ibarettir. çünkü. diyagonalin ölçületnezliği. hatta orta terimlerin çokluğu halinde bile. saçmalık yoluyle bir muhakeme yapddığı vakit yanlış. Çünkü. iki uçta da müşterek olan bir şey alınacaksa ve bu. Söz gelimi. aynı şekil elde olunacaktır. tek sayıların çift sayılara eşit olacakları sebebiyle tasdik ve ispat olunur. Böylece. B ile olan bağlantı birçok orta terimler vasıtasıyle olursa muhakeme yine aynıdır.70 ORGANON IH. G yi B ye. gerektiği sonucu çıkar. mademki ilk önerme hipotetik . ama ispat oluna.

farzedelim ki musiki zevkinin iyi olduğunu tasdik edeceğiz. —Gerçekte. bit ispatı istenileni delil olarak alma (petition de principe) olacaktır. Bu nokta da bir kere tasdik ve ispat olundu mu. < Ö N C Ü L L E R İ N NİTELİĞİ VE NİCELİĞİ > Bundan başka. kıyas ilk önermenin yerine konulan önermeye taallûk eder. bazı zevkin iyi olduğu ilân edilirse: ya bu musikiden başka bir zevktir ve o zaman sonucun ortaya konulan mesele ile hiç bir ilgisi yoktur.ORGANON Eti. veya bu zevk musikidir. doğrudan doğruya ispatlı kıyasların şekillerle yapıldığını ortaya koyduk. — Fakat bütün bunlar doğru ise. 24. her kıyasta. her ispat ve her kıyas gerekli olarak. — Bütün öbür hipotetik kıyaslar için de çözüm aynıdır. . Bütün bu hallerde. gerçekte. terimlerden birinin olumlu olması ve bütüncül bir yükleme bulunması gerekir: bütüncül olmadan ya kıyas olmaz. veya bu. her kıyasın birinci şekille yetkinleştirildiği ve bu şeklin bütüncül kıyaslara irca olunduğu açıktır. 71 olarak tasdik edilmiştir ve mademki biz daha önce. bizim gösterdiğimiz üç şekille meydana gelmek zorundadır. Kendisine heri ilâve etmeksizin zevkin iyi olduğu ilân edilirse burada kıyas olmayacaktır. ama bu ilk önerme kabullenme veya herhagi bir başka hipotez ile elde edilmiştir. veya kıyas olarak ortaya konulan meseleye taallûk etmez. o halde saçmalığa irca edilerek yapılan kıyaslatın da yine bu şekillerle yapdacakları apaçıktır.

veya olağan olarak da öbür yükleme şekillerini de göz önünde tutmalıdır. sonuç bütüncül ise terimler de gerekli olarak bütüncüldür. kalan açılann da [E ve ZJ eşit olduktan ortaya konulursa. yarım daireler içine çizilen açıların eşit olduklarını koymadan A + G açısı B + D açısına eşit olarak alınırsa. Umumî bir tarzda. eşit açdar eşit açılardan çıkarıldığı vakit kalan açılann da eşit olduklan konulmadıkça. kıyasın ne zaman olacağı. ve bütüncül olanın. nihayet kendileri de eşit olan dik açılardan eşit açılar çıkarılmakla. umumî bir tarzda. aynı zamanda gerekli. kı- . aynı bir daire parçası içine çizilen bütün açıların eşitliğini ortaya koymadan. ister bunlardan birinin gerekli olarak sonuca benzer olduğu yine apaçıktır. söz gelimi. bu son tarzda olduğu kadar birinci tarzda da tasdik ve ispat edilir. iki kenarı eşit bir üçgenin yan açılarının da eşit olduğunu ortaya koymak için daha iyi farkına vanlabilir. fakat terimler bütüncül iseler sonucun bütüncül olmaması olabilir. ne zaman olmayacağı. ispatı istenileni deÜl alma yapılacaktır. şimdi de bundan başka. G açısı D açısına eşit olarak alınırsa. — Bu geometri şekillerinde. o zaman bir ispatı istenileni delil olarak alma yapılır. <Bir dairenin > merkezine A ve B doğrularını uzatalım. ancak hepsi bütüncül olan terimlerden itibaren tasdik ve ispat edildiği görülür. asertorik.ORGANON IH. Her kıyasta ister iki öncülün. Bunun sonucu olarak. Öyleyse her kıyasta bir bütüncül yüklemin bulunması gerektiği. Aynca umumî bir tarzda. Halbuki bölümcül olan. demek istiyorum ki: yalnız olumlu veya olumsuz olarak değil.

B ve E vasıtasıyle. O zaman bunlardan birinin öbürüne olan münasebetinin. birçok kıyaslardır. aynı sonuçlar için birçok orta terimler olmaktan hiç bir şey alıkoymaz. 7J yasın ne zaman sağlam. veya B ve G önermeleriyle ortaya konulabilir. B ve G vardır. E nin ABGD önermelerinin sonucu olduğunu kabul edelim. aynı sonuç türlü önerme çiftleri ile elde edilebilirse de üç terimle yapılacaktır. Fakat burada da bir kıyas çokluğu vardır. ama G nin A dan ve B den çıktığı tarzda elde olunamaz. E sonucu A ve B önermeleri ile ve G ve D önermeleriyle. B ise Z ve T vasıtasıyle elde edilmiştir. bütünün bölüme mü- . çünkü sonuç çokluğu. A ve B öncüllerinden her birinin kıyas yoluyle elde edilmiş olduğu zaman durum yine budur. fakat bu halde karşılaştığımız artık bir kıyas değil. Gerçekte.ORGANON IQ. ÖNCÜLLERİN VE SONUÇLARIN T A A Y Y Ü N Ü > Yine apaçıktır ki her ispat. sözgelimi: A. < TERİMLERİN. Bu hallerde birçok kıyaslar değd de bir tane bulunması istenilirse böylece aynı sonuç üç terimden fazlasıyle elde olunabilir. yani A. Gerçekte. ne zaman yetkin olduğu ve kıyas varsa terimlerin bizim gösterdiğimiz tarzlardan birine göre bulunmaları gerektiği görülür. 25. daha fazlasıyle değd: söz gelimi. veya A ve B. veya A ve G. öbürü bir kıyasın neticesi de olabilir. Bu önermelerin biri bir tümevarımın.

Bu. veya A. veya bunlardan ayn bir başkası olacaktır. ve E önermesinden başka bir şey olamayan. birinin bütün öbürünün bölüm olduğu tarzda bir münasebet içinde bulunurlarsa bunlardan yine bir sonuç çıkacaktır: bu ya E önermesi. — Sonuç E ise kıyas. veya bizim mümkün olarak gösterdiğimiz manada. Meğer ki bu bir tümevarım. G bir kıyas meydana getirecek şekilde D ile münasebette değilse. veya bir gizleme. nasebeti gibi alınması gereklidir. veya bu cinsten başka bir kast ile konulmuş olmasın. Bundan çıkan. ve kıyasın başlarken konulan önermeyi ispat ve . ve G ve D den A ve B önermelerinden biri veya bunlardan başka biri çıkardırsa. bazı terimler gerekli olarak bu cinsten bir münasebette bulunurlar. böylece. veya A ve B önermelerinin birinden biri. önermeler boşuna konulmuş olacaklardır.74 ORGANON IH. Ama G ve D önermeleri. aynı şeyin birçok terimlerden çıkması vaki olacaktır. G ve D den hiç bir sonuç çıkmazsa. — Fakat A ve B önermelerinden E çıkmayıp da bir başka sonuç çıkarsa. veya B ise ya kıyas çokluğu olacaktır. E. o zaman konu ile ilgisi olmayan birçok kıyaslar elde ederiz. çünkü kıyasın E yi ortaya koyduğu farzolundu. bu önermelerin de boşuna alındıklan. veya G ye D önermelerinin birinden biri olan veya nihayet bunlardaa ayn bir başkası olan bir sonuç vardır. Fakat sonuç bu önermelerden başka ise birbirleriyle bağlantısı olmayan birçok kıyaslar elde edeceğiz. Öyleyse A önermesini B önermesi ile bu münasebette farzedelim. yalnız A B öncüllerinden itibaren kurulmuş olacaktır. çünkü daha yutanda ispat olundu ki kıyasın bulunduğu yerde.

ORGANON Eti. ancak iki öncüle bağlı bulunduğu apaçıktır: çünkü üç terim iki öncül yapar. — Fakat prosilloj izmlede veya birçok bitişik orta terimlerle bir sonuca varıldığı vakit. bir sonucun daha fazla sayıda değil. başlangıçta söylediğimiz gibi. ama almaş halinde. 75 tasdik etmediği vaki olur. terimlerin sayısı yine öncüllerin sayısından bir fazla olacaktır (çünkü ilâve edilmiş bulunan terim ya dışa. AB önermesi. Bu nokta bir defa aydmlatddıktan sonra. Bununla beraber daima öncüller çift. bir yenisi ilâve olunmasın. Bütün bunlardan apaçıkça her ispatın her kıyasın ancak üç terimle yapılacağı sonucu çıkar. G ve D orta terimleriyle elde edildiği vakit. terimler tek olmayacaklardır. öncüllerin sayısı da münasebederin sayısına eşit olacaktır. İmdi kıyaslar esas öncülleri göz önünde tutularak alınırsa her kıyas çift sayıda öncüllerden ve tek sayıda terimlerden meydana gelecektir. veya içe konulmuş olacaktır: her iki halde de münasebetlerin sayısının terimlerin sayısından bir eksik olduğu vaki olur). çünkü terimlerin sayısı öncüllerin sayısından bir fazladır ve sonuçların sayısı da mıcüllerin sayısının yarısı olacaktır. söz gelimi. O halde görülüyor İri esas sonucun kenetlerinden çıktığı öncüllerin (çünkü daha önceki sonuçlardan bazıları gerekli olarak öncüldürler) çift sayıda bulunmadıkları her kıyas yoluyle istidlalde böyle bir tutamak ya kıyas yoluyle çıkarılmış değüdir veya tezini ortaya koymak için gerekli olduğundan daha çok meseleler ortaya koymuştur. meğerki kıyaslan yetkinleştirmek maksadıyle. öncüller çift olduğu .

ilâve edilen sonuçların sayısı.76 ORGANON III. halbuki daha küçük . öbürü B ye nispetle iki sonuç eklenmiş olur. önceki terimlerin sayısından bir eksik olacaktır. çünkü ancak bir tek terime göre kıyas yapılmayacaktır. terimin ilâvesi ne taraftan olursa olsun. O halde sonuçlar terimlerden ve öncüllerden çok fazla olacaklardır. 26. birçok şekillerde ve birçok tarzlarla çıkarılanın ispatı daha kolaydır. bundan. Gerçekte. Terim içe konulmuşsa durum yine aynıdır. Bütün öbür eklemeler için kaide aynıdır. her şekilde elde edilen sonuçların tabiatını ve ne tarzda buna erişildiğini biliyoruz. Gerçekte. böylelikle bari A ya nispetle. bir terim ilâve olundukça bir öncül ilâve olunur. çünkü ancak son terime göredir ki kıyas yoktur. ne terimler. bir terim ilâve olunduğu zaman. Gerçekte. terimler çift olduğu zaman öncüller tektirler. ne türlü meselenin çözülmesinin zor veya kolay olduğunu da açıkça görüyoruz. sonuçlar. ama bütün öbürlerine göre bir tane kıyas vardır: sözgelimi. Buna karşılık. terimler tek sayıda olduklarından her ilâvede onları almaş halinde tek ve çift yapmak zorunda olduğumuz sonucu çıkar. öncüller çift sayıda. < H E R ŞEKİLDE KONULACAK VEYA REDDEDİLECEK ÖNERME NEVÎLERÎ. zaman terimler tek.> Mademki kıyasların konularını. ne de öncüller hususunda aynı kaideye bağlı olmayacaklardır. ABG ye D terimi eklenirse.

Olumlu bölümcül birinci şekille ve son şekille. bütüncülleri bölümcüllerle or- . Çünkü olumlu bütüncül hem olumsuz bütüncül hem olumsuz bölümcül ile reddolunur. 77 sayıda şekillerle ve tarzlarla çıkarılanın ispatı daha güçtür. ikincide iki tarzda. Biz ise olumsuz bütüncüle iki şekilde raslanıldığını gördük. Olumsuz <bütüncüller> için de bu böyledir. reddedilmesinin en kolay olduğu açıktır. . Umumî olarak bütüncülleri reddetmek bölümcülleri reddetmekten daha kolaydır. Olumlu bütüncül ancak birinci şekille ve bu şekille de yalnız bir tarzda ispat olunur. o halde olumsuz bütüncül ise bütün şekillerde. bunları da bütüncüllerle reddetmek mümkündür. Fakat bölümcüllerin ortaya konulması daha kolaydır. — Ve umumî olarak. hem ikinci şekille. olumlu bütüncülün ortaya konulmasının en zor. üçüncüde ise üç tarzda ispat olunur. Bunun sonucu olarak. ama birincide yalnız bir tarzda. buna karşdık. çünkü ispatı daha çok sayıda şekillerle. bölümcüller ancpk tek bir tarzda reddedilebilirler: olumlu bütüncülün veya olumsuz bütüncülün isbatıyle. birinci ile yalnız bir tarzda. olumsuz bölümcül bütün şekillerde. daha çok sayıda tarzlarla mümkündür.ORGANON III. — Buna karşılık. Nihayet. her ne kadar bölümcülleri bütüncüllerle ortaya koymak mümkün ise de. ikinci ile iki tarzda ispat olunur. unutulmamalıdır ki önermeleri birbiriyle. ikinci ile üç tarzda ispat olunur. olumsuz bütüncül de ikisinde ispat olunur. birinci ile yalnız bir tarzda. bütüncülleri bölümcüllerle.Olumsuz bütüncül hem birinci şekille. çünkü ilk önerme olumlu bölümcüller kadar olumlu bütüncüllerle de reddedilir.

başka deyişle ferdî olan ve duyulabilen). halbuki başka şeyler o şey hakkında tasdik edilebilirler (çünkü bu ferdî şeylerden herbiri hem insandır.> Ortaya konulan mesele için ne tarzda daima bol bol kıyaslar sağlayabileceğiz. daha başka şeyler de başka . hem de hayvan). aynı zamanda onları teşkil etmek gücüne de sahip olmak zorundayız. şüphe yok. Herhangi bir kıyasın elde olunma tarzı ve buna erişmek için terimlerin ve öncüllerin sayısı ve öncüllerin kendi aralarındaki münasebetleri ve bundan başka her şekilde ispat olunan meselenin tabiatı ve her bir meseleye uygun gelen şekillerin sayıca çok veya az oluşu bütün bunlar bizim şimdi dediklerimizden açıkça çıkarlar. Aynı zamanda ortaya koymaktan ziyade reddetmenin daha kolay olduğu apaçıktır. Var olan bütün şeylerden bazdan hiç bir başka şey hakkında doğrulukla bütüncül olarak tasdik edilmeyecek bir tabiattadırlar (sözgelimi Kleon ve Kallias. biz yalnız kıyasların meydana gelme tarzlarını bilmek değil. ve her bir meseleye ait ilkelere hangi yolla erişeceğiz.78 OKGANON UL taya koymak mümkün değildir. 27. < KATEGORİK KIYASLARIN U M U M Î KAIDELERÎ. çünkü. işte şimdi ortaya koymamız gereken şey budur.

sökelimi. Bundan başka yükleminin yukarıya doğru gidişinde durulması gereken bir anın olduğu sözünü edeceğiz. önce olan hiç bir şey tasdik edilmez. her duyulabilenin hiç bir başka şey hakkında tasdik edilemeyecek mahiyette olduğu söylenebilir. iki tarzda tasdik edilebildikleri apaçıktır. mantıkan nesneden çıkan bütün yüklemleri. meğer ki ilinti olmasın. biz bazen bu ak Sokrates'tir veya şu gelen Kallias'dır deriz. aynı zamanda ona ait olmak imkânı bu- . onlann kendileri başka terimler hakkında tasdik edilebilirler. insan. Ortadaki terimlere gelince. O halde her bir meseleye taallûk eden öncülleri şu tarzda seçmemiz gerekir: îlkin konunun kendini. Fertler de başka şeyler hakkında tasdik edilemezler. Bu son yüklemlere dair başka bir yüklem isptat etmek mümkün değildir. sözgelimi. halbuki onlar hakkında. hayvan da insan hakkında. ancak bir sanı olarak bu mümkündür. ama başka şeyler hakkında tasdik edilebilirler. şu aşağıda gelenleri ortaya koymakla yetimsi yelim. hemen bütün tutamaklar ve bütün incelemeler belli başlı olarak onlara taallûk eder. başka terimler de onlar hakkında tasdik edilebilirler. — O halde tabiatları gereğince bir başka şey hakkında tasdik edilemeyen bazı şeylerin var olduğu apaçıktır. gerçekte. tarifleri ve nesnenin bütün hassalarını. ve bu sefer de nesnenin kendinin sonucu olduğu yüklemleri. şimdilik. Kallias hakkında. nihayet daha başkaları da daha başkaları. bundan sonra da.ORGANON UL 19 şeyler hakkında tasdik edilirler. başkaları da onlann kendileri hakkında tasdik edilirler. halbuki öbür şeyler onlar hakkında tasdik edilebilirler.

Bizim bir önermede yaptığımız gibi hiç bir vasfı olmadan çıkar. sözgelimi. öbür önerme. nesneye tabi olarak alınmamalıdır: sözgelimi ne her hayvanın insanın. faydasız ve imkânsızdır. — Sonurtularını almamız gereken konunun kendisi herhangi başka bir . ispat da o kadar yetkin olur. bütünlüğü içinde o şeye tabi olan sonurtuları: sözgelimi. olumsuzun aksolunabilmesinden ötürü. Bu cinsten yüklemler ne kadar bolsa bir sonuca da o kadar çabuk varılır. — Fakat bir bölümcül şeyin sonurtularını değil.80 ORGANON III. bütüncül olarak alınan insanın sonurtusunu seçmek gerekir. ve hakikate dayanan ne kadar çok yükler» elde edilirse. veya adalet her iyiliktir önermesi. fert olarak insanın sonurtusunu değil. Fakat onun kendilerine ait olmadığı yüklemlerin. hem bunlardan bazısı nesneye. ayrıca göz önünde tutulmasına lüzum yoktur. onun hakkında hassa olarak tasdik edilenleri. yüklemi sonurtu olan şey alır. Şu halde önerme belirsiz ise. her insan her hayvandır. sanıya göre bazısı da gerçekte ona aittir. — Bunun gibi. Halbuki öncül belli ise derhal farkına varılır. Fakat her karakteristiğini. lunmayanlan ortaya koymalıyız. öncülün bütüncül olup olmadığının iyice farkına vanlamaz. Çünkü kıyas bütüncül öncüllerle başlar. Sonurtunun kendine gelince o bütünlüğü içinde. Ve gerçekte. — Sonurtular arasında nesnenin özü içine girenleri. ne de her ilmin musikinin sonurtusu olduğu söylenemez. ve nihayet ilinti olarak tasdik edilenleri ayırdetmelidir. gösterdiğimiz sebepten dolayı konunun önertilerini bütünlükleri içinde seçmelidir.

her kıyasta sonucun ve ilkelerinin benzemesidir. — Önertiler olduğu kadar sonurtular için de değişmez bar tarzda husule gelen şeyi de elde etmelidir. bazı has yüklemlerin cinsten ayrı nevilere ait olması gerekir. Bunun hangi sebeple olduğunu söylemeye gelince. . bu aşağıdaki aydınlatılacak bir noktadır. değişmez birtakım olgulara taallûk ederi sonuçlar da bütün öncüleri veya hiç değilse bazıları birtakım değişmez olgulara taallûk eden kıyaslardan çıkarlar: bunun sebebi. söz gelimi. 81 kavram içinde bulunduğu zaman. çünkü bu gibi öncüllerden itibaren kıyas mevcut olamaz. Fakat bu son şeyler daha has bir şekilde. — Nihayet. bütün terimlerin sonurtuları olan yüklemleri de almamalıdır. insanın kendinin de sonurtusu olduğu bütün şeylerin de sonurtusudur. hayvanın önertisi olarak. umumî terimin. — Umumî kavramın önertileri olarak kendi içinde bulunan kavramın önertilerini de geçmemelidir. olumlu veya olumsuz sonurtularının konunun sonurtları arasında bulunmaması gerekir (çünkü bu yüklemler yüksek kavramın sonurtuları arasında bulunmakta idi. insandan da çıkar ve hayvana ait olmayan şey için tıpkı böyledir): alınması gereken her bir konuya has olan sonurtulardır. mademki hayvan çıkan şey. çünkü gerekli olarak. bazı yüklemler cinsin dışında nev'e hastırlar.ORGANON III. Gerçekte. insana taallûk eden şeyin seçiminden çıkar. gerçekte insanın önertisi olanı almamalı: çünkü gerekli olarak. Gerçekte. hayvan insanın sonurtusu ise.

> Bir yüklemin bir bütüncül terime ait olduğu ortaya konulmak istendiğinde bir yandan ortaya konulacak ve kendisinin de hakkında tasdik edilmiş. bir yandan da konuya ait olması gerekmeyen şeyin sonurtularını göz önünde tutmalıdır: her iki halde de. bir yanda» yüklemin. bu terimler özdeş iseler. bu konulardan biri. — Fakat bir yüklemin bir bütüncül terime değil de. Gerçekte. Gerçekte. veya bunun aksine olarak. 28. bu yüklemlerden birinin aynı ise. kendine ait olması gerekmediği şeyde bulunması imkânsızlığında olan yüklemleri. < KATEGORİK KIYASLARDA ORTA TERİM İ N ARAŞTIRILMASI İÇİN H U S U S Î KAİDELER.82 ORGANON III. bir yandan yüklemin. gerekli olarak terimlerden birinin öbürüne gerekli olarak yüklenmesi elde olunur. gerekli olarak bir bölümcül yükleme elde olunur. kendine ait olmaması geken şeyin sonurtularını. bir bütüncül olumsuz yüklemeye varılıp . bu önemlerden biri öbürünün aynı ise. bir yandan da konuya ait olması gerekmeyen içinde bulunmak imkânsızlığında olan yüklemleri. bir yanda da kendisi hakkında bir şeyin tasdik olunması gerekli bulunan şeyin sonucu olan yüklemleri göz önünde tutmalıdır. bölümcül bir terime ait olduğunun ortaya konulması bahis konusu ise o terimin de öbürünün de önemlerini göz önünde tutmak gerekir. bulunduğu yüklemin konularını. — Bir terim bütüncül olarak alman hiç bir başka terime ait olmak zorunda değilse.

Gerçekte. bu terimlerden biri öbürünün aynı ise. öyle ki A her E ye aittir. E de her H nin sonurtusudur. ve kendisine ait olmak imkânsızlığında bulunan yüklemlerin T ile gösterildiğini de farzedelim. bir yandan da konuya ait olmayana ait olmak imkânsızlığında bulunan yüklemleri göz önünde tutmalıdır. kâh ikinci şekil kıyas elde edilir. E nin yüklemlerinin Z ile. gerçekte. mademki olumsuz aksedilebilir. önemlerinin H ile. Belki bu hallerin her biri hakkında şimdi söylediklerimiz aşağıdaki tarzda daha açık olacaktır. -— Şimdi. A bazı E ye ait ol- . A hiç bir Z ye ait olmayacaktır. A her G ye aittir. B ve T özdeş iseler A hiç bir E ye ait olmayacaktır. ama Z her E ye ait olacaktır. G ve H özdeş iseler. bir yandan kendisine yüklemin ait olmadığı şeyin önemlerini. — O zaman. çünkü A. Z her E ye. çünkü B nin T ye özdeş olduğunu ve T nin hiç bir E ye ait olmadığım söyledik. önemlerinin G ile. gerekli olarak A bazı E ye ait olacaktır. çünkü B her A ya ait olacaktır. ama hiç bir E ye ait olmayacaktır. çünkü kâh birinci şekil kıyas. A nm sonurtularının B ile.ORGANONIII. — D ve H özdeş iseler. G nin sonurtusu. bazı G bazı Z ye özdeş ise A nm her E ye ait olması da gereklidir. A bir prosillojizm gereğince hiç bir E ye ait olmayacaktır. ve ona ait olmak imkânsızlığında bulunan yüklemlerin D ile gösterildiğini farzedelim. bundan gerekli olarak olumsuz bölümcül bir yükleme çıkar. — Olumsuz bölümcül bir yükleme ortaya konulmak istenirse. Z de D nin özdeşidir. — Z ve D özdeş iseler.90 dayanılacaktır.

B ye (çünkü biz B nin H ya özdeş olduğunu söyledik) ait olduğundan E her A ya ait olacaktır: fakat A nın her E ye ait olması gerekli değildir. ve A için tek başına G den ziyade KG yi göz önünde tutmak daha iyidir. onlara bağlı olanları da takip edecektir. çünkü B. Bunun gibi. aksedilmiş sonuçlu bir kıyas elde olunacaktır. fakat KZ nin sonurtusu değilse. A nm kendisinin önertilerini de göz önünde tutmalıdır. çünkü D ye de ait olmadığından ötürü H ye de ait olmayacaktır.34 ORGANOIN III. H nın özdeşi ise. Bu araştırmanın üç terim ve iki öncül vasıtasıyle yapıldığı. E ye bağlıdır. Fakat her bir terimin sonurtuları ve önertilerine taallûk eden hususlarda dikkati ilk olanlara. yine Z nin sonurtusu olabilir. A ya ve E. A nın gerekli olarak ait olmak zorunda olduğu bazı E dir. Çünkü özdeş bir terim G 1er ve Z 1er arasından alındığı vakit. — B. çünkü bir terim ilk önertileri takip ediyorsa. çünkü bütün kıyaslar işte bunlardan itibaren çıkar. fakat H . söz gelimi. E için tek başına Z den ziyade KZ yi. mayacaktır. öyle ki A bazı E ye ait olmayacaktır. çünkü bütüncül yüklemeyi bölümcüle aksetmek mümkündür. bütün kıyasların bizim sözünü ettiğimiz şekillerde olduğu apaçıktır. yani en umumî olanlara çekmek de gerekir. fakat birincileri takip etmese de yine sonuncuları takip edebilir. Bu özdeş terim or- . Böylece görülüyor ki her problemde göz önünde tutulması gereken her bir terimin yukarıda gösterilen münasebetleridir. Gerçekte A. KZ ye aitse Z ye ve E ye de ait olacaktır. A nın her E ye ait olduğu ispat edilir.

A hiç bir Z ye ait olmadığından ötürü. gördüğümüz gibi. sonurtulardan itibaren bir önerme asla ortaya konulmaz. E ye ait olmak imkânsızlığı içinde bulunan yüklemlerle özdeş iseler. birinci. — D ile H özdeş oldukları zaman. Yine görülüyor ki orta terimleri seçmenin öbür tarzları bir kıyas vücuda getirmek için faydasızdır: sözgelimi. bütün terimlerin sonurtularını çıkarmak zorunda olmadığımız görülüyor. D hiç bir A ya ait olmadığından ve her E ye ait olduğundan ötürü ikinci şekil elde olunur. — A ile Z özdeş oldukları zaman. veya A nın önertileri. A bazı E ye ait olmayacaktır: bu sonuncu şekildir. 85 ta terim olacaktır. hem de ikinci şekil elde olunur: olumsuz aksolunabildiğî ve Z nin her E ye ait olduğu doğru ise. çünkü orta terimin birine ait olup öbürüne ait olmaması gerekir. — G ile H özdeş olarak alındıkları iaman. Böylece hem birinci. Gerçekte. çünkü A hiç bir H ya ait olmayacak ve E her H ya ait olacaktır. her bir terimin sonurtuları özdeş iseler. çünkü H orta terim oluyor. çünkü bu cinsten terimlerle kıyas elde olunamaz. — Öyleyse bütün kıyasların daha yukarıda incelenen şekillerle olduğu ve hiç bir kıyas kendileri olmadan teşkil edilemeyeceğinden. veya orta terimlerden birinden birine ait olmak imkânsızlığr içinde bulunan yüklemler özdeş iseler. uçlar da A ve E olacaktır: bu suretle birinci şekil elde olunur.OEGANON IU. A bazı E ye ait olacaktır: bu sonuncu şekildir. A hiç bir E ye ait olmayacaktır. — Gerçek- . bir önerme de bütün terimlerin sonurtu vasıtasıyle yokedilemez.

öyle ki gerekli olarak B bazı T ile özdeş olmak zorundadır. ister birinci. — Şimdi de. özdeş olan terimlerin hangileri olduğunu keşfetmek gerektiği de apaçıktır: ilkin.86 ORGANON III. Gerçekte. İncelememizde. Bundan sonra. Benimsenecek olan orta terim türlü türlü değil bir ve aynı olmalıdır. sözgelimi G ve T. bizim daha önce gösterdiğimiz tarzda olacaktır: çünkü B her A ya ait olacak. te. B ve H aynı bir Şey içinde bulunamazlarsa. sonurtular. B ve Z zıt iseler. başka deyişle. fakat hiç bir E ye ait olmayacaktır. ama bu tarzda hiç bir kıyas mümkün olmayacaktır. bizim daha önce incelediğimiz tarzlara irca edilebilecektir. bundan A nın bazı E ye ait olmayacağı sonucu çıkar. sözgelimi D ve T. B ve Z özdeş iseler olumlu öncüllü ikinci şekil elde olunur. küçük uca taallûk eden öncülü olumsuz olacak olan birinci şekli elde ederiz. — Terimlerden birinden birine ait olmak imkânsızlığında bulunan yüklemler özdeş iseler. aynı bir şeye ait olamazlarsa durum budur. kıyasm zıt olarak alınan terimlerden. ayrı ve zıt terimlerin hangileri olduğunu değil. başka deyişle aynı şeye ait olmayan terimlerden çıktığı vaki olduğu bütün haller de her zaman. sözgelimi. bu terimler alınırsa burada A nın hiç bir E ye ait olmadığı sonucunu veren bir kıyas olacaktır. sözgelimi. Gerçekte. araştırmamız orta terim maksadıyle yapdıyor. yalnız bu konulan öncüller gereğince olmayacak. bu tarzda da ikinci şekli elde . — A nın önertileri E ye ait olmak imkânsızlığında bulunan yüklemlerle özdeş iseler. ister ikinci şekilde öncüllerin her ikisi de olumsuz olacaklardır.

bazı E ye ait olmayacaktır. doğrudan doğruya ispatlı kıyasların tabi olduğu aynı kaidelere tabidirler. kıyas da bu son terimlerden itibaren başlar. Fakat B ve Z zıt iseler. Bunun sonucu olarak. Böylece bu incelenenlerin kendilerinin hiç bir kıyas vermedikleri görülüyor. doğrudan doğruya ispat edilen şey. HİPOTETİK KIYASLARDA VE MODAL KIYASLARDA ORTA TERİMİN İNCELENMESİ. 29. bunun sebebi de B lerin ve T lerin özdeşliğinin unutulmasıdır. çünkü B her A ya ait olacaktır. > İmkânsızlıkla neticelenen kıyaslar. < SAÇMALIK YOLUYLE İSPAT EDİLEN KIYASLARDA. Gerçekte.ORGANON m. çünkü T nin içinde E ye ait olamayan her şey bulunmaktadır. çünkü onlar da iki terimin her birinin sonurtu ve önertileri ile teşkil edilmişlerdir. Yapılacak inceleme de her iki halde aynıdır. B gerekli olarak bazı T ye özdeş olacaktır: çünkü B ve H nın aynı bir şeye ait olamadıklarını söylemekle B nin bazı T ve özdeş olduğunu söylemek arasında hiç bir fark yoktur. O halde bu tarzda birtakım terimler araştırmak istenilince ancak dikkatimizi tutulması gerekli olandan başka bir yol üzerine çevirmekle neticelenir. gerekli olarak B ile bazı T arasında özdeşlik vardır. 10$ edeceğiz. aynı terimler vasıtasıyle saçmalık yoluyle kıyasın konusu da olabilirler ve < karşılıklı olarak > saçmalık yoluyle isbat edilmiş olan da doğrudan doğruya ispat .

saçmalığa irca için olduğu kadar doğrudan doğruya ispatlı kıyas için de. . fakat A nın her H ya ait olduğu farzolundu. A nın bazı E ye ait olduğunu koyalım. öbürü de aynı kalmışsa. imkânsız olmakla beraber. Bütün hallerde. çünkü her zaman ve bütün hallerde saçmalık yoluyle ispat terimlerin her birinin sonurtu ve önertilerinden itibaren yapılacaktır. Hangi meselede olursa olsun. gerçekte. incelemenin konularından başka yanlış sonuçlu kıyasın kendisine taallûk ettiği müşterek bir terim almak çok gereklidir. A nın hiç bir E ye ait olmayacağı açıktır. A nın hiç bir E ye ait olmadığı gibi. Gerçekte. Gerçekte. E de her H ya ait olursa T hiç bir H ya ait olyacaktır. inceleme aynıdır. Bunun aksine olarak. B nin bazı E ye ait olduğu sonucunu vereceğinden ötürü A nın hiç bir E ye ait olmadığı ispat edildiyse. ve B nin hiç bir E ye ait olmayıp her A ya ait olduğu ortaya konulursa. A da bazı E ye ait olsun. A nın da bazı E ye ait olduğunu ispat edebiliriz. fakat biz onun hiç bir E ye ait olmadığını farzettik. edilmiş olabilir: söz gelimi. onun hiç bir E ye ait olmadığı saçmalık yolu ile ispat olunacaktır. Sözgelimi. — Biz daha. öyle ki öncül aksedilmişse. A nın hiç bir E ye ait olmadığı doğrudan doğruya ispat ile gösterilmişse. B bazı E ye ait olacaktır. A nın bazı E ye ait olduğunu far•zederek. kıyas aynı terimler vasıtasıyle ispatçı ola- .88 ORGANOIN III. Sonra da B her A ya. A hiç bir E ye ait değilse.Geri kalanlar için de aynıdır. — Bütün öbür meseleler için de bu böyledir. çünkü her iki ispat aynı terimlerden itibaren başlar.

ispatçı kıyas ile imkânsızlığa götürme arasındaki faik. Bu daha aşağıda imkânsızı inceleyeceğimiz zaman aydınlanacaktır. yalnız H lar hakkında tasdik edilmiş olsaydı. yani yerine koyma yoluyle. olağan olana da tatbik olunur. demek. fakat E. ispatçı kıyasta öncüllerin her ikisinin de hakikate uygun olarak konulmasıdır. bizim gösterdiğimiz gibi yapılacaktır. inceleme yöntemi de aynı olacaktır. Fakat onların arasından bazılarını kıyas yoluyle ispat etmenin bir başka tarzı da vardır: sözgelimi. Gerçekte G 1er ve H 1ar özdeş olsalardı. yerlerine konulan konularda yapdacaktır. İnceleme ger- . inceleme. halbuki imkânsızlığa götürmede biri yanlış olarak konulmuştur.96 çaktır. Fakat hipotetik kıyasın kaç türlü mümkün olduğunu göz önünde tutmak ve tayin etmek zorundayız. bütüncül meseleler bir hipotezin ilâvesiyle bölümcül bir sonuç aranılarak ispat olunabilirler. şimdi de D 1er ve H 1ar özdeş olsalardı.ORGANONIII. o zaman A her E ye ait olurdu. başlangıçtaki konularda değil. bundan A nın hiç bir E ye ait olmayacağı sonucu çıkardı. fakat E ancak H lara ait gibi alınsaydı. Bütün meselelerin ispatı. Şimdilik saçmalığa götürmeye olduğu gibi doğrudan doğruya ispata başvurmak istediğimiz zaman da bizim aynı terimleri göz önünde tutmamız gerektiğini görmek yeter. veya niteliğe göre olan kıyaslarda. Öbür hipotetik kıyaslarda. Gerçekte. Görülüyor ki meseleleri bu tarzda da göz önüne getirebilmelidir. — Aynı yönden aynı zamanda gerekli olana da.

aynı zamanda onların başka bir yolla teşkil edilebilecekleri belirmektedir. > Bütün hallerde. < FELSEFEDE VE ÖBÜR İLİMLERDE V E Y A S A N A T L A R D A ORTA TERİMİN İNCELENMESİ. Gerçekte her kıyasın bizim sözünü ettiğimiz şekillerden biriyle teşkil edildiğini ve bu şekillerin de her bir terimin sonurtuları ve önertilerinden başka unsurlarla teşkil edilemediklerim ispat ettik: çünkü öncüller ve orta terim işte bu terimlerden çıkar. ve aynı düzende bulunan aynı terimler iledir ki ister olağan. herhangi bir sanatta veya herhangi bir ilimde olduğu gibi felsefede de yöntem aynıdır. ister asertorik sonuçlu kıyas olur. Olağana taallûk eden münasebetler halinde de. iki terimin her birinin yüklemlerini ve konularını göz önünde tutmak. Gerçekte.ORGANONIII. 30. aynı olacaktır. ve onları çürütmek veya ispat etmek gerektiğine göre kâh şu . çünkü olağana taallûk eden kıyasın işte bu terimler vasıtasıyle olduğunu ispat ettik. O halde şimdi söylediklerimizden yalnız bütün kıyaslatın bu yolla teşkil edilebildikleri değil.97 çekte. Bunun sonucu olarak bir kıyas başka terimlerle teşkil edilemez. Esasen bütün öbür yükleme şekilleri içinde de bu böyle olacaktır. tamamıyle konuya ait olmamakla beraber ona ait olabilen terimleri de almak uygun olur. onlardan mümkün olan en geniş tedariki yapmak.

iyice tayin edilen daha küçük sayıda terimler göz önünde tutmaktır. 7/8 . çünkü ancak gök olgulan uygun bir tarzda yakalandıktan sonradır ki.ORGANON III. — Fakat her bir ilimde o ilme has ilkeler çokluğu teşkil eder. hareket olunması gerekli olan sanıya uygun öncüller olduğu halde-terimlerin hakikate uygun bir yükleme teşkil edecek tarzda bulundukları öncüllerden hareket etmelidir. böylece dikkatimizin meselenin terimleri hakkında söylenenin bütünü üzerine veya aynı terimler üzerine (inkâr ile tasdik arasında. ne tarzda bulunduklarını. Bunun sonucu olarak. ispat kabul eden her şeyde bu ispatı keşfetmeye ve ispat etmeye ve tabiî olarak ispat kabul ORGANON III — F. astronominin ispatlan keşfedilmiştir. Gerçekte nesnelere ait gerçek yüklemlerinin her biri bizim incelememizde unutuimamışsa. sözgelimi. astronomi ilminin ilkelerini temin eden astronomik denemedir. açıkladık. iyilik veya ilim için nasıl br seçim yapmamız gerektiğini de ortaya koyduk. Bunun sonucu olarak. Umumî olarak kıyasın ilkelerini. 91 tarzda.diyalektik kıyaslarda. o şeyin yüklemleri yakalanır yakalanmaz. ve onları ne tarzda takip gerektiğini. veya bütüncül tasdik ile bölümcül tasdik arasında ve bütüncül inkâr ile bölümcül inkâr arasında ayırt yapmaksızın) gitmemesini önlemek için. kâh bu tarzda üç terim vasıtasıyle göz önünde tutmak gerekir. her bir konuya ait ilkeleri temin etmek denemeye aittir. sözgelimi. Demek istiyorum ki. fakat gereken şey. ve hakikat istidlalin konusu olduğu vakit . Biz her verilen konu için. derhal ispatlannı çıkarmak bize aittir. Herhangi öbür sanat veya ilim için de bu böyledir.

vasıtasıyle vücut bulduğu orta terimin daima büyük uçtan daha küçük olup daha umumî olmaması gerekir. îlkin bu husus. ölümsüzün G ile. ne de bizim açıkladığımız tarzda kıyas yoluyle ispat etmenin mümkün olduğunu bilmedikleri sonucu çıkar. etmeyen her şey için. tarif verilmesi gereken insan'm da D ile gösterildiğini kabul edelim. bölerken. > Cinslere göre bölmenin bizim açıkladığımız yöntemin küçük bir bölümü olduğunu görmek kolaydır. kendinin ispat etmesi gereken şeyin teslim edilmesini ister. Buğdan. zayif bir kıyas gibidir: o. çünkü bütüncülü orta*1 terim olarak alır. hayvan'mn A ile ölümlü'nün B ile. öncüllerin seçiminin ne tarzda yapılması gerektiğini yetecek kadar gösterdik. < BÖLME. kıyasın. gerçekte. 31. kendini aydınlatmaya gücümüz yetecektir.92 ORGANON III. Gerçekte. fakat bu hususta diyalektik üzerine eserimizde tafsilâtlı açıklamalar verdik. bir yandan da daima beklenilen şeyden üstün herhangi bir yüklemi sonuç olarak çıkarır. Halbuki bölme zıt bir neticeyi hedef tutar. O za- . ne neyin sonuç olarak çıkarmanın mümkün olduğunu. bölmeyi kullananlann hepsinin gözünden kaçtı ve onlar tözün ( ) ve özün ( T^Tt ECTXlv ) bir ispatını elde etmenin müm: kün olduğuna bizleri inandırmaya kalkıştılar. Bölme. bir yandan. O halde umumî olarak. — İspatta kıyas yoluyle bir olumlu yüklemeyi ispat etmek bahis konusu olduğu zaman.

Böylece. insanın ayaklan olan bir hayvan veya ayaksız bir hayvan olması gereklidir. Bunun sonucu olarak. bunlar onun gerekliliğini sağlamaya elverişli hiç bir vuzuh sağlamazlar. B yi ayakları olan. G yi ayaksız olarak. ama onun ölümlü hayvan olması ondan gerekli olarak çıkmaz. almalan lâzım gelen . falan şeyin insan olduğunu veya herhangi başka bir araştırma konusu olduğunu ortaya koymak bahis konusu okun.ORGANON III. halbuki ortaya konan mesele işte budur ve kıyas yoluyle ispat edilmesi gereken de budur. uçlar olarak da yapılacak ispatın konusunu ve aynmlan almak yolunu tutarlar. Nihayet. Bundan insanın gerekli olarak ya ölümlü veya ölümsüz olduğu sonucu çıkar. veya G olduğu ortaya konulacaktır. ama ayaldi olması gerekli değildir. kuşkulanmaksızın. O halde kıyas her D nin ya B veya G olacağı sonucunu çıkarır. veya G içinde bulunuyor gibi alınır (çünkü her ölümlü hayvanın ayaklan vardır veya ayaksızdır) ve D hakkında A tasdik olunur (çünkü biz insanın bir ölümlü hayvan olduğunu koyduk). Şimdi de A yı ölümlü hayvan olarak. bölme daima bu tarzda yapılıp gittiğine göre onu yapanlar orta terim olarak bütüncülü. insanın da hayvan olduğu ortaya konuluyor. yani A olan her şeyin ya B. Daima bölme yolunu takip ederek. her havvanın ya ölümlü veya ölümsüz olduğu. B içinde. sadece konulmuştur. çünkü hatta önlerine çıkan bol bol imkânlann farkma bile varmaksızın. halbuki işte bizim ispat etmemiz gereken şey bu idi. böylece A nın D ye yüklenmesi ortaya konuyor. D yi de insan olarak koyup aynı tarzda A. 93 man.

Ya ölçülebilir veya ölçülemez'm A ile. bu yöntemle çürütmenin de mümkün olmadığı açıktır.94 ORGANOIN III. O. diyagonalin ölçülüp ölçülemediğinin bilinmediği hallerde tatbik olunmaz. Bir ilinti veya bir hassa veya bir cins hakkında bir sonuç çıkarılmadığı gibi. <ÖNCÜLLERÎN. O halde larının neler de tutulması lediklerimizle ispatların unsurlarının ve teşekkül tarzolduğu ve her bir meselede göz önüngereken şeylerin neler olduğu bu söyaçıklanmış bulunuyor. — O zaman bu araştırma yönteminin her araştırmaya uymadığı ve en iyi uyar göründüğü hallerde bile kullanılamadığı açıktır. uzunluk'un B ile. diyagonalin bir uzunluk olduğu konulursa bundan diyagonalin ya ölçülebilir veya ölçülemez olduğu sonucu çıkarılır. TERİMLERİN. bir şeyin şu veya bu tarzda bulunup bulunmadığının. söz gelimi. 32. sonuç olarak. > Kıyaslan daha ytıkanda gösterdiğimiz şekillere ne tarzda irca etmek zorunda olduğumuza gelince . Gerçekte. diyagonal'm G ile gösterildiğini kabul edelim. her uzunluğun ya ölçülebilir veya ölçülemez olduğu. ispat olunamaz. çıkarılması gereken alınacaktır. ORTA TERİMİN VE ŞEKLÎN SEÇÎMİ ÎÇİN KAİDELER. bu yöntemle de ispat mümkün değildir. yolun hepsini alırlar. ölçülemez olarak almrısa. O halde bu. çünkü yöntem budur.

hangi öncülün de bölümcül olduğunu araştırmalıdır: ve iki öncül konulmamışsa bizim kendimizin eksik olanı ortaya koymamız gerekir.ORGANON III. ve bundan başka. bundan sonra söylememiz gereken şeydir. kıyasların vücut bulmasını göz önünde tutsak ve onları keşfetmek gücüne sahip olsak. bir kere teşkil edildikten sonra. başta üzerimize aldığımız iyi bir sonuca vardırılır. ve lâzım olmadığı halde. gerçekte. 95 bu. O halde faydasız bir şey alıp almadığımızı veya gerekli bir şeyi bir yana bırakıp bırakmadığımızı düşünmek ve iki öncüle vanncaya değin birini koyup öbürünü kaldırmak zorundayız. A y n ı zamanda. fakat kendilerinin birer sonucu oldukları öncüller sükûtla geçilir. onları daha önce anlatılan şekillere irca edecek gücde olsak. Bazen. kendi kendisiyle uygunluk halinde olmak zorundadır. bütüncülü ileri sürerken sual sorulduğu vakit olduğu gibi yazıldığı zaman da o bütüncül içinde muhtevi bulunanı almak ihmal olunur. O halde ilkin kıyasın iki öncülünü çıkarmaya çalışmalıdır. bundan önceki sözlerimizin doğruluğu şimdi söyleyeceklerimizle sağlanacak ve aydınlanacaktır: çünkü doğru olan her şey tam bir şekilde. çünkü bu şartlar olmadan gösterdiğimiz tarzda arzedilen tutamaktan azaltmak mümkün değildir. bundan sonra hangi öncülün bütüncül. başkalarının verilmesi istenir. — Bazı tutamaklar . Çünkü bizim daha bu noktayı incelememiz kalıyor. birleşikler ise unsurlarından daha büyüktür). (çünkü büyük bölümlere ayırmak küçük bölümlere ayırmaktan daha kolaydır. Gerçekte. veya bu öncüller ileri sürülür.

fakat başkaları bu hususta dikkatimizden kaçarlar ve konulan önermelerden bir gereklilik çıktığından ötürü kıyas şeklinde sonuç verir görünürler. unsurların yok edilmesinin kendilerinin teşkil ettikleri nesnenin yok edilmesini gerektirdiği ortaya konulursa bundan. için eksik olanı gönnek kolaydır. ö z olmayanın yokedilmesinin özün yokedilmesini gerektirmediği. her ne kadar konulan önermelerden bir şey çıksa da.96 ORGANON III. öbür yandan da. Başka misal: insan var olmakla hayvanın var olması. ama gerekli olan her şey bir kıyas değildir. bu konulan önermelerden. ve hayvan var olmakla özün var olması gerekliyse. Çünkü kıyas da gerekli bir şeydir. özün bölümünün de bir öz olduğu gerekli olarak çıkar. Netice olarak. kıyastan daha geniş bir kaplamı vardır: her kıyas gereklidir. Konulan önermelerden gerekli olan bir şey çıktığı için. bundan sonra da onları terimlere ayırmalıdır. Fakat bu sonuç da henüz bir kıyas sonucu değildir. konulan önermelerden kıyas yoluyle çıkan bir sonuç değildir ve gerçekte öncüller mevcut değildir. Fakat gerekli olanın. Söz gelimi. fakat ilkin iki öncülü ortaya koymalı. bir yandan. fakat bu. . çünkü öncüller hizim gösterdiğimiz tarzda değillerdir. ve biz bu türlü hallerde bir kuruntunun kurbanı oluyoruz. insan var olduğu zaman özün var olması gereklidir. onları derhal < kıyasın şekil ve tarzlarına > irca etmeye kalkışmamalı. Orta terim olarak da iki öncülde konulan terimi almamız gerekir: çünkü bütün şekillerde orta terimin iki öncülde bulunması gereklidir.

birinci şekil elde olunacaktır. 33. sık sık aldanılır. B hak- . Fakat sonuç birçok şekillerde elde edilmişse. > O halde kıyaslar konusunda. bütün şekilleri değil sadece her bir meseleye uygun gelen şekli göz önünde tutmak zorunda olduğumuz açıktır. Söz gelimi: A . O halde bir tutamakta. Bazen de terimlerin durumundaki benzerlik sebebiyle aldandır. ikinci şekil elde olunacaktır. İşte orta terimin her bir şekildeki durumu budur. veya kendisi tasdik edilmişse. bu ise dikkatimizden kaçmaması gereken bir noktadır. H e r bir şekilde ne çeşit bir meselenin neticelendiğini ve hangi şekilde bütüncülün hangi şekilde bölümcülün neticelendiğini bildiğimizden.ORGAN a s ı IU. < ÖNCÜLLERİN NİCELİĞİ. öbürü tasdik edilmişse son şekil elde olunacaktır. çünkü orta terimin tarifi aynıdır. bir şey hakkında hem tasdik hem de inkâr edilmişse. ve herhangi bir şeyde onun hakkında tasdik edilmişse. ve başka bir terim onun hakkında inkâr edilmişse. Öncüller bütüncül değillerse durumu yine aynıdır. veya biri inkâr. biz şekli orta terimin durumu vasıtasıyle bileceğiz. w O halde orta terim bir konu hakkında tasdik edilmişse. daha yukarıda dediğimiz gibi sonucun gerekliliği sebebiyle. aynı terim bir defadan fazla kullanılmamışsa orta terim alınmadığından ötürü kıyas elde olunmaz. nihayet başka şeyler onun hakkında tasdik edilmişler.

böyle münasebette bulunan terimlerle burada kıyas bulunuyor gibi gelecektir: gerçekte. çünkü kavrandabilen Aristomenes her zaman vardır. B nin musikici Mikkalos ve A nm yarın ölmek manasına geldiğini kabul edelim. . G nin Mikkalos. ne de bir kıyas elde edilir. G ye ait değildir. G nin de Aristomerıes manasına geldiğini kabul edelim. Fakat A . A nın B ye ait olduğunu söylemek doğrudur. Fakat her kavranılabilen Aristomenes'in her zaman var-olduğunu düşünmek yanlıştır.olabilir'dir. B nin kavranılabilen Aristomenes. ne bir gereklilik. G ye de aittir. bu tarzda münasebette olan terimlerle hiç bir kıyas elde edilemezdi: gereken şey A B öncülünü bütüncül olarak almaktan ibarettir. G hakkında B yi tasdik etmek doğrudur.^ çekinin aynıdır.98 ORGANON Ul. çünkü Aristomenes kavranılabilen Aristomenes'dir.* G hakkında * Mikkalos'un yarın A yı tasdik etmek yanlıştır. çünkü Aristomenes yok . Fakat B. Gerçekte. B hakkında da tasdik edilebilir. çünkü Mikkalos musikici Mikkalostur. Fakat her halde. A . çünkü Aristomenes yok . — Şimdi* de. çünkü musikici tüncül olarak > öleceği bütüncül olarak doğru değildir: bu ise <bükonulmamışsa. A nın her zaman var olmak. kında. çünkü musikici Mikkalos yarın < musikici olmaktan > kalabilir. burada kıyas yoktur.olabilir'dir. B de G hakkında söylenmişse. Gerçekte. Bu tutamak. bundan ön. O halde bu yanlış küçük bir ayırdı yapamamak" tan ileri geliyor: çünkü sanki bu funa aittir ile bu bü- tüncül olarak alınan şuna aittir arasında hiç bir fark yok imiş gibi bir sonuca razı oluyoruz.

— likinci şekle gelelim: yanlış aynı şekilde be- lirecektir. çünkü sağlığın hiç bir insana ait olmaması mümkündür. Çünkü sağlığın ve hastalığın. Bundan. hastalık yerine hasta konacak olursa durum budur. bunların yerine bu hallerin karşılığı olan hal ve istidatlar konulursa. Sağlığın herhangi bir hastalığa ait olmase mümkün değildir. — Üçüncü şekil için. ilim ve bilgisizliğin ve umumî olarak zıtlann aynı konuya ait . ama her insana ait olması mümkündür. B nin hastalık. veya hiç değilse ancak olağana taallûk eden bir kıyas elde olunur. ve B nin de her G ye ait olduğunu (çünkün her insan hastalığa tutulabilir) söylemek doğrudur. Bu kabul edilmedikçe kıyas elde olunmaz. sağlık yerine sağlam. yanlış. > SOMUT Öncülün terimlerini uygun bir şekilde meydana koymamakla da çok defa aldanıldığı olur. sağlığın hiç bir insana ait olmadığı sonucu çıkarılabilecektir. 106 34. göründüğüne göre. o halde hastalık hiç bir insana tat değildir. < S O Y U T TERİMLER V E TERİMLER. G nin de insan manasına geldiğini kabul edelim.. burada kıyas olmayacaktır: işte. Gerçekte. A nın sağlık. ama böyle bir sonuç imkânsız değildir. Bu yanlışın sebebi sözde terimlerin kötü açıklanmalarındadır. sonucun olağanlığında bulunur. Söz gelimi. A nın hiç bir B ye ait olmadığını (çünkü sağlık hiç bir hastalığa ait değildir).ORGANON III. hasta için sıhhatte olmanın imkânsız olduğunu söylemek doğru değildir.

iki dik açıya sahip olmak üçgenin esas hassasıdır. Bazı bazı da. gerçekte. yanlış. A B önermesi için burada bir orta terim bulun- . yanlışın terimlerin açıklanmasından doğduğu açıktır. A nın iki dik açı. bu cinsten öncüllerde. bu hallere tekabül eden durum ve istidadı almak ve koymak gerektiği apaçıktır. Bunun sonucu olarak. Çünkü çok defa kendilerine isim verilemeyen birtakım birleşik deyimlerle karşılaşacağız. çünkü biz birçok şeylerin aynı bir konuya ait olmalan mümkün olduğu zaman karşılıklı bir şekilde birbirine ait olabildiklerini de ortaya koyduk. B vasıtasıyle G ye aittir. fakat bu terimlerin birbirine -ait olmaları imkânsızdır.İM ORGANON III. Bu ise bizim daha yukarıda dediklerimizle uyuşmaz. bu cinsten bir araştırmada. öyle ki her ne kadar ispat olunabilse de. İşte bunun için. -olmaları mümkündür. Öyleyse bütün hallerde. G nin de eşkenar üçgen manasına geldiğini kabul edelim. B nin üçgen. bu çeşit kıyaslan irca etmek güçtür. çünkü hallerin karşılığı olan durum ve istidatlar yerlerine konulursa yanlış ortadan kalkar. 35. terim olarak daima hal yerine. orta terimi olmayan nesneler için bir kıyas olacağının sanılmasından ileri gelecektir. A . buna karşılık. bir başka terim vasıtasıyle artık B ye ait değildir. <BlRLEŞlK TERİMLER HALİ> Terimleri daima bir tek isimle ifade etmeye çalışmamahdır.

ortanın ise üçüncü terim hakkında tasdik edilmediği olur: söz gelimi. nesne gibi g<"ekir. m mayacaktır. bu açıkça vaki Çünkü orta terimin her zaman bir ferdî değil. > Büyük terimin orta terime. ve iyiliğin bilgeliği varsa iyiliğin ilmi olduğu sonucu da . bunun da küçük terime ait olduğunu söylemek. 36. büyük terimin orta hakkında tasdik edildiği. veya tıpkı orta terimin küçük terim hakkında tasdik edildiği tarzda büyük terimin de orta terim hakkında tasdik edildiği manasında anlaşılmamalıdır (Olumsuz öncüller halinde bu yine böyledir. < N O M l N A T Î V H A L D E V E ÖBÜR HALLERDEKİ TERİMLER. zıtlar hakkında tek bir ilim olduğunu söylemenin doğru olduğundan ötürü A . bilgelik ilim ise. B nin aralarında ztt nesneler manasına geldiğini kabul edelim.OHGANON IH. O zaman. zıtlann tek bir ilmi vardır önermesini alalım. zıtlann kendilerinin tek bir ilim olduklan manasında değil. bir birleşik deyim olarak alınması ise biraz önce bizim zikrettiğimiz misalde olan şeydir. bunların daima birbirini tasdik edebildikleri. Söz gelimi. A nın tek bir ilim var. B ye aittir. var olmak fiilinin alındığı manada alındığı veya bir şey hakkında onun yar olduğunu söylemenin doğru olduğu düşünülmelidir. Arasıra.) Fakat ait olmak fiilinin.

Yüklememe için de aynı tarzda hareket etmelidir. üçüncü terim hakkında kâh tasdik edilmiş. ne niteliği olan bir şeydir. bazen bu bunun değildir. bazen de bu buna edt değildir manasına gelir. iyilik de hem bir zıt hem de niteliği haiz olan bir şey ise. ve iyiliğin ilmi varsa. Cinsin bu meselenin terimleriyle münase- . hazzın ise oluşu var. — Başka misal: gülmenin alâmeti YĞT9 alametin ise alâmeti yoktur. büyük çerim ne orta terim hakkında. denildiği zaman bu böyledir. orta üçüncü terim hakkında tasdik edilmiştir: söz gelimi. her ne kadar < öncüllerde > bir şey öbürü hakkında tasdik edilmemiş olsa da uç hakkında tasdik edilir. O zaman büyük terim. ne de zıtdır. her ne kadar bilgelik ilim ise de. — Başka zamanda. Fakat hiç bir şey hiç bir şey hakkında tasdik edilmemiştir. iyilik ilim değildir. iyiliğin ilmi olduğu neticesi çıkar. o halde haz bir oluş değildir denildiği zaman bu. Ş u halde. Çünkü bu buna ait değildir demek her zaman bu şu değildir demek değildir. söz gelimi. fakat. kendin hakkında ilim olan şeyin cinsi varsa ve iyiliğin ilmi varsa sonuç iyiliğin cins olduğudur. — Bazen de büyük terim orta "hakkında tasdik edilmediği halde. büyük terim. niteliği olan -veya bir zıt olan her şeyin ilmi varsa. -sonuç iyiliğin bir cins olduğudur. öyleyse gülme bir alâmet değildir.102 ORGANON III. ne de orta terim üçüncü terim hakkında tasdik edilmemişlerdir: söz gelimi. Kendisinin ilmi olan bir cins ise. hareketin hareketi yoktur (veya oluşun oluşu). fakat her ne kadar iyilik. yıkatılır. kâh edilmemiş olduğu halde. b u iki taayyün ise de iyilik ne bir ilimdir.

ORGANON III. veya genitiv (bunun iki misli). iyiliğin. yalın birleşik olarak alınırlar. insan. ve bundan başka. çünkü hiç bir şey tanrıya faydalı değildir. çünkü vesile tanrıya aittir. Z'tlar. halbuki münasip zaman ona ait değildir. ismin haline göre alınmalıdır. veya ismin öncül içinde bulunduğu herhangi başka bir tarzda alınmış olmalıdır. Karşılık olumsuz deyimler için de bu tıpkı böyledir. <TÜRLÜ YÜKLEME NEVÎLERÎ. Zitların değil). fakat öncül. ve insanın. 37. veya akkuzativ (bunu çarpan veya gören ¡ey). Gerçekte bütüncül olarak muteber ve umumî olarak söylediğimiz şey terimlerin daima nominativ halde konulması gerektiğidir (söz gelimi. 103 betinde hususî bir tarzda tasdik edilmesiyle meselenin reddedildiği öbür hallerde de bu tıpkı böyledir. münasip zaman ve tanrıyı koymalıdır.> Bu şuna aittir ve şunun hakkında bunu söylemek doğrudur deyimleri ne kadar kategorya varsa o kadar tarzda alınmamalıdırlar. veya nominativ (insan bir hayvandır). — Daha başka misal: vesile ( Kaıpöç J münasip zaman değildir. iyilik. bu kategoryalar esasen ya herhangi bir tarzda veya mutlak olarak. Bu noktalan göz önünde tutmak ve çok özenle tarif etmek zorundayız. Terim olarak vesile. . halbuki öncüllerin her bir ismin haline göre ya dativ (buna eşit).

olmast yönünden) deyimi büyük terime eklenmek zorunda olacaktır. çünk ü A . — Y i n e sıhhatli olanın iyi olması yönynden ilmin konusu veya teke . var .olmayan olması yönünden veya yok olabilen insan'ın duyulabilir olması yönünden ilmin konusu olduğu ispat olunsa çöziîm yine aynıdır: yüklemin bu cinsten bir eklenti aldığı bütün hallerde. çünkü iyiliğin iyilik olduğu ilmi vardır. çürtkü adalet muhakhak bir iyiliktir. A doğru olarak B hakkında tasdik edilmiştir. Demek istiyorum ki. büyük uca eklenmelidir. Gerçekte. B hakkında doğru olacaktır. fakat B. söz gelimi. 38.İM OKGANON III. > öncüllerde tekrarlanmış olan terim orta terime •değil. ister şartlık. G nin de adalet manasına geldiğini kabul edelim. adaletin bir iyilik olduğu bilgisi vardır sonucunu veren bir kıyas karşısında kalındığı zaman iyilik olduğu ilmi (veya iyilik. Çıkarma basit bir tarzda kıyas yoluyle yapıldığı zaman. B nin iyilik. <AYNI TERİMİN TEKRARLANMASI. A nın iyilik olduğu ilmi. G hakkında doğru olmayacaktır. O halde tutamağın bir çözümü bu tarzda elde olunur. iyilik olduğu deyimi B ye eklenirse. ister herhangi bir tarzda bir taayyün ile yapddığı zaman (söz ge- .geyik'in. burada kıyas olmayacaktır. Buna karşılık. G hakkında B nin tasdik edilmesi de doğrudur. Çünkü adalet hakkında iyilik olduğu iyiliği deyimini tasdik etmek yanlıştır ve anlaşılmaz. tekrarlama uç terime eklenmek zorundadır. ve ister özlük.

— Fakat varlık orta terim olarak konulursa.ORGANON m. bir tekrarlama ile sınırlandırılan kıyaslarda. kelime ile deyimin mübadelesini . G yi de iyi manasına alalım. G de iyilik manasına gelsin. B yi varlık.. fakat iyi olduğu eklenirse orta terim de falan belli varlık olmak zorundadır. Şu halde. G hakkında doğrudur: o hakle iyiliğin iyi olduğu ilmi olacaktır. B hakkında A yı tasdik etmek doğrudur. Fakat B. deyim ile deyim. çünkü falan belli şey teriminin. B falan belli şey. > Özdeş değerdeki terimlerin kelime ile kelime. Onun sadece bir ilim konusu olduğu ispat edildiyse orta terim olarak varlık!ın konulması gerekir. iyiliğin iyi olduğu ilmi vardır sonucunu veren tir kıyas değil. A . terimlerin konulması gerekli tarzın bu olduğu görülür. nesnenin kendi has özü manasına geldiği ortaya konulmuştur. ve basit manada varlık uca eklenirse (falan belli şey olmak değil). sadece vardır sonucunu veren bir kıyas elde edeceğiz. iyiliğin sadece ilırnn konusu olduğu tasdik edildiği ve iyi olduğu ilminin konusu olduğu ispat edildiği zaman) terimlerin dunrnıu aynı değildir. çünkü G nin temsil ettiği şey falan belli şeydir. < EŞDEĞERLİ D E Y İ M L E R İ N BİRBİRİNİN YERİNE KONULMASI. S ö z gelimi A yı nesnenin var olduğu ilmi. Söz gelimi. A falan belli şey olduğu ilmi. Bunun sonucu olarak. G hakkında doğrudur. 10$ limi. 39. çünkü filân belli şey olanın filân belli şey olduğu ilmi vardı.

beyan edilen deyim yerine terim olarak hipotezin konusu ve sanının konusu diye koymak daha iyidir. Söz gelimi. B nin ait olduğu her şeye aittir ile A. o halde terimleri aynı tarzda koymamalıdır. > A. Gerçekte. 41 <BAZI DEYİMLERİN YORUMLANMASI. hipotezin konusu sanının konusunun cinsi değildir demekle sanının konusu herhangi bir hipotez konusu ile özdeş değildir demek arasında hiç bir fark yoksa (çünkü mana iki hükümde de aynıdır). Öbür haller için de bu böyledir. <ARTIKLÎN KULLANILMASI. 40." her ne kadar her G ye ait olmasa da B yi G ye ait olmaktan hiç bir şey alıkoymaz. B nin bütününe ait olduğu her şeye aittir lirasında ne gerçek. Güzel bazı ak'a . ne de lâfzî özdeşlik yoktur. fakat hazzın iyi olan olduğunu ispat eden kıyas varsa terim iyi olan olmalıdır. B nin güzel v e G nin ak olduğunu kabıâ edelim. halbuki hazzın iyi olduğunu ispat eden kıyas varsa terim iyi olacaktır. Sözgelimi. yapmalı ve böylece terimlerin açıklanmasını kolaylaştırmak için bir kelimeyi bir deyime tercih etmelidir.106 ORGANON III. > Mademki haz iyi ( <*raööo ) dir ile haz iyi olan ( Oîrfar^ P * ) dır arasında özdeşlik yoktur.

— Bununla beraber A. her ne kadar bu muhtemel olarak her ak'a ait olmasa da. B nin kendisi hakkında söylendiği her ¡ey hakkında söyleniyor deyiminin şu demek olduğu görülür: A. ve bununla beraber A yı her G ye. B nin kendisi hakkında söylenebildiği her şey hakkında söylenirse hiç bir şey B yi G ye ait olmaktan. A. ama B üçüncü terimin bütünü hakkında söylenmemişse. bütünü hakkında söylendiği her şey hakkında söylenebilecektir. B üçüncü bir terimin bütünü hakkında söylenmişse A da bu üçüncü terimin bütünü hakkında tasdik edilecektir. B ye aitse. A nın bu terimin bütünü hakkında söylenmesi için hiç bir gereklilik yoktur. 114 ait ise.ORGANON III. bir ayak uzunluğunda veya doğru. A nın her G ye demiyorum ama G ye de ait olması gerekli değildir.O halde A. hatta hiç bir zaman G ye ait olmamaktan alıkoymaz. Buna karşılık. kendileri hakkında B nin söylendiği he. Öyleyse terimlerin açıklanmasının bir saçmalığa götürmesine inanmamalıdır. ister B her G ye ait olsun. — O halde üç terim almnsa. güzelin ak'a ait olduğunu söylemek doğrudur. A. Gerçekte umumî olarak. şey hakkında söylenir. veya ensiz falan çizginin. çünkü biz filân ferdî nesnenin varlığını kullanmıyoruz. . ama B nin kendisine yüklendiği her şeye ait değilse o zaman. iki şey kendi aralarında bü- . ama bu şekilleri onlara göre muhakeme yürütmek için kullanmayan geometrici gibi hareket ediyoruz. ister sadece G ye ait olsun. B nin doğru olarak kendisine yüklendiği her şeye ait ise A nın da B nin. gerçekte var olmadığı halde var olduğunu beyan eden.

O halde çözümlerin bu durumu göz önünde tutarak yapılması gerektiği apaçıktır. olarak da. duyulabilir algıyı kullandığımız gibi. O halde biz burada (biz?den inceleyen kimseyi kastediyorum). kâh öbürü ile elde olunurlar. ' 42. 43. > Unutmayalım ki aynı kıyasta bütün sonuçlar bir tek şekilde elde olunmayıp kâh biri. araştırmaların hangi şekilde yapdması gerektiğini açıkça meydana koyar. ispatında. bir kıyası öncüller olmadan ispat etmek mümkün olmadığı gibi terimsiz de ispat etmek imkânsızdır. hiç bir kıyas elde edemez. tartışma konusu olan tarifin bölümünün kendini ortaya koymak ge- . bu cinsten biç bir şeyden hareket edemez. Bütün meseleler herhangi bir şekilde düzenlenmiş olmayıp bazı meseleler herbir şekle göre düzenlendiklerinden sonuç. bunun sonuç. tünün bölüme ve bölümün de bütüne olan münasebeti gibi bir münasebette değillerse ispatçı. < TARİFLERİN ÎRGAL> Bir tarif koymak maksadıyle tarifin herhangi bir unsurunu ispat etmek için kullanılmış bulunan bu istidlâllere gelince terim olarak. terjblerin açıklanmasına baş vuruyoruz: gerçekte bu derftek değildir ki. <BİRLEŞÎK KIYASLARIN ÇÖZÜMÜ.108 ORGANON III.

Bununla beraber bunu kabul etmek gerekir: Yalnız bu. ardından sağlam ve hasta git« zıtlann biricik yetisi olmadığı ispat olunur. bütün tarifi değil. 44. İşte bu yoldan bütün zıtlann bir tek yetisi olmadığı ispat olundu. fakat bu zıtlann bir ilmi olmadığı gösterilmedi. O zaman terimin uzunluğundan dolayı daha az müşkül durumda bulunacağız. halbuki bir tek yetinin olmadığı delili irca olunabilir: Şüphe yok ki birinci tutamak bir hipotez olduğu halde bu sonuncu tutamak bir kıyas idi. Söz gelimi. Söz gelimi. suyun içilebilecek bir sıvı olduğunu ispat etmenin sözü edildiği zaman içilebilir ve su konulması gereken terimlerdir. Bu tutamak irca edilemez. > Bundan başka hipotetik kıyasların ircaına kalkmamalıdır. İmkânsızlık yoluyle bîr sonuç çıkarılan tutamaklar hususunda da bu böyledir: Bu tutamaklar da . çünkü irca belli verilerden itibaren mümkün değildir. zıtlann bir tek yetisi ( «vajuç ) zıtlann bir tek ilminin de olmadığı farz olunursa. bir kıyas gereğince değil. < İMKÂNSIZLIK YOLUYLE TUTAMAKLARIN V E ÖBÜR HİPOTETİK KIYASLARIN ÇÖZÜMÜ. bir hipotez gereğince olacaktır. 116 rekır.ORGANON III. Gerçekte onların ispat edilmeleri kıyaslarla olmayıp hepsi uylaşıma ve kabule bağlıdır. çünkü o zaman aynı şey aynı zamanda sağlam ve hasta olacaktır.

Böylece farkları ve hipotetik kıyasların kuruluşunun şekilleri nelerdir. yanlışın apaçıklığı dolayısıyle muvafakat verilir: söz gelimi.. 45. sonuç bir hipotezden çıktığı için konu olamaz. birincilerde önceden kabul olunan bir uylaşımın muvafakati sonuca götürmek için gereklidir. Söz gelimi. birinci şekilden olumsuz bir kıyas ikinci şekk. bunu daha sonra söyleyeceğiz. Halbuki tutamağın öbür bölümü.110 ORGANON Ul. konu olabilir (çünkü kıyas yoluyle tasdik ve ispat edilir). kıyası başka bir şekle sokmak mümkündür: söz gelimi. Şimdilik bu cinsten kıyaslan şekillere ayırmanın imkânsızlığını göstermemiz yetsin: bunun sebebini gösterdik. bir şekilde kıyas yoluyle ispat edi İm işlerse. önceden kabul olunan bir uylaşım bulunmasa bile. Başka birçok kıyaslar da hipotez yoluyle bir sonuç verirler: onları aydın bir şekilde incelemeli ve açıklamalıdır. ikinci şekilden bir kıyas da birinciye sokulabilir. bir çözümün konusu olamazlar. diyagonal ölçülebilirse tek saydar çift sayılara eşit olacaklardır. ama imkânsızlığa irca. bir zıtlar yetisi olduğu tasdik edilmişse. buna. bu bütün /t . zıtlann o zarrtai} aynı bir ilim içinde bulunacaklarını kabul etmek gerekir. Önceki hipotetik kıyaslardan fark ı şudur ki. karşüık şimdiki halde. <BÎR ŞEKİLDEKİ KIYASLARIN BAŞKA ŞEKLE Î R G \ I > Birçok şekillerde ispat olunan bijtün problemler için.

A her B ye aitse ve bazı G ye ait değilse. bundan dolayı. A ise her B ye aittir. olumsuz G ye taallûk ederse. — Gerçekte. — Ama olumlu B ye. Olumsuzun aksi ile birinci şekil elde olunacaktır: B hiç bir A ya ait olmayacaktır ve A her G ye ait olacaktır. Böylece birinci şekil elde olunur. A hiç bir B ye ait değilse ve bazı G ye ait ise olur. A hiç bir B ye ait değilse. çünkü B hiç bir A ya ait değildir ve her G ye aittir.ORGANON III. çünkü olumsuz aksolunabilir. konulacak birinci terim G dir: Çünkü o hiç bir A ya ait değildir. fakat olumsuzun aksi ile ikinci şekil elde olunacaktır. — Gerçekte. G hiç bir B ye ait değildir. B bazı G ye ait ise. olumsuzun aksi ile ikinci şekil elde olunacaktır. A hiç bir G ye ait olmayacaktır. halbuki bölümcül kıyaslar için. A nm hiç bir B ye ait olmadığım ve her G ye ait olduğunu kabul edelim. Kıyas bütüncül değil de bölümcül ise bu yine böyledir: söz gelimi. çünkü A B . A hiç bir B ye ait değilse. — Fakat < büyük uca taallûk eden> olumlu olduğu zaman. o halde B de hiç bir G ye ait değildir. burada irca bulunamaz: Söz gelımı. B de her G ye ait ise. Gerçekte. daha uzakta göstereceğimiz üzere yalnız bazı kıyaslarda olabilir. olumsuzun aksi ile birinci şekil elde olunacaktır: B hiç bir A ya ait olmayacak ve A bazı G ye ait olacaktır. burada birinci şekle irca yapılabilir: söz gelimi bu hal. 111 hallerde değil. olumsuz büyük uca taallûk ettiği zaman. Fakat kıyas bölümcül ise. İkinci şekilden bütüncül kıyaslar birinci şekle irca edilebilirler. iki kıyastan ancak biri yapdabilir.

öyle ki üçüncü şekil elde olunur. akis olsaydı kıyas olmazdı. çünkü G ye nispetle B nin aksi vardır. G de bazı A ya. A mn her B ye ve B nin bazı G ye ait olduğunu kabul edelim. çünkü olumlu bölümcülün aksi A tun hiç bir B ye ait olmamasını.112 ORGAKON IIL önermesi akis kabul etmez. A her G ye B de bazı G ye aitse tutamak aynıdır. — Kıyas olumsuz olursa bu yine böyledir. o bazı B ye ait olur. bütüncül olarak konulmadığı zaman olur. fakat B her G ye. Gerçekte A ve B her G hakkında tasdik edilmiş olsun. G de bazı B yç aitse birinci şekil elde edilecektir. A ise hiç bir G ye ait olmayacak- . A da bazı G ye aitse konulacak ilk terim B dir. o aman G bölümcül olarak A ile veya B ile aksedilebilir ve bunun sonucu olarak. — Kıyas olumsuz ise. Sonuç olarak: A her G ye. halbuki birinci şekilden bütün kıyaslar üçüncü şekle sokulabilirler. Fakat bütün öbürleri çevrilebilir. Madem ki olumlu bölümcülün aksi olur. — Gerçekte. olumsuz. çünkü B her G ye. Gerçekte. bunun sonucu olarak da B bazı A ya aittir. Üçüncü şekil kıyasların tek bir tanesi birinciye çevrilemez: bu da. G bazı B ye ait olacaktır. fakat bölümcül aksolunabüeceğinden A da bazı B ye ait olacaktır. B nin her G ye ait olduğunu. terimler bütüncül oldukları zaman bu terimlerin aynı tarzda alınmaları gerekir. A nin da hiç bir G ye ait olmadığını kabul edelim: o zaman G bazı B pe ait olacaktır. fakat G nin bazı B ye ait olmasını sağhyacaktır. fakat A her B ye ait oluyordu. Üçüncü şekd kıyasların da bepsi birinci şekle sokulmayacaktır.

G de bazı A ya ait olur. çünkü olumsuz bölümcül akis kabul etmez. Bütüncül. — Tıpkı bunun gibi. — Gerçekte. B de bazı G ye veya her G ye ait olursa: çünkü G hiç bir A ya ait olmayıp bazı B ye ait olacaktır. bölümcül ise irca olmayacaktır. bütüncül ise ikinciye çevrilebilirler. çünkü bu öncül bir defa aksolundu mu. Üçüncü şekil kıyaslar. öbür şekle geçiş kendiliğinden ohır. — Ama A her B ye ait olup bazı G ye ait olmadığı n ı m n irca olmayacaktır. söz gelimi. b ö y l e c e G orta terim olacaktır. olumlu. olumsuz ise irca mümkündür. B her G ye ait olursa. ve kıyaslar birinci şekle irca edildikleri zaman. A ya nispede hem B.ORGANON m. A da bazı G ye ait olmazsa: çünkü BG öncülünün aksedilmesiyle öncüllerin her ikisi de bölümcül olacaktır. hem de G aynı şekilde aksolunabilirler. bölümcül olarak alınmışsa çözüm olmayacaktır. . A hiç bir G ye ait olmazsa. öbürü olunamaz. çunku iki öncülün ikisi de akisten sonra bütüncül değildir. — Fakat olumsuz. — Fakat olumsuz. A hiç bir B ye ait değil de bazı G ye ait olursa. O halde bu şekillere irca olunmayan kıyasların birinci şekle de irca olunmayan kıyasların aynı olduğu. G ise bazı B ye ait olacaktır. Öyleyse A orta terimdir. olumsuz. Görülüyor ki şekilleri birbirine irca etmek için küçük uca ait olan öncül şekillerin birinden birine aksolunmalıdır. 10$ tır. bütüncül ise: A biç bir G ye ait olmayacaktır. öyle la B hiç bir A ya ait olmaz. İkinci şekil kıyaslardan biri üçüncü şekle irca olunabilir. bütüncül. söz gelimi.

hem de yürümeyebilir. o yürümeye muktedirdir arasında. hem de iyilik• . 46. o iyiliği bilir ile o iyiliği bilendir arasında hiç bir faik yoktur. o hem iyiliği bilendir. aynı zamanda şekillerin biribirlerine ircaının mevcut olduğu da görülüyor. Yukanda geçenlerle kıyasların ne tarzda irca edilmeleri gerektiği görülüyor. ak olmamak tır. ak olmamak ve akolmayan olmak.olmamak. ve sonuç yönünden zıtlan olan o yürüyemez'le o yürümeye muktedir değildir arasında da bir fark olmadığı gibi. > Bir sonucun ortaya konulmasında veya çürütülmesinde. bu . tıpkı yürüyebilirce.olmayan olmak deyimlerinin manasının özdeş veya ayn olarak alınmasına göre bir fark vardır: söz gelimi.114 ORGANON Ul. Gerçekte. — Bunun sebebi şudur: yürüyebilirin yürümeyebilir e o!an münasebeti o aktır'ın o ak. mana aynı değildir. o yürümemeye muktedir in veya yürümemek'in ifade ettiği aynı manayı gösterirse bu taayyünler aynı zamanda aynı konuya ait olacaklardır (çünkü aynı konu hem yürüyebilir. < KIYASLARDA BELLİ TERİMLER VE BELİRSİZ TERİMLER.olmayandır'a olan münasebetinin ve o iyiliği bilirin o iyilik . Gerçekte. bu . bunların saçmaya irca yoluyle ispat edilen yegane kıyaslar olduğu açıktır. O halde o yürümeye muktedir değildir.olmayanı bilir'e münasebetinin aynıdır. bir yandan da ak olmak'm inkân ak-olmayan olmak değil.

iyi olmayan olmak ile iyi olmamak arasında da özdeşlik yoktur: çünkü analoji ile halledilen şeylerde. eşit . bunun sonucu olarak bu tasdik < o iyi . öbürleri de öyledir. — Eşit olmayan olmak ile eşit olmamak arasında da özdeşlik yoktur. ile iyilik-olmayanı bilmek arasında özdeşlik olmadığı gibi. herhangi bir suretle bir tasdik olduğu apaçıktır. gerekli olarak tahta değildir.olmayandır. A içine konularak iyi-olmayan olmamak!m D ile gösterildiğini kabul edelim. fakat ak tahta olmayan şey. halbuki her şey eşit veya eşit . halbuki birbirine zıt olan bir tasdik de bir inkâr aynı zamanda aynı konuya ait olmazlar: böylece. ya G. bir kısmı farklı ise. İyi olmak'ın A ile. hiç bir zaman aynı konuya ait olmayacaklardır. ya D aynı konuya ait olacaklar. halbuki öbüründe hiç bir şey yoktur. bir inkâr değilse. O halde her önerme için ya bir tasdik veya bir inkâr olduğunu söylemek doğru: o. Ama her tasdike bir inkâr karşılıktır. o iyidir'm inkârı değildir. başka deyimle.olmayandır~> 'ın inkârı o iyi-olmayan değildir ¿ir. iyi olmamak!m B ile. — Bunun gibi. B içine konularak iyi olmayan olmak!m G ile. ama hiç bir zaman ay- . Bundan başka. ak olmayan tahta Yardır ile ak tahta yoktur eşdeğerde yüklemeler değillerdir: ak olmayan tahta varsa tahta da olacaktır. çünkü birinde. Bu yüklemelerin kendi aralarındaki düzen işte şudur.olmayandır. — O zaman ya A veya B her konuya ait olacaklar ama. tıpkı iyiliği bilmemek. 115 olmayanı bilendir). îşte bunun için her şey eşit veya eşitsiz değildir.ORGANON III.olmayan olan şey de bir şey. eşitsiz olan var. Böylece o iyi .

olmadıktan veya her bir şeyin ak- . eşitsizolmayan için de D konulabilir. — Buna karşılık G daima B nin sonurtusu değildir. çünkü hiç bir suretle tahta olmayan şey ak-olmayan tahta da olmayacaktır. Bu durumda olan olumsuz terimlerin olumlu terimlerle münasebeti aynıdır: söz gelimi. eşitsiz için G. — öbür yandan da. — Gene apaçıktır ki A ile G birlikte aynı konuya hiç bir zaman ait olamazlar ve bunun aksine olarak B ile D aynı bir konuya ait olabilirler. G nin kendine ait olduğu her •şeye gerekli olarak ait olmalıdır: Çünkü o ak olmayandır demek doğru ise o ak değildir demek de doğrudur. — Buna karşdık. hem de ak-olmayan olması veya ak-olmayan tahta olması ve ak tahta olması mümkün değildir. bütün şeylerin ak . fakat A nin doğru olmadığı. hem 'de ak olması mümkün olmadığından. D. çünkü aynı zamanda bir şeyin hem ak olması. nısına değil. o şekilde ki ona tasdik değilse inkâr ait olacaktır. eşit demek için A.116 ORGANON III. A nin ait olduğu her şeye aittir. bundan D nin doğru. eşit olmayan için B. Bir şeyin bazı şeylere ait olup başka bazı şeylere ait olmadığı birçok hallerde de. çünkü hiç de tahta olmayan şey hakkında A olduğunu yani ak tahta olduğunu tasdik etmek doğru değildir. çünkü ak olan şey baklanda ak-olmayan olmadığını söylemek doğrudur. söz gelimi. fakat bir şeyin aynı zamanda hem ak-olmayan. çünkü ya G veya D < A tun ait olduğu her şeye aittir>. D < nin ait olduğu her şeye> ait olacaktır. — B. yani ak tahta olduğu sonucu çıkar. A her zaman D nin sonurtusu değildir.

her hayvan aktır'm inkârı her hayvan ak-olmayandır değil (çünkü her iki önerme de yanlıştır).olmayan olduklarını tasdik yanlıştır.olmayandır ile o ak değildir arasında mana belli bir şekilde farklı olduğundan. öbürü inkârdır. çünkü bu deyimlerden biri tasdik.olmayan olduğunu veya bütün şeylerin ak .olmadığı veya ak . her hayvan ak değildir'dir. ispat ise muhakkaktır.olmadığı önermesine gelince bu önerme bizim sözünü ettiğimiz üç tarza göre çürütme yoluyle ispat olunur. bunlardan her birinin ispatının aynı tarzda olmadığı açıktır: söz gelimi. halbuki her bir şeyin ak . öyleyse her insan olan musikicidir veya musikici . inkâr yukarıdaki gibi aynı şelülde doğru olabilir. ona ak demenin doğru olduğunu veya ona ak-olmayan demenin doğru olduğunu ispat aynı tarzda yapılacaktır. O ak .olmayan olduğunun ortaya konulması gerekir. . çünkü bu son deyim onun ak-olmayan olduğu manasına gelir. çünkü ona ak demek doğrudur'un inkârı ona ak-olmayan demek doğrudur olmayıp ona ak demek doğru değildir'dir.olmayandır demenin doğru olduğu ispat edilmek istenirse her hayvan olanın da ya mus ikici olduğunun veya musikici . çünkü bu iki önermenin her ikisi de birinci şeklin yardımıyle tenkil olunmak suretiyle ispat edilmişlerdir.OKGANON IH. 117 olmadığı söylendiği zaman. Yine bunun gibi. hayvan olan her şeyin ak . Gerçekte. Buna karşılık. Her insan olanın musikici . doğrudur deyiminin o vardır ile aynı sıraya konulması gerekir.olmayabildiği ve ona ak olmayan demenin doğru olduğu açıktır.

D nin B nin sonurtusu olacağı da açıktır.118 ORGANON III. ' — O zaman B nin D ile de karşdıklı olmadığı açıktır. aşağıda gelecek mülâhazalarla gösterilecektir: mademki ya G veya D nin gerekli olarak birinden biri her konuya aittir. A ile D aynı bir konuya ait olabileceklerdir. — ilkin. Mademki G de A ile karşılıklı olmuyor. böylece bir imkânsızlığa varıp dayanırlar. veya D her konuya ait oluyor. terimlerin böyle bir düzenlenmesinde. fakat onlardan birinin. öbürünün ait olmadığı şeye ait olması gerekli olursa. A. bu şartlar içinde D. karşılıklı olmadan B nin sonurtusu olacaktır. mademki G. A ve B aynı zamanda aynı konuya ait olmayacak halde bulunduktan ve her konuya gerekli olarak ait olanın ikisinden biri olduğu zaman. çünkü D ile A nin aynı zamanda aynı bir konuya ait olmalan mümkündür. ama ya G. B nin sonurtumu olduğu şimdi. Umumî olarak. biri gerekli olarak her şeye ait olan karşdar ( T i ivTix£ln£va). bu münasebet karşılıklı olmaksızın A. G nin sonurtusu olduğundan B ile G aynı bir konuya ait olmazlar. Söz gelimi. ve bundan başka B ile G aynı bir konuya ait olmayacaktan halde. B nin A yı tazammun etmesinden ötürü ait olduğu şeye ait olmuyor ve mademki A ile B aynı konuya ait olamıyorlar. G ve D için de . D nin. u y gun olduğu gibi tutulmamış olduklarından hataya düşülür. — Buna karşılık. A ile D nin aynı bir konuya ait olması mümkündür. G nin sonurtusu ise. < diyebiliriz > : A ile B aynı zamanda aynı bir konuya ait olmazsa. Bazen. G ile D de aynı durumda iseler.

olmayan'da. iy»'nin inkârı iyi . G de D nin inkârı olarak da T yi alalım. ne iyi. D nin sonurtusu olacaktır. O zaman ya A nin veya Z nin her konuya ait olması gereklidir. G nin sonurtusu olduğu her şeyin sonurtusu olursa. A nin inkârı değildir. . Z veya B için olmadığı gibi A veya Z nin her konuya ait olmasında da şüphesiz bir gereklilik yoktur. Öyleyse A . bundan çıkacak sonuç D nin kendisine ait olduğu şeye B nin gerekli olarak ait olduğudur. çünkü Z . ne de iyi . " A de Z nin inkârı olarak <diye ilâve edebiliriz> Z terimini. böylece konulan terimler içinde ardardınca gelişte altüst olma vardır. Gerçekte. çünkü ya tasdik veya inkâr < b u konuya ait olmak zorundadır > ya G . B. tasdik. Şimdi de mademki ya Z veya B den biri her konuya aittir. iyi . G nin ait olduğu her şeye A nin ait olduğu farzedilmiştir." — Fakat bu yanlıştır.olmayanın özdeşi değildir. çünkü biri. 11» bu böyle olursa. Gerçekte. bunun sonucu olarak. ve nihayet A . G de D için de tıpkı böyledir. öbürü inkârdır. bu ise bizim bddiğimiz şeydir. bu son te- rim. T de D için de böyledir ve T de Z nin sonurtusudur. çünkü.olmayan'dır.OHGANON İÜ. Z nin ait olduğu her şeye de T aittir. ya T de <her konuya ait olmak zorundadır > . çünkü alınmış olan inkârların sayısı ikidir. dendiği gibi. bu bir yanlıştır. G nin sonurtusu ise B nin de D nin sonucu olması gerekir.

herhangi bir yönteme ( (ieöoîoç ) göre verilen bir meselenin çözümünü nasd aramakhğımız gerektiğini. öncüllerin niteliğini ve sayısını. Gerçekte. aksolunmayan olumsuz bölümcülden başka bütün önermeler aksolunabilir. sonuç ise bir başka belli birşey hakkında belli bir şey ortaya koyar. bazılan bölümcül olduğundan.YANLIŞ SONUÇLAR . Bundan olumsuz bölümcülden başka bütün kıyasların birçok sonuçlar verdiği neticesi çı- .k i t a p n < K I Y A S I N HASSALARI. halbuki bölümcül kıyaslardan olumlu olanlan birçok sonuçlar verir. < KIYASLARDA BİRÇOK SONUÇLAR. bundan başka sonuçların reddinde ve konuluşunda göz önünde bulundurmaklığnnız gereken şeyi. — Kıyasların bazılan bütüncül. ve nihayet her bir hal için hangi yollardan ilkelere erişeceğimizi açıkladık.KIYASA YAKIN İSTİDLALLER. bütüncül kıyaslar her zaman birçok sonuçlar verir. olumsuz olanlan ancak bir sonuç verir. > 1. bir kıyasın ne zaman ve nasd elde olunduğunu. > İşte buraya kadar açıklamalarımızın taallûk ettiği noktalar bunlardır: şekillerin sayısını. .

Buna karşılık. B nin bütününün. Söz gelimi. A B sonucu G de ispat edilmişse. E ye ait değildir: ancak B nin hiç bir G ye ait olmadığı kıyasla ispat edildiği halde. B nin ona tabi olmadığı açıktır. yalnız sonuca tabi olanı vermek mümkün olacaktır. B nin A ya tabi olan şeye ait olmadığı kıyasla meydana çıkmaktadır. E ise G nin bütününün. — Kıyas olumsuzsa durum aynıdır. B nin A ya ait olmadığını ispatsız . kıyasa sonuç olarak. Ama bütüncül kıyaslar için bir başka sebep gösterilebilir. Söz gelimi. bütün kıyaslarda müşterek olan sebep budur. bir kısmı orta terimde. ister sonuca tabi bütün nesneler. A nın hiç bir B ye ait olmadığı ispat edilmişse B de hiç bir A ya ait değildir. çünkü D . işte bütüncül olsun. B ye veya G ye tabi olan her şey. 121 kar: Söz gelimi. A hiç bir B ye ait değilse ve her G ye aitse sonuç B nin hiç tir G ye ait olmadığı olacaktır. B de A nın içinde bulunursa D de A nm içinde bulunacaktır. ister orta terime. — ikinci şekilde. E de A nm içinde bulunacaktır. çünkü her A ya ait olabilir. bu sonuç bundan öncekinden farklı bir sonuçtur. bölümcül olsun. öbürleri de sonuçta konulmuş iseler aynı kıyas yoluyle ispat eddebilirler. Buna karşılık. O zaman D . gerekli olarak B bazı A ya aittir. A yüklemini almak zorundadır. G de A nın içinde bulunursa. Bununla beraber E. Gerçekte. A ya tabi ise B. A bazı B ye ait değilse B nin de bazı A ya ait olmaması gerekli değüdir. A nın her B ye ait olduğu veya bazı B ye ait olduğu ispat edilmişse.ORGANON III. bütün hallerde. G ye tabi ise.

gerekli çıkarma mevcut olmayacaktır (çünkü bu öncül bölümcül olarak alındığı saman kıyas elde olunamaz). Sonuca tabi bir terimin ispatı mümkün olmayacaktır. buna karşılık. ama daha önceki kıyas yoluyle olmayacaktır. veya bölümcül kıyaslar halinde de sonuç olacaktır.122 ORGANOIN III. Söz gelimi. ama bir başka terimin ispatı mevcut olabilir. veya birinin doğru. yalnız kıyas yoluyle olmayacaktır. Bunun sonucu olarak. — Öbür şekillerde de bu böyledir. ancak bu ispat! kıyas yoluyle değil. ya bütüncül kıyaslar durumunda sonuç olmayacaktır. Bölümdü kıyaslara geçelim: Sonuca tabi olan nesneler için. öyle ki B nin E ye ait olmadığı sonucu kıyasla elde edilmemektedir. yanlış olmaları da. 2. B içinde bulunan şey hakkında sonuç mevcut olabilir. <BÎRlNCÎ ŞEKİLDE D O Ğ R U ÖNCÜLLERDEN ÇIKARILAN YANLIŞ SONUÇ VE YANLIŞ ÖNCÜLLERDEN ÇIKARILAN DOĞRU SONUÇ. orta terime tabi şeylerin bütüncül kıyaslarda ispat olunmamış bir öncülden hareket ederek ispat edildiklerini gördüğümüz tarzda olur. buna karşılık. B de bazı C ye ait olsun: G ye tabi olan şeyin kıyası olmayacaktır. kabul ettik. A her B ye. . > Kıyası teşkil eden öncüllerin doğru olmaları mümkündür. bütün orta terime tabi nesneler için < gerekli çıkarma > olacaktır.

Doğru öncüllerden yanlış bir sonuç çıkarılamaz. çünkü o zaman yükleme ve yüklememe aynı zamanda mevcut olacaktır. A nm olmasıyle B nin olması gerekli ise. B nin olmasıyle A nın olmaması gereklidir. hem de yok olması vaki olacaktır. ORGANON III — F. ama yanlış öncüllerden niçin'e taallûk etmeyip gerçekte olan şeye taâllûk etmek şartıyle doğru bir sonuç çıkarılabilir. veya aynı şeyin aynı zamanda hem var. Gerçekte. Gerçekte. bu ise saçmadır.ORGANON III. Öyleyse B nin ait olduğu her şeye A nın ait olduğu doğru ise ve G nin ait olduğu her şeye B nin ait olduğu doğru ise gerekli olarak < G nin ait olduğu her şeye> A ait olacaktır. O halde A doğru ise B gerekli olarak doğrudur. yanlış öncülleri olan bir kıyasın konusunu teşkil edemez. gerekü olarak çıkan şey sonuçtur. Olumsuz kıyaslar için de bu böyledir: doğru öncüllerden hareket ederek yanlış bir sonucu ispat etmek mümkün değildir. Böylece A tek bir şey olarak konuluyor ve beraber alınan iki öncülü ifade ediyor. 9/10 . Gerçekte. ya yanlıştır. îlkin doğru öncüllerden yanlış bir sonuç çıkarmanın imkânsız olduğu bu bizim şimdi diyeceklerimize göre apaçık bir şeydir. Fakat A basit terim olarak konuyor diye belli bir tek şeyden gerekli olarak bir şeyin çıkabileceğini sanmamalıdır: bu mümkün değildir. bu da yanlış olamaz. sebebi daha sonra açıklanacaktır. Sonuç gerekli olarak ya doğru. 123 öbürünün yanlış olması da mümkündür. ve o da ancak hiç değilse üç terim ve iki aralık ( S t a o ı ^ a t a ) veya öncül yardımıyle ortaya konulur. niçin.

bütünlüğü içinde yanlış olan ilk öncül ise. her iki öncül yanlış olmakla beraber. Ama öncüllerden biri yanlış olarak konulduğu zaman. hayvan hiç bir taş'a. ama hayvan her insan'a. ister yalnız biri yanlış olsun. Bunun sonucu olarak. B G öncül ise. öbür terim de ait olmadığı şeyin bütününe ait olarak alınırsa. ne de insan hiç bir taş'a ait değildir.124 ORGANON Ul. sonuç doğru olacaktır. fakat hiç bir B ye ait olmasın. B ise G ye ait olmasın. taş da hiç bir insan'a ait değildir. Bütünlüğü ile yanlış diye doğru olana zıt olan öncüle . aynı terimler olmak üzere insan orta terim olarak konulursa: ne hayvan. ister ter iki öncüt yanlış olsun. A B ise sonuç doğru olmayacaktır. — A . doğru bir sonuç çıkarılabilir: ancak bu sonuncu haldt yanlış olarak bütünlüğün içinde alınıyorsa öncüllerden biri veya öbürü rasgele alınmaz. — Olumsuz halinde de çözüm aynıdır. Şu halde A her B ye. Ama yanlış öncüllerden. G nin bütünlüğüne ait olsun. A her B ye ait olduğu halde ne A nın ne de B nin hiç bir G ye ait olmamaları mümkündür. Öyle ki iki yanlış öncülden doğru bir sonuç elde edilir. Bu olabilir: Söz gelimi. söz gelimi. buna karşdık. bir terim ait olduğu şeyden hiç bir şeye ait olmayarak. sonuç doğru olacaktır. çünkü her insan hayvandır. B de her G ye ait alarak alınırsa A da her G ye ait olacaktır. Gerçekte. aittir. söz gelimi. — Her bir öncül kısmen yanlış olarak alınırsa yine böyle bir sonuç ispat olunacaktır. bunun aksine olarak öncül bütünlüğü içinde yanlış olarak alınmıyorsa yanlış olan rasgele biri veya öbürü olabilir.

Gerçekte. — Bunun gibi. B nin ait olduğu her şeye A nın ait olduğu. çünkü her küğukuşu hayvandır. O halde birinci öncül ister olumlu. yani B nin ait olduğu şeyden hiç bir şeye A tını ait olmadığı da konulur: sonuç yanlış olacaktır. öbürü doğru olursa doğru bir sonuç elde olunmadığı görülüyor. hiç bir şeye ait olmayan her şey e ak gibi alınırsa. Gerçekte. A her G ye ve bazı B ye. hayvan her kuğu kuşu'na ve bazı ak'a. — Gerçekte. B de her G ye ait ise: söz gelimi. veya her şeye ait olan hiç bir şeye ait değil gibi alınırsa. Bu vaziyette B G öncülünü doğru olarak ve A B öncülünü bütün bütüne yanlış olarak (yani A her B ye ait diye) alırsam sonucun doğru olması imkânsızdır: çünkü B nin ait olduğu şeyden hiç bir şeye A nın ait olmadığı ve B nin her G ye ait olduğu doğru ise A hiç bir G ye ait değildir. A her B ye. — A B öncülü olumsuz ise sonuç aynıdır. ister olumsuz olsıuı. Ama öncül bütünlüğü ile yanlış değilse doğru sonuç elde olunacaktır.„ OBGANON III. 125 derim: söz gelimi. A gerçekten her G ye ait olacaktır. B de her G ye ait ise yine doğru bir sonuç yoktur. B nin de her G ye ait olduğu doğru ise A her G ye ait olacaktır. bütünlüğü ile yanlış. B her G ye ait olsun. çünkü A için bazı B ye ait olmak ve hiç bir G ye ait olmamak B için de her G ye ait olmak müm- . fakat B G doğru öncül olarak konulurken bütünlüğü ile yanlış olan A B öncülü de. B nin her G ye ait olduğu konulursa. A hiç bir B ye ait olmasın. o zaman A nın her B ye. ak da her kuğu kuşu'na ait ise.

insan da her yürüyen't değd bazı yürüyen't aittir. ak ise her kar'a. B ise her G ye ait gibi alınırsa A hiç bir G ye ait olmayacaktır. bir başka cinsin nevilerine göre cins böyledir: çünkü hayvan ne musikiye. birbirlerine tabi olmayan aynı cinsin nevileri böyledir.ile yanlış gibi alınırsa doğru kıyas mevcut olacaktır. çünkü hayvan at'a ve insana aittir. farzettiğimiz gibi. ne de hiç bir G ye ait olmaması ve B nin de hiç bir G ye ait olmaması mümkündür. doğrudur. Çünkü B bazı G ye ait olduğu halde hiç bir şey. kündür. ama at hiç bir insana ait değildir. sonuç doğru olacaktır. nev'ine ve ayrımına göre cins böyledir. Fakat A B öncülü bütünlüğü de doğru olarak ve B G öncülü bütünlüğü . çünkü B hiç bir G ye ait olmasa da hiç bir şey A yı her B ye ve her G ye ait olmaktan alıkoymaz. A yı B nin ve G nin bütününe ait olmaktan alıkoymaz: söz gelimi. A nin ne hiç bir B ye. B her G ye ait gibi alınırsa. böyle bile sonuç doğru olacaktır. hayvan bazı ak.126 ORGANON III. B de her G ye ait gibi alınırsa sonuç doğru olacaktır. B G öncülü büsbütün yanlış olsa da. musiki de tıp sanatına ait değildir. O halde A hiç bir B ye ait değil gibi. ama hiç bir kar'a. B G öncülü bütünlüğü içinde değil. Öyle ise A hiç bir B ye ait değil gibi.'a. O halde A her B ye. söz gelimi. ait olur. söz gelimi. . Öyle ise A her B ye. — A B öncülü olumsuz olduğu zaman da bu yine böyledir. ne de tıp sanatı'na ait değüdir.. Bu ise. kısmen doğru ise. B her G ye ait olarak alınırsa A her G ye ait olacaktır. çünkü hayvan her insan'a ve her yürüyen't. Gerçekte.

kar da bazı ak!a aittir. B G öncülü doğru. öyle be kar orta terim olarak. hayvan büyük terim olarak konulursa. insan orta terim olarak konulmak üzere. farzettiğimiz gibi. ve A B nin bütününe.'a aittir. 127 A B öncülü olumsuz ise yine bu böyledir. bir başka cinsin nev'ine ve kendi ayırımına göre cins böyledir. A nın ne hiç bir B ye. hiç bir şey A yı hiç bir B ye ait olmamaktan ve bazı G ye ait olmaktan ve B yi de bazı G ye ait olmaktan alıkoymaz. birinci öndü kısmen yanlış. B bazı G ye ait olduğu halde A nın B nin bütününe ait olması ve bazı G ye ait olmaması mümkündür: Söz gelimi. bu ise. hayvan her insan'a aittir. veya birind doğru ve bölümcül olan yanlış olduğu zaman. aittir. B de bazı G ye ait gibi alınırsa A B öncülü o zaman büsbütün yanlış. ne de hiç bir G ye ait olmaması mümkündür: söz gelimi. Gerçekte. halbuki insan bazı ak'a aittir. öbürü doğru olduğu zaman. hayvan hiç bir kar'a ait olmayıp bazı ak. fakat tedbir ne d e bazı temaşai ilim'e ait debazı temaşaî ilini e. sonuç ise doğrudur. Bundan. Öyle ise A hiç bir B ye ait değil gibi. — Gerçekte. — A B öncülü olumsuz ise çözüm aynıdır: Gerçekte. B bazı G ye ait olduğu halde. veya her iki öncül de yanlış oldukları zaman da bu yine böyledir. doğrudur. çünkü hayvan hiç bir ted- bir ((pçâvrjoıç) 'e> ğildir. Bölümcül kıyaslarda birinci öncül bütünlüğü içinde yanlış.ORGANON III. A . öbürü doğru olduğu zaman sonucun doğru olması mümkündür. fakat bazı ak'trı neticesi değildir. B ise her G ye ait alınırsa A hiç bir G ye ait olmayacaktır. söz gelimi.

hiç bir şey A yı hem B ye. A tun hiç bir B ye ait olmaması ve bazı G ye ait olmaması mümkündür: söz gelimi. hiç bir B ye ait değil gibi ve B de bazı G ye ait gibi alınırsa. A B öncülü kısmen yanlış ise sonuç doğru olacaktır.128 ORGANON III. Gerçekte. kuğukuşu hiç bir kara'ya. BG öncülü yanlış olursa sonuç doğru olacaktır. A B öncülü doğru. sonuç da doğru olacaktır. hayvan her kuğukuju na ve bazı kara'ya aittir. — A B öncülü olumsuz ise çözüm aynıdır: ispat için elimizde aynı durumda bulunan aynı terimler olacaktır. . hayvan bazı güzeVe ve bazı büyük!t\ güzel de bazı büyük!e aittir. BG öncülü doğru. Bunun sonucu olarak. çünkü hayvan hiç bir sayı'yz ait değüdir. A her B ye. A B öncülü kısmen yanlış olacaktır. — A B öncülü olumsuz olarak alınırsa sonuç aynıdır. B yi de bazı G ye ait olmaktan alıkoymaz: söz gelimi. hiç bir şey A yı B nin bütününe ve bazı G ye ait olmaktan ve B yi de hiç bir G ye ait olmamaktan alıkoymaz: söz gelimi. ait olmadığı halde. Gerçekte B hiç bir G ye ait olmadığı halde. A bazı G ye ait olmayacaktır. BG öncülü yanlış olduğu halde. Gerçekte. hem de bazı G ye. O halde A her B ye. sayı da hiç bir ak'a ait değUdir. ö y l e ise sayı otta terim olarak konulursa A da hiç bir B y e ait olarak alınırsa. sonuç doğru olacaktır. sonuç doğru olacaktır. B de bazı G ye ait gibi alınırsa. A B öncülü büsbütün yanlış olsa da. B ise bazı G ye ait alınırsa. bir başka cinsin nev'ine ve kendi öz nev'derinin ilintisine ( T ö ounPePi?x6ç) gö r e cins böyledir. bazı ak'a ait de değddir.

her iki öncül yanlış olsalar da sonuç doğru olacaktır. Bunun gibi. 129 bu ise. A hiç bir B ye ait olmayarak. A yı her bir öncülde bazı B ye. bir başka cinsin nev'ine ve nevilerinin ilintisine göre cins böyledir. hayvan her kuğu kuşuna aittir ve bazı kara'ya ait değildir. B bazı G ye ait olarak alınırsa bundan A nın hiç . ama ak hiç bir kara'ya ait değildir. B G öncülü ise yanlıştır. B G öncülü de yanlışsa sonuç doğru olacaktır. A nın hiç bir B ye ait olmaması ve bazı G ye ait olması mümkündür.'a ve bazı karaya aittir. gerçekte. çünkü hayvan hiç bir sayıya. — A B öncülü olumsuz olduğu zaman çözüm aynıdır. ve bazı G ye ait olmaktan alıkoymaz: söz gelimi. B. ait değddir ama bazı ak!a aittir. sayı ise hiç bir ak!a ait değddir. A yı B nin bütününe ait olmaktan ve bazı G ye ait olmamaktan alıkoymaz. kuğu kuşu ise hiç bir kara'ya ait değildir.ORGANON III. B de bazı G ye ait gibi alıflırsa sonuç doğru olacaktır. Öyleyse A her B ye B bazı G ye ait gibi alınırsa. öncüllerin her ikisi de yanlış olduğu zaman sonuç doğrudur. söz gelimi. bizim farzettiğimiz gibi doğrudur. her ne kadar B hiç bir G ye ait değdse de. Üstelik. gerçekte. Gerçekte. G nin zıddı ise ve her ikisi de aynı cinsin ilintileri iseler: çünkü hayvan bazı ak. B hiç bir G ye ait olmasa da. — A B öncülü olumsuz olarak alındığı zaman da bu böyledir: aynı tarzda bulunan aynı terimler ispata yanyacaktır. Hiç bir şey. O halde A her B ye. Hiç bir şey. halbuki B hiç bir G ye ait değildir: söz gelimi. A B öncülü kısmen yanlış. A B öncülü doğrudur.

A her B ye ait ise ve hiç bir G ye ait değdse çözüm aynıdır. çünkü kıyas aynı olacaktır. hiç bir şey A yı . bu. hayvan hiç bir taş'a. öbürü kısmen yanlış olsun. öbürü bütün bütüne yanlış olsun (yanlış olan hangisi olurs* olsun). 3. A hiç bir B ye ait değilse ve her G ye aitse.130 ORGANON III. Gerçekte. O halde. aitse. ister biri doğru. ama öncüller yanlıştır. öncüller < şimdi söylenene > zıt bir tarzda konuldukları ve A her B ye ait olarak ve hiç bir G ye ait olmayarak alındığı takdirde. > İkinci şekilde. veya biri bütün bütüne yanlış. C t K t N C l ŞEKİLDE. Y A N L I Ş ÖNCÜLLERDEN ÇIKAN DOĞRU SONUÇ. yanlış öncüllerle bir doğru sonuca varmak herhalde mümkündür: ister iki öncül bütün bütüne yanlış olarak alınsınlar. bütüncül kıyaslarda olduğu gibi bölümd ü kıyaslarda da daima böyledir. Bir öncül bütün bütüne yanlış ve öbürü bütün bütüne doğru olursa hal yine aynıdır. gerçekte. bütün bütüne yanlış olan öncüller doğrü bir sonuca götüreceklerdir. ait değilse ve her at'a. ister iki öncül kısmen yanlış olsun. ister biri tamamıyle doğru. B hiç bir G ye ait olmadığı halde. ister her biri kısmen yanlış olsun. öbürü kısmen yanlış olsun. sonuç doğrudur. bir G ye ait olmayacağı sonucu çıkar. söz gelimi.

iki öncülün her ikisi de kısmen yanlış olursa. doğru olacaktır. A . mümkündür: söz gelimi. sonuç doğru olacaktır. — Olumlu öncül kısmen yanlış.ORGANON III. hayvan bazı ak'a ait olup hiç bir çam saktzı'na. olumsuz hangi terime taalluk ederse etsin. Öyle ise hayvan bunlardan birinin bütününe ait olarak. A B öncülü kısmen yanlıştır. ve bütünlüğü ile alınan G ye ait olmamaktan alıkoymaz. halbuki B hiç bir G ye ait olmaz: söz gelimi. öbürünün hiç bir şeyine ait olmayarak alınırr bir öncül bütün bütüne yanlış. öbürü bütün bütüne doğru olacaktır. A nm bazı B ye ve her G ye ait olması. sonuç da doğrudur. öbürü bütün bütüne doğru olursa yine böyledir. Gerçekte. sonuç ise. at değildir. Öyle ise A hiç bir B ye ait değil gibi. Olumsuz öncülün çevrilmesi halinde bu yine böyledir: ispat aynı terimlerle yapılacaktır. Bunun sonucu olarak. Gerçekte. 131 her B ye ve her G ye ait olmaktan alıkoymaz. A G öncülü bütün bütüne doğrudur. sonuç ise doğrudur. îakat G nin bütününe ait gibi alınırsa. ak da hiç bir çam sakızt'na ait değildir. olumsuz bütün bütüne doğru ise yine bu bövledir. tıpkı tabi olmayan nevilerine göre cins gibi. A G öncülü bütün bütüne doğrudur. ait değildir. B hiç bir G ye ait olmadığı halde. çünkü hayvan her at'a ve her insan'a aittir ve hiç bir insan. B nin bütününe ait olarak alınrısa ve hiç bir G ye ait değil gibi alınırsa A B öncülü kısmen yanlış. Çünkü hiç bir şey A yı bazı B ye ait olmaktan. ak hiç bir kargaya ait değildir. A nm bazı B ye . hayvan bazı ak'a ve her karga'ya aittir. — Bir öncül kısmen yanlış.

bölüm-cül doğru. ak ise hiç bir kara'ya ait değildir. suz öncülün çevrilmesi halinde çözüm aynıdır ve Şimdi dediklerimizin bölümcül kıyaslara da uyduğu açıktır. hayvan bazı ak'a ve bazı kara'ya aittir. A G öncülü doğru. bazı ak'a da ait -değildir. — aynı terimlerden faydalanılacaktır. ait değildir. Hiç bir şey. gerçekte. sonuç da doğrudur. B nin •de bazı G ye ait olmaması mümkündür: söz gelimi. hayvan her insan'a. Hiç bir şey. Gerçekte. ne de G nin sonurtusu olmaktan. A yı B ye ve bazı G ye ait olmaktan ve B yi bazı G ye ait olmamaktan alıkoymaz: söz gelimi. insan da bazı ak'a ait değddir. A nın hiç bir B ye ait olmaması ve bazı G ye ait olmaması. ne de hiç bir •cansıza ait değildir. Öyleyse A G her B ye ait olarak ve hiç bir Olumye ait değil gibi alınırsa öncüllerin her ikisi de kısmen yanlış. — A B öncülü olumsuz ise bu yine böyledir. alıkoymaz: söz gelimi. sayı da bazı cansız'm neticesi . A yı ne B nin. bölümcül yanlış gibi konulduğu zaman da sonuç doğrudur. sonuç ise doğru olacaktır.132 ORGANON III. hayvan hiç bir cansız'a. B bazı G ye ait olmadığı halde. bütüncül öncül bütün bütüne yanlış. gerçekte. cansız da bazı ak'a ait olmayacaktır. O halde A her B ye ait gibi. ve bazı G ye ait olması ve B nin hiç bir G ye ait •olmaması mümkündür: söz gelimi. — Bütüncül öncül doğru gibi. hayvan ne hiç bir sayıya. sonuç ise doğrudur. aittir. bütüncül olan A B öncülü bütün bütüne yanlış. Öyleyse A hiç bir B ye ait değd gibi ve bazı G ye ait gibi konulursa. bazı G ye ait değil gibi konulursa.

A nın bütünlüğü ile alınan hem B ye. Bütüncül olarak konulan öncül olumlu ise. halbuki insan her yürüyen in sonurtusu değddir. hayvan hiç bir ilim'in sonurtusu değildir. . çünkü. B nin bütününe ait gibi. Gerçekte. bütüncül öncülün doğru. bölümcül ise yanlış olacaktır. sonuç ise doğrudur.ORGANON III. bütün G nin sonurtusu olması ve B nin bazı G ye ait olmaması mümkündür: söz gelimi. A hiç bir B ye ait değü gibi ve bazı G ye ait gibi alınırsa öncüllerin her ikisi de yanlış. bölümdil olumsuz olduğu zaman da bu böyledir. yine bu böyledir. Bundan A B nin bütününe ait gibi ve bazı G ye ait değü gibi alınırsa. A nın hem B nin hem de G nin bütününe ait olma» mümkündür: söz gelimi. bölümcülün yanlış. nev'e ve ayrıma göre cins böyledir. her nekadar B bazı G nin sonurtusu olmasa da. Öyle ise hiç bir B ye ait değü gibi ve bazı G ye ait gibi konulursa. Gerçekte. 133 değildir. sonuç doğru. — Bütüncül öncül olumlu. ama sonuç doğrudur. ilim ise her insanın sonurtusu değildir. bazı G nin sonurtusu olmayarak alınırsa öncüller yanlıştır. bütüncül öncül doğru. B bazı G nin sonurtusu olmasa da. Gerçekte. sonucun ise doğru olduğu neticesi çıkar. O halde A . A nın hiç bir B nin sonurtusu olmaması. çünkü hayvan her insanın ve bütünlüğü ile alman her yürüyen'in sonurtusudur. hem de G ye ait olması mümkündür. Yine açıktır ki iki yanlış öncülün ikisi de doğru bir sonuca götürebilirler. ama her insan'm sonurtusudur.

ve bunun aksine olduklan. lu olduğu zaman da böyledir. öncülleri çevirmenin mümkün olduğu bütün öbür hallerde böyle olacaktır. kara hiç bir kuğukuşu'na ait değildir. Gerçekte. her biri kısmen yanlış olduklan. sonuç doğru. ama sonuç doğrudur. aittir. A hiç bir G ye ait değil gibi alınırsa. hiç bir şey. öbürü olum. A nın her G ye ait olması ve A nın da bazı B ye ait olmaması mümkündür: Söz gelimi. > Son şekilde. < Ü Ç Ü N C Ü ŞEKİLDE Y A N L I Ş ÖNCÜLLER DEN ÇIKAN DOĞRU SONUÇ. Gerçekte. A bazı B ye ait olsa da. her bir öncül kısmen yanlış ise sonuç doğru olacaktır. fakat öncüller yanlıştır. ne insan. — Bir öncül olumsuz.134 ORGANON III. ve nihayet. A bazı B ye ait olmavacakt'r. hiç bir ş e y ' A •ve B yi bazı G ye ait olmaktan. ne A yı. A yı bazı B ye ait . Öyle ise A ile B bütün G ye ait gibi alınırsa öncüller bütün bütüne yanlıştır. hayvan her kuğukuşu'na ve bazı karaya. Yine bunun gibi. öbürü yanlış olduğu. Gerçekte. öbürü bütün bütüne doğru olduğu. biri kısmen yanlış. Bunun sonucu olarak. 4.. halbuki insan bazı yürüyene aittir. B her G ye ait gibi. hiç bir G ye ait olmamaktan alıkoymaz: Söz gelimi. B nin hiç bir G ye ait olmaması. ne de B yi. biri bütün bütüne doğru. yanlış öncüllerden çıkarılmış doğru bir sonuç bulunacaktır: Öncüllerin her ikisi de bütün bütüne yanlış oldukları. ne de yürüyen hiç bir cansız'ın sonurtusu değildir.

O halde A ve B her G ye ait gibi alınırsa öncüller kısmen yanlıştır. ama sonuç doğrudur. her ne kadar hayvan her kuğu kuşuna ait değilse de hayvan ve ak her kuğu kuşunun sonurtularıdır. halbuki A her B ye ait olmaz: söz gelimi. gerçekte. bazı hayvana aittir. AG öncülü bütün bütüne yanlış. kara hiç bir kuğu kuşu'na ait değildir. hiç bir şey B yi her G nin sonurtusu olmaktan. Bunun sonucu olarak A hiç bir G ye ait değil gibi. B yi bazı G ye ait olmamaktan alıkoymaz.ORGANON III. A ile B nin her G nin sonurtuları olmaları. yine aynıdır. AG cncülü doğru ise yine bu böyledir. Gerçekte. ak bazı hayvana. kuğu kuşu. A yı bütünlüğü ile alman G ye ait olmaktan alıkoymaz: söz gelimi. hayvan her kuğu kuşuna aittir. B her G ye ait gibi alınırsa öncüllerin her ikisi de kısmen yanlış olur. fakat sonuç doğrudur. Bu cinsten terimler konulmakla. ak ise her güzel'e ait değildir. sonuç ise doğru olacaktır. Hiç bir şey. ak ve güzel. B. Bir öncül bütün bütüne yanlış olarak. A yı bazı G ye. A bütünlüğü ile alınan G ye ait değil gibi alınırsa BG öncülü bütün bütüne doğru. her ne kadar A bazı B ye ait değilse de. kara bazı . 135 olmaktan alıkoymaz: Söz gelimi. güzel bazı hayvan!a aittir. G nin bütününe ait gibi. — AB öncülü olumsuz olarak konulmuşsa. cansız]. — Her iki öncül olumlu olarak alınırsa yine durum budur. îspat için aynı terimlerden faydalanılacaktır {yani: kara. ak da bazı güzel'e aittir. Çünkü her ne kadar A bazı B ye ait ise de. — BG öncülü yanlış. ait değildir. öbürü de bütün bütüne doğru olarak alınırsa çözüm aynıdır. mümkündür: söz gelimi.

A ve B her G ye ait gibi alınırsa. Gerçekte. B nin bazı G ye ait olduğu zaman. Bunun sonucu olarak. bundan. iki ayaklı her insan'a. A nm hiç bir G ye ait olmadığı.136 ORGANOIN III. mademki. gerçekte. Öncüllerden biri bütün bütüne doğru. — AG öncülü doğru olarak. Öylese A ve B. öbürü sonuç gibi bütün bütüne doğrudur. G hiç bir A ye ait olmayarak ve B her G ye ait ola- . hayvana. Güzel her insana ait değüdir. G nin bütününe ait olarak alınırsa. A hiç bir G ye ait olmayarak alınırsa olumsuz öncül kısmen yanlış. AG öncülü kısmen yanlış. öbürü olumlu ise netice aynıdır. aittir. BG öncülü kısmen yanlış olursa sonucun doğru olabileceği açıktır. Gerçekte. A nm bazı B ye ait olmamasının mümkün olduğu ispat edilmişti. BG öncülü bütün bütüne doğru. AG öncülü bütün bütüne doğru. öbürü kısmen yanlışsa sonuç yine aynıdır. — AG öncülü doğru olarak alınırsa çözüm aynıdır: ispatı aynı terimler yardımıyle yapılabilir. sonuç ise doğrudur. A nın bazı G ye ait olması mümkündür: Söz gelimi. sonuç ise doğrudur. güzel bazı iki ayaklı'ya aittir. aittir. B G nin bütününe a t olarak. — Bir öncül olumsuz. AG öncülü bütün bütüne yanlış. Şimdi de. A bazı B ye ait olduğu halde. Mademki. B nin G nin bütününe ve A nm bazı G ye ait olması ve terimler böylece konulduktan zaman A nın her B ye ait olmaması mümkündür. BG öncülü bütün bütüne doğru. B nin her G ye. BG öncülü kısmen yanlış olarak alınmışsa çözüm aynıdır: yukandaki aynı terimlerin çevrilmesi ispatı mümkün kılacaktır.

yanlış öncüllerden çıkarılmış doğru bir sonucun elde edilebildiği yine açıktır. yanlış olmak zorundadır. Bunun sebebi. iki şeyden birinin varlığının gerekli olarak öbürünün varlığını gerektirdiği zaman. Kullanılacak terimler. söz gelimi. Çünkü terimlerin konuluşu için bütünlüğü ile alınmış bir konuya ait olmayan şeyin onun bütününe ait olarak alınmasının ve bölümcül olarak alınan bir konuya ait olan şeyin onun bütününe ait olarak alınmasının hiç ehemmiyeti yoktur. ister hepsi birden. bütüncül öncüller için kullandanlann aynıdır. olumsuz kıyaslarda olumsuz terimlerdir. bütün aynı hallerde. Demek istiyorum ki. Demek görülüyor ki. sonuç doğru olduğu zaman öncüllerin doğru olması gerekli değddir. Fakat aynı bir şeyin varlığının veya var olmamasının gerekli bir tarzda aynı şeyin varlığını icap ettirmesi imkânsızdır. gerçekte. BG öncülü kısmen yanlıştır. sonuç yanlışsa. 137 rak alınırsa. fakat ikincinin varlığım gerekli olarak birincinin varlığını icap ettirmeyecek şekdde bir münasebette bulunmalarıdır. buna karşılık. ancak bunun gerekli olarak böyle olması gerekmez. ister yalnız bir tanesi ister hepsi bahis konusu olsun: fakat kıyasın bölümlerinden hiç biri doğru olmasa da sonucun yine de doğru olması mümkündür. Bölümcül kıyaslarda. istidlalin başladığı önermelerin gerekli olarak. ikincinin var olmamasının birincinin var olmamasını icap ettirecek şekdde. Olumsuz önermeler hakkında da aynı şey söylenebilir. ister sadece birkaçı.ORGANON III. AG öncülü bütün bütüne doğru. olumlu kıyaslarda olumlu. A nm aklığının gerekli olarak B nin .

Mademki iki terim alındığı zaman birinin varlığı gerekli olarak öbürünün varlığını gerektiriyor. O halde bu sonuncu ak olmadığı zaman B büyük olmak zorunda ise bundan. — Söz gelimi. A yı gerektiriyor. sonuç ve yüklemede aksolunan öncüllerden biri vasıtasıyie birinci kıyas da koymuş olduğumuz geri kalan önermeyi çıkannaktan ibarettir. mademki bu şeyin. A nın aklığı gerekli olarak şu şeyin B nin büyüklüğünü gerektiriyor ve B nin büyüklüğü G nin ak olmazlığını gerektiriyor. Gerçekte. B büyük değilse üç terimle ispat olunmuş gibi büyük olduğu neticesi çıkar. bundan gerekli olarak. 5. G yi de B ye. Fakat A ak olmadığı zaman B nin büyük olması gerekliyse. A yı G ye. A ak ise G nin ak olmaması gerekli olarak lâzımdır. söz gelimi.tp ) v e karşılıklı ( ctA^mv ) ispat. birinin var olmazlığının öbürünün var olmazlığını.138 ORGANON III. B büyük olmadığına göre B nin kendisinin büyük olduğu çıkar (bu ise saçmadır). böylece A yı B ye ait gibi alarak A nn da B ye ait . A nın ak olmazlığının gerekli olarak B nin büyüklüğünü icap ettirmesi imkânsızdır. büyüklüğünü. <BÎRÎNCÎ ŞEKİLDE DEVRİ ISPAT> Devrî ( Kux?. çünkü B büyük değilse gerekli olarak A ak olmayacaktır. O zaman B büyük değilse A ak olamaz. A nın her G ye ait olduğunu ispat etmek gerektiğini ve bunun ispatının da B vasıtasıyie yapıldığını farzedelim.

Buna karşılık. 139 olduğunu ispat gerektiğini farzedelim: birinci kıyasta ise aksi önerme. A G önermesinin orta terim olarak alınan B ile. veya ortanın birinciye ait olduğunun bu terimlerle ispat edilmesi mümkün değildir. B her G ye ait olarak.ORGANON III. — Aksolunmayan terimlerde kıyasın çıktığı öncüllerden biri ispat edilmemiştir. Veya Bnin G ye ait olduğunun ispatı gerektiğini farzedelim ve — bu <birinci kıyasın> sonuç < u > idi — A yı G ye ait olarak. aynı tarzda BG önermesinin sonuçla ve aksolunmuş AB öncülü ile ispat olunduğunu kabul edelim. çünkü bunlar ispatsız kullandığımız yegâne önermelerdir. B yi de A ya ait olarak alalım: o halde birinci kıyasta aksi önerme. AB önermesinin de sonuç ile ve aksolunmuş BG öncülü ile ispat olunduğunu. halbuki başka olmak zorundadır. Gerçekte. aksolunabilen terimlerde. çünkü üçüncünün ortaya. Öbür yandan. B ve G birbirlerine aksolunurlarsa. A. çünkü alınan önermelerden hiç biri bundan öncekinin aynı değildir. Fakat BA öncülü kadar GB öncülünü de ispat etmek gerekir. yani A nın B ye ait olduğu alınmıştı. yani B nin G ye ait olduğu alınmıştı. G de her A ya ait olarak alınırsa B yi A ya götüren bir kıyas . bu <orta terim olarak konulan birinci kıyasın > terimlerinden bin ise gerekli olarak birinci öncüllerden yalnız biri < ikinciye alınabilir > . karşılıklı ispat hepsi için mümkündür. — Fakat başka hiç bir suretle karşılıklı ispat mümkün değildir. çünkü her ikisi alınsaydı sonuç aynı olacaktı. söz gelimi. Gerçekte. orta terim olarak başka bir terim alınmak istenilirse ispat artık devri değildir.

Böylece görülür ki. Gereken şey. Fakat bu sonuncu kıyaslarda da ispat için ispat edilmiş olan şeyi kullandığımız olur. Çünkü B hiç bir A ya ait değildir. A mn hiç bir G ye ait olmadığı sonucunu çıkarırız. A ise hiç bir B ye ait olmasın: bundan. Ama bundan B nin G ye ait olduğu sonucunu çıkarmak gerekirse artık önceki gibi AB önermesi aksolunamaz. bu öncülü ispat etmeye muvaffak olursak hepsi karşılıklı olarak ispat edilmiş olacaktır. öncülü de A hiç bir B ye ait değildir öncülü arasında özdeşlik vardır. Bunun sonucu olarak.140 ORGANON III. Olumsuz kıyaslarda. Bu kıyasların her ikisinde GA öncülü ispat edilmeksizin alındı. G de her A ya. çünkü G yi A mn beyanı olarak almakla. B de her A ya ait olarak alınırsa. Çünkü böylece öncül aksedilmiştir. bulunacaktır. alınan öncüllerin her ikisi de ispat edilmiştir. çünkü öbür öncüller ispat edilmişti. Öylelri sonuç ispat amaayle bize yarar. Şimdi de A mn hiç bir B ye ait olmadığı sonucunu çıkarmak gerekirse (bu daha önce konulmuştu) A hiç bir G ye ait olmayacak. devri ve karşılıklı ispat ancak aksolunabilen terimlerde mümkündür (öbür hallerde. B yi A mn bütüncül olarak hakkında inkâr olun- . Öyle ise G her B ye. B hakkında. gerekli olarak G de her B ye ait olacaktır. bakınız. A her B ye ait olarak alınırsa. karşılıklı ispat hâsıl oluyor. A ya aittir. G ise her B ye ait olacaktır. B her G ye ait olsun. gerekli olarak da G. iş bizim daha yukarıda dediğimiz gibidir). G. B de A hakkında ispat olunur ve G bu aynı öncüllerle A hakkında ispat eddir.

Başka türlü.bu ise bundan önceki sonuç idi . 141 duğu her şeye ait gibi almaktır. sonuç ise bütüncül değUdir. Gerçekte. B bazı G ye ait olacaktır: çünkü birinci şekil elde olunur.bir de B yi A nın bütüncül olarak hakkında inkâr olunduğu her şeye ait olarak alalım. bundan başka. — Bütüncül öncülü ispat etmenin imkânsız olduğu. A ise orta terimdir. A tun hiç bir G ye ait olmadığım farzedelim. A nın bazı G hakkında B ile ispat edilmiş olduğunu farzedelim. Bunun sonucu olarak. bölümcül öncül ispat edilebilir. söz gelimi. — Fakat kıyas olumsuz ise daha yukanda gösterdiğimiz sebep yüzünden bütüncül öncülü ispat etmek mümkün değildir. her ikisi de bölümcül olan öncüllerdir. işte bu devri olarak ispat etmektir. buna karşılık. besbelli bir şeydir: gerçekte. . bölümcül öncül ispat olunabilir. verilen üç önermeden her biri bir sonuç oluyor. yani geri kalan öncülü çıkarmak ( <*u*Aox{o£aı ) için sonucu ve öncüllerden birinin aksini almaktır. bö- . B nin A nm hakkında bölümcül olarak inkâr olunduğu bölümcül terime ait olduğunu söyleyerek bütüncül ktyaslardakinin aynı olarak AB öncülü aksolunursa bölümcül öncül ispat olunabilir. bütüncül öncülü öbürleriyle ispat etmek mümkün değüdir. Böylece. Buna karşılık. bütüncül olan. Bölümcül kıyaslarda. Çünkü elde olunan şey. bu. O zaman B her A ya ait olarak alınırsa ve sonuç muhafaza olunursa.ORGANON III. Buna karşılık. öbür öncülün aksi de hiç bir suretle kıyas bde elde olunamaz. bütüncül önermelerle ispat olunur.. B nin her G ye ait olması gereklidir. ispat da sonuç ve öbür öncül de yapılmak zorundadır.

bölümcül öncül ispat olunabilir. ama bir başka öncül eklenirse kıyas elde olunur. Gerçekte. A nın her B ye ait olduğunu ve bazı G ye ait olmadığını kabul edelim: sonuç BG dir. <İKİNCİ ŞEKİLDE DEVRÎ İSPAT> İkinci şekilde. öncüllerin ikisi de olumlu olmadığından (çünkü sonuç olumsuzdur) ispat olunamaz. Şu halde sonuç ve bir tek öncül ile kıyas elde olunamaz. — Ama öncül olumsuz. A artık B ye de ait değildir. Bunun neticesi. O halde B her A ya ait olarak ve bazı G ye ait olmayarak alınırsa. o nasıl ispat olunur: A her B ye ait olsun ve hiç bir G ye ait olmasın: sonuç B nin hiç bir G ye ait olmadığı olacaktır. lümcül öncül olumsuz olduğu için hiç bir kıyas elde olunamaz. öbürü olumlu ise birinci şekli elde edeceğiz: Çünkü G her A ya aittir. öyleki B hiç bir A ya ait değildir. halbuki olumlu öneıme. B . Olumlu önerme. her ikisi de olumlu olan önermelerden itibaren ispat edilmiştir. bakınız. halbuki bütüncül öncül olumlu olursa. B ise hiç bir G ye ait değildir.142 ORGANON III. olumlu önerme bu tarzda ispat edilemez. gördüğümüz üzere. 6. Kıyas bütüncül olmazsa muhakkak daha yukarıda gösterdiğimiz sebep yüzünden bütüncül öncül ispat edilemez. Fakat olumsuzu ispat edilebilir. — Olumsuza gelince. Öyleyse B her A ya ait olarak alınırsa gerekli olarak A hiç bir G ye ait değildir: çünkü ikinci şekil elde olunur ve orta terim B dir.

Bunun neticesi olarak bütüncül öncülü bu şekilde ispat etmenin mutlak surette imkânsız olduğu açıktır. Bununla bera- . çünkü elde edilen netice iki öncülün veya hiç değilse aralarından birinin olumsuz olduğudur. bütüncül olan önermelerle ispat olunur. kâh imkânsızdır. G nin bazı B ye ait olduğu pekâlâ ispat olundu. B nin hakkında bölümcül olarak inkâr edildiği bölümcül terime ait olarak alınırsa.ORGANON III. bütüncül. 7. 143 orta terim olmak üzere. AB önermesidir. ama B nin bazı G ye ait olduğu ispat edilmiş olmaz. < Ü Ç Ü N C Ü ŞEKİLDE DEVRÎ İ S P A T > Üçüncü şekilde. bütüncül öncül olumsuz olursa AG öncülü AB nin aksi ile ispat edilmeyecektir. Gerçekte. öbürü bölümcül ise ispat kâh mümkündür. Buna karşılık. sonuç daima bölümcüldür. B nin bazı G ye ait olduğunu farzedelim: Sonuç. ispat bütüncül kıyaslarda olanın aynı olacaktır. Ama A. A bazı G ye ait olmayacaktır. A ııın her G ye. bu ise kıyas elde edilmeyecek demektir. Halbuki bu şekilde. bütüncül olan öbür uca taallûk ettiği zaman ispat imkânsız olacaktır. O zaman G her A ya ait olarak alınırsa. iki öncülün ikisi de bütüncül olarak alındıpı zaman bunları karşılıklı ispat etmek mümkün değildir: gerçekte. Buna karşılık. Öncüllerin her ikisi de olumlu olduğu ve bütüncül olan küçük uca taallûk ettiği zaman ispat mümkün olacaktır. — Fakat bir öncül bütüncül.

A bazı B ye ait olursa. G nin bazı B ye ait olması gereklidir. çünkü başka hiç bir surede kıyas elde olunamayacaktır. G bazı B ye aitse B nin de bazı G ye ait olması gereklidir. Yalnız.144 ORGANON III. — Bir öncül olumlu. B orta terim olmak üzere. — Ama B her G ye. bunun kendisi hakkında bölümcül olarak inkâr olunduğu bölümcül terime ait olarak alınmaksızın ispat edilemez: söz gelimi. — Ama olumsuz öncül bütüncül ise öbür öncül yukarıda geçen hallerdeki gibi hareket edilmeksizin yani şu. . bütüncül öncülün aksi ile öbürünü ispat etmek imkânsızdır. gerekli olarak A da bazı G ye ait olacaktır. B nin her G ye ait olduğunu ve A nin bazı G ye ait olmalığım kabul edelim. A nin kendisi hakkında bölümcül olarak inkâr edildiği bölümcül terime ait olarak alınırsa. ispat etmek mümkün olacaktır. kıyas artık sonuçtan ve öbür öncülden çıkmaz. ait olduğunu dâve etmek de gerekir. Gerçekte. A bazı G ye ait olursa. B bazı G ye aitse sonuç şudur: A bazı G ye ait değildir. öbürü olumsuz olduğu. A hiç bir G ye ait değilse. öbür öncül ispat eddebdecektir. ber. olumlu olan bütüncül olduğu zaman. Gerçekte. Bundan başka. G. G her B ye. sonuç şudur: A bazı B ye ait değildir. A nin bazı G ye ait olmaması gereklidir. G her B ye. bu açıklama yapıldıktan sonra. AG önermesini. Başka halde. G nin her B ye ait olduğu deri sürülürse B orta terim olmak üzere. Fakat bu şuna aittir demek şu buna aittir demek değildir: bu bölümail olarak alınan şu na ait ise jii'nun da bölümcül olarak alınan buna. A bazı B ye ait olarak alındığı zaman.

ORGANON

m.

10$

Böylece görülüyor ki birinci şekilde karşdıklı ispat birinci şekd ile olduğu kadar üçüncü ile de yapıbyor: Sonuç olumlu ise birinci şeldl de, olumsuz ise sonuncu ile yapılır. Çünkü < b u sonuncu halde > şu kendisi hakkında ¿u'nun bütüncül olarak inkâr edddiği her şeye ait olarak alındı, ikinci şekilde, kıyas bütüncül olduğu zaman, ispat birinci şekil ile olduğu kadar ikinci şeklin kendisi ile yapılır; ama kıyas bölümcül olursa, sonuncu şekille olduğu kadar ikind şekille de olur. Üçüncü şekdde, ispat daima bu şeklin kendisiyle yapılır. Üçüncü ve ikinci şekillerde, bu şekdlerle elde edilmeyen kıyaslatın ya devri ispata elverişli olmadıklan, veya yetkinsiz olduklan da açıktır. 8. < B l R l N C Î ŞEKİLDEKİ AKSÎ> KIYASLARIN

Bir kıyası aksetmek, sonucu kendi karşısına çevirmek veya büyük ucun ortaya ait olmayacağını, ya ortanın küçük uca ait olmayacağını meydana koymak için bir kıyas kurmaktır. Gerçekte, sonuç aksedddiği ve öncüllerden biri muhafaza edildiği zaman kalan öncülün çürütülmesi gereklidir, çünkü onun kalması gerektiği taktirde sonuç da kalacaktır. Ama sonucun, çelişiğine veya zıddına aksolunmasına göre bir fark vardır: aksin şu veya bu tarzda yapılmasına göre aynı kıyas elde olunmaz. Aşağıda geleceklerle bu daha iyi belirtilecektir. — Çeliğime karşı-olum diye her'in bazı— değil'e veya

153

ORGANOIN III.

bazının hiç bir... değil't karşı - olumuna ve zıtlık karşı - olumu diye de her'in hiç b'ırt, bazı'nın bazı— değil'e karşı - olumuna derim. — Gerçekte, A nın, orta terim olarak alınan B vasıtasıyle G hakkında ispat olunduğunu farzedelim. O zaman A hiç bir G ye ait olmayarak, ama her B ye ait olarak alınırsa B hiç bir G ye ait olmayacaktır. A hiç bir G ye ait olmazsa ve B her G ye ait olursa sonuç A nın bazı B ye ait olmadığı olacaktır, hiç bir suretle A nın hiç bir B ye ait olmadığı olmayacaktır. Çünkü bütüncülün sonuncu şekille ispat olunmadığını gördük. Bir kelime ile, büyük uca ait öncülü akis ile bütüncül olarak çürütmek mümkün değildir; gerçekte, çürütme daima üçüncü şekil ile yapılır, çünkü her iki öncülün küçük uca nispetle almak gereklidir. — Kıyas olumsuz ise çözüm aynıdır. Gerçekte, A nın hiç bir G ye ait olmadığının B ile ispat edilmiş olduğunu kabul edelim O zaman A her G ye ait olarak ve hiç bir B ye ait olmayarak alınırsa, B hiç bir G ye ait olmayacaktır. A ve B her G ye ait olurlarsa A da bazı B ye ait olacaktır, halbuki < bundan önceki kıyasta > hiç bir B ye ait olmuyordu. Ama sonuç, çeliştiğine aksedilmişse kıyaslar çelişik olacaklar, bütüncül değil. Çünkü, gerçekte, bir bölümcül öncül elde olunur; öyle ki sonuç da bölümcül olacaktır. Kıyasın olumlu olduğu ve şimdi dediğimiz şekilde aksedildiğini farzedelim. O zaman A bazı G ye ait olmayıp da her B ye ait olursa, B bazı G ye ait olmayacaktır. A bazı B ye ait değilse, B de G ye ait ise, A bazı B ye ait olmayacaktır. — Kıyas olumsuz ise bu yine böyledir.

„ OBGANON III.

147

Çünkü A bazı G ye aitse ve biç bir B ye ait değilse sonuç şudur: B hiç bir G ye ait olmayacaktır. A bazı G ye aitse, B de her G ye aitse (başlangıçta bu sonuncu önerme konulmuştur) A bazı B ye ait olacaktır. Bölümcül kıyaslarda sonuç, çelişiğine aksolunduğu zaman, her iki öncülün ikisi de çürütülmüştür, halbuki zıddına aksoîunmuşsa, iki öncülden hiç biri çürütülmüş değildir, Gerçekte, çıkan netice artık bütüncül kıyaslarda olduğu gibi, akis yoluyle elde edilmiş sonucun bütüncüllükten mahrum bulunduğu bir çürütme değildir: hatta hiç bir çürütme yoktur. — Gerçekte, A nın bazı G hakkında ispat olunduğunu kabul edelim. O halde A hiç bir G ye ait olmayacak, B ise bazı G ye ait olarak alınırsa, A bazı B ye ait olmayacaktır; A hiç bir G ye ait olmazsa ve her B ye ait olursa, B hiç bir G ye ait olmayacaktır. Bundan her iki öncülün çürütüldüğü sonucu çıkar. — Buna karşılık, sonuç zıddına aksedilmişse öncüllerden hiç biri çürütülmüş olmayacaktır. Gerçekte, A bazı G ye ait olmayıp da bazı B ye ait olursa, B bazı G ye ait olmayacaktır. Fakat ilk öncül henüz çürütülmüş değildir, çünkü B nin hem bazı G ye ait olması, hem de bazı G ye ait olmaması mümkündür. AB bütüncül öncülüne gelince, < çürütmek için> hiç bir kıyas hiç bir zaman mevcut olamaz: çünkü A bazı G ye ait değilse ve B de bazı G ye ait ise, öncüllerden hiç biri bütüncül değildir. — Kıyas olumsuz olursa bu yine böyledir: gerçekte, A her G ye ait olarak alınırsa öncüllerin ikisi de çürütülür. Halbuki A bazı G ye ait olarak

148

ORGANOIN III.

alınırsa, öncüllerden hiç biri çürütülemcz. îsbat bun» dan öncekderin aynıdır. 9. < İKİNCİ ŞEKİLDE KIYASLARIN AKSÎ>

İkinci şekilde, akis şekli ne olursa olsun, büyük uca ait öncülü zıddı de çürütmek mümkün değddir. Gerçekte, daima üçüncü şekdde sonuç elde olunacaktır, bu şekdde ise bütüncül kıyasın mevcut olmadığını gördük. Buna karşılık, kendinin aksi yapılan öncüle benzer şekdde öbür öncülü de çürütebdeceğiz. Benzer şekilde1den, sonucun aksi zıdlığa göre yapılırsa çürütmenin zıdlığa göre olacağını kastederim, halbuki akis çelişikliğe göre yapılırsa çürütme de çelişikliğe göre olacaktır. — Gerçekte, A nın her B ye ait olduğunu ve hiç bir G ye ait olmadığım farzedelim: : snuç BG dir. O zaman B her G ye ait olarak alınırsa ve AB önermesi muhafaza olunursa A her G ye ait olacaktır, çünkü birinci şekil elde olunur. B her G ye ait olursa ve A hiç bir G ye ait olmazsa, A da bazı B ye ait olmaz: bu, sonuncu şekddir. — Fakat BG sonucu kendi çelişiğine aksedilmişse. AB öncülü tıpkı bundan önceki gibi ispat edilecektir, halbuki AG öncülü kendi çelişiği de ispat edilecektir. Çünkü B bazı G ye ait ise ve A hiç bir G ye ait değilse, A bazı B ye ait olmayacaktır. Şimdi B bazı G ye ve A bütün B ye aitse, A bazı G ye ait olacaktır, övleki kıyasın sonucu, öncülün çelişiği olacaktır. — Öncüller çevrilirse ispat aynı olacaktır.

ORCANON

ra.

149

Kıyas bölümcül ise, sonucun aksedilmesi zıtlığa göre olduğu zaman öncüllerden hiç biri çürütülmez, birinci şekilde olduğu gibi. Buna karşılık, akis çelişikliğe göre yapılırsa öncüllerin her ikisi de çürütülür. Gerçekte, A hiç bir B ye ait olmayarak ve bazı G ye ait olarak konulursa, sonuç BG olacaktır. Şimdi B bazı G ye ait olarak konulursa ve AB öncülü muhafaza olunursa sonuç, A nm bazı G ye ait olmadığı olacaktır. Ama ilk önerme çürütülmüş değüdir, çünkü hem A nın bazı G ye ait olması, hem de bazı G ye ait olmaması mümkündür. Şimdi B bazı G ye, A bazı G ye ait olursa kıyas elde olunmayacaktır, çünkü aldığımız öncüllerden hiç biri bütüncül değildir; bunun neticesi olarak, AB önermesi çürütülmüş değildir. — Buna karşılık, akis çelişiğine aksedilmişse öncüllerin her ikisi de çürütülmüştür. Gerçekte, B her G ye aitse ve A hiç bir B ye ait değilse, A da hiç bir G ye ait olmayacaktır: fakat A nm bazı G ye ait olduğu konulmuştu. Şimdi B her G ye ve A bazı G ye aitse, A bazı B ye ait olacaktır. — Bütüncül önerme olumlu ise ispat yine aynıdır.

10.
< Ü Ç Ü N C Ü ŞEKİLDE KIYASLARIN A K S İ > Üçüncü şekilde, sonuç zıtlığa göre aksedilmişse iki öncülden hiç biri kıyasların hiç birinde çürütülmez; ama akis çelişikliğe göre yapıldığı zaman, öncüllerin ikisi de çürütülebilir; bu, bütün kıyaslarda

150

ORGANOIN III.

böyle olur. — G orta terim olmak üzere A nın bazı B ye ait olduğunun ispat edilmiş bulunduğunu, öncüllerinde bütüncül olduğunu kabul edelim. O zaman A bazı B ye ait olmayarak, B de her G ye ait olarak alınırsa AG sonucunu veren kıyas elde olunmaz. A bazı B ye ait olmayıp da her G ye ait olursa yine sonuç veren BG kıyası elde olunmayacaktır. — Öncüller bütüncül değilse ispat aynı olacaktır. Gerçekte, ya akis yoluyle elde edilmiş öncüllerin her ikisi de bütüncül olmak zorundadır, veya bütüncül öncül küçük uca ait olmak zorundadır. Ama biz gördük ki bu tarzda ne birinci şekilden ne de ikinci şekilden kıyas elde olunmayacaktır. — Buna karşılık, sonuçlar, kendi çelişiklerine aksedildikleri zaman öncüllerin her ikisi de çürütülür. Gerçekte, A hiç bir B ye ait olmazsa, B her A ya ait olursa A hiç bir G ye ait olmayacaktır. Şimdi A hiç bir B ye ait olmazsa ve her G ye ait olursa, B hiç bir G ye ait olmayacaktır. — Öncüllerden biri bütüncül değilse çözüm aynıdır. Gerçekte, A hiç bir B ye ait olmazsa, B de bazı G ye ait olursa, A bazı G ye ait olmayacaktır; A hiç bir B ye ait olmazsa ve her G ye ait olursa, B hiç bir G ye ait olmayacaktır. Kıyas olumsuz olursa çözüm yine aynıdır. Gerçekte, BG öncülü olumlu ve AG öncülü olumsuz olmak üzere A nın bazı B ye ait olmadığının ispat olunduğunu kabul edelim. Çünkü biz kıyasın bu tarzda elde olunduğunu gördük. — Sonucun zıddi alındılı zaman da kıyas elde olunamaz. Çünkü A bazı B ye, B de her G ye ait olursa, AG sontı-

ORGANON III.

151

cunu veren bir kıyas elde olunamadığını söyledik. A bazı B ye ait olursa ve hiç bir G ye ait olmazsa, gördüğümüz gibi, yine BG sonucunu veren kıyas elde edilmez. Bunun neticesi olarak, öncüller çürütülmüş değildir. — Fakat sonucun çelişiği alınırsa, öncüller çürütülür. Gerçekte, A her B ye, B de G ye ait olursa, A her G ye ait olur: halbuki A nm hiç bir G ye ait olamadığını söylemiştik. Şimdi A her B ye ait olursa ve hiç bir G ye ait olmazsa, B hiç bir G ye ait olmaz: halbuki B nin her G ye ait olduğunu söylemiştik. Öncüller bütüncül olmazlarsa ispat aynı tarzda yapılır. Gerçekte, AG öncülü o zaman bütüncül ve olumsuz, öbürü bölümciil ve olumludur. A her B ye, B de bazı G ye ait olursa bundan A nm bazı G ye ait olduğu sonucu çıkar: halbuki onun hiç bir G ye ait olmadığını farzetmiştik. Şimdi A her B ye ait olursa ve hiç bir G ye ait olmazsa, B hiç bir G ye ait olmaz: {halbuki bazı G ye ait olarak konulmuştu}. — Fakat A bazı B ye, B de bazı G ye ait olursa, kıyas elde olunamaz ve A bazı B ye ait olursa ve hiç bir G ye ait olmazsa, yine bu tarzda da bir kıyas elde olunmaz. — Böylece, birinci tarzda öncüller çürütülmüşlerdir, ama öbür tarzda çürütülmüş değildir. Öyleyse söylediklerimiz, sonucun aksi ile her bir şekilde bir kıyasın naşı! elde olunduğunu, sonucun ne zaman öncülün zıddı ve ne zaman ona çelişik olduğunu gösterir. Birinci şekilde, kıyasın oluşunun ikinci ve son şekil ile olduğu da yine açıktır, küçük uca ait olan öncül daima ikinci şekil ile; büyük uca ait olan cncül ise sonuncu ile çürütülür.

152

ORGANON

Ul.

İkinci şekilde kıyas birinci ve sonuncu de olur, küçük uca ait öncül daima birinci şeldl de; büyük uca ait öncül ise sonuncu de çürütülür. Üçüncü şekilde, kıyas birinci ve ikinci de olur; büyük uca ait olan öncül daima birinci şekd de, küçük uca ait olan da ikinci de çürütülür. Böylece aksin ne olduğunu, her bir şekilde nasd yapddığını ve nihayet, bundan çıkan kıyası açıkladık. 11. < B l R İ N C l ŞEKİLDE SAÇMALIĞA lRCA>

Sonucun çelişiği konulduğu ve buna öteki öncül ilâve olunduğu zaman-bu bütün şekillerde olabilen bir şeydir-kıyas saçmalık yoluyle ispat olunur. Gerçekte, bu kıyas akse benzer, ancak şu farkla ki akis bir kıyasın olmuş olmamasını iki öncülün benimsenmesini farzeder; halbuki saçmalığa ircada karşının doğruluğu hasmın muvafakatine bağlı değil, kendi öz açıklığına bağlıdır. Terimler her iki halde de aynıdır. Öncüller ise her iki halde de aynı tarzda alınmışlardır. Söz gelimi, orta terim G olmak üzere A her B ye ait olsun. A nın bazı B ye ait olmadığı veya hiç" bir B ye ait olmadığı, fakat her G ye ait olduğu (bizim doğru diye kabul ettiğimiz önerme) farzolunursa, G gerekli olarak da hiç bir B ye ait olmamak veya bazı B ye ait olmamak zorundadır. Fakat bu imkânsızdır; bunun sonucu olarak, hipotez yanlıştır; o halde karşısı doğrudur. — Öbür

— Buna karşılık. A nın hiç bir B ye ait olmadığım kabul . A nın hiç bar B ye ait olmadığı farzolunup. kıyas elde olunmaz. 10$ şekillerde de çözüm aynıdır. birinci şekilde değil de ikinci ve üçüncü şekdde ispat olunan olumlu bütüncül müstesna. Gerçekte. A da hiç bir D ye ait olmaz. Buna karşılık. Ama olumsuz bütüncül yanlışsa olumlu bütüncül de doğru değildir.ORGANON m. olumsuz bütüncül ve olumsuz bölümcül ispat olunabilirler. kıyas elde olunmaz. B D öncülü ilâve edilirse birinci önermenin yanlış olduğunu ispat eden kıyas elde olunacaktır. A hiç bir B ye ait olmazsa ve B her D ye ait olursa. A nuı bazı B ye ait olmadığı farzolunursa da iyne kıyas elde olunamaz. olundu bölümcül. A nın bazı B ye ait olmadığım veya hiç bar B ye ait olmadığım farzedelim ve durumu ayn olan bir başka öncül dâve edelim. söz gelimi. — Şimdi ilâve olunan GA öncülü ise. — Gerçekte.elverişlidirler. Bütün meseleler (sonuçlar) bütün şekillerde saçmalık yoluyle ispat edilmişlerdir. A nın bazı B ye ait olmadığı farzolunsa alınan öncülün durumu ne olursa olsun. G nin her A ya ait olarak veya B nin her D ye ait olarak konulduğunu farzedelim: böylelikle birinci şekli elde eddecektir. çünkü akse elverişli olanların hepsi aynı zamanda saçmalığa irca olunmaya da1*. Böylece görülür ki bütüncül yükleme birinci şekilde saçmalık yoluyle ispat olunamaz. Şimdi bunun imkânsız olduğunu kabul edelim: o zaman A tun hiç bir B ye ait olmadığı yanlıştır. fakat deri sürülen mesele ispat olunamaz. Gerçekte.

154 ORGANOIN III. Bunun neticesi olarak. edelim ve B yi her G ye veya bazı G ye ait olarak alalım. hiç bir B ye ait olmamasının gerekli olduğunu henüz ispat etmedik. — Buna karşılık. A nın hiç bir G ye ait olmaması veya bazı G ye ait olmaması gereklidir. Gerçekte. Bu halde. A nın bazı B ye ait olmadığı farzolunduğu zaman da yine kıyas yoktur. kabul edilen öncül B ye ait olursa. Görülüyor ki çelişiğin farzediimesi gerekiyor. kıyas elde olunacaktır ve sonuç da imkânsız olacaktır. hipotez yanlıştır. — Ama alınan öbür öncül A ya ait olursa kıyas elde olunmayacaktır. bundan. durum aynıdır. A nın biç bir B ye ait olmadığı doğrudur. A nın her B ye ait olduğunu farzedelim ve G yi her A ya ait olarak alalım. Bunun sonucu olarak. G nin bazı B ye ait olması gereklidir. söz gelimi. Yalnız. — GA öncülü olumsuz olarak alınırsa. kıyas elde edilmeyecektir. ama konulan mesele ispat edilmiş değildir. bu önerme yalnışsa A nın bazı B ye ait olmasının gerekli olduğu sonucu çıkar. — Farzolunan zıt önerme ise. — Alınan öbür öncül B ye ait olursa durum yine av- . G nin her B ye ait olması gereklidir. Şimdi A nın bazı B ye ait olduğunu farzedelim ve G yi her A ya ait olarak alalım. bunun sonucu olarak. Bu ise imkânsızdır (çünkü A nın her G ye ait olmasının doğru ve apaçık olduğunu kabul ediyoruz). Ama bu imkânsızdır. Ama bunun imkânsız olduğunu kabul edelim. Sonucun zıddı. bunun neticesi olarak. Bunun neticesi olarak. A nın her B ye ait olduğu yanlıştır. A her B ye ait olmazsa.

üstelik doğru önerme çürütülür: çünkü A nın bazı B ye ait olduğunu ve bazı B ye ait olmadığını ispat etmek bahis konusu idi. — GA öncülü olumsuz idiyse durum aynı olacaktır. Çünkü A bazı B ye. A nm bazı B ye ait olduğunu değil. 155 nıdır. o zaman G de her B ye ait olur. onun her B ye ait olduğunu farzetmek gerektir: çünkü A her B ye. G her A ya aitse. doğrudur. hiç bir şey ispat edilmiş değildir. G bazı B ye ait olacaktır.ORGANON III. çünkü kıyas ile. — Fakat B "e ait olan öncül olumsuz ise. 11/12 . hipotez yanlıştır. çünkü A bazı B ye aittir. — Buna karşılık. G her A ya aitse. hiç bir B ye ait olmadığı ispat olunur. O zaman. Bundan. Ama bu ispat edilmiş olduğuna göre. bir de imkânsız olan bir sonuç elde edilecektir. Öyle ki A nm hiç bir B ye ait olmadığı doğrudur. A nın bazı B ye ait olmadığını ispat etmek için. A nın her B ye değil. doğru önermelerden yanlış bir sonuç çıkarma imkânsız olduğuna göre. — A nm bazı B ye ait olmadığını ispat etmemiz gerekseydi durum ORGANON III — F. bazı B ye ait olduğu farzolunursa. Öyle ki bu sonuncu önerme imkânsız ise. her B ye ait olduğunu farzetmemiz gerekir. çelişiğin farzolunması gerektiği sonucu çıkar. imkânsızlık hipotezden çıkmıyor. hipotez yanlış olurdu: gerçekte. ama hipotez çürütülmüş değildir. Bunun neticesi olarak. bu imkânsız ise. çünkü o zaman. Bundan başka. çünkü bu tarzda da yine kıyas elde olunacaktır. A nın bazı B ye ait olmadığı değil. A nın bazı B ye ait olması da yanlıştır. — Alınan öbür öncül B ye ait olursa çözüm aynıdır.

Fakat ikinci ve üçüncü şekilde. Gerçekte. bütüncül müstesna. Gerçekte. G nin her B ye ait olmasının apaçık olduğu kabul olunmuştur): bundan hipotezin yanlış olduğu' neti- . birinci şekilde. Buna karşılık. bizim gerekli bir sonuç elde etmemiz. aynı olurdu: çünkü herhangi bir terime ait olmamak ile bir terimin bütününe ait olmamak arasında özdeşlik varsa ispat her iki halde de aynı olacaktır. bunun aksine olarak. bu ispat bile yapılabilir. A nın bazı B ye ait olmadığını farzedelim ve A yı her G ye ait olarak alalım. ispat olunamayan olumlu. öbürünün doğru olduğu da herkesçe kabul edilmiş değildir. G bazı B ye ait olmayacaktır.156 ORGANOIN III. her şey hakkında tasdik veya inkâr varsa. çelişiktir. tasdikin doğruluğu kabul olunmazsa inkâr doğrudur diyen önerme herkesçe kabul olunacaktır. Bu ise imkânsızdır. (gerçekte. < I K Î N C Î ŞEKİLDE SAÇMALIĞA İRCA> O halde. ve sözü edilen önermenin herkes tarafından kabul edilmesi bu son tarzda olacaktır. Gerçekte. 12. O zaman A bazı B ye ait olmazsa ve her G ye ait olursa. o zaman doğru olanın inkâr olmadığı ispat edilmişse. O halde bütün kıyaslarda hipotez olarak alınması gereken zıt değil. çünkü olumsuz bütüncül yanlışsa olumlu bütüncülün doğru olması gerekli değildir ve biri yanlışsa. tasdikin doğru olması gereklidir. bütün meselelerin saçmalık yoluyle ispat edildiği görülüyor. zıt iki tarzdan da kale alınamayacaktır.

öyle ki farzolunan önerme yanhştır. A gerekli olarak bazı B ye ait olmak zorundadır. Ama bu imkânsızdır. öyle ise A nın her B ye ait olduğu doğrudur. A nm bazı B ye ait olmadığı ispat edilmek istendiği zaman. O zaman G nin hiç bir B ye ait olmaması gereklidir. bir kıyas. — Fakat A nm bazı B ye ait olmadığı farzolunursa. neticeler birinci şekildekinin tamamıyle aynı olacaktır. A hiç bir B ye ait olmazsa ve her G ye ait olursa G hiç bir B ye ait olmayacaktır. 157 cesi çıkar. bu imkânsızsa. — Fakat farzolunan zıddı ise. . öyle ki A nm bazı B ye ait olmadığı doğ rudur. O zaman. Şimdi A nm bazı B ye ait olduğunu farzedelim ve A nın hiç bir G ye ait olmadığını kabul edelim. öyleki A nm hiç bir B ye ait olmaması yanlıştır. Bunun sonucu olarak. o halde A hiç bir B ye ait olmayacaktır. G nin bazı B ye ait olmaması gereklidir. — O halde bütün kıyasların ikinci şekil ile elde olunabildikleri açıktır. bir de imkânsız bir sonuç olacaktır.ORGANON III. O zaman G nin hiç bir B ye ait olmaması gereklidir. onun her B ye ait olduğunu ve hiç bir G ye ait olmadığım farzedelim. Ama biz onun her B ye ait olduğunu kabul ettik. Fakat bu yanlıştır diye A nm her B ye ait olması gerektiği doğru değildir. yalnız konulan mesele ispat edilmemiştir. Bu ise imkânsızdır. Gerçekte. A nm bazı B ye ait olduğu ispat edilmek istendiği zaman A nm hiç bir B ye ait olmadığını farzedelim ve A nın her B ye ait olduğunu kabul edelim.

A nın hiç bir B ye ait olmazsa. A nın bazı B ye ait olduğunu ve G nin her B ye ait olarak alındığını farzedelim. A nın hiç bir B ye ait olmadığını ispat etmenin sözü edildiği zaman. yalnız. — Buna karşılık A nın her B ye ait olduğu farzolunursa konulan mesele ispat edilmez. Ama A nın hiç bir B ye ait olmadığı farzolunursa. Bu imkansızsa. kıyas ve bir de imkânsız sonuç elde olunacaktır. O bazı G ye ait olmayacaktır. . A nın bazı G ye ait olması gereklidir. konulan mesele ispat edilmemiştir: çünkü farzolunan zıt ise. biz bundan önceki halllerdeki neticelerin aynını elde edeceğiz. ve G bazı B ye ait olursa. A nın bazı B ye ait olmadığı yanlıştır. — Gerçekte. < Ü Ç Ü N C Ü ŞEKİLDE SAÇMALIĞA ÎRCA> Tıpkı bunun gibi. Fakat A nın bazı B ye ait olmadığını ispat etmek için. alınması gereken bu sonuncu hipotezdir. Gerçekte. öyle ki A nın her B ye ait olduğu doğrudur. O zaman A bazı G ye ait olmayacaktır.158 ORGANON III. Buna karşılık. A nın bazı B ye ait olmadığı ve G nin her B ye olduğu konulsun. onlar (kıyaslar) üçüncü şekil ile de elde edilebilirler. bunun sonucu olarak. O zaman. Ama A nın hiç bir G ye ait olmadığını kabul edilmişti. A nın bazı B ye ait olacağı yanlıştır. bunun sebebi A nın bazı B ye ait olduğunun doğru olmasıdır. 13. Bu yanlışsa. A nın bazı B ye ait olduğunu ispat etmek için alınması gereken bu sonuncu hipotezdir.

14. O halde görülüyor ki saçmalık yoluyle olan bütün kıyaslarda farzolunması gereken çelişik olandır. daha yukarıda gösterilen hallerdeki neticelerin aynını elde edeceğiz. çıkış noktası olarak kabul edilmiş önermeleri alır. A her B ye ve G bazı B ye aitse A bazı G ye ait olacaktır. A nın bazı B ye ait olduğu farzolunsun. < D O Ğ R U D A N DOĞRUYA İSPATLA SAÇMALIĞA iRCA'IN MUKAYESESİ > Saçmalık yoluyle ispat doğrudan doğruya ispattan şu hususta ayrılır: biri yanlış olarak kabul edilmiş bir başka önermeye irca etmekle çürütmek istediği şeyi o koyar. doğrudan doğruya ispat ilk kıyasın kurucu öncüllerini alır. 159 Gerçekte. halbuki doğrudan doğruya ispat. Fakat bu böyle ise bunun sebebi A nm bazı B ye ait olmadığının doğru olmasıdır. sonuncu şekilde de bütüncülün ispat olunabildiği de apaçıktır. öbür önerme sonucun çelişiği olduğundan öncüllerden birini alır. O halde her ikisi de kabul edilmiş ilci öncül kabul ederler.ORGANON III. Herhangi bir tarzda. Halbuki bunun böyle olmadığı kabul olundu. — Ve doğrudan doğruya ispatta ne sonucun bilinmesi ne de doğru veya yanlış olduğunun önceden farzolunması gerekli değildir. ikinci şekilde olumlunun. Buna karşılık. onun doğru . yalnız. halbuki saçmalığa irca. halbuki saçmalık yoluyle ispatta. öyle ki A nın her B ye ait olması yanlıştır.

sonuncuda olumlu olacaktır. olmadığını önceden farzetmelc gerekir. Bu öncüllerden. ikincide olumsuzdur. Gerçekte. ikincide olumsuz. O zaman hipotez. Hipotez. kıyas sonuncu şekilde olduğu zaman. — Şimdi A nın bazı B ye ait olduğunun ispat edilmiş olduğunu farz edelim. Anın hiç bir B ait olmadığıdır. doğru bütün problemler için birinci şekilde elde edidir. Kıyas birinci şekilden olduğu zaman. öncüller ise G nin her A ya ait olduğu ve hiç bir B ye ait olmadığı idi: Çünkü kıyas ve saçma sonuç böyle elde edilmişlerdi. — GA öncülü olumsuz olsaydı. hipotez A nın her G ye ait olduğudur. Doğrudan doğruya ispat vasıtasıyle sonuca bağlanan her şey saçmalık yoluyle de ispat edilebilir. doğru ikinci veya sonuncu şekille elde edilecektir. öncüller ise G nin her A ya ait olduğu ve bazı B ye ait olmadğı idi. kıyas birinci ve ikinci şekilde elde edilir.160 ORGANON III. Fakat G her A ya ait olursa ve hiç bir B ye ait olmazsa bu. ikinci şekildir. — A nın bazı B ye ait olmadığı ispat edilmişse bu yine böyledir. yine bu böyle olacaktı: çünkü bu tarzda da ikinci şekli elde ederiz. Kıyas ikinci şekilde olduğu zaman. — Ama sonucun olumlu veya olumsuz olmasının hiç bir ehemmiyeti yoktur: her iki halde de durum aynıdır. birincide olumlu. . Nihayet. Gerçekte. birinci şekil vasıtasıyle A nın hiç bir B ye ait olmadığının veya bazı B ye ait olmadığının ispat olunduğunu kabul edelim. A nın hiç bir B ye ait olmadığı sonucu açıkça çıkmaktadır. saçmalık yolule ispat edilen şey de aynı terimlerle doğrudan doğruya ispat olunabilir. A nın bazı B ye ait olduğu.

öncüller ise A nin her G ye ve G nin bazı B ye ait olduğu idi. Bu öncüllerden de A tun gerekli olarak bazı B ye ait olması gerektiği sonucu açıkça çıkar.ORGANON III. — A mn bazı B ye ait olduğu ispat edilmişse. A nm hiç bir B ye ait olmadığı. Şimdi. bu yine böyledir: çünkü o zaman hipotez. birinci şekil elde olunur. Şimdi. öncüller ise A nin hiç bir G ye ait olmadığı ve G nin bazı B ye ait olduğudur: çünkü böylece birinci şekil elde olunur. A nm her G ye veya bazı G ye ait olduğu idi. 161 öncüller ise B nin her G ye. A nm her B ye ait olduğunun ispat edildiğini farzedelim. ikinci şekilde. çözüm aynıdır. — Kıyas olumsuz ise hipotez. — Kıyas bütüncül değilse. Ama A ile B her G ye ait olurlarsa bu. öncüller ise. O zaman hipotez A nin mazı B ye ait olmadığı idi. A nm bazı B ye ait olduğudur. A nm her B ye ait olarak ispat olunduğunu kabul edelim. Hipotez. öncüller ise G nin her B ye. öyleki birinci şekil elde olunur. Fakat A her G ye. ama A nm bazı B ye ait olmadığı ispat olundu ise. Hipotez o zaman. A nm bazı B ye ait olmadığı. üçüncü şekilde. G nin her B ye ait olduğudur. A nm her G ye ait olduğudur: çünkü bu tarzda imkânsız bir sonuç elde edeceğiz. öncüller ise A nm hiç bir G ye ait olmadığı. sonuncu şekildir. çünkü bu tarzda imkânsız bir sonuç elde olunacaktır. . — B veya A bazı G ye ait olarak alınsaydı netice aynı olurdu. A nm her G ye ve G nin her B ye ait olduğu idi: çünkü bu tarzda imkânsız bir sonuç elde olunacaktır. G de her B ye aitse. A nin her B ye ait olduğudur.

öncüller ise. A nın bazı B ye ait olduğudur. Hipotez. 15. O halde. bu ise ikinci şekildir. A sın her B ye ait olduğu olacaktır. — Kıyas olumsuz ise hipotez.162 ORGANON III. A nın her G ye ait olduğu idi. akis yoluyle elde olunanların özdeşi oluyorlar. öncüller ise G sin hiç bir A ya ait olmadığı ve bazı B ye ait olduğu idi: bu ise ikinci şekildir. G nın bazı B ye. Bunun gibi. onlar verilen terimlerle öncül olarak sonucun çelişiği alındığı takdirde. ^ n ı n hiç bir B ye ait olmadığı idi. kıyaslar. aynı terimler vasıtasıyle her problemi doğrudan doğruya da ispat etmenin mümkün olduğu görülüyor. öyleki her meselenin kendileriyle çözülmüş olacağı şekilleri doğrudan doğruya elde ederiz. Öyleyse her meselenin her iki tarzda. Öncüller de birinci şekli elde ederler. kıyaslar doğrudan doğruya ispatlı oldukları zaman. — ispat olumlu bölümcül bir yükleme ortaya koyarsa. — ispat bütüncül değilse bu yine böyledir. saçmalığa irca olunabilecektir. Hipotez. sonuç aynıdır. hangi şekilde mümkün . doğrudan doğruya olduğu gibi saçmalık yoluyle de ispat olunduğu ve bunları birbirinden ayırmanın mümkün olmadığı apaçıktır. Gerçekte. < KARŞI ÖNCÜLLERDEN ÇIKARILAN SONUÇLAR > Hangi şekilde karşı öncüllerden itibaren bir sonuç çıkarmak mümkündür. öncüller ise G nin hiç bir A ya ait olmadığı ve her B ye ait olduğu idi.

fakat onun hakkında bir başka terim tasdik eddir ve onun kendisi de bir başka terim hakkında tasdik edilir. Halbuki karşılardan biri olumlu. 10$ değildir. söz gelimi. olumlu bütüncülün olumsuz bölümcüle. öyle ki B hiç bir G ye ait değildir. hiç bir ilim ilim değildir. her ilim iyidir. öncüller dört tarzda karşıdırlar: olumlu bütüncülün olumsuz bütüncüle karşı . kıyas elde olunamaz. çünkü karşılar. zıtlar gibi çelişikler de bir kıyas vücuda getirebilirler. fakat gerçekte. Sırf lâfzı manada. Çünkü olumlu bölümcül sırf lâfzı bir tarzda olumsuz bölümcüle karşıdır. aynı konu hakkında aynı yüklemi hem tasdik. ister olumsuz. yani olumlu bütüncülün olumsuz bütüncüle karşı . bunun sonucu olarak. öbürleri birer çelişik'dır. B ve G nin ilim demek olduğunu kabul edelim. Bu karşı önermelerden bütüncül olanlarına. olumlu bölümcülün olumsuz bütüncüle.. Olumsuz kıyas da yoktur.olumu vardır. A tun iyi. Gerçekte. hiç bir ilim iyi değildir't karşıdır.olum vardır.olumuna zttlar adını veriyorum: söz gelimi. ikinci şekdde. her ilmin iyi olduğu. ancak üç karşı . orta terim iki uç hakkında tasdik edilmez.. bu türlü öncüller karşı değillerdir. olumlu bölümcülün olumsuz bölümcüle karşı . bu şöyle gösterilebilecektir. olumlu kıyas yoktur. karşı öncüllerden ister olumlu. sonra da hiç bir ilmin iyi olmadığı konulursa A her B ye aittir ve hiç bir G ye ait değddir. öbürü olumsuzdur.olumu. Buna karşılık. Birinci şekilde. — Her ilmin iyi olduğu konul- .ORGANON m. hem de inkâr ederler: Halbuki birinci şekilde.O zaman. iki öncülün her ikisinin de olumlu olmaları gerektiğinden ötürü.

her zaman orta terim bir uç hakkında olumsuz olarak. O zaman her tıp ilminin ilim olduğu ve hiç bir np ilminin ilim olmadığı konmuşsa. ne de mutlak olarak olmayıp sadece orta terime bağlı terimlerin ya özdeş. bundan hususî bir ilmin ilim olmayacağı neticesi çıkar.164 ORGANOIN III. ilim olmayacaktır. durum aynıdır: gerçekte. — . olumsuz bir kıyas bulunabilir. birinci şekü için gösterdiğimiz sebepten dolayı karşı öncüllerden çıkmayacaktır. — B ilim. duktan sonra tıp ilminin iyi olmadığı konulursa yine bu aynıdır: çünkü A her B ye aittir ve hiç bir G ye ait değildir. imkânsızdır: çünkü öncüller başka hiç bir tarzda ne zıt ne de çelişik olamazlar. Üçüncü şekilde. Gerçekte. — Bir öncül bütüncül değilse. A her G ye ait olursa ve hiç bir B ye ait olmazsa durum yine aynıdır: çünkü hiç bir ilmin inanç olmadığı konulduktan sonra hususî bir ilmin inanç olduğu konuldu. G tıp ilmi ve A inanç manasına gelmek üzere. A nın tıp ilmi demek olduklarını kabul edelim. veya bütünün bölümü ile -olan münasebetinin aynı münasebette olduldan zaman da olsa. her ne kadar ne her zaman. terimler arasındaki münasebetin tersine çevrilmesi bakımından öncekinden farklıdır: birinci halde olumlu olan B ye aitken. şimdi G ye ait oluyor. Bu kıyas. — Bunun neticesi olarak. B her G ye ait olarak. G biç bir A ya ait olmayarak alınmıştır. B nin ve G nin ilim. ama burada terimler bütüncül olsun veya olmasın. Yoksa bu. öbürü hakkında olumlu olarak söylenen şeydir. olumlu bir kıyas hiç bir zaman. öyle ki hususî bir ilim. karşıların bir sonuca götürmesi mümkündür.

dikkatimiz.ORGANON m. veya A her G ye aittir ve hiç bir B ye ait değddir. Karşılan bizim gösterdiğimiz tarzda. bir kıyasın karşı öncüller vasıtasıyle kaç türlü ve hangi şekillerde yapılabdeceği görülür. ve burada da terimler arasındaki münasebetler tersine çevrilebilir. veya Topikler'de sözü edddiği gibi almak da mümkündür. halbuki karşı öncüllerden bu mümkün değddirr . söz gelimi. sonra da hiç bir tıp ilmi ilim değilse bundan hususî bir ilmin ilim olmadığı sonucu çıkar. Terimler bütüncül olarak alınmışsa öncüller çelişiktir. Ama bir çelişikliğin unsurlarından birini başka sorgular vasıtasıyle çıkarmak da. — Mademki tasdiklere karşı . doğru bir sonuç pkanlabddiği de açıktır. veya olumlu bütüncül ve olumsuz bölümcül. uyanıktır. veya A bütüncül olarak alınan birine aittir ve bölümcül olarak alınan öbürüne ait değddir.olumların sayısı üçtür. A her B ye aittir ve hiç bir G ye ait değildir. yani her ilim iyidir. veya olumlu bölümcül ve olumsuz bütüncül elde olunabilir ve terimler arasındaki bu münasebetler tersine çevrilebilir. ama biri bölümcül ise çelişiktirler. sonra hiç bir ilim iyi değildir veya hususî bir ilim iyi değildir tarzında almanın mümkün olduğuna dikkati çekmek zorundayız: bu halde. Yine yanlış öncüllerden. bundan karşıların altı tarzda alındığı neticesi çıkar: olumlu bütüncül ve olumsuz bütüncül. mutat üzere. 10$ BA öncülü bütüncül olarak alınmazsa sonuç aynıdır: çünkü bir tıp ilmi ilimse. daha yukanda dediğimiz gibi. — Üçüncü şekd için de bu böyledir. — Böylece.

bir sayı tek ise tek olmadığı sonucu çıkardır. gerçekte. veya o bir hayvansa hayvan olmadığı sonucu çıkardır.. her ilmin inanç olduğunu söylemek ve bundan sonra da tıp ilmi ilim olduğu halde hiç bir tıp ilminin inanç olmadığını (çürütmenin yapdış tarzına göre) koymak gerekir. gerçeğe zıddır. — Fakat şunu farzetmek gerektir ki zıtlar iyi olmayanın iyi olduğu gibi veya bu cinsten başka bir şey gibi bir sonuç elde edecek şekilde. Gerçekte. < İSPATI i s t e n i l e n i d e l î l o l a r a k ALMA> Başlarken konulan soruyu iddia etmek veya almak. halbuki insan hayvandır. bir tek kıyastan çıkarılamazlar. her zaman kıyas.166 ORGANON III. hiç bir şeyin hipotezin çelişiği olan bir sonuç elde etmekten alıkoymadığı da apaçıktır: söz gelimi. çünkü kıyas bir çelişiklikten hareket eder ve dayandığı terimler ya özdeş. öyleyse bu cinsten öncüller kabul olunursa. bu ait olduğu cins bakımından deri sürülen . Ama ya çelişiği dâve etmek. söz gelimi. sonuç hipotezin çelişiği olacaktır. meğer ki derhal şöyle bir öncül alınmaya: her hayran aktır ve ak-olmayandır. veya bütünün bölümüyle olan münasebeti gibi bir münasebettedirler. bir şey iyi ise onun iyi olmadığı. kıyası (gerçeğe) zıt yapan çelişik öncüllerdir. — Paralogizmalarda. Fakat öncüllerin gerçekten zıt olmaları için onlar yukarıda gösterdiğimizden başka bir suretle alınamazlar. söz gelimi. 16.. veya iki kıyastan hareket ederek sonucu çıkarmak gerekir. bu halde.

çünkü ispat daha pekin ve daha önce olan bilgiler (notions) den hareketle yapdır. Fakat mademki bazı şeyler yalnız yabancı veriler vasıtasıyle bilindiği halde bazı şeylerin kendi kendileriyle bilinmeleri tabiîdir (gerçekte. muhakkak. bu ise imkânsızdır. . İspatı istenileni delil olarak alma bahis konusu olanı derhal almakla yapdabilir.ORGANON III. İspat hatası ise birçok tarzda meydana gelebilir: büsbütün sonuç çıkarılmazsa. Bütün bunlardan hiç bir şey ispatı istenileni delil olarak alma ( aîteladctı x& eÇdçXîjç) değildir . söz gelimi. ya tabiatları gereğince başlangıçta konulan mesele ile ispat edilecek başka şeyler vasıtasıyle bu mesele bu aynı şeylerle de ispat olunabilir. işte kendi kendisiyle bilinmeyen bir hakikat kendisiyle ispat olunmaya kalkışddığı zamandır ki bir ispatı istenileni delil olarak alma hatası işlenir. 167 problemin bir ispat hatasından ibaret olan bir istidlaldir. böyle muhakeme etmekle A nın kendisinin kendisiyle ispat olunduğudur. Bövlece bu yolda düşünerek sadece. ve ilkelere bağlı olanlar başka verilerle bilinirler). B ile. veya daha az bilinen veya aynı derecede bilinmeyen öncüller vasıtasıyle kıyas yapdırsa veya önertiler yoluyle sonurtu konulursa bu hata vaki olur. G nin kendisinin A ile ispat edilmiş olması tabiatı gereği olduğu halde A. B de G ile ispat olunsa durum bu olur: netice. ilkeler kendiliklerinden. Bu. bir şey varsa onun var olduğu söylemesine vardır: bu tarzda her şey kendi kendine bilinecektir. paraleller çizdiklerini sananların yaptıkları şeydir: paraleller daha önce var olmazlarsa ispatı imkânsız olan birtakım şeyleri koyduklarının farkına varmazlar.

— Bunun gibi A nın G ye ait olup olmadığım bilmek meselesi kadar belirsiz olan B nin G ye ait olduğu önermesi konulursa. yine başlangıçtaki mesele henüz iddia ediimiş değildir. buna karşılık. ister bin öbürüne ait olsun. Gerçekte. A nın B ye ait olduğunun teslim olunması isteniliyorsa. o zaman bizim gösterdiğimiz yapılır ve üç önerme vasıtasıyle karşılıklı bir ispat elde olunur. çünkü ispatın ilkesi. yukandaki aytıı sebepten ötürü vaki olur. Akis yapılsa. Öyleyse başlangıçta konulan meseleyi iddia etmek kendi kendine apaçık olmayan bir şeyi kendisiyle ispat etmek ise. açıkça görülen şey. ama ispat yoktur. Fakat ister aksolunabilir olmalarından. başlarken konulan mesele savunulur. çünkü ispat olunacağı deld olarak almanın tabiatım gösterdik: o kendi kendine apaçık olmayan bir şeyi yine kendisiyle ispat etmekten ibarettir. çözümü yapılacak mesele kadar belirsiz olan şey olamaz. başka deyimle. Öyle ise A nın G ye ait olması ve tıpkı bunun gibi A nın B ye ait olması belirsiz olduğu halde. ispat bulunmadığıdır. hem ispat olu- .168 ORGANON III. daha başlangıçta bahis konusu olanın iddia eddip edilmeyeceği henüz iyice görülmüyor. Fakat bunlar akis olunamazlarsa böyle bir ispatı önleyen onların akis olunamazhklandır. ispatı istenileni deül olarak alma. başvurulan tarz değd. ister açık bir şekilde akso1 onabilsin. ister A nın B nin sonurtusu olmasından ötürü A de B özdeş iseler. A nın aksedildikleri takdirde bu terimler vasıtasıyle B ye ait olduğu pekâlâ ispat olunabdecektir. Fakat B ve G aralarında bir özdeşlik münasebetini haizi erse.

bu. sebepten değildir denmiyecek. . sanıya göre münasebette bulunan terimlerle olur. çünkü olumsuz kıyaslarda terimlerin aksi olmaz. o zaman ikinci ve üçüncü şekilde iki tarzda. ispatı istenileni delil olarak alma olabilecektir. hem de bu önermenin ispatını yapacak şey belirsiz oldukları zaman. ise aynı yüklemler aynı konu hakkında inkâr edildikleri zaman ispatı istenileni delil olarak alma vardır ve her iki öncül meseleyi aynı tarzda savunmaz. (ikinci şekd hakkında da bunu söylemek gerekir). ister özdeş olan yüklemlerin aynı konuya ait olmalan yüzünden. neticenin yanlış olmasının sebebi bu değildir itirazı ilkin imkânsıza götüren kıyaslarda ispat edilmiş olan saçmalığa irca yoluyle çelindiği zaman raslanır: gerçekte. bu önerme çelinmeksizin bu. Kıyas olumsuz. 17. sadece tutamağın ilk kısımlanna yanlış bir şeyin. ispat etmemekse. diyalektik kıyaslarda. gerçeğe göre münasebette bulunan terimlerle bizim gösterdiğimiz tarzda olur. <NON PROPTER HOC [ 1 ] T U T A M A Ğ I N A DAlR> Çok defa argümantasyonlarda söylemeye alışık olduğumuz. olumlu bir kıyas için bu yalnız üçüncü ve birinci şekillerde olması kaydıyle.ORGANON m. konulduğu söylenecekt1] Sebebi bu değildir. — İspat olunacağı delil olarak alma ispatçı kıyaslarda. 10$ nacak önerme.

bunun yüzünden değildir denebildiği görülür ve yine başta alman hipotez ile imkânsız sonuç arasında. — O halde ancak imkânsıza irca hallerinde bu.170 ORGANON III. bu ise doğrudan doğruya ispatçı kıyaslarda vaki olmaz. Gerçekte bu. imkânsız sonucun tamamıyle hipotezle irtibat halinde olmakla beraber. çünkü bir önerme çürütüldüğü zaman artık buna taallûk eden bir kıyas bulunmayacaktır. bunun yüzünden değildir deyimini ancak hipotez çürütüldüğü halde. bizim Topikler'de açıkladığımız gibi. sebep olmayanı sebep olarak koymakdır. söz gelimi. Doğrudan doğruya ispatlarda da söylenmeyecektir. Bir başka hal de. saçmalığı sonuç olarak çıkaran orta terimlerden teşkil edilen kıyas. konulan şeye bağh olmadığını söylemek mümkün değildir: çünkü bu. bundan başka. çünkü sonucun çeldiği şey burada konulmaz. irtibat ister yukarıya . hipotezle bir irtibatı olmadığı halidir. diyagonalin ölçülemezliğini ispat etmek isteği iie hareketin imkânsızlığı üzerine Z_enoriun tutamağının ispatına çalışılırsa ve bu önerme dolayısıyle saçmalığa irca ile işe girişilirse yanlış sonucun başlangıçtaki beyan ile asla hiç bir irtibatı yoktur. ABG terimleri vasıtasıyle doğrudan doğruya ispat de herbangi bir önerme çürütüldüğü zaman kıyasın. ister konulmasın. kıyasın yine de bundan bir sonuç çıkardığı zaman kullanırız. Yanlış sonucun hipoteze bağh olmadığı en açık hal. hipotez ister konulsun. imkânsızlık yine de sonuç olarak çıkacak şekilde bir münasebet bulunması gerekir. tir. yine de ondan çıkmadığı zamanki haldir.

yanlış sonucun hipotezden çıkmadığı görülüyor. imkânsız sonuç başlangıçta konulan terimlere ait olmamak şartiyle. B ortadan kaldırddıktan sonra. terimlerden yüklem olanı de irtibat halinde olması gerekir. Z nin A ya ait olduğu yanlış olacaktır. 171 doğru ister aşağıya doğru yapılsın. G nin de D ye ait olduğu ko- . B ye. O halde. bu vaki olabilir. E nin A ya ve Z nin E ye ait olduğu farzolunduğu zaman. yanlış sonucun her zaman hipotezin neticesi olmadığı söylenemez mi? Gerçekte A nin B ye değil de K ye. B. — Kıyaslar olumsuz oldukları zaman da çözüm aynıdır. irtibat yukarıya doğru vuku buluyorsa. A. çünkü bu tarzda da imkânsız sonuç. Hatta bu halde bile. Söz gelimi.ORGANON III. yüklemenin konusu ile irtibat halinde bulunmak zorundadır: çünkü Z nin B ye ait olması. B nin G ye. irtibat yukarıya doğru oluyorsa yine böyledir: söz gelimi. — Fakat imkânsız sonucun başlarken konulan terimler de irtibat halinde olması gerekir: bu tarzda o. Söz gelimi. çünkü A için D ye ait olmak imkânstzsa A yı ortadan kaldırmakla artık yanlış sonuç kalmayacaktır. başlangıçtaki hipotez ortadan kalkarsa da. irtibat aşağıya doğru yapddığı zaman imkânsız sonucun. ve B nin D ye ait olduğu yanlış ise: çünkü A ortadan kaldırıldığı halde yine de. ondan çıkacaktır. imkânsız sonuç. G ye. G nin de D ye ait olduğu konulursa yanlış sonuç baştaki hipoteze bağlı olmayacaktır. K nin G ye. G de D ye ait olarak konulursa. mümkün değilse. A nin B ye. artık imkânsız bir sonuç kalmayacaktır. hipoteze bağlı olacaktır.

O halde yanlış sonuç iki öncülden çıkarsa. hipotez konulsaydı imkânsızlık ondan çıkardı manasında almalıyız. bu sonuç hipotezden müstakil olabilir. açıdan büyük olduğu konulsun. bu öncüllerden biri veya hatta her ikisi gerekli olarak yanlıştır. biz daha çok. söz gelimi. Yukarıya doğru terimler alınırsa. her kıyasın kurulması iki öncülde« veya daha çok sayıda öncülden itibaren olur. ister verilmesin. çünkü şüphesiz aynı bir yanlış sonucun birçok öncüllerden çıkması saçma değddir: söz gelimi. Gerçekte. paralellerin bir noktada birleştikleri. yine bu böyledir. yanlış sonuç yine elde olunur deyimini. Bunun neticesi olarak. ister iç açının dış. herhangi bir başka.. ister üçgenin ikiden fazla dik açıyı ihtiva ettiği konulsun. < KIYASIN V E Y A PROSÎLLOJÎZM Ö N C Ü L LERİNİN Y A N L I Ş L I Ğ I N D A N ÇIKAN S O N U C U N YANLIŞLIĞI > Yanlış tutamak bir ilk yanlıştan ileri gelmektedir. hipotez ister verilsin. nulmuş olsa bile bu durumda imkânsız sonuç kalmakta devam eder. hipotez ortadan kaldırıldı mı. G önermesi A de B önermele» .172 ORGANON III. aynı imkânsız sonucun geri kalan öncüllerden çıktığını söylemek istiyoruz. gibi. 18. çünkü doğru öncüllerden yanlış bir kıyasm kurulamayacağını söyledik. İki öncülden fazla öncül varsa. Veya belki de hipotezin yokluğunda. mademki imkânsız bir sonuç elde olunuyor.

bunlar da D. E.Z ve H de elde edilmişse daha üstteki bu son önermelerden biri yanlış olacaktır. Bu ilkin. tutamak yanlışlığını bu önermeden çıkarır. bitişik önermeler isteyecek yerde. Söz gelimi. O zaman A nın B ye ait olup olmadı- . — Her bir sonuca göre orta terimi göz önünde tutma tarzına gelince :bu her bir şekilde ispatın hangi nevinden sonuca vanp dayandığım bilmemizden açıkça çıkar. çünkü D. 19.ORGANON III.E. hasmın bizden sonuçlan ilâve etmeksizin tutamağı istediği zaman. Fakat cevap verildiği zaman önlenmesini tavsiye ettiğimiz şeyin insanın kendisi argümante ettiği vakit gizlemeye çalışılması gerektir. Z ve H vasıtasıyle A ve B çıkarılır. işte bunların birinden sonuçlar yanlış çıkarlar. tutamağımızı nasıl müdafaa etmemiz gerektiğini bildiğimizden. kıyasm elde olunmadığını ve birden fazla alınan terimin orta terim olduğunu biliyoruz. BGD ve E orta terimler olmak üzere Z den A yı çıkarmak gerektiğini kabul edelim. ikinci olarak. gözümüzden kaçmayacaktır. < KATASÎLLOJÎZM > Bir katasillojizme yakalanmayı önlemek için. öncüllerde aynı terimi iki defa vermemeye dikkat etmelidir. 173 riyle. sonuçlan prosillojizmlerden çıkaracak yerde gerekli öncüller alınırsa ve sonuçlar bir yana bırakılırsa. Bu. Bunun sonucu olarak. Çünkü orta terim olmadan. müşterek terimlerden en çok mahrum olanlan alınırsa gerçekleşecektir.

çürütme imkansızlaşır: bütün terimler olumsuz olduğu zaman kıyas mevcut olmadğını söyledik. ne zaman olmayacaktır. — Buna karşılık hiç bir şey kabul edilmemişse. öyle ki çürütme de yoktur. bir çürütme vaki olur. orta terimle başlamak gerekir. öbürü başka manada (söz gelimi biri olumlu öbürü olumsuz olarak) verilmişse. Gerçekte. D nin E ye ait olup olmadığım. 20. çürütme yi- . burada çürütme olabilir. ama kıyasolursa gerekli olarak çürütme olmaz. Kıyas bir tek orta terimle elde edilmişse. bir kıyasın birinci veya ikinci tarzda münasebette bulunan terimlerle mümkün olduğunu gördük. Bütün önermeler kabul olunmuşsa. ğını. çünkü çürütme çelişmeyi ortaya koyan bir kıyastır. gerekli olarak kıyas da olacaktır. ve ancak ondan sonra B nin G ye ait olup olmadığını sormak zorundayız. gerekli olarak. < ÇÜRÜTME > Bir kıyasın ne zaman elde edilebildiğini ve terimlerinin kendi aralarında ne gibi münasebetleri olduğunu bildiğimizden ne zaman çürütme olacaktır. bunun sonucu olarak konulan şey sonuca zıt ise. veya cevaplardan biri bir manada. İnsan oyununu cevap verenden en iyi bu şekdde gizliyecektir. — Cevapta hiç bir şey bütüncül olarak alınmamışsa. ve bu böylece devam eder. bunu da açıkça görüyoruz.174 ORGANON Ul. sonra da B nin G ye ait olup olmadığım değil. çünkü çürütme olursa.

çünkü çürütmenin ve kıyasın tarifi aynıdır. herhangi bir tarzck. G ye. bir manada. B ye. 175 ne mümkün değildir. Gerçekte. aynı yüklem doğrudan doğruya birçok konulara ait olduğu zaman. B. bilinen şeyin hiç bir suretle düşünülmediğine hüküm olunduğu sonucu çıkar. ama A nm hiç bir G ye ait olmadığı ve G nin her D ye ait olduğu düşünülürse. A nm B vasıtasıyle G ye ait olduğu. <YANLIŞ> Terimlerin konulurunda aldandığımız gibi bazen yine aynı suretle yanlışın onlar hakkında verdiğimiz bükümde de vukua geldiği olur: söz gelimi. îlkin dediğimiz şeye . bundan.ORGANON III. o zaman aynı bir şeye göre aynı bir şey hakkında bilgi ve bilgisizlik elde olunacaktır. B nin D ye ait olduğu. bilinen şeyin düşünülmediğine inanmakla yetimsenecek mi? Gerçekte. A. fakat A nın her B ye ait olduğu ve hiç bir G ye ait olmadığına hükmedilirse. — Bundan sonra. öbürünün bilinmediği ve yüklemin hiç de ona ait olmadığının düşünülebildiği olur. ona ait olmadığı düşünülecektir. yani tıpkı bölümcülün bütüncül vasıtasıyle bilindiği gibi biliniyor. Şimdi yanlış aynı bir seriye ait terimler için husule gelirse: söz gelimi. birinin bilindiği halde. A nm D ye ait olduğu bilindiği aynı zamanda. özleri gereğince A nın B ye ve G ye. O zaman A nın her B ye. G de D ye ait olursa. aynı tarzda B nin ve G nin de D ye ait olduklarını farzedelim. bu ise imkânsızdır. 21.

hiç bir şey her bir kıyasın bir öncülünü veya iki kıyasın birinin iki öncülünü düşünmemekten alıkoymaz: söz gelimi. A nra D ye ait olduğu da bilinir. B üçgen. bunun aksine. A hiç bir G ye ait değildir. SÖz gelimi. ister mutlak. B nin kendinin ait olduğu şeye ait olmadığı düşünülür. G de görülen üçgen manasına gel- . bölümdü olarak alınan. buna karşılık. B de D ye aittir ve bundan baka. ister kısmî bir hüküm zıtlığıdır. Söz gelimi. Çünkü B nin kendinin ait olduğu her şeye A nın ait olunduğu düşünülürse. gelince. Gerçekte. Bu rinsten bir yanlış bölümcül şeyler hakkında düştüğümüz yanlışa benzer. B nin kendinin ait olduğu şeye A nın ait olmadığı düşünülürse bu. ister mutlak olarak. A her G ve ait olacaktır. Fakat B nin kendinin ait olduğu her şeye A nın ait olduğu düşünülürse ve bundan sonra bölümdü olarak alınan. Ama hiç bir şey G nin var olduğunu bilmemekten alıkoymaz. B her G ye ait olursa. A nın her B ye ait olup hiç bir G ye ait olmadığı. Öyleyse böyle bir düşünce tarzı mümkün değildir. ve B de G nin ikisinin birden her D ye ait olduğu. B nin D ye ait olduğu bilinirse. yani orta terimin aynı seriye bağlı olmaması halinde. G nin kendinin ait olduğu her şeyden hiç bir şeye A nın ait olmadığı düşünülürse. orta terimlerden her birine göre her iki öncülün birden düşünülmesi mümkün değildir: söz gelimi.176 ORGANON III. A her B ye. Bunun sonucu olarak. birinci öncülün. ister kısmen zıt olduğu olur. A nın G ye ait olduğu da biliniyor. A ikidik açı. A her B ye. o halde B nin kendinin ait olduğu her şeye A nın ait olduğu biliniyorsa.

her üçgenin iki dik açı ihtiva ettiğini bilmekle beraber. Gerçekte. Bazı şeyler vardır ki baz onları. bilgi bir hatırlamadır. bunun sonucu olarak birbirine zıt bir bilgi ve bir bilgisizlik elde olunmayacaktır. bu tutamağa göre. kâh hususî ilim demektir. yanlış hususiye taallûk eder. umumî bir ilim olarak G nin iki dik açıyı ihtiva ettiği biliniyor. bir hususî ilim olarak bilinmiyor. Öyle ki aynı zamanda aynı şey bilinecek ve bilinmeyecektir. hiç bir zaman önceden hususî hakkında bilgi sahibi olunduğu olmaz. Böylece de. G nin var olmadığına hüküm olunabilir. fakat tümevarım vaki olurken aynı zamanda hususî nesnelerin bilgisini elde ederiz ve bize sanki hatırlayıp da onları tanımışız gibi gelir. bilgi umumiye.ORGANON III. Gerçekte. Bizim daha yukarıda söylediğimiz hallerde de bu aynıdır: orta terim üzerinde yapılan yanlış ne kıyas yoluyle kazanılan bdgiye zıtdır. — Aynı tarzda Menonun tutamağı tenkit olunabilir. . Bütün öbür haller için de bu böyledir. Bunun sonucu olarak. O halde umuminin bilgisi iledir ki hususî nesneleri görürüz. ne de orta terimlerden birine ait olan hüküm öbürüne ait olan hükme zıtdır. bir üçgen olduğunu bilir bilmez. bilgimiz veya yanlışımız birbirine zıt olmadan onlar hakkında yanılmak mümkündür: gerçekte. Çünkü her üçgenin açılarının iki dik açıya eşit olduğunu bilmek basit bir şey değildir: o kâh umumi ilim. söz gelimi. bizim onları bilmemiz onlara has bdgiyle değildir. fakat bu. açıların iki dik açıya eşit olduğunu derhal biliriz. 177 sin.

Gerçekte. Böylece biri bilinir. Esasen lıüküm yoluyle bilgiye zıt bir yanlış da işlenmez: çünkü umuminin bilgisine zıt olan yanlış kıyastır. Buna karşılık. Çünkü bu bilgi üç manada alınır: umumî ilim veya nesneye has ilim veya fiil halinde ilim bahis konusu olabilir. kötülüğün özünü B defa daha iyiliğin özünü G ile gösterelim. bizi A nın G ye ait olmadığını düşünmekten hiç bir şey alıkoymaz. . gerçekte katırın gebe olduğu düşünüldüğü zaman. hatta onları daha önce duymuş olsak bile. bilmiyoruz. A nın B nin bütününe. meğer ki bunlar hakkında fiil değil de umumî ve has bir bilgi edinmiş olmayalım. öbürü bilinmezse bir yanlış yapdacaktır. Fakat < denilecek > iyiliğin özünün özü olduğu düşünülerek.178 ORGANON III. ilme fiil halinde sahip olunmaz. A nın G ye ait olduğu bilinmez. hiç bir şey aynı bir nesne hakkında bilmekten ve yanılmaktan alıkoymaz. duyulabilir nesnelerden hiç birini. bundan yanlışın da o kadar tarzda alınacağı sonucu çıkar. O halde bu bilgi ve bu yanlış zıt olmamak şartıyle. her katilin kısır olduğunu ve falan hayvanın katır olduğu bilindiği halde bu hayvanın gebe ilduğuna hüküm olunur: çünkü her iki önerme birlikte göz önünde tutulmazsa. iyiliğin özünü A de. iyiliğin özüyle özünün aynı şey olduğu düşünülecektir. ile ve bir Sonra da. kötülüğün kötülüğün Gerçekte. B nin de G ye ait olduğunu bilmekle beraber. Bilginin her bir öncüle sınırlı bulunduğu ve daha önce hususî nesnenin göz önünde tutulmadığı halde olan da budur. duyulardan gelenlerin dışında. Söz gelimi. umuminin bilgisi ile hususinin bilgisi arasındaki münasebet işte budur.

orta terim olarak alınan A vasıtasıyle B ile aksolunur. orta terim olarak ~ alman G vasıtasıyle. — Olumsuz bir yüklemenin sözü edilirse. ait olur. A da G hakkında doğru idi dediğimiz gibi hükmetmek fiili için de bu böyledir. . G ye ait olsun: A ve G aksedilmişlerse ve A nin ait olduğu her şeye G de ait olursa. B ye. iyiliğin özünün kötülüğün özü olduğunun kavranabilmesi belki yanli'ştır. B nin de aynı suretle A olduğuna ve bunun sonucu olarak. Fakat bu noktanın daha yakından incelenmesi gerektir. B. G nin de A olduğuna hükmolunacaktır. B vasıtasıyle A. G nin B olduğuna. 22. Bunun sonucu olarak. kendi hakkında doğru olduğu şey hakkında A doğru idiyse. B de A ya özdeş idi ise. tıpkı G nin. gerçekte.ORGANON m. G de. fikir beyan etmek fiilî için de tıpkı böyledir. 10$ B ile G nin özdeşliğine hüküm olunsun. <ISTENECEK VEYA ÖNLENECEK ŞEYLERİN AKSI V E Y A KIYASLANMASI I Ç l N KAİDELER > Uçlar aksedildiği zaman. G nin de A ya özdeş olduğunu söyledik. Gerçekte. orta terimin de iki uçla aksedilmesi gereklidir. A ile aksolunur ve A nin ait olduğu her şeye. Gerçekte. türlü tarzlarda düşünülebilir. bu. yine bu böy1 İyiliğin özünün kötülüğün özü olduğu. ilk husus1 kabul olunursa o zaman bu gerekli değil midir? — Fakat ilinti olarak hariç. çünkü. Var olmak fiili için de aynı: çünkü G.

ledir. B de A ya göre aksolunur: çünkü G. A nuı ona ait olacağı açıktır. yaratılmamış olan bozulmaz. G. ya A nin veya D nin de. fakat G. O halde B. olumlu kıyasta olduğu gibi olmazlar. A ya ve B ye göre aksolunursa.180 ORGANON III. o zaman A ve G aksedilmişlerse B ve D de birbirine aksolunurlar. fakat bu yükleme aynı zamanda vaki olmazsa. — Şimdi A ve B. tıpkı ya G veya D gibi her varlığa ait olursa. Gerçekte. B nin A ya ait olmadığını kabul edelim. D nin ait olduğu bölümcül olarak alınan şeye ait olmazsa. her varlığa yüklctddiği de açıktır. veya A veya G gerekli olarak her varlığa yükletilmişse o zaman B ve D. ve G nin ait olduğu şeye D aittir ve mademki ya A. çünkü B nin her G ye ait olduğunu kabul ettik. B nin ait olduğu şeye aittir. Şimdi ya A veya B. A nin ait olduğu şeye ait değildir. A ona . Gerçekte. G ye aitse ve A da B ye ait değilse A da G ye ait olmayacaktır. gerçekte. B. B. Söz gelimi. biri veya öbürü her varlığa yükletilecek şekilde bulunurlar. G. Ancak bu son halde. A de aksolunursa G de A de aksolunacaktır. aynı zamanda olmamak şartıyle. A nin ait olduğu şeye B. bunun gibi G ve D aksedilmişlerse. sonuçtan hareket olunur: öbür haller. G de ona ait olmayacaktır. Mademki. bozulmayan da yaratılmamış ise. B de A Üe aks olunur: çünkü B nin kendisi hakkında tasdik edddiği her şey hakkında G tasdik edilmiştir. her varlığa yükletilmiştir. Söz gelimi. yaratılmış olanın bozulabilir ve bozulabilenin de yaratılmış olması gereklidir: çünkü iki kıyas birlikte konulmuştu. B ile aksolunursa. ya G aynı zamanda olmamak şartıyle.

A da D ye tercih edilir. B nin önlenmesi gerektiği aynı ölçüde A istenilecektir. çünkü önlenecek nesnelerden her birinin. A ve B nin birbirine aksolunmalan gereklidir: gerçekte. gerçekte. Fakat A ile G. G nin bütününe ait oldukları zaman. B de hem kendi hakkında hem de G hakkında. A her B ye ait olacaktır. aranılması gerektiği aynı ölçüde önlenmesi gerekir. birlikte alınan B ve D ye tercih edilirse. aranılacak nesnelerden her birinin. D nin istendiği aynı . mademki A ancak B ye ve G hakkında söylenmiştir. çünkü bunlar birbirlerine aksolunurlar. çünkü onlar da zıtdırlar. çünkü bunlar zıtdırlar. birlikte alman B ve D ye nispetle. B ye ve aynı suretle D de G ye tercih edildiği zaman birlikte alınan A ve G. ve G de B de aksolunduğu zaman. A tun her B ye ait olması gerekir. A nin hakkında söylendiği her şey hakkında söyleneceği açıktır. — Fakat A. A. aynı ölçüde aranılmak veya önlenilmelidir. Bunun sonucu olarak. Bunun neticesi olarak. kendisi müstesna. G için de bu böyledir.ORGANON UL 181 ait olursa. G de akis yoluyle B ye aittir. A ile B gibi iki karşı terimden A. bu ise imkânsızdır. B nin ve G nin bütününe ait olduğu ve başka hiç bir şey hakkında tasdik edilmediği zaman ve B nin de her G ye ait olduğu zaman. her ikisi de birlikte alman A de G. D ye nispetle G için de bu böyledir. Gerçekte. mademki. B nin de G de aynı ölçüde önlenmesi gerekir. O halde A nin D de aynı ölçüde tercih edilmesi gerekirse. G ve D birlikte yüklenmiş olacaklardır. Şimdi A ve B. A her G ye. B ile D ye tercih olunduklarından.

bütün olarak AG ye tercih edilmelidir. Sevgi. Her şeyden önce. Şu halde sevilmek. A. Fakat D. arzusunu yerine getirmekle beraber. amacı da budur. sevgide. bu böyle değildir. buna razı olmasını tercih ederse (bizim G ile gösterdiğimiz budur). yani sevilenin razı olmadığı halde (B ile gösterilmiştir) sevenin arzusunu yerine getirmektense ( D ile gösterilen budur). Fakat daha büyük bir iyilik ve daha az bir kötülük daha az bir iyiliğe ve daha büyük bir kötülüğe tercih edilirler: O halde bütün olarak BD. < TÜMEVARIM TEORİSİ > O halde akislerde terimlerin münasebetinin ne olduğu. muhabbete bağlıdır.182 ORGANON III. çünkü o zaman D ile birlikte alınan B. ölçüde istenilemez. O halde birleşme asla surette bir amaç değildir. aza karşıdır. G ile birlikte alınan A ile aynı ölçüde istenilebilir olur. birleşmeye tercih edilir. Fakat gerçekte. apaçıktır ki A. birleşmeden çok. G nin B den daha az önlenmesi gerekir. D ye tercih edilir ve bunun sonucu olarak. A ya tercih edilirse o zaman B nin de G den daha az önlenmesi gerekir. 23. çünkü az. böylece. — O halde sevgisi yüzünden her aşık A yı tercih ederse. mühim olan sevilmekse. sevilenin arzusunu yerine getirmesi hususunda tercih edilecek bir mahiyettedir. öbür istekler ve sanatlar aynı tarzda bulunurlar. . tevcih yoluyle neyi seçmek veya önlemek gerektiği görülüyor. veya ancak sevilmek maksadıyle amaçtır: gerçekte.

B ye ait olur. tümevarımlarımızı biz böyle yaparız. Öyleyse G. olur. A nın B ye ait olduğu G vasıtasıyle ispat olunacaktır: işte gerçekte. A nın uzun yaşamak. çünkü tümevarım onların hepsi de olur. gerekli olarak A. 183 Fakat şimdi. O zaman A. çünkü safrasız her hayvan uzun yaşar. Gerçekte. Tümevarım veya tümevarımlık kıyas uçlardan birine dayanarak öbürünün orta terime yüklendiğini çıkarmaktan ibarettir. Söz gelimi. daha önce incelenen şekiller vasıtasıyle elde olunanın sade diyalektik kıyaslar ve ıspatçı kıyaslar olmayıp aynı zamanda retorik kıyaslarının da takip olunan yol ne olursa olsun. Fakat G nin bütün hususî varlıklardan mürekkep olarak anlaşılması gereklidir. insan. umumî olarak her ikna ( " k t t S ) şeklinin de olduğunu ortaya koymamız gerekmektedir. öbürü aksolunan yükleme ait olacaktır. Fakat B (safradan mahrum olmak) da her G ye aittir. kıyasla kazanılır veya tümevarımdan çıkar.ORGANON III. Her kanaat. at ve katır gibi uzun ömürlü fertler demek olduğunu kabul edelim. mevanm kıyasa karşı koyar: kıyas. B ile aksolur. onun bulunmadığı hallerde tümevarım il«. B. gerçekte. — Her hangi bir şekilde. tii. G nin bütününe aittir. G nin de. söz gelimi. orta terim va- . Bu kıyas cinsi ilk ve vasıtasız öncülü sağlamaya yarar: çünkü bir orta terimin bulunduğu hallerde kıyas orta terimle olur. A ile G arasında orta terim olmak üzere.ur ve orta terimin G den daha çok kaplamı olmazsa. daha yukarıda ispat olundu ki iki yüklem aynı konuya ait olurlarsa ve uç onlardan biriyle aksolunursa. B nin safradan mahrum olmak.

apaçık bir şeydir (çünkü her iki halde de bu. üçüncü terime benzer bir terimle orta terime ait olduğu ispat edildiği zaman misal vardır. < MİSAL YOLUYLE İSTİDLAL > Büyük ucun. Söz gelimi. 24. (Çünkü Phokisldere karşı savaş Thebai'lder için hayırlı olmadı). D de . orta terimle olan kıyas daha öncedir ve daha bellidir.184 ORGANON Ul. Bu son önermeye inanç. A nin D ye ait olduğu da açıktır. ama bizim için tümevarımlık kıyas daha açıktır. Mademki komşulara savaş açmak bir kötülüktür ve Thebai'Ülere karşı savaş komşulara karşı savaş açmaktır. B ye ait olduğu. Şimdi. Thebaildere savaş açmanın bir kötülük olduğunu ispat etmek istersek komşularına savaş açmanın bir kötülük olduğunu kabul etmek gerekir. Tabiî düzende. birincinin üçüncüye benzer terime ait olduğunun bilinmesi gerekir. şu halde Thebai'ldere savaş açmanın bir kötülük olduğu açıktır. ispat eder. B nin. söz gelimi. D nin de Phokis'lilere karşı Thebai'liler demek olduğunu kabul edelim. Fakat A nın. A nın kötü. komşulara savaş açmaktır). tümevarım üçüncü terim vasıtasıyle büyük ucun orta terime ait olduğunu ispat eder. G ye ve D ye ait olduğu. G nin Thebai'lilere karşı Atinalılar. Thebai'lder için Phokis'lilere savaş açmanın kötü olduğundan çıkar. Ama orta terimin üçüncü terime. benzer hallerden. B nin komşulara savaş açmak.

Orta terimin uçla olan münasebetinin ispatı birçok benzer hallerle elde edilmişse.ORGANON III. çünkü . halbuki faziletin bir d im olması şüphelidir. ispat yine aynı tarzda yapılacaktır. A nın öğretilebilen. 185 ispat olunacaktır. bölümden bölüme bir istidlal olduğu görülüyor. halbuki misal bu tatbiki yapar ve bütün fertlerden hareket ederek ispat etmez. 25. ne bütünden bölüme giden istidlal olmayıp. bu münasebet herhalde sonuç kadar. bunun aksine olarak iki hususî hal aynı terime tabi olduğu ve bunlardan biri bilindiği zaman. B nin de adalet demek olduğunu kabul edelim. hatta sonuçtan daha fazla muhtemel olmakla beraber. şüpheli olduğu zaman veya son terimle orta arasındaki ara terimlerin sayısı pek az olduğu zaman dönük kıyas vardır: bütün bu hallerde. O halde misal yoluyle istidlalin ne bölümden bütüne. tümevarımın bütün fertlerden hareket ederek büyük ucun orta terime ait olduğunu ispat etmesi ve kıyası küçük uca tatbik etmemesidir. AG sonucuna BG önermesinin ilâvesiyle bilmeye daha yaklaşılır. İlmin öğretebileceği açıktır. B nin ilim. ilme yaklaşmaya muvaffak olunur. Tümevarımdan farkı. O halde BG önermesi AG kadar veya daha çok muhtemel ise dönük kıyas vardır: gerçekte. — Söz gelimi. <DÖNÜK KIYAS ( aK«Y«oX^ )TEORİSİ> Birinci terim açıkça ortaya ait olduğu ve ortanın son terime ait olması.

— İtiraz kendini iki tarzda ve iki şeklin yardımıyle gösterir: iki tarzda. A G den mel olmadığı ve aradaki terimlerin zaman buna (abduction) demem. E nin düz şekil. Öncülden farkı. daha çok muhtesayısı az olmadığı B G öncülü vasıböyle bir önerme 26. halbuki öncül ya asla bölümcül olmaz veya hiç değilse bütüncül kıyaslarda öyle değildir. itirazın Lölümcül olabildiğidir. hasım bir olumlu bütüncül ileri sürdüğü zaman. çünkü her itiraz ya bütüncül veya bölümcüldür. biz bir olumsuz bütüncülle veya olumsuz bölümcülle karşılık veririz: bu önermelerden olumsuz bütüncül birinci şekille. Söz gelimi.186 ORGANON Ul. hilâl şekillerinin yardımıyle daire düz bir şekille eşit olsa) ilme yaklaşılır. olumsuz bölümcül sonuncu şekille çıkarılmıştır. Çünkü ilimdir. B nin de zttlar demek olduğunu kabul ede- . iki tarzda. çünkü itirazlar öncüle karşı görünürler ve karşılar ise yalnız birinci ve üçüncü şekillerde ispat edilebilirler. D nin Kare olmak. Buna karşdık. B G . Söz gelimi. — Şimdi B ile G arasındaki ara terimlerin sayısının pek az olduğu farzedelim: bu tarzda da. A nin bir tek ilim vardır. < İTİRAZ > İtiraz bir öncüle zıt bir öncüldür. Z nin de daire demek olduğunu kabul edelim E ile Z arasında yalnız bir tek ara terim olsa (söz gelimi. tasız olsa da yine demem. daha önce bizim hiç bir bilgimiz yoktur. ilme pek yaklaşdır. Gerçekte.

ORGANON m. Bu hasım. Buna karşılık. hasım tarafından deri sürülen terimleri içine alan bütüncül terime karşı çelişmeyi yöneltmek gereklidir. söz gelimi. Böyle birinci şekli elde etmemiz gerekir. V e üçüncü şekil elde olunur: çünkü elde. bölümcül olarak yapılan itirazda. bütüncül olarak yapılan her itirazda. Zıtlar ilminin bir tek olduğu ileri süriilürse itiraz: ya karşılar ilminin hiç bir zaman bir tek ve aynı olmayıp. sonuç birinci şekilden. söz gelimi. yani bilinebilen ile bilinemeyen vardır. veya bilinebdenin ve bilinemeyenin bir tek ilmi olmadığı ( o zaman bu. zıtlar ilminin bir tek olmadığını deri sürerse. Hasım. çelişme. fakat bunların bir tek ilmin konulan olduklan yanlıştır. ikincide üçüncü şekdden gelir. bütün karşılar ilminin bir tek olduğu karşılığının verilmesi gerekir. çünkü ilk konuyu içine alan bütüncül orta terim oluyor. bütün karşıların veya sağlam ve hasta gibi bazı zıtların bir tek ve aynı ilmin konulan olduklan karşılığını veriyoruz: birinci halde. zıtlar ilminin bir tek olmadığını ileri sürerse. üçüncü şekddir) olabilir: çünkü G (bilinebilen ve bilinemeyen) hakkında bunların zıtlar olduğu doğru. öncül olumsuz ise. o terim hakkında olmalıdır. bilinebilen dc bilenemeyenin aynı bir ilmin konulan olmadığı söylenecektir: zıtlar bu terimlerle olan münasebetlerine göre bütüncüldür. bu yine böyledir. 10$ lim. Şimdi. konulan öncülün konusu hangi terime göre bütüncül ise. bölümcül olarak alman orta terim. Kendilerinden zıt sonucun çıkanlabdeceği öncüller aynı za- ORGANON III . zıtların karşı olduğu ( o zaman birinci şekil elde olunur). Umumî bir tarzda.

var olmak veya var olmamak. fakat aldığı öbür önerme derhal apaçık olmak zorundadır. Birçok zamanlarda vaki olduğu veya vaki olmadığı bilinen şey. ister sonra olsun. söz gelimi. çünkü ikinci şekil olumlu sonuç veremez. serilen kimselere muhabbetini göstermek dir. işte hakikate yakın budur.188 ORGANON Ul. Bunun sonuçtu olarak. hasetcilerden iğrenmek. aksine olarak. Bı* başka öncüllerin yardımıyle apaçık olur. benzerden. sanıdan çıkanlanlan da göz önünde tutmak. ikinci şekilde yapdan bir itiraz. B nin sonucu olmadığından. söz gelimi. öbür türlü itirazlan. işaret ya gerekli veya olası ispatlık bir önerme olmak ister: varlığı veya hâsd olması ister önce. vebölümcül itirazın birinri şekilde. söz gelimi. manda itirazlarımızı beyana çalıştığımız zaman kendilerinden hareket ettiklerimizdir. 27. Bunun. veya olumsuz itirazın ikind şekilde teşkil edilip edilmediğini görmek gerekir. bir başka nesnenin varlığı- . Üstelik. karşı kıyaslar ancak bu şekillerde bulunur. A nm B ye ait olduğu kabul olunmazsa daha uzun bir istidlali gerektirecektir. Yine bu sebeple bu işaret ( < j t ) j h î o u ) yoluyle ispatı dışarda bırakan tek şekildir. zıtdan.. îitiraz başka şeylere başvurmamalıdır. < ENTHYMEMA > Hakikate yakın ( Eteöç ) ve işaret aynı şey değillerdir. Hakikate yakın. olası bir önermedir. onları ancak bu şekillerde gösteriyoruz: gerçekte. G.

10$ u ı veya husulünü gerektiren şey öbür nesnenin husulünün veya varlığının işaretidir. Bir işaret ise. şekillerde orta terimin durumuna tekabül eden üç manada alınabilir: ya birincide. demek ki. doğru ise reddolunamaz. elde olunan sadece bir işarettir. son önerme sükûtla geçilir ve yalnız birinci konulur. Yalnız birinci şekille elde olunan kıyas. solukluk kadında doğurmanın ardı ve neticesi olduğundan kadının doğurduğu ispatının yapıldığı düşünülür: solukluk A de doğurmak B ile. ya ikincide. — O halde bir tek öncül beyan olunursa. B de sütü olmak. Böylece. bir kadını sararmış olduğundan doğurduğunun ispatı ikinci şekle taallûk eder: gerçekt e . kıyas elde olunur. Çünkü sütü olmak orta terimdir: A ile doğurmak. kadın G de gösterilebilir. bir kadının sütü olduğundan doğurduğunun ispatı birinci şekilden çıkar. G de kadın gösterilebilir. B de hakimler ve G de de Pittakos gösterilerek. Bir yandan da A de doğru. Pittakos da haristir: veya hakimlerin iyi olduğu. hakimdir de. Böylece. Pittakos doğru olduğundan hâkimlerin doğru olduklarının ispatı üçüncü şekilden çıkar: o zaman G hakkında hem A yi.ORGANON m. Enthymema hakikate yakın öncüllerden veya işaretlerden hareket eden bir kıyastır. ya üçüncüde imiş gibi alınabdir. hem B yi tasdik etmek doğrudur. fakat bilindiğinden ötürü. ama bundan başka öbür öncül alınırsa bir kıyas elde olunur: söz gelimi. Söz gelimi. (çünk ü bütüncüldür) ve sonuncu şekille elde olunan kı- . Pittakos'un liberal olduğu. Nihayet. çünkü harisler liberaldir. çünkü Pittakos yalnız iyi değil. birtakım kıyaslar elde olunur.

bundan. bu yüzden. Pittakos namuslu olsa bile. öyleyse bu ilk şart kabul olunursa ve bir tek işaretin bir tek tesirlenmeye tekabül ettiği kabul olunursa. söz gelimi. kıyas ne bütüncül olduğundan. ve nihayet her bir hayvan nevi için hususî bir . fakat bizim göstermiş olduğumuz farklarla. her türlü işaretler içinde raslanabdecek. yas. İkinci şekd de olan kıyasa gelinde bu her zaman ve bütün hallerde reddolunabilir. fakat burada bizim için tabiî olan tesirlenmeler bahis konusu değddir: birer tabiî hareket olanlar daha çok. Öyleyse gerçek. musikinin öğrenilmesi ruhta bir değişiklik hâsd eder. Tabiî tesirlenmelerin aynı zamanda bedende ve ruhta bir değişikliğe sebep olduklan kabul olunursa (şüphe yok. reddolunabilir: çünkü. Biz ya işarederi bu tarzda bölümlere ayırmak ve onların arasından orta terimi alâmet ( T e k ^ i o v ) (çünkü alâmet umumî bir kanaade bizi tanıtan şeydir ve bilhassa bu özelliği taşıyan orta terimdir) olarak göstermek zorundayız veya uçlardan çıkan tutamaklara işaret. şu kadın da solgun olsun. tutkular ve isteklerdir) beden görünüşlerine göre hükmetmek mümkündür. sonuç doğru olsa bile.İM OKGANON m . çünkü biç bir zaman bir kıyas aralarında bu cinsten bir münasebet olan terimlerle elde edilemez: doğuran kadın solgun olsun. bundan bütün öbür hakimlerin de öyle olmalan gerekli olarak çıkmaz. ne de ispat olunacak şeyi göz önünde tutmadığından. orta terimden çıkanlara da alâmet demek gerekir: çünkü en muhtemel ve en doğru olan birinci şekil ile çıkarılandır. o kadının çocuk doğurduğu sonucu çıkmaz.

son bir nev'e has olan bir tesirlenme. bütünlüğü içinde olmadan herhangi bir nevide buluştukları zaman ve bu tesirlenmelerden her birinin fertlerinin bütününe ait olmaksızın ait oldukları nevilerde falan . çünkü beden ve ruhun birlikte tesirlendiğini farzettik. Bunun aksine olarak. 10$ tesirlerime ve işaret koyabilirsek. arslanlarda cesaret varsa bunun da bir işareti olması gereklidir. bütünlüğü üe alınan nev'in kendine has iki resirlenmesi varsa (söz gelimi. beden görünüşlerine göre hükmedebiliriz. Bu işaretin büyük uzuvlara sahip olmaktan ibaret olduğunu kabul edelim. bu bir tek nev'e has olmayıp bütün nev'e has olduğundan. nevileri teşkd eden bütün fertlere ait olmasa da. söylemekliğimiz âdet olduğu üzere. Bu.ORGANON m. işaret gösterdiğimiz manada hastır. çünkü bir tek işaretin bir tek tesirlenmeye tekabül ettiğini farzettik. hangi işaretin hangi tesirlemeye hususî olarak ait olduğunu nasd bileceğiz? Elbette ki iki tesirlenme. öyleyse aynı şeye başka bir. söz gelimi. çünkü gerekli olarak onun ancak bir tek işareti olması gerekir) o zaman beden görünüşlerine göre hükmedebileceğiz. hem cesaretli hem de âlicenap olan arslan gibi) hangi işaretin bu tesirlenmelerin peşinden giden işaretler arasında. O halde bu varlıkların işareti olacaktır.nevide de rastlandacaktır: herhangi başka bir hayvan nev'i gibi insan da cesaretli olabdir. — O halde vaziyet böyle olursa ve kendilerine has bir tek tesirlenmeye sahip olan bu hayvanlarda bu cinsten işaretleri birleştirmeye gücümüz yeterse. başka nevdere de ait olabilir: çünkü tesirlenmenin kendi. Gerçekte. (ama her tesirlenmenin bir işareti vardır.

başka hiç bir şeye ait olmaz. Bunun aksine olarak. bir insan âlicenap olmaksızın cesaretli ise ve iki işaretten ancak birine sahip ise. fakat üçüncüden daha çok kaplamı olursa ve birbiriyle karşılıklı olmazsalar beden görünüşlerine göte hükmetmek mümkündür. Söz gelimi. A nın cesaret. fert bu tesirlemelerden birine sahip olup öbürüne sahip olmadığı zaman tanıyacağız. G nin ait olduğu şeye. ama aynı zamanda başka şeylere de ait olur. bunun aslanda cesaret işareti olduğu apaçıktır. orta terim birinci uçla aksolunursa. — O halde birinci şekilde. B nin büyük uzuvlar ve G nin de arslan demek olduğunu kabul edelim. O zaman B.192 ORGANON Ul. A . fakat B ile karşılıklı olur: aksi takdirde bir tek işaret bir tek tesirlenmeye tekabül etmeyecektir. B nin ait olduğu bu şeye ait olur.. .. Söz gelimi.

Wallies. Birçok yerlerde Bekker baskısını tercih ettik. Pacius ve Waitz'tan bol bol faydalandık) Alexandre. 1905 (Coll. ed. ed. Wallies. M. — In Aristotelis Analytica Priora Commantaria. II. Acad. Berol. 1584. M. 1884 (coll. Ammonius. . bunun •sahifelemeleri yer almaktadır. 1883 (Acad. — Aristotelis Stagiritae. Acad. d'Aphrodise. Organum. Wallies. Berlin 1899. Kenarda âdet üzere. Berlin. ed. Philipon (J.BİBLİYOGRAFYA Bundan önceki cÜder için olduğu gibi. XIII. Themistius. Berlin. Waitz'm Aristotelis Organon Craece' cilt I. — In Aristotelis Analyticorum priorum librum I commentarium. IV 6). Waitz'in taddleri notlarda gösterilmiştir. Wallies. Philopon. Berlin.. 2). Acad XXIII 3).). Morgiis. I).. — Quae fertur in Aristotelis priorum librum I paraphrasis. G R E K Ç E ve L Â T Î N C E KOMMANTERLER (Biz bütün bu kommanterlerden. — tn Aristotelis Analyticorum Priorum librum I commentarium. ed. Leizpzig 1844 metnini esas olarak aldık. M.hele Alexandre. (Coll. Pacius (Julius). M.

— Fragments de phdosophie. — Logique. 2 vol. — Traité de logique générale et de logique formelle. Paris. éd. Peisse . — De nature syllogismi. Leipzig 1844 — 1846. Robin (L).). éd. 1864. Paris. Paris. trad.2 Vol. hoc est logicam. Renouvier (Ch). continens philosophiam rationalem. éd.201 ORGANON III. Maurus (Sylvester). — La logique et l'Art de penser. Waitz (Th. 4 . SON . tomııs I.Royal (Arnould et Nicole). 6. Port . Colin.Paris. inci sayfasında yer alan listeye aşağıdaki eserleri ilâve etmek münasip olur: Hamdton. — Aristotelis Organon graece. Roma.. Le Fondement de L'Induction. 1911. 1912. — Aristotelis Opera quae extant omnia. 1876. 1668. Jourdain. 1935. Liard. 1907. Aureliae Allobrogum. rhetoricam et poeticam. Laçbelier. 1869. brevi paraphrasi. Paris. éd . — Platon. Etudes sur le syllogisme. — In Poryphyrii Isagogen et Aristotelis Organum Commentarium. B A Ş V U R U L A N BAŞLICA ESERLER ORGANON'un iki önceki cildine ait tercümemizin VII. 1897.. Paris. 1605. ete.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful