Contents

1 Lengoai matematikoa 1.1 Hasierako kontzeptuak 1.2 Sinboloak . . . . . . . 1.3 Frogapen matematikoa 1.4 Ariketak . . . . . . . . 1 1 2 3 5

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

i

ii Contents .

lengoai formal batetan ondo egituratuta eta frogapenik gabe onartzen den. Ohikoa denez. edo baita gai baten eta gai horren esanahiaren arteko baliokidetasunaren aitormena izan daiteke. axioma batetatik edo arinago frogatuak izan diren emaitzetatik abiatuta. Indukzio eta absurdura eramanez egindako frogapenak. 1 . Gai bat eta bere esanahia ez dira elkarrekiko baztertzen. Teorema bat. axioma bat ez da beti egi nabari bat. Matematikan. hipotesiek axiomen multzora gaineragarriak diren baieztapenen multzoa osatzen dute. baizik eta. teoremak eta garapenak. eta beste formula batzuk frogatzeko abia puntua den formula bat da. Definizioa. Matematika. Beraz. 1. Logikan eta matematikan. teoriko guztiak ez daude hurbiltasun honekin ados. froga daitekeen proposizio bat da. nortasun propio batzuk jarraitzen dituen lengoai sinboliko formal batetan oinarritzen da. baliogarriak diren argudioen bidez tesis baten egiaztapena frogatzeko abia puntua den proposizioa da. Baina. baizik eta osagarriak. “egi nabariak” direlako. axiomak beste formula batzuen artetik aukeratzen dira. axioma bat. gauza baten propietateen aitormena.1 Hasierako kontzeptuak Logikan eta matematikan. notazioak. modu logiko batetan.Gaia 1 Lengoai matematikoa Definizioak. ondo egituratuta dagoen eta ondorio batetara heltzeko dedukzio batetan erabilitako formula bat. hipotesi bat. eta nahi ditugun beste formulak hauetatik ondorioztatzen direlako. ezta ere ez dira baliokideak.

Sinbolo hauek. disjuntzioa eta ukapena dira. x ez dela A-ren barne esan nahi du. B-ren barne dago edo A. gure garapen matematikoetan erabiliko ditugun sinbolo batzuk deskribatuko ditugu: Multzo teoria: Izan bitez x elementua eta A. / Adierazpenak Operaketa Notazioa Irakurtzen da Berdintza x=y x. kontzeptu bat. edo beste modu batetan esanda. p eta q bi proposizio: Operaketa Notazioa Irakurtzen da Ezetza p Ez p Konjokazioa p∧q p eta q Disjuntzioa p∨q p edo q Ondorioztapena Operadore matematikoen konbinazio oso erabilgarri bat. y baino txikiagoa da Haundiagoa x>y x. x ∈ A-k. orduan “p-k. y-ren antzekoa da Oinarrizko operadoreak Oinarrizkoenak diren operadore logikoak. Baldin eta p =⇒ q. q ondorioztatzen du eta p. y baino haundiagoa da Antzekoa x≈y x. Izan bitez. y-ren berdina da Txikiagoa x<y x. ez dira laburdurak. 1. “p baldin eta soilik baldin q”. edo arau batzuk jarraituz entitate matematiko bat adierazten dute.2 Sinboloak Ondoren. Zenbatzaileak . eta q =⇒ p badira. ondorioztapena da. p =⇒ q idazten da.2 Gaia 1. konjokazioa. Lengoai matematikoa Sinboloek. B bi multzo. B-ren barne edo berdina da Sinbolo gainean marra okertu bat agertzen bada. baizik eta balio propio eta autonomoa duten entitateak. q-gatik ondorioztatua dela” irakurtzen da. Operaketa Notazioa Irakurtzen da partekotasuna x∈A x barne A partekotasuna A ⊂ B edo A ⊆ B A. operaketa bat. sinboloaren esanahia desestatzen da. “p-k. q ondorioztatzen du” esan nahi du.

3 Frogapen matematikoa Ondoren. Bere izenak esaten duen bezala. “ baldin eta p orduan q”. . esateko noiz aitorpen bat egia den ala ez. frogapen matematikoaren ideia garatuko dugu. ondoren. kontraposiziozko frogapena deitzen da. “ baldin eta p orduan q” formako teorema bat frogatzeko. Frogapen ez zuzeneko lehenengo motakoa. q ondorioztatzen da. Hiru oinarrizko zenbatzaile existitzen dira: zenbatzaile unibertsala. p =⇒ p1 . Frogapen ez zuzena. . . Izena Notazioa Irakurtzen da Zenbatzaile unibertsala ∀x. orduan q egia da. Bereizten dira bi motatako frogapenak: kontraposiziozko frogapena eta kontradiziozko edo absurdura eramanez egindako frogapena. Edozein x-rentzat Zenbatzaile existentziala ∃x. . edo jadanik frogatutako teorema. zenbatzaile existentziala eta. bakartasunaren marka duen zenbatzaile existentziala. hasieratik. . . moduko teorema bat frogatzen denean. hau da. p emanda dela suposatzen da. . p =⇒ q moduan idazten dena. q =⇒ p frogatzean . non proposizio bakoitza. Kate honetan. Ondoko eran. Zertan datza frogapen matematiko bat? Egia den R proposizio batetik abiatuta. pn =⇒ q proposiziora heltzen garen bezain pronto.3. bere kontrakoa. lehenengo motatakoa. . hau da.1. aurretik emandako hipotesi bat den. Frogapen matematikoa 3 Beharrezkoak dira zenbatzaileak. p1 =⇒ p2 . orokorrean. S proposizio bat egia dela frogatzean datza. Ondoren. modu honetako... eta aurreko logika propositzionalaren gai teknikoak erabiliz. ikus dezagun frogapen matematikoetarako gehien erabilitako metodoak: (i) Frogapen zuzena edo ondorioztapena bidezko frogapena (ii) Frogapen ez zuzena (iii) Kontradibidea bidezko frogapena (iv) Errekurrentziazko edo idukziozko frogapena Frogapen zuzena edo ondorioztapena bidezko frogapena: baldin eta p proposizioa eta p =⇒ q ondorioztapena egiak badira. Behintzat x bat existitzen da Bakartasunaren marka duen zenbatzaile existentziala ∃!x. x bakarra existitzen da 1. pn =⇒ q proposizioen kate bat eraikitzen da.

. Frogapena kontradibidea bidez. eta b = (p1 . zenbaki lehenen multzoa eta multzo finitua dela. S multzo barne dagoela ondorioztatzen da. t-k mota honetako kontraesan bat ondorioztatzen dela. r ∧ r ez dela egia. . p2 . pk egin daiteke. . faltsua dena. t egiazkoa da. adibide bat zeinetan p eta q aldi berean. existitzen da p zenbaki lehen bat b zenbakia zatitzen duena. kontraesan batetara heldu gara (r ∧ r). Ondorioztapen baten ukapena frogatzeko kontradibidea bat eman behar da. Metodo hau. hau da. t =⇒ (r ∧ r) proposizioaren egiaztapena ezartzen bada. n-k parte hartzen duen proposizioa beti dela egia. q-tik p ondorioztatzen duen proposizioen kate bat eraikitzen da. kontradiziozko edo absurdura eramanez egindako frogapena deitzen da. Beraz. zeren eta adibidez. t ere faltsua dela ondorioztatzen da. Izan bedi p ondoko proposizioa: n. demagun S. ondoko eran: frogatzen dena zera da. edozein n zenbaki arruntarentzat. . zeren eta S multzoa ez dela infinitua ezartzen duen hipotesiarekin kontraesan batetara heltzen gara. p2 . eta baldin eta baieztapena egia bada n zenbaki arruntarentzat. orduan. t-k. Lengoai matematikoa datza. orduan S multzo infinitua da. orduan S multzo infinitua da. . Baldin eta frogatzen bada. Jar dezagun S = {p1 . 12 zenbakiak. orduan ere egia dela hurrengo n + 1 zenbaki arruntarentzat. p-k ez du q ondorioztatzen. r ∧ r motako kontraesan bat ondorioztatzen duela. p -k ez du b zenbakia zatitzen. . Horretarako. hau da. baldin eta S zenbaki lehenen multzoa bada. . aldi berean p eta q egiak direla adierazten du. pk }. baina ez 24gatik. Baina ordea. kontutan harturik. hau da. Adibidea. Frogapena errekurrentziaz edo indukzioz. t ukatzea. p . bere gezurraren ukapena ezartzean datza. 12 zenbakia 6 eta 4gatik zatigarria delako. nahikoa da ezartzea baieztapena egia dela 1 zenbaki arruntarentzat. S multzo finitua denez. Baldin eta S zenbaki lehenen multzoa bada. Izan bedi q ondokoa: n. egiazkoak dira. Egia al da p-k q ondorioztatzen duela? Ez. Errekurrentziazko argudiok frogatzen duena zera da. Adibidea. . Demagun ez dela egia.4 Gaia 1. (r). r proposizioren batetarako. eta S multzoak zenbaki lehen guztiak dituen. . S-ko zenbaki lehen guztien biderkadura p1 . Orduan. zenbaki osoa 24gatik zatigarria da. Nola p zenbaki lehena den. (p =⇒ q). hau da. Beraz. S-ko zenbaki lehen batek ere ez du b zatitzen. Orduan. Kasu honetan. t teorema baten frogapen ez zuzeneko bigarren metodoa. eta ondorioz. Ondorioz. zenbaki osoa 6 eta 4gatik zatigarria da. . pk ) + 1 zenbakia eraiki daiteke. ( r). (p ∧ q) =⇒ (r ∧ r). t-ren egia frogatzea. .p2 . (p ∧ q).

x ∈ Ai . hau da.2 lortzen dugu. 1. . Honetarako. (iv) A ⊂ B. Indukziozko frogapenean bi pasu daude: (i) Oinarrizko pausua. eta 2k . hau da. 2n ≤ 2n+1 (i) Oinarrizko pausua. non x ∈ Ai . p(1) ∧ ∀k[p(k) =⇒ p(k + 1)] egia dela. (v) Edozein i ∈ I-rako. baina x ∈ B. nahi genuen bezala. eta ondoren itzuli hauek lengoai arruntera. (ii) x ∈ A eta x ∈ B.4 Ariketak Ariketa. gure hipotesiaren desberdintzaren alde biak 2 zenbakiagatik biderkatzen ditugu.2 ≤ 2k+1 . zeren eta 21 = 2.4. ∀k[p(k) =⇒ p(k + 1)] frogatzea. Frogatzea p(1) egia dela. aurrekoa. p(n) 5 Baldin eta posible bada frogatzea. lengoai sinboliko batetara. indukziozko proposizioz ondokoa da: p(1) ∧ ∀k[p(k) =⇒ p(k + 1)] =⇒ ∀n.1. (ii) Indukziozko pausua. demagun 2k ≤ 2k+1 egia dela (hipotesia). Ezeztatu enuntziatu bakoitza. (vii) Izan edo ez izan. Frogatu p(1) egia dela: 21 ≤ 21+1 . 21+1 = 4. (vi) Existitzen da i ∈ I. 2k+1 ≤ 2k+2 . eta 2 ≤ 4. (iii) x ∈ A. Demagun p(k) egia dela. Froga dezagun p(k+ 1) dela. Adibidea. Itzuli ondoko lengoai arrunteko esaldiak. p(n) ere egia dela. froga dezagun 2k+1 ≤ 2k+1+1 = 2k+2 dela. P propietate batzuk erabiliz. edo. (ii) Indukziozko pausua. (i) x ∈ A edo x ∈ B. Ariketak Sinbolikoki. orduan ondorioztatzen da ∀n. Frogatu ondoko baieztapena: ∀n. Frogatu ∀k[p(k) =⇒ p(k + 1)].

2! + 3. Frogatu nahi dugu ondoko adierazpena: P =⇒ Q. Frogatu absurdura eramanez ondoko baieztapenak: (i) Baldin eta n ∈ N eta n2 3-ren multiploa bada. .3! + . orduan n 3-ren multiploa da.6 Gaia 1.Pedro: Ez naiz klasera faltatu. zein ondorio atera zenezake? Ariketa.Mar´ Ni klasean nengoen baina ez dut Pedro ikusi. bakoitza ondoko eran defendatzen da. n ≥ 2. .Elena: Falta izan naiz klasera baina Juanekin nengoen.3 + 3. √1 + √2 + √3 + . √ 1 1 1 1 (v) ∀n ∈ N. 6-ren multiploa da. eta irakaslea ere hauekin dagoelarik.n! = (n + 1)! − 1. n5 − n. orduan n bikoitia da.(n + 1) = n(n+1)(n+2) . ıa: . 1.2 + 2. Ariketa. Lengoai matematikoa (viii) Edozein bi zenbaki errealen artean beti existitzen da zenbaki arrazional bat. k ∈ N batentzako.1! + 2. 1. (iv) ∀n ∈ N. . . 3 (iii) ∀n ∈ N. Ariketa. Ikasketa buruaren aurrean. . . Badakigu Q faltsua dela. (v) Baldin eta n = k 3 − k bada. . orduan n. √ √ √ (ii) 2 + 6 < 15. 5 zenbakiagatik zatigarria da. (iv) Baldin eta n ∈ N eta n2 bikoitia bada. .Juan: Ni ere falta izan naiz klasera baina ez nengoen Elenarekin baizik eta Pedrorekin .4 + . Ariketa. . Ikasle batzuk Matematika klasera falta izan dira. 1 + 3 + 5 + · · · + (2n − 1) = n2 .Irakaslea: Uste dut Pedro ikusi dudala klasean Jakinda hauetatik bakarrik 3 adierazpen batera egia direla. √ √ (iii) 6 − 2 > 1. (i) ∀n ∈ N. + n. + n. (ii) ∀n ∈ N. Frogatu indukzio metodoa erabiliz ondoko adierazpenak. + √n > n. Zer frogatu behar da P-rentzako? .