Dr. sc.

Ahmet SHALA

INFORMIMI DHE KOMUNIKIMI NE KOMUNIKACION
Lëndë zgjedhore Fakulteti i Inxhinierisë Mekanike Departamenti: Komunikacion rrugor Viti i II-të, semestri i IV-të

PRISHTINË, 2006

Dr. sc. Ahmet SHALA

PARATHËNIE

Ky libër është shtjelluar duke u bazuar në planin dhe programin e lëndës me të njëjtin emër pranë Fakultetit të Inxhinierisë Mekanike, Departamenti i Komunikacionit rrugor. Informimi dhe Komunikimi bashkëkohor gjithnjë e më shumë po mundëson zhvillimin e parametrave relevant prej të cilëve varet kualiteti i komunikacionit. Detyrë e komunikacionit nuk është vetëm transporti i njerëzve, mallit dhe shërbimeve por ky komunikacion duhet të kënaq dhe të mundësojë parametra kualitativ siç janë: kapaciteti optimal, kualiteti, drejtimi, ekologjia, komunikimi i të dhënave dhe saktësia e rrjetës komunikuese. Zhvillimi i rrjetave të reja komunikuese ka për qëllim ndërtimin e rrjetave në nivel nacional, regjional, kontinental dhe global-botëror. Duke e ndier nevojën që të japim një qasje shkencore për Informimin dhe Komunikimin në përgjithësi dhe atë në lëmin e Komunikacionit në veçanti iu qasem punës në hartim e këtij libri i cili posaçërisht duhet të u shërbejë studentëve të Komunikacionit por mund të përdoret edhe nga studiues të tjerë që dëshirojnë të kyçen në këtë lëmi. Duke qenë i hapur për vërejtje dhe sugjerime qëllim mira, shpresojmë se ky libër do të mirëpritet.

Prishtinë, Mars 2006

Autori

2

Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion

Përmbjatja
PARATHËNIE HYRJE I. NË PËRGJITHËSI PËR INFORMIMIN – INFORMATËN.....................................................6

II. TEORIA E INFORMIMIT – INFORMATËS ...........................................................................9

II.1. Informata dhe teoria e probabilitetit..................................................................................10 Shembull 1.......................................................................................................................11 Shembull 2.......................................................................................................................11 Shembull 3.......................................................................................................................12 II.2. Përmbajtja e informatës dhe Entropia ...............................................................................13 Shembull 4.......................................................................................................................14 II. 3. Ndarja e sinjaleve si transmetues të informatave.............................................................15 II. 4. Kodet dhe kodimi i informatës.........................................................................................16 II. 4.1. Konvertimi i numrave Binar, Decimal dhe Heksadecimal ..................................17 Shembull 5. Konvertimi i numrave binar - heksadecimal...............................................19 Shembull 6. Konvertimi i numrave binar - decimal........................................................20 Shembull 7. Konvertimi i numrave heksadecimal - decimal ..........................................22 II.4.2. Kodet kontrolluese................................................................................................23 Shembull 8.......................................................................................................................25

III. LLOJET E LAJMIT – POROSISË .........................................................................................27

III. 1. Porosia me zë ..................................................................................................................27 III. 2. Lajmet e shkruara, me foto statike dhe lëvizëse .............................................................29 III. 3. Interneti, Rrjeti i gjerë publik i kompjuterëve ................................................................30 3

...................................1... sc....................................55 Literatura 4 ...1...................... PAJISJET KOMUNIKUESE ........................................ Pajisja komunikuese DPCM ..........1....................52 V............................................................................................................ Modulimi digjital ....................... PAJISJET KOMUNIKUESE NË KOMUNIKACION ................................................................................................................................. Programet zhvillimore informativo-komunikuese PROMETHEUS dhe DERIVE........................... Ahmet SHALA IV.. 1..Dr..3....................2.........................38 Shembull 9......... Modulimi analog i sinjalit sipas fazës........... Pajisjet Digjitale ...46 IV............................................................................2...45 IV........2........................................1....................................51 V........................................................................................................ Modulimi analog i sinjalit sipas frekuencës...................36 IV..........................1....................... Pajisjet Analoge.............2. Modulimi analog i sinjalit sipas amplitudës............49 V..............................................43 Shembull 10.......34 IV..42 IV.........41 IV....................................1...............

sh lidhur me njëri-tjetrin.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion HYRJE Duke i shikuar Informimin dhe Komunikim si një tërësi është mjaft vështirë të ndahen ato njëra nga tjetra. por me cilën pjesë të veçantë të njihemi më parë. Në fillim të gjithë njerëzit fillojnë të informohen p. Bazuar në këtë edhe këtu kemi filluar me informimin përkatësisht informatën si fenomen dhe pastaj kemi kaluar në komunikimet në përgjithësi. Nganjëherë ka qenë e vështirë që ti ndajmë këta dy faktorë sepse vetë natyra e tyre është e ndërlidhur. 5 . do të nisemi nga vetë jeta e njeriut. pas një informimi të mjaftueshëm ato vendosin të kenë komunikime të natyrave të ndryshme.

ngjarjeve). Si lëmi shkencore. pra informata futet në sinjal. Sinjali paraqet bartësin e informatave. Malli i cili transportohet përmes mjeteve komunikuese quhet informatë Mjetet komunikuese janë mjete transporti ashtu si rrugët. Teoria e Informimit merret me formën matematike të informatës. të cilat shprehen përmes ndonjë ligji matematikor të gjasave (probabilitetit). Ahmet SHALA I. por këtu malli që bartet është informata. përkatësisht në kuptimin e ngushtë ka për detyrë të zgjedhë problemet e komunikimit. Këto sinjale quhen transmetues të informatave. Lëmi e cila merret me studimin teorik të informatës është Teoria e Informimit e cila paraqet bazën teorike të komunikimit teknik të informatave. lajme të cilat transmetohen nga pajisjet komunikuese. Bazuar në këto dallohen këto forma të informatës: sintaksore skematike programore dhe estetike. hekurudhat. Informata mund të paraqitet në formën e fjalëve të shkruara. Informata është madhësi e matshme . NË PËRGJITHËSI PËR INFORMIMIN – INFORMATËN 1. sc. Simbolet paraqesin reprezentuesit e të dhënave (ngjarjeve). Definicioni teknik i informatës është: Informata është bashkësi e të dhënave (elementeve.Dr. zërit dhe fotografisë etj. kurse në kuptimin e zbatimit të saj paraqitet në komunikacion. Teoria e Informimit mund të përkufizohet në prezantimin fizik të informatës në formën e saj kontinuele dhe diskrete si sinjal. të cilën e ofrojnë mjetet e informimit publik. Informata në kuptimin e përgjithshëm paraqet lajm apo risi. 6 . trafiku ajror etj. Informata mund të definohet edhe si cilësi e përcaktimit të parametrave të ndonjë përmbajtje e cila ka të bëjë me një përmbajtje tjetër. rregullim dhe kompjuteristikë.

për të cilat edhe janë projektuar. të cilët iu mundësojnë të njohin porositë e caktuara. Gjuhët e shkruara natyrore janë forma më karakteristike e informatës skematike. përmbajtja sintaksore do të jetë shumë e madhe (për shkak të numrit të madh të përpjekjeve për shpjegime). Pajisja telekomunikuese e njeh parapaguesin i cili dëshiron të vendosë lidhje ose kërkohet për një gjë të tillë. përmbajtja skematike e informatës është zero. pra njërën nga metodat mbrojtëse të kodimit. Përmbajtja skematike e informatës ka rëndësi të madhe te pajisjet kriptografike të komunikimit. Nëse dy njerëz nuk flasin të njëjtën gjuhë. të cilat përcaktojnë përmbajtjen e secilës porosi. Kështu pranuesi në memorien e tij duhet të ketë rregulla skematike. përkatësisht urdhrin që disa sinjale duhet lëshuar e disa sinjale jo. e nëse këtë nuk e di. Pranuesi duhet të dijë kodin e dhënësit. mund të jetë e ndryshme në raste dhe rrethana të ndryshme. ndryshon edhe si variabël në funksion të kohës.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion Informata sintaksore (në formë të zërit) përbëhet nga këto elemente: lloji i burimit statistikor kufizimet lidhur me kodin siguria e kodimit kapaciteti i nevojshëm i linjës dhe kodimi optimal numri i simboleve në përmbajtje të burimit të informatës dhe gjatësia e simboleve (fjalëve). Filtri elektrik e njeh porosinë. P. 7 . Kjo nënkupton që personat të cilët dëshirojnë të komunikojnë do të kenë protokollin e tyre të komunikimit.sh armiku i cili dëshiron të deshifroj këto informata. Kjo është e caktuar sipas rregullave formale logjike. pra numër të madh të tentimeve për deshifrim. por prapë se prapë është prezentë në komunikacion. Të gjitha mjetet komunikuese posedojnë parametra të funksioneve logjike. Kështu forma sintaksore e informatës është një ndër format më të ulëta të paraqitjes së informatës. Se çka nënkupton ndonjë fjalë në gjuhët natyrore është rezultat i marrëveshjeve. Pala tjetër p. Informata skematike i mundëson pranuesit të njohë përmbajtjen e informatës.sh. kurse përmbajtja skematike shumë e vogël ose gati kurrfarë. do të përdorë përmbajtje të gjata të informatave sintaksore.

8 . Papërcaktueshmëria është e caktuar me strukturën e burimit të tyre.Dr. pra sipas gjasës që porosia të përsëritet dhe varësinë e tyre.. zërave. Mund të thuhet se informata estetike matet me raportin e pa pa-përcaktimit dhe përcaktimit. Faktori kryesor që e karakterizon informatën programore është vonesa në transmetim prej burimit deri te dedikimi.sh një lajm mjaft me rëndësi që merret me vonesë. përpunimi dhe dërgimi i informatave duhet të jetë e kënaqshme. Informata estetike paraqesin numër të pacaktuar të porosive të cilat gjeneron burimi i informatave.. Te pajisjet komunikuese faktori i vonesës është përcaktues i shfrytëzimit të pajisjes. apo siç themi “e morëm vesh vonë se . Kjo informatë është mjaftë e dëshirueshme sepse njeriun e kënaq përmes lojërave. ashtu që personat e interesuar të kenë informata të sakta në kohë të sakta. mund të jenë përmbajtje programore zero. notave ose ngjyrave. Ahmet SHALA Informata programore zakonisht varet nga pranuesi dhe momenti i pranimit të ndonjë porosie. nuk ka fare rëndësi. Disa porosi të cilat kanë përmbajtje të gjatë sintaksore dhe programore. P. sc. Shpejtësia e pranimit.” .

. pra në mundësimin e përcaktimit të njësive transmetuese: Decibeli (dB)........Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion II......... kështu sipas ligjit të Weber-Fechner-it në decibel mund të paraqitet p..................... (2) U2 I2 2 P2 Kështu në shprehjen (2) kur është fjala për logaritmin me bazë 10 të normuar të raporteve të tensioneve ose rrymave........... kështu sipas ligjit të Weber-Fechner-it në decibel mund të paraqitet p........ i cili thotë: Shkalla e ndjeshmërisë është proporcionale me logaritmin e raportit të madhësive që normohen... i cili ka dhënë kontribut të madh sidomos në përcaktimin e kualitetit të transmetimit të informatës... konstanta është k............. Rëndësia e ligjit të Weber-Fechner-it në Komunikacion qëndron në atë se i ndërlidhë madhësitë subjektive dhe objektive............... tensioni...... Decibeli [dB] paraqet logaritmin me bazë 10 të raportit të dy madhësive fizike me njësi matëse të njëjta. rryma (I) ose fuqia (P): k ⋅ log U1 I P k [dB] = k ⋅ log 1 [dB] = ⋅ log 1 [dB] .. definimin e kapacitetit të linjës për transmetim të informatave në pajisjet komunikuese.......... tensioni (U)..... (1) I2 ku: S...................... kurse nëse është fjala për raportin e fuqive ajo është k/2...... Neperi (Np) dhe Bajti (byte)..........71) të raportit të dy madhësive fizike me njësi matëse të njëjta..... pra: S = k ⋅ log I1 ..................... I1 dhe I2 – intensiteti i madhësive që normohen.. Njëri ndër ligjet elementare të natyrës kurse mjaft fundamental për studimin e informatës është ligji i Weber-Fechner-it.................................Shkalla e ndjeshmërisë...sh. rryma ose fuqia: k ⋅ ln U1 I P k [ Np ] = k ⋅ ln 1 [ Np ] = ⋅ ln 1 [ Np ] ....... Neperi [Np] paraqet logaritmin natyral (baza e=2.. TEORIA E INFORMIMIT – INFORMATËS Njëri ndër themeluesit e Teorisë së Informimit është amerikani Clod Shanon. k-faktor i proporcionalitetit........sh........................ (3) U2 I2 2 P2 9 ..

................ (8) p(x1) p(x2) Shuma e probabilitetit të gjitha simboleve xi (i=1......................................... x2............................................................................................................... xn.. (5) Gigabajti [GB] ku: 1 [GB] = 10 9 [bit ] .... x3...... (6) Terrabajti [TB] ku: 1 [TB ] = 1012 [bit ] ................. (4) Megabajti [MB] ku: 1 [ MB] = 10 6 [bit ] ................................................................ sipas të cilit të dhënat në informata mund të paraqiten me pjesëmarrje të caktuar........................................................ pra: ∑ p( x ) = 1 = 100% i =1 i n ........... (9) 10 .... xn p(xn) p(xi) ........... Ahmet SHALA Bajti [byte] paraqet njësinë matëse të sasisë së informatës gjatë transmetimit dhe përcaktohet me logaritmin me bazën 2 të numrit pa njësi duke shfrytëzuar ligjin e Weber-Fechner-it......................................................... (7) II...... ............Dr.................1.. Nëse marrim që simbolet: x1.............................................................. sc...................................................................n) është e barabartë me 1.............. Informata dhe teoria e probabilitetit Secili lloj i informatave mund të përshkruhet përmes ligjit matematik të probabilitetit (gjasës).... atëherë me analizën e karakteristikave të këtyre simboleve do të nxirret përmbajtja e informatës.. pra: x1 x2 ............................................ .............. Çdo simbol ka probabilitetin e paraqitjes së tij pra p(xi)........................... ... Njësi më të mëdha për matjen e sasisë së transmetimit të informatës janë: Kilobajti [KB] ku: 1 [ Kb] = 10 3 [bit ] ............ .... xi paraqesin përfaqësues të një informate............ xi ................

.... Funksioni i Gauss-it i shpërndarjes normale (σ = 4 dhe µ = 20) 11 ........Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion Shembull 1......... Nëse një informatë përbëhet nga tri simboleve x1........1 0. 1). f ( x) = Shembull 2. x2 dhe x3 dhe nëse probabiliteti i simboleve x1 dhe x2 dihet.4 = 40% p(x2) = 0... në këtë rast probabilitetit të paraqitjes së simboleve gjithashtu i përgjigjet një funksion i Gauss-it (Fig..25 = 0.05 T2 0.... Shumë probleme në teori dhe praktikë zgjidhen me përdorim të këtij funksioni. do të jetë: ∑ p( x ) = p( x ) + p( x i =1 i 1 3 2 ) + p ( x3 ) = 1 = 100% p ( x3 ) = 1 − p ( x1 ) − p ( x 2 ) p( x3 ) = 1 − 0...........075 T1 f ( x) 0...025 x 0 0 4 8 12 µ-σ 16 20 µ x µ+σ 24 28 32 36 40 Fig.4 − 0... 1. 1 ⋅e σ ⋅ 2 ⋅π 1 ⎛ x−µ ⎞ − ⋅⎜ ⎟ 2⎝ σ ⎠ 2 .25 = 25% atëherë probabiliteti i simbolit të tretë x3.35 = 35% Shpërndarja më e shpeshtë e simboleve të një informate i përgjigjet shpërndarjes normale apo siç është e njohur “shpërndarja e Gauss-it”.. pra: p(x1) = 0.................35 p ( x3 ) = 0. (10) f( x) 0...........

.............. (14) i =1 n ku: p( xi ) paraqet probabilitetin e variablës xi........ (12) Faktori i pritjes µ për variablat kontinuale llogaritet me shprehjen: µ= ∞ −∞ ∫ x ⋅ f ( x) dx ........................ mesatarja aritmetike në këtë rast do të jetë: x m = 20.. atëherë mesatarja aritmetike për pikat e marra në aksin x do të llogaritet si në vijim......................... + x n 1 n ................Dr... 12 .................. n ⎛ xfundor− xfillestar ⎞ hapi ⎝ ⎠ + xi := xfillestar i⋅hapi 1 Xm := ⋅ n i= 1 ∑ n xi Xm = 20................................................................................01................................ (13) kurse për variablat diskontinuale llogaritet me shprehjen: µ = ∑ xi ⋅ p ( xi ) ......................005 Njëra prej madhësive mjaft me rëndësi për përpunimin empirik të të dhënave është devijimi standard σ2 ............. Shembull 3...................... (11) ⋅ ∑ xi = 1 n n i =1 Kështu nëse grafikun në Fig................................................ 1 e kemi paraqitur në intervalin 0 deri 40 me hap 0......... xfillestar:= 0 n := ceil⎜ xfundor:= 40 hapi := 0..................................................... sc.005 Kështu pra...... e cila llogaritet me shprehjen: σ = 2 ∞ −∞ ∫x 2 ⋅ f ( x) dx ...01 n = 4000 i := 0 ............................. Ahmet SHALA Mesatarja aritmetike X m e grupit të të dhënave caktohet me shprehjen: Xm = x + x 2 + .................

....... pra përdoret logaritmi me bazë 2 (log2) apo që shpesh quhet logaritmi dual (ld)............ (18) Vlera e funksionit f(x) quhet amplitudë...........................................sh nga Fig......................................... kështu që probabiliteti i paraqitjes së simboleve është i ndryshueshëm.... Simbolet me amplituda të mëdha kanë probabilitet të paraqitjes mjaft të vogël................................................ 13 ..... (16) c) x1 ∫ f ( x) dx = P( x1 < x < x 2 ) ... Simbolet me amplituda mesatare kanë probabilitet të konsiderueshëm të paraqitjes përderisa simbolet me amplituda të vogla kanë probabilitet të paraqitjes mjaft të madh.............. 1 shihet se: f (σ − µ ) = T1 dhe f (σ + µ ) = T2 .........2........... Informata e të folurit (me zë) është e formës jo-uniforme............. II............................................. Kjo e vështirëson përpunimin digjital të të folurit si informatë............... Përmbajtja e informatës dhe Entropia Përmbajtja e informatës paraqet vlerën reciproke të probabilitetit të paraqitjes së simboleve përbërëse (i) të saj......................... për çdo x .............. (17) ku P( x1 < x < x2 ) paraqet probabilitetin prej x1 deri x2 dhe llogaritet me shprehjen: p ( x1 < x < x 2 ) = 1 σ ⋅ 2 ⋅π ⋅ ∫e x2 x1 1 ⎛ x−µ ⎞ − ⋅⎜ ⎟ 2⎝ σ ⎠ dx ..... kurse në informata duhet të jetë e matshme atëherë përmbajtja e informatës llogaritet në bit..............................Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion Funksioni i Gauss-it f(x) ka këto veti: a) f ( x ) ≥ 0 ................................................................ pra hasen mjaft rrallë. p...... (15) ∞ b) −∞ ∫ f ( x) x2 dx = 1 ................................. (19) p ( xi ) Meqë rezultati i shprehjes (19) është pa dimension.............................................. pra: I ( xi ) = 1 ........

...... probabiliteti i paraqitjes së këtij simboli është 100%.....5 = 50% Përmbajtja e secilit simbol sipas shprehjes (20) është: 14 ....................... Ndryshimi ndërmjet këtyre dy llojeve të burimeve paraqet përmbajtjen e vërtetë të informatës................................ Çdo informatë ka vlefshmërinë e burimeve të saj (Bvl) që varet nga numri i burimeve të përgjithshme (Bp) dhe burimeve të vërteta (Bv)......... kështu nëse probabiliteti i të gjitha simboleve (n) të një informate është i barabartë.. pra: n n ⎡ 1 ⎤ H ( X ) = ∑ H ( xi ) = ∑ ⎢ p( xi ) ⋅ ld ⎥ p ( xi ) ⎦ i =1 i =1 ⎣ [bit / simbol ] ..... (20) p ( xi ) p ( xi ) Nëse një informatë ka vetëm një simbol..... Nëse një informatë përmban dy simbole me probabilitet të njëjtë të paraqitjes atëherë kemi: x1 dhe x 2 ............ i = 1.................. kurse përmbajtja e kësaj informate është asgjë (zero).. (22) Kështu nëse probabiliteti i paraqitjes së ndonjë simboli është 1....... Entropia H(X) paraqet vlerën mesatare të përmbajtjes së informatës.......... sc...................... (21) Përmbajtja e vërtetë e informatës shpesh quhet entropia e burimit.......................... pra në këtë rast: p ( xi ) = 1 .......... Sa më të barabarta që të jenë probabilitetit e mundësisë së paraqitjeve të simboleve të një informate aq më e madhe është entropia e asaj informate............... atëherë të panjohurat janë 0 e gjithashtu edhe entropia e saj është e barabartë me 0. (23) Shembull 4.................. Ahmet SHALA I ( xi ) = log 2 1 1 = ld [bit ] .....................simbolet përbërëse p( x1 ) = p( x2 ) = 0.....2...... pra: Bvl = B p − Bv .....Dr.............................n n atëherë entropia do të jetë maksimale: n n ⎡ 1 ⎤ 1 1 H ( X ) = ∑ H ( xi ) = ∑ ⎢ p( xi ) ⋅ ld ⎥ = n ⋅ ⋅ld 1 = ld n p ( xi ) ⎦ n i =1 i =1 ⎣ n [bit / simbol ] ...

pra sinjal i cili për ekziston për çfarëdo vlere të kohës dhe ndryshimi i kësaj vlere për dy simbole fqinje nuk ka kërcim.5 ⋅ ld =1 0 .Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion I ( x1 ) = log 2 1 1 1 = ld = ld = 1 [bit ] p ( x1 ) p ( x1 ) 0 .5 I ( x 2 ) = log 2 Entropia duhet të jetë maksimale. pra ndryshimi i tangjentit të këndit ndërmjet këtyre dy pikave është shumë i vogël sa mund të neglizhohet. Shembulli më i mirë i sinjaleve kontinuele janë sinjalet harmonike (fig. 15 . 3. pra: H ( X ) = p ( x1 ) ⋅ ld 1 1 1 1 + p ( x 2 ) ⋅ ld + p ( x3 ) ⋅ ld + p ( x 4 ) ⋅ ld = 2 [bit / simbol ] p ( x1 ) p( x 2 ) p ( x3 ) p( x4 ) II. meqë simbolet kanë probabilitet të barabartë. 2).5 ⋅ ld 1 1 + 0.5 1 1 1 = ld = ld = 1 [bit ] p( x 2 ) p( x2 ) 0 . Shembull i këtyre informatave janë të folurit dhe muzika.5 0 . Informata kontinuale paraqitet në funksion të kohës dhe nuk ka shkëputje.25 = 25% Entropia do të jetë maksimale e barabartë me 2. Forma kontinuale e sinjaleve nënkupton sinjalin i cili nuk ka shkëputje sipas kohës.5 [bit / simbol ] Në rastin kur një informatë përbëhet nga 4 simbole me probabilitet të njëjtë paraqitje pra: p( x1 ) = p( x 2 ) = p( x3 ) = p( x 4 ) = 0. pra sipas shprehjes (22) kemi: H ( X ) = p ( x1 ) ⋅ ld 1 1 + p ( x 2 ) ⋅ ld p ( x1 ) p( x 2 ) [bit / simbol ] H ( X ) = 0. Ndarja e sinjaleve si transmetues të informatave Sinjalet si transmetues të informatave mund të kenë formë: kontinuale (të vazhdueshme) dhe diskrete (me shkëputje).

Kodi i Morse-së paraqitet si kod binar. 3.). (Fig. shfrytëzohen sinjalet kontinuele pulsor. Në funksion të kohës paraqiten disa sinjale.5 0.1 t 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Fig.1 0. A(t) 1.telegrafik 16 . I pari Morse i ka bartë këto sinjale. në kohëzgjatje të ndryshme.Dr. 3.5 t 0 0. kështu kjo mënyrë mund të quhet edhe modulim pulsor apo diskret. Sinjali diskret . 2. Sinjali ka vetëm dy intensitete 0 ose 1. ku sinjali përbëhet nga elementet nën dhe pa rrymë.5 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 1 Fig. pra funksione diskrete në formë të impulseve. Shembull i sinjalit diskret është informata telegrafike. Ahmet SHALA A(t) 1 0. sc. përkatësisht impulse të cilat i ka shënuar me kodin e tij. Sinjali kontinual (i vazhdueshëm) Informatat kontinuele mund të shndërrohen në informata diskrete me gabim të vogël. Që të shfrytëzohet hapi kohor modular. nëse shfrytëzohen hapat kohor modular.

.... Kodet dallojnë sipas bazës dhe numrit të elementeve të mundshëm për krijimin e kombinimeve.... 5... 2. Vargu i zgjedhur i kombinimit të numrave sipas ndonjërit sistem kodues quhet kod.... pra: b m . 7...... Kodi heksadecimal është i përshtatshëm për lokalizimin e informatave ku një lokacion memorues prej 8 bit-ësh shndërrohet në një bit... 3. A....... Siç dihet simbolet e këtij kodi janë: 0.... 7... 4. Një mënyrë e përpunimit të sinjaleve është kodimi. 8.. C.. 0 dhe 1........ Baza (b) e ngritur në fuqi me numrin e elementeve të mundshëm (m) paraqet numrin e kombinimeve të mundshme të një kodi... sepse është mjaft i thjeshtë... 9.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion II.. decimal dhe heksadecimal. Simbolet e këtij kodi janë: 0.......... 8 dhe 9... (24) Në përdorim më së tepërmi janë: kodi binar. Në rastin e përdorimit të kodeve... Baza e këtij kodi është 16. Baza e këtij kodi është 10... Me zgjedhje të mirë të kodit mundësohet mbrojtja e duhur e sinjalit nga pengesat.. përmban vetëm dy simbole.... 6...... Baza këtij kodi është 2.. çështje me rëndësi paraqet kalimi prej një lloji të kodimit në tjetrin.. Kodet dhe kodimi i informatës Me qëllim të transmetimit të informatës përmes pajisjes transmetuese.... 2...... D..... 4... 17 ...... B... ashtu që procedimi të jetë efikas dhe kualitativ... Kodi decimal është mjaft interesant për arsye se shumica e komunikimeve njerëzore realizohet përmes tij. 0 dhe 1.... 5.. Kodi binar është mjaft i rëndësishëm............. 3.. ajo duhet të përpunohet.. përkatësisht transmetimi kualitativ i tij.... 1... 1. kështu është i përshtatshëm për pajisjet digjitale elektronike të cilat njohin vetëm dy gjendje stabile. Kjo do të thotë se një përmbajtje e koduar duhet të përmbajë 16 simbole të ndryshëm prej x1 = 0 deri x16 = F. E dhe F...... Ekzistojnë sisteme koduese të cilat iu përmbahen dhe që nuk iu përmbahen sistemeve numerike natyrore...... 6. 4...

8. 1. E (katërmbëdhjetë). sc. Kështu pra numrat bazik heksadecimal janë: 0. Ahmet SHALA II. 2. 5. C (dymbëdhjetë).Dr. 9. 3. 6. 4.1. A (dhjetë). 4. B (njëmbëdhjetë). F (pesëmbëdhjetë) 18 . D (trembëdhjetë). Konvertimi i numrave Binar. 7. Decimal dhe Heksadecimal Le të shohim si qëndrojnë numrat bazik të këtyre tri sistemeve ndërmjet veti: Binar Decimal Heksadecimal 0000 0001 0010 0011 0100 0101 0110 0111 1000 1001 1010 1011 1100 1101 1110 1111 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F Konvertimi i numrave bazik decimal dhe heksadecimal në numra binar siç është paraqitur më parë shpesh quhet edhe kodi EXCESS 3.

Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion Shembull 5. dhe secilit grup katër shifror ia shoqërojmë numrin heksadecimal përkatës.1110. Në mënyrë të ngjashme bëhet edhe konvertimi i numrave heksadecimal në binar.heksadecimal Numrat Binar është shumë lehtë të konvertohen në numra heksadecimal. Konvertimi prej dhe në numrat decimal është më i koklavitur që do ta shohim në vijim.1101.0110.1110.0110.1010.0010. kështu nëse kemi këtë numër binar: 100011011011110101000100001 vendosim presje për çdo katër shifra (duke filluar nga ana djathtë në të majtë): 100. sepse çdo numër heksadecimal është i dizajnuar ashtu që ka nga katër bit (katër shifra) binar. vetëm veprohet anasjelltas duke ia shoqëruar secilës shifër heksadecimale nga katër digit përkatës binar.0010. pra: Binar: Heksadecimal: 0100. Konvertimi i numrit binar në numër decimal realizohet si në shembullin vijues.0001 4 6 D E A 2 1 atëherë numri binar 100011011011110101000100001 është i barabitë me numrin heksadecimal 46DEA21.1010. Konvertimi i numrave binar .0001 ←fillo nga kjo anë Meqë në fillim kanë mbetur tri shifra nuk prish asgjë nëse shtojmë një 0. 19 .1101.

. sc. 0: 27 128 26 64 25 32 24 16 23 8 22 4 21 2 20 1 Duke e ditur se numrat binar kanë bazën 2 atëherë numri i dhënë ka 6 shifra dhe duke numëruar nga zeroja shifra e parë nga e majta (fillimi) duhet shoqëruar me numrin 2 në fuqinë 5. pra: (110101)2 = 1*25 + 1*24 + 0*23 + 1*22 + 0*21 + 1*20 =1*32+1*16+0*8+1*4+0*2+1*1 =32+16+0+4+0+1 = (53)10. 6 . 20 . Ahmet SHALA Shembull 6..sh numri 7431 mund të zbërthehet në: 7431 = 7*103 + 4*102 + 3*101 + 1*100 Tabela e numrit 10 në fuqinë e 7. 0:: 107 106 105 104 10000 103 1000 102 100 101 10 100 1 10000000 1000000 100000 Le të shohim si konvertohet numri binar 110101 në numër decimal. Tabela e numrit 2 në fuqinë e 7..Dr. Konvertimi i numrave binar ..decimal Dihet se p. pasta shifra e dytë me numrin 2 në fuqinë 4 e kështu me radhë deri te shifra e fundit çdoherë shoqërohet me numrin 2 në fuqinë zero. 6 . Kështu numri binar 110101 është i barabartë me numrin decimal 53.

pra konvertimin e numrit decimal 53 në numër binar. 0: 167 166 165 164 163 4096 162 256 161 16 160 1 268435456 16777216 1048576 65536 Le të konvertojmë numrin heksadecimal F40A2 në numër decimal: F40A2 = F *164 + 4*163 + 0*162 + A*161 + 2*160 = 15*164 + 4*163 + 0*162 + 10*161 + 2*160 = 983040 + 16384 + 0 + 160 + 2 = 999586 Pra numri heksadecimal F40A2 është i barabartë me numrin decimal 999586.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion Në vijim le të veprojmë në mënyrë të anasjelltë.. 4 deri në 0 fitohet ky numër binar 110101 pra i cili është i barabartë me numrin decimal 53. Le të veprojmë në mënyrë të anasjellët.decimal Tabela e numrit 16 në fuqinë e 7. 21 . 53 : 2 = 26 mbetja 26 : 2 = 13 mbetja 13 : 2 = 6 6:2=3 3:2=1 1:2=0 mbetja mbetja mbetja mbetja 1 0 1 0 1 1 Kështu kur të shkruhen me radhë shifrat binare para numrave 2 në fuqitë prej 5. Konvertimi i numrave heksadecimal . pra konvertimin e numrit decimal 999586 në numër heksadecimal. 6 . Shembull 7..

mbetja është 16546 që është më i vogël se 999586 (vërejtje: 0*165 = 0 kurse 1*165 = 104876>999586) Pjesëtojmë 16546 : 16 = 1034 mbetja 2. pasi që sa më i madh që të jetë ai aq më e vogël është mundësia e gabimit. ai duhet të ketë redundantitet (shifra bazike të lira). Nëse zgjedhim një kodim të atillë që gjatë konvertimit të informatës prej një sistemi kodues në tjetrin nuk i shfrytëzon të gjitha shifrat bazike të tij. dhe është më i madh se 4096 = 163 por më i vogël se 65536 = 164 andaj merret: (F) 15*164 = 983040 . Kodet kontrolluese Gjatë konvertimit të numrave nga një sistem kodimi në tjetrin pamë se mund të shfrytëzohen të gjitha shifrat bazike të secilit sistem të numrave apo kodeve. Ahmet SHALA Pjesëtojmë me 16. Redundantiteti i kodeve është faktor mjaft i rëndësishëm e kodimit. sc.2. mbetja 2. pra: 999586 : 16 = 62474 mbetja 2.4. mbetja 999586-983040-16384 = 162 Pjesëtojmë 162 : 16 = 10 .sh i përdor vetëm 10 shifrat e para bazike të sistemit të numrave heksadecimal. Për realizimin e kontrollës së kodit. p. 22 .Dr. dhe është më i madh se 256 = 162 por më i vogël se 4096 = 163 andaj merret: + (4) 4*163 = 16384 . mbetja 999586-983040-16384-0-160 = 2 Tani mbetja përfundimtare 2 shkruhet si: + (2) 2*160 = 2 ------------F40A2 -------------= 999586 II. dhe është më i madh se 1 = 160 por më i vogël se 16 = 161 por meqë është kaluar fuqia 162 së pari merret: + (0) 0*162 = 0 pastaj merret: + (A) 10*161= 160 . kurse 6 të tjerët lihen të lirë atëherë thuhet se kemi zgjedhur një kodim redundant.

Distanca më e madhe është ajo në diagonale (Fig. atëherë biti i paritetit merret 0. Kodi binar prej dyshifror ka gjithsejtë 4 kombinime të mundshme dhe mund të fitohet sipas kulmeve të katrorit. Hard Disqe. flash disqe etj. Nëse dëshirohet që njësia e kodit të jetë qift. 4.) y 01 D=2 x 11 00 10 Fig. Kodet EDC/ECC janë prezentë në të gjitha pajisjet kompjuterike.distanca e kodit duhet të jetë më e madhe ose e barabartë me 2: D ≥ 2 . 0 D=1 1 Fig. Kodi EDC ka mundësi të gjetjes së gabimit. distanca në kodin binar paraqet numrin e nevojshëm e ndërhyrjeve ashtu që nga një përbërje të kalohet në tjetrën.Kodi duhet të ketë paritet sipas horizontales. . Paraqitja grafike e kodit binar në rrafsh. Pariteti është veti e kodit. me distancë 2 23 . 4.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion Matematikani Hamming është marrë me kërkimin e kodeve adekuate për transmetim të informatave. 3. që mund të jetë sipas horizontales apo vertikales së kodit. Nëse njësia e kodit është tek (jo qift) atëherë biti i paritetit merret 1. Praktikisht. sidomos në pajisjet memoruese ku ruhen informatat si: disketa. Ai ka projektuar Kodin për Detektim të Gabimit – EDC (Error Detection Code) dhe Kodin për Korrektim të Gabimit – ECC (Error Correction Code). CD. Paraqitja grafike e distancës në një drejtim Distanca paraqet ndryshimin e numrit të të dhënave ndërmjet dy kombinimeve të një kodi.sh. p.: kodin i cili mundet të tregohet grafikisht dhe ka distancë 1. i cili tregon raportin e njësive. i cili duhet të plotësojë: . Hamming-u ka dhënë kodin për korrektim të gabimit sipas distancës.

me distancë 3 Shembull i kërkimit dhe korrektimit të gabimit. Ahmet SHALA Kodi i cili mund të paraqitet nëpërmjet kulmeve të trupit në formë të kubit ka distancën më të madhe 3. p 0 1 0 p 1 1 0 1 1 0 1 1 1 0 0 1 0 Fig. 5.Dr. për arsye se gabimi varet nga vetëm dy gjendje të numrave binar 0 ose 1. Mënyra e kërkimit të gabimit sipas paritetit (p) Kështu sipas Fig. (Fig. nëse pariteti zbulohet sipas vertikales dhe horizontales në kombinimin e dytë. ku ndonjë kod ECC ka për detyrë të kërkoj në kombinimet e paraqitura se a janë të gjitha çift (parë) (në kombinim të ekzistojnë dy nga dy shifra 0 dhe 1). 6. sc. 24 . 6. 6.) z 001 101 111 011 D=3 000 100 110 010 y x Fig. 5. Nëse gabimi ka rezultuar në “1” atëherë ai ndërrohet me “0”. atëherë kjo nuk është problem të eliminohet. është paraqitur në Fig. Paraqitja grafike e kodit binar në hapësirë. Kombinimet janë të shpërndara në hapësirë.

Të shfrytëzueshëm janë vetëm 10.... 7.. kemi: C 52 = ( ) = (5 − 5!)! 2 5 2 2! = 5 ⋅ 4 ⋅ 3 ⋅ 2 ⋅1 5⋅4 = = 10 3 ⋅ 2 ⋅1 ⋅ 2 ⋅1 2 Kombinimet e mbetura të tjera (22) paraqesin rendundantitetin e këtij kodi................ Distanca minimale është më e madhe se 2...... për arsye se siç dihet nga matematika logjike: numri i kombinacioneve pa përsëritje të n ..... 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 0 0 0 1 1 0 0 1 0 1 0 1 0 0 1 1 0 0 0 1 1 0 0 1 0 1 0 1 0 0 1 1 0 0 0 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 0 1 0 1 0 Fig.... (24) ku: numri Permutacioneve apo n – faktoriel është: P=n! = n ⋅ ( n − 1) ⋅ ( n − 2) ⋅ .........Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion Shembull 8. Kodi binar “2 në 5” ka gjithsejtë 25 = 2*2*2*2*2 = 32 kombinime............... Kodi “2 në 5” 25 ......................elementeve të klasës – k................. janë: k Cn = ( ) = (n − n!)! k n k k! . numri i Variacioneve: Vnk = n! (n − k )! Kështu për n = 5 dhe k = 2 .......... ⋅ 3 ⋅ 2 ⋅ 1 ..........

Një pajisje të tillë e hasim te aparati telefonik. alarme të ndryshme. Pajisje përmes së cilës analizohet e pastaj sintetizohet zëri quhet Vocoder (voice-coder). Kjo i bënë mjaft aktuale këto pajisje. sc. mikrofonat etj. hundës dhe gojës. III. Porositë në përgjithësi mund të jenë të formës analoge ose diskrete (digjitale). LLOJET E LAJMIT – POROSISË Pajisjet komunikuese mundësojnë transmetimin e llojeve të ndryshme të lajmeve (porosive) – –informatave siç janë: me zë (të folme). drejtuese. Elementet fundore të një pajisje komunikuese quhen terminale. Ekzistojnë lloje të ndryshme të vocoderëve të cilët krijojnë zë. Duke ditur se zëri paraqet grup tingujsh apo fjalësh.Dr. amplituda (toni) e të cilave më e ulëta është 80 Hz. Kështu paraqiten një varg vibrimesh. me ç’rast krijohen lloje të ndryshme të harmonikeve të zërit që quhen formate. Ahmet SHALA III. me foto lëvizëse. me foto statike. atëherë për të folurën me zë është me rëndësi njohja e diagramit – spektrit të zërave të veçantë – shkronjave. Rrymimi i ajrit kalon nëpër konfiguracione të ndryshme si të fytit. që nënkupton diagramin e zërit në funksion të frekuencës së tij. indikatore. Paraqitja e spektrit të zërit “A” 26 . Fig. regjistruese dhe matëse si dhe porosi për mirëmbajtje dhe funksionim të vetë pajisjes. 1. Porosia me zë Zëri natyror është si rezultat i rrymimeve të ajrit që vijnë prej mushkërive. 7. kurse më larta 12000 Hz. siç është rasti te robotët. Parimi themelor i punës së vocoderit është analiza e spektrit të zërit. muzikore. të shkruara.

përkthimi automatik i teksteve të ndryshme. Sinjali i të folurit mund të përshkruhet përmes funksioneve normale. me kualitet të transmetimit rreth 85%. Mundësohet ndërlidhja njëri-pajisje dhe identifikimi i folësit. Paraqitja e spektrit të zërit “E” Për transmetim të të folurit-zërit në ditët e sotme është e mjaftueshme linja transmetuese me kapacitet rreth 2400 bit/s dhe nivel të frekuencave rreth 400 Hz. Mundësi më të mëdha sot ofrojnë pajisjet digjitale. 27 . që veçohen me këto aspekte: sinjali i të folurit është kod telekomunikues më i i përbërë dhe më i shpejtë. mirëpo me shfrytëzimin e kompresimit logaritmik ky raport arrihet deri në 40dB. 8. duke shfrytëzuar transformimet lineare. niveli i frekuencave është i kufizuar në nivelin e frekuencave të burimit dinamika e sinjalit është e kufizuar me procesin e kuantizimit në përgjithësi zhurma e kuantizuar e zvogëlon raportin sinjal/zhurmë. kurse me përdorim të vocoderëve sasia e transmetimit të informatave mund të zvogëlohet edhe nën 600 bit/s. tekstit të shkruar të të folurit etj.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion 95 505 1990 Fig.

.. përpunon tekstin dhe transmeton informatën e shkruar. 2. por si terminal fundor pranues përdoren teleprinter apo monitorë me shpejtësi të madhe deri në 300 bit/s. Maqedonia Sllovenia Kroacia Bosnja dhe Hercegovina Greqia Shqipëria Hungaria Ish. Lajmet e shkruara... që do të thotë se mundëson transmetimin prej 32 kombinimeve. Ahmet SHALA III. në një nën-linjë (nën-kanal) të veçantë. me foto statike dhe lëvizëse Lajmet apo porositë e shkruara mund të jenë të formës: Teleks . 597 598 599 600 601 602 603 604 61 62 UD UT UR UB UI .Dr. Teleteksti (Teletext): gjithashtu është porosi e shkruar për korrespodim. I caktuar për . Jugosllavia (RFJ) Vendet e zbrazëta janë të lëna të lira. që mund të u jepen shteteve të reja... kurse raporti sinjal / zhurmë është 25 dB. ose në rast nevoje edhe shteteve ekzistuese si kode shtesë. me ç’rast informata transmetohet përmes sinjalit televiz.. Për transmetim të informatës shfrytëzohet kodi “2”. që për rajonin tonë janë dhënë në Tabelën vijuese: TDC . 23 230 231 232 233 234 .. siç është rasti i SHBA-ve që ka disa kode. MB Sl RH BH GR AB H YU ShBA (USA) USA (AT&T) USA (TRT/FTC) USA (MCI/WUI) USA (GRAPHNET) USA (AT&T) .. Monitori shërben si pajisje shkruese me memorie. Në këtë rast teleteksti ka gjetur përdorim edhe në rrjetin transmetues televiziv. TNIC . mirëpo përdoren vetëm 31 kombinime për transmetim të shkronjave dhe numrave... printim.Telegrami (Telex): të shkruara për korrespondim. Për të gjitha shtetet e botës ekzistojnë TDC (Telex Destination Codes) dhe TNIC (Telex Network Identification Codes) përkatëse.. 28 . Këto kanë shpejtësi transmetimi prej 50 deri 200 bit/s. sc.

Koha e dërgimit të një flete p. Në këtë rast përmes rrezeve të dritës incizohet (kopjohet) porosia në fotoqeli.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion Videoteksi (Videotex) gjithashtu është porosi që transmetohet për TV-sinjalit. agjensione qeveritare dhe jo-qeveritare. Rrjetat kompjuterike që marrin pjesë në Rrjetën Globale janë të llojllojshme. kompani prodhuese-tregtare etj. Porositë mund të jenë tekstuale por edhe me fotografi statike dhe lëvizëse. Lidhja vendoset përmes aparatit telefonik. meqë shfrytëzuesi është i lidhur me qendrën shpërndarëse televizive. Rrjeti i gjerë publik i kompjuterëve Interneti paraqet rrjetë të gjerë WAN (Wide Area Network). Komunikimi është i dy-anshëm. Televizioni kabllovik: i takon spektrit të transmetimit të fotove lëvizëse. Transmetimi është digjital dhe arrin shpejtësinë deri 1200 bit/s. Shfrytëzuesi ka mundësi të zgjedhë programet në dispozicion sipas dëshirës. që i’u mundësojnë komunikim miliona shfrytëzuesve. Viedotelefoni: i takon transmetimit të porosive përmes fotove statike të spektrit të ngushtë frekuencor. e cila ka zhvilluar rrjetën e kompjuterëve me katër nyje kompjuterike të lidhura me protokoll identifikues. prej vitit 1968 dhe është 29 . Nga qendra deri te shfrytëzuesi është në dispozicion linja e gjerë frekuencore. Transmetimi i fotografisë është bardh-zi. Mund të transmetohet edhe përmes rrjetës telefonike. Frekuenca e transmetimit sillet rreth 1 Mhz. pra bashkësi të mijëra rrjetave kompjuterike përreth botës. e nëse përdoret pajisje me sinjal digjital kjo kohë mund të jetë edhe më e shkurtër. Prejardhja e internetit është e lidhur me Departamentin e Mbrojtjes së SHBA-ve përkatësisht organizatën e tyre DARPA (Defenced Advanced Research Projects Agency). Kjo mund të përdoret edhe si komunikim i dy-anshëm.sh A4 është rreth 1 minutë. 3. si rrjeta universitare. qendra hulumtuese. biblioteka. Interneti. Faksimile – Telefaksi (Faximil-Telefax): është porosi që dërgohet/pranohet përmes rrjetit telefonik. me ç’rast zgjidhet pala për komunikim. Kjo rrjetë e kompjuterëve ka filluar me u shpërnda nëpër tërë territorin e SHBA-ve. sepse shfrytëzuesi mundet përmes aparatit telefonik të dërgojë porosi në qendrën shpërndarëse dhe nga aty te shfrytëzuesi tjetër. III. e cila e hap/mbyll qarkun elektrik në varësi të intensitetit të dritës së reflektuar. Terminali përbëhet nga pranuesi/dhënësi televiziv që mundëson komunikimin e fotove dhe zërit. ku shpejtësia e transmetimit sillet prej 14 deri 400 bit/s. Pajisja dërguese/pranuese quhet telefaks.

sc. pa mundësi të gjenerimit të fotografive kualitative.Dr. 9. Në vitin 1983 janë pranuar normat e përgjithshme të TCP/IP (Transmission Control Protocol / Internet Protocol) . Këto informata të pranohen përmes një programi universal me pengesa minimale të shfrytëzimit. ka qenë ndërtimi i një pajisje e cila do të mundësojë që informata prej burimeve të ndryshme në rrjetë. WWW është hap i parë drejt Internetit. Viola dhe Celo. Qëllimi i krijimit të WWW-së. Struktura e ARPANET-it në vitin 1971 Pas ARPANET-it i cili punonte mbi platformën operative UNIX. BITNET (1981). Në vitin 1989 është formuar WWW (World Wide Web) nën udhëheqjen e CERN-it (frënge: Conseil Europeen pour le Recherche Nucleaire (angl: European Laboratory for Particle Physics). FIDONET (1983) e cila ka lidhur ndërmjet veti kompjuterët që punojnë mbi platformën operative MS DOS. janë zhvilluar edhe shumë rrjete tjera si UUCP (1970). siç janë: Lynx. USENET (1979). Në fillim programet që përdoreshin kanë qenë mjaft primitive. Fig. Qëllimi i krijimit të kësaj rrjete ka qenë funksionimi i lidhjeve me pjesë të ndryshme të SHBA-ve në rast “lufte nukleare”. të arrijnë në vende të largëta gjeografike. Zvicër dhe është udhëhequr nga Tim Berners-Lee. pa marrë parasysh shkatërrimet. Në vitin 1993 Marc Andressen nga NCSA (Nacional Centar for Supercomputing Applications) ka zhvilluar programin e parë për 30 . Ahmet SHALA quajtur ARPANET (Advanced Research Project Agency Network). me qëllim të rritjes së efikasitetit dhe sigurisë së rrjetave komunikuese. ) Gjenevë.

Adobe Joint Photographic Experts Group Tagged Image File Format Bazat e të dhënave audio: .sh.: URL: http://www. përkatësisht adresa caktohet përmes URL (Uniform Resource Locator).Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion kërkim/navigim të informatave nëpër Internet. Kështu p. Përmes HTTP-se definohet bazat e të dhënave (data-base) të ndryshme. DNS (Domain Name Server) është lloj sistemi që shfrytëzohet në internet.dvi Motion Picture Expert Group Computer Graphics Metafile Audio Video Interactive Digital Video Interactive Dokumenti bazë i cili i bashkon të gjitha objektet prej bazave të dhënave të ndryshme quhet web faqe (website).cgm . Me ndihmën e tij lexuesi informohet për zanafillën e shtetit ose organizatës në të cilin është publikuar ai website. Bazat e të dhënave grafike mund të jenë: .edu/ Do të ju dërgojë në website-in e Universitetit të Prishtinës.avi . parametrat e tyre definohen përmes gjuhës HTML (Hyper test Markup Language) Burimi i informatave në Internet.wav . Dokumentet e bazave ë dhënave janë për nga gjerësia dhe gjatësia të ndryshme. URL-ja ia mundëson shfrytëzuesit që të gjejë dokumentin në serverin e Internetit.voc . Compurserve Portable Document Format. Microsoft Vocal File Apple sound File Bazat e të dhënave për foto lëvizëse (film) .gif .jpeg . 31 .pdf .au .uni-pr.tiff Graphics Interchange Format.aiff Audio File Waveform.mpeg . nën protokollin e rrjetës komunikuese të quajtur HTTP (Hyper Text Transfer Protocol) i cili ka qasje në nyje të rrjetës.

është futur edhe ky sistem. kështu për: al it de Shqipëria Italia Gjermania com Organizata komerciale org Institute ose organizata net Rrjetë e përgjithshme ose Provider edu Shkollat. Top-Level-Domain janë disa shkurtesa dhe zakonisht shkruhen në fund të emrit të domenit. Ahmet SHALA Pasi për kompjuterët më të mira janë të dhënat e shkruara me numra dhe për njerëzit më mirë në shkronja. 32 . Ky sistem ka emrat e adresave që në këtë teknologji thirret emri i domenit (Domain Name). Shkurtesat janë tipike për shtetet përkatëse ose për organizatat. Sistemi në fjalë është i ngjashëm me sistemin e adresave IP. Pjesët e emrave janë të ndara sikurse tek adresat IP. uni-pr. sc. universitetet gov Organizata shtetërore mil Organizatat ushtarake Dhënia e emrave për domen.edu etj. Këta emra i takojnë një niveli më të lartë të quajtur niveli i sipërm i domeneve (Top-Level-Dmain). pasi që të jetë kontrolluar në mos ai emërtim është nën licencë apo përdoret nga dikush tjetër.sh yahoo.com. google.Dr.com. bëhet nga qendra e lidhjes me internetin (Provider). me një pikë si p.

Pajisja ka shumë burime të informatave.pranuesi s''n(t) Kn I – burimi i informatave K – konvertori M – modulatori s' – sinjali primar D . . në hyrje të pajisjes komunikuese gjendet terminali (telefoni. Kn s'1(t) s'2(t) M1 M2 .konvertori C . 10. pastaj daljet e tyre gjenerohet në funksion të kohës. etj). 10. pas zhvillimit të qarqeve integruese. . Detyrë kryesore e pajisjeve komunikuese është transmetimi efektiv i informatave të ndryshme prej një vendi në tjetrin. telegrafi. përkatësisht amplitudën e tij. Cn Transmetimi s'n(t) Mn Dh – dhënësi s – sinjali i kohor sN – sinjali i zhurmës Pr . . Reeves. etj) si burim i informatave. . Kështu sipas Fig. . . Dn s''1(t) s''2(t) K1 K2 . Këto informata së pari kalojnë nëpër konvertues (mikrofoni.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion IV. 10. Përdorimi i parë komercial i pajisjes PCM është realizuar në vitin 1962 në transmetimet telefonike. duke paraqitur një pikë të veçantë të serisë lineare të impulseve të njëjta në funksion të kohës në valën zanore. të cilat quhen “sinjale primare” s'(t). . Skema e një pajisje komunikuese është paraqitur në Fig. .caku s'' – sinjali sekondar Fig. pjesa dhënëse e teleprinterit. In ku: K1 K2 . Dh s(t) sN(t) D1 D2 Pr . C1 C2 . pra prej 1 deri në n.demodulatori K . Sinjalet primare për arsye teknike dhe ekonomike është e nevojshme të modulohen në modulator. PAJISJET KOMUNIKUESE Pajisjet komunikuese zanafillën e tyre e kanë në vitin 1937 me zbulimin e Modulatorit impulsiv-kodues PCM (Pulse-Code Modulation) nga ana e francezit Alec H. . Bllok diagrami i pajisjes komunikuese . I1 I2 . . . i cili punonte për kompaninë Franceze të Telefonisë dhe Telegrafisë Ndërkombëtare. ku zëri analog me valë zanore prej 4000 Hz është transmetuar me 8000 impulse/sekondë dhe secili impuls ka qenë i koduar me vlerën digjitale. i cili duhet të plotësojë këto kushte: 33 . .

...................................... pastaj jo-efikasiteti i modulatorëve etj........... Përgjatë transmetimit të sinjalit në shtegun prej dhënësit deri te pranuesi............................ ai mund të u nënshtrohet pengesave të ndryshme.. Sinjalet me amplituda të ulëta janë më të rrezikuara nga pengesat si zhurma........ pra sN (t) = 0.... sc............................Pajisje Analoge me ndarje frekuencore të linjave.................... kalojnë nëpër demodulatorë ashtu që zbërthehen prapë në n-linja... përkatësisht pajisjet FDM (Frekuence Division Modulation) dhe .... 34 ......... (27) Në përgjithësi Pajisjet komunikuese ndahen në dy grupe: .. Sinjalet sekondare përmes konvertorëve kthehen në formën e informatave hyrëse-burimore dhe dërgohen në cak........................................ Sikur të ekzistonte pajisja ideale komunikuese atëherë pengesat në transmetim të sinjalit do të ishin zero................................ Koha (T) dhe frekuenca (f) janë madhësi reciproke........ Sinjalet prej pranuesit.... pra: T= 1 f [ s] .......... (26) Nga ajo që u tha më lartë shihet se kualiteti i transmetimit është proporcional me sN(t) dhe te pajisjet reale vlen: s''(t) = s'(t) – sN(t) . (25) Daljet nga modulatorët futen në dhënës dhe nga ai transmetohen deri te pranuesi..........Dr................. pra në n............... përkatësisht pajisjet TDM (Time Division Modulation) Përveç këtyre dy llojeve ekzistojnë edhe pajisjet komunikuese me transmetim valor WDM (Wave Divizion Modulation) dhe ato me transmetim dinamik DDM (Dynamic Division Modulation)....Pajisje Digjitale me ndarje kohore të linjave.............“sinjale sekondare” – s''(t)..... Këto sinjale “të pa dëshiruara” janë përfshirë në sN(t)........... pra: s''(t) = s'(t) .......................... Në këtë rast kualiteti i transmetimit gjithashtu do të jetë i përkryer (ideal) dhe sinjali sekondar do të duket i njëjtë me sinjalin primar.................. Ahmet SHALA - të transmetojë informatën në frekuencën e caktuar për kohë sa më të shkurtër të transmetojë informatën për kohë të caktuar në një fushë sa më të ngushtë frekuencore...............

Në Fig. 11. 1. Pajisjet Analoge përkatësisht Pajisjet TDM. kurse në vitin 2005 rreth $500 milion. 35 . karakterizohen me ndarjen frekuencore të linjës transmetuese. në hulumtimin dhe zhvillimin e llojeve të reja të AD-ve. Detyrë kryesore e AD-ve është ofrimi i zgjidhjeve për procedimin e sinjaleve.3% nga vlera e shitjes së po të njëjtave pajisje. pra secilës linjë i takon fushë e caktuar frekuencore. Linjat gjithashtu ndërmjet veti kanë distancë të mjaftueshme frekuencore ashtu që të mbrohen nga pengimi i njëri-tjetrit (përgjimi). Pajisjet Analoge Pajisjet analoge AD (Analog Device) datojnë prej Janarit të Vitit 1965. Duke parë rëndësinë e zhvillimit dhe përsosjes së këtyre pajisjeve nuk ka munguar investimi i kompanive liderë botërore. apo 19% e vlerës së shitjes. Raporti i investimeve në hulumtim dhe zhvillim sipas shitjes për 10 vjeçare. $ H&ZH % $ H&ZH / Shitje Fig.linja. Zhvillimi i tyre ka qenë mjaft o hovshëm dhe fitim prurës për arsye se kanë ndikuar drejtpërdrejtë në zhvillimin e teknologjisë bashkëkohore. Me fjalë të tjera nëpërmjet një shtegu mundësohet bartja e informatave përmes n. 12 është paraqitur bllok diagrami i një pajisje TDM me katër linja.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion IV. Kështu në vitin 1975 për hulumtim dhe zhvillim të AD-ve janë ndarë rreth $2 milion Dollar Amerikan apo 7.

te të cilët transmetimi realizohet përmes rrugëve radio – releje modem të klasës së tretë. Ahmet SHALA FFU 1 2 3 4 M1 M2 M3 M4 M – modulatori D1 16 kHz 20 kHz 24 kHz 28 kHz FFU 1 2 3 4 D2 Linja transmetuese D3 D4 D . te të cilët transmetimi realizohet përmes rrugëve fizike modem të klasës së dytë. modemët mund të ndahen në: modem të klasës së parë. Sipas llojit të mediumit transmetues. 12. te të cilët transmetimi realizohet përmes rrugëve satelitore. Tërësia e modulatorëve dhe demodulatorëve të një pajisje komunikuese quhet modem. me distancë të mjaftueshme për tu mbrojtur nga përgjimi i ndërsjellë dhe futen në modulatorët (M) përkatës. përkatësisht ndarja frekuencore e linjave telefonike . Kështu.demodulatori Fig. ato prapë demodulohen (D) në 4 linja të njëjta sipas frekuencave hyrëse përkatëse të FFU-së. Kështu te dhënësi i informatave kemi të bëjë me modulatorët kurse te pranuesi i tyre me demodulatorët. Lidhur me procesin e modulimit – demodulimit analog të sinjalit ekzistojnë dy parime bazë: modulimi analog i sinjalit sipas amplitudës dhe modulimi analog i sinjalit sipas fazës 36 . Siç shihet nga Fig. Daljet nga modulatorët transmetohen së bashku në një linjë transmetuese dhe pastaj para se të arrijnë në cak.Dr. 12. sinjalet hyrëse ndahen në 4 linja të FFU-së (fusha e frekuencave të ulta). elementët kryesorë të pajisjeve analoge janë modulatorët përkatësisht demodulatorët. Bllok diagrami i pajisjes analoge TDM me 4 linja. sc.

.............................................. ω tr ................................. i cili në vete ka informata me rëndësi.....frekuenca në [s-1] dhe Φ 0 ... të dhënë me funksionin e tensionit të tij në funksion të kohës uh (Fig................ le të jetë i përshkruar gjithashtu me funksionin e tensionit të tij në funksion të kohës utr (Fig.......................... (28) ku: Uh – amplituda dhe ω h ........... 14): u tr = U tr cos(ω tr t + Φ 0 ) ......................................... 13): u m (t ) = [U tr + U h cos(ω h t )] ⋅ cos(ω tr t + Φ 0 ) ..... Modulimi analog i sinjalit sipas amplitudës Modulimi analog i sinjalit sipas amplitudës është formë e modulimit te e cila amplituda e sinjalit transmetues ndryshon drejtpërdrejt në proporcion me sinjalin modulues........1........ 13): u h = U h cos(ω h t ) .............. Modulimi analog i sinjalit sipas amplitudës arrihet në atë mënyrë që me modulim fitohet sinjal me FU (Frekuencë të Ultë) duke vepruar në sinjalin transmetues me FL (Frekuencë të Lartë)....... Sinjali i moduluar sipas amplitudës u(t) do të jetë (Fig.1................... Le të kemi një sinjal hyrës në FU.frekuenca në [s-1] Sinjali transmetues në FL.......................... Ky lloji modulimi zakonisht përdoret në radio frekuenca dhe ka qenë metoda e parë e përdorur në radio transmetimet komerciale.......... Termi origjinal “Amplitude Modulation – AM” përdoret edhe sot për të identifikuar brezin valor të radios – Valët e mesme: AM-valët............. (29) ku: Utr – amplituda............................................................... (30) ku amplituda e sinjalit të moduluar është: U tr + U h cos(ωht ) ..................ndryshimi fazor fillestar [rad]...........................Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion IV............... (31) 37 ............

......................................................... (33) U tr uh Uh t 0 Uh Fig.......... Ahmet SHALA Siç shihet nga shprehja (31) amplituda e sinjalit të moduluar sipas amplitudës është në funksion të kohës........................ 14.......................... pra Φ 0 = 0..................Dr.. sc...... Sinjali hyrës për modulim në funksion të kohës utr Utr 0 t Utr Fig.. Sinjali transmetues në funksion të kohës 38 ............ kështu ai mund të merret zero................. 13.... Kështu shprehja (30) mund të shkruhet si në vijim: u m (t ) = U tr (1 + ma cos(ω h t )] ⋅ cos(ω tr t + Φ 0 ) ........... Ndryshimi fazor Φ 0 nuk ndikon në procesin e modulimit sipas amplitudës.................. (32) ku indeksi i modulimit të amplitudës është: ma = Uh ....

Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion
u(t)

Uh+Utr Utr

Utr-Up
t 0

-Utr+Up Utr -Uh-Utr Fig. 15. Sinjali i moduluar sipas amplitudës në funksion të kohës

Indeksi i modulimit paraqet raportin ndërmjet amplitudave të tensioneve të sinjaleve

përkatëse hyrëse dhe transmetuese. Nëse ma = 0, atëherë duhet të jetë Utr = 0 që do të thotë nuk ka tension modulues apo nuk ka çka të modulohet. Nëse ma = 1 (modulimi 100%, Fig. 16), atëherë duhet të jetë Utr = Uh , pra amplituda e tensionit hyrës dhe të transmetuar e barabartë. Në këtë rast Amplituda minimale e sinjalit të moduluar zero kurse ajo maksimale Uh + Utr = 2 Utr . Në Fig. 16 janë paraqitur shembull i modulimit 50% (ma=0.5), 100% (ma=1) dhe 150% (ma=1.5),

39

Dr. sc. Ahmet SHALA Shembull 9.
u h = U h cos( ⋅ t ) , kurse sinjalin 2 u tr = 1 ⋅ cos(4 ⋅ π ⋅ t + 0.5) atëherë sinjali i moduluar sipas shprehjes (30) do të jetë:

Le

marrim

sinjalin

hyrës

π

transmetues

u m (t ) = 1 ⋅ (1 +

Uh π ⋅ cos( ⋅ t )] ⋅ cos(4 ⋅ π ⋅ t + 0.5) ................................................................... (34) 1 2

Kështu nëse në shprehjen (34) marrim: Uh = 0.5, fitojmë modulimin 50%, Uh = 1, fitojmë modulimin 100% dhe Uh = 1.5, fitojmë modulimin 150% (Fig. 16).

Modulimi 50%
1.5

1.5

Modulimi 100%
2

2

Modulimi 150%
2.5

2.5

Fig. 16. Modulimi 50%, 100% dhe 150% i sinjalit hyrës

40

Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion

IV.1.2. Modulimi analog i sinjalit sipas fazës

Modulimi fazor (PM: Phase Modulation) i sinjalit është formë e modulimit e cila paraqet informatën si ndryshim në varësi të fazës së funksionit transmetues. Ky lloj i modulimit nuk është i përshtatshëm për përdorim meqë kërkon harduer kompleks për implementim si dhe është mjaft problematik për rastin kur faza e sinjalit është 0° dhe 180°. Supozojmë që sinjali hyrës duhet të modulohet përmes sinjalit modulues me frekuencë ωm dhe fazë ϕm, pra: u h = U h ⋅ sin(ω h t + φ h ) ,.......................................................................................................... (35) kurse sinjali përmes të cilit transmetohet është: u tr = U tr ⋅ sin(ω tr t + φtr ) ......................................................................................................... (36) Atëherë sinjali modulues është: u m (t ) = U tr ⋅ sin(ω tr t + u h + φtr ) ............................................................................................. (37) Është e qartë se kjo mund të konsiderohet edhe si rast special i modulimit të frekuencës kur kemi të bëjmë me sinusoidat (Fig. 17).

2

uh ( t) utr ( t)

2 t

Fig. 17.a. Sinjali hyrës dhe transmetues për modulimin fazor

41

Ahmet SHALA Modulimi fazor 2 um ( t) uh ( t) 2 t Fig. Modulimi frekuencor përdoret në radio frekuencat VHF për cilësi të lartë të transmetimit të muzikës përkatësisht zërit. Modulimi analog i sinjalit sipas frekuencës Modulimi i frekuencës (FM: Frequency Modulation) së sinjalit është formë e modulimit e cila paraqet informatën si ndryshim në varësi të frekuencës së funksionit transmetues. FM-ja është e vetmja metodë e zbatueshme për video regjistrime dhe për konvertimin nga shiriti magnetik pa deformime ekstreme në video sinjale. meqë transmetimi FM përdorë një pjesë të brezit VHF (Very High Frequency). formate të larta të brezave të linjave siç është realizuar V2000. që është shumë logjike. mundësia e mbajtjes nën kontroll e shqetësimeve mekanike dhe ndihmesa në korrektimin kohor. e njohur si FM sinteza apo e popullarizuar si sintisajzer (synthesizers) dhe përdoret të të gjitha gjeneratat e Kompjuterëve personal si pajisje “Sound Card”.3. TV normale gjithashtu transmetimin e zërit e realizojnë përmes FM-ve.Dr. FM gjithashtu përdoret edhe si audio frekuencë për sintezë të zërit. 42 . Shembull i Modulimit fazor IV. 17. kufizime të thjeshta.b. sc. Karakteristika kryesore të FM modulimit janë: reduktimi i zhurmës në minimum. Llojet të ndryshme të FM-ve të përdorura në transmetim të sinjalit në përgjithësi quhen W-FM (Wide – i plotë). të cilat kanë rang të lartë të frekuencave prej disa Hz pra në disa MHz. Si rezultat i FM-së është modulimi standard i radio frekuencave të larta që quhen FM radio valët (për shumë vite radio BBC insistonte të quhen radio valët VHF.1.

........................................................................... 43 ... Karakteristikë e modulimit të frekuencës është indeksi i modulimit i cili ndikon në atë se sa variabla e moduluar ndryshon rreth shkallës së pa moduluar të saj.................. (42) = fh fh Në këtë mënyrë të indeksimit vërejmë dy raste: Nëse frekuenca e modulimit është konstante dhe indeksi modelues rritet atëherë gjerësia e linjës së sinjalit rritet....Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion Për të shpjeguar teorinë e modulimit sipas frekuencës marrim se sinjali hyrës që duhet të transmetohet.............. pra: h= f ∆ ⋅ u h (t ) ∆f ........................................................................................ (41) u m (t ) = U tr ⋅ cos⎜ ⎟ ⎜ ⎟ 0 0 ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ku f (t ) = f tr + f ∆ ⋅ u h (t ) dhe quhet frekuenca e çastit të oscilimit............................. kurse hapësira ndërmjet spektrave zvogëlohet......................................................................................... Për FM-në kjo varet prej frekuencës së sinjalit transmetues.............................................................. kurse Utr – amplituda e çfarëdoshme................... (39) Sinjali transmetues duhet të jetë: u tr (t ) = U tr ⋅ cos(2π ⋅ f tr ⋅ t ) ....................... por hapësira ndërmjet spektrave mbetet e njëjtë................................................... do të jetë: u h (t ) ........... Sinjali transmetues duhet të modulohet përmes sinjalit modulues të formës: t t ⎛ ⎞ ⎛ ⎞ ⎜ 2π ⋅ ∫ f (t ) ⋅ dt ⎟ = U tr ⋅ cos⎜ 2π ⋅ ∫ [ f tr + f ∆ ⋅ u h (t )] ⋅ dt ⎟ .. Nëse devijimi i frekuencës është konstant dhe indeksi i modulimit rritet atëherë gjerësia e linjës së sinjalit mbetet e njëjtë.......... (38) amplituda e të cili duhet të plotësojë kushtin: u h (t ) ≤ 1 . kurse f ∆ paraqet devijimin e frekuencës në një drejtim prej f tr duke marrë që u h (t ) është i kufizuar në rangun ± 1 ........... (40) ku: ftr paraqet frekuencën bazë të sinjalit transmetues në Hz...

sc. 19 është paraqitur sinjali hyrës dhe sinjali i moduluar sipas frekuencës.Dr. paraprake. për Uh=1. 18. uh(t) 1 t 1 Fig.5 Sinjali transmetues do të jetë i formës së ngjashme me shprehjen (40) kurse sinjali modulues sipas shprehjes (41). 18. ftr = 0. Kështu indeksi i modulimit sipas shprehjes (42) do të jetë: h= f ∆ ⋅ u h (t ) 0. devijimi i frekuencës është marrë f∆ = 0. fh=1.3.5 kurse për sinjalin e moduluar. Sinjali hyrës. me vlerat e përvetësuara.3 ⋅ 1 1 ∆f = ≤ = ≈ 0. Ahmet SHALA Shembull 10 Le të marrim që sinjali hyrës që duhet të modulohet është: u h (t ) = U h ⋅ cos( f h ⋅ t ) 2 U h ⋅ cos( f h ⋅ t ) nese nese 0 < t ≤ 3π 3π < t ≤ 6π Diagrami i këtij sinjali hyrës është paraqitur në Fig.5 3 Në Fig.333 dhe ≥ 0 fh fh 1 . Janë përvetësuar këto vlera për sinjalin transmetues: Utr = 2. 44 .

gjithnjë e më shumë vërehet përdorimi i transmetimit të sinjaleve diskrete dhe proceseve të digjitalizimit. Zhvillimi pajisjeve digjitale ka vazhduar nëpër vite. Reeves e prezantoi kodin e modulimit impulsiv PCM (Pulse-Code Modulation). Alec H. ku do të veçojmë: 45 . zanafillën e ka që nga viti 1937 kur francezi. Sinjali transmetues dhe sinjali i moduluar sipas frekuencës. Bazuar në historikun e teorisë së informimit dhe komunikimit. Pajisjet Digjitale Me zhvillimin e hovshëm të teknologjisë digjitale integruese. IV. 19. mund të thuhet se vitet e fundit po ndodhë “revolucioni digjital” (Digital Revolution).2.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion um(t) utr(t) 2 t 2 f∆ Fig. Revolucioni digjital.

Dr. 22. Ahmet SHALA Fig. Kjo pajisje është përdorur nga grupet e njohura muzikore si Beatles. Led Zeppelin etj. sc. viti 1974 46 . Pajisja Mellotron Fig. viti 1939. GEE. NMAH Pajisjen digjitale muzikore “Mellotron” në formë të pianos. 21. violina etj. Pink Floyd. Fig. Memorien tambur të kompjuterit të Atanasoff-Berry. 20. viti 1963. Qarkun e integruar. por e cila jep tinguj të ngjashëm me instrumentet muzikore si klarineta..

Mirëpo. me ç’rast fitohet sinjali digjital – diskret me ngjyrë të kuqe. merren vlerat karakteristike dhe ato bashkohen me funksione shkallë.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion Peter Vogel dhe Kim Ryrie në vitin 1979 prodhuan instrumentin muzikorë kompjuterikë (CMI . Instrumenti muzikorë CMI Zhvillimi i pajisjeve digjitale edhe sot është mjaft prezent. 24. përdorimi i teknologjive të reja paraqet edhe probleme. fitohet sinjali diskret. ku nga sinjali analog (kontinuel) ngjyrë të hirtë. 23. si në aspektin teknik ashtu edhe ekonomik. Nëse nga sinjali analog (kontinuel) merren vetëm disa vlera karakteristike në një interval të caktuar kohor. rrjetet TV digjitale tokësore dhe satelitore etj. telefonitë digjitale.Computer Musical Instrument) i cili përdorte disketat pre 500kB. në aspektin e praktik. Fig. Digjitalizimi i sinjalit 47 . Mënyra se si realizohet digjitalizimi i sinjalit prej analog në digjital është paraqitur në Fig. Fig. 24. kabllot optike. siç është përshtatshmëria e pajisjeve digjitale me ato analoge. Përparësia e pajisjeve digjitale ndaj atyre analoge është e pamohueshme. flash memoriet. si CD-të. Shembull i sinjalit diskret është sinjali telegrafik.

Ekziston edhe lloj tjetër i modulimit që quhet Modulim impulsiv i gjerësisë PWM (Pulse Width Modulation) ku gjerësia e impulsit ndryshon në varësi të sinjalit modulues. Modulimi digjital PAM Karakteristikë e modulimit PAM është se gjerësia e impulsit τ dhe largësia ndërmjet impulseve To janë konstante. pra gjerësia është funksion i amplitudës. sc. 48 . Sinjali hyrës t Sinjali transmetues t τ PAM To t Fig. Ahmet SHALA IV. Modulimi digjital ashtu si modulimi analog është i mundur në tri mënyra themelore të ndryshme: Modulimi impulsiv i amplitudës PAM (Pulse Amplitude Modulation).2.Dr. Modulimi digjital Modulimi digjital i sinjalit realizohet përmes funksioneve transmetuese analoge dhe mundëson përmirësimin e sinjalit në aspektin e zhurmës dhe krahasimin me skemat e modulimit analog. 25. kurse amplituda është e ndryshueshme. 25. Modulimi digjital PAM është paraqitur në Fig.1. Modulimi impulsiv i kohëzgjatjes PDM (Pulse Duration Modulation) dhe Modulimi impulsiv i fazës PPM (Pulse Phase Modulation).

Modulimi digjital PPM 49 . kurse amplituda dhe largësia ndërmjet impulseve (To ) diskrete janë konstante Fig. τ PPM To T(t) t Fig. kurse largësia ndërmjet impulseve ndryshon në funksion të kohës.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion Sipas normave të pranuara ndërkombëtare ITU. pra τ(t). Modulimi digjital PDM Në rastin e modulimit digjital fazor (frekuencor) PPM gjerësia e impulseve τ(t). 27. τ (t) PDM To t Fig. 26. 27. vlera e largësisë së impulseve duhet të jetë: To = 125 µs (mikro sekonda. 1 µs = 10-6 s) Në rastin e modulimit digjital PDM gjerësia e impulseve është në funksion të kohës. 26. është madhësi konstante. pra T(t) diskrete janë konstante Fig.

për t’iu përgjigjur kërkesave të kohës. Nuk mund të mendohet komunikacioni bashkëkohor. i cili do të do të kishte funksion kualitativ pa prezencën e këtyre pajisjeve. pajisjet komunikuese paraqesin ngritje të infrastrukturës. digjitalizimit dhe pajisjeve komunikuese veçmas digjitale janë zgjedhur dhe pritet të zgjedhën shumë probleme në komunikacion në përgjithësi siç janë: ndotja e ambientit nga pjesëmarrësit në komunikacion. Një ndër pajisjet komunikuese që ka gjetur përdorim në komunikacion është pajisja DPCM (Differential Pulse Code Modulation) përmes së cilës arrihet vlerësimi i procesit të kodimit fotografive dhe modulohet sinjali digjital. apo mund të themi se janë pjesë e pandashme e tij. Fatkeqësisht. pajisjet ekzistuese komunikuese. Ahmet SHALA V. Me shfrytëzimin e informatave të llojeve të ndryshme. Infrastruktura e Informimit dhe Komunikimit paraqet bazë të përbashkët mbi të cilën funksionojnë pajisje të ndryshme pjesëmarrëse në komunikacion.Dr. Prandaj. PAJISJET KOMUNIKUESE NË KOMUNIKACION Me qëllim të modernizimit të komunikacionit rrugorë. përkatësisht modernizim të tyre. Ndër problemet më të mëdha që vërehen sot në komunikacion janë: ndotja e ambientit. zhvillimi dhe hulumtimi i pajisjeve të reja është dhe duhet të jetë proces dinamik i vazhdueshëm. automatizimit. Pajisjet komunikuese janë me rëndësi të veçantë në komunikacion. Në shumicën e degëve të komunikacionit. bazën e saj e mbështet mbi pajisjet informative dhe komunikuese. përkatësisht cilësinë e tyre. në ditët e sotme vërehen përpjekje të ndryshme në përdorimin e pajisjeve të sofistikuara komunikuese në komunikacion. zgjedhin një numër të vogël të problemeve të përgjithshme të cekura. 50 . sc. Telekomunikacioni si degë e rëndësisë së veçantë kombëtare. dirigjimi (drejtimi) optimal i komunikacionit dhe siguria në komunikacion . siguria në komunikacion dhe mbingarkimi (tollovitë) i komunikacionit veçmas rrugor. Kjo i shtynë hulumtuesit që edhe më tepër të punojnë ashtu që këto pajisje të arrin shkallë të kënaqshme të zhvillimit.

28 mund të shihet se gabimi i përmirësimit është i barabartë me gabimin e kuantizimit (q). varësisht nga numri i pixel-ve të përdorur. Pajisja komunikuese DPCM Parimi i punës së pajisjes DPCM është paraqitur në Fig. Nga Fig. Parimi i punës së pajisjes DPCM ˆ Sinjali hyrës (s) krahasohet me sinjalin e dalë nga parashikuesi ( s ). Ndryshimi ndërmjet tyre paraqet gabimin (e) i cili është: ˆ e=s−s. Gabimi (e) hynë në kuantizer dhe pasi të kuantizohet merr formën e sinjalit (e’) i cili përmes koduesit të entropisë së sinjalit kalon në linjën transmetuese. pra: ˆ s' = e'+ s . 29 është paraqitur rasti i analizës së një fotografie. pra: s '− s = e'−e = q . paraqet sinjalin e përmirësuar.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion V. Në Fig.1. Në këtë rast shuma e gabimit të kuantizuar dhe sinjalit të parashikuar. 28 s hyrja + – e kuantizeri e' + + koduesi i entropisë linja koduesi ˆ s parashikuesi s' dalja dekoduesi s' + parashikuesi + e' dekoduesi i entropisë linja ˆ s Fig. 51 . 28.

29. 30. sc. GF Gjeneratori i frekuencave 1 2 To ndërprerësi i vonesës s'(t) BN Blloku i ndryshimit S Digjitalizuesi (Sampler) s(t) DPCM Q K sinjali Kuantizeri Koduesi (Quantizer) D s''(t) ∫ Dekoduesi Integratori Fig. Parimi i punës së pajisjes DPCM-analoge 52 . 30. Transmetimi digjital fotografisë përmes pajisjes DCPM Dallojmë edhe dy lloje të pajisjes DPCM dhe atë sipas mënyrës së formimit të ndryshimit sinjalit: me formim të ndryshimit të sinjalit në formë analoge dhe me formim të ndryshimit të sinjalit në formë digjitale.Dr. Ahmet SHALA 1 bit / pixel kodimi i gabimit të parashikuar shkalla e mbingarkuar 1 bit / pixel shkalla më e qartë fytyra kokërrzuar 3 bit / pixel Parashikimi linear 0 1/2 1/4 1/4 4 bit / pixel origjinali Fig. Parimi i punës së pajisjes DPCM-analoge është paraqitur në Fig.

Sinjali i digjitalizuar është shënuar me s(t) i cili pastaj kuantizohet dhe kodohet. nevojitet që në vazhdimësi sinjali dalës nga modulatori të krahasohet me sinjalin hyrës.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion Te pajisja DPCM – analoge (Fig. Prej bllokut BN fitohet sinjal analog. 32. parimi i punës të të cilës është paraqitur në Fig. Ky sinjal s(t) duhet prapë të krahasohet në mbledhës me sinjalin e vonesës dhe pastaj përmes konvertuesit (D/A) kthehet në sinjal analog s’’(t). sinjali analog kthehet në sinjal digjital përmes konvertuesit (A/D) dhe pastaj si hyrje e parë shkon në bllokun e ndryshimit dhe krahasohet me sinjalin që vjen nga ndërprerësi i vonesës dhe si dalje fitohet sinjali digjital DPCM. 31). Në Fig. Parimi i punës së pajisjes DPCM-digjtale Te pajisja DPCM-digjitale (Fig. dhe si i tillë kthehet në hyrjen e dytë të bllokut të ndryshimit (BN). Me qëllim të zvogëlimit të ndryshimit. 30) sinjali hyrës s’(t) futet në hyrjen 1 të bllokut për ndryshim (BN) dhe njëherësh ai kalon nëpër ndërprerësin e vonesës To për hapin kohore To dhe futet në hyrjen 2 BN-së. 31. s'(t) A/D To 1 2 ∑ s(t) DPCM sinjali 1 2 ∑ To D/A s''(t) Fig. Në këtë mënyrë ka lind nevoja për pajisjen DPCM me lidhje kthyese. Kjo do të thotë se në këtë rast në anën e dhënësit duhet të kemi demodulatorin. Nga koduesi (K) del sinjali digjital impulsiv DPCM i cili vazhdon rrugën në linjën e pajisjes komunikuese deri te dekoruesi (D) dhe kalon nëpër integrator me qëllim të kuantizimit dhe mbledhjen e vlerave të ndryshme ndikuese. që lind si pasojë e përdorimit të kuantizimit dhe digjitalizimit. është paraqitur parimi i punës së pajisjes DPCM – digjitale. Ky ndryshim digjitalizohet (diskretizohet) me frekuencë të caktuar përmes gjeneratorit të frekuencave (GF). dhe në fund përmes filtrave të ndryshëm fitohet sinjali analog si dalje pra s’’(t). që paraqet ndryshimin e dy sinjaleve hyrëse analoge 1 dhe 2. Lidhja kthyese realizohet prej sinjalit që del nga kuantizeri (Q) dhe pastaj futet në integrator. 53 . 31.

Japoni dhe Evropë janë në zhvillim e sipër pajisjet informativekomunikuese të cilat bazohen në pajisjet inteligjente. komunikacioni rrugor zhvillohet nën programin CACS (Comprehensive Automobile Traffic Control sistem). 54 . Parimi i punës së pajisjes DPCM me lidhje kthyese V. dhe është pjesë e programit të përbashkët me emrin ITS (Intelligent Transportation System). Programet zhvillimore informativo-komunikuese PROMETHEUS dhe DERIVE Kohët e fundit në SHBA. Komunikacioni rrugor në SHBA zhvillohet nën programin ERGS (Electronic Route Guidance System). sc.2. Në Japoni. Në Evropë zhvillimi i komunikacionit rrugor është nën dy programe: PROMETHEUS (Programme for a European Traffic with Highest Efficiencu and Unprecudented Safety) dhe DRIVE (Dedicated Road Infrastructure for Vehicle safety in Europe) Të dyja këto programe kanë të njëjtin qëllim: efikasitetin. drejtimin optimal të komunikacionit dhe mbrojtjen e ambientit. 32.Dr. Ahmet SHALA GF Gjeneratori i frekuencave 1 2 s'(t) BN Blloku i ndryshimit S Digjitalizuesi (Sampler) s(t) DPCM Q Kuantizeri (Quantizer) K sinjali Koduesi D s''(t) ∫ Dekoduesi Integratori ∫ Integratori Fig. sigurinë.

Duhet theksuar se programin Prometheus e ka themeluar Industria e Automobilave kurse programin Drive. pajisjet informuese për shoferë. rrethina (pengesat. programet Prometheus dhe Derive duhet të zhvillojnë pajisje integruese informative inteligjente për komunikacion. Përmes këtij programi do të mundësohej rregullim dinamik i komunikacionit dhe në disa raste. etj). Pra bëhet fjalë për pajisje të cilat në mënyrë autonome do të merrnin drejtimin e automjetit. Me fjalën “integruese” nënkuptohen pajisje të ndryshme që prodhohen nga ky program. pajisjet automatike për pagesa.që merret me hulumtimin e fushave siç janë: gjendja e shoferit dhe makinës. pajisjet kërkimore-hulumtuese. fërkimi. Prometheus i ka dhënë detyrë vetes të realizojë një nënprogram i cili në mënyrë aktive do t’i mundësojë shoferit në vozitje. sipërfaqja e rrugëve (e rrafshët. Këto pajisje në bashkësi përdoren si pjesë e infrastrukturës së rrjetave të komunikacionit.) dhe të gjithë parametrat nga senzorët në automjet dhe rrethinë. projekte demonstruese. vlerësimin e shfrytzueshmërisë së pajisjeve dhe mundësinë e përdorimit të pajisjeve të reja teknologjike. Programi Prometheus kërkon hulumtime në teren. etj. shpesh edhe më shpejtë se vetë shoferi. Nën këtë program janë edhe hulumtimet në aspektin e drejtimit automatik të komunikacionit përmes 55 .Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion Kështu. pajisjet për drejtim të stacionit të trenave etj. Zhvillimi i industrisë së automobilave bazohet në nënprogramet për hulumtime që janë: PRO-CAR . moti. Pra Prometheus është program i atillë që i bashkon zhvillimin industrial dhe hulumtues. Bashkësia Europiane. Pastaj ky program mundet edhe të merë përsipër drejtimin. dhe kështu do të evitoheshin shumë aksidente. dukshmëria. e pjerrët. shoferi përmes këtij programi do të ketë në dispozicion informatat lidhur me rrugën më të shkurtër për të arritur deri në cakun e dëshiruar. Kështu. me ndihmën e pajisjeve elektronike të infrastrukturës. si një tërësi për një qëllim të përbashkët. me gunga dhe gropa. siç janë: pajisjet për drejtim të komunikacionit. vetë sistemi do të reagojë.

ndotjen e ambientit dhe përparësitë e llojeve të transportit. Këto hulumtime përfshijnë: mbështetjen teknologjike. PRO-CHIP – nënprogram që përfshinë zhvillimin e teknologjisë integruese mikroelektronike. Gjithashtu këtu nevojitet realizimi i pajisjeve komunikuese përkatëse.Dr. Kështu pra si program bashkërendues me Prometheus është programi Derive. Derive ka për detyrë të zhvillojë tri fusha të komunikacionit: sigurinë e rrugëve. Mu përmes këtij nënprogrami realizohet bashkëpunimi apo renditja me programin tjetër DERIVE të Bashkësisë Evropiane. Kjo bazohet në mundësinë e manovrimit dhe dialogut. Gjithashtu përmes programit Derive ka lindur nevoja e standardizimeve në komunikacion për tërë hapësirën evropiane. aktivizimin e teknologjisë. por i cili kryesisht merret me hulumtimet rreth infrastrukturës së komunikacionit. Nga ky priten zgjidhje për rritjen e shkallës së sigurisë në komunikacion. e cila do të zbatohet në zhvillimin e industrisë. sc. PRO-ROAD – është nënprogram i cili duhet të përfshijë komunikimin ndërmjet infrastrukturës dhe shoferit (automjetit) dhe atë përmes procedimit të informatave dhe grumbullimit të të dhënave. komunikacionit dhe sistemeve paralajmëruese në rast rreziku. paraqitjen e udhëzimeve dhe të dhënave. e ashtuquajtura drive-by-wire e cila në të ardhmen do të zëvendësonte drejtimin manual klasik. PRO-COM – është nënprogram që merret me hulumtimin e pajisjeve informative – komunikuese dhe protokolleve të nevojshme për komunikim ndërmjet pjesëmarrësve në komunikacion dhe qendrës për drejtim të komunikacionit. Ahmet SHALA sinjalizimeve elektrike. PRO-NET – është nënprogram kompleks. me ç’rast shfrytëzohen teknikat e simulimeve. Rezultatet bazohen në përparimin e teknikës. Ky nënprogram është njëherësh edhe ardhmëria e komunikacionit bashkëkohor. PRO-GEN – nënprogram që duhet të mundësojë zbatimin e projekteve të programit Prometheus në komunikacion. 56 . PRO-ART – si nënprogram merret me zhvillimin dhe hulumtimin e teknikës së inteligjencës artificiale. komunikimin dhe përdorimin e inteligjencës artificiale në përpunim të të dhënave. Ky program mundëson radhitjen e informimit dhe komunikimit si pjesë integrale në teknologjinë e komunikacionit ashtu që pajisjet komunikuese të kenë infrastrukturë të përbashkët informativo-komunikuese.

Metodat analitike përfshijnë: planifikimin e rrjetave. çdoherë është në gjendje aktive. janë logjike. Për të kuptuar një ngjarje është e nevojshme të posedojmë njohuri paraprake. Njëra ndër detyrat bazë të tyre është të i ndihmojë ekspertit gjatë zgjidhjeve të problemeve të fushave të caktuara paraprakisht. të mundësojnë qasje dhe ofrojnë propozime për të cilat mund të shfrytëzohen për kërkim të zgjidhjeve përmes metodave analitike. përkundrazi. në to nuk ndikon gjendja emocionale. Kështu për përfundim. konsiderohen pajisjet eksperte përkatësisht pajisjet informativo-komunikuese inteligjente të cilat në bazë të llogaritjeve ekzakte nxjerrin vendimet e jo siç është rasti me njeriun i cili duke përdorë të menduarit nxjerrë vendime. 57 . gjithmonë ofron të njëjtën aftësi profesionale. zgjedhja e problemit. Pajisja eksperte është ushqim për dijen dhe paraqet bazë me vlerë të madhe të dijes. Funksionet inteligjente (të mësuarit.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion Pajisjet komunikuese për mbështetje dhe vendosje kanë për detyrë: përpunimin e të dhënave. teorinë e probabilitetit dhe metodat e simulimit e të ngjashme. e jo subjektive. vizualizimin e të dhënave. Përparësitë e pajisjes eksperte ndaj njeriut janë: gjithmonë është e “disponuar”. kuptimi.) të pajisjeve të informimit – komunikimit. nuk e pengon sasia e madhe e të dhënave. objektive dhe të besueshme. njeriu prapë se prapë mbetet mbikëqyrësi kryesor – “personazhi kryesor i kësaj bote” edhe pse në disa raste duket se po zvogëlohet-humb rëndësia e tij. nuk harron dhe nuk bënë gabime matematikore. i vëzhgon dhe udhëheqë të gjitha momentet kritike. Si pajisje me rëndësi të veçantë. përkatësisht modeli mekanik i memories kryesisht varet nga sasia njohurive të arkivuara më parë. etj. ka qasje të vazhdueshme në bazën e nevojshme të të dhënave. sjellë vendime të arsyeshme. që shpesh mund të mos jenë më të qëlluarat. programimin.

Croatia. Tezukayama. Thomas M.com dhe website tjera 58 . K. W. Informacije i Komunikacije. 8. Griffin. Frane Jelusic. US Army Information Center. 2003. 2000. Ahmet SHALA LITERATURA 1.Dr. W. 2002 9.. USA. New York. Cover. Shannon. London. 1991. Basic Communications Information. USA. The Mathematical Theory Of Communication. Illinois. Denis McQuail’s. 3. Shigemoto. 4. sc. Japan. 7. A first look at communication theory. USA. Wheaton. E. Joy A. Elements of Information Theory. C.analog. E. Fort Huachuca.. Thomas. Belmont. UK. Theories of human communication. 1949. S. Littlejohn. USA. USA. Zagreb. 1999. www.1999. 1999. 5. Weaver. 6. Weber-Fechner’s Law and Demand Function. 2. Mass Communication Theory.

Cila është baza e logaritmit me të cilën llogaritet përmbajtja e informatës dhe çfarë njësie ka? 19. e cila dihet se llogaritet me shprehjen: n n ⎡ 1 ⎤ H ( X ) = ∑ H ( xi ) = ∑ ⎢ p ( xi ) ⋅ ld [bit / simbol ] . apo kur një kod është redundant? n! k . Çka paraqet Informata skematike? 8. Çka paraqet Informata estetike? 10. çka paraqesin përbërësit e tij dhe çka përcaktohet përmes tij? 11. shkruaje shprehjen për të. Çfarë nënkuptoni me formën kontinuele (të vazhdueshme) të sinjalit. Gjithashtu të tregohet se ky kod a është reduntant apo jo dhe pse? 29. Shkruani shprehjen për llogaritje të përmbajtjes së informatës dhe çka paraqet ajo? 18. Probabiliteti i dy simboleve janë p(x1) = 0. të llogaritet entropia e kësaj informate? 21.25 = 25%. Çka përshkruan ligji i Weber-Fechner-it. 28. veçoni ndonjë informatë të tillë? 22. tregoni për çka shërben ajo? 17. Sa është probabiliteti i simbolit të tretë? 14. Një informatë përbëhet prej tri simboleve. 2. Të konvertohet numri binar (100011011011110101000100001)2 në numër heksadecimal? 26. ∫x 2 ⋅ f ( x ) dx . Çka paraqet Informata sintaksore? 7.25 = 25% . Duke e ditur se devijimi standard llogaritet me shprehjen: σ 2 = ∞ −∞ 1. veçoni ndonjë informatë të tillë? 23. 7 dhe 9? 16. Duke ditur se numri i kombinacioneve llogaritet me shprehjen: C n = ( n ) = k (n − k )! k! n! numri i variacioneve me shprehjen: Vnk = dhe numri i permutacioneve me ( n − k )! shprehjen: P=n!. Çka paraqet Informata programore? 9. 3.4 = 40% . Cilat janë format kryesore të informatës? 6. të llogariten ato për rastin e numrave binar prej pesë simboleve (elementeve). Të konvertohet numri heksadecimal (F40A2)16 në numër decimal? 27. Çka paraqet redundantiteti i një kodi. Shkruaje shprehjen për llogaritje të mesatares aritmetike të një grupi të të dhënave? 15. Në rast se një informatë përbëhet nga 4 simbole me probabilitet të njëjtë pra: p( x1 ) = p( x 2 ) = p( x3 ) = p( x 4 ) = 0. ⎥ p ( xi ) ⎦ i =1 i =1 ⎣ 20. p(x2) = 0. Të konvertohet numri binar (110101)2 në numër decimal? 25. Çka paraqet Bajti (byte) dhe cilat janë njësitë më të mëdha se ai? 13. 4. 3. Çka paraqet entropia e informatës. Cilat janë llojet kryesore të lajmit-porosisë dhe çka paraqesin terminalet? 59 . Çfarë nënkuptoni me formën diskrete (digjitale) të sinjalit. Të llogaritet mesatarja aritmetike e numrave 1. 5.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion Pyetje për përgjigje nga lënda Informimi dhe Komunikimi Çka thotë definicioni teknik i informatës? Çka paraqet sinjali? Çka paraqesin simbolet? Pajisjet-mjetet komunikuese me cilat pajisje-mjete mund të krahasohen dhe si quhet “malli” që bartet këtu? 5. Çka paraqet Decibeli dhe Neperi? 12. Cilat janë karakteristikat kryesore të një kodi dhe si llogaritet numri i kombinimeve të mundshme të tij? 24.

Për çka shërben URL-ja? 43. Si quhen dy programet që mbështesin zhvillimin e komunikacionit rrugor në Evropë. 36. çka arrihet me përdorimin e saj dhe cilat janë tri llojet kryesore të tyre? 67. Çka nënkuptoni me shkurtesën Top-Level-Domain? 45. Si ndahen modemët sipas llojit të mediumit transmetues? 53. Cilat janë kushtet teknike dhe ekonomike që duhet të i plotësojë një modulator? 48. Çka ndodhë në rast se indeksi i modulimit është ma = 0 ose 1 ose 1. Çka paraqet web-site? 42. Çka i karakterizon pajisjet analoge TDM? 51. Shkruani disa lloje të bazave të të dhënave grafike (ekstenzione të File-jave) që përdoren më së tepërmi? 39. Shkruani disa përparësi (veçori) të përdorimit të pajisjeve digjitale për transmetim të të folurit-zërit? 32.Dr. Çka është duke u përdorur në zgjidhjen e problemeve në komunikacion në përgjithësi? 65. me foto statike dhe lëvizëse? 33. Cilat janë karakteristika kryesore të FM modulimit? 60. Cili ishte qëllimi i krijimit të WWW nga CERN-i? 38. Cilat janë dy parimet bazë të procesit të modulimit-demodulimit të sinjalit analog? 54. Cili është qëllimi kryesorë i programeve evropiane të komunikacionit rrugorë? 60 . Cila është detyra kryesore e pajisjeve komunikuese? 47. Çka paraqet indeksi i modulimit analog sipas amplitudës? 56. Shkruani disa lloje të bazave të të dhënave për foto lëvizëse . Çka përcakton DNS-ja? 44. kush i ka themeluar ato? 68. Cilat janë format kryesore të lajmit-porosisë: së shkruar. Si fitohet sinjali digjital duke e krahasuar atë me sinjalin analog dhe cili është sinjali digjital që mund të merret si shembull? 62. Ahmet SHALA 30. Cilat janë elementët kryesore të pajisjeve analoge dhe çka paraqet modem-i? 52. për bartjen e cilit lloj të porosisë përdoret? 31. Kur mund të thuhet se ka filluar “revolucioni digjital”.film (ekstenzione të Filejave) që përdoren më së tepërmi? 41. Si quhet pajisja komunikuese që ka gjetur përdorim në komunikacion. Si quhet pajisja e parë komunikuese dhe për çfarë qëllimi komercial është përdorur për herë të parë? 46. Çka paraqet modulimi i sinjalit analog sipas frekuencës (FM) dhe ku përdoret ai? 59. Si arrihet modulimi analog i sinjalit sipas amplitudës. Cilat janë problemet më të mëdha që vërehen sot në komunikacion rrugor? 64. Çka paraqet modulimi i sinjalit analog sipas fazës dhe pse është i papërshtatshëm? 58. Çka paraqet Infrastruktura e Informimit dhe Komunikimit? 66. me çka ka filluar dhe veçoni disa pajisje të hershme digjitale? 61. Çka paraqet pajisja vocoder.5? 57. Cilat janë llojet kryesore në të cilat ndahen pajisjet komunikuese? 49. Çka paraqet interneti? 34. përshkruajeni matematikisht atë? 55. Shkruani disa lloje të bazave të të dhënave audio (ekstenzione të File-jave) që përdoren më së tepërmi? 40. për çfarë qëllimi është projektuar dhe që konsiderohet si paraardhëse e internetit. Cila është detyra kryesore e pajisjeve analoge? 50. Shkruani disa rrjeta kompjuterike që marrin pjesën në rrjetën globale? 35. sc. Shkruani katër mënyrat e modulimit të sinjalit digjital? 63. Cila organizatë. si e ka emërtuar rrjetën e parë kompjuterike. Si quhen normat e përgjithshme të rrjetave kompjuterike – internetit dhe cili është qëllimi i tyre? 37.

Çka do të mundësojë programi Prometheus? 71.Informimi dhe Komunikimi në Komunikacion 69. 61 . Çka janë pajisjet eksperte përkatësisht pajisjet informativo-komunikuese inteligjente? 75. Çka kanë për detyrë pajisjet komunikuese për mbështetje dhe vendosje? 74. Çka i ka dhënë detyrë vetes të realizojë programi Prometheus? 70. Cilat janë nënprogramet e programit Prometheus. njëri prej tyre trego se çka ka për detyrë? 72. Me çka merret kryesisht dhe çka ka për detyrë të zhvillojë programi Drive? 73. Cilat janë përparësitë e pajisjes eksperte ndaj njeriut? 76. Cila mbetet detyra bazë e pajisjeve eksperte? Përfundon me numrin 76.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful