P. 1
Những phát hiện về vạn vật và con người (Phần 2)

Những phát hiện về vạn vật và con người (Phần 2)

|Views: 178|Likes:
Published by Crazywolfdl
"Thời gian là nhà khám phá vĩ đại nhất", Francis Bacon(1625). Khám phá vĩ đại đầu tiên là thời gian, khung của kinh nghiệm. Chỉ khi biết phân định năm tháng, tuần lễ, ngày giờ, phút giây, con người mới thoát ra được cái chu kỳ đơn điệu của thiên nhiên. (Phần 2)
"Thời gian là nhà khám phá vĩ đại nhất", Francis Bacon(1625). Khám phá vĩ đại đầu tiên là thời gian, khung của kinh nghiệm. Chỉ khi biết phân định năm tháng, tuần lễ, ngày giờ, phút giây, con người mới thoát ra được cái chu kỳ đơn điệu của thiên nhiên. (Phần 2)

More info:

Categories:Types, Research, Science
Published by: Crazywolfdl on Oct 09, 2008
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/09/2014

pdf

text

original

Caác ngûúâi theo trûúâng phaái Galen chñnh thöëng vêîn phï bònh
taác phêím cuãa Harvey. Phï bònh cöí àiïín laâ do möåt ngûúâi àûúng thúâi
cuãa öng, giaáo sû Caspar Hofmann, möåt giaáo sû y khoa lûâng danh
cuãa àaåi hoåc Aldorf, gêìn Nuremberg. Àaåi diïån cho caác baác sô nöíi
tiïëng, Hofmann töë caáo Harvey laâ vö lûúng têm trong nghïì nghiïåp
cuãa mònh khi “vûát boã tuåc lïå cuãa nhaâ giaãi phêîu” àïí àöåt nhiïn chúi
troâ nhaâ toaán hoåc. Theo Hofmann, phûúng phaáp ào lûúâng vuån vùåt
cuãa Harvey àaä laâm trïåch hûúáng toaân thïí vêën àïì tranh luêån.
Hofmann àûa ra lêåp luêån sau àêy vïì cú cêëu coá muåc àñch töíng thïí
cuãa Thiïn Nhiïn”

1. Öng (Harvey) coá veã töë caáo Thiïn Nhiïn laâ ngöëc nghïëch khi
noá ài laåc, quaá xa trong möåt hoaåt àöång coá têìm quan troång cú baãn laâ
chïë taåo vaâ phên phöëi viïåc dinh dûúäng! Vaâ khi àaä nghô nhû vêåy, seä
coân biïët bao sûå lêîn löån khaác trong têët caã nhûäng hoaåt àöång khaác coá
liïn quan àïën maáu!

2. Vò lyá do àoá, öng coá veã kïët aán nguyïn lyá àaä àûúåc chêëp nhêån
möåt caách phöí quaát vïì Thiïn Nhiïn, maâ chñnh öng ca ngúåi bùçng
nguyïn vùn lúâi öng rùçng noá khöng hïì khiïëm khuyïët trong nhûäng
gò laâ cêìn thiïët, cuäng khöng khiïëm khuyïët trong nhûäng gò laâ dûa
thûâa v.v...

Tuy bõ nhûäng chó trñch gay gùæt cuãa nhûäng ngûúâi theo trûúâng
phaái Galen, Harvey vêîn àaä thu huát àûúåc sûå chuá yá cuãa nhûäng ngûúâi
thïë giaá trong viïåc ào lûúâng “vuån vùåt” nhûäng söë lûúång. Harvey àaä
khöng cö àöåc. Nhûäng ngûúâi trïn khùæp chêu Êu àang bùæt àêìu noái
bùçng ngön ngûä cuãa maáy moác, bùæt àêìu phên tñch kinh nghiïåm bùçng
nhûäng ngûä phaáp múái vïì viïåc ào lûúâng. Kinh nghiïåm quen thuöåc
nay àûúåc biïën àöíi. Khöng gò dïî nhêån thêëy hún caách suy nghô múái
vïì sûác noáng vaâ laånh. Noáng vaâ laånh, khö vaâ ûúát, laâ nhûäng sûå phên
biïåt dïî caãm thêëy bùçng xuác giaác. Theo caác triïët gia cöí Hi Laåp,
nhûäng phêím tñnh naây kïët húåp laåi àïí laâm thaânh àêët, khñ, lûãa vaâ
nûúác, tûâ àoá taåo thaânh toaân thïí thïë giúái. Cuäng nhû ngaây nay chuáng

ÁNhûäng phaát hiïån vïì vaån vêåt vaâ con ngûúâi

129

http://ebooks.vdcmedia.com

ta coi muâi hay võ laâ nhûäng loaåi khaác nhau hún laâ nhûäng lûúång
khaác nhau, thò thúâi àoá ngûúâi ta cuäng coi nhiïåt àöå nhû vêåy.
Khi y khoa coân bõ thöëng trõ búãi lyá thuyïët cuãa Galen vïì caác
“dõch thïí”, thò khöng coá caách naâo àïí ào lûúâng tònh traång bïn trong
cú thïí bùçng caác qui luêåt bïn ngoaâi. Sûå pha tröån àuáng mûác caác dõch
thïí úã möåt ngûúâi taåo thaânh sûác khoeã, coân sûå xaáo tröån caác dõch thïí
taåo thaânh bïånh têåt.

Sûå phên biïåt dïî thêëy nhêët vïì noáng vaâ laånh laâ úã trong khñ hêåu
vaâ thúâi tiïët. Khaái niïåm vïì möåt thang ào sûác noáng coá leä trûúác tiïn
àaä àûúåc ûáng duång vaâo thúâi tiïët. Noá phuâ húåp vúái caác vuâng cuãa hïå
thöëng Ptolïmï trïn khùæp traái àêët. Khaái niïåm vïì thang ào nhiïåt àöå,
theo nghôa múái, coá leä àaä xuêët hiïån caã trûúác khi coá duång cuå àïí ào
nhiïåt àöå. Chñnh Galen àaä tûâng gúåi yá coá thïí duâng böën “àöå noáng vaâ
laånh” àïí ào theo caã hai chiïìu tûâ möåt àiïím trung lêåp àûúåc xaác àõnh
bùçng viïåc pha tröån caác lûúång bùçng nhau cuãa nûúác àaá vaâ nûúác söi.
Nhûng àõnh nghôa cuãa öng vêîn coân mú höì vaâ àûúng nhiïn öng tin
rùçng quaã tim laâ cú quan noáng nhêët trong cú thïí.
Trûúác khi tòm ra caách àïí ào nhiïåt àöå cú thïí theo möåt thang
phöí quaát, ngûúâi ta thûúâng tin rùçng nhiïåt àöå cú thïí thay àöíi theo
nhûäng vuâng khaác nhau trïn traái àêët. Nhûäng ngûúâi söëng úã vuâng
nhiïåt àúái coá thên nhiïåt noáng hún nhûäng ngûúâi söëng úã vuâng khñ hêåu
laånh. Cuöën saách àêìu tiïn úã chêu Êu vïì y — toaán hoåc (De Logistica
Medica) cuãa Johannis Hasler úã Berne, 1578) àùåt vêën àïì cú baãn cuãa
noá: “Àïí tòm nhiïåt àöå tûå nhiïn cuãa möîi ngûúâi, àûúåc xaác àõnh búãi tuöíi
taác, thúâi kyâ trong nùm, àöå cao trïn cûåc (nghôa laâ vô àöå) vaâ caác aãnh
hûúãng khaác”. Taác giaã cung cêëp möåt biïíu àöì àïí tñnh nhiïåt àöå tûå
nhiïn cuãa möåt ngûúâi söëng úã möåt vô àöå naâo àoá, nhúâ àoá thêìy thuöëc coá
thïí àiïìu chónh “nhiïåt àöå” cuãa thuöëc cho thñch húåp.
Trûúác kia àaä coá nhûäng “nhiïåt biïíu” (thermoscopes), laâ nhûäng
duång cuå àïí chó sûå thay àöíi cuãa nhiïåt àöå, tûâ rêët lêu trûúác khi coá
nhûäng “nhiïåt kïë” (thermometers), ào nhiïåt àöå theo möåt thang chia
àöå. Tuy Galileo coá leä khöng phaãi laâ ngûúâi àêìu tiïn, nhûng chuáng ta
biïët chùæc öng àaä laâm ra möåt duång cuå àïí ào nhûäng thay àöíi vïì nhiïåt
àöå trong khöng khñ. Viïåc sûã duång lêìn àêìu tiïn tïn goåi “nhiïåt kïë”
(thermometer) nùm 1633 mö taã noá laâ “möåt duång cuå àïí ào nhûäng àöå
noáng vaâ laånh trong khöng khñ”.
Cêu hoãi ai laâ ngûúâi àêìu tiïn laâm ra nhiïåt kïë vêîn coân laâ möåt
êín söë. Möåt ngûúâi baån cuãa Harvey, Baác sô Robert Fludd (1574-1637)

Daniel J. Boorstin

130

http://ebooks.vdcmedia.com

vaâo nùm 1626 àaä khiïm töën tuyïn böë mònh khöng phaãi ngûúâi saáng
chïë ra nhiïåt kïë. Nhûng öng thûâa nhêån rùçng öng àaä taái khaám phaá
lyá tûúãng chïë taåo nhiïåt kïë “trong möåt baãn thaão àaä coá ñt laâ nùm trùm
nùm xûa”. Tûâ trûúác khi coá möåt duång cuå thûåc tiïîn àïí ào nhiïåt àöå
thay àöíi nhúâ mûác lïn xuöëng cuãa möåt chêët loãng trong möåt öëng àoáng
kñn, caác nhaâ triïët hoåc tûå nhiïn àaä coá yá tûúãng vïì chuyïín àöång dûåa
theo nhiïåt cuãa chêët loãng cho nhûäng muåc àñch cao xa hún. Salomon
de Caus, möåt kyä sû vaâ kiïën truác sû úã Heidelberg nùm 1615 àaä coá
kïë hoaåch sûã duång hiïån tûúång naây àïí chïë taåo möåt àöång cú vônh cûãu.
Vaâ cuäng dûåa trïn yá tûúãng naây, möåt doanh nhên Haâ Lan, Cornelis
Drebbel, nùm 1598 àaä saáng chïë ra möåt “àöìng höì hay maáy ào giúâ, coá
thïí chaåy suöët 50, 60, thêåm chñ 100 nùm maâ khöng phaãi lïn dêy coát
hay laâm àöång taác naâo khaác, bao lêu caác baánh xe vaâ caác phuå kiïån
khaác khöng bõ moân”. Dêìn dêìn nhûäng thay àöíi duång cuå ào khñ aáp
àaä àûúåc ûáng duång vaâo viïåc chïë taåo nhûäng àöìng höì ào “khñ aáp” tinh
vi vaâ chñnh xaác hún.

Nhûng chñnh nhûäng giaáo àiïìu cuãa Galen àaä khúi dêåy àûúåc
möåt tinh thêìn saáng chïë trong laänh vûåc ào lûoâng múái. Cuäng nhû
Christopher Colombo àaä ài theo haânh trònh do Ptolïmï veä ra, thò
Santorio Santorio cuäng seä ài theo nhûäng löå trònh cuãa Galen. Thûåc
vêåy, Santorio tin rùçng mònh àaä khaám phaá ra nhûäng kyä thuêåt ào
lûúâng coá thïí chûáng minh lyá thuyïët cuãa Galen vaâ laâm cho lyá thuyïët
cöí àiïín naây trúã nïn hûäu duång hún. Theo löëi phên chia caác bïånh cuãa
Galen, möîi ngûúâi coá möåt thang liïn tuåc caác röëi loaån khaác nhau, ài
tûâ sûå pha tröån àuáng mûác caác dõch thïí (“eurasia”) sang sûå pha tröån
tïå nhêët (“dyscrasia”) gêy nïn tûã vong. Santorio vúái àêìu oác toaán hoåc
àaä tñnh toaán têët caã caác khaã nùng pha tröån dõch thïí thaânh khoaãng
80 ngaân mûác àöå, nghôa laâ phaãi coá túái 80 ngaân thûá “bïånh”. Trûúác
khi qua àúâi, quan têm cuãa Santorio vïì ào lûúâng vaâ tñnh toaán àaä
àûa öng vûúåt xa Galen.

Santorio Santorio (1561-1636) sinh ra trong möåt gia àònh quñ
töåc giaâu coá taåi möåt àaão cuãa Cöång hoaâ Venice. Luác 14 tuöíi cêåu beá àaä
vaâo àaåi hoåc Padua, úã àoá, theo lïå thûúâng, anh bùæt àêìu hoåc triïët hoåc,
sau àoá hoåc y khoa vaâ àêåu bùçng y khoa nùm 1582, khi múái 21 tuöíi.
Anh ài sang Croatia, úã àoá anh laâm baác sô cho möåt gia àònh quñ töåc.
Taåi búâ biïín Adriatic, anh lúåi duång cú höåi àïí thûã nghiïåm caác duång
cuå ào gioá vaâ ào doâng nûúác do anh laâm ra.
Khi trúã vïì Venice àïí haânh nghïì baác sô taåi àêy nùm 1599,
Santorio qui tuå àûúåc rêët nhiïìu baån bïì göìm caác nghïå sô, baác sô, caác

ÁNhûäng phaát hiïån vïì vaån vêåt vaâ con ngûúâi

131

http://ebooks.vdcmedia.com

nhaâ hoaá kim vaâ caác nhaâ bñ nhiïåm, trong söë àoá coá nhûäng ngûúâi nöíi
tiïëng nhû Galileo, Paolo Sarpi, Fabricius vaâ Giambattista della
Porta.

Santorio tin rùçng mònh àaä saáng chïë ta möåt ngaânh y khoa
múái, maâ öng goåi laâ “Y Khoa Thöëng Kï”, coá nghôa laâ sûã duång kyä
thuêåt ào lûúâng. Taác phêím cuãa Santorio, Ars Medicina Statica
(1621) àûúåc xuêët baãn úã Venice vaâ nöíi tiïëng khùæp chêu Êu. Chó
trong voâng möåt thïë kyã, giúái y khoa haâng àêìu cuãa chêu Êu àaä àaánh
giaá saách naây ngang haâng vúái saách cuãa Harvey vïì sûå tuêìn hoaân
maáu vaâ laâ möåt trong hai nïìn taãng cuãa khoa y hoåc cêån àaåi.
Santorio àùåt khúãi àiïím cho cöng trònh cuãa mònh tûâ caác taác
giaã y hoåc thúâi cöí vaâ àùåt nïìn cöng trònh cuãa mònh vûäng vaâng trïn
nhûäng taác giaã naây. Trong nhûäng taác phêím ban àêìu, öng nhùæm
“chiïën àêëu chöëng laåi nhûäng sai laåc trong nghïå thuêåt y khoa” bùçng
caách sûã duång nhûäng kinh nghiïåm caá nhên cuãa mònh àïí hiïåu àñnh
nhûäng taác phêím y khoa xûa cuãa Hippocrates, Galen, Aristote vaâ
Avicenna. Khi gúãi cuöën Ars Medicina Statica cuãa mònh cho Galileo
nùm 1615, öng keâm theo möåt laá thû giaãi thñch roä hai nguyïn tùæc
cuãa mònh. “Nguyïn tùæc thûá nhêët, do Hippocrates àïì xuêët, laâ y hoåc
göìm tñnh cöång vaâ tñnh trûâ, cöång thïm nhûäng gò coân thiïëu vaâ trûâ ài
nhûäng gò dû thûâa; nguyïn tùæc thûá hai laâ thñ nghiïåm”. Santorio tin
tûúãng rùçng öng coá thïí àûa khoa hoåc vïì caác dõch thïí tiïën túái möåt kyã
nguyïn múái vïì lûúång bùçng nhûäng duång cuå àïí ào nhûäng hiïån tûúång
vaâ nhûäng phêím tñnh trong cú thïí con ngûúâi. Vö tònh öng àaä phaát
minh ra möåt kho duång cuå giuáp chinh phuåc thaânh trò caác dõch thïí
vaâ phêím tñnh cuãa Galen. Nhiïåt khñ biïíu maâ Galileo vaâ nhûäng
ngûúâi khaác duâng àïí ghi nhêån nhûäng thay àöíi vïì nhiïåt àöå trong
khöng khñ chung quanh thò Santorio àaä thñch nghi noá àïí ào nhûäng
thay àöíi vïì nhiïåt àöå trong cú thïí. Nhûäng nhiïåt khñ biïíu cuä göìm
möåt caái bêìu bùçng chò hay thuyã tinh chûáa àêìy möåt chêët loãng vaâ gùæn
vaâo möåt öëng trong àoá ta coá thïí nhòn thêëy mûåc chêët loãng lïn vaâ
xuöëng tuyâ theo khöng khñ chung quanh noáng hay laånh. Santorio
àaä biïën àöíi noá thaânh möåt duång cuå àïí ào nhiïåt àöå cuãa cú thïí con
ngûúâi. Santorio cùæt nghôa nhû sau: “Ngûúâi bïånh nùæm chùåt chiïëc
bêìu hau thöíi húi vaâo möåt chiïëc muä trïn caái bêìu, hay ngêåm caái bêìu
vaâo miïång, bùçng caách àoá ta coá thïí biïët àûúåc ngûúâi bïånh àang khaá
hún hay tïå hún vaâ nhúâ àoá khöng bõ lêìm lêîn trong viïåc chêín àoaán
hay chûäa trõ”.

Daniel J. Boorstin

132

http://ebooks.vdcmedia.com

Trung thaânh vúái lyá thuyïët dõch thïí cuãa Galen vïì sûác khoeã vaâ
bïånh têåt, Santorio khöng àûa ra möåt thang tuyïåt àöëi vïì nhiïåt àöå.
Santorio chó biïën àöíi cêy nhiïåt biïíu thaânh cêy nhiïåt kïë bùçng caách
thïm vaâo möåt thang àöå àûúåc chia thaânh nhûäng àún võ àïìu nhau
giûäa nhiïåt àöå cuãa tuyïët vaâ nhiïåt àöå ngoån lûãa cuãa möåt cêy nïën saáp.
Àêy khöng phaãi laâ thiïët lêåp möåt nhiïåt àöå “bònh thûúâng” cho moåi cú
thïí con ngûúâi, nhûng laâ àïí kiïím tra sûå thay àöíi nhiïåt àöå núi möîi
caá nhên giûäa nhiïåt àöå cú thïí cuãa ngûúâi êëy luác khoeã maånh vaâ nhiïåt
àöå luác àau yïëu. Caâng xa rúâi mûác àöå bònh thûúâng cuãa caá nhên àoá,
sûå chuêín àoaán tònh traång caâng töìi tïå.
Bïånh nhên phaãi nùæm lêëy caái bêìu nhiïåt biïíu hay thúã vaâo caái
muä hay ngêåm caái bêìu trong bao lêu àïí coá thïí ào lûúâng àuáng nhiïåt
àöå cuãa hoå? Santorio giaãi thñch: “Trong mûúâi nhõp cuãa duång cuå ào
maåch”. Khöng coá gò ngaåc nhiïn khi möåt ngûúâi baån cuãa Galileo maâ
laåi phaãi tòm caách chïë ra möåt caái ào nhõp thúâi gian. Thúâi àoá àöìng höì
coân úã trong giai àoaån êëu trô, vêîn chûa coá kim chó phuát vaâ chó giêy.
Vaâ nhû chuáng ta àaä thêëy, khi chaâng trai treã Galileo nhòn chiïëc àeân
chuâm trong nhaâ thúâ Pisa àong àûa, öng àaä ào thúâi gian bùçng caách
tñnh nhõp maåch cuãa mònh. Coân bêy giúâ, cuâng möåt nguyïn tùæc àaä
àûúåc Santorio khön kheáo ûáng duång ngûúåc laåi, öng thêëy rùçng coá thïí
duâng quaã lùæc àöìng höì àïí ào nhõp maåch.
Sûác khoeã thïí xaác, theo Hippocrates vaâ Galen laâ sûå cên bùçng
giûäa cú thïí söëng vaâ têët caã nhûäng gò chung quanh. Bïånh têåt vò vêåy
laâ sûå mêët cên bùçng giûäa nhûäng gò cú thïí nhêån vaâ hêëp thu vaâ
nhûäng gò cú thïí tûâ chooái vaâ thaãi ra. Santorio àaä àïì ra cho mònh
nhiïåm vuå nghiïn cûáu sûå cên bùçng naây. Àêy quaã laâ möåt nhiïåm vuå
vûâa khoá vûâa keám hêëp dêîn, vò phaãi ào lûúâng tó mó moåi thûá ài vaâo
hay ra khoãi cú thïí. Àïí laâm viïåc naây, öng àaä laâm ra möåt “ghïë thöëng
kï”, sau naây trúã thaânh chiïëc ghïë cên cuãa Santorio. Öng treo chiïëc
ghïë öng ngöìi vaâo möåt cêy thûúác àûúåc chia àöå àùåc biïåt àïí cên troång
lûúång cú thïí cuãa mònh trûúác vaâ sau khi ùn, nguã, têåp thïí duåc vaâ
sinh hoaåt tònh duåc. Öng cên thûác ùn öng ùn vaâ lûúång phên öng
thaãi ra, röìi ghi nhêån têët caã nhûäng khaác biïåt.
Bùçng caách naây, Santorio àang saáng lêåp möåt khoa hoåc hiïån
àaåi vïì sûå chuyïín hoaá, nghiïm cûáu nhûäng biïën àoãi laâm thaânh qui
trònh sûå söëng. Öng thaânh cöng quaá mûác trong caác cöë hùæng ào lûúâng
cuãa mònh àïí chûáng minh caác lyá thuyïët cuãa Galen àïën nöîi cuöëi cuâng
àaä phaá huyã toaân böå hïå thöëng cuãa Galen. Trong hïå thöëng Galen,
noáng vaâ laånh, khö vaâ êím (böën dõch thïí sú àùèng) laâ nhûäng phêím

ÁNhûäng phaát hiïån vïì vaån vêåt vaâ con ngûúâi

133

http://ebooks.vdcmedia.com

tñnh khaác nhau. Chuáng khöng chó coá thûåc möåt caách khaách quan,
chuáng coân laâ nhûäng thûåc thïí duy nhêët quan troång cho sûác khoeã vaâ
bïånh têåt cuãa con ngûúâi. Caác sûå phên biïåt núi chuáng laâ tuyïåt vúâi.
Nhûng khi noáng vaâ laånh àûúåc ào trïn thûúác ào cuãa möåt nhiïåt kïë,
khi êím vaâ khö àûúåc ào trïn thûúác ào cuãa möåt êím kïë, thò möîi phêím
tñnh trong böën phêím tñnh àoá trúã thaânh hún keám möåt caái gò khaác.
Vò vêåy, trong caác khoa vêåt lyá hiïån àaåi, “noáng” vaâ “laånh” seä chó laâ
nhûäng phêím tñnh thûá yïëu, chuã quan, àûúåc caãm nhêån núi möåt cú
thïí naâo àoá trong nhûäng àiïìu kiïån naâo àoá. Bùçng caách biïën àöíi
nhûäng dõch thïí cuãa Galen thaânh nhûäng lûúång, Santorio àaä giaáng
vaâo khoa y hoåc cöí xûa möåt àoân chñ maång.
Nhûng “Khoa Y hoåc Thöëng Kï” cuãa Santorio khöng dûâng laåi
úã àêy. Noá múã ra caã möåt àêëu trûúâng múái cho möåt thïë giúái maâ caác qui
trònh sûå söëng seä àûúåc tòm hiïíu vaâ giaãi thñch bùçng söë lûúång. Nhûäng
quan saát tó mó cuãa Santorio cho thêëy laâ khi öng cên thûác ùn röìi cên
lûúång phên, troång lûúång cuãa phên nhoã hún rêët nhiïìu so vúái troång
lûúång thûác ùn. Àöìng thúâi öng thêëy rùçng troång lûúång cú thïí cuãa öng
nhoã hún rêët nhiïìu nïëu xeát theo toaân thïí troång lûúång caác chêët àûúåc
thaãi ra, göìm phên, nûúác tiïíu vaâ möì höi thêëy àûúåc. Chùæc chùæn phaãi
coá möåt qui trònh naâo khaác xûã lyá nhûäng thûá öng àaä hêëp thu. Àoá laâ
caái gò?

Cêu traã lúâi cuãa Santorio laâ “sûå thoaát möì höi khöng nhêån
thêëy”. Vaâo thúâi öng, tûâ “thoaát möì höi” vêîn coân mang nghôa göëc La
tinh laâ böëc húi, thúã ra hay toaã ra. Qui trònh hêëp thu thûác ùn cú baãn
trong cú thïí vêîn chûa giaãi thñch àûúåc. Santorio bùæt àêìu lêåp àöì biïíu
nhûäng khña caånh cêìn àûúåc giaãi thñch. Khi öng thïm chûä “khöng
nhêån thêëy” vaâo tûâ “thoaát möì höi”, vaâo thúâi àoá chûä naây coá veã thûâa,
nhûng öng nhêën maånh rùçng öng khöng mö taã nhûäng chêët thaãi coá
thïí nhêån thêëy àûúåc.

Vúái sûå hùng say cuãa möåt ngûúâi tiïn phong, öng nhêën maånh
rùçng hiïån tûúång maâ öng mö taã laâ hiïån tûúång qan troång trong moåi
qui trònh cuãa cú thïí xeát vïì lûúång.
Caác thêìy thuöëc Hi Laåp thúâi cöí àaä tin rùçng khöng chó coá hai laá
phöíi maâ toaân thên thïí àïìu hñt vaâo vaâ thúã ra. Galen àaä giaãi thñch
rùçng muåc àñch cuãa viïåc hñt thúã laâ laâm maát lûãa trong tim vaâ taåo ra
höìn tûå nhiïn, höìn àöång vêåt vaâ höìn söëng laâ nhûäng caái duy trò sûå
söëng vaâ phaát triïín cuãa cú quan. Öng noái möì höi laâ möåt dêëu hiïåu
thûâa chêët loãng trong toaân thên. Sûác khoeã cuãa cú thïí àoâi hoãi caác löî
thoaát trong cú thïí phaãi àûúåc múã àuáng mûác, nhêët laâ caác löî thoaát

Daniel J. Boorstin

134

http://ebooks.vdcmedia.com

trïn da, àïí co caác “chêët húi” trong caác qui trònh cuãa cú thïí coá thïí
thoaát ra. Caác chêët húi naây àûúåc goåi laâ “sûå toaát möì höi”. Phaãi àïën
cuöëi thïë kyã 19 tûâ naây múái mang nghôa chuyïn biïåt laâ chó vïì caác
gioåt möì höi. Vò thúâi àoá ngûúâi ta coân biïët quaá ñt vïì cêëu truác cuãa da,
nïn khoá coá thïí cùæt nghôa àûúåc möì höi thoaát ra khoãi cú thïí bùçng
caách naâo. Vêën naån naây chó àûúåc giaãi quyïët sau khi Nicoluas Steno
(1638-1686) vaâ Marcello Malphighi nghiïn cûáu da dûúái kñnh hiïín
vi.

Santorio cuöëi cuâng àaä àûa qui trònh thoaát möì höi khöng
nhêån thêëy naây vaâo nhûäng laänh vûåc àõnh lûúång. “Àêy laâ möåt àiïìu
múái meã chûa tûâng àûúåc noái túái trong Y khoa”, Santorio àaä tûå haâo
noái nhû thïë, “vaâ ai cuäng coá thïí cên ào chñnh xaác sûå toaát möì höi
khöng nhêån thêëy. Vaâ khöng ai, duâ laâ triïët gia hay baác sô, daám
phaãn àöëi phêìn naây cuãa cöng trònh nghiïn cûáu y khoa. Thûåc vêåy,
töi laâ ngûúâi àêìu tiïn àaä thûã nghiïåm vaâ töi àaä nhúâ lyá luêån vaâ kinh
nghiïåm cuãa ba mûúi nùm àïí hoaân thiïån ngaânh khoa hoåc naây”.
Khoa hoåc múái chó úã thúâi kyâ bùæt àêìu vaâ nhiïåt kïë, maáy ào maåch vaâ
ghïë cên troång lûúång cuãa Santorio àaä àûa caác baác sô túái nhûäng àiïìu
múái laå chûa tûâng biïët trûúác kia.
Suöët nhiïìu nùm Santorio ùn uöëng, laâm viïåc vaâ nguã nghó trïn
chiïëc ghïë cên. Öng cuäng gioãi chïë taåo nhûäng duång cuå àún sú khaác
nhû “duâi choåc” (möåt öëng chñch phêîu thuêåt àïí lêëy soãi ra khoãi baâng
quang), cuäng nhû nhûäng duång cuå phûác taåp nhû giûúâng tùæm duâng
cho bïånh nhên ngêm mònh bùçng nûúác laånh hay nûúác noáng àïí haå
thêëp hay tùng cao nhiïåt àöå cú thïí trong khi phoâng úã vêîn giûä khö.
Caác thêìy thuöëc àöìng nghiïåp cuãa öng àaä choån öng laâm chuã tõch
Hiïåp höåi caác thêìy thuöëc Venice vaâ trong naån dõch thï thaãm nùm
1630, thûúång viïån Venice àaä giao cho öng troång traách tòm biïån
phaáp chöëng laåi naån dõch.
Têm trñ cuãa Santorio vêîn coân laâ sûå pha tröån giûäa caái múái vaâ
caái cuä. Trong khi nhûäng chó trñch cuãa öng vïì khoa chiïm tinh gêy
sûå thuâ gheát núi caác àöìng nghiïåp, thò öng laåi bïnh vûåc hïå thöëng
Copernic, àöìng yá vúái Galileo vïì khoa thiïn vùn vaâ cú hoåc vaâ vúái
Kepler vïì quan hoåc. Nhûng öng khöng hiïíu roä têìm quan troång to
lúán cuãa nhûäng khaám phaá cuãa Harvey. Àûúng nhiïn nhûäng lúâi rïu
rao quaá àaáng cuãa öng vïì “Khoa Y hoåc Thöëng Kï” nhû möåt kyä thuêåt
múái cuãa khoa y hoåc Galen laâ nhûäng lúâi phaát biïíu thiïëu cú súã.
Nhûng phûúng phaáp àõnh lûúång cuãa öng maâ öng rêët thñch thuá vaâ
tûå haâo, seä laâm cho lyá thuyïët cuãa Galen trúã nïn löîi thúâi.

ÁNhûäng phaát hiïån vïì vaån vêåt vaâ con ngûúâi

135

http://ebooks.vdcmedia.com

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->