P. 1
Những phát hiện về vạn vật và con người (Phần 2)

Những phát hiện về vạn vật và con người (Phần 2)

|Views: 178|Likes:
Published by Crazywolfdl
"Thời gian là nhà khám phá vĩ đại nhất", Francis Bacon(1625). Khám phá vĩ đại đầu tiên là thời gian, khung của kinh nghiệm. Chỉ khi biết phân định năm tháng, tuần lễ, ngày giờ, phút giây, con người mới thoát ra được cái chu kỳ đơn điệu của thiên nhiên. (Phần 2)
"Thời gian là nhà khám phá vĩ đại nhất", Francis Bacon(1625). Khám phá vĩ đại đầu tiên là thời gian, khung của kinh nghiệm. Chỉ khi biết phân định năm tháng, tuần lễ, ngày giờ, phút giây, con người mới thoát ra được cái chu kỳ đơn điệu của thiên nhiên. (Phần 2)

More info:

Categories:Types, Research, Science
Published by: Crazywolfdl on Oct 09, 2008
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/09/2014

pdf

text

original

Sections

Trong khi tïn tuöíi cuãa Christopher Colömbö àûúåc ca tuång
khùæp núi trïn chêu Myä vaâ ngaây sinh cuãa öng trúã thaânh möåt ngaây lïî
nghó, thò Amerigo Vespucci chó àûúåc ñt ngûúâi biïët àïën vaâ chùæc chùæn
khöng phaãi möåt anh huâng dên töåc. Möåt sûã gia chêu Myä Latinh löîi
laåc àaä phaân naân, "Trïn khùæp baán cêìu naây, tûâ Alaska túái Tierra del
Puego, khöng coá möåt tûúång àaâi naâo àûúåc dûång lïn cho öng". Con
ngûúâi tiïn phong naây cuãa Thúâi Àaåi Haâng Haãi, con ngûúâi coá cöng
múã mang àêìu oác loaâi ngûúâi, àaä bõ kiïìm toãa trong thaái àöå goâ boá cuãa
nhûäng keã sö vanh, nhûäng tay mö phaåm rúãi vaâ nhûäng nhaâ trñ thûác
cuöìng nhiïåt nhûng ngu döët. Nhaâ hoåc giaã ngûúâi Myä Ralph Waldo
Emerson àaä doäng doåc heát lïn maâ khöng maâng gò túái sûå kiïån, "Thêåt
laå... caã möåt chêu Myä to lúán laåi phaãi mang caái tïn cuãa möåt tïn tröåm,
Amergo Vespucci, tay buön dûa chua úã Sevelle... maâ chûác vuå cao
nhêët trïn biïín chó laâ baån cuãa ngûúâi quaãn lyá neo buöìm trong möåt
chuyïën thaám hiïím khöng bao giúâ xuêët phaát, thïë maâ àaä xoay súã àïí
àaánh lûâa thïë giúái thay thïë tïn cuãa Colömbö vaâ àùåt tïn cho caã nûãa
traái àêët bùçng caái tïn bêët lûúng cuãa mònh". Khöng hïì coá möåt chuát
sûå thêåt trong nhûäng lúâi leä ba hoa êëy. Nhûäng lúâi sau àêy do nhûäng
ngûúâi àöìng hûúng cuãa Vespucci ghi khùæc trïn nhaâ úã cuãa gia àònh
öng thò chñnh xaác hún: "Möåt ngûúâi Florence quyá töåc, nhúâ cuöåc
khaám phaá chêu Myä àaä laâm raång danh mònh vaâ xûá súã cuãa mònh;
ngûúâi Múã Röång Thïë Giúái".
Amerigo Vespucci sinh ra trong möåt gia àònh thïë gia úã
Florence nùm 1454 vaâo luác maâ Thúâi Àaåi Phuåc Hûng cuãa YÁ àang
manh nha. Öng söëng 38 nùm àêìu àúâi taåi àoá, phaát triïín oác toâ moâ
khöng giúái haån vaâ nhûäng tham voång tri thûác seä chi phöëi cuöåc àúâi
öng. Khi nhaâ danh hoåa Vasari ài hoåc vúái Michelangelo úã Florence,
öng úã nhaâ möåt ngûúâi chuá cuãa Amerigo, cuäng laâ ngûúâi cho thi sô
Ludovico Ariosto ài Cosimo. Leonardo da Vinci cuäng rêët aái möå
khuön mùåt öng nöåi cuãa Amerigo nïn thûúâng ài theo öng trïn caác
àûúâng phöë àïí chuêín bõ nhûäng neát veä maâ sau naây öng seä veä lïn möåt
bûác chên dung àöåc àaáo bùçng chò maâu. Ghirlandaio àaä veä chên

ÁNhûäng phaát hiïån vïì vaån vêåt vaâ con ngûúâi

41

http://ebooks.vdcmedia.com

dung cuãa gia àònh Vespucci, trong àoá coá Amerigo, trïn möåt bûác hoåa
cuãa öng úã Thaánh Àûúâng Caác Thaánh. Höìi coân laâ möåt thanh niïn,
Amerigo giuáp viïåc cho gia àònh Medici àïí tröng coi nhûäng cöng
viïåc coá têìm mûác lúán cuãa hoå. Giöëng nhû chuã cuãa mònh laâ Lorenzo,
Amerigo àoåc saách rêët nhiïìu, sûu têìm saách vaâ baãn àöì vaâ phaát triïín
súã thñch àùåc biïåt vïì khoa trùæc àõa vaâ thiïn vùn. Amerigo àûúåc sûã
sang Têy Ban Nha nùm 1492 àïí tröng coi cöng viïåc buön baán cuãa
gia àònh medici. Taåi Seville öng trúã thaânh möåt chuã cung cêëp taâu
thuyïìn vaâ caâng ngaây caâng quan saát vaâ hoåc hoãi nhiïìu vïì viïåc maåo
hiïím trïn biïín, nïn caác hoaåt àöång cuãa öng àaä àöíi tûâ laänh vûåc buön
baán haâng hoáa sang thaám hiïím.
Vaâo nùm 1499, nhûäng súã thñch thûúng maåi vaâ àõa lyá núi
Vespucci àaä kïët húåp laåi àïí löi keáo öng cûúng quyïët ài theo tiïëng goåi
múái naây. Vaâo thúâi àoá, ngûúâi ta àaä thêëy roä tûúng lai nïìn thûúng maåi
cuãa Têy Ban Nha túái phûúng Àöng seä phaãi nùçm trïn àûúâng Biïín
Têy. Ngûúâi Böì Àaâo Nha àaä chiïëm cûá con àûúâng quanh chêu Phi,
nhûng Colömbö àaä chûáng minh rùçng coá thïí àïën àêët liïìn bùçng
àûúâng biïín phña têy. Vespucci muöën thûã hoaân thaânh nhûäng hi
voång cuãa Colömbö trong viïåc àùåt chên túái chêu aá. Cuöåc haânh trònh
thûá ba cuãa Colömbö vêîn chûa heá múã con àûúâng túái êën Àöå. Vespucci
giaãi thñch, "Töi coá yá àõnh thûã xem mònh coá thïí caây xúái maãnh àêët
maâ Ptolïmï goåi laâ Muäi Catigara, laâ muäi àêët nöëi liïìn vúái Sinus
Magnus khöng". Catagara àûúåc caác baãn àöì cuãa Ptolïmï veä trïn
muäi àêët phña àöng nam cuãa luåc àõa chêu AÁ, àûúåc Marco mö taã nhû
laâ àiïím maâ chung quay coá àêìy nhûäng kho baáu ngûúâi Trung Hoa
raãi xuöëng trïn àûúâng túái Sinus Magnus vaâ Sinus Gangeticus, hai
võnh lúán cuãa ÊËn Àöå dûúng. Vò Ptolïmï àaä xaác àõnh Catigara úã 8,5o
nam xñch àaåo, nïn Vespucci muöën thûã tòm con àûúâng tûâ chöî naây
maâ Colömbö àaä khöng àïí yá túái.
Chó huy hai taâu lúán Vespucci kïët húåp vúái àoaân thaám hiïím do
Alonso de Ojeda dêîn àêìu vaâ khúãi haânh tûâ Caádiz ngaây 18 thaáng 5,
1499. Chuyïën thaám hiïím naây àaä tröng thêëy miïìn àêët phña nam
cuãa núi maâ Colömbö àaä àïën trong chuyïën haânh trònh thûá ba.
Trong khi caác taâu khaác cuãa Ojeda ài vïì hûúáng bùæc àïí tòm kiïëm
nhûäng kho baáu cuãa "Búâ Biïín Ngoåc" thò Vespucci ài vïì hûúáng nam,
moâ mêîm tòm àûúâng quay Catigara. "Sau khi chuáng töi àaä ài àûúåc
khoaãng 400 haãi lyá liïn tuåc doåc theo möåt búâ biïín, chuáng töi kïët luêån
àêy laâ àêët liïìn; vuâng àêët naây úã phêìn ranh giúái cuöëi cuâng cuãa chêu
aá vïì phña àöng vaâ úã phêìn àêìu cuãa noá vïì phña têy". Vespucci vêîn

Daniel J. Boorstin

42

http://ebooks.vdcmedia.com

coân sùén saâng tòm kiïëm tiïëp, nhûng nhûäng con moåt taâu àaä ùn thuãng
voã taâu vaâ lûúng thûåc àaä caån, gioá vaâ doâng nûúác laåi ngûúåc chiïìu. Öng
miïîn cûúäng phaãi quay vïì Têy Ban Nha.
Vûâa khi trúã vïì Seville, öng àaä quyïët àõnh tiïëp tuåc khaám phaá
trúã laåi. Öng viïët cho Lorenzo de’ Medici, "Khöng lêu nûäa, töi hi
voång seä àem vïì nhûäng tin tûác vô àaåi vaâ khaám phaá ra àaão
Tabrobana (Tñch Lan), nùçm giûäa ÊËn Àöå dûúng vaâ Võnh Ganges".
Baãn tûúâng trònh chuyïën haânh trònh àêìu tiïn cuãa öng böåc löå nhûäng
thïë giúái múái vïì tû tûúãng vaâ caãm xuác. Giöëng nhû Colömbö, khi
Vespucci vûúåt qua Àaåi Dûúng, öng cuäng suyát theo thïë giúái cuãa
Ptolïmï. Nhûng giúâ àêy öng àaä àöíi sang möåt gioång àiïåu múái.
"Thûa ngaâi Lorenzo àaáng kñnh; töi nghô rùçng chuyïën haânh
trònh naây cuãa töi àaä baác boã yá tûúãng cuãa àa söë nhaâ triïët hoåc khi hoå
cho rùçng khöng ai coá thïí söëng àûúåc taåi Vuâng Nhiïåt Àúái vò sûác
noáng. Qua chuyïën haânh trònh naây, töi laåi thêëy sûå thêåt traái hùèn.
Khöng khñ taåi vuâng naây maát meã vaâ ön hoâa hún vaâ söë ngûúâi söëng taåi
àêy nhiïìu hún söë ngûúâi söëng taåi nhûäng núi khaác. Noái theo lyá trñ, töi
noái thêìm thöi nheá, chùæc chùæn kinh nghiïåm giaá trõ hún lyá thuyïët".
Vespucci àaä tûâ lêu phaãi àêu àêìu vúái viïåc xaác àõnh kinh àöå, vò
àêy laâ chuyïån coá tñnh quyïët àõnh trong caác cuöåc vûúåt biïín theo
hûúáng têy. AÁp duång möåt löëi múái àïí giaãi quyïët vêën àïì naây, öng àaä
mang theo nhûäng baãng thiïn vùn vïì mùåt trùng vaâ caác haânh tinh.
Trong 20 ngaây nhaân röîi bùæt buöåc, tûâ 17 thaáng 8 túái 5 thaáng 9,
1499, öng trúã laåi tòm hiïíu vêën àïì naây.
"Vïì vêën àïì kinh àöå, töi tuyïn böë mònh gùåp quaá nhiïìu khoá
khùn àïí xaác àõnh noá khiïën töi rêët vêët vaã àïí xaác àõnh khoaãng
àûúâng àöng - têy maâ töi àaä ài àûúåc. Kïët quaã cuöëi cuâng cuãa nhûäng
vêët vaã cuãa töi laâ chùèng khaám phaá ra àiïìu gò töët hún laâ ngöìi chúâ vaâ
quan saát vïì àïm sûå giao höåi giûäa möåt haânh tinh vúái möåt haânh tinh
khaác vaâ àùåc biïåt sûå giao höåi giûäa mùåt trùng vúái caác haânh tinh
khaác, vò mùåt trùng nhanh hún moåi haânh tinh khaác...
Sau khi àaä thûã nghiïåm nhiïìu àïm, thò möåt àïm kia, ngaây 23
thaáng 8, 1499, coá sûå kiïån giao höåi giûäa mùåt trùng vaâ sao Hoãa, maâ
theo niïn lõch [cuãa thaânh phöë Ferrara] thò phaãi xaãy ra luác nûãa àïm
hay nûãa giúâ trûúác. Töi àaä thêëy rùçng khi mùåt trùng lïn möåt giúâ rûúäi
sau khi mùåt trúâi lùån, haânh tinh àaä ài qua võ trñ àoá úã phña àöng".
Vespucci àaä sûã duång dûä liïåu naây àïí tñnh toaán mònh àaä ài xa
vïì phña têy bao nhiïu. Phûúng phaáp thiïn vùn cuãa öng röët cuöåc àaä

ÁNhûäng phaát hiïån vïì vaån vêåt vaâ con ngûúâi

43

http://ebooks.vdcmedia.com

mang laåi nhûäng kïët quaã chñnh xaác hún nhiïìu so vúái löëi xaác àõnh võ
trñ bùçng caác möëc cöë àõnh cuãa Colömbö vaâ nhûäng ngûúâi àöìng thúâi,
nhûng vò thiïëu nhûäng duång cuå chñnh xaác, nïn chûa àûúåc aáp duång
nhiïìu. Duâ vêåy, trong khi tñnh toaán àöå daâi cuãa möåt àöå, öng àaä caãi
tiïën con söë àûúng thúâi vaâ taåo ra möåt pheáp tñnh chu vi traái àêët úã
xñch àaåo chñnh xaác nhêët tûâ trûúác túái giúâ - chó ñt hún kñch thûúác thûåc
sûå laâ 50 dùåm.

Khi Vespucci khúãi sûå chuyïën thaám hiïím tiïëp theo, öng àaä ài
dûúái möåt laá cúâ khaác. Bêy giúâ öng khöng ài cho vua Ferdinand vaâ
hoaâng hêåu Sevilla nûäa, maâ cho vua Manuel I cuãa Böì Àaâo Nha.
Chuyïën ài naây seä taåo cú höåi àïí öng tuyïn böë sûå hoaâi nghi vïì lyá
thuyïët cuãa Ptolïmï, cùæt àûát nhûäng truyïìn thöëng vuä truå hoåc huyïìn
bñ vaâ khùèng àõnh möåt thïë giúái múái.
Trong chuyïën thaám hiïím thûá nhêët cuãa Vespucci dûúái laá cúâ
Têy Ban Nha, öng àaä nhêån ra rùçng àaä tòm àûúåc con àûúâng túái
Indies voâng quanh "Eo Catigara" cuãa Ptolïmï, öng phaãi theo
àûúâng búâ biïín phña àöng röìi ài theo hûúáng nam xuöëng nhûäng vuâng
thuöåc laänh thöí Böì Àaâo Nha. Vò thïë khöng ngaåc nhiïn khi trong
chuyïën thaám hiïím tiïëp theo naây túái Indies, Vespucci àaä ài dûúái sûå
baão trúå cuãa Böì Àaâo Nha chûá khöng phaãi cuãa Têy Ban Nha.
Ngaây 13 thaáng 5, 1501, gêìn ba thêåp niïn sau cuöåc vûúåt biïín
lêìn àêìu tiïn cuãa Colömbö, Amerigo Vespucci àaä chó huy ba taâu
buöìm caravel rúâi caãng Lisbon àïí khúãi àêìu möåt cuöåc haânh trònh 16
thaáng mang tñnh quyïët àõnh àïí gùåt haái nhûäng thaânh quaã maâ
Colömbö àaä chuêín bõ. Vò biïín lùång gioá, chuyïën vûúåt biïín tòm àêët
múái cuãa Vespucci àaä phaãi keáo daâi thïm 64 ngaây. "Chuáng töi túái
àûúåc möåt miïìn àêët múái, maâ vò nhiïìu lyá do àûúåc nïu sau àêy, chuáng
töi nhêån àõnh àoá laâ möåt luåc àõa".
Vespucci àaä ài theo àûúâng búâ biïín Nam Myä khoaãng 800 haãi
lyá, tûác khoaãng 2,400 dùåm Anh, "luön luön theo hûúáng têy nam möåt
phêìn tû têy", dêîn öng ài thùèng xuöëng Patagonia, gêìn San Juliaán
bêy giúâ, chó caách muäi nam cuãa Tierra del Fuego khoaãng 400 dùåm
vïì phña bùæc. Khi Vespucci trúã vïì Lisbon vaâo thaáng 9, 1502, öng laåi
viïët cho Lorenzo de’ Medici, ngûúâi baån vaâ nhaâ baão trúå cuãa öng.
"Chuáng töi àaä ài rêët xa ngoaâi nhûäng biïín êëy àïën nöîi àaä vaâo
trong Vuâng Nhiïåt Àúái vaâ vûúåt qua àûúâng phên (equinoctial line)
vaâ àûúâng àöìng chñ tuyïën (Tropic of Capricorn), cho túái khi Nam
Cûåc nùçm úã 50o trïn àûúâng chên trúâi, laâ vô àöå cuãa töi tûâ xñch àaåo.

Daniel J. Boorstin

44

http://ebooks.vdcmedia.com

Chuáng töi giong buöìm trïn Nam baán Cêìu trong chñn thaâng hai
mûúi baãy ngaây [tûâ khoaãng 1 thaáng 8 túái khoaãng 27 thaáng 5], khöng
bao giúâ thêëy Bùæc Cûåc hay choâm sao Àaåi Huâng vaâ Tiïíu Huâng.
Nhûng àöëi diïån vúái chuáng töi coá thïí thêëy àûúåc nhûäng choâm sao rêët
saáng vaâ àeåp maâ úã Bùæc Baán Cêìu naây khöng bao giúâ tröng thêëy... úã
àoá töi àaä ghi laåi trêåt tûå kyâ diïåu cuãa caác chuyïín àöång vaâ àöå lúán cuãa
nhûäng ngöi sao êëy, bùçng caách ào àûúâng kñnh voâng troân cuãa chuáng
vaâ veä ra nhûäng võ trñ tûúng quan cuãa chuáng bùçng nhûäng hònh veä
hònh hoåc... Töi àaä úã bïn phña nam baán cêìu, cuöåc vûúåt biïín cuãa töi
àaä ài àûúåc möåt phêìn tû voâng traái àêët.
Caác cû dên úã àoá rêët àöng, nhûng vö söë caác giöëng cêy, hoa coã
vaâ traái cêy thúm ngon, nhûäng giöëng chim vúái nhûäng sùæc löng rûåc rúä
cho ta caãm tûúãng àang söëng úã vûúân àõa àaâng. "Laâm sao töi kïí hïët
àûúåc vö söë nhûäng àöång vêåt hoang daä, vö söë nhûäng con sû tûã, baáo,
meâo rûâng, khöng giöëng nhûäng con thêëy úã Têy Ban Nha; biïët bao
nhiïu laâ soái, nai àoã, khó, caáo, khó àuöi soác vaâ rêët nhiïìu loaåi rùæn rêët
to".

Vúái oác toâ moâ vö haån vaâ trñ thûác thanh tao cuãa möåt ngûúâi
Florence thúâi Phuåc Hûng, Vespucci mö taã nhûäng khuön mùåt vaâ
àiïìu böå cuãa dên baãn xûá, caác têåp tuåc cûúái hoãi, sinh con, tön giaáo, ùn
uöëng vaâ xêy cêët nhaâ cûãa cuãa hoå. Vò nhûäng dên naây chó sûã duång
cung tïn, noã vaâ àaá, nïn têët caã vuä khñ cuãa hoå "àïìu dûåa vaâo sûác gioá",
theo kiïíu noái cuãa Petrarch.
Tuy rêët bõ êën tûúång búãi nhûäng àiïìu múái laå vaâ kyâ diïåu naây,
Vespucci vêîn bõ nung nêëu búãi yá muöën tòm ra con àûúâng biïín phña
têy àûa túái êën Àöå. Möåt thaáng sau khi trúã vïì Lisbon tûâ chuyïën
haânh trònh quan troång naây, Vespucci laåi àöíi cúâ möåt lêìn nûäa. Öng
laåi trúã vïì Seville. Caác chuyïën haânh trònh cuãa Vespucci vaâ cöng viïåc
duyïåt laåi baãn àöì Àaåi Têy Dûúng cuãa öng, àaä laâm öng tin rùçng Eo
Catigara cuãa Ptolïmï khöng thïí tòm thêëy úã Luåc Àõa Thûá Tû bêët
ngúâ naây. Öng àaä ài suöët búâ biïín thuöåc laänh thöí Böì Àaâo Nha maâ
khöng tòm thêëy con àûúâng naâo múã ra àaåi dûúng, vò thïë öng biïët
rùçng nïëu coá möåt con àûúâng ài túái êën Àöå, noá phaãi úã thêåt xa phña têy,
trïn àûúâng ranh giúái àaä phên àõnh cho Têy Ban Nha. Vaâo thúâi àoá,
khi Böì Àaâo Nha àaä bùæt àêìu thu veán nhûäng chêu baáu tûâ nïìn
thûúng maåi àöåc quyïìn àûúâng biïín phña àöng vúái êën Àöå, thò vua vaâ
hoaâng hêåu Têy Ban Nha cuäng àang thûåc hiïån möåt cöë gùæng coá töí
chûác àïí caãi thiïån khaã nùng haâng haãi cuãa Têy Ban Nha nhùçm tòm
möåt con àûúâng biïín töët hún úã phña têy. Caác nhaâ baác hoåc nûúác ngoaâi

ÁNhûäng phaát hiïån vïì vaån vêåt vaâ con ngûúâi

45

http://ebooks.vdcmedia.com

àûúåc múâi goåi, Àaåi hoåc Salamanca àûúåc taâi trúå laåi vaâ hoaâng hêåu
Isabella àñch thên lo viïåc thu thêåp caác saách àaä phaát haânh, möåt
nguöìn tri thûác múái.

Vua vaâ hoaâng hêåu Têy Ban Nha hoan nghïnh àoán nhêån
Vespucci vaâ lêåp tûác giao cho öng nhiïåm vuå trang bõ caác taâu buöìm
caravel àïí thûåc hiïån möåt cuöåc thaám hiïím trïn biïín "vïì hûúáng têy,
phña bùæc cuãa xñch àaåo, àïí tòm caách khaám phaá ra möåt eo biïín maâ
Colömbö àaä khöng tòm thêëy". Sûå löîi laåc cuãa Vespucci àûúåc nhòn
nhêån vaâo nùm 1508, khi hoaâng hêåu Joanna cuãa Castile, ngûúâi àaä
lïn ngai kïë võ Isabella, böí nhiïåm Amerigo Vespucci vaâo möåt chûác
vuå múái àûúåc àùåt ra laâ "àö àöëc cuãa Têy Ban Nha". Öng phaãi lêåp möåt
trûúâng àaâo taåo hoa tiïu vaâ öng coá thêím quyïìn tuyïåt àöëi àïí khaão
saát vaâ cêëp vùn bùçng "cho têët caã nhûäng hoa tiïu cuãa vûúng quöëc
chuáng ta tûâ nay seä thûåc hiïån nhûäng cuöåc haânh trònh ài àïën nhûäng
vuâng dêët Indies noái trïn cuãa chuáng ta, àaä hay seä àûúåc khaám phaá".
Nhûäng hoa tiïu thaám hiïím trúã vïì phaãi baáo caáo laåi cho öng nhûäng
khaám phaá cuãa hoå, àïí cêåp nhêåt nhûäng baãn àöì cuãa Têy Ban Nha.
Chöëng laåi sûå khaáng cûå cuãa nhûäng hoa tiïu thêët hoåc, thûåc duång,
Vespucci cöë gùæng phöí biïën phûúng phaáp tòm kinh àöå rêët phûác taåp
cuãa mònh. Öng àaä coá kïë hoaåch thûåc hiïån möåt cuöåc haânh trònh cuãa
riïng mònh, öng àaä chuêín bõ nhûäng taâu boåc keäm àïí traánh bõ moåt
taâu ùn thuãng, àïí "ài vïì hûúáng têy nhùçm tòm kiïëm nhûäng vuâng àêët
maâ ngûúâi Böì Àaâo Nha àaä tòm thêëy khi ài vïì hûúáng àöng". Nhûng
vêîn coân bõ bïånh söët reát àaä mùæc phaãi tûâ chuyïën ài trûúác, maâ thúâi êëy
khöng coá thuöëc chûäa, Amerigo Vespucci àaä chïët nùm 1512.
Cuäng khöng ngaåc nhiïn khi caái múái meã cuãa Tên Thïë Giúái, vúái
nhûäng cú höåi vûúåt ngoaâi sûác tûúãng tûúång, àaä khöng mï hoùåc àûúåc
chêu Êu. Nhûng chuã naâh saách vaâ nhûäng nhaâ veä baãn àöì àaä coá
nhûäng quyïìn lúåi khöng thïí thay àöíi trong nhûäng moán haâng àûúåc
coi laâ chñnh xaác cuãa hoå vaâ trong nhûäng baãn khùæc göî hay baãn keäm
àïí in ra chuáng. Caác baãn àoá, quaã cêìu vaâ bònh àöì àõa cêìu àûúåc tön
troång nhaát khöng coá chöî naâo daânh cho möåt Luåc Àõa Thûá Tû. Caác tûâ
ngûä vaâ mêîu àún haânh chaánh cuãa caác chñnh phuã àïìu khuyïën khñch
ngûúâi dên úã laåi trong nïëp ngön ngûä àaä quen tûâ lêu àúâi. Chñnh
quyïìn Têy Ban Nha vêîn tiïëp tuåc sûã duång tïn Indies vaâ goåi nhûäng
ngûúâi baãn àõa cuãa Tên Thïë Giúái laâ ngûúâi Indies. Caã khi Tên Thïë
Giúái seä khöng phaãi laâ möåt phêìn cuãa luåc àõa chêu AÁ, thò luác naây
thaái àöå an toaân hún vêîn laâ coi noá nhû möåt tiïìn àöìn cuãa chêu aá.

Daniel J. Boorstin

46

http://ebooks.vdcmedia.com

Nhûng cuäng coá möåt ñt ngûúâi bõ kñch thñch búãi nhûäng cuöåc
haânh trònh cuãa Vespucci, àaä caãm thêëy thñch thuá vúái möåt khaái niïåm
múái vïì möåt phêìn traái àêët bêët ngúâ khaám phaá ra. Tên Thïë Giúái
khöng àûúåc àùåt tïn taåi möåt lïî nghi troång thïí búãi caác laänh tuå cuãa
möåt quöëc gai hay möåt höåi nghõ caác nhaâ trñ thûác uy tñn, nhûng àaä
àûúåc àùåt tïn möåt caách khöng nghi lïî taåi möåt núi maâ baãn thên
Vespucci khöng bao giúâ àùåt chên túái vaâ coá leä cuäng chûa bao giúâ
nghe noái àïën. Vespucci khöng hïì lêëy tïn mònh àùåt cho luåc àõa naây,
duâ öng thûúâng bõ töë caáo vïì sûå húåm hônh naây. Alexander von
Humboldt (1769-1859), nhaâ thaám hiïím vaâ thiïn nhiïn hoåc lúán
ngûúâi Àûác, nhêån laâ "àaä coá chuát cöng trong viïåc chûáng minh rùçng
Amerigo Vespucci khöng coá vai troâ gò trong viïåc àùåt tïn cho Tên
Luåc Àõa, nhûng caái tïn America àaä bùæt nguöìn tûâ möåt àõa àiïím heão
laánh cuãa vuâng Nuái Vosges".
Viïåc àùåt tïn cho Tên Thïë Giúái laâ cöng trònh cuãa Martin
Waldseemuller (1470-1518), möåt giaáo sû ñt tiïëng tùm, àaä tûâng hoåc
úã Àaåi hoåc Freiburg. Waldseemuller coá nhûäng súã thñch rêët röång vaâ
döìi daâo caãm hûáng thi ca àöëi vúái caác tûâ ngûä, cöång thïm loâng say mï
àõa lyá. Khi öng trúã thaânh kinh sô cuãa möåt thõ trêën úã Saint-Dieá, möåt
thõ trêën vuâng Nuái Vosges thuöåc laänh àaåi Lorraine laâ Renaud II de
Vaudemon muön phaát huy vùn hoåc nghïå thuêåt, nïn àaä lêåp möåt höåi
trñ thûác àõa phûúng, möåt loaåi sa löng vùn nghïå sô vaâ
Waldssemuller trúã nïn thaânh viïn cuãa höåi Gymnase Vosgien naây.
Kin sô Walter Ludd, möåt thaânh viïn giaâu coá cuãa höåi, àaä muöën phö
trûúng tïn tuöíi cuãa mònh bùçng viïåc múã möåt nhaâ in riïng vaâo nùm
1500 àïí in nhûäng taác phêím cuãa chñnh mònh vaâ nhên thïí cuäng in
caác taác phêím cuãa caác thaânh viïn trong höåi.
Àûúåc Waldssemuller dêîn àêìu, höåi Gymnase Vosgien coá kïë
hoaåch àêìy tham voång laâ in möåt êën baãn múái vïì àõa lyá cuãa Ptolïmï
àïí khai trûúng nhaâ in cuãa mònh. Luác êëy möåt thaânh viïn trong höåi
baáo caáo laâ àaä thêëy baãn in cuãa möåt laá thû bùçng tiïëng Phaáp nhan àïì
"Böën Cuöåc Haânh Trònh", trong àoá
... Americus Vespucius, möåt con ngûúâi vô àaåi, duäng caãm, tuy
ñt kinh nghiïåm, lêìn àêìu tiïn àaä tûúâng thuêåt möåt caách khöng cûúâng
àiïåu vïì nhûäng dên söëng úã miïìn nam, hêìu nhû dûúái nam cûåc. Taåi
àêy coá nhûäng ngûúâi... ài laåi hêìu nhû khoãa thên; nhûäng ngûúâi naây
khöng nhûäng (giöëng nhû möåt söë dên úã ÊËn Àöå) dêng cho vua cuãa
mònh nhûäng thuã cêëp cuãa caác quên thuâ maâ hoå giïët àûúåc, maâ coân sùén
saâng ùn thõt nhûäng quên thuâ bõ hoå giïët. Cuöën saách cuãa chñnh

ÁNhûäng phaát hiïån vïì vaån vêåt vaâ con ngûúâi

47

http://ebooks.vdcmedia.com

Amerigo Vespucci may mùæn àaä rúi vaâo tay chuáng töi vaâ chuáng töi
àaä àoåc vöåi noá röìi àöëi chiïëu hêìu nhû caã cuöën saách vúái Ptolïmï, maâ
nhû caác baån àaä biïët, nhûäng baãn àöì cuãa öng naây chuáng töi àang
nghiïn cûáu hïët sûác kyä lûúäng vaâ chuáng töi àang soaån thaão vïì àïì taâi
cuãa vuâng àêët múái àûúåc khaám phaá naây cuãa thïë giúái, möåt taác phêím
nho nhoã khöng chó coá tñnh chêët thi ca maâ coân coá tñnh chêët àõa lyá
nûäa.

Bêët ngúâ nhoám Gymnase Vosgien huãy boã dûå aán xuêët baãn caác
taác phêím Ptolïmï. Ngûúåc laåi, hoå xuêët baãn möåt têåp saách nhoã 103
trang nhan àïì Cosmographiae Introductio, toám lûúåc nhûäng
nguyïn lyá cú baãn cuãa khoa àõa lyá vuä truå, göìm nhûäng àõnh nghôa vïì
caác truåc vaâ caác khung climata, caác phêìn cuãa traái àêët, gioá vaâ caác
khoaãng caách tûâ núi naây túái núi khaác. Cuöën saách naây cuäng cung cêëp
möåt àiïìu múái laå àêìy êën tûúång, möåt tûúâng thuêåt vïì möåt phêìn thûá tûå
cuãa traái àêët àûúåc khaám phaá trong nhûäng chuyïën thaám hiïím cuãa
Amerigo Vespucci. Trong möåt chûúng toám lûúåc, Waldssemuller
ngêîu nhiïn nhêån àõnh:

Giúâ àêy, ba phêìn naây cuãa traái àêët [chêu Êu, chêu Phi, chêu
AÁ] àaä àûúåc am hiïíu sêu röång hún vaâ möåt phêìn thûá tû nûäa àûúåc àaä
Amerigo Vespucci khaám phaá ra (nhû seä àûúåc mö taã sau àêy). Vò caã
chêu Êu lêîn chêu AÁ àïìu lêëy tïn cuãa phuå nûä, nïn töi thêëy khöng coá
lyá do gò ngùn caãn goåi phêìn naây laâ Amerige [tiïëng Hi Laåp "ge" coá
nghôa laâ "àêët cuãa"], nghôa laâ àêët cuãa Amerigo, hay America, theo
tïn cuãa Amerigo, möåt con ngûúâi àêìy taâi nùng.
Bêët kïí nhûäng nhaâ thaám hiïím duäng caãm vaâ nöíi tiïëng àaä laâm
àûúåc nhûäng gò, nhûng chñnh Martin Waldssemuller, möåt con ngûúâi
ñt tiïëng tùm, laåi laâ ngûúâi àûa chêu Myä lïn baãn àöì. Cuöën saách àêìu
tiïn naây cuãa nhaâ in Saint-Dieá vaâo nùm 1505 àaä coá rêët nhiïìu ngûúâi
àoåc khiïën cho thaáng taám nùm êëy àaä phaãi xuêët baãn lêìn thûá hai.
Nùm sau, Waldssemuller àaä haänh diïån khoe vúái àöëi taác cuãa mònh
rùçng baãn àöì cuãa hoå àaä àûúåc biïët àïën vaâ àûúåc giúái thiïåu trïn khùæp
thïë giúái. Khöng lêu sau, öng tuyïn böë àaä baán àûúåc möåt ngaân baãn.
Caác êën phêím coá thïí phên taán úã khùæp núi, nhûng khöng thïí
naâo thu höìi laåi. Khi Waldssemuller thay àöíi yá kiïën vaâ kïët luêån
rùçng duâ sao cuäng khöng thïí coi Amerigo Vespucci laâ ngûúâi àaä thûåc
sûå khaám phaá ra Tên Thïë Giúái, thò àaä quaá muöån. Trong têët caã ba
baãn àöì öng taái baãn sau àoá vïì Tên Thïë Giúái, öng àaä xoáa boã tïn
"America". Nhûng nhûäng baãn in phöí biïën vïì chêu Myä àaä àûúåc
truyïìn ài àïën caã ngaân núi khaác nhau vaâ khöng thïí sûãa laåi àûúåc vaâ

Daniel J. Boorstin

48

http://ebooks.vdcmedia.com

"America" trúã thaânh tïn àûúåc ghi vônh viïîn trïn caác baãn àöì thïë
giúái. Tïn goåi naây coá sûác löi cuöën àïën nöîi trong khi chñnh
Waldssemuller chó aáp duång chu phêìn luåc àõa phña nam, thò
Gerardus Mercator khi xuêët baãn baãn àöì thïë giúái lúán cuãa mònh vaâo
nùm 1538, öng àaä nhên àöi aáp duång cuãa tïn goåi naây. Baãn àöì cuãa
Mercator àaä duâng tïn goåi America caã cho miïìn Bùæc Myä (America
pars septentrionalis) vaâ cho miïìn Nam Myä (America pars
meridionalis).

Trong möåt phêìn tû thïë kyã sau lêìn xuêët baãn àêìu tiïn taâi liïåu
vïì nhûäng cuöåc haânh trònh cuãa Vespucci, caác saách xuêët baãn vïì caác
cuöåc haânh trònh cuãa Vespucci nhiïìu gêëp ba nhûäng saách viïët vïì caác
haânh trònh cuãa Colömbö. Vaâo nhûäng nùm êëy, trong söë nhûäng saách
xuêët baãn úã chêu Êu noái vïì caác cuöåc khaám phaá Tên Thïë Giúái,
khoaãng möåt nûãa laâ noái vïì Amerigo Vespucci. Giúâ àêy cöng chuáng
àaä coá döìi daâo phûúng tiïån àïí àoán nhêån nhûäng thöng tin vïì nhûäng
thïë giúái múái.

ÁNhûäng phaát hiïån vïì vaån vêåt vaâ con ngûúâi

49

http://ebooks.vdcmedia.com

Phêìn VIII
Nhûäng àûúâng biïín ài àïën khùæp núi

Sau nhiïìu nùm, seä àïën thúâi maâ Àaåi
Dûúng seä thaáo tung nhûäng xiïìng xñch troái
buöåc sûå vêåt vaâ nhûäng vuâng àêët bao la seä
àûúåc böåc löå; khi êëy Typhys seä múã ra nhûäng
thïë giúái múái vaâ Thule seä khöng coân laâ àiïím
cuöëi cuâng - Seneca, Medea -

Vaâ nïëu coá nhiïìu thïë giúái,
thò hoå coá thïí àïën bêët kyâ àêu - Camoens,
The Lusiads, VII, 14 -

Daniel J. Boorstin

50

http://ebooks.vdcmedia.com

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->